·॥ अथ सम्पादकोक्तिः॥ व्यथ माध्यन्दिनप्रतयथवाझणम्य सायणाचार्यकृत वेदार्थप्रकाशनाम- भाष्येण साकं सम्पादनायेइत्याम्यायितिकसमानेनानुमोदितचेए प्रथम तावदादर्शपुस्तकामा सङ्घहे मनो निवेशयन् हन्तक मयि विशुद्ध पूर्ण च तदाष्यपुस्तकं मोपलमे। घ्यहो वत! वेदनौवनार्याणा मिहार्यावर्तऽधुना खाध्यायाध्ययनविधे- इंतादरतया तत्पुस्तकागा मोदृशौ दुर्लभता सञ्चाता, यदेतद्वारतवेश्मान्त- मणिदौपिकेव प्रस्फुरन्तो प्राच्योदोयप्रतीप्यावाच्यविन्दारकरन्दै समु- ज्ज्वलन्ती विविधार्य विद्याविशिनीविकशनविशिनीशविमा विभावयन्तो येयं विरागरागनगरीव भास्वन्तो काशी पुरी, इह च बइन्वेषणतो नैक मप्यथेतियुतं पुस्तक शतपथब्राझणोयसायणमाष्यस्थावेक्षितम् । किं वया- म्यमत्वार्मफलगसिप्राबल्यम् । यदेसयपि प्रबलत्स्वाध्यायाध्ययनेधु दाक्षिया त्येवप्येव मेव । व्यद्यापि हि वैदिकक्रियाकलापकुशलाना ममिहोनाद्यनु- तिष्ठता मार्यजातिगौरवभूताना भूसरशूराणा मावासक्षेत्र यदस्त्यन्वर्थसपर्ट्स पुण्यपत्तनं नाम, तत्रत्यवाह मभ्यर्थित एतत्सम्पादनाय, याचितश्चैव यन्यो ग्रन्यायो वा प्रकाशायैव । कालप्रभावाद्धि तेषा पारायणमानपरायणावया- माकाहितार्थबोधत्व मेवात्र निदान मभिगम्यते । .एव मपि, प्रकृत्तम्य पश्चादनुसरण नोचितम्, अप्पचित मेव येन केन प्रकारेण कृतकृत्यतालाभाय सयतन मेवेति कृतनिश्चय शोधने विशुद्धपाठ বিষ কানিগম মৃীলনমুখসন্ধায় যমুলালি , माष्यपुस्तकानि ध सदृष्य कार्यारम्भ छन ।

·च= • समासतोऽत्र पाठभेदादिज्ञामनाय तेषां नामधेयानि चैवं कल्पितानि- क= २०१पधात्मकम, १५१९-संवल्लिखितम्, पूर्णम् । ख- ११ पत्रात्मकम्, प्र. प्रा. करायारम्भान्तम् । ग = ६३पत्रात्मकम, ६ प्र. २ बा. २२कराधारम्भान्तम् । ध= १९९-२२८ प., २ . 8 प्रा० २ कराधान्ततः पूर्णम् । श्रीरामपुरकलेशीयम् (ट-स्थं मूल), १५८-लिखितं पूर्णम् । डा-धेवरस्य वार्लिन्-मुद्रितम् (ह. १८४६), पूर्णम् । छ = ८०पन्नात्मकम्, अनतिप्राचीनम् (हस्यं मूलम्) प्रपाठकान्तम् । = १६६पत्रात्मकम, १६८९-संवलिखितम, पूर्णम् । १६२पत्रात्मकम्, प्र. १ प्रा. १५कण्डोव्यारयान्नम्, प्रायः पूर्णम् । सन् २मत्रात्मकम्, • १८२६-लिखितम्, पूर्णम् । औरामपुरकलेशीयम् (हस्यं भाष्यम्), ह. १८५८-लि., पूर्णम् । ठ- रसपत्रात्मकम्, धनतिप्राचीनम्, रह • १८८०-क्रीतम पूर्णम् । - पत्रात्मकम्, ठ-समकालोनम् (छ-स्यं भाय्यम्), ९ प्रपाठकान्तम् । एघु खधयोर्योगतर्यक मेव पूर्ण पुस्तकं सम्पन्न मिति वस्तुतो बादशै- वैतानि गणयन्ते । तदेतद्वादशस प्रथमषट्वं मूलम्यापरयटू भाष्यस्येति । भासम्पादितेवेषु घट्सपि भाग्यपुस्तकेय, डा. पेपर-सम्पादित प्यपि तेषु सर्वेषु, नेकमिन्नपि सप्रमाध्यायोयचतुर्षादिसप्ताहायानां सापणीय- भाष्यं विद्यते, यन्ति तु तत्र सर्वत्रव रिसामिततं भाष्यं संयोजित मिति पात्रत विविनय मेव । अथ माध्यन्दिनशतपयस्य मूलगन्तकानि मन्येव नभ्यो, कागपएर मचम्य तु दुरापापि तम्य च प्रायः पूर्ण गोयं पुस्तक मेक मापादितम् । अप यद्यपि प्राचीनमूलपुस्तकानि vि प्रायशः अशान्येव भवन्ति, पाठभेदा पपि तेम्वदृरपरा एवं प्राय, तथापि लिपिकनिपिनोभेदता शोधनदोषतय पचिकाचिदनिवार्यपाठभिन्नता समुपनदी । तपा-- तिम उपरपति'-ति क-खपुस्तकेय, 'तिम उपस्पति ·ग-घ-छ-पुस्तकेषु (५ ए.); 'यदिमांलोकानति'-इलि कादिषु, 'यदिमा- लोकानति'-इति ग-पुस्तकमाचे (८४ ए.); 'देवांच्याश्ययां'-इति क-खयो, 'देवाऽयाज्यपा-इति गे, 'देवोऽयाज्यमा'-इति छ, 'देवार । ऽयाभ्यां ॥-इति खन्यत्र (२८८४०)। एवं ए.-- 'यक्षध्व'-इति क, 'यक्ष्यध्व' इति त्वन्यत्र ; ३६ - -'विक्षोधो-इति ख, 'विक्षुब्यो -ति वन्यत्र ! वर्णदिवलेखविषयेऽप्येव मतिप्राचीनानतिप्राचीनपुस्तकवर्गयो दो- ऽवगम्यते । तद्यथा ग्रशारम्भे एव- व्रत-इति ख-च-पुस्तकयो, कान्यन तु 'न्वत'-इत्येव । यदि धैतछुल्लायबरध्यापनव्यवहारत एव हित्वाध्ययनसिद्धे. स्तथालेखामिति प्रयोजनीयतयोपेक्षणीयत्व मेवोचितम्, तथाप्यद्यतनानां सपमुखानधि गतवेदविद्यामा मपि पाठसौकर्याय व्यतिप्राचीनपुस्तकानां मर्यादारक्षणाय चेह तथा दित्यपाठ एवानियते भ्शम् । बहुषु प्राचीन- पुस्तकेम्वदृष्यत्वात् कचिदेका दृयो वेवरमहोदयेनावस्वम्बितो वा सायण- सम्मतच पाठोप्रधानौलोग्नेकन , 'दुप' इति (02.), 'हेत'-रति (२९४), 'माधव-इति' (२०१०) च यथा । यत्र ध कचित् सायणोयव्याख्यापद मवलम्यैव सायणसम्मतोऽयं मूलपाठ इत्यवधारित हा.-वेवरेण, तत्र तु तं पाठ मप्रधानोकत्येव टोप्पनी कता 'सा. सम्मत इति डा. वेपर-इति, ४. ए.-- 'पाधस्ताभ्यायाय'-इति यथा । प्रयोजनीयत्वेगावत एकपुस्तकमात्रदृष्टोऽधिकपाठन बन्धनोचिङ्गान्ता- कृता सर्वध ; २० पठस्थसहमपातौ यथा । यथेच सर्वत्र कण्डिकामुखेषु कतिचित्पदानि छेदचित (4) एथक- एतानि दृश्यन्ते बहुषु पुस्तकेषु, केचिन्नापि । तादृशकण्डीप्रतीकमार्थको स्वद्यतनाध्यामनरोतिरेव वौज सम्भाव्यते । यथ्यापयन्ति हि यजुरध्यापका पूर्वकरदौसहवापरकण्डौप्रतीकं कण्डौमां पारम्पर्याभ्यासप्रावल्याय । तदेवैवं प्रतीकाभ्यासन 'सन्ता'-इत्युच्यते तेः । यद्यप्येवं कण्डोमुखच्छेदोऽवैध एवे. यस्माकम, तथापि बहुपुस्तकानुरोधात् शर्मण्याध्यापकेन लेगोररीकृत. मातापि समझते तथैन ।

·KUMARI LIBRO ॐ012 GULAD Ao CALCUTTA 912 प्रथ NAHAR शतपथब्राह्मण-प्रथमकाण्डस्य सूचीपत्राणि। पथ प्रथम प्रपाठक ५ए. १२४ ॥ अथ प्रपाठकलची॥ (व्रत मुपैयन १व्य० १ब्रा.) यथ द्वितीय प्रपाठक' (चतुर्दा विहितो ह २च्या श्वा.) अथ ढतीय प्रपाठक (ते वा ग्याही स्यु ३० वा.) प्रथ चतुर्थ प्रपाठक (स खुचोत्तरमाघार • ५वा.) (यचेन वै देवा । इमा ६व्य० वा.) प्रपाठक (यझेन वै देवा। दिव य. ३वा.) (सवै चुचौ यूहति प्य वा.) २३२ ३१४ पथ पञ्चम प्रपाठक 8.५ धथ पछ 828 धथ सप्तम प्रपाठक ५५८ ॥ अथाध्यायसूची॥ ५ए. अथ प्रथमाध्याय (अत मुपेष्यन १५. १मा०) यथ दितीयाध्याय (सवै कपालान्ये १५० मा) चथ तीयाध्याय (सवै सुच २५० वा.) २ . 1 ·1. . यघात्रोदात्तखरिताक्षरनिम्नस्य मुभयतः किचिदंमुखतिपंपाजार मेकविधं वरपि (.) दरौदृश्यते सर्वप्राघौनपुस्तकेषु; रतवाविभारदे ऽपि भाषिकस्तर इत्येकविध स्वास्य सरो विदितः ; यतो मयापित सम्पाद्यते । केचिदनविप्राचीनपुस्तकेषु फडौमुखान्तकरशन्तयोः सरि तत्वज्ञापकं विद्धचयात्मक मप्यार (...) धित मवलोक्य ते, तदपोच पाठा- म्तररूपेण प्रदायते यत्र । यत्तु युग्मरेखामक (=) विषटकामकति (6) पिङ्गइयं डा.-वेवरमहोदयेग ससम्यादितशतपथे प्रशामितम, सयोः कपिदधुनातनपुस्तके सम्भावितस्थितियापि कहपुस्तकेम्वमुपपरमा माणिकत्वाच ने स्थिति माहिये । व्यथैतद्भाष्यविषयकं चाम्यन्यविधं विचार्यदयम् । प्रथमं मा सात- पेदभाष्यकारेण भगवता शायणाचार्य रियायशुषः संहितायास्यामा फागवशाखापणम्बिता, प्राण्याख्यानाय तु माध्यन्दिनीति क नामे मसमतसं सत मिति । दितीयं दु साप्रपाठकात्मकस्यास्य प्रघमकावय भाष्याम्पिकोतया मवाध्यापोत्देश परिदोकायं तस्य, परिणामिय माइत रति मम्। कामोकोठा-राभन्यो। कसं १८५८ । द. १८.२ पोसायसम्मम्मी। (पायाप, सामनमो, थापा) ·OR CALC TTA श्रथ मूलशुद्धिपत्रम् । QC NAHAR चपदम् मदम् प्र.मा.क. १२ B परिच्छिन ससितम यओएव ३० परिच्छिन्त . सस्तितम चनपुर तिनत्येव प्रवन्ति कृष्णागिनायत्र हेतेपा .तिनत्येव 8 . १ ३२ अवन्ति करणाजिनाय १ हतेषा स्तहा क्षेत्र (वा) स्तद्वाक्षेत्र (वा) धादित्या कुर्वत २२. याहिया कुर्वत चन्द्रमा ५ २ २४ ३१६ 882 सम्मया सम्मत्या धभ्याई यभ्यद्ध ke वात्तर यजमान योग योरण विदेषो' बिदेखो सादेव मन्योऽन्योऽपि चाहपाठ' शोधरिदोयत । २५७ . • "तिमपटर"-ति घाट यात्मकता ·२ २५ ३२० ... थप चतुर्थाध्यायः (हिनयान्वाइ ३५० वा.) व्यथ पञ्चमाध्यायः (सवै प्रवराया 8प्र. वा.) पथ पछाध्यायः (ऋतको ह वै प्र. ६वा.) यथ सामाथ्याप: (सवै पर्सशाखया प्र. वा.) घ्यथाएमाध्यायः (मनवे इ वै प्र. ग्रा.)... यथ नवमाध्यायः (स यत्राह ७७०२वा.) प . ५२ पू० ... । ॥ अथ ब्राह्मणसूची॥ समा बामपनाम प्रपाठकस्य चध्यायस्य ... ... २ ... " ... ... " ... ... ... व्रतमाझयम् १५. मा० ... य. मा. विक्षिणम् १५. २वा. ... १च्या मा० ... १५. वा. १थ. एखा..... ६. ... प्र. 8वा.:.१५. मा. ... १५. मा. ... श्य. वा. १२ १५. ना. ... २थ. खा.... १९. धाग्यमाक्षणम् २५. १७ा• ... एच. एषा• ... वैदिवामणम् २५. द्रा. ... श्य.ग्रा. ....प्र. मा. २८. मा. पाचमाधयम् २५. मा. श्य. शा. थान्यनामयम् २५० वा. ३५. प्रा. वामपम् २५. मा. २५. मा. ...'५१५ परिधितामणग. एम. मा. ३५.मा. ... सामिधेनोसामदम् इन• मा. ५. मा. ... ३५. मा. ... ५. मा. ... R1 ... ... " ... ... ... ... ૧૫ ... ... ... ...

·अध्यायस्य य० वा. २८५ " ध्य. ना. २८B ध्य. वा. ० वा. ” प्राधापनाम प्रपाठक सामिधेनौब्राझणम ३५• वा. ३५. मा. च्याघारबाझगाम ३प्र. ६वा. प्र. वा. प्रवरबाझणम् प्र० वा. सुगब्राह्मणम् प्र. वा. प्रयाजब्राह्मणम् .प्र.बा. 8प्र. ५बा. १५. ना. पुरोडाशवाझणम् प्र. ब्रा. ५प्र. वा. यूय. मा. ५च्च. मा. ३२७ ३०५ २२ पूय. वा. २३ " ५च्च. वा. ३२ २४ २५ ४०५ दय मा. ६य. डा. ६च्य. श्वा० ६च्य. मा. ७च्य. बा. २६ २७ ४१ सान्नाय्यबाहाम् यूप्र० ३वा. 888 २८ प्र. वा. ई. . बा. 89५. ७च्य० वा. BE अध. बा. ५१३ च्य. १२. ५२४ २६ चवदानवाझणम् ५प्र. ५वा. खिराछदाह्मणम् ६प्र. १वा. प्राशिवब्राह्मणम् ६प्र. वा. १२ इडाबाझगम् (प्र. मा. १३ च्यनुयाजब्राह्मणम् प्र. ब्रा. ३४ सूक्तवाकयुवाकप्रेमद्रा• • बा. १५ सक्तवाकश युवाक हौत्रव्रा० प्र• रना पत्नीसयाजब्राझगम् प्र. ना. याजमानब्राझणम् प्र.ना. य. ब्रा ५४६ ५५८ ध. मा स्य. मा.. च्य० २बा. ५६ एच. वा. ६१० ·॥ अथ कण्डिकासची॥ ... ... प्यथ गैः परिस्ताति ... ge २४५ ... बपिडकाप्रतीकम् पई कतिकाप्रतीकम् प्यम या पाहि वीतय इति २६९ थथ जुहा परिधीनसमनक्ति ५५८ यमिन्दूतं वृणीमह इति ... २६५ यच तनूनपात घजति । मोमो ६५ थमिरिद विः... ५०१ घ्यथ तनूनपातं यजति । रेतो १२ ध्यमिव देवामा नेदिलं 8. थथ गण मन्तीय यपि देवाना मद्धासमा यमि देवानां मदुदयतमः 8.0 या हतीयं प्रहाति थपिदै सर्वा देवताः 8.0 पण ते पविने अन्तरे यमिति देव शोध मिति ३९५ प्यय पिएमा यति अगेदोद्यतं रदिति थप वारं यति ५८८ धणे महाशयसि २८६ अथ दक्षिणं परिदपालि... २३२ चमे देहर्षि २१५ यप दक्षिणेन भुई २३५ चहिया वियो। मा ३९० थप दक्षिणेमोलूखा मारति ०२ थानी पोता २८० या दृयद मुपदधाति মুখ জ্বালিশ মানে। যব ৩৫ पच देवताया धादिशति २८ पयलमागिन मारले प्रमा- ०१ थप देवानाम्पनीय जात. पथ गाई पन्छ मुमतिछते... पपपरितोयं प्रारति थप एकन ३० अप या करोति... पप चतु प्रयाभे ... १६ च नराशगं रिती पामधन कम्तम्भो थप नियमुनाति थप धुमप गुप थप पयो मनप्रति पए अपोपमतर ५० अपनी यात्रामा १८८ चप नगपतिमान या परिधि मभिरपा.... ... ... ... ५८८ ... -- ... . ... ... ... ... ... +.

·88 ... 880 ... ... ... २९ ... ... ... ५४ ... ... ... कपिडकाप्रतीकम् पृट करिडकाप्रतीकम् एछे व्यथोत्तम मनुयाज... च्याप्यायध्व मना थथोत्तरं परिदधाति २३२ था यजता मेच्या ध्ययोत्तरा जुहू मध्यूइति... ३६६ था वह देवान् *२ ध्ययोत्तरी दोयित्वा ४६ यासीनो याच्या यथोदकवतोत्तानेन ०६० यास्पात्र बुझर २७ यथोद रफ्यं प्रहरति... १५६ यथोपला मुमदधाति ८६ | दक्ष नमो देवभ्य यथोया भूपयते ५२८ | इन्द्रो ह यत्र त्राय वर्ष. ध्ययोलूखलं निदधाति २ प्रजहार। सहव.... १३४ प्यन्तरेणो देव पनीम् ५४मन्द्रो यत्र रचाय पण ध्यपसरणतो वा प्रनहार । सोऽवलीयान् । ध्ययोदै फनीयसो.. ५८२ इन्द्रो इवा रक्षाञ्चके ०१५ यभितोमि मसा उन्नुयलि १५३ (इन्धे ह वा एतदधः २४० व्यय मेव खुको २०.|यच विभवेति ५८३ परासदामे २०८ | Tह गतिमिन्येति অস্বল্পমাধ ११२ पात्रोम देवाइन इति पयो २६० / ईहेन्यो नमस्य इति घवो न देववाहन इति । मनो२८५ सो मानुष इति... ३२८ | उस मैत्रावरणीति पसी यानुवाकोयं पाया ... 89 | उतो अनुएमाषेव.... १८ धम्या महोत्रायां पू८२ उतो गाईमत्य एव उतो पद्यावत मेव... पामेपारम्पाद ... २९५ तो पाय मन्ति बाघमागाभ्दा मेर ११८ उत्तरम्या देवयश्चाया चारवरहसं. २९५ | उत्तराईपूर्वाई के ... ... ५ ... ... ... ... ... ... ... .. ...

·। कण्डिकापनीका कण्डिकाप्रतीकम् *श उपद्धत सखा मक्ष इति ५२८ | यो श्रादयेति वै देवा । विराग ३६ उपहता गाव सहर्षमा इति ५२८ उमडूता सतहोवेति ५२९ | कविशस्त इति २८० उपइतेडा तरिरिति ५२९ उपहते द्यावाएथिवी ५३. गातु यज्ञाय गातु ५५ उरगप्यूतौ ष्यमय ५८. ग्रयानो हयातय इति . . जर्ड मेवीदृक्षति १७८ | तायेति । विदेषो २५८ મદદ . ऋण हवै जायते ४०५ / चक्षुषो ह वा एते २२ ऋतवो ह वै देवेषु ३६१ चतखो देवता यति ऋतको हवै प्रयाशा चतुर्थेन वै प्रयाजेन २८२ ऋघियत इति ५८६ | चतुर्दा विहितोह १२४ चत्वारो ममेति चतुर्थे ए८४ एकविरथति सामिधेनी २०४ चत्वारो ममेतोद्रोऽनवोत् एकादशवादधीत REL | चमसो देवपान इति २ एकादशान्धाह २१५ एतद्ध ये देवा यामि २८५ जनेको हैव मनोम ५८ एतद्ध वै मनुर्विभयाञ्चकार ५२७ जुरी गरासेति ३४२ जुठा मद्य देवभ्यो एतेन वै देवा १२. अर्श प्राभ्य इति एम वैस यज्ञ एषा वा धाशो ५३२ सेवा सशाम विक्रमेवादधीत BAL त वा एतम् । यध्वरवन्त ०६० यो भावयेति वै देवा । पुरो ३०६ । न वा एतम् । सधण्यन्त 2 ३३. एतरे सवत्सरम्य 8६८ .

·. त श्रपति ... ... ... ... ७ त ऋतवोऽमि मब्रुवन् ... ... कण्डिकापनीकम् क्षणिकाप्रतीकम् ११२ तघेति देवा अनुदन् १८ सर हविष्मान्त इंडत इति... २६० नघो रवैय एतत् . तन्द्रेण सह चेतः १२४ वदनलिना प्रतिएकाति ६१८ त उत्तमे प्रयाजे ३६६ सदरमा एतत् पशूनेव परोक्ष त उद्गातारो १४ माशास्त! यस्य हि पशवो त उहाया ऊचुः। उपत्रम १२५ भवन्ति स पूर्व मियाय भूयो ५२९ त उन उसु । इद मु २१८ सदस्सा एतत् पशूनेव परोक्ष त उहैत अघु। उपवेम १२५ माशास्ते। यस्य हि पशवो २८२ ' भवन्ति स पूर्व मिष्ट्वाधापर ५३९ तं गोभिरनुविछाप्य 88५ | तदस्मा रतत् प्रजामेव परोक्ष तं यसित्त्वोदेति भाशास्ते। यस्य हि प्रभा तं छन्दोभिरभित २५२ भवायमुं... २६. तदस्मा एतत् प्रनामेव परोक्ष ततो देवा । व्यर्वन्त माशाते। यस्य हि प्रजा ततो देवा! एता.. १२५ भवत्येक ततो देवा । संई यज्ञ ६. | तदानीयमान मभिमन्वयते १६३ ततो देवा एतं वचं ददृशु तदा । घाइनोये BEE सतो दाभ्यां वाया १३४ | सदाइ । कमा उ... २.२ वन जपति । एतत्वा ३२८ तदाहा। किन्देवया- तत्र अपति । विश्वकर्मस्तनूपा ३३१ / तदाड । किमिदं .. ११९ तत्र भपत्ति । षण्मोस् ३३१ तदा । मान्तवेद्या १७८ ५१५ ताइ । नासोमयामी "88 तत्पतीचौनयीव मुपस्तुमाति ७२ दाई । यदु समान् ३८२ तत् प्रस्तर तथानि २३० तदिहान्त मवति उत् प्रायाति... ... ५१६ | तदु कथ मभूदिति ... ... तत एतदि... ... ... ... ... ... ... । ... . तत् प्रतियहाति ... .. ... ... ...

·ए ५८ 80% - 8६७ २४४ 8८५ २५९ ५४ 885 कण्डिकापतौकम् कण्डिकाप्रतीकम सदु हताच्यति २६१ तईकेघा मध्वर्यु तदुचता २६१ तबैतड्दा सदु तत्पृथिया विधायंक्रात ६९६ तद्यथा योनौ रेत तदु तथा न कुर्यात् । व्योषधौना १५२ वद्ययवाद । सोम! १६२ तदु तथा न कुर्यात । यत्रैव ३६३ तद्यथैवादो रहस्पति ततु तद्दिवि विधायंका स्त ६२. | तद्यदायलिप्ताभ्या तदु समेव नयेत ६ तद्यदेते यत्र । याज्या सदुइ भालवय 86-तद्यदेव पिनरि ९६ सदु हैक था । पपये तदा यमय इति तदु हैक ध्याह । उभय तदा ऋषीया मनु तदु हैक ब्याह । उभे ५८४ | तदा एतत् । व्यविक्षोण तदु हैकेऽन्याड २६५तहा एतत/उभय तदा एतत् । वसन्त एव तदु होवाचासरिः ४१८/तहा एतता समरन एवं ५६ ३९६ | तहा एतत् । समान मेव तद स्मैतत्पुरा तहा एतदेव वार्चनम् तह स्मैतदारणिराह ३७ तद्दा एता रात्रिम् तबैक । इनस्यैवैतान २१८०दा एष एवन्द्र सके । दृष्ट्वोपवसन्नि ४१७ | तद्देव खलु हतो ०१७ तड़के। देवता पूर्वी ४६८ | तदै धतुरवत्त भवति ३०६ ७७ | त देवाः मुश्रुवुः तके । पुरस्ताहाय्ये २६६ | तई देवा न जम्म तड़के । महेन्द्रायेति Bet! दे देवाना माग व्यासा कौय ३६५ तडके । वैदेस्तोर्णय ३२७ | तदै देवानामाग धास! य इत्य ५११ न है। खुकसम्मानाबमा १०७ तहे महल तमोयादित्याहु ' २१० मदु होवाच . तद्धमन उवाच 98 889 880 88G । तक । देवभ्य -- ·(१२) . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. कपिकाप्रतीयम् तन्या समिहिरहिर इति सम्म दद्भिः खादेव तन्न पूर्वण परिहरेत् तमा सना वनिदधाति । वसो तं मिडीय निरस्यति तग्न्वेवानवकृतम् तन्मुहर्त धारयित्वा. व मनोदभिनिदधाति त मदिरमिम्टशति त मनु विद्योत्तरेय त मन्वे, दधिरे. त मभिनिदधाति त मादत्ते । देवस्य त मावेदेः सस्तृणाति तमिन्द्रो प्रधान त मम्मियितुं दधे त मेवं म्हत्वा समुह तं पर्यमिं करोति .. तं प्रथयति सं प्राश्च मनुसमस्यति तं मध्यमेन कपालेन वयाईन्ट्राम्यश्चधार कगिकापनौकम् २१२ | तस्मादेतदृषिग्याभ्यनुलम् ५९८ | तस्मै ह सम पूर्वान्हे... ५१५ | तस्य यानि गुमानि ९९९ तस्य वा एतस्यानसः १६ १६३ / तम्य सोमयान मैवैक ११० 88| तस्यां पविधं करोति १६२ 0 | तस्यासावेव द्यौर्जुछः ५६२ तस्येय मेव जुहः २.० १३० वा वा व्यतिरिक्तां जुहोति ११२ | सो वा व्ययमौ मनु २६५ १५२ / वां वै प्रानन्त्येव 888 तामनुरुवाच... २३० | ता होचतुः कासोति पूर १३४ तापू होतानुमन्तयते ६.३ ताः पञ्चदश सामिधेन्यः २७५ ६० ताः सव्ये पाणी कृत्वा २१. ता उत्तरेखाहवनीय ५२५ / ता उत्मियोत्तरेण ... २१२ वा उ हेता देवता... १९१ ता नान्तरेण सञ्चरेया ५८२ | तानि वा एतानि ! चत्वारि ६३ | तानि वा एतानि । छन्दोभ्य २.३ ५२६ ता माछिनति २६. तां प्रतिमारि ३८३ | ता वा धान्यहवियो ५३ ... ... ... ... ... ... & ... ... ... 08 ... ... ... तहिं विदेघो माथव ... ... १५० तमात् प्रथमे प्रयान :

·घड पहे १६७ कणिकाप्रतीकम् कपिकापनौषम् ता वा एता । मव व्याहतयो ३९६ ते वा एते। थमीयोमपोरेव १२३ ता वा रता । पञ्च व्याहवयो ३४८ | ते वा एते । उल्मुके ५६ ता वा रता । पञ्चाशिष ५८३ ते वै त्रिशुभौ भवत सावन मुपावरततु ४१६ | ते वे द्वे भवत सावै सन्तता व्यव्यवच्छिमा २४७ | ते वै पत्नी सयाजयिष्यन्त तासार सादशाक्षराणि २३८ ते वै पालाशा स्यु २१८ ता हैता गतरेवानुयाद २९६ | ते खर्ग लोक यन्त तूष्णी चबुर्थम् १४५ त देवा ऊचु । कान २५२ ने देवा व्यकामयन्त । कथ नु २६२ | ते ह देवा अचु । जयामो ते दवा व्यकामयन्त। कथ न्तिम ४८० | ते इ देवा उच्च । रहस्पति १५६ में देवा धकामयन्त। कथ न्विम ३६० ते ह देवा ऊत् । योज्य । ५९२ ३८२ ते देता मेधतु ३६१ ते देवा व्यवन् । थमा 888, ते शेतु । पनु नोऽस्या ते देवा अब्रुवन् । न वा 889/ते होचु । अश्विभ्यो ते देवा ष्यनुवन् । मा १६५ ते होचु । उपजामौत ते देवा ध्यनुवन ) यावन्ति १६५ ते होछु । ऋतूनेवानुमन्त्रया ३६१ सेऽध्वर्यु मब्रुवन् १८५ | ते होचु । मो न्ववानाधमत्यूण ५१४ तेन प्राचोऽङ्गारानुदूहति १२ ते होचु । नो न्वेवावाश्मदप ५१४ तेनोपाशु चरन्ति त होचुः । भगायगड ५१३ ते पुनरनुसरस्पर्धयन्ति ५र६ | त होचु । यत्त्वय्यमुत्र 8८६ ते प्रजापति प्रति ते होचु । हन्तमा ते प्रांच विष्णु निपाद्य तौ होचतु कि मावयो तान्त थाम्यन्तचेग 8.५ स्तत स्यादिति ताभ्या ४१४ हवा याज्यविषो ३६२ / तो सोचतु । कि माश्यो त वा शार्दा स्य २३२ ते देवा व्यनि मब्रुवन - पूर स्तत स्यादिति यस्यै ·1 ... ... ... ... ... 8७७ धानञ्चैव शुष्कञ्च ... ... CE ... कछिकापनौकम् ঋমিনীক तो होचतु' 1 बडादेवो. ७ | देवाश्च वा असुराय। उमये प्रयो ममेति तोये ३८ प्राजापत्या परराधिरे ते ह १२५ प्रयो ममेतौन्द्रोऽब्रवीत् ३३ देवाश्च वा यसुराञ्च । उमये विरेव प्रथमा घिरतमा २४० प्राजापत्या प्रजायतेः... ४७४ वाई वै पुत्र ११७ | देवा इ वा ऊचुः ... देवा ह वै पक्षं तन्वाना... दियं धामाशात इति ... ५५३ देवा ह वै यज्ञ वन्वानाः... १०५ दीर्घायत्व मापरस्त इति ... ५८२ | इयं वा इदं न रतीय महि । देवमात्र वा एक १८ देवयुवं विश्ववारा ... ३९६ इयं वा इदं न तौय मस्ति। देवान् पक्षद विदा ३२८ सत्यञ्चैदान्तञ्च ६ देवान् यत्ति खध्वरेति ... २६६ | दादशवादधोव देवान् यजेत्येवाध्वर्युराह ... ५३६ | दो ममेति द्वितीये... ३४ दैवान् वा एष प्रीति दौ ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् देवा म इद हविर देवार वा यसराय। उमये नाती भूयसौ कुर्यात् ५३ पानापया परीधर एतसिन् ३६१ पञ्चदश वा यईमासस्य देवाय वा यमुराश्च । उभये पञ्चदशाना मुवै २३५ प्राजापत्या पधिर पच ममेति पञ्चमे... ३८४ एलफिन् १.४ पक्ष ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् ३०० देवाचवायसरावउभये पातादर्शक प्ररणोते प्राजापत्या परएधिरे ततो १५ पवित्रवति संवपति देवाश्च वा ब्यसराय । उभये प्राजा-पक्नेि करोति पत्या घराधरें दे ददर ३८३ । पुरस्तादर्शक प्रणोते પૂર ... ... .. २०५ ... ... ... ... ...

·पृष्ठ BCO पणिकापलीकम् ব্রিহ্মাসমীক पुरुष ह वै देवा १२५ मनोजूति पता माज्यस्येति पुरायो वै यज्ञ २..मनोई वा ऋषभ ७३ पूर्स निनयति •-• शमयति ६१७ | मही व्यायोऽक्रतेति ५२ पूण निनयति - सन्दधाति ६१८ मागवी हतपदौति ५३. प्रजापतिई वै खा प्रजापतेई कै प्रगा ४२१ यम यज्ञ मवान्चे ५३० प्रभावतौरनमौवा ४६१ | य उ एव यजमानाया प्रयोर्यज्ञाना २८७ य रथोऽसुराणा मासीत् प्राण एवं खुव २. | यक्षत ख महिमान मिति प्रायोम्वेद इयते ५३२ | यजमान एव जुद्ध मनु। ... प्रोक्षणोरध्वर्युरादत्ते २१५ भनु प्राच प्रोक्षणीषु पवित्र १. यजमान एव जुह मनु। -- प्रोक्षिता स्थति ममु यजमानायवैतद यजमान एव जुद्ध मनु | ... रहच्छोचा यविधेति २६२ मनु स यद ३४५ वृहदमे सबौर्य मिति यजमान एवजह मनु । ... ब्रझसरशित इति २८७ ब्राह्मणा यस्य यज्ञस्य ३२९ यजमान एवं धुवा मनु भरतवदिति यज्ञ वा एष जनयनि ૫૯ यज्ञेन वै देवा । इमा 8.५ भूमा वा यन ३५ यनि वै देवा । दिव 868 भूयसि हविष्करण ५३१ यन्नन वै देवा भूयो हविष्करण माशास्त इति ५२ यज्ञोह देवेभ्यो महदे प्रात ५२४ यदा पियान्यथ दामानि मनुखद भरतवदिति ३२८ । यदा घटतोऽथाभिवासयति भन्वत्तव ३२८ ·. ... २५६ .. ... ... ... ... ३०६ ... .. ११ ... २१८ ) युमा इन्द्रोऽटौत ३६ | यूय मिन्द्र मो २८७ ... २०७ २६० ... २८ ... কন্ধিানী पृहे জন্ধিানী यदि चतुर्या मनु- यवेति च प्रेति धान्दाह । २९६ प्रति वै रेत. यदि तीयस्था मनु- यशो वा व्धनः यदि दशम्या मनु- यावतो वे बेदिः यदि हितोयत्या मनु. २९६ यावे प्रजा यशे यदि मदम्या मनु- २९७ | युजी इ वा एते यदि पञ्चम्या मनु- २६७ यदि मालाशान यदि मध्यतो यश्स्या. योक्रेण सनहाति यदि पधा मनु योषा वै वैदिः यदि साम्या मनु-... पद्यन्ततो यज्ञम्या. यो वा यमिः ३९४ यद्यरथा मनु- २९० या व्यवयु । थमौषोमयो ५५ रथोरध्वराणा मिति या यध्वयुः । इन्द्रामगो.... ५५८ या एग मुपधावेत् ४.७) वसुवने वसुधेयस्येति योकादश्या मनु.... २६० वसूनाए रातो यदेव देवताया थादिति २८) वामनो इ विष्णुरास यदेव पूर्णपात्र निनयति ६१० / वायुरसि तिग्मतेगा यदेव विष्णु कमान् क्रमेत ११८ वा वै पौम्ममा यदेव धिरोति २५० विप्रानुमदित इति यदेवाप प्रमयति । घर्वाि विष्णोः स्याम मसीति वापः प्रयापति देवान् वै वो ह वा इदर... देवाम्यात्रा होता पणं त्वा वयं देवेति च प्रेति पान्धारा प्याममात्रो पचात् २५८ । प्रत मुपैयन् ... ... २७ ... .. ५४८ ... ... १२५ sat ... ... २८७ ३१४ .. ... ... .. ... १५२ प्रति प्राय: ... .

·... ... ... ... ... ... ... ... ... ६२ ... .-. ... কৰিীক से करिडकाप्रतीकम् शाहको जीवदानू ५८. स याहवनीयागारे शानो व्यस्तु हिपदे... ५८५/ स इभासनहनान्येवाभिमद्या- ३२७ शम्भुवो मयोभुवाविति ५८९ स इन्द्रोऽब्रवीत् । एको ३८३ शवहभष याह... ५२४ स इन्द्रोऽनवीत् । यत्र वै ... 88५ शिरो ह वा एतद्यज्ञम्य .... ६२ स रा एथिवी प्रविवेभ... १२६ शोचिष्कशस्त मौमह २९६ | स उत्युनाति । सवितुर्वः श्रेष्ठतमाय कर्मण इति स उत्पुनाति । सवितुल्या... १८. स उदीक्षते। खयम्भरसि घाितिभिः ... स उपतिष्ठते संवत्सर वे ३६४ स उपदधाति सस्थिते यज्ञे स उपश्यते पूर स भाज्यस्योपस्तीर्य सरतेन घजुधा २.३ तयव .. स एष देवयानो वा स याज्यस्योपस्तौर्य स एष यज्ञस्तायमानः हे वा प्याजतो... १०६ | स रेक्षत। अहास्य BES स याज्यस्योपखोय सटहावि । धाम ससान्येन मिश्राइतिर ३६५ सद्धामो वा एष सधासनक्ति ४६४ ] स जपति । इन्द्रस्य... १२५ सध्याय मुलाइ । देवेडो स जुहोति । देवा... स व्याय मुक्काइ । अझण्व- ३२६ स जुहोति । सम्बधि: स च्यानाच्या य एव ३२७ स त्वरा कोष । कुविन्मेनुए- ४१५ स प्राथायाह । इपिता दैव्या ५६. व त्वया चुक्रोध । कुविम्मे पुत्र ४१६ स याथाया। समिधो ३६३ / स धुर ममिम्मति स था। यमये सन एच थवाय्य मिति। सयाह । ष्यमिदेवो ३२७ 1 पदो वै एयु ... २४३ 3 ... ... .-. ... ... २८६ ... ... २०8 ...

·. श्रोत्रं वै एy ... स यत् सम्मारि ... ... ... ... ... ... ... स प्रणयति... .. ... ... ... ... ... ... । कषिकाप्रतीकम् कटिकापनौकम् पृष्ठे सन एघु श्रवाय्य मिति । स यत्रैव तिछन् २६२ २८५ सभ पौर्समास ६०४ | स यत् सामिधेनौधु २६१ सन प्रतिशुश्राव २६. स यत् सोमपान मास सनिमयति । कन्ता ६. स यत् स्मय मादत्ते समदश सामिधेनी. २०६ स यथाशुराप्यायेत स यथा हैवामिर.. २६० स प्रतिपद्यते ५८५ स यथा देवामि स प्रतिमाएं १५५ स यदाग्नेय मान्यभागं सप्ररतो होता ३२९ | स यदाश्रावयति २४७ स प्राधरति । एथिवि १३७ स यदाह प्राणाय वोदानाय स प्रेक्षते । ष्यगन्म स्वरिति स यदिदं पुरा ०३ स प्रोक्षति... ६२ स यदि पुरा मानुषी स मध्यम मेवाये २३२ स यदि प्रस्तरस्य रूपं समिद्धो थमाहुतेति २८६ कुर्याद्। यथैवादः समिध्यमानो यध्वर २६८ स यदि प्रस्तरस्य रूपं सय कपालान्युपदधाति... २ कुर्याद । वेदस्यैक स पचतुर्जुहा य इन् २.२ स यदि रएिकाम स्यादा स यचतुर्भुकांग्रजाति । चत्तार २०२ एतेनैवाददीत व यश्चतुर्जुशा ग्रहाति। ऋतुभ्य-२.५ पदि वरिकामः स्याद । स या मान्य यदीया वा ३०१ स यत् प्राधिध मवति ... १० यदौर्षि कुर्वीत स पत्र देवानाम्पनौर स यदेव यजेत ४५ स पत्रा।पिता ५०४ स पढ़ाई पत्ये सादयति सयघातासन ५१० स यह सोऽपण्याचरेत् ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... .

·( १८ ) . २९० स वा इन्द्रत धैव ... ... 8 ... ... . ... ... ... ... ... ... কত্ৰিকাশনী কুসিনী हे स योतनोदासेव २१७ | स वा इत्यगैरन्तरतः सम्मार्टि १०० स यद्येनं पुरस्तात् । असर स वा इत्यरन्तरतः सम्माौति १७६ रक्षसान्यासियतन्त्य-... १८ स योनं पुरस्तात् । यज्ञ- स वा उत्तरा मेवोमवसेत् ०२९ स्यानुव्याचरेत् ...३६४ स वा उत्तरादिवद्यति स यद्येनं प्रथमाया ६६ स वा उपरि जुर २३५ स योनान् पुरस्तात् ३९३ स वा उपाए २५८ स यदर्तमानः समभवत्.. ४१५/ स वा ऋच मनूच्य सयं पुरष मालमन्त १२६ सदन्चिमा स यस्य गाईपाये... ३६ स वा ऋच मनूच्थ स यस्यानसो विहन्ति तस्मादिमे १२२ सयावदस्य वः ।.. २80/ सवा एति घऐति २५५ स येन देवेभ्य ऋणं १०६ स वा एभ्यस्त पुरो 8.६ स येनैव देवा दिव सविसस्तः पर्वभि ... 8२१ सये हाय जिरे सवै कपालान्येवान्यतर स यो देवाना मासीत् खलु महि व्ययं ५० स योऽसावनीदुतरत' स वा पपये सम्परहाति ६.१ / सवै महंमधीत्वर- ३४८ स वा वयं जुझा मनति... ५५१ सवै चतुरपाइयमानः પુર स वा व्यसयन्निवैवानुवाक्या सवै चतुर्जुवा ग्रन् २.२ स वा व्यनवम्टयम्समानयति ३६६ स वै तथैव सम्मन्यात् १७७ सवे तिसमन्याच सवा घनस एव... २५ सवा धभि वासः... १०८ सवै घिः पूर्व परिग्रह ૧૫૨ सवा अभ्यई वेतराभ्य सवै मिः प्रथमा ... २४५ व वा धारण्य मेवानीयात् पवै त्रिर्यजुषा हाति ... B88 ... 8c. स खलु महि: दे ५४० ... 890 ... ... २८ ... ... BEG .. ...

·( २२ ) ॥ अथ विषयसूची ॥ (१ प्र.१ ब्रा०) प्पथ व्रतोपायनम् । तत्र व्यपासुपस्पर्शनम्', प्रसङ्गादतवदनेनामेध्यत्वा, थां मवित्रत्वम्, यत्रतपतिलम्, व्रतग्रहणमा, बलविसर्जनमन्त्रः, पतवदनविन्दा, सत्यवदनपर्शसा, वनग्रहणेन देवत्वलामः, व्रतविसर्भनेन पुनर्मानुषत्वम्, व्यशनानपानविचारः, उपवसथ निर्वचनम्, तिनी रात्री शयनस्थान निर्मयश्च । थप प्रणोताप्रययनम् । तत्र तत्स्थाननिर्णया, च्यातिचतुण्यात्मकस्तन्मन्या, तुणों होमप्रसङ्गात् प्रजापतिवर्णनम, प्रगोतास्तुलिा, ध्यपूशब्दनिहा, धपां वचत्वम्, प्रणीताप्रायनप्रकार, प्रयोतामोमध्ये मञ्चरनिषेध, तासा ममा मतिहरणेऽनातौ घ दोषोल्लेखश्च। थप परिस्तरणम, पावासादनक्षेति । (१ प्र. ए ब्रा.) थध विनिर्वापः । तत्र शूमिहोपवण्याचक्षणम, तयोः प्रतपणम् (मोदिया वाक्ययोः चत्वारोऽयौ वा दोषाः), शकटसमीपे गमनादिकम, ततोमयपविधानम्, शकटानिर्वाभस्य प्राशस्त्यातिप्राय द्योतयितुं वेदियविनियोः समावयाच। ततो धुभिम गम्, स्याभिमनिम्, গৃহ্মী, সঙ্গীত, ব্যাবিল, বলা, ततस्तदणच। तत्र देवतादेशनस्य कर्तव्यत्वम्, चपोषोमीयादिधविश्वये- तरनिदेय, निदाशेषामिममम, शकटादवरोशम, नियमेन इविधा सहामिसमीपे गमगर । सतो रवि सादनम्, तम्मन्तगतमाभिशब्दाश्चेति । . एलमारी तरिधिराध्या। । एवमादौ तदुपदेशो पोथ्या । एदमाचौतामा गोध्यम् । .

·. ३१६ ... ... ... ५०७ . ... ... २१६ ... ... . ... ... ... .. ... कणिकाप्रतीकम् ঋত্তিাসনী सवै न यि कुर्यात् १८ स समति । सनगेतिया सवै पर्मशाखा १६. स समवदायेदाम् .. पू२० सवै पौसमावेनोमवत्स्यन् 8२१ | स समाइन्ति सवै प्रवरायाधावति ३२० स सम्मारहाति सवै प्रातरप एव ... स सम्मारि... स वे यावन्मात्र मिवैवावयेत् । स वन्न मभिटाति तथा शल्प' प्रच्यवते ५१६ | म तृणाति स वै यावन्मात्र मिवैवाक्येत् । स सुचोत्तर माघार ३५० मानुष कुर्याद ४०६ / सहनैव प्रतिशुश्राव सबै दाचंयम एव... ५१५ सह पित्रा वैद्यानणेति . सवै विश्वेभ्यो देवेभ्य ५६३ । स हरति । मयता सवै बौगिति करोति 89E सहामिरवाच । थथ यन्मा ३१ स वैष्यन्तु वैदिवि ३६३ सहामिरवाच । थप स वै सत्य मेव वदेत् ६सहानियवाच । उदश्ची सवै समिधो याति प्राथा ३२स हामिरुवाच । मयदेव १ सवै समिधो यति । वसन्ती ३६३ । स वाम्म वाच मुवाद ५२४ सदै सम्पत्ये दोपवसे। यथा वा ४२१ स है। यज्ञ उवाच सवै सम्मत्येवोपवसेत् । सम्मति २९ स झोला भामयाहरेत् ३४७ १७६ स होता नापयात् ३९८ सदै सुघ सम्मार्सि १७५ | श होतुरिच निलिम्पति ... ५२७ सहोवाच । थपौपरं ३२५ .दै सुद मेला सम्मारि... १७६ | स होवाच । सहस्पति- ... ससहित पर्वमा ४२२ | स होवाच । मानु में ४१७ सोवाच । यावदै ३२४ ससमका वसभ्यता ५६.' होवाच । वचो... २१८ 4 .. ... . ५.. ... ... सवै सम्मन्य सम्मज्य ... ... सवै खुधौ प्यूपति १५७ ... समयति.. ... ...

·( २१ ) ... ... ... ... ... ... 898 कडिकाप्रतीकम् डिशाप्रतीकम् प स होवाच । विदेषो २६१ सोऽनुहोत्येवोला ३.० सा मनोरेव जायां ७५ सोऽनुवाक्या मनूच्य । याच्या सा यज्ञ भेव यज्ञमात्राणि ७५ | सोऽनुवाक्या मनूच्य सम्पश्यति ६६ सा या पुरस्ताहमखा BOसोऽन्दाह । व्यमि... २६४ सा विखसयति ६.२ सोऽन्वाद । टेन्यो २८२ चायेक्षते । यदव्येन १८ सोऽन्वाह ! प्र व इति २८५ पञ्चावत्ता मवति :. ५२० सोऽन्वाद । प्र•-• भवति सा वै पचाइरौयसो स्यात् १५४ वाजा इत्यानं २५ सावै प्राकप्रवणा. १५४ सोऽन्दाह । - भवत्यम साहन्वव सम्रद्धानुवाक्या या याहि वीतय इति ૨૫૯ साह वाक् परोहा सोऽपि दधाति । विथ्यो ... 848 सप्रजात्व माशास्त इति ५८२ मोऽब्रवीत् । हिनोत्येव ४१५ सूपचरणाच खधिचरणाचेति सोऽभिमशति । अमिटे.... सूर्य एवामेय. ४१६ २३५ सोऽमिटशति । मा मेर्मा ५२६ सोऽभिदासपति सो अध्वरा जातवेदा सोऽभ्यादधाति २३३ सोऽमि मेवाभौक्षमाणो सोऽयं विष्णुग्लान. २५२ सोऽपिरुत्तरतः १३६ सोऽचन्द्राम्यवधार ५२५ ३०७ सोऽवेक्षते । तेभोऽसि सोऽवेक्षते। सायं वै ४९५ सोऽसावाज्य मधिश्रयति... १११ ३०७ ५६९ | हिड्त्यान्वाह २५ ... सोऽभिटशति । ध्रुवा ... ... सेवा यो विद्या सैषा निदानेन यदिडा ... 880 ... ५ ... ... ... ... ... ... सोऽमौमापव्याचरेत् सोऽवर्षः। यथापूर्व सोमनापण्याइरेत् ... ... सोनति व्यन्तु ...

·(१ प्र. ६ वा. ध्यथ पियानो मात्यां संवापः। तच उपसन्यासेचनम्, तन्मन्ततात्पर्य- कथनश्च। ततः पियसंयदनम्, तन्मन्त्रतात्पर्य कचनम्, तद्वेधाकरणम्, तयो. संहरणम्, पुरोडाशकपालस्याज्याधिश्रयणस्य च समानकाला विधातुं कभेदकथगम, तदाज्याधिश्रयणमन्त्रतात्पर्य्यवर्णन । ततः पुरोडाशम्य श्रमणार्थ मग्न्युपरि स्थापनम्, प्रथमम्, यष्टिरभिमर्शनम्, पर्यप्रिकरणञ्च । सब परोडाशपरिमाणनिर्णयः, श्रपणाभिमनिमन्वयोः किचित् किञ्चिद व्याख्यानञ्च । 'टते पुरोडाशे तदभिवासनम्, तन्मन्वव्याख्यानम्, तत' पाचौनि जनचेति । (२ प्र. १ प्रा.) व्यथ निर्सेजनप्रसादापोत्पत्याख्यानम्। तत्रागनां पात्रौनिर्गजनोदक- भाकत्वकथनम्, त्वपुत्र विश्वरूपहननाख्यानम्, वस्यैनसो निष्कृत्यर्थे यागा नुछानवांनञ्च । प्रसङ्गाद दक्षिणाप्रशंसा, दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणविचारश्च । ततो निगीतस्योदकस्याहारेण प्रतपनविधानम्, प्रोधियवयोरपि पशुमेधपरि यतत्वाण्यानम् । संस्कृतस्य पुरोडाशस्य पश्त्वेन स्तुतिः, तदुपपादयितु मितिहासान्याख्यानम्, पाखरूपतोऽपि तस्य पशुत्वापादनम्, प्रसङ्गात् किम्पुरुषादिपसमांसाना मभक्ष्य त्वविधानचेति । (२ . २ बा.) पाप वैदिकरणारम्भ । तत्रादौ का-यूप-रथ-शराणामुत्पसिवर्णनम्, ततः फास्य वधरूपत्वेन स्तुतिः, प्रसङ्गतः स्फायूपयोझिणव्यवहार्यत्वकथनं तथा रचारयोः रामन्ययवहार्यत्वकथनञ्च । ततः स्मयादानम्, नस्य तीक्ष्णी- करणम्, समन्वयाख्यानम्, तीक्ष्णोक्तस्य तस्य संस्पर्शनियधश्च । हता ·( २५ ) स्तम्ब यजुरणाख्यायिका, तम्बयजुहरणविधि ततः स्फ्यपहरणम्, तमन्न- व्याख्यानम्। ततः तत्वहरणनिष्पन्नम्य पांशोगदानम्, तम्मन्यथास्थानम्, वेदिप्रेक्षणमन्वतात्पर्यकथनम्, उत्करे मिधानमन्त्रस्याभिप्रायाविष्कारणच्च । तत्राभिघरतः प्रयोगे विशेषविधानम्, यजुषा वारश्रय ममन्त्रकच्चैकवार स्तम्बहरणोपदेशवेति । (२ ० ३ बा.) प्यथ वेदिपरिग्रहः । ततिहासाख्यानम् (चत्रव पौराणिक किवामनावता- रस्य मूलश्रुतिः), वेदिएथियोस्तादात्म्यकथनम्, वेदिखननेतिहासाख्यान च । तवो घेदेशत्तरपरियार, तन्मन्त्रतात्पर्यवर्णनम् । पूर्वोत्तरपश्यियोः सध्या प्रशंसनम्, तम्मन्त्रावयवशायाप्रशंसनछ । देशयामविस्तृत्योर्विधागम्, पेद्य- सयोराहवनीयस्पर्शविधि, वेदेः स्त्रीसाम्योपपादनम्, वेदेः प्राकमवणव- विधागम, उदकमवणत्यविधानम्, दक्षिणभागस्य पाभिरौनत्यकरयाविधि', यदिः प्रतक्ष्णीकरणनिषेधश्च । ततो वेदेर्मार्जनप्रतिमानमन्त्रयोविधान व्याख्यानश्च । ततः प्रोक्षण्यासादनम्, तदैवामोधकर्णकं स्पयोद्यमनम् । ततः सम्मेषमन्त्रस्य साकल्येनानुवादः । तथाभिधरतो विशेषविधानम्। एस्तपक्षा. जन विधिः । पूतानां हविषा यागात् प्राक, निम्मिताया वेदेश्च बर्षि- सारणात् पूर्वम्, स्पर्श निषेधविधानायेतिहासावाख्यान क्षेति । । (१.४ प्रा.) भय मुक्सम्मानम् । तत्र मानुषपात्रा देवपापस्य विशेषत्वक धनम् । सुवस्यादानप्रतमने, जुनादौनां सम्मादविधिः, तत्तन्मन्वयाखानच । तत स्तूणी प्रापित्रहरणम् । षुधा प्रतपनप्रदाने। सुवसम्मानस्य प्राथम्यम्, सुसम्मानस्य सदानन्तर्यम्, तस्य च शौकिकदृष्टान्तेन प्रशंसनञ्च । सुक- सम्माननाना वेदाग्राणा माहवनौये प्रहरयविचारः। अथ पत्नीसनहनम, ·तमनहन मनूद्य मन्त्र विधानादिकञ्च ! पन्या धान्यावेक्षणम्, तम्मन्नपद- व्यायाम र व्यथान्याधिश्ययाम् । तच इवि श्रपणस्थानविचार, भाज्यस्या- न्तवेद्यासादन विचारश्च । व्यथान्यस्योत्पदनम् । ततः प्रोक्षण्युत्पवनम् । तत्र मन्वातिदेशो माझयातिदेशच । यध्वर्या राज्यावेक्षणम, तत्प्रसात् वचक्षु- रवेक्षितमाघस्यैव सत्यत्वनिर्यय, ध्यान्यप्रशंसायां मन्वलिङ्गप्रसनक्षेति । (२१. ५ वा.) यथ जुहूपमृद्धृवास तस्याज्यस्य सुवेश अक्षणं विधित्स तत्समुदायस्य पुरुषावयवकन्पनया तत्माध्यस्य यज्ञस्य पुरयतादात्म्यकथाम, जुनादिषु सर्वास सक्षु सुवस्य प्राणरूपेण सचरणोपपादनम्, क्षु ष्यान्ययणे देवता. देशनपूर्वकत्व निवारणम् । जुइपर्धवास क्रमेण्याव्यग्रहणविधानम्, तमा- न्यपणे मन्त्र विधिप्रसङ्गात् यायचोच्छन्दसस्त्रिपदात्वचतुष्पदात्यादिक धनम, धनुष्टुमो वारपल्पनिम् पनि। । २.२ प्रा. ) पचावयारिभादिप्रोक्षणाय प्रोक्षण्यादानम्। तत उभप्रोक्षणम्, वैदिप्रोक्षणम, गरि प्रोक्षणम्, योषध्युपनिमयनश्च । व्यथ प्रस्तरपणम् । सत' सगहनम्य दिउंसनम्, देशविधेषे स्थापनम्, तदुरि दर्मान्तर- राधादनछ । ततो पहिषः जरणम् । तस्य शिवविधि, मन्दाविधिस तदादनीयामे प्रबलीकरणम्, प्रस्तरस्य च तत्मग्निधौ रक्षणम् । थथ परिधिपरिधान विधिमोरितिहासमुखेन तदुत्पत्तिवर्णनम्, तत्परिधिसम- प्रथमाग्देवानां नामाण्यानम्, कमामिमर्पणच । पत्रे परिधीमा भिमा- वयवावविधारः, तत्परिणुपादानभूतशक्षाणा परिगणनम्, सम्पसङ्गात् यशोपचपरिमणधेति।

·(४ प्र. ६ मा. वसन्तादिप्रयाजदेवेष्वमिसम्बन्धप्रतिपादिकाख्यायिका। प्रयागदेवानां पाचम्ये ब्रह्मवादिना संवादः। यादिमध्यावसानेम्वनुयाना माध्यमाग- प्रधानखिएकधागाना ममिदेवताशवाभिधानम्। याव्यप्रशंसा, प्रसङ्गात् प्रजापतिशम्दस्येश विवक्षितार्थनिर्णयश्चेति । (५ प्र० १ श्री.) व्यथाप्रेयादा कपाल पुरोडाशविधानाधाख्यायिका। नतो नामनिर्वचन. हारेण पुरोडापततिः, घामेयेरिप्रसङ्गादप्रिस्ततिति । . (५ प्र. २ वा.) यघामोषोमौर्यकादशकपालपुरोहाशविधाना ख्यायिका (व प्रस- पाचशब्दनिर्वचनम्, “इन्द्रशत्रुवईस"-इतिमन्ये खरदोषकथाश्रुतिश्च ) । अथान्यभागयोविधानादिकम्, तत्राज्यमागोपांश्यामपुरोडाशामा ममोधो- मोपदेवताकत्वेन प्रशंसा, प्रसङ्गतः सूर्यादियुगलवयवर्णनादिकक्ष । घयो- पांशयातविधानम्, माज्यभागोपांगुयानयोमितापरिहाराय यान्यापुरो- नुवाक्ययोर्वेक्षण्यविधिविचारौ च | तत उपवासयोग्यपर्वविधानम्, स्थाज्य. मागस्थाननियम', थापेपसौम्ययोराज्यभागयोर्यचक्षुङ्गम, लौकिकचक्षु- साम्येन तत्समर्थनादिकचेति । (५ प्र. ३ ब्रा ) वघामावास्यविधा विधानााख्यायिका । तत्रामावास्याशब्दनिर्वचनम्, द्वादपकपालस्यैन्द्रामस्य विषो विधानम्, सान्नाय्यस्य इविषो विधानम्, तस्य च सानाध्यम्य सोमात्मकताकचनादिकम, मानाय्यस्याधिकारिनिर्ण- .

·यश्च । ततोऽमावास्योमवासस्य कालविधानाय पुरकल्पाख्यानम्, नत्र मतानारविचारश्च । तत्र चन्द्रम्य क्षयोदयच्याजेन चन्द्रदर्शनरहिताया घमावास्याया प्रशसा, प्रसङ्गात् सूर्याचन्द्रमसोरिन्दरजस्वसमर्थनादिका क्षेति। ( ५ प्र. ४ वा. ) अथ सामाव्यसिद्धर्थ प्रथम तावत् वत्मामाकरणाय शाखाच्छेदविध्यर्थ वादो, सत्र मन्त्रविधि , मन्त्रभेदयक्षस्य चोल्लेखा । ततो वहाना मासयो जनम, समन्वाभिप्रायकचनश्च । प्रस्तुताना गवो मध्ये एकस्या बत्मात् एचक स्पर्शनम्, तम्मनत्रव्याख्यानक्ष। शाखागृहगस्थानविधानम्, तम्मन्त- तात्पर्यकथनच । सच्छाखाया पवित्र बन्धनविधानम्। धमाम्यायो रात्री सायत क्षोरस्थानार्थत्वेग नियोगात् व्यमिहोत्रस्य यान्तरविधि । यथा- ध्वयों स्याल्यादागविधि तन्मन्वव्याख्यानम्, तत्र पवित्रस्थापनस्य तदर- मियमस्य व विधि, मौनकालविधिर, पयस बासेचनेऽध्वयोमपविधि । सातो वानियमविसर्जनम् । दोहपापक्षामोदकस्य तथैव छोरे सम- पंणम् । तदुदास्य दध्यर्थ तयातनगदव्यपविधि , सम्मन्यदेवतानामनिर्देश मश सनध । तत उदकवतोमानेर पारेण तत्पिधानविधि, तन्मवगत विष्णु- शब्दार्थो यज्ञ इति निर्णयति । (५ ० ५ मा. ) पथावदारवरूपशापिकात्यायिका (हैद दिलातीमा मात्र ययुक्त सादिकपाश्रुति ), यवदानस्यत्ताविधानध। सत पुरोडायम्योमयत धान्यकरणम्य प्रशासा। पचानुवाक्यायान्ययो कमेण देवानामावि प्रदानसाधनस्वाद घुमात्मकत्वे, नमो समनन्तर पूर्व वा वषट् कुर्यादिति विधार, पुरोऽनुदाक्यापाययोगायोपिरन्दस्यत्व विधानच। तत्रानु ·गन्छ। तत यावाहननिगदस्यापि पदशो व्याख्यानम्। सामिधेन्यनुवचना- दयस्तियतेव काव्या इति विधिः, यायाया पाठलासीन रवैति चेति । । (२ प्र. ५ मा." शामिधेनौसमिदस्याप किकामित थालिय्यकधगम्, पाणापान- श्रोषादिकरणग्रामविशियात्मसंस्कार हेतुतया सामिधेगोमा प्रशंसनम, सामिधेन्यनुवधनसमये शमतो देष्यस्य प्राणापागादिविणेजनहेतुत्वेन र प्रशंसनम, सामिधेनोरनुचवतो होतुमिसमानत्वकथनादिकच्चेति । (३ प्र. ६ वा.) व्यथाधार सोमयोर्विधानम् । तत्र पूर्वाधारस्यामश्वकपम, उत्सरा- धारस्य समन्वकालम, तथा तयोः फमेशेपवेशनावस्यानाक्षो गुणौ ध । ततासुगव्याधारस्य याहवनीयदक्षिणभारास्थितिलक्षणधर्मविशेषाद्युप- देशा, ततोऽपिसम्मानविधिः, नम्मन्वयाख्यानादिकद्देति । - (४० १ बा.) ध्ययोत्तराधारप्रयोगा। तत्रादौ नुपमनोरादानम्, तन्मन्वय्याख्याना दिकम्, ध्रुवासमनाम, योरूपत्वेनाधारस्य प्रशंसनम, विहितसमक्षन मनूच मन्वविध्यादिकञ्च । पूर्वाधारस्योपांशुवप्रतिपादनाय मनोवाक्सवादी- पन्यास', प्रयङ्गता सर्वस्वीणा मायौत्वनिर्णयक्षेति । (प्र. २ प्रा.) ध्यपाध्वयोडलिवरणम् । तत्रादावाश्रावणम् । सत्राप्यादाविप्रवन्धन- दर्माया पदावधितदिधारस । ततो देव होतुरमेदरगाविधानम्, तम्मन्त्रम्य ·( ६ ) , भागशोऽनुवचनं व्याख्यानञ्च। तत यायहोटवरणविधिः, तन्मन्नस्य भागयोऽनुवपनं व्याख्यानच। ततो मानुषहोटवरणविधि, तन्मन्वानुवचन- व्याख्याने । ततो होतुर्जपविधि, तम्मत्वव्याख्यानश्च । यत्रैवापरमन्त्रस्य विधा- मानुवचने, तत्तापर्याख्यानच। ततस्य होतु सम्मनविधि , अपादिविधा- नञ्च । तत्सदेमात् चोटषदनं प्रत्यागमनम्, तत्र जपविधानम्, तज्जपमन्त्र याण्यानक्षेति। (४ प्र. २ ब्रा ) घघ बुगादापननिगदस्य भागशो व्याख्यानम् । तत याश्रावणप्रया- श्रावणाविधानानुफूला धाख्यायिका, तयोविधानस । याश्रावणादिपक्षक- काले यध्वर्वादीना मौनविधि । धाश्रावणादौना तेषा पचाना व्याहतोना (थोरवय, व्यस्तु श्रौषट, यश, ये यजामहे, श्रौषट् ) खरूपकथनम्, ध्यादिकामाना विविधविधय, यायावणदोना विविधप्रशसा चेति । (४ प्र. ४ बा.) प्यच प्रयानसश्याविधि । तत्राख्यायिका। प्रयाजस्याज्यव्यकत्वेन प्रासां, तहोमविषये स्थाननियमश्च (चन्नैव प्रसङ्गतो रणक्षेत्रे यरसैन्याक्रमणदृशान्त- प्रदर्शनम्)। तत्पस्य धाश्रावणानन्तरकर्तव्यत्वोपदेश, ततः पञ्चाना मेव प्रयानाना कमशो विधानम्, तत्र जुइपटदोराज्यसमानयनायुपदेशा, तर सर्वत्र वाहाकारविधाना ख्यायिका, स्थाज्यपानां देवाना परिचय- दानादिकम्, व्यभिधारम्यैव तदाप्यायनत्ववेति । (प्र. ५ मा.) तेषा प्रयाजाना भेव प्रकारान्तरेण प्रशंसा, ततस्तदनुमन्वय मन्वायर विधानायाख्यायिका चेति ।

·( ३ ) वाक्याया उधारणधर्मोपदेश, तथा यायायाय । तत पुरोऽनुवाक्या. याज्ययोविविधलक्षणानि । थथ यान्यानन्तरमाविनो वयद्वारस्य विमज्य विधानम्। प्रसाद यवादिशब्दामिधानद्वारेण दर्शपूर्णमासयागप्रशं- सनम्, असाकृष्णपक्षयोनामधेयष्यत्यासवर्णनम्, तत्वसङ्गादरादिनाम व्यत्यासवर्शनचेति । (६ प्र. १ बा० ) ध्यय वियद्यागविधानार्थाख्यायिका ! नत खिनिगदयाख्यागम, खियक्तद्यागस्य यान्यापुरोऽनुवाक्ययो विधानम्, तद्याज्यानुवाक्ययोविलक्षण- छन्दस्व निराकरणाख्यायिका, खिशकदवदानोमप्रदेभयो विशेषत्वाख्या मञ्च । व्ययादवनोयगाईपत्पयोरन्यतरस्मिन् विपणविधानम्, तत्राये परिम्तरणविधि , ध्याभूतब्राझणसन्तर्पणविधानधेति । (६ प्र. २ बा०) ध्यष प्राभित्रावदानविध्याख्यायिका (इव प्रगापते हिटगमनप्रहे लिकादिश्रुति )। यत्रावदानप्रकारोपदेश , यध्वर्युमञ्चरविधानम्, ऋविता खखभागप्राशनविधि, यत्र वाचयमलविधानादिकम्, तत्रापि मानुष- वाग्व्यवहारे वैष्णया ऋयो वैष्णवयशुषो वा नपविधिश्चेति । (६ प्र० ३ ना.) यथेडावदानविध्यर्थाख्यायिका ( इव जलप्रावनवृत्तान्तो नौबन्धन सकपादिश्रुतिश्च)। इडाया' पञ्चावत्तादिविधि, थोडयोरिडानिलिम्म नादिकञ्च । नतो होतुरवान्तरेडावदानम्, हौत्र मिहोपज्ञानम्, इहा- निगदयाध्यानच। मत पडाया प्राशन विधानम्, मानन विधानश्चेति ।

·(६ प्र. ४ मा. ) . व्यथोल्मकोदूचनम् । ततः समिधा भभ्याधानम्, सम्मानछ । व्यथानु: थानार्थवादः । तत्र वहिषः पाथम्यकथनम्, नराशंसस्य दितीयत्वम्, प्यमे- बतमत्वम्, ततोऽनुयानमवाण थायानचेति । (७० १मा.) ष्यथ खुघोर्थ गम्, प्रसङ्गात् विवाद विधिविधारश्च (इहैव दाक्षिणा- यामा मातुलकन्योमयमनविचारच टोकिता)। थप परिधोगो समनन- विधिः। थप मतवाकयायाश्रावणविधानम्, सूक्तवाकप्रेषमन्तव्याप्या- गया थप अन्तरादानम् शुद्धपभभुवाणां क्रमादयमध्यमूलममनगविधिः, तन्मयाणा व्याख्यानानि च। यय प्रस्तरावयवानुपहरणम्, नत्रामोदध्वर्या संवादच । अथ युवाकप्रैषायाथावणविधानम, संखुवाकप्रेममन्वव्याया- म। ततः परिधौना मनुप्रहरणम्, शुद्धमझदो सम्पहरणादिकति । (0 प्र° २ मा) पथ सुकवाक दौत्राप्मानम् । सत्र सूझवाकशम्दनिर्वधनम्, भामर- काममायाप्पाना । थप धुवाकहोचाप्पानम्। तत्र युवाकशम्दनि चनम्, भागशामिनायायागयेति। (.प्र. ३ वा.) थप पमोसंथागः । तत्रादावध्धयोगिमुक्ग्रहयम्, शोतुर्वेदग्रहणम्, पौध पाग्यविधापनीमाराम, तपैदाध्वर्यादीनां परियामादिश्च । तता पोसपानावादा। तत्र योमावरदेवपश्योति देवनाशप्रारम्य दाम्प रवियोपांचवागविधि', पनौसंपातम्येडान्तत्यविधानम्, वेम्योत्पतिविलि. ।

·योगविखं सविधानानि, यमौदध्वर्याः संवादादिकच ! पथ समिएयशु- होमविधिः, समिध्यजुर्नामनिर्वघमच। ततः प्रणीतानिनयनविधानम्, फलीकरणानन्तरस्थापितकणाना मुत्करे क्षेपसादिविधयश्चेति । (७ प्र. ४ ब्रा.) व्यथ पूर्णपात्रस्य निनयनविधानम् । तत्र दक्षिणमाहात्म्यवर्णनम्, देव. यानपिढयाणवणंगम्, प्यमा शान्तिकरत्याभिधानम्, पूर्णपानमन्त्रविधानम्, मुखोमस्पर्शनश्च । थप विष्णुक्रमकमणविधानम् । सत्राख्यायिकादिकथनश्च । तब प्राइप्रेक्षणम्, ख प्रेक्षणम्, सूर्याक्षणम्, रम्यदीक्षणम्, इहैव प्रसङ्गलो ब्राह्मणानां ब्रह्मवर्चसकाममाया एवौचित्यश्रुतिः, सूर्यावर्तनम्, गाईपत्योपस्थानम्, पुधनामयणम्, ध्यावनीयोसस्थानछ । यथ व्रत- विसर्जनविधानम् । तव तन्मन्त्रविधि , तेन गुमपंचावन्मानुयत्वलाभरिद्धि- थेति. + अथ सातव्यालोच्यवचनसूची। 'अगिर्दै देवाना व्रतपति." "यपि देवानां नेदिष्ठम्" ५. १. ११. "धनि देवाला महातमाम" ५.१.६ "यमिः देवानां मदुहृदयतम" ५. १.१.. "अभिर्वे योनियंशय, स ततः प्रशायवे इ. ३. ११. "यमिः स देवस्तस्यैतानि नामानि,-पूर्व इवि यथा प्राच्या याचक्षते, भव इति यथा बाहीका, पशूनाम्पती सदोमिरिति तान्यस्याशा. तान्येवेतरायि नामान्यपिरित्येव पान्ततमम्" इ १.८ "नि सर्वा देवता" ५.१.८ प्रथमप्रपाठकोयपथमाझणस्य दितीयकण्डिकाया वृत मित्यर्थ ।

·"यमिदं होता" ३.२.२३.
"यमोधोमीय हि पौर्णमास हविर्भवति" ७. १. २.
"यथ यदप्रवौदुिन्द्रशत्रुर्वइखेति, नरमादु हैन मिन्द्र एव जधान" ५.२.१..
"यचैषा गतिरेषा प्रतिष्ठा स एप तपति वस्य ये रामयते सकृतोऽथ
यत्परं मा प्रजापति स वर्गों वा लोकस्तदेव मिमाल्लोकानसमा-
बहाथैता गति मेता प्रतिष्ठा गच्छति" ७.१.१..
“थदन्तक पूषा" ६.२.७.
"यद्भिर्वा इदं सर्व माप्तम्" १.१.१४.
"अवरोवै यज्ञ" ३. ३. ३८, ३६, ३..
"यनियक्त प्रभापति"
"यनियको वै प्रजापतिरनियक्तान्यान्यानि" 8. ६.२..
"धनवाक्या, प्यथ यान्या, यथ वषटकार', पथ सा देवता, यस्य देवतायै
छविर्भवति, x x तदवदानं यत् पचमम्" ५.१.७.
"अन्तरिक्ष वा धनु रक्षश्चरत्यमूल मुभयत परिच्छिन्नम्, यथायम्पुगयो
ऽमूल उभयत परिच्छिन्नोऽन्तरिक्ष मनुपरति"
"अन्धो भग" ६.२.
"धन्धो वा वधिरो वा भविष्यसौत्येता वै मुख्या थार्नया, x
व्यप्रजा अपशुभविष्यसीति प्रजा वै पश्वी मध्यम्, xxx,
घप्रतिष्ठितो दरिद्र क्षिप्रेम लोक मेष्यसौति" . ६.९६-९८.
"मि हि भूयासि मृताद वर्षेभ्य पुरषो नौवनि" , १.१८
"चम्मतं वा धाप" 0.8.0.
"वमेध्यो वै पुरधो यदन्त वदति" १.१.१.
"धप'लोको बईि" ३.३.२७.
"यश्रद्धा मनुष्यान् विवेद,- ये यान्त, पापीयासस्त भवन्ति ,
यमन्ते, अयोसस्ते भवन्तीति" २.३ २४.
"घराचरा वै गायत्रो" १ २३
१.8.

·x
"यक्ति वै पन्या अमेध्य यदवाधीनं नामे" ३. ३. १३
"थामो हि कुमा, ब्रह्म यजु" २. 8. ३.
"इद मनु पयो हित मिद हि यदा वयघोषधयो जायन्त धोयमो.
अंग्धामा पीत्वा तत रप रस सम्भवति" २. 8. १५.
"इन्द्र सर्वा देवता" ५ २.२२
"इयं वै एधिवी प्रतिष्ठा" ७. १. ११.
"इयं वै एधियदिति" २.१.१५.
"उभय वा एतदभिर्देवाना होता च दूतम" 8. ९.३.
"ऋण रवै भायते । योऽस्ति स भायमान एव देवेभ्य ऋधिय पिलभ्यो
मनुष्येभ्य --"५. १. १-५.
"कतवो ह वै प्रयाजास्तस्मात् मच्च भवन्ति , पञ्च तव x
वसन्तो वै समित्, यौमो वै तनूनमात्, वर्षा वा इड, शरण ये
भाई, हेमन्तः x x साहाबाति" १. १. १९६-९९.
"एकादशाक्षरावै त्रियुप्" ६. १. २४,
“ए हविर्य ददृशुर्यदर्थपूर्णमासौ" ५. ५. २३.
"एत देवानां प्रिय धाम पदान्यम्" २.५.१७.
"एतदै सदसरस्य स पयो पदाव्यम्" 3.8 ५. [२.६.१७.
"एतानि वै तेषा मनौना नामानि, यद् मुवपतिर्भवपतिभूतानाम्पति."
"एति दक्षिया मम्बारभ्य यजमान
"एते वै पयो देवा यदसवो एदा थादित्या" ३.१.१२.
"ए परोहा मेव कूर्म भूस्खा सन्तं ते ह सर्व एव मेभिरेऽयं वै यन इति"
"एम उ वा इमा प्रभा प्रायो भूखा विभर्ति, तस्मादेवा भारतेति"
"एष एव वृषो यचन्द्रमा"५.३.१३.
"एष यज्ञो देवलोक मेवामिति" ....
"श्य वै श्रेठो रमियत् सूर्य" 08, १६.
"ऐन्द्रामर धामारस्य इनिर्मवति" ०१.३.

·xix, भूयो
xx,
"तानि तानि (यान्यानि ) यजमानदेवत्यान्येव , यजमानो होव से यज्ञे
प्रजापतिः, एवेन टुक्ता ऋविजस्तन्वते त नयन्ति" 8.६ २.
"तेनाऽसि, शक्र मास, यमत मसि (व्याज्य।) २.४ २८
घिरवायणा हि यशस्विरदयना" ३.२ ५
"वावै सित रेतो विकरोति" ०.३ १..
"त्वयुध व पुत्र विशोर्या पडत व्यास, तस्य त्रोमेव मुखान्यासः । तथ.
देवर रूप व्यास, तस्माद विश्वरूपो नाम" ५ २.६.
"दाभिर्वा इसर एवं व्युपन्ति०.९९
"दीर्घायुत्व माशास्ते ४ xx, सप्रजास्त माशास्ते x
हविष्करण माशात x xx, प्राणानाशास्ते ५
दिय धामासाले x x x, पञ्चाभियः करोति" ७२.१३-१०
"देवाना मन्न यचन्द्रमा"५ १५
"द्वन्द पानास्पदाहरति-~" १. १. २२
[.३ २१..
"बादश के मासा सवत्सरस्य पचव एष एव प्रजापति सप्तदश'
"बादश व मासा सवत्सरस्य पञ्चतवस्त्रयो लोकारतशितिरेष एवकविंशो
य एम संपति" ३ २.११.
"दादाक्षरा वै जातो" र १.२५
"देवा पाहतो, सोमाइतिरेवान्यान्याहुतिरन्या , लत एषा केवलो यत्
सोमाइतिरषायातिर्यद्धविर्यको यत् पशु" ५ ५ १..
"नव व्याहतयो भवन्ति , नव वै पुरुषे पाणा" । ३ ५.
" वा रतेयो (मापाण) विहन्ति" १.१.१.
"नासामा यझोति"३३१
"पञ्च व्याहतयो भवन्ति - यो श्रावय, अनु श्रौषट, या, ये पनामहे,
बोपडिति" ३१६
"पवित्र वा थापा" १११
"पाई वा एष व्याजभ्यते यत् एरोडा" २ १५

·( ३६ ) "पभोलेदनी न कुर्वन्ति , रक्षसा हि स भाग" ७ ३. ३५. “पुरा विदूर मिवोदितोऽयैन मेतार रात्रि मुपैव न्यासयते, मोऽस्य व्यात मापद्यते। त ग्रसित्वोदेति । स न पुरस्तान मवाद ददृ" "पुरुषy वे देवा धये पर मालेभिरे" २ १.१. "पुरुषो वै या "पूर्वा वै यज्ञम्याध्वयुनाई पत्नी" ७. ३. १ "पूर्वा वै शिर" २. ६. १२. • "पूर्वाहे देवा यमन मभिहरन्ति, मध्यन्दिने मनुष्या, थपराले पितर" "पौर्णमासं इवि" ५.१.६. "प्रभापविर्यज्ञ"१.१.१२. "प्रभा वै नर" 8.२.२.. "प्रतिष्ठा दिग्रहा" ६.३.१४ "प्रयागानुयाना वै देवा याज्यपा" ३. ४. १७. "माप्रेक्षते , प्राची हि देवानां दिक" ०. ४. १३ [५. 8. १२. "प्राची हि देवाना दिक । ४ ४ | उदीची हि मनुष्याणा दिक" "प्राधी हि देवाना दिगथो उदप्रवणोदीची हि मनुष्याणा दिग् दक्षि- गत पुरोष प्रधुश्त्येषा वै पितृणाम्" २. ३. १७. "प्रायो वे १.९.१४. "ब्रह्मवै पक्षा" २.६.१९. "ब्रह्म झमि" ३.१ २. "म्रझा वा ऋत्विजा भिषक्तम"६२ १६ "अक्षा यज्ञस्य दक्षिणत यास्तेऽभिगोता" ६.२.१८. "बाझो हि रक्षसा मभिहन्ता"१. ४.६. "मध्यं वै नामि" १.२.२३. "मनश्च वै वाक घ युभो देवेभ्यो यज्ञ कहत" ३ ६१ वात " ·.. चतसचx . . - "मनसा वा इद५ सर्व मालम, तम्मनसैवैतत् सर्व माप्नोति" ६. २.२२. "मनो वै देववाहनम् ; मनो हौद ममखिन भूयिई वीवाहते' ३. ५.१. "मस्तिय्क एव पियानि" "मिपुन छेकश्चैका च x x x, मिथुन हि दो घ घ x x x, मिथुन हि धयश्च तिसथ x xx, मिथुन हि वारस ४, नो हात ऊई मियन मस्ति; पञ्च-पञ्चेति होवैतदुमय भवति" 8.५.७, ८,६, १०, ११. "मेध्या वा याप" १.१.१. "प एव देवाना मासीत् योऽयवा » x, योऽसराणा स यवा x x, सब्द मइ, सगरा रात्रि, यथा मासा', समेका' संवत्सर" ५ ५.२. "यच्छुकं तदानेयम्, यदाई तत्सौम्यम् x x x । घग्रीषोमयोतावती विभूति प्रजाति । सूर्य एवामेया, चन्द्रमा सौम्य , पहरेवामेय, रात्रि सौम्या , य एवापूर्यतेऽईमास' स व्याय, योऽयक्षीयते स सौम्य" ५.२ २३, २४. 'यजमानो वै प्रस्तर" १. ३. ४३ , ९.१.११, १३, १६. "यजमानो वै यज्ञपति"१ २.१२. "चत्रमानो वे हयदाति" ३. ३.२३. "यज्ञ उवाच,- ब्राह्मणस्यैव जति मनु टप्येय मिति" ६.१.२८ "यो वा याप "यचो वा ऋतस्य योनि" ३ १.१६. "यशो वै विष्णु" १.२ १३ "यसो वै श्रेयतम कमे" ५. 8. ५ "यज्ञो वै वर"१ २.२१. "यकिवानो भुमति, तदवदान नाम" ५. ५ ६. [५. ३.३ "यथा शातिन्दा वा सखिभ्या वा सहायताभ्याए समान मोदन पचेदवा" " ·"यथा मधु मधुलतो निईयेयुः" ५.१.१. "पदस्य रयिया धमाटतं देवयजन मासौद, तचन्द्रमसि न्यदधत ; देत- चन्द्रमसि शुष्णम्" २. ३. १८ [0. ४. २३. "यह ब्रूयादिद महy सत्यादन्नत मुपैमोति, तदु खलु पुनर्मानुषो भवति" "यद्यपि वहा इव स्त्रियः साई यन्ति, य एव साखमि कुमारक इव पुमान् भवति, त एव तत्र प्रथम एति" २.४.६. “यदै नेचि, यो मिति तत्" ३. ३.३.. "यवा च पि वा ऽव्ययवा यवेतीवाथ येतेषाए होता भवति, तद यावि- वोत्र मित्याचक्षते" ५.५.२६. "या वै काश्च यन्त्र ऋत्विज याशिष माशासते, यजमानस्यैव सा" ०.२.२९. "यावती वै वेदिस्तावतो प्रथिवी" २. ६.६. "यावदेवास्येच मानुष मायुतमा एवैतदुपतिछते" ७. ७.१८. "येग वाहनेन धावयेत्, तदिमुच्य ब्रूयात् माययतैन सहि कुरतेति । एप उ वाहनस्यापहवः" ६. 8... "योषा वा यापो षामिः" १.१.१८ "योषा वै पत्नी रेत धान्यम्" २. 8. १८ "योषा वै वेदिषामिः" २. ३. १५. "योषा वै वेदिईषा वेदा" 9. ३. २९. 'रेतो वा धान्यम्" ०.३... "रतो वै सोमः" .. ३... "वचो का याज्यम्" ... "वो वा धाम" १.१.१७. "वाग्वे यशः" १.२.२. "वामगौ ह वै विष्णरास" २. ३. ५. "विदेचो माययोऽपि वैश्वानरं मुखे बभार । x x। तमे हमामय- माणोx x ऽमिवैवानरो मुखादुनचाण । तं न प्रयाक धार- 6 ·( ४२ ) -- यितुम् । सोऽस्य मुखानिष्पेदे। x x1 त विदेघो माधव यास सरखत्याम् । स तस एव पाए दशमीयायेमा एचिवाम् । xx । सम्मा सर्वा नदीरतिदान; सदागौरत्युत्तराद गिरे- निवति, नाहैव मातिददाह । हा) र मैता पुरा ब्राह्मणान तरम्यनलिदग्धामिना वैश्वानरेणेति । तत रसाई प्राचीन कावो ब्राह्मणास्तद्धाक्षेपतर मिवास सावितर मिवादित ममिना वैश्वा- नरेगेति । तदु हैतईि क्षेत्रतर मिव प्राझणा उहि नून मे द्यझै- रसिम्बदन् । सापि अधन्ये नैदाघे स मिवैव कोपयति तावच्छोतानति- दग्धा झपिना वैश्वानरेण । म पोवाच विदेधो माधव,- कई भवानौति ? यत एव ते प्राचीन मुवन मिति होवाच । सैषाप्ये- तहि कोमलविदेपाना मयादा ते हि माचवा" ३. ३. १५-१०. सपा हि मना, रया हि खुव , x x योषा हि वाक्, योमा हि शुक" " विपतितजोमेव पाप पुरषो भवति" e. ५.५ भान्तिरापा" 'शिरो वै यज्ञस्याहवनीय" २. ६. १२. "मित्र वै शोचिष्केषम् , मित्र होदं मिश्रिमं भूयिष्ठ शोषयति" "सवत्सरो वै पिता वैश्वानर प्रभापति" ३.२.१५. "सास्यते यज्ञे ब्राह्मण तर्पयितवै भूयाद यज्ञ मेवैतत् तर्पयति" (.१.२८. "स व्याभ्यस्योपनीयं दिईविषोऽवदायाथोपरिधादाम्यस्यामिधारयति, सैषाम्येन मियाहुतिझ्यते" १.६.२१. " स द्रोऽववी x x x कृश इवाम्मि, मवै भेदं धिनोति ; यन्मा धिमवासम्म कुरुतेति । तथेति देवा पनवन् x मन्धत् सोमाद धिनुयात्, सोम मेवास सम्भरामेवि" ५, ३.४, ५। " एव५ सर्वतोऽपिमिर्गुप्यमानः सर्ग जाकर समते' इ. ६.९५. "स एष देवयानो वा पिटयागोवा पश्या ७.१.२. "स एषोऽपिनुदामात समिधो यो तनूनपादन हो यो मरिमे महाममिति' t.. . [३.५... xxनवाम

·" माघ उत्यिते नाव मापेदे, x x x, तेनैत मुत्तरं गिरि मातदुइज,
xx x, यावद्यावदुदकं समवायात्, xxx, तावत्तावदे-
वाग्वव ससर्प । तदप्येतदुतरस्य गिरेमनोरखसण मिति। चौघोह
सा सर्वाः प्रणा निरुवाहाह मनुरेवैका परिशिशि" इ. ५. ६.
"महामो वा एष समिधीयते, यः प्रयाजेयजते" 8. B. १७.
"सत्यं वै चक्षुः । सत्यं हि वै पछुतमाद यदिदानी दो विवदमानावेयाता
मह मदर्श मा मोष मिति, य एव घूयादा मदर्भ मिति, तस्मा
एव श्रद्ध्याम, तत्मत्येनैवैतत् समईयति" २. १. २०.
"साय मेव देवाऽनृतं मनुष्या:" १.१.३ २.१७.
"सरदारावि समदशो वै प्रजापतिः" .. ३. १७.
"स यद वर्तमानः समभवद, तमाद सूत्रः; थप यदपात् समभवत्,
तस्मादहि;
दनुच दनायूख मातेव च पितेव घ परिजरहतुः,
समादानव इत्याहुः"५.२.६,
"म यदिदं पुरा मानुषों वाचं व्याहरेत्, सत्रो वैष्णवो मचं वा यजुर्वा जपेद"
"भवें वे पूर्ण सर्वेणैव" .. 9. .
[१. ३...
"सवें वे प्रजापतिः" ३.२.१..
"सविता वे देवानां प्रसविता" ६.२.८.
"यज्ञ उवाच xx x, ब्राझणस्यैव हप्ति मनु प्येय मिति"
"सामाय्य मामावास्यम्" ५. १.६.
[६.१.२८.
"सूर्य मुदीक्षते, सैषा मतिरेषा प्रतिष्ठा" ... १५.
"सेषा घयो विद्या यज्ञः" १.३. ३.
"सोऽयं परोऽवरं यतोऽनूयते पितेव पुत्राय ब्रह्मचारिय" ५.१.४.
"खेको ह वै नामैतद् यत् समेक इति" ५. ५. २६.
"हतो सूत्रः स यथा दृतिनिष्पोत एवं संझौनः शिये, यथा गिईतसा-
मस्वधू संजोनः शिश्ये" ५.२.१६.

·श्रथ कर्मनामस्तूची। प्र.प्रा.क. प्र.प्र.प. ... १.५.२२. . ... ... - ... ... ... ... ... ... 8.२.८. कर्मनाम कर्ममाम थमिपरिकारसाम् ६.१.२८. धाग्यनिर्वापः... यमिसम्माननम् ३.६.१४. | यान्यमागयागः ५.२.१७ यमियोत्रावण्यादानम् १.२.१. याव्यविलापनीयहणम् ०.१.७. ग्रीयोमोयेभिः ५.२.१२. धान्याधिश्रयणम् प्याराध्यूशनम् १.५.८. थायाधिश्रपणम् २.१.२.. प्याराभ्यूहगम् १. ५. १३. थाम्यावेक्षणम् २. .. १८. अनारोदूपणम् १.५.३. | च्याञ्यासादनम् २.४.२९. पहल्यमिभिधानम् ... १.५.७. धान्योत्यवनम् २.8.२. भनयाकमणम् १.२.१३. पावचनदानम् ५. 8. ९८. यासोऽवरोहणम् १.२. २२. | थातचितापिधानम् . चनुवरणम् ५. ५. ३. | यार्पयहोटवरणम् धनुयाजयायाः ६.४.०.६ धावाहननिगदानुवचनम् ३. ३.९६. धनुवाक्यानुवचनम् ... ५. ५. १२. प्याश्रावणम् ४.२.१,७,१६-१.. अनुवाश्यापाठः ५.१.१.१.१.९६. धाहवनीयप्रणयनम् ... १.१.२.. पानिनयनम् ३.१.३. घाइवनीयोपस्थानम् ७.४.२२. थपामुपस्पर्शनम् पभिधारणम् इहानियदानुवधमम्... ६.३.१९. यवदानम् डाप्राशनम् ... २. एस. पधूननम् इहावदानम् ... पवान्तरेहावदानम्... इडोम नागम् ... २.१०. पारुपाचारोडाश- मामिमगम् प्रधनम् उत्करनिधानम् पारि ५.१.११. [ उत्तराधार: ... ... ... ... .8.8.

·( ५ ) प्र.प्रा.क. कर्मनाम कर्मनाम प्र.मा.क. उत्तराधारसमिदभ्याधानम् ३ १० गाईपत्योपस्थानम् उत्पवनम् १३६ | चतुरवदानानि उदोहनम् उपत्याज्ययश्याम् जुइग्रहणम् जुहसमझनम् उपत्समधनम् जुइसम्मानम् उपभ्रत्सादनम् उपभदादामम् जुहूसादनम् उपजोपधानम् १५ १४ जुहादानम उपसर्गन्यासे धनम् शुताज्यग्रहणम् उपस्तरणम् यनिधानम् उपांमुयाग ५२ २८ टनिरसनम् १२१५. उपांशुवरणम् उलखलाधानम् उल्मकोदूदनम् दृषदुपलोपधानम् देवतादेशनम् १ २ १८,५४६ एकादशकमालपुरोडाश | देवहोटवरणम् प्रथगम् ५ २ १७ । हादशकपालपुरोडाश प्रथमम् ऐन्द्राय धाय्याप्रक्षेप कपालोपधानम् १५ ३, धुरभिमानम् कृष्णागिगादानम् ध्रुवाञ्ययहणम् গিলান্ত ध्रुवासमननम् १ १५,०११३ जयाजिनोपस्तरणम् १४५ | ध्रुवासादमम् १४ ६.० | दृषदुपधानम् . गाईपत्यसादनम् ११ १- निनौताभितपरम् २१५ .

·( 8 ) प्र.मा.. ... ... ... ... ५.५.8. ... ... .... बर्मनाम कर्मनाम पंचावदानानि... ५. ५. ८. | पूर्सपावनिनयगम् पनौसंयाजा ७.३.५. | पूर्वाधार पनीसमहमम् . ... २. ७. १५. | पूर्वाधारसमिदभ्याधानम् ३.१.५. पय चासे धनम्... ...१९. प्रभागननम् पम उदासनम् .. १.४.१८ मणौताप्रणपनम् परिधिपरिधानम् ३.१.१, २.६.१२. प्रयौतानिगयगम् परिधिसमन्त्रम् .. १.०. प्रत्याधावणम् 8.३.६.०, १९-२.. परिधोना मनुपहरणम् .. १. २२. प्रतिषः १.५ १५-२.. परिन्तरयाम् . १.१.२२. प्रयानयागाः पवित्रकरणम् १. २.१. प्रयागामुमन्वयम् 8. ५. १२-१६. पांचादानम् ..२.२.१६. | प्रवरनिगदानुवचनम... पाण्याने मनम् २.१.२३. | प्रवरायायावणम् १.२.१. पात्रोक्षणम् .० १.१.१२. | मल्लरतरणम्... पाचासादनम्... १.१.१२. प्रतरादानम्.. पात्रोनिबनम् १.१.१८ प्रक्षरावयवानुमाहरणम् .. १. ९६. पिटपमम्... १.१.१. | माइप्रेक्षणम्.. पिएसंगापः १.१.१. प्रापिहरणसम्माननम् २.B.. पचनामग्रवयम् ... ....२१. प्रापित्रावदागम् पोदापपिहरणम् १. ९.१३. | मैथ. प्रोडापनम् १.. मोषण्यादानम् परोसापथपटम् १.१.१४. पोषण्यामादनम् पोखरामामिमचम १.६५१,१५. | मोशणत्यवनम् पोरासाभिरामम् .. ८.१६.१.. पोग्नुपायापाठ १...१८ पदोहरपम् .. पनौवरोपासनम् .. ... ... ... ... .. ... ...

·प्र.पा. २.४.११. ... . ... २.३.१०. ... .. ... ... ... ... ... ... कर्ममाम बर्ममान पहिस्तरणम्... २. ६. ७. वेदायप्रकरणम् वर्षािगः ... .. १.१८. वेदानुपहरणम् माझवसन्तर्पणम् ६.१.२८ | वेदिकरणम् वैदिमरिग्रहः... भागप्राशनम् ६. २. १५. | वेदिपूर्वपरिग्रह' ... २. ३. १-१.. | वेदिप्रेक्षणम् मानुषहोटवरणम् 8. २. १३. | वेद्युत्तरपरिग्रहः २. ३. ११-१२. मुखोपस्पर्शम ७. १. ७. | वैदिसंस्तरणम् मुसलादानम् १.१.१.. मतविसर्जनम् . प्रतोपायमम् यमनम् ५. ५, २. प्रौद्यवेक्षणम् याव्यानुदवणाम् ५.५.१२. याज्यापाठः ... २. ४. १८, शंयुवाकप्रैष . ५. ५. ११, १२, १०, १.१.१६. | पंथवाकोत्रम् शयदा कानुवचनम् रम्म्युदोक्षणम्... ७.१.१६. शम्योपधानम्... वत्सझापाकरणम् ५.. १.शाखागूहनम् वषट्करणम् ५. ५.२१ | भूदानम् वषटकार ... 8. ३. ११, | शेषाभिमभनम् १६-२.५.५.१२, १३. वागविसर्गः १.... संखवभागहरणम् वासनाशनदाने ५.५.५. सहनविसंसगम् विष्णकर्मक्रमणम् 0.8.. | समानाभिच्छादनम् वेश्यहणम् ७.३.१६. समिदभ्याधानम् वेदविस सनम्.. ७. ३. २१. समिध्यम ... ७.२.२४. ... ... ... ... ... ....६.२५. ... ... ... ..

·( 8 ) . कमनाम बानाम प्र.पा. २३॥ ४२३ ७B वि पेषणम् . १४ २२ घ.मा.. सम्मेषा २ ३ २५ सुवसम्मानम् सामयिकरणाम ५ २ ३ | सुवादानम् सामिधेनौसम्मेष ७. १ २२ सप्रेक्षणम् सामिधेन्यनुवचनम् २ २ ३-१६ स्वाहाकार सवाकप्रेष ७ ११.खिएकद्यागः सातवाकहोत्रम् ०११ | खिरनिगदागुवचनम् १११ मावाकानुवचनम् सूर्णभिवोक्षणम् १५ १८-२१ सूर्यावरणम् इवि प्रोक्षणम् सामाभिमर्शनम् २६ १७ हविरनुमन्वणम् स्तम्लयजुहरणम् २ २ १८-२१ | विरमिमनम् पाल्यादानम् ५ ४ १९ | हविरावपनम् रपयप्रकरणम् .. १५ २३०२ विर्निधानम् रपयादानम् इविनिष्पवनम् कप्रतपनम् विनिर्वाप सुकसम्मानम् २ ३ १ एविर्दिवचनम् गयाधार ।११चविषयपणम् २ ४ २.६१२१ सगरम् ११ विम्ममाहननम् १७ १६, १८ पुगादानम् इविमादनम् १० २९,३९१० पुमादामनावचनम् • २ विकदाजानम् मुक्याम् ..शिरणम् गुमप्रकपनम् होय ११० १.१५-२. १४ २०१२ २४ २ .

·( ६ ) अर्पिनामादिसूची। माह ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 'एकतः ... ... प्र.प्रा.क. नाम प्र.प्रा.क. धपाटा याङ्गिरसः (भगवः) १.५. १३. वाईस्पत्यः ७.२.२०,२५,२९. (सहस्पतिः) २. ३. २५, २६. | रहस्पतिः १.३. २५, २६. थास्या २.१.१. भाल्लयः यावणिः १.२.१९. भगवः थरसरित ५.२.२६. मनावी १.३.१४-१५३.३.१, उत्तरगिरि- ३.३.१४, ६.१.५, ६. ६,५,६,९९, ३. ४.५; १.२.०. प्यौपोदितेयः 0.8.११. माधवः ('माधवः' इति सामा०) कुरवा ३.३.१०,१०, २७. कोसलाः ३. ३. १७. याज्ञवलक्या १.१.६२. 8. २६% गन्धर्वः २.१.२. ७.३.१२.B. १०. गोतमः १.३.१०,९४, १८, राहुगया २.३.१०,१७,१८ २.१.१. | वार्णः स्वछा.... ५. २.६. विदेघः ३. ३.१०,१०,१० वाष्ट्र (विशौर्या घहक्षः) ५.२.१. | विदेहाः खाष्ट्रः (विश्वरूपः) २. १. २. | विश्वरूपः ५.२.६. विश्वावसुः.. .दनायू: ५. २.८. शंयः ...०.२.२६, २५,२८. दानका ५.२.१. सदानीरा ३.३.१०, १७ २.१.१. सरखती ३.३.११.१०. ५.५.८सावयसः माधि २. २.८.हिरण्यस्खूपः ३ ... .. . निता.... 1 ... ... ... ... ... ... . . ... ... ... ... ... . ... ...

·( ५० ) ॥ अथ कण्डिकाचुटौसूची॥ . ... ... . ... कमिवाप्रतीकम् यथ सम्मार्टि प्यासीनस्त माघारपति प्यासीनस्त माघारयति तं वा एत ममि सूणों त माघारयति तूष्णी त माघारयति देवा ह वै यचं मन्त्रण त माघारयति बडिकापनीकम् ३०६ मन्त्रेण त माधारयति ३०५ स यदुपाशु क्रियते ३०६ स सम्मार्थि ३. स सुषेण पूर्व माघारयति ३.३ ३०५ सुचा त माघारयति ३०६ सुवेण त माघारयति ३०५ सुवेश त माघारयति ... ॥ अथ सूचीपरसूची। ... २२ ... पथ प्रपाटकसूची . थपाध्यायसुची पय ब्राह्मणसूची पर कठिकासुची ... थप कमियात्रुटोसूची यथ विषयसूची थप समयाजोयवधमसूची २यय कर्मनामसूची 8 | थपिनामादिसूची... ... यच सूचीपत्रसूची ... 80 ... ... H ·॥अय॥ ॥ शतपथब्राह्मणम्॥ ।। सायणाचार्यकत-"वेदार्थप्रकाश"-नामभाथ्यसहितम् ॥ (चथ भाथोपक्रम.) ॥ ॐ नमः श्रीगणेशाय नमः ॥ वागौशाद्याः सुमनमः मर्वार्थाना मुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युम्तं नमामि गजाननम् ॥१॥ यस्य निःश्वमित वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त मई वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥२॥ तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधतो बुक्कभूपते:२ । शतावतरण: चौरमागरादिव चन्द्रमा: ॥३॥ विजितारातिबातो' वौरः श्रीहरिहरः क्षमाधीशः । १-ड-पुस्तके एतदनन्तर मेष श्लोकोऽधिक:- ."श्रुतिपदभार्थलमों यो विकासयति हट्तः । स यायात् सचिदानन्द, सूर्यमण्डलगो हरिः" इति । २-"निश्वसितं'-इति ज, झ, ज, ट। ३- 'बुक्कभूपते.-इति ज, झ कृतेचेतरण इतिच, ट। ५- 'विजितारामतेजातो'- इति भ, झ, भ, ट; 'विजितारिजनो भातो'-इलिड ·शतपथमाझयम्। धर्मनमाध्वन्यः समादिभत्सायणाचार्य्यम ॥४॥ ऋग्यजुः मामशाखाना मेकका व्याकता त्वया । नावता तत्समानार्थी ज्ञातुं शक्यास्ततः पराः॥५॥ वासना विशदा यत्र मन्त्रार्थाना मशेषतः। प्रायेणाध्वर्यव कर्म पूर्ण शाखान्तरविना ॥ ६॥. करामलकवद्यत्र परं तत्त्वं प्रकाशितम् । या काचित्तादृशौ शाखा त्वथा व्याख्यायता मिति ॥७॥ मर्वतः मायणाचार्यों विमृश्योदौरितान् गुणान् । माध्यन्दिने शतपथे ब्राह्मणे व्याकरोति तर JP सच्चारः पदवाक्यार्थन्यायानां दर्शितः पुरा । वेदाना मर्थवत्वादि यच्चान्यदुपयुज्यते । सर्वशाखाममत्वेन विज्ञेयं तदिहाखिलम् ॥८॥ प सन्दिग्ध मजात मच तदिवरिय्यते । मम्मत्या कन्पसूचा बाह्मणानाञ्च महात् ॥१०॥ ५- 'धर्मराक्षाधान्य इति ज, झ, भ, ट; 'धर्मबृक्षाचार्य:-इति डं। २- 'समादिप्रत्यापणापा'-इति न, झ, भ, ट। १-'स ग्यनु:-इति भ, झ, भ,ट। :-वासनादिप्रदा'-इति ज, झ, ट; 'वासनादि भदा-इति म ह । ५- 'कम पूगि-ति ज, झ, भ; 'कर्मापूरि'-इति है। --सरंधा-इतिहा - 'यात्यावरोति' इति न, झ, भ, ट। -पर-तिभमभ, ट; 'या'-लिड। 1-पिशते'-इति ठ, ४ । .

·भाष्योपकम। . (अथ प्रथमकाण्डीय-प्रथमप्रपाठव-प्रथमत्राणस्थावतरपी) दह हि चरमे चतुर्द काण्डे करतलामलकवत् परतत्त्वं प्रका- शितम्, तत' प्राकनेश्च त्रयोदशभिः काण्डेस्वेताग्निसाध्यो धर्मः प्राधान्येन प्रतिपादितः। अन्याधाने श्रमयशाधानपवमानेटिभि- निप्याद्याः; पवमानेष्टयव दर्शपूर्ण मामविकृतितया नदधिगम- सापेक्षजाना इति प्रथमे काण्डे दर्शपूर्णमामौ प्रतिपाद्येते , तदनुष्ठा- नारम्भच पूर्णमामपूर्वकः । अतश्च तस्य पूर्णमासस्य प्रथमं यदङ्गं व्रतोपायन तदङ्गवेनापा मुपस्पर्शनं विधत्ते- १-- "दक्षिणामिर्गाईपत्याहवनीयो त्रयोऽनय । ष्यमित्रय मिदं वेता प्रणौत संस्कृतोऽनल ।"-इति अम• को. २ ७.२० । “चेता त्वमित्रये"-इति च तत्रैव ३ ३.६। - नास्तेतत् पदं ठ-पुस्तके। ३-- 'दर्शपूर्णमासविध्यन्तयाहितया'-इति ठ, 'दर्शपूर्णमासप्रकृतितया'- इति ड , 'दर्शपूर्णमासविप्रकृतितया'-इति ज, झ, ञ, ट । 'पूर्णमासपूर्वकम्'-इति झ नटातिरिषु । -- व्रतोपायनम् = व्रतग्रहणम् । “व्रतशब्देन कर्माभूता शास्त्रतो नियमा उयन्ते। "कर्माभूता यमनियमा व्रतम्, तदुपगमार्थो 'इझे वृतपते'- इत्ययं मन्त"-इत्युक्तं तन्वरत्ने"-इति का० २.१ ११ सू० • । तच्च दर्शपौर्णमासयो प्यान्यन्वाधानानन्तर भवति, पशौ तु ब्रह्मवरणानन्तर मिति विशेष । विहितवैतत् कात्यायनेन "अपराहे व्रतोपायनीय मनीत"-इत्यादिसूबद्दयेन (२ ११०,११ ) । “अशन मग्न्यन्वाधानं व्रतोयायन मित्येके, प्रतोपायन मगन मग्न्यन्वाधान मित्येके, ध्यग्न्यन्चा- धान व्रतोपापन मान मित्येके (यौ• सू. २८)"-इत्यापस्तम्ब- सत्यवेद दृश्य । तबिधान तु तत्रैव मुक्तम्-"दक्षियोनाहवनीय मव .

·माथ्योपक्रमः x यजमान • स्थाय व्रत मुभैष्यन् समुझं मनसा ध्यायति, यप जपति 'शने तपते प्रतं चरिष्यामि'-इति ब्राह्मण."-इत्यादि (घ्याप • श्री. सू. 8. ३१,२.)। यष पद्धति - "कृताधानम्याधानानन्तरं प्रथमपोगंमाम्यां मारपूजा. पूर्वक माभ्युदयिकं श्राइम् । ततो मुयाया मेव पौर्णमाम्यां सद्यो ऽन्या- रम्भणीयेयः। तदनन्तरं पौर्णमासस्यारम्भः । समुन्यग्न्यागारम्, x x । यथाग्न्यन्वाधान मुख्यते x x x 1 यत्रमानम्य सपनो कम्य मासमैथुनवर्जनसझल्प । केशप्रमथुवपन शिखां वयित्वा x x x | ध्यपराझे पत्नीयणमानौ माषमासलवणमासोप्यमाणद्रव्ययतिरिकं घस. संयुक्त मल्प मनौती, नलमिपर्यन्तम् । x x x । प्रत्याशनानन्तरं रपय मादाय गाईपत्यदक्षिणान्योरम्तरान्तेन गत्वा याहवनी- यम्य पश्चात् समीपे पूर्वाभिमुखम्तिठमाहवनीयं विलोकयनुदकं दक्षिण 'यमे इतपते पतम्'-तिमन्टेण व्रत मुमति, सन्यवदनादि। नियम भङ्गीकरोतोत्यधः। व्यथदा इदमहमन्तादित्यनेन मन्त्रेण व्रत मुपैति, न पूक्तिन । अतः प्रति क्रियमाणकांगभूतो यभमानम्य सत्यवदननियम । रात्रौ तमिनेव विहारे सय मेवामिहोपहोमः। सायाशनेच्छाया सत्या होमानन्तर मारण्यौषधीना मोवारश्यामाककङ्गा- दौना मनं वा यारण्यरक्षाणा मामराजादनादौनां फलानि वायाद; नानीयादा । रावावाहदनीयागारे गाईपत्यागार वा पत्रीयमानाभ्यां खरस्थाग्न्यपेक्षया व्यधो नीच शयनं कर्तव्यम् । यास्तरणम्य म निषेध । x x ४ । प्रातपि तस्मिमेव विहारे वय मेवामिहोत्रहोमः । तत उदिते सूर्य ग्रह्मवरणाधुपक्रमः” इति । हस्तेन ·॥ अथ प्रथमकाण्डम् ॥ (ब) प्रथमाध्याय (प्रथमप्रपाठके) प्रथमब्राह्मणम्। ॥ हरिः ॐ॥ व्रत मुपैष्यन् । अन्तरेणाहवनीयञ्च गाईपत्यञ्च प्राङ् तिष्ठन्नप ऽउपस्पृिशति तद्युदप ऽउपस्पृशत्वमेध्यो वै पुरुषो यदुनृतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वा ऽआपो' मेथ्यो भूत्वा प्रतमुपायानौति पवित्र वा ऽआपः पविचपूतो व्रत मुपायानीति तस्माद् वा ऽअप ऽउपस्पृशति ॥ १ ॥ सोऽग्नि मेवाभीक्षमाणो व्रत मुपैति । श्रुग्ने व्रतपते व्रतुं चरिष्यामि तच्चकोयं तुमे राध्यता मित्यग्नि- व॑ देवानां व्रतुपतिस्तुस्मा ऽएवैतत् प्राह व्रतुं चरि- 'बृत मुपैथ्यन्'-इति च । एवं सरपाठभेदे म्यान्मुदायद्धिरेव हेतु' । + 1 उप-इत्येवमादिषु 'उ'-इति चिहं नास्ति ग-घ-छ-पुस्तकेषु । + वा ऽयापों'-इत्येवमादिषु च '-इति चिहं ग-छ-पुस्तकयोस्ति । $ 'अत'-इति एकवकारात्मक पाठः ख-च-पुस्तकयो। सधैवं बोध्यम् । .

·शतपथब्राझणम् । (१५.१वा.) ष्यामि तच्चकोयं तन्मे राध्यता मिति नाच तिरोहित मिवास्ति* ॥२॥ युथ सस्थिते विसृजते। शुग्ने व्रतपते व्रत मचारियं तदशकं नुन्मे ऽराधौत्युशकोतद् यो यजुस्य सस्था मगन्नराधि द्यस्मै यो यजुस्य सस्था मगज्जेतेन न्वेव भूयिष्ठा ऽद्व व्रत मुपयन्त्यनेन त्वेवोपेयात् ॥३॥ इयं वा इदं न ततीय मस्ति । सत्यं चैवाटतं च सत्य मेव देवा ऽन्टतं मनुष्या ऽइद मह मन्तात् सत्य मुपैमोति तुन्मनुष्येभ्यो देवानुपैति ॥ ४ ॥ स व सत्य मेव व्वदेत। एन वै देवा व्रत चरन्ति युत्सत्यं तस्मात्ते यशो युशो ह भवति यु ऽएवं ब्बिडा- न्सत्यं ब्बति ॥ ५॥ श्रुथ सुस्थिते बिस्टजते। इद मई यु एवास्मि सोऽस्मौल्यमानुप इव वा रतुद्भवति युवत मुपैति न हि तुदवकल्पते युद् ब्रूयादिद महु५, सत्यादुन्टत मुपै- मौति तुदु खुलु पुनर्मानुपो भवति तस्मादिद, महं य ऽरवास्मि सोऽस्मीत्येव व्रतं विसृजेत ॥ ६ ॥ अथातोऽशनानशनुस्यैव । तदु हापादः साययसो • 'मिवास्ति'-इति खा । वदति'-ौत ख, 'ति' इति ग, च। 'विनते'-इति ख, च। 'सोमोयेर'-इति ख, छ ।

·(१००१मा.) । प्रथमकाम्। ऽनशन मेव व्रत मेने मुनो ह वै देवा मनुष्यस्या जानन्ति तु ऽएन मेतुद् व्रत मुपयुन्तं विदुः प्रातुन्नी यक्ष्यत इति तेस्य बिश्वे देवा गृहानागच्छन्तुि ते ऽस्य रहेपूपवसन्ति सु उपवसथः ॥ ७ ॥ तुन्न्येवानवत्कृप्तम् । यो मनुष्येघुनश्चत्सु पूर्वोऽन्नौया- दृथ किमु यो देवेनग्नत्सु पूर्वोऽश्नीयात् तस्मादु नैवानीयात् ॥ ८॥ तुदु होवाच याज्ञवल्क्यः । यदि नालाति पितृ- देवत्यो भवति युधु ऽअनाति देवानुत्यनातीति स यु- देवाशित मुनशितं तुदनीयादिति युस्य व हविर्न गृहन्ति तुदशित मुनशित५ स यदनाति तेनापिट- देवत्यो भवति युटु तुदाति युस्य हविर्न गृह्णन्ति तेनी देवाचात्ययाति ॥ ॥ स वा ऽधारण्य मेवानीयात् । या वारण्या ऽश्री- पधयो युद्दा दृष्ट्यं तुदु हु स्माहापि बुर्कुपिणी मापान्मे पचत न वा ऽरतेपार पविहन्तीति तदु तथा न कुर्याद् बीपियवयोवा॑ एतदुपजी युच्छमी- धान्यं तुद् बीहियावेतुन भुयाइसौ करोति तुम्मा- दारण्य मेवानीयात् ॥ १०॥ . 'उमा'-ति दुपप-१ , शायरममारा।

·भिवपथनाहा गम्। (२प्र. मा.) • स ऽयाहवनीयागारे वैता राचिर शुयौत। गाई- पत्यागारे वा देवान्ता एप उपावर्तते यो व्रत मुपैति स यानेवोपावर्तते तेपा मेकैतन्मध्ये शेते ऽधुः शयीतापुस्तादिव हि श्रेयस ऽउपचारः ॥ ११ ॥ सवै प्रातरपु एव । प्रथमेन कुर्माणाभिपद्यते ऽपः प्रणयति यतो वा आपो यन्नु मुवैतुत् प्रथमेन कुर्म- णाभुिपद्यते ताः प्रणयति यज मेवैतद्वितनोति ॥ १२ ॥ स प्रणयति । कुस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्ति कुरमै त्वा युनक्ति तस्मै त्वा युनतीत्येताभिर निरुक्ताभिा- हृतिभिरभिरुतो वै प्रजापतिः प्रजापतिर्यजस्तुत्प्रजा- पति नेवैतद् यजु युनक्ति ॥ १३ ॥ युडेवापुः प्रणयति । अद्भिर्वा इद५ सर्व माप्त तत्प्रथमेनैवैतत्कर्मणा सर्व मानोति ॥ १४ ॥ युद्देवास्याच । होता वाध्वर्युर्वा ब्रह्मा वाग्नीधी वा स्वयं वा युजमानो नाभ्यापुयति तुदेवास्यैतुन सुर्वे माप्तुं भवति ॥ १५॥ युद्देवापुः प्रणुयति । देवान् ह वै यन्जेन युजमानां- स्तानसुररक्षसानि ररक्षुन यक्ष्यध्व इति तद्यदरवं- स्तुस्माक्षासि ॥ १६॥ • 'उपचार' इति खच। + 'खय'-इति च । + 'यक्षव'-इति का ·(१०० वा.) । प्रथमकाण्डम् । . तुतो देवा एतं व्वज ददृशुः। युदपो बुजो या ऽश्रापो बुचो हि वा पिस्तुस्माद् येनैता यन्ति निम्म कुर्वन्ति युवोपतिष्ठन्ते निई हन्ति तत* एतं ब्वुज मुदयच्छंस्तस्याभये ऽनाष्ट्रे निवाते यज मतन्वत तथो सुवैप एतं बुद्ध मुद्यच्छति तस्याभये ऽनाष्ट्रे निवाते यजूं तनुते तस्मादपः प्रणयति ॥ १७ ॥ ता उत्सिच्योत्तरेण गाई पत्य सादयति । योपा वा आपो बृपानिहा वै गाईपत्यस्तुद् गृहेषुवैतुन्मि- थुन प्रजुननं कियते ध्वज वा एप उद्यच्चति यो ऽपुः प्रणयति यो वा अप्रतिष्ठितो बुज मुद्यच्छति नैन५ शमोत्युद्यन्तु५ सु५ हैन शृणाति ॥ १८ ॥ स यहाईपत्ये सादुयति । गृहा वै गाईपत्यो गृहा वै प्रतिष्ठा तुद् गृहेप्नुवैतत्प्रतिष्ठायां मृतितिष्ठति तयो हैन मैप व्वजो नु हिनस्ति तस्माद गाईपत्ये सादयति ॥ १९ ॥ ता उत्तरेणादवनोयं प्रणयति । योपा वा थापो वृपानिर्मिथुन मेवैतत्प्रजननं कियत एव मिय हि मिथुन सा मुत्तरतो हि स्त्री पुमाइस मुपशेते ॥२. ता नान्तरेण सञ्चरेयुः । नेन्मिथुन चर्यमाण मन्त- . • 'at-इति म-प-पुस्तकाभ्या मन्यना.

·। शतपथब्राझगाम् । (१७०१वा.) रेण सञ्चरानिति ना नातिहुत्य सादुयेन्नो ऽअनाप्ताः सादयेत्स युदतिहुत्य सादृयेदुस्ति वा ऽयमेथापाञ्च विभ्रातृव्य मिव स युथेव ह तुग्नेर्भवति युवास्याप उपस्पृशुन्त्यमौ हाधि झातव्यं ब्वईयेद्युतिहत्य सादयेाधु ऽशुनाप्ताः सादयेन्नो हाभिस्तं काम मुभ्यापयेद्युस्मै कामाय प्रणीयन्ते तस्मादु सम्म त्येवो- त्तरेणाहवनीयं प्रणयति ॥ २९॥ अथ तुणैः पुरिस्तृणाति । इन्दं पावाण्युदाहरति श्रुपैञ्चाग्निहोत्रहुवणीञ्च स्फ्युच्च कपालानि च शम्याञ्च कृष्णाजिनु चोलूखलमुसले दृपदुपले तद्दश दशाक्षरा वै विराड्विराड् वै यज्ञस्तुधिराज मेवैतद्यञ्ज मभिस- म्पादयत्युथ युद् इन्दु इन्दं वै ब्वौर्य यदा वै द्वौ सर- भेते ऽश्रुथ तुद्दौर्य भवति इन्दं वै मिथुन प्रजननं मिथुन मेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥ २२ ॥१॥ (प्रथमप्रपाठके प्रथमाध्याये वा प्रथमम्) ब्राह्मणम् ॥११॥ 'सूर-दवि ।।

·(१य१मा.) प्रथमकाण्डम् । । मावा म्दैन बत मुपैय्यनिति। पूर्णमासस्य प्राथम्यम्, अत्रैवाये पौर्णमामप्रयोग मभिधाय पद्याद दर्शप्रयोगाभिधानात् । कात्यायनेनापि नथा- भिधाय “पौर्णमामवदन्यत्" इति पौर्णमामतन्त्रम्य दर्शऽतिदेशात्। तथा इहैव ब्राह्मणेर प्रजापतिपर्वमन्धानप्रस्तावे “पौर्णमामेन चैवा- पौर्णमामौञ्चामावास्यां स तत्पर्वाभिपज्यन्"-इति पोर्णमाममाथम्यम् । तथा तैत्तिरीयके'-"पौर्षमाम! इविरिद मेषां मय्यामावास्य विरिद भेषां मयि"-दत्यवाधानानुमन्त्र- एयोर्यजमानमन्त्रयोः पाठक्रमादपि पौर्णमामप्राथम्य मवगम्यते । ननु पूर्वाऽयं पाठक्रमः श्रुत्यैव तु पौर्णमाममाथम्यं प्रतिषिध्यते, श्रुतिय पाठाहलौयमो; श्रुत्यर्थपाठमुख्यम्दानप्रवृत्तीना' मप्रमा- पाना मपि श्रुतेः प्राथम्येन प्रावन्यात् । श्रूयते हि पौर्णमामप्राथ- म्यस्य मिन्दा-"यत्यौर्णमामी पूर्ण मालभेत, प्रमिमीम मेवैमावा- - श्री. २- उपरियात् (१.६.२.२१.)। ३- पामावास्येन-इतिझ, ट। - 'प्राथम्यात्' इति ट। ५-प्रा. ३.0 8 मनापाठस्तु रमा मू मिन्दादिः । ८.- 'अत्यपाठमुपागा परतोना-इति ज, झ, भ, ट..। c-'श्रुतिभिवावकरसम्यानसमाग्यानां समवाये पारदीर्वल्य मर्यवि. प्रकर्मात्" इति मो• सू. ३ ३.१४ । “विरोधेऽस्तत्परत्वात् । युतिः समादानुमानिकालात्"-इत्यादि (१.५५-१.एकात्यायनग्रन्योऽप्यत्र पर्यानोप। 'योधकप्रमामानि भुटियाप्रकरयस्यानसमा. एकादेन घट" इत्यादिर मौमामापरिभाषामन्य । “रतम्य विधे (विनियोगविधे) माकारिभूतानि पर प्रमादान"-सादिया भौगालिभाम्हरेसामा सडके यानि नामोदारानि प्रदर्शितानि, कानिएकानि .गु..२.881 - ·1 शतपथनाझयम्। (१५. मा.) तथा; समेत”-इति', न तस्य वाक्यस्य “सारखतौ होमो पुरस्तानुडया- दमावास्या वै सरखत्यनुहोम मेवेनावालभते” इति भारखत- होमविधिशेषत्वेन पौर्णमामप्रायम्बनिन्दार्थवादात् । अतस्तदुनरौत्या' पौर्णमामप्राथम्य मुपपन्नम् । उपस्पर्शनधारमनं विवक्षितम् । नवापसतम्येन' "अप प्राचामत्युपस्पृशति वा"-इत्याचमनप्रति- दन्दिभावेनोपस्पर्शनाभिधानात् स्पर्शनमाचं तत्प्रतिभाति। सत्यं तत्र दह तु “तेन पूतिरन्तरतः" इति वास्यशेषादपोऽनात्यन्तरत एव मेध्यो भवतीति वदनाचमन मेव । यथा “प्रकाः शर्करा उप- दधाति"-इत्यत्र ततखादिवञ्चनमाधमत्वेन मन्दियमानेषु "तेजो वे एनम्" इति वाक्यमेषात घत मिति निश्चयः, तदन् । सूचित हि-"मन्दिग्धेषु वाक्यगेषात्" इति। तस्य च प्रतोपायनाज- सम, उपैथ्यमितिपढप्रत्ययेन व्रतोपायनस्याचमनं प्रति हेतुत्वामि- धानात् ; "शक्षणहेलोः क्रियायाः"-दति सते: । प्रधानं हि स्वनिप्पत्यर्थ मा मनुष्ठापयन् नदनुठाने हेतुर्भवनि । न च लक्षणे- ऽपि गतुर्विधामात् कथं देवर्य निश्चय इति वाच्यम्। तदा हि भविष्यता प्रतेन पवितो हि य: तापूर्वकालः, तत्सम्बन्ध माधमनस । १- सं. ३. ५.१.५॥ नाम्येतत् पदं न मम-ट-पुस्तकेयु । -त.#.१.५.१.६। १- 'यत उरोत्या' इति ट। श्री. सु... ३.२.४। ६- "शर्करा यता उपदध्यान : वे एतम्" इति तेमा. ३.१२. ५. १२ । 0-''-तिन-भ प-र-गुस्तकेषु नाम्देर । मो.९.१.१.२१। -पा.सू. ३.२. १२६ ।

·(१.० १मा) ।प्रथमकाण्डम् । विधातुं मत मुपैयनित्येतत्स्यात् । सत्कालसम्बन्धस्वाचमनानन्तरं व्रतो- पायनस्य विधानात् पाठादपि मिथ्यतीति लक्षणार्थ स्वीकारे वचन मनर्थक मिति। ननु व्रतोपायनादपि प्रथम माहवनौयप्रणयन मन्वाधानश्च । अत एवापस्तम्बः-"प्रातरमिहोत्र५ हुत्वान्य माहवनीय प्रणायामी- नवादधानि"-इति । कात्यायनस्त्वप्रणौतस्या हवनौयादेरवाधाना- मावादर्थमिद्धं प्रणयनं मत्वार अम्वाधान मेव प्रथम माइ-"अन्य- म्वाधान मध्वर्युर्यजमानो वा”-इनि। आझणं तु तदनभिधाय ततः पराचीन व्रतोपायनं तदङ्गा माचमनं वा कथं प्रथमम अभि- दधातिर, प्रचाभिधीयते-नियमेन यामानाना मध्ये प्रतो- पायन मेव प्रथमम् ; अन्धवाधानं हि नियमेन न याजमानम् । अध्वर्युर्यजमानो वेति कात्यायनोक्नेः । मन्यम्वाधानमन्त्रस्य ममामे वर्ष इत्यस्य प्रत्यगामौशानियमेन धाजमानत्वं युक्तम् ; यथा आयुर्दा अग्नेऽस्यायुमै देहोत्यादेः । तम्या हि धमाख्यया प्राध्वर्यवत्वप्रातावपि प्रत्यगामौक्षशिङ्गग प्रबलेन समाख्यां बाधिवा याजमानत्वं निर्णतम् “मन्सायाकर्मकरणात - 8- -'इत्याचवनीयं-ति । श्री. सू.१ १.२॥ २- 'मन्वानो'-इतिएज-भ-ब-ट-पुस्तकेषु नास्येव । यौ• सू० २.१.२। ५-'परत्वेन -इति ठ, ह। ६- 'याद'-इति झ, भ,ट । श्री. सू. २.१.२। -का-ौ.सू.२.१.३.-.सं. १. २.१.१॥ i. सं. १.५.११. - ·१४ । तपथब्राझणम् । (१प्र. १वा.) दत्" इति । मत्यम् । प्रकरणमन्त्रलान् तब तथास्तु, ममाग्ने वर्च इति तु करणमन्तवादाध्वर्यवक्रियायां विनियुत्वाद् यजमानेन प्रयोगे तत्प्रतिपादनामामादध्वर्युणैव प्रयोज्य मित्युक्त मुत्तराधि- करणे- “करणेष्वर्थवत्त्वात्"-इति । अत उलयुक्तस्तत्करण मन्वाधान मयध्वर्युशैवानुष्ठेयम् । यतु कात्यायनेनाध्वर्युर्यजमानो वेत्युकम्, तच याजमानत्वं शाखान्तरमूलम् । एतच्छाखातुमारेण वापस्तम्बादिभिः केवलाध्वर्यवत्व मुक मिति विभागः । अथवा यथा अप्रणीता- म्वाधानानुपपत्त्या प्रणयन मण्यन्वाधानविधिनैव महोतं कात्यायन सूबे, तथा अन्तरेणाहवनीयञ्च गाईपत्यं च प्राङ् निठविनि वच- नादेवाग्निप्रणयनं तत्प्रवलीकरणरुप मन्वाधानं चार्थमिद्धत्वादभुत मित्युच्यमानागमध्ये अनोपायनस्य प्राथम्य मविरुद्धम् ॥ विहित मुपस्पर्शम मनूद्य प्रशंसति- “नद्यदिति । तत्' प्रकृतं 'यत्' उपस्पर्शनं तेनान्तरतः 'पूतिः' पवित्रता भवति । अनृतवद नेन हि पुरस्तात् सम्भावित मपविचव मिति । भनूपस्पर्शनस्य फल मेवेदं पवित्रत्वं किं न विधीयते : कथ मपि सम्बन्धाभावेऽपि हि फलविधित्वं दृष्टम, यथा-"प्रतितिष्ठति य एता रात्रीरुपयन्ति”-इति रात्रिमः । (अत्रोच्यते-) राषि- सवस्य हनन्यशेषत्वेन स्वतन्त्रतया विधीयमानस्य युक्तं यदर्थवादी १- मी सू० ३.८.१५। २- 'यकरणमन्त्रो यत्र, तत्र' इति है। ३-- मौ• सू० ३.८.२५ । 8- 'किङ्गः (भिन्नः)-इति ज, झ, भ,ट। 'ननूपरपर्शनस्यापामेवेदं'-इति ज, झ, भ, ट । ६- "दादशरात्रादीनि रात्रिसत्राणि-इति का. श्री. सू० २७. १.१। - नाम्येन वाक्यं डातिरिक्त पुस्तकेषु ।

·(१८. १वा.) । प्रथमकाण्डम् । ६५ ऽप्यपेचितं फलं ममर्पयतीति ; उपस्वानस्य तु संस्कारतया संस्कार्य ोष प्रयोजनेन निरपेक्षितस्य कथ मपेक्षितं फलं समर्थो ऽर्थवादः ममर्पयितुम् ? यथा- "यदा धारेव भाव्यस्य रहे इति । अब घश्चनस्य मंस्कारतया फल मनपेक्षमाणम्य भावश्यचक्षुर्वर्जनं न फन मिति । सूचित - • "द्रव्यमंस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फलश्रुति- रर्थवादः स्यात्" इति। ननु माध्यमाधनेतिकर्तव्यमालवणे अंशवये ऽनुप्रविष्टं कश्चिदप्यर्थ मनभिदधानस्य वाक्यम्यानर्थक्य मेव प्राप्तम् ; "श्रादायस्य क्रियार्थ- खादानर्थक्य मतदानाम्" इति। तचैव कस्थचिदंशस्य सत्यापि भवायनेति चेत्, न; प्रशत्तिविशेष मकुर्वाणया किं स्तुत्या? अपि च यः तशास्तथ तावानेव मोऽर्थः । अयोध्यते । दह लिडादियुक्नेषु वाक्येषु दे भावने । सम्दामिका चाात्मिका च। उक्र - "अभिधा भावना माजरन्या मेव लिडादयः । अर्थात्मभावना लन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते"-दति । एकका १ मा माध्यमाधनेतिकर्तव्यताभिः बिभिरगैरंशचय- वती । भावनायां हि स्वर्ग एकः साध्योगः, तत्करण माग्नेयादिः माधनम्, प्रयागादिरिनिकयतारूपः । तचैवार्यभावनायां पुरुष- प्रतिः सदभावनाया भाव्यम, लिडादिः तड्यापारो वा करणम्, - 'पल मममधार्थवाद-इति भ, म अ, ट। २- 'समपितुं'-इति ज, झ, ञ, ट। ३- • सं.६.१.१.१०। मो. सू. B. ३ .। ५-- मौ. सू. १.२.१। (-ताशनेबाम्याध:-इति ड। 'वर्षमानाया' इति ठ, ह।

·शतपथनाझणम्। (१५. १०, . अर्थवादिकी सुतिरितिकर्तव्यता । तवार्थभावगाया वयान- भावनोपदेशोऽयं मौमासापरिमायायां विशेयतो व्यक्त, अर्धसङ्ग लौगाक्षिमाखरेणाप्यल्पाक्षरेण सम्पग मोधितः। तथापि-"स घ यागादि- यनेत सर्गकाम इत्यादिवाक्येन वर्ग मुद्दिश्य पुरुष प्रति विधीयते । तथाडि यजेते यमास्यशाइयम्- यजिधातुः प्रत्ययश्च । प्रत्ययेऽप्यस्यंशदयम्- व्याख्या तत्वं लिपुत्वञ्च । तमाख्यानत्वं दशलकारंसाधारणं, लिहावं पुनर्लिङ्माने । उमाभ्या मध्यंशाभ्यां भावनैवोच्यते । भावना नाम भवितुर्मवनानुकूलो व्यापार- विशेषः । सा विधा-शादी भावना, या भावना चेति । तत्र पुरुषप्र- पयनुकूलो भावयितुर्यापारविशेयः शाब्दीमावना । सा च लिई शेनोयते; लिश्रवणे घय मां प्रवर्तयति, मत्प्रत्यनुकूलव्यापारवानिति नियमन प्रतीतेः। यद्यस्माच्छन्दनियमतः प्रतीयते, तत्तस्य वाम ; गा मारयेत्य- मिन् वाक्ये यथा गोशब्दस्य गोत्वम् । स च व्यापार विशेषो लौकिकवाको पुरुषनिछोऽभिप्रायविशेषः ; वैदिकवाक्येषु पुरयाभावात् लिडादिशब्दनिए एव । अत एव शाब्दी माचनेति व्यवझियते । सा च भावना व्यंशत्रय मपे- चते- साध्यं साधन मितिकर्तव्यताच । किं भावयेत् ? केन भावयेत् ? कर्थ भावयेत् ? इति । तत्र साध्याकाहायां वक्ष्यमाणांशधयोला यार्थी भावना साध्यत्वेनान्वेति; एकप्रत्ययगम्यत्वेन समानाभिधानश्रुतेः । सयादौना मेक- प्रत्ययगम्यत्वेऽप्ययोग्यत्वान्न वाध्यत्वेनान्वयः । साधनाकाहायो लिडादिशा करणत्वेनान्चेति ; नस्य च करणत्वं न भावनोत्पादकत्वेन, तत्पूर्व ममि तस्याः शब्दे सत्त्वात् ; किन्तु भावनाज्ञामकलेन, शब्दभावना-भावनिकत्वेन वा। इतिकर्तव्यताकासाया मर्थवादज्ञाप्यप्रापास्य मितिकायनान्वेति । प्रयो- अनेच्छाजनितक्रियाविषयव्यापार यार्थी भावना। सा घाख्यातसामान्यस्य ; व्यापारवाचित्यात् । साप्यंशघय मपेक्षते- साध्यं साधन मितिकर्मयताच । किं भावयेत् ? केन भावयेत् ? कथं भावयेदिति । तच साध्याकालायां स्वर्गादि पलं साध्यत्वेनान्वेति, साधनाकालायां यामादि करणत्वेनान्चेति, इतिकर्तव्यताकाइस्या प्रयानाद्यनजात मितिकर्तव्यत्वेनान्वति"-इति: .

·(११० १४ा." प्रथमकाण्ठम्। भिधानेऽपि शब्दमावनेतिकर्तव्यतामृतां स्तुतिं घेवाणो ऽर्थवादा कप मनकः स्थान । यदाह सूत्रकारः- "विधिमा बेकवाक्यत्वात् मुत्यर्थन विधीनां स्युः" इति । स्तुतिविरहे धंगवैकस्यादपरिपूर्ण- गष्दभावनया न मत्तिरर्थभावनायां पुरुषस्येति तस्या अयानर्थकोन मूलोच्छेदप्रसङ्ग इति कथ मनर्थिका स्तुतिः स्यात् । यत्त्वर्थवादरहित केवलं विधिवाक्यम्, तर विधिरेव म्नति माक्षिपतीति नोकदोधा- वतारः; ६६ प्रत्यक्षश्रुतायों स्तुतौ मत्यां कि भाचेपक्केगेनेत्यस्तम् । अयं च विचारः उत्तरत्र सर्वप्वेषा बादेषु द्रष्टव्य इति। अनृतवदननिमित्ताशुद्धिपरिहारेणोपस्पर्शनस्य प्राशस्त्य मभिधाय तत्साधमभूतीना मां स्वतः शुद्धत्वात् स्वसम्बन्धिशद्धि तुवाच सत्प्रशस्त मित्याह- "मेध्या वा इति ॥२॥ इदानी मनिदर्भमलक्षणेनागान्तरेण महितं समन्त्रकं प्रतोपायनं विधते- "मोऽमि मिति । 'मः' यजमानः 'अग्रिम' पाहवनीयम्। मन्त्रार्थस्तु-हे प्रतस्य पालक! अमे! अनृतवदनत्यागादिरूपं 'म' चरिष्यामि ; तत्कत्तुं भको भूघामम् । शक्रोलिडाभिव्ययम् । मदीयं 'तद्' मतं 'राध्यताम्' मद्धं भवविति' । प्रतपतिपदं याकरोति- "अग्निर्वे देवाना मिति। एमय- वाक्यस्थाव्याख्येयव मच-शकेयं राध्यता मिति। स च हेतु माह- "नाचेति । 'तिरोहितम्' अविस्पटा पदम् ॥२॥ -मो.सू.१.२.01 २- 'पदर्थवादरहित-इति नाम,भाट । 'एय-इति । 8- वा. सं. १.५.१॥ तै. सं. ५.-~यतोऽत्र व्यविस्पयार्थ पदं नास्ति, व्यतो याख्याने प्रयीननामावः। I ·१४ शतपथब्राझणम्। (१०वा.) स्वीकृतस्य व्रतस्य थागममाप्तिपर्यन्तता माह- "अथेति। 'संस्थिते' यागे पर्यवसिते । विसर्जनमन्त्र माह- "ने व्रतपते बत मचारिप मिति । अचाशक मराधौति पूर्वमन्त्रादैलक्षण्यम् । तच हेतु माह- "अशकद्धौति। यो यजस्य पर्यवमानं प्राप्तवान्, 'एतत्' कर्म कर्तुम् 'अशकत्' शनोऽभूत् । तस्मै तेन कर्मणा 'पराधि' सिद्धम; तत्कर्म अमिध्यदित्यर्थः । अगन्निति गमेलुटि “मन्त्रे घमेति ल्लेलुंकि, हल्डादिलोपे, “मो नो धातोरिनि । अच व्रतोपायने मन्लान्तरं विधातुं पूर्वमन्त्रात्तस्यैव विमेघ माह- "एतेनेति । यत 'एतेन' वच्यमाणेनेद मह मित्यादिना बहवो धत मुपयन्ति, अतस्तु हेतोः अनेनैवोपेयात् । एवकारणेष मन्त्रः प्रशम्यते, न तु पूर्वो निषिध्यते । अत एव कात्यायनो दय मयाह- "अग्ने व्रतपत इद मह मिति वा"-इतिः ॥ ३ ॥ दद मह मिति मन्त्र कर्मलेनापादानत्वेन च सत्यानृतयोरुभयो- रेवोपादाने कारण माह-- "द्वयं का इति । यद् 'इदं जगत्, तत् मर्व मनृतं सत्यं वेति कोटिदय मेव; न तोया कोटिरस्ति । मत्य मेव देवाः; चिरावस्थानात्, नियमेन सत्यवादिलादा। अनृतं मनुव्याः; स्वप्नदृष्ट्वदम्पकालावस्यानात्, प्रायेणानृतवादित्वाहा । तथा च देवमनुय्याणां मत्यानृतवादिल मेतरेयके प्यामातम्- . १- दा. सं. २, २८ । सं० १.६.६.१३ । २-पा.सू. २...। ३-पा• सू०६.१.६८। --या. सू. ८.२.६ । ५- वा. मं.१ ५.२ । ६-ौ सू०२.१.११। -'तैत्तिरीयके'-प्रतिज,झ, भ,ट,ह।

·(१य. १मा० ) प्रथमकाण्डम् । १४ यद्यप्या- "सत्यमंहिता वे देवा अन्तसंहिता मनुष्याः" इति। सत्यानृत- वदनमाहित्यं हि नत्र विवक्षितोऽर्थः , "तस्माद्दौक्षितेन सत्य मेव वदितव्यम्" इति वाक्यशेषान् । यदनेन मन्त्रेणोष्यते 'नन्मनुष्येभ्यो देवानुपति'-इत्येवमात्मक मिम मर्थ मयं मन्त्र पाहेत्यर्थः ।। ४ ॥ अनेन मन्त्रेण व्रत मुपेयुषो नियम माह- “म वा दति। 'मः' इत्यं कृतवतोपायनः 'मत्य मेव' इत्येवकारकरणादनृतं न वदे- दित्यर्थः। असत्येवकारे यद्यत् सत्यं, तत्तदवनं वनव्यं स्यात्,- "ग्रहं सम्माष्टौ तिवदेकत्वस्याविवक्षितत्वात्; अनृतवचनं चाप्रतिषिद्धं स्थात्, यते च तविषेधः। अत एव तैत्तिरीयके दर्शपूर्णमामप्रकरणे समानायते--- "तस्येतद् • व्रतं नानृतं वदेत्" इति । हिताग्निमानस्थानृतवदन मन्यत्र प्रनिषिध्यते - "तस्मादाचिताग्नि- नानृतं वदेत्"-इनि', तथाप्यनतवदनवर्जनभ्य दर्शपूर्णमामाङ्गत्वसिद्धये पुनरिह वक्तव्य मेव, इतरथा घनृतवदनेऽपि पुरुष एव प्रत्यवेयात्, क्रतुः पुनरविगुण एव स्थात् ; "को नाम क्रतुमध्यस्थः कलचादीनि भक्षयेत् । न तोस्तत्र वैगुण्यं यथाचोदितमिद्धितः" इतिन्यायात् । नवनेनापि वचनेन कथ मन्तबदननिषेधम्य कर्माङ्गलसिद्धिः? वदितिप्रत्ययार्थस्य कर्तुः प्राधान्यात् तदर्थ एवायं प्रतिषेध इति हि युक्रम् । कर्मप्रकरणत् कर्माङ्गनेति चेत्, न ; प्रतिषेध्यपाठादपि १-- मा० १.१.६। २-तत्रैव तत प्राग दृश्यम् । ३-- सं. २.५.५.११। "निषिध्यते'-इति ज, झ, भ, ट। ५-- "न वाहितामिनाटतं वदितव्यम्" इतो हैवोपरियात् (२.१.२.२..)। M ·शतपचवाझमा (११) कियायामावत्कोषता पदात्या प्रतीयते, तदयें प्रतिषेध्यम ; मादयनै प्रतिषेधोऽपि चाभिधीयते इति श्रौतेन पुरुषार्थलेन प्रचलन पाकरणिको दर्शपूर्णमामार्थता पाध्यते । मनु म बटेदिति पदव्यगन्यप्रतिषेधस्म क: मम्बन्धः, पद- दयवाश्म मिति कथं प्रतिषेधम्य कर्तुः मम्बन्धः श्रौतः ? रति , म पथा "यहं भधार्थीति पदव्यगम्यसमार्गस्य ग्रहशेषता, नयापि दिनीयाया: क्रियामामान्य प्रति पइस्य मेपलाभिधानात् तदि- गोषस्य समार्गप्य पदान्तरेणोपयानेऽपि मेपमेपिभावन श्रोतता', तदा । पतए पुरुषार्थो निषेधो विधीयते । सत्येव विहित इति चेत्, तथापि हि तम्या एव श्रुतिमूलं भविष्यति; इयो- माम्याम् । अतो पुक्रः युत्या प्रकरणाध रति। अप माम- 'पविरोधे म दुर्ममं प्रपलेन मिराक्रियते; म सु स्वयम्पस मित्येव दुनय सिंमा न्याया। न पेक्ष प्रस्तकिपया कः भमन्ये मकरपायाधः, तो न देवशकवतेति । भनु पुरुषमापापातभिषेपः सत्येन मिद्धा, म एव मानुगत- पुरुषापापि भविश्यतीति कि मनेम विशेषनिषेधेन ? म नया: प्रतेरियं युतिम मिति पुरुम, मामान्यविशेषतथा भूतमस्ति- भारामगावात । एवं हर्षि विपगामिमा भामाग पनि- मिईय निषेधन्य प्रकरणावाधापा मगतपुश्पविये नुादी. स. न प्रत्ययायेम प्राधान्याटिन्युजम् । यादेवं यदि कन्न: 1-मारमा यौनसम'-rth , , ,,। -- Ratan-IR मधिगम भर पहले।

·(१५. मा.) प्रथमकाण्डम्। 3B प्रत्ययार्थलं स्थात्, न लेतदस्ति; अनन्यलयस्यैव शब्दार्थवात् । अवश्याभिधातव्यया भावनयवापात् कर्तुः प्रनौतेः । न च "ल: कर्मणि च-दनि रमतिवलात् कर्तुः प्रत्ययार्थता; तस्याः सतेय- कयो रित्यनेनैकवाक्यत्वे प्रत्ययाभिधेयत्वेनोच्यमानयोदिकवयोा- वर्तकलेनैव कर्तुः समर्पणात, कर्तृदिवे द्विवचनं ककवे एकवचन मितिः अतो भावनया संस्थया वा पापादेव कर्तुः प्रतीतिः सिद्धति न स प्रधानतया प्रत्ययार्थः । श्रतः क्रियाया एवं प्राधान्यात् तस्या एवाशाखेनामृननिषेधो विधीयते । म प सत्या पुरुषार्थतया विहि- तस्यानृतवदननिषेधस्य कथ मिह प्रकरणात् फ्रात्वर्थतेति वाच्यम् ; "खादिरो यूपो भवति"-"खादिरं वौर्यकामस्य”-इनिवत् संयोग- प्रयकेनोभार्थत्वमिद्धेः । षर्क हि--"एकस्य भयले संयोगटथकम्"- इति । अतः सत्य मेव वदेदिति दर्शपूर्णमामाभलेनामृतमनिषेधस्य विधिरय मिति मिडूम् । तदाह कात्यायन:- “द मह मिति* वा मत्यवाद्यतः, कर्मास मुत्तरे मत्यवदनम्" इति । तस्मात्ते यश इति । थमस्तिनां देवानां यशोऽपि यम.मति- पादनाय प्रशस्तम्। 'एवम्' "अग्ने प्रनपते"-इतिसन्त्रवत् । इद मह मिति क्रियाविशेषणवानपुंसकम् ॥५॥ पा. सू. ३. ४.६६ २-पा. सू.१.२२ । २- विहितस्यातोऽन्न्तवदननिषेधस्य'-इति अ, झ, भ, ट। :- 'कर्मार्थतेति' इति नादिषु। ५--- इहैवोपरिष्णात् (३ ६.२.१२.) - ऐ० प्रा० २ १.१ । 'खादिरं वर्मकामो वोर्यकामो वा' इति याप. श्री. सू. ६, १.१६। मो. सू. १. ३.५। -वा. सं.१.५.२ । -ौ. सू२.१.११,१२।

·प्रतपथब्राझणम् । (१प्र. वा.) . . मन्त्रणाभ्युपेतस्य व्रतस्य प्रसङ्गादिसर्जन माह- "अथ मस्थित इति । अत्यविमर्जनमन्त्रस्य अय मर्थः, व्रतोपायनात् प्रागहं य एव मनुस्योऽस्मि, बतं मुक्त्वा स एव मनुय्यः इद ममि , न त प्रत- समये दवा देवः । इद मिति क्रियाविशेषणलाचपुमकम् । नवमौ मनुष्यो प्रतसमयेऽपि मनुथ्य एव, तत् कि मुच्यते य एव मनुथ्योऽस्मि भ एवेद ममौनि तवाह- "अमानुष ऽइवेति । मनुष्योऽपि हिनदा अन्यात्मकत्वात् 'सत्यवदनादा दैव दुवेत्युनम्, प्रतत्यागे तु ते प्रतारम्भात् प्रागिव स्वभावभिद्ध मनुय्यत्व मेवेति । ननु थथा मतोपायने अनृतात् सत्य मुपैमौत्युकम्, एवं नत्यागे मत्यादन्त मुपैमोति किं मोक मित्यत पाह- "नौति । महत उत्कर्षात् (देवत्वात्।) मयुतत्वेनात्यन्न निकृष्टमानुषत्व- प्राप्तिकथनस्य परुषत्वादनवकन्यनं तदाह- "तदु खञ्चिति ॥ ६ ॥ प्रतप्रमगादागतं नदिसनं ममाप्य पूर्वधुर्यजमानेन प्रतानमार यत् कान्य गन् प्रतिजानौते- “अथात इति 1 यतो प्रतानन्तर मानानानापरनामक मारण्याद्यशन मेव यजमानेन कर्तव्यम्, 'प्रत.' नदननर मेव तम्य निरूपणं कियत इत्यर्थः । ५- "प्रतं विग्टगते येनोपायास्" इति का यौ.सू.१ ५.२६ । 'पूर्व हितग्रहणे दो मवावुल्यौ व्यप्रे प्रतपते इदमह मिति वेति (का. यो• सू० १.१.११.), यत्र इद मह मिग्वेद मन्त्र शुधमिमत" गति रिमामिन । श्रुतिय माहवाये दएका-१.८.२.०३ । २- मन्तपाठ खनु वा स. २.२८,२एण्य । नपुंसकत्वम्-इति झ, ठ,८ 8--'धामात्मकत्वात् तिम, 'सामकाला-इतिह। ५- 'उत्क्षरात्-तिक --माम्येतत् परं र पुस्तके।

·(१२० १ब्रा.) । प्रथमकाण्डम् । २३ प्रतिज्ञातस्यागनानशनपक्षस्य प्रशंमार्थ केवलानशनपर निरसित मुपन्यस्थति- “तदु हेति। 'तत्' तस्मिनामानमविषये मवयसः पुत्रः ('माक्यस.') 'अषाढ़' नामकः, सर्वात्मना अानत्याग मेव व्रतं मेने। तथा मन्यमानस्याषाढस्याशय माह- "मनो इत्यादि। अनुप- न्यस्त मपि मनुष्यस्य मनः 'श्रा' समन्तात् जानन्ति । अतो योऽसौ यजमानो त मुपैति, एष नः प्रातरवश्यं यक्ष्यत इति ज्ञात्वा "विश्व सर्वे 'ते' देवाः ब्रतदिक्से यजमानस्य ग्रहानागच्छन्ति । 'उपवसथ'-नामनिर्वचनेन देवाना मागमनं दृढ़यति~ "तेऽस्येति। 'उप' समोये यजमानस्य सन्ति देवा अस्मिन्निति पर्वदिवस 'उप- वसथ' नामक इत्यर्थः ॥ ७॥ अस्तु किं ततः इति चेत्- “मनुष्येग्विति । ग्टहे मनुय्येवा- गतेषु अनन्नासु 'थः' कश्चिद्यजमानः स्वयं पूर्व भूझौतेति यत्तदेवा- नुचित मिति वितर्कयामः ; अथ यः कश्चिद देवेश्वनन्नत्सु पूर्वो नौयादिति यत्, तस्थानवतृप्तिः किमु वक्तव्या ? कैमुतिकन्यायफल माह- "तस्मादिति । 'उ'-इत्यसन्देहे । तस्मादेव हेतोः अमन- वर्जनलक्षणेऽर्थ नास्ति सन्देह रत्यर्थः ॥ ८॥ अषाढ़ेन चेन्मुनिना निर्णीतो ऽनशनपक्ष:, नईि स एव परमार्थः; कथ मशनानशनपरः। इति चेत्, प्रस्थापि मुनिनैव याज्ञवल्क्येन सोपपत्तितो निर्गातलादित्याह- "तदुहेति। 'नटु तस्मिन्नप्या- नानशनपते याज्ञवल्क्य उपपत्तिम् 'उवाच' पाह। अशनानशनलक्षणस्वमतसमर्थनाय प्रत्येकपटौ दूषयति- "यदी- ति । दैविके हि कर्मणि देवान् मत्युद्दिष्टस्यैव विषः प्रथम मनुप- ।

·२२ शतमथन्त्राझणम्। । (१५० वा.) प्राक् प्रणीतानां नाशे पुनः प्रणयनं कार्यम् कृते तु संयवने तन्नाशे ऽपि प्रयोजनस्य जातलान पुनः प्रणेतव्यम् । ननु अन्तर्वदि प्रणीता निनयति' इत्युपरितन-निनयनार्थं पुनः करमान्न प्रणयन मिति चेत्, न; संयवनप्रसतो तामा मेवापा प्रतिपत्तिमात्रम्, अतो न तदपा प्रणयनस्य प्रयोजकम; न हि चावाले प्रागनं कृपणविषाणां प्रयुके । अयोभयं माधयतः प्रणयनम्न कथं संयवन भव प्रयोजनम्, न त अन्तर्वदि निनयन मिति चेत्, (न'), "पूर्णपात्रं निनयति"- .इति द्वितीयया अपां मंस्कारकर्मवप्रतीतेर्निर्नयनस्योपयुक्तसंस्कार- नया पागनवत् प्रतिपत्तिवात् । मंयवने तु समानप्रकरणे शाखा- न्तरे "प्रणीताभिः (बोधि) मंयोति" इति बताया अपां संघदन प्रति गुणातीतः । श्रतः संयवनार्थ मेव प्रणयनम् । प्रणयनं प्रगंमति- "यज्ञो वा इति । अपां यजमानतया पारूपत्वातविस्तारात्मकम्य प्रणयनस्य यमविस्ताररूपत्वात् माश- स्यम् ॥१२॥ पक्र मणयन ममूच कस्लेति च्यातिचतुष्टयात्मक मन्चं विधत्ते- " मायतीति । हे मपीतोदक ! को नाम यो पोन 'युनकि 1- 'संयोगगम्य इति । २-- इहैव २.२.२१ का श्री.२.५.११,१२। २-१६ ३.२.१.१५,२८; काल्यौ• १.३.२८ ; .० ६.१.२.१५ । -'पोभयमाधमतातिह - नैवत् पद ठ-गुस्तकादन्यत्र । -- ८.३.१॥ - 'प्रयतेम-दहि, भ, भ,ट, । -प्यार-पौ.शु. १.१.३॥ -- दा. सं. १.६.१-३ । । .

·(१च्या वा०) । प्रथमकाण्डम् । . योहं समर्थः ? यः समथः 'म:' युननि। 'कस्मे' वा प्रयोजनाव युनक्ति ? यस्मै युननि, तस्मै युननि। योजने कर्ता प्रयोजनञ्च दुर्जान मित्यर्थः। व्याहियन्त इति 'व्याहतयः' मन्त्राः; दुर्जा- नवाभिधानात्, अनिश्चित्य वचनाच 'अनिरुताः' । व्यातिविशे- षणस्यानिरुतावस्य प्रयोजन माह- "अनिरुको वा इति। अमिर्जातो हि पदार्थः क इत्युपयुज्यते । अतोऽमावनिरुतः प्रजापतिय 'क'- इत्युच्यते । “को इ वै नाम प्रजापति" इति श्रुतिः। अतः श्रुतिमान्यरत् प्रजापतेरनिरुकत्वम् । अथवा वाचकमन्त्रोचारण मन्तरेण मनमेव (ध्यात्वा') प्रजापतेमादपि प्रजापतिरनिरुतः । "यनपणी तत्प्राजापत्यं स मनमा जुहोति, मन एव हि प्रजापतिः'- इति श्रुतेः । अस्खनिस्कः प्रजापति, प्रस्तुते कि मायात मित्यत आह- "प्रजापतिर्यज इति। "प्रजापतिर्यन मसृजत"-रति यजसष्टलश्रुतेः कार्यस्म कारणदभेदात् । तथा "एष वै मतदशः प्रजापतिर्यज मन्वायत्तः" इति सप्तदासमुदायात्मकस्य प्रजापतेः १-- 'निश्चित्य व्यवचनाच'-इति ठ। २-'इति पर्यनुपयुध्यते'-दति ठ। ते मा. २. २.९.। - नाम्त्येतत् पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र । ५-- "यनिता वा उपासु"-इति, "यनियत हि मनो निरा घेत यत् सूणोम्"-इति चे हैव (१.३. ५. १०, २. ४. ४. ५.)। 1- सं० १.१.१०.३। “मनोऽसि प्राभापत्यम्" इति सधव १.६. "ममो वै प्राभाय यम्" इति घ१. इ.१..। -- 'श्रुतेः स त्वनियस' इति न, झ, भ, ट। -ते. बा. १.७.१.४ । ऐ. या• ०.१.१ । “मापाचो २."- इति त. सं. - स... ६.११.'

·२० शिवपथनाझगम्। (१.१ना) पोगः, काम मन्यस्य ; पिये पुनरनिनियमावविषोऽन्यदपि अनुप- योन्ध मिति पिटदेवत्यता मापादयतीति याज्ञवल्क्यस्यान यः । तत् किं दैविके कर्मणि प्रागपि भोक्रव्य मिति यः, त माणय मजानानः महते; तं प्रत्याह-“यधु इनि। 'या' यदि वनाति, तदा अणिभियतो देवानतिकम्य स्वयं भुक्रवान् स्यात् । अमनानमनपवयोरुभयोरपि दोषश्चेत्, का गतिः? इति (तचाह- "म यदिति।) 'यद्' द्रव मशित मण्यनभितवद् भवति, तदनीयात् । किं तदिति तदाह- “यस्येति । 'यस्य' द्रव्यस्य सम्ब- मध्य 'इविः' देवा म पन्ति, सदमित मपि मद् अनभितवद् भवति । तथावे थयोदौरितदोषदयाभाव माइ- “म यदिति । शना- देव म पियदेवतात्वम् ; अग्यमानस्य देवायोग्यलादेव न देवाना मतिकमःna अथ किं वेवं प्रायद्रथम ? इति तदाह- "म वा इति । भारण्यग्रहणं महतदर्शपूर्णमामहवियतिरिकोपलवणम् । 'वृक्ष्यं' वृक्षोद्भवं फलम् । १-नाम्येषोउं ठ-पुस्तकादन्यत्र । ५- 'यशनान पिटदेवतात्वम्, तम्यानस्यादेवयोग्यवादेव न देवाना मति- सम' इति ह । 'यशनानशनपिढदेवतात्वम्, यस्य पगमागम्य देव- भोग्यत्वादेवंम देवामा मतिकम-ति , झ, भ, ट। २- 'चप कि लाहव्यम् । इति न, झ, भ, ट; 'अप किं तादृग् थम्?'-इति ।

·१. १०) प्रथमकाण्डम् । २५ भुमोपलवणवे मुनिविषयवहारं प्रमाणपति- "तदु नि ! 'पा नाम कश्चित्, सम्म पुचो 'वार्ण:', नस्य नाम 'पद्धेः' इति । मुनेर्मत मपनदति- “तदु तथेति। नत्र हेत:- “नौहियवयो- रेति । 'गमौधान्य तिलमाषादि । उपधिनोतीति 'उपचम्' प्रश्पेनापि मापपिप्टेन मिश्रितं प्रौशिपिष्टम्। विचरान् यामामपि स्थापितम् 'उपचित' या भवनि इति प्रसिद्धं तदाह- "मोहि- यवाविति। प्रतो माषोपयोगे मोहियवावेव यत उपयुफ्रौ वयाताम, अतस्तथा न कुर्यात् । अतो युफ्त मारण्य मेवानीयादिति । नदेवं व्यवस्थितं महदशनम् ॥ १०॥ म आहवनौति । तो रात्रि माहनीषागारे गाई पत्यागारे घा सयौत। तथैव सपने हेतुः- "देवान् वा इति। 'उपावससे ममौऐ ते', 'धः गयोत' न पुनः राष्ट्रवाशुपरि; यत उपरि स्थितं श्रेयाम मध एव स्थिताः' उपचरन्ति ॥११॥ पप प्रभाते अध्वयाः कर्तव्यता माह- "म वा इति । "म: प्रसिद्धोऽध्वः प्रथमेम कर्मणा अप एवाभिमुण्येन प्रानोति । कि सप्रथम कर्म मदाह~ "पः प्रणयनीति । एतचापा मण्यमम्, "अप मंयोति"-रनि' पक्ष्यमाणमयानार्थम् । अतः मंपवमान १- 'माषामपि प्रापितम्-ति कम, न, 'मायापित-इति । 1-का.बो. सू. १.१.१३, १५. १- 'मेवो'-नि - 'एमाएपरि ; यत उपस्थित पांग मध उमिता'-ति अझ, भ, सहायुपरि प्रयोत ; पखि श्रेयांग मा उपस्थिता-]ि ५--१.40. • पदका २५. वा..। ' ·'शतपयनाझगम्। (१५. वा.) सकलयजानुगमश्रुतेः । अनुगच्छतच सामान्यादेर्लोके न पृथक् अनुगन्तयः ; व्यकावभिमानदर्शनात् । यस्मात् प्रजापतिर्यज्ञः, अत: अनिरताभियांतिभिः प्रणयनादनिरुतप्रजापत्यात्मकतया अनिरुमा पज मेव 'युननि' प्रारभत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ . प्रभन्दोपात्तप्रकर्षसूचितप्राथम्यद्वारा प्रणयनं प्रागस्तावीत-- "यज्ञो वा इति । तप नयतिपदोपात्तापणात्मकविस्तारदारत रति 'प्रथाप-इत्यस्यावयवायर्यालोचनयापि विधार स्तौति- "यदेवेति। अनियोग एवकारः। न नियोगेन प्रागकरीत्या स्तुतिः, किन्वेव मप्यतीत्यर्थः । प्राप्नुवन्ति र सकतं अगदित्यापः । नादृमा मपा प्रणयनान् प्रथम मेव सर्व भाप्तं स्थादित्यपि प्रसस्त' तत्प्रणयन मित्यर्थः ॥ १४॥ अथवास्य कर्मणो पदेवाझं प्रापयितव्य मध्वर्वादयः प्रमादान प्रापयन्ति, तकन्यम् पदकाचमनपोषणदिमा परिहरन्त पाप- पनि तोडप्याप इनि तत्प्रणयनं ममस्तम् ॥१५॥ न केवल मवयवार्थपर्याप्तोचनया, उदकप्रभावपर्यालोषमयापि प्राशस्य धनु मारमते- "देवान् इति । असुराय रखामि च 'अमरक्षमानि'। "अनमन्तापपुंभकाच्छन्दमि"-इत्यमन्तवात् ममा- ५- सामान्यादेलोकमानुगन्तव्यः । यावाभिमानदर्शनात् प्रजापति. धं'-इतिज, झ, भ, ट। २-माम्येतत्परम् ४-पुस्तके 1 ठ-पुस्तके तु 'देधा'-इति । ३- 'थाप्नुवन्ति'-इतिह, B-"क्तम्' इति नभ, ब, ठ। "-'उपोषणक्षमनादिना'-इति ।

·(१५० वा.) प्रथमकाण्डम्। मान। 'न एध्यध्व इति' पष्टुं न बमध्व यूय मिति वदनो 'ररचु' प्रतिवन्धयेथुरित्यर्थः ॥१६॥ ततो देवा इति । इत्य प्रतिवद्धा देवा. 'एतम्' अक्षण वन ददृश । श्रयां वचव "ता एता पापो वीभूत्वा"-इत्यादि श्रुश्यन्तरे प्रसिद्धम् , तदाह- "वज्रो वा इति । न केवल प्रसिद्धिवलादजलम् उपपत्तिवलाचेत्याह- “वनी होति । उपपत्ते प्रसिद्धि वै-मन्द श्राह। तां प्रसिद्धा मुफ्पत्ति दर्शयति- "तस्मादिति। यस्मादापो वज, तमाद एता प्राप 'येन' पथा गच्छन्ति, त पन्यान 'निष' गत्तं कुर्वन्ति। गला वा 'यच' बणगुल्मादौ उपतिष्ठन्ते, तत् 'निर्दन्ति' निमार कुर्वन्ति । (ते) देवा 'एतम्' उदकालवण वजम् 'उदयच्छन्' उनप्रकारप्रणय- मात्मक मुधमन तस्य शतवन्त इत्यर्थ । 'तस्य वज्ञस्य सम्बन्धिमि 'भये' तेन वजेण परिचनभये', 'पना नामयन्तीति नाष्ट्राप्य- सररक्षमानि, नद्रहिते, 'निवाते' तासम्पटेना वातेमापि रहिते, स्थाने । यथा देवा' छतवन , तथैवेषा मध्वयं ॥१७॥ प्रपथममकार माह- "ता उन्मियति । चममादिपात्रस्योपरि ए- १-पा• शु.५१ १.३१ - 'प्रतिबन्धुरिय-इति । १- मा.१०११०, • स. १४ १५ (थपाम्फेनेर) माम्येतत् पदं पुस्तकादन्यत्र । ५- 'समन्धिनामयेर दयेच-इति ग, म, म, ट। 'सम्बन्धिनि "य भये" बनेग परिचितमये-ति । (- 'सएएम'-इति ।

·। शतपथब्राझणम् । (१५.१का) मिक्का पूरयित्वा न पुनः (तेन पात्रेण) कुतचिजलाशयादुद्धृत्य गाईपत्यम्योत्तरभागे स्थापयेत् । श्रापस्तम्बम्त स्थापितपाचम्य म- मन्त्रक पृरणा माह, दह तु ब्राह्मणे पूरितस्य स्थापनम् । श्रत- स्तथैवोत कात्यायनेन-“गाईपत्य मुत्तरेणोदपावं निधाय"-इति। अवश्य प्राङ् नेतयाना मपां किं गाईपत्यस्योत्तरदेश स्थापने- नेत्यागय तत्प्रयोजनकथनेन स्तौति- "योषा वा श्राप इति । अप्-पान्दम्य स्त्रीलिङ्गत्वात् । वृषेति, अनिशन्दम्य पुम्बिङ्गत्वात् । "ग्टहपतिना मंयुने ज्य:"-दत्यग्निविशेषो गाईपत्यः । तदावाम दह लक्षणया गाईपत्य उच्यते। अत एव तस्य ग्रहल मुक्तम्- "यहा वै गाईपत्या" इति । उदपावस्थापन प्रयोजनान्तरेण म्तौति- “वनं वा इति। 'अप्रतिष्ठितः' अमम्बद्धः। “नेन मिति । त मेन मशक्कम, अनुद्य- न्तारं मंटपाति' हिंगम्ति । “हिमायाम्", "प्वादीनां ट्रम्व."। अतो हिमापरिहाराय स्वयं मन्त्रडू एवोधच्छेत ॥ १८ ॥ उद्यन्सुः प्रतिष्ठा मुका उन्नाव्यम्यापि प्रतिष्ठा माह- "म यदिति। “म्टधा वै प्रतिनि। कोशे म्यापितस्यामरिक वातादि- पापिरहात्तदण्यम्याविनाशो वञम्य प्रतिष्टा । १-3-पुस्तकादन्यत्र नेते परत । १० २ २.३.१ । यता ग्वाप प्रयोता उच्चन्ते। १- निधाय"-अनि 'याय प्राइ नेता । थमाइलिगम, अट । ६-८४.८ पं• इण्यम् । -पातु. ०.३..। t- 'स्यापितम्यारिब-इति न, झ, भ, ट। श्री. ए. ३. १ .। ५-पा. मु...८.1 ५-..."

·(९८.मा.) प्रिपाकामा मोस्योभन म यशः मायोरभिमतपनिप्पाटगाव - रामिको हिंमा मम न करोनोग्याह- "नषो मि। गाईप चोपचिष्टे तदारमागे । 'पटे गार: मुगोरो-नि-दी- पपिकाधिकरणे मतमो' १८॥ मादितामा गणं अलपन मार- "ता ति। पानीघर मधिषितांरभागे 'प्रश्यति' गीता माटयति। "एनयन्दतरम्या मदूरे पसम्या:"-रायनेन एग "एनया दिनीया"-रति पर्व दितोया। अपा ममेय मिगता मुपपादयति- "एवं मिव हि गियुगं मृत मिति १२.. ना मान्तरेणेति। अग्नरेनियतादमि मिति सभ्यते । नामा मपा ममेय मध्ये म मदरयुरित्यर्थः। तर कारण माइ- "नेदिनि । नेदिनि परिभये। "प्रथापि नेत्येप सदित्यतेन मम्मयुग्धने परि- भये-ति हि मिम्मम् । महारे रि पर्यमाण मिथुम मन्नरेण परम्पर भगतयोः स्वोधूपयोमध्ये महाराम्भिथुमविषयेदनपणा भोनिः 'मनराम्' मघरेयुरिति । (हेहतमद्रावक लिड- - १-पा. गु. १.B, B५ | 'योपथिको वैषयिको इमिप्यापकोत्या. धारम्विधा'-इति सि.को। - "गाई पत्यसमीपादाइ वीयसमीपं गोवा" का• १. ३. ३१ । ए-पा.सू. ५.३.३५। 8- पा. सु. २.१.११। ५- ताइवनोपयोरन्ती'-इति का गौ मू....। ६-घ० १.१ ६ । “सर्वसो भय परिमपम्” इति तद्वती। - माम्त्येतत् पदं ठ-पुस्तके। लि'-दति ठ, ! -- ·शितपथबाझपम् । (१५. वा.) लेंट झेरमादेशः, “दतच लोप:"-इतीकारतोये, संयोगान्त- लोपः, तस्यासिद्धवावलोपाभावा । सातादुत्तरभागे श्राहवनीयप्रणयनं विवक्षित मिति दर्शयितुं ततः प्राक्प्रत्यगामादनं निषेधति- "ता नातिहत्येति । 'अतिव्य' उत्तरभाग मतौत्य प्राग्भागे । 'अनाप्ताः' उत्तरभाग मप्राप्ताः, प्रत्य- गपि नामादयेत् । तदतिहरणपत मनुवदति- “म यदिति । तर दोषं वा मुपोहात माह- "अस्ति वा इति। “यन् सपने"-रति सते: 'भादव्यः' शत्रुः, तस्य भावो 'भादव्यम्' (गाच- वम् ) युवादित्वाहावे अण, विशिष्टं भादव्यम्। अमेरपां च पर- परविनामकत्वात् मदम्ति वैर मित्यर्थः । श्रस्तु, किं तत इत्याह- "म यथेवेति । 'तत्' अद्भिः सह महदेर मर्यथा भवति' स्खकायें- निर्वापणरूप मुपद्रवं फर्नु प्रभवति, तथा 'म:' अतिहरन् अध्वर्यु: कुर्यादित्यर्थः । १-पा. सू.१.१.१५६, पा. सू. ३...। २- मा. सू. ०.१.३ । 'सहाराग्भिधनलक्षया भौतिः । सञ्चारान- छपरेरिति हेतुः। हेतुमद्भावरूपे लिह) लेट् । थाकारोऽन्ता. देश-इति ज, झ, भ, ट,81 ५-मा.सू. १.४.२०1 8-पा.भू.८.२.२१1 ५-या. सु.६२.१। (-'प्राकप्रदम्मामासादग-इति। -यव-दति -पा. सू..१.९४५. मान्त्येतत्पदंड-८-पुमायो। ५.-'यामापुवादिभ्योग्य-इति पा. सू. १.१.१५. ।

·(१२. मा.) .प्रथमकाण्डम्। तथा प्रकरणे का हानिः? तचाह- "पवेति । 'यच' कर्मति 'अस्य' मणयनपात्रस्य समन्धिनौरप उपस्पृान्ति अखिग्यजमानाः। तत्रोपस्पर्भन मग्नौ 'भादव्य' शत्रु मुदकलक्षणं 'वर्द्धयेत्' उत्तेजयेत् । अतिहरणस्य वैरकरणसम्बन्धार्थः प्रथमोऽनुवादः, चरमस्त भादव्य- वईनममर्थनार्थ इत्यपौनरुत्यम् । अतिहरणपक्षे दोष उकः, अनाप्तिपई दोष माह- "यधुति। खममये अप्राप्यत्वात् तामा मा कामप्रापकत्वं दुरापास मित्यर्थः । इत्यं (तम्) उपोहात मुक्का पीपोद्दानिक माह "नमादिति। 'सम्प्रत्येवं सम्यगत्तरभाग एव, न पुरतो न पयात् । पत पतं कात्या- यनेन "उत्तरेणाहवनौय सम्प्रति निदधाति" इति ॥ २१॥ प्रणीताप्रणयमामन्तरं परिस्तरणं पात्रामादनं चाह- “अथ वर्णरित्यादि। 'दन्द' दे दे। “इन्दं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमण- यापापप्रयोगाभिव्यक्तिपु"-दति' निपातितम् । पाचपदं यज- निवर्तकार्मा स्फ्यादीनाम् अप्युपक्षक्षकम् । अर्थत: प्राप्ती गया मनूद्य प्रसंमति- “तद्दति। तम्मिन् प्रयोगे एवं परिगणने लते दश सम्पद्यन्ते। विराज इन्दयो तरेषु दमत्व मस्ति । प्रथमय यज्ञो व्योतिष्टोमः । “एष पाद प्रथमो पशो पजाना यनोनिष्टोमः"-इतिग्रूते: । मघ प नवत्युत्तरगत- १- 'ससमपातलात्' इति न, झ, भ, ट। नाम्येतत् पदंड-८-पुस्तकयोः। यौ.सू... 8- पा• शु. ५.१.१५॥ ५- 'यप्पनरदम्'-ति । ६- टिकरमो-ति । - ता.मा.९६.१ । ऐना• ३.१.५। ते.सं..... २- ·भलपथब्राझणम् (१७० १दा ) महाकाः स्तोचियाः । ताम्बेकोनविंशनिमत्यया विभञ्यमानास दा लभ्यन्त इत्यस्ति तत्रापि दश मध्या। अतो दशमयायोगाद् विरायजयोरेकलादिह दशमङ्ख्यासम्पत्त्या विराडात्मको यज्ञ एव माकल्यन सम्पादितो भवति । एवं दशवं स्तुत्वा दिशः प्रयोग मनूद्य स्तौति- "अथ यदिति । 'मरभेते' "रभ रामस्थे", राभयं कायापक्रमा', कि मपि कार्य कत भुपक्रमेते ॥ २९॥ १॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथमाय प्रथमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १- 'भाध्यन्दिनशतापमामा-इति न, झ, भ, ट ,। २-तोपाय नादान्ता मा प्रणपनम्। तत्पइतिश्पा ।- यध्वयुरणं धम सथचन्ते कात्या दक्षिणमास्यगोद पाण वयं तम्मिनुदक मासिच्य दक्षिणम्तेन चमसं गाईपट स्योतरतो निधाय 'ग्रहानप प्रमेयामि ?- इति प्रमाणे एच्छति । 'वाचं यच्छ'-इति यममान प्रेष्यति । ब्रह्मा 'प्राय यमित्यादि (२.२. ८) पांच पठित्वा 'यो प्रणय'-इन्युधे रनुप्रा करोति, यथाध्ययुः परयोति । ततोऽध्वर्युवमर्म रौत्वा याहवनीया. दुतरम्यां दिशि हिदि दर्भेषु प्रणोताधम निदधाति । गतदेव गोता. प्रययनं चीयते । प्रयोताप्रणयनादनन्तरं प्रागमेगदगयेय दभैरावनीयभ्य परिस्तरयं भवति ; गाईपत्यम्य तु प्रथम पुरम्नादुगने, ततो दक्षिणतः प्रागये, पवादगये, उत्तरतः प्रागयेदमैः परिजम्णम् । ततः पात्रा- सादरम् । तप गूपादिपाभायां समोघे भरपनम् । तत्पइतिवेवम् :- agrमानो पारेर पात्राणि महोखा विनियोगकमेय या यमाये गोपदे वा यत्र रवि अमलं करिष्यन् भवति, तम्योत्तरतर पसारा निद- • ति । एतान पारि कमायोर प्रथमब्रामणे यामातानि।

·(१च्या श्वा०) प्रथमकाण्डम् । अथ शुर्पश्चाग्निहोबहुवणीश्चादत्ते। कुर्माणे का ब्वेपाय वा मिति यन्नो वै कुर्म यज्ञाय हि तस्मा- दाह कुर्मणे वा मिति पाय वा मिति व्वेवेटीव हि यजम् ॥१॥ अथ ब्वाचं यच्छति। वाग्य यजो ऽविक्षुब्यो यर्जु तनवा ऽइत्यथ पुतपति मृत्युष्ट५ रक्षः मृत्युष्टा अरातयो निष्टप्त५ रक्षो निष्टता रानय दुति वा ॥२॥ देवा ह वै यजु तन्वानाः। ते ऽसुररक्षसभ्य श्रास- शाद् विभयाञ्चकुस्तुद्यजमुखातुन्नाष्ट्रा रक्षारस्यतो ऽपहन्ति ॥३॥ श्रुथ प्रेति । उन्तरिक्ष मुन्वेमीत्यन्तरिक्षं वा ऽथुनु रुक्षयरत्यमूल मुभयतः परिच्छिन्नं यथायं पुरुपो ऽमूल उभयुतः पुरिच्छिन्नो ऽन्तु रिक्ष मनुचरति तद् ब्रह्मणे- वैतुदन्तरिक्ष मुभय मनाष्टुं कुरुते ॥ ४ ॥ स या निस एव गृहीयात् । शुनो छ वा थुने पुयेष वा दिदं युच्छाल५ स युदेवाने तुत्करवाणीति तरमादनस एय रहीयात् ॥५॥ भूमी वा निः। भूमा हि वा निस्तुम्मायदा • 'पम्'-ति ग, + क्षारम्पपरन्ति प्रतिक ·शतपथब्राझयम्। द (१५. २वा.) बहु भवत्यनोवाद्य मभूदित्याहुस्तुद् भूमान मेवैतदु- पैति तस्माइनस एव गृलीयात् ॥ ६ ॥ यत्रो वा ऽअनः । यज्ञो हि वा ऽअनस्तस्मादुनस एव युजूपि सन्ति न कौष्ठस्य न कुम्भ्य भस्त्राय इ समर्पयो गृह्णन्ति तदुपौन् प्रति भुस्वायै युजूण्यासुस्ता- न्येतुईि माकृतानि याद्यज्ञं निर्मिमा* इति तुम्मा- दुनस एव यहीयात् ॥७॥ उतो पाव्यै गृह्णन्तिः । अनन्तराय मु तुईि युजूपि जपेत् स्फा मु त धुस्तादुपोया रहौयागुतो युन- जाम तुती चिमुचामेति युतो वि युञ्जन्ति ततो विमुञ्चति ॥८॥ तुस्य वा एतस्यानसः। अग्निरेव धूरनिहिं वै धूरथ यु ऽएनहुइन्त्यग्निदग्ध मिवैषां व्बुहं भवत्यथ युञ्जधुनेन कतम्भों मउगं वेदिरेवास्य सा नौड़ एव इवि- निम् ॥६॥ स धुर मभुमृति । धूरसि धूर्व धूवन्तं धूर्व तुं यो ऽस्मान् धूर्वति तु पूर्व युवयं धूम इत्यनिर्वा . "निर्ममा'-दतिक, भायसम्मत। मन्ति-दलिखा 1 'काइसौन-दति छ । 'तुचवतदुपौध-रति च ।

·(१• मा.) ।प्रथमकाण्डम् । ऽएप धुर्य*स्तु मेतुदत्येप्युन् भवति हर्ग्रिहीष्योस्तुम्मा ऽएवैतान् निहते तुथो हैत मेपो ऽतियुन्त मग्मिधुर्यो न हिनस्ति ॥१०॥ तुझ स्मैतद्वारुणिराह। थईमासो वा नहु सपत्नान् धूर्वामौत्येतुद्ध स्म स तुभ्याह ॥ ११ ॥ श्रुथ जघुनेन कस्तम्भी मौपा मभिमुश्य जपति । देवाना मसि वह्नितम सुस्तितम प्रप्रितमं जुष्टतमं देवहुतमम्। अहुत मसि इविनिं दृ इस्व माहारि- त्युन एवैतदुपस्तीत्युपस्तुतादातुमनसो हविर्यलानीति मा ते यशुपतिापो दिति यजमानो वै यजुपतिस्त- शुजमानायवैतद्वला माशास्ते ॥ १२ ॥ अथाकमते । विष्णुस्त्वा क्रमता मिति यजो वै विष्णुः स देवेभ्य इमां विक्रान्तिं विचक्रमे यैपा मियं विक्रान्तिरिद भेव प्रथमेन पटेन पस्पाराथेदं मन्तरिक्षं हितीयेन टुिव मुत्तमेनेताम्वेवैपु एतस्मै विष्णुर्यजो बिक्रान्तिं विक्रमते ॥ १३ ॥ ग्रंथ प्रेक्षते । उरु व्बातायेति प्राणो वै ब्वातस्तद् ब्रह्मणैवैतुत्प्राणाय व्बातायोरुगायु कुरुते ॥ १४ ॥ ''-ति । 'किशोध-प्रति का । 'शात मनसो'-इति सापयसम्मतोऽपि न झापि मूलकुम्त के दृश्यते ।

·३० 1 शतपथब्राझमम्। (१५० २ब्रा.) 'अथापास्वति । अपहत रक्ष दुति याच किञ्चि- द्वापन्न भवति या नाभ्येवु मृशेत् तुन्नाष्ट्रा एचैत- हृक्षारस्यतो ऽपहन्ति ॥ १५ ॥ युधाभिपदाते। यच्छन्तां पन्चेति पुञ्च वा इमा अङ्गुलयापासो वै यज्ञस्तुद्यन्नु मेवैतदच दधातिः ॥१६॥ श्रुथ गृह्णाति । देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवे ऽचिनो- धुभ्यां पूष्णो एस्ताभ्या मग्नये जुष्टं गृहामीति सविता वै देवानां प्रसविता तत्सवितुप्रसत एवैतुद् गृह्णात्य- श्विनो हुभ्या मित्यश्विनावध्वयं पूष्णो हुस्ताभ्या मिति पूपा भागदुधो ऽशनं पाणिभ्या मुपनिधाता सत्यु देवा अटतं मनुष्यास्तुत्सत्येनैवेतद् गृह्णाति ॥ १७ ॥ श्रथ देवताया ऽयादिशति । स ह वै देवता अध्वर्यु इविग्रहोप्यन्त मुपतिष्ठन्ते मुम नाम ग्रहो- प्यति मुम नाम ग्रहोप्यतीति ताम्य एवैतत् सहु। सतौभ्यो ऽसमदं करोति ॥ १८ ॥ युद्देव देवताया ऽयादिशति । यावतीभ्यो ह वै देवताभ्यो हवी पि गृह्यन्त ऽणु नु हैव तास्तेन • 'ति'-इति ख। 1 'न्ति-निख । 'ति'-इति खत ६ 'ति'-इति । 2-ति । ॥ नास्येतत् पद क-ब-गुग्नकयोः । एतदपि पदं ख-पुस्तके नास्ति ।

·(१५. २द्रा०) प्रथमकाण्डम् । मन्यन्ते युदम्म तं काम समर्हयेयुर्यत्काम्या गृह्णाति तुरमा? देवताया ऽश्रादिशत्येव मेव यथापूर्व इवीपि गृहीत्वा* ॥१९॥ अथाभिमृशति । भूताय त्वा नारातय इति तद्युत एव ग्रहाति तु वैतत्पुनराप्याययति ॥ २० ॥ अथ प्राड प्रेक्षते । स्वरभिविस्येप मिति परिश्त मिव वा एतदनो भवति तुदस्यतच्चक्षुः पाप्मुगृहीत मिव भवति यज्ञो वै स्वरहर्देवाः सूर्यस्तुत्वरेवैतदुतो ऽभिविपश्यति ॥ २१॥ अथावरोहति । दुहन्तां दुर्याः पृथिव्या मिति गृहा वै दुर्यास्ते हैतु ईश्वरो रहा युजमानस्य यो ऽस्यैपो ऽध्वर्युर्यज़ेन चुरति तु प्रयन्त मनु गुच्योतोस्तु- स्येश्वरः कुलं विष्टोव्योम्स्तानेवैतुदस्वां पृथिव्यां दृश्हति तथा नानुप्रच्यवन्ते तथा न विक्षोभन्ते तस्मादाह हुइन्तां दुर्याः पृथिव्या मित्युथ प्रत्युर्वन्तरिक्ष मुन्वे- मौति सोऽसावेव बन्धुः ॥ २२ ॥ स युस्य गाईपत्ये हवी पि अपयन्ति । गाई पत्ये तस्य पुरावाणि ससादयन्ति जघुनेनो तर्हि गाईपवार • 'स्वा-इति ख, च। 1 वियो'-इति । + "हेत'-इतिघ,भारसम्मत। 'प्रपात -ति।

·पचनाझगम्। (१५. २वा.) सादयेद्युस्याहवनीये हवी यि अपयन्त्याहवनौये तस्य पाचाणि सुरसादयन्ति अघुनेनो तु. हवनीय! सादयेत् पृथिव्यात्वा नाभी सादयामीति मुध्यं वै नाभिर्मध्य मुभयं तस्मादाह पृथिव्यात्वा नाभौ साद- यामी त्युदित्या ऽउपस्थ ऽइत्युपस्थ इवनदभार्युरिति वाऽाहुर्यत्सुगुप्तं गोपान्ति तस्मादाहादित्या ऽउपुस्थ इत्यमे हव्य राति तुदग्नये चैवैतविः परि- ददाति गुन्या अस्यै च पृथिव्यै तुस्मादाहाने हव्यु रोति ॥ २३ ॥२॥ (प्रथमप्रपाठके प्रथमाध्याये या द्वितीयं) ब्राह्मणम् ॥ १।२॥ पारामादनामनार कर्तव्य माह-"अथ शूर्प मिनि। एत- पाटाम इविनिर्वापार्थम् । वामिनि मन्तगत दिवचनलिङ्गात् उभे मह ादीयते । अत एव सूरे-"मिहोपवण्यादाय" इति । इमरेतरयोग दम्दः । पगो वा यादि। यज्ञाय हि नदादानम् ; अतः कर्म- भद' कर्ममाघपरोऽपि नदिशेष या मेव धूते । इज्यते अनेनेति 'या' वि.. तदिह मियांपकाले मोहिकपम् । तदमियोववष्या 'मो-जतिसा १- "यविशवपति"-तोत्र २- ३....। २- का• प्रो. ए. ९.३ १.।

·(१५. बा.) प्रथमकाण्डम्। क्रम शूर्प निर्वपन् 'वेवेष्टौव' परिवेषणं करोतीव । यथान्नं दा भोजनपाचे । अतो वेषाय वा मित्युक्तम् । वेवेष्टौत्यच परि- रूपोपसर्गो लुप्तो निर्दिष्टः। "विष्णु व्याप्तौ" । "निजां त्रयाणां गुण: श्लो"-दूत्यभ्यासस्य गुणः । अथ शूर्प मित्यादि । अथ-सन्दादनुष्ठेयपदार्थपौर्वापर्यलक्षणं माहुः। अतस्तदिभिष्टाः पदार्था विधीयन्ते । ननु चैव चेदनुष्ठेयलक्षणः क्रमः, स च सर्वषु पदार्थव्वेक एव, नैकैकपदार्थग इति, तदिभेषणतया तदिधिभिः कथं विधात शक्यते ? तईि महातविशेषणतया तद्विधानेनैव विधीयता मिति चेत्, म, सवातस्याविधेयत्वात् । तस्य चैकत्वेन नियमे नानेकपदार्थाश्रितस्य फमस्यासम्भवात् । नैष दोषः । यथा संयोगादय एकैकवस्तुन्यपर्य- वमिता अपि वस्वन्तर मपेक्ष्येकचापि पर्यवस्वन्तः तद्विशेषणतया तविधिभिर्विधीयन्ते, तदत् क्रमोऽपि किं न विधीयते । न च शब्देनानभिधानादविधान मिति मन्तव्यम् । पाहतोपकार वद- नभिहितस्थापि वैतत्यलक्षणक्रमस्यार्थाद' बुद्धावुपस्थितस्य विधि- १- निर्वपति'-इति ड। २- वा. स. १.६.५ । ३-जु..। 8-मा.सू.७.४,०५। ५- 'एकैकवस्तुपर्यवसिता'-इति ड। 'संयोगो दिछ'-इत्यादि ल०म० । ६- 'भपेयैकत्रापर्यवस्यन्त'-इति ड। 'विधीये' इति डा 'शब्देनानभिधान मिति'-इति है। -"प्रकृतौ एकार-दति ज,म, 'प्रकृती प्रकार-दति ड। .'चैतदुपलक्षणक्रमस्थाद'-इति ड। 6 ·१२ शतपथबाझगाम्। (१५. वा.) मम्मवान् । न चावश्यं वैतत्यलक्षण एवं क्रामः ; अस्ति असावातु- पूर्व्यशक्षणोऽपि। तथाच, यथा “अध्वर्युसंहपतिं दौयित्वा ब्रह्माणं दौचयतौनि वा-प्रत्ययेनाभिहितः पौर्वापर्यलक्षण: क्रम एवार्थविशेषणतया विधीयते, एव मत्र अथ-शब्दरभिहिती विधीयत इति कि सुपपत्रम् ? तदु जैमिनिना-"श्रुतिलक्षण मानुपूयं तमधानत्वात्" इति ॥१॥ वाग्वै यज्ञ इति । यच्छति-पदम निधानानियम्यमानेवेह वाग् विवक्षिता; तस्याश्च यज्ञसाधनलाद् । यजमानता मुपपादयति- "अविशुध इति । वाभियमे हि चित्तवितीभातोर्वाग्व्यव- हारस्याभावात् तदैकाय्ये भत्यविकलो यज्ञो यतः सम्पयते । हुभेदात्तोपदेशवे ऽप्यागमानुशासनस्यानित्यवादिड़भावः (बुध- खानेनि जापकात् )। बुधेति निपातितम् । (शर्पञ्चामिहोबहवोच्च प्रतपति-) “अथ प्रतपतीति। शूर्प मपिहोचहवर्णी चेत्यनुपङ्गात् तदुभय मित्यर्थः । “निरप्ता रातय इति वा"-दनि । बौद्यनुहानपने यववाक्यस्य, (१) प्राप्त- मामाप्यत्यागः, (२) अप्राप्ताप्रामाण्यस्वीकारः, (३) पुनर्यवानुछाने स्वीकतामामाष्यस्य त्यागः, (४) त्याप्रामाण्यवीकारश्चेति पवारो ५- देवोपरिधात् दशैक्षाप्रकरणं इएम्यम् { १२ का० १५.) । २- मौ• सू. ५.१.१॥ ३-- चित्तविक्षिाम-इति ज, झ, भ, ट, ठ, चित्तविक्षेप'-ति ड। 8-- "श्यागमशास्त्र मनियम्" इति प.• ६५ (८.४.१६. म मा०)। ५-पा.सू. ०.२.१८॥ -नाम्येय पाटा पुस्तके! "धुख नि'-ति ट। नाम्येतदाक्यं ठ-पुस्ताकादन्यत्र ।

·(१च्य. रमा) । प्रथमकाण्डम्। दोपाः। इत्थं मौदिवाक्येऽपि चत्वार इत्यष्टौ दोषा' यद्यपि, तथापि गत्यभावादिकल्प इत्युमं भट्टाचार्य:- "एव मेषोऽएदोषोऽपि यद्रोहियववाक्ययोः । विकल्प प्राश्रितस्तत्र गतिरन्या न विद्यते"-इति । इह पुनर्वापदेनाधस्तादप्यनुशटेन मन्त्रदयपाक्षिकत्वस्यश्रुत्यै- वाभिधानाने कोऽपि दोषः। एतदर्थ मेव च “एकार्थाम्न विकल्पेरन्" इति मोहियवदेव न्यायप्राप्तस्थापि विकल्पस्य, घेति स्वशब्देनोपादामम् ॥२॥ मन्त्रकरणकताये माध्यस्य निरामस्योपयोगमिद्धये निरमनौ- थानां प्रसति माह- "देवा ह वा इति । 'असुररतसेभ्यः' इति पध्यर्थ चतुर्थी । तेषाम् 'श्रामगात्' संमर्गानौताः । विभेतेलिटि . १- 'त्यसौ दोष.-प्रति अ, झ, ष, ट, ठ,। • मौमामाया भट्टमतपोधकाचारित्यर्थ । मौ०म० १२ थ. २ मा । ५- विकम्पो दिविधः- व्यवस्थित ऐछिकक्षेति। तच्छाविकन्ये भट्टमते यही दोषा भवन्ति । तद्यथा- "प्रमायवाप्रमाणवपरित्याग- प्रकल्पना । प्रधुनीवनहानिदो प्रत्येक मयदोपता"-इति । “वोदि- भिर्यजे तेति वाक्यात् प्रोहयो नियम्यन्ते ; एवं यवैयंजे तेतिवाफ्यात् पवा याप नियम्यन्ते, सयो रेकार्थवाद विशन्प"-इत्यादि मो..। 8- "प्रतपनं प्रन्ययं निगृप्त मिति क्षा"-ति का पौ.सू. २. ३. ११ । मौ तु सो वा. सं. १. ०. १, २ ॥ ५- मो. सू. १२.१.१ । यमन्मते तु "मचाणां सन्निपावित्वादेका. पांना विकल्प स्यात्" इति {ve) राषम्यैवायं विषय. म्यात् । --पा.सू.२.२.१२.दा.१। .

·88 शतपथब्राह्मणम्। (१५.वा.) “भी होमहवाम्" इत्याम् प्रत्ययः, भुभावश्व । नाशयन्तीति 'नाष्टाः' बासुर्यः प्रजाः, ताश्व रक्षांसि च 'नत्' तेन तपनेन । श्रतो 'यञ्चमुखात्' यज्ञप्रारम्भाद् अपहन्ति । एतत्'-दति क्रियाविशेषणम् ॥३॥ अथ प्रेतौति । शूर्पप्रतपनानन्तरम् उविनि मन्त्रेण विनिर्वा- पार्थ प्रकटसमीपं 'प्रेति' प्रगच्छेत् । मन्त्रप्रयोजन माह- "अन्तरितं था इति । यथा वृक्षो मूलः पृथिवी मनुप्रविष्टस्तिष्ठत्येव, न गच्छति , यथा व्याघ्रादिरभितः पाशाभ्यां बध्या प्रियमाण: ; नैवं पुरुषो मूलवान् , नाप्युभयतः केनचित् संसर्गिणा प्रतिबद्धः, किन्तु 'परि- च्छिन्नः' प्रतिवन्धकासंसृष्टः मन् अन्तरिक्षे विश्रम्भ चरति । तथैव निर्वश्यमानहविरादानार्थ रक्षोऽप्युऋविशेषणविशिष्टं मत्त्व निर्वस्यन्तं पुरुष मनुगच्छेत् । अतस्तदेतत्पुरुषेण गम्यमान मन्तरिक्षप्रदेशे 'ब्रह्मणा' पवित्यनेनैव मन्त्रेण 'अनाष्ट्र हिंमाकररहितम, अत एवाभयं कुरुते । 'उ' विस्तीर्थ प्रतिबन्धकरदोतक्षामूलद्रव्य- विरहादिति हि मन्त्रार्थः ॥ ४ ॥ अनस एव (न भालाया:.) सकामादहणे, कारण माह-- "अनो ह वा इति । अन एव हि प्रथमं धान्यस्थाधिकरणम् । । ३-वा.सं. २-पा• सू० ३.१.२९ । २- 'यशेन' इति । 8- 'धियमाण'-इति ग,झ,भ.ट,ना ५-विसम्भ'-इति ठ, ड। • 'सत् तं'-इति ठ, है। ७-'मन्तरिक्ष'-इति । - सू.१.२.३ ४- हिसकरपितम्'-इति । १.-मास्येष पाठो -पुस्तकादन्यत्र ।

·. (१च्य० २या.) । प्रथमकाण्डम्. अनमः सकाशात्रीयमानं धान्यं पश्येव' पयादेव'। किं तत् ? यत् 'माल' एतत् गालागत भवति । "पथपथा च छन्दमि"-इति निपातितम् । शालाशब्दाछान्दमत्त्वेन छस्य विकल्पितत्वादण । यत् 'श्रये' ग्रहप्रवेशात् प्राक्, अनमि स्थितम् । अत एव रहिणा माया अनुपहतं तदेव यजमाधनं करवापोति योग्यत्वे हेतः । तस्मादनस एव मकाशात् मोऽध्वर्युर्टकोयान शालातः ॥ ५ ॥ अथानमोऽप्यये खलादानीयमानं मूतस्य भेव किं न निरूप्यते । इत्यत आह- "भूमा वा इति । मूतस्यं ह्येवाम्पम्, नतो निरूप्यमाणं एविः हिमितभिवावद्देवा न ग्रहोयुः । अपि स्मर्यते हि-- "अात्मानं पौड़यित्वा तु भिक्षां यः मम्प्रयच्छति । मा भिवा दिमिता जया न मा ग्राध्या कदाचन"-दति ।। पहोर्भाव. 'भूमा"। भवितरि भावोपचारः अनिणयार्थः, मूर्तिभूतं ब्रह्माण्य मेवाचं पुनातौतिवद । श्रतो बहुतरं भूमा अन इत्यर्थः । तस्यार्थ लोकममिद्धि माह- "भूमा दौति । ममिद्धिं लोकव्यवहारेण माधयति- 'अनोवायम्' अनमा वोढ मई तदि- त्यादि । तदेतदनसम्यं हविरुपयछन् भूयिष्ठ मेवोपैति । श्रतो हिमित-भिचा निराहता ॥ ६॥ १-- 'एतत (B. पतते A.C")-इति । २-पा. सू० ५.३.२३ । ३-'माय'-इति । 'पोय मगसो अक्षय-इतिह। मूतम्बाइम्, मूतखम् = पहावस्यम् । यम• को• २.१.८५ ॥ -मा.सू...१५ - .

·i
Inमामणम्॥
(१२. मा.)
.
श्रमम एव यहणे हेलन्तर माह- "यशो वा इति । पा.
माधनलादनमि माधनम्न्ये याबोपचारः। रच्यो अनेनेति फरले
एव वा ना प्रत्ययः । व-गब्दरतम्य विधिश्रुतिमिद्धं यामाधनलं
स्तोतु मारयति ।
न केवलं श्रुतिमिद्धं तस्य तसाधनत्यम्, अपितु प्रत्यक्षादि-
प्रमाणैरपि तस्य माधनवं मिद्ध मित्याह- “पो हीति।
अनमोऽमाधारण्ये देवन्तर माह- "तम्मादिति। यादगम
एव ग्रहणम्. तपाइहणमन्त्राः "धूरस्थ इन ममि पविख्म
मित्यादयः अनोऽवयवलिङ्का दृश्यन्ते । म पुनः कोहगतम्य कुमो-
गतम्य वा धान्यम्य । कुम्भी-गब्दमान्निष्ठं धान्यं नतयति, "मधाः
फ्रोजनौतिवत् । सुप्तनिर्दिष्टा पछौ।
घरपिमत माह-"भस्साया इति । पयर्थ चतुर्थों'।
तमिरन् पने भालायाः के मन्त्रा इत्या- "तहपी निति ।
उस्वर्थे । तदा तु नान्येव यपि भस्वायाः प्रतिपादकानि स्युरि-
त्यर्थः । अनःपचे हे अनः! यत् त्वं 'धूरमि' व महूत मतल
हविर्भान ममौति । भम्वाप तु हे भस्त्र । इत्येव विशेप.।
२-वा० सं० १.८.१,२,८.१
३-- "तात्स्य्यात् तधैव ताइात् तमामीप्यात् तथैव च । तत्साहचर्यात
तादान ज्ञेया वै लक्षणा बुधैः"-इत्यादि स. म.।
8- पा सू.२.३.६२. वा.१। ५-'यज्ञभस्त्राया' इति , ८
भम्हा वालिम पावन दे पात्रौत्युचत ।
0-- एतच्च यक्षहये काश्री. सू. २. ३. ३. द्रश्यम् ।

·(१च. वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ४. .. मन्त्रदारिद्र्य दव कस्मात्तान्येव ! अन्यानि चेत्, भस्वायाः के मन्त्रा इत्यत आहे-"तान्येतीति । तैरेव यजुर्भिर्यहणे यानि यजूषि प्रक्षतावनस्यामन् , तान्येवैवं सति विकृतौ भस्त्राया मयिर स्युः । तथात्वस्यापि किं फल मिति चेत् तचाह- "यज्ञादिति । यजमाधन मन पाश्रित्य महत्प्रयुज्य नत इद मुक्कैव' यज्ञं भम्ता- दिक "निर्ममै अनुतिष्ठानि इत्येव मनुष्टातुराशय इत्यर्थः । ननु प्रकृतायेव पवान्तरं मस्ता यथा यवः, तत् कि मुच्यते प्राकृतानौति । सत्यम्। प्राकृत मुपदिश्यमानं यथा प्रथमं वैधत- न्वतिदेशाचरम प्रतीयते, एवं खंशब्देनाभिधानात्प्रथमप्रतिपत्तेरेव प्राकृत मुच्यते; तलक्षितापूर्वसाधनत्वात्तु पश्चात्प्रतीतेस्त्राविष्ठति- वदितिः ; तो भस्वाया मपि यववदुपदेशादेव धर्मसम्बन्धी नानिदेशात् । नौहीमवहन्तीति अपूर्व प्रौहयः प्रकृतिद्रव्य मव- हन्तीति यथा, तथानेग पदेनापि भस्वा विपरियह इति ॥७॥ पाचौतो ग्रहणे धर्मविशेष माह- "सतो पाय इति । 'उतो' अपि तु यदि पाया ग्रहौ यात्, तदा धूरीषाधभावेन नदुप- 'धन्यानि कानि चित् भस्वाया' किं न विधीयन्त इत्यत ध्याह- इति । - 'एतद्यपि तैरेव यजुभिहसम्' इति । ३- विहितमस्त्राया-इति ठ, 'तान्येव भस्त्राया मपि'-ति । . 'सष्टत्मात्प्रयुज्यत इद मुश्व'-इति ज, 'सत्ययुज्यत इदमुकव'- अति., 'सत्प्रयुज्य तदनुव'-इति । ५ - भस्वात्त यथा यब-इति ज, झ, भ,ट, भम्ना म तु विकृती यथा ६- 'या'-लि अस। 0- "(पाथै) पक्षम्बर्षे चतुर्थी । पाया" इति का सू०० (२.१.२८)। घर-दलित।

·BE शतपथब्राहायम् । (१५.२वा.) 88 श्रनम् एव पहणे हेवन्तर माह- "यज्ञो वा इति । यज- भाधनवादनसि साधनस्तुत्य यजलोपचारः। इज्यते अनेनेति करणे एव वा नङ् प्रत्ययः । वै-शब्दस्तस्य विधिश्रुतिमिद्धं यज्ञमाधनलं स्तोतं स्मारपति। न केवलं श्रुतिसिद्धं तस्य तसाधनत्वम्, अपितु प्रत्यचादि- प्रमाणैरपि तस्य माधनवं मिद्ध मित्याह- “चजो हौति । अनमोऽमाधारण्ये हेत्वन्तर माह- "तस्मादिति । थसादनम एव ग्रहणम्, तमाङ्गणमन्त्रा: “धूरस्य इत ममि हविर्द्धान मित्यादयः१ अनोऽवयवलिङ्गा दृश्यन्ने ; न पुनः कोटगतस्य कुम्भी- गतस्य वा धान्यस्य । कुम्भी-भब्दान्निष्ठं धान्यं रूक्षयति, "मच्चाः मोशन्नौतिवत् । लुप्तनिर्दिष्टा पछौ। पपिमत माह-"भन्नाया इति । षष्ठ्यर्थ चतुर्थी। तस्मिन् पवे भत्रायाः के मन्त्रा इत्याह- "तहषौनिति । उरलयं । तदा तु तान्येव यजूंषि भस्वायाः प्रतिपादकानि युरि- त्यर्थः । अनःपने हे अनः! यत् वं 'धूरमि' न मुद्भूत मतुलं हविद्वान ममौति । भन्त्रापक्षे तु हे भस्त्रे ! इत्येव विशेषः । १-पा०पू०३.३.८० ॥ २- वा० सं० १.८.१,२,६.१ । - "तारस्य्यात् तथैद ताहात् तत्मामीप्यात् तथैव च । तत्साहचर्यात् तादान या दै लक्षया बुधै."-इत्यादि ल. म. । 8-पासू. २.३.१२. वा.१। ५- 'यमन्त्रागा' इति । • भम्ना धर्मनिर्मितं पात्रम्, नदेवेर यात्रीत्युच्यते । - एतत पचय का यौ. सू. २. ३.३८ हएय्यम् ।

·. (१च्य० वा.) ॥ प्रथमकाराइम । मन्त्रदारिद्र्य व कस्मात्तान्येव । अन्यानि चेत्, भम्बाया के मन्त्रा दूत्यत आह "तान्येतौति । तैरेव यजुर्भिर्यहणे' यानि यजूषि प्रस्तावनस्यासन्, तान्येवैव सति विक्षतौ भस्वाया मपि स्यु । तथावस्थापि कि फल मिति चेत् तत्राह- "यज्ञादिति । यज्ञसाधन मन प्राश्रित्य महत्प्रयुज्य नत इद मुत्कव' यज्ञ भस्वा- दिक 'निर्ममै अनुतिहानि इत्येव मनुष्ठातराशय इत्यर्थ । ननु प्रतावेव पक्षान्तर गम्वा यथा यव', तत् कि मुच्यते प्राकृतानौति । सत्यम्। प्रारत मुपदिश्यमान यथा प्रथम वैकृत- न्वतिदेशाचरम मतीयते, एव खंभब्देनाभिधानात्प्रथमप्रतिपत्तेरेव प्राशत मुच्यते , तलचितापूर्वसाधनलात्तु पथात्प्रतीते स्वाविकृति- वद्विशति , तो भस्वाया मपि यववदुपदेशादेव धर्मसम्बन्धी नातिदेशात्। नौहीनवहन्तीति अपूर्व द्रोहय प्रकृतिद्रव्य मव- हन्तीति यथा, तथानेन पदेनापि भस्वा विपरिग्रह इति ॥७॥ पात्रीतो यहणे धर्मविशेष माह- "उतो पाये इति । 'उतो" अपि तु यदि पाया ग्रहीयात्°, तदा धरोषाधभावेन नदुप- 'व्यन्यानि कानि चित् भस्वाया कि न विधीयन्त इत्यत थाछ-' -इति । "एतषि तैरेव यनुभिर्यहणम्'-इति । 'विहितमस्त्राया-इति ठ, 'तान्येव भस्वाया मयि'- इति । - 'सत्मकृत्प्रयुज्यत इद मुश्व-इति ज, 'मकृत्प्रयुज्यत इदमुक्कैव'- इति.झ, 'सकृपयुज्य तदनुस्कैव'-इति । ५ - 'भस्वात्त यथा यव'-इति न, झ, भ, ट, 'मस्त्रा म तु विकृतौ यथा यका'-ति - "पायो-इति ज, झ। ."(पाय) पञ्चम्यर्थे धतुर्थी । माया"-इवि का सू०ए० (२३ २६.)। .

·8. ॥ शतपथब्राह्मणम्। (१५ रना) स्थानविरहादननुष्ठानचत व्यवधान मन्तराय मन्तरेण तत्प्रकाशक- यजूंषि “धूरमि"-"देवानामसि"-इत्यादीनि जपेत् । तत्रैव धर्मान्तर माह- "स्फ्य मु ताँति। तस्मिन् पाचौपचे तस्या अधस्तात् स्फ्य मुपनिधाय हीयात् । यदाह कात्यायन:- "पान्यां वा रुपयोपहितायां धुरौषारोहणानि पाचौविले जपतीति। अनमो ग्रहण स्फ्योपहितपात्रौतो ग्रहणे ऽतिशयितं प्रयोजन माह-- "यतो युनजामेति । योऽयं रूपय माश्रित्य 'युनजाम' यज्ञेन योगं प्राप्तम, ततस्तस्मिन्नेव स्फ्ये 'विमुच्चाम'-ति वियोग मपि करवाम। योगवियोगसामानाधिकरण्यसिद्धिः। स्फ्योपडितपाचौतो ग्रहणपत्रे अनःपचादतिशय दूत्यर्थः । श्रय मवाभिप्रायः।- अनमो निर्वापपवे हि जुइपमती गकटस्य धुरोर्निध्यात् । पात्रौतः पुनर्निर्वापे तदाधारभते स्फये नयो- निधान विमोकः। तदुर कात्यायनेन-- "तायौ ऽइति धुरि निदधात्यनसि चेद्दणम्"-"स्फ्ये पायां चेत्"-दूनि । तथा अपां १-तदनुहानविरहानुष्ठानकृत-इति ठ। २-- "अनन्तरायम्" (२६८० ८५०) = व्यविच्छेदम् (काल्यौ०२.३ २६.) :- २-- वा. सं. १.४.१, २, २, ८.३ । का० . २. ३. १३, १४ । 8- "रम्यो नाम बाहुमात्र खङ्गाकारः कामविशेष."-इति ते. सं. ८.२. सा. मा.! "स्पयोऽस्याति" इति का. श्री. सू. ९. ३. ३६ । "डादिर रुपय" इति चेहैव ३.६.२.१२/ ५- थौसू. २.३.२८, २६ है- "ग्रहणादपि" इति है। 'योग्य'-इतिक, भा,,, 'पमे-इति ठ; 'योग'-इति । -वासं० २.१६.। -ौ. सू. ३.६.१८,२० । .

·(१२ वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । प्रणयनं च स्फ्येन महेत्युक्त मापस्तम्येन- "स्फयेनोपमङ्गधाविषिञ्चन् हरति" इति। एवञ्च स्फयेनैव योगः, स्फर एव वियोगात्मको विमोकोऽपौति पाचौतो ग्रहणे योगवियोगयोः सामानाधिकरण्य- लाभोऽतिशय इति । अथ तयोर्वेयधिकरण्यात् सामानाधिकरण्योकोऽतिशय इत्या- प्रय लोकप्रमिद्यानुमरण मतिभय इत्याह- "यतो ह्येवेति । सार्व- विभक्तिकस्तमिः। यत्रैव योगः, तत्रैव वियोगो न्याय्यः; न हि कर्ण युक्तः, कन्यां विमुच्यत इत्यर्थः ॥ ८ ॥ अथ धुरः समन्त्रक मभिमर्थन विधास्वंस्तदुपोहातत्वेम देवता- रूपता तस्याः प्रतिपादयति- "तस्येत्यादिना । "अमिरेव धूरिति यद्धरोऽग्न्यात्मकलं प्रतिज्ञातम्, तस्योप- पादनम्- "अमिई वा इत्यादि । अनमो या धूर्यस्लोवर्दवानस्थाम', तस्थान्यात्मकब मन्वयव्यतिरेकाभ्यां खोकप्रसिद्ध मिति 'हि'- गन्दार्थः। ता मेव प्रमिद्धिं दर्शयति- “अथ य एनदिति । 'एनद्' धुराचम, अनमो योगे पस्नु पस्तोवर्दा वघमिा, एषां 'वह' वहन- माधनं स्कन्धरूप मङ्ग ममिदग्ध मिव दृश्यते ; तो नूनं 'धूर' वोढया : अयात्मित्यवीयत इत्यर्थः । 8- श्री. सू. १.११.॥ २-पा. गु. ५.२.१७। ३- 'देवतासयंता'-ति; 'देवतासूपता'-इति । - "युगस्य प्राप्ती धूप्रदेनोथेते, पावनइत्पन्धयोपरि निभाये।"- रति का. यो. २.१.१३ यू.ए.। 8-- 1 ·। शतपथब्राक्षयम्। (प्र. रमा.) - भकटानिर्वापस्थ ग्रामस्त्यातिभयं धोतयितुं तस्मिन् वेदिहवि- नियोः सम्पत्ति माह- "अथ यन्नघनेनेति । शकटस्याधःपतनं वारयित मौषादण्डप्रोत्तम्भनार्था मेथी 'कस्तम्भी'। ईपाइयं यव संसृतं, ततः प्रत्यग्भागः, तयोरोपयोर्मध्यदेशः 'प्रउगम्, तप पवाद विस्तृतम्, पुरस्तावमीयः। 'वेदिः' अपि तथाविधा;- "पिंगत्पदा- नि पयात्तिरयो भवति, पट्त्रिंशत् मारी, चतुर्विंशतिः पुरस्तात् तिरथी"-इति श्रुतेः । अतस्तत्साक्ष्प्यात्प्रउगस्य वेदित्वव्यपदेशः । "मोड़ एवेति। धान्यनिधानाय परिश्रितप्रदेशो 'नौडाहविर्द्धन मपि परिश्रितम् ; परिश्रयणमाम्यात् नौस्य इविनित्वम् ॥८॥ ओपोद्दातिकं ममन्त्रक मभिमानं विधत्ते- "म धुर मिति । प्रस्याभिमसनस्य प्रयोजन माह- "अग्निर्वा रति। युगस्य धुरि भदोऽमिः 'धुर्यः । “भवेच्छन्दमि"-इति यत् । हविर्षणाय शक- टम्य परिश्रितप्रदेश' पयागागं यास्थन्, 'त' धुर्य पौरम्यम् अमि मतिकमियन् भवति । नदतिक्रमे च म अध्येत् । तस्य मगदनाय 'एतद्' "धूरमौनिए मम्वोच्चारणेन ‘नम्मे' एवाप्रये 'निहते' अप- १- 'पटमि पस्य'-इति । -का-यौ.स.८. इ. ५.१... ५-- "मउगं प्राग्युग मोषान्तरम्"-इति का श्री........। चतुर्विशति-इति नादि । 1-1.सं.१.२.५, । (~ "प्रटम्योपसरपा पचाट्राग." इति का यौ.गु. ०.६.६१.। .--काश्री. ए.९.१.२१ .। -पा......११.१ • धौलम्'-तिब, भ, भ, ८;"ौरेयम्' इति । १. मध्ये तिट। १९-बा.सं. १.४.१ ·(१५. मा.) प्रथमकाण्डम् ॥ मयति, अतिक्रमजनितं खापराधं प्रशम्या प्रमादयति । "हुड् अपनयने" धातुः (श्रदा• श्रा०)। "साधूड्स्थाशपाम्" इति नच्छब्दाचतुर्थी । यश्चास्माकं हिंमिता, योऽप्यस्माभिहिस्यः, '' विविधं शत्रु मेव 'धू' हिस्याः । योऽस्मानिति हि मन्त्रार्थः । तथा मत्येवं प्रार्थितोऽनिरतिक्रामन्त मण्यध्वर्यु न बाधत इत्यर्थः ॥ १० ॥ तनान्त्रोच्चारणेन शचुहिमनं महर्षियवहारेण मवादयति- "तद्धेति । 'तन्' तवाभिमनिविषये 'एतदारुणिराह स्म'। एत- छब्दपराग्यं दर्शयति- "अर्द्धमामय इति । मासस्याई मर्द्धमामः। "अद्ध नपुंसकम्" इत्येकवद्भाव.र । अर्द्धमासे ऽर्द्धमासे; पौर्णमास्यां दर्भ च । “मध्येकवचनाच वौपायाम"-इति शम् प्रत्ययः । एतत् हसा' इति धेरभिप्रायकथनम् । एतत्' इति, धरमीत्यभिमर्शन मित्यर्थः ॥ ११ ॥ अथ समन्तक मौषाभिमान विधत्ते- “अथ जघनेनेति । 'कस्तम्भी' व्याख्याता । “अन एवेति। यद्यययं मन्त्र ईषाभिमझने जप्यः, तथाप्यवयविस्तत्या अवयवोऽपि स्तुतो भवति इत्यभिप्रेत्येत- मन्त्रवाक्यं धोढनमलादिगुणकथनेन अन एवोपस्तौति । अभिमष्ट- व्येषा-परित्यागेन तदवयवि शकटं स्तुवतो ऽभिप्राय माह- “उप- १-'प्रशस्य-इति ज, झ, भ,ट ,। २-मा. सू. १.४.३४ । ३-पा.सू. २.२.२। 8-पा.सू. ५.१३॥ ५.- शकष्टम्य दीर्घ काठ मौषा, तदग्रस्य भूमिस्पर्श मा भूदिति तदा- धारत्वेन स्थापित काठ मुपस्तम्भनम, नस्य पश्चादागे ता मौर्या स्पृशेदित्यर्थ । (-५.• ३५• मथ्था । 9- वा. सं. १ ६.२ मन्त । का• यौसू• २, ३.१४।

·२ । शतपथब्राह्मणम्। (प्र. वा.) ! स्तुतादित्यादिना । 'धान हप्तम् । देवानां बजिनने पर्याप्त मित्यर्थः । "भै हप्तौ"-इति भौवादिको धातुः । “अहला मागास्ते - इति । 'यजपतिर्मा हार्पोन' कुटिलगतिर्मा भवलिति मन्तवाक्ये प्रतिपादनात् हरणनिषेध एव 'अहला'-शब्दार्थः ॥ १२ ॥ कटस्यारोहणं विधत्ते- "प्रथाक्रमत इति। हे शकट ! लो विष्णुरेवाक्रमताम्, नाह मिति मन्त्रार्थः । विष्णोरेवाफमणं किमिति प्रार्थते? इति चेत्, वाह- "यजो वा इत्यादि । विष्णोर्यजस्य च व्यापनसामान्यात् तादात्म्यव्यपदेशः । देवाना मर्थ या 'यं' वैष्णवी विक्रान्तिः, दमा मिति पूर्वचान्वयः । का पुनरिय मिति तां दर्शयति- "इद मेवेत्यादिना। वैविक्रमसमये 'इद मेव' परिदृश्यमानं पृथिव्याख्यं स्थानं प्रथमेन पादनिधानेन श्राक्रममाण: 'पस्पार' पालयामास । “स्पृ मौतिपालनयोः" इति धातुः । निगदसिद्ध मन्यत् ॥ १३ ॥ पुरोडामोयानां प्रौहिणां समन्त्रक मवेक्षणं विधत्ते- "प्रथ प्रेक्षत इति । “प्राणो वा इति । "वायुः प्राणे भूत्वा नासिके प्राविशत्" इति श्रुतेः प्राएवातयोरेकखम् । 'तत्' तथा मति १- सर्वेष्वेव मूलपुस्तकेषु 'रात' इत्येव पाठः । “रा दाने" घ. प., शब्द" भू. प.। २- "हरनियेध"-इति डातिरिक्तषु । ३- "ल झल चलने" भू० प। 8- वा. सं. १. ६. ३ मन्लो प्रथ्यः । का• श्री. सू. २. ३.१५ । पुनरिहोपरिणात् ८३.६. श्यम् । ६-खा. य.. मत्त का सं० १.१.काश्री सू० २.३.१६ । - - ऐ. या. ५. ३. २.४।

·(१थ २ग्रा.) प्रथमकाण्डुम। 'प्रहाणा' मन्त्रेणैव प्राणात्मकाय 'वाताय' एतत् 'उगायम्' उह- भवन कौतनम् कुस्नेत्यर्थः ॥ १४ ॥ यद्यति । 'श्रव' पुरोडागौयेषु नौहिषु यदि फिरित् बादिकम् 'श्रापन' चिप्त भवेत् तत् "अपहतम्' इति मन्त्रण निरस्येदित्यर्थ । यदि तु नच द्वणादिक न भवेत, तदा पुरो- डागीय मौहिममूह मेवानेन मन्त्रेण अभिटगेदित्यर्थ ॥ १५ ॥ हविर्यहणाय ममन्त्रक म्पर्शन विधत्ते- "प्रथाभिपद्यत इति । 'अभिपद्यते' पालभते, स्पृशति। इविहीत यभन्तु पञ्चा झुलय इत्यर्थ । मन्त्रगतपच गदार्थ माह- "यालो वा इति । “पक्षपदा पति", यज्ञोऽपि धानाकरम्भादिपक्षइविष्क इति पञ्चमझायोग- भाग्यात् 'पा'। तथाच नैत्तिरीयकम्- "धाना करम्भ परि- वाप पुरोडाम पयस्या, तेन पहिराप्यते , नवजस्य पाहलम"- इति । 'सत्' तथा मति 'एतत्' एतेन पञ्चमदोपेतमन्त्रोचारणेम 'अच' परिमम् शकटे 'पा' यज्ञ मेव धारयतीत्यर्थ ॥ १९ ॥ १- 'उदभवनकोसनम् -इलिट कादम्यत्र । २- म.१ ८ ५। का. श्री. सू.१ १ १०, १५॥ २-या.म.१८ का धौ. सू. २ २ । ऐ. •प्रा. र. पि.छ. गू. ५.स.१२ सूत्रावि। पथ पदानि परिमाय मम्मे च पा. मु. १५८। ५-.५ ११'महा या धाग, थायमपाता मारा परनिन्दा लाश परिवापा, पवित्र गेराम, औरविकार पाया -tfa है. ग. २८ मा. भा.।

·8 1 शतपथमाझयम्। (१प्र. वा.) अथ समन्त्रका हविर्यहणं विधत्ते- "अश ग्रहातौति । अनु- यहविर्यहणानुगुण्यं मन्त्रस्य दर्भयति- "मविता वा इत्यादिना। 'देवाना' मध्ये 'मविता' खलु प्रसविता, स्वस्वव्यापारेषु सर्वस्य लोकस्य प्रेरयिता; "सूते प्रेरयतौति भविता"-इति तनाम- व्युत्पत्तेः । 'अश्विनावध्वर्य'-इति। पुरा खलु देवकल के यज्ञे अश्विना- ववर्दू अभूताम्, अतस्तयोरेव पाहुभ्यां हविहामौति अथार्थस्य प्रदिपादको मन्त्रभागो युक्त इत्यर्थः । 'पूषा भागदुघः' इति । भागं दोग्धौति 'भागदुघः' भागप्रद इत्यर्थः । “दुहः का घय"- इति कब्धत्वे । तादृशः पूषा पाणितलाभ्यां सर्वम्य जनस्य 'अशनं' भोज्य मन्त्रम् 'उपनिधाता' उपनिधात मुपस्यापयितं मौलवान् ; ताच्छौलिकस्तृन् । “न लोकाव्ययनिष्ठेति कर्मणि पट्याः प्रतिषेधः । तथाच पूष-देवताया हस्ताभ्यां हविग्रहणं युकातर मिति भावः । तोऽप्यश्विनोर्वाभ्या मित्यादिकं युक मित्याह- "सत्यं देवा इति । 'देवाः' इति यत्, तत् 'सत्यम्'; श्रमरणत्वेन विनाशा- भावात्। मनुश्यास्तु तपिरोत्यादनृतरूपाः। तस्मादचिनोर्वाभ्या मित्यादिमन्त्रभागोच्चारणत् देवतारूपेण 'सत्येनैव' तद्धविर्यहणं हतं भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ 1- वा० सं० १.१०.१ । का० श्री. सू. २, ३. २० । २- निघ• ५.४.२० दृश्यम् । निरु. ७.७८ ३-मा. सू. ३.२.७.! ४-- मा. सु. ३.२.१३५। ५-पा० सू० २.३.६८ ·(१९०२मा.) प्रथमकाण्डम्॥ "अगये जुष्टम्"-इनि देवतादेशनस्यावश्यकर्त्तव्यता प्रतिपाद- यनि--"मर्वा हवा इत्यादिना। स्वखनामग्रहणसम्भावनयोपस्थिताना मध्ये कस्याशिदग्यादिदेवताया श्रादेशने मति मह वर्तमानाः । 'ताभ्यः षष्ठ्यर्थ चतुर्थो। तासां देवतानाम् 'असमदम् अकलई परस्पर भविरोधं करोति ॥ १८॥ प्रकारान्तरेणापि देवतादेशनस्य कर्त्तव्यतां प्रतिपादयनि- "यावतीभ्य इति । यत्परिणामविशिष्टेभ्य इत्यर्थः । “कण मु हैवेति । स्वस्वनामोद्देशेन ग्रहोतं हविः कण मेव 'ताः' सर्वा देवता मन्यन्ते । कुत इद मवगतम् ? इति चेत्, उच्यते- 'यत्काम्या' यस्य फलस्येच्छया हविर्टहाति, 'तं काम' काम्यमानं फलविशेषम् 'अमी' यजमानाय 'यद्' यस्मात् समर्द्धयेयुः, तेन कारणेन इविषः कृष्ण- रूपत्व मवगत मित्यर्थः । यत्काम्येति यच्छन्दादिच्छार्थ “काम्यञ्च"- इति काम्यच, तदन्तात् प्रकारप्रत्यये हतीयाया लुक । “तम्मा- दिति । तस्मात्' इविषि देवताना एवाभिमानात् । फलप्रदानेन तत्प्रत्यर्पणार्थं तब देवतानाम अवश्य मादेष्टव्य मित्यर्थः । अग्नीषोमीयादिहविरन्तरेऽपि उक्त मतिदिति- “एव मे- वेति । एव मेव' आग्नेयवदेव 'यथापूर्व' यथाक्रमम, अनौषोमीया- दौनि 'हवौषि' हौयादित्यर्थः । अतएव मन्त्रकाण्डे आग्नेयहवि- । . १- वा. सं० १.१०.२ । का• श्री. सू. २. ३.२१ । २-पा. सू. २.३.१२. वा० । ३- पा. सू. ३... पा.सू. ३.३.१.१। ५-.पा. स.७.१.३९।

·शतपथब्राझणम्। (१५० २द्रा.). हणमन्त्रानन्तरम् “अगोषोमाभ्यां जुष्टं ग्वामि"-इति' ग्रहण- मन्त्रोष श्राम्नातः । कात्यायनोऽप्यसूत्रयत्- "एव मनीषोमीयं यथादेवत मन्यत्" इति ॥ १८ ॥ निसप्तमेषस्य ममन्त्रकर मभिमानं विधत्ते- “अथेति । “तद्यत एवेति । 'तत्' तब कटे 'यत एव' यस्मादेव स्थानाद ग्रहाति, 'तदेव' तत् स्यान मेव अनेन मन्त्रेण पुनः 'प्राप्याययति' वर्द्धयति । 'भूताय' प्रभूताय सादृद्यर्थ वा मनिशामि, 'अरातये' पदानाय श्रममद्धये नाभिटमामि, इत्यस्यार्थस्य मन्त्रेण प्रतिपादनात् । सचितं हि- "भूताय त्वेति षाभिमसनम्" इति ॥२०॥ अथ समन्त्रक प्रागवेक्षणं विधत्ते- “अथ प्राडिति । "परि- वृत मिव वेत्यादि । परिवेएित मेव खल्वनो भवति, धान्य- निधानार्थम् ; तन्मध्ये अवस्थितस्याध्वर्योश्चक्षुः ‘पामग्टहीत मिव' काचकामलादिदोषदूपितमित्र द्रष्टुं न समर्थ भवति; तब सह- कारिण आलोकस्याभावात् । कथं तस्य दर्शनोपायः? इति, तदु- यते- अवेक्षणमन्त्रगत-खरितिगम्देन खर्गवाचिना तासाधनभूतो यज्ञो ऽभिधीयते, बहरादीनि च तेन लक्षण्या प्रतिपाद्यन्ते । अत एव 'स्वर'-गब्दस्या सूर्यनामत्व मुकं यास्केन- "स्वरादित्यो भवति । सु अरणः, स ईरणः" इति । 'तत्' तथा पति एतन्मन्त्र- २- वा सं० १.१०.३। २- श्री. सू० २. ३.२१, २२ । ३- वा० सं० १.११.१। 8- का. श्री. २. ३. २३ । ५- वा. सं० १.११.२१ का और सू. २.१.२३ । ६- 'ख'ब्दस्य'-इति जादिषु । e-निरु.२.१.२ इण्यम् ।

·. (१य. मा) मधमकाण्डम्। करणकेन प्रेक्षणेन स्वर्-आम्दप्रतिपादित यजादिचतुष्टय मर्थजाम प्रायां दिशि प्रथमत उपस्तन्यमानम् 'अतः अस्माच्छकटस्थानात् 'अभिविपग्यति' अवलोकयति ॥ २१ ॥ अथ ममन्त्रक र कटादवरोहणं विधत्ते- "श्रथावरोहतीति । "ते हैत इत्यादि। 'अस्य यजमानस्य, य एषः श्रध्वर्युः ‘यजेन चरति' हविर्यहणादिकं यजमाधन मनुतिष्ठति, तं 'प्रयन्तं' कटस्थानात् प्रगच्छन्तम् 'अनु'-सृत्य यजमानस्य 'ते' ग्टहाः 'इतः' अस्मार्लोकात् 'प्रध्योतोरीश्वराः' प्रच्युति प्राप्तुं ममर्थाः। तथा 'तम्य' यजमानस्य कुलं 'विक्षोयोः' विद्योभयितुं समर्थाः। “ईश्वरे तोसन्-कसनौ'-इति" यवतेः बुभेश्च तोसन् प्रत्ययः। अनेन मन्त्रेण अवरोहनध्वर्युः 'नानेव' यजमानस्य ग्टहान् 'अस्यां' पृथिव्णं 'दृहति' दृढ़ीकरोति । “दृह दृहि वृद्धौ"-इति धातुः। एवं मत्युकदोषनिवृत्ति माह- "तथेति। निरुतेन हविषा महामिममीपगमनं विधत्ते- "अथ प्रेतीति । "उर्विति मन्त्रस्य प्रागाम्नातं ब्राह्मणम् अत्रातिदिति - "मोऽमा- विति । “अन्तरिक्षं वा अनु रसस्वरति"-इत्यादिको यो वाक्यमेषः, 'मोऽमावेव' अचानातस्यापि तस्य मन्त्रस्य 'बन्ध:' अनुकूलः, अतो- ऽत्राप्यनुपज्य योजनौय इत्यर्थः ॥ २२ ॥ १-'ख: शब्दप्रतिपादि-इति। २- वा० सं० १. ११.३। का० श्री. सू० २. ३.२५ । ३- 'प्रथावयितुं' इति । -पा.सू. ३.४.१२। ५-मा. म.। ६- पुरस्तात् ३५, ४११० ९९, ५ प. द्रश्यम् । - का. श्री. सू० २. ३.२६ । वा० सं० १. १९. 81, 8 ·पूज शतपथनाझणम्। (१७० रबा.) आइतस्य हविषः मादनं विधत्ते- “म यस्येत्यादिना । गाईपत्ये आइवनौये वा यस्मिन्ननौ अपणम्, तस्य पश्चात् 'पात्रामादनं' निरुप्तस्य इविषः सादनं च कर्त्तव्य मित्यर्थः । सादनमन्त्र गत 'नाभि-मन्दस्वाभिप्रेत मर्थ माइ- "मध्यं वा इति । मनुथ्यादिारीरेषु नाभेमध्यदेशेऽवस्थामात् पृथिव्या नाभि- रिति मध्य मेवोच्यते। तच्च मध्यम् 'अभयम्' भयरहितम् ; प्रान्तदेशे हि चौरव्याघ्रादिभयम् । अतः पृथिव्याः मम्बन्धिनि राचमादिभय- रहिते स्याने त्वां भादयामीति मन्त्रभागस्यार्थः । “अदित्या उपस्ये"- रति मन्त्रस्य दितीयभागं व्याचष्टे- "उपस्य दुवेति । 'यद' वस्तु 'सगुप्तं' सुछु रचितं यथा भवति तथा 'गोपायन्ति' रक्षन्ति; एतत् 'उपस्थ दूव' उत्सङ्ग दव, उदरमध्य इव वा, 'प्रभार्युः' भृतवन्त इति खलु वदन्ति चौकिकाः । अनय यस्मिन् स्याने भादितं इविः सराप्तं भवति, तत् स्यान मुपस्यपदेन मन्त्रगतेन विवक्षितम् । भापरिनि “भृञ् भरणे"-इत्यस्मात् नुडि मिचि सृद्धिः । 'गोपा- पन्ति-दति “सुप्रधूपविच्छि"-इनि' भाय्-प्रत्ययः। अन्तिम भाग माचष्टे- "अग्ने इव्य मिति। "इयं वा अदितिः" इति श्रुतेः अदि- तिप्रिथिवी, तस्यायाधिपतिरमिः । स चाय गाईपत्यरूप प्राइव- २-मा.3.1 १- वा. सं.१.१५.५। का• यौ• सू० २. ३. २७ । २-- पा. सू. ०.२. -पा....२९। ५-ऐ.मा.३.६.०१ ते.सं. - "मतिः एपिया''-इति वासं• ३.१२। नि. ०.२.१३.११ ·(१२० ग्रा.) । प्रथमकाण्डम् । ५३ नौयरूपो वा, तम् च 'अग्नये, तेनाधिष्ठिताये 'पृथिव्यै च रक्ष. णार्थम्, 'एतद्धवि.' अनेन मन्तभागेन दत्तं भवतीत्यर्थः ॥ २३ ॥२॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये माध्यन्दिनमतपथभाष्ये प्रथमाध्याये द्वितीय ब्राह्मणम १- पात्रासादनानन्तर इविष्यसहित मनो गाईपव्यस्य पश्चात् प्राडोष यापयेत् । यन शकटम् , तच्च युगयोक्त्रसयुक्त धापरि- रेरितं च स्थाप्यम् । ततोऽध्वर्यु शूमिहोप्राइवण्यावादत्ते । तत व्यारभ्य विरावपनपर्यन्त इविष्कदानानपर्यन्त वा अध्वर्यााग्यमनम्। ततः भूमिहोत्रहवण्योर्गाईपत्ये प्रतमनम् । तत उदकस्पर्शनम् । तत शकट प्रति गमनम् । तत्समोपे उपवेशनम् । तस्य धुरभिमनम् । ततस्तत्र स्थित एवोपस्तम्भनस्य पश्चात् उत्तरा भौषा मालभ्य मन्त्राप । ततः भकटस्य पश्चान्मार्गेण दक्षिणतो गत्वा दक्षिणचक्रस्योपरि यारोक्षति । ध्यारा बौघियवादौन् प्रेक्षते । ततस्तत्रत्यरणनिरसनम् । इविरालमनम् । ततोऽमा स्पर्शनम् । पुनरपि इनिरालभनम् । तत सत्यते शूर्प निभाय तस्योपरि उत्ताना ममिहोत्रहवणी निधाय प्राडासोनो मुध्या इति प्रक्षेप । तत्र मन्त्रेण निर्ग्रहण, सूग्णी चतुर्थम् । सहोतं च तत् शूर्पस्य दक्षिणपार्श्वे संस्थाप्य, व्यपरसाचे मिशेमीयहविर्यश्य घ तथैव । शक्ट्रे यदवशिय विस्तदपि एथक यणीयम् । ततस्तत्रैवानस्युपविर प्राची मिक्षते । तत भकटादवरोहणम्, गाईपयोत्तरस्यां गमनम् । ततस्तच्छूमैं सहविक अपवस्य पश्चात् सादपति । थपण शब्देनात्र यस्मिनमो हवि. थपण क्रियते, गाई पत्यो वा थाइवनीयो दा सोऽभिधीयते । तदेतत् सर्व मिह दितीयब्राहायो दय्यम् । - ·पूज । शतपथब्राझणम्॥ (२५० वा.) . . पाहतस्य इविषः सादनं विधत्ते- "म यस्येत्यादिना । गाईपत्ये पाहवनौये वा यस्मिन्ननौ अपणम्, तम्य पश्चात् 'पाचामादन' निरूप्तस्य विषः सादनं च कर्तव्य मित्यर्थः । सादनमन्त्रगत-'नाभि'-शब्दस्याभिप्रेत मर्थ माह- "मध्यं वा इति। मनुष्यादिशरौरेषु नाभेमध्यदेशेऽवस्यानात् पृथिव्या नाभि- रिति मध्य मेवोप्यते। तच मध्यम् 'अभयम्' भयरहितम; प्रान्तदेशे हि चौरव्याघ्रादिभयम् । अतः पृथिव्याः सम्बन्धिनि राचमादिभय- रहिते स्याने त्वां मादयामीति मन्त्रभागस्यार्थः। “अदित्या उपस्थे"- इति मन्त्रस्य दितीयभागं व्याचष्टे-- "उपस्य दूवेति । 'यद्' वस्त 'सराप्त' सछु रचितं यथा भवति तथा 'गोपायन्ति' रक्षन्ति; एतत् 'उपस्य दूर' उमङ्ग इव, उदरमध्य व वा, 'प्रभार्युः भृतवन्त खलु वदन्ति लौकिकाः । अतय यस्मिन् स्याने मादितं इविः मुगुप्तं भवति, नत् स्थान मुपस्यभन्देन मन्त्रगतेन विवक्षितम् । अभापुरिति "भृञ् भरणे”-दृत्यम्मात् लुङि मिचि सद्धिः । 'गोपा- पगि'-दति “रापूधूपविच्छि"-इनि' प्राय्-प्रत्ययः । अन्तिम भाग माघटे- "अमे इय्य मिति। "इयं वा अदितिः" इति श्रुतेः प्रदि- तिईि प्रथिवी, तस्यायाधिपतिरमिः स पात्र गाईपत्यरूप प्राइक । ५- वा० सं० १.१.५। का. 1. सू.२.१.२०॥ २-मा.उ.। २- पा. सू. ०.२.। -पा.....२ -रे. बा. ३.६.०।ते.सं.३.२. 8.01 "पनि एपिया" इति वावं. ३.१२ 1 निद. २.२.९:३.१।

·(१च्य० रना.) प्रथमकाण्डम्। ५८ . नीयरूपो वा, तसेच 'अग्नये', तेनाधिष्ठिताय 'पृथिव्यै च रच. पार्थम्, 'एतद्धवि' अनेन मन्त्रभागेन दत्त भवतीत्यर्थ ॥ २२ ॥२॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकागे माध्यन्दिनशतपथभाष्ये प्रथमाध्याये द्वितीय ब्राह्मणम्॥ १- पात्रासादनानन्तर इविष्यसहित मनो गाईपत्यस्य पश्चात् प्राडौष यापयेत् । ष्यन शकटम् , तच्च युगयोमासयुक्त वरत्रापरि- वेरित च स्थाप्यम्। ततोऽध्वर्यु शूर्पामिहोत्रपवण्यावादत्ते । तत प्यारभ्य विरावनपर्यन्त इविष्कदाहानपर्यन्त वा यध्वर्यार्वाग्यमनम् । तत शूमिहोत्रहवण्योर्गाईपत्ये प्रतपनम् । तब उदकस्पर्शनम् । तत' शकटं प्रति गमनम् । तत्यमोपे उपवेशनम् । तस्य धुरभिमर्शनम् । ततस्तत्र स्थित एकोप स्तम्मनस्य पश्चात् उत्तरा मोषा मालभ्य मन्वनयः । सप्त शकटस्य पश्चान्मार्गण दक्षिणतो गत्वा दक्षिणधकस्योपरि प्यारोति । धाराम बौदियवादोन प्रेक्षते । ततस्तत्रत्यरणनिरसनम् । विरालमनम् । सतोऽपा स्पर्णनम् । पुनरपि विरालभनम् । तत सत्यहरो शूप निधाय सम्योपरि उत्तामा ममिहोत्रहवी निधाय प्राशासौनो मुध्या पति- प्रक्षेपः । सत्र मध्ये विग्रहण, नूम्यौ धतुर्थम् । सहोत च तत् शूर्पम्य दक्षिापार्श्वे सस्थाप्य, ध्यपरपामियामोयह विर्यहण च तथैव । शकटे यद वभिए विस्तदपि एथक यहोयम् । ततम्तधेवागम्युपविर पाची मिक्षते । ततः शकटादवरोधष्यम् गाईपयोत्तरम्या गमनम् । ततकाच्य माविक पयस्य पद्यात सादयति ! थप शम्देगात्र यस्मिनमोहक श्रम वियते, गाईपयो वा पावनोयो वा सोऽभिधीयते। तदेतत सर्व मिज दिसोपा हरयम् ।

·। शतपथनाझयम्। (१७.३वा.) पवित्रे करोति । पवित्र स्थो वैष्णुव्याविति यज्ञो वै विष्णुर्यजिये स्थ इत्येवैतदाह ॥ १ ॥ ते वै हे भवतः । अयं वै पवित्र यो ऽयं पुक्ते सो ऽय मेक इवैव पवते सो ऽयं पुरुषे ऽन्तः प्रविष्टः माङ च प्रत्युङ् च ताविमौ प्राणोदानौ तुदेतस्यैवानुमात्रां तस्माद् हे भवतः* ॥२॥ अथो ऽपि त्रीणि स्युः। व्यानो हि तृतीयो हे त्वेवो भवतस्ताभ्या मेताः प्रोक्षणीरुत्पूय ताभिः प्रोक्षति तद्युदेताभ्या मुत्पुनाति ॥ ३ ॥ वृत्रो ह वा ऽद सुर्व कृत्वा शिश्ये । युदिद मुन्तरेण द्यावापृथिवी स युदिद५ सर्व वृत्वा शिश्ये तस्माद् रचो नाम ॥ ४॥ तमिन्द्रो जघान । स हतः पूतिः सर्वत एवापो ऽभिमुसुसाव सर्वत इव ह्ययुट समुद्रस्तुस्माद हुँका अापो बीभत्साञ्चक्रिरे ता उपर्युपर्यतिपुविरे ऽत इमे दर्भास्ता हैता अनापूयिता श्रापो ऽस्ति वा ऽगुतरासु सस्कृष्ट मिव युदेना वृधः पूतिरभिमास्रवत् तुदेवासा मेताभ्यां पवित्राभ्या मुपहन्त्युथ मेध्याभि- रेवाद्भिः प्रोक्षति नुस्माडा ऽरताभ्या मुत्पुनाति ॥ ५ ॥ ..'मवता-इति ख। 'न्देव'-इति च । + 'पुमुविरे' इति छ, सायमसम्मतश्च । 5 'व्यपो'-इति क,ग।

·(१५. ३वा.) प्रथमकाण्डम् । स उन्युनाति । सविनुवः प्रसव ऽउन्युनाम्युच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरिति सविता वै देवानां प्रसविता तत्सवितुप्रखत एवैतदुत्पुनात्युच्छिद्रेण पविचे- ऐति यो वा अयं पुक्त एपो ऽच्छिद्रं पवित्र मेतेनै- तुदाइ सूर्यस्य रश्मिभिरित्येते वा ऽउत्पवितारो यत् सूर्यस्य रश्मुयस्तुस्मादाह सूर्यस्य रश्मिभिरिति ॥६॥ ताः सव्ये पाणौ कृत्वा । दक्षिणेनोदिङ्गयत्युपस्तौत्यु- वैना एतन्मयत्येव देवीरायो ऽअग्रेगुवो ऽअग्नेपुवति देव्यो ह्यापस्तस्मादाह देवीराप इत्यग्रेगुव दुति ता युत्समुद्रं गच्छन्ति तेनानेगुवो ऽग्ने पुव दुति ता यत्प्रथमाः सोमस्य राज्ञो भक्षयन्ति नागेपुवो ऽय* इइम मधु यजु नयताने यजुपति सुधातुं यजुपतिं देवयुव मिति साधु यजुः साधु युजमान मित्येवैतदार ॥७॥ युप्मा इन्द्रो ऽदृणीत वृचतूर्य ऽइति । एता उ होन्ह्रो ऽणीत व्यूचेण स्पर्द्धमान एताभियेन मुहं- स्तुस्मादाह युप्मा इन्द्रो ऽटणीत वृचतूर्य ऽहुति ॥८॥ यूय मिन्द्र मणौवं वृचतूर्य हति । एता उ हीन्द्र मुणत वृचरण स्पर्द्धमान मेताभिद्येन मुहंस्तुस्मादाह यूय मिन्द्र मणीध्वं वृचतूर्य ऽगुति ॥ ६ ॥ * 'तेनाग्रेगुवो ऽपवो ज्य-इति ग। t, 'युमा' इति क, छ।

·६२ । शतपथमाझयम् । (१७. श्वा.) • मोक्षिता स्थेति। तदेताभ्यो निहुते ऽथ हविःमोक्ष- त्येको वै मोक्षणस्य वन्धुमेध्य मेवैतुत्करोति ॥ १० ॥ स मोक्षति। अमुये त्वा जुष्टं मोक्षामीति तद् युस्यै देवतायै हविर्भुवति तस्यै मेध्यं करोत्येवु मेव यथापूर्व हवी पि प्रोक्ष्य* ॥ ११ ॥ अथ यन्नपात्राणि मोक्षति। दैव्याय कुर्मणे शुन्ध_ देवयज्याया ऽहुति दैव्याय हि कुर्मणे शुन्धति देव- यज्यायै यहो ऽशुद्धाः पराजमुरिद व्वस्तुच्छुन्धामीति तादेवैपा मचाशुद्धस्तुधा वान्यो वामेध्यः कश्चित्परा- हुन्ति तदेवैया मेतुद्भिर्मेध्यं करोति तुस्मादाइ यहो ऽशुद्धाः पराजघुरिदं व्वस्तुच्छुन्धामीति ॥ १२ ॥ ३ ॥ (प्रथमप्रपाठके प्रथमाध्याये वा तृतीयं) ब्राह्मणम् ॥ १।३॥ पवित्रकरणमन्त्रगतस्य वैषणव्यावितिर पदस्य तात्पर्य मार, "यज्ञो वा इति । वेवेष्टि व्याप्नोतीति व्युत्पत्त्या यज्ञ एवं विष्णुः । 'प्रोप्य'-इसि ख, च। १- वा० सं० १.१२.१॥ २- 'व्यत्ययो बहुतमिति (पा. सू०३.१.५.) स्त्रीत्वम्" इति महो। ३-- निरु. १२. १.७ । निध० ३.१०.१२। - "विद्यार्दै यज्ञः" इति ते० स० २.१.८.३। ऐ• ना• १. ३. ३ । * 41 B- + ·(१च. ३वा) प्रथमकाण्डम् तथाच मन्त्रगतस्य वैष्णयाविति शब्दम्य, हे दर्भनायौ ! युवां या- सम्बन्धिन्यावेव भवथ इत्यय मर्थः प्रतिपादितो भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥ मध्यान्तरं वारयितुं पविक्योदित्वं विधत्वे- "ते वा इति । तदेतदुपपादयति- “अयं वा इति । 'य:' पवमानो वायुः, श्रय मेव 'पवित्र' पवनसाधनम्, शुद्धिहेतुः। “पुवः संज्ञायाम्"-दूति करणे दुच-प्रत्ययः । “पन्यानश्च विशुद्यन्ति सोमसूर्याशमारतैः"- इत्यादिस्मतेः वायोः शुद्धितत्वम् । "एक वैवेति । सः' च वाह्ये वर्तमानो वायुः, एकरूप एव वाति; 'म:' एव पुरुषशरीरानुप्रविष्टः मन् वत्तिभेदेन 'माङ् च प्रत्यङ् च चरति' । डापिगलादिनाड़ौद्वारा वहिनिर्गछन् पाण: प्राडित्युच्यते, नयैव द्वारा पुनरन्तः प्रविशन् प्रत्यडिति , तातो वृत्तिभेदौ ‘प्रणिोदानौ'-इत्युच्यते । तत्र प्राङ् मञ्चरन् प्राणः, 'उद्' ऊर्द्धदेशात् श्रानयति अन्तः प्रवेण्यानुगुणं चेष्टत इति 'उदानः' । तस्य 'च' भब्देन प्रत्य खो ऽपानो विवचितः, नव- कान्तिहेतुरुदानवृत्तिरिति; तस्या ऊर्द्धमुखत्वेन प्रत्यक्रमानुप- पत्तेः । अत एव निरीयके ममानप्रकरणे पवित्रयोः प्राणापान- रूपत्व मानायते~ "माणापानौ पवित्रे यजमान एव माणापानौ दधाति" इति । एवं दिधा भिन्नस्येतस्यैव वावाख्यस्य पविचस्य 'मावा' परिमाणम्, "अनु'-मृत्य, तत्पविचयोदित्वम् ॥ २॥ .. १--पा. सू. ३.२.१८५। ३- 'धनिति'-इति ठ, है । ५-- 'प्रत्याकानुपपत्ते इति ठ, ड । २-वि० सं० २३.४०॥ 'प्रवेशानुगुणं'-इति ट, ड। -ते० सं० २.१०.१ ·. । शतपथब्राझणम् । (१५• इब्रा०) . . चित्वपक्ष मभ्युपन्यस्यति- "श्रयो ऽपि"-इति । पतान्तरद्योतकः "अथोऽपि'-भन्दः । तत्रोपपत्तिानो हौति । मुख्यपवित्रम्य वाचोः प्राणोदानवद् व्यानाख्यो वृत्तिभेदः रतौयो 'हि' यस्माद विद्यते, तस्मात् पवित्र- त्रित्व मयुक्त मित्यर्थः । द्वित्वपक्ष मेव निगमयति- "वे वेवेति। "अथ यः प्राणा- पानयोः मन्धिः, म व्यानः" इतिश्रुतेः व्यानस्य मन्धिरूपतया तदु- भयानतिरिकत्वाद् द्वित्वपत एव श्रेयानित्यर्थः । कात्यायनस्तु पंचदय मपि सूत्रयामाम- "कुगौ ममा वाशौर्णग्रा बनन्तगी कु- छिनत्ति पवित्र स्य इति, चौन् वा"-इति । अथोत्पवनं विधत्ते- “ताभ्या मिति । प्रोवत्याभिरिति 'पोषण्यः' श्रापः । करणे ल्युट् । 'ताभिः प्रोक्षति'- '-इत्युत्पवनस्य प्रयोजनकथनम् ; न तु प्रोक्षणविधिः । यस्मादुत्पूताभिरद्भिः प्रोक्षणं कर्तव्यम, तस्मात् पवित्राभ्यां नामा मुत्पवनं कार्य मित्यर्थः । नदेतदुत्पवनं स्तोतु मनुवदति- “तद्यदिति ॥ ३ ॥ उत्पवन-निवा मशद्धि दर्शयित मितिहास मुदाहरति- "तृची इति । 'तृत्वा मिये-दनि, प्रावृत्य शयनं कृतवान् । झोडो निटि "एरनेकाप"-इति या। 'द्यावापृथिवी-दति, छोय १- "म वा थयं प्रापस्नेधा विहितः प्राणो ऽपानो प्यान इति"-इति २. दा. २.१.५1 २-छा. उप. १.३.३ । थी. यू. २, ३.१३॥ -पा.सू.१.१.११७॥ ५-पदा था। १-पा. सू. ६.४.८२।

·(१च्य• ३वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । . पृथिवी च द्यावावथियौ । “अन्तरान्तरेण"-इतिः द्वितीया । धावाष्टथियोर्मध्ये इत्यर्थ । वरणाद् च इति नाम । निर्वभि- "स यदिति ॥ ४ ॥ म इत इत्यादि । पूतिर्दुर्गन्ध । मर्वत एवापोऽभिलक्ष्य प्रसुतो- ऽभूत् । अत एव एल्बय मपि समुद्र , सर्वत सर्व मादृत्य वर्तते। 'तसाद् दुर्गन्धात् सुताद् वृषादिमा आपो 'बौभामाक्षफिरे' जुगुमन्ते स्म । “मान्वधदान्शानभ्य "-दुनि वरूध्ये मन् प्रत्यय । बीभत्समाना 'ता' आप तत्मस्पर्ग परिहत्तु मुपर्युपरि वर्तमाना 'अति पुमुविरे" जलाशय मतिक्रम्य तौरदेश प्राप्ता श्रामन् । “मुड गतौ” इति धातु । मुताश्च 'ता' आपो दर्भात्मना परिणता । अय मर्थ तैत्तिरीयोऽपि विस्पष्ट मानात - "इन्द्रो वृत्र मह- रसोऽयोऽभ्य मियत, तामा यन्मध्ये यजिय) · मदेव मामौत् , तदपोदकामन, ते दर्भा अभवन्”-इति । "अनापूयिता इति । 'श्री' ममन्तात् पूय दौर्गन्ध्य प्राप्ता श्रापूपिता, न पापूयिता . १-मा.सू.६३३०॥ २-मा. सू.३३१ ३-- "धो रणोतेवा वर्ततेर्वा वईतर्वा' -इत्यादि निरु. २५१ "तत् को सुन्न ? मेध इति नैवला, लाष्ट्रोऽसर इत्यै तिहासिका, ध्यपान ज्योतिषश्च मियोभावकर्मयो वर्ष कम जायते, तत्रोपमान युद्धवर्ण भवन्ति" इत्यादि घ तत्रैव २ ५ २ । "यदिमांझोकामरणोत्, तद चम्य रात्रत्वम्" इति ते. स.२१ १२ २ । ४-पा.सू.३१६। "पविरे"-इति । मूले तु "विरे"-इत्येव सशकेषु । ७. मा. ३२॥१॥ -माथा.yel 9 ·॥ शतपथब्राह्मणम्। (१७. ३०) 'अनापूयिताः' । “पूयो विशरणे, दुर्गन्धे च” इत्यस्मात् कर्तरि निष्ठायां छान्दस इट। यद्वा 'श्री' समन्तात् पूयमानं मन्नात मिति 'श्रापूयिताः' । “नदस्य सञ्जातम्" इति तारकादिवादितच् । 'इतरासु'-इति, दर्भातमना परिणतजस्तव्यतिरिकासु; अमेध्यत्वा- पादकं किञ्चित् मंसृष्ट मिव भवति। अत्र इतः- “यदेना इति । एव मनापूयिताविकारदर्भमयान्या पविद्याभ्याम् ‘श्रामाम्' अपा मुत्पवनं कुर्वन् पूयमंसर्गकृतं 'तत्' अमेध्यत्व मपहन्ति । ततश्च विधाग्यमानं प्रोक्षणञ्च 'मेध्याभि.' मेधाभिः शुद्धा भिरेवाद्भिः कृतं भविष्यतीत्यर्थः । 'तस्मात्'-इत्युत्पवननिगमनम् ॥ ५ ॥ विहित मुत्पवन मनूध मन्त्र विधत्ते- “म इति । सविता वा इत्यादि पूर्ववत् । अच्छिद्रशब्दार्थ माह- “यो वा इति। योऽयं वायुः पवते, एप खत्वविच्छेदेन मर्वत्र वर्तमानात् विट्ररहितं पवनमाधनम् । “एते वा इति । एते' सूर्यस्य रायः, 'उत्' उलटं 'पवितारः' शोधकाः। प्रतस्तैः करणभृतात्पवनं मित्यर्थः उत्पवनानन्तरं कर्तव्यं विधत्ते- "ता इति । 'ता: प्रोक्षणीरपः अग्निहोत्रहवण्या पावेण माकं सव्ये प्राण धारयन् “देवौराप.". इति मन्त्रेण दक्षिणेन इस्तेन 'उदिङ्गयति' मेचनेन चाल- पनि । “इगि-रिगि-लिगि गत्यर्थाः" इति धातुः । मन्त्रतात्पर्य 1- माल्या. ४८४ । २-पासू० ५.२.३६ । ३-५४० मण्यम 8- दा० सं० १.१२.३१ काश्री. सू. २. ३. ३५ ॥ ५-- उपरियाध (१२. ५.१.१२.) दरव्यम् । ६-भा०प०१५३-१५५ ।

·(१५० ३बा.) । प्रधमकाण्डम्। माह- पाप "उपस्तौतीति । 'एतत्' एतेन, देवौराप' इति मन्त्रपठेनेने 'एनाः' अपः प्रशंसत्येव । तेन च प्रशंसनेन 'मयति' पूजयत्येव । कस्तामा स्तावकम्तथाविधो मन्त्र इति तं दर्शयति- “देवी- रिति । स्तुतिरूपता मुफ्पादयति- "देव्य इत्यादिना । अपा देवतारूपत्वेन देवौवं प्रसिद्ध मिति 'हि'-शब्दार्थः । "ता यदि- त्यादि । 'ग्रे' पुरतो वर्तमानं ममुद्रं गच्छन्तीति अग्रेगुवः' । अग्रेग-शब्दस्य समुद्रगामित्वं विवक्षित मिति भावः । “ऊ च गमादीनाम्"-दुनि' गमेरूकारः । “ता यत्प्रथमा इति । खेल्दभिषवार्थ मासिच्यमाना यष्टव्यदेवताभ्यः पूर्व मोमरम मास्वाद.' यन्ति, तेन मोमपानेन 'ग्रे' प्रथम स्वात्मानं पुनन्तौति 'श्रयेपुवः । उभयत्र तत्पुरुषे कृति बहुलम्" इति अग्रशब्दात् सप्तम्या अलुक् ।' "माधुयञ्च मित्यादि। "अग्र हमम्"-दूत्यय 'ऋग्र'-शन्द: प्राशस्त्यवाची। 'अये' प्रशस्ते 'अद्य' अमिन् काले 'दम' यज प्रापयतेति प्रतिपादयता मन्त्रेण 'भाधु यज्ञं नयत'-इत्येवो भवति: माणस्यं मातम्य माधुलनियमात् । यजस्य पतिः यधपतिः, त मिनि। यज्ञशब्देन यजमानो विवचित इति याचष्ट-- "माधु यजमान मिति । अनापि पूर्ववत् 'ये'-शब्द-व्याख्यानम्। माध्विति विशेषणम् ॥ 1- वा सं० १.१२.३। "यापो देवीर"-इत्यादिः तैत्तिरीयपाठ (ते. सं. १. १. ५.२.-ब्रा० ३.२.५.)। २- पा. सू. ई. 8.84. १, २ । अनुनासिकलोपश्चैतेनैव । ३-पुनातिच गमादेरन्तर्गतः । 8- पा.सू. इ.१।

·शतपथब्राझणम्। (१प्र. ३वा.) . युमा इन्द्र इति। हे श्रापः! युष्मान् दृवं इन्तुकामः इन्द्रः माहाय्यकरणर्थ प्रार्थयामास । ताय यूयं तृचशरीरनिरुद्धाः विसम्भगमनार्थ वृत्रं हन्तुम् इन्द्रं पार्थितवत्यः । अत ईदृग्विधं परस्परप्रार्थनं युमा इन्द्र इत्यादिना मन्त्रभागेन प्रतिपाद्यत दूत्यर्थः ॥ ८॥2॥ "तदेताभ्य इति । यद्यपि प्रोक्षणौना मपां स्वातिरिकजलेम शुर्य प्रोक्षणं नास्ति, तथापि "गोक्षिता स्थ"-दुनि' स्वात्मनैव प्रोक्षिता भवतेति मन्त्रेण प्रतिपादनात् प्रोक्षणवत्तसिद्धेः 'तत्' तेन मन्त्रपाठेन श्रप्रोक्षएजनित मपराधम् 'एतान्यः' प्रोक्षणौन्यो 'निहुते' अपनयति। मोक्षणपाचगतेनैदोदकेन तत्पात्रगत मुदक भनेन मन्त्रण प्रोचितव्य मिति तात्पर्यार्थ.। श्रत एवोकं सूचकृता १- 'युमा इन्द्र-इति छ । मन्वन्त्वेषः- वा० सं० १. १३.१। तत्र "युमा युमान्, व्यरपौत । थाकारशन्दस"-ति मही। "युमानिन्द्रो'"-इति तैत्तिरीयपाठः (सं०१.१.५.-बा.३.२.५.) । २- "वसेनानियद्वा"-इति ज, झ, भ, ट। यद्यप्ययं संहितायां कण्डिकान्तरगतत्वात् एथक मन्त्र एव बुध्यते, तथाप्येतवाझयविधितो देवोरापइतिमन्चम्यैवाशविशेष इति सौ- कार्य , व्यत एव नास्य विनियोगान्तरं दर्शितं कात्यायनेन । 8- 'प्रोक्षिता स्व-इति ठ । मन्वन्वेष- वा० सं० १.१२.२ । ५- 'तत् तेन -इत्यारभ्य 'तात्पर्यायः-इत्यन्तम्य स्थाने "प्रोक्षणपात्र- गतेनैवोदकेन तत्पाघगत मुदकं प्रोक्षयित्वा 'तत् तेन मन्चपाठेग प्रोचणनित मपराध मेताम्य प्रोक्षयोम्यो 'निहते' ध्यपनयति"- इति!.

·(एच. ३वा.) प्रथमकांगडम कात्यायनेन-"प्रोचिता स्येति तासा मोक्षणम्" इति तैत्तिरी- यकश्रुतिस्तु एतन्मन्त्रपठन मेवामा प्रोक्षण मैने। यदाह- "प्रोक्षिता स्थेत्याह तेनाप प्रोक्षिता"-इति । एव मस्कृताभिर दिईविष प्रोक्षण विधत्ते- "श्रथ हविरिति । वक्ष्यमाणस्य हवि प्रोक्षणविधिोषार्थवादस्य सर्वप्रोक्षणविधिसाधारण्य माह- "एको वा इति । 'बन्धु' अनुकृल म्तावक मर्थवादवाक्यम्', सर्वम्यापि प्रोक्षणस्य ‘एको वै' एकविध मेव अतस्तत् मर्वच योज- मीय मिति भाव । किम्युनस्तदित्याह-'मेध्य मिति ॥ १ ॥ विहित मोक्षण मनूध मन्त्र विधत्ते- “म मोक्षतीति । "श्रमय इति । मन्त्रे देवतादेशनस्य प्रयोजन माह- " तद्यस्या इति । उक्त मन्यत्रातिदिशति- "एवं मिति । 'एवम' अनेनैव प्रकारेण 'यम्य' देवतायै हविर्टहीत भाति, तत्तन्नाम चतुर्दान्तेनादिशे- दित्यर्थ ॥ ११॥ हवि प्रोक्षणानन्तर यजपात्राणां ममन्त्रक प्रोक्षण विधत्ते- "अथेति । "देव्यायेति । देवाना मिद 'देयम् । “देवाद पनौ" इति प्राग्दोयनीयो य । शन्धति' गोधयति । शुन्ध विशद्धो' -इति धातु । 'देवयन्याय-इति, देवयजनरूपाय कर्मणे १-- का यो० २ २ ३६ । २~मा. ३ २ ५ (स.१९५३)। ३- २८ ए०१६ प., ५०१.१६. रथम -- वा.स.१ १२ १, ५ १ काश्री. सू० २ ३ ३० ३८। ५-पा. स.१ १२ । का• ग्रो. सु. ० ३ ३६ । ६- पा. स. ११५ वा. २ (पा• सू२३ १३)। । ०-मा.प्र.००।

·७ शतपथब्राझणम्। (१५० ३बी.) इत्यर्थः । मन्त्रस्यापरभाग मनूध व्याचष्टे- “यह इति । 'तक्षा' वईकिः, 'अन्यः' नयतिरिको वृषलादिः; म भाग्यशुद्धत्वात् 'अमेयः' । तत्संस्कृत यत् 'तत्' 'एषा' पात्राणां दोषजातमा 'एतत्' अनेन प्रोक्षणेनैषां निवर्तयन्, 'तत्' सर्व पाचं यजाई करोति । अत ईदृग्विधस्यार्थस्य प्रत्यायनाय यद इति मन्त्रभाग: पठितव्य इत्युपसंहरति- "तमादिति । 'पराजघ्नु,'-दूति, पराहतं दूषित चरित्यर्थः ॥ १२ ॥ ३ ॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकागे माध्यन्दिनशतपथभाय्ये प्रथमाध्याय दतीयं ब्राह्मणम् ॥ ५- अभिमन् टतोये ग्राहाणे पूर्व पविवच्छेदन विहितम् । तत्तु सम- भमाणयो। साग्रयो यनन्तर्गमयो अक्षरिताग्रयो खुशयो कुरिका- स्मानीय कुशेरेव वेदनम् । ततोऽमिहोत्रहवण्या खय मेवोदक मासिय साभ्यो पवित्राभ्या मपा मुत्पवन मुत्क्षेपणम् । तयोः पवित्रयोस्त नैवामि- पोत्रहवां स्थापनम् । तत सयहस्ते यामधोत्रहवणी निधाय सय- हम्म्या मेव संक्षमा मैव दक्षिणहस्तेन 'उदिजनम्' उर्द्ध चालनम् । तत- क्ताभिरेव सुकस्याभि तासा मेन प्रोक्षणम्। ततो 'प्रदान इवि प्रोक्षामि? इति प्रमाण एच्छति , बझा च 'पोक्ष यज्ञ धेहोत्यन्त मुषा. ANT 'यो प्रोच'-इयुधे प्रसौति (२.२.१..)। सतोऽध्वर्यु व्यमिहोत्र वाया उदक माय गर्षम्ने वियो प्रोवति । सन धनये प्रथम, यमोपोमाभ्यां दितीयम् । मत सर्वाणि सदैव प्रोक्षति । एतय प्रोक्ष पादक मादाय कार्यम् । प्रतिपानं प्रोक्षणातिपक्षस्तु याततर प्रति पाजिक देव । तमोऽमधरे प्रणीताश्वनीयपोरस्तराने, गारंपचाएवनीय पोरकाराशे वो मोक्षमोना निधानं कार्य मिति दिक् ।

·(१० हजर.) प्रथमकाण्डम् । अथ कृष्णाजिन मादत्ते। यजुस्यैव सर्वत्वाय याची देवेभ्योऽपचकाम स कृष्णो भूत्वा चचार तस्य देवा अनुविद्य त्वच मेवावच्छायाजः ॥ १॥ तस्य यानि शुझानि च लपणानि च लोमानि। तान्यचां च सानां च रूपं यानि शुक्लानि तानि साम्मा रूपं यानि कृपणानि तान्यचां यदि वेत- रथा यान्येवु कृष्णानि तानि सामा रूपं यानि शुक्लानि तान्यचां यान्येव बभ्रूणीव हुरौरिण तानि यजुपा रूपम् ॥२॥ सैपा चयो विद्या यन्त्रः। तस्या एतच्छुिल्प मेप व्वर्णस्तयुत् कृष्णाजिनं भवति यजुस्यैव सर्वत्वाय तुस्मात् कृष्णाजिन मुधि दीक्षन्ते यजुस्यैव सर्वत्वाय तरमादध्यवहुनन मधिपणं भवत्युस्कन्नर हविरस- दिति तद्युदेवाच तण्डलो वा पिष्टुं वा स्कुन्दात् तद्यजे यतः मुतितिष्ठादिति तस्मादध्ययनन मधिप्पणं भवति ॥३॥ अथ कृष्णाजिन मादत्त शर्मासोति चर्म वा एतन अपणस्य तदस्य उन्मानुपशर्म देवघा तुस्मादाह शुर्मासीति तद्वधूमोत्यवधूतर रक्षोऽवधूता अरा- 'मेदावसायात्रा'-इति च (v)।

·७. शतपथनामवग। (१५. मा.) त्य इति तुन्नाष्ट्रा एवैतद्रुक्षास्यतोऽपहन्त्यतिनुत्येव पानाण्युवधूनोति युड्यस्यामेध्य मुभूत तुद्धास्यैतदव- धूनोति ॥४॥ तत्प्रतीचीनग्रोव मुपस्तृणाति। अदित्यास्त्वगसि प्रति त्वादितित्त्तिीयं वै पृथिव्यदितिस्तस्या ऽअस्यै त्वग्यदिङ मस्या मुधि किञ्च तस्मादाहादित्यास्त्वग- सीति प्रति त्वादितिविति प्रति हि स्वः सञ्जानीते तत्सना मेवैतुत कृष्णाजिनाय च व्वदति नेदन्योन्युट हिनुसात इत्यभिनिहित मेव सव्येन पाणुिना भवति ॥ ५ ॥ युध दक्षिणेनोलूखल माहरति । नेदिह पुरा नादा रक्षारस्या विशानिति ब्राह्मणो हि रक्षसा मपहन्ता तस्मादभिनिहित मे सव्येन पाणिना भवति ॥ ६॥ श्रुथोलूखलं निदधाति। अद्रिरसि व्वानस्पत्या ग्रावासि पृथुबुध्र इति वा तद्युथैवादः सौम रामानं ग्रावभिरभिपुण्वन्त्येवु मेवैतदुलूखलमुसलाभ्यां इप- दुपाभ्या५ हविर्यन्जु मभिपुणेत्यद्रय इति वै तुपा मेकं नाम तुस्मादाहाद्रिरसौति व्वानस्पत्य इति व्वान- . एतदुत्तरं सर्वेष्व मूलपुस्तकेषु "बईप्रपाठक"-उति बेखो विद्यते ।

·(१च्या मा.) प्रथमकाण्डम्। ७३ स्पत्यो ोप ग्रावासि पृथुयुध इति ग्रावा होष पृथु। बुधो ोप ति त्वादित्यास्त्वग्वेविति तत्सता मेवै- तुत् कृष्णाजिनाय च व्वदति नेदुन्योन्य हिनसात इइति ॥ ७॥ अथ हविरावपति। अनेस्तनूरसि व्वाचो विसर्जन मिति यतो हि तेनास्ताचो विसर्जन मिति यां वा ऽनम हविग्रहीष्यन् वाचं युच्चत्युव वै तां विसृजते तद्युदेता मुच व्याचं विसृजत एप हि यजु उलूखले प्रत्युष्ठादेप हि प्रासारि तस्मादाद व्वाची विसर्जन मिति ॥८॥ स युदिदं पुरा मानुपौं व्वाचं व्याहुरेत् । तुवो वैषणवी मृचं वा यजुर्वा जपेद् यज्ञो वै विष्णुस्तुद्य पुनरारभते तस्यो हैपा प्रायश्चित्तवीतये त्वा सलामीति देयानवदित्यु हि हवियते ॥ ॥ श्रुथ मुसल मादत्ते । दृहुवावासि व्वानस्पत्य दुति हद्दवाया येप ब्वानस्पत्यो श्रेय तवद्धाति सु पद' देवेभ्यो हविः शुमी सुशुमि शमोऽति स इटु देवेभ्यो इविः सुस्कुरु साधुसस्कृत सुस्कुर्वित्येवै- तुदाइ ॥ १०॥ + 'विखने-ति, . . 'सि'-इति खचा 10 ·। भूतपथनाहायम्। (१.ना.) 08 f • अथ हविष्कृत मुद्दादयति । इविष्कृदेहि हुविष्कृ- देहौति व्वाग्वै इविष्कृद् व्वाच मेवैतद् विसृजते व्वागु वै यज्ञस्तुद्यज़ मैवैतत् पुनरुपतयते ॥ ११ ॥ तानि वा एतानि। चत्वारि व्वाच एहौति ब्राह्मण- स्या गह्या द्रवेति वैश्यस्य च राजन्यवन्धोयाधावेति शूद्रुस्य स युदेव ब्राह्मणुस्य तुदाहैतहि यञ्जियतम मेतद् ह वै ब्वाचुः शान्ततमं यदेहीति तस्मादेहीत्येय ब्रूयात् ॥ १२॥ तुद्ध स्मैतत्पुरा । जायैव हविष्कृदुपोत्तिष्ठति दिद मप्येतईि यु एव कुथोपोत्तिष्ठति स युयु इविष्कृत मुदायति तदेको दृपदुपले समाहन्ति तद्युदेता मुब व्वाचं प्रत्युद्वादयन्ति ॥ १३ ॥ - मनोह वा ऽपभु श्रास। तस्मिन्नसुरचौ सप- ननी व्वाक् प्रविष्टा स तुस्य ह म श्वसुथाद्रवथादसुर- रक्षसानि मृद्यमानानि यन्ति ते हासुराः समृदिरे पापु वत* नोऽयु मृषभुः सचते कथं विमुंदमुया- मेति किलाताकुली हुति हासुरब्रह्मावासतुः ॥ १४ ॥ तौ होचतुः। श्रद्धादेवो वै मुनुरावं नु ब्वेदावेति . 'वत' इति क,ख।

·(१५. ना.) प्रधमकाण्डम् ॥ ७५ तौ हागत्योचतुर्मनो याजुयाव त्वेति बोनेत्यनेनमे ऐति तथेति तस्यालब्धस्य सा व्वागुपचक्राम ॥ १५ ॥ सा मनोरेवु जायां मनावौं प्रविवेश । तस्यै स्म थुत्र बुदन्यै शृण्वन्ति तुतो हम्मेवासुररशसानि मृद्यु- मानानि यन्ति ते हासुराः समूदिर ऽइतो वै नः पापीयः सचते भूयो हि मानुपी ब्वाग् वुदतीति किलाताकुली वोचतुः बहादेवो वै मनुराव न्वेषु ब्वेदावेति तौ हागत्योचतुर्मनो याजुयाव त्वेति केने- त्यन्यैव जाययेति तथेति तस्या ऽयालुयाय सा व्वागुपचकाम १ १६॥ सा यज मेव यन्नपाचाणि प्रविवेश । तुतो हैनां न शेकतुर्नुिहन्तुः संपासुरभी सपत्ननी व्वागुइदति स युस्थ हैव' विदुप एता मुत्र व्वाचं प्रत्युद्दादयन्ति पापीयाश्सो हेवास्यु सपना भवन्ति ॥ १७ ॥ सु समाइन्ति । कुकुटोऽसि मधुजित इति मधु- जियो वै स देवेभ्य धासौद विपजिद्धो ऽसुरेभ्यः स यो देवेभ्य श्रासौः सु न रीत्येवैतुदाऐप मूर्ख मायद स्वया व्वय सहातर सहा जेमेति नाच तिरोहित मियास्ति ॥१८॥ माम्यत् पई -पुको सान्नि-तिm ·पातपषमाझगम्। (१. मा.) ॥ • अथ शूर्प मादत्ते। ब्वर्पच मसौति ब्वर्प घेतद् यदि नडानां यदि व्वेणूनां युदीपीकाणां वर्ष मु होवैता व्वईयति ॥ १८ ॥ शुथ इविनिर्वपति । प्रति त्वा व्वर्पई ब्वेविति वर्पद्धा उद्देवैते युदि बोहयो यदि युवा व्वर्य मु येतान् व यति* तुत्सता मेवैतच्छुर्पाय च व्वदति नेदुन्योऽन्यु हिनुसात ऽहुति ॥ २० ॥ श्रुथ निप्पुनाति । पुरापूतः रक्षः पुरापूता ऽथरा- तय ऽइत्युथ तुपान् प्रहन्त्युपहतर रक्ष इति तन्नाटा एवैतदृष्यास्यतोपहन्ति ॥ २१ ॥ अथापविनति । व्वायु: ब्बुि विनवित्ययं वै व्वायु योऽयं पुथत ऽरप वा ऽइद५ सर्व विविनक्ति युदिद किञ्च विविच्युते तदेनानेषु एवैतद्दिविनक्ति सु युदैत पुरातत्याप्नन्ति युनानध्यपविनक्ति ॥ २२ ॥ अथानमन्त्रयते। देवो वः सविता हिरण्यपाणिः मुतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना सुप्रतिदौता अस- नित्युथ चिः फलीकरोति चिडि यजः ॥ २३ ॥ , 'वईयति'-इति ख, ग । 1 ''स्यपहन्ति' इति क । पूर्वबाप्येवं गतम् ३५.१ १. पं । 'निग्रहास्वच्छिद्रे-इति ।

·(१५. मा.) प्रथमकाण्डम् । नहुँके देवेभ्यः शुन्धध्वं देवेभ्यः शुन्धध्व मिति फलो. कुर्वन्ति । तदु नथा न कुर्यादादिष्टं वा रतुदेवतायै हविर्भवत्युथैतुदैश्वदेव करोति यदाह देवेभ्यः शुन्धध्व मिति तुत्समुदं करोति तुस्मादु तूष्णौ मेव फली- कुर्यात् ॥ २४ ॥ ४ ॥ (प्रथमप्रपाठके प्रथमाध्याये वा चतुर्थ ) ब्राह्मणम् ॥१॥४॥ अथ निरुतमौहियवावहननार्थ कृपणाजिनादानं विधत्ते-- "अथेति । 'सर्ववाय'-दूति, अवयवकाायेत्यर्थः । कथं कृष्णा- जिनादानेन यज्ञस्य काय मित्येतदुपपादयितुं पुरारत्त मुदा- हरति- “यज्ञो इत्यादिना । 'कृष्णो भूत्वा'-इति, कृषामृगस्य रूप मास्याय । 'अवच्छाय'-दति, अपच्छिद्येत्यर्थः । “छो छेदने" स्मात् को ल्यप् ॥ १॥ नस्य कृष्णाधिनस्य यज्ञरूपतां वक्तुं त्रयीमयत्वं प्रतिपादयति- "तस्य यानीत्यादिना । शुक्ललणलोग्नां महात् नक्शामात्मकता मुक्ता विभज्यापि दर्शयति- "तस्य यानि शलानौति । 'यदि वा'-इति पक्षान्तरकथनम् । 'दतरथा' उक्तवपरीत्येनेत्यर्थः । तदेव सापणाचार्यमते वेव प्रथमपरिच्छेदसमातिर, एतच्छतपथौयपरिच्छे. दस्य. पाध्याय इति व्यपदेश सर्वच , मूलपत्थे तु सर्वथैव प्रपाठक इति, म चार प्रथमप्रपाठकसमाप्ति । एव मुत्तरवामि । ए-निरुतवाद्यवहनभावति । २-48 "-दूत्य- २- मा.सू. ७.९.३७ ।

·७८ . शसयधमाधयम्। (१५.वा.) दर्शयति- "यान्येवेति । एवं सपणाजिनम्न एमामरूपता मुका यजूरूपत्व मयाह- “यान्येव यभूणौति । पिङ्गलवर्णानौव यानि लोमानि 'हरीणि हरितवर्णानि, तानि यजुपां रूपम् ॥२॥ अस्त्वेवं समामयजुरात्मकलं कृष्णाजिनस्य, नदादानेन कथं यजस्य काय॑ मित्यत आह-"मैपेनि । यैपा पाग्यशुसामात्मिका चौविद्या, सेत्र याः; तामाध्यत्वात् । य एष शुक्रवणादिलक्षणो वर्णः, एतत्तस्याः चय्या उत्तरोत्या 'शिन्' चित्रं रूपम् । अत एवोपरियात् सोमप्रकरणे मन्त्र श्रावास्यते- “रक्सामयोः शिरपे स्य" इति। एव मपक्रान्तस्य यजरूपस्य रुष्णाजिनस्य पादानं यजस्य कायाय भवतीत्यर्थः । "कृष्णाजिन मधि दौधन्ते"-इति । यस्मा- देवं कृष्णाजिनं चयौरूपत्वेन यजरूपम, 'तम्मात्' सोमाङ्गभूता दौदापि वप्णाजिनम्योपरि क्रियते । कृष्णाजिनादानस्य प्रयोजना- - "तस्मादधीनि । 'अधि' उपर्यर्थः । कृष्णाजिनस्योपरि अवहननं पेषणञ्च कर्त्तव्यम् । तथा सति तद्धवि: 'अस्कन्न' स्कन्न- रहितम् 'अभद' भवेदिति । वुद्या यदि भूम्या मेवावहननादिकं कुर्यात्, तदा तस्य इविषो ऽवश्यं स्कनदोष दूत्यभिप्रायः । एतदेव विवृणोति-नद्यदेवेति । अवहननममये तण्डुलो वा पेषणममये पिटं वात्र कृष्णाजिने 'यदि' नाम 'स्कन्दात् स्कन्देश । लेय्यडा- गमः । 'तत् तदा यजे एव यतः प्रतितिछेत् , न तु तस्य स्कनदोष इत्यर्थः ॥ ३॥ न्तर माह- । + १- 'हरौणीव'-इति जादिषु । २- वा. सं. 8.६.१॥ -ते. • सं० १.२.२.७। -पा. सू०३...।

·(१५. 8ar) । प्रथमकाण्डम् । उक्त मादान मनूद्य मन्त्रं विधत्ते - "अथेति । मन्त्रगत-'मर्म'- भन्दस्य तात्पर्य माह- "चर्म वा इति । यत् एतत्' कृष्णस्य 'चर्म' अजिनम्, 'श्रस्य' यज्ञस्यैतदजिनं 'तत्' लोकप्रसिद्धचर्मशब्दाभिधेयं मत् 'मानुष' मनुय्यमम्बन्धि रूपं भवति । एतदेव 'देवत्रा' देवेषु, सुखकरत्वात् शर्मत्युच्यते । अतो वैदिके कर्मणि शर्मामौति' सानु तिरुपपन्ना। देवचेति "देवमनुय्येत्यादिना सप्तम्यर्थ चा-प्रत्ययः । उपात्तस्य कृष्णाजिनस्याक्थूननं विधत्ते– “तदवधुनोतीतिर । "तन्नाना इति। 'तत्' तेन ममन्त्रकावधूमनेन । गत मन्यन् । कृष्णाजिनवत् प्रसक्त मवधननं पाचा निषेधति- "न वेवेति। न केवल मवधूननस्य रचौपइनन मेव प्रयोजनं किन्तु अयज्ञियविक्षेपोऽपौत्याह- “ययस्येति । रक्षाप्रभतिसम्पर्कात् यत् खल्नु 'अस्य' कृष्णा जिनस्य 'अमेध्यं' मेधानई मयशियरूप मभृत्, नदेवास्यतेन मन्त्रेण 'अवधूनोति' निरस्यति ॥ ४ ॥ तस्य समन्त्रकं प्रकारविशिष्टं स्तरणं विधत्ते - "तदिति । मितीचौना' प्रत्यग्दिशि स्थिता ग्रीवा यथा भवति तथा । दूयं वा इत्यादि । 'दितिः' खण्डनं न विद्यते अस्या इतिर व्युत्पत्त्या अत्र मन्त्रगतादितिशब्देन दय मेव पृथियौ विवक्षिता; १-वा- सं० १.१५.१ । का. श्री. सू० २. ३.३ २-या.सू. ५. 8.५६ । ३- वा. सं० १. १४.२ । का• श्री. सू. २. १. २ । १-४३ ए.१ पं. इएव्यम्। ५-चा. सं० १.१४.३1 का औ• सू. २.३.३ t-- निघः १.१.१४, निह. ४. ३ १ प्रश्यम्।

·(१५. मा.) । प्रथमकाण्डम् । 8 उक्त मादान मनूध मन्त्र विधत्ते- “अथेति। मन्त्रगत-'गर्भ'- शब्दस्य तात्पर्य माह- "धर्म वा इति । यत् ‘एतत्' कृष्णस्य 'चर्म' अजिनम्, 'अस्य' यज्ञस्यैतदजिनं 'तत्' लोकप्रमिद्धचर्मशब्दाभिधेयं मत् 'मानुष' मनुय्यसम्बन्धि रूपं भवति । एतदेव 'देवचा' देवेषु, सुखकरत्वात् शर्मत्युच्यते । अतो वैदिके कर्मणि शर्मासौति' तरस्तुतिरुपपन्ना। देवधेति “देवमनुष्येत्यादिना सप्तम्यर्थ त्रा-प्रत्ययः। उपात्तस्य कृष्णाजिनस्याक्थूननं विधत्ते- “तदवधूनोनौतिर । "तनाट्रा इति । 'तत्' तेन ममन्त्रकावधननेन । गत मन्यत् । कृष्णाजिनवत् प्रमक मवधूनन पाचाणं निषेधति- "न वेति । न केवल मवधूननस्य रचोपहनन भेव प्रयोजनं किन्तु अयज्ञियविधेपोऽपोत्याह- "यद्यस्येति । राप्रमत्तिमम्पर्कात् यत् खलु 'श्रस्य' कृष्णा जिनस्य 'श्रमेयं' मेधानह मयज्ञियरूप मभूत, तदेवास्यतेन मन्त्रेण 'अवधूनोति' निरस्यति ॥ ४ ॥ तस्य ममन्त्रक प्रकारविशिष्ट स्तरणं विधत्ते - "तदिति । प्रतीचौना' प्रत्यन्दिशि स्थिता ग्रीवा यथा भवति तथा । दूयं वा इत्यादि । 'दितिः' खण्डन न विद्यते अस्या इनिर युत्पत्या त्र मन्लगतादितिशब्देन दूध मेव पृथिवी विवक्षिता, १- वा. स. १. १०.१ । का• यौ• सू०२ १.१। २-पा. सू. ५.५६ । ३-चा. स. १. १०.२ । का• श्री. सू. २. १. २ । 8.-१४ ए.१ प. इराव्यम् । १. १४. ३] का श्रौ सू० २. ३. ३ । --निघ• १.१.१४, गिर. ४ ४ १हरव्यम् । ५वा.सं.

·८. ॥शतपयमाझयम्। (१५.प्रा.) कथ मन्यदीया लगन्यस्य त्वम्भवतीत्याग याह- "तम्या इति । 'अम्यां' भूम्याम् 'अधि' उपरिभागे 'यदिदं किञ्च' कि मपि वस्ख. वस्थितम् 'तस्यै अस्यै' पृथिव्यै, मा 'स्व' कृष्णाजिन मप्युपर्यव- स्थानात् तस्या एव लगिवि स्तुतिः । मन्त्रस्य द्वितीयं भाग मनूध च्याचष्टे- “प्रतीति। 'ख' खकौयो जनः प्रात्मीयं जनं प्रति 'मना- नौते' परस्परानुकून्यं प्रकटयितुं मना करोति। 'तत्' तथा क्षणा- जिनभूम्योः ममानज्ञानता मेवायं मन्त्रभागो वदति । मज्ञानस्य प्रयोजन गाह- "नेदिति । परस्परानुकून्यज्ञानाभावे ह्यन्य मन्यो हिंस्यात् । नेव तादृशौ अन्योऽन्यहिमा भवनित्यनेनाभिप्रायेणेत्यर्थः । उलखलनिधानपर्यन्तं कृष्णाजिनस्यानुत्सर्जनं विधत्ते- "अभि- निहित मिति ॥५॥ मय्येन स्पृशतो ऽभिप्राय माह- "नेदिति । यदि झुलूखल- निधानात् प्रागेव कृष्णाजिनस्पर्म मुत्सृजेत, 'तत्' तदा 'दह' अस्मिन् कृष्णाजिने रावसादिकं प्रविशत्, तत्रैव भवविति । 'विमान्'-दति विशतेर्लटि पहुवचने श्राडागमः झरन्तादेने "इतच लोप:"-दूतीकारलोप,२॥ ननु स्पर्गेऽपि उलूखलनिधानात् पुरा कुतो रक्षांसि न प्रवि- मन्ति तबाह- "बाहाण इति। 'हि' यस्माद् ब्राह्मणो रक्षमा मपहन्ता मन्त्रप्रभावेन, तस्मात् तेन स्पृश्यमानं राक्षमादिर्न प्रवेष्टुं । मोतीति भावः ॥ ६॥ १-पा० स० ३.१.६. २-या सू० ०.१.३... १-पा. सू. ३.४.६७ ·(१य. ना.) प्रथमकाण्डम् । अथ समन्त्रक मुलूखलस्य निधानं विधत्ते- "अथेति ! "गावा- सौति वैकल्पिको मन्त्रः। अत एव सूचकृतोत्रम्-- "निदधा- त्युलखल मदिरसि ग्रावामौति वा” इति । तपाद्यमन्त्रस्याभिप्राय माह- “तद्यथेति । 'अदः'-शब्दो लुप्तविभक्तिकः ; 'अमुच' मोम- यागे यथा यागसाधनस्य मोमस्य पावभिरभिषवः, एवं मेवोलू- खलादिभिहविर्यजमाधनं प्रौह्यादिकम् 'अभिपुणोति' वितुषी- करणादिभिः मंस्करोति। कुन एतदित्यत श्राइ- "पद्रय इतौति । 'तेषां' मोमाभिषवहेदना प्रार्णा, पुरोडाशनिष्पत्तिहेवना मुलू- खलादौनां च, अट्रय इत्येतत् साधारणं नाम ; तो नाममाम्यात् उलूखुला दिसाध्य मवहननादिकं ग्रावसाध्येन सोमाभिषवेण तुल्य मित्यर्थः । एवर हे उस्लखल! त्वम् 'अद्रिरमि' सोमाभिषव हेतुः । "ग्रावासोति यावत्वारोपणं मन्त्रेण विवक्षित मिति व्याख्यातं भवति । वनस्पतिविकार प्रसिद्ध मिति वानस्सत्यपदतात्पर्य माह- "वानस्पत्यो होति । वैकल्पिक मन्त्र मनूद्य व्याचष्टे- “ग्रावामीति' । “पृथुबुध्नो हौति । उलखतस्य विस्तीर्ण मूलवं प्रसिद्ध मित्यर्थः । १-वा•सं• १.१४.५। २- "सव्याशून्ये निद०-ग्रावासोति वा"-इति का• श्री. २. ४. ! “ 'सव्याशून्ये' सव्यहरलेनाशून्ये यमुक्त कृष्णाजिने"-इति तत्र सत्तिः। ३-- "कृष्णाजिन (९० ए.३ पं.)"-इत्यारभ्य “सोमाभिषव"-इत्यन्तो (९०११०) ग्रन्थः ठ-ड-पुस्तकाभ्या मन्यत्र नोपलभ्यते, वेवर- ५१, पृष्ठ ति मान्यते, रोख्त एत्य । वा.सं.१, ११.५। का. श्री. सू. २. 8.8 | 11 ·२ पातपथमाझयम्। (१५० वा.) प्रतिवेत्यादिकं मन्त्रइयमेष मनूध व्याचष्टे- नदिति कपणा- जिनोलखलयोरन्योन्यं हिंमा मा भूदिति पृथिवीरष्णाजिनयो- रिवैकमत्यप्रार्थने वदतीत्यर्थः ॥ ७॥ उलूखले हविषः प्रक्षेपणं समन्त्री विधत्ते- “अथेति । "यज्ञो हौति । यस्माद् 'यजः' यजमाधर्म हविः, अतोऽमेः शरीर मेव तदित्यर्थः । "यां वा इत्यादि। हविग्रहणार्यम् “अथ वाचं यच्छति"-दति या वाग् नियमिता, 'अच' अस्मिन्समये ता मेव अनेन मन्त्रभागेन 'विसृजते'। (अतः ) विसृज्यते अनेनेति 'विसर्जन' हविरिति मन्त्रपाठस्यार्थः । एतदाग्विसर्जन मुपपादयति- "तद्यदिति । "एतां वाच मव विसृजतेन्द्रति यत्, तद्युक्तम् ; 'हि' यस्माद् एषः 'यज्ञः' यज- साधनं हविः, उलूखले 'प्रत्यठात्' प्रतिष्ठित मभन्। यस्माच्च 'एषः' यज्ञः 'प्रासारि' प्रमारितो विस्तारितोऽभूत अतो तोर्वाग्यमनस्य प्रयोजनं नास्तौति तद्दिसर्जन मेव युक्त मित्यभिप्रायः ॥ ८॥ हविरावपनात् पूर्वर लौकिकवाग्व्यवहारे प्रायश्चित्त माह- यदौति । 'वैष्णवौ मृचम्'-इति, “इदं विष्णुर्विचक्रमे"-इत्यादि- काम । यजुरपि वैष्णव भेव जप्यम् । 'देववीतये'-दूतिमन्त्रशेषस्य १- वा. सं० १.१४. 8 | का• श्री सू० २. १. ५। २-धा. सं० १.१५.१ । का० श्री. सू. २.६.६ । ३-३५.८० ५ पं. द्रश्यम् । नास्येतत्पदं नांदिषु। पू- 'भन्सपदस्या-इति ड। ६-'इविरावपने'-इति भादियु । - वा सं.५.१५। - वा० सं० १. १५.१ मन्यांशम्येत्यर्थ ।

·(१य. बा.) प्रथमकारमा ८३ अभिप्राय माह- "देवानवदितीति। यएव्यान् देवान् ‘शवत्' अवत, सर्पयलिति । अनेनैवाभिप्रायेण हि हविर्सह्यते, अतो देववीतये' देवाना हमय इति मन्त्रपदाभिप्राय ॥६॥ समन्तक मुमतादान विधत्ते- “अथ मुसल मादत्त इति । "हटावामीति' । मोममस्कारकग्राववत् मुमलस्यापि हविमस्कार- कलसाम्यावावलम्, दीर्घत्वाच छहत्त्व मिति 'सहवाव'-शब्दाभि- धेयता मुसलस्य (प्रसिद्धेत्यर्थ । (तस्य भुमलस्य ) उलूखले प्रक्षेपण समन्त्रक विधत्ते... "तदव- दधातीति । "अमौव्व"-इतिपदस्थार्थ माह- "हवि मस्फुरु'-इति । 'मौय्व' समय , दोषोपशमनेन हवि मस्कुर्वित्यभिप्राय । “सुगमि शमौवेति मन्त्रस्याभिप्राय माह -'साधु संस्कृतम्' इति ॥ १० ॥ हविष्कृत श्राहान विधत्ते- “अथ इविष्कृत मिति । 'उ- दादयति' उच्चैराश्यतीत्यर्थ । हविष्कृदेवौतिमन्त्रस्य दि पाठो मन्त्रकाण्डे दिराम्नानात् । इविष्कृच्छब्दार्थ माह- "पाग्वै हवि- ५-- "पिटयचे 'पिटवीतये'-इल्यूह"-इति याज्ञिकदेव । २- वा. स०१ १५ २। का. श्री. सू. २ ४ ११ । ३-- नास्त्येषोऽभ जादिषु। 8- नास्ति चैषोऽ मो जादिषु । ५-पा. स.१ १५३ । का. श्री. सू. २ ४ १२ । पिटाक्षे 'स इद पिटभ्य'-प्रत्यूह' इति या• दे । t-- 'विकृत-इति । एव मुत्तरत्रापोह सर्वत्र । 6- मन्तकाण्डे सहितायन्थे। वस्तुतस्तच त्रिराम्नान श्रूयते, न तु दि । "त्रिवार मुक्त मर्थ देवा मयन्त इति निराहानम" इति घ महौ । कात्यायनेनाप्युक्त "त्रिरायति'-इति (२ ११३) ।

·।तपयमामयम्। (१५. मा.) प्कृदिति । निर्वापादौ मन्त्ररूपाया पापो पविष्करणमाधनलाद धागेव इविष्कृत : अतम्ता मनमेव मन्त्रण प्राशयन् विपक्षणकाले नियमिता वा विराजेन् । अत एव कात्यायनेन "अमेस्तनूरमोति' मन्त्रेण, "अविष्कृदेहोति मन्येण वा वाग्विमनं कर्तव्य मिति विकल्पेन सूचितम्- "अग्ने म्हनूरमौनि वा विसृजते, + + +, इविस्कृता ति। "वागु या इति । या वाक् रविष्कृत, मेव सम्नु यजः, मध्य तविय॑त्वात् । 'नत्' तथा सति 'एनन्' एतेम वागात्मिकाया विष्कृत श्राकानेन यज मेव पुनराफयते ॥ ११ ॥ माझाचनादिवर्णभेदोपगौवनेन इविष्कदाकानमन्ने विशेष मार- "नानि वा एतानि पवारोति । 'वाचः' मम्बन्धौमि "पवारि' रूपाणि । कामि पुनम्तामोत्याह- "एशोत्यादि । वनस्य "वि- प्कृदागधौति मन्त्रः । 'राजन्ययन्धोः सचियजाते: “इविष्कृदाद- वेति । आपस्तम्बस्तु राजन्यवैश्ययोर्वेपरीत्येनासूचयत्- “इविष्कृदे- हौति ब्राह्मणस्य, हविष्कृदागहौति राजन्यस्य, पविष्कृदावेति वैग्यम्य, इविष्कृताधावेति शुद्रस्य" इति । एवं पूर्वपक्षतया प्रामणक्षादिवर्णप्रयुझं विशेष मुपन्यस्य स्वमतं निगमयति- “म यदेव बामणस्येनि । “एतद्धौति । 'एहौति' एतत् खस्नु 'यजियतमम्' प्रतिमयेन यजाईम्; "दुड एह्यादित एही. १-वा. सं. १.१५.१,। ३- का. श्री. सू. २. 8.0, 8- 'राजन्यम्य-इति शादिषु । ५-रते तु मन्ता इहैवामाताः । ६- नौ• सू.१.१६० ।

·(१थ. द्रा.) । प्रधमकायहम्। ८५ यादो अन्यचापि यज्ञे प्रयोगात्। “गागातमम्"-रति, श्रागड्या- येत्यादः सकाशात् एहौस्येतदेवानिायेन शान्तमः प्रार्थना- वाक्येचेहीत्येव सर्वच प्रयोगादागदादीनां च निष्प्रेषणकपला- चैत्यर्थः ॥ १२॥ कोऽमो हविष्कृदिति तं दर्शयति- "तद्धेति। पुरा खल्वेत- दाहानानन्तरं 'जायैव भविष्कृदुपोत्तिष्ठति', अतसादानी नायव हविष्कृदभूत् । 'तत्' तम्मादिदानी मप्येतदाझानानन्तरं जाया वा, अन्यः 'कोऽपि' विग्वा उपोत्तिष्ठनि, म एव इविष्कृदित्यर्थः । तदथुक सूत्रकृता- "हविष्कृदेहौति निराशयत्यतः पन्यवहन्यन्यो पा" इति। हविष्कृदाहानममये दृषदुपस्तयोः शम्यया समाइननं विधत्ते- “म यष हविष्कृत मुद्दादयति”-इति । समाहननजनितां वाचं प्रशमित मनुवदति- "तद्यदिति ॥ १३ ॥ अथ यज्ञायुधध्वने: यजविघातकासुरराक्षमादिनिवृत्तिहेतता भुपपादयित मिनिहाम मुदाहरति~ "मनोई वा इति । पुरा खलु मनीः मम्बन्धिन अषभस्य प्रश्वामाद् रवाच यजविघातिनो- इसरराक्षसादयः बाध्यमामा गताः। ते च परस्परं संवादं कृतवन्तः । 'ह'-इति खेदे। 'अयम्' ऋषभः 'न' अस्माकं 'पाप' निकर्ष १-- वा० सं० ३.२७.१॥ २-- का. श्री. सू. २.१.१8 | "धन्य इत्यामोधः" इति या दे.! ३- समाहरनमनिताया वाच'-इति ।

·द शतपथनाक्षमाम् । (१म. वा.) - पराजयं मचते' प्रापयति, कथं खन्नु दमं हिंस्यामेति । एवं मंबादे छते 'किलातय पाकुलिश्च' द्वावसुरपुरोहितो बभूवतः ॥ १४ ॥ तयोर्यापार माह- "तो होचतुरिति। अद्वैव देवो यस्य सः 'श्रद्धादेवः', श्रद्धालुरित्यर्थः । 'श्रावं नु वेदाव'-इति, भावा मम्म मनोरभिप्रायं जानावह इत्यर्थः । “प्रथमायाय द्विवचने भाषा- याम्" इति भाषाया मेवात्वविधानात् भाव मिति इखो- धारणम् । “विद ज्ञाने"-इत्यस्मात् नोटि उत्तमदिवचने वेदावेति रूपम् । “मनो याजयावेत्यादि । हे मनो! वा मनेन फ्टवभेण याजयावेति । श्रद्धालु मर्नु विप्रलमय त भ मव- धिष्टा मिति तात्पर्यार्थः ॥ १५ ॥ "भा मनोरेव जायां मनावी प्रविवेग"-इति । मनोार्या 'मनावी' 1 "मनोरौ वा"-इत्यौवम्', पुंयोगलक्षणो ङौ । “तस्यै इम्म यत्र वदन्यै टपखन्ति" इति। 'तस्यै' षष्ठ्यर्थ चतुर्थी। 'यत्र' यमिन् देशे वदन्यास्तस्याः शब्दं श्यन्ति, 'ततः तस्मान् स्थानात् अमुरादयः बाधिताः पलायन्त इत्यर्थः । “पापीयः मचत इति। निर्यगजातेः ऋषभस्य ध्वनेः श्रवणन प्रागस्माकं निकर्ष- माचं प्राप्तम्, दूदानौं तु मनुय्यारोरात् निर्गतवाचः श्रवणत् १- 'श्रद्धालुरिति यावत्' इति ठ, ह । २-पा. सू. ७.२. ३-चदा.प.५० 8- 'विप्रनम्ब-इति । '५-पा० सू०.१.३८ । ई-पा० सू०१.१.81 १-या सू.२.३.३२. वा। 'वदनात्-प्रति जादिय। -'वृषभस्य'-इति ।

·(१५. ना.) 1.प्रथमकाण्डम् ॥ अस्माकम् “पापौय: अतिशयितं पापं, पराजयः प्राप्नोति । इम मेवातिशय मुपपादयति- "भूयो हि मानुषी वाग्वदति" इति। तिर्यग्वाचः सकाशात् 'भूयः' बहुतरं हि मानुषी वाग्वदति; वर्णपदवास्यात्मना काचिदर्थस्य प्रतिपादकलात् । एतदाकी तावेव पुरोहितावस्थापि प्रतिक्रियाञ्चक्रतरित्याह- "किलाता- कुली हैवोचतुरिति ॥ १६ ॥ "मा यज्ञ मेवेति । असुरनौ या वाक्, फ्रमेण मनोः सुषमे जायायां चामौत्, 'सा' तयोईननानिराश्रया मती पज मेव आश्रयितुं 'यजपाचाणि प्रविवेश'। 'नतः' तेभ्यो यज्ञयात्रेभ्यः मकामात् ‘एनां' वाचं 'निहन्तुं निर्गमयितुं न शकतः असर- पुरोहितौ । 'पा' यजपाचगता असरनी वाक्, शम्यया समाह- ननादुइच्छति । एवं यजपाचध्वनेरसररातमादिनित्तिदेतता प्रतिपादिता मुपसंहरति- “म यस्येति ॥ १७ ॥ विहितं समाइनन मसूद्य मन्त्र विधत्ते-- “समाहनि कुखुटो- सौति । मधुजिहदतिविशेषणस्याभिप्राय माह- "म यो देवेभ्य दति। 'मः' खन्नु ऋषभः देवानां 'मधुजिकः' मधुरवाक् प्रामौत् । जयहेतुत्वात् । असरेभ्यस्तु 'विषजिहा' विषवागामौत् । पराजय- ५-- "गदया सदृशो बाइपरिमिता शम्या"-इति सा (ले० सं० १.२.१२) "म्या हाशिरगुलप्रमाणा वारणो"-इति या• दे. (का•५.३.१८)। २- वा.सं. १. १६.१ । “यमुरा कव इति तान् हन्तु मिच्छन् योऽटति, सर्वन समरति स कुकाट । यहा कुकं कुत्सितभन्दं कुटति सनोतीति कुछट' ! यहा कुक्कटाख्यपक्षिवत् ध्वनिविशेष मसर- भौधर्थ तनोतीति कुकुट इत्युपर्यते"-:ति तद्भाष्ये महो।

·:- शितपथनाझगम्। (१५. ना.) परिस्मन् काले 'एते' मोहितण्डुलाः 'एतद्' विवेचनं प्राप्नुवन्ति, तस्मिन् समये 'य' यस्यां पान्याम् 'अधि' उपरि एनान् अपविनक्ति ॥ २२.॥ तत्पात्रीगतस्य इविषः समन्त्रक मनुमन्त्रणं विधत्ते - "प्रथाभु- मन्त्रयते” इति । यथा चैते तण्डुलाः 'अच्छिद्रेण' छिद्ररहितेन पाणिना 'सप्रतिग्टहीताः' शोभनं प्रतिग्टहौता भवेयुः, तथा प्रति- ग्वालिति मन्त्रार्थ:। फलौकरणं विधत्ते- "अति। तस्य चित्तं प्रांमति-"चिद्धि यजः-इति । सवनवयादिरूपेण बिरावृत्तो हि यज्ञः; अतस्तदनु- मारेण फलौकरण मपि वि कर्तव्य मित्यर्थः ॥ २३ ॥ मसिन् फल्लौकरपणे गाखान्तरौयं मन्त्रविधि मनुवदति-- "तद्धेके देवेभ्य इति । तं निषेधयति- “तदु तथा न कुर्यात्". इति । एतदुपपादयति- "अादिष्टं वा एतदेवतायै"-इति। "नये शुष्टं ग्रामि"-इत्येव भग्न्यादिदेवतायै श्रादिष्ट मेवैतद्धविर्भवति । अत्र तु "देवेभ्यः शुन्धध्वम्”-दूत्यनेन मन्त्रेण एतद् हविः 'वैश्व- देवम्' विश्वदेवसम्बन्धि करोति; श्रतो देवानां एतन्मन्त्रप्रयोगे 'समदं' परस्परं कलहं करोति । अतो वैश्वदेवत्वापादक मन्तं . ..१- 'सत्पात्रौगवं इविनमन्तयते'-इत्येव छ । २- वा. सं० १.१६. ७ । का० श्री. सू. २. 8. २१ । .३- का. थो. सू. २. १, २२ ॥ - 'विष्कृत्व'- .-इलिजा ५- "वौधा प्रतिपर्यायं सचन्मन्तप्रात्यर्था"-इति या दे। 1- भाखान्तरोय एष मन्त्र - 'देवताना'-इति नादिषु ।

·. ॥ प्रथमकाण्डम्। परित्यज्य वृष्णी मेव फलौकर्तव्य मिति निगमयति- "तसादु वणी मेव फल्लौकुर्यात्" इति ॥ २४ ॥ ४ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमांश्चतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीहरिहरमहा-' राजमायाज्यधुरन्धरेण मायणचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनंगतपथब्राह्मणभाय्ये प्रथम- काण्डे प्रथमाध्याये चतुर्थं प्राह्मणम', प्रथमाध्यायश समानः ॥१॥ पत्याप्छादकदोबापनयमं फलीकरणम्" इति ते. सं० १.१.५ भाय्य य मेव सायणः । इह तु कणनिम्काशनं फलोकरणम् । २- चतुर्थेऽस्मिन् वाझये विहितान्येतानि-कृष्णाभिमस्यादानम्, अवधून- मम्, तत उदकोपस्पर्णनम्, गत उत्तरेण गाईपन्य मुत्करदेशे वा प्रत्य गमावस्य कृष्णाजिनस्यालाणम्, तदुपरि उलूखलम्यापगम्, नत्र पूर्वस्या पिलस्य पविई यस्य भूपेंशावपनम् । सोऽध्वर्युयशमागयो- विसर्गः। ततोऽवयु: मुशल होता उलखनमध्ये प्रवेश्य कण्डन फुर्वमेव तत्कगनाय यजमानपनी मनोधं वा चिरायति । तसिव काले ध्यापौधः दिपदं कुट्टयति उपमं चैकवारमा वितुषोभूतेषु मोदिषु अध्ययुः भूप मोला, कयि सहविक्षमादुखशानिष्काश्म तूपों पूर्व विदधाति । अतः शूर्पय निष्पनाति' तुपान् एषण करोति, पुगएप उपस्पश्य तहलाना दिडताय 'विविनति' एपक एप परोति । सतकण्डिसान् निधाय थालिसान पुनसलूजमध्ये प्रवास कएन हावा पुननिष्काश्य भूपें हत्वा तुषान् एषा याद, गिक्षिय सर्वान् तान् तुपामुत्वरदेये। एनरम उपस्पा स्या- ·शतपयवाझाम् । (१.मा. . हेतुत्वात् । एवञ्च मधुजिक इति विशेषणम्याय मणिप्राय:- देवानां यादृग बासौः, अतोऽम्माकी तादृशो भवेति । दूप मूठ मावइत्यादिमन्वशेषम्य स्पष्टार्थता माह- "नाति । 'ब' अस्मिन्मन्त्र किमपि तिरोहित नेवास्ति, अती ग व्याख्या- यत इत्यर्थः ॥१८॥ अथ समन्त्रक शूर्पाधान विधत्ते- "प्रथेति । शूर्पम्य वर्ष- वृद्धत्य मुपपादयति-"यदि नडाना यदि वेणूनां यदीपोका- णाम्" इति । जन्नप्रान्ते वर्तमानास्तृणविशेषा मडाः । मलादीगि द्रयाणि शूर्पस्योपादानभूतानि । 'वर्षम' उदकवृष्टिरेव हि 'एता.' नडाद्याः ओषधौर्वर्द्धयति, अतो वर्षद्धत्वात् शूर्पस्य वर्ष मसि'-इति व्यपदेशः ॥ १८॥ तस्मिन् शूऽवहतानां नौहीनां प्रक्षेपं विधत्ते- “अथ छवि- निपतीति । 'निर्वपनि' उपमानिष्कृष्य (श्रवदनान् मौकी) प्रक्षिपतीत्यर्थः । हे हविः! वर्षवृद्धं वा शूर्प प्रति 'वैतु' श्रात्मन उपर्यवस्थानं जानाविति मन्त्रार्थः । इविषो वर्षवृद्धव मुपपादयति- “वर्षवृद्धा उौति । नीहि- १- 'यासीत्-इति भादिषु । २- 'नोसाक'-इति ठ, 'सोऽस्माक'-इति ड। ३-१७ए• १८ पं०, ५ टोप्पनो हराया। 8- वा० सं० १. १६.२६ का. श्री सू० २. ४. १६ । ५- 'शूर्पादान'-इति ठ । इह सर्वत्रैव भूपैशब्दो दन्त्यादि इ-पुस्तके । ---पुस्तकादन्यत्र नेते पदे विद्यते । ७- वा० सं० १ १६ ३1 का• श्री. सू. २. ४.१०॥

·(१य. प्रा.) प्रथमकाण्डम्। e यवयोरन्यतरो हि हविष उपादानम; "बौहिभिर्यजेत"-"यवै- यजेत" इति विकल्पना यागमाधनालवणात् । नौहियवाद्योषध- यय वृष्या वर्द्धन्त इति प्रसिद्ध मित्यर्थः । "प्रति त्वा"-दत्यस्याभिप्राय माह~~ "तत्मजा मेवेत कूर्पाय"- इति। शूर्पइविधोरन्योन्यं हिंमा मा भवेदिति । 'शूर्पाय च'-इति चमब्दान हविषे च । 'सजा' मज्ञानम्। समानज्ञानत्व मेव मन्त्री वदतीत्यर्थः ॥ २० ॥ तपाणा मपनयनं ममन्त्रको विधत्ते- “अथ निप्युनातीति । सुपाणां राक्षमभागवान नेस्तम्भिरमनं विधते- “अथ तुपान् प्रह- मयपहतम्" इति । 'महन्ति प्रक्षिपन्ति । एतनमन्त्रदयस्य प्रयोजन माइ--"तबाधा एवैतदिति ॥ २१ ॥ वितुषोलतानां मण्डुलाना मोहीणच पृथकरणं विधत्ते-- "अथापविमतीति । मन्त्र गतवायुशन्दम्यार्थ माह- "अयं वै वायु- चोऽयं पवते"-इति । तस्य विवेचनसामर्थ्य मुपपादयति- "एष वा ददर म विविनभि"-इति । 'तत्' तस्मात् मर्वस्यास्य विषेषक- मात् 'एष एव' वायुः एनान्' मोस्तएडनाव 'विविनकि पृषक करोति, अतस्तत्प्रार्थने युग मित्यर्थः। “म यदैन रति । 'यदा' -म•सं• २५. १०, १५ योको हरयौ । “एकास्तुि विकल्पे- रत्"-प्रत्यारोमि मिनिसूत्राणि (१२.२.१ .-१५.) पेहेक्षितयामि। २- वा. सं. १.१६..का यौ• सू. २, ४.१। ३- दा. सं. १. १६.५। का• चौ. सू. १.४.१८ । .-.सं.१.१६.९। का. औ. ए. २.१.२.. 1 12 ·'भसपथब्राझणम्। (१७• ५मा.) [अथ दितीयाध्यायें प्रथम प्राङ्गणम् ] स वै कपालान्येवान्यतर ऽउपधाति । दृपदुपले ऽअन्यतरस्तद्दा एतदुभयसह क्रियते तद्युदेतदुभ्यः सह क्रियते ॥ १॥ शिरो ६ वा एतद्यजुस्य यत् पुरोडाशः । स या- न्येवेमानि शीर्णः कपालान्येतान्येवास्य कपालानि मस्तिष्क एव पिष्टानि तद्दा एतदेक मुह मेकर सह करवाव समान करवावेति नुस्माद्दा एतद्भुयः सह क्रियते ॥२॥ स युः कपालान्युपद्धाति । स ऽउपवेप मादत्ते धृष्टिरसौति स युदेनेनाग्नि धृष्विवोपचरति तेन धुष्टिरुथ युदेनेन यजु ऽउपालभत उपेव वा रिनेनै- तुद्दे वेष्टि तस्मादुपवेपो नाम ॥३॥ • तेन प्राचोऽङ्गारानुदूइति । अपाग्ने अनि मामाद जहि निष्कव्याद सेधेत्ययं वा अामायेनेदु मनुष्याः पुत्कानन्यथ येन पुरुष दुइन्ति सु कव्या देतायेवैतदु- भावतोऽपहन्ति ॥ ४॥ स्तुण्डलान् पाया प्रक्षिप्याभिमन्वयते ; तगडलाननामिकाग्रेण स्पधन विशोकयन् वा मन्त्र पतीत्यर्थः । ततस्त्रि फलौकरणम् विकण्डमेन सूक्ष्मणिकाभ्यो वियोज्योज्वलान् करोतीत्यर्थः । * तद्यदियाद्यन्तिमाशो म पुस्तके नास्ति ।

·(२ष मा.) प्रथमकाण्डम्। ८९ अथागार मास्कौति । श्रा देवयुज ब्वति यो देवयाट् तुसिमन् हवौ पि श्रपयाम तुस्मिन् यन्तन- वामहा इति तस्माद्दा ऽश्रास्कौति ॥५॥ तु' मध्यमुन कपालेनाभ्युपदधाति । देवा हवे यतन्वानास्ते ऽसुररक्षसेभ्य श्रासाद् विभयानकुने- नोऽधुस्तानाष्ट्रा रक्षारस्युपोतियानित्यनिर्हि रक्षसा मपहन्ता तस्मादेव मुपदधाति तयुदेष एव भवति नान्यु एप हि यशुष्कृतो मेध्यस्तुस्मान् मध्यमेन कपा- लेनाभ्युपदधाति ॥ ६ ॥ स उपदधाति। ध्रुव मसि पृथिवौं दृश्हेति पृथिव्या ऽएव रूपेणैतदेव हत्येतेनैव दियन्तं भातव्य मुववा- धते ब्रह्मवुनि त्वा वाचवनि सजातवन्युपद्धामि धाट- व्यस्य ब्वधायेति वधी वै यजुःघाशीस्तद् हम च धार्थ चाशास्त ऽउभे व्वोयें सजातनोति सूमा वै समाता- स्तुद्भूमान माशशस्त पदधामि भ्रातृव्यस्य व्वधायेति? यदि नाभिचरेद् या अभिचरेदमुष्य व्वधायेति बूया- दभिनिहित मेव सव्यस्य पाणेरङ्गुल्या भवति ॥ ७ ॥ यमि-ति । नव-इति । 1: एषु मानेषु धायेति' इति पपादिपाठः घ-मुस्तके ।

·१४ शतपथब्राह्मणम् । (१५. पा.) अथाङ्गार मास्कौति । नेदिह पुरा नाना रुचार- स्याविशानिति ब्राह्मणो हि रक्षसा मपहन्ता तुम्मा- दभिनिहित मेवु सव्यस्य पाणेरगुल्या भवति ॥ ८ ॥ अथाङ्गार मध्यूहति । झुग्ने ब्रह्म गृभ्णोछेति नेदिइ पुरा नाष्टा रक्षास्याविशानित्यनिईि रक्षसा मप- हन्ता तस्मादेव* मुध्यूइति ॥६॥ अथ युत्पश्चात् तदुपदधाति । धरुण मस्यन्तरिक्ष दृहुत्यन्तरिक्षस्यैव रूपेणैतदेव ह इत्येतेनैव हियन्तं भाटव्य मुवबाधते ब्रह्मवनि त्वा क्षचवनि सजातव- न्युपदधामि भातव्यस्थ ध्वधायेति ॥ १० ॥ श्रुथ यत्पुरस्तात् सदुपदधासि । धर्नु मसि दिवं दृति दिव एव रूपेणैतदेव दृहत्येतेनैव हिपन्तं भ्राव्य मवबाधते ब्रह्मवुनि त्वा धनवनि सजातवन्युप- दधामि भ्रातृव्यस्य व्वधायेति ॥ ११ ॥ अथ युद्दक्षिणतस्तदुपदधाति । विश्वाभ्यस्त्वाशाभ्य उपदधामीति । स युदिमालोकानति चतुर्थ मुस्ति वा नु वा तेनैवैतुद् हिपुन्तं भ्रातृव्य मधाधते ऽनदा वै तद् यदिमांलो कानुति चतुर्थ मुस्ति' वा न वानो ''समादेन'-इति च । t, 'वधायेति'-इति च ।" 6. एसदुभयत्रैव 'यदिमाशो'-इति निग्नुनासिकपाठो ग-पुस्तके।

·(२१.६ा.) प्रथमकायाम्। ८५ तद्दिश्वा श्राशास्तस्मादाह विश्वाभ्यस्त्वाशाभ्य उप- दधामीति तूष्णौं वैवेतराणि* कपालान्युपदुधाति चित स्थोर्द्धचित इति वा ॥ १२ ॥ अथाङ्गारैरभ्यूइति । भृगूणा मुङ्गिरसा तुपसा तप्यध्व मित्येतदै नेजिष्ठं तेजो यद् मृग्वरिसाए सुतप्तान्यसन्निति तुस्मादेवा मुभ्यूइति ॥ १३ ॥ अथ यो हपदुपले उपदधाति । कृष्णाजिन मादत्ते शुर्मासौति तदुवधूनौत्युवधूत रक्षो ऽवधूता थुरातय इति सोऽसावेव बन्धुस्तुतः प्रतीचीनग्रीव मुपस्तृणात्युदित्यास्त्वगसि प्रति त्वादिनिर्वेचिति सो- ऽसावेव बन्धुः ॥ १४॥ श्रुथ पद मुपदधाति । धिपुणासि पर्वती मुति त्वा- दित्यास्त्वग्वेचिति धिपुणा हि पर्वती हि मुति त्वादि- त्यास्त्वग्वेत्त्विति तत् सञ्जा मेवैतत् कृप्याजिनाय च व्वदति नेदुन्योऽन्युहिनसात हुतीय मेवैपा पृथिवीं रूपेण ॥१५॥ अथ शम्या मुदीचीनाया मुपदधाति । दिव स्कम्म- "वैवतराणि-ति । 'तस्मादे-ति । । 'मति' इति क, 'मभ्यवति' इति स । 'इन्धाता-ति । fryमाव'-प्रति ॥ पे-लिस, 'स्पे-ति- ·A. [शतपथमाझणम्। (१म. ५मा.) नीरसौत्यन्तरिक्ष मेवु रूपेणान्तुरिक्षेण हीमे धावा- पृथिवी विष्टब्धे तस्मादाइ दिव स्कम्भनीरसौति ॥१६॥ अथोपला मुपदधाति । धिपुणासि पाव्वतेयो मुति त्वा पर्वतो व्वेत्त्विति कनीयसी ह्येपा दुहितेव भवति तस्मादाह पार्वतेयोति प्रति त्वा पर्वतो वेत्त्विति प्रति हि स्वः सुजानौते नुत सऽना मेवैतद् पदुपलाभ्यां व्वदति नेदुन्योऽन्यः हिनुसात इति धौरवैपा रूपेण हुनू ऽएव पदुपले जिदैव शम्या तस्माच्छुम्यया स- माइन्ति जिह्वया हि व्वदति ॥ १७ ॥ अथ हविरधिवपति । धान्य मसि धिनुहि देवा- निति धान्य५ हि देवान् धिनवदित्य हुि हवि- ह्यते ॥ १८॥ अथ पिनप्टि। प्राणाय त्वोदानाय त्वा व्यानाय त्वा दीर्घा मनु सिति मायुपे धा मिति मोहति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणुिना चटपे त्वेति ॥ १६ ॥ (शतम् १००१)। तादेवं पिष्टि। जीवं वै देवाना हविरमुत 'रसोलि'-इति च । • 'हिनुमाव'-ति घ। है 'बुदति'- ति ख। 'पविधान'-इवि ख, 'हविर्मयते' इति च । "मतकण्डिका"-इति स , क ग-पुस्तकयो स्कैदेतत् । .

·रखा ९मा) प्रथमकाण्डम् । नमुताना मुथैतदुलूखलमुसलाभ्यां हपदुपलाभ्या हविर्यप्रन्ति ॥ २० ॥ स, यहाह । प्राणाय त्वोदानाय त्वेति तत्प्राणोदानी दधाति व्यानाय वेति तद्यान दधाति दौर्या मनु मुसिति मायुषे धा मिति तदायुधाति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना सुप्रतिग्रहीतान्यसन्निति चक्षुषे त्वेति तचक्षुधात्ये- तानि वै जीवतो भवन्त्येव मुहैतुज्जीव मेव देवाना। हविर्भक्त्यमृत ममृतानां तुस्मादेयं पिनष्टि पिश्यन्ति पिष्टान्युभीन्धते कपालानि ॥२१॥ अथैक श्राज्य निर्वपति । यद्दा ऽश्रादिष्टं देवतायै इविद्युते यावद्देवत्यं तद्भवति तदितरेण यजुपा एलाति न वा एतत् कुस्यै चन देवतायै हविर्यल- नादिशति यदाज्यं तस्मादुनिरुक्तेन युजुपा गुलाति महीनां पुयोऽसीति मुझ दुति ६ वा एखासा मेक' नाम यद गुवां तासां वा एतत् पयो भवति तस्मादाद महीनां पुयोऽसीत्येव मु हास्यैतत् खलु यजुषैव गृहीत भवति तस्मादेवाइ महीनां पुयोऽसौति ॥ २२ ॥५॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके पश्चमं ब्राह्मणम् [...] • "मे"-अति ·॥ शतपथद्राझणम् । (१५० पुद्रा.) ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य नियमित वेदा यो वैदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, न महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ एवं प्रथमेऽध्याये व्रतोपायनादि नण्डुलकरणानं प्रयोगजात . मुनम् । अथ दितीये कपालोपधानादिरभिधीयते । तत्र कपालोपधानपेषणयोर्युगपदनुष्ठानं विधत्ते- “म वै कपा- लानौति । 'अन्यतरः' ऋत्विां मध्ये एकः प्रागौधः', 'म:' कपा- लाना मुपधाता। 'अन्यतरः' अध्वर्युः, 'म.' पेषणर्थ दृषदुपले उपदयात् । उक्तं कर्तृगेद मुपपादयनि- "तदा एतदुभयः सह क्रियते"-इति। एककर्तकावे हि पर्यायेणानुष्ठानं स्यात्, एतचोभयं महानुष्ठेयम् । अतो विभिन्नावेव कर्तारौ युगपत् कुर्याता मित्यर्थः । एतत् सहानुहान मुपपादयितु मनुवद नि- "तदिति ॥ १ ॥ उपपादयति- "गिरो ह वा एतद् यजस्य यत् पुरोडाभ इति। पुरोडागस्य प्रतिज्ञानं यजशिरस्त्वं मम्पादयति-- "म थान्येवेमानौति । “मस्तिष्क एवेति । शिकिपालान्तर्गतं मांस 'मस्तिष्कः' । “तदा एतदिति। 'तत्' एतत् कपाल मस्तिष्करूपं मिलितं मत् भिराज्ञक मेक मङ्गं प्रसिद्ध लोके । तथात्रापि मिरःकपालमस्तिष्कसंस्तुतयोः कपालपिष्टयो. सह प्रयोगात् पुरो- डागात्मकस्य यजशिरम एकीकरणं सेत्स्यतीत्यभिप्रायः ॥२॥ 'यानोधादि'-इति । २- तदुपपादयति' इति ।

·। पातपथ ब्राझणम् । (१५० ५मा) एव मयजिय मग्निं मन्त्रेण निईत्यशुद्धवादग्नेः पुरोडागप- णार्थ महाराहरणं विधत्ते- "येति । 'श्रास्कोति' विभजती- त्यर्थः । “स्कुञ् भाप्रवणे” इति धातुः । इत्थं कुर्वता मभिमाय माह- “य इति । देवान् यजति इति 'देवयाट', 'यः' अनिः, तस्मिन् हविःश्रपणादिकं करवामहा इत्यनेनाभिप्रायेणेत्यर्थः ॥ ५ ॥ तस्मिन्नगारे मध्यमकपालस्योपधानं विधते- " मिति । अङ्गारस्योपरि विहितं कपालोपधानं प्रशंसति- "देवा इ वा इति । "नेन्न."-दूति । 'न.' अस्माकं इविषो भागेनैव राक्षसादय उपोत्तिष्ठेयुरित्यनेना भिप्रायेणगारस्योपरि कपालोपधानं कृतवन्त इत्यर्थः। एवं सत्युक्तभयनित्ति माह- "अग्निोति । “श्रा देवयजम्"- इतिमन्त्रेण स्थापितस्यैवाङ्गारस्योपरि कपालोपधानं प्रशंसति- "नद्यदिति । यजुषा मन्त्रेण संस्कृतत्वादेष एव हि कपालोपधाने मुख्यः; नान्य इत्यर्थः ॥ ६ ॥ विहित मुपधान मनूद्य मन्त्रं विधत्ते- “स उपदधातीति । "पृथिवौं दृश्हेति । पृथिवीमम्बन्धश्रवणात् तत्सम्बन्धिरूपेणैतदेव कपालं दृढ़ करोति । दृढ़ेन चैतेन कपालेन विद्वेषण कुर्वन्तं शत्रु मवबाधते । - 'निहत्य-इति ठ, ह। २- 'याप्रवरणे'-इति । ३-क्रग. उ०६। 8- 'हविषोऽधोभागेनैव'-इति ठ । ५-- वा. सं० १ १७.३! का. श्री. २. 8.२८। ६-वा: सं. १.१७. ३ | का. श्री. सू०२. B. २६ ।

·(रचारमा) प्रथमकाण्डम् । एतन्मन्त्र शेष मनूध व्याचष्टे-- "ब्रह्मवनौति । “बही वा इत्यादि । 'यजुषु यजुमन्त्रेषु बहुविधा खलु 'भागी.' फलमार्थना, श्रतो बहुविधं ब्रह्मवत्रादिसम्भजन मनेन प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । मन्त्रगतयोझवशब्दयोल क्षण्या तदौर्यपरत्व विवक्षित मिति व्याचष्टे- “उभे वौर्य"-इति । “भूमा वा इति । समानं जायन्त रति 'मजाताः' जातयः । तेषु च बहभावस्य दर्शनात् धर्मिवाचिना मजातशब्देन तद्धमा विवचित इत्यर्थः । अभिचरतो विशेष वनुम् नित्यपक्ष मभवदति- “ दधामि चाव्यस्येति । त मेव विशेषं दर्शयति- "या अभिघरे- दिति । अभिचरणपक्षे 'भावस्य वधाय'-दूति स्याने "प्रमुव्य वधाय'-दति चोर्नाम षष्ठ्यन्तं निईिग्य ब्रूयादित्यर्थः । उपहितस्य कपालस्य उपर्यङ्गुल्या अभिनिधानं विधत्ते- "अभि- निहित मेव" इति ॥ ७॥ दक्षिणहस्तेनान्यस्याङ्गारस्थाहरण विधत्ते- "अथेति । "नेदि- हेत्यादि । यदि सव्यपाण्यङ्गुल्या अभिनिधानं न कुर्यात्, तदा 'हे' अस्मिन् कपाले उपर्यशारनिधानात् पुरस्तादेव राक्षमाः प्रवि- शेयुः; नैव तथा स्यादिति अङ्गुल्यार अभिनिहित मेव भवेदित्यर्थः । तथा मत्युक्तदोषनिवृत्ति माह- "ब्राह्मणो हौति । अग्निः यथा दाहेन रक्षांसि हिनस्ति, एवं ब्राह्मणोऽपि मन्त्रमामयन तेषां १-- नास्येतत् पद जादिषु । २- 'राक्षसाः प्रविशेयुः, अतः कपालस्योपरि व्यङ्गाराध्यशनपर्यन्तम् व्याल्या"-इत्येवं विशेषपाठो -गुरुके।

·१२ शतपथब्राझणम् । (१७.हा.) हिंसकः अतोऽङ्गारायूहनपर्यन्त मजुन्याभिनिहित मेव भवे- दित्यर्थः ॥ ८॥ ममन्त्रक' कपालस्योपरि अङ्गाराध्यूहनं विधत्ते- “अथेति । "नदिह पुरेति । 'पुरा' पुरोडामाधियणत् प्रागित्यर्थः। अन्यत् पूर्ववत् ॥८॥ पाचारयकपालस्योपधान' विधते- "अथेति । मध्यमकपास- स्थोपधानानन्तर्यम् 'अथ'-गब्दार्थः। श्रन्या सर्व पूर्ववड्याख्येयम् ॥ १० ॥ मध्यमकपालात् पूर्वदेश स्याप्यस्य कपालस्योपधान विधत्ते- “अथ यदिति। "दिव एव रूपेण"-इति । दिवः भम्बन्धिना रूपेण 'एतत्' बतौयं कपातं दृढ़ीकरोतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ दक्षिणभागस्थितस्य कपालस्योपधान विधत्ते- "श्रथ यदिति । मन्नस्य तात्पर्य माह- “म यदित्यादिना । पूर्व' हि चिभिरुप- हितैः कपालैः पृथिव्यादिलोकत्रयमकामाच्छचोधिः प्रतिपादित इदानीन्तु 'इमान्' चौंलोकान् 'अति' प्रतिक्रम्य यत् 'चतुर्थ' स्थानम्, तदस्ति वा न वेति सन्दिग्ध मेव ; लोकवयवत् अभिद्य भावात् । अतो मन्चे लोकवाचिशब्दविशेषं परित्यज्य "विश्वाभ्य- स्वागाभ्य" इति सर्वभब्दपर्यायस्य विश्वशब्दस्य प्रयोगात् पन्दिा १वा सं० १.१८.१ । का• श्री. सू. २. ४.६.। २- तब मन्त' - वा० सं० १.१८.२। का. श्री. सू० २. ४. ६१ । तत्र मन्त्र -वा० सं० १.१८.३॥ का औ• सू. २. ६. ३२ । 'पूर्वे' इति इ-पुस्तकादम्यत्र। "- वा. स. १.१८.81 का• श्री सू० १.१.३३ ।

·(९५. मा.) । प्रथमकाण्डम्। . मामात् सर्वमादेव स्यानात् 'द्विषन' गधु 'सः' यजमानः 'हम' चतुर्थकपालोपधाभेन वाधत इत्यर्थः । "विवाभ्यः"-दूतिमन्त्रस्य लोकत्रयातिरिकपरत्व मुपपादयति- "अनड्डा वा इत्यादि । लोकत्रयातिवर्तिनातर्थस्य मद्भावोऽसमा- वश्य 'अनद्धा वै' अमाक मप्रत्यक्ष एव; यद् "विश्वा प्राणाः' सी दिगः, नदयनद्धा 'अमढेव'. अप्रत्यक्ष मेव; (लोकश्यवत्पमिहा- भावान्) अतोऽप्रत्यक्षदिग्वाधिना विश्वाभ्य प्राणाभ्य रतिः पददयेन लोकषयव्यतिरिक्र मकल मेवाप्रायसं विवक्षित मित्यर्थः । एवं कपालचसएयम्य मन्तणोपधान प्रतिपाद्य प्रवशिष्टकपा. सोपधाने पक्षद्वय माह- "तूपर्णी चैवेति ॥ १२ ॥ उपहितेषु कपालेवनारायानं विधत्ते-- “अथेति । मन्त्रे' भगणा मशिरमा मिमि तपमो पद विशेषणं तशाचष्टे- "पतदा रति । पद 'मम्बहिरम' महर्षीणां तयोविशेषामितं मा, "एमत्' खलु सम्पादिते गोऽन्तरात् 'तेजिष्टं तेजस्विनमम, पति- पायेन दीप्तम् । तेजस्वि-गम्दादिमि "विम्मतो गितिर शुक् । एवं घदतो मगवाभिप्राय मा- "सनमामो नि । एनान्युपहिनाभि 'सन्दिग्धमामात्-रति जादिषु । १-ता-पुतकादन्यत्र । ३- 'विधा दामा इति'-staan . 'मनाप-ति नादियउ-पुस्तके तु नाम्यदेवत् परम् । ५-११८ का कौ..... -पा. सू. १. ५.१५।

·१.8 शतपयवादगम्। (१५. मा.) कपालानि भृग्वगिरमा नपमा सुष्छु अतिशयेन नप्तानि भवेयुरित्य- नेनाभिप्रायेणेत्यर्थः । 'अमन्'-इत्यस्तेः पञ्चमलद्वारे रूपम् ॥ २३ ॥ एवं महानुष्ठेययोः कपालोपधान मभिधाय पेषणं विधात मारभते- "अयेति । अवहननवत् पेषणस्यापि कप्णाजिनम्योपरि कर्त्तव्यता मभिप्रेत्य तदादानं विधत्ते- "म हप्ण जिन मिति । “भोऽमावैवेति। अवहनन प्रकरणे नष्णाजिनावधूनन विधिशेषो यः प्रागामातः- "तम्राप्ता एवैतट्रांस्थतोऽपहन्तौति', म एवापाप्यनु- पज्य योजनीय इत्यतिदेशः । अस्य कृष्णाजिनस्य स्तरणं विधत्ते- "तदिति । "इयं वै पृषि- व्यदितिः"-इत्यादिना यत् प्रागावात मेव मन्त्रव्याख्यानम्, तद- चातिदिशति-- "मोऽमावेवेति ॥ १४ ॥ तस्य कृष्णाजिनम्योपरि दृषदः ममन्त्रकम् उपधानं विधत्ते-- "अथेति । "धिपणा होत्यादि। पेषणीयतण्डुलानां धारणा 'धिषणा', पर्वतावयवत्वात् 'पर्वतौ'-इति। एतदुभयं प्रसिद्ध मिति 'हि'-गब्दयोरर्थः । गत मन्यत् । “य मेवेति । पार्थिवेन धारणा- ख्येन रूपेण योगात् एषा' दृषत् य मेव पृथिवौति सुतिः ॥१५॥ अथ दृपदः पश्चाद्भागे शम्याया उपधानं विधत्तेः- "श्रथ प्रम्या . ९-पा.सू. ३१.७॥ २-१.४.१. (७१, ७८ ट.) हरव्यम् । ३ ~ सत्र मन्त-का• सं. १ १६.१ । का• यौ• सू० २.५:२। 8- ७२ १० १० हश्यम् । ५-७२ ए. ५ म०एय्यम् । ६- 'मेत मन्तव्याख्यानम्'-इति ठ । -वा० सं० १.१६.२1 का. श्री. सू. २. ५. ३ । - तत्र मन्त्र'- वा० सं० १.१९.३।

·(श्य. १मा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ १०५ मिति । 'उदीचौनम्' उदगवस्थित मये यस्याः सा नयोका । कात्यायनोऽया सा- “पश्चाच्छम्या मुपोहत्युदोचौं दिव इति"- इति । शम्याया धुलोकस्तम्भन हेतुत्वं वन मन्तरिचरूपता माह-- "अन्तरिच मेवेति । द्यावापृथियात्मना संस्तुतयोपदुपनयोर्मध्ये- ऽवस्यानस्तक्षणेन रूपेण 'अन्तरिक्ष मेव' अन्तरिक्षलोकात्मिकैव 'गम्या', दूमे च धावापृथियो अन्तरिक्षेण हि यस्माद 'विएवे' विविध मधस्तादुपरिष्टाच धारिते, अतोऽन्तरिक्षात्मिका सम्यापि, "दिवस्कम्भनौरभौति स्वयते ॥ १६ ॥ दृषद उपरि उपलायाः स्थापनं समन्त्रक विधत्ते- “अथेति । 'पार्वतयो'-गब्दं व्यापट- “कनीयमीत्यादिना। यसादेयोपला अनिशयम दृषदः सकाशादम्पपरिमाणा, अतः 'एषा' दुपदः 'दुहि- नेव भवति'; दुहिता हि लोके मातरपौयमो भवति। तस्मादेषां पर्वत्याः पुचौ 'पार्वतयो'-इति । "स्त्रीभ्यो ढक्" इति ढक् । "प्रति वा पर्वतो वेत्तु"-इतिमन्त्र गेषेण परस्परहिमापरिहारार्थ दुषदुपातयोमिचीकरण मर्थ इति व्याचटे-"प्रति होति । उपर्यव- स्थानलक्षणेन रूपेण 'एषा' उपना द्यौरेव' घुलोकात्मिकेवेत्यर्थः । तदेको दृषदुपले समाइनौति प्राफ् यत् नयोः ममाइननं विधि- तम, तच सम्यायाः माधनसं प्रमझादुपपादयति- "नू एवेति। १-का. श्री. सू. २.५.४। १-वा. सं० १.१६.३। ५-० सं० १.१९ । का. यो. यू. २. ५. ५ ॥ 'पाब्या-ति । -पर ...१.१२.। र-1...1002.११ पं.) एयम् ।

·। मतमथनाहाणम्। (१५० प्रमा.), दृषदुपलयोभयत्रावस्यानाहूनूनम, तन्मध्येऽवस्थानाच्छन्यायाःजिड़ा- बम् । पस्माच जिहया लोको वदति, तस्मात् जिहास्थानीयया शम्ययैव समाहननं कुर्यादित्यर्थः ॥ १७ ॥ अथ पेषणर्थ दृषद उपरि समन्नक' तण्डुलप्रक्षेपं विधत्ते- "अथ हविरिति । मन्त्रगतधान्यभन्दस्याभिप्राय माह "देवान् धिनवदिति । "धिवि प्रौणनार्थ:"-दुतिधातुः । यएच्यानन्यादि. .देवान् “धिनवत्' मौणयेदित्यनेनेवाभिप्रायेण हि हविर्टयते; अतो धिनोति प्रौणयतीति 'धान्यम्' । यत एव मतो देवान् धिनुहौति . मन्त्रार्थः ॥ १८॥ समन्त्रक र पेषणं विधत्ते- "अथेति । “पिनष्टि' सञ्चूमयति । "पिल मर्डने"-इनि' धातः । प्रकर्षण श्रनिति चेष्टत इति नामिकाभ्यां वधिर्निर्गच्छन् श्वासरूपो वायुः 'प्राण' । 'उत्' ऊर्धान अधोदेशं प्रत्यनिति चेष्टत इति 'उदानः' ; नासिकाभ्यां देहे पुनः प्रविशन् वायुः। अन्नपानादिरसं विविधं सर्वास नाड़ीषु अनिति मेरयतौति 'न्यानः' ; ऊर्भावावृत्ति विलक्षणो मध्यत्तिर्वायुः । एतन्मन्त्रार्थ उत्तरमन्त्रसापेक्ष इति तदुभयं समुञ्चित्य व्याख्यात मुत्तरमन्त्र विनियो- “प्रोइति देवी व इति । अनेन मन्त्रण १-थासं.१.२०.१। का. श्री. सू० २.५.६ । २- वा. प. ५८ २-वा. स. १.२..। का• श्री. सु. २.५ ६ । -३० प .. ५- 'उर्धाधोति' इति ठ, छ । १ २०.३ । का. पो. सू. २५.०। (+वा• सं.

·(२१. मा.) प्रथमकाण्डम्॥ कृष्णाजिने प्रक्षिपतीत्यर्थः । यत्तु प्रकारान्तरेण कात्यायनेन सूच- प्रणयनं, तबाह्मणान्तरमूलम् । म येवं सूत्रयामाम-'"पिनष्टि भरणाय खेति प्रतिमन्त्रं, दीर्घा मिति घणाजिने मोहति, सदुषे खेतीचत इति ॥१६॥ प्राणायेनिमन्त्रस्याभिप्राय माविष्कषु मुक्तं पेषण मनुवदति-- "सधदिनि । 'अमृतामां' मरणरहितानां देवानां इकिः 'जोवर प्राणधारणं युक मेव मत् 'अमृतम्' मरणमाधनं न भवतिर । अथवं 'मत्येतद्यसाधनं इविरवहननपेपणाभ्या मृविजो मारयन्ति; तथा मति निविलात् नस्यामृतत्वसाधनावं म युफ मिति भावः ॥ १० ॥ मन्त्रमयोगेणस्य परिहारं दर्मयति- “म थदाहेति । पेषण- ममये "प्राणाय वेत्यादिमन्त्रं प्रयुनामः प्राणादौनेव' पुनरस्मिन् विपि स्थापयतीत्यर्थः । गत मन्यत् । "एतानि वे नौवत इत्यादि । 'एतानि' माणोदामधारणादौनि जीवतः' पुरुषस्य सिङ्गानि । 'एवम्' अनेन मन्त्रप्रयोगेण प्राणो- दानादिस्थापने मति घविरपि भगौष मेवेति युकं तस्याम्मतत्व- माधन मित्यभिप्रायः । “पिपन्तीति । एवं ममत्रक मध्वपुण पेपणे रुते पति यजमानपरिधारका प्रवशिष्टं म पूर्योकुर्यु:। १- का औसू. १.१.०, ८,८. एसद्वामयनये तु पापुषे धामियतः पेषयमन्स, देवो व इत्यादिव पोषयमनव इति विशेषः । गोवा-इति । १- 'पमएबसाधन-इनि "मनाप्रयोगेश तम्य मित्र व परिसरन् प्रासादानेव"-ति । "दामो पिए पनी था, पपिका पम्पश्यसि गुमा पिरि"-kre थाप. चौ. शु. १. ११.६६। २- ·॥ शतपथबाझयम्। (१५. मा.) . तथा उपहितानि च कपालानि 'अभौधते' अङ्गारः प्रदीप्तानि कुर्युरित्यर्थः ॥ २१ ॥ पेषणसमये एव श्राद्यस्य निर्वापं विधत्ते- "धक इति । यदा चाध्वर्युः पिनष्टि, 'य' तस्मिन्नेव समये 'एकः' प्रन्यः प्रानौधादिः (धान्यं निर्वपति)। श्रत एव सूचकृता पेषज्वनिर्धापयोः मम- ममयवर्तित्वं सूचितम्- "पिय्यमाणेषु निर्वपत्यन्यो महीना मित्या ज्यम्" इति । तद्याज्यं प्रसिद्धदेवतांवाच्यन्यादिशब्दरहितेन मन्त्रण यहौतव्य मिति विधिासुराह– “यद्दा इति। 'यत्' खलु हविः "अनये जुष्टं ग्टलामौत्येवं देवतायै निर्दिष्टं भवति, 'तद्' ग्रहणमाधनं यजुच यावद्देवत्यं भवति, तावद्देवत्य मेव 'तत्' इविर्भवति । श्राज्य च मर्वदेवतासाधारण मिति देवतादेशनरहितेनैव यजुधा ग्रहीया- दित्यर्थः । तथा चाज्यस्य सर्वदेवतासाधारण मेस्थतीत्याह- "न वा इति । एव मनिरुतयजुषा ग्रहण मुपपाद्य तदिधत्ते- "तस्मा- दिति । देवतानाम नि.शेषेणोकं यस्मिन् तत् 'निरुतम्', नदिल- क्षणम् 'अनिरुक्तम्' । तादृशं च “महीना मित्यादि यजु.ए; तत्र प्रमिद्धदेवतावाचिपदस्यानुपलम्भात् । अर्थतन्मन्त्रं व्याचष्टे- मह्य इति । “मह पूजायाम् | मझने पूज्यन्त इति 'मह्म.' । एतच 'एतामा' गवाम् 'एक' माधारणं नाम । श्राज्यस्य पय:कार्यत्वात् “पयोऽसौति । विकारे प्रशतिशब्द इत्यर्थः । ग्रहौतव्याज्यप्रकाशवात्वात् 'असि'-मन्त्रः प्रयोक्तव्य इत्याह- ५-नेते पदे -पुस्तकादन्यत्र ।। २- का. श्री. सू. ३.५.६। ३, ५-वा० सं० १.२०. ५ । । -मा. प. ७३. 1 ·(२. मा.) । प्रधमकाण्डम्। एव मु हेति। 'एवम्' अनेनैव मन्त्रेण श्राज्ये निरुप्ते मति तस्य तत्प्रकाशनसमर्थत्वात् यजुषैव तत्' आज्नं ग्रहौत भवती- त्यर्थ ॥ २२॥ ५ [२१] ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथभाव्य दितीयाध्याये प्रथम नाह्मणम् ॥ १-- व्यथ पेयणोपधाने सह भंवत । तत्र व्यनीत् कपालानि प्रक्षाल्य, गाईपत्यस्य पश्चादुपविश्य, प्रथम तावत् उपवेष होत्या तेन श्रपणस्य অঙ্গা নষ্ট হৰ জ্ঞানান্ মাদ্য সহয়নি, যথাক্কায়ানি- तप्तभूमौ कपालान्युपधोयेरन् । ततस्तेनैव प्राकरिताङ्गारमध्यात् एक मडगार गाईपत्यखरस्य पश्चाद्धागे दक्षिणपुरोडाशस्थानस्य मध्ये यापयति । तस्यानीतस्याङ्गारस्योपरि उत्तान मध्यम कपाल मुपदधाति (तत्राभिचार कुर्वन् मन्ले 'भाटव्यस्य' स्थाने अमुकस्येति शत्रो मग्रहण कार्यम्, वत उदकोपस्पर्शनञ्च] । तत सव्यहस्तस्थागुल्या यशून्ये स्पृणे. मध्यमकपाले एक मार निदधाति, तत पश्चाद दितीयम्, तत पुरस्तात् तीयम्, मध्यमा दक्षिण चतुर्थम्, चतुर्थात्पर्व मेकस्य कपालस्यान्तराल परिमिष्य पचमम्, चतुर्थमञ्चमयोरन्तराले पठम, चतुर्थस्य पश्चात् सप्तमम्, तस्य पश्चादरामम्, सर्वेभ्य उत्तरती नवमदपमैकादशानि प्राकसस्थानि । सतो ज्वलदङ्गा सर्वाणि तानि कपालान्याच्छादयति । ततस्तदैवोपसर्जनौरमौ. देव गाई पत्येऽधिश्रयति । पिएसयवनार्धा श्राप उपसर्भन्य । इति कपा- लोपधानम् । थथ पेषणम् । तत्र अध्वर्यु कृणाजिन मादाय, पूर्ववदवध्य, ध्यप उपस्पृश्य, प्रत्यग्योव मारतीय, सव्य हस्तेनाविमुक्त छणात्रिने, दक्षिणेन हस्तेन प्रागयो दृषद तस्य कृष्णाजिनस्योपरि निदधाति । तत्पश्चामागे यधस्तादुदंगना शम्या प्रेरयति, - - यथा दृषद प्राचीनप्रवणता भायेत । ततस्तस्या उपरि उदगमा मुपला मुपदधाति । ततस्तस्या यदि तण्डला नोप्य पिनधि | पिथमायेषु तण्डलेस, तप्यमानेषु कपालेषु च यम्मानो व्याज्यस्थाल्या माज्य प्रक्षिपतीतोह पेषणेपधाने कर्मयो विनि।

·1 शतपपवाझयम्। (१.बा.) पविचवति संवपति। पाच्यां पवित्रे ऽअवधाय देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हुस्ता- भ्या सुंब्वपामीति सोऽसावेवैतुस्य यजुपो बन्धुः ॥ १॥ अधान्तवेद्युपविशति । अथैक उपसर्जनौभिरैति ता नयति ताः पवित्राभ्यां प्रतिरक्षाति स माप श्रीपधीभिरिति सुर होतदाप श्रोयधिभिरेताभिः पिष्टाभिः सङ्गच्छन्ते स मोषधयो रसेनेति स येत- दोपधयो रसेनैताः पिष्टा अद्धिः सङ्गच्छन्त ऽश्रापो तासा रसः सुः रेवतीर्जुगतीभिः पृच्चन्ता मिति रेवत्य आपो जुगत्य श्रोषधयस्ता उ ह्येतदुभय्यः सम्प- च्यन्ते सम्मधुमतीमधुमतीभिः पृच्यन्ता मिति सर रसवत्यो रुसवतीभिः पृच्यन्ता मित्येवैतदाइ ॥२॥ अथ संयौति । जनयत्यै त्वा संयोमीति युथा श्रिये ऽद्वाद्यायेमाः प्रजा युजमानाय युछेदेवं वै तत् संयो- त्यधिवऱ्यान्नु वै संयौति युथा वा ऽधितोऽमेरधि जायेतैवं वै तत् संयोति ॥ ३ ॥ अथ देधा करोति। यदि हे हविपी भवतः । पौर्णमास्यां वै हे हविपी भवतः स युच पुनर्न सर- हरिप्यनस्यात् तुदभिमशतीद ममेरिट मनोपोमयो- रिति नाना या एतद्ये पविल्लन्ति तत् सहावनन्ति ।

·(२च्य• २वा०) प्रथमकाएरम् १९१ तुत् सहु पिल्पन्ति तत् पुन ना करोति तस्मादेव मभुिमृशत्यधिकृणुक्तयेवैषु पुरोडाश मुधियत्यसा*- वाज्यम् ॥ ४॥ तहा ऽरतत् । उभुयः सह क्रियते तद्युदेवदुभुयाः सहु कियुते वा ऽरय प्रात्मनो यस्य यदाज्य मी युदिहु हविर्भवति स युश्चासावी य उ चायु मईस्ता ऽउभावनि गमयावेति तस्माद्दा ऽएतदुभया सह क्रियत एव मु हैयु आत्मा यजुस्य सन्धीयते ॥५॥ सोऽसावाज्य मुधियति । इषे त्वेति ब्वृष्टवै तुदाए यदाहेपे वेति तत् पुनरुद्दासयत्यूर्जे वेति यो वृष्टा- दूर्ग रसो जायते तस्मै तुदाह ॥ ६ ॥ अथ पुरोडाश मुधियणक्ति । घुमी सीति यजु मेवैतुत् करोति युथा धर्म प्रज्ञयादेवं मुटक्ति विश्वायुरिति तदायुधाति ॥ ७॥ तुं प्रथयति । उकुप्रथा उरु प्रथस्वेति प्रथयत्येवैन मेतदुरु ते यशुपतिः प्रथता मिति युजमानो वै यजु- पतिस्तद्युजमानायैवैतुदाशुिप माशास्ते ॥८॥ तन्नु सखा पृथु कुर्यात् । मानुष ह कुर्याद् युत 'मधिपत्यसा' इति क। + 'नायुते' इति च शुद्धौ।

·११२ प्रनपचनाझणम्। (१५. ना.) पृथु कुर्याद् व्युद्धं वै तुद् यजुस्य यन्मानुपं नेद युद्ध यजे करवाणीति तस्मान्न सत्रा पृथु कुर्यात् ॥६॥ अश्वशफमाचं कुर्यादित्य हैक आहुः । कस्तुर्वेद यावानश्वशफो यावन्त मेव स्वयं मुनसा न सत्रा पृथु मुन्यतैव कुर्यात् ॥ १० ॥ तु महिरभिमुशति । सकृद्दा थुिर्वा तद्युदे॒वास्याचा- वघ्नन्तो वा पिश्यन्तो वा क्षण्वन्ति वा विघा रान्ति . शान्तिरापस्तुदद्भिः शान्त्या शमयति · तुदद्भिः सुन्द- धाति तस्मादद्धिरभिमृशति ॥ ११ ॥ सोऽभिमृशति । अग्निष्टे त्वचं मा हिश्सौदित्यग्निना वाइरनमेतदभितस्थन् भवत्येपु ते न्युचं मा हिसी- दित्येवैतुदाह ॥ १२॥ तं पुर्यग्निं करोति। श्रुच्छिद्र मेवैन मेतुदमिना परिग्रह्णाति नेदेनं नाष्ट्रा रक्षासि प्रमशानि- व्यग्निहि रक्षसा मयहन्ता तस्मात् पुर्यग्निं करोति ॥१३॥ तर अपयति । देवरत्वा सविता अपयविति न वा एतस्य मनुष्यः श्रपयिता देवो ह्येप तुदैनं देव एव- सविता श्रपति बर्पिष्ठे ऽधिनाक ऽद्वति देवुत्तो स्तु- दाह यदाह बुर्पिछे ऽधिनाक इति तु मभिमशति तुव्वेदानीति तुस्माहा अभिमृशति ॥ १४ ॥ 1 'विण्यन्तिति छ । 'याजम्य-इतिग।

·(२ष्य. २मा०) । प्रथमकाण्डम् । सोऽभिमृशति । मा भेर्मा संव्विक्या दुति मा त्व भैयौर्मा* संधिवक्या युत् त्वाह मुमानुपम् सुन्तं मानुपोऽभिमृशामौत्येवैतदाह ॥ १५ ॥ यदा शृतोऽथाभिवासयति । नेदेन मुपरिष्टान्नाद्रा रक्षास्यवपुश्यानिति नेदेव नमु इव मुपितु इव शयाता ऽहुत्यु चैव तुस्माडा अभिवासयति ॥ १६ ॥ सोऽभिवासयति। श्रुतमेरुय॑जोऽतमेर्यजमानस्य मजा भूयादिति नेदेतदनु यजो वा युजमानो वा ताम्याधुदिदु मभिवासुयामीति तस्मादेव मभि- वासयति ॥ १७॥ अथ पाचौनिहुँजनम्। अङ्गुलिप्रणेजम मायेभ्यो निनयति तादाम्येभ्यो निनुयति ॥ १८॥६॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके षष्ठं ब्राह्मणम् [२.२.] ॥ अथ पिष्टानां पिण्डकरणथं पायां संवापं विधत्ते-- "पवित्र- वति" इति। माम पक्रमात् नपुंमकनिर्देशः ; पवित्रयुक्त पाचे इत्यर्थः । तदेव विकृणोति- "पाच्यां पविवे अवधायेति । "मो ऽसावेतस्येति। "मविता वै देवानां प्रसवितेत्यादिना ग्रहणप्रकरणे * 'भेषौम्मा-इति च। 'अभिवासयति'-इति ख, च । ३८ ए.७ पं., ५४ ए.२ पं० द्रव्यम् । In ·९९४ ॥ शतपथब्राह्मणाम्। (१५. ना.) प्रागावात एव वाक्यशेषोऽस्यापि यजुषः भेषत्वेन योजनीय इत्यर्थः ॥ १॥ । "अथान्तर्वदौति । यद्याहवनीय हविःश्रपणं गाईपत्ये वा, अभ- यथापि वेदिमध्ये उपविभेदित्यर्थः । कात्यायनस्तु ब्राह्मणन्तराभि- प्रायेण विकल्प माह- "अपणस्य पश्चादुपवित्रत्यन्तर्वेदि वा"-इति ॥ "अर्थक इति। 'एकः' अन्य श्रामौधादिः । उपसृजत्याभिरिनि व्युत्पत्त्या पिष्टमजनार्था श्रापः 'उपसर्जन्यः' ; ताभिः महागच्छेदि- त्यर्थः । अथ तासां तूष्णी मासेचनं विधत्ते- "ता प्रानयतीति। "ताः पविचाभ्या मित्यादि। श्रानीयमानाः 'ता' "म माप"-इति मन्त्रेण पिष्टाना मुपरि पवित्राभ्यां प्रतिग्टौयादित्यर्थः । मन्त्रतात्पर्य माछ- "मोतदिति । एतत्' एतईि, एता. भानीयमानाः 'आप', पिष्टरूपेणवस्थिताभिः 'ओषधिभिः" मङ्ग- 'छन्ते । अतो मन्त्रगतौषधिशन्देन तदिकारा: पिटा विवक्षिताः। स मित्युपमर्गश्रवणद् योग्यक्रियाध्याहार इत्यर्थः । एव मपा मोष- धिभिः मङ्गति प्रतिपाच, यतिहारेपोषधीना मनि मङ्गतिः पति- पाद्यत इति व्याचरे– “स मोषधय इति । पूर्ववदचाप्योषधिशब्दः पिरपर, रसगन्देन चापो विवचिता त्याह- "एताः पिष्टा अद्भिरिति। "आपो हौति । उपष्टम्भकाप्यावयवयुक्ताः खल्वोषधय' 1-वा० सं० १.२१.१।का. श्री. सू. २. ५.१.। २- श्री.सू. २.५.११॥ "सोकर्णदेवोपवेशनम्" इति तच या है। ३- वा. सं. १. २९.२ । का. श्री. सू. २.५, १२, १३ । -संहितापाठस्तु थोषधीमिरिति, वस्यैव प्रतिशब्द एषः । .

·(२. ब्रा.) प्रथमकाण्डम्। आर्द्रा रसवत्यो भवन्ति, अतस्तामा मुदक मेव रम इत्यर्थः। मन्त्र- गतरेवतौशब्दम्यार्थ माह- "रेवत्य श्राप इति । रयिः धन मामा मस्तौति रेवत्य आपः । धनमूलत्वञ्च नामां नदीनदाकादिवास्थि- नानां प्रसिद्धम् । अतो मन्त्र रेवतीशब्देनापो विवचिताः । "रयेमतो बडलम्" इति सम्प्रमारणे, "उगित" इति डौ । गम्यतो सर्वेः प्राणिभिः प्राप्यन्न इनिर युत्पत्या जगतौशब्दोऽप्यो- पधिवाचक इति व्याचशे- "जगत्य इति । “मम्मधुमतीरित्यादि । अब मधुशब्देन भाधुर्यरसो विवचित इत्याह-- "म रमवत्य इति ॥ २॥ मिशजलेन पिष्टानां समन्चक मिश्रीकरणं विधत्ते- "अथेति। 'संयोति' सम्यग् मिश्रीकरोतीति । "यु मिश्रणे"- इति धातः । गन्त्रतात्पर्यकथनेनैतत् संयवनं प्रमति- “यथेति। थथा खलिमाः प्रजाः 'यजमानाय षष्ठ्यर्थ चतुर्थों , यजमानस्य 'श्रिये' सम्पदर्थ मन्नाद्यर्यश्च नियच्छेद, एव मेतदनुकूल मेव तपिष्टमं यवन मित्यर्थः । मन्त्रगत-'जनयत्य'-शब्दस्य जननायेति ह्यर्थः ; त मुप- जौम्य प्रमति- "अधिवर्धनिति। 'अधिवर्जन' पुरोडाशस्य ५-पासू०६, १.३० वा. ३४७३। २- पासू. ४. १.४६। ३-'गम्यते - प्राप्यत इति'-इति ठ। • 'याक्षिामलेग'-इति ज, म। ५-- वा० सं० १. २२. १ । का. श्री. सू० २. ५. १० । ई-- पदा०प० १०२६ । मिश्रणेऽमिश्रणे च'-इति धा। ७--पा. मु. २.३.६१ वा. १५०६ । .

·१९६ ॥ शतधबाझणम्। (१७. ना.) अनावधियणं करिष्यन्, खस्नु संयोति। यथा खल्वधिश्रितः पुरोडाशोऽने सकाशात् जायत, एवं तदनुराण मेव तत् संयवनं "जनयत्ये"-इतिजननलिङ्गवतो मन्त्रस्य प्रयोगादित्यर्थः ॥ ३ ॥ “अथ देधेत्यादिविभागविधिः । कुन तर्हि हविईय मिति तदर्शयति- “पौर्णमास्या मिति। 'पौर्णमामी'-शब्देन कालवाचिना तत्कालानुष्ठेयं कर्म विवक्षितम् । तत्र ह्याग्नेयोऽष्टाकपालः, अनौ- पोमीय एकादशकपाल इति 'दे इविषी' विहिते इत्यर्थः । एवं देधा विभज्य, विभतायोस्तयोमन्त्राभिमनं विधते- “म यवेति । 'मः' खल्वध्वर्युः 'यत्र' यस्मिन् काले 'तत्' हविर्दयं 'पुनर्न संहरिय्यनस्यात्' संहरण मेकीकरणं, तत् करियन् न भवेत्', 'तन्' तदानीम् “द भने"-दूत्येक भाग मभिति, "द मनीषोमयो:"-दूत्यपरम् । तावेतौ यथामध्य माग्नेयामीषोमीय- पुरोडागावित्यर्थ: । कथं पुनरनयोदित्वं, कुत्र वा तयोः संहरणं, ययावत्तये "न मंहरिष्यन्” इति विशेष्यत इति, तत् सर्वं दर्शयति- "नाना वा इत्यादिना । अग्नेनिर्वापसमये "श्रमये जुष्टं ग्टहामि", "अनौ- घोमाभ्यां जुष्टं गृहामि”-दूति पृथक् पृथक् देवतादेशनाद ग्रहणस्य १- 'यमिन् काले तस्य इविईयस्य पुनःसंहरण मेकीकरणं करिष्यन् म भवेत्' इति । २- वा० सं० १. २२. २, ३। का. श्री. सू० २.५.१५। ३-"यधारेवतमन्यत्" इति कायौ.सू. २.५.१६ । 'अन्यत्' ऐन्द्रादि । - 'देवतादेशेन'-इत्येव पाठो इ.पुस्तकादन्यत्र मई त्रैव ।

·(२. मा.) ।प्रथमकाण्डमा नानात्वम् । अवहननादिमस्कारे मद्देवानुष्ठिते सनि नवविरमिन् समये पुनरनेन मन्त्रेण यथाव विभजतीत्यर्थः । पुरोडाशकपालस्याज्याधिययणस्य च समानकालतां विवचित. खास कईभेद माह- "अधिपाकौति । 'एप' अध्वर्यः पुरो- डाशम् 'अधिवणक्ति' अमेरुपयंधियति । “अथैक राज्य निर्वप- नि"-इति प्रागन्यशब्दपयायेणैकशब्देन य श्रामौत्र प्राध्यनिर्वापे कर्टतया प्रतिपादित ', मोऽत्र 'सौ'-इत्यद शब्देन विप्रकृष्टवाचिना पराम्पृश्यते । पुरोडाशाधिश्रयणसमये 'सौ' श्राग्नीध 'श्राज्यम' अधिक्रयेदित्यर्थ ॥ ४ ॥ तदेतदुभयो महानुष्ठान मुपपादयति- “अझै १ वा एष इत्यादिना । श्राज्य यजारीरस्थार्द्धभाग , उपस्तरणामिधारयो १ प्रयाजादौनाञ्च तत्माध्यत्वात् इतरोऽर्द्ध पुरोडाशादिहवि । सहा- धिश्रयणेन तदईदय मेकौष्ठत्य अनि मापयावेत्यधोरामोधस्य चाभिमाय । एव म इति । आन्यहविषोरुभयो महाधिनयणे मति अर्द्धदयस्यकीकरणात् यजगरौर सन्धीयत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ विहित माज्याधिश्रयण मनूध मन्त्र विधत्ते- 'मोऽसाविति । इय्यत इतौडिति युत्पत्त्या इट्-भब्देन दृष्टिविक्षितेति व्याचष्टे- ५-- 'पुरोडाशकपालस्याज्यस्य चामेरपरि थधिश्रयणस्य समानकाल का विवक्षिषु (विवक्षु) कर्तभेद माह--इति । २-- पुरस्तात द्रश्यम् २१ २२ (६७४०११ प.)। ३- "याद्यन्तयोराज्यम् इति का श्री. सू. १६८। 8---सन्मन्त्रम्तु वा. स. १२२. का. औ. सू. २ ५ १७ ।

·. १२. शतपथब्राझणम् ॥ (१७. वा.) माह- “अछिद्र मिति। राक्षसादिमस्पर्णभावार्थ प्राकारवनौरभ मग्निना वेटनं कृतवान् भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ ममन्त्र के अपणं विधत्ते- “त मिति। "वर्षिऽधिनाक इति' । मन्त्रपाठे 'देवो'२ दैवान् मत्येवैतदाह। 'वर्षिष्ठे' वृद्धतमे 'नाके' वगै 'देवः सविता अपयत्विति हि मन्त्रार्थः । तथा च तलोकवामिनी देवान् प्रत्येतद्वचनम्। "देवमनुय्यपुरुषपुरुमायभ्य:"- इति द्वितीयार्थे त्रा-प्रत्यय.। अपणानन्तरं तस्याभिमानं विधत्ते- "त मिति । अभिमृशतोऽभिप्राय माह- "टत मिति। 'टतं', पक्कं जानामौत्यर्थः । “श्रा पाके"-इत्यस्मान् . निष्ठायां "ग्टतं पाके"-इतिः निपातितम् । 'वेदानि'-इति "विदज्ञाने-इत्य- स्मानो व्युत्तमेकवचनम् ॥ १४ ॥ विहित मभिमर्थन मनूद्य मन्त्र विधने- “मोऽभौति । मन्त्रगतं 'भे:'-इत्येतत्पदं व्याचष्टे- “मा वं भैपौरिति । 'मा मंविक्या:'-दति मा च कम्पिष्ठा इत्यर्थः। भयकम्पयोः कारण माह-- "यं वेति ॥ १५॥ “यदा ग्टत इति । 'यदा' यस्मिन् काले म पुरोडाश: 'ग्टतः' पक्को भवति, 'अथ' अनन्तर मेव तस्योपरि 'अभिवामयति' १-दा. सं. L १.२२.का. श्रौ• सू० २. ५. २३३ २- 'देवत्रा उ'-इति । एवार्थोत्र उ-शब्दः । १-पा० सू. ५.8.५६ । 8- यदा०प०४३ ५-पा. सू• ६.१.२० । ई-च० ५.१५ -पा०म० १.२३ १ । का• श्री. मू. २. ५.२९ ।

·(श्य.वा.) । प्रथमकाण्डम् । सागारेण भस्मना' आच्छादयतीत्यर्थः । तस्य प्रयोजन माह- "नेदिति । प्रयोजनान्तरं मदृष्टान्त माह- "नेदेवेति। 'नमः' खभावतो विवमनः; 'मुषितः' चौरादिमिरपतवमनः; तावुभौ यथा निरावरणौ "शयाते, तहत् पुरोडामोऽप्यभिवामनाभावे निरावरण, यौत। नैव तथा भयौ तेत्यनेनैवाभिप्रायेण भिवामन कर्तव्य मित्यर्थः ॥१६॥ “मोऽभिवामयतीत्यादिमन्त्रविधि: । 'अतमेरुः' तमनमौला, दुज्यते अनेनेति 'यजः' पुरोडामः, स ग्लानिरहितोऽभूत् । अतो यजमानस्य पुत्रादिरपि तथा भूयादिति मन्त्रार्थः । दम मथ मतिपादयति- “नेदेतदिति । यदिद ममिवासनम्, “एतदनु' एतस्थानन्तर मित्यर्थः । “तस्मादिति । अतमेरुरिति-मन्त्रप्रयोगेण अभिवासनकृत-तमनाभावादित्यर्थः ॥ १७ ॥ पायलि प्रक्षालनोदकस्य निनयनं विधत्ते- “अथेति । निर्णिज्यते सोध्यते अनेनेति 'निर्णजनम्' अङ्गुलिप्रचालनम्, पाचौनिजनं च उदकम् । अयो जातवात् 'या' चितादयः .. १-- "साझारेण भगानेति काठके"-इति का यौ० २.५ २५ या दे। २-- वा. सं० १.२३.२ । का० श्री. सू. २. ५.२५ । ३-- 'पात्रालि' इति जादिषु । 8- मन्त्र स्वस्य वा सं.१.२३. ३ । का• श्री. सू. २,५. २६ । ५- ८-पुस्तके विमामि व्यङ्गुल्यादौनि भौणि पदानि म दृश्यन्ते । -- च विनर, हित, रकत इति । “यस्था ध्रुश्या मध्यमाया पति- छायां दिशि साध्याशात्याच देवा"-इति ऐ. बा.८.२.३ । . 16 ·१२९ शियपधनादागम् । (१५. ईवा.) "दृष्ट्या इति। "वृष्टादूर्यम इति। तस्मात् 'दृष्टात्' उदकात् जाय- मानो यो बल करोऽनरमो जायते, म 'ऊ'-शब्देन विवचितः ॥६॥ "अधिकृणनीति । अनावुपरि 'तृणकि' वर्जयति, अपणाधे स्थापयतीत्यर्थः । “यज्ञ मेवैतदिति । घोऽसौति धर्मतादाम्य- स्तवनान्, धर्मस्य च सोमयागाङ्गत्वात् तदात्मक मेवैतत्करोति । धर्मस्य यत् प्रवृञ्चनं मोमे, तत्सदृश मेवेतन् पुरोडाशस्य प्रञ्चन मित्यर्थः ॥ ७॥ "त प्रययतीति । उपहितेषु (कपालेधुर ) विस्तारयतीत्यर्थः । "प्रथयत्येवेन मेतदिति विहितस्य प्रशंसा । 'प्रथयति' पृथु বিদী प्रभुत करोतीत्यर्थः ॥5॥ पुरोडाशस्य स्वाभिमतपरिमाण' निषेधति- "तन्नेति । मदेति निपातोऽनेकार्थवादत्राविषयार्थः । 'मत्रा पृथुम' अनिपृथु न कुर्यात् । विपक्षे बाध माह- "मानुषं नि । अस्तु मानुपलर को दोष इत्यत पाह- "युद्ध वा इति । 'युद्ध' विगतर्द्धिक मित्यर्थः ॥ ८ ॥ विधित्सुः परिगाणान्तरं १- गाईपाये। रजोदोषप्रसवप्रवासादिना यसनिहितपत्नीकस्य म्टत. पनों कस्य चाहनीयेऽधिश्रयण मिति काल्यो सू.२.५ १८। ३- वा० सं० १.२२ ५ । का. श्री. सू. २. ५ ५८। ३- नास्येतत् पद ७ पुस्तकादन्यत्र । - वा० सं० १ २२ है। का. श्री. सू० २.५ २० । ५- 'अभिमत परिमाण-इति ठ, 'यभिमतपरिमार्थ-इति । है- 'मानुष'-इति है ! -यन मन्त्र- ·(श्व्यः रवा) । प्रथमकाण्डम् । पक्षान्तर मुपन्यस्यति'- "अश्वशफेति । अय मपि पदो दुनि- वात् न माधुरित्याह- “कस्तदिति । स्वाभिमत पुरोडाशपरिमाण माह- "यावन्त मिति। यत्परिमाणविशिष्ट मेव पुरोडाश स्वय मनमैत्रातिपृथु न मन्येत, किन्तु देवतमौ विष्टकतेडाद्यवदानपर्याप्त मेव मन्येत, तत्परिमाणविशिष्ट कुर्यादित्यर्थ ॥ १० ॥ पुरोडाशस्यादिरभिमर्शन विधत्ते- "त मिति । 'क्षन्नि' हिमन्ति । "क्षण हिमायाम्" इति धातु । 'विवृहन्ति' विशेष- यन्ति। “उद्यमने"-इति' धातु । “शान्तिराप इति। दाह- हष्णादिशमनहेतवेनापा शान्तिरूपता ॥११॥ "मोऽभिन्मशतीत्यादिविहिताभिमानानुवादेन मन्त्रविधि । मन्त्रेणा हिमाप्रार्थन युक्त मिति व्याचष्टे- “श्रमिना वा इति । "अभितश्यन्निति । अभित सर्वत नपन करिष्यनित्यर्थ ॥१२॥ पर्यमिकरणं विधत्ते- "त मिति। परितोऽनिर्यस्य, स 'पर्यग्नि', परितोऽनिमन्त पुरोडाश करोतीत्यर्थ । तस्य प्रयोजन , १- 'पक्षान्तर मपवदति'-इति । २- “घडङ्गलवृत्ता कपालचितिर्यथा सम्पद्यते, तथा कमालपरिमाण मानयीयम्" इति का० श्री. २ ५ २. सू. मृत्तौ या दे। --'क्षिण्वन्ति' हिसन्ति । "क्षिय-इति जादिषु, ८ पुस्तके च पाठ । 8-०२.8 "क्षिणु । ५-तु०प०६७। ६- मन्वस्तु वा. स. १.२२ ।का. श्री सू०२ ५ २१ । --मर्थमिकरणमन्तस्तु "धन्तरित रक्षोऽन्तरिता घरातय"-इति तै. स. १८१। तविधि का श्री सू०२ ५ २२ । ।

·२२२ १२२ शतपथब्राझमम्। (१५. ६०) तेभ्यो निनयेदित्यर्थः । विहितं निनयनं स्तोतु मनुवदति- "तदिति ॥ १८॥ [२.२.। इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाभे माध्यन्दिमशतपथभाय्ये प्रथमकाण्डे दितीयाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् । - तेघा मुत्पत्तिक्षया विवोत्तरक्षिन् बामणे वर्णिष्यते। ५- यथ पियावपनम् ।-मविने पायर्या छत्वा कृष्णाजिनात् पियान्यादाय सपवित्रायां पाया मावपति । तत उत्थाय गाईपात्वस्य पश्चात् वेदिमध्ये वा उपविशति । तत धागोध्रः स्यं सव्ये एहौवा उप- सर्जनौवहास्य व्यवदिक्षियोनातीय पियाना मुमरि पृतस्य सपति- त्रस्य अध्वर्या रतस्य उपरि निनयति । ततोऽध्वर्युः तेगापौधा निनीयमाना उपसर्जनौदक्षिणहस्तसाम्यां पवित्राम्यां प्रतिएकाति । घमौधा च नया निनयनं कार्य यथावर्यामसान्ते गहणं सम्पद्यते । तत उदकं पियानि घ मिश्रयति । मिश्रितं तत् समं विभज्य हो पिण्डौ कृत्वा मान्या मुदकसंम्भौ निधाय इद ममेरिति इद ममी- मोमयोरिति च क्रमेण यालभते । ततोऽमौद सव्यहस्ते वेदं यहोवा दक्षिणत यान्य मधिश्रयति, व्यग्रेरपरि भाज्यस्थाली निदधाती- दः। अथ पुरोडाशप्रथनम् ।- सवाध्वयं सहवासात कमालेषु प्रथम पुरोहाथ मधिश्रयति, तत एकादमस कणलेषु दितीयम् । ततो यावरूपानं पुरोडाशं प्रथयति । प्रतिस्थु न करोति । ततप्त मेव पुरोडाशं सकृत् पिर्वा अद्भिरभिमभति, सहायति ; प्रथने क्रियमाणे यत्र कधन विदीयं भवति तत् सन्दधातीत्वर्थः। ततः पाया थालोगां च प्रक्षालनम् । यप पर्यमिकरणम् ।- -सामन्या. दहार मादाय थाम्यस्थातोपुरोडामान परितः प्रदक्षिय,महार 1 ·(२५. खा.) । प्रथमकाण्डम् । १२१ ॥ इति प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठकः समाप्तः। प्रताचरण मारभ्य पात्रौनिर्णजमान्ततः । कफि प्राक्-प्रपाठकेऽन्यत्तु द्वितीयेऽभिधीयते ॥ घटतौ चेत् परिधरतीत्यर्थः । ततोहारं गाईपत्ये प्रक्षिप्य इस्तस्याप्रादक्षिणे- मानयनम्, तत उदकस्पर्शः। ततो ज्वलगिर्द टणैः प्रथम द्वितीय ध पुरोडा क्रमेण श्रययति ; हताहत ज्ञानाय तो दावेव पुरोलामो मामेयालभते च । अपहतो चेत् तौ पुनः श्रपणप्रक्षेपा वेदेनोपवेषेख वा नावरेखाटारमिया भरमनाच्छादयेत् । थप पानी- निर्णनम्। - पायलिप्रक्षालनं जलं पाघौस्य मेव गाई पत्यादीत. यज्वलहिस्तामपित्वा विहारस्योत्तरतः स्फयेन प्रासंस्थात्तिको रेखाः शत्वा तास रेखास प्रत्यक्संस्थं परस्परं संसर्ग मप्राप्नवत् चिनिनय- तौयेतानि चत्वारि पुरोडाशकर्माच ब्राह्मणे विहिसानौति, १- एतस्मात् समातिवघनादनन्तरं "क. १२१ संजम'-इति ख, 'काण्डी १२१-दति ग, 'कण्डिकापड्या १२९१-इति । २- उ.पुस्तकमात्रेऽत्रैष शोको दृश्यते ।

·१२० । शतपथब्राझणम्। (२५. मा.) अथ द्वितीयप्रपाठके प्रथमं प्राहाणम्, पिवा द्वितीयाध्याये रतीयं प्राधणम् । चतुर्दा विहितो ह वा अग्रेऽग्निरास। स य मुग्रेऽग्निष्ट होचाय माहणत स प्राधन्वा दितीयं प्रारणत सु वाधन्वद्यु' तृतीयं प्राणत सु वाधन्वदृथु योऽयु मेतुग्निः सु भोपा निलिल्ये सोऽपः प्रविवेश तं देवा अनुविद्य सुहसवाय अानिन्युः सोऽपोऽभितिष्ठेवावधूता स्थ या थुप्रपदनः स्थ याभ्यो वो मा मकाम नुयन्तीति तुत प्राप्त्याः सुम्बभुवुस्त्रितो दितु एकतः ॥१॥ त हुन्द्रेण सहु चेरुः । युथेदं ब्राह्मणो राजान मनु- चरति स युव विशीर्षाणं त्वाष्टुं विश्शुरूपं जघान तुस्य हैऽपि युध्यस्यां विदाञ्चक्रुः शुश्दैनं चितु एव जघा- नात्युह तदिन्द्रोऽमुच्यत देवो हि सः ॥२॥ • 'यप्रदनव-इति च मुझे। + बुध्यम्य'-इति म, च, ।

·(२थ• मा.) प्रथमकाण्डम् । १२५ तु उ हेतु ऽऊचुः । उपैवेम एनो गच्छन्तु येस्य व्बुध्यस्यावेदिपुरिति कि मिति यज, गुवैपु सृष्टा मिति तुदेधेतुद्यजो मृष्टे युदेभ्यः पाचौनिऎजन मङ्गुलिप्रणे- जनं निनुयन्ति ॥३॥ तु ऽउ हास्या जचुः। श्रुत्येवु व्वयु मिद मस्मुत्यरो नयामेति कु मभौति यु एवादक्षिणेन हथुिपा युजाता ऽहुति तुस्मान्नादक्षिणेन हथुिपा युजेताव्येषु ह यत्नो मृष्ट आत्या ऽउ ह तुस्मिन् मृजते यो ऽदक्षिणेन हविषा युजते ॥४॥ तुतो देवाः । एतां दर्शपूर्णमासुयोर्दुक्षिणा मकल्प- यन् युदन्वाहार्य नेददक्षिणु हविरसदिति तन्नाना निनयति तथैभ्यो ऽसमदं करोति तदभुतपति तथैपाय शृतुं भवति स निनयति चिताय त्वा हिताय त्वैकताय वेनि पशुह वा एय श्रालभ्यते यत् पुरोडाशः ॥ ५ ॥ पुरुष ह वै देवाः। अंग्रे पशु मालेभिरे तस्या- लब्धस्य मेधोऽपचक्राम सोऽयं प्रविवेश तेऽश्व मालभन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम स गां प्रविवेश ते गा माल- भन्त तस्थालब्धस्य मेधोऽपचक्राम सोऽवि मुविवेश तेऽवि • 'बध्यस्थावेदिधुरिति'-रवि प्रवर्गीयादि. च, छ ।

·१२६ । मतपथबाझयम् । (२५. मा.) मालभन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्रामु सोऽजं प्रविवेशु तेज मालभन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम ॥६॥ स इमां पृथिवौं प्रविवेश । तं खुनन्त इवान्वीपुस्त मुन्वविन्दस्ताविमौ बौहियवौ तस्मादप्येतावेतर्हि खुनन्त इवैवानुविन्दन्ति स यावद्दौर्यवद्ध वा ऽअस्यैते सुर्वे पशुव श्रालब्धाः स्युस्तावद्वौर्यवद्धास्य हविर्हविरेख* भवति यु एव मेतद् वेदात्री सुा सम्पद् युदाहुः पान: पशुरिति ॥ ७॥ यदा पिष्टान्थ लोमानि भवन्ति। युदाप ऽश्रानुयत्युथ त्वम् भवति यदा संयौत्युथ मासु भवति सुन्तत ऽदव हि स तुहि भवति सुन्तत मिव हि मासु यदा शृती ऽथास्थि भवति दारुण इव हि स तुर्हि भवति दारुणु मिव ह्यस्थ्यथा युदुद्दासयिष्यन्नभिधारयति तुंमज्जानं दधात्येपो सा सम्पद्युदाहुः पाङ्गः पशुरिति ॥८॥ स यं पुरुष मालभन्त । स किम्युरुपो ऽभवद्यावृश्वञ्च गाच तो गौरश्च गवयुश्चाभवतां य मुवि मालभन्त स जुष्ट्रोऽभवद्यु मज मालभन्त सु शरभोऽभवत्तस्मादेतेषां पशूनां नाशितव्य मुपक्रान्तमेधा हैते पशुवः ॥ ६॥ १ ॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [२.३] ॥ . विरेव'-इति । । 'दारुण मित्यस्य-इति च ।

·(२००३वा) प्रथमकाडम्। १२० माह- निर्णजननिनयनस्याप्यभागत्व मुपपादयितुं तावत् तेषा मुत्पत्ति - "चतुद्धी"-इत्यादिना । पुरा खल्वमिः भरौरचतुष्टयधारणेन चतुर्विधो बभूव। तत्र 'यम्' अग्निं 'मः' अध्वर्युः 'होत्राय' होलकर्मणे 'पारणत' प्रतवान् । व्यत्ययेन बहुवचनम्; यदा सुपां सुपो भवन्तौति तच्छब्दात् जसः स्याने मः, ते देवा इत्यर्थः । 'म:' अमिः 'प्राधवत् प्रागच्छन, अम्रियतेत्यर्थः । “धवि गमने" इति धातुः । “अथ योऽय मित्यादि । एवं विश्वप्यमिषु प्रगतेषु 'अथ' अमनरभावी 'योऽयम्' इदानीन्तनशतर्थोऽमिः, 'सः' अयम् 'भौषा' पूर्वाग्निवन्मरणभयेन 'निलिल्ये' निलौनोऽन्तहितो बभूव । स नितीय चापः प्रविवेश । 'तम्' अप्सु प्रविष्टं देवाः 'अनुविद्य' 'पूर्व प्रपाठकान्ते "चायेभ्यो निनयति (११३ ए१२ पं०)"-इत्युक्स त्वादाम्योत्पत्ति माइ "चतुईति ।-इति ड-पुस्तकस्थावतरणौ। २- मा० स० ३.१.९५ हास्ति धेयं कारिका- "सतिपयइलिङ्गनराणाम, कालहलघुवरक यहां । व्यत्यय मिच्छति शास्त्रज्ञदेव सोऽपि च सिध्यति बालकेन" इति । ३- या. सू० ७.१.१९। 8- भ्या. म. ५८०। ५-पुरोग्यादेः, योऽय मियाद्यन्तस्य ग्रन्थस्य स्थाने ड-पुलके पाठश्वे दृश्यते-4 “'-''-इति निपातौ वेदप्रसिझर्थे । घमेरेकरमात् सकामात् थमिश्चतुर्दा 'विहित छतः 'यास' बभूव, इत्यय मयों वेदप्रसिद्धः । 'स.' प्रभापतिः 'यये सध्यारम्भे पूर्वकल्ये वा 'यम्' व्यभिम् 'होत्राय' घोटकर्म 'पारण' प्रकर्षण रतवान्, स 'माधवत् सवोऽभवत् । यं द्वितीयं पाटणत, स एव सोऽपि प्राधवत् । यंतीयं, सोऽमि मतोऽभवत्"-इति ।

·। शतपथनाझणम्। (२५. १मा.) . झाला, 'सरसेव' वलात् 'अधः' सकामात् 'पानिन्युः प्राज। "म:' च बलादानीयमानोऽमिः श्रपः 'अभिलक्ष्य 'तिठेव' छौवनं कृतवान् । “ष्ठिवु निरसने"-दत्यस्मालिट् । केनाभिमायण होवन मिति तं दर्शयति-- हे श्रापः! 'याः' यूयं भौतस्य मम 'अप्रपदनं स्थ' अनाथयभूता:र स्थ, 'याभ्यः च 'व:' पञ्चम्यर्थं चतुर्थो', युग- सकामात् 'अकामम्' इच्छारहितं मां वलानयन्ति, ता यूयं 'अवठ्यूताः स्य' ठौवनेन दूपिता भवतेति । यथा लोके परैः प्रार्थितं कार्य कर्तु मतमः हौवनेन निन्द्यते, तददपां निन्दा विव- चिता' । “तत इत्यादि । 'ततः' निष्ठीवनलक्षणवीर्यधारणत् ताभ्योऽङ्गाः : मकामात् चितादिसञ्जका प्राण्या उत्पन्नाः । अयो जातखाच तेषाम् 'पाण्यः' इति मता ॥ १ ॥ अथ तेषो पाचौनिजनोदकं भाग इत्येतत् प्रतिपादनाथाह- "त इन्द्रेणेति । यथेदानौं 'बाह्मणः' पुरोहितः देशाधिपति 'राजानम्' 'अनु'मृत्य चरति, नवदेव 'त' चितादयोऽपौन्द्रेण मार्द्ध तदनुसारेणावस्थिता इत्यर्थः । 'मः' चेन्द्रो 'यत्र' यस्मिन् समये मोमपानादिमाधनैः त्रिभिः शिरोभिः सपेतं खष्टुः पुत्र 'विश्वरूपं जधान, तस्मिन् समये ते चितादयोऽपि 'तस्य वध्यस्य' कर्मणि पष्ठी, तं 'वयं' वधाई 'विदाञ्चक्रुः' ज्ञातवन्तः । “उपविदजाग्ट- . १-'देवा थन्विष्य बलाद यानिन्यु यान' इति ,भ । २-मा०प०५६.1 ३- 'यनाशयभूताः-इति जादिषु, उ-मुस्तके च। B-पा.सू. ३.१.८५ ५- तदेव विवक्षिता'-इति । ई-पा. सू. २.२.५.1 ७- 'वयं बधाई' इति ।

·(२१. ३वा.) । प्रथमकाण्डम्। । भ्योऽन्यतरस्याम्"-दति विदेर्शानार्थादाम् प्रत्ययः । श्रनन्तरं च 'एन' विश्वरूप त्रित एव इन्द्रमहायार्थ जघान । इन्द्रश्च 'तत्' हननजनितात्पापात् 'त्यमुच्यत' अतिमुकोऽभवत्। तत्र हेतु माह- "देवो हौति । यमात् स इन्द्रो देवः, अतोऽमिान् पाप- संश्लेषो न युक्त इत्यर्थः ॥ २॥ एवं विश्वरूपहननानन्तरं जनः कृतं संवादं दर्शयति- “त उ हेति। ते' लौकिका जनाः (विश्वरूपहननानन्तरम् ) एतदूचुः । एतच्छन्दपराम्टम्यं दर्शयति-- "उपैवेति । ये खल्वस्य वध्यस्य 'अवे- दिषुः' अजामिषुः, इमे 'एनः पापम् 'उपगच्छन्तु' । एव मुप- गन्तव्यं नदेनः किंरूप मिति प्रश्नपूर्वक माह- "कि मितौति । 'एषु' चितादिषु यत्' विश्वरूपवधजनित मेनः, यज्ञ एव तत्" एनो 'मृष्टां' जीत, ऋोषयदित्यर्थः। अतो 'यत्' एषां त्रयाणां पाचौनिजनादि निनयनम्, 'एतत् एतेन 'एषु' चितादिषु 'तत्' विश्वरूपाननजनित मेनो यजो 'विसष्टे' संलेषयति । तस्मादवह- ननपेषणादिजनितस्यैनसो रूपं पायादिनिर्भजन मायेभ्यो निनेतव्य मित्यर्थः ॥३॥ अथ तस्येनसस्तैरपि सतां निष्कृतिं दर्शयन् दक्षिणावतैव यागेन यष्टव्यं, नादक्षिणेनेति प्रसङ्गादाह- "त उ हेति । वय मपि 'इदम' एनः 'पर' परस्तादन्यच आधारान्तरे 'अस्मत्' अमात्तो नयामेति योजना। ‘क मभौति' 'कम्' पुरुषम् 'अभिलक्ष्येत्यर्थः । १--मा सू० ३.१.३८ । २-८-पुस्तके एष याठोऽधिक । ३- 'तत्-इति ठ, डा - 'यत्' इति ठ, डा. ५--- 'व्यस्मत्तोऽन्यच नयामेलि'-इति ज, म । 8- 17 ·। शतपथब्राझणम्। (२५० वा.) य एव दक्षिणारहितेन इविधा यजेत, तसिनिति शेषः । दक्षिणयागनिषेधं विपचयाधोपन्यासेनोपपादयति- "श्रात्यधि- ति । 'दृष्टे'-दति "मजू शुद्धौ”-दुत्यस्मालट, अदादित्वाच्छपो तुक ॥ ४॥ का तर्हि दर्शपूर्णमाम्योर्दक्षिणेति, ता माह- "तत इति । दर्शपौर्णमासिकर हविर्दक्षिणारहितं नैव भवेदिति अन्याहार्यरूपा दक्षिणा मकस्पयन्नित्यर्थः । अवाहरति यजसम्बन्धि दोषजातं परिहरत्यनेनेति व्युत्पत्त्याचाहायों नाम विग्भ्यो देय श्रोदनः । तथाच तैत्तिरीयकम् ~ “यदै यज्ञस्य र, यदिलिष्ट, तदन्या- हार्यणान्याहरति, तदन्वाहायस्यान्वाहार्यत्वम्" इति ॥ "तनानेति । 'तत्' पाट्यानां निनयनं पृथक् पृथगमंसृष्ट मेव कर्तव्यम् । 'तथा' सति 'एभ्यः' प्राप्येभ्यः 'श्रममदम्' अकलहं करोति। संसर्ग हि मदीयन्त्वदीय मिति कलहः स्यादित्यभिप्रायः॥ निनौतस्योदकस्यागारेण प्रतपनं विधत्ते- "तदभितपतीति । 'नथा' मत्येषां 'तत्' जलं 'श्टत' पक्कं भवतीत्यर्थः । १- यदा.प.५६ ए-पा०सू.२.१.७२ । ३- दार्शपोर्णमासिक'-इति ड। 8- "यशस्य हीन मन्चाहरतीति यन्याहार्यः । यध्वर्युरन्चाहार्यसञ्जकं दक्षिणार्थ तगडलरूप मोदनं चतुर्ण विजा दप्तियोवता सम्भाव्यते तत्परिमाणं ततोऽधिकं वा"-इत्यादि का यौ० २. ५, २७ सूटी। एष चौदनः दक्षिणामी पच्यत इति तस्यागेरपर नाम यन्याहार्य- पचन इति। ५-० सं० १.७.३.१ । ६- 'निनौल मुदक मङ्गाऐश प्रतपति-इति ।

·(२य. वा.) प्रथमकादम्। विहित निनयन मन्च मन्त्र विधत्ते- “म इति ॥ एव संस्कृत पुरोडाश परत्वेन स्तोति- "पनि ॥ ५ ॥ अस्य पररूपता मुपपादयितु मितिहास मुदाहरति- "पुरुष हेति । 'मेधोऽपचक्रामेति । यज्ञिय मारायो 'मेध' । 'तस्य' सज्नप्तस्य पुरुषस्य मकामादपकान्तो बभूवेत्यर्थ ॥ ६॥ “म दमा मित्यादि । एव पुरुषाश्वादिपशवालब्धेषु तन- स्ततो निक्रान्त 'म' मेध अन्ततं । दमा पृथिवौं प्रविष्टवान् । 'त' मेध पृथिवी 'खनन्त' विदारयन्त इव 'अन्वीपु' देवा अन्वेच्छन् । "दपुरच्छायाम्" इत्यस्मानिट् । ईदृषिध मेध पृथिया देवा' अलभन्त । “ताविमौ नौहियवाविति। स एव मेधो प्रोहियवरूपेण परिणत इत्यर्थ " । "तस्मादपोत्यादि । 'तस्मात्' मेधपरिणामरूप- खादेव, इदानी मपि 'एतौ' प्रोहियो मेधवत्कर्षणलक्षणेन खन- मेन लभन्ने कर्पका । अत खननप्राप्यत्वदर्शनात् मेधपरिणामरूपत्व मोहियायो वध्यवमाम मित्यर्थ । एतजामस्य फल माइ- "म यावदिति । स इति पूर्ववत यह एकवचनम् । 'अन्य यजमानस्य ने 'एते' पुरुषादय मर्वे पगव पानथा मन्तो थत्परिमाएविशिष्टवीर्यवद् हवि 'शु' १-वा. स. १.२३ ३, ४, ५ । का. श्री. सु.२५ २६ । २- गास्येतत् पद ४-पुस्तके ३-3.प. -'परिणतोऽभूदिय-इति । ५- यययेनेति पावत् । १२० ए.एण्यम् । t-ते पदे ८ पुस्तके ·शतपथबादागम्। ( २५.१मा) भवेयु 'अस्य बौहियवयो मर्वपशुमारब विदुषो यजमानस्य तनि- प्यादित पुरोडागादिक 'इवि', तावदीर्यवद् ‘हविरेव' भवति । एव सर्वपशुमारत्वात् पुरोडाग पशुरूप एव सस्क्रियत इत्यर्थ । इत्थ सर्वपशुमारतया पुरोडाशस्य पशुत्व प्रतिपाद्य सम्पत्त्यापि नर्भयति- 'प्रचो येति । लोमत्वगादिपञ्चावयवयोगात् 'पात प'-इति यदाहुरभिजा, 'सा' पाङ्गमम्पत् 'चो' श्रापि पुरोडा विद्यत इत्यर्थ र ॥ ७ ॥ ता मेव सम्पत्ति दर्शयति- “यदेत्यादिना । यदा खलु पुरो- डाशस्य पिटावस्या, 'अथ' अनन्तर मेव पिष्टषु लोमसम्पत्ति लोमवत् पिटाना सूक्ष्मत्वाद्, बहुलाच्च । यदा खलु मयवनार्थ मप श्रानयति, अथ तस्मिन् ममये पुरोडाशस्य त्वम् भवति त्वचौव लक्षणोभावदर्शनात् । सयवनावस्याया मामधावत्पत्ति । नावस्थस्य पुरोडाशस्य, लौकिकमासस्य च साम्य माह- "मन्नत इवेति । ग्टतावस्यस्य पुरोडाशस्यास्युत्पत्ति । ता मुत्पत्ति लौकि- कास्थिमादृश्येन प्रतिपादयति- “दारुण इवेति । ग्टतावस्यो हि पुरोडाशो 'दारुण' कठिन इव हि तस्मिन् समये भवति, लौकिक मस्यि कठिनम । ग्टतावस्याया पुरोडागो ऽस्यिमान् भवतीत्यर्थ । “उवामयिष्यन्निति । उद्दामनकाले यत् सयव- श्रत १-एव मित्यादे स्थाने 'एवञ्च मनुरुप मेव सस्क्रियते' इति । २- 'लोमत्वगादिपञ्चावयवयोगात् या पशो पाङ्गसम्पदमिरच्यते, सात्रापि पुरोडा विद्यते'-इति ।

·(य. वा.) प्रथमकाण्डम् । पुरोडाशस्य 'अभिघारणम्', अस्थन्तर्गतं मजाख्यं धातु मेव तेन स्थापयतीत्यर्थः । उतां पाशत्वमम्पत्तिं निगमयति- “एषो इति। एषा उ' एपेव ॥८॥ देवराजधाना मपक्रान्तमेधानां पुरुषादिपशूनां परिणाम- विशेष दर्शयन् तस्य प्रसङ्गादभक्ष्यता माह- "म य मित्यादिना । 'मः' इति पूर्ववद् बद्धवचनम्यामे एकवचनम ; ते देवा इत्यर्थः । "एतेषा मिति । किम्पुरुषादौना पशूनां मांम 'नाभितव्यं' न भवितव्यम् । तत्र हेतु माह- "अपक्रान्तेति । अपकान्तमेधलेन' यज्ञियत्वादित्यर्थः ॥ ६॥ १ [२.३.] । इति श्रौसायणाचार्यविरचिते माधये वेदार्थप्रकाणे माध्यन्दिनमतपथभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयाध्याय बतौयं प्राङ्गणम् ॥ - १- तु 'एतेषां पुपादिपभूगा मित्येवाः कथं न भवतीत्यपि विधार्यम् ; तेपा मेव धालम्भनेन पपकाम्नमेधावं ग्रुपतेऽन पठ- कण्डिकायाम् । तथाच एरोडायनामपिएकविशेषस्य मांसप्रतिनिधित्वं प्रकल्प हिंसारादित्ये एष श्रुतिसात्पर्य ययस्येत । २- 'सारमो मेध'-ति तमिव पुरस्तात् (१२९ ए .4)। ३-- एतत्पचितम्झेर मायसोपसंहाररूप मिदं मामयम् । रयाना मुत्यजिमिदान वहितम, सनिमयदमनार विदिता, धपि प्रभास किम्यस्य मोर-गरपोर-गरम मांसाना मभावत्वं सचिरसि ।

·। शतपथब्राझणम्॥ (२५. मा.) इन्द्रो ह युव वृवाय व्बुजं प्रजहार। स प्रहतश्चतुर्दा ऽभवत्तस्य स्फ्यस्तृतीयं वा यावद्दा यूपस्तृतीयं वा यावद्दा रथस्तृतीयं वा यावहाथ युत्र प्राहरत्तच्छुकलोऽशौर्यत सु पतित्वा शुरोऽभवत्तस्माच्छरो नाम यदुशौर्य्यतेवु मु सु चतुर्दा व्बुजोऽभवत् ॥१॥ तुतो हाभ्यां ब्राह्मणा यन्ने चरन्ति। हाभ्या राजन्य- वन्धवः संव्याधे यूपेन च स्फयेन च ब्राह्मणा रथेन च शरेण च राजन्यवन्धवः ॥२॥ स यत् स्फ्यु मादत्ते । युथैव तदिन्द्रो वृवाय व्बुज्ज मुदयच्छदेव मुवैषु एतु पाभने दिपते माव्याय व्युज मुद्यच्छति तस्मादै स्फ्य मादत्ते ॥३॥ त मादत्ते। देवस्य त्या सवितुः प्रसुवेऽचिनोर्बाहुभ्यां पूणो हुस्ताभ्या माददेऽध्वरकृतं देवेभ्य इति सविता वै देवानां प्रसविता तुत्सवितृप्रसूत एवैन मेतदादत्ते ऽश्चि- नोर्वाहुभ्या मित्यश्भुिनावध्व! तत्तुयोरेव वाहुभ्या मादत्ते न स्वाभ्यां पूष्णे हुस्ताभ्या मिति पूपा भागदुध स्तत्तस्यैव हुस्ताभ्या मादत्ते न स्वाभ्यां* बुजो वा एप तस्य नु मनुष्यो' भर्त्ता तु मेताभिर्देवताभिरादत्ते ॥४॥ . 'पूष्यों-इत्यादीनि पदानि च पुस्तके न सन्ति । 'ममुग्यो -इति च। + ·(२थ. ना.) प्रथमकाण्डम्। १३५ . श्राददेवरकृतं देवेभ्य इति । अध्वरो वे यजो यज्ञ- कृतं देवेभ्य इत्येवैतुदाह त सव्ये पाणौ कृत्वा दक्षिणे- नाभिमृश्य जपति सुश्यत्येवैन मेतद्यजुपति ॥ ५ ॥ सु जपति। इन्द्रस्य वाहुरसि दुक्षिण इत्येप वै वीर्य- वत्तमो य हुन्द्रस्य बाहुदक्षिणस्तुस्मादाहेन्द्रस्य वाहुरसि दुक्षिण इति सहुसभृष्टिः शतुनेजा इति सहसभृष्टिबँ स व्वुज अासीच्छतुतेजा यं तं बृवाय प्राहरत्त मुवै- तुत्करोति ॥ ६ ॥ व्यायुरसि तिग्मुतेजा दुति। एतदै तेंजिष्ठं तेजो यु- दयं योऽयं पुवत एप हौमालोकांस्तिर्युडन्नुपुवते* सुर- श्यत्येवैन मेतुद् दिपतो व्वा हुति युदि नाभिचुरेाधु अभिचुरेदंमुष्य व्वध दुति यात्तेन सुशितेनु नात्मान मुपस्पृशुति न पृथिवौं नेदनेन व्वजेण सुशितेनात्मानं वा पृथिवौं वा हिनसानीति तस्मान्नात्मान मुपस्पृ- शुति न पृथिवीम् ॥ ७॥ देवाय वा ऽश्रुसुराय । उभुये प्राजापत्याः पस्टधिरे ते ह स्म युदेवा असुरान् जयन्ति तुतो ६ स्मैवैनान् पुनरुपोत्तिष्ठन्ति ॥८॥ + 'ध'-इति । एक मुसरत्रापि सत्र ।

·शतपथनाझयम्। (२प्र.ग्रा.) ते ह देवा ऊचुः । जुयामो वा ऽसुरांस्तुतस्त्येवु नः पुनरुपोत्तिष्ठन्ति कथं न्वेनाननपजय्यं जयेमेति ॥ ६ ॥ सु हाग्गुिरुवाच। उदञ्चो वै नः पलाय्य मुच्यन्त ऽइत्यु- दञ्चो ह मवैयां पलाय्य मुच्यन्ते ॥ १० ॥ सु हाग्निरुवाच । बहु मुत्तरतः पुर्येप्याम्यथ यूय मितु उपसु रोल्स्यथ तान्सरुध्यैभिश्च लोकरभिनिधास्यामो युदु चेमालोकानुति. चतुर्थं तुतः पुनर्न सुहास्यन्त ऽहुति ॥११॥ सोऽग्निरुत्तरतः पुर्यैत् । अथेमु ऽइतु उपसुमरुन्ध- स्तान्त्सहरुध्यैभिश्च लोकैरभिन्युदधुयंदु चेमालोकानुति चतुर्थं तुतः पुनर्न सुमजिहत तदेतुन्निदानेन यत् स्तम्ब- यजुः॥१२॥ सु योऽसावग्नौदुत्तरतुः पर्येति । अग्निरेवैषु निदानेन तानध्वर्युरेवेत उपसुरुणद्धि तान्सरुध्यैभिश्च लोक- रभिनिदुधाति युदु चेमालोकानुति चतुर्थं ततः पुनर्न सुन्निहते तस्मादप्येतर्थसुरा न सुनिहते येन वैनान् देवा अवावाधन्त तेनैवैनानुप्येतर्हि ब्राह्मणा यच्चे ऽव- बाधन्ते ॥१३॥ यु उ एव युजमानायारातीयुति। युश्चनं दुष्टि त मेवैतदेभिश्च लोकरभिनिधाति यदु चेमालोकानुति ·(२थ ब्रा.) प्रथमकारहम्। चतुर्थ५ स वा एभिश्च लोकैरभिनिधधुदु चेमालोका- नति चतुर्थ' मस्या एव सुर्व हरत्यस्याः होमे सुर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः कि हि हुरेधुदन्तरिक्षर हरामि दिव५ हरामीति हुरेत्तस्मादस्या एव सुर्व हरति ॥१४॥ अथ तृण मन्तर्डाय ग्रहरति । नेदनेन ब्बुजेण सुर- शितेन पृथिवी हिनसानीति तस्मात् तृण मन्तर्द्धाय प्रहरति ॥१५॥ स प्रहरति । पृथिवि देवयजन्योषध्यास्ते मूलं मा • हिसिप मित्युत्तरमूला मिव वा ऽरना मेतुत्करोत्यादु- दानस्ता तुदाहौपधौनां ते मूलानि मा हिसिप मिति वर्जु गच्छ गोष्ठान मित्यभिनिधास्युन्नेवैतद्नपक्रमि कुरुते तानपक्रमि युद् व्रजेऽन्तस्तस्मादाह व्रजं गच्छ गोष्ठान मिति व्वर्पतु ते द्यौरिति युब वा अस्यै खुनन्तः क्रूरी कुवुन्यप मुन्ति शान्तिरापस्तुद्धिः शान्या शम- यति तुदद्भिः सुन्दधाति तुस्मादाह वर्पतु ते द्यौरिति बधान देव सवितः पर मुस्यां पृथिव्या मिति देव मैव- तत्सवितार माहान्थे तमसि बधानेति यदाह पर मुस्यां पृथिव्या मिति शतेन पाशैरित्यमुचे तुदाहु योऽस्मान् * 'स. वा' इत्यादिरेवदन्को गायः च-पुस्तके नास्ति । । 'कर'-इति सायणसम्मतः पाठः । 16

·। शतपथब्राझणम्।
(प्र. वा.)
द्वेष्टि युञ्च व्वयं विष्मस्त मुतो मा मौगिति यदि
नाभिचुरेद्या अभिचरेदमु मुतो मा मौगिति
ब्रूयात् ॥१६॥
अथ द्वितीयं प्रहरति । अपाररु पृथिव्य देवयुजनाद्
बध्यास मित्वररुह वै नामासुररक्षसु मास तु देवा अस्या
शुपानत तुथो ऽएवैन मेतदेपोऽस्या अपहते वज
गच्छ गोष्ठानं व्वर्पतु ते द्यौर्बधान देव सवितः पर मुस्या
पृथिव्या शतेन पाशैर्योऽस्मान् द्वेष्टि युञ्च व्वयं
विष्मस्त मुतो मा मौगिति ॥१७॥
तु मौदभिनिधाति । अररो दिवं मा पप्त हुति
युव वै देवा अरु मसुररक्षसु महानत स दिव मपि-
पतिपत्त मगिरभिन्यदधादररो दिवं मा पप्त इति स
न दुिव मपतत्तुथो ऽएवैन मैतुदध्वर्युरेखास्माल्लोकादन्त-
ऐति दिवोऽध्यमीत्तस्मादेवं करोति ॥ १८॥
अथ तृतीयं मुहरति । द्रसस्ते द्यां मा स्कन्नित्ययं वा
अस्यै द्रसो यु मस्या इम रुसं प्रजा उपजीवन्त्येषु ते
दिवं मा पत्तदित्येवैतदाह व्रजु गच्छ गोष्ठानं वर्षतु
ते द्यौर्बधान देव सवितः पर मुस्यां पृथिव्युटि शतुन
पार्शोऽस्मान् हेष्टि युञ्च व्वयु विष्णस्त मुतो मा मौ-
गिति ॥ १६॥

·(२. मा.) । प्रथमकाण्डम् । स वै विर्यजुपा हरति। चुयो वा इमे लोका एमिरवैन मेतुल्लोकरभिनिदधात्यद्धा वै तद्युदिमे लोका अद्धो ताजुस्तुस्मात् चिर्यजुपा हरति ॥ २० ॥ तूष्णों चतुर्थम् । स यदिमाल्लोकानति चतुर्थ मुस्ति वा न वा तेनैवैतुद् दिपुन्तं भ्रातृव्य मुवबाधतेऽनहावै तद्युदिमालोकानुति चतुर्थ मुस्ति वा न वानो ता- तूपणौ तस्मात् तूष्णी चतुर्थम् ॥ २१ ॥२॥ ॥ इति दितीयप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [२.४.] ॥ अथ वैदिकरणार्थ म्यादानविधि मनुसृत्य स्फ्यस्य वज्ररूपाने वक्त मिति हामम् श्राच?'- "इन्द्रो हेति । "तस्येत्यादि। 'तस्य' चतु विभक्तस्य वज्रस्य स्फरः बतौयोउंगः । न्यूनाधिकराहित्येन दतीयांमत्वज्ञानं दुर्लभ मित्यभिप्रेत्य पक्षान्तर माह - . "यावद्देति। हतीयाभागात न्यून मधिकं वा यावदेव किश्चित् तावानेव स्फ्य इत्यर्थः । एवं यूपस्तृतीय मित्यादौ योजना । चतुर्थभागस्य परि- "अथ यति । "तच्छकल इति । 'तत् तत्र देश' प्रहतः स वजः शकलो भूत्वा 'प्रमौर्यत' गौर्णोऽभूत् । भए शौर्यो भूमौ पतिला शरामना परिणत इत्यर्थः । पारशब्द निर्वकि-"तस्मादिति। पर्द्धाभवन मुपसंहरति-"एव मिति॥१॥ पामप्रकार माह- * 'चतुर्थ-इति क । 'चतुर्थ'-इति ख, ग । २.-'व्याच'-इति ज, झ, । २-'तो'-इति , है।

·२४. ॥शतपथनाहाम् (२५० ग्रा.) तेषां वज्रावयवानां पादौना माझणराजन्ययोर्व्यवस्था विनियोग माह- "तत इति । 'राजन्यवन्धवः' इचियजातीयाः 'संव्याधे' युद्धे चरमोत्यनुपङ्गः । “दाभ्या मिति सद्यो विभ- लति- "यूपेन चेति ॥ २ ॥ अथ तस्य स्फ्यादानं विधत्ते- "म यदिति। तच्छब्दयच्छ- ब्दाभ्यां प्रमिद्धिरभिधीयते । 'मः' प्रसिद्धोऽध्वर्युरित्यर्थः । “एव मेवैष इत्यादि। वृत्रवधार्थ मिन्द्रवत् विद्वेषणशीलं पापरूपं गg हन्तुं स्फ्यलक्षणं वज्र द्यच्छतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ विहित मादान मनूद्य मन्त्र विधत्ते - "तादत्त इति । देवस्य बेतिमन्त्रस्यर प्रागासात मपि ब्राह्मण विधेयविशेषे योजयितुं पुनराधायते -"सविता वा इत्यादिना । “न स्वाभ्या मिति । देवसम्बन्धिभ्या मेव बाहुभ्यां स्फ्यादानम्, न खकौयाभ्याम् । युक्रञ्चैतदित्याह- “वचो वा इति । एष स्फ्यो वचः, नत्परि- जामत्वात् । न हि मनुय्यस्तचं भर्तुं शक्रोति, अतो देवस्य वेति मन्त्रं प्रयुन्नानः तं स्फ्यलक्षणं वज्रं सविधाख्यादिदेवताभि- रेव 'बादते' आदानं कृतवान् भवति ॥ ४ ॥ "श्रादद इति । “अध्वरो वा इति। 'ध्वरः' हिंसाप्रत्यवायो न विद्यतेऽस्मिन्नित्यध्वर शब्दस्य यज्ञोऽर्थः । अध्वरं करोतीति 'अध्वर- कृत् । तथाच यज्ञकृतं देवेभ्य आदद इत्युक्तं भवतीत्यर्थः ॥ १, २-वा० सं० १.२३.१ । का. श्री. सू. २.६.१५ । २.-३० ए.०९०, ५४ पृ. २५० एव्यम् । तु ·. (२व्य. मा.) प्रथमकाण्डम् । २४१ "संग्यत्येवेन मिति । वक्ष्यमाणं मन्त्र जपतीति यत्, 'एतत्' एतेन एनं 'मंग्यत्येव' सम्यक् तनूकरोति, तीक्ष्णौकरोतीत्येव । "भो तनूकरणे"-इति' धातः । "श्रोतः ग्यनि-इत्योकार- लोपः ॥ ५ ॥ विहितं जप मनूध मन्त्र विधत्ते - “म इति । इन्द्रस्य दक्षिणो वाहुरतिशयेन वीर्यवान् , वृत्राख्यासुरवधकारित्वात् । अतः स एव व मौति ग्यस्य स्तुतिरिति याचष्टे - "एष वा इति । दितीयं भाग मनूय व्याचष्टे - "सहस्त्रष्टिरिति ! सहाई- भृश्यो ऽश्रयः ; यदा भजनानि हिंसाविशेषा चवधादिषु थे। क्रियन्ते स वचः सहस्रष्टि, । यः "शततेजाः' अपरिमितदीप्तिः, नादृशो वज्रः । म एव व मसौति स्फ्यस्तुतिः । वचस्मा मसिद्धिं द्योतयितुं 'व-गब्दः । “यंत मिति । 'तम्' उकविध 'यं वचं वृत्रवधार्थ मिन्द्रः प्राहरत्, 'त मेव' तदात्मक मेव अनेन मन्त्र- भागेन करोतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ बतीयमाग मनूध व्याचष्टे- “वायुरमीति । य: "तिग्मतेजाः' वायु, म एव व ममोति स्तुतिः । वायोस्तिमतेजस्व मुपपाद- १-इन्द्रस्य वारसोति वा• सं.१.२४.२। २-दिवा प.३० ३-पा.सू. ७.३००। -प्रथमा टोप्पनी दरख्या । का मौ. सू. २६ १७॥ ५- "भिनं पाको मारण मिति यावत् । सहखमयाकाचा शत्रणा भयिस्य स सइसमरि"-इति महो।

·१०२ ॥शतपथवाराम (२५० रा.) थति ~ "एतद्दा इति । य 'श्रय' वायु 'पवते' अन्तरिक्षे चरति, एतत् खलु तेजसा मध्ये तेजखितम तेज । दूम मेवातिशय मुपपादयति- “एष हौनि । अग्न्यादितेजोऽन्तर हि कुवचिदेव, परिच्छिन्नम्, 'एष हि' वायु इमान् सर्वान् लोकान् 'अनुक्रमेण 'नियंग'वृत्ति 'पवते' युगपयानोतीत्यर्थ । अस्य प्रयोजन माह - "सग्यतीति । 'एतत्' एतेन उक्त विध- वायुतादाम्यातिपादनेनेत्यर्थ' । "मुय्य वध इति। अभिचारप्रयोगे "द्विषतो वध'"-इत्यस्य स्थाने 'अमुस्य' देवदत्तस्य वध इति शबोनाम निर्दिशदित्यर्थः ॥ एतेन मन्त्रजपात्तौणीकृतेन रफोनात्मनोऽन्यस्य निषेधति - "तेनेति । "हिनसानि' हिमित करवाणीत्यर्थ । "हिसि हिसायाम्"-दत्यस्मालोटि रूपम् ॥ ७॥ अथ स्तम्पयजुर्हरण विधित्सुम्तस्यासरनिहरणलक्षण प्रयोजन व माख्यायिका माह "देवायेति । प्रजापतेहि हे स्वियो- दितिरदितिश्च । तपादिते पुचा देवा , दिते पुत्रा अमरा; श्रत 'उभयेऽपि 'माजापत्याः' प्रजापते पुषा । ते 'पम्पधिरे' पहा कृतवन्तः । यदा सानु 'ते' देवा अमराम् जयन्ति, 'तत' अमन्नरमश मेव 'एनान्' देवानभिलक्ष्य पुनरसरा उत्तिष्ठन्ति । प सस्पर्श - १-पत्र दिइन्तेर्वधादेशे रुप ध इति । वधादेशस्त धनतम्यादित (पा.सू... १२ यती पत्र इचिदपि दिसाय पवईयादि- पंधो पामते, म स समीचीन , थपि बन्धना बधधातुस्तु मवर्गा- यातिरिक्ष विक। २-धा. प. १९॥

·रिय० वा.) प्रथमकाण्डम् ॥ "उदोऽन_कम्मणि"-इति' पर्युदामादिह चोर्ध्वकर्मवादात्मनेपदा- भाव ॥८॥ सत्य - अथ देव कृत जयोपायचिन्तन मुपन्यस्यति - "ते हेति । 'अनपजय्य' जेतु मशक्यम् ‘एनान्' असुरान् केन खलु प्रकारेण पुनरुत्यानरहित जयेमेत्येव विचारितवन्त इत्यर्थ । "वय्यजय्यौ शक्यार्थ"- इति जयति निपात्यते ॥८॥ अथामिनोपदिए जयप्रकार'दर्भयति- “स इति। 'न 'अस्माक सकामात् उदङ्मुखा मन्त 'पलाय्य' पलायन कृत्वा "प्रय गौ- इत्यस्मात् को ल्पा", "उपमर्गस्यायतौ” इति लत्वम् । अमिनोक वाक्य मिति श्रुति खय मेवानुवदति "उदश्वो देति ॥ १० ॥ एव मुत्तरतोऽवस्थितानसुरान् जेत ममिरेवोपाय देवान् प्रत्युपदिशति- “म हेति । “दत इत्यादि। 'दूत' अस्मात् वेदि- लक्षणात् स्थानात् 'उपमरोस्थथ' उपसरुद्धवान् प्रतिवद्धगतानसरान् करिष्यथ । 'अय' अनन्नर मेव वय 'एभि' पुरोवर्निमि पृथिव्यादिभि स्विमिली के 'अभिनिधास्याम' अमित मर्वतो निरुद्धगतोन् निहितान् करिय्याम 1 यदा , अभितो नितरान् चितान् त्याजितान् करिय्याम । इमाम लोकान् 'अति' अतिक्रम्य ५-पा.सू. १२२। २-मा. सू.१११। ९-मा. प. 8000 -पा.९.०१०। ५-पर.सू. ८२ १८। ६-परराष्ट्राभितत्वादिति भाव । -चावलक्षचादित्य स्यादतिहासिकाना मिति विघम् ।

·. २ २०२ पातमथवाझगम्। (२५० मा.) यति - "एतद्दा इति । य: 'अयं' वायु: 'पवते' अन्तरिक्षे चरति, एतत् खलु तेजमां मध्ये तेजखितमं तेजः। दूम मेवातिपय मुपपादयति- “एप हौति । अग्न्यादितेजोऽन्तरं हि कुत्रचिदेव, परिच्छिन्नम्, “एष दि' वायुः इमान् सर्वान् लोकान् 'अनुक्रमेण 'निर्यम्'त्तिः पवते' युगपट्यामोतीत्यर्थः ॥ अस्य प्रयोजन माह- "मग्मतीति । 'एतन्' एतेन उन्नविध- वायुतादात्म्यप्रतिपादनेनेत्यर्थः । “मुख्य वध इति। अभिचारप्रयोगे "दिषतो वध:"-दत्यस्य स्थाने 'प्रमुथ' देवदत्तस्य वध इति गोमाम निर्दिोदित्यर्थः ॥ एतेन मन्त्रजपात्तौक्षणीकृतेन स्पोनात्मनोऽन्यस्य च संपर्ण निषेधति- "तेनेति । 'हिनमानि' हिमितं करवाणैत्यर्थः । "हिमि हिमायाम्"-दस्यसमालोटि रुपम् ॥ ७ ॥ अथ स्तम्पयशुहरणं विधिमस्तस्यासरनिहरणलक्षणं प्रयोजन वा माख्यायिका माह- "देवायेति । प्रजापतेहि दे स्त्रियो,- दितिरदितिश। तत्रादितेः पुत्रा देवाः; दितेः पुत्रा अमरा श्रतः 'उभयेऽपि 'प्राजापत्याः' प्रजापतेः पुचाः। ते 'पम्पृधिरे' पद्धा कृतवन्तः । यदा खन्नु 'से' देवाः असुरान् जयन्ति, 'ततः' अनन्नरसण मेव 'एमान्' देवानमिनक्ष्य पुनरसरा उत्तिष्ठन्ति । - १-चत्र हि मोवंधारशे रुप ध इति । वधादेशस्त व्यत्तस्यादि. (पा. सू. २... १२. पती पत्र बघिदपि हिमाघ पवर्गीयादि. पंधी दृश्यते, न स समोचोन , पाप बन्धना? बधधातुस्त पवर्गों- धादिति विक। २-वधा• प. १८ ·(श्य. मा.) । प्रथमकारयम्। "ते इति । "उदोऽनकर्मणि"-इति' पर्युदामादिह चोर्ध्वकर्मलादात्मनेपदा- भाव ॥८॥ अथ देवे कृत जयोपायचिन्तन मुपन्यस्थति 'अनपजय्य' जेतु माक्यम् ‘एनान्' असुरान् केन खलु प्रकारेण पुनरुत्थानरहित जयेमेत्येव विचारितवन्त इत्यर्थ । “चय्यत्रय्यौ क्यार्थ" इति जयतेर्यति निपात्यते ॥६॥ प्रथामिनोपदिष्ट जयप्रकार दर्शयति- “म हेति। 'न' प्रमाक सकागात् उड्मुखा सन्त 'पलाय्य' पलायन कृत्वा "प्रय गौ"- इत्यस्मात् को रुपए, "उपसर्गस्यायती"-इति तत्वम्। अमिनोक मिति श्रुति खय मेवानुवदति- "उदयो वाक्य सय हेति॥ १० ॥ एव मुत्तरतोऽवस्थितानसुरान् नेत ममिरेवोपाय देवान् प्रायुपदिशति- “म इति । "इत इत्यादि । 'इत' अस्मात् वेदि- लक्षणात् स्यानात् 'उपमरोत्स्यथ' उपमरुद्धान् प्रतिबद्धगतानसुरान् करियथ । 'अथ' अनन्तर मेव वय 'एभि' पुरोवर्निमि पृथिव्यादिमि स्विमिलाके 'अभिनिधास्याम' अमित सर्वतो निरुद्धगतोन् निहितान् करियाम' । यदा, अभितो नितरान् विधान् त्याजितान् करिय्याम । इमाम् लोकान् 'अति' अतिक्रम्य -भा.पा.१७४। १-पा.सू.१ १२॥ २-पा. सू.६ १.१॥ -पा.सू. ०१.३० ५-पा. सू.६२ १९॥ ६-परराष्ट्राश्रितवादिति भाव । --चावलक्षणादित्वा स्यादेतिहाभिकाना मिति विवेच्यम् ।

·. १४० शतपथब्राह्मणाम्। (२५० वा.) यत् चतुर्थ लोकं जात मस्ति', अस्माक मप्रत्यक्षम, तेनापि त्याजितान् करिय्यामः । 'ततः' अनन्तर मसुराः पुनः 'न संहा- स्यन्ते' मङ्गता न भविष्यन्ति, विशौर्शा वाधिता एव भवेयुरित्यर्थः । "श्री छाड्न गतो"-दुतिर धातुः ॥ ११ ॥ इत्य मनिनोनं वाक्यं श्रुत्वा तथैव नैर्देवैः कृतं श्रुतिरुप- बनानि-- “मोऽगिरिति । अमिः 'उत्तरतः उत्तरम्यां दिर्शि 'पर्यत्' पर्यगच्छत् । अग्मिवाक्ये हि चिकौर्षितार्थोपदेशनात् मवि- व्यदर्थवाचिनो स्टरः प्रयोगः ; श्रुतिवाक्ये तु नितार्थप्रतिपादनात भूतानद्यतनवाचिनो लडः प्रयोग इत्येतावान् भेदः । “तदेतदित्यादि। यदव स्तम्ब यजुर्हरणं करिष्यते, एनन् 'निदानेन' मूनकारपेन निरूप्यमाणं मत् देवे. तं 'तत्' असर- निरमनम् । श्रतो यशविघातकासुरनिहरणार्थ स्तम्बय ईरण मिति विधिस्वयः ॥ १२॥ “म योऽमाविति। स्तम्पयजुर्हरणसमये 'योऽमौ' प्रानौधो वेदेहत्तरतः परीत्य वर्तते । 'एप.' 'निदानेन' मूलकारणेन निरूप्यमाणः मन् 'अग्निरेव' । पोऽग्निः पुरा अमराग्निरोद्ध मुदक् पर्यंत, तदात्मक एवामौध इत्यर्थः । मनु तत्रोपरोधका देवाः,, नास्थानीयरविता मध्ये का १-चतुर्थलोकं भात मरित'-इनिभ, 'चतुषलोकशात मन्ति'-इति । २-ऐतिहासिकपक्षे वधान्तिर मूहम् । ३-शुकथा.॥ 8--पा-३.३.१३, ३.१. १११ सूचे प्रयये ।

·(स्य मा.) .प्रथमकाण्डम् । . . . इति तं दर्शयति- “तानध्वर्युरिति। येनोपायेन पुरा देवा असुरानवाधिषत, तेनैवोपायेन यज्ञानुष्ठानसमये नदियातिनोऽसरा बाधितच्या इति निगमयति- "तस्मादिति ॥ १३ ॥ न केवलं स्तम्बथजुषोऽसरनिहरणं प्रयोजनम्, शचुनिहरण मपि तत्प्रयोजन मिति प्रतिपादयति- “य उ एवेति । 'अरा- तौयति' अरातिरिवाचरति। "उपमानादाचारे”-इति' क्यच् । यव 'एन' यजमान माक्षादेव 'देष्टि' बाधते । 'तम्' उभयविधं शत्रुम् । अन्यत् पूर्ववत् । पृथिव्या एव मकामात् स्तम्बयजुर्हरणं कर्त्तव्यं, 'नान्तरिक्षा- देरित्यभिप्रेत्याह- “स वा इति । पृथिव्यादिभिस्त्रिभिर्लोकः नदतिरिकेन चान्येन चतुर्थेन लोकेनासुरानिरस्यन् 'अमौ' अध्वर्युः 'अस्याः' पृथिव्या एव सकाशात् ‘सव' स्तम्ब यजुईरति, नान्त- रिचादेः । 'हि' यस्मात् 'अस्याम्' एव भूम्यां 'मे' अन्तरिक्षादयः मर्व लोकाः प्रतिष्ठिताः, तस्मात् स्तम्वयजुर्हरणस्य प्रथमपर्यायवत् द्वितीयादिपर्यायाणा मपि पृथिव्या एव सकाशाद्धरणं युक्त मित्यर्थः । एतदेव व्यतिरेकमुखेनोपपादयति- "किं हौति । 'यत्' यदि "अन्तरिक्षं हरामि", "दिवं हरामि”–इत्येवं स्तम्वयजुरेत्, तदा 'कि' नाम 'हरेत् ।' अन्तरिचालोकयोः हर्त्तव्यस्य स्तम्बस्या- भावात् न तब तहरणं सम्भवतीत्यर्थः । “तस्मादिति । प्रायुक्त- 'निगमनं स्तम्वयजुर्हरणार्थम् ॥ १४ ॥ 1 २-१४३ १० १५५० दश्यम् । १.पा. सू. ३.१ १.। 19.

·१४६ । शतपथवाझयम्। (२. श्वा) बणान्त नविशिष्टं स्फोन प्रहरणं विधत्ते- "अयेति । वणान्तर्धानस्य प्रयोजन माह- "न हिनमानौति । णानन्त ने हि तौलणेन स्फ्य-रूपापनेन वज्रेण पृथिवी हिंमिता स्यात्, तद्धिमानिवृत्तये प्रहरणममये रण मन्नर्धाय तस्योपरि प्रहर्तव्य मित्यर्थः ॥ १५ ॥ विहितं प्रधरण मनूद्य मन्त्र' विधत्ते- “स प्रहरतीति । श्रोषध्यास्त इति मन्त्रभागं व्याचष्टे- “उत्तरमूला मिति । रफ्य माददानोऽध्वर्युः 'एना' पृथिवीम् 'उत्तरमूलाम' उपरिभागाव- स्थिनमूलयुका मिव खल्वेतत् करोति । श्रत उत्तरमूलत्वेन महरणात् तद्धिंमागवायां नदभावो ऽनेन प्रार्थत इत्यर्थः । मन्त्रगतौषधिशब्दस्य जात्यभिप्रायेणेकवपनान्तता दूत्यभिप्रेत्य ध्याचष्टे- "श्रोषधीना मिसि । माहरणनिष्पत्रस्य महासम्म पांगोरादानमन्त्र मनद्य व्याचष्टे-- “प्रगङ्गच्छति । 'अभिनिधास्यन्' अभितो निवस्यन् खल्वध्वर्युः "एतत्' अमरजानम् 'अनपक्रमि' अपक्रमणरहित मितमातो गमन- रहितं कुरुते। तत् खवनपक्रमि यद् 'प्रजे' गोठेऽन्तनिरुद्यते, अतोऽस्य मन्त्रमयोगस्य पपक्रमणाभावः प्रयोजन मित्यर्थः । १. २५. १। का. श्री. सू. १.१.१५, १६ । यत्रालि मतान्तरविचारस स पाम्य टोकापा (या. दे.)रथम् । २-पा.१.१.९.५८रण्यम्। ३-पासो -ति जादिषु । ..-या. सं. १.२५.२१ का. यो. सू. २.६.१०॥

·(२च्य.वा.) प्रथमकाण्डम्। बधा- वैदिप्रेषणमन्त्र मनद्य तात्पर्य माह "वर्षविति। 'प्रस्य षष्ठ्यर्थ चतुर्थो । 'अस्याः पृथिव्याः सम्बन्धिनि 'यत्र' स्थाने वेद्यर्थ खनन्तः 'क्रूरं' निठुरं कुर्वन्ति तेन च तां पृथिवीम् 'अपघ्नन्नि' हिंसन्ति। ; अतः खननजनितां हिंसा मनेन मन्त्रप्रयोगेण भान्ति- रूपाभिरेवाद्भिः पुनः प्रशमय्य सन्दधातीत्यर्थः ।। प्रजङ्गच्छत्यादिमन्त्राणां कात्यायनः स्पष्टं विनियोग मसूत्रयत्- “जङ्गच्छेति पुरोष मादत्ते, वर्षतु न इति वेदिं प्रेक्षते, नेत्युत्करोनि"-इनि'। उत्करे निधानमन्त्रस्य अभिप्राय माविस्करोति- “देव मेवैतदित्यादिना। "पर मस्यां पृथिव्याम्”-इत्यस्य व्याख्यानम् - "श्रन्धे तमसीति । सर्वप्रकामरहितेऽतिगयिते नममि, यस्मिन् बद्धो न पुनरावर्तते, सादृशे स्थान इत्यर्थः । 'अमुचे'-दुति, अमोचनाये- त्यर्थः; न हि शतमझ्याकः पार्बद्धः स्वात्मानं मोचयित मौष्ट दूत्यभिप्राय: ॥ अभिचरतः प्रयोगे विशेष माह- "या"-इति । अनभिचरतः प्रयोगे मन्त्रगतस्त मिति यः शब्दा, तस्य स्थाने 'अभिचरतः यजमानस्य शत्रुनाम द्वितीयया निर्दिग्य मन्त्रः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः ॥ १६ ॥ एवं स्तम्वयजुर्हरणस्य प्रथमपर्याय मभिधाय दितीयपर्यायार्थ 1-वा० सं० १.२५.३ । का• श्री. सू. २. ६.१८ । २- मा. २. ३.६२ सू० वा. १५.६। ३-१. 8- का. श्री. सूर.६९,का ५- वा. सं० १. २५. ४ । का श्रौ सू. २. ६. १६ ।

·१४८ । शतपथब्राह्मणम् । (२५० रखा.) प्रहरणादिकं समन्त्रक' विधत्ते- "येति । मन्त्रप्रतिपादित मरस्वधप्रार्थन मुपपादयति- "अररहेति । 'अररुः' नाम असर- रचसम्, सराणां विरोधि रचो बभूव । 'रच:'-शब्दात् “अनमन्ता- दित्यकारः ममामान्तः। देववदेव इदानीन्तनोऽध्वर्युरप्यपारर मित्यनेन मन्त्रेण पृथिव्याः सकाशादपहन्ति । “जङ्गच्छेत्यादिकस्य सर्वस्य द्वितीयपर्याये प्रयोज्यस्यापि प्रागुक्त एवार्थ इत्यभिप्रेत्यानु- वदति- “जङ्गच्छति ॥ १० ॥ उत्करे न्युप्तस्य स्तम्व यजुषोऽभिधानं समन्त्रक विधत्ते- "त मिति । 'अभिनिदधाति' उपरि हस्तनिधानेन अधस्तात् क्षिपती- त्यर्थः। 'मा पत' इति पतनाभावप्रार्थनं समर्थयितुं पुरादत्त मुदाहरति- “यच वा इति । " दिव मिति । 'मः' देवरप- इतोऽरसः अपिपतिपत्' दिवं पतितं गन्तु मैच्छत् । 'त' तथाविधं पिपत्तिषु मररुम, उत्तरतः परिगतः 'अग्निः' 'अभिन्यदधात्' उपरि हस्तनिधानेनाधस्तात् प्रेरितवान्। किं ब्रुवन् ? हे अररो ! "दिवं' पुस्लोक ‘मा पप्तः' मा प्राप्नुहोति । “पत्न्ट गतो"-इत्यमाणुडि स्टदिलादड्', "पतः पु मिनि' पुमागमः। एव मनिनाभिनिधाने १-वा. सं. • १. ९६.१ । का• यौ• सू. २. ६.९१ । यस्ति पात्र विचार भावान्तरघटितः (या. दे. टोका रय्या)। २-पा. मु.५.४.१.३१ ३-वा.सं. १.२६. २ । का. श्री. सू. २.६.२२ । -भा.प.' ५-पा.सू.११.५५ । -पा. सू....१८।

·(श्य.बा.) प्रथमकाण्डम्। १४ कृते मति, मोऽररुर्दिवं न प्राप्नोत् । तदेवेदानी मप्यध्वर्युः स्तम्ब- यजुर्हरन् 'स्माद' भूलोकात् 'एनम्' अररम् 'अन्तरेति' अन्तरितं व्यवहितं करोति । श्रामोधश्चतन्मन्त्रकरणकनोकराभिनिधानेन 'दिवः अन्तरिक्षात् त मसुर मन्तरित करोतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ अथ बतौयपर्यायं विधत्ते- “थेति । मन्त्र व्याचष्टे-- "अयं वा इति । 'अस्याः पृथिव्याः सम्बन्धिनं 'य मिम' मधुरादिरसं सर्वाः मजा उपजीवन्ति, अयं 'खल्वस्याः पृथिव्याः 'द्रप्सः । तथाच हे पृथिवि ! 'ते' वदीयः “एषः' रसः 'दिवं' धुलोकं 'मा पतत्' मा पतलिति 'इमम्' अर्थम् एषः' मन्त्रो बूत इत्यर्थः । असिन् बतीयेऽपि पर्याये अजङ्गच्छेत्यादिकं सर्व पूर्ववत् प्रयोगव्य मित्य- भिप्रेत्य तत् पठति- "व्रज मिति ॥ १६ ॥ उक्त समन्वकं चिईरण मनूद्य प्रशंसति- “स वा इति । 'दमे पृथिव्यादयः प्रमिद्धाः यो लोकाः। तथा च त्रिष्कृत्वो हरणेन 'एभि.' स्त्रिभिरेव लोकः एनम्' अररुम् 'अभिनिदधाति' अभितो नितिपति, बाधत' इति यावत् ॥ यजुर्मान्त्रेण हरणस्य लोकत्रयस्य च साम्य माइ- “श्रद्धा वा इति । 'मे' पृथिव्यादयः 'लोकाः' इति यत्, तन् ‘श्रद्धा वै' प्रत्यक्ष मेव खलु । यदेतद्धरणमाधनं यजुः, तदपि 'श्रद्धो' श्रद्धव प्रत्यव मेव ; अनुष्ठेयार्थस्य साक्षात् प्रतिपादकत्वात् । अतो यजुषो . १--व्यवडिव मियादियो झ-ठाभ्या मन्यत्र न दृश्यते । २- वा. स. १.२६ । का यौ.सू.२ ६. २३ । २- 'निहरण-इति ठ, ड। 8-'प्रतिवाधत-इति ठ, ड।

·१५० । शतपथब्राझणम् । (२५०मा०) लोकानाच प्रत्यक्षत्वमाम्यात्, चिवारं यजुषा हरणेन लोकत्रया- देवाम्याररोधिो युक्त इति निगमयति- "तस्मादिति ॥ २० ॥ अमन्त्रक चतुर्थ पर्यायं विधत्ते- “प्पी मिति। तस्य प्रयोजन माइ- "म यदिति । 'इमान्' प्रागुतान् चौन् लोकान् अतिक्रम्य, यत् 'चतुर्थ' लोकजातम्, तत् 'अस्ति वा न वा'-इति मन्दिग्धम् । अत्यन्तविप्रकृष्टवनानुभवपथानवतारात् । एतच्चतुर्थ- हरणजेनेव मन्दियामानेन लोकजातेन विद्वेषणं कुर्वन्तं शत्रु मववाधते । एतदुपपादयितुं तूष्णी-हरणस्य लोकचयव्यतिरिझस्य चतुर्थ- स्थानस्य च साम्य माह- "अनद्धा वा इति । 'अना' अप्रत्यक्ष मित्यर्थः। तूपी-हरण मप्यनुष्ठेयार्थप्रतिपादकमन्त्रमयोगाभावाद- स्परवेन 'अनद्धः' अप्रत्यक्ष मेवेति ॥ २१॥ ४॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये घेदार्यप्रका माध्यन्दिममतपथभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयाध्याये चतुर्थ धामणम् ॥ ९- "सटणं माखान्तरात्" इति का श्री. २.६.२७ स. टीकायाम् । २- दिनाक्षणे पुरोषादानं, वेदिप्रेक्षयं, परोपनिरमगति बोणि कर्माणि विदितानि । तत्र प्रथमं तावत् पुरोधादाना मेव अवयु. सहित स्पा मादाय सये हो सटम त निधाय दक्षियेन इनामभ्य समाजनेन सिटीकरोति । ततस्ततवं या मुदाय निधाय दम्याधनाए मुवि स्पो प्रहाति, नेर मा. रनोतणात पुरोध पतन एनाति। वयं पौयादानं सम्पाय ततो येदि-प्रेक्षते । महोतं च तत् पुरोप छुपरे निधिपति । एस मुनरोतरं च कथिम, सत्र मधेश त्रि, तूष्यों समादिति विक प्रसपदेमादनम्तमधन्यागिशिर उसले । .

·(२०५बा.) प्रथमकाण्डम्। देवाश्च वा ऽसुराय । उभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे तुती देवा ऽअनुव्य मिवासुरथ हासुरा मेनिस्माक मेवेदं खुलु भुवन मिति ॥ १॥ ते होचुः। हुन्तेमां पृथिवौं विभुजामहै तां विभ- ज्योपजीवामेति ता मौष्णैथुमभिः पश्चात् माञ्चो विभुजमाना ऽअभीयुः॥२॥ त? देवाः शुश्रुवुः। विभजन्ते इ वा ऽइमा मुसुराः पृथिवीं प्रेत तुदेप्यामो युवेमा मुसुरा विभुजन्ते के ततः स्याम युदस्यै न भुजेमडीति तु यन्नु मेव विष्णु पुरस्कृत्येयुः ॥३॥ तु होचुः । अनु नोऽस्यां पृथिव्या माभजतास्त्वेव नोऽप्यस्यां भाग दुनि ते हासुरा अस्वयुन्त ऽदयोचु- विदेवैष विष्णुरभिशेते तावदो दद्म हुति ॥ ४ ॥ व्वामनों हविष्णुरास । तद्देवा न जिहीडिरे महदै नोऽये नो यजुसम्मित* मुटुरिति ॥ ५ ॥ ते प्राचं विष्णु निपाद्य । छुन्दोभिरभितः पर्यटन गायपेण त्वाच्छन्दसा पुरिटहामीति दक्षिणतस्वष्टुभेन त्वाच्छन्दसा पुरिएलामीति पयाजागतेन त्वाच्छन्दसा परियहामीत्युत्तरतः। . 'पराम्मित-तिक, से।

·१५२ शतपथब्राह्मणम् ॥ (२प्र० ३त्रा) V तं छुन्दोभिरभितः परिगृह्य । अग्नि पुरस्तात् समा- धाय तेनार्डन्तः श्राम्यन्तश्चरुस्तेनेमा सुम् िपृथिवीर समुविन्दन्त* तादेनेनेमा सुर्वा समुविन्दन्त तस्माद् वेदिर्नाम तुस्मादाहु-वती ब्वेदिस्तावही पृथिवीत्ये- तुया होमा सुार समुविन्दन्तैव ह वा इमार सर्वा५ सपुत्नाना सुंघले निर्भजत्यस्यै सपुत्नान्य ऽएव भेतहेद ॥ ७॥ सोऽयं विष्णुर्लानः। छुन्दोभिरभितः परिग्रहीतो- ऽग्निः पुरस्तान्नापक्रमण मास स तुत ऽएवौपधीनां मूला- न्युपमुम्नोच ॥८॥ ते ह देवा जिचुः। क नु विष्णुरभूत् क नु‘युशो ऽभूदिति ते होचुम्छन्दोभिरभितः पुरिगृहोतोऽमिः पुर- . स्तान्नापक्रमण मस्त्युचैवान्विच्छतेति तं खुनन्त इवान्वीपुस्तं • व्यग्लेऽन्यविन्दस्तस्मात् अङ्गुला व्वेदिः स्यात्तुदु हुापि पाञ्चिस्यङ्गुला मेव स्यौम्युस्याध्वरस्य व्येदि चक्रे ॥६॥ तदु तथा न कुर्यात् । श्रोपधीनां वै स मूलान्धुपा- म्वोचत्तस्मादोपधौना मेव मूलान्युच्छेत्तवै ब्रूयाद्युन्येवाव विष्णु मन्नुविन्दस्तस्माइदिम ॥ १० ॥ तु मनुविद्योत्तरेण परिग्रहेण पुर्यगृहन् । सुक्ष्मा चासि शिवा चासोति दक्षिणत ऽद्मा मेवैतत् पृथिवीर ' 'मुमविन्दम्त'-ति ग, च। 1 'सपनार-इति का ·(२०५बा.) 1 प्रथमकाण्डम् । संविद्य सुक्ष्मा शिवा मकुर्वत स्योना चासि सुपुदा चासौति पश्चादिमा मेवैतुत् पृथिवी संविद्य स्योनार सुपुदा मकुर्वतो वती चासि पुयस्वतौ चैत्युत्तरतु इमा मेवैतत् पृथिवीर संविद्य रुसवती मुपजीवनौया मकुर्वत ॥ ११॥ स वै चिः पूर्व परिग्रहुं परिगृह्णाति । चिरुत्तरं तत् पद कृत्वः पड़ वा ऋतुवः संवत्सरस्य संवत्सरो यजुः प्रजापतिः स यावानेव यज्ञो. यावत्यस्य माचा तावन्त मेवैतत् पुरिग्रह्णाति ॥ १२ ॥ पभिर्व्याहृतिभिः। पूर्व परिग्रहुं परिगृह्णाति पङ्- मिरुत्तरं तद् द्वादश कृत्वो द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य संवत्सरो यजुः प्रजापतिः स यावानेवु यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावन्त मेवैतत् पुरिगृह्णाति ॥ १३ ॥ व्याममात्री पश्चात् स्यादित्याहुः। एतावान् पुरुषः पुरुपसम्मिता हि अरनिः माची विडि यज्ञो नाव मावास्ति यावती मेषु स्वयं मनसा मुन्येत तापतों कुर्यात् ॥ १४॥ अभितोऽग्नि मुटुसा उन्नयति। योपा वै वेदिळपामिः परिगृह्य वै योपा ब्बुपाणुर शेते मिथुन मेवैतत् प्रजननं कियते तुम्मादभितोऽग्नि मुटुसा उन्नयति ॥१५॥ .

·शतपथवाक्षणम्। {२५० ३बा.) सा वै पश्चादुरौयसौ स्यात्। मुध्ये सुवारिता पुनः पुरुस्तादुर्येवु मिव हि योपां प्रशासन्ति पृथुश्रोणिळिम- प्टान्तरा सा मध्ये सङ्कायेति जुष्टा मेवैना मेतुद्देवेभ्यः करोति ॥१६॥ सा वै प्राक्प्रवणा स्यात् । प्राचौ हि देवानां दिगुथो उदकमवणोदीची हि मनुष्याणां दिग् दक्षिणतः पु- रोपं प्रत्युदूहत्येपा वै दिक् पितृणा* सा युद्दक्षिणा- प्रवणा स्यात् धिमे ह यजमानोऽमुंलोकु मियात्तथो ह युजमानो ज्योग् जीवति तस्मादक्षिणतः पुरीयं प्रत्युदू- हति पुरीपवती कुति पशुवो वै पुरीपं पशुमती' मेवैना मेतत् कुरुते ॥ १७ ॥ तां मृतिमार्टि। देवा ६ वै सङ्घामु सन्निधास्यन्तस्ते होचुईन्त युदस्यै पृथिव्याऽयुनामृतं देवयुजनंतच्चन्द्रुमसि निधामहै स युदि न ऽदतोऽसुरा जुयेयुस्तुत एवार्चन्तः श्राम्यन्तः पुनरभिभवेमेति स युदस्यै पृथिव्या ऽअनामतं देवयुजन मासीत्तुचन्द्रमसि न्युदधत तदेतचन्द्रमसि कृष्णं तस्मादाहुयन्दुमस्यस्यै पृथिव्यै देवयुजन मित्युपि ६ वा अस्यैतुस्मिन् देवयुजन ऽद्रष्टुं भवति तस्माई प्रतिमार्टि ॥१८॥ "पितकार- 1 'पशुमतो-ति ·(श्थ. ५वा.) ।प्रथमकाण्डम्। १५५ स प्रतिमाटि । पुरा क्रूरस्य ब्बिसुपो बिरशिन्निति सङ्घामो वै क्रूरः सङ्घामे हि क्रूर कियते इतः पुरुषो हतोऽश्वः शेते पुरा ह्येतत् सङ्ग्रामाच्युदधत तुस्मादाइ पुरा क्रूरस्य व्विसृपो विरशिन्नित्युदादाय पृथिवौं जीवुदान मित्युदाहाय हि युदस्यै पृथिव्यै जीव मासी- त्तुचन्द्रमसि न्युदधत तस्मादाहोदादाय पृथिवौं जीवु- दानु मिति या मरयस्यन्द्रुमसि* स्वाभिरिति यां चन्द्रमसि ब्रह्मणादधुरित्येवैतुदाह ता मु धौरासो ऽअनुदिश्य यजन्त हत्येतेनो हता मनुदिश्य यजन्तेऽपि ह वा अस्यैतस्मिन् देवयुजन इष्टुं भवति य एव मेतद्देदु ॥ १६ ॥ अथाह प्रोक्षणीरासादयेति । बुजो पै स्पयो नाम- णुयेमु पुरा यजु मुभ्यजूगुपतां व्युचो वाऽपस्तद् ब्बुज मेवैतदर्भिगुप्या प्रासादयति स या ऽउपर्युपर्याव प्रोक्षणीपु धार्यमाणावथ स्पय मुद्यच्छत्युघ यविहित ऽएव स्मये मोक्षणीरासायेद् बुजी इ समृच्छेयातां तथो ह बुजी न समृच्छेते तस्मादुपुर्युपर्येव प्रोटा- णीषु धार्युमाणाय स्पय मुद्ययति ॥ २० ॥ • मेरममिति बारी, मायामात-इति चनौ। 1 ·१५६ शतपथब्राझणम् ॥ (२५.श्मा.) अथतां ब्वाचं व्वदति । मोक्षणीरासादयेध्मं बईि- रुपसादय सुचः सुम्मृति पत्नौ सुन्नद्याज्येनोदेहीति सम्प्रेषु सुवैप स युदि कामुयेत यादेता कामये- तापि नाद्रियेत स्वयु मु ह्येवैतद्वेदेद मुतः कर्म कर्त्तव्य मिति ॥ २१ ॥ अथोदञ्च स्पयं गृहरति। अमुष्मै त्वा व्युजं प्रहरा- मौति युद्यभिचुरेढुजो वै स्फ्यु स्तृणुते हुँदैनेनु ॥ २२ ॥ अथ पाणौ ऽश्रुवनेनिते। युयस्यै क्रूर मुभूत्तुयस्या ऽएतदुहार्योत् तस्मात्पाणी ऽवनेनिक्ते ॥ २३ ॥ स ये हाय ऽई जिरे। ते ह स्मावमुर्श यजन्ते ते पापीयास त्रासुरथ ये नेजिरे ते श्रेयास आसुस्ततो ऽश्रद्दा मनुष्यान्विवेद ये युजन्ते पापीया सस्ते भवन्ति यु उ न युजन्ते श्रेया सस्ते भवन्तौति तत ऽइतो देवान् हविन जगामेतुः प्रदानाहि देवा ऽउपजीवन्ति ॥ २४ ॥ ते ह देवा ऽऊचुः। बृहस्पति मागिरस मुश्रधा वै मनुष्यानविदत्तेभ्यो विधेहि यन मिति स दुत्वोवाच वृहस्पति रागिरसः कथा नु यजध्व गुति ते होचुः किकाम्या यजेमहि ये युजन्ते पापीया सस्ते भवन्ति यु ऽउ न युजन्ते ऐयारसस्ते भवन्तीति ॥ २५ ॥ सु होवाच । वृहस्पतिरागिरसो य? शुश्रुम देवानां ·(श्य. वा.) मथमकाण्डम् ॥ १५७ परिपूतं तुदेषु यत्रो भवति युच्छृतानि हौऽपि कृप्ता व्वेदिस्तेनावमर्श मचारिष्ट तस्मात् पापीया सो भूत तेनानवमर्श यजध्वं तथा श्रेया सो भविष्यथेत्या कियत ऽइत्या बर्हिष स्तुरणादिति बर्हिपा ह वै खस्त्वेषा शाम्यति स युदि पुरा बर्हिप स्तुरणात् किञ्चिदापयेत बहिरेव तुत् स्तृणन्नुपास्येदथ यदा बर्हि स्तृणन्त्युपि पदाभितिष्ठन्ति स यो हैवं विदानुनवमर्श युजते श्रेयान् है भवति तस्मादुनवमर्श मेवु यजेत ॥ २६ ॥ ३ ॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम्* [२.५.] । दत्य स्तम्बयजुर्हरणं विधाय वेदिपरियई वा मितिधाम मुपन्यस्यति- “देवायेति । 'पस्पृधिरे' पद्धी इतवन्तः । “अपस्पृ- घेथा मानृचुरानृहरिनि सम्प्रभारणनिपातनस्योपलक्षणत्व मभि- प्रेत्य लिव्यपि सम्प्रमारणं शतम् । स्पर्द्धमानानां तेषां मध्ये "देवा" 'ततः तेभ्यः असरेभ्यः 'अनुव्यम्' अनुगमनं न्यग्भूति प्राप्ता इव . सायणाचार्यमतेऽत्रैव हितीयाध्यायपरिसमाप्ति । १- "यजुर्मन्त्रको दर्भ 'स्तम्बरजु'। तच्च स्तम्वरूप स्फ्येन मिच्योत्करदेश हरेत्” इति • वा. ३. २. ६ सा• मा• (ले० सं० १.१६) "यजुषा मन्वेश हरणीय पासुसहित स्तम्ब 'स्तम्बयजु', तस्य हरण" इति तै० सं० २. ६. ३. सा• भा० । “वेदिस्थानात् सट यास्य माशोमन्वेणान्यत्र हरणम्" इति घ तत्रैव २-पा. सू.६.१.३८ । ३–'न्यत्कृति' इविठ।

·१५ । शतपथब्राह्मणम्। (२५० ३वा.) बभूवुः । 'श्रथ इ' अनन्तर मेव ते असुराः मन्यन्ते स्म। कि मिति ? 'इदं सर्वं जगदस्माक मेवेति ॥ १॥ एव मुक्का कि मुझवन्त इति तद्दर्भयति- "ते हेति। 'इन्त'- इति हर्ष। यत एवं देवा न्यग्भ्रताः', अतो निष्पत्यूई वयम् 'दमा' पृथिवीं विभजामहै । विभज्य च तां यथाभाग मुपजीवामेति । एव मुक्का किं छतवन्त इति तदाह- "ता मिति । 'औक्षण: उक्षणोऽनडुः मम्बन्धिभियर्मभिः । उतन्-गब्दात् “तस्येदम"- इत्यणि "पपूर्व इन्भूतराज्ञाम्" इत्यखोपः । चर्मभिः 'पश्चात्' प्रतीचौं दिन मारभ्य 'प्राञ्चः' प्रामुखा विभजमानाः 'अभीयुः' अभिजग्मुरित्यर्थः ॥ २ ॥ असरवेवं कृतवत्सु देवाः किं सतवन्त रति, नदाह- "तदा इति । "प्रतेत्यादि। पस्माकं वृष्णी मवम्याम मनुचितम्, अस्माभि- रपि तद्विषये प्रयतितव्य मिति, परस्पर मभिमुखौधयेत्यर्थः प्रतिपाद्यते-हे देवाः! यूयं 'प्रेत' गच्छत, प्रोत्सवध मिति यावत् । यस्मिन् स्थाने असराः पृथियों विभजन्ते, तत् स्यानं गमि- य्यामः । गत्वा प 'यत्' यदि 'स्यै' षष्ठ्यर्थ चतुर्थी' 'अस्याः' पृथिव्याः सम्बन्धि स्थानं म प्राप्नुयामः, 'नतः' तर्हि वय मभागिनो भयेमः यदि तमामुयामः, तदा भागिन: 'स्याम' भवेमेत्यर्थः । एव मानोच्य देवः कृतं दर्शयति- "त इति । यात्मक मेव "विष्णु पुरतो धारयित्वा 'ईयुः' गतवन्त इत्यर्थः ॥ ३ ॥ १- 'नयता'-ति । ३-पा• •.१.१५५। -या.२.२.२ ए.वा. १५.८॥ । २-पा. ए...९२.।

·(२य. पूना) ॥प्रथमकाण्डम. - गत्वा चासुरान् प्रति कि मुशवन्त इति, तदाह- "ते इति । 'अस्था' पृथिव्या 'न' अस्मान् 'अम्बाभनत' सयोजयत , 'न' अस्माक मण्यस्यां भागो भवविति। असरै शत प्रतिवचन दर्शयति- "ते हेति । 'असूयन्त दुव' असूया कुर्वन्त रव, असहमाना इति यावत् । यावन्न देश विषााप्य वर्तते, तत्परिमाण स्थान युसभ्य प्रयच्छाम इति ॥ ४ ॥ अमरैरभिहिते देवास्तदशौचकुरित्याह- "वामनो इति । विष्णुईि तदानी 'वामन ' खर्वो बभूव । अतएवासरा तेनाफ्रान्त स्थान प्रयच्छाम इत्यब्रुवन् । श्रथापि 'तत्' असुरैरुक्त देवा 'न जिहौडिरे' न झनादृत चक्रु, किन्तु श्राद्रियन्ते स्मेत्यर्थ । "हेड अनादरे"-इति' धातु । श्रादरणप्रकार माह- "महदिति । विष्णुहि यज्ञ, श्रतो 'यज्ञसम्मित' स्थान मस्मभ्य दसवन्त इति यत, तत् 'न' अस्माक 'महत्' अधिकम् ॥ ५ ॥ एव विचार्य देव कृत दर्भयति- "त इति। यज्ञात्मक "विष्णु' 'प्राच' प्राशिरम निपात्य, दक्षिणत , पद्याद्, उत्तरतय गाय- ज्यादिश्छन्दोभि सर्वत पर्यटइन् ॥ ६ ॥ "त मिति । 'त' विष्णु गायथादिभिश्छन्दोभिः सर्वत परि- ग्टह्य, पूर्वस्या दिशि पाहवनौयाख्यम् 'अग्नि' प्रज्वाल्य, तेन' विष्वा- त्मकेन यज्ञेन 'अन्त' पूजयन्त , 'श्राम्यन्न ' कर्मानुष्ठानजनित श्रम प्राप्नुवन्न 'रु' पूर्ववत् ववर्तिरे। परित्वा च 'सेन' यज्ञात्मकस्य . १- मा. या २८8 । “हे हाड यनादर -इति ठ।

·. शतपथब्राह्मणम् । (२५० वा.) 1 विष्णोराधारभूतेन स्थानेन देवाः सर्वा मेवेमां पृथिवौं सम्यगल- भन्त । अतो विद्यते लभ्यते अनेनेति यजस्थानस्य 'वेदि'-नाम- धेयं निर्वति- "तद्यदिति । उनं वेद्याः सर्वथिवीलाभरूपत्वम्, इदानौं वैदिपृथिव्यो- स्तादाम्य विषया मभियुक्तप्रसिद्धि मुदाहरति- "तस्मादिति । यत्य- रिमाणविशिष्टा खलु बेदिः, तत्परिमाणैव पृथिवी, कुत इत्यत "एतयेति । 'हि' यस्मात् 'एतया' वेद्या 'मां' मत्रों पृथिवीम् अलभन्त, अतस्तल्लाभहेतुत्वात् ततोऽनन्येत्यर्थः ।। इत्यं पुरात्त मुदाहत्य प्रकृते योजयति- "एवं इति । यथैव हि वेदिपरियहाद्देवा असुरमकामात् कत्नां पृथिवी मपदतवन्तः, एव मेवायं यजमानोऽपि चुमम्बन्धिनौं सवी भमि मपहरति ; 'नाश गबून् ‘अस्याः' पृथिव्याः “निर्भगति' निर्भकाम् भागरहितान् करोतीत्यर्थः । तस्माद गायत्रेपोत्यादिभिर्मन्त्रैः स्पयन वेदिं दक्षिणतः पादुत्तरतय रेखया परिग्टशीयादित्यर्थः ॥ ७॥ अथ वेदेः खननं विधित्सुः प्रशत मितिहामोप मनुकामति- "भोऽय मिति। 'म:' यजात्मको 'विष्णुः, दक्षिणतः पयादुत्तरतंय छन्दोभिः परिग्रहीतवात् पूर्वस्यां दिगि पानेरवम्यानात् इतनत- शस्तितु मशक्यत्वेन 'ग्दानः' प्रान्तः मन् 'अपक्रमणम्' अपगमनं 'नाम' म जगाम।"श्रम गतिदोप्यादानेयुः इत्यस्मामिटि कपम्। १-वा•सं• १.२७. १-३. का. श्री. सू०२.६.२५ । २- एष एवं पूर्वपरिग्रह पृथते । का. यो. २. ६.२५-२८. ५० । ३-मा.उ.

·(श्य. पूवा.) प्रथमकाण्डम् ॥ यद्या अस्तेरेव लिटि छान्दमो भूभावाभावः। ग्रानस्य तस्य विष्णोरपगमनं न बभूवेत्यर्थः । स च सर्वतः परिग्रहोतो विष्णुः, 'नत एव' तस्मिन्नेव स्थाने श्रोषधीनां मूलान्युपेत्य भ्रम्यन्तर्गतः सन् 'मुनोच' अस्तगतः, अदृश्यो बभूव ॥ ८ ॥ अनन्तरञ्च ते देवामान विष्णु मपश्यन्तो वितर्कितवन्तः, कि मित्याह- "ते ह देवा इति। विष्णुः 'क' कुत्राभूत् ? तदात्मको यज्ञच क वाभूदिति । एवं 'वितर्का निर्णेत मर्थ दर्शयति- "ते होचुरिति । “अत्रैवेति । चतसृथ्वपि दिक्षु परिनत्वेन गम- नामम्भवात् 'अचैव' स्याने तस्य विष्णोरत्वेषणं कुरुतेत्यर्थः । इत्थं परस्परं निश्चित्य भूमि खनन्त दव 'न' विष्णु मन्विष्टवन्तः । अन्तिय्य तं भूम्यन्तः श्यङ्गुले 'अन्धविन्दन्' अलभन्त। यत एवम्, श्रत इदानी मपि यज्ञलाभाय वेदेत्यङ्गुलमाचखननं कर्तव्य मिति विधते- “नस्मादिति। अङ्गुलपरिमाणेन खाता वैदिर्भवेदित्यर्थः । वेदेख्यङ्गुलखनन मृषिसंवादेन द्रढयति- “तदु इति । 'पाश्चिः' नाम कश्चित्, म खलु सोमयागम्यापि वेदिं व्यङ्गुलखाता मेव कृतवान् ; अतोऽचापि यमुनखाता वेदियुक्रेति भावः ॥ ८ ॥ त मिमं पदं निषिध्य पक्षान्तर माह- “नदु तथेति । 'मः' विष्णुः श्रोषधीनां खलु मूलान्युपेत्यान्तर्हिवोऽभवत् , तस्माद्यावनि १- “यस मुवि"-इति यदा. म. ५५ । “घाईधातुके (पा.सू.२ ४ २५.)"-इत्यधिकृत्य "यस्तभू"-इति (पासू० २ १ ५२.) भुभावा प्राप्त इति भाव । २--'प्रतिवहो'-प्रति ठ, ड। ३-एवं-इति । 8-- 'व्यगुलप्रामाण्येन खाला'-इति ज, झ। 1 ·१६२ ॥ शतपथब्राझणम् । (२प्र. ३ग्रा.) -प्रत्ययः। पूर्व देश भुम्या मन्तरोषधीनां मूलानि प्रमरन्ति, तावत्पर्यन्तं खावा तन्मलान्येवोच्छेत्तुं ब्रूयात् । “तुमर्थ सेसेनिति तवै-मा वस्नपृथिवौलाभहेतुतया वेदिनाम निरुक्रम, यज्ञात्मकम्य विष्णो- भाधिकरणतयापि तन्निर्वकि- "यवेवेति ॥ १० ॥ अथ वेदेरुत्तरपरियहः कर्तव्य इतौतिहासमुखेन विधि मन्त्र- यति-"मित्यादिना । 'त' विष्णुम् 'अनुविद्य' लन्धा उत्तर- परिग्रहेण पर्यटछन् । गायचेण वेत्यादिभिः प्राक् छतः पूर्वपरि- यह नदपेच्याम्योत्तरत्वम् । तस्य स्वरूप माह- "सुक्ष्मा चामो- व्यादिना । 'दक्षिणतः' वेदेर्दक्षिणम्यां दिशि "सुक्ष्मा चामि"-दुति यजुषा रफोन लेखया परिग्टशीयात् ॥ मन्त्रतात्पर्य माह- "दमा मिति । एव मुत्तरचापि योव्यम् । रतीयमन्त्रे 'ऊ'-गन्देन यतकरी रमो विवचित इति व्याचष्टे- "रमवती मिति । पयम्बनीव्यम्य व्याख्यानम् "उपगौवनौया मिनि। पपखिनो हि गौोंके उपजीयते ॥ ११ पूर्वोत्तरपरिग्रहयोः मयां ममुच्चित्य प्रशंमति- “म वा इत्या. दिना । पड़तममुदायात्मको यः मंवत्सरः, नदात्मकः प्रजापतिः ; मंवत्सरकाम्नभरणेन जातसादभेदोपचारः । प्रान्नाम्यते ये रहदा- रथके- “त मेतावन्तं काल मपिभर्यावानमंवत्सरम्त मेतावत: १-पा• सु. २.8. २- “उत परियाई परिमहाति"-इत्यादि का यौ. २.६.२१ सू. १-१५१ ४.१०५. -सोमवार, सम्मा ५- दा. सं.१.२०४-६ का औ• सू.२.६.२१।

·(२य. प्रा.) । प्रथमकाण्डम्। कायस्य परस्तादसृजत"-दति । यज्ञश्च प्राथाश्येत्यादिसप्तदशाक्षर- माध्यत्वात् "एष वै सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञ मचायन्त"-दति-श्रुतेः२ प्रजापत्यात्मकः । एवं 'म:' यजो 'थावान् यत्परिमाणविशिष्टः, 'अस्य' च यज्ञस्य 'माचा' परिमाणं च यावत्, तत्परिमाण- विशिष्ट मेवैतं यज्ञं पमझ्यासम्पादनेन 'परिग्लाति' खौकरो- सौत्यर्थः ॥ १२॥ पूर्वोत्तरपरिग्रहयोर्मन्त्रावयवसङ्ख्या मनूद्य समुच्चित्य प्रशंसति- "षभिरिति । याट्रियन्त इति 'व्याहतयः' मन्त्रावयवाः, पूर्वपरिग्रहे षट् । “गायत्रेण वेत्यादिकास्वान्तास्वय', स्टलाम्यन्ता- स्त्रयः, उत्तरपरिग्रहे च सुक्ष्मा चामत्येव मस्यन्ताः षट् व्याह- तयः स्पष्टाः । अन्यत् पूर्ववत् ॥ १३ ॥ गार्हपत्याहवनौययोर्मध्ये मा वेदिरायामतो यजमाममात्रौ , मा च पश्यादिस्तत्या चतुररनि , पुरस्तात् व्यरनि कार्यति विधत्ते- "च्याममात्रौति । 'व्यामः' प्रसारितकरयान्तराललक्षणः । 'पश्चात्' प्रत्यग्भागे इत्यर्थः । “यरनिः प्रायोति । त्रिभिररबिभिविस्तृता प्रागभागे वेदिः कार्यत्यर्थ' । “विद्धौति। सवनबयादिरूपेण यज्ञस्य चिहत्त्वम् । पचान्तर माह- "नाति । 'त्र' वेधां परिमाणं नैवास्ति । 'यावती' यत्परिमाणविमिष्टा मेव वेदि स्वय मनमा - २- १- यह उप०१. २. ।। उपरिणात्-का.१० अ०६ ब्रा•8. क०३। • सं० १.६.१९ । तवैव "याश्रावयेति चतुरक्षर मस्तुदोष- डिति चतुरक्षरं यजेधि यक्षरं ये यजामह इति पञ्चाक्षर हाक्षरो वषट्कार"-इति च । ३-१६२ १.१५ प..

·है शतपथब्राझमा (२५० वा.) . इविरामादनादिकार्यपर्याप्तां मन्येत, तत्परिमाणविशिष्ट वेदि कुर्यात् । कात्यायनोऽपौमं पचदय मसूत्रयत्- "याममार्गी पथात् अरवौं प्राची मपरिमितां वा"-दति ॥ १४ ॥ वेद्यसयोराहवनौयस्य स्यों विधत्ते-"अभित इति । 'अग्रिम अभितः' पाहवनीयस्य दक्षिणोत्तरपार्ययोः वेद्यमी 'उनयति' फई प्रापयति । तदेतत् प्रभमति- “योषा वा इति । लोके हि योषित् पुमांम मंमाभ्यां परिवञ्च गेते; तो वेदेरपि श्रमाभ्या मनेः परिय्यनो युक्त रति भावः ॥ १५ ॥ "योपा वै"-इति मिद्धवदुझ स्त्रीत्वं, लौकिकस्त्रीमाम्येनोपपाय प्रगमति- "मा वा इति । 'वरीयमौ' उस्तरा, विस्तीर्णतरा । उमहिर "प्याममाचौ पश्चात् स्यादिति" । 'मध्ये' प्रत्यग्भागानन्तर- भाविनि मध्यदेने 'मंकारिता' सङ्कुचिता; 'पुरः' पूर्वभागे 'उर्वो' विस्तीर्जा; यानिः प्राचौति विधानात् । एवं वेदिस्वरूप मभिधाय तसाम्यं स्त्रियां योजयति- “एव मिति । “विमृष्टान्तरामेति । श्रोणितो विमृष्टं न्यून मन्तर मव- कागो थयो: तो "विमृष्टान्तरो' तथाविधावमौ यम्या:मा तथोता। "महाोति । मध्यदेशे इम्तेन महोतुं शक्या; कमोदरौनि यावत् । एवम् “एनां' प्रसस्टयोपिदाकारां वेदिं कुर्वन् देवेभ्यः मियां .. करोति ॥ १६॥ ५- का. यौ• सू• २. ५.३, ४, ५ । २- 'तदेव-इति । २-१५२.१४५० था. औ• यु. ०.२. ८. १. श्यम् ।

·(२च्या पत्रा.) .प्रथमकाण्डम् । अथ मा वेदिः प्रावणोदकमवणा वा कार्यति विधत्ते- "मा वा इति । 'माक्' प्राच्यां दिशि 'भवणं' निम्नं यस्याः मा तधोका । प्राया दिशो देवमम्बन्धित्वम् , दिग्विभजनममये देवैरात्मौ- यतया स्वीकारात् । श्रूयते हि तैत्तिरोयके - "देवमनुय्या दिशो व्यमजन्त प्राची देवाः" इति । इमां प्रमिद्धिं द्योतयितु मन्त्र 'हि'- शब्दः । 'अयो'-इति पक्षान्तरं द्योत्यते। अत एव कात्यायनोऽपि पक्षद्वय मसूरयत्- “माप्रवण मुदग्वा"-इति । आपस्तम्बम्नु प्रागुदगुरकोपजीवनेन विकन्य गसूचयत्- “प्राक्प्रवां प्रागुदक्- प्रवणां वा"-इति । उदीच्या मनुस्यमम्वन्धः; मान्तरूपवान् । अत एवान्यनाम्नायते- “एषा वे देवमनुय्याण५ शान्ता दिक"-दति' । वेदेर्दक्षिणभागस्य पांशभिरौनत्यकरणं विधत्ते- “दविणत इति । 'पुरीष' खातं पाशं 'प्रत्युएइनि' प्रतिक्षिपति । विहित मर्थ मुपपादयितुं विपक्ष पाध मुपन्यथति- "एषा वा इति । 'एषा' दक्षिण दिक् पितृणं स्वभता । तथा च 'मा' वेदिः यदि 'दचिणवण स्यात्' दक्षिणतो निम्रा भवेत, तदा तवामिनोद- कवत् यजमानोऽपि दक्षिणतोऽवभ्यितं पिरलोकं 'सि' चित्रम 'यात्' प्राभुयात् । प्राचीनप्रवणयान्तु वेद्यां नेप दोष इत्याह~ "नयो हेति । तथा मनि 'म:' यजमानः 'च्योक् चि जोवेन् । 1 १-१.सं. १.१.१.१. “देवमनुप्मा दिमो दमनन्त,-प्राची देवा, दक्षिया पितर, प्रतीधी मनुष्या, उदोघीय महा"-इति । २- का यौ. शु. १.६.(दाएमा रया। ३-था.चौ. शु. २.२.८ । -ता. २.१.३.५1 ।

·. श्रवपथवाझगम्। (२. ३वा.) खाता वेदि ति लक्षणीकरणीया, किन्तु पाशुलैव कार्येति विधत्ते– “पुरोषवती मिति । तत् प्रशमनि- “पनवो वा इति । पशप्राप्तिहेतुत्वात् पुरोषस्य पशुत्वम् । 'पुरोपे' पाशमि' युना वेदि कुर्वन् पशुभिर्युका मेवना कुस्त इत्यर्थ ॥ १७ ॥ "पुरा क्रूरस्येति मन्त्रेण यद्देदे मार्जन, नद् विधत्ते- "ता मिति । एतत्प्रामार्थ मितिहास माह- "देवा हेति । पुरा खलु देवा असुरै मह योत्स्यमाना एव मवोचन् । कि मिति । 'अस्या' पृथिव्या सम्बन्धि। 'अनामृतम्' पा समन्तात् मृतम्, सर्वदा नश्वरम 'बाम्टतम्', तद्विपरीतम् 'अनामृतम', सर्वदा बाधविधुरम । ईदृग्विध यद् 'देवयजन' देवयागाधिकरणभूत स्थानम्, तत् 'चन्द्रममि चन्द्रमण्डलमध्ये निक्षिपाम । 'म' इति व्यत्ययेनेकवच- नम्। ते सुरा यदि 'न' अस्मान् 'दत' अस्मात् स्थानात् जयेयु, नदा वय मेतत् स्थान परित्यज्य 'तत एव' चन्द्रममि निहित तम्मिन् स्थाने एव, पुनर्यज्ञ कुर्वाणास्तेन यज्ञेनासुरान् पुनरभिभवे- मेति । ईदृग्विधोपायजनितहर्षद्योतको 'हन्त' शब्द । एव विचार्य तथैव दैव कृत मिति दर्शयति- “म यदिति। व्यत्ययेन पुलि- गता । तघदस्या पृथिव्या सम्बन्धीत्यर्थः । 'न्यदधत' निहितवन्तो निक्षिप्तवन्त । 'तत्' निहित देवयजनम्, 'एतद् इदानी चन्द्रममि कृष्णवर्ण मत् कलकात्मतया दृश्यते । १-इह सर्ववैव पांशु पांस इति पाठभेदो नादि ठाद्यो । २- वा. म. १ २८१ । कायौ. सू. २ ६ ३२ । -पा. सू.११८५। 8-१२७ ए दितीयटीप्पनी एय्या।

·(रथ. ५बा.) । प्रथमकाण्डम्। उनऽर्थ लोकप्रमिद्धि मुदाहरति- "तम्मादिति । यस्मादेव थिच्या अनामृत देवयजन चन्द्रममि निचितम, तस्मादेव कारणादस्या पृथिव्या सम्बन्ध्युदीरितलक्षण देवयजन चन्द्रममि विद्यत इत्यभिजा कथयन्तीत्यर्थः । यदौदृविध देवयानम्, एतस्मिन्नेव “पुरा क्रूरस्य" इति मन्त्रेण प्रतिमार्जन कुर्वत 'अन्य' यजमानम्यापि पजेनेष्ट भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ विहित प्रतिमार्जन मनद्य मन्त्र विधत्ते- “म इति । मन्त्र- गतफरपदस्यार्थ माह- "मनामी वै मिति । कथ सवामस्य फ़रमम्दाभिधेयनेत्यामयोपपादयति- “मसामे हौति । फूरकरण मपि कथ सङ्घामे विद्यत इत्यत आह- "इत पुरुष इति । पुरुषाश्चादेशतरङ्ग यलम्य तय हननलक्षणात् फ़रकरणात् तदधि- करणभूत महामोऽप्यच करशब्देन प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । पदार्थ मुका वाक्यार्थ मुपपादयति- “पुरा होति। 'फरम्य' महामस्य 'विरूप' विसर्पणादागमनात्पुरेति मन्त्रवाक्यार्थ इत्यभि- प्राय । मन्त्रस्य दिनीय भाग मन्ध 'जीवदानु'-पदस्य विवक्षित मर्थ दर्शयन् व्यारऐ~ "उदादापेति। 'अस्या' पृथिया 'जीव' जीवन- रूप जीवात्मभूत वा यदनामृत देवयजम मामौन, सदिय । तथा प 'जीवदानु' गोवनप्रदा जीवभूता धिको मिति मन्य- पदाभिप्रायो वर्षितो भवनिर वेयाकरणाम "गोवरदानुक"-रति' १,२-पा.स.१२८११कायो. सू.२ ६ ३ । ३, -देव मोर पसातीनिमिहोत्राम्य माझवसारम्बर। "या मा जोरदानुरिति वरमोपात् ति पा. १.(यू.का.।

·। शतपथन्नाझणम् । (२प्र० ३ना) মামাণৰ অনুধ जीवदानुपदं व्युत्पादयन्ति । तथैव तैत्तिरीयकैरानातम् । मन्त्रस्य व्याचटे- "या मिति । 'ब्राणा' मन्त्रण । एतच खधाभिरित्यस्य व्याख्यानम् । मन्त्र स्थान्तिमं भाग मनूद्य व्याचष्टे- "ता मिति । एतेन' इदानीन्तनेन देवयजनेन 'तो' चन्द्रमस्थव- स्थिताम, अनाहतां पृथिवीम् 'अनुदिग्न' तदेव मिति तादा- म्येनानुमन्धायेत्यर्थः ॥ एतवेदन प्रसति- "अपि हेति ॥ १८ ॥ वैदिकरणानन्तरं कर्त्तव्यं विधत्ते- "अथेति । प्रौचौरामा- दयेत्यादिकं सम्प्रेषं ब्रूयादित्यर्थः। पोहत्याभिरिति 'मोक्षण्यः' श्रापः, तामा मासादनं यज्ञरवार्थ मिति व्याचष्टे- “वजो वा इति । स्स्यस्तावद् वज्रः; तदंशपरिणामरूपत्वात् । तथैव प्रागाबातम्- "तस्य स्फ्यस्तृतीयं वा यावद् वा"-इति । ब्राह्मणोऽपि वज्रात्मकः; तदन्मन्त्रसामर्थन रक्षमा हन्तृत्वात् । तौ खलु पुरेमं यजम "अभ्यजूगुपताम्' अभितोऽरविष्टाम् । “गुपू रक्षणे"-इत्यस्माबुद्धि "गुपेच्छन्दसि"-इति' चडि रूपम् । तच हि "अायादय श्राद्ध- धातुके वा"-दत्याय-प्रत्ययो विकल्यते । “वज्रो वा इत्यादि । "तस्माद् येनैता यन्ति निम्नं कुर्वन्ति”-दूत्यपां वज्रत्वं प्रागेवः श्रुत्या - १-० सं० १.५.१० । "और जीवनं एरोडाशहारेण यशस्य ददा- तौति जौरदानुः" इति तत्र सा. मा० । जीवदानुशब्दोऽप्येवमर्थकः । २-१३४ ए. २५०, १३८ १.१.पं. द्रष्टव्यम् । ३-भ्वा.पं ३८५। 8-पा० सू.३.१.५.। ५- पा. सू.३ १.३९। ६-८१.२५, २८ ए.पं.।

·(२१. वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। प्रतिपादितम् । वज्ररूपाणां तासा मासादन राजस्थाभितो रचाये सम्पद्यत इत्यर्थः। प्रोक्षणीना मामादनसमये प्रामोधकर्तृक स्फयस्योधमन विधत्ते- "म वा इति । "उपर्यध्यधषः सामीप्य"-दृत्युपरिशब्दय दिवचनम् । 'उपर्युपरि' ममोपे उपरि देशे। बामाद्यमानास प्रोक्षणीषु' 'धार्यमा- णासु' सतीषु 'अथ' अनन्नर मामादनसमकाल मेवाग्रोधः स्फ्यम् 'उद्यच्छति' धारयति । विपचे वाघ माह- "श्रथ यदिति । उद्यमन महत्वा पूर्व वेदिमध्ये निहितस्य स्फ्यस्योपरि सादने स्फ्यावलक्षणौ 'वज्रौ' मङ्गतौ भवेताम् । तथा च वैज्रदयमङ्गमाद यजमानस्य वाधः स्यादित्यामयः। 'समो गम्युच्छि"-इत्यात्मने- पदम् । अस्य दोषस्थाभावं स्वपक्षे दर्शयति- “तथो हेति। 'तयो' नथा च स्फयस्य वेदेः सकाशादुधमने सतीत्यर्थः । “तरमादिति प्रतिपादितार्थनिगमनम् ॥ २० ॥ प्रतीकयहणेन विहित मम्प्रेषमन्त्र' माकल्येनानुवदति- "अथैता मिति । ३ श्रामौत्र । प्रोक्षणार्थी अप श्रासादय। अनि ममिन्धनार्थम् 'दा', वेदिस्सरणार्थम महिप, श्राश्वनौयममोपे श्रामादय। जुकाचा 'सुचः' समानमस्कारेण मस्कुरु । यजमानस्य या पनौ, तां योण सत्रह्म', यत् प्रागनावधिश्रित माज्यम्, तेन १-रफ्यलक्षण 8८.मरयम्। ३-था. सू.१३२८ ५-'विवक्षित' इति ह। 2 २- पा. स. १० 'स्फम्याम्या'-देति ज, झ। 4-वा. स. ११८ ।

·. शतपथनाझणम् । (२५. ना.) 'उदेहि' भगच्छेनि सम्प्रेष मन्त्रार्थः । एव मेप मन्त्रः परप्रत्याय- नार्थप्रयुक्तत्वात् सम्प्रेष एव ; न तु मन्त्रान्तरवददृष्टेकप्रयोजन इत्याह- "सम्प्रेष इति ॥ . "म यदीत्यादि । प्रोक्षण्यामादनादिकम् श्रापौधेण कारथितं पदि कामयेत, तदा ‘एतत्' सम्प्रेषवाक्यं ब्रूयान् ; यदि च तथा न कामयेत, स्वय मेव कुर्या मित्येव मेव कामयेत, तदा 'तत्' सम्प्रेषवचनं नाट्रियेतापि, तद्विषयं मादर मपि न कुर्यात् । तचो- पपत्ति माह- "स्वय मिति । 'प्रतः' अस्मात् कर्मणोऽनन्तर मिदं कर्म कर्तव्य मिति 'हि' यस्मात् स्वय मेवैतवेद, तस्मात्परं प्रति अज्ञान ज्ञापनार्थः सम्प्रेषो निरर्थक इत्यर्थः । "वियतो बधः" इति मन्त्रेण स्फ्यस्य बहिबाद निरमनं विधत्ते- “अथेति । अभिचरतो विशेष माह- "अमुभा इति । अस्मिन् मन्चे "अमुग्ने” इति चोर्नाम पता निदिदि- स्यर्थः ॥ २२॥ इस्तप्रचालनं विधत्ते- “प्रथेति। 'श्रवने निक' शोधयति, प्रधा- लयेदित्यर्थः । “णिजिर् शौचपोषणयोः" इति धातुः । "निर्णा चयापणम्"-दूत्यभ्यासस्य राणः । अवनेजनस्य प्रयोजन माह- "यद्धौति। यत् खलु 'अन्याः' वेदेः खननादिकं 'फर' कर्मावत् । नदनेन स्क्यस्योदनिरमनेन 'अस्याः' वेदेः 'हार्षीत्' निरास्यत् । ..'नस्मान्' पाण्योः क्रूरकर्मसं पात् अवनेजनेन सद्धिः कार्येत्यर्थः॥ २३ ॥ १- वा. सं.१.२८३ । का० श्री. सू. २.६.३२ । : २--दु.उ.११॥ ३-मा.९.७.8. ७५। .

·(२च्या पूत्रा.) । प्रथमकाण्डम्। । टतानां इविषां यागात् प्राक् निर्मिताया वेदेव बहिस्त- रणात् पूर्व स्पर्गनिषेधं विधित्सुः तस्मिद्यर्थ मितिहास मारष्टे- "म ये हेति । पूर्ववद बहुवचनस्याने म इत्येकवचनम', ते । 'ये' प्रसिद्धा यजमानाः 'प्रये पुरा इ 'ईजिरे' इष्टवन्तः, 'ते' खस्नु याग- ममये ग्टतानि हौषि क्लृप्तां वेदि प 'अवमर्शम्' अवयम्य संस्पृश्य यजन्ते ; 'ते' च तेनावमर्शजनितेन दोषेण 'पापौयाँमः' पापिष्ठाः निशष्टा बभूवुः । यांग मकुर्वाणास्तु अवमर्शजनितदोष- विरहात् श्रेष्ठा एव बभूवुः। 'ततः' अनन्तर मेव अवमनस्य दोष हेतुत्व मजानानान् 'मनुथान्' 'अश्रद्धा' थागविषया अरुचिः "विवेद' प्राप्नोति । ता मेवायद्धां दर्शयति-“य इति । यागस्य अनर्थ हेतुता मजामिपुरित्यर्थः । "तन इत्यादि । 'तत:' अश्रद्धापाप्यनन्तरं केनचिदपि यागस्य अननुदानात् इतः' अरमाथूलोकात् देवान् पनि चस्पुरोडा- दिकं 'इवि' न जगाम । मनु मागमद्धविः; अम्मनोपजी- विनां देवाना मनेन किं प्रयोजन मित्यत आह- "इतः प्रदामा- बौनि । 'इतः' अस्माङ्गलोकात् प्रदीयमानं यद्धविः, नस्मादि- स्थः । “सत्ययुटो महलम्" इतिर प्रपूर्वाद् ददानेः कर्मणि छुट् ॥ २४ ॥ ततिहास माह- "ते हेति। हरिरागममाभावेन निराहाराः .. १-१२७ ए. टोपनोएथा। ५-धाप्रात्यति । ३-पा. सू. ३३.१२.

·१०२ पातपथब्राह्मराम । (२५• ना.) 'ते' देवा अङ्गिरस पुत्र रइपति मुन्नवन्त । कि मिति, 'श्रद्धा' यागविषया मनुश्यान् प्राप्नोति', तत् ता निरस्य तेभ्यो 'वज विधेहि यजध्व मिति विधि कुर्या इत्यर्थ । सच हस्पति श्रागत्योमवान् - हे मनुय्या । 'कथा' कथ कस्माद्धेतो न यजध्वे इति । "था हेतौ च छन्दसि"-दुतिय था प्रत्यय । एव पृष्टे तैरक्त यागाननुहानकारण मुपन्यस्यति- 'किकाम्या' किदामनया ? कस्य फलस्वेच्छयेत्यर्थ ॥ २५ ॥ एव थागानुष्ठानत्यागकारण मुक्तवत्सु तेषु वृहस्पतिरयथानु- छानजनित मेव तत् पापौयस्त्वम्, न तु मम्यग्यागानुष्ठानज मिनि बोधयस्तेषा विपर्यस्तता निरस्थति- “स होवाचेति। "यद्वै शत्रु- मेति । 'यत्' खस्नु वस्तु देवाना मर्थ परिपूत' परिग्टहीत शुश्रुम 'तत्' एतदात्मक एप यज्ञ , नत्माध्यत्वात् । सामान्योक विशिनष्टि- “यच्छृतानौति । 'ग्टतानि' पक्वानि पुरोडागादीनि “वींषि', पूर्वपरिग्रहादिभि 'नृप्ता' निर्मिता वेदिरिति यदस्ति, एतत्माथ्यो हि देवार्थो यज, "तेन' एवेदृग्विधेन यज्ञेन हे मनुय्या ! यूयम् 'अधम अवम्मुम्न यागात् प्राक् पक्कानि हौषि, बर्हि स्तरणात पूर्व वेदि च मस्पृश्य 'बचारिए' पाचरण कृतवन्त , यागमाधनस्य च मनुष्यमरपर्यो न युक्त , अतस्तसादेवावर्मानात् हे ममुश्या । घूय पापीयांमोऽभत, न तु यागात् । अतोऽनमम परित्यज्य तेन यजेन १- 'प्रानान्-ति ठ, ड । २- नास्त्येतत् पद ठ ह पुस्तकयो । -पासू. ५३ १६ । विपर्ययग्रस्तता'-इति । एवविधस्यानेषु मविसर्गनिर्विापाठो सर्वत्रैव चेयो।

·(श्य बा.) प्रथमकाण्डम्। - यजध्वम् । तथा च श्रेष्ठ्यं वो भविष्यतीति वृहस्पतिना बोधिते अमर्थनपरित्यागस्यावधि पृच्छति- "श्रा कियत इति । किय- कालपर्यन्त मेव अवमानपरित्याग इत्यर्थः । तस्योत्तर माह- "वहिष इति। बर्हिःस्तरणपर्यन्तं, मंस्कृतां वेदिं न स्पोदित्यर्थ.१ ॥ एतच हविषा मयुपलक्षणम् ; अतः पक्वानि हवौंव्यपि यागात् पूर्व न प्रष्टव्यानीति द्रष्टव्यम् । अत एव सूत्रितं कात्यायनेन "प्राक् स्तरणाद् वेदिं नाव कृतानि च इवौथ्या पचरणा- दिनि । युकनिदित्याह- “वहिपेति । बर्हिषः स्तरणात् पूर्व मणान्ता मती मा वेदिः स्तौर्यमाणेन 'बहिषा' खस्नु शान्ता भवति ; अतोऽशान्तायाः स्पृष्टौ प्रागुनो दोषो युज्यत इत्यर्थः ।। "म यदीत्यादि । बर्हिषः स्तरणत् पूर्व यदि वेदिमध्ये 'किश्चित्' बणदिक मापद्येत, तदा ननिरामार्थ मपि न स्पृशेत् । किन्नु 'पहिः स्तुपन्' स्तरणसमये बहिषः स्तरण कुर्ववेव 'तत्' वणादिकं निरस्येत । स्तरणप्रति वेदिस्पो न दोषायेत्यभि- मेत्याह- "अथेनि । 'यदा' यस्मिन् काले बहिर्मुष्टिं स्तुपन्यध्वर्यवः, नदानौं 'पदा' पादेनाप्यभितिष्ठन्ति, अतस्तस्मिन् समये स्पयों न दुय्यतीति भावः । एव मिनिहाममुखेन प्रतिपादित मर्थ मिदानी मयनुयत्वेन विधत्ते- “म य इति । एवं विद्वान्' उक्त मिति- हामं जान प्रित्यर्थः । १६३ [२.५.) । १-- 'दिं नाधमोदिय-इति ट। २- का. औ. सू. २.१.३८,८ ३,४- 'बर्दिस्तरखात्-इति ठ। ५-तर-दति ।

·१०४ शतपयन्नाझयम् (२५० ३वा.) इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे माध्यन्दिनशतपथभाये द्वितीयाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमींचतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ २ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक यौहरिहरमहा- राजमावाज्यधुरन्धरेण मायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथम- काण्डे द्वितीयाध्याय समाप्त ॥ २ ॥ १-- इह हि ब्राह्मणे वैदिपरियाई "प्रोक्षणैरासादयेधन पहिरुपसादय सच सम्मृति पत्नी सन्नवाज्येनोंदेहि"-इति प्रेयमन्त च विधाय, स्फ्य प्रहरणं चोक्तम् । लघ यधर्यु , ब्रझन् पूर्व परियह एहौय्यामौति ब्रह्माणं एच्छति । ततो ब्रह्मा हस्पते परिण्टहाणेतीम मन्त्र मुपाश पठित्वा ॐ३ पछिटहाणेत्युच्चैरध्वर्यु मनुजानाति । व्यनुज्ञातसाध्वर्युः स्प्येन श्रोग्रारभ्य दक्षिणतो 'वेदि परियहाति' रेखा करोति । ततो हर त्रिरिति व्यमौध प्रति ब्रूयात् । ततोऽौत् ताभ्यो लेखाभ्य पाशूनुत्योत्करे प्रक्षिप्य ता लेखा ‘सम्मोत्' मार्जनेन स्फोटयेत् । ततोऽभि मादाय प्रदक्षिणं सर्वतो वेदि खनति व्यङ्गल मोधिमूलोच्छेदपर्यन्तं वा । एव मेव रुपयेन दक्षिणपश्चिमोत्तरपार्थेषु उत्तट्वेदि परियहाति । तत स्पयन दक्षिण दिश प्रति वैदिपुरीष्य मुदूयानुमार्टि। यनुमान धात्र खननेन विषमस्य समीकरणम् । ततोऽमोत् प्रोक्षणोमहोत्वा वैदेरुपरिथात् समीपे एव धारयति, यध्वर्युश्च स्मय मुद्यम्य प्रोक्षणोरासादयेत्यादि श्रेषजातं घूयात् । समानेषु च प्रैधेष रपयं प्रहरति उदगम मुत्करे प्रक्षिपतौति गम् ।

·(३० वा.) प्रधमकाण्डम् । १०५ [अथ बतौयाथाये प्रथमं प्राह्मणम् ] स वै सुचः सुम्मार्टि। तद्यत् सुचः सम्माटि युथा वै देवानां चुरणं तदा ऽनु मनुष्याणां तस्माद् यदा मनुष्याणां परिवेपण मुपकृतं भवति ॥ १ ॥ अथ पाचाणि निर्णेनिजति। तैनिर्णिज्य पुरिवे- विपत्येवं वा एप देवानां यो भवति युच्छृतानि हवीडपिप तर दिस्पा मेलम्चपे पुग्धालि यत् सुचः ॥२॥ स यत् सम्मार्टि। निर्णेनेत्येवैना एतनिर्णि काभिः पुचराणीति त? येनैव देवेभ्यो निर्णनि- जत्येकेन मनुष्येभ्योऽद्विय ब्रह्मणा च देवेभ्य ऽापो हि कुशा ब्रह्म यजुरके यु मनुष्येभ्योऽद्विवैषम्वतन्नाना भवति ॥३॥ श्रथ सुव मादत्ते। तम्मतपति मृत्युष्ट रक्षः मृत्युष्टा ऽशुरातयो निष्टतर रक्षो निष्टता ऽसुरातय गुति वा ॥४. देवा नये यधु तन्वानाः । तेऽसुररधसभ्य ऽयास- • भवति-दक्षिक, + भवति'-इति ·। शतपथनाक्षणम् (२म.बा.) अाद् विभयान्चक्रुस्तुद् यज्ञमुखादेवैतुन्नाष्टा रक्षास्यतो ऽपहन्ति ॥५॥ स वा इत्यौरन्तरतः 'सम्मार्टि। अनिशितोऽसि सपत्नक्षिदिति यथानुपरतो युजमानस्य सपुत्लान् क्षिणु- यादेव मेतदाह व्वाजिनन्त्वा व्वाजेध्यायै सुम्माज्ौति यन्जियन्या यज्ञाय सुम्माउौत्येवैतदाहैतेनैव सुर्जाः सुचः सुम्माटि व्वाजिनौन्वेति सुचं नूषणों प्राशिव- हुरणम् ॥ ६॥ स वा ऽइत्यत्रैरन्तरतुः सम्माष्टींति।। मूलैर्वाह्यत पुगु- तीव वा ऽअयं प्राण ऽगुतीवोदानः प्राणोदानावेवैतद्द- धाति तस्मादुितीवेमानि लोमानौतीवेमानि ॥७॥ स वे सम्मृज्य सम्मृञ्च प्रतुष्य प्रतुष्यं प्रयच्छति । युथावमशें निर्णिज्यानवमर्श मुत्तमं परिधालुयेदेवं तत्तस्मात् प्रतुप्य प्रतप्य प्रयच्छति ॥८॥ स वै सुवु मेवाये सम्मार्टि। अथेतराः सुचो योपा वै सुग वृपा खुवस्तुस्माद् यद्यपि बुवा इव स्वियःसाई युन्ति यु ऽरव तास्वपि कुमारक इव पुमान् भवति स एव तुच प्रथम ऽएत्यनूच्य द्रुतरास्तस्मात् सुषु मेवाने सुम्मार्थ्यथेतराः सुचः॥६॥ ! "प्राविहरम' इति च । •रत गुम्मार्टीति'-इति च ।।

·(३य. १बा.) । प्रथमकाण्डम् । स वै तथैव सुम्च्यात् । युथाग्नि नाभिव्यक्षेद् यथा युस्मा ऽशुशन माहरिष्यनस्यात्तं पाचनिणेजनेनाभि- व्युक्षेदेवं तत् तस्मादु तथैव सम्मृज्याद् यथाग्निं नाभि- व्युक्षेत् प्राङिवैवोत्क्रम्य ॥ १० ॥ तहुँके । सुक्सम्माजनान्यमावभ्यादधति व्वेदस्या- हाभूवन्न्सुच एभिः सुममाजिपुरिदं वै किञ्चिद् यजुस्य नेदिदं बहिर्वा यज्ञाद् भवदिति तदु तथा न कुर्याद् युथा यस्मा ऽश्रुशन माहुरेत् तुं पाचनिनुजनं पायये- देवं तत् तस्मादु पुरास्येदुवैतानि ॥११॥ श्रुथ पुनी५ सुन्नह्यति। जघना? वा ऽरय यन्नुस्य यत् पुनी माने यजुस्तायमानो यादिति युनुवैना मेतुद् युक्ता मे यज्ञ मुन्वासाता ऽहुति ॥ १२ ॥ योत्रण सुन्नह्यति । योकण हि योग्य युञ्चन्त्यस्ति वै पुल्या ऽअमेध्यं युदवाचीनं नाभेर थैतदाज्य मवे- क्षिप्यमाणा भवति तुदेवास्या एतद्योक्त्वेणान्तुर्दधात्युथ मेध्येनैवोत्तरार्द्धनाज्य मुवेक्षते तस्मात् पुत्नौ सुन्न- ह्यति ॥ १३ ॥ . ''भवेदिति'-ति सायणसम्मत इति । 'देवैताबि-इति छ, घ।

·१०८ । शतपथब्राझणम्। (२५. मा.) स वा अभिवासः सुन्नयति । श्रीपधयो वै ब्वासो व्वरुण्या रज्जुस्तदोपधौरवैतुदन्तर्दधाति तथो हैना भेया वरुण्या रज्जुर्न हिनस्ति तस्मादभिवासः सुन्न- ह्यति ॥ १४॥ स सुन्नयति । अदित्यै रास्नासीतीयं वै पृथिव्युदितिः सेयं देवानां पुत्येषा वा एतस्य पुत्री भवति तदस्या ऽएताना मेत् करोति न रज्जु हिरो वै राना ता मेवास्या एतत्करोति ॥ १५ ॥ स वैन अन्यिं कुर्यात् । बरुण्यो वै ग्रन्धिर्बुरुणो ह पुनों गृह्णीयाद् युद् अन्युि कुर्यात् तस्मान्नु ग्रन्थिं करोति ॥१६॥ जर्व मेवोगहति। बिष्णोर्बुष्योऽसौति सा न पश्चात् प्राची देवानां यन्न मुन्वासौतेयं वै पृथिव्युदितिः सेयं देवानां पत्नी सुा पश्चात् माची देवानां यज्ञ मुन्वास्ते तुडेमा मभ्यारोहेत् सा पुनी क्षिप्रेऽमुं लोकु मियात् तुथो ह पत्नी ज्योग जीवति तुदस्या एवैतन्नि- हुते तुथो हैना मियं न हिनस्ति तस्मादु दक्षिणत वैवान्वासीत ॥१७॥ अथाज्य मुवेक्षते। योपा वै पुनी रेत अाभ्यं मिथुन मेवैतत् प्रजुननं क्रियते तस्मादाज्य मुवेक्षते ॥ १८ ॥ वै ·(३. ना.) प्रथमकाण्डम् १७८ सावेक्षते । *दव्येन त्वा चक्षुषावपश्यामोत्युनातैन त्वा चुक्षुषावपश्यामौत्येवैतदाहाजिह्वासोति यदा वा ऽरतुदनौ जुत्युथा जिह्वा इवोत्तिष्ठन्ति तुस्मा- दाहानेर्जुिज्ञासीति सुहूर्देभ्य ऽहुति साधु देवेभ्य ऽहत्ये- वैतुदाह धाम्ने धामे मे भव यजुपे यजुष ऽगुति सुर्वस्मै मे यन्चायधीत्येवैतुदाह ॥ १६॥ श्रथाज्य मादाय प्राडुदाद्रवति । तुदाहवनीयेऽधि- श्रयति युस्याहवनीय हवीडपि अपयन्ति सुर्यो मे यन्तु ऽआहवनौये शुतोऽसदित्युथ युदमुचाग्रेऽधिश्रुयति पुनौर यवकाशयिष्यन् भवति न हि तुवकल्पते युत्सा- मि प्रत्यग् घुरेत् पत्नी मुवकाशयिष्यामौत्युथ यत् पनौं नावकाशयेदन्तरियाइ यज्ञात् पनौं तथो ह यज्ञात् पत्नौं ? नान्तुरेति तस्मादु साई मेवु विलाप्य प्रागुवाहरत्यवकाश्य पुनों युस्यो पुनी न भवत्युग्र एव तुस्याहवनौये ऽधिश्रयति तत्तत ऽबादत्ते तुदन्त- द्या सादयति ॥२०॥ तुदाहुः। नान्तवेद्या सादयेतो वै देवानां पत्नीः • 'उदधेन-इति च। + 'प्रादादवति' इति ग, 'प्रादाधरति-इति च । पनौ'-इति ख। $ 'पनौ'-इति ख, ग ।

·। शतपथमाझणम्। (२. मा.) संयाजयन्त्युवसभा ऽश्रुह देवानां पत्नीः करोति परः- पुसो हास्य पुनी भवतीति तुदु होवाच याज्ञवल्क्यो यथादिष्टं पुन्या ऽअस्तु कस्तदाद्रियेत युत्परम्पुसा वा पत्नी स्याद् यथा वा यज्ञो वेदिय॑ज्ञ ऽश्राज्यं यन्नाद् यचं निर्मिमा ऽहुति तस्मादन्तद्वंद्येवासादयेत् ॥ २१ ॥ मोक्षणीषु पवित्रे भवतः । ते तुत ऽअादत्ते ताभ्या माज्य मुत्युनात्येको वा ऽउत्युवनस्य बुन्धुमेध्य मेवैतत्क रोति ॥२२॥ स उत्पुनाति । सवितुस्त्वा प्रसव ऽउत्पुनाम्युच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्य्यस्य रश्मिभिरिति सोऽसावेव बन्धुः ॥२३॥ अथायलिप्ताभ्यां पवित्राभ्याम् । प्रोक्षणीरुत्पुनाति सवितुः प्रसव ऽउत्पुनाम्युच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरिति सोऽसावेव बन्धुः ॥ २४ ॥ तद्याज्यलिप्ताभ्यां पथुिचाभ्याम् । मोक्षणीरुत्युनाति तुदप्सु पुयो दधाति तदिदु मप्सु पयो हितु मिद हि यदा व्युपत्यथाषधयो जायन्त ऽधोपधौर्जुग्ध्वापुः पौत्वा तुत ऽरप रसः सुम्भवति तस्मादु रुसस्यो चैव सर्व- त्वाय ॥२५॥ श्रथाज्य मुवेक्षते। त?के युजमान मुवख्यापयन्ति .इतोऽनन्तरं "शतं २०."-इति ख, च ।

·(३च्य० वा.) 'प्रथमकाण्डम् । तुदु होवाच याज्ञवल्क्यः कथन्नु न स्वयु मध्वर्युवो भुवन्ति कथः स्वयं नान्याहुयंत्र भूयस्य इवाशिपः क्रियन्ते कधु न्वेपा मुवु श्रड्डा भवतीति यां वै कांच यजु ऋत्विज आशिप माशासते युजमानस्यैव सा तुस्मादध्वर्युरेवावेक्षेत ॥ २६॥ सो ऽवेक्षते। सत्यं वै चक्षुः सत्यः हि वैचुक्षुस्तस्माद्यु- दिदानौं डौ विवुदमानावेयाता महु मदर्श मह मश्रौप मिति यु ए ब्रूयादहु मदर्श मिति तस्मा ऽएव श्रद्दध्याम तत्सत्येनवैतत्समईयति ॥ २७॥ सो ऽवेक्षते। तेजोऽसि शुक्र मस्यमृत मसौति स एषु सत्य एव मुन्नस्तेजो ह्येतुच्छुक ह्येतदमृतु ह्येतत्तत्स- त्येनैवैतत्समईयति ॥ २८ ॥४॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [३.१ ॥ १- एतस्य भाष्यस्यारम्भत प्रागिमौ श्लोको दृश्येते ठ-पुस्तके- "ब्रझाराई गोसहनं कनकइयतुलापूरुषो वर्णगर्भ, समाव्यौन पञ्च सौरोन् त्रिदशतलता धेनुसौवर्णभूमौ । रनोसा रकमवाजिदिपमहितरथौ सायणि सिङ्गणार्यों, याणीद विश्व प्रथितविधिमहाभूतयुक्तं घरम।। धान्यादि धन्यजन्मा तिलभव मतुलस्वर्णनं स्वर्णमुख्य , कार्यासं यं रुपावान् गङ्गकृत मजडो राजतं रामपूज्य । याम्योपाचपुतहिष्क मात्रामा शारे जतिजा रत्नाच्यो (रत्न)-रूपं गिरि मचत मुदा पात्रमात् सिङ्गणार्य २."

·. र 'शतपपवाझणम्। (२५. मा.) ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ ३ ॥ प्रोक्षणैरामादयेतिप्रैषमन्त्रानुमारेण प्रथमं प्रोक्षणीना मामा- दन मुक्कम'; भावईिको इपमादनम् अपि विशेषवक्रव्याभावात् सिद्ध मित्यभिप्रेत्य क्रमप्ताप्तं सुसम्मार्जन विधत्ते- “म वा इति । "यथा वा इत्यादि । 'यत्' खलु देवानां वर्तनम्, 'तदनु'मार्यर मनुष्यवर्त्तनम् तत्कार्यवात् । मनुष्याणां च भोज्याबसूपमाकादौ पक्के मति भोजनस्थाने च शोधिते, तत्परिवेषणसाधनानि दा- दौनि पात्राणि अद्भिः प्रदालनेन गोध्यन्ते । अतो मानुषव्यव- हारनिदानत्वाद् देवव्यवहारस्य देवाना भन्ने हविपि पक्के वेद्याच । .. ५-१५५ ए० १२ पं०, १६८ र ८ पं० प्रथ्ष्यम् । • दधिपययादिगणपाठनिपातनात् दीर्घ (पा. सू. २. ४. १५.)। ३- 'इति' इति ठ-पुस्तकारिक्तेषु सर्वत्र ; म-पुस्तके तु नैव। 8.-- “दाहुमाय' सुच' माणिमानपुष्करास्वग्विला इंसमुखप्रसेका मूलदहा" इति का• श्री. सू० १. ३.३० । सुचस्तिस जुपमञ्जुवा । तत्र “पालाशी जुहू"-इति, "याश्वत्यौ उपत्"-- इति , का. श्री. सू. १. ३. ३४, ३५। ध्रुवा तु वैकाको भवति (का. श्री. सू. १. ३. ३१.)। ५- 'भोज्येऽन्नसूपशाकादो-इति ठ । t-दानवादेव व्यवहारस्य-इति ज, झ, भ, ८,८। -- 'मन्ते' इति न, झ, भ, ८,८॥

·(३य. वा.) । प्रथमकाण्डम् । युक्त मिति संधतायां तत्परिवेषणमाधनानां सुनां सम्मार्जन "यत् सुचः"-दूत्येवमन्तस्य वाक्यसन्दर्भस्याभिप्रेतोऽर्थः ॥ १॥ "अथेति । “निर्णनिजतौति। “अदम्यस्तात्”-इति' अस्य श्रदादेशः । “परिवेविषति"-इत्यत्राप्येवम् ॥ २ ॥ नन् नानुष पात्रवद् देवपात्रा सुचा मयद्भिः प्रक्षालनेन भवितव्यम्, कि मनेन समार्जनेनेत्याह- "म यदिति । 'निर्णि- काभिः' प्रचालिताभिः सुगभिः पंचराणौत्यनेनाभिप्रायेण समार्जनेन प्रचालन मेव करोतीत्यर्थः ॥ देवपात्रस्य मोधने मानुष याचा विशेष माह- "नदा इति । "इयेनेकेनेति सामान्योकं विवृणेति- “अनिय ब्रह्मणा चेति । "श्रापो हि कुभा इति । अपां यज्ञियांशपरिणामरूपा हि कुशाः । तथैव हि प्रागामातम्- "ता उपर्युपर्यविपुषुविरोऽत इसे दर्भास्ता हैता अनापूयिता अपः" इति । अतः कुणैः सम्मानार्द यज्ञियाभिरभिरेव प्रक्षालनं कृतवान् भवतीत्यर्थः ।। "एवम्वेतदिति। दयनैकेनेत्येवं भाधनभेदकृतं देवमानुषपाच- संस्काराण नानालं भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ ५- 'यत् चुध'-वोहयद्वितीयकण्डिकान्तमदम् । २-पा• सू०.१.३ । ३,५- 'मनुष्य-इति । 8- 'देवपात्राणां खुधां न मानुषयात्रवत् पट्टि प्रक्षालनं केवल करोति किन्तु सम्मानेनैव सहित प्रदानम्' इति । ई-६.४.१५ पंहुएश्यम् । 8- 'सम्मार्जन' इति । - 'देवमनुय्यपानामा संक्षाराण-इति , झ, भ, ट, ।

·१८३ सपथब्राझणम् । (२प्र.वा.) प्रथमं सुवस्य सम्मान विधातं तस्यादानप्रतपने विभ्रत्ते- "अथेति ॥ ४ ॥ "देवा इति । "देवा ह वा इत्यादिकं समन्त्रकस्य प्रतपनस्य प्रयोजनप्रतिपादकम्। तच निर्वापप्रकरणे प्रागेव व्याख्यातम् ॥ ५३ अथ तस्य प्रतप्तस्य सुवस्य समन्त्रक सम्मार्जनं विधत्ते- "म वा इतीति । खुवस्यान्तरतो दिलमध्ये वेदारिति (प्राक् ) सम्मार्टि । सम्मार्जनप्रकाराभिनयांर्थः 'इति'-मन्दः । स च प्रकारः कात्यायनेन सूचितः- “वेदायैरन्तरतः प्राक् सम्मानॊति । मन्त्रस्य प्रयोजन माह- "यथेति । यथा खलु अयं सुवः 'अनुपरतः' उपरति मप्राप्तः सम् यजमानस्य प्रवन् 'विणुयान' हिस्यात् । "रि चि-हिंमायाम्" इति धातः। एव मेवैतत् । मन्त्रवाक्य माह- “मपन्नानिति । भपनान् विणोतीति 'सपनचित्' इति मन्त्रपदस्याभिप्राय इति भावः । मन्त्रमेष मनूय व्याचष्टे- “वाजिनं वेति । "वाजः' हविर्लक्षण मन्नम, नदेव यज्ञः तदईलेन; तदन्तं त्वां 'वानेध्याय' वाजस्य अन्न- स्पेन्धनं दौपनम्, भूयःकरण मनेन कियत इति 'वानेध्या' "खादिरः सुत्र"-इति, “यरनिमावः स्वोऽङ्गुलपर्वतमुकर"- इति च का. श्री. सू. १. ३. ३२, ३। २-३५.४.८ पं०,४३१०६० दय्यम् । ३-- वा. सं. २. २८.२1 का श्रौ• सू० २. ६.४६ । नाम्येतत् पदं -पुस्तकादन्यत्र । थौ. सू० १.६.६। -खा. प.३। 8- ·(३च्या वा.) प्रथमकाण्डम्। १५ यज्ञः, तस्यै सम्मामीति मन्त्रशेषस्यार्थः । तदेतदाह- "यज्ञि. यन्त्येति । यज्ञ महतौति यज्ञियः। “यज्ञविग्भ्याम्" इति च । जुहादीनां सुचां सम्मार्जनं विधत्ते- "एतेनैवेति । अनिभितो- भौति योऽयं सुवसम्मार्जने मन्तः', 'एतेनैव' अनिभिनासोतिर स्त्रीलिङ्गवेन विपरिणमितेनेत्यर्थः। अतएव सूचकृतीकम्- "अनि- मितेति बुचः” इति । सुचः स्त्रोलेन तत्प्रकाशनाय वाजिर्ग बेत्यस्यापि पुंलिङ्गशब्दस्य स्थाने वाजिनी बेति स्त्रीलिङ्गतया प्रयोक्तय मित्याह- “वाजिनौं बेति । सम्माजमक्रियापेक्षया 'सुचम्'-दनि द्वितीया । जुहादिवत् समन्त्रकममार्जनस्य प्रमकस्य निवृत्त्यर्थ माह- "दूषणो मिति । प्राभित्राख्यो यो भागः, स हियते अनेनेति 'प्राशिवहरणं' गोकर्णाति पाचम्, तत् तृष्णौं सम्मारीत्यर्थः । तदुक्तं कात्यायनेनापि-- "तृष्णौँ प्राशिवहरणम्"- इनिः । आपस्तम्बस्तु ममन्त्रकपन मप्यसूचयत् - "प्राशिवहरणं वृष्णों वा"-दति ॥ ६ ॥ ३-बा.सं. 8- १-पा० सू० ५.१.७१ ॥ 'सुवसम्मानमन्त्र' इति । १. २६.३ । का. औः सू० २. ६. 81 का. श्री. • सू. २.६.800 ५-प्राशिवहरणं वारणं, प्रादेशमात्र, यादर्शाकृति (वर्नुलं), घम- साहति (चतुरखं) वा भवति । का. श्री. १. ३. २६, ३०, ३१ । --का• श्री० २.६. १८ 8-थापश्री. सू. २.४.८) -सन्मन्तश्च तत्रैव-- "रूपं वी पशूना मा निर्मक्षं वाभि ला सपनसाई सम्मा ति" इति ।

·१८६ शतपथबाझयम्। (२५. वा.) सुचां समार्जनप्रकार मभिनयेन दर्शयति- "म वा इति । 'इति' अनेन प्रकारेण 'प्रागपवर्ग' वेदाविलमध्ये समार्जनम् । 'पति' अनेन प्रकारेण 'प्रत्यगपवर्गम्' आत्माभिमुखं वाह्यतः पृष्ठभागे वेदायमूतैः सम्मान कार्य मित्यर्थः । तथैव सूचितम्- "वेदाये- रन्तरतः प्राकसम्मानिमित इति, विपर्यस्य पहिर्मूरिति । यदेतदन्तरतो बाह्यतञ्च विविधं सम्मार्जनम्, तत् प्राणोदानात्मना प्रशमति- "इतौवेति । 'इति' शब्दोऽचाप्यभिनयार्थः । "अयं' प्राणवृत्त्यात्मको वायुः ‘इनौव' अनेनैव खलु प्रकारेण प्राइ सञ्च- रनि । उदानशब्दस्यापानवृत्त्यभिधायकत्वं प्राक् प्रतिपादितम् । अपानवृत्त्यात्मको वायुः 'इनौव' अनेन प्रकारेण प्रत्यङ् सञ्चरनि । श्रतः प्राक्-प्रत्यक्-मम्मार्जनाभ्यां सुक्षु प्राणपानावेव स्थापयतीत्यर्थः । "तस्मादित्यादि। यस्मात् खुचा मुपरिभागस्य सम्मार्जन प्राचीनम्, पृष्ठभागस्य च प्रतीचीनम् ; 'तस्मात्' अरनेः उपरि- भागस्य स्लोमानि 'दतीव' एवमेव प्राचीनानि भवन्ति, पृष्ठभागल्य च स्लोमानि 'इतौव' इत्यं प्रतीचौनानि भवन्तीत्यर्थः । मर्थस्तैत्तिरीयके विस्पष्ट मानायते- "तस्मादरम्नौ प्राध्युपरि- यालोमानि प्रत्यक्ष्यधस्तात्"-दूति ॥ ७॥ १- का. श्री. २. ६.४६। २-१०६ ए. १२ पं. इएव्यम् । नास्येतहाक्यं छ-पुसके। २- 'उदानच्यात्मकश्च' इति । - ते. बा. ३. ३. १. 8. (ते. सं० १.१.१.. सा. मा०)। 8- ·(श्य. वा.) प्रथमकाण्डम् । १८७ मम्मार्जनानन्तरं प्रतपनपुरस्मरं प्रदानं विधत्ते- “म वा इति। 'स' खल्वामोधः तजाममार्गानन्नार भेव सम्मृष्टं पाचं पुनरनौ प्रताप्य अध्वर्यवे दद्यादित्यर्थः ॥ तदेतत्पुनः प्रतपनं लौकिकदृष्टान्तेनोपपादयति- “यथेति । यथा खलु कांस्थादिकं लौकिक पाच मम्मग्यावश्य निर्णिज्य प्रचात्य, 'उत्तम चरम क्रियाविशेषए मेतत् । अन्ततः 'अनवमर्ग' श्वमर्शन मात्वैव केवल मुदकेनैव 'परितः' अन्तरतो वातश्च सर्वतः पालयेत्, एवं तत्सम्मार्जनानन्तरं पुनः प्रतपनमित्यर्थः ॥ ८॥ स्रुवसम्मार्जनस्य प्राथम्यं मुक्समार्जनस्य तदानन्तर्यश्च प्रागुक्त लौकिकदृष्टान्नेन प्रशंसित मनुवदति- “म वा इति । “योपा वा इत्यादि । उक् स्त्रीलिङ्गलाद् योषित् ; सुवस्तु पुंलिङ्गवात् मेचनसमर्थः पुमान् । यमादेवं 'कृष्ण' सुवस्य मम्मार्जने प्राथम्यं, 'तमात्' एव कारणात् घोऽपि स्वियः सम्भूय गच्छन्यो वाल मपि पुमांम पुरस्कृत्य तम्य पश्चात् प्रयन्ति । तस्मात् दृष्टानुमारेण मुवस्य प्रथमं मरमार्जन युक्तम्', पथाच सुचा मित्येतत् युक मित्यर्थः ॥८॥ सम्माने धर्मविशेष माह- "म वा इनि । 'यथा' येभ प्रका सम्माजनममये 'अग्रिम अभि क्षेत्' पनेरुपरि सम्मानसाधनं कुशोदकादिक न पतेत्, तथैव ममज्यात् । नदे- ५- 'पुग-पुन-दति मादिषु । "तप्य-प्रतय -इति का० २.१.३७। २- 'सम्मान मुहम्' इति ठ । ५- 'मम्मानस्य समय-इति ।

·१ 'शतपथवाझणम्। (२प्र. वा.) यस्य खन्नु भोजनार्थे तौकिकदृष्टान्तेनोपपादयति- “यथेति। मन माहरति, तं भुभयर्थपाचप्रदालनोदकेन यथाभ्युत्', एवमेव तदारभ्युतणम् । अनेोमाय हि हविः ; सुक्मवादीनि च पाचाणि तत्साधनानि ; अतस्तत्प्रचालनोदकेन तस्याभ्युदणं तादृगेव स्यात् । न हि लोके पाचप्रक्षालनोदकेन भोकाभ्युदते । अतः पाचममार्जनो- दकेन अमेरभ्युक्षणं न कार्य भित्यर्थः । कथं नई सम्मान कार्य मित्याह- "प्राडिवेति । प्राड्मुख एवानः सकाशादुत्क्रम्य गत्वा अनेरुपरि यथा न पतति तथा सम्मृजौतेत्यर्थः ॥ १ ॥ सुक्ममार्जनानां वेदायाण माहवनौये प्रहरणं शाखान्तराभि- मत मुपन्यस्यति- “तद्धक इनि । सुचः सम्मृज्यन्ते एभिरिति 'सुक्ममार्जनानि' वेदायाणि अमावभ्यादधाति। दधता मभिप्राय माइ'- "वेदस्येति। यज्ञसाधनो हि 'वेदः'; वेदस्य समान- नादावुपयुकत्वात् । एतानि च (वेदाग्राणि) तस्यावयवा अभूवन् । 'अ'-रल्यवधारणे। न केवलं वेदावयवत्वादेव वेदायाणां यज्ञि- यत्वम, अपि तु एभिदायैः सुचः 'सममार्जिपुः' मम्मटवन्त एलिजः, अत इदं वेदापनातं यजमम्बन्धि किञ्चिदङ्गम। यदि १- 'यथा व्युक्षेत्'-दति न, म । २- पात्रतम्मा दकेन'-इति । ३- 'इवा-दति नम। 8-'यमावभ्यादधतीति तेयां मिम मभिप्राय माह'-दिन,झ,डा ५-पद मिदं-पुस्तकमात्र विद्यते । -'विदायपरिजात-इति ग,।

·(श्य. वा.) । प्रथमकाण्डम् ।। . 'चत्र अमेरन्यत्र निरस्येत्, तदा तद्यज्ञाद् 'बहिर्धा' बाह्यतो भवेत् । अनौ प्रचितं हि यज्ञेऽन्तर्भवति, मेवेत्थं भवेदित्य नेनाभिमायणामो प्रक्षिपन्तीत्यर्थः । स्वमनं दर्शयित मेकौयं मतं निषेधति- "तदु तथेति। एतलौकिकदृष्टान्तेनोपपादयनि- “यथेति । यथा खलु भोज- नायोपविष्टं भोक्तारं ततः प्रागेव पात्रप्रहालनोदकं पाययेत्, एव मेव नद्धोमात् प्राक् ममार्जनवणाना मगौ प्रहरणम् अतो नैतद्युत मित्यर्थः । स्वमत मुपन्यस्यति- "तस्मादिति । यस्मादकीयमते उत्तरोत्या दोषः, 'तस्मात्' एतानि ममार्जनानि हानि उत्करे प्रतिपेदित्यर्थः । पक्षद्वय मपि कात्यायनः सूचयामास- "सम्माज- नान्यपास्यत्याहवनौये प्रामन मेक इति ॥११॥ प्रेषक्रमप्राप्तं पनौमत्रहनं विधत्ते- "अथेति । “नधनार्दो वा इत्यादि । गाईपत्यानुष्ठेयेषु पनौसयाजादिधु पन्याः सम्पन्धान् मा यजस्यापरार्द्धः। किं ततः? इत्याह- "प्रागिति । मदीयो यज्ञः प्रागपवर्ग 'तायमानः' विस्तार्यमाणो 'यात्' गच्छेत् । अतः पराई मारण्य यज्ञो विस्तारयितव्य इत्यनेनाभिप्रायेण पनी सबोदित्यर्थः ॥ यदेतत्सननं तदेतत् रथे प्रश्चादौना मिव पन्या यजन साई योजनं पन्धन मित्याह- "युनौति । "युकाम इति । १- 'यदि च-इतिह। 'यदि'-एतम्भात्र मेव -पुस्तके । २-- वासून २.५.५९,५९ : ३– 'माईपत्ये हेय दलिर', 8- “पत्नीसनहन मेके पूर्वम्" इति च याप यौ• सू. २. ३.१ ।

·६ । शतपचंद्राझगाम्। (२. मा.) योकुरभिप्रापाविष्करणम् । युता च मा मदीयं यजम् 'अनु'सक्ष्य यजममाप्तिपर्यन्तम् 'श्रामाते' प्रामौत; न ह्ययुक्तोऽवादी रथे नियमेनास्त इत्यर्थः ॥ १२॥ एवं विचितं मनहनं प्रसस्य, तत्साधन विधत्ते- "योकणेति । रथाघवयवस्य युगम्य धुरि बलौवर्दादियोजनार्थ दाम 'योत्रम्', तेन मनोदित्यर्थः । लौकिकोदाहरणेनेतद् द्रढयति । "योनो- ऐति । 'योग्य' योजनीयम् अनडुदंश्वादिक मित्यर्थः ॥ सच सबहनं नाभिप्रदेश कार्य मित्यभिप्रेत्याह- "अस्ति वा इति । 'अयजियस्य पन्या नाभेरधोभागस्य, 'यजियस्य उपरि- भागस्य च मध्ये मन्त्रहनेन मार्यनिवारणत् यज्ञियनैवोपरिभागेन विधाम्यमान मान्यावेक्षणं माधुरुतं भविष्यतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ परिहितस्य वामम उपरि तत्मत्रहनं कार्य मिति विधत्ते- "स वा इति । योन-पत्नीशरीरयोः वासमा व्यवधान प्रशंसति- "श्रोषधय इति। ओषधिकार्यत्वाद् वाममः तत्तादाभ्यव्यपदेशः । “वरुष्णेति। वरुणसम्बन्धिनी, वरुणपाशामिका रख्नुः । वरुणपागो निग्रहहेतुरिति तस्य व्यवधानेन केनचिद्भवितव्य मिति वासोलक्षणौषधिभिरन्तर्धानं युक मित्यर्थः ।। तस्य प्रयोजन माह- "तथो हेति ॥१४॥ विहितं मन्त्रहन मनूध मन्त्र विधत्ते- “म इति । मन्त्रं व्याचष्टे- "इयं वा इति । 'अदितिः' अखण्डनीया देवानां पत्नी . ९- इवोपरिणादरम्यम् (१८. १८२ ए० १२ पं.)। २-- वा० सं० १.३०.१ । का. श्री. सू० २.०.१।

·(३२०१वा.) प्रथमकाण्डम् ।" या पृथिवी, 'सा' च एषापि 'योपित्', यजमानस्य पनी भवति । 'ना' तस्मात् पृथिव्या दवास्याः 'रावां' रमनाम् अलङ्कारार्थी मणिमुशादिखचितां मेखला मेव बनाति; न रन मिति मन्त्र- प्रयोगाभिप्रायः । उतार्थपरतां 'राधा'-गब्दस्य दर्शयति- "हिर इति । 'हिर' शब्दो मेखलायर्यायः ॥ १५ ॥ योलस्य सत्रहनसमये ग्रन्थिकरणं निषेधतिः- "म वा इति । विपचे बाध माइ- "वरुपय इति । वरुणपागोपि ग्रन्थिमान्, अतो पन्यिरपि वरुणसम्बन्धी ; तत्करणे वरुणः पन्नी मीयाद, बाधेतेत्यर्थः ॥ १६॥ ननु पन्यिकरणाभावे योनं विसस्तं स्यादित्यत अाह- "ऊर्द्ध मिति । योवस्य मूलाये संयोज्यैकौलत्य 'ऊई मुद्गुहेत्' उपरि- टात् स्तम्बयेदित्यर्थः । तथा चोकं सूबचता- "ददिणं पाश मुत्तरे प्रतिमुयोर्द्ध मुद्गृहति"-रति । समानसमये गाईपत्यस्य नेत्यां दिभि पन्या अवामनं विधिसः भाचान पथात् प्रामखोपयेगनं निषेधनि- "मा वा रति । तदुपपादयति- "यं वा इति । 'यं हि थियो देवानां पत्रो; मा गाईपत्यस्य पयात् प्राइमुखो मर्वदा उपविशति । अंतः तवामीना' मा मेव देवपनी मभ्यारोहेन । • 'सेव इति ठ २- "ययिं करोति-ति का यौ. सू. १.०.३ एम् । २- उगमगरल .. १...। -का.बी.सू.१...। ५-तत्रावासोना-ति लादिए।

·। शतपथब्राझणम्। (२५० प्रा०) . तथा च यो बाधस्तं दर्शयति- "सेति । 'चि अल्पकाले इत्यर्थः । “तथो हेति । पश्चादुपवेशनपरित्यागे मति उक्नदोषा- भावात् चिरकालं पनौ जौवेत् । तेन पश्चादामनपरित्यागेन . 'यस्याः' देवपत्न्याः यदुपवेशनस्थानं तत् 'निहुते' अपलपति, नत्- स्थानवजनेन ना पोषयतीत्यर्थः। तथा चेयं पृथिव्यापि 'एना' पनौं 'न हिनस्ति' न वाधते ॥ इदानौं स्थानविशेषे तस्या उपवेशनं विधत्ते- "तसादिति । 'तस्माद' देवपनौस्यानाद् 'दक्षिणतः' दक्षिणमागे, गाईपत्यस्य नेत्यां दिशौत्यर्थः । अत एव सूत्रितं कात्यायनेन- "पनौं मत्रपति प्रत्यग् दक्षिणत उपविष्टां गार्हपत्यस्य मुञ्जयोरोप"- इति ॥१७॥ पन्या आज्यावेवणं विधत्ते- "येति । रेनसः पुरुषोपभुक्ता- ज्यपरिणामत्वात् कारणकार्ययोरभेदोपचारात्तादाम्यम् ॥ १८॥ विहित मवेक्षण मन्ध मन्त्र विधत्ते- "मेति ॥ मन्त्रगत मधेनेति पदं व्याचष्टे- "अनानेति । श्रार्ति- हिमा, तहितेनेत्यर्थः । “प्रग्नेनिहासि"-इतिप्रतिपादित माज्यस्य जिहारूपत्व मुपपादयति- “यदा वा इति। मिहासदृशज्वाला- हेतुत्वात् श्राज्यं जिइत्युच्यते इत्यर्थः । मन्त्रगतं सहरिति पदं ५- का श्री सू. २.०.१ । “यनेकपनौके सासाम्" इति या दे। २-याच्यावेक्षणात् प्राक् याभ्योदासनं कार्य विहितम् । का• यो. सू. ३.०. 8 । तत्र मन्तः उजवेति वा० सं० १.३०.९। -वा.सं. १.३.. का. यो. .सू.२.०.. 4 ·(स्थ ब्रा.) मधमकायहम् । । व्याचष्टे- “माध्विति। सछु इयमानत्वात् 'सहः' । अनेन र होमानुगुण्येन माधुवं लक्ष्यत इत्यर्थः । “धाधे-धान्ने"-इनि मन व्यापष्टे- “सर्वमा इति । 'धाने-धा, तनदेवतामरोराय, यशुषे- • पशुपे, तत्तद्रुणमन्त्राय च पर्याप्तं भवेति मन्त्रार्थः । अतः सर्वम्म पगाय 'एधि' भवेति तदर्थप्रतिपादनं माझणेन फियते ॥ १८॥ पुरस्ताद्धरणं विधने- "अथेति। पत्यवेक्षणाननार्यम 'अप'- भन्दाः । पुमस्तस्याहवीयेऽधिग्रयणं विधत्ते- "तदिति । वियपर्ण दिपाहवनीय-गाईपत्य योर्विकस्पितम्। मबाहयनोये आपापसे पल्यवेक्षणानन्तर मेवाश्यं पुरस्तावला आइवनौये अधिययेदित्यर्थः। एवं कुर्वतोऽभिप्राय माह- "सर्व इति । यागमाघनत्वात् विरप 'या'-गब्दार्थः। प्राज्यपुरोडागादिलक्षणं सर्व मपि मदीयं 'विः' श्रावनौये कृतं भवेदित्यनेनाभिप्रायेणेत्यः । अभियपि पचे प्रथमतो गाईपत्याधित्रयो कारण माह- "प पदमुपैति । 'प्रमुर' गाईपत्ये, 'ये' पाइपुरोडामाधियययाकाले' 'पदौम অস্বামথিং যমদীক্ষিধালার সাঘষি कर्तव्य मित्यर्थः । प्रथमत एवाम्यस्याहनोऽधिययणे सौष माह- "नानि । पुरोगाधियपकाते एव पापमोये पधाभ्य मधिययेत. कदा १-माम्देन वाटपक्ष। २-पुर-तिहा १-९.२९.६८१.। .--'रोडमाधियाने दोष छ । 23 ·१४४ ॥ शतपथमाझणम्॥ (२५. वा.) गाईपत्यममोपे अन्वामीनायाः पन्यास्तदवेचणं न घटते ; 'भिन्न देश- वात्। यदि च पनौम् 'श्रकाशयिष्यामि' अवेक्षयिस्यामि 'इति' तदर्थ 'मामि' मस्कारमध्ये तत् 'प्रत्यक्" पश्चात् पन्याः समोपं हरेत्, तदा संस्कार विघातः स्यादिति तदपि न युज्यते । अथै- नदोषपरिजिहोर्षया पत्नौं नावेचयेत्, तस्याः पत्न्या यज्ञादन्तरायो भवति। एतदुकं भवति। गाईपत्ये हविःपणपक्षे हि श्राध्य मपि तत्रैवाधिौयत इति तत्समीपोपविष्टायाः पल्यास्तदवेक्षणं घटत इति न काप्यनुपपत्तिः; बाहवनीयश्रपणपक्षे प्रथमत एवाज्यस्यापि तत्रैवाधिश्रयणे हौदृविधो दोषः प्रमन्नेतर इति। कथं तर्हि तस्मिन् पचे कार्य मिति चेत्,- उच्यते । प्रथमतो गाईपत्ये अधिचित्य पत्यवेक्षणानन्तर माहवनौयसमीपं नौवा तचाधिश्रयेत् । तथा सत्युकदोपाभाव माह- "तथो इति । "तस्मादित्यादि। यस्मादेव माहवनौये प्रथमतोऽधिश्रयणे दोषः, 'तस्मात्' पन्या मार्द्ध गाईपत्ये प्रथम माज्यस्य विलापन मित्यर्थः ॥ यस्य तु पन्या रजोदर्शनादिनिमित्तवशेन असन्निधानात् नदीय- कर्मापयाज्यावेक्षणादीनि न क्रियन्ते, तस्योकदोषाभावाम् प्रथमत एवाहवनौये श्राज्याधिश्रयणं कार्य मित्याह- "यस्यो इति ॥२. १-'प्राक-इति ज, झ। २-'गाईपत्यविश्रपणप-इति ज , 'गाई पत्याइविश्राप'-इति भ । ३- 'प्रसभ्यते'-इति जादिधु, 'प्रसजते-इति ड। 8-"पत्नी मवेक्षयत्यदव्येनेति" इति का• श्री. सू. २.६५ ।

·(श्य. १ब्रा.) प्रथमकाण्डम्। १८५ तस्याज्यस्थानवद्यासादनं केषाञ्चिन्मतेन निषेधति- "तदाह- रिति । निषेधाभिप्राय माह- "श्रत इति। 'अतः' अस्मादेव खल्वाज्याद् देवपनौनां यागः, अतस्तत्सम्बद्धस्थान्यस्यान्तवेद्यामादने मति तदेव देवपत्नीः 'अवसभाः' अवगतजनसमूहाः करोति; यश्व्य- देवमवस्य वेद्या मवस्यानात् । 'अ'-इति निपातो विनिग्रहे। अस्तु तथा देवपत्नौनाम्, किं तत दूत्यत पाह- "पर रति । देवपत्नीनां सभामापणात् 'अम्य" यजमानस्य पन्यपि 'परापुमा' भवति । 'परस्' इत्ययं सकारान्तः, परस्तादित्यर्थ । स्वपुरुषादन्यत्र राजवौथ्यादौ पुरुषसमूहं प्राप्ता 'पर:पुंसा'-इत्युच्यते। "अचतरादि- सूचे स्त्रीपुंसेति निपातितत्वात् परमेत्युपपदान्तरेऽपि समामा-- न्तोऽप्रत्ययो द्रष्टव्यः । 'इति'-गब्द एकीयमतममाप्यर्थः । याजस्क्यमतेनान्तर्वधामादन मेव निगमयति- "तदिति । 'यथादिष्टं' यथादेगनं यथामास्तम्, 'पन्याः' सम्बन्धि कार्यम. 'अस्तु' भवत; अतः पनौसयानार्थम् अन्तवेद्यनामादन मिति न युफ्रम् । पन्यपि 'पर-पुंसा वा' भवतु, प्रयाता 'यथा नथा वा' भवत तयापि किं प्रयोजनम् ? अतः परापुमेश्येतदपि दूध को वा श्राद्रियतेत्यर्थः । एव मुकदूषणं निरस्य वेद्यामादनपक्ष मुपपादयति- “यसो वेदिरिति । वेदिराज्यं चोभय मपि यजसाधनबाद 'या', तथा घेद्यामादने वैदिरूपाद् यजाद शव्यरूपं यजं निर्मिमै निर्मित- १-पा. मु. ५...2 २- अयापि' इति नारिए ।

·। समयमाझयम्॥ (२५.प्रा.) वान् भवतीत्यनेनाभिप्रायेण तचैवासादयेदित्यर्थः। तस्मात'-इति उमार्थनिगमनम् ॥ २१॥ नस्याम्यस्योत्पवनं विधत्ते- "प्रोक्षणविति । प्रोषयुत्पवन पाभ्यां पवित्राभ्यां रुतम, ते तत श्रादाय ताभ्या मेवाज्यस्योत्पदनं कार्य मित्यर्थः । उत्पवनविधिस्तावक "चो ह वा इदं सर्व मित्यादिकं मागामात प्राणम्, धान्योत्पचनस्यापि समान मित्यत आह- "एको वा इत्यादि । उत्पवनसंस्कारण पर्यवमित मर्थ माह- "मेष्य मिनि ॥२२॥ विहित मुत्पवन मनूध मन्त्र विधाने- "म उत्युमाति" इति । भाज्यस्यकलात् 'वा'-इत्येकवचनान्ततैव प्रोकप्युत्पवनमन्नतोऽस्म विमेषः ; अतस्तम्मन्बयाण्यानरूपं "सविता वे देवानां प्रसवितेत्या- दिक प्राण मातिदिमति- "मोऽसाविति ॥ २२ ॥ पान्योत्पदनाममारं नाभ्या मेव सेपमहिताभ्यां पविषाभ्यां पुनः मोपयुत्पवर्म विधो-"अति । मागावात भेव म पठिता तदाधण मप्यतिदिति-- "सवितुर्व रति ॥२४॥ पाम्पले पहिताभ्यां पविधाम्या पोषयुत्पवन मुत्पादयति- १- का. श्री. सू.१....। तत्र मया वा. सं. २-१..........१९५। -१.३.११.२५०, ९ए.१.पं। : "-'चान्धम्य तादा-हिनादिए। -मादेवात् परं मारिए।

·(३व. मा." । प्रथमकारहम्। "तदिति। 'तत्' तर 'यत्' इदम् प्रायलिनाभ्यां पवित्राभ्या मपा मुत्यवनम्, तेन पय एवाभु 'दधाति' स्थापयति संयोजयति, भाज्यस्य पय:कार्यवात् । असु हि परम्परया तत्कार्यवान् पयः प्रतिष्ठितम्। एतदेव पारम्पर्येणोपपादयति- "इदं दौति। 'जग्या' भव- यिता। "दो नग्धिप्तिकिति"-इत्यदेणग्यादेशः । "नमादिति। यस्मादेवं गव्यं पयः परम्परया उदकरमपरि- पामरूपम्, 'तस्मात्' कारणात् तत्कार्यस्याज्यस्यापाञ्च यदुत्पवने संसर्जनम्, नत् रमयैव 'पर्वत्वाय' सम्पूर्णत्वाय काहाय भव- तीत्यर्थः ॥२५॥ अध्वर्याराज्यावेचणं विधने-"प्रति। एकीयमत मुपन्यस्थ निरस्थति- "तर्द्धक रनि। 'अवख्यापयन्ति' ख्यातिरच पश्यति- कर्मा: अवेषयन्तीत्यर्थः ॥ पानवाक्यस्य मत मुपन्यस्यति-"तदिति । प एवं यजमान मवेषयमित, ते स्वकोये पो 'क' कमादेव 'वयं पगमाना एव मनोधर्यको न भवन्ति ? कथं वा खय मेव होतारो भला १-का-यौसू. २.० ८। पत्र मन्न वा. सं.१ १.२॥ २- का• सौ. सू. २.०.९ । बर मय वा. सं.१.२१.३। निध.१.११.१५। निह.मा. ६ ., . मा. ११२, २९२ए..

·. ९६० ॥ भतपयनक्षिणम्। (२प्र.ना.) माह- याज्यानुवाक्यादीनि नानुयुः । तेषा माध्वर्षवादिकरणे हेतु - "यवेति । 'यत्र' खल्वाध्वर्यवादी तत्करणमन्त्रैर्य इतरा दूव 'बाशिषः' फलप्रार्थनाः क्रियन्ते, नादृक्फस्तप्रतिपादकगम्न- विशिष्ट माध्वर्यवादिकं करमा न कुयुः? । तत्परित्यज्य 'एपाम्" एकेषां शाखिना मवावेदशं यामानेनैव कर्तव्य मिति कम्मात् कारणात् श्रद्धा जातेय: । एवं यजमानावेदणादि प्रहम्य श्रध्वर्युणैव तदवेक्षणं कार्य मिति प्रतिपादयति-"यां वा इनि । दक्षिणभिः परिकोतवादृविग्भिः चत् फल मागास्यते, तद यजमानस्येवेति म तेन पृथगामामर्ग कार्यम् । अतोऽध्वर्युरेवाज्य मवेक्षतेत्यर्थः ॥ २६ ॥ नदवेक्षण मनूच प्रसिति- “म इति । अवेचपास्य करणं हि चतुः; तच्च यथाभूत मेव वम्न विषयीकरोतौति 'सत्यम् । एतदेव लोकव्यवहारेण संवादयन् द्रढयति- "तस्मादिति। थस्मादेवं चतुः सत्यम्, तस्मादेव कारणात् विवदमानयोर्मध्ये ययनुषा दृष्टवान- मौति वदति, तद्वचन मेव श्रद्धाईम्, न लितरस्य श्रुतवानसौति वचन मित्यर्थः ॥ २७॥ विहित मवेक्षण मनूध मन्त्रं विधत्ते-"म इति । योऽयं "तेजोऽसौतिक मन्त्रः, 'म एषः' 'मत्यः' यथार्थ एव। कुत इत्यत आह- "तेजो हौनि । 'हि' यस्मात् एतत्' आज्यं 'तेज.' तद्धेत- बात्, तथा 'शुक्र' निर्मलम्, 'प्रमतं' यागादिद्वारा अमरण- . १- वा० सं० १.३१.३। .

·(श्या मा.) प्रथमकाण्डम् । १९८ भाधनम् , यदा अमृतवत्पुष्टिकरम् । 'एवम्' राज्यस्वरूपत्वात्, विद्यमानार्थप्रकाशकवान्मन्त्र मत्य इत्यर्थ. ॥२८॥ ४ [३ १.] ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिने माधवौये वेदार्थप्रकारों माध्यन्दिनमतपथभाव्ये बतौयाध्याये प्रथम प्राधएम १- हि ब्राह्मणे खुक्सम्मानम्, पत्नीसनहनम, धान्यावेक्षणम्, ध्यायाधिश्रयणम्, व्याज्यासादनम्, प्याज्योत्पवनम्, मोक्षण्युत्यवनम्, ध्यध्वर्या राज्यावेक्षणति कर्माणि विहितानि । तत्रेय पद्धतिः- पध्वयं रफ्य ग्रहोत्या उत्करे पाणी प्रक्षाल्य प्रगीतानां पश्चात् प्रागय मुदगग्रं वा स्फ्य निदधाति । ततोऽमोद वेदिमध्ये उदगग्रा ममिहोपरक्यो मासाद्य प्रयोताना पक्षात् रुपयस्योत्परत मागम मिन मासाद्य भादुतरतो बर्षि प्रागन मासादयति । तत धामोध्र घुव मादाय गाईपत्ये प्रतप्य थप उपस्पृश्य व्यमे पाया गया पेदापरन्तरत पाचं सम्मारि मूलादारभ्यायपर्यन्तम्, यपि वेदमूले. वधि प्रयवं सम्मार्थि पयादारभ्य मूलपर्यन्तम्, पुनरमी गवा प्रतप्याप उपस्पश्याध्वर्यवे समपति । तमो पहुवा मुषा मप्यर मेष सम्मानम्। किञ्चोजाना एव धारपमाणा मुच सम्मा त्यपि माव्यम् । सतलूलो प्राधिकरणं सायदान पुरोडाशप वी च सटामो तप्यापर्यवे समर्पयति । तत पत्री- समानम् । तद्यथा-- चपोर पोर मादाय गाई पत्याने या विभौमाताभिमुरगे मुमुपविशं पत्री परिसिवस्त्राद बक्षित पोखरियति । बकास पलोयु सर्गस योजन्यनम् ।। यानि दायारेक्षवादोनि महे एक विस्पटामि।

·शिवपथनाहाणम् । (२. मा.) ... पुरुषो वै यज्ञः। पुरुषस्तुन यचो युदेनं पुरुषस्तनुतु ऽएप वै तायमानो यावानेव पुरुपस्तावान्विधीयते तस्मात्पुरुपो यज्ञः ॥ १॥ तस्येयु मेव जुः । इयु* मुपभुदात्मैव ध्रुवा तडा ऽआत्मन ऽएवेमानि सर्वाण्यङ्गानि प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सुर्वी यज्ञः प्रभवति ॥ २॥ प्राणु एव सुवः । सोऽयं प्राणः सर्वाण्युङ्गान्यनुसुञ्च- रति तस्मादु सुवः सुर्खा ऽअनु सुचः सञ्चरति ॥३॥ तस्यासावेव द्यौर्जुहूः। श्रुथे। मन्तरिक्ष मुपभुदिय मेव ध्रुवा तहा अस्या एवेमे सुर्वे लोकाः प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सुर्यो यज्ञः प्रभवति ॥ ४ ॥ अयु मेव सुवो योऽयं पुवते । सोऽयु मिमान्सुवा- लोका'नुनुपवते तस्मादु सुवः सुर्वा श्रनु सुचः सुश्चरति ॥५॥ स एप यजुस्तायुमानः । देवेभ्यस्तायत. ऋतुभ्य- छुन्दोभ्यो युद्धविस्तुदेवानां यत्सोमो राजा युत्युरोडाश- स्तत्तदादुिश्य गृह्णात्यमुष्मै त्वा जुष्टं गुलामीत्येवु मु हेतुपाम् ॥६॥ . "जुहु । रिय-इति व या + 'जुइ । एथेटु'-इति ख। + 'सबालोका'-इति क, 'सर्वालोका-इति ख, ग । 'नो'-इति ख, च।

·(श्य. वा.) प्रथमकाण्डम् । २०१ श्रुथ यान्याज्यानि गृह्यन्ते। क्रतुभ्यश्चैव तानि छन्दो- भ्यश्च गृह्यन्ते तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति स वै चतुर्जुह्वां गृह्णात्यष्टौ कृत्व उपभृति ॥ ७ ॥ स युञ्चतुर्जुखां गृह्णाति। ऋतु भ्यस्तुलाति प्रयाजेभ्यो हि तुलात्वृतवो हि प्रयाजास्तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपेण रह्णात्यजामितायै जामि ह कुर्याद्युद्दसन्ताय त्वा ग्रीष्माय त्वेति ग्रहीयात्तस्मादनादिश्याज्यस्यैव रूपेण ग्रह्णाति ॥८॥ श्रुथ युदष्टौ कृत्व ऽउपभूति गृह्णाति। छन्दोभ्य- स्तुहात्यनुयाजेभ्यो हि तुल्लाति छन्दासि ह्यनुयाजा- स्तत्तदुनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णात्युजामितायै जामि ह कुर्याद्युगायथै त्वा त्रिष्टुभेो वेति गृलीयात्तुस्मादना- दिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति ॥६॥ श्रुथ युञ्चतुर्भुयायां ग्रहाति। सर्वस्मै तुद्यज्ञाय गृह्णाति तत्तटुनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति कुस्मा ऽड ह्यादि- शेद्युतः सर्वाभ्य एव देवताभ्योऽवद्युति तस्मादुनादि- त्याज्यस्यैव रूपेण ग्रहाति ॥ १० ॥ यजमान एव जुह मनु । योऽस्मा अरातीयति स 'पहा । त्य-इति ग। + विमे-दति । 26 ·। शतपपदामाम्। (२. बा.) ऽउपभृत मुन्वत्यु जुहू मुन्वाद्य ऽउपभृतमन्वृत्तव जुराद्य उपभृत्स वै चतुर्जुधां गल्ला त्यष्टौ कृत्व उपभूति ॥११॥ स युच्चतुर्मुहां गृह्णाति । अत्तार मुंवैतत्परिमिततरं कुनीयासं करोत्युथ युदष्टौ कुत्व ऽउपभृति गृलात्याद्य मेवैतदुपरिमिततरं भूयासं करोति तद्धि समृद्धं युवात्ता कुनीयानाद्यो भूयान् ॥ १२॥ स वै चतुर्जुहां गृह्णन् । भूय ऽराज्यं रहात्यष्टौ कुत्व ऽउपभूति गृह्णन् कुनीय ऽश्राज्यं गृह्णाति ॥ १३ ॥ स युञ्चतु द्धां गृह्णन्। भूय ऽश्राज्यं गृह्णात्यत्तार मुंवै- तत्परिमिततरं कुनीयासं कुर्वस्तुस्मिन्दीयं बुलं दधा- त्युथ युदष्टौ कृत्व ऽउपभुति गृहन् कुनीय ऽश्राज्य गृल्लुात्याद्य मेवैतदुपरिमिततरं भूयासं कुर्वस्त मवीर्य मुवलीयासं करोति तस्मादुत राजापारां विशं प्रावसा- याप्येकवेमुनवु जिनाति त्वद्युथा त्वत्कामयते तथा सचत ऽरतुनो ह तुहौर्येण युज्जुहां भूय ऽाज्यं गलाति स युज्जुह्वां गृह्णाति जुबैव तुज्जुहोति युदुपभृति ग्रल्लाति जुदैव तज्जुहोति ॥ १४ ॥ तुदाहुः। कुस्मा ऽउ तुर्युपभूति ग्रहीयाधुदुपभृता नु जुहोतोति स युद्दोपभुता जुहुयात् पृथग्धैवेमाः प्रजाः + 'ग्रला । त्यतार'-इति ख, ग । . "सुहा'-इति ख, च।

·(थरबा.) प्रथमकाण्डम् । २०३ स्युर्दैवात्ता स्यान्नाद्यः स्यादुथ यत्तुज्जुद्देवु समानीय जुहोति तस्मादिमा विशः चियाय बलुि हरन्युथ युटुपभृति गृह्णाति तस्मादु क्षत्रियस्यैव बुशे सति वैश्यं पशुव उपतिष्ठन्तुऽथ यत्तुज्जुद्वैव समानीय जुहोति तुस्माद्युदोतु क्षत्यिः कामयते थाह वैश्य मुपि युत्ते परो निहितं तदाहरति तुं जिनाति त्वद्यथा त्वत्काम- यते तथा सचत ऽरतुनो ह तुडौर्येण ॥ १५ ॥ तानि वा एतानि । छन्दोभ्य ऽअाज्यानि गृयन्ते स युक्षतु द्धां गृह्णाति गाययै तगृह्णात्युथ युदष्टौ कृत्व ऽउयभूति रल्लाति विष्टुन्जगतीभ्यां तलात्युथ युचतुर्द्ध- वायां गृह्णात्यनुष्टुभे तल्लाति व्वाग्वा ऽअनुष्टुब्बाचो वा इद सुर्व प्रभवति तस्मादु ध्रुवाया ऽएव सुव्वा यत्नः अभवतीयं व्या ऽअनुष्टुवस्यै वा इद्र सुर्वं प्रभवति तुस्मादु ध्रुवाया एव सुर्वी यज्ञः प्रभवति ॥ १६ ॥ सुग्रहाति। धाम नामासि प्रियुं देवाना मित्येत? देवानां प्रियतमं धाम यदाज्यं तस्मादाह धाम नामासि प्रियं देवाना मित्युनाष्टं देवयुजन मसौति व्बुजो याज्यं तस्मादाहानाष्टं देवयुजन मसौति ॥ १७ ॥ स एतेन यशुपा। सकृमुहां गल्लाति विस्तूष्णी मेतेनैव युजपा सकृदुपभुति गृह्णाति सप्त कृत्वस्तृप्णी ·। शतपथमाझणम्। (२. मा.) मेतेनैव युजुषा सकुद् ध्रुवायां गृह्णाति विस्तूष्णीं तुदाहु- स्विस्त्रिरेव युजुषा गृह्णीयात् विद्धि यन्त्र इति तदु नु सकृत्सकदेवाचो ह्येव विहीतर सम्पद्यते । १८॥५॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [३.२.] । अथ जूहपढ़वाखेतस्थाज्यस्य सुवेणा ग्रहणं विधि(सुस्तासमु- दायस्य पुरुषावयवकल्पनया सत्यर्थं तत्साध्यस्य यज्ञस्य पुरुषतादाम्य माह- "पुरुषो वा इति । तादाम्य मुपपादयति-"पुरुषस्तेनेति । पुरुषप्रयत्ननिर्वय॑त्वाद्यज्ञस्य पुरुषत्व मित्यर्थः । “एष वा इत्यादि । यत एवं यज्ञः पुरुषः, अतः एषः यज्ञो विस्तार्थमाषः, यदवयवपरिमाणविशिष्टः पुरुषः, तादृगवयवपरि- माणविशिष्ट एव विधीयते ॥ १ ॥ ताद्गवयवक्तृप्ति मभिनयेन दर्शयति-"तस्येति। या 'जुहा, मा 'इयम्' अयम, दक्षिणो माइरित्यर्थः। तथा या 'उपमृत्', मा 'दयम्' घामवाडः। भुवा 'आत्मा' मध्यदेह इत्यर्थः । अत एव तैत्तिरी- यके विस्पष्ट मानायते- "जुहूर्दक्षिणो इम्त, उपभूत् स्य, आत्मा धुवेनि'। ध्रुवाया प्रात्मल मुपपादयति-"तदा इति । 'पात्मनः' -:च्यावत्यौ उपटत. .-. १-"खादिर खुद- पर्णमयो ध्रुवा --एत खुचा रूपम्" इति ते०सं० ३.५.७ । ३- 'देहमध्य'-इति जादिषु । ४-० वा. ३. ३.१ । व्यस्य "प्राणों वै घुद "-इत्याएम्म । वैकाती २-एवं-इति ।

·(च. वा.) । प्रथमकाण्डम्। २०५ मध्यदेहादेव 'इमानि' परितो वर्तमानानि हस्तपादादौन्यङ्गानि सर्वाणि 'प्रभवन्ति' उत्पद्यन्ते । यस्मादेवं लोके 'तस्माद' ध्रुवाया श्रात्मत्वात्, तस्या एव सकाशात् कृत्स्नोऽपि यज्ञः प्रभवति' उत्पद्यते । ध्रुवास्यस्थाज्यस्य मर्वयागसाधारण्य मनेन प्रतिदितं भवति ॥ २ जुहादिषु सर्वासु सुक्षु सुवस्य मशरण मुपपादयितुं नस्य प्राणरूपता माह-"प्राण sएवेति । देहमध्येऽवस्थितः माणवायुः यस्मात् सर्वाण्यङ्गानि नाडीभिः कमेण व्याप्नोति, तस्मात् तदात्मकः सुवोऽपि जुझाद्याः सर्वाः ‘सुचः' 'अनु'लक्ष्य क्रमेण मञ्चरति ॥ ३ ॥ एवं पुरुषावयवादिकल्पनया जुवादिसमुदायं प्रशस्य, लोक- तादाम्यप्रतिपादनेनापि तं प्रमति- "तस्येति । तस्य' यज्ञस्य त्रयौ दूरदेशेऽवस्थिता द्यौरेव जुहः; इद मेवान्तरित अपमृत् 'दय मेव' भूमिधंवा ; जुहादयो लोकत्रयात्मिका इत्यर्थः । अस्खे किं तत इत्याह- "तदा इति । 'तत्' तथा मति "अस्याः' भुम्या एव मकामात् यस्मादिमे सर्व लोकाः 'प्रभवन्ति' उत्पद्यन्ते, तस्मादेव कारणत् पृथिव्यात्मिकाया ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञ: प्रभवति । इतोऽपि ध्रुवास्य माज्यं सर्वयागताधारण मित्यर्थः ॥ ४॥ अस्मिन्नपि पचे सुवस्य सर्वासु सुतु सच्चरण सुपपादयति- "श्रय मेवेति । 'योऽयं लोकत्रये वायुः पवते' वाति, तदात्मक एव सुवः । 'सः' च वाह्यो वायुः, यथा सर्वान् लोकान् 'अनु'लक्ष्य नास्त्येतहाक ड-पुस्तके। २-याध्यात्मिकभावनेत्यर्थः । छा उ०१.२ दरव्यम् । ३-- इदं व्याख्यान माधिदैविकम् । छा• उ. १.३ द्रष्टव्यम् ।

·२०६ शिलपयवाहणम्। (२५. ५मा) सञ्चरति, तथैव तदात्मकस्य सुवस्यापि लोकचयात्मिकासु खुचु सञ्चरणं युक मित्यर्थः ॥ ५॥ अथ तासु सूक्षु धान्यग्रहणं विधित्सुः तस्य पुरोडामादि- हविरन्तरवत्पमतं देवतादेशनपूर्वकत्वं निवारयित माह- “म एप रति । 'तायमानः' विस्तार्यमाणो यज्ञः, प्रथम मग्न्यादिभ्यः प्रधान- भूतेभ्यो देवेभ्यः' तादर्थ्य चतुर्थो देवताय नायते' विस्तार्यते । "तनु विस्तारे"-इत्यस्मात् कर्मणि यंकि "तनोतेर्यकि"-इत्यात्त्वम् । ततः 'तुभ्यः' वमन्तादिभ्यः प्रयाजदेवताभ्यः, 'न्दोभ्य.' गाय- ध्यादिभ्योऽनुयाजदेवताभ्यय : तायत इति शेषः । तच्च पुरोडाशादि- लवणं 'यत् हविः', तत् देवानां स्वभूतम, अतस्तत् देवताना मादेशपुरसरं पहौतव्यम् । कुत एतदित्यत आह- "एव मिति। एव मेव हि तेषाम्' अग्न्यादिदेवतानां दर्शपूर्णमासादिषु सोमयागादिषु च नामादेश- विशिष्टा मन्त्राः समानाताः । “अमये त्वा जुष्टं शामि"-इति', "अनौषोमाभ्यां वा जुष्टं महामि"-इति पुरोडागनिपि। मोमरमयहणेश्वेन्द्रवायवादिषु "उपयामग्टहोतोऽमि वायव इन्द्र- वायुभ्यां त्वा"-इति ॥ ६ ॥ १-मा.सू.५४ ४१.वा.१। २-धा.पा.त.प.१॥ ३- पा. सू. ३ १.६०1 ४-पा. सू.६-१.31 ५- वा. स.१ २...२ (इहापि ३०८.० ५०, ५५.ए. १०)। -दा. सं.१९.. ३ (शापि ५६ ए. १६०)। 0-4. सं. ०.८.१, २ । ते.सं.१३मा• ६.४ ॥

·(श्य रखा.) प्रथमकाणम्। २०७ "अथेति । अथ तस्मिन् यज्ञे यदाज्यपहएम, नत्प्रयाजानुयाज- देवतार्थम् ; 'च'-मन्दादेव खिष्टद्यागार्थश्च । 'तत्' तथा मति 'तत्' श्राज्यं देवतानाम 'अनादिय' अनुवा भाज्यसम्बन्धि नैव रूपेण जाति । श्राज्यसम्बन्धि रूपश्च देवताया अनादेशनम् ; "न वा एतत्कस्यैचन देवतायै हविर्सन्नादिशति यदाज्यम"-इति अनादेशनस्य तद्धर्षतया प्रागावातत्त्वात्। अथ जुडूपमृतोराज्यग्रहणं विधत्ते- “म वा इति । जुहां चतर्वारं सुवेणज्यं ग्टहीयात् , उपमृत्यष्टवारम् ॥ ७॥ नत्र जुहस्य माज्यं किमर्थ मित्याग तत्प्रयोजन माह- "म यदिति। के पुनस्त ऋतवः, पेभ्यो जुहस्य माज्यं भाग इत्यत श्राद- "प्रयानेभ्य इति । प्रयाजदेवता हि तवो वमन्तायाः, तेषां च नामादेशनरहित मेवाज्य यहीतव्य मित्युतम् , तदिदानी मनूद्य तस्य प्रयोजन माह- "तदिति । 'तत्' तथा मति 'नत्' अनादिम्य ग्रहणम् 'अजामिताये' जामितादोषराहिन्याय सम्पद्यते । हविर्घहणज्ययहणयोर्दैवतादेशने सत्येकरूपेणाजामिना स्यात् । त मिमं दोषं विपचे दर्शयति- "जा मि इति ॥ ८॥ औपताज्यस्य विनियोग माह-"अथेति। अत्र बन्दमां कः प्रसङ्ग इत्यत बाइ- "अनुयाजेभ्य इति। गाययादिच्छन्दोरूपा न ५- 'यभिएकत्स्नयज्ञार्थच'-इति ठ, ड। २- 'बायस्वरूपसम्बन्धिनव'-इति जादिषु । ३-७४.१३ २०१.८४.१२५.। 8-२.११.२ प.।

·२०० |शतपथब्राझखम्। (२५० पूना), ग ह्यभूयाजदेवताः; अतोऽनुयानेभ्य एवोपमृति तदाव्यग्रहणम् । प्रचापि देवतानादेशनं पूर्ववज्जामितादोपराहित्यायेत्या- "तदिति । पूर्ववदिपने बाध मुपन्यस्यानादेशन मुपपादयति- "जामि इति ॥९॥ ध्रुवार्या चतुर्पहणविधिपुरःसरं नत्प्रयोजन माह- "अयेति । धौवाज्यग्रहण मप्याज्यधर्मण देवतानादेशनलक्षणेन कर्तव्य मित्युका' अत्र देवतादेशनम्य प्रसकिरेव नास्तोत्याह- "कमा उ धादि- मेदिति । 'यतः' यस्मात् कारणात् ध्रुवास्य माज्यं यज्ञे यावत्यो देवताः मन्ति, तावतीभ्यः सर्वाभ्य एव देवताभ्यः "अद्यति' विभभ्य ग्टहानि, 'अतः' सर्वदेवतामाधारयात् देवताविशेषस्य उद्देशनं न मम्भवतीत्यर्थः । अत एव तैत्तिरीयके समानायते-- "यज् जुहा ग्याति प्रयाजेभ्यस्तद् यदुपति प्रयाजानुयाजेभ्यस्तत्, सर्वस्मै वा एतद्यजाय ग्राह्यते यद् ध्रुवाया माज्यम्" इति १." अथ जुड़पमतौराज्यपक्षणम्य चतुष्ट्वादिमद्याविशेष मुपपादचित. माइ-"यजमान एवेति । 'यजमान एव जुह म भागी, तम्य जुहाग इत्यर्थः । “तक्षणेत्यम्भूनाण्यानभागवौमासुर"-इत्यमा कर्मप्रवचनीयत्वम् , “कर्मप्रवक्षनौययुक्ने”-इनि' द्वितीया। तथा यय 'अम्म' यजमानाय 'रातीयति' प्ररानिः शचुरिवारति, मः "उपमत मनु' उपत् तम्य भाग इत्यर्थः । - १-८०,१.८,२.०८.प.। ५-पा• सू.... २-ते. प्रा. ३.२५५। -पा.ए.२.२ .।

·(ष रखा.) । प्रथमकाण्डम्॥ तैत्तिरीयकम्- “यजमानदेवत्या वै जुहः धाग्यदेवत्योपमन्"- तथा भोः भोग्यस्य च क्रमेण जुइपस्तौ भागावित्याह- • “प्रत्तैव जुहू मिति। तद्भागत्वेन तत्तादात्म्य माह- "प्रत्तव जुहरिति। भाग विचितं तयोराज्यमहार स्तुत्यर्थ मनुवदित मनुमन्धत्ते- "स वा इति ॥११॥ नत्र जुहां चतुर्यहण मनूध मझ्याम्पीयस्वं प्रशंमति- “म यदिति। जुझा अनुरूपवाद् अष्टययातः तम्मयाया अस्पोय- स्वनातार मेव परिमिततरम, अत एव 'कनीयांमम्' अपीयाम करोति । उपति श्राज्ययहणमझ्या मनूच तद्भूयस्तं प्रशंमति- "अथ यदिति । श्राद्यरूपा अपमृत्, तच भोकृरूपशुहतः मयावा इत्यात 'बा' भोग्यवस्तुभात सेव 'अपरिमिततरम्' अधिकतरम् । श्रत एवं 'भूयासम' बहतरम, अतिशयेन पहनं करोति । "तद्धि समद्ध मित्यादि। यत् खन्नु भोकृणा मन्यौयस्त्वम्, भोग्यवस्तुजातस्य च भूयस्त्वम्, नत् खस्नु मह मित्यर्थः ॥१२॥ जुहपतोराज्यपहणे प्रतिनियतं धर्मविशेषं विधत्ते- “म वा १- ३.३.३.५.। २- मोहमोग्यम्य'-रति नादिय, छ । 'मोक्तुमाग्यस्य'- २-१३ पारमनवमकणिकान्या मिति अंथ (२.१.)।

·२९. ॥ एतपथनाझपम् । (२प्र. ५क्षा.) इति । 'भूयः' बडतर मधिक मान्य जुहां यथा भवति तथा सम्यक् पूर्णन सुवेण कर्त्तव्यम ; 'कनौयः' अल्पतरम् उपभृति ग्टह्यमाण माज्यं यथा भवति तथा अर्द्धपूर्णसुवेण कार्य मित्यर्थः ॥ १३॥ गौरवाज्यस्य विहितं भूयस्व मनूद्य प्रशंसति- " यदिति । पक्षणमझ्याहामेन भोक्तारं भोग्यजातात् अन्पोयाम कुर्वन् भयो- ग्रहणणेन 'तस्मिन्' भोक्तरि अधिक 'वीर्य' मामयं तद्धेतभूतं 'बल' च स्थापयति । औपताज्यस्य विहित मत्पौयस्व मनूद्य प्रशंमति- "अथ यदिति । सध्याधिक्येन भौग्यपदार्थ मपरिमितं कुर्वन्, अल्पीयस, भाज्यस्य यहणेन 'तम्' श्राद्यम् 'वीर्य' वीर्यरहितं वलरहितं व करोति । "तसादिति । यस्मादेव माधवर्गो बलरहितः अवलीयान्,' तस्मादेव कारणत्, सार्वभौमो 'राजा', 'अपार' निरवधिका 'विगं राज्यं 'प्रावसाय' प्राण्यापि 'एकवेयनैव' एकग्टहामनव 'जिनानि' जयति, स्वाधौनं करोति। तब च त्वत्-वत्' एकमेक वस्तु पथा कामयते, तथा 'सचते' ममवैति, प्राप्नोति । 'सत्'- शब्दः एकशब्द-समानार्थः; "उत वः पश्यन्न ददर्श वाचम्"- इत्यादौ तथा दुष्टत्वात् । यदा त्वदिति निपातश्यार्थ" , "जिनाति च, यथा च कामयते'-इति योज्यम् । तदेतद्राज्ञः सामर्थ्यम, एतेनैव वौर्यण मनितम् ; 'यद्वौर्य जुकां भूयोरहणेन भौमुर्बिप्पन्न १- भोज्यभाताद-रति ट। २- सौयासं-इति ठ। ३-० सं० १०.०१.! 8-निरु. १. ३.५। .

·(श्य. रा.) प्रथमकादम्। २९५ मित्यर्थः । जुइपस्तयोराज्ययो हेव होमः कर्तव्य इति विधत्ते- "म यदिति ॥१४॥ उपमतो होममाधनत्याभावे तपाज्यपहर्ण किमर्थ मित्याधि- पनि--"तदाकरिति । उपसति ग्रहां ममर्थयिष्यंतावत्सम्या होम- माधनवे दोष माह- "म पद्धोपमतेति। होममाधम जुइवदुप- मतोऽपि स्वातग्व्यादनस्यानोयाः 'रमाः' मर्वाः मजाः, रामर मकामात् 'पृथक् स्वतन्सा एवं भवेयुः; तथा प राणा मेवाता मात्, राज्य मपि भव भोग्यं भवेदित्यर्थः । चौपरत माग्यं जुझा मानीष, नयेव होमे तु मोक दोष या-"प्रय पदिमि। होमाभावे च उपति करमाद पहप्प मिरयम्योत्तर मार- "अप पदिति । परमादेव दोमाय जुइ मपेक्षमाणाया मुपस्त्याज्यं समते, मम्मादेव कारणात 'पियन को रक्षार्थ इषिपापीमले मायेध, वैम्पाय.' गाया: 'उपतिष्टो पानि पहाड धनमर्भिरतीत्यर्थः। "आप यदित्यादि । यमादीपत माज्यं पमानोष पुष रोमि, मोपटता. नगमायदेव म पधियः कामयो, '' उमभार मे ये मते । कथ मिनि । वेप! '' तर 'पर.' परफ्तारमा गोपन्नामे निहित 'पन्' पर मप्ति. नदारिता एक मुगा • जिगाति' पनापहारेक रोग करोति। यापन्।ि १- 'CATE-भारत १-भी-विट ·२१२ ॥ शतपथब्राझयम् ।। (२५. ना.) "एतेनो इतौर्यण" इति। श्रौपताज्यस्य जुहममानयन- जनितवौयणेत्यर्थः ॥ १५॥ प्रौवस्थाज्यस्य प्रागुन सर्व यजमाधारण्यं द्रढयितुं जुहादिबाज्य- ग्रहणं प्रकारान्तरेण प्रशंमति- "तानि वा इति । सामान्यो विवृणोति-"म यदिति । प्राथम्यमान्यात् पाद- चतुष्टयोपेतत्वेन चतुरमध्यामाम्याच्च जुहां ग्रहणं गाययर्थ मित्यर्थः । ननु चिपदा गायवी, कथ 'मस्याश्चतस्मध्यायोगः ? मत्यम ! अष्टादरः पादैस्त्रिपदा, पडक्षरैः पादस्त चतुष्पदापि भवति । प्रत एवान्यचाम्बायते- “मेषा चतुष्पदा पड्विधा गायत्री"-ति । चिष्टुब्जगत्योर्मिलितयोः पादाना मटमाझ्या भवति । तथाचोप- मृत्यएकलो ग्रहणं ताभ्या मर्थ सम्पद्यते, एव मेव पादसध्या- साम्यात् ध्रुवायां चतुर्यहण मनुष्टुबर्थं भवतीत्यर्थः । अनेन ध्रुवायाः अनुष्टुपर्थनोपजौवनेन तत्स्यस्याज्यस्य सर्वयज्ञ- साधारण्य मभिप्रेत्याह- "वाग्वा इति । "अनुष्टुप् च वै सप्तदशय समभवता मानुष्टुप् चतुरुत्तरणि छन्दारस्यसृजत षडुत्तरानस्तो- मानसप्तदशः" इति' मामब्राह्मणे सर्वेषां छन्दमा मनुष्टुपमकामान हटेराबातत्वान् मा वागात्मिका ॥ १- "यौपझदाज्यस्य"-इति मादिषु, "उपभदाज्यस्य"-इति ह । २-इहैव दितीयटनीयचतुकण्डिकास हरव्यम् (२..,.२.५ ४.) । १-सा• छा० प्रा० ५.१२.५। 'ध्रुवायाम्'-इनिज, झ, भ,ट, 6 । ५-सा• ता. वा. १. प्र. २७.। 8- ·(श्य. वा.) । प्रथमकाण्डम् । २१२ "वाचो वा इत्यादि। 'वाच:' गन्दम्य भकाशात् 'इदं' सर्व मर्थज्ञान प्रभवति । अत एव जगतः जन्दविवर्तन माड-- "अनादिनिधनं हा शब्दतवं यदवरम । विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः" इति। मथान्यचापि गम्दानुवेधात्तत्कार्यल मर्थपञ्चम्योकम- "न मोऽम्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्ध मित्र ज्ञानं मवै गन्देन गम्यते"-दति । यगादेवं वाचः मर्वभगदुत्पत्तितत्वम, नग्मात् तत्समधिन्या धुवाया अपि मर्वयातलं युक मित्यर्थः । इतोऽपि भुवाया: मईयशसुल मित्याह- "इयं वा अनुष्टुप्"- रति ॥ १६॥ विहित माज्ययह मनूध मन्त्र विधत्ते- “म रति । मन्त्र- गतस्य धाममन्दम्य विवाहित मर्प माह- "एतदा रति । धाम- मम्दस्तेगोवाणी'; न तुलादाज्य मपि धामेत्युपते इत्यर्थः । मन्य- ममूप तरामारएपदम्य मात्पर्यगम्य मर्च माह- "अनार मिति । 'हि' यमान 'भाग्यं वचः' "तं गम वे देवा व तता मोम मर" रतिर युतेः । पञ्चय थपितु ममयमाद् "माट' तम्तदात्मकलादाश्य मध्यमार मियः।१०॥ १-हरिनारिया। शमशेषपोच एस ५- बा. १. ३१.१ । यो• पू... ०.१९, १। far. ८.३.० एम् । प.से.... १८. १.. "ए पिता TAR भाम"-ति.....११ । १-सोम मयफोन-ति। 1- रिपारित..१.. -

·२३०
। शपथनाझनम्।
(२. ना.
अनेन मन्त्रेण ग्रहणे विशेष माह-- “म एतेनेति ।
पचान्तर माह--"तदाहुरिति । 'तत्' तत्र ग्रहणविषये मा-
वादिन 'बाहुः' अनेन मन्त्रेण जुकादिपु 'चिखिः' ग्रहीयात् ।
तथा च समन्त्रकग्रहणास्य प्रत्येकं चिरावृत्तवात् यज्ञस्य चिहत्त्वं
मिध्यतीति तेषा भाशयः ।
महत्त्वपक्षं निगमयति- "तदु विति । मयंखपि मुख
सहदेव मन्त्रण ग्टकीयात् । अत्रं मशग्रहणपत्रेऽपि हि ग्रहणस्य
मित्वमझ्या ममाहारेण सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ १८॥ ५ [२.२.॥
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका
माध्यन्दिनशतपथभाव्ये हतीयाध्याये
दितीर्थ मायणम् ॥
१-पक्षापक्षविषारतात्पर्य का.
• यो. २. ०.१३-१० सू० पर्यायोच्यम् ।
५- "ध्रुवायाच जुक्छवत्"-इति का. श्री. सू. २.०.१७।
३- तु प्रामणे एकैय कर्म विदित माज्यनिनयनं नाम । तत्र
पति:- ययुः सोग जुहं चेदं च सदोला दक्षिणेन मुख मादाय,
तेने सुषेयाध्यस्याच्या तृष्णौ माश्य मादाप मात्रेण जुङ्गां नियति।
निनधनं ग्रयम् । जुर्श चतुर गुवान् राति | सत्र मन्योकवार्य
विस्पोग. पथवा निमोण सहन नूष्णीम् । तत उपमति भएरव
तवान्दम्य सहयं वयं भवति । तत्रैकवार विचार वा मना।
प्रपोय ; मनात स एव । ततो भूरायां तथैव चनुयायम् । नत्रापि
गुग मित्र गशत् नि मयप्रयोग'। माय म एवेति विक।

·(३च्य० वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ मोक्षणीरध्वर्यु रादत्ते। सु ऽभु मेवाग्रे प्रोक्षति कृष्णो ऽस्याखरेष्टोऽमुये त्वा जुष्टं मोक्षामौति तन्मेध्य मेवैतुदग्नये करोति ॥१॥ अथ व्वेदिं प्रोक्षति। व्वेदिरसि बर्डिपे त्वा जुष्टां प्रोक्षामोति तन्ोध्या मेवैतद् बर्हिषे करोति ॥ २ ॥ अथामै बहिः प्रयच्छति। तुत् पुरस्ताद्ग्रन्थ्या साद- यति तत् मोक्षति बर्हिरसि सुग्भ्यस्त्वा जुष्टं प्रोक्षा- मौति तन्मेध्य मेवैतुत् सुग्भ्युः करोति ॥३॥ श्रुथ याः प्रोक्षण्यः परिशिप्यन्ते। ताभिरोपधीनां मूलान्युपनिनयत्युदित्यै व्युन्दन मसौतौयं वै पृथिव्यु- दितिस्तुदस्या एवैतदोषधीनां मूलान्युपोनत्ति ता ऽहमा पार्दुमूला ऽश्रोषधयस्तस्माद्यापि शुष्काण्यवाणि भुवन्त्याटण्येव मूलानि भवन्ति * ॥ ४ ॥ अथ विस्य मन्धिम् । पुरस्तात्नस्तरं गृह्णाति विष्णो स्तुपोऽसीति यज्ञो वै विष्णुस्तस्येय मेवी शिखा . 'सुवर्य-इति ग। 1 'मोक्षामि'-इत्येव च । ॥ 'पुयच्छम्ति - ति क, ग । " "न्ति'-इति क,ख। + fत'-इति क, ख। 'तम्मेथ्य'-इति क। 'पोशामि'-देव । tf 'ए मे-इति ख, च। r ·॥ शतपथनाझणम् ॥ (२५० मा०) स्तुप एता मेवास्मिन्नेतद्दधाति पुरस्ताद् गृह्णाति पुर- स्ताड्ययुः स्तुपस्तुस्मात्पुरस्ताद् गृह्णाति ॥ ५ ॥ अथ सन्नुहनं बुिख सयति। प्रप्त हुवास्य स्त्री बिजायत इति तस्मात् सन्नुहनं विस्तासयति तदु- क्षिणाया श्रोणौ निदधाति नौविहुँवास्यैषा दक्षिणत ऽइव होयं नौविस्तुस्माइक्षिणया५ श्रोणौ निदधाति तत्पुनरभिच्छादयत्यभिच्छन्नेव हौयं नौविस्तस्मात्पुन- रभिच्छादयति ॥ ६॥ अथ वर्हि स्तृणाति । अयं वै स्तुपः प्रस्तरोऽथ यान्युवाञ्चि लोमानि तान्येवास्य यदुितरं बर्हिस्तान्ये- वास्मिन्नेतद्दधाति तस्माद्दर्हि स्तृणाति ॥ ७ ॥ योपा वै व्वेदिः । ता" मेतद्देवाश्च पर्यासते- ये चेमे ब्राह्मणाः शुश्रुवा सोऽनूचानास्तेप्नुवैना मेतत् पर्यासोने- घुनमां करोत्यनमृताया एव तुस्माद्दर्हि स्तृणाति ॥८॥ यावतौ वै व्वेदिः । तावती" पृथिव्योपधयो वाई- स्तुदास्य मेवैतुत् पृथिव्या मोपधीर्दधाति ता इमा • "ति'-इति क, ख । 1 'लि-इति क,ख। 1 'माय । य-इति क, ग ! 5 'वै ब्वेदि'-इति क, ग। 'ब्वेदि । स्तुा-इति क, ग । - वे बेदित-इति क, गा " "दि । स्तावतो'-ति क, ग।

·(३५.३वा.) । प्रथामकाण्डम्। २०० अस्यां पृथिव्या मोषधयः प्रतिष्ठितास्तुस्मादाई स्तृणाति ॥ ६॥ त? बहुलुः स्तृणीयादित्याहुः । युत्र वा त्रिस्यै बहुलतमा ऽओपधयस्तुदस्या ऽउपजौवनीयतमं तुस्माद् बहुल तृणीयादिति तई तदाहर्तयेवाधि विकृत स्तृणाति विरहि यसोऽयो ऽपि प्रबुई तृणीयात् स्तृणुन्ति बहिरानुपगिति धूपिणाभ्युनूक्त मुधरमूलए स्तृणात्युधरमूला व होमा ऽअस्यां पृथिव्या मोषधयः मुतिष्ठितास्तस्मादुधरमूल स्तृणाति ॥ १० ॥ सु स्तृणाति । जुम्रदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्था देवेभ्य इति साध्वौं देवेभ्य इत्येवैतदाह यदा होण- घदसं त्वति स्वासस्थां देवेभ्य इति स्वासुदा देवेभ्य . हुत्यवैतुदाइ" ॥ ११ ॥ श्रुधाग्निं कल्पयति। शिरी व यजुस्याहवनीयः पूर्खाही वैशिरः पूर्वाई मेवैतुद्यन्जुस्य कल्पयत्युपर्यु- . . 'बर्दि-इति ख, 'बई-दति ध। + बुधि'.प, 'कृषि'-इति प-मुद्धौ । ! "ला-तिचा fo'-तिख। ॥ 'लया। गदस-इति क, में। - 'सामथा-निक, ग। .. --इतिखा ++ 'पुनोति ·२१८ ॥ शतपथब्राझयाम्। (२. मा.) परि प्रस्तएं धारयन् कल्पयत्ययं वै स्तुपुः प्रस्तर एत मेवास्मिन्नेतत्पुतिदधाति तस्मादुपर्युपरि प्रस्तरं धारयन् कल्पयति ॥१२॥ अथ परिधीन्पुरिदधाति । तद्युत्परिधौन्परिदुधाति युब वे देवा ऽअग्रेऽग्नि होचाय माहणत तुद्दोवाच न वा अहु मिद मुत्सहे युद्दो होता स्यां युद्दो हव्यं व्बुहे- यन्वीन्पूर्वान्माचं ते प्राधन्विपुस्तान्नु मेऽवकल्पयुताथ वा अहु मेतदुत्सादये युद्धो होता स्यां युद्दो हव्यं ब्बुहेय मिति तथेति तानस्मा ऽरतानुवाकल्पयंस्तु ऽरते परिधुयः ॥ १३॥ सु होवाच । व्युचो वै तान्वपङ्कारः प्रारणा वुजा? व्वपदाराद् विभेमि युन्मा ब्वुजी व्यपकारो न प्रज्या- देतरेषु मा पुरिधत्त तथा मा ब्बुजी बपट्कारो न प्रवर्यतीति तथेति तु मेतैः पुर्यदधुस्तन्त्र ब्बुजो व्यप- कारः प्राटणक तहमैवैतुदग्नये नाति यदेतः परि- दुधाति ॥ १४ ॥ तु उ हेतु जिचुः। इदु मु चेदस्मान् यन्ने युक्यास्त्वेवास्माक मुपि यजे भाग इति ॥ १५ ॥ तयेति देवा अनुवन् । युद्दहिप्परिधि स्कन्स्युति 'उ, रिद-इति क, ग।

·(श्य इब्रा) प्रधमकाण्डम्। २१८ तुद्युमासु हुत मुथ युद्द उपर्युपरि होप्यन्ति तदो* विष्यत्यथ युदगौ होप्यन्ति तुदो ऽविष्यतीति स युदनौ जुद्दति तृदेनानवत्यथ युदेनानुपर्युपरि जुहूति तुटेना- नक्त्युथ युइहिप्परिधि स्कन्दति तदेतेषु हुतं तस्मादु ह नाग इव स्कन्नः स्यादिमां वै ते पृथिवों' प्राविशन यहा ऽददं किञ्च स्कुन्दत्यस्या मेव तत्सर्वं मुतितिष्ठति ॥ १६ ॥ सु स्कन्न मभिमशति । भुवपतये स्वाहा भुवन- पतये स्वाहा भूतानाम्पतये स्वाहेत्येतानि वै तेपा मलौनां नामानि यद् भुवपतिर्भुवनपतिर्भूतानाम्युति- स्तद्यथा व्वुधकृत हुत मेव मस्यैतेपनिषु भवति ॥१७॥ तईके। इमस्यैवैतान्परिधीन्पुरिदधति । तुदु तथा नु कुर्यादुनवकृप्ता ६ तस्यैते भवन्ति यानिमस्य परिदुधात्यभ्याधानाय ह्येवेमुः क्रियते तुस्यो हुवैतेश्व- कृप्ता भवन्ति यस्यैतानन्यानाहरन्ति परिधुय ऽद्वति तस्मादन्यानेवाहरेयुः ॥१८॥ ते वै पालाशाः स्युः । ब्रह्म वै पन्नाशो मानि- रमुयो हि तस्मात्यालाशाः स्युः ॥ १६ ॥ युदि पानाशान् न पिन्देत्। अथो' अपि चैककताः इत उत्तर प'-त्यसो गन्य च पुस्तकेगामि । मिाम्येतत् परं च पुन्त । 1 'विन्द घो-दति कम।

·२०२ ॥ शतपथनानम् ॥ (२५० ईना.) सहात शिरम पूर्वभागे हि भवति, तो यजस्यापि पूर्वभागे स्तुपधारणाय पुरस्ताद्ग्रहण युज्यत इत्यर्थ ॥ ५ ॥ मन्नहनरनोविसमन विधाथ प्रशमति- “अथेति । मन्त्रहनस्य विसमने मति 'अस्य' यजमानस्य स्त्री 'प्रकृत' प्रकर्षण तृप्त दश- भाममपर्णावयव मपत्य 'विजायते' प्रसूयते । 'इति-शब्दो हेतो। यादेव तस्मादित्यर्थः । तस्या मनहनरनोर्देशविशेषे स्थापन विधत्ते-- "तदिति । "नौविई वेति। 'प्रस्य' यजमानस्य 'एषा' रज्जु विरेव भवतीत्यर्थ । नौविरूपत्व दृष्टान्तेनोपपादयति-- “दक्षिणत इति। लोके हि वामम परिधाने दक्षिएपार्श्व एव हि नौवि परिकल्प्यते, तमात् दक्षिणोणौ मन्त्रहनरन्नुनिधान नौविपरिकम्पन मेव भवतीत्यर्थ ॥ सत्रहमस्योपरि दर्भान्तरछादन विधत्ते- "तत्पुनरिति । नदुपपादयति- 'अमिच्छनेवेति । उपरि वासमा छन्नेव' आतेव हि लौकिकी नीविर्भवति, तम्मादभिच्छादन कार्य मित्यर्थ ॥ ६ ॥ यपि स्तरण विधत्ते-"अथेनि । 'तृणाति' वेदि छादयती- त्यर्थ । सब्जरण प्रामति- "प्रय वा इति । घ 'श्रय' प्रस्तर, ऊर्धवद्धको गमहातात्मक म्नुप , अथ तयतिरिकानि मथुप्रभृतीनि पान्यवाभुखानि नोमानि, स्तौर्यमाणेन यहिषा 'पस्य' यजम्या तान्येव मम्पाद्यन्त इत्यर्थ ॥ भ ५- 'पुगेमान-नि ठ। २- यम को ११२ 01हे. को• धन.० २१, २२। मेदि कोपय २२, २३ । इ- 'यत्रमागम्य'-सह, ·(३० वा.) प्रथमकाण्डम्। २२३ “योषा वा इत्यादि। हविर्यहणाय आगत्य ये देवाः वेदः उपरितः उपविशन्ति, ये च 'शुश्रुवांस.' प्रयोगाभिज्ञाना: 'अनू- चाना.' अनुष्ठाटरूपा. एवियपा मानणा. समोपे वर्तन्ते, स्त्रीरूपा इयों वेदिः स्वय मत्रानावना मती तेभ्यो लनाविमिटा भवति । तमाम्या बहिषा आच्छादन अनमताय मम्पद्यत इत्यर्थः ॥ ८ ॥ प्रकारान्तरेण स्तरणं मगमति- "यावनी वा इति ॥८॥ स्तरणस्य लक्षणता विधत्ते-- "तदा इति । 'वङ्गल' निरन्तरं थथा भूमिर्न दृश्यते नथा स्तृणोयादित्यभिन्नाः कथयन्तीत्यर्थः । एवं वदता मभिप्राय माइ- 'यच वा इति । 'अन्य' पध्यर्थ पतुर्थी', 'अस्था.' पृथिव्याः मम्बन्धिनि 'या' यस्मिन् म्याने पोषधौनां धान्य मस्ति, तदेव म्याम मौ. माणिभिरतिगयेनोप- जोवनीयं भवति, तमादपोवनोयत्वमिद्धये यत स्तरण कर्तव्य मिस्यनेमाभिप्रायेणेत्यर्थ ॥ अम्त भमेरुपगोवनीयतमत्वम, ताता यजमानस्य को लाभा' सपाह- "मा रति । 'तम्य' बहिषो य: 'हा' यजमानः, सम्मिमेव 'तद' पलम्तरणत मुपजीवनीपतमत्वनवण फन भाति ; अनुष्ठेय क्रियाकलम्य कर्तृगामित्वात् । अत एव जैमिनिः १-परित-रति ठ,र। ३- नान्तत् पदं उ.माके। २-'प्रयोगाभिशा'-इति । 1-'मनारता'-इति। (-पा.स. २... वा.

·२२० शतपथब्राह्मणम्। (२५. हमा) सूत्रयामास- “शास्त्रफलं प्रयोकरि तलक्षणत्वात्" इति । श्राह- तर्यवाधि' इत्यधिभब्दो विभत्यानुवादो॥ स्तरणम्य निवृत्वं विधत्ते- "चित् स्तुणतीति । चिभिर्मुष्टि- भिहिम्तिधातु यथा भवति तथा वेदिं छादयेत् । तवैकं मुष्टिं वेदेः पूर्वभागे स्तौा, दितौयं मुष्टिं तन्मध्यमभागे पूर्व मुष्टिना सम्बद्धं नृगौयान्ततस्तृनौयं मुष्टि मपि येदेरपराद्धं दितीय- मुष्टिमा मम्बद्धं म्तृपौयादिति। एवं स्तरण प्रत्यक् परिममाप्ति- रित्येकः पक्षः। पक्षान्तर माह- "अथो इति। "प्रबह' प्ररा प्रध प्रथम- मुष्टिं वेद्यपराद्धे तौर्वा, नस्यान मुद्यम्याधम्तात् तत्सम्वर्द्ध दितीयं मुष्टिं तृणीयात्, एव मेव हतीय मपि । एवं मुष्चियम्य परस्पर- सम्बन्ध मन्त्र पादोदाहरणेन द्रढ़यति-"तृणनौति । 'आनुषक' अनुएवं परस्परमम्बद्ध बहिरध्वर्यवः गणन्तीति पटक्पादण्यार्थ 'अतः' अम्मान्मन्त्रनिङ्गात् पूर्व मुष्टि मरा तम्याधस्तात् ताम मेवापरं मुष्टिं तृणोयादिति भावः । अस्मिन्यते मारणस्य प्रागप- वगंता । कात्यायनः पवइय मपि सूधयामामा- “पादपवर्ग प्ररहम् • सू. २.०.१९थमा. ३.. २- 'स्तरयस्य-इति । २- 'मुघस्य तम्याधतात् सम्बइम्'-दति ठ । • सं. ८५.१ निरः ६.३. ५ श्ययम् । ५-का. श्री. सू. २. ०.२५, २.।

·(श्च्य. वा.) प्रथमकाण्डम्। २२५ वेनि । अस्मिन्पपदयेऽपि बलियाधरवं विधाय प्रशंसति- "अधरमूल मिति ॥ १०॥ विहितं स्तरण मनूच मन्त्रं विधत्ते- “म स्तृणातीनि । “कर्ण- सदम मिति। मन्त्रपदस्य पर्यवमित मर्थ माह- "माध्वी मिति । ऊर्षासूत्रनिर्मितकम्बलवनगदभुतां वां हे वेदे!' स्तुणामौति हि तम्यार्थः। तथाच 'साध्वौं' योभनां देवेभ्यः मौनिकरी मित्यय मर्थः मम्पद्यत इत्यर्थः । मन्त्रम्य दितीयभाग मनूद्य व्याचष्टे- "खामस्था मिति । सुखेनामित मुपवेषु योग्या 'स्वासस्थाम'। एतम्य पदस्थाभि- प्रायकथनं 'स्वासदाम्'-दति। सुखेन श्रामितम, त्रासदन मुप- वेशनं कत्तुं शक्या 'स्वामदा', तर मित्यर्थः ॥ ११ ॥ अमे: प्रबलौकरणं विधत्ते- "प्रथा शि मिति 'कम्पपति' कृतं सविदहनामर्थ करोतीत्यर्थः । तच्च कल्पन माहवनीयोवेनि. प्रतिपादयति- "शिरो वा इति । देहस्य पूर्वभागो हि शिरः; श्रत पाहवनीयोऽपि वेदेः पूर्वभागेऽवम्यानात् 'ययस्य शिरः'। तथाच यजम्य पूर्वार्द्ध माहवनीयं कन्पयन् शिर एव कम्पयति । नमिान् ममये प्रस्तरम्योपरि धारणं निधो- “उपर्युपरौनि । अमेरत्यनाम निकृष्टोपरिभाग दूत्यर्थः । “उपर्यध्यधसः मामीप्ये"- दूति दिएनम् । तडारणं प्रमति- “अयं वा इति । योऽयं १- दा..सं. २.२.३ । का. श्री. सू० २.०.२२ । २- विदि ।'-इति । ३- 'ग्रास'-ति ठ। 8-- 'माहवनीयकल्पनं यत्, शिर एव तत् कम्पयति इति ड । ५-पा. सू. ८.१.। 29 ·२२६ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (२प्र. वा.) 'स्तुपः' कोशमहातः शिरमि दृश्यते, अय मेव खलु प्रस्तरः । यज- शिरम पाहवनीयस्योपरि प्रस्तरं धारयन्, 'एत मेव' केशमहात तस्मिन् 'प्रतिदधाति' मन्दधाति ॥ १२ ॥ परिधिपरिधान विधत्ते- "अथेति । परितो धोयन्त इति 'परिधयः' । । "उपमर्ग घोः किः" इति कर्मणि कि-प्रत्ययः । तदेतत्परिधान मुपपादयितु मनुवदति- “तद्यदिति । इतिहासमुखेनैतत्परिधान मुपपादयति- “यत्र वा इति। यत्र इमम् 'अग्निं पुरा' 'होचाय' होतकर्मणे देवाः "प्रावृषत' प्रवृत- वन्तः, 'तत्' तदानों मोऽग्निः 'उवाच' उभावान् । कथ मिति, तदुच्यते- "न खल्बह मिदानी मुत्माई करोमि, 'वा' युप्माकं होता स्यां हव्यं च वयम्, इति" । यदेतद्धोवत्वय्यबहनादिलक्षणं कार्य युमाभिः प्रार्थते, तत् कत नोत्सह इत्यर्थः ।। अनुत्साहकारण मुपन्यस्यति- “चौन् पूर्वानिति। हे देवाः । यूयं मदीयान् पूर्व पुरुषान् चौन् 'प्रादृट्वम्' प्रवृतवन्तः स्या; ते प . - १- "दर्भसकातरूपत्वात् केशसवातल्या शिखेव"-इति वे० दी। २- "परितः समन्ततः स्याप्यन्ते"-इति परिधयः । “परितः सर्वता चतुर्दितु निधानात् परिधयः" इति पक्षे तु परिधित्रित्वे दोया स्यात् , थस्ति च परिधिभित्वं परिधिचतुयेति सम्मदायः । तथादि- "बाइमात्राः परिधय भवः सववोऽनमा | प्रयो भवन्त्यमोर्णया एकेषान्तु चतुर्दिशम्"-ति क.प्र. २.५.१८॥ -पा. सू.१.२०१२ -"पत्र विमरवाहम् 'यमिम्' पुरा"-इति ठ 1 ·(था. ना.) प्रथमकाण्डम् । २२७ तत एव भवरणात् 'माधन्दिषुः' मागमन, प्रामृषनेत्यर्थः । एतच प्रागावातम्- "चतुर्दा विहितो ह वा अग्रेऽग्निराम"-दूत्यत्र । “तान् न्नित्यादि । प्राग्-गतान् 'तान्' मदौयान् पूर्वम् 'अब- कल्पयत' प्रवक्तृप्तान्। मूर्त्तिमामर्थ्ययुतान् कुरुत; 'प्रथ' अनन्तर मेव होता स्या मित्यादि 'यत् एतत् उत्साच्ये अहम्' एतदिषय मुत्साहं करिश्थे। ते च देवाः 'तथेति' श्रङ्गौलत्य 'एतान् अवाकस्पयन्' समर्थान् मूादियुतानकुर्वन्, 'ते' चेमे 'परिधयः' सजाता:॥१३॥ एव मास्यायिकया परिधौना मुत्पत्तिं प्रतिपाद्य, नैरनेः परि- धान कार्य मित्येतदपि प्रतिपादयति- “म हेति। एतद् देवान् प्रात्यनिरुवाच । 'माणक' प्रकर्षणावर्जयत् । वघटकारागीतं मां 'यत्' येन परिधानेन हेतुना वषट्कारात्मको वयो न हिंस्यात्, . नदेतत्परिधानं मम कुरुत ; तथा च वषट्कारात्मको वज्रो मां न प्रवीति' न हिसिध्यति । एव मनिनोने देवा अपि तथेति' अङ्गीकृत्य तं परिधिभिः पर्यदधुः। 'श्रतः' देवैः परिधानकरपात् 'तम्' अमिम् वचात्यको वपद्वारी नाबाधिष्ट। अतः परिधि- परिधानं अमेः कवचवन्धन मेव भवति । तस्मादवश्यं तत्काथ्य मिति भावः ॥१४॥ १-९.१ प्रा.१ क- (१२४, १२७ ए.)। 'प्रगतान्'-इति ठहै। ३- 'प्रशालान्' इति ठ, ह । 'प्रत्य मिश्वम् इति । g- ·२२९ । मतपषवाझयम्। (२५० वा.) अथ प्रमगाद् "भुवपतये स्वाहा"-इत्यादिमन्त्रैः२ स्कन्नस्य हविषोऽभिमानं विधित्सुः, परिधिरूपेपावस्थितानां भुवपत्यादि- सन्न कानां तेषा मनौनां स्कन्नद्रव्यमानं प्रतिपादयति- "त छेत्यादिना । 'ते' परिधिरूपेणावस्थिताः पूर्वामयः "एतद' वक्ष्य- माणम् 'ऊचुः' उनवन्तः । श्रमांयेत् 'इदम्' ददानौं यज्ञे (पुनः 'युड्क्याः") युकान् कुरुथ, तबमाक मपि यजे कवितागो- ऽस्विति ॥ १५ ॥ "तथेत्यादि । देवाश्च 'तथेति' प्रत्यश्टण्वन् । प्रतिश्रुत्य चैव मधुवन्। कथ मिति । 'पहियरिधि' परिधीनां वाघदेश 'यद्' हविः 'स्कन्स्यति' स्कचं भविष्यति, 'तद् युमास इतम्' अन्त। तत् स्कन्नं हविरमाधारणो युमद्भागो भवलित्यर्थः । अथ च 'क' युमाकम् 'उपर्युपरि' अत्यन्तसमीपोपरिभागे 'यद्' इविः होम्यन्ति, नद 'वः' युमान् 'अविष्यति' हप्तान् करिष्यतीति । वतिरप बत्यर्थ.। “अव रक्षणागतिकान्तिपौतिहण्यवगमेषुः" इतिपठितवान् । यच्चानौ होयन्ति, तदपि युमाकं प्तिकर मस्तिति । एवं देवैः तेषा मनौनां भागो दत्तः। यस्मादेवं तस्मादिदानी मप्यमी हवनादिक मेनांर्पयतीत्याह- "म यदिति । 'मः' इति व्यत्ययेन १- भूपतये' इति ठ । २-ते च मन्ता दा. सं.२.२.४,५,६। ३- 'भुपन्यादि-इति ठ! नास्येतत् पश्यं ठ-पुस्तकादन्यत्र । ५-या प...1 ·(३.० ३मा०) प्रथमकाण्डम् । २२६ वर्थ एकवचनम् । तथा च बहिष्परिधि 'यत्' इविः स्कन्दति, तत् एतेषु' अमिषु त मेव भवति । स्कन्नस्य च तद्भागवं प्रत्यक्षतो दर्शयति- "तस्मादु हेनि । यस्मादेवं परिधिरूपानीनां स्कन हविर्भागवेन परिकल्पितम, तस्मादेव कारणात् हविः स्कन्न स्यादिति यत्तत् 'आगः श्रप- राधो न भवति। कुत इत्यत पाह- "दमा मिति। 'ते' प्रगता अमयः, 'दमा' भूमि खलु प्रविष्टः, यच्चान्यादिकं कि मपि हविः स्कन्दति, सत्सवं पृथिव्या मेव प्रतितिष्ठति । एवं प तेन स्कनेन तत्याना मनौना सम्बन्धात् हप्तिर्भविष्यतीति न स्कन्नदोषः ॥१६॥ एवम्भूतं स्कवं हविः परिधिरूपेणावस्थितानां भूमौ प्रविष्टाना मग्नौनां भाग इत्युपपाद्य तत्तदमिनामधेययुक्तर्मन्त्रस्तस्याभिमर्शनं विधते- “म स्कन मिति । 'तत्' तच एवं नामोद्देशन अभि- माने कृते मति, यथा 'वषट्शतं' वषकारेण प्रतं हविः तस्यै देवतायै हुतं भवनि, एव मेव 'अस्य' यजमानस्य 'एतेषु' भुव- पत्यादि नामकेषु परिधिरूपामिषु तत् स्कवं हविः इत मेव भवतीत्यर्थः ॥ १०॥ तेयां परिधौना मिभावयवत्वं केचिम्मन्यन्ते, तेषां मत भुप- न्यस्य निरस्थति:- "तद्वैक इत्यादिना । 'भस्य'-इत्यवयवावयवि- १-पा.सू. ३.१.५। २- 'सोऽपराध'-इति जादिषु, हे च । ३- 'भूपत्यादि'-इति ठ। B-'मत मुपन्यम्यति'-इति ठ ।

·२३२ ॥ शतपथब्राझणम्। (३५. मा. श्रथ बतीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम्, अपि वा हतीयाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ ते वा ऽयाः स्युः । स तुयेषां जीव मेतेन सुतेजस एतेन ब्बीर्यवन्तस्तुस्मादाः स्युः ॥१॥ सु मध्यम मेवाग्रे परिधिं पुरिदधाति । गन्धर्वस्त्वा विश्वावसुः परिदधातु विश्वस्यारिष्ट्यै युजमानस्य परिधिरस्यनिरिड ईडित हति ॥२॥ श्रय दक्षिणं पुरिदधाति । दुन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो विश्वस्यारिण्यै युजमानस्य परिधिरस्यग्निरिड ऽईडित ऽनुतिः ॥३॥ अथोत्तरं पुरिदधाति । मिदायरुणी त्वोत्तरतः परिधत्तां ध्रुवण धुर्मणा विश्वस्यारिष्ट्य युजमानस्य ·(श्य. बा. प्रथमकाण्डम्। २३३ परिधिरस्यग्निरिड ईडित इत्यनुयो हि तस्मादाहामि- रिड ऽईडित ऽहुति ॥ ४॥ अथ समिध मभ्यादधाति । स मध्यम मेवाने परिधि मुपस्पृशति तेनैतानुये सुमिन्धे ऽथामावभ्यादधाति तेनो अमिं प्रत्यक्ष सुमिन्धु ॥५॥ सोऽभ्यादधाति। ब्वौतिहोचं त्वा कवे द्युमुन्तार सुमिधीमहि । अग्ने हुन्त मध्वर इत्येतया गायच्या गायत्री मुवैतत्सुमिन्धे सा गायची सुमिहान्यानि छुन्दासि सुमिन्धे छुन्दासि सुमिद्धानि देवेभ्यो यत्तुं वहन्ति ॥६॥ श्रुथ यां द्वितीयाः समिध मभ्याधाति। व्वसन्तु मेव तुया सुमिन्धे सु व्वसन्तः सुमिद्धोऽन्यान्न्तून्सुमिन्ध ऽकतुवः सुमिधाः प्रजाच मजनुयन्त्योपधीश्च पचन्तुि सोभ्यादधाति समिदसौति समिडि व्वसन्तः ॥७॥ अथाभ्याधाय जपति। सूर्य्यस्त्वा पुरस्तात् पातु कुस्याश्चिदभिशल्या ऽनुति गुप्य वा अभितः परिधुयो भवन्त्यथैतत् सूर्य मेव पुरस्ताहोतारं करोति नेत . "ति' इति ख, "इति -इति च । + 'बसन्ना'-इति ख, ''ति । 30 ·शतपघद्राझणम्। (२५० बा.) .. सम्बन्धार्था षष्ठी'; इभस्यावयवभूतानित्यर्थः । अमिममिन्धनाय हौधः क्रियते, अतस्तदवयवानां ममिन्धनमामर्थ्य भेव, न त परिधानमामी मम्तौत्यनवकृप्तिः। तदेतदाह- "अनवकृता इति। "तस्यो देवेत्यादि । 'यस्य' यजमानस्य परिधय इत्येवं रूपेण रभात् पृथक्, तानेवाहरन्यध्वर्यवः; तस्यैव यजमानस्य एते 'प्रव- कृप्ताः' परिधानलहणकार्यक्षमा भवनौत्यर्थः । यस्मादेवं तस्मात्' इभानन्त तान् 'अन्यान्' एव परिधौनाहरेयुरिति विधत्ते-- "तस्मादिति ॥१८॥ परिध्युपादानभूतान् तृवान् उत्तरोत्तराननुकल्पतयोपादेयाम् विधत्ते-“ते वा इति। 'ते' खलु परिधयः पलाशवृक्षमा भवेयुः। "ब्रह्म वै”-इत्यादि तमसा । ब्रह्माविषयस्य रहस्यस्यर अवणात पलामउस्तावद् प्रमात्मकः । तथा च नैत्तिरीयकम्- “देवा व महायवदन्त तत् पर्ण उपाग्दोदिनि । अनिवारवादित्यरूपेण हिरण्यगर्भस्य प्राण.' एवावस्यानादगिरपि प्रमात्मकः । तादृग अन्यात्मकवं च परिधीनां प्रतिपादितम् । अतोऽनिरूपप्रयात्म- कानां परिधीनां पलाशरूपब्रह्माविकारत्वं युफ़ मित्यर्थः ॥ १८ ॥ स्पष्ट मन्यत् ॥ २०॥ ६ [३.३.] । १-पा.२३.५. सू. मा. एव्यम् । -रम्य-निनादिय । १-२ . ३. ५...। -"पिरस्मगभागय मण'-इति । -मादेतत् पद र पुनके।

·(३व्य० वा.) । प्रथमकाण्डम् । २३१ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राणभाव्ये प्रथमकाण्डे रतीयाध्याये बतौयं ब्राह्मणम् ॥ ॥ इति प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठकः समाप्तः ॥ । । - यसिमन् माझये इभवेदियईिघा प्रोक्षणम्, पईि स्तरणम्, प्रस्तर- स्थापनम्, प्याहनीयामिकल्पनम्, परिधिपरिधानारम्भय । तयं पति - व्यध्वर्युः वेदित व्याज्यस्यालो मादायान्यत्र सगुले संरक्ष्य धाकाठान विसस्य 'ब्रह्मानिन प्रोक्षिप्यामि"-इति प्रमाणं पृच्छति। "प्रोक्ष यज्ञम्" इति च ब्रह्मा तत्रानुजानाति । ततस्तेषा मोक्षणं कार्यम् । घेदे बहियाञ्चैव मेव प्रोक्षणम् । ततोऽवभिलैहि लामा प्रोक्षणच । ततो यथा घेदिभूमिर्न दृश्यतेवं छत्वा तैरेव बहिनि प्याछादयेत् । एतदेव बहितरण मुध्यते । तत्स्तरणप्रकारवैविध्यं तु ऋविकासाभिनयदमित एवं सुगमम् । तत भात् समिध मादाय प्रमाणो हस्तात् प्रस्तरबादाय चारवनीयस्योपरि धारयन् याइव- मोयानि कन्पयेत् । कल्पन धान इविदहनसमर्थीकरणम् । परिधि- परिपयस्तूतपूर्व । इतोऽनन्तर क-पुस्तके "कडिका १२२"-इति, ख-पुस्तकेऽपि तथैव, ग-ध -पुस्तकेषु नास्ति च पुस्तके तु "कण्डिकासया १२२" इति ।

·(श्य. मा.) प्रथमकाण्डम् । २३५ ऽरते त्वासीदन्वित्येवैतुदाहाभिनिहित एव सव्येन पाणुिना भवति ॥ १२॥ अथ दक्षिणेन जुई प्रतिगालाति । नेदिहु पुरा नाष्ट्रा रक्षास्याविशानिति ब्राह्मणो हि रक्षसा मपहन्ता तस्मादर्भिनिहित एव सव्येन पाणिना भवति ॥ १३ ॥ श्रुथ जुहं प्रतिग्रहाति। एताच्यसि जुहूनाम्नेति एताची हि जुइहि नाना सेहूं प्रियेण धाम्ना प्रियः सद ऽसौदेति मृताच्यस्युपभृन्नाग्नेत्युपभृतं एताची युयभृद्धि नाम्ना सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय सुद ऽासौदेति एताच्यसि ध्रुवा नान्नेति ध्रुवां एताची हि ध्रुवा हि नाना सेदु प्रियेण धाम्ना प्रिय सुद ऽसौ- दुति युदन्यद्धविः* ॥ १४॥ स वा ऽउपरि जुहूर सादयति । अर्धा हुतराः सुचः श्त्रं वै जुर्विंश हुतराः सुचः शुच मेवैतद् विश ऽजुत्तरं पारोति तस्मादुपर्यासीनं क्षत्यि मधुस्तादिमाः प्रजा ऽडुपासते तस्मादुपुरि जुहू सादुयत्यध हुतराः खुचः ॥ १५ ॥ सोऽभिमृशति। भुवा ऽअसदन्विति ध्रुवा युसद- नृतस्य योनाविति यज्ञो वा ऽतस्य योनिर्यन्ने सदं- 'दुपत्य । ध'-ति म। 1 'मुध-इति ग, च।

·मितपथमाझयम्। (३७.१मा) स्ता विष्णो पाहि पाहि यजु पाहि यजुपति मिति ताजमान माह पाहि मां यजुन्य मिति तदप्यात्मानं यसान्नान्तरेति यज्ञो वै विष्णुस्तुद्यन्जायवैतत्सर्वं परि- ददाति गुप्त्यै तस्मादाह ता विष्णो पाहीति ॥ १६ ॥१॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके प्रथम ब्राह्मणम् [३. ४.] ॥ अथ परिधौना मार्द्रता विधाय प्रशंमति- "ते वा इति । 'एतद्' पार्द्रलं खलु 'एषां' नौवतां जीवनलिङ्गम् । स्यावरणा- मादिशरोरे यत्र खम्बाईव मम्ति, 'तेन' ते 'सतेजम:' अवयय- कान्तिलक्षणेन तेजमा युका: 'वीर्यवन्तः' बनवन्तश्च भवन्ति । अतः मतेजस्वादिमिट्टये 'ने' परिधयोऽपि 'भाद्रीः' भवेधुरित्यः । श्राम्य च मजीवत्वं शुष्कस्य च निर्जीवत्वं छन्दोगराधायते-- "अन्य सोम्य! महतो वृक्षम्य यो मूलेऽन्याहन्यानीवन् मवेद - अन्य पदेकां गाखां जौथे महात्यथ मा शय्यति" इति ।। पाहवनीयम्य पथिमभागे मध्यमपरिधिरेव प्रथम परिधानष्य इमि विधत्ते - "स इति । मन्त्रः पार्थ रत्यभिप्रेत्य बाणे न व्याख्या यते । अमिन् मन्त्र, दक्षिणोत्तरपरिधिमन्त्रयोय. यह "अमिरिड ईडितः" इति तादाम्यमनिपादनम. तावमा त्याग्या 1 १- मा.छा.बा.८.११.१,२,३। २- म.... | कायौ.म.२८.१।

·शतपथनाहाखम्। (३म. वा.) ध्याख्य मपि छन्दः प्रथम 'ममिन्धे' मन्दीपयति । ममिद्धा च 'मा गायत्री' उष्णिगादौनि 'श्रन्यानि' चतुरुत्तराणि 'छन्दांभि' सन्दीपयति; समिद्धायायतविंशत्यक्षराया गायथास्तच सर्वचानु- गमात् । गायत्या 'ममिद्धानि' तानि च 'छन्दांमि', 'देवेभ्यः' 'य' 'वहन्ति' प्रापयन्ति ॥ ६ ॥ अथोत्तराघारसमिधाभ्याधानं विधत्ते- “अथ या मिति । दिनौयापारो हि नम्रतों दिश मारभ्यमानौं दिनं प्रत्यनवच्छिन्न- धारया होम'; म यर परिममाप्यते, तत्रैका समिध मादध्यात् । पूर्वाधारममिदपेढया "द्वितीयाम्'-इति व्यपदेशः । 'तथा' प ममिधा 'वसन्तः' मृतः सन्दीप्यते । निगदमिट्ट मन्यत् । अभ्याधान मनद्य मन्त्र' विधत्ते- “म इति । “समिद्धौति । "ममिधी याति"-इति तद्दिधानात्। ईदगो प्रसिद्धि रच 'हि'- शब्देन प्रतिपाद्यते ॥ on एव माघारसमिदभ्याधानानन्तरं मन्त्रविपस्य नपं विधत्ते- "श्रयान्याधायेनि । मन्त्रस्य प्रयोजन माह- "गुर वा इति । रावमादिमञ्चरणनिरसनं गोपनम् । गुप्यर्थ हि परिधिपरिधानम्। पूर्वम्या दिशि परिधिनास्ति, तथा च एतस्' एतेन "सूर्यस्ला" इतिमन्नोधारणेन त मुद्यन्तं 'सूर्य मेव' यजम्य रचितारं करोति। १- “चतुरन्तुरः प्राजापत्याया"-इति पि.छ• सू. ३.११। २-पत्र ममाः-पा.स.२.५.१ । का.पो. सू. २.८.३। -ते. मी या िमत्र'-इति नादिय । ५- बा.सं.१ ५.२१ का. श्री. सू. २. ८..। •i.२.१.१० ·(श्य.वा.) प्रथमकाण्डम्। २३४ मिष्टं स्पष्टम् । इम मथ तैत्तिरीयके विस्पष्ट मामनन्ति- "परि- धौन् परिदधाति रक्षमा मपहत्य, संस्पर्शयति रक्षमा मनन्नवशराय, न पुरस्तात् परिदधात्यादित्यो ह्येवोद्यन् पुरस्ताद्रदास्यपहन्ति"- अनुयाजमाकालेभ्याधानायका ममिदवशेषयितव्येत्यभिप्रेग्य तस्याः समिधो ऽभिधास्यमान मन्याधान मसूद्य प्रसङ्गात्तस्य प्रयोजन माह- “अथ या मिति । "अमू मिति । 'श्रदः-शब्दो विप्रकृष्टार्थवाचौ । विशष्टेऽनुयाजमाकाले अभ्याधान मित्यर्थः । “ब्राह्मण भेव तयेति । "एषा ते अग्ने ममित्"-इत्यादिना मन्त्रेण धनमानगामिनो वर्द्धनाप्यायनादिलक्षणफलस्य मतिपादनात् तेनाभ्याहितया समिधा यजमानरूपं 'बाहाण मेव' 'ममिन्धे' मन्दीपयति । गत मन्यत् ॥६॥ एव माहवनौये कर्तव्याः परिधिपरिधानादयो विहिताः: अथ वेद्या हविरासादनाथ प्रस्तरस्तरणं विधित्सुस्तदर्थं विश्त्योः मादनं विधत्ते- "अथेति । बर्दिया 'स्तौणों वेदिम्' 'अप'लक्ष्य पाहवनौयसमौपादुपावर्त्ततेत्यर्थः । उपात्त्य च बर्हिषः सकाशाद 'देबणे श्रादाय' बर्हिप उपरि 'तिरयो' निर्यगये 'निदधाति' "मवितुः"-निमन्त्रण ॥ तदेतत् बणनिधानं प्रशंपति- "अयं वा इति । 'प्रस्तरः' हि राजस्य स्प:' केशमहातः । वहौषि मथुप्रभनौनि लोमानि । तथा १- 'गलम्' इति । २--त. बा.३.३.७. । ५-'विधायमान'-इति ठ। ५- वा. सं. २.५.३ । का. श्री. सू. २.८५ ते. सं० २.६.६.१.

·२४० ॥ शतपथब्राझगम्। (३५.१वा.) - च प्रम्तरवधिोमध्ये तिर्यनिहिते ‘एते' तणे 'ध्रुवावेव' भूस्यानौये इत्यर्थः। लोकप्रमिौतद् द्रढयनि- “तस्मादिनि । यस्मादेवं यज्ञे के ममयुरूपेण मस्तुतयोः प्रस्तरवयिोर्मध्ये संस्थिते रणे नियंति- धौयेते, 'तम्मात्' कारणात् पुरुषशरीरस्य 'भुवौ' 'तिरथ्यो' दृश्यते इत्यर्थः ॥ तिनिधानस्य प्रयोजन माह- "तर्च वा इति । चियवैश्य- जातिम्यानौये प्रस्तरबर्हिषी; अतस्तयोविविध धारणाय तत्तिर्यक् यणनिधानं सम्पद्यते , इतरथा हि प्रस्तरपहियोः माकर्यात् पचिय- वैश्ययोरपि मात्रय म्यात् । यस्मादेव मेते दणे निर्यद्विहिते विधारणप्रयोजने, तमाद अनयोः "विस्ती' इति 'नाम' सम्पद्यत इति निर्वृते- “तम्मादिति ॥ १ ॥ प्रस्तरम्य ममन्तक मारणं विधत्ते- "तदिति । 'तत्' तत्र वित्योरुपरौत्यर्थः । प्रस्तरम्तरणमन्त्रम्नु बहिस्तरणमन्त्रवत् । नत्र स्तीर्यमाणाया वेदेरभिधेयत्वात् 'माध्वी देवेभ्यः' इत्येवं स्त्रीलिङ्ग- नया व्याख्यातः; अब त प्रस्तर एवाभिधेय इति 'माधुं देवेभ्यः'-- इति पुलिया व्याख्यायत इत्येतावानेव विशेषः । अन्यत् पूर्ववद योन्यम् ॥ ११॥ तोर्णस्य मन्तरम्योपरि म्पर्मनं विधत्ते- " मभीति। १-या.....का. • सू. २.८.१.। २-वा- सं• २.२. ३ 1 परमाद (२१०, २२५.४.) हयथ्यम् । ३-२२५ ए.३-१.५.एण्यम् । - 'तीय-इति मादिषु, टेप।

·(३५.वा.) । प्रथमकाण्डम्। "श्रा ला"-दतिमन्त्रण प्रस्तरस्योपरि हस्तं निदध्यादित्यर्थः । मन्स- व्याख्यानं सुगमम् ॥ जुड़ादौनां मादनपर्यन्तं प्रस्तरस्यान्चारमं विधते- "अभिनि- हित एवेति। सव्यहस्तेन प्रस्तरः 'अभिनिहितः' मस्पृष्टः ‘एव' भवेत् ॥ १२॥ "प्रयेति । 'अथ अनन्तर मेव 'दक्षिणेन' हस्तेन 'जुई प्रनि- ग्टसौयात् । जुइमादनपर्यन्तं प्रस्तरविमोको न युना इत्यर्थः । तस्य प्रयोजन माह- "नेदिहेति । उताभिप्राथ मेतत् ॥ १३ ॥ श्रथ जुहाः मादन विधने- “अथ जुड़ मिति । अह मादाय अनेन मन्त्रणा प्रस्तरे सादयेन तु ग्रहणमाचम ; मन्त्रस्य मादन- विङ्गत्वात् । अत एवोतं कात्यायनेन- "जुइ प्रतिध निदधाति, ताचौत्येव मितरे उत्तराभ्यां प्रतिमन्त्रम्" इति। "नाची हौति । एत मञ्चति प्राप्नोतौति 'ताचौ'। घताचौत्येतत् प्रसिद्ध मिति हेरर्थः, 'नावा' नामधेयेन, एषा सुक् 'जुहूहि न केवलं होमवाधनवादित्यभिप्रायः। मन्त्रको निगदमिद्ध इत्यभिमेत्यानु- वदति- "मेद मिति। अथोपमृतः मादन विधत्ते- "ताथस्युपत्रात्युपश्त मिति । वाक्यमेषः पूर्ववद्योव्यः । १-- वा. सं. २.५.५। का श्रौ• सू० २.८,११। २-- वा. सं. २.६.१ । काश्री. सू. २, ८.१२। ३- का. श्री. सू० २. ८. १३ । १-वा.सं.२.१.२१ की यौ• सु. ३.८.१२॥ 31 ·२९ । शतपथमाझणम्। (३प्र. .मा.) इन्धे इ वा एतुदध्वर्युः। इध्मेनामिं तुस्मादियो नाम सुमिन्धे सामिधेनौभिर्होता तस्मात् सामिधेन्यो नाम ॥१॥ सु ऽआह अमुये समिध्यमानायानुहोत्यमुये होतत् समिध्यमानायान्वाह ॥२॥ तुदु हुँक ऽआहुः । अग्नयो समिध्यमानाय होतरनु- हौति तुदु तथा न यादहोता वा एप पुरा भवति युर्दुवैनं प्रणीतेऽथ होता तस्मादु यादग्नये समिध्य- मानायानुहोत्येवः ॥३॥ समिध मादाप परिधि मस्पष्टदेव सदादध्यादिति समिदाधानम् । अथ उपविश्य चाहनीय मोक्षमाणों सखरं मन्त्र जपेत् । ततः पाक्षिण्यन वेदि प्रत्यावागत्य जीया एव वेदे गरि मध्ये परविमा उत्तराये साग्रे हे रणे समन्यपाठं निदध्यात् । तयो- स्तरणयोगपरि मूलमागे मागनं प्रतरं स्तृटीयात् ; पहिलेभ्यः प्रस्तरमूलानि पमिततरासि कुर्यादित्यर्थः । तत उमाभ्यो हस्ताभ्यो प्रस्तर ममिनिदध्याति प्रातराभिनिधानम् । भिनिधानं हाधः- पौडगम् । ज्यघामोधा समर्पिता जुहं दक्षिणेन पाणिमा प्रतिपक्ष सध्यातनाविमुळे प्रतरे प्रागया सादयेत् । ततः शयेर येई महोत्तोपात तथैव प्रतिमन जुमा उत्तरप बाईवासादयेत् । इनोवाया पवादसमाना मर्मस्पृथा भुवा मुपटत तरतो विश्वयोवपयांसादयेदिति मगामादनम् ।

·(३५० ५बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । २१५ बामेयौरन्वाह। स्वयैवैन मेतद्देवतया सुमिन्धे * गायचीरन्वाह गायचं व्वा ऽअग्नेश्छन्दः खे वैन मेत- छन्दसा सुमिन्धे वीर्यं गायत्री द्रुम गायत्री वीर्येणे- "वैन मेतत्सुमिन्धे ॥४॥ एकादशान्वाह । एका दशाक्षरा वै विष्टुब् ब्रह्म गायत्री क्षचं त्रिष्टुवेताभ्या मेवैन मेतदुभाभ्यां वीर्याभ्या सुमिन्धे तुस्मादुकादशान्वाह ॥ ५॥ स वै चिः मा मन्वाह । विरुत्तमा विकृत्यायणा हि यजास्त्रिवृदुयनास्तुस्मात् चिः प्रथमा मन्याह त्रिरुत्तमाम् ॥६॥ ताः पुञ्चदश सामिऽन्यः सम्पद्यन्ते। पञ्चदशो वै व्वजो वीर्य व्वजो व्वौर्य मेवैतुत्सामिधेनीरभि सम्मा- दयति तस्मादेतास्वनूच्यमानासु यं दिव्यात्तु मङ्गुष्ठाभ्या मुवबाधेतेदु महु ममु मुवयाध हुति तुदेन मेतेन बजेणावबाधते ॥ ७॥ पञ्चदश वा ऽथईमासस्य राजयः। अईमासशो वै संवत्सरो भवन्नेति तट्टाचौराप्नोति ॥ ८॥ पञ्चदशाना मुवै गायवीणाम् । चौणि च शतानि 'चाहेका'-इति क, ग। 'रात्रयोऽई'-इति क, ग।

·२१२ । तमधद्राझणम्। (३५. मा.) ध्रुवायाः मादनं विधत्ते- “हताथमि ध्रुवा नाघेनि ध्रुवा मिनि। अन्यत् पूर्ववत् ॥ सुग्गताज्यव्यतिरिक्रम्य हविषः सादनं विधत्ते- "प्रियेपोति । 'यद' आयात् 'अन्यद्धविः' पुरोडामादिकम, "मियेणा" इतिमन्त्रेपर तर मादयेदिति शेषः ॥ १४ ॥ जुहादौना सादने विशेष मार- "म वा इति । प्रस्तरस्यो- परि मुह मेव सादयेत् । तस्याधस्ताद पर्हिषि 'इतरा' उपभदायाः "मनुषः' मादयेदित्यर्थः । अत एवोकै सूचहता "वहिय्युपमतं ध्रुवा घेति। तदेतदुपर्यधः मादन मुफ्पादयनि-~ "प वा रनि । सातव्येण होममाधमत्वात् जुहः सपियनातिः। उपस्दादौनों व जुइवरोमे स्वानव्याभावान्, प्रत्युत तस्वस्थाव्यथ्य जुड़ा मानेयवान ता वैश्यजानिम्यानीथाः । निगदमिद्धः मेपः । १५. समन्त्रक मासघामा विषा मभिमनं विधत्ते- "मोऽभि- मृतीति । मन्त्रप्रतीकस्यार्थ: प्रमिद्ध रति 'हि'-गब्देन व्याचष्टे- "धुवा हौति । कर्मसमाप्तिपर्यन मेवान वेद्यो जुहाधा उपममा दत्यर्थः । "सतस्य योमौ"-रत्यय विवक्षित मर्य माह- "पगो वा इति। 'त'-मन्दः 'सत्य'-मम्दपर्यायः। मत्यसकारणत्वात् तय ·(श्य. वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ २४३ .. थोनिः 'यमः' । तादृगर्थपरत्वं युज्यत इत्याह- "यज्ञे हौति । 'बजे खल्वेता जुकाद्याः 'अमदन्' प्रामादिताः स्थापिताः; अतः “सतस्य धोनो"-रत्यनेन यज्ञप्रतिपादनं युक्त मित्यर्थः । मन्त्रगेष मनूरा ध्याचटे- "ता विष्णो"-इति। फलभोकृतथा खामित्वाद् 'यशपति'-मम्देन यजमानो विवक्षित इत्याह- "तघज- माग मिति। यजं नयति निष्पादयतीति 'यज्ञनीः' अध्वर्युः, प्रतो यजन्य मितिपदस्थाध्वर्युपरतां ध्याचटे- "तदयात्मान मिति। 'तत्' नेन यान्य मिति' अनेनाध्वः स्वात्मानं यजसकामात् 'नान्तरेति' अन्तरितं वियुकं न करोति। मिद्धमाय मन्यत् ॥ १६ ॥१६३.४.Ja रति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थका माथन्दिममतपथभाव्ये बतौथाध्याये पतु माझणम् - -- १- प्रथम सादिर परिधिपरिधान विहितम् । सचदम्- व्यान्ि एकहदीयान् गाऊमावान् पालाशवेकातकार्यवेल्पलादिरौदुम्ब- रान्घतमान् त्रीन् काठखगडान् सल तेषु यत् स्यूलतम लदेव मध्यम परिधि परिकल्प्य थाहगोयस्य पचात् उदय प्रथमं परिदध्यात् । ततोऽपि हितोयं परिधि दक्षिणतः प्रामपं परिदध्यात् । सत उत्तरतोऽपि भागय मेव व्यमितर मवधियं परिधि परिदध्यात् । अपकमितिकारकादिभाद महोतया समिधा तूणों प्रथम- परिधि एपोत्याय ता समिध मारवायेऽभ्यादध्यात् । भम्येश. विंशतिका चाचा शिरोयक - "एकविंधति मिनदारूय भवति"- इति है. मा. ३.१ ७.२ । ततम्तमा देवेमात दितीयो ·२०६ । शतपथब्राक्षणम्। (श्मरबा.) . पष्टिश्चाक्षुराणि चौणि च वै शतानि पष्टिश्च संवत्सर स्याहानि तदुहान्याप्नोति तुदेव संवत्सर माप्नोति॥६ सप्तदश सामिधेनौ । दृष्ट्या ऽश्रुनुब्रूयादुपाशु तस्यै देवतायै यजति युस्या दृष्टिं निर्बपति हुादश वै मासाः संवत्सरस्य पुनर्तव ऽरपु एव प्रजापतिः सप्तदशः सुर्च ब्वै प्रजापतिस्तत्सुब्बेणैव तं काम मुनप- राध राधोति युस्मै कामाय॒ष्टिं निळपत्युपाशु देवता यजत्युनिरुक्तं वा ऽउपाशु सुर्च व्वा ऽनिरुक्तं तत्सर्वे- णैव तं काम मुनपराधर राभोति युस्मै कामायेष्टिं निवपत्येय दुष्टरुपचारः ॥ १० ॥ एकविश्शतिर सामिपेनौः । अपि दर्शपूर्णमासुयो- रुनुयादित्याहुर्दादश वै मासाः संवत्सरस्य पुञ्चत- वस्तुयो लोकास्तुविशतिरेप एवैकविश्णो यु एप तुपति सैपा गतिरेपा प्रतिष्ठा तुदेतां गति मेतां प्रतिष्ठां गच्छति तस्माकविशति मुनुवयात् ॥ ११ ॥ ता हैता गतश्रेरेवानुद्रूयाद् । य इच्छेन्द्र श्रेया- न्स्यान्न पापीयानिति यादृशाय है स तेऽन्वाहुस्ता- . . । 'मो। रिश-रति कग। ६ को मुधि-ति क, ग। ॥ २६ मते- नि, रेव सते'-ति, रेवस तेति च पाठ | ·(३५. ५बा.) प्रथमकाण्डम् । हुङ्वा हैव भुवति पापीयान्वा युस्यैवं विदुप ऽरता अन्याहुः सो ऽरथा मौमा सैव न त्वे_ता ऽयुनू- च्यन्ते ॥ १२ ॥ विरेख प्रथमा छिरुत्तमा मनवानन्दुनुयात् । चुयो वा इमे लोकास्तुदिमानवैतुल्लोकान्सन्तनोतीमाल्लो- कान्स्पृणुते चुय ऽइमे पुरुपे प्राणा रतु मेवास्मिन्ने- तत्सन्तत मुव्यवच्छिन्नं दधात्येतदनुवचनम् ॥ १३ ॥ स यावदस्य बुशः स्याद् । एव मेवानुविवक्षेत्तस्यै- तस्य पुरिचक्षोतु साम्धुवान्यादुनवानन्ननुविवक्षस्तत्कर्म वियेत सा परिचया ॥ १४ ॥ स युद्यतन्नोदासेत । अप्यु कैका मेवानवाननुनु- बूंयातदेकैकयैवेमालोकान्त्सन्तनोत्येकैकयेमालोकान्स्य- णुतेऽथ युत् प्राणं दुधाति गायची व प्राणः स यत् कृत्वां गायत्री मन्वाह तत् कृत्वं प्राएं दधाति तुम्माकैका मेवानवानन्ननुयात् ॥ १५ ॥ ता वै सुन्तता अव्यवच्छिन्ना ऽयुन्वाह। संवत्सरस्य- वैतुदद्दोराचाणि सुन्तनोति तानीमानि संवत्सरस्याहो- राचाणि • सुन्ततान्युव्यवच्छिन्नानि पुरिलवन्ते दिपतु उ चैवेतद् धातव्यायु नोपस्थानं करोत्युपस्थान • पन-इति ग, + 'से। वाये'-ति ग।

·२४७ 1 शतपथब्राझणम्। (३५. वा.) ह कुर्याद्यदुसन्तता अनुयात् तस्मादै सुन्तता अव्यव- च्छिन्ना अन्वाह ॥ १६ ॥२॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [३.५.] ॥ अथेप्राधानामिममिन्धन हेतुभूताः मामिधेनौविधास्यन् नामां नाम निर्वनि- “इन्धे ह वा इति । पञ्चदशसमिदात्मकेनानेन 'भेन' अध्वर्यः 'अनिम्' 'इन्धे ह वै' मन्दीपयति सुन्नु । 'एतम्' -दति क्रियाविशेषणम् । 'तस्मात्' उन्धनमाधनत्वात्, तस्य 'इधः- इति 'नाम' सम्पन्नम्। 'होता' च 'मामिधेनौभिः' "मवो वाजा"- इत्यादिभिग्भिः अग्निं 'भमिन्धे'; अतः ममिन्धनमाधनत्वात् तामा मपि 'मामिन्वेन्यः' इति 'नाम' निप्पनम् । एवं नाम- निर्व एनव्याजेनेभेन मामिधेनौभिय अग्निममिन्धनं कार्य मिति प्रतिपादितं भवति ॥१॥ त्रय मामिधेनौवांचयितुरध्वयाः सम्प्रेषमन्त्रोच्चारणं विधत्ते-- "म आइति । इओन सन्दीप्यमानाय 'अग्नये' तत्समिन्धनार्था या पची वक्रयाः, ताः मामिधेनीः 'अनुहि' इति सम्प्रेषार्थ.' । त मिम मर्थ श्रुतिः स्वयं दर्भयति- "अग्नये ह्येतदिति ॥ २ ॥ १-“धयेनानि"-इति । २-३ वा. ल. द्रा. ३. ५.२.१-१२ (ते.सं. २. ५. ०.२.)। ३-ते. स. ६. ३. ५.८ । पुनम्तव ०.१ । एवम् ऐ. ना• १.३.१ । -प्रपपरिचयस्तु सेवा. ३. १.८ इराव्यः ।।

·२५० । शतपयंम्राह्मणम्। (३५० २मा.) ब्रह्मरूपा । ब्रह्माशब्देन ब्राह्मणजातिर्विवक्षिता। तथाच गायचौ- छन्दमश्च प्रजापतिमुखादुत्पत्तिमाधारण्यात्तादाम्यम्॥ ४ ॥ मामिधेनौनां महाविशेष विधाय मशंमति- "एकादशति । "उभाभ्यां वीर्याभ्या मिति । छन्दोदारा ये निर्दिष्टे ब्रह्मपत्रे, तयोर्यद बाझं चार्च चोभे वौर्य, ताभ्या मित्यर्थः ॥ ५ ॥ प्रथमोसमयोस्विचारणं विधते-"मवेचिरिति । विहित चिरुधारणं स्तौति-"विप्रायणा हि"-दत्यादि । "पित्या' हि देवाः" इति श्रुतेः, नदौया यज्ञाः प्रारम्भपरिसमाप्नोस्विरा- रतियुमा । अत एव ज्योतिष्टोमच्याज्यपउगादिशोपु प्रथमोत्त- मयो चिरानिर्दृग्यते। भारम्भपरिममायोम्तिरावर्तनम्य यज- लिङ्गबात अप्रापि प्रथमोत्तमयोमित्ररात्तिः कार्यत्यभिप्रायः॥ 'नाः पञ्चदशनि । “पञ्चदमो वे वज इति । पथदास्तोमध्ये- न्द्रम्य च सह प्रजापतिशामकाणादरपत्तेरिन्द्रमम्बन्धात्। वोऽपि पश्चद ममतोमात्मकः। “मामिधमौरभौति। "अमिरभागे"-दूतिर सपणे अभः कर्मप्रवचनीयत्वात् “कर्मप्रवचनौययुने"-इति' दितीया। शिष्ट सुगमम् ॥ अष्टाभ्या मवाधेतेति। हेयं मनमा सवा "इद मह मिति -ऐ. बा.५.५.। २- विरता'-इति भादिय, तेच । ३-से. सं० ६.३.१..३1 ते. मा. ३. २. ३ .। :--'यत एवं-न्यादित 'वनम्य' इत्यस्तो अन्य गादिषु, मास्ति । २.मा.....1 (-पा. सू.१८१। ०-या....। -है. सं. १.६.१.३॥

·(श्थ. पना) ॥ प्रथमकामडम्। २५१ मन्वेप पादाङ्गुष्ठाभ्यां भमौ पौड़येदित्यर्थः । 'अमुम्' इत्यदःशब्दस्य म्याने द्वितीयया तनाम निर्देव्यम् ॥ ७॥ पञ्चदशामयां प्रकारान्तरेणा प्रांमति- “पञ्चदश वा इति । "अर्द्धमाममो या इत्यादि। एकैकेनैवार्द्धमामेन हि संवत्सरः' 'भवम्' वर्द्धमानः 'एति' आगच्छति। एव मईमामराचिद्वारा मंवत्मरमम्बन्धिन्यो या रात्रथः, ता: सर्वा प्राप्नोनीत्यर्थः ॥ ८ ॥ मामिधेगौना मक्षरमयोपजीवनेन संवत्सरमम्वन्धिना गझा प्राप्तिं दर्शयति- "पदमाना मिति । एवं मामिधेनौभिः भवामरमम्वन्धिना महोराशणं प्राप्तत्वात् तत्समुदायात्मकः रत्न एव मंवत्सरः मानो भवतीत्याह- "तदेवेति ॥८॥ माप्तदश्यं विधत्ते- “मतदा मामिधनौरिष्या अनुयादिति । उपरियाद "दर्शपूर्णमामयोः" इति विशेषणात्, वारशेपेच "त काम मनपराधं रानौति" इति कामप्राप्नियवणात् तदितिभूता काम्येष्टिरच 'रष्टि'-मादेन विवक्षिता । अन एवं आपम्तम्वो दर्ग- पूर्णमामव्यतिरिक्रष्टिपशवन्धानां मामिधेनी-माप्तदन्यं सूचयामाम- "पञ्चदा मामिधेन्यो दर्शपूर्णमामयोः, मतदपिशन्धानाम्"- रति॥ अथ तामा काम्येष्टीनां प्रधामयागम्योपांउ विधत्ते- "उपाश्चिति । मामिधेनी-माप्तदश्यम्य कामप्राग्निमाधमता मुप- F कादशमिकायाम्। २-७६.पं. श्यम् । १-२.५. गू. १९७, १९ । थी. गु.२.१० २. ...... ve.....१५ सूत्रावि विमर्थकाम। 'मामिएमोनियो सामाजि विदन्ते, प्रतिममानास प्रतियत्"-ति भत।

·२५२ शतपथब्राध्याम । (प्र.मा.) पादयति-- "द्वादश वा इत्यादिना। हेमन्तशिशिरयोरेकीकरऐन 'सवत्सरस्य पञ्चर्सव'। एव मामर्वात्मको य भवत्सर 'एष एव प्रजापति' कथ मनयोरक्य मित्यत आह- "सप्तम इनि । यतो मामतुरूपेण सप्तदशावयवममुदायात्मक संवत्सर, प्रजापतिथ "आश्रावय इत्यादि मतदशाक्षरममुदायात्मक अतस्तयो मान- दशावयवोपेतत्वमान्यात्तादाम्यम्। अस्त्वेब कि तत इत्याह- ' सर्वे वा इति । 'अनपराधम्' अविकतम् । एव माप्तदश्य भशस्य विहित यागम्योपासृत्व मप्यनूद्य प्रशमन्ति- 'उपाश्विति। उपाशुञ्चारणम्य पार्श्वभ्याना मर्थविशेषाप्रत्यायकत्वाद् अनिरुझान्तम् । अनिरुतञ्च विशेषनिरुक्रिविरहान मर्वात्मकम। तेन च सर्वात्मकेनानिरुनेनीपाशुत्वेन कादयन काममाप्तिर्भवतीत्यर्थ ॥ प्रतिपादितम्यार्थस्य मष्टिमाधारण्य मभिप्रेत्याह- 'एष इति। यत मामिधेनी माप्तदश्य भुपारयजनञ्च 'एष' मर्वस्या' 'दष्टे' धर्म रत्यर्थः ॥१०॥ दर्शपूर्णमामयोरेव पक्षान्तर विधाय प्रशासति- “एकविशति मिति । 'सैषा गतिरित्यादि । मामाद्यपेवया 'य' 'एकविश' सूर्य , "एप' एवं 'मा' प्रसिद्धा गति' यागदानादिभिधमर्यगन्तव्यतया १- "हेमन्त शिरयो समासन -इति च ऐ• प्रा.१११। २- 'व्याश्रावयति चतुरक्षरम, धनुनौघडिति चतुरचरम पति अक्षरम, ये यजामह इति पञ्चाक्षरम् शहरी पटकार , रघ वै सप्तदश प्रजापति ' इति ते. स.१ ५ १९॥

·२५४ मतपथनाया। (३५० २वा.) तत्तिरपण मृचा मन्तानं लोकत्रयमन्तत्यै भवतीति मनौति- "चयो वा दति । 'मन्तनोति' मन्दधाति । ततय 'इमान् नौकान्' परस्परमयुगान् ‘म्पृणुते' मौणयति, वलयति वा । "स्पृ प्रौनि- वलयोः"-दनि धातः। तिरुणां मन्ततानुवचन प्रकारान्तरण स्तौति- "वय इमे"-रति। प्राणापानव्यानात्मकाः चयः' प्रापभेदाः, पापापानव्यानलक्षणवृत्तिवयविभिएं प्राण मेव अनवान मनुब्रुवन् 'सन्ततं' परस्परसम्बद्धम्, 'अव्यवच्छिन्न' विच्छेदरहितं 'दधाति'। एव मेवानुवचनं कर्तव्य मित्यभिप्रेत्य निगमयति- "एत- दिनि ॥ १३॥ तिल एचः मन्तत मनुव यो न शक्नोति, तेन कथ मनुवतव्य मिति, तदाह-- “म यावदिति । 'अस्य' होतुः ‘यावत्' अनुवर्षं 'म वग: स्यात्', मा अनुवचन गति: यावती, तावदि- त्यर्थः । “एव मेव' 'अनुविवक्षेत्' अनुवा मिच्छेत् । शयन- रूप मेवानुच्छ्रसनम् ; शक्त्यभावे हि समध्येऽवमाने चोच्छामे नास्ति दोष इत्यभिप्राय: ॥ तदेतत्पर निरम्यति-"तस्येति । 'तस्यैनस्य' पक्षम्य परिचक्षा' निन्दा विद्यते। ता मेव दर्शयति- "उत साम्यवान्यादिति । "अनवानम्' अनुच्छ्रसन्, 'अनुविवक्षन्' अनुव मिच्छन् , होना 'उत' अपि 'मामि' मध्ये 'प्रवन्यात्' उच्छ्रामकुर्यात् । तदा 'तत्कर्म' 'विहोत' विधिोत, शिथिल्लं भवतीत्यर्थः । परिचतेति । यथाशक्त्यनुवचनपचे एषैव निन्देत्यर्थः ॥ १४ ॥ - "स्पु प्रोतिपालनयो"-इति सा प०१३ । २-'म्दा'-इतिड। .. "भा ·(श्या पन्ना.) प्रथमकाण्डम्। २५५ , तिस सच मन्तत मनुवा मगकम्य कस्तयुपाय इति त दर्शयति- "म यदौति । 'एतद अनन्तरोग यथाशमय नुवचन निन्दायुतत्वात् 'म' होता 'न' कामयेत, तदा 'एकैकाम्' सच मनुच्छमपनुभयात् । पमित्रपि पचे पूर्वोकतोकचय प्राणचय-मन्तान मुपपादयति- "तदेकैकयेति । विपदा ह्येता मामिधेन्य श्रत एकैकस्या भूचि पादचयस्य सन्ततत्वात् ‘एकैकयैव' ऋचा चौन् ‘लोकान्' सन्तनोति। "गायत्री व प्राण इनि। मायन्यास्विपावान, प्राणस्य च माणा- पानव्यानस्तक्षणत्तिवयात्मकत्वात्, चित्वसध्यायोगसाम्यात् नादाम्यम्। तथा च कृत्स्नगायच्या मन्ततानुवचनात् छनमाणसन्तान मपि मिद्यतीत्यर्थ ॥१५॥ एव मनुवचनस्यानवानलक्षण धर्मविशेष' विधाय सान्तत्यादिक विधते- “सा वे सन्तता इति । 'ता' एता. मामिधेनी 'सन्तता' परस्परसम्बद्धाः, अत एव 'अध्यच्छिमा' विच्छेदरहिता 'प्रवाह। "मवत्सरस्येत्यादि । मामिधेनौना सवत्सरसम्बन्ध्यहोराचरूपता प्राक् प्रतिपादिता, अतस्तत्मान्तत्येन 'अहोरात्राणि' अप्येव ‘मन्त- नानि' परस्परमम्बद्धानि तवान् भवतीत्यर्थ । तदेतद् दृष्टानुसारेण ट्रढयनि-- "नानौमानौनि । यस्मादेव सामिधेनौमानत्येन मवत्सर- सम्बधौनि 'अहोरात्राणि भन्नतानि, तस्मादेवेदानी मपि तानि भन्ततानि व्यवछिनानि' पर्यावर्त्तन्त इत्यर्थ । . १- 'सन्ततानुस्वरेन'-इति ड। २- 'धर्म-इति ड।

·२५८ पातपथब्राह्मणम् ॥ (प्र. २वा.) मन्तातानुवचनस प्रयोजनान्तर माह- "दिषत रति। 'द्विपते' देपण कुर्वते शत्रये 'उपस्यान न करोनि', सन्ततानुवधनेन छिद्र- रहितत्वात् । छिट्रान्वेषणमौलाय रावमाट्ये प्रवेशोपायभूत दार न प्रयच्छतीत्यर्थ ॥ विपचे बाध माह- "उपस्यान हेति । पतिष्ठते प्राप्नोति अनेनेति 'उपस्थान' प्राप्तिसाधनद्वारम् ॥ १६ ॥२ [६ ५. ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाय्ये प्रथमकाण्डे रतीयाध्याये पञ्चम ब्राह्मणम् ॥ . १-हरि बामणे सामिधेनीमयादिकभाच विहितम् । वस्तुत सहि- ताब्राझणयो सामिधेन्य ऋच एकादशेवामाता । तास प्रघमाया पन्तिमायाच निस्त्रि पाठेन पञ्चदशसह्या पूरणीया भवति (ऐ. भार १ ५.२)। सप्तदशसङ्ख्याया पूरणीयत्वे तु एथुमानेत्याद्य परर्गदयस्य ताम्र प्रक्षेपोऽपि विधीयते ( ऐ• बा.११.१ टोप्प.) एकविशसङ्ग्याया पूरणीयत्वे घरमा मप्यूचा प्रक्षेपणीयता विहिता (ऐ ब्रा० ५ ५ ५)। ता प्रक्षेपणेय एवं धाय्या उच्यन्ते (ऐ. वा. ३२७)। तत्र धाय्ययोर्धाय्याना वा प्रक्षेप खन समिइमान ममिद्ध वयोमध्ये एव भवति । ते च ऋषौ दश्यम्येकादयौ । मौ• द. ३व्य. पा०६१. सूत्रयो, हितोयटतौयाधिकरणयोस्तत्रैवाधिकग्यमाना याञ्चत हिचार सम्यगतो हरव्य । सामिधेनौप्रयोगाम्मरत्वेवम- "अध्व होतुरासन दर्भास्तत गाईपन्याहवनौययोरन्तरालेऽ शम्य मध्यमागे देदे पश्चात् स्थापयित्वा 'एहि होन'-इति कोतुरा मन्त्रण करोति । सलो होतरि याचम्बागते सति अध्धयुरिभाका समिध मादाय होतार प्रति 'यमये समिध्यमानायानुष्ठि -इति दशैति । होता च 'बझन् सामिधेनौर नुवक्ष्यामि -इति प्रमाण एच्छति। ब्रह्मा च 'प्रजापतयेऽनहि, धेष्टि'-स्यन्त मुपार पठित्वा ·(३प यूना.) प्रथमकाण्डम्। २५० वेदार्थस्य प्रकाभेन तमो हाई निवारयन् । पुमर्थीथतरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ३ ॥ ब्रह्माण्डं गोसहस्र कनकहयतुलापूरुषौ वर्णगर्भम, मप्ताचीन पञ्चमीरी खिदमतरुलताधेनुमौवर्णभूमीः । रनोसां रुकावाजिदिपमहितरयौ मायणि: सिङ्गार्या, व्यथाणैविश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्तं घटच्च ॥ धान्यादि धन्यजन्मा तिलभव मतुलः स्वर्णजं वर्णमुख्यः, कार्पानीयं कृपावान् गुडकृत मजडो राजतं राजपूज्यः । भाज्योज्यं प्रायजन्मा लवाज भनृणः शार्करं जातेजाः, रत्नाशो रत्नरूपं गिरि महत मुदा पात्रमा त्मिणार्यः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकनौहरिहरमहा- राजमाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्य विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथनाहाणभाष्ये प्रथम- काण्ड़े हतीयाध्यायः समानः ॥ ३ ॥ 'यो३ मनुब्रूहि'-इति होतारं प्रसौति । ततो होता 'कं प्रपद्ये- इत्यादि जपति । व्यस्यान्ते यजमान' स्ययं रहौत्वा 'सतवन्निव मे ऽनुमूहि' इति होतारं प्रेष्यति" इति पद्धति । अस्मिन् कर्मणि यादित प्यारभ्य खियक्षत' प्राक् सर्व मन्वज्ञातं प्रथमस्थानेन प्रयोज्यमा विकृत व्यारम्बेडामानान्तं मध्यमखरेण, ततः मेषं समाप्तिपर्यन्त मुत्तमेग सरेणेति तन्त्रटीकायाम्। 'पञ्चायोन्'-इति । २- 'सप्तसौरौं'-इति ठ। ३- 'मज-इति । - 'प्राज्यबुद्धि-इति ठ। ५- युग्मकञ्चैतत् ज-झ ठ-पुस्तकेषु , १५ एछेऽपि मुष्मितं दराथ्यम् । 8- , on ·२५८ शतपषमाझाम्। (३५. मा.) [अथ चतुर्थाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ] हिनत्यान्वाहु। नासामा युनोऽस्तौति वा ऽआहुन्न वा ऽयुहिङ्कत्य साम गीयते स युद्धिकरोति तुहिकारस्य रूपं क्रियते प्रणवेनैव सानो रूप मुपगच्छत्योयम् आइ मित्येतेनो हास्यैप सुर्व एव सुसामा यच्चो भवति ॥१॥ युद्देव हिकरोति । प्राणो वै हिङ्कारः प्राणो हि वे हिवारस्तस्मादपिटा नासिके न ढुिकतु ५ शक्नोति व्वाचा वा ऋच मुन्वाह ब्वाक् च वै प्राणुश्च मिथुनं तदेतत्पुरस्तामिथुनं प्रजननं क्रियते सामिधेनीनां तस्मादै हिकृत्यान्वाह ॥२॥ स वा ऽउपाशु हिकरोति। श्रुथ युदुचर्हिअर्यादन्य- तरदेव कुर्याहाच मेव तस्मादुपाशु हिकरोति ॥ ३ ॥ स वा एति च प्रेति चान्वाह । गायची मेवैतुदर्वा- चौच्च पुराचीञ्च युनक्ति पुराच्यह देवेभ्यो यनं व्बुहत्य- चिौ मनुष्यानवति तस्माद्दा ऽएति च प्रति चान्वाइ॥४॥ . 'त्यो३ थो'-इति क, यो यो'-इति ख, ग, छ ।

·(इ. १मा.) प्रथमकाण्डम् ॥ २५६ युद्देवेति च ऐति चान्वाह । प्रेति वै प्राण सुत्युदानः प्राणोदानावेवैतद्दधाति तस्माद्दा एति च प्रति चान्वाह ॥५॥ यद्देवेति च प्रेति चान्वाह । प्रेति वै रेतः सिच्युत ऽएति प्रजायते प्रेति पशुवो वितिष्ठन्त एति समा- वर्त्तन्ते सर्व वा इद मेति च ग्रेति च तस्मादा एति च प्रेति चान्वाह ॥६॥ सोऽन्वाह । हु वो व्वाजा अभिद्यव दुति तन्नु प्रेति भवत्युम ऽश्रा याहि वीतय ऽहति तद्देति भवति ॥ ७ ॥ तदु हैक आहुः। उभ्यं वा एतन्प्रेति सम्पद्यत ऽद्रुति तदु तदातिविज्ञान्य मिव प्र.वो व्वाजा अभिद्यव हुति तन्नु प्रत्युग्न ऽश्रा याहि व्वौत्य इति तद्देति ॥८॥ सोऽन्वाह । प्र वो ब्वाजा अभिद्यव ऽहुति तन्नु प्रेति भवति ब्बाजा इत्युन्नं वै ब्याजा अन्न मेवैतदभ्यनूक्त मभिधव ऽहत्यर्द्धमासा वा अभिद्यवोऽईमासानेवैत- दभ्यनूक्त हविष्मन्त इति पशुवो व इविष्मन्तः पशूनेवैतदभ्यनूक्तम् ॥ ६॥ एताच्चेति । विदेयो ह माथुवो ऽनि वैश्वानरं मुखे बभार तस्य गोतमो राहगण ऋषिः पुरोहित * 'छ । कमयं'-इति क, ग। | 'भावों-इति छ, सायणसम्मतश्च ।

·भिसपथनाक्षणम्। (श्म• ग्रा.) श्रास तस्मै ह स्मामन्यमाणो न प्रतिशृणोति नेन्मेऽग्नि- वैश्वानरो मुखान्निध्युद्याता ऽहुति ॥ १० ॥ तु मृग्भि यितुं दधे । वौतिहोचं त्वा कवे द्युमन्त समिधीमहि अमे हुन्त मध्वरे विदेघेति ॥ ११ ॥ सुन प्रतिशुश्राव । उदग्ने शुचयस्तुव शुक्रा भ्राजन्त ऽईरते तुब ज्योतौरष्यच्यो बिदेघा३ इति ॥ १२ ॥ सु हु नैव प्रतिशुश्राव । तुन्वा स्तुनवीमह इत्ये- वाभिव्याहरदुथास्य पृतकौवेवाग्मुिर्वैश्वानरो मुखा- दुग्नज्वाल तं न शशक धारयितुः सोऽस्य मुखान्निष्पेदे स इमां पृथिवौं मापादः ॥ १३ ॥ तुहि विदेषो माथव पास। सुरखत्यार स तुत एव प्राङ् दुहन्नुभौयायेमां पृथिवौं तं गोतमश्च राहगणो विदेघुश्च माथवुः पथाढुहन्त मन्वीयतुः सु इमाः सुर्वा भदौतिददाइ सदानीरेत्युत्तराद् गिरेर्नुिवति तार- हैव नातिददाह तार ह स्म तां पुरा ब्राह्मणा नु तरन्युनतिदग्धाग्निना ब्वैश्वानरेणेति ॥ १४ ॥ तत एतहि। प्राचीनं बहुवी ब्राह्मणास्तहा क्षेचतर भिवास सावितर मिवास्वदित ममिना व्यैश्वानरे- ऐति ॥ १५॥ • 'निष्येदे-इति क, च- । + 'मैता'-इति च शुद्धौ।

·(य. जा.) प्रथमकाण्डम्। तुदु हैतुर्हि। क्षेत्रतर मिव ब्राह्मणा उ हि नून मैनद्यसिघदन्सापि जयन्ये नैदाघे सुमिवैव कोप- यति तावच्छौतानतिदग्धा द्यग्मिना ब्वैश्वानरेण ॥ १६ ॥ सु होवाच । विदेघो माथवः वाहुं भवानीत्युत एव ते प्राचीनं भुवन मिति होवाच सैपाप्येतुहि कोसल- विदेहानां मर्यादा ते हि माधवाः ॥ १७ ॥ अथ होवाच। गोतमो राहगणुः कथन्नु म आमन्व्य- माणो न प्रत्यौपौरिति स होवाचाग्निमें ब्वैश्वानरो मुखे ऽभूत्स नेन्मे मुखान्निध्युद्यानै तस्मात्ते न मृत्यश्रौप मिति ॥ १८॥ तुदु कथ मभूदिति। युचैव त्वं एतसंवीमह इत्यभि- व्याहास्तुदेव मे पृतकौविग्निर्वैश्वानरो मुखाद- — ज्वालीत् तं नाशकं धारयितु सु मे मुखान्निर- पादौति ॥ १६॥ स यत् सामिधेनौषु तुवत् । सामिधेनु मेव तत्सु मेवैनं तेनेन्धे ब्बीर्य मेवास्मिन् दधाति ॥ २० ॥ तदु एताच्युति । देवाझिगाति' सुम्नयुरिति युज- मानो वै सुम्नयुः स हि देवाञ्जिगीपति स हि देवा ॥ . "विदेहो माधव:-इति छ। t, 'देवान् जि-'इति छ। + 'माधवा-इति छ, साा-सा । ॥ 'देवान्'-इति छ।

·॥ शतपथमाझणम्। (. मा.) जिधासति तस्मादाइ देवा जिगाति सुनयुरिति सैपानेयी सत्युनिरुता सर्व वा ऽनिरुतर सुर्वेणुवैता- तिपद्यते ॥२१॥ अग्न ऽश्रा याहि व्वौत्य इति । तद्देति भवति व्वौतय ऽश्रुति समन्तिक मिव ह वा इमेऽने लोका श्रासुरित्यु- म्मुश्या हैव द्यौरास ॥ २२॥ . ते देवा ऽअकामयन्त । कथन्नु न इमे लोका वितरा स्युः कथुन्न इदं व्युरीय इव स्यादिति तानेतरेव विभि- रक्षय॑नयन्वीतय ऽहुति त ऽइमे विदूरं लोकास्तुतो देवेभ्यो व्वरीयो ऽभवदुरीयो ह वा अस्मै भवति यस्यैवं व्यिदुप एता मन्वाहुब्बौतय ऽगुति ॥ २३ ॥ प्रणानो हव्युदातय इति । युजमानो व हव्यदाति- व॒णानोरे युजमानायेत्येवैतुदाह नि होता सत्सि . बहिपौत्यग्निः होतायं लोको बर्हिरस्मिन्नेवैतलोकेऽग्नि दधाति सोऽयु मस्मिलोकेऽग्निर्हितः सैम मेव लोक मभ्यनूते ममेवैतुया लोकुं जयति युस्यैवं विदुप रता मन्बाहुः ॥२४॥ . 'झिंगाणसति'-इति क, ख, ग, च-1 । 1 'देवान्' इति छ। । 'जिगाति'-इति ग। Bणानों-इति च । || 'भकिस्सोक-इति क, 'मस्मिन् लोके'-इति छ ।

·(य. वा.) । प्रथमकाण्डम् । तुन्वा समिद्भिरङ्गिर इति । समिनियंत मुङ्गिरस ऐन्धताहिर ऽइत्युद्भिराउ ह्यमिष्टतेन व्वईयामसौति तुत्सामिधेनुं पदर सु मेवैनं तेनेन्धे वीर्य मेवास्मिन् दधाति ॥ २५ ॥ वृहुच्छोचा यविधुति । बहदु धेष शोचति सुमिझो यविधेति युविष्ठो ह्यमिस्तस्मादाह यविधेति सैपैतु मेव लोक मभ्युनूक्तान्तरिक्षलोक मेव तस्मादामेयो सत्यनिरुक्तानिरुक्तो टेप लोक रत मेवैतया लोक जयति यस्यैवं विदुप एता मन्वाहुः ॥ २६ ॥ सु नः पृथु अवाय्य मिति । अदो वै पृथु यस्मिन् देवा एतुच्छवाय्यं यस्मिन् देवा अच्छा देव विवास- सौत्युच्छ देव विवासस्येतुनो गमयेत्येवैतुदाह ॥२७॥ वृहुदग्ने सुवीर्य मिति । श्रदो वै वृद्युस्मिन् देवा एतत्सुवीर्ये युस्मिन् देवाः सैपैत मेव लोक मभ्यनूक्तादिव मेवैत मेवैतुया लोकं जयति युस्यैवं विदुप रता मन्वाहुः ॥२८॥ सोऽन्वाह। ईडेन्यो नमुस्य दुतीडेन्यो ह्येय नमुस्यो ह्येय तिरस्तुमारसि दर्शत इति तिर इव टेप तुमा सि • इतोऽनन्तर मिह "शतम् ३०."-इति च-पुस्तके । t, 'मित्वदो-इति क।

·२० । शतपथब्राह्मणम् । (३. मा.) सुमिही ददृशे सु ममिरिभ्यते कृपेति सु४ हीध्यते वृषा वृपो अग्निः समिध्यत इति सः हीध्यते ॥ २६ ॥ अश्वो न देववाहन इति । अश्वो ह वा एप भूत्वा देवेभ्यो यजु ब्वहति यदै नेत्वृच्यो मिति तत्तस्मादा- हाश्वो न देववाहन इति ॥ ३० ॥ तु हविष्मन्त ईडत इति । हविष्मन्तो ह्येतुं मनुष्या ऐडते तस्मादाह त हविष्मन्त ईडत इति ॥ ३१ ॥ व्वुपणं त्वा व्वयं ब्वृपन् कृपणः समिधीमहीति । सर्ट ह्येन मिन्धतेऽग्ने दौद्यतं वृहदिति दौदयेवु धेषु वृहत् सुमिद्धः ॥३२॥ तं व्या एतम् । बृपण्वन्तं चिच' मुन्वाहामेथ्यो वा ऽएताः सर्वाः सामिधुन्यो भवन्तीन्द्रो वै यजुस्य देवतेन्द्रों ब्बुपैनी हास्यैताः सेन्द्राः सामिऽन्यों भवन्ति तस्मादृपण्वन्तं विच? मुन्वाह ॥ ३३ ॥ सोऽन्वाह । अमिन्दूतं वृणीमह मुति देवाच वा 'असुंराश्चोभुये प्राजापत्याः पस्पृधिरे तान्त्सुर्द्धमानान् गायुश्यन्तरा तस्थौ या वै सा गायच्यासौदियं वै सा • 'इंडत इति' इति ग। तोऽनन्तर मिह "बई प्र. ६३"-इतिख। 1,5'च'-दलि सायणोयपाठः, कात्यायनवाकिसम्मतर्थ (मा० ६.१. ३४ वा. १)। वस्तुतः शतपधे कातीयश्रीने च सर्वत्रैव विच'-इत्येव ।

·(या वा प्रधमकाण्डम्॥ पृथिवीय: हैव तुदन्तरा तस्थौ तु उभय एवं विद्याञ्च- क्रुर्यतरान् वै न इयु मुपावस्य॑ति ते भविष्यन्ति परेतरे भविष्यन्तीति ता मुभय ऽएवोपमन्वयाञ्चकिरोमिरेव देवानां दूत श्रास सहुरक्षा इत्यसुररक्षस मुसुराणा सामि मेवानुप्रेयाय तस्मादन्वाहानि दूतं वृणीमह इति स हि देवानां दूत अासौड्डोतारं विश्वेट्स मिति ॥ ३४॥ तुदु हैकन्याहुः। होता यो विश्ववेदस दुति नेदर मित्यात्मानं अवाणौति तुदु तथा न व्यान्मानुषः ह ते यज्ञे कुर्वन्ति, व्युद्धं वै तुद्यन्नुस्य युन्मानुषं नेदं यज्ञे करवाणीति तस्माद्युथैव नूत मे मेवानुबयाडो- तारं विश्थुवेदस मित्येवास्य यजुस्य सुक्रतु मित्येप हि यजुस्य सुक्रतुर्यग्दग्निस्तस्मादाहास्य यजस्य सुक्रतु मिति सेयं देवानुयाववत तुतो देवा अभवन् परासुरा भुवति हवा ऽआत्मना पुरास्य सपत्ना भवन्ति युस्यैवं विदुप एता मन्वाहुः ॥ ३५ ॥ तां वा ऽअष्टमी मनुयात्। गायचो वा ऽरपा निदा- नेनाष्टाधारा वै गायत्री तस्मादष्टमी मनुब्रूयात् ॥३६ ॥ . . 'वर्षा' इति क, ख । । नैतत् पदं च-पुस्तके । + 'सकतुर्य-इति, 'सकतुर्य-इति ध पाठौ च-पुस्तके । 31 ·मतपचनादायम्। (३५. मा.) तडैके। पुरस्ताहाय्ये दधत्युन्न धाय्ये मुखत इद मन्नाद्यं दधम इति बदन्तस्तदु तथा न कुर्यादुनवक्तृप्ता ह तस्यैषा भवति युः पुरस्ताहाय्ये दुधाति दशमी वा हि तुझेकादशी वा सम्पद्यते तस्यो हुवैपावस्मृता भवति यस्यैता मष्टमी मन्वाहुस्तुस्मादुपुरिष्टादेव धाय्ये दध्यात् ॥३०॥ समिध्यमानो ऽअध्वर इति । अध्वरो वै यतः समिध्यमानो यज्ञ इत्येवैतुदाहामिः पावक हुँय हुति पावको ह्येप हुद्यो येषु शोचिप्केशस्त मौमह इति शोचन्ती होतस्य केशाः सुमिवस्य समिद्धो ऽश्रम ऽआहुनेत्युतः प्राचीन सुर्व मिथ्म मभ्यादध्याद्युदन्यत्स- मिधीपत इव॒ ह्येतड्डोता यहा ऽअन्यत्समिध इधा- स्यातिरिच्यतेऽतिरिक्तं तद्य? यज्ञस्यातिरिक्तं विपुन्त५ हास्य तद् भ्रातृव्य मभ्युतिरिच्यते तुस्मादुतः प्राचीन सुर्व मिध्नु मभ्याध्याद्युदन्यत्समिधः ॥ ३८॥ देवान्यक्षि स्वध्वरेति। अध्वरो वै यच्ची देवान्यक्षि सुयजियेत्येवैतदाह त्वहि हव्यवाडसीत्येप हि हव्यवाड् युदग्निस्तुस्मादाह त्वर हि हव्यवाडसौत्या जुहोता दुव- स्यताग्नि प्रयत्यध्वरे व्वृणीय हव्यवाहन मिति सम्प्रेष्यत्येवैतया जुहुत च युजत च युस्मै कामाय ·(३च्य• १मा.) प्रथमकाण्डम्। समन्धिइं* तत् कुरुतेत्येवैतदाहाग्निं प्रयुत्यध्वर इत्यध्वरो वै युञोऽग्नि प्रयतुि यज्ञ इत्येवैतदाह वृणीष्व हव्य- वाइन मित्येप हि हव्यवाहनो युदमिस्तस्मादाह वृणोध्नुः हव्यवाहन मिति ॥ ३९ ॥ तं वा एतम् । अध्वरवन्तं विच मन्वाह देवान् ह वै यर्जुन युजमानान्सपुत्ना असुरा दुधूर्पाञ्चकुस्ते दुधूर्यन्त एव न शेकु वितुं ते पुरावभूवुस्तस्माद्युभो अध्वरो नाम दुधूर्पन ६ वा ऽरन सपत्नः पुराभवति युस्यैवं विदुपोऽध्वरुवन्तं विचु मन्वाहुर्यावहेव सौम्ये- नाध्वरेणेवा जुयति तावज्जयति ॥ ४० ॥३॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [४. १.] ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य नियमित वेदा यो वेदेभ्योऽखिसं जगत् । निर्मभे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम ॥ ४ अथ तस्मिन् मामिधेन्यनुवरने धर्मविशेषं विधत्ते- "रिहत्येति। 'हिं-इति मन्द मुसार्यत्वः । “मामामेत्यादि । मामरहितम्य . "न्धिहा-इति च पाद प-पुस्मके। 1 २६५• 1-5टोपन्यौ पराये। -रम-इति सरि" रति सा• छा• प्रा.१.८१॥

·२६८ भिसपथमाझयम्। (१५. मा." अयनवान्, हिकारमहवयोः मामावयवत्वात, मामिधेनीषु तत्कर- ऐन मामिधेमीयुकः भवाऽपि सामान यमः मम्पयन इत्यर्थः । ‘ोरम-बोरम'-रति वौच्या मर्वास मामिधेनोपु स्थितस्य मावस्यानुकरणम्॥१॥ “चदेवोधादिः हिवारस्ततिः। तम्न प्रतिज्ञान प्राशमिकल मुपपादयनि- “प्राणो का इति। हिट्टत्यानुवचनम् । मिथुन- सम्पत्या तौति-- "वाघा वा इत्यादिना । मासिकास्यमाणात्मको हिवारः, सनिवार्यत्वात ; एक च वागात्मिका, नया उच्चार्यमाण- वान् । 'प्राणय वाक् च' 'एतत्' एक 'मिथुनम्' म्तीपुंस्वरूपत्वात् । अतः मामिधेनीनां 'पुरस्ताद' यजमानस्य पुत्रपौधादिप्रजनन- निमित्तं 'हित्य' अनुवचनेन 'मिथुन मेव क्रियते' इत्यर्थः ॥ २ ॥ "अन्यतरदेयेहि। उच्चकिारयोचारणे हि शोऽपि वाव नियत इति तदात्मक एवं स्थान प्राणत्मकः; तथा च मिथुन- सम्पत्तिम म्यादित्यर्थः ॥ ३ ॥ पामिधेनौना शिजवि विधत्ते- “म वा एति चेति । पा इति 'एति'; प्रति प्रेति'। अब 'इति'-मब्देन प्रकृत- विपर्यासछता एतौ मन्दावर्थपरलात् प्रच्याव्य 'अर्वाचौ'-मन्दपरतथा १- तपादि "लोकेषु पञ्चविधं सामोपामौत"-इत्यादि (१ प्र. २-७ ख.), "पच माविधस्य ; वाचि साविधं सामोपासौत" इत्यादि च (. ८-२९ख०) सा. छावा २- "प्राणो हिसार"-इत्यादि सा. हा प्रा. 8.७.१। १-सा. छा. ना.४.१२.१,२ हरयम् ।

·(य० वा.) । प्रथमकाण्डम् । २९ व्यवस्याप्यते । तथा च पाडुपसर्गथुझाः प्रोपमर्गयुक्राय मुथोऽनु- भूयादित्यर्थः ॥ तदेतप्लिङ्गदर्य प्रयोजनकयनेम प्रगंमति- "गायची मेवेति । प्राडुपमर्गो ह्याभिमुष्ये वर्तते', अतस्तेन 'अर्वाचीम्' अभिमुखौं युनक्ति। परेतः प्रेत इति पर्यायतया दर्शनात् 'म'-दस्य परा- मुखत्वेऽपि वृत्तिरस्ति', अतोऽत्र 'प्र'-गब्देन पराइमुखत्ववाचिना पराङ्मुखौ मेव तां 'युनकि' इत्यर्थः । एवं मुभयथा योजनम्य प्रयोजन माह- "पराध्यति । यतो देवयजनानिष्क्रग्य ‘पराधी' पराङ्मुखी, निवर्तमानेव गायकी धुलोकं प्रति 'यज' वोटुं शक्नोति ; मा त मग्निधानात् 'मनुय्यान्' रचितं गनोति ; तो लिङ्गदययुना एवानुवक्तव्याः ॥ ४ ॥ सदेतभिङ्गदयं विधाय प्रमति- "यदेवेत्यादिना । "प्रेति वे प्राण इति। 'प्र'-मन्दस्य परागचनार्थसात्, प्राणस्य च परागति- बादुभयोस्तादाम्यम् । “एग्युदान इति। प्राकारस्याभिमुण्यार्यवान उदानस्य अन्तःप्रवेमष्टतिरूपत्वात्तादात्म्यम् ॥५॥ "यदेवेति ति। "प्रेति वे रेतः मिचत इति । मिच्चमानस्य रेतमः पराभुषप्रवृत्त 'प्र'-गब्दस्य नस्य च नादाभ्यम् । अपत्य- रूपेण जायमानस्य अभिमुख मावर्तनादाभिमुख्याधिम भाकारस्य १-निर० १.१.१ १.२.१,३३.....। २-"अपरेटतम्य प्रातिलोरम्'-दति नि...॥ ५- 'मिति-ति ।

·.
.
उदप्रवाहा रात' गच्छति । तया च व्यवहितः सोऽग्निः, एनम
२०२
। शतपथमाझणम् ।
(३. मा.)
"बौनिहोचम्” इति मन्त्रेण आजुहाव । एवं स्तुतोऽप्यमिः तन्मुखें
पणी मेव खितवान् ॥ ११ ॥
"म न रति । 'मः' विदेघोऽपि 'न' प्रत्युवाच । पुनरपि 'म:'
फाषिः “उदग्ने शुचयः" इति मन्त्रेणाग्निं स्नुवन् फ्रोधेन विध
माकारयामास । 'विदेघाइ'-दति सुतिः असूयार्थाः ॥ १२ ॥
"म ह नैवेति । एव मपि प्रतिश्रवणभावे "तन्वा तस्ववी-
मई"-'ति' दमा मेव अचम् अग्नि मभिलक्ष्योक्तवान् । 'म:'
चामिः मन्त्रगतशतमन्दोधारणममये एवं माधवस्य मुखमकामादूच
ध्वलितोऽभूत् । 'तम' अग्निं धारयितुं' मोऽपि 'म शाक' ;
ध्वालाधिक्येन दाहकत्वात् । 'सः' च मुखानिर्गतः मन् 'पृथिवौं'
"तीति। तमिन् समये माधवथ तापशमनाय 'मरखत्यां' नद्या
निमनोऽभूत् । 'सः' अग्निस्तस्मात् स्यामादारभ्य 'प्राड दहन्' 'दा'
भवी 'पृथिवीम्' अभितो व्याप्नोत् । माधवगोतमावुभावपि 'दहन्त'.
'तम' अनि ‘पश्चात्' अनुजग्मतुः । 'म:' च दहन्नमि. पृथिव्यां यावत्यो
नद्यः मन्ति, ताः ‘सर्वा नदीः' अतिशयेन 'ददाह' गोषयामास ।
'प्राचीन' दहतोऽस्य पुरस्तात् ‘मदानौरा' नाम नदी 'उत्तरान्'
माप्तवान् ॥२३॥

·(१.१मा.) प्रथमकाण्डम्। २८३ । अग्निम, मापि निमेषेण धारयति, इतस्ततो गमनं निवार्य धारितवतीत्यर्थः । म चाग्निः 'ता' नदी मितरनदीवत् 'नाति- ददाह । अत एव 'सदा' मर्वदा 'नौर जल मस्या मस्तीति व्युत्पत्या 'मदानौरा'-इत्युच्यते। तथा च निघण्टुः()- “करतोया मदानीरा बाहुदा मैतवाहिनौति । 'तां ह' नदी 'पुरा' तद्द- नोत्तरकाले 'ब्राह्मणाः' 'न तरन्ति' न स्पृगन्ति । श्रमिदाहा- भावेनाविशद्धत्वादिति हेत माह- "अनतिदग्धेति ॥ १४ ॥ "तत एत_ति। ततः तस्या नद्याः 'प्राचीनं पारदेशम् एतहि ददानी 'यहवो ब्राह्मणाः' निवमन्ति । अत्यन्तमयोगे दितीया। माग्देशः मर्वोऽपि माहाणवाम इत्यर्थः । 'तन्' च स्थानम् 'अवेचार मिव' अतिशयन निवामायोग्य मिव 'श्राम' बभूव । तथा 'सावितर' भमभाण्डे निक्षिप्तनौरवत्तद्देशेऽनुष्ठितं यजदानादिक मतिमयेन 'मावि' स्रवणगौलं फलप्रदानाममर्थ बभूवेत्यर्थः । तत्र देत माह- "अखदित मिति । यतो 'वैश्वानरेणमिना' 'अस्त्र- दितम्' अनाखादिनम्, अतस्तत्म्यान मपविच मित्यर्थः ॥ १५॥ प्रस्य दोयम्य परिहार माह- "तदु इति। 'एनर्मि' एतरिमम् समये 'ता' अपि म्यानं चतरं निवामयोग्य मेव भवनि । कुत रथम पाह- "मानणा उहौति । 'नूनम्' इति मिश्य', 'हि' थरमात् 'एमत्' स्याम प्राध्यणाः ‘यारमिष्वदन्' यगानुष्ठान: . १-म• को. १.१०.२२ । २-पा.२.२.१.२९ १-"म मिति विधिभिसापोय."-प्रतिदिन. १..।।

·२०. शतपथब्राझणम्। (३५. श्या०) तादाम्यम्। "प्रेति पाव इत्यादि। पानां पादिभतपाय पदनं प्रति पराग गमनम, तत् 'म'-मन्दार्थ: ; यश मायं समागमनम्, नदाकारम्यार्थ: । किं यजना 'मर्वम् अपि 'इदं जगत् प्रगमन- स्वभाव मावर्त्तमस्वभावञ्चः नमादेवसिङ्गय मनुवचने मम्पादनीय मित्यर्थः ॥ ६॥ तदेतदुदाहरणेन दर्शयति- "मोऽम्बाहेति । "वो वाजा इति । एषा 'म'-मन्दसिङ्गयुका सामिधेनौ । “श्रम था पाहोत्या- दुपवर्गस्तिनाला non अनयोर्सिङ्गयोरक्य माशय निरस्थति- “नदु हेति। "पाया- हि"-इत्यनेन यदस्मान् प्रत्याभिमुख्यगमनं प्रतिपादिनम्, 'तन' स्वर्गवामि-देवापेक्षया परागमन मेवेति 'एति'-लिङ्ग मपि प्रेति'- लिङ्गं 'सम्पद्यत इति' एकीयमताभिप्रायः । 'तत् एतत् 'पाति- विज्ञान्य (न) ज्ञामपथातिवति। "आधाधि"-इत्युक्त यमादागमन मेव सौधं बुद्धावारोऽति, न तु प्रगमनम ; तस्मात् 'प्रेति'- सम्पत्तिः दुरधिगमेत्यर्थः । लिङ्गदयं तथैव व्यवस्थित मित्यभि- प्रेत्यानुवदति- “म व इति ॥८॥ विहित मनुवचन मनूध प्रथमतोऽनुवकया मृचं विधाय नत्य- दानि व्याचटे- "मोऽन्वाहेत्यादिना । अच 'वाजा:'-'इनि' पदेन १-निर० १.१.५। २-निध०४.२. ३२। ३-ते. बा. ३. ५.२.१; सं० २.५.१.२ -ते. • प्रा. ३. ५.२.२; सं० २.१. ८.१-११ । ५- 'न'-इति पदं ठ-ड-मुस्तायोति। ६- 'सप्रतिपत्ति'-इति ग, म, ८,। 8- ·(५. १वा.) प्रथमकाण्डम्। . २७१ 'अन्न विवचितमः वाजयति मत्तयतीति तच्छन्दव्युत्पत्तेः । श्रतः एतत्पदोचारणेन 'अन्न मेव' 'अभ्यनूकम्' अभिलक्ष्यानुवचनं कृतं भवति । "वस्तोः, द्यौः, भानुः, वासरम"-इत्यहर्नामस पाठात्' 'धु'-अब्दो दिनवचनः । धुन् दिवमान् अभिगता इनि व्युत्पत्त्या 'अभिधव.', 'इति' अनेम 'अर्द्धमापाः' ज्यन्त इति याचष्टे- "ईमामा वा अभिद्यवः" इति। "पायो वै हविमना"-इति। जौरदध्यान्यादिहविर्जनकला भाविना इविधा तदन्त इत्यर्थः ।। "ताथेति। 'घत'-शब्दोचारणस्यानिमिन्धनेऽतियित मानु- कृल्य माख्यायिकया दर्शयति- "विदेघो इ माधव इत्यादिना । 'माधव.२ मधुनावः पुत्रो 'विदेघः२ नाम राजा; स च खमुखे विश्वनरहितम् 'प्रमिं धारयामास । रहगणस्य पुत्रो 'गोतमः' नाम ऋषिः, तस्य राज. 'पुरोहितः' । म च राजा तेन धिणा भाइयमान 'तस्मै' न प्रत्युत्तर ददौ । केनाभिप्राणेति चेत्, उच्यते- यद्यह वदिष्यामि, मदीयान् 'मुखान्' मोऽमिनिष्पोत , नेत्र निभ्यद्यता मित्यनेनाभिप्रायेणेत्यर्थः ॥१०॥ "त मुग्मिरित्यादि। स च कृषि रचन्नस्तस्य मुखगत मनिं स्तुवन् 'ते' विदेघ माहातुं निश्चितवान् । निश्चित्य च १ -निध.१य.ख.१,२,३,81 - छातिरिक्षमूलपुस्तकेषु 'माथव'-इत्येव पाठो दृश्यते, तथैव दृयो वैव- रेणापि सर्वधैव , तन्न जाने माधवपाठ कुतो लब्ध सायणाचार्योति । ३-- शतपथेऽन्यत्र तु सर्वचैव 'विदेह'-"ब्द श्रुत (१. १.१.१७ , १७. ६ ११. ६ , ७ २. ३०.) एकत्रवेह श्रूयते विदेघ इति ।

·२०४ शतपथमाझणम्। (२म. मा.) - अमिना पाखादित मकृषत, वमादित्यर्थः । 'मा' च नदी 'जघन्ये' निकृष्टे मवरमवर्जिते 'नैदाघे गौमसम्बन्धिकालेऽपि सम्यक् 'कोपयति' बहुजलतया प्रकुपिता भवति । 'तावत' पर्यन्ते हि काले 'वैश्वानरेणानिना' 'दग्धा'; तदा च तं निवारयितुं तस्याः प्रकोपो जात इत्यर्थः ॥ १६ ॥ “म होवाचेति। एवं भर्वषु देशेषु दग्धेषु 'म:' च माधवः अग्नि मेव प्रतीच्य 'उवाच'- 'क' कुत्र देशे 'अहं भवानि' निव- सेयम् ? 'इति' पृटे सोऽप्यमिरेनम् 'उवाच'। कि मिति। 'अतः' अस्याः नद्याः 'प्राचीनं' यद् 'भुवनं' भूमिः, एतदेव 'ते' तव निवामोऽस्विति । अत एव .कारणात् एतस्मिन्नपि काले 'सैषा' सदानीरा नदी कोमलदेशस्य च विदेहदेशस्य च मर्यादात्वेन दृश्यते । 'हि' यस्मादेवं माधवायामिरदात, तस्मात् 'ते' विदेहदेशाः अपि 'माधवाः' इत्युच्यन्ते ॥ १७॥ उ वृत्तान्तं गोतमेन पृष्टः सन् विदेहोऽनुवदति- “अथ होवाचेयादिना। परोक्षत्वात्पूर्व श्रुतिवाक्ये लिट्-प्रयोगः । गोतम- माधवयोः प्रश्नप्रतिवचनरूपवाक्ये तु भूताद्यतनत्वानुड्-प्रयोगों विशेषः ॥ १८,१८॥ एवं प्रासङ्गिक परिसमाप्य प्रवते योजयति- “स यदिति । यस्माद् घतशब्दोच्चारणेनाग्निः प्रज्वलितो वभूव, तस्मात् कारणात् 'सामिधेनौषु' 'यद्' 'घत'-मातिपदिकयुनं पदम्, 'तत्' 'मामिधेन मेव' अमिममिन्धनतिर्भवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ १-पा० सु. ३.२.१५॥ २- पा. सू. ३. २. ११०।

·नामाद स्नायेतत्पद मामिधेगोषु एकतर मिमि मिगमपति- "अदिति । ततिरोयपि ममेधपएफपादोदाहरणे एतवत्य- दम्यामिशनमधेतलं प्रतिपादितम्- "पामगावहिद कपास ममि मनोगनो मा मिति , मामिधेनोमा मेवाह वयं येदेयवाद घद , एनवापद ममूथने, म प्रामा वर्ष."-रमि। "यजमानो या रयादि। 'उप' सुप खगांदिनपण मारमन रपतीति 'सुपयु.' धगमाम'। जिगातीत्यमाभिमाप मार- "जिगीपतौति । बेतु मिपतीत्यर्थ । मनु "गा तो" इति धातुः, क नभ्य जिगोपनीति म्याग्याग मित्या पाह- "म कौति । 'हि' परमात् यजमानो देवाम् मुत्या 'जिघांमति' इन्तु मानु मिशति । पतिरप गत्यर्थ. । 'तमान' जिगोप्नोति युज्यत इत्यर्थः । “अमनगा ममि"-रति' ममि दोर्घत्वम्। “भवं वा अनिरुफ मिति । पनामविशेपरमिकम, मत्सर्यात्मक मित्यर्थः ॥११॥ "अनायाहौति। "वीतये"-इति पद ग्यास्यात मिनिझाम माह- "ममन्तिक मिति । मनिहारतर मिवेयर्थः । मधिकर्ष मेवाभिनन दर्शयति- "युग्मृति । यथोपाइमा मासायं स्पृश्यते, 'इति' एव मेव चौरपि हास्पृश्येव यभूवेत्यर्थः ॥ २९॥ "ते देवा इति। "वितरा युरिति । प्रतिगयेन विप्रष्टया भवे युरित्यर्थ । “वरीय वेति । 'उनतर' विमोएंतर मेव एतत् १-•• २. ५.८.५ २- पासू. २१.८॥ १-धा• पा. नु.प. २३ ।, -पार गू.९.१६१ ·२७६ शतमधद्राझयम्। (३५. शा.) चिरूपं स्थानं केन प्रकारेण स्यादित्यर्थः। विशिष्टा इनिः 'वौनिः', तथा च वीतये- '-इत्यस्य. 1.विविधमानायेत्यों भवति। एतदक्षरचय- प्रयोगात् चयः 'दमे लोकाः' परस्परं 'विदूर' विप्रकर्ष प्राप्ता इत्यर्थः । “एता मन्वाहुरिति। 'वौतये'-दतिपदेन युताम् “श्रम आयाहीत्यादिका मित्यर्थः ॥ २३ ॥ अस्या शुचो दितीयं पाद मनूद्य व्याचष्टे- "टणान इति । हविषो दानाद् 'हव्यदातिः = यजमानः' ॥ अस्या क्रचोऽनुवचनं भूलोकजयहेतुत्वेन प्रमति- "अग्नि। होतेत्यादिना ॥२४॥ हतीयां सामिधेनौ मनूद्य व्याचष्टे- "तन्वेति। त्रिङ्गिरसः' महर्पयो थत् 'मिद्भिः' अभिम 'ऐन्धत' समिद्ध भकुर्वन् , तस्मादनिरपि 'अगिर इति' मम्वोध्यते । तदेतनाम मेः प्रसिद्ध मित्याह-"अङ्गिरा उ हौति । "इतरे येऽङ्गारा त्रासंस्तेऽशिरमो- ऽभवनिति अगिरमा मङ्गारपरिणामरूपत्वात् 'अङ्गिरः-गब्दाभि- धेयता। अग्गिरम्यङ्गाररूप इति युकं तस्याप्यङ्गिरस्व मित्यर्थः ॥ २५॥ "इहच्छोचेति। “यविष्ठो ह्यग्निरिनि । 'यविष्ठः' युवतमः नित्यतरुणः; अजरामरखात् ।। अस्या सचोऽनुवचन मन्तरिक्षलोकजयहेतुत्वेन प्रशंसति- “मैं- • मा. ३.५.२.३, सं०.२.५.८.१-११ । २- तेषां वर्णनम् ऐन्द्राः ६ ५.८ खाइयोहश्यम् । वस्तुत "एत मु एवाहिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यदसः" इति सा• छा ब्रा०३.२.१.। ३- ऐ• प्रा. ३. ३. ८ निय• ३. ३. ५! निघ• ५. ५. ११ ।

·(य. १२) । प्रथमकाण्डम्। ति। “एत-मेव"-दूति सामान्योत विवृणोति- "अन्तरिति । सचोऽन्तरिचलोकम्य साम्य माह- “तस्मादिति ॥ २६ ॥ चतुर्थो मामिधेनौ मनद्य धुलोकजयहेतुत्वेन व्याचष्टे- “स न इत्यादिना । 'श्रदः' विप्रशष्टं द्युस्थानं खलु 'पृथु' विस्तीर्णम् । तदिशिनष्टि- “यस्मिन्निति । 'यस्मिन्' लोके 'देवाः' सर्वे वमन्ति, तत् स्थान मत्र 'पृथु'-गब्दवाच्यम् । देवनिवासलादेव “एतत्' 'वाय' श्रवणैयं प्रशस्यम् । पादान्तर मनद्य व्याचष्टे- “अच्छा देवेति। देवोषितं द्युलोकरूपं स्थानम् 'छ' अभिलक्ष्य 'विवाससि' प्रकाशयेत्यर्थः । प्रकाशनञ्च प्राप्यर्थ मित्यभिप्रेत्य याचष्टे- “पतवो गमयेति ॥२७॥ "दम दति। "श्रदो वा इति । सर्वत्र हि विशेष्यरहितः 'दं'-शब्दो भूलोकवचनः, 'श्रदः'-भब्दश्च धुलोकवचनः ॥ २८ ॥ सुगन्तरस्य अनुवचनं विधत्ते-“मोऽन्वाहेति। 'ईडेन्यः' स्तोतव्यः, 'नमस्यः' नमस्कर्तव्य इत्यय मर्थः । प्रसिद्ध इति हेरर्थः । द्वितीयं पाद मनूद्य व्याचष्टे- “तिरस्तमांसौति । 'एषः' खल्वनिः समिद्धः सन् 'तमांसि' तिरस्कृत्यैव दृश्यते। अनेन 'दर्शतः' इतिपदस्य कर्मणि व्युत्पत्तिर्दर्भिता। “म मगिरिध्यते”-इत्यादि निगदमिद्धम् ॥२६ "श्रयो नेति ।, "अश्वो न देववाहनः" इत्यत्र' 'न'-गाब्दस्य निषेधार्थव माशय विवक्षित मर्थ दर्शयति- "यदा इति। 'सचि' मन्त्रे 'यत्' 'न-इति' पदम, तत् 'श्रोम्-दुनि' अङ्गीकारार्थतया -ते. प्रा. ३.५.२. ४ ; मं० २.५.८.९-२१ । २,३- ते बा. ३.५.२.५, ६, सं० २. ५. ८.१-११।

·। प्रसपथम्राक्षणम्। (३. ३वा) प्रतिपत्तव्यम् । "एवम्परमोम्पदम्" इति हि निघण्टः(?) । 'प्रश्यो इ वा एष भूबा' अश्यरूप मास्थायेति यावत् ॥३०॥ "त हविमन्त इति । "हविमन्तो होत मित्यादि । रुपुरो- दामादौनि 'हवौंपि' सम्पाद्य, तद्युमा विग्यजमानाः तानि हवी पि देवान् मापयित मग्निं स्तुवन्तीत्यर्थः । "ईड स्तुती"-इति धातुः ॥ ३१॥ "वृषणन्त्वेत्यादि । निगदमिद्धम् । “दीद्यतं हत्" इत्यत्र दोघच्छब्दस्याभिप्राय माह- "दौदयेवेति । "दीदयति" दौति- कर्मा, छान्दयो धातुः । पूर्वाभिः ममिद्धः स च 'एषः' अमिरस्मिन् ममये 'हत्' अधिकं 'दौदयेव' दिदीप इतौव। 'हि' यतो 'दौद्यतं' दीप्यमानं त्वा मित्यमिविशेषणं युक्त मित्यर्थः ॥२२॥ "ईडेन्य:"-दत्यस्य वचस्य वृषवच्छन्दायात मुपजीव्य प्रति- "तं वा इत्यादि । अग्निविशेषणभूतेनापि 'धन्'-गन्देन इन्द्रो- ऽप्यपस्याप्यते ; 'कृषन्'-मन्दम्य तन्नामधेयत्वात् । अतो 'वषन्'-गब्द- युक्तस्य हचस्यानुवचनादितरयज्ञवत् सामिधेनौना मपौन्द्रसम्बन्धः । मिातीत्यर्थः ॥ ३२ ॥ ५-"यो मेवं परमं मते"-इति चमको ३.४.१२। “यो३ मिन्यचः प्रति- गर एवं तथेति गाधाया यो मिति वै दैवं तथेतिमानुधम्" इति ऐ ब्रा ७. ३.६ । "प्रणव चाभ्युपगमे चापाकृतौ च मङ्गले"-इति मै यय०५९। २-धापा पदा० था। 8-निध• १. १६.१ ; निरु. १०,२.६ ·(च.वा.) प्रथमकाण्डम् । ಇ೬ मामिधेन्यन्तरम्य अनुवचनं विधत्ते- “मोऽचाहेति। अमेव- दूतत्व मुपपादयित मितिहाम माह- "देवाय वा इति । 'तान्' मिथ: 'स्पर्द्धमानान्' देवासुरान् :अन्तरा' तेषा मुभयेषां मथत इत्यर्थः। “अन्तरान्तरेणे ति द्वितीया। "इयं वा इत्यादि। योत्स्य- मानांस्तानुभयविधान् निवारयितुं गायत्री मध्ये प्रादुर्भुना 'सेयं पृथिव्येव' इय मेव खलु पृथिवी तेषा मुभयेषां मध्यवर्तिनी। युत चैतत् :- मेरोरयभागे हि अमरावती नाम नगरौ, तस्यां हि देवाः; तथा मेरोरधम्ताझागे च यत् दरामुखं नाम नगरम, तस्मिन् यसरा निवमन्ति। तयोर्मध्ये पृथिवौ वर्तत इति। 'ह'-शब्दयोगा- दस्ति शास्त्र प्रसिद्धिःर । “यतराग्वा इति । “किं यत्तदोर्निरिणे"- इति यच्छन्दात् डतरच् । 'उपावर्त्यति' उपाहत्ता भविष्यति । 'उपमन्त्रयाञ्चकिरे' रहस्यं दूतमुखेनाइतवन्त इत्यर्थः । “मधि गुप्तभाषणे"-इति धातुः; लिटः प्रत्ययान्तत्वादाम् प्रत्ययः । तस्मिन्नुपमन्त्रणे देवानां को दूतः, को वा असुराणा मित्युभयं विविनक्ति- "अग्निरेवेति । 'सहरक्षाः' नाम यत् 'असुररचमम्' असुरविरोधि रक्षः। समासान्तो ''-प्रत्ययः । 'रच:'-अब्दस्य १० वा. ३. ५.२.८७ सं• २. ५, ८.१-११। २-मा ९०२. ३.३। यवैदिक मिदं वर्णन मिति मुधोभिः खलूपेक्षौय मेव ! -पा.सू. ५.३.६२ । ५-धा. पा.चु. च्या. ४५। -पा. सू. ३.१.३५, ३६ । ."यनसन्तानपुंसकाच्छन्दसि"-इति या सू० ५.१.१.३ ।

·२८. । शतपथनाक्षयम्। (श्न. वा.) नियतनपुंसकत्वात् ममामान्तस्यापि नथात्वम् । “म हि देवाना मिति । 'हि' यरमादुकरीत्या 'अनि दूतं वृणीमहे-ति' अनु- वचनं युक मित्यर्थः । द्वितीयपाद मन्द्य तत्र पाठान्नर मुपन्यम्य दूषयति- "होतार मित्यादिना ॥ ३४ ॥ "तदिति । "होता यो विश्ववेदम दति” पाठान्तर मनुब्रुवता मभिप्राय माछ। यद्यमि होतार मिति 'होर'-गब्दो द्वितीयान्तः, तथापि होता परम्' इत्यपि श्रुतिमामान्यात् प्रतीयते। सच. 'अरं-गब्दः 'अन्न-शब्दपर्यायः । “वास्त-मूल-लघ्वल मङ्गुलीनाम्"- इति' लत्वस्य विकम्पितलात् । 'अरं'-गब्दोऽत्र निवारणार्थः । 'श्रात्मान' निवारणविशिष्टं 'नेत्' नैव 'नवाणि-इत्यनेनाभि- प्रायेणेत्यर्थः । "होता यः"-दूति पाठे तु न ईदृशी विरुद्धा प्रतिपत्तिरस्ति। तत्पचनिराकरणं "तदु नयेत्यादि। स्पटम् । “होतारम्"- इत्यार्षपाठं परित्यज्य "होता यः"-इतिपाठविपरिणामस्य मनुष्य- बुद्धिप्रभवतया मानुषत्वम् । यथैव वेदे पठितम्, तथैवानुवक्रव्य मित्युपसंहरति- तस्मादिति । कौम्विधं तर्हि वेदै पठिन रिति तदाह- "होतार मिति । 'एव कारः पक्षान्तरव्युदामार्थः ॥ प्रशत मितिहामशेष मुपसंहरति- "मेय मिति । देवासुराणां । ५-पा० सू०८२.१५ वा. २ ("वा लो र मापद्यते")। २- तदित्यं मन्येषु स्वाभिप्रेतप्रार्थनादिप्रकाशनायामि वैदिकान्दाना परिवर्तनादिकं सर्वचैव निमिइ मिति सूचितम् ।

·(१.१.३ । प्रथमकाण्डम् । १८५ मध्ये वर्तमाना या गायची, 'भयं' रहस्य माहता मती "देवान्'. एव 'उपावते' उपाजगाम । 'ततः' गायल्या उपावर्तनात् "देवाः' श्रभवन्' प्रजयन्। 'असुराः तु तत्सम्बन्धविरहात् 'पराभूताः ॥ उकोतिहासज्ञानपुरःसर मेतां गायौं प्रयुञानस्य फल माह- "भवतीति । 'आत्मना' स्वयं, 'भवति' भूष्णुः, समर्थो भवति । 'अस्य च शत्रवः 'पराभवन्ति' इत्यर्थः ॥ ३५॥ अष्टमयोपजौवनेन प्रशंसति- "तां वा इति । 'निदानेन' मूलकारणेन विचार्यमाणा गवरात्मिका 'एषा गायत्री', थापि प्रतिपादन 'अष्टाक्षरा'; या च अएमया, तत्पूर्तिहेतुलादप्येषा विशेषतो 'गायत्रौ'-इति। ताम् 'अष्टमी मनुव्यात्' इत्यर्थः ॥ २६ ॥ यत्र सप्तदश मामिधेन्यः, तत्र "पृथु पाजाः"-"तं मबाधः" इति दे धाय्याख्य मृचौ मामिधेनौषु प्रचेतये। तयोः स्थानं पूर्वोत्तर- पक्षाभ्यां दर्शयति- “तद्धक इति। 'पुरस्तात्' अष्टम्याः पूर्व मित्यर्थः । तथा कुर्वता मभिप्राय माह- "मुखत इति । तदाद्यच 'श्रधाद्यम्' 'इदं धाय्यारूपं 'मुखतः मुखप्रदेश एवं 'दपाः' धारयामः इति वदन्तः' । तदेतदेकौयं मतं दूषयति- “तदु तथेनि। 'अनवक्तृप्ता' असमर्था ऊई इयोर्धाय्ययोः प्रक्षेपात् । “अग्निं दूतम्" इत्यष्टमी, अन्नश्च ५- "पाय्य-सान्नाय्य-निकाय्य-धाय्या मानहविर्निवासमामिधेनौ”- इति पा. सू. ३. १. १२६ । 'धौयतेऽनया समिदिति धाय्या -इति तन को० ऐ. वा. ३.२.०, १३३. ७ । ते. सं० २.२.१..२ २-० सं० ३.२७.५,६। 16 ·२८ 1 सपथमाझयम्। (श्न.वा.) जुषोत दुवस्यते नि अध्वर्युप्रमुखा सुविजः सम्बोध्य इवनादिकार्य प्रेर्यन्ते , अतः प्रोक्षणीरामादयेत्यादिवदयं मन्त्रः सम्प्रेषरूप एव ॥ श्रा जुहोत दुवस्यतेति पदयोरर्थ माह- "जुद्धत च यजत चेति। जुद्धतेत्यच 'त'-शब्दस्य "नतनातनथनाय"-इति तपादेश गुणे च मति जुहोतेति रूपं भवति। 'दुवस्यतिः' परिचरणार्थ: 'दुवस्यत' परिचरत, धनतेत्यर्थः । तात्पर्यार्थ माह-- "यसी कामायेति । फलमाधनतया काम्य- मानाय 'यस्मै' यागहोमादिकर्मणे हे ऋत्विजः! 'ममेन्धिदम' अनियमिन्धनम् अष्टद्धम् । मोऽभिः समिद्धः सम्पन्नः ; अतोऽसिन् समये 'नत्कुरुतेत्येव' एवंरूप मर्थ मन्त्रो बूत इत्यर्थः । “अग्निं प्रयतीत्यादि स्पष्टम् ॥ ३८ ॥ वचस्यावर शब्दयुक्रत्वं प्रशंसित मनुवदति- "तं वा इति । “समिध्यमानो अध्वरः"-इत्यादिक मृक्त्रय मध्वरभन्दोमेत मनु- भूयात् । “दुधर्षाञ्चकुरिति । धूर्वितु मिच्छां शतवन्त इत्यर्थः । "धुर्वी हिमायाम्" इत्यम्मात् सनि, वलोपे, प्रत्ययान्तत्वादाम प्रत्ययः । 'दुधूर्षन्तः' 'ते' श्रमराः देवान् धर्षित' हिमित 'न शेकुः' न शकाः; प्रत्युत ‘परा'हता एव 'बभूवुः' । 'तस्मात्' अहिंसाडेतत्वात् 'श्रध्वरः' इति यजस्य नाम सम्पन्नम् ॥ तै. प्रा. ३. ५. २. ११; सं. २. ५. ८.१-१९। २-पा. सू.० १.४५) ३-निघ• श्य. ५ख• ५पदम् । 8.-'यकृषत'-इतिह। ५-धा.पा. मा. म. ५०३ । -पा• ३. १. सू• सन्. ६.१.६६सू• वनोप, ३.१.३५ याम्।

·(प. मा.) । प्रथमकाण्डम् । २८५ एवं पुरावृत्त मुदाइत्येतद्विदुष. फल माह "दुधर्षन् हेति। "यावदेवेति । 'अध्वर'-गब्दो हि सोमयागे रूट; मचात्र दर्यपूर्व- मामविषये मन्त्रण प्रस्तूयत इति मोमयागेन यावदेव फलं प्राप्नोति, तावद्दर्शपूर्णमामयागेनापि प्राप्नोतीत्यर्थ. ॥ १० ॥ [४. १.] ॥ इति श्रीमायणार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथनाझएभाव्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ एतद वे देवा अग्निं गुरिष्ठे युञ्जन् । युद्धोतृत्व इदुन्नो हव्यं ब्बहुति तु मेतद् गरिष्ठे युक्तोपामदन्वौर्य- वान्दै त्व मस्युल वै त्व मेतस्मा असौति ब्वौर्ये समा- दुधतो युथेद मुष्येतर्हि ज्ञातीनां यं गुरिष्ठे युञ्जन्ति तु मुपमुदन्ति वीर्यवान्दै त्व मस्युलं॥ वै त्व मेतस्मा १- यस्मिन् ब्राझणे सामिधेनौप्रयोगारम्भप्रकारो विहित, तन्मन्लाया कूटपदादियाख्यानानि च ज्ञापितानि । तत्रायं पद्धति होचा पास विहित्य प्र वो पाना इत्यासु क्षु मध्यमखरेणानूच्यमानासु यजमान पादाङ्गुष्ठाभ्या भूमि मध पौडयति , व्यवयुश्च स्मय मादाय तिन् सामिधेनौना प्रणवे-प्रणवे एकैक मिनकाठ माहवनोये ऽभ्याददाति । 'समिइमानो कावरे-इत्यस्या ऋच प्रयवे 'समिद्धो अमे-इत्यत प्राक् एक मिभकाठ परिधिश्यावशियाना पक्षानां काठाना सहैव प्रक्षेप कुर्यात् । 't, 'गरिये' इति ख, ग । t, || 'मस्युन्'-इति क, ग।

·२२ । समयबाणम्। (३५. मा.) 'दशमी' सम्पद्यते; तथा चाष्टमीत्वभङ्गेन "गायचो वा एषा निदा- नेन" इनिप्रतिपादित गायचौनिपदविरहादसमर्थ स्थात् । तथा समिद्यमानवतौ समिद्धवत्योर्मधे हि धाये प्रक्षेप्तव्ये ; मा पसमिद्यमानवती मामधेनौनां पाश्चदश्ये नवमी, मा च भाप्तदश्ये बत्कर्षात् 'एकादशौ सम्पद्यते'। उभयत्र 'वा'-गब्दद्यार्थे । कथं तईि श्रवक्तृप्तिरित्यत आह- "तम्मो इति । 'यस्य' यजमानस्य मा मामिधेनीपु "अग्नि दूतम्" इत्येषा अटमी ; 'तस्पा' ('अवकृप्ता') प्रवक्तृप्तिः, समर्था 'भवति' इत्यर्थः । कुच ताई धाय्ययोः प्रप इति तदाह- "तस्मादिति । अष्टम्याः 'उपरिटान्' समिध्यमानवतौ-ममिद्धवत्योमध्ये एव 'धाय्ये' प्रक्षिपेत् । उक्त ह्यापस्तम्वेन- "ममिध्यमानवौं ममिद्धवतोश्चान्तरेण पृथुपाजवत्यौ धाय्ये दधाति”-दुनिर । श्रादलायनोऽप्यसूत्रयत्-- "तौयस्यां सामिधेन्यावावपते प्रागुपोत्तमायाः पृथुपाजा अमार्य इति दे धाय्ये इत्युक्त एते प्रतीयात्" इति ॥ ३७॥ एव मष्टमों विधाय प्रशंसनि- “ममिद्यमान इति । निगद- मिद्ध मेतत् । “मोचन्तीव ह्येतस्येनि । दीप्यमानस्याग्रः ये आई- मुखा ज्वालाविशेषाः, ते केशाते च 'शोचन्ति' दीप्यन्ते; ra'- ५-पुरस्तादिहेव एव्यम् (२६५४० १०५०। २-'गायत्रीति पद्य मसमर्थ' इति । ३- याप• श्री. सू०२.१२.५ । 8- या थौ. सू. २.१.२६. (ऋ. सं. ३. २७ ५, २७ ५. ६.)। • बा• ३. ५.२.८,सं० २.५, ८.५-११,

·(४५.१वा.)
1 प्रथमकामडम्।
२८
साम्दोऽवधारणे ; 'गोविधः दौथमानाः केमा यस्येति 'गोनिस्केयः'
इत्यर्थः ।।
दमम्याः सामिधेन्याः प्रागेवेप्रमेयस्य सर्वस्य अमावस्याधानं
विधते- “ममिद्धो प्रम इत्यादिना । तस्या दाम्याः मामिधेन्याः
'प्रायो' प्राक् । "विभाषाशेरदिक् स्त्रियाम्" इति स्वार्थिकः
-प्रत्ययः । “यदन्यत्समिधा रति। अनुयाजायाः 'समिधः' 'यत्
अन्यत् तत्' मर्व मित्यर्थः ।
अभिषेव ममये अमेषस्य मर्वम्याभ्याधामं कुतो हेतोरियामा
हेतु माह- "अप इति । एतत् एतईि, अम्मिम् ममये
होता 'अपव' अः ममिन्धनं परिसमापयतीव। "ममिद्धो
अन पाइनेति । ममिन्धमाय भूतत्वप्रतिपत्तेः, ममिन्धन हेतुवात,
सर्वस्येनस्य समिद्धावस्यायाः प्रागेवाभ्याधामं युक मित्यर्थः ।
मागमभ्याधानदोष माह- "यदा अन्यदिति । अनुयाजममिद्-
स्थमिरिनं 'यत्' समबन्धि काहं ममिद्धावस्था पति, 'तत्
भनिरिलम'। नप गवर्द्धमहेसरियपि । “पमिद्धो मान"-
त्यतः मागेथेप्रमेपः मयोऽपि प्रदेषः । अत एव कात्यायनेमोक्रम्-
"धमिद्ध रति प्रागतः सर्व मिञ मेकवर्ष मनुयानाय"-
रति १२
"देवान् पपीत्यादि। मिगदमिदम् ।
पम्तिमा मामिधेनो मनूप प्याचष्टे-पा मोतेति । "
•ा. ३.१.२.१., म... ६.१-११।
1-4. सौ.स. ....।

·शितपचंद्राक्षम्। (२. मा.) ऽअसौति ब्यौर्ये समाधतः स यदुत ऊर्द्ध मन्वाहोप- स्तीत्येवैन मेतडौर्य मेवामिन् दधाति ॥१॥ अग्ने महरि असि ब्राह्मण भारतुति । ब्रह्म यमिस्तस्मादाह ब्राह्मणेति भारतुत्येप हि देवेभ्यो इव्यं भरति तुस्माद् भरतोऽमिरित्याहुरेपुउ वा दमाः प्रजाः प्राणो भूत्वा विभत्ति तस्माद्देवाह भारतेति ॥२॥ श्रुथायं मृणोते। पिभ्यश्चैवैन भेतुद्देवेभ्यय निवेदयत्ययं महावीर्यो यो यजं भापदिति तस्मादा- यं प्रणीते ॥३॥ परस्तावा॑क् प्रणोते। परस्ताद्याच्या प्रजाः प्रजायन्ते ज्यायसस्पतय ऽउ चैवैतं निद्भुत ऽद्द हि पितेवामेऽथ पुत्रोऽथ पौवस्तुस्मात्परस्तादर्जाक मुर- पीते ॥४॥ . सु ऽश्रायु मुक्काह । देवेद्यो मुन्विइ ऽगुति। देवा नेत मग्र ऐन्धत तस्मादाह देवे ऽदति मुन्वित ऽद्धति मनुइँत मग्र ऐन्ध तुस्मादाह मुन्विद्ध गुतिः ॥ ५॥ पिष्टुत ऽइति। पपयोहोत मग्रे स्तुवंस्तुस्मादाहु- पिष्टुत ऽगुति ॥६॥ • हि'-इति । far-ति स्व. + 'महार-तिक, ; 'महार-रति ग । "fa'तिख भयो-तिग:

·(8. मा.) । प्रथमकाइम् । २८७ विमानमदित इति । एते वै विप्रा यहुपय एते ोत मन्वुमदंस्तस्मादाह विप्रानुमदित ऽगुति ॥ ७ ॥ कविशस्त ऽहुति। एते वै कवयो यहुपय एते ह्येत मुश संस्तुस्मादाह कविशस्त ऽमृति ॥ ८ ॥ ब्रह्मसशित इति। ब्रह्मसरशितो होयु एता- हवन इति मृताहवनो ध्येयः ॥ ६ ॥ प्रणीर्यलानारथोरध्वराणा मिति। एतेन वै सुवान् यजान् मुणयन्ति ये च पाकयज्ञा ये चेतरे तस्मादाह प्रणीर्यज्ञाना मिति ॥ १० ॥ रथोरध्वराणा मिति। रथो ह वा एप भूत्वा देवेभ्यो यजं बहति तस्मादाह रथीरध्वराणा मिति ॥ ११ ॥ अतूर्ती होता तूर्णिहव्यवाडिति। न ह्येत रक्षासि तुरन्त तुस्मादाहातूती होतेति तुर्णि- हव्यवाडिति सर्वः येषु पासानं तरति तस्मादाह • तुर्णि हव्यवाडिति ॥ १२॥ श्रास्याचं जुहूवाना मिति। देवपाचं वा एप युदमिस्तस्मादमौ सर्वेभ्यो देवेभ्यो जुद्धति देवपाचुर रयते'-तिग। ! "ति-ति ख। येते'-इति । मिश्चेतव'-तिग।

·२त्न शतपथवाझणम्॥ (२५० वा.) . होप प्राप्नोति ह वै तस्य पाचं यस्य पाचं प्रेप्सति यु ऽएव मेतद्देद ॥ १३॥ चमसो देवपान इति। चमसेन ह वा एतेन भूतेन देवा भक्षयन्ति तस्मादाह चमसो देवपान हुति ॥ १४ ॥ अरा द्रवाने नेमुिर्देवांस्त्वं परिभूरसौति । यथारान्नेमिः सर्वृतः परिभूरेवन्वं देवान्सव॒तः परि- भूरसौत्येवेतदाह ॥ १५॥ वह देवान्युजमानायुति । तुदस्सै यचाय देवाना- वोढवा ऽआहामि मम श्रावहेति तुदानेयायाज्यभागा- याग्नि मावोढवा आह सोम मावहेति तत्सौम्या- याज्यभागाय सोम मावोढवा ऽाहाग्नि मावहेति ता एप उभयुवाच्युत ऽयाग्नेयुः पुरोडाशो भवति तस्मा ऽअनि मावोढवा ऽआह ॥ १६ ॥ अथ यथादेवतम् । देवांर॥ ऽाज्यपां २॥ ऽश्राव- हेति तत्प्रयाजानुयाजानावोढवा ऽयाह प्रयाजानुयाजा वै देवा ऽश्राज्यपा अमिट होतायावहेति तुदग्नि . 'प्रत्यति'-इति च। । 'घरा-इति क, ख ; 'य-इति ग, छ । 1.'देवार व्यायपा३-इति क, ख ; 'देवा ज्याज्यपा-इति ग; 'देवो ऽयाश्यपाँ'-इति छ ।

·(४१. मा.) । प्रथमकाण्डम्। . होचायावोढवा आिह खं महिमान मावहुति तस्वं महिमान मावोढवा आह व्वाग्वा ऽअस्य स्वो महिमा तहाच मावोढवा आहा च बह जातवेदः सुयुजा च यजेति तद्या एवैतद्देवता श्रावोढवा श्राह ता एवैतुदाहा चैना घुहानुथा* च यजेति यदाह सुयुजा च यजेति ॥ १७॥ सवै तिष्ठन्नन्वाह । अन्वाही येतदसौ ह्यनुवाक्या तुदसावेवैतुत्वान्वाह तस्मात्तिष्ठन्नन्वाह ॥ १८ ॥ श्रासीनो याज्यां यजति । इय हि याज्या तस्मान्न कुश्चन तिष्ठन् याज्यां यजतोय! हि याच्या तुदियु मेवैतद्भूत्वा यजति तस्मादासौनो याज्यां यजति ॥१६॥४॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [४.२.]॥ मामिधेन्यनुवचनानन्तर मग्ने महा अभौति निगदस्यानुवपन विधिसुस्त मनिपाचायाः प्रशंसायाः कर्त्तव्यमा नदुपोहाललेन . 'नुष्या'-इति ख, सापणीयभाग्यपुस्तकेभु च बहुप । 1 'पाहावाई-ति । 1 'यजतोय' इति । १-ते. बा. २.५.३.१; सं. १. ५.१.१। निगदाना पगुलाधिकरणम्- मो. ८. २च्या पा• ३८-३५ स न्या. मा. २.१.१३ थधि एयम् । 37 ·२९. शतपथब्राझणम्। (श्म. ना.) प्रतिपादयति- "एतद्ध वा इति । 'गरिठे' गुरुतमे। "प्रियस्थि- रेत्यादिना गुरुभब्दस्य गरादेशः । हविर्व इनार्थ गुरुतमे तम्मिन् होवे योजयित्वा तस्योत्साई जनयितुम् 'उपामदन' अम्तवन् । "वीर्यवान् वै”-इत्यादिः स्तुतिप्रकारः । अनया च स्तुत्या 'तम्' अग्निं 'वीर्य' सम्यक् स्थापितवन्तः । इदं लौकिकेन दृष्टान्नन प्रतिपादयति- “यथेद मिति। निगदस्यानुवचन विधत्ते- “म यदिति । 'अतः' अमात्, मामिधेन्यनुवचनादित्यर्थः ॥ १ ॥ अनुवकयं निगद पठिला पदगो व्याचप्टे- "अमे महानित्या- दिना । “म चेधात्मानं व्यकुरुतानिं बतौयं वायुं बतौयम्"- इत्यादिश्रुतेः अग्निवाय्यादित्यात्मना ब्रह्मास्त्रेधावस्यानात् "ब्रह्म ह्यग्निः-दति तादात्म्यप्रतिपादनम् । 'तस्माद' ब्रह्मणो मातवाद् 'माह्मणेति' अमिः स्तूयते इत्यर्थः। 'भारत' इति पद मनूद्य देधा निते- “एष होत्यादिना ॥ २ ॥ "प्रथाय मित्यादि । होळकर्दकप्रवरविधिः ॥ ३ ॥ तत्र धर्मविशेष माह- "परम्तादगिति । तस्मिनायावरणे कूटम्य मृषि मारभ्य तत्पुत्रपौत्रादिक्रमेणाचीनं वरणं कर्तव्यम् । यथा बाङ्गिरमवाईस्पत्यभारदाजेत्यादि । तथा प 'ज्यायम:' भावपरी निर्देशः; ज्येध्यम्य 'पतय एवैतत् निहुने' अनेन प्रवरणेन निवेदयति । स्पट मन्यत् ॥ ४ ॥ १-पा. सू०६.३.१५०। २- "इपिस घासलं. व्यकुशलादित्य छत्तीर्ष चाधु सोयम्" इति इवोपरियात् १०.६.५.३ ।

·(प.बा.) [प्रथमकाण्इम्॥ "देवेद्ध" इत्यादि-निवित्पदानाम् अनुवचन विधत्ते- "म पार्षय मुक्केति। तानि पदानि क्रमेण व्याचष्टे- “देवा घेत मित्यादिना । स्पष्टोऽर्य । ५॥ ६ ॥ ७॥ ८८ ॥१०॥ ११ ॥ १२ ॥ "बास्पाव मिति । श्रास्यरूप पाचम् 'पारपाचम्' । “देवपाच वा इति । अग्नौ प्रचितस्य इविषो देवरद्यमानत्वाद देवपाचवम् । एतद्देदितु फल माह-"प्राप्नोति इति। 'यम्य' सन्नु भोज्यम्य वस्तुन सम्बन्धि 'पाच' प्रेसति' प्राप्नु मिच्छति, तदम्तमम्बन्धि 'पाय' 'माप्नोति' एव वेदितेत्यर्थ ॥१३॥१४॥ "अरोराऽवेति। “यथारामिरिति । (यथा) चक्रम्य नाभी नेम्याच सयोजिता कौनका 'अरा', तान् 'यथा' 'नेमि' परितो वर्तमानान् व्याप्नोति, तदद् 'देवान्' अमिरपि सव्यानोती- - त्यर्थ ॥१५॥ मिवित्पदानन्तर वक्रय मावाहननिगद मप्यनूद्य पदशो व्याचष्टे- "भावह देवानित्यादिना । "देवानावोढवा इति। पाइपूवादहते १- पशुनिवित्पदान्येकादश, ऋतिवित्पदानि तु हादश, सन्ति च ऋग्यजुधो पाठभेदा' । शदीयनिवित्पदानि ऋकपरिधियोयनिवि दध्याये पतितानि (११-१२), ऐतरेयमाधणे च प्रपद्य विहितानि (२ ॥ १,२)। यजुनिवित्पदानि तु तैतिरोपासणे समानातानि (९ ५ २१-११), तैतिरोपमहिलायाध तानि विहितानि (२५ ८ २-१२) हापि प्रपत्र प्यारसायने । ५- 'यति'-तिप्रभ । मुलेऽया मेद पाठभेद । २- बाबाननिदमनवास्तु चोदछ । थानाताग्नेऽपि हिरोयनामे विहिताय ते तत्सवितायाम २ ५ १०, ·२६९ तिपयवाझण। (३. मा.) वार्थ तवैन् प्रत्यय, यष्टयान् देवान् श्रावोढु मानेतु मित्यर्थ । "श्रावह देवान्" इति मामान्योक्तस्य आवाहनस्य विवरणम् "श्रमि मम श्रावह"-इत्यादि निगदमिद्धम् ॥ १६ ॥ "अथ यथादेवत मिति । दर्शपूर्णमासयोरुभयत्र योऽमि पुरो- डागदेवता, तदावाहनानन्तरं निर्वापसमये यस्यै-यस्य देवताये येन क्रमेण निरुतम, तेनैव क्रमेण तथा सर्वस्या देवताया "नीपोमावावह"-इत्यादिवाक्येरावाहन कार्य मित्यर्थ ॥ "देवाश्राज्यपानिति। प्रयाजानुयाजदेवतावाहन विवचित मिति व्यापटे- “तपयाजानुयाजानिति ।. कर्मवाचिना प्रथा- जानुयाजसम्देन तत्सम्बन्धिनो देवा लक्ष्यन्ते । ते हि इविभागा- मौकाराय वोढया । तेया माज्य मेव हि भाग ग्वाति प्रयाजेभ्यस्तद्, यदुपति मयाजानुयाजेभ्यस्तत्" इति नौहवौपटतयोराज्ययोस्तद्धविश्वप्रवणत् ॥ . ९-पा. सू०५८ २-२.१.८८ कण्डिके मय्य्ये । . "प्रक्षिपद देवाः सोमपा, पर्यानप्रदमोमपा । यो क्सया, एकादश रहा, दादशादित्या, प्रजापतिय, बयटकारते देवा सोमया, एकादरा प्रयाना, एकादशामुपागा, एकादशोपयाजा , एतेऽसोमपा पशुमागमा"-ति ऐ• प्रा. २२ । सत्र वक्षना थए नामादि तपार.१ ८ १, वायुना मेरादश नामानि च तव १.८, शादित्यानां दादा नामानिर.उप.३८५, निघ• ५ ६. विहः १२.१५-३.रयानि। प्रयानानां परिषयतु वेहा. ११ २.२, नया अनुपानामा मपि तत्रैव ६ १६, १७एवं मुपयामानात वै. स. १.५.११, (११।

·(४५.वा.) । प्रथमकायहम्। २८३ "अमिं होत्राय"-इत्यनेन खिष्टकतोऽमेरावाहनं विवचितम । "वं महिमान मिनि। देवताया अग्नेः स्वभूतो वायूपो 'महिमा' ; तस्यावाहमम् "श्रावह जातवेदः" इतिवाक्येम ।। प्रातिपादितस्यान्यभागादिदेवताना सर्वामा मावाहनस्य निग- मनम्- "सयजा च यजेति"-इति । अस्य व्याख्यानम्- "अनुध्या च यजेति"-इति । 'अनुष्ठ्या अनुक्रमेण, सम्यगित्यर्थः ॥ १॥ यदेनत्सामिधेन्यादिक मनुवचनादि, तसर्व तिष्ठतेव वक्तव्य मिति विधत्ते- "म वा इति। कुत दूत्यत आह- "अन्वाह होत- दिति। अनुवाक्या लि घुनोकरूपा विडतय धुलोकमम्बन्धो भवति अतोऽसुवाक्या' नावत्तिष्ठतवानुवहुं योग्या; अनुवचनमाम्यासामि- धेन्यादिक भपि तिष्ठनेव पठितं युक मित्यर्थः ॥१८॥ थाज्यायां विशेष माह- "श्रामोनो थाज्या मिति। 'हि' चमात् 'इयं पृथिव्यात्मिकैद 'याध्या', तस्मात् थायापाठस्तिष्ठता - १-- 'व्यमुध्या-ति पाठो मददृशेषु डातिरिक्तधु सर्वमेव साययभाष्य- पुस्तकेषु, डा. वैवर-दएमाप्यपुस्तकेषु चैव मेव । २,५- "सर्वेक्षा मोऽयेऽनुवाक्यान्ततो याज्या"-इति धाव प्रोसू. २. ०.३। “पुरताला पुरोऽनुवाक्या भवति ; जातानेर भाटयान् प्रदुदते । उपरियामा पाग्या, भनियमावानेव प्रतिनु"-रति •सं• २.८.२.३। "मनाप्रतिपाचाया देवताया मामधेपं गम तर यस्या मपि पूर्ण विद्यते, मा पुरोऽनुराधा, तमाम यम्या मुग विद्यते, मा याश्या । तपा- 'यमिझो'-इति पूई. अभिप्रद, निता मने पल-सिद"-इति च तत्र सा• भा."इति वा पदया, प्रपति यादया ...सा ·२६० । शतपथब्राझणम्। (प्र. ५वा) -- न कर्त्तव्यः ; 'बासौनश्च' भन्निकर्षविशेषात् पृथिवीरूपापत्रो भवति; नदिय मित्युकम्- “य मेवैतद् भूवेति ॥ १८॥ ४ [४. २.॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनगतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये दितीयं ब्राह्मणम्॥ यो ह वा ऽअग्निः सामिथेनौभिः समिधः । अति- तरा ह वै स दुतरस्मादोस्तपत्यनवष्यो हि भवत्य- नवम्मश्यः॥१॥ स युथा हुवाग्निः। सामिधेनीभिः सुमिदस्तुपत्येवर हैव ब्राह्मणुः सामिधेनौविद्याननुब्रुवंस्तपत्यनवधष्यो हि भवत्यनवमृश्यः ॥२॥ या पुरस्तालक्षणा सानुवाक्या स्यात् .-• यथ योपरिणाजक्षया सा याज्या स्यात्" इति चेहैवोपरियात् ७.२.१७-१६। "पुरो- इनुवाक्या देवतामरणार्था, याञ्या च इविप्रदानार्थी" इति हि कात्या. श्री. १.८.६ सू० । यस्मिन् बाझो प्रवरनिमदमन्वपदाना मावाहमनिगदमन्चपदानाञ्च पाठविधानव्याख्यानान्यानातानि, याज्यानुवाक्ययोरासनोपदेशया- मातः । तत्र चाहवनीयस्योत्तरत उपदिश्य दक्षिणं शान्वाश्य "रणोय हव्यवाइनोयम्" इति ब्रुवतैव होया प्रवरमन्तपाठ कार्य 'ममिद्धोऽतितर-ति ख । 'सुमिदो। तितरा-इति ग | ·(श्य• ३त्रा) । प्रथमकागम्। २८५ सोन्याह। म व इति प्राणो वै वान् प्राणु मेवैतया सुमिन्धेन अायाहि वीतय हत्ययानो वा ऽएतवानपान मेवैतुया सुमिन्धे बहुच्छोचा यविवेत्यु- दानो वै वृहुच्छोचा ऽउदान मेवैतुया सुमिन्धे ॥३॥ स नः पृथु थवाय्य मिति। श्रोचं वै पृथु अवाय्य श्रोत्रेणु हौद् मुरु प्रयु शृणोति श्रोच मेवैतुया सुमिन्धे ॥ ४ ॥ ईडेन्यो नमस्य इति । वाग्वा ईडेन्या ब्वाग्धोदर सर्व मीट्टे ब्वाचेदर सर्व मीडितं व्याच मेवैतुया सुमिन्धे ॥५॥ अश्वो न देववाहन इति । मुनो वै देववाइन मनो हौटुं मनस्विनं भूयिष्ठं ब्वनीवामृते मुन एवै- तुया सुमिन्धे ॥ ६॥ श्रुग्मे दीद्यतं सहदिति । चुटुबै दीदयेव चारवैया सुमिन्धे ॥७॥ श्रमिन्दतं वृणीमह ऽहुति । य एवायं मध्यमः प्राणु ऽएतु मेवैतया सुमिन्धे सा छैपान्तस्था प्राणाना मतो मन्य ऽअर्धाः प्राणा ऽश्रुतोऽन्ये ऽवाञ्चोऽन्तस्था ह भव- . "हेन्यो-इति क,ग।

·२९६
। शतपधनांझणम् ॥
(३५. प्रा.)
त्यन्तस्था मेनं मन्यन्ते यु एव मेता मन्तस्थां प्राणानां
ब्वेद ॥८॥
शोचिप्केशस्तु मीमह पुति। शिश्नं वै शोचिष्केश
शिश्नु हौदः . शिश्चिनं भूयिष्ठ५ शोचयति शिन
मेबैतुया सुमिन्धे ॥६॥
सुमिद्धो ऽअग्न याहुतेति । य एवाय मुवाङ् प्राणु
एतु मेवैतया सुमिन्ध ऽाजुहोता दुवस्यतेति सर्व
मात्मानः सुमिन्ध ऽश्रा नखेभ्योऽयो लोमभ्यः ॥ १० ॥
स युद्येनं प्रथमाया सामिधेन्या मनुव्याहुरेत् । तं
प्रति ब्रूयात् प्राणं व्वा एतदात्मनोऽमावाधाः प्राणे-
नात्मन श्राति मारिष्यसीति तथा हैदु स्यात् ॥ ११ ॥
युदि द्वितीयस्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयादपानं
ब्वा ऽस्तुदात्मनोऽनावाधा अपानेनात्मन ऽार्ति
मारिष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥१२॥
यदि तृतीयस्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयादुदानं
ब्बा ऽस्तुदात्मनोऽमावाधा उदानेनात्मन ऽवाति मारि-
प्यसौति तथा हैवु स्यात् ॥ १३ ॥
युदि चतुर्थ्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयाच्छ्रोवं
व्या ऽरतुदात्मनोऽनावाधाः श्रोणात्मन ऽर्ति मारि-
प्यसि बधिगे भविष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥ १४ ॥

·(प.वा.) प्रथमकाण्डम् । युदि पञ्चम्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति व्याहाचं व्वा एतुदात्मनोऽभावाधा व्याचात्मन ऽत्ति मारि- प्यसि मूको भविष्यसीति तथा है स्यात् ॥ १५ ॥ यदि पद्या मनुव्याहुरेत् । तं ति ब्रूयान्मनो या ऽएतदात्मनोऽमावाधा मुनसात्मन ऽर्ति मारिष्यसि मनो मुपिटदौतो मोमुधु श्चरिष्यसीति तथा ऐव स्यात्॥१६॥ यदि सप्तम्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयाचक्षुर्वा एतदात्मनोऽमावाधाथुष्टुपात्मन श्रानि मारिष्यस्थन्धों भविष्यसीति तथा है स्यात् ॥ १७ ॥ युद्यष्टम्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयान्मध्यं व्या ऽएतत् प्राणु मात्मनोऽनावाधा मध्येन प्राणुनात्मन ऽार्ति मारिप्यस्युद्ध्यायां मरिष्यसीति तथा हेतु स्यात्॥१८॥ यदि नवम्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति व्याच्छिन्नं ब्ला एतदात्मनोऽमावाधाः शिश्नामुन ऽर्ति मारिष्यसि सोवो भविष्यसीति तथा देव स्यात् ॥ १८ ॥ युदि दशम्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयादुधाचं वा . 'मोमु-रवि शिशिर्ड, 'मोम-इति वदरोडा परे। + स्परप'-रवि पातिरिषु, 'स्युद्वार-रवि पदुटो हा देवरेन। 40 ·शिसपथझियम्। (३.५वा.) एतत् प्राणु मात्मनोऽनावाधा अवाचा प्राणेनात्मन याति मारिष्यस्युपिनद्यो मरिष्यसीति तथा है स्यात् ॥ २० ॥ युद्येकादश्या मनुव्याहुरेत्। तं प्रति बूयात् सुई ब्बा ऽरतदात्मान ममावाधाः सर्वेणात्मनार्ति मारि- प्यसि टिप्रेऽमुलोक मेप्यसौति तथा हैद स्यात् ॥२१॥ स यथा हुँवामि। सामिधेनीभिः सुमिद्ध माप- द्यार्ति न्येत्येवुन हे ब्राह्मणुः सामिधेनौविहारस मनुब्रुवन्त* मनुव्याहत्यात्तुिं न्येति ॥ २२ ॥५॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [४.३.] ॥ मामिधेनौभिग्भिः ममिद्धस्याः लौकिकाग्रिसकामादतिशय माह- "यो इ वा इति। यस्मादतिशयेन 'तपति', अतः राचमा- दिभिः 'धर्षित' हिमित, (मर्भित) स्पष्टुं न मक्य इत्यर्थः ॥ १ ॥ समिद्धवामिदृष्टान्तेन एवंवेदितईतिरपि तददनुवरनं कुर्वती थथोकविशेषापत्तिर्भवतीत्याह-- "म यथेति । 'अनवष्यः'-अनव- मृग्य:'-इत्युभयत्र वृषभेश्य "एदुपधाश्चातृपित्तेः” इति कर्मएि क्यप् ॥ २ • डासार समनु चुन्न'-दति च ।। १-मंच'-इति नादिस्वयपाठ | "ष प्रसइने"-इति धा.सु.प. २१५ । "म धामने"-इति धातु प. १३२ । 'सामर्शन स्पाई-ति सि. की। २- पा.सू. ३.१.११.। २ ·(मा.) । प्रथमकाण्डम्। अयताः मामिधेनोः प्रत्येकं तत्तलिबोपन्यासेन प्राणापान- योचादिकरणयामविशिष्टात्मसंस्कार हेतुतया प्रसंमति- “मोऽवाई- स्यादिना । “माणे वै प्रवानिति । प्रगमनयुभत्वात्। 'प्राण'. 'म'- शब्दवान्। प्राणवृत्तिईि इडापिङ्गलाभ्यां प्राचीनं निर्गच्छति, अतः ('एतथा' ) प्रशदीपेनया प्रथमया मामिधेन्या प्रगमनवन्तर 'प्राण मेव' 'ममिन्धे' दीपयति । एव मुत्तरचापि योज्यम् । "अपानो वा एतवानिति । बहिनिर्गतस्य वायोरामाभिमुखी कृत्तिपानः ; पत आगमनविमिरत्वात् 'अपानः' प्राकारोपसर्ग- धानिस्यर्थ:। "उदामो वै सहच्छोधा नि', 'हत' अधिक 'गोचते' दोप्यत रति 'छोपाः' अनिः; उदानवायुरपि देहस्यो- रक्षेपणात् अधिकतेगोयुक्तः, अतो 'पहछोचा-इतिगम्देन 'उदामः' उपस्याप्यते ॥३॥ , १- प्रागमनयतत्वात्-ति । २- "योगामा पभिधवः । विमलो एताया। देवानिगाति सम्रय"- प्रति प्रथमा सामिधेमो 'मवती', 'प्रतिनिद्रा' वा.मा. ३.५. ३-'पामामनयन्त-इति । 8- "यम था पाधि पौतये। एयानो इचदातये। निता सहित ममिति जिया मामिधेनो 'पानी', 'रतिनिता । ते. प्रा. ३.१.२.२॥ "हला समिहिर हेर बाईसाममि । सहशेषा यविद्य"- प्रति हतीया सामिनी'मौतोता. ३.१.२.३॥

·। सपथवारणम् । (एम. वा.) "म में इति । "श्रीचं वै पृथु अवाय्य मिति । 'पृथु' विस्तौवं अवएमाधनं 'पृथु भवाय्यम्' । अनेन शब्देन ओवेन्द्रियं विवक्षित मित्याह- "श्रोण हौति । 'सर' इति पृथुमब्दव्याख्यानम् ॥ ४॥ "डेन्य रति। "वाग्वा ईडेन्येति। "ईडेन्यो नमस्य:"-दाचि .'डेन्य'-गब्देन वाग् विवचिता । कथ मेतदित्याशवयोपपादयति- “वागिति । 'वाग्' एवं खल्विदं 'सर्व' जगत् 'ई' स्तौति । “ड खतौ” इति धातुः । यचाप्यन्यः स्तोता, तवापि वाचैव करण- भतया सर्व मीडितं भवति । ईट्टे ईद्यते अनयेति वा कर्तृकरण- व्युत्पत्या 'ईडेन्य'-गब्दस्य वाग्वाचकाल मवगन्तव्य मित्यर्थः ॥ ५ ॥ "अश्वो न इति। "मनो वे देववाहन मिति। "अश्वो न देववाहनः" इति' 'देववाहन'-गब्दो मनम उपलचकः । 'हि' यस्मात् “मनः' 'मनखिन' पुरुषं 'भूयिष्ठम्' अत्यधिक 'वनी- वाद्यते' मं वहति, देवान् शीघ्रं प्रापयति । अतो देववाहनं मन इत्यर्थः ॥ "श्रमे दौद्यत मिनि । “च दौदयेवेति । 'चक्षुः' इन्द्रियं. Are । १- "सन' एथु श्रवाय्यम् । यच्छा देव विवाससि । सदमे सवीर्यम्"- इति चतुर्थो सामिधेनौ 'एयुवती । ते • ना• ३.५, २, ४ । ए.-"ईडेन्यो नमस्यतिर। तमासि दर्शतः। समसमरिध्यते वृषा"- प्रति मञ्चमो सामिधेनौ 'नमखतौ। तेप्रा० ३.५.२.५। २-धा. यदा.धा. '-"यो यमि समिझते । यश्ची न देववाहनः । त५ इविष्यन्त इंदते"-इति यही सामिधेनो विनती । तै० वा. ३. ५. २.६।

·(च. मा.) प्रथमकाण्डम्। हि रूपादिप्रकाशकवात् “अग्ने दौद्यतम्" इति दौद्यच्छन्देन दौप्तिवाचिनोपस्याप्यते; तो ऽनया चचुममिन्धनम् ॥ ७ ॥ "अग्निं दूत मिनि । “य एवायं मध्यमः प्राण इति । प्राणा- पानादिपञ्चवृत्त्यानयभूतो 'या' मियामत्यात्मको देहमध्येऽवस्थितः 'प्राण', तस्य ममिन्धनम् "अग्निं दूतम्”-इत्यगया। दूतो ह्यमिः सर्वेषां देवानां मुखम्, नथा प्राणोऽपौति, तेन ममिन्धनस्थोपपत्तिः। "मा हेपान्तस्येत्यादि । 'मेषा' "अग्निं दूतं वृणीमहे” इति सामिधनौ, मध्यममाणरूपेण प्राणपानादिसंस्तुताना मन्यामा चाम् 'अन्तस्था' अन्तरवस्थिता भवति। 'अन्ये' ग्रोधादयः 'अतः' प्रमाप्राणादारभ्य 'ऊर्धाः परन्ति ; पायपस्या- दयः 'अन्ये' माणः 'श्रतः' अस्मान्मध्यमात् प्राणादेवारभ्य 'वाचा' अवाभुखा अन्तरवस्थिता भवन्ति । एवं बेदितः फल माह- "अन्तस्या मिति। "अन्तस्याम' अन्तरवस्थितां प्राणदेवता मित्यर्थः ॥८॥ के पुनरेतेषां मध्येऽवाचोन्तस्याः प्राण इति, तान् दर्शयति- "शोषिकेशस्त मीमह इत्यादिना। "भिन्नं वै शोचिष्कश मिति । "प्राणाः' पदु:- . - २. १- “सषय वा वयं सुधन् । उषाण समिधीमहि। यो दोद्यत रहत्"- अति सामो सामिधेनी 'दृषगवतो . वा. ३.५.१.७॥ 'थमिं दूतं रणीमहे । होतारं विश्ववेदसम् । यस्य यशस्य समतुम्"- इति ध्यएमो सामिधेनी 'दूतवतो'। वै. ग्रा. ३. ५. २.८। ५- “समियमानो व्यधरे । यमि पाद ध । भोचिष्कोणतमीमहे"- इति नदमो सामिधेनी 'समिझमागवतो' । . मा. ३. ५.२.८ ।

·शतपचनामयम् । (म.भा.) सदुपपादनम्- "शिनं हौति। अभिलषितस्वीविरहे अतिमयेन भोक हेतुत्वात् 'मोचिकेश'-गब्देन 'शिग्नं पुंग्यचनं लच्यते । तथा च एतच्छब्दोपेतयर्चा श्रानन्दनच्यापारस्य उपस्साख्यस्थेन्द्रियस्य ममिन्धनं तं भवतीत्यर्थः ॥ ६॥ "समिद्धो श्रम रति। “य एवाय मवाड् प्राण इति । 'प्राण'-मन्द इन्द्रियवयनोऽवाङ्मुखः, अपामाख्य मिन्द्रिय मित्यर्थः । "सर्व मात्मान मिति । उक्नेन्द्रियसहात मापादमस्तकच्या जीवात्मान मेव उत्तमया सामिधेन्या' 'ममिन्धे'। तथा श्रात्मनथ उकरीत्या सर्वोपरि वर्तनं माम्यम् ॥ १ ॥ एव मेकादश मामिधेनौः प्रत्यूचं लिङ्गविशेषोपन्यासेन प्राणा- पानादीनां समिन्धनहेतुतया मनस्य तन तदनुवचनसमये शपतो द्देश्यस्य प्राणपानादिवियोजनहेतुत्वेन प्रशंमति- “च यद्येन मिति । 'प्रथमायां भामिधेन्याम्' अनूच्यमानायाम् 'एन' होतारं 'यदि देव्यः 'अनुव्याहरेद' भपेत् । “अनुष्याहारः माप:"-दति हि धूर्तस्वामी भाष्यकारः। 'तम्' अनुव्याहरन्तं 'प्रति' होता १- "समिद्धो प्यम प्याइत। देवान् यक्षि खध्वर । त्यहि व्याडसि"-' इति दशमो सामिधेनो 'समिद्भवतो' । तै. प्रा. ३. ५.२.१ । ."याजुहोता दुवस्यत । यनिं प्रयत्यध्वरे । रणोध्य५ हव्यवाहाम्"- इत्येकादशो सामिधेनो 'उत्तमा' । ते. द्रा. ३. ५.२.११॥ २- यासा मेव सामिधेनौना व्याख्यानानि पुरस्तादानातानि (२ ब्रा०)। - शास्तम्बौययज्ञपरिमायादिश्रौतसूत्रेषु एतत्वतमाथ्याणि वद्यापि पापश्यन्न एव, शतपस्याप्येतत्कृतं भाष्य सायणादिभिरवमोकित ·(Bध्य. भा.) । प्रथमकाण्डम्। 'ब्यात्',- 'एतत्' एतईि 'त्रात्मन.' स्वसम्बन्धिनं 'प्राण' हे शो! 'अनौ' 'श्राधाः' निहितवानमि। 'ते' तव 'प्राणेन' निमित्तेन ('श्रात्मन.') खात्मन' ('प्रार्ति') पौड़ां प्रास्यभौति। एवं होचा प्रतिवचने कृते तस्य देव्यस्य यथोक तथैव' सत्यं भवेत् । चां च प्राणापानादिप्रतिपादकत्वं प्रागेव प्रतिपादितम् । एव मुत्तरप्रापि योजना। प्रों निगदसिद्धः ॥ ११॥ १२॥ १३ ॥ "यदि षष्ट्या मिति। "मनो मुपिग्टहीत इति । मनसो मोषणं विपरिलोपः, तेन ग्यहीनः, अत एव अतिशयेन मूढः धरियमीत्यर्थः ॥ १६ ॥१०॥ "यद्यष्टम्या मिति । "उद्भायेति । 'उधानम्' अई श्वसनम, तमाप्येत्यर्थः ॥ १८॥१८॥ "यदि दशम्या मिति । “अपिनद्धो मरिष्यसौतौनि । 'अपि- नद्धः' बन्धनयुक्त इत्यर्थः ॥ २ ॥ "योकादग्या मिति। "चिप्रेऽमुं लोक मिति। 'विप्रे श्रत्य एव काले, कालविलम्ब मन्तरेण 'अमु' धुलोकं गमिष्य- मौत्यर्थः॥११॥ . है स्यात् । इहैवोपरिधात् पुनरपि ६. १.१८; पुन 8. ५, २.१३ ॥ कातोयश्रौतयाख्यानेऽप्येव मेव २५.१०.१५ । १- "गतिप्रापणयो" इत्यस्य रुपं मूल्ने श्रुतम् 'चारिष्यसि'-इति ; व्यस्य चेद प्रतिवचनं प्रायसीति । २-२८५ . ५-४ पं. इश्यम् ।

·शतपथब्राहाणम्। (श्म इंद्रा.) एवं मामिधेनौरनुढुवती होतरग्रिममानवात् तदृष्टान्तलेन होटमापकारिण: प्रतिपादिता मार्ति निगमयति-"म यथेति । 'मामिधेनौभिः करणैः 'ममिद्ध ममिं प्राप्य 'यथा शति' 'न्येति' नितरां प्राप्नोति, तथैव 'मामिधेनौः' विदुषो होतव्यय नदनुन्या- भारनिमित्ता मुझविधा पौड़ा प्राप्नोतीत्यर्थः ॥२२॥ ५ [४.३.J॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थमका माध्यन्दिनशतपथम्राहाणभाव्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये बतौयं ब्राह्मणम्॥ तं व्वा ऽस्तु मग्नि सुमेन्धिपत। सुमिद्धे देवेभ्यो जुहवामेति तस्मिन्नेते ऽएव प्रथमे ऽश्राहुतौ जुहोति मनसे चैव ब्वाचे च मुनश्च ह वै व्वाक् च युजी देवेभ्यो यनुं व्वहतः ॥ १॥ स यदुपाशु क्रियते । तन्मुनो देवेभ्यो यतुं वह- त्यथ युद्दाचा निरुक्तं क्रियते तहाग्देवेभ्यो यन्तुं वहत्ये- तडा इदं दयु क्रियते तुदेते एवैतत् सन्तर्पयति वृष्ठे प्रौते देवेभ्यो यजु ब्वहात हुति ॥२॥ १- यस्मिन् ब्राह्मणे सामिधेनीमन्त्राणा पृथक्-प्या मालसंवादाः, तत्त: त्यायाधानकारियां या स्थक दोमायामाता। "देव'-इति ध। .

·( ४च्य. ब्रा.) प्रथमकाण्डम्। सुवेण त मुाधारयति । यं मनस श्राघारयति बृपा हि मुनो बृपा हि सुवः॥३॥ सुचा त माघारयति । यं वाचु ऽयाघारयति योपा हि व्वाग् योपा हि खुक् ॥ ४ ॥ तूणौं त माघारयति । यं मनस ऽआधारयति न वाहेति चनानिरुक्तर हि मनो ऽनिरुक्त ह्येतद् युत तूष्णीम् ॥५॥ मन्त्रेण त माधारयति । युं व्याच ऽआधारयति निरुक्ता हि व्वा निरुतो हि मन्त्रः ॥ ६ ॥ श्रासौनस्त माघारयति। यं मनस ऽापारयति तिष्ठस्तं यं ब्वाचे मुनच ह वै ब्वाक् च युजी देवेभ्यो यजु व्वहतो यतरो वै युजोर्हसीयान् भवत्युपवई वै तस्मै कुर्वन्ति व्याग्वै मुनसो हुसीयस्युपरिमिततर मिव हि मुनः परिमिततरेव हि ब्याक् तहाच एवैतु- दुपवई करोति ते सयुजौ देवेभ्यो यज व्वहतस्तस्मात् तिष्ठन् वाच ऽाधारयति ॥ ७ ॥ देवा , वे यन्तुं तन्वानाः। ते ऽसुरराक्षसभ्य ऽधासनाद् विभयाश्चक्रुस्त ऽस्तुदक्षिणतः प्रत्युदय- बुच्छ्रित मिव हि ब्यौर्य तस्माद्दक्षिणतस्तिष्ठन्नाधारयति + 'सम्दानाम्न-इति क, ग। . 'वि'-इति । 39 ·॥शतपथनाक्षणम् । (३५० ६वा. स युदुभयुत अाधारयति तस्मादिदं मुनश्च व्वाक् च समान मेव सन्नानेव शिरो ह वै यत्तस्यैतयोरन्यतर अाघारयोर्मूल मन्यतरः ॥ ८॥ सुवेण त माघारयति । यो मूलं यजुस्य सुचा त माघारयति यः शिरों यनुस्य ॥ ६ ॥ नूष्णो त माघारयति । यो मूलं यजुस्य तूपणौ मिव हौदं मुलुं नो युच व्वाग्वदति ॥ १० ॥ मन्त्रेण त माघारयति । यः शिरो यजुस्य व्वाग्धि मुन्तः शौर्णी होय मुधि वाग्वदति ॥ ११ ॥ अासीनस्त माघारयति । यो मूलं यजुस्य नियम मित् हौदं मूलं तिष्ठस्त माधारयति यः शिरो यजुस्य तिष्ठती हीद शिरः ॥ १२ ॥ सु सुवेण पूर्व माधार माधार्याह । अग्नि* मनोत्सु- म्मट्टीति युथा धुर मध्यूहेदेवं तद्यत्पूर्व माघार माघार- यत्ययुह्य हि धुरं युञ्जन्तिा ॥ १३॥ अथ सुम्माटिं। युनुक्त्येवैन मेतद्युक्तो देवेभ्यो यर्नु ब्वहादिति तस्मात् सुम्मार्टि परिकाम सुम्मार्टि परि- काम हि योग्य युञ्जन्ति चिरित्रः सुम्मा िविवृद्धि यन्तः ॥१४॥ * 'माधुार्याशामि-इति क, ग। । 'यन्ति'-इति, 'यञ्चन्ति'-इति घ च-पुस्तके ।

·(थ.वा.) प्रथमकाण्इम् ३.० स सम्मार्टि। अग्ने ब्वाजजिद्दाजं त्वा सरिथ्यन्तं (त्वा*) व्वातिर सुम्मामीति यजु त्वा व्वक्ष्यन्तं (व्वा) यजिय सुम्मामीत्येवैतदाहाथोपुरिष्टात्तूपणौँ चिस्ताथा युक्ता प्राजेन्प्रेहि व्वहेत्येव मेवैतत् कुशयोपक्षिपति प्रेहि देवेभ्यो यज्ञ बहेति तस्मादंपरिष्टात्तूष्णौं विस्त- घदेतदन्तरेण कुर्म क्रियते तस्मादिदं मनश्च व्याक् च समानु मेव सन्नानेव ॥ १५ ॥६॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके पठं ब्राह्मणम् [४. ४.] ॥ प्रयाघाराप्यो होमो विधातुं मिद्ध मर्थ मनुवदति-" वा एत मिति । 'सम एतम्' प्रकृत माहवनीयम् 'अमिम्' 'ममैन्धिपत' मभ्यम् दौर मकुर्वन् । केनाभिमायेति त माह- "ममिद्ध रति। 'तस्मिन्' मन्दीप्तेऽसौ. "एते एव' मुख्य प्राधाररूपे 'पाहती' वामनमयोरर्थे 'जुहोति'। कुन: ? 'मनय वाक् च इत्युभौ 'युजौ' मिथुनीभूतौ मन्तौ 'देवेभ्यः' यामम्बन्धि इविः प्रापयत इति ॥१॥ च-पुस्तकमात्रेतदधि परम् । । ख-पुनाममात्र तिथि पदम् । ' पति ग, पा १- रमान मवनम्रतदिए गायपोथं भायं मम्पादितम् : न-पुस्तके दम्प माप्यम्- "दा एत मिति । 'सन्धिया' गोपितरस परमानः पोडवेग, परिभाधान, ममा सानिधन्दानुश्या, रोतामुपपरे । किमर्थम्? 'समिः' मति पाडतो होदाम इति। 'जमिन' गमिरे 'एते ए।' पूर्णतराधारमा एमे चाहती 'गुलाम'; न तान्या काहिनादेशाम् । पाहानिया .

·मतपथब्राझणम्। (३५.६मा) तयोः क्रमेण हविः-मापण मुद्यते- "म यदिति । 'यत्' एतत् इदम 'उपांशु' निरुझरूप माङतिदयं 'क्रियते', एतदेव 'तत्' पाहुतियुग्मम् एते' मनोवाचौ सन्तर्पयति । गेषं सुगमम् ॥ २ ॥ सुवसुग्भ्यां कमेणाधारौ कर्तव्याविति विधत्ते- "सुवेणेनि । मनमो हि कामोत्पत्निदारा वृषत्वम्, इति तयोः साम्यम ; प्रतो मनःसम्बन्धिन आधारस्य सुवमाध्यत्वम् ; वाक्युचोः स्तौलं समानम, श्रतो वाक्यम्बन्धिन आधारस्य सुक्माध्यत्वं युक्त मित्यर्थः ॥ ३॥ ४॥ प्रयतयोराधारयोः क्रमेण श्रमन्त्रकत्व-ममन्त्रकत्व-लक्षणौ णौ विधत्ते- "तूष्णी मित्यादिना ! “खाइति चनेति । 'चन'-गब्दो- ऽप्यथा ; खात्यपि प्राब्दं न यादित्यर्थः । मनो देवतयाघारस्य प्णौकत्वं युक मिति प्रनिपादयति- "अनिरु हौति । निगद- सिद्ध मन्यत् ॥ ५॥ ६ ॥ रूपाभ्या प्रजापति मिव दर्शयन्नाह- "मनसे चैव वाचे चेति । किं कारणम् ? ताभ्या प्रथम मिति : “मनश्च ह वै वाक चेति । 'युनो' युज्यते इति, योक्तयौ इत्यर्थः । युक्तौ च तौ यमौ वहत इत्यभि- प्रायः ॥ ९॥ स्यादिदं हरि खामिन ।। मादिपुस्तकेषु नास्त्येदात्र भाष्यम् ; उ. पुस्तके वितः पूर्वत एव सप्तमाध्यायौहितीयवाह्मणं यावत् भाष्यं त्रुटितम् ; ८-पुस्तकैऽयेतनाथ्याभाव । 1- ज-पुस्तके त्वस्यैवं माध्यम्- "स यदुपाविति । किं पुनयंज्ञस्य, कोऽत्र पदति ?। वोख्च्यविभागाया- "एतहा इद मिति। दिसावधारया मिद मेव 'क्ष्यं क्रियते' यच वाचो - यच्च नहियरौत मिति ।। त्यन्यान्यादर्श पुस्तकविवरणन्तु इहापि पूर्ववदेव । २- ‘चनेति निपातो निमातसमाहारोवा-ति (इरिखामिनः१) ।

·(य.प्रा.) प्रथमकाण्डम्। - उपवेशनावस्थानलक्षणौ गुणो कमेणाघारयोर्विधते- "प्रामी- नमा मिति। "तिष्ठस्तं यं वाच इति। 'भाधारयति' इत्युभयवानु- पङ्गः । सुचाघारस्य विधता होतव्यत्व मुपपादयति- “ममथ हवे वाक् चेत्यादिना । 'युनो' रथावयवे युगे अशा दिवद् युको भृत्लेत्यर्थः । “यतरो वा इत्यादि। लोके हि रथादिषु युक्तयो- रश्चयोर्मध्ये 'यतरः' खलु 'इमौयान्' अतिशयेन खोऽम्पकायो 'भवति', तम्य माम्येन पहनाय 'उपवई' वहः स्वन्धप्रदेशः तम्योपरि लिष्ट मौनत्यकर दारुमयं म्यूलपीठकादिकं लौकिकाः कुर्वन्ति । यसमादेवं लोके, तमादम्पविषयत्वेन अपरिमितविषयान्मनमो हमीयस्या वाचः स्थितिक्रियाविशिष्टाधारणौनत्यकरम 'उपवर मिव' एतद्भवति । अतः 'ते' वामनमे उभे अपि 'मयुजौ' ममान- वानप्रदेश भवत इत्यर्थः ॥ ७॥ सुगव्याघारस्य आहवनीय-दक्षिणभाग-स्थितिसक्षण-धर्मनि विदधाति- "देवा ह वा इत्यादिना । “दक्षिणतः प्रतीति । पाहवनीयस्य दक्षिणभागे प्रसुरान् मत्युच्छ्रितवन्तः । कथ मुड्राय- स्तपा मित्यत श्राह- "उछित मिब होति । “ति' पर्वतादिकम. मिव वीर्य मपि दुरामदम । नादृशौर्ययोगानेपा मुशितल मित्यर्थः। अथापारयोर्दक्षिणोत्तरपरिधिमन्धि मारभ्य भयतः करणं विधते- “म पदिति। 'उभयत: दविएत उत्तरमोत्यः । १- 'सायापारम्य'-दति नादिषु।

·॥ शतपथब्राझणम् । (३प्र. प्रा.) "समान मेव सन्नानेवेति। मनय वाक् चेत्येतदुभयं समानविषयं समानाश्रय मेव 'सद' भवदपि 'नानेव' भिन्न मिव भवतीत्यर्थः । "खुवेण त माघारयतीत्यादिकं प्राविहित प्रकारानारेण स्तोति- "शिरो ह वै यजस्येत्यादिना। अर्थी निगदमिद्धः । मूलत्वेन शिरस्वेन सुक्नुवयोस्तदुपजीवनेन तूष्णौकत्वं निरुतत्वं च प्राविहित मनूध प्रशंसति- "प्णी न मित्यादिना । “प्पणी मिव हौति। लोके हि यहक्षादीनां मूलं तत् 'पणौ मिव हि' अदृश्यमानत्वात्। एतदेवोपपादयनि- "नो 'यति । 'न' 'उ' खस्नु 'अत्र' मूलविषये शब्दव्यापारो ऽप्यस्ति, दूरे दृष्टिविषयत्वम् । अतो मूलभूताधारस्य लौकिकमूतवत् राणौकत्वं युक्त भित्यर्थः ॥ १० ॥ "मन्त्रेणेति । “वाग्धि मन्त्र इत्यादि । वागिन्द्रियमाध्यत्वात् तदाताको मन्त्रः । मा च वाक् 'शौर्णः' उपरि ताल्वोटपुटादि- व्यापारेण शब्द मुञ्चारयति, अतो वागात्मकस्य 'यज्ञस्य' 'शिरः- श्रुतौर श्राघारमम्बन्धो युक्त इत्यर्थः ॥ ११ ॥ प्राविहितयोरामोनस्थितयोरपि मूलभिरखोपजीवनेन प्रांमा क्रियते-- "श्रामौनस्त मित्यादिना । "निषल मिव हौद मिति । 'दर्द' वृक्षादिमुलं "निषष्म 'मिव हि' एकत्रोपविष्ट मिव हि भवति , खातत्वेन चाञ्चच्यविरहात् । अतो मूलभूतस्याधारस्यामन- १-रव तीयकण्डिकादिकं हरव्यम् (३.५, ३.८ पृ.)। -इदैव पञ्चमण्डिकादिक दृश्यम् (३.५, ३.८४.)। ३-- "शिर'-स्तुतो'-इति । -इहैव सप्तमौ कण्डिका द्रश्या ।

·(४५. ना.) । प्रथमकाण्डम् । ३११ घाबन्धो युक्त इत्यर्थः । “तिष्ठतीव हौद मिति । 'हि' यतः 'इदं' मनुष्यादौनां 'शिरः' 'तिछतीव' अस्तौति, स्थितिक्रियाविशिष्ट मिवोर्द्ध मिव दृश्यते, अत: शिरसंस्तुतस्याधारस्य तिछता क; निष्पादनं युक्त मित्यर्थः ॥ १२ ॥ एव माघारयोः प्रतिनियतधर्मान् विधाय अनुष्ठानक्रम माह- "म सुवेणेति। पूर्वाधारानन्तरं, नोत्तराघारः, अपि तु “अग्नि मनौद्” इति श्रामौ4 प्रति मग्नेषं भूयात् । तस्य चाय मर्य:- हे 'मौत' श्रामोध! पाहवनौयाख्यम् 'अमिं' 'मम्मृट्टि' भमार्जनं कुर्विति ॥ विधिसितस्य सम्मार्जनस्याघारानन्तर्य मुपपादयति-- "यथेति । अनडुछः स्कन्धदेशे 'यथा' 'धुरम्' युगधुरम् 'अध्यहेत्' योजयेत्, एव ममौ धुरोऽयूइन मेव पूर्वाधारहोमेन क्रियते । अस्मिन्बर्षे लोकमसिद्धि माह "अध्युह्येति । 'हि' यतः रथादिवहने अनडु- दश्वादिकं योज्यमानास्तदीयस्कन्धस्योपरि • युगधुरम् 'युह्य' पश्चात् पाशेः 'युचन्ति' बध्नन्ति । अतो धुरोऽध्युहनस्थानीयः पूर्वा- धारहोम इत्यर्थः ॥ १३॥ प्रमिसम्मार्जनं विधाय प्रशंसति- "अथेति । 'एनम्' अग्निं इविर्वहनाय समार्जनेन युनझौत्यर्थः। सम्मार्जने धर्मविशेषं विधत्ते- "परिक्राम मिति। परिक्रम्य-परिक्रम्य तत्तत्परिधिदेशं गत्वा तदनु- मारेणाग्निं 'सम्मार्टि'। अत एवोक्तं कात्यायनेन- "अमत्रहनरनु- १- का. श्री. सू० ३.१.१२ । प्रभापतिर्देवता, न स्वाहाकारामाद ।

·३१२ ॥ शतपथब्राझयम्। (३म. मा.) परिधि सम्मायने वाजनिदिति चिस्त्रिः परिकामम्"- इति । नवापि लोकप्रमिद्धि मुदाइरति- “परिकामं हौति । एकैकस्मिन् परिधी समार्जनस्य चिरातिं विधाय प्रशंसति- “त्रिस्तिरिति । "नित्यवीमयोः" इति दिर्वचनम् ॥ १४ ॥ विहितं सम्मार्जन मनूध मन्त्रं विधत्ते- “म सम्मार्टीति । मन्त्रस्याभिप्राय माह- "यज्ञं बेति। यज्ञमाधनत्वाद्धविरत्र यज- शब्दाभिधेयम् । यजमाधनं हविर्लक्षण मन्नं देवेभ्यो 'वक्ष्यन्त' वहन करिष्यन्त मिति, “वाज सरिथ्यन्तम्"-तिपदद्दयस्यार्थः। 'वाज- जितम्'--इत्यस्य व्याख्या 'यजियम' इति । वाजं यजमाधनं सविलक्षण मन्नं जयतीति 'वाजजित्'; तथाच 'यज्ञ' यजमाधनं विरहतीति 'यजियम्' इति शब्दार्थः सम्पद्यते ॥ उपरिष्टात् मम्मार्जनं विधत्ते- "अथेति । परिधित्र यानुमारेण परितोऽमिं मम्मृज्य, तदनन्तरं अग्नेः 'उपरियात्' 'पणौँ' 'निः' सम्मज्यात् । तदेतत् स्तौति- “तद्यथेति । 'तत्' तथा मति 'यथा' खलु लोके युगधुरे अनवाई संयोज्य, 'प्रेहि' प्रगच्छ, वोढव्यं भारं 'वह' इत्येवं वदत् 'कशया' ताड़नेन "मानेत्' प्रेरयेत् । एवं कायोपक्षेपण मेव तदुपरि मम्मार्जन मित्यर्थः । स्पष्ट मन्यत् ॥ सौवमुग्याधारयोर्मध्येऽनुष्ठानं मम्मार्जनस्य प्रशंसति- "तय- दिति। मनोवाक्मंस्तुतयोरनयोराधारयोर्मध्ये सम्मार्जनस्य करणात १- दा. सं. २.७.१ । एतन्मन्त्रम्य महौधरकृतं भाष्यं द्रव्यम् । २- का. श्री. सू. ३.१.१३ । सम्मानेन विरमसा मुच्चसं करोति । १- पा ९.८.१.४।

·(७. वा.) ॥ प्रथमकाण्डम तावधाने सति 'मनश्श वाक् च' एतदुभयं ('ममान मेव') समानविषयं समानाश्रय मपि 'नानेव' भिन्न मिव भवति ॥१५॥ ६॥ [४. ४.॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनमतपथनाहाणभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ ॥ इति प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठकः समाप्तः ॥ १- एतसिन् ब्राह्मणे पूर्वाधारम्य, ततोऽमिसम्माजनस्य च विधिः । तनेयं पद्धतिः।-घवेणाज्यस्याल्या याज्य ग्रहौत्वा उत्तरं परिधि मन्नवहत्य प्रजापतिं मनसा ध्यायन् अमेहत्तरप्रदेश ऋजु दोध सन्ततं प्राचम् "इदं प्रजापतये"-इति पूर्व माधार माघारयति । ततोऽमौधे स्फ्य मिसनहनं च समर्पयन् “मि मनोत् सम्मति" इति व्यग्रौधं प्रेष्यति । ततोऽनोत् स्पयं सव्ये सहीत्वा यनिं प्रदक्षिणीचन्य दक्षिण- परिधिसन्निधौ स्थित्वा प्रसन्नहर्नर्दक्षिणपरिधिमाघेऽमिं विप्राक सम्मार्टि। तब "यमे वाजजित्" इति सकृत्, विस्तूष्णीम्। एव मेव मध्यमपरिधिपायें, उत्तरपरिधिपायें चेति । इतोऽनन्तरं क-पुस्तके “काण्डो १२८"-इति, ख-पुस्तकेऽमि तथैव, च पुस्तके तु "कलिकासमा १२०"-इति। वस्तुतोऽत्र प्रपाठक घटस ब्राह्मणेषु सर्वकण्डौ-सालनया १२८ एव सङ्ख्या लभ्यते । तद्यथा-वा• १४ क-२ वा. १६ क.-३ ना• 8 क- बा.१४ क.-५वा २२ कः-६ वा. १५ क.-१२८ क..

·३१० शतपथवाझयम्। (प्र.मा.) अथ चतुर्यप्रपाठके प्रथम ब्राह्मणम्, अपि वा चतुर्थाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ सु सुचोत्तर माघार माघारयिष्यन् । पूर्वेण सुचा- वञ्जलिं निदधाति नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्य हुति तुद्देवेभ्यश्चैवैतुत् पितृभ्यार्विच्चं करिष्यन्निहुते सुयुमे . मे भूयास्त मिति सुचावादत्ते सुभरे मे भूयास्तं भुर्तु ब्बा शकेय मित्येवैतदाहास्कन्न मधु देवेभ्यः श्राज्य५ सुम्धियास मित्युविक्षुब्ध मद्य देवेभ्यो यचं तनवा 'इत्येवैतदाह ॥ १॥ अविणा विष्णो मा त्वावक्रमिप मिति । यज्ञो वै विष्णुस्तस्मा एवैतनिहते मा त्वावक्रमिप मिति ब्बसुमतौ मने ते छाया मुपस्थेप मिति साधी मने ते छाया मुपस्थेप मित्येवैतदाह ॥२॥ विष्णो स्थान मसीति । यत्रो वै विपणस्तस्यैव घेतदन्तिकं तिष्ठति तस्मादाह विष्णो स्थान मसीतीत ·(व्य• पना.) । प्रथमकाण्डम् ॥ ३१५ ऽइन्द्रो वीर्य मवणोदित्यतो होन्द्रस्तिष्ठन् दक्षिणतो नाष्ट्रा रक्षास्यपाहंस्तुस्मादाहेत हुन्द्रो ब्वौर्य मकृणो- दित्यूर्टोऽध्वर ऽस्थादित्यध्वरो यच ऽज: यज्ञ ऽस्थादित्येवैतुदाह ॥३॥ अग्ने व्वोचं ब्वेर्दूत्य मिति। उभुयं व्वा एतुदग्नि- दे॒वाना होता च दूतच तुदुर्भयं विद्धि युद्देवाना मसीत्येवैतुदाहुावतां त्वां द्यावापृथिवौ ऽअव त्वं द्यावा- पृथिवी झुति नाच तिरोहित मिवास्ति स्विष्टाद् देवेभ्य दुन्द्र श्राज्येन हविपाभूत् स्वाहेतौन्द्रो वै यजुस्य देवता तस्मादाहेन्द्र श्राज्येनेति ब्वाचे वा ऽस्तु माघार माधारयतीन्द्रो व्वागित्यु वा ऽआहुस्तस्माडेवाहेन्द्र ऽअाज्येनेति ॥ ४॥ अथासस्पर्शयन्सुचौ पर्येत्य। ध्रुवया समनन्ति शिरो वै यज्ञस्योत्तर अाघार ऽआत्मा वै ध्रुवा तुदा-. त्मन्येवैतच्छुिरः प्रतिदधाति शिरो वै यज्ञस्योत्तर आधारः श्री शुिरः श्रीहि वै शिरस्तुस्माद्योऽईस्य श्रेष्ठो भुवत्यावमुष्याईस्य शिर हत्याहुः ॥ ५ ॥ • युजमान र ध्रुवा मुनु । योऽस्मा ऽअरातीयति सु ऽउपभृत मुनु स युद्धोपभुता समञ्ज्याद्यो युजमानाया- ''मि । त्यभयं'-इति ग। . .

·शतपधव्राह्मणम्। (प्र. वा.) रातीयति तस्मिच्छ्रियं दध्यात् तद्युजमान एवैतच्छ्रियं दधाति तस्माद् ध्रुवया सुमनक्ति ॥ ६ ॥ स सुमनक्ति । सज्योतिपाज्योतिरिति ज्योतिर्वा ऽद्भुतरस्या माज्यं भवति ज्योतिरितरस्यां ते येतदुभे ज्योतिपी सङ्गच्छेते तस्मादेवर सुमनक्ति ॥ ७॥ अथातो मुनसश्चैवु ब्वाचुश्च । अहं भद्र उदितं मनश्च ह वै ब्वाक् चाहं भट्ट ऽजदाते ॥८॥ तुध मन ऽउवाच । अहु मेव त्वच्छ्रेयोऽस्मि न वै मया त्वं किश्चनानभिगतं व्वदसि सा यन्मम त्वं कृतानु- करानुवर्मास्यडु मेव त्वच्छेयोऽस्मौति ॥ ६ ॥ ग्रंथ इ व्यागुवाच । श्रहु मेव त्वच्छ्रेयस्यस्मि । यदै त्वं व्येत्याहं तद्विजपयाम्यह सुझपयामीति ॥ १० ॥ ते प्रजापतिं प्रति प्रश्न'. मयतुः। स प्रजापति- मनस ऽण्यानुवाच मन एव त्वच्छेयो मुनसो वै त्वं कृतानुकरानुवासि श्रेयसो वै पापीयान् कृतानुकरो- ऽनुवर्मा भवतीति ॥११॥ मा ६ व्याक् पुरोक्ता बिसिमिये। तस्यै गर्भः पपात मा छ व्याक् प्रजापति मुवाचाहव्यवाईवाई तुभ्यं भूयासं यां मा परायोच इति तुम्माद्यत्किञ्च प्राजापत्यं • 'तिप:-इति प (पक्षपोमावति डा. देवरा)।

·(य. पूजा.) प्रथमकाण्इम्॥ यन्ने क्रियुत ऽउपाश्वेव तत् क्यितेऽहव्यवाड्ढि* ब्लाक प्रजापतय ऽासीत् ॥ १२ ॥ तुबैतद्देवा.। रेतश्चर्मन् वा यस्मिन् वा बभ्रुस्लव स्म पृच्छन्त्यत्रैव त्याइदिति ततोऽधि' सम्बभूव तस्मादु- प्यानेय्या योपितेनुस्व्येतस्यै हि योपायै व्वाची देवताया ऽरते सम्भूताः ॥ १३ ॥१॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [४.५.] ॥ अथ सुच्यापारस्य प्रयोग प्रतिपाद्यते- “म खुचेत्यादिना । "पूर्वण सुचाविति। जुहपटनो पूर्वभाग इत्यर्थ । ममन्त्रकस्या अनलिनिधानस्य प्रयोजन माह- "तद्देवेभ्ययेति । 'पार्विज्य करिय्यन्' तदतिफममनित मपराध नवमस्कारेण 'निम्हते' शमय- तीय। ममन्चक जुझपमतोरादाम विधत्ते- “सुयमे इति । एतस्य 'त्यवादिन-रति क, ख छ। + हर्मन् वान्यस्मिन्' इति सास-सम्मत । 'व'-इति च याठा, हा वैधरेल बजपुस्तकेषु च । 5 सायणाचार्यमतेऽत्रैव धतुर्षाध्यायपरिसमाभिः । १- तन मनन-दा.स.२० २। काल्यो सू. ३ १.१५॥ पालिकरणस्यावाददक्षियम्यो दितीय मन्नान मुशान करोति मधा पिटभ्य इति (वा. स.१.३) मनोरा -इति च तत्र प.। २- बा.स.२० । काः यो• सू.३११ । "तमा ·३२० शतपथब्राझणम्। (प्र. वा.) "-इति दकारस्य रुत्वे वेरिति रूपम् । दम मर्थ मार- "उभयं वा इत्यादिना । 'देवानाम्' अर्थ प्रात्मनो यद् दूतलं . होहवं च अङ्गीकृतवान् 'असि', 'तत् उभयं' 'विद्धि' जानौ- हीत्यर्थः । “अवतान्त्वेत्यादि निगदसिद्धम् । अन्तिम भाग मनूध थ्याचरे- “स्विष्टकदिनि । 'देवेभ्यः' देवाना मर्थ सोऽग्निः 'खिएकत्' गोभनयागस्य कर्ता। हे अने। वं यस्मादेवं भवमि, तस्मादनेन 'श्राज्येन इविषा' आङतेन 'इन्द्रः' मजनः 'प्रभूत्' भवतु, 'खाहा' स्वाहत मिद मान्य मस्तिति मन्त्रवाक्यार्थः । “इन्द्रो वै यज्ञस्येत्यादि स्पष्टम् ॥ ननु "मनसे चैव वाचे वेति . द्वितीयाघारस्य वाग्देवतार्थले मागामातम, तदिन्द्रार्थत्वे विरुद्यत इत्याशय, तयोस्तादात्म्य माइ- "इन्द्रो वागित्यु वा पाहुरिति । वाच रद्रेण व्याहतत्वात तत्तादाम्यम्। अत एव तैत्तिरीयके “दमा नो वाचं व्याकुर्वित्युप- म्याग्नातम्- “ता मिन्द्रो मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोदिति । एषा प्रसिद्धिरप 'वे'-मम्देन छोत्यते । “तस्मादेवा इति । वाच इन्द्रस्य भेदाभावादपौत्यर्थः ॥ १-पा.सू.८.२.०५। एतत्युवाहायस्य प्रथमकण्टिकायाम् (२. ए.)। ३--ते. सं०६. 8. ०.५- "वाग वै परायथ्याशतावदत्, ते देवा इन्द्र मनुश्न मां नो वा याकुदिति, मोऽमवोद वरंग, मयं वैष वापये च स पक्षाला इति, तमादन्द्रदायवः स रचने, तामिन्द्रो मध्यतोऽन्य व्याकरोन, तस्मादियं व्याहता वाचते"-इति ।

·(घ. ५द्रा.) प्रथमकाण्डम्। ३२१ अस्य मन्त्रस्य लिङ्गमिटुं होमे विनियोग मसूज्यत् कात्या- .यंन:-- "इत इन्द्र दति जुहोतीति ॥ ४ ॥ होमानन्तरं प्रत्याक्रम्य ध्रुवासमञ्जनं विधत्ते- “अथेति। “भुव- चंति । ध्रुवा मित्यर्थः । तदाह कात्यायनः-- "असंस्पर्शयन्सुचावेत्य जुका ध्रुवार समनौति । तदेतत् समञ्जनं प्रशंसति- "गिरी वा इति। उत्तरापारस्य यजशिरलं प्राक् प्रतिपादितम् । भुवास्य- म्याज्यस्य सर्वयजसाधारण्यात् यनस्य मध्यदेह एव ध्रुवा'; आधार- मेषस्य तम्यां ममन्ननात् 'गिरः' एव नगिमत् 'प्रमिदधाति' इत्यर्थः । याशिरस्त मुपजीव्य श्रीरूपत्वेन प्राधारं प्रशंमति- "पिरो वा इति। मिरमः श्रौत्योपपादनम्- "श्रीहि वै"-दनि । 'हि'- गम्दधोतितां प्रसिद्धिं छोके श्री मिति शिरस्त्र व्यवहारेणा- विष्करोति । "तसादिति। 'अईस्य' देशभागस्य यामादेः 'यः ठो भवति', 'अमुव्य' पामादः 'प्रमो' देवदत्त: 'गिरः' इति' सौकिकाः कषयन्ति । अतः भिरमः श्रीरूपत्वम् । ५. किं तत इत्याह-- "यणमान एोयादिना । 'ध्रुवा मनु' अनोः कर्मप्रवचनीयत्वम्, “कर्मप्रवनौययुके"-इति दितीया ध्रुवाभागो यशमान इत्यर्थः । 'गो' यशमानाय 'यः' 'धरातीयति' परातिः १- का यौसु. ३... १ ("जुहोत्तराधारम्")। २- का• यौ• सू. ३.२.२ । २- पुरतारिवायाये पसे आप सादमी कणिका प्रयच्या (२.१.)। 'घnt-यम्यवाय 'मध्यरे-ति हता। ५- पा.सु. १.४.५ ·२१९ शतपथब्राझमम् । (8प्र.पा.) मन्त्रभागस्य विवचित मर्थ माह- "सुभरे इति । सुष्ठु मनुनियन्तु भर्नु शकये 'सुयमे' हे जुहूपनौ! युवा मौदृश्यौ 'भूयास्तम्' । 'भर्नु वा शकेयम्'-इति तात्पर्याईकथनम् । मन्त्रस्य द्वितीय- भाग मनूध व्याचष्टे- “प्रस्कन मन्येति । यत् जुहूपमती स्थित माज्यम्, तत् 'अस्कनं' यया भवति तथा 'सम्भियासम' सम्मत्त शको भूयाम मिति मन्त्रवाक्यस्यार्थः। तदिद माह- "अविशुध मधेति । श्राज्यम्य स्कन्दने हि यज्ञस्य विचोभः स्यात्, म च माभूदित्येवं प्रार्थत इत्यर्थः ॥ १ ॥ लिङ्गदेवातिक्रमणे विनियोग: मिद्ध इत्यभिप्रेत्य केवलं मन्त्र मनूध व्याचटं- “अहिणेति । वीरूपेण वैद्या भवग्यितो यज्ञोऽच 'विष्णु'-शब्देन विवक्षितः। दक्षिणतिकमवेलायां तम्यातिक्रमणका माभूदिति तदभावः प्रतिपाचते- हे 'विष्णो' इवोरुप पज! 'वा' वा 'मा पक्रमिपम अवजया त्वां नातिकमामि, अपितु होमाथे नवापराधो यथा न भवति तथैव सञ्चरदेशोनातिकमा- मौत्यर्थः। एनभिङ्ग कन्पित मेव विनियोगं कात्यापन: सूबयामाम- "दक्षिणातिक्रामत्यहि या विष्णविनि, परिधीनपरेण मक्षरः" इति। मुगव्याघारहोमार्य यद्दक्षिणतोऽत्रस्यानम, तदपि मन्त्रलिङ्ग- मिळू मित्यभिप्रेत्य तं मन्त्र मनूध व्याचष्टे- “वसुमती मिनि । १- दा• में० २.८ १ । पूर्व कागदकामातम्यैवापरामोऽयम् । २- वा. मं. ०, ८.२ । का. श्री. सू. ३.१.१८ । ३- का.चो. ग. ३१.१७ । सर्वार्थाऽयं समरो भीतराधारमाने । -या म.....

·(१५. मा.) । प्रथमकाण्डम् । રહે 'वसमती' धनवौ वासयोग्यां 'भाध्वौं त्वदीयो 'छाया' हे अमे। 'उपत्येषम् उपेत्य तिछेय मित्यर्थः ॥ २॥ मन्त्रीप मनूच व्याचष्टे- "विष्णोरिनि । “तम्येव होत दिति । यजात्मको हि विष्णुरित्या हवनौये निष्पद्यते। यच म्यिवा अध्वर्यहोनि, तब। नम्यानिक मिति नेदीयत्वव्यपदेशः । एतम्मिसिद्ध मवम्याने मन्त्रम्य विनियोगं कात्यायनः सूचितवान्- "वसमती मित्यवम्सायेति" इति। "इत इन्द्र इत्यादेः स्वाहान्तम्य मन्त्रस्य होमे विनियोगो लिङ्गभिड इत्यभिप्रेत्य तं मन्त्र भागमो नूधव्याचप्टे- “रत रन्द्र इति। 'हि' यमान श्रमिन् स्याने तिष्ठमिन्द्रः दक्षिणदिगवम्मितान् रामादीन् 'अपाइन्', श्रत कारणत् 'इत इन्द्री वीर्य मोदिति' मन्त्रभागे एन्द्रस्तुतिः। दिनीयभाग मनूय व्यापटे- “उद्धोऽध्वर इति । इन्द्रवीर्यण राक्षमादीनां याधितवान् निर्विलो 'यजः' ऊई प्रत्त दरयर्थः ॥ ३॥ भागामार मनूध प्याचष्टे- "ऋगे वेरिति । हे अमे! 'हो' होलकर्म ‘: मुहम्द । तथा 'दूत्यं दूतकर्म 'ये' युद्धख 'इति' मन्त्रापयार्थः । “विद गाने"-इत्यणाहान्दमो लइ मिपि १- का• यौ• ५० ३.१ १८ घामाभिमुख सिन्धा"-इतिहा। ए-था. सं.लिोसाध्यापोयामममिकायायधमा पारभ्य भयम. कमिमाया पाएमा पादयं मम । झा चौ. सू. ३.२.१॥ ५-१० सं० २.१.१॥ ५-पा.....। -पा.पा.प.५॥

·३२२ शतपयवाझयाम्। (४५० १बा.) शधुरिवाचरति, 'म:' उपभद्भागः । 'उपभ्ता'-इति द्वितीयार्थे तृतीया । स्पष्ट मन्यत् ॥ ६ ॥ विहितं समञ्जन भनूद्य मन्त्रं विधत्ते- “म समनकोतिर "सक्योतिषा ज्योतिरिति । मन्त्रगतब्योतिःशब्दवयस्यार्थ माह- "ज्योतिर्वा इति । ध्रुवापेक्षया 'इतरा' जुहः, तस्यां यत् 'श्राज्यम्', तत् हतौयान्तज्योति:शब्दार्थः; जुहपेक्षया 'इत्तरा' ध्रुवा, नस्यां यत् 'श्राज्यम्', तत् प्रथमान्तज्योतिःशब्दार्थः । एते चाज्यज्योतियो क्रमेण सूांग्ग्यात्मके, तदुभये समझनेन 'सगच्छेते' सङ्गते एवं भवत इत्यर्थः ॥ ७॥ प्राजापत्यस्य पूर्वाधारस्योपांशुलं प्रतिपादयितुं मनोवाम्यां कृतं संवाद मुपन्यमितुं प्रतिजानौते- “प्रथात इति । 'अथ'-शब्दोऽधि- कारार्थः ; 'श्रतः' परम्, 'अई भद्रे निमित्ते, अह मेव भद्रः, अह मेव भट्र इति स्व-खोत्कर्षविषये, 'मनगो वाचश्च' यदुनं वचनम्, नदधिक्रियत इत्यर्थः । न मेवेतिहाम मुदाहरति- "मनश्चेति । 'अहं भने' श्रात्मीयोत्कर्षविषये 'ऊदाते' विवादं चक्रतुः । व वः किति लिटि यजादित्वात् सम्ममारणम् ॥ ८ ॥ १-पा.सू. ३.१.८५ • जुद्धा प्रौवान्यमध्ये विन्दु पातयतीत्यर्थः । ५-- वा. स. २.६.२ । का यौ० सू० ३. २.२ । 8- "गच्छता मित्यध्याहारः । 'ज्योतिषा' ध्रुवास्थिताज्यरूपज्योतिषा सह 'ज्योति. बुद्धा सिच्चमान मान्यरूपं ज्योति संगच्छ- ताम्" इति मही' मा । ५.-- या. सू० ६.१.१५ ।

·(२.५.) ॥प्रथमकाण्डमा ३२३ . तत्र मनसो वाक्य मुदाहरति- "तद्धेति । श्रेयस्वकारण माह- “न वा इति । हे वाक् । 'स्व' 'मया' मनमा अविषयौकत 'किम्' अपि न वदमि', तो विषयौछत मेव वदामि । 'मा ब' 'मम' 'कृतानुकरा' मया यशात तदेवानु कुर्वतो 'अनुवमा' अनुगन्त्री भवमोत्यर्थ ॥६॥ अर्थतम्य प्रत्युत्तर माह- “श्रथ वागुवाचेति। हे मन । 'प्रह मेव' वत्त सकाशात् 'श्रेयमौ'। कुत , 'यत् वै त्व' यद्वस्तु त्व 'वेत्य' जानामि, 'अह तद विज्ञपयामि' तदन्तर्गतविषय परेषा विविध प्रतिपादयामि, तत् 'मतपयामि' मम्यक् जपयामि, प्रतिपादयामि । यतो विज्ञापन-मज्ञापन-साध्य ममैव अतस्वत्त श्रेयमीत्यर्थ ॥१॥ "ते प्रजापति मिति । एव विवदमाने 'ते' मनरा वाक् प 'मन्न प्रति प्रजापतिम्' 'एयत' जम्मत । च 'मनम एव' "अनु'कूलम 'उवाच। तदाक्य मुदाहरति- “मन एवेति । कृतानुकरवस्य निष्कर्ष हेतुत्व लोकप्रमिया दर्शयति- "यमो वा इति ॥११॥ मा हेति । एव प्रजापनिनीने मा' वाक् 'पराजितत्वेन 'उफ्रा', "विमिभिये विगतमाया भगवीर्या बभूव । तामात् पराभशत् तम्या वायो यो 'गर्भ' देवमनुष्यादीना मुत्पत्तिहेतु , मोऽपि 'पपात'। 'मा वाक्' पराजयेन सिषा मती 'प्रजापनिम्' 'उवाच उकरती। कि मिति । हे प्रजापते! 'तुभ्य महम्' 'अहव्यगइ स्यवहनम्य तभनव भूयामम', 'यो मा' 'पराजितलेनोमवानामि । धम्मादेव 'म' ·३२४ शतपथवाझगम्। {प्रा.) वाचोनाम, "तस्मात्' एव कारणात् यज्ञसम्बन्धि 'यत् किम्' अपि प्रजापतिदेवताकं कर्म, 'तत्' सर्व वाग्व्यापारविरहेण 'उपांश्वेव क्रियते' । 'अहव्यवाडि'-दति प्रागुकार्थस्मारणम् ॥ १२ ॥ म पतितो वाचो गर्भः कथ मामौदिति तदिदानी मनुसन्धत्ते- “तद्वैतदिति। 'तत्' 'इ' खनु 'एतत्' वाचः भकाशात्पतितं 'रेतः', 'चर्मन्' चर्मणि 'अन्यस्मिन् वा' यस्मिन् कस्मिंश्चित्पावे देवाः 'वयुः' धृतवन्तः । मृत्वा च 'तत्' प्रतिदिवस 'पृच्छन्ति'- "अचैव त्यादितौति । 'अब' अस्मिन् पाचे किं 'त्यस्त' एतन्ममिद्धं रेतः कथम्भूतम् ? विचारयन्त इत्यर्थः । “विचार्य- भानाम्" इति निः । यस्माद्देवैर्विचारितम्, 'नतः तस्मात् स गौ 'अनि सम्बभूव', अवैव त्यदित्यत्रिरिति शब्दव्युत्पत्तिरित्यर्थः। यतो गर्भाशयात् सृतो गर्भः अत्रिः सम्पन्नः, 'तस्मात्' सृतगर्भा रजखस्ता स्त्री नाम्ना 'आत्रेयौ'- इत्याख्यायते । तया योषिता' सह मम्भाषण दिकं कुर्वन् पुरुषः 'एनखो' भवति। तैत्तिरीयोऽण्या- वातम-"तस्मान्मलवदाममा न संवदेत, न महामौत"-दूति' । . . "वाक् च मनश्चयेता मई देवेभ्यो हव्यं वहामीति वागववीत्"-- इत्यादि चात्रोपाख्यान मानावम् तै० सं० २. ५. १५ । २-पा- सू० ८.२.६७ ३- "-व्यय राखला । स्खौधर्मिण्यविरात्रेयी मलिनी पुष्पवयपि"- इति यम. को. २.६.२०। मनुष्याख्याया कुलूकमद्देन तूक्तम्-"यायो घ रशसना ऋतुमातोयते, 'रजस्वला म्रतुखाता मायौम-इतिवमिठसरणात्" इति । - 8-ते. सं• २.५.१.५॥

·३२५ (य. पूबा.) । प्रथमकाण्डम्। ननु यम्या ग( चि' मञ्जातः, मैव वागाचेयी सर्वस्वीणं कथ मायौत्व मित्यत श्राह- "एतस्या इति। ('एतस्यै) स्त्रीरूपधारिण्या एतस्याः खलु वाग्देवताया ‘एते' लौकिका सर्वे गर्भा. 'मभूता'। गर्भाशयलवणे चर्मणि कृत रेतो हि गर्भात्मना परिणमति, तच वाक्यं बन्ध्येवेति सिद्ध सर्वासा माचेयौत्व मित्यर्थः ॥ १३ ॥५॥ [४. १.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये माध्यन्दिनमतपयत्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये पञ्चम बाह्मणम् ॥ . २- हि ब्राह्मणे पूर्वाधारोत्तराधार होमयोमन्यादीनि विहितानि । तत्रेयं पद्धति - जुहूपमतो पुरस्तात् थाहवनीय मपरेण भूमौ पुटाम्नलि निदधाति नमो देषेभ्य इति । ततो दितीय मवलि मुत्तामं करोति साहा पिटभ्य इति । माघापसथ मापि दक्षिणा- मुखता । सत उदकोपस्पर्शनम् । सत उमाभ्यां पाणिभ्यां शुई परि- ग्राम उपमतोऽयत स्थानीय, तस्या उपर्येव निधाय, सयमे म इति ते झुपटतावादायैवोत्याय पहिया विष्णविति सर्थन पादेन प्यनतोऽयतयाग्नितेन वेदेदक्षिमागं गछति । स च वसुमती मिति पठनोशानाभिमुखम्तिष्ठति । ततो अष्टपसतोरयतस्तथैव प्राची मवतार्य दक्षिापरिधिनिधि मन्यवहाय इतन्द्र इति उत्तराधार क्षुधोति । थोशमर मिन्द्राय नममेति प्याग । सत पररपरंपर्क मन्नेव दक्षियन पादेन घयतोऽयत प्रेरितेन प्रदा- गच जूझस्येमाम्येन प्रवास्य मान्य अव समाति मज्ज्योतियतीति ।

·३२६
॥ शतपथब्राझणम्॥
(प्र.१मा०)
वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हार्द निवारयन् ।
पुमोंचतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ४ ॥
ब्रह्माण्डं गोमहस्रं कनकहयातलापूरुषो स्वर्णगर्भम,
सप्ताधौन् पञ्चमौरौं स्त्रिदशतरुलताधेनुसौवर्णभूमौः ।
रबोसां रुकावाजिदिपमहितरयौ मायणि: मिङ्गणार्यो,.
व्याणगदिश्वरनं प्रथितविधिमहाभृतयुकं घटञ्च ॥
धान्याट्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतुलः स्वर्णजं वर्णमुख्यः,
कामीयं कृपावान् गुडकृत मजडो राजतं राजपूज्यः ।
श्राव्योत्यं प्राज्यजन्मा लवणज मनृणः शार्करं चार्कतेजाः,
रत्नाव्यो रत्नरूपं गिरि मकृत मुदा पात्रमासिजणायः ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीहरिहरमहा-
राजसाम्राज्यधुरन्धरेण मायणाचार्येण विरचिते माधवीये
वेदार्थप्रकामे माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथम-
काण्डे चतुर्थाध्यायः समानः ॥ ४॥

·(५च्य. १ा.) । प्रथमकाण्डम् । ३२७ [अथ पञ्चमाध्याये प्रथमं ब्राह्मएम् ] स वै प्रवरायाश्रावयति। तद्युत् प्रवरायाश्रावुयति यन्नो वा आश्रावणं यजु मभिव्याहृत्याथ होतारं प्रणा ऽद्भुति तस्मात् प्रवरायाश्रावयति ॥ १॥ सु इध्मसन्नुहनान्येवाभिपद्याश्रावयति। स यहा- नारभ्य यज मध्वर्युराश्रावयेद् वेपनो वा ह स्यादन्यां बाति माछेत् ॥२॥ तबॅके। ब्वेदेस्तीर्णायै बर्हिरभिपद्याश्रावयन्तीस्य वा शुकल मपच्छिद्याभिपद्याश्रावयन्तीदं वै किञ्चिद्यन्तु- स्येदं यज मभिपद्याश्रावयाम इति व्वदन्तस्तदु तथा न कुर्यादेतद् वै किश्चिद्यनुस्य यैरिधाः सुन्नदो भुव- त्यग्निः सम्मृजन्ति तदेव खलु यन्तु मभिपद्याश्रावयति तस्मादिधासनहनान्येवाभिपद्याश्रावयेत् ॥ ३ ॥ सु ऽआश्राव्य। यु एव देवाना होता तु मेवाने प्रणीतेऽग्नि मेव तुदनये चैबैतुद्देयेभ्यश्च निद्भुते यदहा- योनि प्रणीते तुदमये निहुने ऽथ यो देवाना होता त मुने मुणोते तुदु देवेभ्यो निहुते ॥ ४ ॥ सु आह! अग्मुिर्देवो दैव्यो होन्यग्निई देवाना 'थाहानिदेवा' सिगा ·३२८ ॥ शतपथब्राझणम्॥ (प्र.ना.) होता तुस्मादाहानिर्देवो दैव्यो होति तुमये चैवै- तुद्देवेभ्यश्च निहुते यदहाग्रेऽमि माह तुमुये निहते ऽथ यो देवाना होता त मुन ऽआह तदु देवेभ्यो निहुते ॥ ५॥ देवान्यक्षविद्वांश्चिकित्वानिति । एप वै देवाननु- विद्वान युग्मिः स एनाननुविहाननुधा' यक्षदित्येवै- तदाह ॥ ६॥ मनुपदरतवदिति। मुनुह वा ऽअग्रे यजेनेजे तदनु- कृत्येमाः प्रजा यजन्ते तस्मादाह मनुषदिति मुनोर्यज्ञ ऽहुत्यु वा बाहुस्तुस्माडेवाह मुनुपदिति ॥७॥ भरतवदिति । एप हि देवेभ्यो हव्यं भरति तस्मा- दरतोऽग्निरित्याहुरेय ऽउ वा इमाः प्रजाः प्राणो भूत्वा विभर्ति तस्मादेवाह भरतवदिति ॥८॥ श्रुथायं प्रणौते। पिभ्याश्चैवैन मेतद्देवेभ्यश्च निवेदयत्वयं महावीर्यो यो यज्ञं ग्रापदिति तुस्मादाय प्रणोते ॥६॥ परस्तावा॑क् प्रणोते। परस्ताड्याच्यः प्रजाः . 'चैत् देवेभ्यस'-इति च । + नित्येष'-इति ग + 'व्यनुथ्या'-इति ख, हा-वेवर-दृटे -पुस्तके । "दित्येष'-इति ग। || 'पृथयोत धिम्य-इति ग।

·(५च्या०) प्रथमकाण्डम् । ३२ प्रजायन्ते ज्यायसस्पतय उ चैवैतनिहुत इदर हि पुितैवाग्रेऽथ पुत्रोऽथ पौवस्तुस्मात् परस्तावा॑क् प्रह- णोते ॥ १०॥ सु ऽवार्येयु मुक्त्वाह। ब्रह्मखदिति ब्रह्म ह्यग्नि- स्तुस्मादाह ब्रह्मखदित्या च व्वक्षदिति तद्या एवैतु- देवुता ऽश्रावोढवा हि ता एवैतुदाहा च वक्ष- दिति ॥ ११ ॥ ब्राह्मणा अस्य यजुस्य मावितार इति । एते" वै ब्राह्मणा यजुस्य प्रावितारो येऽनूचाना एतु ह्येनं तन्वत ऽएतु ऽएनं जनयन्ति तुटु तेभ्यो निहते तुम्मादाह ब्राह्मणा ऽअस्य यजुस्य प्रावितार इति ॥ १२ ॥ असौ मानुप ऽइति। तुदिमं मानुप होतारं मुस- णीत होता हैप पुरातहि होता ॥ १३ ॥ स प्रत्तो होता जपति । देवता उपधावति यथा- नुधा देवेभ्यो ब्वपदकुर्याद् युथानुथा देवेभ्यो हव्यं व्बहेद् यथा न हलेदेवं देवता ऽउपधावति ॥ १४ ॥ तुब जपति । एतत्त्वा देव सवितणत इति तत्स- वितारं प्रसवायोपधावति स हि देवानां प्रसविताग्नि होवायेति तुदग्नये चैवैतुद्देवेभ्यश्च निहते यदहाऽग्नि 'इत्येते'-इति म। + 'जपत्येतत्त्वा'-इति ग। 43 ·३३२ । शतपथब्राह्मणम् ॥ (प्र. वा.) पिष्टं मा मा हिसिष्ट मेषु वां लोक इत्युदड्डेजत्य- . न्तरा वा एतुदाहवनीयं च गार्हपत्यं चास्ते तदु ताभ्यां निहते मा मोदोपिष्टं* मा मा हिसिष्ट मिति तथा हैन मेतौ न हिरस्तः ॥ २५ ॥ अथाग्नि मौक्षमाणो जपति । विश्वे देवाः शास्तुन मा युथेह होता तो मनुवै युन्निपद्य । गु मे व्रत भाग- धेयं यथा वो येन पथा हव्य मा वो बहानौति यथा येभ्यः पक्वा स्यात् तान् ब्याहुनु मा शास्त युथा व ऽथाहरिष्यामि यथा वः परिवेक्ष्यामीत्येव मेवैत- द्देवेषु प्रशासन मिच्छतेऽनु मा शास्त युधा वोऽनुया व्वषट्कुर्या मनुष्या हव्यं बुहेय मिति तस्मादेवं जपति ॥ २६ ॥२॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [५. १.] ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यम्य नियमितं वेदा यो वैदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ ५ ॥ चतुर्थ मामिधेन्यादिराधारानः प्रदर्शितः । प्रयोगः, पञ्चमेऽथामिान् प्रवरादिनिरूप्यते ॥ • 'भोदोविए-इति च च-पुस्तके । 1 ३२८.t-टोपनी एव्या ।

·३३३ शतपथब्राझणम् (प्र. वा.) . पद्यात् पक्षानरं निर्दिदेश-"दामचाहनान्यादायोश्रावये त्याचा- स्तश्रौषडित्यमोद वेदिबहिरिभशकल मपच्छिके"-दति ॥ ३ ॥ अथ देवहोतरमेवरणं विधत्ते- "म आश्राव्यति। 'ये' श्रर्षिय- होटवरण-मानुषहोमवरणाभ्यां पूर्वम् । देवहोतारं विभिनष्टि- "अग्नि मेवेति ॥ वरणस्य प्रयोजन माह- "तदमय इति । 'निहते' "नि+ ङः अपनये”। अपनेतव्यश्चाच तदसत्कारप्रयुकोऽपराधः । तस्य क्रिय- माणवादनेनिहवः । कथं देवानां निहवः स्यादिति तं प्रकार विभज्य दर्शयति- "यदहाऽग्नि मित्यादिना । अग्नेर्देवकोटवेन देवसम्बन्धात् तदरणेन तेषा मपि निजव इत्यर्थः ॥ ४ ॥ अच मन्त्रपाठ एवाग्रेर्वरण मित्याह- "म आइति । तथैव कात्यायनोऽप्याह- "अथ प्रहणौतेऽग्निर्देवो दैव्यो होतेत्यादिना । । ९- "ब्रह्मन् प्रवरायाथावयिथ्यामौति ब्रह्माण मामव्य च्याशावय- योश्रावय-श्राव्य-योमानावयेति वा श्रावयति"-इति याप औ• सू० २. १५.३। यत एव ते.-सं०-भाष्ये घाह सायण'- ""याश्रावय'-इत्यय मेव पाठोऽत्रयः (तैत्तिरीयशाखीयः); 'यो- श्रावय, थावय, योमायावय' - इति च वयं भावान्तरोयम्"- इति (ले० सं० १.६. १९..। २- का. श्री. ३. २. ३, ४, ५ सूत्राणि । १- अदा. या० १.७२ धातुर्निपूर्व इत्यर्थः। 8-का. श्री. सू. ३ २.७॥

·३२६ 1 शतपथमाझणम् ॥ (प्र. खा.) .. "मनुस्वदिति । हतीयमन्त्रभागगतस्य 'मनुम्वत्'-पदस्य मां- मर्थलब्धोऽर्थ: "तदनुकृत्येत्यादिः। श्रय मर्थः।- यथा मनुः स्वकीये यजे देवान् अनुक्रमेणेप्टवान्, एवम् ‘इमाः प्रजाः' अपि 'यजन्ते'। तददमिरपि होता भूत्वा यजस्वित्यर्थः । तस्यैवाभिप्रायान्तर माह- "मनोर्यज इत्यादिना । 'दति'- भब्दोऽप्यर्थे, 'वै'-शब्दः प्रसिद्धौ। अस्मिन् परे 'मनुष्यत्'-दति "तत्र तस्येव"-इंति षष्ठ्यर्थे वतिः । यस्मात् 'मनोर्यज इति' 'आई' मर्वे जमाः, अतो मनोर्यागकर्तृत्वम् । मनोर्यज्ञ दवामिन् यजेऽपि देवान् यजन्वित्यर्थः । “नभोऽगिरोमनुषो वत्युपमध्यानम्”-इति' भ-मजया पदमज्ञाया स्वाभावः ॥७॥ "भरतवदितीति । भरतशब्दस्याग्न्यभिधायकत्वे वेधा व्युत्पत्ति दर्भयति- “एप होत्यादिना ॥ ८ ॥ यजमानस्थायवरणं विधत्ते- "अथार्षय मिति । 'अथ' दैव- होटवरणानन्तरम्, “अयम्' ऋषीणां मम्वन्धिनं त मध्वर्युः 'कृणोते' वरणं कुर्यात्, "अमुवदमुवत्" इति कौतयेत् । तत्प्रयोजन माह- "षिभ्यश्चेति । 'यः' यष्टु मुपक्रान्तवान् 'अयं', यजमानः गारीरयुताध्ययनमम्पच्या हि महामामर्थ्यवामित्येतदमुवदमुबदिति पुरातनप्रमिऋषिदृष्टान्तेन गम्यते, अतस्तेभ्योऽस्य यजमानस्य सामर्थ्य १-पा.सू. ५.१.११६ । २-पा० १.४.१८सू वा.३१ ३- "अमुवदमुवदित्यत्र सर्वनामस्थाने यजमानसम्बन्धौनि मूईनभूतानि, परसात् पिटस्थानीयादर्वाचिपिट-तत्पुत्र-तत्यौत्ररूपाणि घोणि याः- याणि पेरपत्यानि रणौते"-इति कायौ• ३.२.२ सू०मा०प० ।

·(५च्य मा.) प्रथमकाण्डम् । ३३० मावेदितं भवति । अचान्वाधाने देवतापरिग्रहात तत्सविधानं सिद्ध मित्यभिप्रेत्य 'कृषिभ्यौवैन मेतद्देवेभ्यश्च'-इत्युक्तम् ॥६॥ विहित मर्षियवरण मवरोहण कर्तव्य मिति विधत्ते- "परस्तादर्वागित्यादिना । “ज्यायमस्पतय इति । 'न्यायान्' वृद्धः, पूर्व मित्यर्थः, तस्य पतिः ततोऽपि ज्येष्ठः, पूर्वपुरुषः । प्रत्येकविवक्ष- चैकवचमप्रयोगः; यः पूर्वः-पूर्वः नौ-तस्मै, तत्तन्नामयहणेन निझवं कृतवान् भवतीत्यर्थः ॥ परस्तादम्वरण मुपपादयति-- "दं हौति । पिता, पुषः, पौत्रा-दत्यनेनैव क्रमेोत्पत्तिरिति यत्, 'इदं हि लोकमिद्धमः अतस्तदनुसारेण पार्ष वरणेऽपि पूर्वपूर्वपुरुष मारभ्य भक्ति मेव थुक मित्यर्थः । तथाच कात्यायनः प्रवराभिधानसमये अवरोह- क्रमेणैव वरण माह- "भरावच्यवनवदप्रवानवदौर्ववज्जमदग्निव- दिस्यादिना ॥१॥ "म आर्षय मिति। प्रवरमेषस्य प्रथमभाग मनूध थ्याचष्टे- "प्रमादिति। 'पद्म' परिवढं कमी, तत्साधकलाद 'अमिः' अपि 'मह' स यथा प्रावति, तदित्यर्थः । "श्राप वचदिति । 'या एव देवताः' 'श्रावोढुम' प्राहातम "अनि मन पावह"-इत्यादिना 'पार' पोता, 'ता एव' श्रावविति ॥११॥ तामन्यवाक्य मार- "माधण इति । पाङ्गवेदाभ्यायिनः 'अमू- सानाः' '' मन्ति, त एवाच 'माधाण'-गदाभिधेया खिनः, ते "बधा परिसर सर्वता"-रति निक्ष. १ ३.५। 43 ·३४. । शप्तमधमाक्षणम्॥ (8. मा.) वैश्वानरशब्दस्याग्नौ मसिद्धेशाभिमत मर्थ माह- "संवत्सरो वा इति। "संवत्सरो वै प्रजापतिः" इतिश्रुतेः संवत्सरस्य प्रजापतित्वम् ; तस्यैव सकलमनुथ्योत्पादकत्वेन सम्बन्धात् वैश्वानरत्नम् ॥ "प्रमे पूषविनिमन्त्रभागस्याभिप्राय माह- "अनुवध्यम् वा इति। होना मनुवाकयाः पठिष्यन्, याज्याभिः ‘यक्ष्यन्' च भवति'; 'तत् एतदनुवचनं यजनस्यैव 'एताभ्यः अग्न्यादि-देवताभ्यः' निह- वाय भवति । प्रघ वद, म च यजेति प्रवचनयजनयोस्तेयारोपः। इम मेव मिति विघदयनि- “यूथ मिति ॥ १ ॥ "वसूना मिति । रातिर्दानम, तस्या भवेम; धनं लभेमही- व्यर्थः । “रुद्राणाम् उर्वाथाम्" इति। उरुवे तेषां चन्महत्वम, तस्मिन् स्यामेति सम्बन्धः । स्वादित्याः' तेषा मुपमदमेन समोता: आदित्याः वयम् ‘अदितये देवमा, एतनामिकायै देवतायै वा 'अनेहमः' अपापिनः, अनपराधिनो भयेम, अथवा दितिः खण्डनं नाम, मदभावाय चिरकासनौवनाय भयेमेत्यर्थः ।। अच भाविवक्षया "चया देवाः" इत्युक्रम, पृथक् पृथक मानापाः पर्यवमितं फन माह- "एतेषा मिति ॥१०॥ मन्मभागे विनयभूतस्य वाक् मन्दस्य अर्चे 'उद्यामम्' इत्यप वदिधातुनेद उपात मित्यभिप्रेत्य तदिशेपणभूतं 'जुटाम'-इति पदं क्रियाविशेषणातया च्यापटे- “जुटा मित्यादिगा । देवतोऽपि वदिरुवारणाय वते । कि मनेन वारी जुटवभार्थम- चति सदुपपादपति- "तहीति । 'यो जुएम्' 'अनुप्रयत्' अनु- २- निद....१,२, १९.६.१,२। 2. प्रा.१२..॥

·(५ध वा.) । प्रथमकाण्डम् । ३०१ भूयात्, 'नत्' तदीयं कर्म ‘समृद्धम्' इत्यर्थः । ब्रुनो लेश्यागमः । एव मुत्तरवाक्ययोरपि योजना ॥ १८॥ 'ब्रह्मभ्यः' इति ब्रह्मशब्दस्य ब्राह्मणजातिरर्थ इति व्यापटे- "जुटां ब्रह्मभ्य इति ॥१६॥ "जुष्टो नरामायेति। यथा मर्वेऽपि नराः 'आ' सर्वतः जमन्ति, तथाविधांसनाय 'जुष्टां' मिया मित्यर्थः । अत्र साधारण्येन नराणां यो जोष आशंसितः, स युग एवेत्याह- "प्रजा वै नर इत्यादिना । म केवलं तद्धि होनशाना मेव संलापोऽपेक्षितः, अपि तु यो जुष्टां वाचं जानाति, यय न, म मरेप्ययं माधुः उकवा- मित्येवंरूपया वाचा 'विसृज्यन्ते' उघार्यन्ते नदेव ममृद्ध मित्यर्थः । इमानि मन्त्रवाक्यामि व्याख्याय मृगात्मक मन्त्रं व्याख्यातुं साकल्येनानुवदति- “यदद्येति। मन्त्रस्याय मर्यः।- 'होटवर्य' होलवरणे निमित्तभते मतिर 'यत्' 'चतुः' अङ्गम् ('जिज्ञ) अंशोपरोधेन कुटिलं ('परापतत्') सनिपतेन्, 'तत्' विशेषण द्रष्टा 'अमिः' पुनराभरत । चक्षुर्वप्रधामं होत्रस्थाशं यदृष्ट भभूत्, तदमिः समादधासिनि तात्पर्यार्थः । मन्त्रस्य तात्पर्याय मदर्शाते- "यवेत्यादिना। पुरा 'धाम् अग्रे अनौन् होपाय' स्तवन्तः, 'ते' 'माधवन्' प्रगता मया अभवन् ; 'एवम्' इदानी 'मे' मदन -धा• थदा उ.पा.३.४.० २.१... सू.। ५- 'पोदय-इति . सं. १. २१.५। "रोत्रा प्रियत इति रोयो यति तत्र सा. मा. ।

·२१८ । शतपथमाक्षणम्। (म.वा.) 1 'मावितार' कर्तारः। प्रवतिरच क्रियावचनः । "तम्बते"-इत्यस्य तात्पर्याभिधानं 'जनयन्नि' इति । यस्मादेतद्भागपाठात् तेभ्यो मिळवः तो भवति, तस्मादयं मन्त्रभागः पठनीय इत्यर्थः ॥ १२॥ पायवरणानन्तरं मानुपहोमवरणं कर्तव्यम्, तत्र मन्त्रपाठ एव सदरण मित्याह- "साविति। 'तत् तेन "अमौ"-दतिमन्त्रपाठम। प्रमाविश्यप होतुर्माम प्रथमान्तं निर्दिभेत् । तथाच कात्यायनः-- "अमौ मामुप इति चोदनामयणम्" इति। 'अहोता'-इति छेद । एतईि' एतस्मिन् मन्त्रस्तपणे वरणे मति ॥ १९॥ १- काश्री. सू. ३. २. १२। यम्यैव सृत्ती याचिकदेवेग दि विदितम्य छात्नस्य प्रवरमन्तस्यैव मर्थ कृत -यमि' पर्य'देवा, न मामुषः, न भूतमात्र मचेतमम् । 'दैय्या' देवैरपि पुरस्कृत सम्भावितति । 'होता' साधुजाता। य ईदृशो होता, स. 'देवान' 'यक्षत्' यजतु, ('या च वक्षत्') थावहतु च । त मई पोतारं वणे इत्यर्थः । 'विज्ञान' नानाना । या यत्र च यथो- नादौ संसारेऽभ्यतकर्मेत्यर्थः । कथम? चिकिवान्' पेतनावान, चविस्मरण मोल । सोऽधुनापि थामतः सन् 'मनुवन् मगोरिव । पथा स्वायम्भुवादेर्म नोयंशेऽमिना देवा दया, सथाम्यापि यजमानस्य यो यदित्यर्थ । “भरतवत्' भरतो मानवी वर्षाधिपति', तस्खेव । वसिष्ठादियंगमागम्य पूर्वनो मन्यदृच, तम्येव । मना सर्वेमा पूर्व, तम्येव । 'था च वक्षत्' थावक्षतु च । यद्यपि चैव ममिरेगाव चोता, तथापि प्रामणा यम्य परस्य प्रकर्षण 'यवितारा रचि- x x x। 'चठी' देवदतो यपदसो वा 'मानुष" पोवा, पाचन, पाच वछत्' इति पाते" इति । १- मुझे "पुरोटेशोता"-इयत्र दोधम् । तार।

·(पुष. १मा.) । प्रथमकाण्डम् । ३३८ दत्य मध्वर्युकर्तृक होटवरण मभिधाय तस्य स्खं जपं विधत्ते- " प्रवृतो होता जपतीति। "देवता उपधावतौति जपमयो- जनकथनम् ; 'तस्मात्' भन्ने पति पिचग्यादौनां श्रवणात् । उपधा- वनप्रकारं योजयित्वा दर्शयति- “यथानुष्ठ्येति । यथा याज्यासमये होता वषर्तव्यदेवता अनुदिग्य-अनुदिश्य वषट्करोति, यथा वा अमिस्तं तं देव मुदिग्य इयं वति, तयाच स यज्ञो यथा 'न कले त्' न चलेन्, न भ्रंश्येत ; एवं स होता देवेन्य उपधावनं कतवान् भवति ॥१४॥ "तच जपतीति । 'नच' तस्मिन् वरणाख्ये कर्मणि । मन्त्र- भागस्याय मर्थ:-हे 'मवितः' मकलकर्मानुज्ञातः ! "देव!' 'एतत्' एतेन मम घरोन मद्याजेन 'वा' वा मेव 'हणते' अध्वर्यः । 'न' तेन मन्त्रपाठेन सवितुरनुशा लबा भवति। हि-पन्देन "मविता वै प्रमवाना मौ"दत्यादिश्रुतिप्रसिद्धिोत्यते ॥ "अमिळू होचायतीति । होतः कर्म "को' ख-ख-मन्त्र- पाठादि । तत् होचं कर्चम् 'अमिं वृणते; न तु मा मित्यर्थः ।। मन्त्रगतं यत् 'अमि'-पदम्, पच्च तविशेषणं 'देवहोट'-पदम्, तदुभयं पूर्ववद् विभज्य प्रशंमति- “तदमय इत्यादिना ॥ १५ ॥ "मह पिचेत्यादि। विश्वे च ते नराथ विश्वनराः, तेषां सम्बन्धी 'वैश्वानरः'; स च पाचनात् 'पिता' उच्यते; तेन सह, अग्निं वृषत रति पूर्वच सम्बन्धः । वैश्वानरात्मकं देव मनिं च तृणत इत्यर्थः ।। १-ऐ. बा.१.३.५ २- मन्त्रस्ययमिवानातो वाजसनेयिनाम् । एवमुत्तरषापौर बडुत्र । .. .

·। शतपचनासणम् । (म. सा.) 'मावितार कारः। प्रवतिरच क्रियावचनः । “तवते"-इत्यस्य नात्पर्याभिधान 'जनयन्ति'-दुनि। घरमादेतद्भागपाठात् तेभ्यो मिडवः हतो भवति, तस्मादयं मन्त्रभागः पठनीय इत्यर्थः ॥ १९॥ भाधवरणामन्तरं मानुपहोवरणं कर्तव्यम, तप मन्त्रपाठ एव मदरण मित्याह- "अमाविति। 'तत्' सेन "मौ"-इनिमन्त्रपाठेन । प्रमाविश्यक होतुमि प्रथमान्त निर्दित् । तथाच कात्याथम- "प्रमौ मानुष इति घोटनामयहणम्" इति । 'अहोता' इति द. । 'एताई' एतस्मिन् मन्त्रलक्षणे वरणे मति ॥ १३ ॥ य ईदृशो होता, स ५- का• श्री. सू.३ २.१२ । यस्यैव एत्तो याशिकदेवेग हि विहितम्य छात्नस्य प्रवरमम्तस्यैव मयं कृत 'पर्य'देवा', मामुपा, न भूतमात्र मतगम् । 'देया' देवैरपि पुरसता सम्भावितति । 'घोला' साधुजाता । 'देवान' 'पक्षत्' पातु, ('या च वक्षत्' ) चावातु च । समां पोतार र अन्य । 'विद्वान्' जागान | पचा यत्र च पराशी नादौ मसारेऽभ्यस्तकर्मेत्यर्थः । कथम्? चिकित्वान्' घेतमापान पविस्मरणशोण। सोऽधुनामि थप्रमात सन् 'ममुष्पम्' मगोरिद । पथा सायम्भुवादेर्मगोयंप्रेमिना देवा रस, तयारयापि यामागस्य परे यविपर्ध । 'भरतवत्' भरतो मानवो वर्षाधिपतिर, तस्या। यमिष्ठादियजमानम्य पूर्वको मनपदृश, तम्येव । प्रधा राधा पूर्वज तमोव । 'था च यत् पातु च। पचपि चैत्र ममियात्र होता, तथापि प्राधा चम्य पारम्य प्रभाव पारिताधि- ताए।xxx। 'यसो देवदतो परदतो वा 'मागुम" सोना, पवन, पाच वक्षत-इति वाते"-इति। १-मूरे "पुरोगोता"-चच दोधम् ।

·'शतपथमाझयम्। (प्र. मा.) वैश्वानर शब्दस्याग्नौ प्रमिद्धेशाभिमत मर्थ माघ- "संवत्सरो वा इति। "संवत्सरो वै प्रजापतिः" इतिश्रुतेः संवत्सरस्य प्रजापतित्वम् नस्यैव सकलमनुष्योत्पादकत्वेन सम्बन्धात वैश्वानरत्वम् ।। "श्रमे पूषविनिमन्त्रभागस्याभिप्राय माह- "अनुवक्ष्यम् वा इति। होता ह्यनुवाक्याः पठिय्यन्, याच्याभिः 'यक्ष्यन्' च भवति'; 'तत्' एतदनुवचनं यजनस्यैव 'एनाभ्यः पन्यादि-देवताभ्यः' निक- याय भवति । प्र च वद, म च यजेति प्रवचनयजनयोस्तथ्वारोपः। इम मेव निहुनि विपदयति- “यूय मिति ॥ १६ ॥ "वसूना मिति। रातिदानम, तस्या भवेम; धनं लभेमही- त्यर्थः । “रुद्राणम् उर्वायाम्" इति। उरुत्वे तेषां यन्महत्वम, तस्मिन् यामेति सम्बन्धः। 'स्वादित्या' तेचा मुपसदनेन सुप्रीताः श्रादित्याः वयम् 'दितये देवनाचे, एतमारिकायै देवतायै वा 'अनेहसः' अपापिनः, अनपराधिनो भवेम, अथवा दितिः खण्डनं मामः', मदभावाय चिरकाशजीवनाय भवेमेत्यर्थः ॥ अघ महाविवषया “चया देवाः"-दस्युक्रम, पृथक् पृथक मार्थमायाः पर्यवमितं फश माह- "एतेषा मिति ॥ १०॥ मन्त्रभागे विशेष्यभूतस्य वाक्यम्दस्य अर्थ 'उद्यासम्' इत्यत्र पदिधातुनेव उपान मित्यभिप्रेत्य तदिशेषणेभूतं "जुटाम'-इति पदं फ्रियाविशेषपातया व्याचटे- "जुटा मित्यादिमा । ५ वदिचारणाचे वर्तते । कि मनेन वाचो जुष्टत्वप्रार्थन- दुपपादपति- “मद्धोति । 'यो जुष्टम्' 'अनुप्रयत्' अनु- २-निद....१,२१९.१.१,२। -.मा.२.२.०।

·(५च्या या ) प्रथमकाण्डम् । - भूयात्, 'तत्' नदीयं कर्म ‘समृद्धम्' इत्यर्थः। ब्रुनो लेय्यडागमः । एव मुत्तरवाक्ययोरपि योजना ॥१८॥ 'ब्रह्माभ्यः' इति ब्रह्मशब्दस्य ब्राह्मणजातिरर्थ इति व्यापटे- "जुष्टां ब्रह्मभ्य इति ॥१८॥ "जुष्टां नरामायेति। यथा मर्वऽपि नराः 'श्रा' सर्वतः शंमन्ति, तथाविधशंसनाय 'जुष्टां' प्रिया मित्यर्थः । अत्र माधारण्येन नराणं यो जोष आगमितः, स युक्त एवेत्याह- "प्रजा वै नर इत्यादिना । न केवलं तद्धि होवज्ञाना मेव संतापोऽपेक्षितः, अपि तु यो जुष्टां वाचं भानाति, यय न, स सर्वैरप्ययं साधुः उक्तवा- मित्येवंरूपया वाचा 'विसृज्यन्ते उच्चार्यन्ते तदेव समृद्ध मित्यर्थः ।। इमानि मन्त्रवाक्यामि व्याख्याय वगात्मक मन्त्र व्याख्यात साकल्येनानुवदति- “यदद्यति । मन्त्रस्याय मर्थः।- 'होमवर्य' होमवरणे निमित्तभते मतिर 'यत्' 'चतुः' अङ्गम् ('जिज्ञ) अंशोपरोधेन कुटिलं ('परापतत्') मविपतेत, 'तत्' विशेषण द्रष्टा 'अमिः' पुनराभरत । चतुर्वतप्रधान होत्रस्याङ्गं यदृष्ट मभत्, 'तदमिः समादधाविति तात्पर्यार्थः । मन्त्रस्य तात्पर्यार्थ प्रदीते- "येत्यादिना। पुरा 'यान् श्रये अनीन् होचाय' कृतवन्तः, 'प्राधन्वन्' प्रगता नया अभवन् , 'एवम्' इदानीं 'मे' मदन २- १-धायदा उ०३४। या० ३. १, ७३. ३.८४ सू.। 'घोटवय-इति ऋः सं० १. ३१.३। "होना बियत इति. होटवर्यो यच "-रति सत्र सा• भाः ।

·२४२ ॥ शतपथनाक्षणम् ॥ (8प्र. मा.) 'प्रवरेण' निमित्तेन 'श्रमायि' हिमित मभूत् ; तत्समाधवेत्युक्त मिति ॥९॥ -- अथ कृतस्य होतः मम्मीनं विधत्ते~ "प्रथाध्वर्यु मिति । मपार्भनेनेटं विवचः अनयोः समर्थने कारण माह- "मनो ar इति। अध्वर्याः कर्त्तव्यविषयस्य मनोव्यापारस्य वाजल्यात् मनो- रूपत्वाभिधानम्। याज्यापुरोनुवाक्यादिकेवलवाग्व्यापारात् होतु- गात्मकता, नदुभयात्मकवाद यज्ञस्य ; तयोः मम्मीनेन मनोवाचोः सन्धान एतं भवति। संस्पर्मनप्रकार माश्वलायन माह "मेऽध्वर्यु भग्वारभेत पार्श्वस्येन पाणिना श्रामौत्र महदेगेन"-इति ॥२१॥ नत्र जपतीति। श्रम्पारधेन जपितव्यं मन्त्रं मतात्पर्य माह- "पएमोर्वीरित्यादिना । अग्न्यादीना मुरुत्वं शोकमिद्धम् । “एन' मां दुरितात् पान्विति नस्यार्थः । 'अंक'-शब्दस्य तात्पर्याभिधानम् "पारिति । धार्मािणाः । अग्न्यादौना प्रत्यक्षदेवतावात् तद्रधि- सस्य मागाभावः प्रसिद्ध इत्याह- "तस्यो धौति ॥२२॥ "अथेति । ममर्शनदेशात् 'होटपदम' प्रत्यागच्छन् । उत्तर- वेदियोहारषदमम् । 'म:' होता तम्मात् सदनात् 'एक वर्षा "मिरस्त:"-इतिमन्त्रेण निरस्येत् । परावमोनिरमने कारण माह- "परावति। 'परा' परागतं 'वस' पसायं धनं यस्मान, म नयोगः ॥२२॥ "प्रय होरपदन इति। उपयेशनमन्त्र माह- "इद मा १-थान. चौ.स.१.१. २५, २६ । सर्थन वेति तशेषः । श्री. • मू... पराम्बा'-ति कोपो...१३०॥ . साधा.

·(पूध. १प्रा.) । प्रथमकाण्डम् । ३४ । मिति । 'श्री' पर्वाक अभिमुख 'वस' यज्ञाख्य धन यस्य, स तथोक्त', 'तस्य' , मौदत्यति सदन' स्थानम् । तत्र सस्थितिभाव- नया स्वय मपि तत्समो भवतीत्यभिप्राय ॥२४॥ तचोपविष्टस्य मन्त्रजप विधत्ते- “तचेति। हे विश्वकर्मान् ! छत्स्नविषयव्यापार करोनौति विश्वकर्मा, 'तनूपा' ननो पाता, महादेव ! व शरीरस्य पाता भवसि । उपवेशनस्थानादीपत् उत्तरत- चलन ममन्त्रक विधत्ते- "मा मेति । तस्याय मर्थ ।- उभा- वनौ । युवा 'मा' माम् 'उत्' उत्साट माधिक्येन ‘मा उपिष्ट' दाह माकार्यम् । “उष दाहे"-इति धातु । अस्यैव तात्पर्य माह- 'मा हिसिष्टम्'-इति । यत 'एष' 'स्लोक ' 'वां' सम्बन्धि स्थानम्, अतो इतोर्मा माहिसिष्ट "मिति प्रार्थना युता । होटपदनात् 'उड्' उदभुख 'एजति' "एज़ कम्पने", जपन् कम्पते । "अन्तरा वा इत्यादिना दाहामङ्गप्रदर्शनम् ॥१५॥ अथ समन्त्रक जप विधत्ते- 'प्रथामि मित्यादिना । मन्त्र- स्थाय मर्थ ।-हे 'विश्वे देवा !' 'दह' यज्ञे होडवेन 'वृत' प्रह 'यथा' घेन प्रकारेण, 'यथा' येन च ‘पथा' मार्गण, 'व' 'हव्यम्' 'आ' समन्ताद् 'वहानि' प्रापयानि, तदुभय 'मे' अज्ञाय महम . . ५- वा. स. १५ १६ 'पर्वाग्वस्' इति । “पर्जन्यो वा उपरि तयत्त माहोपरौत्युपरि हि पर्जन्योऽथ यदग्विसरित्याहातो धर्वाग्वष्ठः सिरन्न प्रजाभ्य प्रदीयते"-इतौदेवोपरिणात् (८३ ६ २०)। २-धा. खा. प .६ । ३-धा. वा. २३। ४- ३. स.९.५२ ५।

·३४ ॥ शतपथब्राझणम्॥ (8प्र. वा.) 'प्रबूत'। । एतन्मन्त्रस्यार्थ लोकदृष्टान्तप्रदर्शनपुरःसरं विशदयति- “यथा येभ्य इत्यादिना । 'यथा' लोके कश्चित् पाचकः तत्वामिनं पृच्छति- 'पक्कम' अन्नं यथा पानेय्यामि, यथा वा पानीतं पाचे समर्पयामीति । एवम्प्रकारप्रश्नस्य लोके दृष्टत्वात् उक्त मनुभाषन- प्रार्थन मित्यर्थः । दान्तिके योजयति- "एव मेवैतदिति । 'अनुध्या' प्रानुपूर्येण 'वषकुर्याम्' वषडिति गन्दं धूयाम् । 'मषड्'- शब्दो हविःमदानमाधनः ; "स्वाहाकारेण वा वषट्कारेण वा देवेभ्योऽनं प्रदीयते" इतिश्रुतेः। मिद्ध मन्यत् ॥ २६ ॥ २[५. १.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथमाझएभाय्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १- "यस्यै देवतायै हविर्यदौतं स्यात्, तो ध्यायेद वयट करिष्यन्"- इत्यादि ऐ• ग्रा० ३.१.८। उद्धृतश्चैतद्दधनं निवते (८. ३. ७.)। "दोश्षहिति वषट्कार"-इति थाश्व. श्री. सू. १. ५.१५ । अतएव तै. सं. १६. १९ माथ्ये सायोऽप्याह-"वषट् कारेया वौषहित्येवरूपो मन्तो विवक्षित" इति । २- “यति तीना को विशेष ? वियदोमा वषट्कार प्रदाना याज्यारोनुवाक्यावन्तो यातया, एपविरहोमा साक्षाकारप्रदाना शुशोतय"-ति का औ• १.२. ५, ६, ७ सू०। १- पस्मिन् प्राशये प्रवरविधावाधाववादिक मानासम् । तत्पति- चैवम् ।-- यध्वर्युहोसारं पादक्षिणेन मुस्कोवर मपरेण प्रामुखो सोमसमानान्यादाय 'योश्यावय'-इत्याच । सतोमोत् दक्षिया- ·(५च्य. रबा.) प्रथमकाण्डम्॥ २५ अमिता व्वेत्त्व हे मिति । अग्निरिद होता ब्वेत्त्वित्येवैतदाहा हेच मिति तस्यो हि होत्रं वेत्तु प्रावित्र मिति यज्ञो वै प्राविचं व्वेत्तु यज्ञ मित्येवैतुदाह साधु ते यजमान देवतेति साधु ते यजमान देवता यस्य तेऽग्निहोतेत्येवैतदाह स्तुवती मध्वर्या सुच मास्यस्वेति तुदध्वर्यु प्रसौति स यदेका मिवाह ॥१॥ युजमान एव जुहू मुनु। योऽस्मा ऽअरातीयुति सु ऽउपभृत मुनु स यद् डे ऽइव ब्रूयाद् युजमानाय दिपुन्तं भ्रातृव्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यादत्तषु जुहू मन्वाद्य उपभृत मुनु स यद् हे ऽइव ब्रूयादचु ऽआद्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यात् तस्मादेका मिवैवाह ॥ २॥ मुखोऽध्वषु मुक्तरेण स्थित स्फ्यप्तन्नहने पाणी कृत्वा 'व्यस्त श्रौषट्-इति प्रत्याह । ततो ग्रहीतसन्नहन एवाध्वर्यु 'यनिर्देवो दैव्यः' इत्यादिराह । तत पातादर्वाञ्चि यजमानस्य चौणि प्रवर- नामधेयान्यप्याह । तद्यथा-'कश्यपवदवत्मारवन्नैध्रुववदिति । एतद नन्तर मेव 'नझवदा च वक्षद् ब्राह्मणा प्यस्य यज्ञस्य प्रावितारी- ऽमुकशर्मा होता मानुष'-इति छोटनामग्रहण मुरुमाशु वा कर्तव्यम् । ततो होता 'देव सवितरित्यादिक अपित्वा उत्याय अध्वर्यु ममोध चासयो प्रादेशेन सम्मशति । होत्रा सम्मृयौ तौ घोपवित इति । • 'वेव -'-इति क,ख,ग, डा.-वेवर-दृश्श्च। दिौत्र'-इति सा--सम्मता। + 'मित्यांम-इति ग। 5 'दत्त'-इति च । + ·शतपथब्राझणम्॥ (8प्र. ३७०) देवयुवं विश्ववारा मिति । उपस्तिौत्येवैना मेतुन्महु- यत्येव यदाह देवयुवं विश्रुवारा मितौडामहै देवा ऽईडेन्यान् नमस्याम नमुस्यान् यजाम यजियानितौडा- महै तान् देवान् य ईडेन्या नमस्याम तान्ये नमुस्या युजाम यजियानिति मनुष्या वा ऽईडेन्याः पितुरो नमुस्या देवा यजियाः ॥३॥ या ब्वै प्रजा यजे ऽनन्वाभक्ताः। पुराभूता वै ता एवं मेवैतद्या दमाः प्रजा ऽपराभूतास्ता यज्ञ ऽथाभजति मनुष्यानुनु पशुवो दैयानुनु व्वया स्योषधयो बुनस्पतयो यदिदं किञ्चैव मु तत्सर्वं यन्न अाभक्तम् ॥ ४ ॥ ता वा एताः। नव व्याहृतयो भवन्ति नवेमे पुरुषे प्राणा एतानेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मान्नुव व्याहतयो भवन्ति ॥५॥ यजो ह देवेभ्योऽपचकाम। तुं देवा ऽअन्वमन्त्रयन्ता नः शृणूप न श्रावतस्वेति सोऽस्तु तथेत्येव देवानुपाव- वर्त तनोपारत्तेन देवा ऽअयजन्त तेनेवैतदभवन् यदिदं देवाः ॥ ६॥ । 'देवयुवं विश्वारा मिति'-इति । 'मित्युप'-इति ग। 'देवा-ति क, 'देवार'-इति ख, 'देवारा-ति ।

·(५च मा.) प्रथमकारहम्। ३१० स युदाथावुयति । यजु मेवैतदुनुमन्त्रयत ऽया न शृणूप न ऽआवर्तस्वेत्युथ युत्प्रत्याश्रावुयति यज ऽएवैत- दुपावर्त्ततेस्तु तथेति तुनोपाहत्तेन रेतसा भूतेनाविजः सम्प्रदायं चरन्ति युजमानेन परोक्षं यथा पूर्णपात्रेण सम्प्रदायं घरेयुरेव मनेनऽर्विजः सम्प्रदायं घरन्ति* तुहाचैवैतत्सम्प्रदायं चरन्ति व्याग्यि यज्ञो व्वागु हि रतस्तु देतेनैवैतत्सम्प्रदायं चरन्ति ॥ ७ ॥ सोऽनुहौत्येवोकाध्वर्युः। नापाव्याहरेन्बो एव होतापव्याघरेदाथावयत्यध्वर्युस्तदनी यन्त उपा- यर्त्तते ॥८॥ सोऽमौनापव्याहरेत् । श्राः प्रत्याश्रावणात् प्रत्या- यावयत्यनीत् तत्पुनरध्वर्यं यज ऽउपावर्त्तते ॥६॥ सोध्ययु पव्याहरेत्। श्रा यजेति ब्वत्तोर्यजेत्ये- वाध्वर्युदेवि यज सम्प्रयच्छति ॥ १० ॥ स होता नापव्याहरेत् । श्रा' वपट्कारात् तुं' यपदारणामावेष योनी ऐतो भूत सिञ्चत्यमिचे योनियतस्य म तुतः प्रजायत इति न पविजेय सौम्येऽध्वरे । ११॥ 'भमां-तिम | "HTTE१६" -TV-धि पाठ। राति • रियासम्म । - - ·२४९ शतपथब्राह्मणाम्। (४प्र.मा.) स वै ग्रहं गृहीत्वाध्वर्युः । नापन्याहरेदीपाकुरणादु- पावर्तध्व मित्येवाध्वर्युरहानुभ्यो यजुः सम्प्रयच्छति॥१२॥ तु ऽउहातारी नापव्याहरेयुः। आत्तमाया एपोत्तमे- त्येवोहातारी होने यजुः सम्प्रयच्छन्ति ॥ १३ ॥ स होता नापव्याहरेत् । अा* वषट्कारात्तुं व्यपकार- णामावेव योनी रेतो भूत सिञ्चत्यग्निवं योनिर्यजुस्य स ततः प्रजायते ॥ १४ ॥ स युद्ध सोऽपव्याहुरेत् । यो यच ऽउपावर्तते यथा पूर्णपाचं परासिचुदेवः ह स युजमानं पुरासिञ्चेत् स युन है मृत्विजः संविदाना यजेन रन्ति सुर्व मेव तुत्र कल्पते न मुमति तस्मादेव मेषु यजी भर्त्तव्यः ॥१५॥ ता वा एताः । पञ्च व्याहृतयो भवन्त्यो श्रावयास्तु श्रौपड़ यज ये युजामहे वोपडिति पाङ्गो यज्ञः पात: पशुः पुञ्चर्तुवः संवत्सरस्यैपैका यजुस्य माया सम्पत् ॥ १६॥ तासार सप्तदशाधाराणि। सप्तदशो चे प्रजापतिः प्रजापतिर्यज एका यस्य मात्रा सम्पत् ॥ १७ ॥ • 'रेदा'-इति । 1 'रे'-इति ।

·(थः २वा.) प्रथमकाण्डम् । ३४६ ओ श्रावयेति वै देवाः। पुरोवातः ससृजिरेऽस्तु श्रीपडित्यभ्राणि समलावयन् यजेति विद्युतं ये युजामह ऽडुति स्तनयितुं व्बपट्कारेणैव मावर्षन् ॥ १८ ॥ स युदि बृष्टिकामः स्यात् । यद्दौथ्या वा युजेत दर्शपूर्णमासुयोर्वैव दूयाद् दृष्टिकामो वा ऽअस्मीति तुचो ऽअध्वर्यु ब्रूयात् पुरोवातुञ्च विद्युतञ्च मुनसा ध्यायेत्यवाणि मुनसा ध्यायेत्यग्नीधर स्तनयित्नुञ्च व्वर्पञ्च मनसा ध्यायेति होतार सुाण्येतानि मुनसा ध्यायेति ब्रह्माणं व्बुर्पति हैव तुच युवै मृत्विजः संविदाना यज्ञेन चरन्ति ॥ १६॥ श्रो श्रावयेति वे देवाः । विराज मभ्याजुहुवुरस्तु श्रीपडिति व्वत्स मुपावासृजन् यजेत्युदनयन् ये युजा- मह ऽइत्युपासौदन् वपट्कारेणैव विराज मदुइतेयं वै विराड़स्यै वा एप दोह एव ह वा ऽअस्मा इयं विराट् सर्वान् कामान् दुहे यु एव भेतुं विराजो दोई व्वेद ॥ २० ॥३॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [५.२.] ॥ • 'स्था-तिग।. + 'देवा'-दसिग। 1 'पने युदमयन्' इति ।

·॥शतपथब्राह्मणाम्। (प्र. मा.) अथ स्तुगादापननिगदं नवधा विभज्य व्यापिण्यासराचं भाग भन्द्य तम्यार्थ माह- "अग्निईतित्ति । वेदितव्यस्य मन्त्रे अनिर्देशात 'इदम्'-इति तत्कर्मप्रदर्शनम् । दैच्यो 'होता अनिः' 'इदम्' अक्षु- यं कर्म 'वेत्तु' जानात् । एतन्मन्त्रवाक्यं 'वेत्त्विति' किम् ? श्राह- इदं 'हो,' कर्म। जानावित्याह, किं तवेदनेनेति तस्य होण प्रतिनियत सम्बन्ध माह- "अमेरिति । तस्य उ हि' तस्यैव हि। सच सम्बन्धनियम एवकारार्थन 'उ'-गब्देन घोत्यते । द्वितीयभागे 'प्रावित्र'-शब्दार्थ माह- "यज्ञो वा इति । प्रकर्षणावतीति 'प्राविचः यज्ञः। अवतेरिचप्रत्ययः । यज्ञापरिक्षाने हौष ज्ञान भपि व्यर्थ मिति तन्तान मायास्यते । बतीयभागे सामान्येन निर्दिष्ट यजमानदेवतां विगिय्य ध्याचप्टे- “माधु त इति । हे 'यजमान'! 'ते तव 'देवता' 'माधु' माध्वौ। कथं माधुवम् ? कैषा मा? तदाह-- "यस्य त इति। होटवाएकोऽग्निरेव तव देवतेत्याह म मन्त्रवाक्यम् । - "यमिहोतेति सुगादापनं प्रयाजेषु सन्निधेः" इति का. श्री. सू. ३. २. १५ । थुतषि तैतिरोधानाये-ते. प्रा. ३.५.४.१; सं. २. ५.६। तवयमाठवम्- "(१) थपिहोता त्वमिः। (२) दो वेतु प्राविधम् । (३) मो वयम् । (8) साधु ते यजमान देवता। () एतवतो मध्वर्या सुच मास्यस्व । (६) देवायवं विश्वाराम् । (6)डामहे देवा इडेन्यान् । (6) गमस्याम नमभ्यान् । (6) भाम यधियान्"-1ति। एम एवं मतः खुगादापन निगद उद्यते । ९- "पित्रादिभ्य इत्रौत्रो"-इति ३. इ. १०५। ५-ते.सं. २. ५.६ भाष्ये उम्-- " मिमं पाखातरपाठं दूष. पतीचादि। मच पाठवायविध रवोद्धत इति न शतपयोगः ।

·(५५. मा.) । प्रथमकाण्डम्। चतुर्थभागे वाक्यार्थस्य स्पष्टत्वात्तात्पर्य माह- "तवती मिति। तपूर्ण 'सुचम्' 'पास्यस्व' इस्ते धारयेत्यर्थः । अनेन अध्वर्यवे अनुज्ञा दत्तवान् भवति । "उपमर्गादस्यस्यूयोर्वा वचनम्" इत्या- त्मनेपदम् । मन्त्रे 'सुषम्'-दत्येकन्या एव निर्देशं द्विवनिर्देशपक्ष- निन्दापुररसरं द्रढयति- "म यदित्यादिना । 'मः' होता 'एका मित्र' सुच मित्येका मेव घूयात् ॥ १ ॥ "यजमान एवेति । 'जुइ मनु' जुका अनुकूलः, तदभिमानौ- त्यर्थः। 'य:' च यजमानस्य 'प्ररातीयनि' शान मिच्छनि, 'म:' 'उपमत मनु' उपभृतोऽनुकूलः । यत एव मतो होता यदि दे दव' जुहूपमृतावास्यस्खेत्येवं 'घूयात्', तदा ‘पमानाय' देशार गर्नु 'प्रत्युधामिन' प्रतिकूलोद्योगवन्त कुर्यात्' । तथा च तैत्तिरीयकम्- "यणमामदेवत्या वे जुङ्गः, धारव्यदेवत्योपत्" इति । दोषान्त- रोपन्यासमापि द्विवचनं निषेधति- "प्रत्तैवेति। 'पाधः प्रदनीयो मौझियवादिपदार्थः तम् 'अप' यजमानाय प्रतिकूल कुर्यात् ॥२॥ "देवयुव मिति। देवानिच्छतौति 'देवयु' । क्याच्छन्दमि"- दOपाययः । विश्वेरपि देववरणीया 'विश्ववारा' । अान्यां सुम्बि- मेष्यते। 'एमा' सुतम् एतद् 'उपस्तौस्येव' माघयत्येव । कथिदपूर्वोऽर्थोऽभिधीयत इति भापि किमर्थ स्वयत इत्यत पाह- 'एनन्' 'मइयत्येव पूजयत्येव । 'पदार' यदेतदानं मग्न पाहत्यर्थ ॥ 1- काचौ. स. ३.१.१६ । तसं २.५... २-५.०.१..सू. वा.। 1-पा.स.२० १७.॥

·२५२ शतपथब्राह्मणम् । (प्र. ३मा) । . . निगदस्य सप्तमादिभागत्रय पृथक् पृथम् व्याख्यात मनुवदति- 'ईडामहा इत्यादि। 'ये' देवा "ईडेन्या' स्तुत्या , स्तुतिभाजना इत्यर्थ , 'ये च 'नमस्या ' नमस्कार मिच्छन्ते, ये च ('यजिया') यष्टव्या हविर्भाज , 'तान्' मर्वान् अविशेषेण स्तुति-नमस्कार-याग 'ईडामई' पूजयामई इति मनवार्थ । 'डेन्यान्-इति "ईड स्तुती"-दूत्यस्य 'केन्य -प्रत्यय । ईडेन्यादौन् प्रशमति- "मनुय्या वा इत्यादिना । कुशलादिम्ननिमाचेण प्रायेण परितय्यन्त इति' 'डेन्या ' मनुष्या', 'नमस्कारो हि पितॄण मितिश्रुते 'नमस्या' पितर , इवि प्रदान मन्तरेणापरितोषाद् 'देवा यजिया' ॥ ३ ॥ "यजाम यज्ञियानितौतिकीर्तने यज्ञस्य शुद्धिस्तुतया याग तदनुप्रवेपन प्रमसति- “या वा इत्यादिना । देवमनुय्यात्मका मजास मध्ये 'या' प्रजा' यष्टव्यत्वेन यज्ञ भन्नभनन् । तत्प्रकार माह- "मनुष्यानन्विति । 'मनुष्यान्' 'अनु'सृत्य 'पशव' गवाद्या औरोधस्माधनत्वेनानुप्रविष्टा । “देवान् 'अनु'मृत्य वयामि' पक्षिणोऽनुपविष्टा , "वमन्ताय कपिञ्चलानालभते"-इतिश्रुते । अथ दा एकहायनप्रति पञ्चदशहायनान्ता 'पावो क्यामि , तान्यनुप्रविष्टानौत्यर्थ । नान्यनुप्रवेशावरपुरोडागा , धूपादियश- भाधनदारेणौषधिवनस्पत्यादय । कि बहुना 'चन् कि चेद' प्रतीयमान वम् अस्ति, 'तत्' 'मर्वम् ' मर्व मप्येव मेव 'दारि' २- 'प्रायेण परितोषात्'- ति छ । २- "चौपादिक एन्य प्रत्यय -इति • स.१० ५ सा• भा• । ५-वा. म. २० २.१. २-धा• यदा• था.

·(च.मा.) प्रथमकाण्डम् । २५३ दारया यज्ञ मनुप्रविष्ट मेव । अनो यज्ञसंस्पर्भवतां न कदाचित् पराभवोऽस्ति, तदसंस्पृष्ट च न किश्चिदस्तौति यज्ञस्तुतिः ॥ ४ ॥ निगदविभागगतां नवमयां प्रथमप्ति- "ता वा इति । 'व्याक्तयः उक्तवाक्यानि। तानि च 'नव'; सप्त शौर्षयाः, दाववाचाविति । 'प्राणाः अपि 'नव । तदेतेन नवविभागकरणेन 'अस्मिन् यजमाने 'पुरुषे' 'एतान्' प्राणान् ‘एव' स्थापितवान भवति ॥ ५॥ अथाश्रावणप्रत्याश्रावणे विधातु माख्यायिका माह- "बजो हेनि । पुरा किन 'यज्ञ.' केनचियाजेन “देवेभ्यः' अपनान्तवान् । 'तं देवाः' 'अन्वमन्त्रयन्त' अनुनयेनाइयन्त ।- हे यज! 'न.' असाकं वचनं 'श्रणु', 'नः' अस्मान् ('उपावर्तव') प्रतिनिवर्त्तख । उपावनति गुणान्दमः। यदा, जपावर्जन मुपावतः। श्रावर्तना- भावे यागासम्भवात्तस्य माधनत्वव्यपदेशः । 'देवाः' यजमानाः 'अयजन्त'। भाविगत्या नेषां देववव्यवहारः। 'देवाः' इति यदिदं' देवल मस्ति, “एतत्' तस्यानुष्ठानेन 'अभवन् माप्तवन्त इत्यर्थः ॥६॥ १-- "यमिता मद" इति ते. प्रा. ३. ५ ।। २-- "सत वै शोर्वन् प्राणा" इति ऐ• प्रा. १. ३.१ ३.१.३। 'यवाच' नामेधस्ताद वर्तमाना चपानवारवादय "-इति ऐ.प्रा. १. ३.९ सा• भा.. 3-नव वै पुरुषे माया"-इति • सं• इ. ५, १०.५। भरोस- मितेषु सास छिडेय, व्योजस्थितयोर इयोश्विदयो समान्त प्राणा नवमयाका"-इति तत्रैव सा• माः । 15 ·(५५. मा.) प्रथमकाण्डमा २५५ सवाग्यज स अथ मन हेणोक यज्ञसम्पदाम विशिषभध्वयादव स्व-कालेषु मौन विधत्ते- “मोऽनुहोत्यादिना । 'मोऽध्वर्यु' होतार प्रति 'प्रभुयू होत्युक्कैव" तत्समनन्तर मेव 'नापथ्याहरेन्' प्रस्तुतानुपयोगि वचन न ब्रूयात् । 'होता' अपि अनुवचनदारेण वायूपयनस्य स्वस्मिन् ममावेमात् 'मो एव अपशाहरेत्। पुन 'अमोध' पनि 'अध्वर्यु' पदा 'पाश्रावयति", तदानी त प्राप्नोति, प्रत 'म' अपि 'न अपव्याहरेत ख-प्रत्यायावणावधि। (अनौत') पदा 'अध्वर्यु' प्रति प्रत्यायावयेत्, मदेव 'यश' पुन आगच्छेत् , अत' 'म' अपि 'अध्वर्यु ' 'भा पजेति' पति वचमावधि 'म अपयाहरेन । अथ पुन 'अध्वर्यु' पदा ‘योति' स्व-वाग्यज 'होचे सम्प्रय- शनि, नदा प्राप्तयाज 'म' 'होता' वपद्वारपर्यन 'नापथाहरेत् । "म वषद्वारेणेति । 'मोऽध्वर्यु ' होरहतेग 'वषकारेण हवि . प्रदानसाधनेन 'नौ' घोमिभूते 'रलोभूत' इवि 'मिवति' प्रप- छति। यमाय सापद्यते तत्तस्य योनिरिति प्रसिद्धि के सम्देन अध्यते। उक वानियम विषय विशेषे व्यवस्थापयति- "विति । अथ सूत्रम्- "अनुप्रपौत्युत्का मापयाइरेडोमा पायावा, १- यनुहोलि पनुशकापाठायों होय । पवारापाठेनेति पारत् । ५- "यो सायद्याचर्य । धमेति पाण्याद्वारपाठाहर । २- ·३५६ । शतपथब्राझगाम् ॥ (8. श्या) आश्रावितेऽनौदा प्रत्याश्रावणात्, प्रत्याश्रावितेऽध्वर्युरा होटप्रैषात्, होता वषट्कारादिति ॥ श्रथ मोमविषयं वानियम प्रतिजानीने- “अथ सौम्येऽध्वरे"- इति ॥ ८ ॥८॥१०॥ ११ ॥ "म वा इत्यादि । 'अध्वर्युः' यग्रहणादनन्तरम् 'श्रा उपा- करपात्र यदा च उद्गातारः स्तोपं प्रारभेरन्, तावत् 'नाप- यहरेन्'। यदा 'अध्वर्युः उपावर्त्तव मिति' बयान, नदानों तम्य यजम्तान् ('उगाढन्') प्राप्नोति, "ते उद्गातारः अपि ('पा उत्तमाया.') 'नापव्याहरेयु. तन्ममृत्युत्तमस्तोचौयापर्यन्तर म वदेयुः । यदा च 'एमा' अन्तिमा स्तोत्रीयेति 'उगातारः' प्रजाप- चन्ति, 'होता' अपि तदा प्रभृति 'नापल्याहरेत्' 'श्रा वषट्काराम् । "तं वपद्बारणेत्यादि पूर्ववत् । श्रच सूचम्- "मोमे च गई ग्टही- बोपाकरणात्" इति । उत्तमम्तोत्रीयां प्रस्तुत्य होतरेयेति ध्रुवन्त उगातार' मिय्यते होघे यजं प्रयच्छन्ति', तदा प्रति वषकार- पर्य होता नापन्याहरेन् ॥ १२॥ १३ ॥ १४ ॥ - का• यौ• सू. ६.३ १५-१६ । ध्यपश्याचारो लौकिकवदनम् । २- ऐ• प्रा• २. २. ५.५; ते•सं• ६ १.३.१: पाप- . सू. १२. ३.१४, १५, थाव. श्री. सू. १३.१-४; फा. श्री. २.१.१.१.येतेयु प्रातरम्वाकोमाकर विहितं एश्यम् । ३--तिपक्ष एक स्तोनिय सामगोपते सामगे । तत्रात्या क उत्तमस्तोत्रीया भवति। विशेषतस्तु छन्दोमायायतरणाम. है. मा. : १. १२३... इत्यादो पररयम् । छान्नी. ३.३.११ ५- उदारमतोमप्रति दातारा । (-कायौ. ३.३.१० श्यग। 6-काम्यौ.३.३.१८ रयम् । -ट्रा ·(श्च० २बा.) । प्रथमकाण्डम्। ३५७ . उक्तवानियमाभावे बाध माह- "म यद्वेति । सोमयागे नस्य ग्रहणादि-प्रदानावधि-काले 'यं यज्ञे पावर्तते', 'म:' 'यद' यदि 'अपव्याहरेत्', 'म.' 'यजमान परामिश्चेत् । अच दृष्टान्तः ।- 'यथा' 'पूर्णपात्रम्' अभिमतप्रदेशे घटादिषु प्रक्षेप महात्वा अन्यच 'परासिञ्चत्', तादृगेव तत् । अपव्या हारेण यज- भ्रो मति स्वर्गाख्यफल_शाद यजमान एव परामिको भवति । उत्तवपरीत्ये को गुण इत्याह- "म यति । एवं सर्वेऽध्वर्यादयः क्रमेण 'यत्र' यज्ञे 'सविदाना.' ऐकमत्यं प्राप्ताः स्व-स्व-कर्तव्य मेकाग्रेण जानन्तोऽनुनिष्ठन्ति, 'तत्र' तस्मिन् यज्ञे 'मर्व मेव' अङ्ग- जातं 'कम्यते' फलजननममर्थ भवति । एवं मत्येकोऽप्यूलिक् 'न मुह्यति' खानुष्ठेयं न विस्मरति, अपव्याहारात्मकविक्षेपासम्भवात् ॥ निगमयति- "तस्मादिति । 'एव मेव' अवादिभिः यज- सम्प्रदानक्रमेण 'यज्ञः' 'भर्तव्यः' पोषयितव्यः ॥ १५ ॥ आश्रावणादिपञ्चक मनध प्रशंसति- "ता वा इति। व्यायन्त इति 'च्याहतया वाक्यानि । तानि श्राश्रावयेत्यादिकानि । पञ्चसध्यास्ति, 'यशोऽपि पार.', धाना. करम्भ इत्यादिहविर्गत- पञ्चमड्यायोगात् । अतः महासाम्यद्वारा व्याहनिपञ्चको यज्ञः अम् । ततः किमित्यत श्राह- "पाङ्गः परित्यादिना । चत्वारः पादा', गिर एक मिति घा, लोमन्वङ्मांमास्थिमज्जभेदेन वा, १- "धाना करम्भ परिवाप पुरोनाशप्रयस्येत्येप वै यो हवि. प्यार"-इति ऐ• प्रा० १.३.६ ।

·शतपथब्राझणम्। (प्र. ३द्रा) मोदन' दोहाय गोः ममोपे स्थितः । "वषकारेण' इवि.प्रदान- साधनेन ताम् 'अदुहत' दोइनेनेमं यज्ञ मुदपादयनित्यर्थः ।। विराटशब्द माह- "दर्य वा इति । 'यं' पृथिव्येव खल्तु "विराट् । उक्त मर्थ समर्थयते- "प्रस्यै वा इनि। 'एय.' अशो 'दोहः' 'अस्य वै' अस्या बेधात्मिकायाः पृथिव्याः सम्बन्धी खलु , परपुरोडाशादियज्ञसाधनानां तस्या एवोत्पत्तेः ॥ पकार्थवेदन प्रमति- "एवं वा इति । 'य' एतदा- श्रावणादिकम् ‘एव' दोहात्मकतया 'वेद' जानाति 'सी' प्रम्या: पतार्थ वेदिवे 'दयं विराट' पृथिवी 'मर्वान्' धनादिकान् ‘कामान्' 'दुई प्रयच्छतौति ॥ २ ॥ ३ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका माध्यन्दिनगतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथमकाण्ड़े पञ्चमाध्याये द्वितीयं बामणम्। . १-- यस्मिन् ग्राम सुगादापनमन्त्रस्य विधिध्यान्ये व्याश्रावणादिपक. विधिनियमौ विदधौ । तत्रेयं पति ."यदा होता 'मिता चिति मगादापनं पठति, तदा यनयुनमाभ्या पाणिभ्यो शुद्ध मुम. मत उपरि पूर्ववनिधाप, पृतवतो मित्यांमान् भब्दे पोत्रा उ, ऋद्ध- पतासापरवाच्युतरेण परिधोनयरेण सरथेन पाटन दैदानको मागे गता, ईशानामिमुख खित्वा, यात्राथ, या चौपहिति प्रत्यारे, समिधो पति पोतारं प्रति यूपात : ततो मुई पापों मानाय, वारण मरवा, वषारपते दा, ममिद्धतमे करे प्रदेश सुनमा स्तापांश अतिति । चायावमादिपपरययारमानायव ·(पूच्च ३वा.) प्रथमकाण्डम् ॥ ऋतुवो ह व प्रयाजाः। तस्मात् * पुञ्च भवन्ति पुच्च मृतवः ॥१॥ देवाश्च वा असुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृधिर ऽएतस्मिन् यो प्रजापतौ पितरि संवत्सुरेऽस्माक मयं भविष्यत्यस्माक मयं भविष्यतीति ॥ २ ॥ मा६ सायण . "गतेषु पञ्चस मन्वेषु, याद्यस्य मन्नत्रयम्य विनि. योग मापस्तम्बोऽध्वर्युकाण्डे दर्शयति- “ब्रझन् -सार्वत्रिकम्"- इति (ौ. सू. १ १५-10} xxx { हे यायोध्र । यस्यमाण देवता प्रति तुभ्य मिदं दीयत इत्याभिमुख्येन श्रावयेयश्वर्युयोक्ते सति, स व्याग्रौध्र 'यस्त'-इत्यङ्गीकृत्य 'श्रौषट'-इतिशब्देन श्राव यति । हे देवा । तद्दिषय मिद हविर्दानं फूटणुतेत्यर्थ । हे होत । 'यम' याज्या पठेत्यर्थ । इतरस्य तु मन्त्रदयस्य विनियोग माथला- यनो होटकाण्डे दर्शयति- "यागूर्यान्यादिरन्याजवर्जम्। येश्यशा. मह इत्याग । वषट्कारोऽन्त्य सर्वत्र"-इति (याश्व • १.५.४, ५, ६.)। सर्वे, 'ये' वयं होतारोऽध्वर्युणा यजेति प्रेषिता, ते वय 'यजामहे' याच्या पठाम | वषट्कारपूब्देन "वौषट"-इत्येवरूपो मन्तो विव क्षित । तवाश्वलायन उदाहाय दर्शयति- "येश्यजामहे समिध । समिधो प्यम याज्यस्य यन्तू३ । वौघडिति वषट्कार"-इति (ौ. सू. १.५ १५.)। हविर्दीयत इति तस्य (वौषडित्यस्य) भब्दस्यार्थ" इति (ते.स.१६११.२ सा मा०)। थागू प्रतिज्ञा धम० को १ ५ ५। धागू करणन्तु ऐ• ब्रा० २. ३. ४ इय्व्यम् । 'प्रयाभारतमात्'- ति ग। गादिधु केचित् पुस्तकेषु कण्डिकादि- भागपार्थक्य कृत न दृश्यते कापि तदेव पदाविच्छेदशता पाठ- ·३५ । शंतय धनाझयम् । (प्र. श्या०) पभोः पाशालम् । हेमन्तभिभिरयोरेकत्वेन 'पञ्चर्तवः संवत्सरस्य। अयं यजो व्यापतिपञ्चकदारा पशुसंवत्सररूपाभ्यां शब्दाभ्यां परि- मितो भवतीत्यर्थः । 'एमा' पशुसंवत्सरात्मिका 'यजस्थ' 'एका' 'माचा' इयत्ता। प्रकारान्तर मपेच्योलम- "एषा सम्पदिति । मध्याद्वारा सम्पादितमहद्धियजम्य विभुत्व मित्यर्थः ॥ १६ ॥ . पाश्रवणादिकं वाक्यगतमध्याहारेण प्रजाम्य, नहताचम्म- यापि प्रशंसति- “तामा मिति । "श्री श्रावयेति चतरधरम्, अस्त औषडिति चतुरचरम्, यजेति अक्षरम, ये यज्ञामह इति पञ्चाच- रम, ह्यचरो वषट्कारः" इति सप्तदशाक्षरता; प्रभापतिरपि भाम- जुगतमयया सप्तदशः । यजसष्मृत्वात्सोऽपि यज्ञः । 'एषा' अक्षर- मध्यामाता प्रज्ञापत्यात्मकत्वक्षाक्षणा 'यज्ञस्य सम्पत्' ॥१०॥ विहितेम्बाथावणदिषु वृधाण्यफताय तत्र विशेषं विवचु- तदुपोद्दात माह- "श्रो श्रावयेतीति। 'अस्तु श्रौषट्-'इनि' अनेन 'अभ्राणि उदमञ्चरणममाम् मेघान् ‘ममशावयन्' सर्वच व्याप्तानकुर्वन् । 'मसृजिरे'-इति मर्वच सम्बन्धः। एव मुत्तरत्रापि उद्देमिना भनुद्देगिनां च पूर्वपूर्वाभाव उत्तरोत्तरानुदयात् कार्य- कारणभावाभिधानम् । अत उपरोत्ये न तथा गहनोयम् । 'तनपिन्नु'-मन्दः सानपनौति गुपया मेघवानी', तचापि तस्य पृषगभिधामादच स्तननमात्र मभिधते ॥१८॥ - "सदशो है प्रभापतिः हादश मासाः पञ्चायो हेमन्तभिरियो समासेन, वादामसंवत्सर; संवत्सर प्रभापति" इति ऐ मा.१.१.१॥ ५- सं० १.६.१५.१ ।'याभावयेति'-ति तघ पाठः । ३-उ०१.०९; पा. सू....५५ । आमा को.१.१.२.

·(५च. वा.) प्रथमकाण्डम्। ३५८ अथोपोहानिक माह- "म यदौति । 'स' यजमानो 'यदि वृष्टिकामः स्यात्', म एव 'यदीया' मौर्यादिकया फलान्तरमाधन- भूतया 'यत', तत्र प्रतिभूतयोः 'दर्शपूर्णमासयोर्वा एव व्यान्' विजः ! 'दृष्टिकामः' अहम् 'प्रस्मोति'। कं प्रति किं व्यादिति नदिभज्याह- "तची इत्यादिना। 'तच' तेम्वेव कर्मस 'अध्वर्युम्' ('भूयात्')- पाश्रावणसमये पुरोवासविद्युतोनिं 'मनमा कुर्यात्' इति ; मनोव्यतिरेकेण ध्यानासम्भवात्, एकाग्रमना दूत्यर्थः । एव मुत्तरवाक्येष्वपि योज्यम् । श्रामोधहोचोः प्रत्येकस्य ध्यादतिइये सम्भवात् एकैकस्य दयोदयोनिम्। “सबै ब्रह्मा"-इति प्रक्षण: सर्वकर्नव्यानुसन्धानमरणान् सर्वविषयध्यानाभिधानम् । एव मङ्गेषु ध्याने मति दृष्टिफलं नियत मेवेत्याह- "वर्षवि वेति । 'संवि- दानाः फलविषये परस्पर मैकमत्यं प्राप्ताः ॥१६॥ प्रकारान्तरेणाश्रावण दिपञ्चकं प्रणमति- "श्रो श्रावयेतीति । रुपुरोडाशादिना विशेषेण राजत इति 'विराट' वेधात्मिका पृथिवी', मा धेनुत्वेन प्रकल्प्यते , “मा मे धुच्च यजमानाय कामान्"-इत्यादिमन्त्रेषु दोहनसाधनत्वश्रवणात् । तां विराड्- धेनुम् श्री भावयेत्यनेन अभिमुख माइयन् 'वत्स मुपावासजन्' स्तनपानाय वास्य कण्ठगत पाशं व्यग्लेषयन् । 'यजेति' अनेन तम् 'उदनयन्' परिवीतं वत्स मूर्द्ध मूधसोऽभिमुख मनयन् । 'उपा- १-य. प. सू. २२ । ऐ• ब्रा० ५.५. ८ यपि इएव्यम् । २- वा० सं० ११. १३ कण्डिका चालोच्या ।

·३५८ 1 शतपयमामयम्। (64. श्वा.) पजेति यचरम, पणोः पाङ्गलम् । हेमन्तगिशिरयोरेकल्येन 'पवर्तकः मंवत्सरम्य'। अयं यत्रो व्यापतिपक्षकदारा पशुसंवत्सररूपाभ्यां मम्दाभ्यां परि- मितो भवतीत्यर्थः । 'एषा' परामवासरामिका 'यजस्य' 'एका' 'माचा' इयत्ता । प्रकारान्तर मपेच्योकम- "एपा सम्पदिति । सयाद्वारा सम्पादितमम्मृद्धिजम्य विभुल मित्यर्थः ॥१५॥ श्रावणादिक स्नवाक्यगतमयाद्वारेण प्रगम्य, नहनादरमा- यापि प्रशंसति- "तामा मिति । "श्रो श्रावयेति चतुरघरम, अम्ल औषडिति पतरचरम. ये यजामहति पश्चाच- रम, यवरो वषट्कारः" इतिर मादशाक्षरता, प्रजापतिरपि मास- तुंगतमाया मतदशः । यजम्ममृत्वात्सोऽपि यजः । 'एषा' अक्षर- मयामाता प्रजापत्यात्मकवसता 'यजस्य सम्पत्' ॥१०॥ विहितेम्बाथावणदिषु दृष्याख्यफनाय नच विशेषं विवधु- स्तदुपोहात माह-- "श्रो श्रावयेतौति । 'अस्त श्रौषट्-'इति' अनेन 'अधाणि' पदाचरणसमर्थान् मेघान् ‘समशावयन्' सर्वर व्याप्तानकुर्वन् । 'सहजिरे'-इति सर्वच सम्बन्धः। एव मुत्तरचापि देमिना मनुदेशिनां च पूर्वपूर्वाभाव उत्तरोत्तरानुदयात् कार्य- कारणभावाभिधानम् । अत उनपरौत्ये न तथा गइनौयम् । 'स्तनयिन्तु'-मन्दः स्तनयतीति व्युत्पत्या मेघवानी', तथापि तस्य पृथगभिधानादन स्तननमात्र मभिधत्ते ॥ १८॥ १- "समरशो वै प्रभापतिः दादश भासा पञ्चनवी हेमन्तशिशिरयो समासेन, तावानसंवत्सर, सवत्सरः प्रजापति" इति रे द्रा० १.१.१। - सं० १.६ ११.१। 'याश्रावति'-इति तत्र पाठ । ३- उ.१ २८, पा. सू.६.१.५५ । ष्यम• को. १.१.२.८।

·(५च्या २मा.) । प्रथमकाण्डम् । ३५९ अथोपोहानिक माह- “यदौति । 'म' यजमानो 'यदि टिकामः स्यात्', म एव 'यदौथ्या' मौर्यादिकया फलान्तरसाधन- भृतया 'यजेत', तच प्रतिभूतयोः ‘दर्शपूर्णमासयोर्वा एव यात्' विजः ! 'दृष्टिकामः' अहम् 'अस्मोनि' । के प्रति किं ब्रूयादिति तदिभज्याह- "तची इत्यादिमा। 'तब तेम्वेव कर्मसु 'अध्वर्युम' ('यूथात्')- पाश्रावणसमये पुरोवातविद्युतानं 'मनमा कुर्यात्' इति ; मनोव्यतिरेकेण ध्यानासम्भवात्, एकाग्रमना इत्यर्थः । एव मुत्तरवाक्येष्वपि योज्यम् । 'पानीमहोचोः प्रत्येकस्य व्यापतिदये सम्भवात् एकैकस्य दयोदयोर्थ्यानम्“म ब्रह्मा"-इति मनाएः मर्वकर्नव्यानुसन्धानम्मरणात् सर्वविषयध्यानाभिधानम् । एव मङ्गेषु ध्याने मति रिफलं नियत मेवेत्याह- "वर्षति हेवेति । 'भवि- दानाः' फस्तविषये परस्पर मैकमत्यं प्राप्ताः ॥१८॥ प्रकारान्तरेणापावणादिपञ्चकं प्रशंसति- "श्री श्रावयेतीति । चरुपुरोडागादिमा विशेषेण राजन इति 'विराट' वेधात्मिका पृथिवी, मा धेमुल्वेम प्रकल्यते . “मा मे धुच पजमानाय कामान्"-रस्यादिमन्त्रेषु "दोहनमाधनवयवणन् । तां विराड्- धनुम् श्री श्रावयेत्यनेन अभिमुख माहयन् 'वाम मुपावासृजन्' सामपानाय वत्सम्य कण्ठगत पाभं व्यरेषयन् । 'यजेति' अनेन तम् 'उदनयन्' परिवीतं वत्स मई मूधमोऽभिमुख मनयन् । 'उपा- ९-१० प. २०१५ . ५.५. रीप हरयम् । २-वा. मं. ११.१५ कम्डिका धानोथा।

·३१२ ॥ शतपथब्राणम्। (प्र.मा.) ततो देवाः। अर्धन्तः श्राम्यन्तश्चेरुस्तु एतान् प्रयाजान् दहशुस्तैरयजन्त तैतूनसंवत्सरं माजयन्नृ- तुभ्यः संवत्सरात् सपत्नानन्तरायंस्तुस्मात् प्रजयाः प्रजया ह वै नामैतद्युत्प्रयाजा ऽहुति तुथो एवैषु ऽरतऽस्तूं- न्संवत्सरं पुजयत्य॒तुभ्यः संवत्सरात् सपत्नानन्तुरेति तस्मात् प्रयाजैर्यजते ॥३॥ ते वा ऽाज्यहविषो भवन्ति । व्बुजो वा ऽश्राज्य मेतेन वै देवा व्वुजेणाज्येनातूंन्संवत्सरं माजयन्नृतुभ्यः संवत्सरात् सपत्नानन्तरायंस्तुथो ऽएवैयु एतेन व्वुज्जे- णाज्येनन्संवत्सरं प्रजयत्तुभ्यः संवत्सरात् सपना- नन्तुरेति तस्मादाज्यहविपो भवन्ति ॥ ४॥ एतद्वै संवत्सरस्य स्वं पयः। यदाज्यं तस्वेनैवैन मेतत्पुयसा देवाः स्व्यकुर्वत तुथो ऽएवैन मेषु एतत् खेनैव पयसा स्वीकुरुते तस्मादाज्यहविपो भवन्ति ॥५॥ स युचैव तिष्ठन् प्रयाजेभ्य ऽआश्रावयेत् । तुत एव नापकामेत् सङ्घामो वा एप सन्निधीयते युः प्रयाजैर्य- जते यतरो वै संयत्तयोः* पराजयते ऽप वै सु क्रामात्य- मेदास्तेप सन्ति सर्ववैव! ते च सुधौभिः खय मेवोहमोया इत्यल मिहेदृनपाटप्रदर्शनेनेति। 'संगतयो'-इति, 'संयतयो'-इति वा स्यात् सास-सम्मता । । 'संक्राम'-इति क, ख, च, I पुस्तके डा. वेवर-दृशश्च । .

·(५. ना.) । प्रथमकाण्डम्। भितरा मु वै जयन् कामति तस्मादभितरा मभितरा मेव कामे दभितरा मभितरा माहुतीर्जुहुयात् ॥ ६ ॥ तुदु तथा न कुर्यात् । युबैव तिष्ठन् प्रयाजेभ्य ऽआश्रावुयेत् तत एव नापकामेद् युबो ऽएव सुमिड- तमं मन्येत तदाहुतौर्जुहुयात् समिदहोमेन ह्येव समृद्दा आहुतयः ॥ ७॥ सुऽवाचाव्याह । समिधो यजेति तुहसन्त सुमिन्धे सु व्यसन्तः समिद्धोऽन्यातून्समिन्ध ऽपरतुषः सुमिधाः प्रजाश्च प्रजनुयन्त्योपधीय पचन्ति तुद्देव खुलु सर्ला- ऋतून्निराहाथ यज-यजेत्येवोत्तरानाहाजामितायै जामि ह कुर्याद् यत् तुनूनपातं यजेडो यजेति ब्रूयात् तस्माद् युज-यजेत्येवोत्तरानाह ॥८॥ सवै समिधो यजति । व्वसन्तो वै समुिद् वसन्तु मेव तद्देवा ऽअञ्जत व्वसन्तात्सपुत्रानन्तुरायन् वसन्तम्वेवैप ऽस्तुद् रो ब्वसन्तात् सपुनानन्तरेति तस्मात् समिधो यजति ॥६॥ अथ तुनूनुपातं यजति । प्रोमो वै तुनूनुपात्रोमो यासाम्प्रजानां तनूस्तुपति ग्रीम मेव तद्देवा श्रष्टञ्चत • "मभितरा माना'-इति ग, स्यास् सा.-सम्मतय । 1 'ममिक्षा-इति स्यात् सा सम्मतः पाठः ।

·२६० शतपथमाझयम्। {8. मा.) ग्रोप्मात् सपनानन्तरायन् गौमुम्वेवैषु स्तुद् बझे ग्रौप्मात् सपुत्नानन्तुरेति तस्मात्तुनूनुपातं यजति ॥ १० ॥ अथेडो यजति। वर्षा वा हुड दुति हि वर्षा ऽझुडो युदिदं क्षुद्र * सरीस ग्रीमहेमन्ताभ्यां नित्यक्त भवति तुदो ईडितु मिवान्न मिच्छमानं चरति तस्मादा डुडो व्व एव तद्देवा अञ्जत वर्षाभ्यः सपत्नानन्तरायन् वर्षा ऽउ ऽएवैषु एतद् बडो वर्षाभ्यः सपुत्नानन्तुरेति तस्मादिडो यजति ॥ ११ ॥ अथ बहिर्यजति । शरई बहिरिति हि शहा इमा ऽश्रीपधयो ग्रीष्महेमन्ताभ्यां नित्यक्ता भुवन्ति ता व्वर्या व्वईन्ते ताः शरुदि बहिपो रूपं मस्तीर्णाः शेरे तुम्माच्छार्हिः शरद मेव तुद्देवा ऽञ्चत शरदः सपत्नानन्तरायञ्छरुदम्वेवैषु ऽरतुद् र शरदः सपत्ना- नन्तुरेति तस्माइढिर्यजति ॥ १२ ॥ अथ स्वाहा-स्वाहेति यजति । श्रुन्तो वे यजुस्य स्वाहाकारोन्त ऋतूना: हेमन्तो व्वसन्ताद्धि पराड्या- इन्तेनैव तदन्तं देवा ऽअञ्जतान्तेनान्तात् सपुत्मानन्त- रायन्नन्तेनो ऽएवैपु एतदन्तं बडो ऽन्तेनान्तात् सपुत्ना- नन्तरेति तस्मात् स्वाहा-स्वाहेति यति ॥ १३ ॥ 'क्षुक्षक'-इति सा०-सम्मन इयलिख डा-देवर।

·(पृष्य. वा.) । प्रथमकाण्डम्। ३६५ तहा एतत् । व्वसन्तु एव हेमन्तात् पुनरसुरेतस्मा- येप पुनर्भवति पुनर्ह वा ऽअस्मिलोके भवति यु ऽएव मेतद्वेद ॥ १४॥ स वै व्यन्तु व्वेत्विति यजति । अजामितायै जामि ह कुर्याद् युद्यन्तु-यन्विति वैव युजेद् वेतु-वेविति वा व्यन्विति वै योपा ब्वेविति वृपा मिथुन मेवैतुत् प्रजननं क्रियते तस्माद् व्यन्तु-ब्वेविति यजति ॥ १५ ॥ श्रुथ चतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्डिपि । प्रजा वै वहीं रेत ऽयाज्यं तत्प्रशास्ववैतद्रुतः सिच्यते तेन रेतसा सिक्तनेमाः प्रजाः पुनरभ्यावर्त्तम्प्रजायन्ते तुस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हियि ॥ १६ ॥ सङ्कामो वा एए सन्निधीयते। युः प्रयायुजते यतरं वै संयत्तयोर्मिनु मागुच्छति' सु जयति तदेतदुप- भृतोऽधि जुर्दू मिच मागच्छति तेन प्रजयति तस्माचतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हिपि ॥ १७ ॥ युजमान एव जुहू मुनु। योऽस्मा ऽअरातीयति सु उपभृत मनु युजमानायैवैतद्दिपुन्तं धात्व्यं वलुि हारयत्युत्तैव जुह मन्वाद्य ऽउपभृत मुन्वयु एवैतवाद्यं बलुि हारयति तस्माचतुर्थे प्रयाजे समानयति ॥ १८ ॥ . 'मित्र मागपति-इति क, ग; मित्र पारदति-इति परः ।

·। शतपथब्राझमम्। -(प्र. मा.) प्रयाजानुपरिटा विधास्यति; तबादौ तदनां मध्यां विधते- "सतवी इ वा इति । यस्मात् 'मृतवः हेमन्तशिशिरयोरेक्येन 'पञ्च', अतस्तदात्मका अपि 'प्रयाणाः' 'पञ्च' कर्तव्याः ।। निर्वचनद्वारेण प्रशंमित माख्यायिका माह- "देवायेति । स्पर्द्धाया विषयं दर्शयति- "एतस्मिविति। एतस्मिन्' दर्शपूर्ण- मामात्मके 'यज्ञे' 'प्रजापतौ'। श्राश्रावयास्तुप्रौषडित्यादिसप्तदशा- त्मकस्य प्रजापतेर्यज्ञरूपत्वात् 'यज्ञे प्रजापतौ'-इति मामानाधि- करण्यम् । म च सर्वोत्पादकत्वात्- 'पिता' ; तस्य च 'संवत्सरः प्रजापतिः' इतिश्रुतेः संवत्सरात्मकत्वम् ।, उतरूपे प्रजापतौ 'श्रय मस्माक मेव भविय्यति, अस्माक मेवेति' स्पा मकुर्वन् ॥ २ ॥ "ततः इति। ते 'देवा' 'अर्धन्तः' तत्पूजयन्तः, 'श्राम्यन्तः' प्रात्मानं क्षयन्तः 'चेरः' अन्वनिष्ठन्, तत्साधन मन्वतिष्ठन् । 'तत एतान् प्रयाजान्' प्रजापतिजयजाभोपायत्वेन दृक्षा, इदा; तत्फलभूतान् 'घवन्', तद्वारा 'संवत्सर' र 'प्राजयन्' । जितेभ्यः तेभ्यः सकाशात १- ""समिद्धो ध्यन याज्यस्य'-इत्यादिमन्त्रसाध्याः पञ्च प्रयाभाः,, वं बदि-इत्यादिमन्त्रसाध्या त्रयोऽनुयाना"-इति ऐ• प्रा० १.२.५ सा• मा० । एतदप्यानात मैतरेयके-"प्राणा वै प्रयाजानुयाजास्ते य इमें शीर्षन प्राणास्ते प्रयाजा येऽवाचस्तेऽनुयाजाः" इति १. ३: है। इहापौत उत्तरसिमन् ब्राझो "प्राणा वै समिधः" इति । २- पुरस्तात् एव्यम् (३४८ ए०१३-१६ पं०)। . ऐ. बा. २. २. . द्रष्टव्यम् । पुनस्तत्रैव तत उत्तरम् - "संवत्सर प्रजापतिः, सोऽस्य सर्वस्य प्रगयिता"-इति च २.१.७ ।

·(पूच्य. ३वा.) । प्रथमकाण्डम् । ख-मपनान्' असुरान् विरहितान् अकुर्वन् । 'तस्मात्' प्रजय- माधनत्वात् एते प्रजया:-प्रजयाः'दूत्येतदस्ति, 'एतनामतः 'प्रयाजाः' खनु । यथा देवाः, तथा' एवं 'एषः' इदानीन्तनोऽपि यजमानः 'एतैः' मयाजैः चतुमंवत्सरजयद्वारा स्व-शचन् ऋतुसंवत्सरेऱ्याव- हितान् करोति ॥ ३॥ "ते वा इति । इयत इति 'हविः' द्रव्यम्, तत्तेषा माज्यात्मक कर्तव्यम् । सपनघातकावात् तदाज्यस्य वचलम् । 'वै'-शब्देन सूचित वचत्वप्रसिद्धि मुपपादयति, यतः "एतेन' ह्यान्न प्रयाजयागद्वारा सपनानजयन्, अतोऽस्य वजवं सिद्ध मित्यर्थः । "तथो"-दूत्यादिः दृष्टान्तः ॥ ४ ॥ प्रकारान्तरेणाज्यद्रव्यकाल प्रभंशति- "एतद्दा इति । मिति यदस्ति, 'एतत्' खलु संवत्सरस्य 'खं एयः । प्रतिनियतधनरूपं चौरम; ययाकार्यत्वादाज्य मपि पयः; गोमहिय्यादीनां संवत्सर- पर्यन्तं प्रायेण दोहात्मत्त्वम् । 'तत्' तस्मात् 'देवाः' पूर्वम् 'एन' प्रजापति 'खेनेव' खट्व्यभूतेनेव 'पयमा' 'स्यकुर्वत' स्वकीय- धनवत्ता मगमयन्। 'तथा' एवेदानी मपि यजमानः प्रयाणा- नाज्येन यजन् प्रजापति मेव स्वद्रव्यतां करोति । अतस्तेषा मान्य- इविष्कत्वंप्रमस्तम्॥ प्रयाजदोमविषये स्थाननियम माह- "म यत्रैवेति । 'प्रथा- जेन्यः' प्रयाजार्थ 'यत्रैव' प्रदेश स्थितः 'थापावयेत्', 'ततः' पश्चात् १- "याज्येन प्रयाजा इज्यन्त व्याज्येन पनौसंयाजा | x x x। पञ्च प्रयाना इज्यन्ते चत्वारः पत्नीसंघात्रा"-इति ते. सं• २ ६.१० । 47 ·३६६ । मतपपवाक्षणम् (प्र. वा.) स वा ऽअनवमृशन्समानयति । स युद्धावसशेद् युज- मानं दिपता भ्राव्येनावमृशेदत्तार मायेनावमृशेत् तस्मादुनवमृशन्समानयति ॥ १८ ॥ अथोत्तरां जुहू मुथ्यूहति । युजमान मेवैतुद् हिपति चाव्याथ्यूहत्यत्तार माद्येऽभ्यूइति तस्मादुत्तरां जुहू मुध्यूइति ॥२०॥ देवा ह वा ऽऊचुः । हुन्त विजित मेवान सर्व यजु सरस्थापुयाम युदि नोऽसुररक्षसान्यासुजेयुः सुस्थित एवं नो यजुः स्यादिति ॥ २१ ॥ तु उत्तम प्रयाजे । स्वाहाकारेणैव सुवै युनः सुम- स्थापयन्वाहामि मिति तुदानेय माज्यभाग सुम- स्थापयन्स्वाहा सोम मिति तुत्सौम्य माज्यभाग सुम- स्थाययन्त्स्वाहाग्नि मिति तधु ऽएप ऽउभयुवाच्युत ऽत्रा- मेयः पुरोडाशो भवति तर समस्थापयन् ॥ २२ ॥ अथ यथादेवतः। स्वाहा देवा ऽाज्यपा इति तुत्प्रयाजानुयाजान्त्सुमस्थापयन् प्रयाजानुयाजा वै देवा ऽश्राज्य पुा जुषाणो ऽअग्निराज्यस्य व्वेविति तुदमिट स्विष्टकृत समस्थापयन्ननिर्हि विष्टकृत् स एषोऽप्येतुर्हि तथैव यज्ञः सुन्तिष्ठते युथैवैनं देवाः समुस्थापयंस्तुस्मा- दुत्तमे प्रयाजे स्वाहा-स्वाहेति यजति यावन्ति हवी पि ·(पूच्छ• ३वा.) प्रथमकाण्डम् । भवन्ति बुिजित मेवैतदुनु सुर्वं यज्ञ सुःस्थापयति तस्माद्यदुत ऽजवं विलोम यजे क्रियेत न तदाद्रियेत सुस्थितो मे यन्न द्रुति ह विद्यात् सु हैपु यचो यातयामेवास यथा बुपट्टतः हुत५ स्वाहाकृतम् ॥२३॥ ते देवा अकामयन्त । कथं विमं यत्रं पुनराण्या- ययेमुायातयामानं कुर्याम तेनायातयाम्ना पुचरे- मेति ॥ २४॥ स यज्जुह्वा माज्यं पुरिशिष्ट मासीत् । येन यत्र समुस्थापयंस्तेनैव यथापूर्व हवी ष्यभ्यधारयन् पुनरे- वैनानि तदाप्याययन्नुयातयामान्यकुर्वन्नुयातयाम याज्यं तस्मादुत्तमं प्रयाज मिष्वा यथापूर्व: हवीष्यभिधार- यति पुनरेवैनानि तदाप्याययत्ययातयामानि करो- त्ययातयाम द्याज्यं तस्माद्युस्य कुस्य च हविषोऽवद्युति पुनरेव तुदभिधारयति स्विष्टकृत ऽएव तत्पुनराग्याय- त्ययातयाम करोत्युथ यदा विष्टकृतेऽवद्युति न तुतः पुनरभिघारयति नो हि तुतः काञ्चन हविपोऽमा- वाहुति होष्यन् भवति ॥ २५ ॥ ४॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [५.३.] ॥

·॥ शतपथनाक्षणम् । (8.मा.) . . . नापकामेत् । अनपक्रमे कारण माह- “सङ्घामो वा इति । 'यः प्रयाजे. यजते', अयं युद्धाय 'मधामः मन्त्रिधीयते' । श्रतो युद्धाय 'भगतयोः" मध्ये 'यः पराजयते', 'मोऽपकामति' पश्चात्पलायते । सम्मादपक्रमणं न युक्त मित्यर्थः । अथ पुरोऽभिकमणपच मुपन्यस्य निराकरोति- "अभितरा- विति । 'जयन्' कविजिगीषुः 'अभितरा मु वे शवोरत्यन्त मभिमुखं खलु 'क्रामति' । यस्मादेवं 'तमात्' प्रयाज मभिमुख मभिमुख मौषदोषत्पुरस्तादाक्रामेत् । अाक्रमणानुमारेण अमावपि ईपदोषत्पुरम्तादाक्रम्य 'जुहुयात् ॥ ६ ॥ प्रमुं पदं निषेधति- "तद्विति । तर्हि कथ मित्याशय पूर्वोक मेव पक्षं निगमयति- “यत्रैवेति । श्राश्रावणस्य प्रदानाङ्ग- नया तयोः प्रदेशेक्यलाभादित्यभिप्रायः ।। पवान्तर माइ- "यचो एवेति । श्राहवनौयमध्ये यमिव प्रदेशेऽग्निं प्रचलित मन्येत, तच पञ्चापि 'पाजतौर्नुहुयात्' । 'दि' यस्मात् ममिद्धानिदेशहोमात् 'पाहतयः' अपि 'ममिद्धाः' प्रदीपः, फन्तजननसमर्थाः म्युः; अतोऽय मेव पचः येयान् ॥ ७॥ पायावानन्तरं कर्तव्य माह- "म इति । ३ होतः ! ममि- पामिका अग्रिमूर्तीः प्रति नामां यागाय याच्यां पठेति प्रेषार्थ:। 1- 'मंथतयो'-इति म । संयतयोरित्ययैव म्याधारयान मिरम् । ५-- "यध्वप्रेषितो मेवावा प्रेष्यति हतारम्, होता यगया. मोभिः परिवामि."-:ति घाय• यौ• शु. ३. २. १, ५। पापिय प्रयामानान्तरम। तथापि "यथापौमियरन्ति"- इन्यादामामात वोपरिणात् (शत• प्रा. १.६.१.)।

·(थ. श्वा) ॥ प्रथमकापहम्॥ ३०१ तेन प्रेषेण साताद् 'वसन्तम्' एव 'समिन्धे' दीप्तं करोति । न केवलं तस्यैव ममिन्धनम्, अपि तु नद्दारा सर्वेषा मयूनां ममि- न्धनं कृतं भवति । तथा च मति सर्व तकः स्व-स्व-कालोचिता: 'प्रजाः' सर्वा अप्युत्पादयन्ति, तदुपजौवनाय 'ओषधीय पचन्ति' । "तवेति। यस्मादेव कारणात् वसन्तसमिन्धनेन स्वय मपि समिद्धाः मनः प्राण्युत्पादन भोषधिपाकं चैव कुर्वन्ति, तस्मादमन्तः समिद्धोऽन्यान् भवन् ममिन्ध इति 'सर्वान् ऋतून निराह' ॥ समिद्यागवदितरेषा मपि नामनिर्देशपूर्वकत्वासको तन्निवा- रयति- “अथ यज-यजेति । तदनिर्देशस्य प्रयोजन माह- "अजामिताया इति । अनतिरेकाय। “जाम्यतिरेकनाम"-इति यास्कः। एकस्मिन् प्रथमे समिद्यागे नामनिर्देश मतीतरेषा मप्यूहयितुं शक्यत्वेन निर्देशप्रायत्वात् पुनर्नामनिर्देशे 'जामि' भवेत् । जामित्वपक्ष मुदाहृत्य प्रदर्शयति- “जामि इति । अत- स्तनूनपात्प्रमतीन् 'यज-यजेति' एव ब्रूयात् ॥ ८ ॥ "तवो ह वै"-दूत्यत्र' मवणो विहिता', पञ्च प्रयाजा:१, १- निर० ४.३ ४ । 'पुनशक्तनामेव्यर्थ '-इति तदृत्ति । “जाम वा एतद् यज्ञे क्रियते, यत् समानौभ्या म्टग्भ्या समानेऽहन् यजतीति'- इति ऐ. ब्रा० ३.५ ३ २~०१ (३६१ ४० १५०)। ३-- “पञ्च प्रयागान् यगतीतीयं पञ्चसया, पयाजाना मुत्पत्तिशिया , नव प्रयाभान् यत्रतीति, एकादश प्रयाजान् यजतीति नवैकादशसझ्यया बाधायोगाइ वैकतो सङ्ख्या, अभ्यासेनैव पूरणीया"-इति या. त. (का. श्री. सू० ३ ३ )। तदासा पक्षप्रयानाहुतीना प्रकृता- ·૨૨ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (१०मा०) नेम्बेक विधाय प्रसंसति-- "मुवै समिध इत्यादिना । पत्र समिदादीनां वसन्ताद्यात्मतया स्तुतौ मयाभाम्य मेव साधारणम, कारणविशेषम्त तत्र प्रदर्यते- “वसन्तो वा इत्यादि । वमोऽपि निखिलक्षाणां कुसमागमेन प्रदीप्तनास्तौति ममिधो वमना- वाभिधानम् । प्रतः 'तत्' तेन समिद्यागेन 'वसन्त मेव अञ्चत' खेलम्चत्वात् असरेभ्यः तं वर्जित मकुर्वन्। तस्माद् 'वमन्तात्' 'मपनान्' असरान् 'अन्तरायन्'। यद्येमा नास्ति, तेन तेऽन्तहिता इति प्रमिद्धम । पुरातनवृत्तान्तप्रदर्शनस्य प्रयोजन माह- "वमन्तम्पिति । 'उ' अपि च, इदानी मपौत्यर्थः । 'एतत्' एतेन ममिद्यागेन 'वमन्त मेव बरे' वर्जयति, स्तमपलोभ्य इत्यर्थः । मिद्ध मन्यत् । एव मुत्तरवाक्यान्यपि योज्यानि ॥६॥ "अथ ननूनपात मित्यादि । यौमम्य तनूनपासाम्यं दर्शयति- "ग्रीमो हौति। अम्य सकलप्रभारीरतापकत्वेन ननूनां पास्टकलान् बनुष्ठानप्रकार यामस्तम्वेनैवं दर्शिता - "मय प्रयागान् प्रानो पति, प्रति दिशंका; ममिधः पुरस्तात्, मनूनपातं दक्षिणतः, इस पचाप बर्षिय माहाकारं मध्ये' इति मौ. सू. २.१७.१,२। १- “समिधो याति, वसन्त मेवप्ना मवगन्धे"-प्रति ते•सं• २. ६. १. । "प्राया वै समिध" इत्यादि ध ऐ. ना.२.१. । हाय. समि-यास्यापा माप याक -"यम इति कात्यसा, निमिति भाष्"ि इति २.२,२ । गमिशागमनासा - "समिधो चम पागम्य विपत (प्यता" इति . मा. ३.५.५.१।

·(५य. इद्रा.) प्रथमकाण्डम्॥ ३०३ तनूनपात्वम् श्रतो अर्थत मान्याद् 'गौम ननूनपान"। शिष्ट पूर्ववत् ॥ १०॥ "अथेड इत्यादि। दूड इत्येतद्देवता यजेत । दडो वर्षावेनो- पचारे स्त्रौत्व बहलच बीजम् । उक्त माम्य समर्थयते- "इति हौति। 'हि' एव खलु 'इडा वर्षा' । कथ मिति तचाह- 'यदिद हुम्लकम' प्राणिजात मित्यर्थ । 'सरीरूप सकलामगोधादिकम् । 'गौमहेमन्ताभ्या' निमित्ताभ्या "नित्यत' नितरा परित्यकशरीर चौण 'भवति' हिमे सर्वपदार्थाना मौतेनार्त्तत्वात्, यौमे रमाना मोषणादिति भाव । 'तत्' सर्वं 'वर्षा' द्वितीयाबहुवचनान्ता, प्रति पंडित मिव अहो विनष्टप्राय सत् ददागौं पुनशेत इति भन्दै प्रशमित मिव 'अन्न खोचित बजलादिरूप 'इच्छमानम' इच्छा कुर्वत्, इतस्तत 'घरति' वर्षास बणजलादिमम्मृद्धिसम्भवात् । यमादेव 'तस्माद्' वर्षाणा मिअ॒पत्व मुक्त मित्यर्थ इय्यत इतौ- डिति 'इट्-शब्दव्युत्पत्तेवर्षास्वपि सम्भवात् । शिष्ट पूर्ववत् ॥१९॥ १- "तनूनपात याति, प्रोम मेवावरुन्धे"-इति तै. स. १६ १२ । "प्राणो वै तनूनपात्' इत्यादि ऐ० प्रा० २ १ ।। तनूनपाद व्याख्याया माइ यात - "यान्य मिति कात्यक्य , चमिरिति शाकपूणि -इति २२ तनूनपाद्यागमन्वस्तु-- "तनूपादम प्यान्यस्य वतु'-इति ते ब्रा० ३ ५ ५ २ । २- “इडो यजति, वर्षा रखावरन्धे -इति तै० स. २६१३। पाळ' -इत्यादि रेवा.२१ । इह व्यायाया माह यास्क - पळ ई? स्तुतिकर्मण इन्धतेर्वा '-इति ८ २ । इद्यागमन्त्रस्तु- हो यम याज्यस्य वियन्तु (यन्तु) -इति ते• ब्रा• ३ ५ ५ ३१ ·शतपथमाझगम् । (प्र.ग्रा.) . "अथ पहिरित्यादि। “वर्षा ति। उक्तप्रकारे विनष्टाः, ता 'श्रोषधयः' वर्षास प्रहद्धाः सत्य', 'गरदि' प्राप्तायां 'वहिपः आस्तीर्षम्य 'रूपम्' प्राप्नुवन्ति । तत् कुत इत्यत पाह-- 'आस्तीर्णः' अनुक्रमणमामान्येन प्रास्तृतदर्भवत् 'गेरे' गेरते। 'तम्मान्' उप- पादितात् हेतोः 'शरद बहिः ॥ १२ ॥ "अथ स्वाइत्यादि। अन्धप्रयाजे 'स्वाहानि', 'स्वाहा मोमम' -इति स्वाहाततिरस्ति; तां देवतां योनि स्वाधाकारेण हविः- प्रदानात्, नत्मदानस्य च यागलात्, तम्य तद्देवलम्। हेमन्तोऽपि वसन्ताना मनिमः । तदेवोपपादयनि- 'हिं' यमाद 'वसन्तात्' 'परायः परमिान् अर्द्ध भागे भवः । 'अन्तेन वाहाकारेण 'अन्त' हेमन्तम मसुरेभ्यः 'प्रवृञ्जत" । गत मन्यत् ॥ १३ ॥ - हियति, शरद मेवावरन्धे"-इति तै० सं० २. ६.१.५ । "पशवी वै वाई-इत्यादि ऐ बा.२.१.४ । बहिर्याख्याया माह यास्त:- "हर्षि परिवईयात्" इति ८. २, ५। बहिर्यागमतस्तु"-- "बहिरन व्याज्यम्य वेतु" इति ते ब्रा० ३. ५. ५. ३ । २- "साहामिम्, खाहा सोमम्, स्वाहामिम्, खादा प्रजापतिम्, साहामीषोमो, साहेन्द्रानो, साहेन्द्रम्, खाहा महेन्द्रम्, स्वाहा देवा च्याज्यपान्, स्वाहामि होवा जुषाणाः, व्यम याज्यस्य वियन्तु (व्यन्तु)”-इति स्वाहाकृतयः । १. प्रा. ३. ५. ५.५। ३- "स्वाहाकार यति, हेमन्त मेदावरन्धे" इति तै. सं. २. ६.१. ६। "साहाकृतीयंति, प्रतिष्ठा वै स्वाहाकृतयः" इत्यादि से ना. २.१.४ । स्वाहाकृति-याख्याया माह यात- "स्वाहाकृतयः । साहेत्येतत्- सध्याहेति वा, खा वागाहेति दा, खं प्राहेति वा, साइतं इविर्नुहोतीति वा"-ति ८. ३. ५.! खाहारुतियाग- मन्त्रास्तु - "साहामिम्" इत्याद्या' ते. .ग्रा. ३.५.५, ५।

·(५च्य• ३व्रा.) प्रथमकाण्डम् । २०५ हेमन्तस्यान्निमवं प्रकारान्तरेण प्रमिति- "तद्वा इति । 'तत्' वक्ष्यमाणप्रकारं '' खलु 'एतत्', तदिद मपि हेमन्तमागस्य मम्तीत्यर्थः । किं तदेतत् ? 'वसन्त एव' 'पुनः' सवारमो श्रावत- मानः मन्, “हेमन्तात्' स्व-पूर्वभाविनः सकाशात् 'पुनरसुः' पुन:- प्राप्त-प्राणो 'भवति'। कथ मित्यत आह- "एतसादिति। पतार्थ- वेदन प्रसंमति- “पुनई वा इति ॥ १४ ॥ प्रयाजमन्त्रेषु तद्देवतावहुवैकत्वप्रयुक्तं 'व्यन्तु'-'वेतु'-इति बहुत्व मेकत्वं वास्ति, तदनूद्य प्रशंसति- “म वै व्यन्विति । उको 'जामि'-शब्दार्थोऽसकृत् । ऐकरूप्येण व्यन्विति वा वेविति वा पाठे मति ण्टावतां मनमि अनादरः स्यात्, अतस्तत् 'जामि' अधिक भवति । प्रकारान्तरेण तदेव प्रशंगति- “व्यन्विति वा इति । एकस्य पुंसो जायावत्वसम्भवेऽपि स्त्रियाखक एव पतिरिति नियमाद् व्यन्तु-वेव इति योषा-वृषणौ ; अतः ‘एतत्' एतेन तथाविधपाठेन अस्य पुत्रस्योत्पादनं 'मिथुन मेव' सम्पादितवान् भवति ॥ १५॥ तैत्तिरीयके “यदुपति प्रयाजानुयाजेभ्यस्तदिति यदुभयार्थ माज्यग्रहण मुकम्', तस्य विभाग माह- "अथ चतुर्थ इति । 'चतुर्थ' वहिराख्ये 'प्रयाजे' होतव्ये मति, उपभृतः सकाशात् जुहां 'ममानयति' भाज्यम्। एतत् प्रशमति- "प्रजा वा इत्यादिना । प्रजानां पुत्रादिद्वारा उपरिवईणसम्भवात् बर्दिष्टम् । -त. ० ग्रा० ३. ३.है। २-हाप्याम्नातम् २प्र. ५वा. हरव्यम्। "उपटतो जुह्वा मानयति" इति का यौ. .सू. ३.२ २२।

·मतपत्राक्षमाम्। (89• Bा.) .. . तस्यास्य वृध्यादिद्वारा प्रजादिरूपेणोत्पत्तेराज्यं रेतः; तो पईि- व्यानयनात् 'प्रजासु' 'रेतः' मितं भवति। 'मिकेन रेतमा रतीभूते- नाज्येन 'इमाः' परिदृश्यमानाः प्रजा!''अभ्यावर्त्तम्' अभ्यासत्यान्यावृत्य कर्मवशाद देहमम्बन्ध प्राप्नुवन्ति । "तस्मादित्युपसंहारः ॥ १६॥. जुझा मुपसृतः प्राप्त माध्यं मित्रप्राश्यात्मना प्रशंसनि-- "सवाम इति । 'यः' च 'प्रयाजेः' मंस्टोऽध्वर्युः, तेन मद्धाम एव मनिधापितो भवति । अत: 'संयत्तयोः' युद्धाय प्रथनमानयोर्मध्ये 'यारम' एव योद्धारं 'मित्र' सखायं माहाय्यं कर्तुम् . 'आगच्छति', 'म जयति' इति लोके प्रसिद्धम् , एवम् 'उपमनः' प्रकाशात् 'जुई' जुहगत माज्यं 'मित्र' मत् 'आगच्छति'; 'तेन' मिचप्राप्तिकारणेन 'जयति' । 'तस्मात् समानयति' ॥१७॥ "यजमान एव जुहू मिति । "श्रत्तेव जुहम्"-इत्याज्यानया नार्थवाददयम् “अध्वर्यो ! सुच माम्यव"-इत्येतस्य ब्राह्मणवदु व्याख्येयम्। उपमतः सकाशादाज्यस्य पानेता अध्वर्युः, शात्रीः सकामाद 'चलिम्' उपायनद्रय मदनौय मत्रं दात्रे यजमानाय प्रदापितवान् भवतीति समाहार्थः ॥ १० ॥ आज्यममानयनसमये उपभ्दवमर्शने विपक्षे बाधदनेन निषेधति- “म वा इत्यादिना । "अत्तार मायेने ति । अत्तुरब- स्यावमी युक्तः, तद्दे परीत्येन 'पायेन' अन्नावाने भौचर्यज- मानस्य प्रतिकूलं कृतवान् भवति ॥१८॥ ९- पुरस्तादिहेव ३ बा २ क. (६१, ३५१ .) दयव्यम् ।

·( पूच्चबा) । प्रथमकाण्डम्। . "प्रथोत्तरा मिति । 'उत्तराम' उपमंदुपरितनों कृत्वा 'जुहम्' 'अध्यूति' विधारयेत् । स्पष्ट मन्यत् ॥ २० ॥ भाज्यभागादिदेवतां तदनुक्रमेण निर्दिश्य स्वाहाकारेण तव स्तोत माख्यायिका माह- "देवा ह वा इति । कृत्स्नयजममाप्यु- पायपरिज्ञानद्योतनार्थी निष्प्रत्यहं प्रयाजलामहर्षद्योतनार्थी वा "इन्त'-गब्दः । 'हन्त ! विजित मेव' प्रयाजपञ्चक मपि असुरविधात मन्तरेण स्वाधीनं कृत मेव । 'अनु' तदनुसृत्य एतस्मिन्नेवान्त्यप्रयाजे 'सर्व' प्रयाजव्यतिरिक्त सकल मपि 'यज्ञ' 'संस्थापयाम' इति । तेषा मभिमायं दर्शयति- “यदि न इति । 'यदि' समापनात् प्रागेव अमरा राचमाश्य 'नः' अस्माकं यज्ञम् आगच्छेयुः, नहि तम्य भङ्गः स्थात् ; अतः मागेव ममापित एवास्त्विति तेषा मभिप्रायः ॥२१॥ "त इति । एवं विचार्य 'उत्तमे प्रयाजे' 'स्वाहाकारणेव' स्वाहा-खा इत्युक्त्यैव 'सर्वम्' अवशिष्टं 'यज' ‘ममम्यापयन्' । तत्प्रकारं विभज्य दर्शयति- “स्वाहामि मितीत्यादिना । 'उभय- पाच्युतः श्रायः पुरोडाश.'-दनि । “यदामेयोऽटाकपालो- ऽमावास्थायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवतीति श्रुत भागेयोऽष्टा कपालः पुरोडाशो दशै पौर्णमास्यां च नित्य इत्यर्थः ॥ १२ ॥ "अथ यथादेवत मिति । पौर्षमास्या ममावास्यायां च विष्णुः, अनौषोमो, प्रजापतिथेति विकन्पिता अपांशयाजदेवताः, एका- १- "विष्णुर्वा"-इत्यादि का श्री सू० ३. ३. २५ । व्यवस्थितविकल्पोऽयम् समयतोऽपौधोमी व्यसन्नयतो विरिति (सासा. १.३१६-१८.)। सानाये=दाकि दधिपयसी, तदनुतियन् सनयनिति । 18 ·२०८ । शतपथनाक्षयम्। (प्र. मा.) दमकपालदेवताः, अमीषोमो, अमावास्यायो चोभयच माधारण अष्टाकपालदेवोऽग्निः, इन्द्रामौ एकादशकपालदेवता, दधिपयो देवते इन्द्रमहेन्द्राविति या दर्शपूर्णमाम-प्रधानदेवताः मन्ति, ता अनतिक्रम्य (तत्तद्देवता अनतिक्रम्य') नत्तद्देवताकं चागं समस्यापथ- वित्यर्थः । अप देवताना मनियतवान् यथादेवत मिनि बसरे- पाभिधानम्॥ 'श्राव्यपा: 'मयाजानुयाजा देवा.' पमिदायाः स्वाहान्ता." तेभ्यः ददं हविः स्वाहत मस्विति तस्यार्थ। “जुषाणो अग्नि."-दत्य 'खिष्ट कदग्निः' विवचितः , स्विराज्ञवाभावे जोषस्यैवामम्भवात् । तेन 'खिएशत ममिं तद्देवताकं यागं 'मम- स्थापयन्' इत्यर्थः; मकलकर्मन्यूनातिरेकपरिहारायानौ खिष्टहरोम- स्थानुष्ठेयत्वात् । सैषा प्रमिद्धिः "अनि:ति 'हि'-शब्देनोच्यते ॥ १- -पुस्तके नास्त्येषोऽश। "द्याव्येन प्रयाना इन्यन्ते"-इति ते. सं. ६. ३. ११.१५ । ३- "एकादश प्रयाणा, एकादशानुयाना, एकादशोपयानाः, - एते- ऽसोमपा पशुभाजना"-इति ऐ• ब्रा० २ २. ८१ - समिध, तनूनपात् नराशसो वा, इळ , वाई, दुरा, उपासानता, दैव्याहोतारा, तिखोदेव्य (इडा, सरसती, भारती) वया, वग- स्पतिः, खादाकृत य इति । ऐ० प्रा० २ १. 8 ; तै• प्रा. ३. ६.३; निय सच्य• २, ५ मा०, निध• ५.२.२-२३ । ५- "जुषाणोऽमिराज्यस्य वेतु"-इति, "जुषाण सोम थाज्यस्य वेतु"- इति ध; हावेतो व्याज्य मागयोर्याच्यामन्तौ। यानाताविमौ . द्रा. ३ ५ ५.२, ३ । ऐतरेयोऽपि विहितौ (१ २. ई.)।

·(५य. ३वा.) प्रथमकाण्डम् । विभज्यावाख्यानस्य तात्पर्य माह- "पवेति । 'यथा' सोऽपि 'यज्ञ' ममातो भवति, तथा 'देवा' प्रतिपादितप्रकारे- णायप्रयाल एव 'समस्यापयन्' । यदर्थ माख्यायिकात्र प्रपञ्चिता, नदिदानौं सार्थवाद माह- "तस्मादिति । 'यावन्ति हवौषि' भाज्यभागादि-खिएकदन्तानि, नानि सर्वाणि प्रयाजयागेनैव सम्पादितवान् भवति । समापनफल माह- "तस्माद् यदत ऊर्ध्व मिति । 'तस्मात्' समापनाद्धेतो 'अत' अश्यमयाजात् 'जय' 'विलोम' न्यून विप- रौतप्रकार वा, यदि "क्रियेत', तद्विषय मादर न कुर्यात- तत्कथ ममादध्या मिति चिन्ता न कुर्यादित्यर्थः । किन्तु 'यज मस्थित' एव 'इति' मानीयात् । 'म एष' उनविधी 'यज्ञ', 'प्रया- तयामेव' अगतमार एव 'यथा' अपेक्षानतिक्रमेणैव यतो वष- द्वारादिना सम प्रामौत्, अतो यातयामत्व-शहा नास्तीत्यर्थ । अथवा अपेचितस्य वषट्कारादेरमत्त्वात् 'म एष' पिट 'यज्ञ' 'यातयामेव' निर्गतसार एव ॥२३॥ अथ देवै कृत मवशिष्टस्य यातयामवपरिहार दर्शयति- "ते देवा इति। केवलेनाङ्गेन फलानिष्यत्तेरवण्य प्रधान मनुष्ठेयम् तच गतसार मभूत कथ तत्परिहियत इति तेषा गतमार हि 'पुनरायाययेम' इति । कस्तस्य प्रसङ्ग इति, त माह- "प्रयातयामान मिति। यामपर्यन्त मवस्थित मशनादिक यथा नौरम भवति, एव मय मपौति , गतरमल माम्यादम्यापि यातयामतम् ॥ ४ ॥ कामना,- ·३८. । मतपथमाझणम्। (प्र. मा.) अब तैईए मुपायं दर्शयति- “म यदिति । 'म:'-दूत्यमर्थको वाक्यालदारार्थः । 'त्राच्य' 'जुहो' 'परिमिष्टं' प्रयाजहोमेभ्योऽव- शिष्ट मभूत् । उपयुकादन्यः शेषः । अतोऽम्याज्यस्य क्वचिदुपयोग इति तं दर्शयति- "येनेति। यं प्रति यस्य रमो निर्गतः, तस्य तत एव हि आप्यायन मुचित मिति मंस्थापितावशेषाज्योपादाना- भिधानम्। “यथापूर्व मिति । श्रामेयोऽग्रीषोमौयादिति हविर्षा पूर्व-पूर्व मनतिक्रम्येत्यर्थः । अभिधार मेवाप्यायन मित्याह- "पुनरेवेति। श्राज्येन आप्यायन मेवायानयामत्वकरणम्। भाग्यम्यायातयामत्वप्रसिद्धिः 'हि'-गब्देनोच्यते । यदर्थं पुरात्ताभिधानम्, तदिदानी विधत्ते- "तस्मादुत्तम मिति । धन्यवावत्तशेषम्य यातयामत्वपरिहाराय पुनरभिधारणाप्रदर्शनेनाश्यम्याथानयामत्वं ममर्थते- "तस्मादिति । "यस्य कस्य चेति । चरोः' पुरोडागस्य वा, आग्थयतिरिकस्य 'इविपः अवत्त मिति शेषः, तम् प्रवत्तशेष मित्यर्थः । अवशिष्टस्य गिएकत्युपयोगात् 'तत्' तेनाभिधारणेन विएशत मेवाप्यायित- वान् भवनि.- पाप्यायनेन नदवमिटम 'अयातयामं करोति'; शेषाभिधारणस्य प्रवत्तहविषोऽभिधारणात् ॥ माधारणला युट मितुं व्यतिरेक माह- "अप पदेति । "खिएशने' खिष्टकदर्थ 'यदा' एतामाधारणं म्यात्, तदा 'ततः' खिष्टातोऽवमिएम्माभिधारणात् न नानि प्राप्याययेदित्यर्थः । पन भिधारणे हेतु माह- "मोहोति। 'सत: इविषः' १-'पभोग-ति।

·(पू. ३वा.) । प्रथमकाण्डम्। २८१ मकामात् 'काश्चन' प्रधानस्य अङ्गस्य वा सम्बन्धिनौम् आहुतिम् अध्वर्युः 'होप्यन्' भवति । अतोऽभिधारणस्याय्याप्यायनार्थत्व मिति सिद्धम् ॥ २५ ॥ ४ ॥ [५.३.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्ड़े पञ्चमाध्याये हतीयं ब्राह्मणम् ॥ १-- "यत्र यद्यपि शतमथे त्यविशेषेण प्रतम्- "व्यथ तनूनपातं यति"-इति (३६३ ए• १७ पं• ), परन्तु शाखान्तरेनास्ति विशेषोऽपि । तथाहि-'राजन्यात्रिबध्राश्ववसिष्ठवैश्यनकानां करव- कश्यपसहतीनो नाराशंसो हितोयः प्रयाजस्तनूनपादन्येषाम्'-दति काया. श्री. ३. ३. ८.३० । “वसिष्ठशुनकानां नारासः । यत्रीणां चैक" इति का. श्री. सू. १८. ६.८, ८ । “नराशंसो च्यम याज्यस्य वेत्विलि द्वितीयो वसिष्ठशुनकाना मत्रिवधावानां करवसतौना राजन्याना प्रजाकामानां च"-इति साला• १. ७.३ । "तान्येतान्येकादशापौरक्तानि। तेषां वासिठमाषेमं वाध्राचं गार्समद मिति नाराणसवन्ति, मेधातिथं दैर्घतमसं प्रेषिक मित्युभयवन्ति, प्यतोऽन्यानि तनूनमात्वन्ति" इति चाह यास्क (निय० ८.३.७.) प्यापस्तम्बस्तु- "नराशंसो द्वितीयः प्रयागो वसिठशनकानाम्, तनूनपादितरेषां गोत्राणाम्" इत्येवाह (श्री. सू० १) याश्वमा यनेन विह बइन्युक्तानि, तानि तत्रैव दृष्ट्यानि (श्री. सू. ३. २. १-८.)। प्रयानयागदेवताविचारोऽप्यति । तत्र याखन हि "कि-. न्देवताः प्रयागानुयाजा"-इत्युपकाय बद्ध विचारानन्तरम् "याग्नेया . . १ ·शतपथब्राह्मणम् । (प्र.ना.) स वै समिधो यजति । प्राणा वै समिधः प्राणानेवै- तत्सुमिन्धे प्राणैद्ययं पुरुषः सुमिहस्तस्मादभिमृति ब्रूयाद्युपतापी स्यात्स युद्युष्णः स्यादेव तावच्छ सेत समिद्धो हि स तावद्भवति या शीतः स्यान्नाशसेत तुप्राणानुवासिन्नेतद्दधाति तस्मात्समिधो यजति ॥१॥ श्रुथ तुनूनुपातं यजति । रेतो वै तनूनपाद्वैत एवै- तसिञ्चति तस्मात्तनूनपातं यजति ॥२॥ अथेडो यजति । प्रजा वा ऽदुडो यदा वै रेतः सिक्तं प्रजायतेऽथ तुदौडित मिवान्न मिच्छुमानं चरति तत्प्रे- वैतुजनयति तुम्मादिडो यजति ॥३॥ अथ बहिर्यजति । भूमा वै बहिर्भूमान मेवेतन्म- अनयति तुस्माईहिर्यजति ॥ ४ ॥ अथ स्वाहा-स्वाईति यजति । हेमन्तो वा ऽक्तूना: स्वाहाकारी हेमन्तो हीमाः प्रजाः स्वं व्बुश मुपनुयते तस्माईमन् सायन्त्योपधयः प्र वनस्पतीनां पलानि मुच्यन्ते प्रतितरा मिय व्वयासि भवन्त्यधस्तरा मिव इति तु स्थिति:"-ति नितम् ( निर• ८.३...। एतद- वजन्य मौमांशादर्शनापि पनि रुमाथि बितानि (२.२.२:१० १.१.२ ३.३.११.१.२३-३९,११५.१.१४ ८२.५६....१. १४, १५.)। एतान्येवामान्यायाधि. करवान्यारपितानि माधवाचार्य मनोपन्यायमालाया मिनि।

·(५थ.वा.) प्रथमकाण्डम् ॥ ३८३ व्वयासि पतन्ति विपतितलोमेव पापः पुरुषो भवति हेमन्तो होमाः प्रजाः स्वं ब्वश मुपनुयते स्वी ह वैत मुई कुरुते श्रियेन्नाद्याय युस्मिन्नुढे भवति य एव मेतद्वेद ॥५॥ देवाश्च वा ऽसुराश्च । उभुये प्राजापत्याः पस्धिरे 'ते दण्डै नुर्भिर्न व्यजयन्त ते हुाविजयमाना ऽजचुहुन्त व्वाच्येव ब्रह्मन् विजिगीषामहै स यो नो ब्वाचं व्याहृतां मिथुनेन नानुनिकामात्स सर्वं पराजयाता अथ सुद्ध मितरें जयानिति तथेति देवा ऽअब्रुवंस्ते देवा ऽहुन्द्र मब्रुवन् व्याहरोति ॥ ६॥ स हुन्द्रोऽब्रवीत् । एकी ममेत्युधास्माक मेकेतीतरे ऽब्रुवस्तुदु तन्मिथुन मेवाविन्दन्मिथुन द्यकश्चैका च ॥७॥ दौ ममतीन्द्रोऽब्रवीत्। अथास्माकं दे हतोतरे अवं- स्तदु तन्मिथुन मेवाविन्दन्मिथुनः हि हौ च हे च ॥८॥ यो ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् । अथास्माकं तिस इती- तरेब्रुवंस्तुदु तन्मिथुन मेवाविन्दन्मिथुन हि यश्च तिखश्च ॥६॥ चत्वारी ममेतीन्द्रोऽब्रवीत्। अथास्माकं चुतस ऽइतीतरेब्रुवंस्तुदु तन्मियुन मेवाविन्दन्मिथुन हि चत्वारश्च चतसश्च ॥ १० ॥ .

·• १८४ शतपथबामणम्। (प. मा.) पुञ्च ममेतौन्द्रोऽब्रवीत्। तुत दुतरे मिथुनं नावि- न्दुन्नो ह्युत ऽऊई मिथुन मुस्ति पुच्च-पञ्चेति ह्येवैतु: दुभ्यं भवति ततोऽसुराः सर्वं पराजयन्त सर्वस्माद्देवा असुरानुजयन्त्सुवस्मात्सपत्नानुसुरान्निरभजन् ॥ ११ ॥ तस्मात्प्रथमे प्रयाज इष्टे याद् । एको ममेत्येका . तस्य य महं हेमौति या न हिण्याद्योऽस्मान् द्वेष्टि युञ्च व्वयं विषम ऽहुति द्रूयात् ॥ १२ ॥ द्वौ ममुति द्वितीये प्रयाजे। हे तस्य योऽस्मान् दुष्टि युञ्च व्वयं हिप्स इति ॥ १३ ॥ घुयो ममेति तृतीये प्रयाजे । तिसस्तस्य योऽस्मान् देष्टि युञ्च व्वयं दिम ऽहति ॥ १४ ॥ चत्वारो ममेति चतुर्थे प्रयाजे । चुतसस्तस्य यो- ऽस्मान् दृष्टि यश्च व्वयं दिम इति ॥ १५ ॥ पञ्च ममेति पञ्चमे प्रयाजे । न तस्य किश्चन यो- ऽस्मान् हुष्टि युन्न व्वयं दिम दुति स पञ्च-पञ्चेत्येव भवन् पुराभवति तथास्य सुर्ख५ संरके सर्वस्मात्स- पुत्नान् निर्भजति यु एव मेतडेद ॥ १६ ॥ ५ ॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाटके पञ्चमं ब्राह्मणम् ५.४.] ॥

·(प्रयः प्रा.) प्रथमकारडम्। ३८५ . अथ प्रथाजान् प्रकारान्तरेणानूध प्रशंमति- "म वा इत्या- दिना । 'एतत् एतेन ममिद्यागेन यजमानस्य प्राणानेव' समि- 'न्धितवान् भवति । प्राणानां समिद्धल मुपपादयति- "माणेौति। 'अयं पुरुषः' क्षेत्रज्ञः । प्राणोपाध्यभावे शरीरसम्बन्धायोगात् तेषां पुरुषममिन्धन हेतुत्वम् । मेधा प्रसिद्धिः 'हि'-मन्दनोच्यते । समिधः प्राणत्वसमर्थनाय प्रामगिक नैमित्तिक मभिमर्थन माह- "तस्मादिति । यजमानो ज्वरादिना उपतापवान् ‘यदि स्यात्', तदाध्वर्युः ममिद्यागममये प्राणप्रावल्यायात्मना 'अभिमृति' यजमान "ब्यान्' । 'म यदि' 'उग्णः' श्रोण्यानित्यर्थः । 'तावत् श्राशंसेत' अस्योपतापः शाम्यलिति , समिद्यागेषु प्राणदेवता . मनुध्यायन् कामयत । 'तावता' तदाशसनमात्रेणैव ‘ममिद्धः' प्रबलः प्राणो गतोपतापो भवति' एव । तापाभावे तन कर्त्तव्य मित्याह- "यदिति । यस्मादेवं तस्मात् 'प्राणा एव समिधः' इति मिद्ध मित्यर्थः । “तत्प्राणानित्यायुपसंहारः ॥ १ ॥ तनूनपात मिति। रेतसः' सप्तमधातोः शरीरावष्टम्भक- त्वेन नमूनां पाननान् तनूनपात्त्वम् , अतस्तद्यागेन स-प्राणे यज- माने 'रेत एव' स्थापितवान् भवति "अथेड इति। दयन्तौडोऽनानि; तदुपजीवनेन प्रजाना मिडूपत्वम् । एतदेवोपपादयति- 'यद्' 'प्रासिक रेतः' 'प्रजायते' उत्पद्यने, 'तद्' एवं 'ईडित' सर्वैः प्रशस्यमानम् 'अत्रम्' दच्छन् 'चरति', 'तत्' तेन घ्यागेन 'एतत्' रेनः 'जनयति' पाणिरूपे- एणोत्पादितवान् भवति ॥ ३ ॥ . "श्रथ 49 ·॥शतपथब्राझणम् । (प्र. पवा) .. "पञ्चम मेतीति। श्रथ 'इन्द्रः पञ्चम मेत्यवोत्' ; "तत्' 'इतरे' असुराः 'मिथुनं नाविन्दन्' ; लिङ्गदयेऽपि रूपाविशेषात् । अलाभे कारणं श्रुतिरेवाह- “नो हौति । 'हि'-शब्दसूचित मर्थ माह- “पञ्च-पञ्चेति। स्त्रियाः पुंमचोभयोरयभिधानं पञ्च-पञ्चे- त्येव, न व्यावर्त्तको रूपभेदोऽस्ति ; 'ततः' पञ्चप्रभृतीनां मिथुगत्व: स्थालाभात् 'असुराः' 'म' विवादास्पदं जेयम् 'पराजयन्त' गेतं नागनुवन्नित्यर्थः । श्रतो 'देवाः' 'मर्वस्मात्' अपि जयविषयात् 'असुरान् अजयन्'। जयशब्दार्थ माह- "मर्वस्मात्सपत्नानसरा- विरभजनिति ॥११॥ इदानी मर्थवादमिद्धं प्रयाजानुमन्त्रणमन्त्रान् प्रति प्रयागं विभज्य योजयति- "तम्मादित्यादिना। यमादिन्द्रेणको ममे- त्युकम्, असरेणैका ममेत्युक्तम्, 'तस्मात्' 'प्रथमे प्रयाजे' 'एको भम' इत्यादि 'भूयात्' । एवं दिनीयादिय्वपि- 'दौ मम', 'दे तस्य' इत्यादि द्रव्यम्। 'य' च 'अहं' 'देमि' श्रई यस्य देपं करोमि, 'तम्य' 'एका'. पुत्रौ म्यादिति ब्रूयादिति प्रथमप्रयाजानमन्त्रण- मन्त्रगेषण्यार्थः । पुयाः रक्षणाप्रदानादौ बहुतरदुःखभग्भवात् तच्छ- पोरगा स्यात् । यदि करने चिदपि देषं न कुर्यात्, तदा "योऽस्मानियादि ध्यात् । वस्तुती देपाभावेऽपि रागादिभिषा- शरणात् तविपन्धनं देष मभिप्रेत्य 'यं च वयं दिमः' इत्यभि- धानम् । १२।१२।१४।१५।। . "एको ममेका तम्य, योऽस्मात् देटि यस वर्ष हिम इन्वेवं मिधामहाम"-:ति का यो• शु. ३. ३. २ ।

·(५० ब्रा.) प्रथमकाण्डम। ३८८ "पञ्च ममेतौति । 'पञ्चमे प्रयाजे पञ्च ममेनि' ब्रूयात् । पूर्ववद् । देष्टरि विपरीतफलकामनायां प्राप्ताया माह- "न तस्य किश्चनेति। 'तस्य देषरुत शत्रो 'किचन' पञ्च पुरा पञ्च कन्या वा म्युरिति 'न' बयादित्यर्थ । असुरै पञ्चसयाया मिथुन- रूपस्य वचनम्यादर्शनादिति भाव । उनार्थज्ञान प्रशमति- “पञ्च- पश्चेत्येवेति। 'म' 'मझे वर्जयति, स्वय तत्प्राप्नोतीत्यर्थ ॥ १६ ॥ ५॥[५ ४॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ १- का. श्री. सू० ३ ३ ४ । २- 'एतच्चानुमन्त्रण त्यागानन्तर हवि प्रक्षेपे च कृवे कर्त्तव्यम । त्यागाच मान्ववर्णिकीभ्य समिदादिदेवनाभ्य कार्या । तत्रेय पद्धति – 'इद समिद्भ्यो न मम, एको मम, एका तस्य- योऽस्मान हरि य च वय दिम'-इति प्रथमे । द्वितीये- 'इद तनूनपाते [नराशसाय वा] न मम , हौ मम, दे तस्य- योऽस्मान देरि य च वय हिय-इति । रतीय- 'इद मिडभ्यो न मम प्रयो मम, सिखस्तस्य- योऽस्मान् हेरि य च वय विमा -इति । चतुर्थे- इद बहिषे न मम चत्वारो मम, घत खस्तस्य- योऽस्मान् देशि य च वय हिमा' इति । पञ्चमे- 'इद मग्नये सोमाय, अमयेऽनौषोमाभ्याम्, अमीषोमाभ्या देवेभ्य याज्यपेभ्यो न मम पञ्च मम, न वस्य किश्चन- योऽस्मान देशि य च वय हिम-इति । अमावास्याया तु 'इद ममयेऽनो घोमाभ्या मिन्द्राय देवेभ्य इति सन्नयत 'इद ममये विषावे इन्द्रामि भ्या देवम् इति असन्नयत इति विशेष । इत उत्तर मिहेव दर्श ·। शतपथब्राझणम् । (४प्र. मा.) "अथ पहिरिति। मुहते याद 'बईि.'-शब्दः; अतो 'पहिर्भूमा' खलु ; अतः प्रजायमान मेतेन बहिर्यागेन यकृष्टत मुत्पादयति ॥ ४ ॥ "अथ वा इत्यादि। यः स्वाहाकाराख्यः प्रयाजः, म 'धर्नां हेमन्तः' अन्तिमत्वमाम्यात् । 'हेमन्तः' खलु दमाः' मा अपि 'प्रजाः' स्वकीयं 'व' प्रापयति; इतर पु तथाविधप्रजापोडा- भावात् । अत एव च यास्को हेमन्तपर्याय-हिमशब्द मिच्छन् युदपादयत्- “हिमं पुनहन्तेः" इति। वशीकरणप्रकार स्पर्ट प्रदर्भयति- "तस्मादित्यादिना। वोचतत्वाद्धेतोः 'हेमन्' हेन्धि, हेमन्ते धिमोपघातेन 'ओषधयः' वनस्पतयश्च माना गलितपर्णाथ भवन्ति। तथा 'वयांमि' पक्षिण: 'प्रतितरा मिव' अत्यन्तं प्रति.. कूसा इव, हिमोपहतपरत्वात् उपचौणा दवेत्यर्थः; 'अधस्तरा मिव' पत्राणां प्रच्यवनादूर्द्धगन्नु मगका इव अधः श्रापतन्ति' । 'पुरुषः', मोऽपि 'विपतितलोमेव' प्रस्तुप्तप्लोमेव कदर्थिताङ्गो ‘भवति' । उपमंहरति- “हेमन्तो ति। 'य एव मेतत्' कृत्स्नस्थापि हिममोहतत्वं 'वेद', 'मः' वेदिता यस्मिन् 'अर्द्ध' अर्द्धभागे देश भवति', मः 'तम्' 'अर्द्ध देश श्रियेऽन्नाधाय च स्वीकुरते सुमु' म देशो धनकनकादिथिया, अनेन च मम्मृद्धेस्तदधीनो . -- १ भवतीत्यर्थः । ५. F १- "हेमन्त हिमशन् । दिम पुनलेवा विनीता"-इति निर. ....(। कप मेतेन 'हिम'-मन्दम्य हेमन्तपयांपवम् ।। २- भूगोलकस्योपरितमाईमारोऽयम्समाईमागे पेत्यस्माकम् ।

·(य.वा.) प्रथमकाण्डम् । दत्यं प्रयाजान् प्रशस्य तदनुमन्त्रणमन्त्रान् विधात माख्या- यिका माह- "देवाश्च वा असुराश्चेति । 'प्राजापत्याः प्रजापतेः पुचाः 'देवा: अमराश्च उभये' पर्द्धिला, परस्परं दण्डधनुरादिभि- ईननमाधनैः विजयं नालभन्त ; सामर्थ्यस्य समानत्वात् । जयोपाय- मरिज्ञानहर्षद्योतनार्थो 'इन्त'-शब्दः । विजयप्राश्य इत्यम् 'ऊचुः',- 'वायेव ब्रह्मन् विजिगीषामहे' वायूपे एव मन्ने विवदमानाः जेतु मिच्छामहे इति । 'न' अस्माकं वाचम्' अस्मनिरुतं पुंलिङ्गवचनं 'मिथुनेन' स्त्रीलिङ्गान्तप्रतिवचनाभिधानेम मिथुमं कृत्वा 'न अनुनि- कामात्' अनुकमण न निक्रामेत, नितरां न आक्रामति; 'म सर्व 'पराजयाते' पराजयं प्राप्नुयात्। 'अथ' 'सर्व' जेतव्यम् इतरे' मिथुनेन वकारः, जेटपवादन्ये सर्वपि 'जयान्' जयेयुः। एवं सकते ते सति तथेति' अङ्गीकृत्य श्रेष्ठलात् ‘दन्द्रं व्याइर इत्यब्रुवन्' ॥ ६ ॥ “स इन्द्र इति । 'म:' एव मुफः 'इन्द्रोऽब्रवीत',- 'एकः' पुची 'ममेति' अस्विति शेषः । 'अथ' 'इतरे' असुराः 'अब्रुवन्',- 'अस्माक मेका इति' लिङ्गमामर्थ्यात् पुचौति गम्यते। अथ श्रुति- स्तेषां वचनप्रतिवचनस्य तात्पर्य माह- 'तदु' तदा 'तत्' तेन एव मभिहितत्वात् 'मिथुन मेव' मनिज्ञाविरोधेन 'अविन्दन्' लभवन्तः। तत्कथ मिति, तदुच्यते-- ‘एकश्चैका च' मिलित्वा 'मिथुनं हि''; लोके स्त्रीपुरुषयोमिथुनवव्यवहारात् ॥ ७ ॥ "दौ ममेत्यादि। चयः पर्यायाः एव मेव योज्या १८,८,१० ॥ १- का• श्री. सू. ३. ३. २ । “इतस्य प्रयाजस्थानुमन्तणं यजमानेन कर्तव्यम् ; यात्मगामिवाक्यत्वात्" इति महादेवः ।

·३६. । शतपथब्राह्मणम्। (8.मा.) वेदार्थस्य प्रकाभेन तमो हाई निवारयन् । पुमर्थाथतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ५ ॥ अह्माण्डं गोसहस्र कनकहयतुलापूरुषौ स्वर्णगर्भम्, समाधौन् पक्षमौरौंस्विदशतरुलताधेनुसौवर्णभूमौः । रत्नोसा स्कमवाजिदिपमहितरयौ मायणि: मिडणार्यो, व्यमाणोद्विश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटञ्च ॥ धान्याद्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतल: स्वर्ण वर्णमुख्यः, कासिौयं कृपावान् गुडत भजडो राजतं राजपूज्यः । प्राज्योत्थं प्राज्यजन्मा लवज मनृणः शार्कर चार्कतेजाः, रत्नान्यो रत्नरूप गिरि महत मुदा पात्रसासिङ्गणार्यः ।। इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकीपरिहरमहा- राजमामाज्यधुरन्धरेण सायणाचार्यण विरचिते माधोये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये प्रथम- काण्डे पञ्चमाध्यायः समाप्तः ॥ ५ ॥ पूर्णमासीयकाम्यप्रयाजानुमन्वणविधिरप्युक्तः कात्यायनेग- "विधि- मागपचिविमान्”-इत्यादिः (श्रीसू.३.३.) 'पूर्वस्मादनुमन्यणादिदं भिद्यते, पृथग्विधानात्' इत्यादि च तदृत्ती या दै० । ए शतपथे त्वेकारमे श्रुत मेतत् सर्व स्फुटम् ।- "विपिरेव प्रथमः प्रयानोऽप- चितिदितीयो यस्तृलीयो ब्रह्मवर्श्वसं चतुर्थोऽदार्थ पञ्चमः । स प्रथम प्रयान मनुमन्वयेत विधिमान् भूपास मिति" इत्यादि (२५. मा० १०, ५५ क.)। स्तधानुमन्स 'पोषितोषि यमानः करोति'-प्रति महादेव इति शम् ।

·(६० १ब्रा.) प्रथमकाण्डम्। ३६१ [अथ पठाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् ] क्रतुवो ह वै देवेषु यच्चे भाग मौपिरे । श्रा नो यन्नु भजत मा नो यज्ञादन्तर्गता त्वेव नोऽपि यतु- भाग ऽहुति ॥१॥ तबै देवा न जन्ः। तु ऽस्तुवो देवेप्नुजानत्स्वसुरा- नुपावर्तन्ताप्रियान् देवानां दिपतो भ्रातव्यान् ॥२॥ ते हैता मेधतु मेधुां चक्रिरे। या मेपा मेता मनुश- खन्ति। कृपुन्तो ह स्मैव पूर्वे ब्बुपन्ती युन्ति लुनन्तोऽपरे मृणुन्तः शुश्वद्धेभ्योऽकृष्टपच्या एवौषधयः पेचिरे॥३॥ त? देवाना माग ऽत्रास । कुनौय ऽइन्न्वुतो विपं द्दिपुतेऽरातोयुति किम्वेतावन्माष मुपजानौत युथेदु मितोऽन्यथासदिति ॥ ४॥ ते होचुः। तूनेवानुमन्त्रयामहा ऽहुति केनेति प्रथमानेवैनान्यजे यजामेति ॥ ५॥ सु हाग्निरुवाच । अथ यन्मा पुरा प्रथमं युजथ क्वाडं भवानीति न त्वा मायतनाच्यावयाम ऽति ते युह्तू- नभिद्ययमाना अथाग्नि मायुतुनान्नाच्यावयंस्तुस्मादग्नि- 'दन्तुर्गाता'-इति क, ख, ग, 'दन्तुकता'-इति च डा०-वेवर-दृए । + 'इन्वतो'-इवि क, ख, ग, डा०-वेवरेण च दृष्छ । . *

·३८२
शतपथांझणम् ।
(प्र. वा.)
रच्युतो न ह वा अायतनाध्यवते युस्मिन्नायुतते भवति
यु भएछ मेतु मग्नि मच्युतं व्वेद ॥ ६ ॥
ते देवा अग्नि मब्रुवन् । पुरेयेनांस्त्व मेवानुमन्त्रय-
स्वेति स हुत्याग्निरुवाचर्तवोऽविदं वै वो देवेषु यजे
भाग मिति क) नोऽविद इति प्रघमानेषु वो यच्चे
यश्यन्तीति ॥ ७॥
तु ऋतुवोऽग्नि मनुवन् । था वयन्वा मस्मासु
भजामो यो नो देवेषु यन्ने भाग मुविद इति स एपो-
ऽग्नितुप्ताभक्तः समिधो ऽअग्ने तनूनपादम ऽगुडो ऽअमे
बर्हिरमे स्वाहाग्नि मित्याभक्तो ह वै तस्यां पुण्यकृत्यायां
भवति यामस्य समानी ब्रुवाणुः करीत्यग्निमते ह वा
ऽअस्मा ऽअग्निमुन्त ऋतुव श्रोषधीः पचन्तौद५ सर्व य
ऽर मेत मग्नि स्तुद्याभक्तं वेद ॥८॥
तुदाहुः । यदुत्तमान् प्रयाजानावाहुयन्त्युथ कुस्मादे-
नान् प्रथमान् यजन्तीत्युत्तमान चेनान् युन्ने वाकल्प-
यन् प्रथमान्यो यजामेत्युब्रुवस्तुस्मादुत्तमानावाहुयन्ति
प्रथमान् यजन्ति ॥६
चतुर्थेन वै प्रयाजेन देवाः। यजु माप्नुवस्तु पञ्चमेन
समस्यापयव्य यदुत अर्ध्व मुसस्थितं यजुस्य स्वर्ग मेव
तेन नोकर सुमाशुवत ॥ १० ॥

·(इय• १मा)
प्रथमकाण्डम् ॥
३८३
ते स्वर्ग लोकं युन्तः। असुररक्षसभ्य ऽासादिभ-
याञ्चक्रुस्तेऽग्नि पुरस्तादकुर्वत रधोऽहुण रुक्षसा
मपहन्तार मग्निं मध्यतोऽकुवत रक्षोऽहुण रक्षसा
मपहन्तार मग्निं पश्चादकुर्बत रक्षोऽहुण५ रक्षसा
मपहन्तार ॥ ११॥
स युद्येनान् पुरस्तात् । असुररक्षसान्यासिसझन्नग्नि-
रेव तान्यपाहन्नक्षोहा रक्षसा मपहन्ता यदि मध्यत
श्रासिसअनग्निरेव तान्यपाहन्वक्षोहा रक्षसा मपहन्ता
यदि पवादासिसङ्गनग्निरेव तान्युपाहन्वक्षोहा रक्षसा
मपहन्तातु एवं सङ्घतोऽग्मुिभिर्गुप्यमानाः स्वर्गु लोक
समानुवत ॥ १२॥
तथो ऽएवैषु एतत् । चतुर्थेनैव प्रयाजेन यन्नु
माप्नोति तुं पञ्चमेन सुःस्थापयत्युथ यदुत ऽऊर्द्ध मुस-
स्थितं यजुस्यं स्वर्ग मेव तेन लोक सुमश्नुते ॥ १३ ॥
स युदाय माज्यभागं युजति। अग्नि मेवैतत्पुरस्तात्
कुरुते रक्षोहण रक्षसा मपहन्तार मुथ युदामेयुः
पुरोडाशो भवत्यग्नि मेवैतुन्मध्यतः कुरुते रहोहण५
रक्षसा मपहन्तार मुथ युदग्मि विष्टकृतं युज-
त्यग्नि मेवैतत्पश्चात् कुरुते रोहुण रक्षमा मप-
हन्तार ॥१४॥

·३८ । शतपथबामणम्॥ (४प्र. वा.) स युद्येनं पुरस्तात् । असुररक्षसान्यासिसद्ध- न्यग्निरेव तान्युपहन्ति रक्षोहा रक्षसा मपहन्ता यदि मध्यतु आसिसवन्त्यग्निरेव* तान्युपहन्ति रोहा रुक्षसा मपहन्ता युदि पश्चादासिसद्धन्त्यगिरेवो तान्युप- हन्ति रक्षोहा रक्षसा मपहन्ता सु एवर सर्वतोऽग्नि- भिर्गुष्यमानः स्वर्गु लोक समश्नुते ॥ १५ ॥ स युद्येनं पुरस्ताद् । यजुस्यानुव्याहुरेत्तं प्रति ब्रूया- न्मुस्था माति मारिष्यस्यन्धो वा बधिरो वा भविष्य- सौत्येता वै मुख्या ऽर्तयस्तथा है स्यात् ॥ १६ ॥ यदि मध्यतो यजुस्यानुव्याहुरेत् । ते प्रति याद- प्रजा ऽअपशुभविष्यसीति प्रजा वै पशुवो मुध्यं तथा हैव स्यात् ॥ १७॥ युद्यन्तती यजुस्थानुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयादुप्रति- ष्ठितो दुरिद्रः धिप्रेऽमुं लोक मेयसीति तथा है स्यात्तस्मादु हु नानुव्याहारीव स्यादुतु येवंवित्पुरो भवति ॥ १८॥ संवत्सर, ह वै प्रयाजे यञ्जयति। सु हुन्वेवेनं . 'मध्यत व्यसुररक्षमान्यासिसान्त्यमिरेव'-ति ! + पडादारपक्षमान्यामुिखहन्यभिरेव'-इति छ । जय जयति'-ति क, ख, ग, 'जयन नपति'-इति च । .

·(एच० वा.) प्रथमकाण्डम् । जयति योऽस्य हाराणि ब्वेद कि हि स तैहैः कुर्या- धानन्तरतो नु व्यवबिद्याद् यथा यथास्य ते भवन्ति तुस्य व्वसन्तु एव द्वारर हेमन्तो द्वारं तं व्वा एतर. संवत्सर, स्वर्ग लोकं प्रपद्यते सर्व वै संवत्सरः सुर्वे वा ऽअक्षय्य मेतेनो हास्याक्षय्यर सुकृतं भवत्यक्षय्यो लोकः ॥ १६॥ तुदाहुः। किन्देवत्यान्याज्यानीति प्राजापत्यानौति ह यादुनिरुक्तो वै प्रजापतिरनिरुक्तान्याज्यानि तानि हैतानि यजमानदेवत्यन्येव युजमानो ह्येव स्वे यन्तु प्रजापतिरेतेन युक्ता ऽत्विजस्तन्वते तं जनयन्ति ॥२०॥ स श्राज्यस्योपस्तौर्य । दिईविपोऽवदायाथोपरिष्टा- दाज्यस्याभिधारयति सैपाज्येन मिचाहुतिहयते युज- मानेन हुँदैपैतुम्मिश्रा यते यदि ह वा ऽपि दूरे सन् युजते युद्घन्तिके यथा हैवान्ते सतां ऽइष्ट स्थादेवर Qवैवंविदुप ऽइष्टुम्भवति युद्यु हुापि बुर्तिव पापुं करोति नो हैव बहिर्द्धा यन्जाद् भवति य एव मेतद् वेद ॥२१॥६॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके षष्ठं ब्राह्मणम् [६. १.] ॥ सायभाये, च-पुस्तके घनास्त्येतत् पदम् । + 'सद्'-इति सा०-भा.-सम्मत पाठ , हा.-वेवरेण दृयश्च ।

·२६ शतपथनाहाणाम्। ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदैस्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥६॥ अथ वमन्तादिप्रयाजदेवेषु कथ मनः मम्वन्ध इति तदुप पादनायाख्यायिका माह-- "छतवो ह वा इति। 'तवः' पुरा दर्शपूर्णमामादि-यज्ञे' 'भागम' 'ईपिरे' ऐच्छन्। ते देवान् प्रति अमानपि 'यजे' भागिनः कुरुत । 'यजात्' अमात् 'अन्तर'- इतान् 'मा' कुस्त! अतोऽग्माकम् 'अपि' 'यज्ञे भागोऽस्विति' अब्रुवन्॥१॥ "तदै देवा नेति । 'तत्' कार्य 'देवाः' 'न' माजानन् । तेषु 'जानम' कथ मैनः मह वामेनेनि तरिमतान् देषकारिणः "असुरान् 'उपा'गत्या ॥२॥ "ते हैना मिति ।) तेषु 'याम' पृद्धि देवेषु अन्वायो', मादशीम् धतुम्' शुद्धि ममरेषु प्रवर्द्धधाचः । तेषु प्रवर्द्धितेषु मत्सु असुराः केतन वापनात्पूर्वभागिनः मन्तः दृष्टियाइन्यात्' 'जयन्तो यन्ति'; किल केचन कट क्षेत्रे वीजानि 'वपन्तो यन्ति'; उत्तवीजाय के वन मन्यानि मम्यक् फरितानौनि परस्पर मुञ्चारयन्तः परिणतानि मस्यानि 'नन्तो यन्ति', केशन लूनानि प्रौहिफतामि 'मृणन्तः' प्रहरन्तः, खले बनीवदाफमणादिना तबाद्धान्यं पृथक १- भाई देवा यावा व्ययमों-जति हा ५- 'केशन वपनात् पूर्व रिवाइल्यान्'-ति ८ ।

·(दय. वा.) । प्रथमकाण्डम्। ३९७ १ कुर्वन्त , तथा असुरदेशे खलु कर्षानपेक्षिता नौवारादयो मुहुर्मुज सर्वदा परिपक्का श्रासन् ॥ ३॥ तदै देवाना मिति । एव वैरिथ्वसुरेषु समृद्धेषु सत्सु 'देवाना' मनसि 'भाग' श्रामौत् ! कथ मिति तदुच्यते- 'त' अस्मात् 'इत्रु'-इति अतिक्रमाद्धेतो "द्विघन्' देषकार्यवासुरसङ्घो 'दिषते' देवमवाय 'रातीयति' शाचव माचरित् मिच्छति । एतत् 'कनौय इन्नु' निकृष्ट खलु । 'श्रत' प्रवृद्ध मह कलहो न कार्य किन्तु 'इदम्' फत्वतिक्रमलक्षण विच्छिन्न कार्यम् इत' अस्मात, इदानी प्रवृत्तप्रकाराद् 'अन्यथा' प्रकारान्तरेण समाहितात्मना "श्रमत्' भवेत् । 'एतावन्मात्रम्' अवबुद्ध्यध्व मिति परस्पर मब्रुवन् ॥ ४ ॥ "ते होचुरिति । उक्ला च, 'कनेव अनुमन्त्रयामहै'- 'इति' निश्चित्य, तेषा मुक्तो व 'केन' इतरदेवेभ्य 'प्रथमानेव' 'यजे' यजन मगौचनु ॥ ५ ॥ अथ प्राथम्ये तेभ्योऽवक्तृप्ते सत्याह- “म हामिरिति । 'अग्नि' पूर्व 'माम्' एव 'प्रथमम' इष्टवन्त , ददानी ते प्रथम थष्टव्यायेत, 'अह' कुत्र स्थाने यज्ञे 'भवानीति' नवौत। अथ तेनोफ्रास्ते न मग्नि स्वस्थानात् 'न घ्यावयाम इति' प्रतिश्रुत्य, कृत्वाहान- समये 'अग्नि' स्वस्यानात प्रच्युत न चक्र । 'तस्मात्' 'अमि' खस्यानाद् 'अच्युन' अभृत् । “एव' '_' कोऽपि अनेरच्युतखप्रकार जानाति, मोऽपि स्वस्थानाब च्यवत इति उतार्थज्ञानफलम् ॥ ६ ॥ १- 'ऋत्वतिक्रमादेतो'-इति ट। २-पा.सू. ३११.। . - ·शतपथब्राझणम्। (प्रा.) "ते देवा इति। अथ ते देवा.' अमेः स्थानस्य पालन- दाक्षिणात् मृवनमन्त्रणे 'अग्निम् एव प्रेरयामासुः । 'म तथेत्यजी- प्रत्य तूनागत्य ‘उवाच' श्राइ-- "कृतव इति। 'व:' युमाकं 'यज्ञे' 'देवेषु' मध्ये 'भाग' बुद्धवानस्मि 'इति' । केन प्रकारेणेति पृष्टः, 'प्रथमानेव' मतो युमान् ‘यक्ष्यन्ति'-'इति' अत्रवीत् ॥ ७ ॥ "त मृतव दति। अथ सन्तुष्टाः 'कटतवः' हे अग्ने ! त्वं 'यज्ञे' श्रमाक प्रथमम् 'अविदः', अतः 'वाम' 'सासु' मध्ये 'पा भजामः' इति अनुवन्' । यत एव मतः 'अग्मि.' 'तषु' भागं तब्ध वान् । “ममियो अमे"-"तनूनपाद"-"अग्न ड"-इत्याद्याभजन- प्रकारमदर्शनम् । उकार्यज्ञान प्रशंमति- “श्राभलो हवा इति । 'अस्य ज्ञातरहं 'ममानः' इति स्वात्मानं 'बुवाणः कश्चित्पुरुषो ‘यां पुप्यकृत्या' यत्पुण्य कर्म, दर्शपूर्णमामादिकं करोतिः, तचासावपि भागवान् भवति, तथा 'एवम्' उकप्रकारेण 'अभि मृत्तुष्वाभन' 'यो वेद', 'असो अभिमते, उतार्थज्ञानमामथुन यागस्यावश्य लाभादमिमाम् भवत्येव, अतोऽस्मै खलु उनप्रकारेग्मिना महिता 'भातवः', 'बोपधौः' मौदियवादिकाः स्व-स्व-कालोषिताः पाक कुर्वन्ति । कथं पकव्या श्रोषधयः ? कियन्तः । इति, तबाह- "इदं मर्च मिति। यद्यलोके परिदृश्यमानं, तदिदं सर्व मोषधि- जात मियर्थः ॥ ८॥ 1- समिध इत्यादीनि प्रयान-मध्य प्रतीकानि। तेच मला ते मा. ३.५.५यानाता, • सं. २.६ १ विहिसाश्च ।

·(रच्य०मा०) 'प्रथमकाण्डम् । प्रयाजदेवतानां प्राथम्य ब्रह्मवादिना चोधमुखेन प्रशमति- "तदाहुरिति । आवाहनक्रमेणैव सर्वत्र यागो दृष्ट, अच कथ वैलवण्य मिति तेषा माशय । तैर्दृष्ट तत्कारण दर्शयति- "उत्तमान् हौति। 'हि' यस्मात् प्रथमभागकन्पनासमये 'एनान्' 'उत्तमान्' चरमभाविन एव देवता' कस्पितवन्त', पश्चात् अप- गताना तेषां पुनरागमनाय यतो 'व' युमान् 'प्रथमान् यजाम इत्यबुवन्', 'तस्मात्' उकविध वैलक्षण्य मात मिति । अपा मावाहनान्तिमत्व "देवा श्राज्यपा५ था वह"-इत्यभि- धानाद्' द्रष्टव्यम् , भाज्यपा खस्नु प्रयाजानुयाजदेवा २ ॥६॥ श्रादिमध्यावमानेष्वनुष्ठेयाना माज्यभागप्रधानविष्टलधागाना मनिदेवताकल मभिधात माह- "चतुर्थनेति। चतुर्थमयाजेनेव पुरा 'देवा' दर्शपूर्णमामाख्य यज्ञम्' अवा, 'त पञ्चमेन समस्थापयन्', तत्र यशव्यान् देवान् क्रमेणोद्दिश्य स्वाहा छतत्वात् । 'यदत अर्द्ध 'यज्ञस्य' अवशिष्ट माज्यभागाद्यस्ति, 'तेन वर्ग लोक ममामुवत' ॥ १० ॥ “ते स्वर्ग मिति । अमरेभ्यो राक्षसेभ्यश्च तेषाम् 'पासङ्गात्' २८८१.१५ प• हरव्यम्। २-२६२. हतीया टोध्यनो इष्टया। ३- तद्यथा- "साहामिम् । स्वाहा सोमम् । साहामिम् । स्वाहा प्रजापतिम् । स्वाहानीयोमौ । खाइन्द्राग्नौ । खाहेन्द्रम् । साहा महेन्द्रम् । स्वाहा देवार भाज्यमान् । स्वाहामि होना जुषाण । यम थाज्यस्य वियन्तु (व्यन्तु)-इति पञ्चमप्रयानमन्त्र । ते. मा. ३ ५५५॥

·8.. ॥ शतमधन्नाभणम् ॥ (१५. ना.) निरोधात् भौताः श्रामन् ; तत्परिहाराय रचो हन्तारम् 'अग्नि 'पुरस्तात्' पूर्वभागे रक्षसां वधाय स्थापितवन्तः । तथा मध्ये, पश्चाक्ष, अशि मेव रक्षोइन्तारं चक्रुः ॥ ११ ॥ “म यद्येनानिति । अतः कारणात् 'म:' रचोहाः 'अमिः', खग प्रति गच्छनः 'एनान्' देवामसुरराक्षसांय 'पुरस्तात्' पूर्वदेशे 'वासिमझन्' प्रामङ्गं प्रतिवन्धम् मैच्छन् 'तानि' असुररचामि चापरतवान् । एवं मधे, पाहणे च ॥ १२ ॥ "तथो एवंष इति । अत्र सर्वत्राग्निभिरादिमध्यान्तस्थितः रविताः स्वर्गलोकं प्राप्ताः यथा देवास्तथैवेदानीन्तनोऽपि यजमानः चतुर्थन प्रयाजेन यज्ञं स्वाधीनं कृत्वा पञ्चमेन ममाप्य तदूर्ध्व- भाविना अमंस्थितेनावशिष्टेन चजेन पुरस्तान्मध्ये पश्चाचामिनेव यजविघातकान् घातयित्वा निर्वाचं स्वर्ग मश्नुते ॥ १३ ॥ श्रः पुरस्तान्मध्ये पाच स्थापनप्रकारं दर्शयति- “स यदा- मेय मित्यादिना । मौम्यस्याप्याज्यभागम्य मग्भवात् 'आग्नेयम्'-दति विशेषितम् । प्रथमम् ‘ाज्यभाग मागेयं' कृतवान् यजमान', खर्गप्राप्तिममये 'अग्नि मेव' रखोहननाय 'पुरमसात्' छतवान् भवति । अनेन प्रथम मानेयाज्यभागं बुयां दिति ह लभ्यते । एव मामेयेनाष्टाकपालयोगेन अग्नि मध्यतः कुमले। श्राग्नेयेन खिएकता च पश्चात् ॥१४॥ त्रिवपि पागम्याग्ने यत्वकरणस्य प्रयोजन माछ- “स यद्येनं पुरमादित्यादिना । एतत्पूर्ववाावयाप्येयम् । १५ ॥ १-३ दादपकपटीयाग्या घटय्या ( पं.)।

·(दया ९मा.) प्रथमकाण्डम् । 8.९ "म एवं मर्वतोऽनिभिर्गुप्यमानः"- इति यदमिरक्षण मुक्रम, तत्पशंसनाय कश्चिद् दृष्टं प्रयोजन माह- "म यद्येन मिति । 'म:' 'अनुल्याहारी' निन्दकः, 'एनम्' अग्निना रचितं यजमानं 'यजस्य' 'पुरस्तात्' पूर्वभागे 'अनुव्याहरेन्' वैकल्यविषयं वाक्यं ब्रूयात्, 'त' निन्दकं 'प्रति' म यजमानोऽपि 'यात्'- "मुख्या मार्ति मारियमि,- अन्धो वा बधिरो वा भविष्यसौति"। एपेव मुख्या पार्त्तिरित्याह- "एताः' अन्धवधिरादयः । वरशिरोव्यथादि- तात्कालिको मार्ति मपेक्ष्य एतामां मुख्यत्वम् ॥ १६ ॥ “यदि मध्यत इत्यादि । स्पष्टम् ॥१०॥ "यद्यन्नत इति । 'विप्रे अविलम्बितस्वकाले भूमौ प्रतिष्ठा- रहितो 'दरिद्रः' सन् 'अमुं लोकं' स्वर्गम् ‘एथमि'-'इति'। अर वर्गस्य नामात्मकत्वात् 'अमुंलोकम्'-इत्येतदस्मालोकात्प्रच्युतिमाचे पर्यवस्यति। कि मेव मभिधानमाचेण तथाविधा असुखप्राप्तिः मिद्धा स्यादित्यायोक्तम्- "तथा इव स्थादिति। उकप्रकारः स्यादेवेत्यर्थः । यस्मादेव मवश्यं फलम्, 'तस्मात्' 'अनुव्याारोव न स्यात्' यज्ञस्य निन्दको न भवेदिनि विधिः । उतार्थचं प्रमिति- न केवलं यष्टेव ; अपि तु 'एवंविद्' अपि स्वदूषकात् वयं 'परः' उत्कष्टो ‘भवनि'। अथवा एवं वेदनायां तात्पर्यवान् भवेदिति श्राख्येयम् । तम्मादाज्यभागादीना माग्नेयखकरणं प्रशस्त मिति तात्पर्यार्थः ॥ १८॥ प्रयाज एव किञ्चिदेदितव्य मित्याह- "संवत्सरं हेति। "प्रयाजः १-३६ ४.५.। २- घमनाते तु 'मुख्या' मुखमनोया। 51 ·१.२ पासपथमाझाम्। (BH(मा.) 'अन्तरत भाधने माध्य 'जयन्' मंवत्सरं खानु 'जयति'। जितप्रकारः पूर्वा- ध्याये "देवार वा अमरायेत्यच "शममंवत्सर प्राजयचित्या- दिनोगा' 'य' 'अस्थ' मवासरस्य दाराणि' जानाति, 'म:' खल्वेव 'एन' मवासरं 'जयति', नानभिजः । 'यान्' प्रयाजान् ।' मध्यतो 'हि' 'म' व्यवजानानि । 'ते' च 'यथा' येन प्रकारेण 'अन्य' उपकारकाः भवन्ति', 'म' अनुष्ठाता 'ते' ग्टय- माणैरनुष्ठेयः पयाजे 'किं कुर्यात्' कि माधयेत् । 'मवत्सरः' यदेकक तत् चयिष्णु, यत् 'म' तदपरिच्छेदात् भावत् 'प्रवधि। एनस्परिज्ञानेन च 'सष्टतं', तत्फलभूतं पुण्यलोकच, उभावपि 'अतयो' रावत ॥१६॥ अथ श्राज्यद्रव्य माजापत्यत्वेन प्रशमित माह- "तदारिति । प्रजापतेः मकलदेवताममध्यात्मकत्वेन अथ ममाविति निर्व मश- क्यलादग्निशात्वम् , नो 'प्राज्यानि प्राजापत्यानौनि ब्रूयात्' । पाऊनिभेदेन बहुवचनम् ॥ प्रजापतिशब्दस्याच विवक्षित मर्थ माह- "तानि इति । 'नानि . एतानि' प्रथाजादियागसाधनद्रव्याण्याच्यानि 'यजमान- देवत्यानि'। 'एव'-कारेण प्रसिद्धः प्रजापनिरपोद्यते । एतदुप- पादयति- “यजमानो हौति । इतरेया मपरोऽस्येवेत्याशगाह- "एतेनेति ! शुलिजां दक्षिणा दिदानेन पालनात् प्रजापतिलम् । "अविज' तु 'एतेन' नियुका एव यज्ञं 'तन्वते' स्व-ख-भागं विस्तारयन्ति । तदेवाह- "त जनयन्तीति । 'त' यजम ॥२०॥ १-३६११.३०, २६२ १. २., २६ ४.१४ प.।

·(दच्य० मा०) प्रथमकाण्डम्। इद माज्यं यजमानदेवताकत्वेन प्रगस्तम्, प्रतस्तेनोपस्तरणाभि- धारणदि कर्त्तव्य मित्याह- “म प्राज्यस्येति । 'म:' अध्वर्युः 'धान्यस्य अपम्तीर्य' पुरोडायस्थापनदेश माज्येनास्तृतं कृत्वा, 'हविषः' हविः, पुरोडागादि "दिरवदाय', श्रवत्तस्य 'ज्यस्य' 'उपरि' श्राज्यम् 'अभिघारयति'। 'मेषा' उपस्तताभिघारिता 'श्राज्येन मिश्रा' मती अध्वर्युणा 'इयते'। श्राज्यस्य यजमान- देवताकत्वस्य प्रतिपादितलात् 'यजमानेन एव मिश्रा इयते' । यत एव मत प्राज्येनोपम्तरणाभिधारणं कृत्वा जुहुयादित्यर्थः ॥ जनार्थचं प्रशंमति- “यदि इति । 'यथा हैव' यथैव खस्नु 'श्रन्ने मदः' मदमो देवयजनन्य सन्निधौ ‘इष्टं' माझं 'स्यान्', 'एवम्' आज्यस्य यजमानदेवत्यत्वप्रकारं जानतो यजमानस्य देशा- न्तरम्यस्यापि 'दरं भवति', व्यवधानदोषो नाम्तीत्यर्थः ।। न केवलं विप्रकर्षदोषाभावः, किन्तु वैकल्यदोषोऽपि नामो- त्याह- "या इति। 'य एतदेवं वेद', स: 'पापम्' अङ्गधंगादि- लक्षणं 'यदि' 'बह अपि' कुर्यात्, म 'यज्ञात्' माङ्गात् 'नेव' 'वहि ' वाह्यो भवति'। अथवा उतार्थज्ञानेन बहुपापोऽयि', यजाधिकारी भवेदित्यर्थः ॥ २१ ॥ ६ ॥ [६. १.] ॥ . १- "पाप', पातापेयाना, पाप न्यमानोऽवाडेव पतौति वा, पामत्य- तेर्वा ग्यात्" इति निरु० ५.१.२ । पुन "न पापासो मनामहे (ऋ० सं० ई. ४. ३७.६ )"-इति-मन्नस्य व्याख्यायाम् “म पापा मन्यामहे xxx अस्त्यमास ब्रह्मचर्य मध्ययनं तपो दानकर्म युधिरवोचत्” इति च तवैव ६ ५ २ ।

·8.8 ॥ शतपघाझयम् ॥ (प्र. १मा) जयन्ति युदेपा जय्य मासऽर्पयश्चा तेभ्यो देवा चैव प्ररोचयान्चक्रुः स्वयं वैवु दधिरे प्रेत तुदेष्यामो युतो देवाः स्व लोकु समानुवति ते किं पुरोचते किं प्ररोचत गुति चेहरेत्पुरोडाश मेव कुनै भूत्वा सुपन्तं ते ह सुर्व एव मेनिरेऽयं ब्वै यन्न ऽहति ॥३॥ ते होचुः। अश्विभ्यां तिष्ठ सरस्वत्यै तिर्छन्द्राय तिष्ठति सु ससुर्युवामुये| तिष्ठेति तुतस्तस्थावमुये वा ऽअस्थादिति तु ममावेव परिरह्म सर्वहुत मजुहवु- राहुतिर्हि देवानां तुत ऽएभ्यो यज्ञः प्रारोचत तु मस- जन्त' तु मतन्वतु सोऽयं परोऽवरे यसो ऽनूच्यते पुितैव पुवाय ब्रह्मचारिणे ॥४॥ स वा ऽरभ्यस्तत्पुरोऽदाशयत् । यु एभ्यो यज्ञं प्रारो- चयत्तस्मात्पुरोदाशः पुरोदाशो ह वै नामैतात्पुरो- डाश ऽहुति सु ऽरपु ऽउभयुचाच्युत आग्नेयोऽष्टाकपालः पुरोडाशो भवति ॥५॥ स न पौर्णमासुः हविः । नामावास्य मनोपोमीय 'युज्य'-इति च डा.-वेवरेण दृशः पाठोऽयुद्द एव । 'मास ऋषयश्च'-इति ग। 1 'दधिरें-इति का 5 'ते होरश्विभ्या'-इति ग। एव मिहोत्तरवापि सर्वत्र । । 'समतामुये'-इति च। 'मण्टनन्त'-इति च।

·(या बा.) । प्रधमकाण्डम् । ऽएव पौर्णमासु हविः सान्वाय्यु मामावास्यं यजु एवैप ऽउभयवावरकृप्तो नेद्यनादयानौति न्वेव पुरस्ता- त्योर्समासस्य क्रियुत एवम्वा मावास्युस्यैतन्नु तद्युस्मा- दुन क्रियते ॥६॥ या ऽएन मुपधावेत् । दृष्ट्या मा याजयेत्येतयैव याजयेद्युत्कामा वा एत मुपयोऽजुहवुः सु ऽरभ्यः कामः सुमीत यत्कामो ह वा एतेन यजेन युजते सोऽस्मै कामः समृद्दयते युस्यै वै कस्यै च देवतायै हविर्टातेऽग्नौ वै तस्यै जुहत्यमा ऽउ चेहोष्यन्स्यात्कि मन्यस्यै देवताया अादिशेत्तस्मादग्नय एव ॥७॥ अग्निर्वं सर्वा देवताः। अग्नौ हि सर्वाभ्यो देव- ताभ्यो जुह्वति तद्यथा सुर्वा देवता ऽउपधावेदेवं तत्त- स्मादाय ऽएव ॥८॥ अग्निवं देवाना महातमाम् । यं ब्वा प्रदातमां मुन्येत त मुपधावेत्तस्मादमय ऽएव॥६॥ अग्निधैं देवानां मृदुहृदयतमः। यं वै मृदुहृदयतम मुन्येत त मुपधावेत्तुस्मादमय ऽएव ॥ १० ॥ . 'एमा'-इति क, ग। t 'ए'-इति च , एव मिहोत्तरघापि सर्वध। t'शतम् ५..:-इतोच-पुस्तके । ,

·8.8
शतपथमाझणम्।
(प्र.वा.)
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश
माध्यन्दिनशतपथमाझएभाय्ये
प्रथमकाण्डे पठाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥
॥ इति प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठकः समाप्तः ।
१- "प्रयासानुमन्त्रणम् (३.३ २.)."- इत्यादि कातौय-वचनानीह
पर्यालोच्यागि।
२- इत उत्तरं क-पुस्तके "कागडी १९७" इति, ख-पुस्तके ऽपि
तथैव, ग-पुस्तके "कण्डिका १२९"-इति, घ-शु-पुस्तके त्वसम्पूर्णे,
च-पुस्तकेोऽस्त्येव “कगिड़कासङ्ख्या १२१" इति ।
क.१३, वा०२ क.२६, प्रा०३ क.२०, ना• क.२१, बा.५
*.१६, बा०६ क•२९, सातनया १२९ इति सिद्धम् ।
तन्न प्रा.

·(स्य मा.) प्रथमकागम् । ४.५ अथ पञ्चमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम्, अपि वा पठाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ यजुन वै देवाः। दमा जितिं जिग्युर्यैपा मियं जिति- स्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरनाभ्यारोा स्यादिति ते यजुस्य रसं धीत्वा युथा मधु मधुकृतो निवुयेयुर्विदुह्य यनं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्नुथ युदेनेनायोपयं- स्तस्माद्यूपो नाम तद्दा फुपीणा मनुश्रुत मास ॥१॥ यजेन ह वै देवाः। इमां जितिं जिग्युयॆपा मियं जितिस्तै होचुः कथं न इदं मनुष्यैरनभ्यारोपुर स्यादिति ते यजुस्य रसं धौत्वा युथा मुधु मधुकृतो निईयेयुर्विदुह्य यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवभुिति त मुन्वेष्टुं दधिरे ॥२॥ तेऽन्तः श्राम्यन्तश्चेरुः। श्रुमेण ह सम वै तद्देवा ·शतपथब्राझयम्। (५प्र. वा." जयन्ति युदेषां जय्य* मासार्ययो तेभ्यो देवा वैवु प्ररोचयाञ्चकुः स्वयं वैवु दधिरे प्रेत तुदेष्यामो युतो देवाः स्वर्ग लोकुर समानुवति ते किं पुरोचते कि पुरोचत ऽइति चेहरेत्पुरोडाश मेव कम भूत्वा सुर्यन्तं ते ह सर्व एव मेनिरेऽयं वै यज्ञ ऽति ॥ ३ ॥ ते होचुः। अश्विभ्यां तिष्ठ सरस्वत्यै तिछेन्द्राय तिष्ठति सु ससुर्घेवाग्मये! तिठेति तुतस्तस्थावग्ये वा ऽअस्थादिति तु ममावेबु परिष्टद्य सर्वहुत मजुहवु- राहुतिर्हि देवानां तुत ऽएभ्यो यज्ञः प्रारोचत तु मस्- जन्त' तु मतन्वतु सोऽयं परोऽवरं यजो ऽनूच्यते पुित्व पुधाय ब्रह्मचारिणे ॥४॥ स वा ऽरभ्यस्तत्पुरोऽदाशयत् । यु एभ्यो यज्ञं प्रारो- चयत्तस्मात्पुरोदाशः पुरोदाशो ह वै नामैतद्युत्पुरी- डाश ऽङ्गति स एप उभयुबाच्युत अागेयोऽष्टाकपालः पुरोडाशो भवति ॥ ५॥ स न पौर्णमासुः हविः । नामावास्य मग्नीपोमोय * 'युज्य-इति च डा. वेवरेश दृष्टः पाठोऽशुद्ध एव । + 'मासु ऋषयश्च'-इति म । 1 'दधिरे-इति की 5 'ते होचरश्विभ्यां'-इति ग। एव मिहोत्तरत्रापि सर्वत्र । || 'ससुर्युवामये' इति ध। I 'मुग्मजन्त'-इति च ।

·(य. वा.)
। प्रथमकाण्डम् ।
एव पौर्णमासु हविः सान्वाय्यु मामावास्यं यजु
एवैषु ऽउभयत्रावरकृप्तो नेद्यज्ञादयानौति न्वेवं पुरस्ता-
त्योर्ममासस्य क्रियुत एवम्वा मावास्यस्यैतन्नु तद्युस्मा-
दुच क्रियते ॥६॥
युा इएन मुपधावेत् । दृष्ट्या मा याजयेत्येतयैव
याजयेद्युत्कामा वा ऽरत मृषयोऽजुहवुः सु ऽरभ्यः कामः
समीत युत्कामो ह वा ऽरतेन यज्ञेन युजते सोऽस्मै
कामः सुमृद्ध्यते यस्यै वै कुस्यै च देवतायै हविटयुतेऽमौ
वै तस्यै जुह्वत्यमा ऽउ चेहोष्यन्त्स्यात्कि मन्यस्यै देवताया
अादिशेत्तस्मादग्गय ऽगुवा ॥७॥
अग्निच सुर्वा देवताः। अग्नौ हि सर्वाभ्यो देव-
ताभ्यो जुह्वति तद्यथा सुर्बा देवता ऽउपधावेदेवं तत्त-
स्मादग्गय एव ॥८॥
अग्निधैं देवाना महातमाम्। यं ब्बा ऽअदातमां
मुन्येत त मुपधावेत्तुस्मादाय एव ॥ ६॥
अग्नि देवानां मृदुहृदयतमः । यं वै मृदुहृदयतम
मुन्येत त मुपधावेत्तस्मादमय ऽएव ॥ १० ॥

·8.७ शतपथब्राझमम्। (५४० मा.) अमिर्चे देवानां नेदिष्ठम्। यं वै नेदिष्ठ मुप- सर्तव्यानों मन्येत त मुपधावेत्तस्मादग्नय ऽगुव ॥ ११ ॥ स यौष्टिं कुर्वीत । सप्तदश सामिधेनौरनुयादु- पाशु देवतां यजति तुद्धौष्टिरूपं मूईन्वत्यौ याज्यानुवा- क्ये स्यातां वाचनावाज्यभागौ विराजौ संयाज्ये ॥१२॥१. ॥ इति पञ्चमनपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [६.२.] ॥ आग्नेयं पुरोडा विधात माख्यायिका माह- "यज्ञेन का इत्यादिना । पुरा किन्तु 'देवा.' 'दमा जितिम्' इदानौं परि- दृश्यमानप्रकारं स्वर्गजयं 'यज्ञेन' एव साधनेन (जिग्युः ) जितवन्तः । 'ते' देवाः स्वैर्जितं स्वर्गस्यानं तुच्छ, मनुष्यैः कथम्' श्रारोहणाई न भवेदिति परस्पर मुक्का, 'यजस्य' 'र' 'धौला' पौवा, 'यथा' सरघाः 'मधु' निःशेषेणासाव्य गतमार मेव परिगेषयन्ति, एवं 'यज' ('विदुह्य' ) विदोहं कृत्वा, सं 'यूपेन' श्राच्छाद्य निरोहिता 'अभवन्' । अतो योपन-साधनत्वात् यपस्थ -नाम सम्पन्नम् । 'तत्' देवैः कृतं यज्ञविमोहनम् 'शषौपणाम अनुश्रुत मास' ऋषयोऽम्पटखनित्यर्थ. ॥ १ ॥ १- 'यधोक्तदेवता प्रति हविट्न प्रदेयद्रष्यरूप पक पिशपिण्ड पुरोहाश इत्युथने'-इति सा. मा० (शे० प्रा० १.१.१.)। २- "योन वै देवा उर्दा खर्ग लोक मायंस्ते ऽविभयुरिमन्नो दृष्ट्वा मनु', थ्याश्च ऋषयश्चानुप्रज्ञास्यन्तौति त वै यूपनेवायोपयंस्तं यद यूपे. नैदायोपयंस्तयूपस्य यूपत्वम्" इति ऐ० मा० २.१.१ ।

·(य. रमा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ 808 अनुश्रुनप्रकारं पुनरनुक्दति- “यजेन ह वै देवा इति । '' यूपेण योपितं यजम्, ऋषयः 'अन्येष्टुम्' अन्वेषणे मतिं हत्या, ( ॥ २ ॥ • "तेऽन्त इति ।) तदम्वेषणेन 'अर्धन्तः' अन्वेष्टव्यं पूजयन्तः, अन्वेषणपयामेनात्मानं खेदयन्तः, इनस्ततः मं-रः'। कथ मित्या- मयाह- "अमेणेति। देवा ऋषयश्च पूर्व जेतुं शक्य मर्यअमेणेव 'जयनि'; अतः श्राम्यन्तयेरुरित्येतद्युक मित्यर्थः। अथ तदन्वेषणे एतेषां देवा अपि रुच्युत्पादन मकुर्वन्, । तेऽपि वय मपि तदर्थं मतिं कृत्वा परस्परं यूपं प्रगच्छन्तः। परमात् 'स्वर्ग लोक' "देवाः' प्राप्ताः, 'तत्' साधनम् ‘एथ्यामः' 'इति' उरका (दद मन्वेषणं कार्य 'किं प्ररोचते) किं नव मतम्-किं तव मतम् नुवाणाः 'चेकः' । परिधम्य च 'पुरोडाश मेव' । कूर्मरूपं भृत्वा, 'सर्पन्त' पुरोडाशम् “श्रा इत्" । 'श्रा'-इत्युपमर्गश्रुतेोग्य- कियाध्याहारः; २ माजग्मुरेघेत्यर्थः। "ते मधू' अपि 'अयं' कूर्म एवं अस्माभिरन्वेष्टव्यो 'यज्ञ इति' निश्चिताः ॥ 'ति' - "यझेन वै देवा इमां जिलि-तस्माद यूषो नाम । तदा ऋषीया मनुश्रुत मास"-इत्यादि धात्रवोपरियात् (३. २. २. ११, १२.)। २.- "क्षय्य-अय्यो क्यार्थ"-इति पासू• ६.१.८१ । ३- 'शुद्युत्पादन'-इति ठ । अन्धनौचिहान्त कृतोऽयं पाठी ठ-पुस्तके नास्ति। ५- 'मरिभाम्य-इति न, म । ६- "चतुङ्ग मनपूपाचति कूर्मस्येव प्रतिकृति मश्वसफमा करोति, यावन्तं वा मन्यते"-इति व्याप० श्री. सू० १.२५ 8, ५ । . 52 ·8. ॥ शतपथनाहाणम्। (५. मा.) । "ते होचुरिति । 'ते' हे यज्ञावयव-पुरोडाश! लम् 'अश्वि- भ्याम्' अर्याय ('तिष्ठ' ) स्थितिं कुरु,- मा पलायिष्ट इति 'ऊचुः । तथापि 'मरस्वत्यै तिष्ठ' रति, 'इन्द्राय तिष्ठ'-'इति' चाब्रुवन् । तस्मिन् मर्पति मति 'श्रमये तिठेति' ऊचुः । ततः' म स्थितवान् । अथ ते अयं पुरोडाशोऽनये स्थित इति 'तम्' अग्न्यर्थ मेव परिग्टह्य, यथा देवनान्तरसम्बन्धरराहित्येन मः 'श्रमये' एव 'अन्यात्', तथा 'मर्व हुन मजुएषुः ॥ कि सेकस्मै सर्वस्यापि प्रदान मिति, नचाह-- "प्रातिईि देवाना मिति । प्रियेति रोपः। यतः प्रियम्य वस्तुनोऽसाकन्येन प्रदान मनुचितम्, अतः सर्वहोमो युक्त इत्यर्थः । ततः' अमेः प्रदानात्कारणात् 'एभ्यः' फमिभ्यो मनुय्यभ्यः 'प्रारोचत' रुचि मुद- पादयन्। 'तम्' 'प्रसृजन्त' उद्पादयन् । 'तम्' एव ('प्रतम्वत') अङ्गकलापैविस्तारितवन्तः । 'मोऽय' यज्ञः 'परोऽवरम् अनून्यते । यथा परभावी सन् कम्यचिदुपादिष्टः, सन्मुखादन्यस्योपदेशनात् अय मेव 'अवरः' पश्चाभावी भवति, तथानुक्रमेणोच्यत इत्यर्थः । तदेवाह- "पितेव पुत्रायेति । 'बरमचारिणे' उपनौतस्यैव वेद- विद्याधिकारात् ब्रह्मचारिण इत्युक्तम् ॥ ४ ॥ अथ पुरोडागं नामनिर्वचनदारेण स्तौति- “स वा इति । यतः 'म' कृर्मरूपेणाच्छन्नो मनुष्यैईयः, 'तत्' ततः' यागसमये 'पुरः' पूर्वस्मिन् काले यजमुखे 'अदाशयत्' फल मदापयत् । तथा 'यः' पुरोडाशः 'एभ्य.' मनुष्येभ्योऽर्थ 'यजं प्रारोच्यत्' । यस्मात् १-'पराभावी'-इति ट। २-तत्र'-इति ।

·(या १० वा.) । प्रथमकाण्डम्। ३११ पुरोऽदाशयत्, 'तस्मान्' म: 'पुरोदाश:'। वस्तुतः ‘एतनाम', 'यत्' सर्वैरिदानीन्तनैः 'पुरोडाग इति' व्यवहयते ॥ इत्य मर्थवादेन प्रसस्येदानौं तं विधत्ते- “स एषेति ।, 'मः' देवराच्छादितः, 'एषः' मनुष्यैर्लधः, 'पुरोडाशः' 'आग्नेयः' अग्नि- देवताक: । 'मः' 'उभयच' दर्श पौर्णमास्यां च ('अच्युतः' ) नित्यं कर्तव्यः 'भवति ॥ ५ ॥ उभयसाधारण्य मेव स्यापयति- “म नेति । पौर्णमास्यां भवं 'पौर्षमासम्', एवम् 'पामावास्यम्' । उभयात्मकस्यान्यतरत्वाभावात्ते हि प्रतिनियतैकहविषौ इति ते श्राह- "अनौषोमौय एवेत्या- दिना । उभयचापि नियमनानुतिष्ठता मभिप्राय माह- "यज्ञ एवैष इति । यज्ञमाधनत्वात् 'एषः' पुरोडायः 'यज्ञ एव' । स उभयकालोऽपि नियमेन देवैः 'अयानि'-'इति'; उभयत्रावतृप्त मंतिकम्य नैव गच्छानि। यदा अन्यदनुतिष्ठानि, तदा 'नेत्' परिभयं भवति । “नेत्येष ददित्येतेन सम्प्रयुज्यते परिभये”-इति हि निर्वचनेन खल्लभिप्रायेण 'पौर्णमासस्य', 'आमावास्यस्य' प यागस्य 'पुरस्तात्' पूर्वकाले 'क्रियते' यस्माद' दर्श पौर्णमास्यां च यस्मात्कारणादमुष्ठीयते, 'तत्' तत्कारणम्, “एतन्त्रु' उभयं निमित्तं - २-पा० सू. ३.२. ३१, ८.२.६७ । का. वा. २०३६, २०३८ । य. वा.पा. २.४३ २-- "सास्य देवता । प्यनोक"-इति पा. सू. १. २. २०, ३३ ॥ ३- निरु. १.३.६ । 'सर्वतो भय परिभयम्'-इति तवृत्तिः । 8- 'यज्ञ एव'। स उभयकालोऽपि तयो पूर्वकाले क्रियते"-इति छ।

·३१२ ॥शतपथमाझणम्। (५५. वा.) अस्य एवाग्नेयस्य रद्धिफनार्थ पृथक्-प्रयोकव्यता माह- "यद्यु इनि। “एनम्' अध्वर्युम् । एतयैव' प्राग्नेयेध्यैव । “यत्कामा वा इनि। पुरा 'एतम्' आग्नेयाष्टाकपालपुरोडाशम् 'कृषयः' यं काम मपेक्ष्य 'अजुवुः' अन्वतिष्ठन्, ‘एभ्यः' 'म कामः' समृद्धोऽभूत् ; प्रत ददानौ मपि यः 'एतेन यसते', 'अम अपि 'भ कामः' भवत्व । यसम्बन्धादष्टाकपालेष्टिरेवंविधमाम•ऽभूत्, त मग्निं बहुधा प्रशंमति- “यम्य वै कस्यै चेत्यादिना । यां काञ्चिद्देवता मुद्दिश्य श्राख्यमोमादि 'हविः' 'रयते', तत् 'अग्नौ' एवं 'जुकृति', नान्यच ; अतः मर्व वा मर्वस्य ('प्रमाउ' ) अग्नावेव 'होय्यन्' यदि भवेत, तर्षि किमर्थम् 'अन्यस्यै' इन्द्रादि-देवतायै प्रमुय्या दूद मिति 'त्रादिगेन्' ; 'तस्मात्' अग्नौ होमम्यावश्यकत्वात् 'अग्नये' एव होमः, मगम्त इति शेषः । ॥ तोऽप्यमय एव प्रदान युक मित्याह- "अग्निर्वा इति। उकप्रकारेण अमावेव सर्वदेवतार्थइवनात्तदुपधावितत्वात् 'मः' 'अमिः' एव । 'तत् तस्मात् मर्वदेवतोपधावनात् यद्भवति, तदनेः उपधावनेनेव स्यात् । 'तस्मादमय एव' विरादेशः प्रशस्तः ॥ ८॥ "अमि देवाना मिति। किं यथा नोके यम् 'श्रद्धातमाम" अतिभयेन प्रत्यक्षफलदं मन्येत, 'तम्' एवं 'उपधावेत्', एवं मनः प्रत्यक्षदेववात् 'त्रमय एव' ॥ ८ ॥ १- "धम्या थायेगे."-इति । २-'यहा-रत्ययययम, सत्यनामा पठितम् । निध• ३. ... I . होत्तरत्रापि पत्र २....१.२५, ३.१ ३.११ ·(६च्य. २बा.) । प्रथमकाण्डम्। तथा दुतरदेवताभ्योऽग्नेरेव शौघ्र प्रमादाय मृदुहदयावात्, प्रत्यक्षदेवत्वेन ममीप एव सेव्यलाच 'अनय एव' होमो युक्त इत्याह- “अनिर्वे देवानां मृदुहृदयतम इति, "अग्नि देवानां नेदिष्ठ मिति च ॥ १० ॥ ११ ॥ अथ पृथक्-प्रयोक्तव्याया श्राग्नेयेगवेगोषिक मङ्गजात माह-- “म यदौत्यादिना । 'यदि' 'दृष्टि' दर्शपूर्णमामात्पृथगेव 'कुर्वीत' 'म मामिधेनौः मतदशानुयात्', तथा प्रधानदेवता उपांय यजेत । 'तत्' उपांत्व काम्येष्टिरूप खलु , अपांशु काम्या इष्टय क्रियते इति । एवं 'मूर्धन्वत्या र "अमिर्धा, भुवो यशस्य”-इत्येते मूर्ध- गब्दवत्यौ, प्रधानस्य ‘याज्ये' विद्याज्यापुरीनुवाकये , 'विराजौ' विराट्छन्दस्के "प्रेद्धो अग्न, इमो अमे"-इत्येते भव ॥१२॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये माध्यन्दिन शतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथमकाण्डे पडाध्याये द्वितीयं ब्राहाणम् ॥ १- पुरस्ताद (१ ५.१... २७६) हरण्यम् । २- "वयस्यास मूओं मतुम्" इति पा. सु. ३ .. १२० । ५- वा. स. १२.१० (२ १२.) १५ । -पास. १९, ०६ (ते.स. ६.५ ११) ते•स• 9. ३. १२.२१ । ५- संथाग्यशम्दार्थत्वेव माह सायण - "सिपक्षात्सम्बन्धियो याम्या- भुवासेन्यर्थ"-जति रे• मा.११५ भा.।

·(य. ब्रा.) । प्रथमकाण्डम्। ०१५ हुन्द्रो ह वा ईक्षाञ्चके। इदं वै मा सीमादन्तर्य- न्तौति स यथा वुलीयानुवलीयस ऽएव मनुपहूत एव यो द्रोणकलशे शुक्र ऽश्रास तुं भक्ष्याञ्चकार सु हैनं जिहिसु सोऽस्य विष्टड्डेव* प्राणेभ्यो दुद्राव मुखा?- वास्य नु दुद्रावाथ सुर्वेभ्योऽन्येभ्यः प्राणुभ्यो ऽद्वत्तदः सौचामणीतीप्टिस्तस्यां तयाख्यायते युथैनं देवा ऽअभि- पज्यन् ॥ ७॥ स त्वष्टा चुक्रोध । कुविन्मेऽनुपह्नतः सोम मुबभक्ष- दिति सु स्वयु मेव यन्नवेशसं चक्रे स यो द्रोणकलशे शुकः पुरिशिष्ट ऽास तुं प्रवर्त्तयाञ्चकारेन्द्रशेचुवईस्वेति सोऽग्नि मेव प्राप्य सुम्बभूवान्तुरैव सम्बभूवेत्यु हुक आहुः सोऽमौपोमावेवाभिसम्बभूव सुर्जा विद्याः सर्च युशः सुर्व मन्नाद्य साय श्रीडा ॥८॥ स यहुर्तमानः समभवत् । तस्माहचोऽथ युदपात्सम- भवत्तस्मादुहिस्तं दुनुथ दनायूथ' मातेव च पितेव च पुरिजपचतुस्तस्माद्दानय हुत्याहुः ॥६॥ श्रुथ यवयोदिन्द्रशत्रुर्खईस्वेति। तस्मादु हैन मिन्द्र . विम्ववि-इति क, ख। 'यो'-इति क, 'श्रीम'-इति । । 'दलापुख'-इति'-इनि पाठः सार-सम्बर, डा. देवरेज दृश्य ।

·४१६ । शतपथबाधणम् । (५प्र.वा.) ऽएव जघानाथ युद्द शुश्वदुवक्ष्यदिन्द्रस्य शत्रु ईस्वेति शुश्वदु ह स ऽरवेन्द्र महनिष्यत् ॥ १० ॥ अथ यदुब्रवीद्दईस्वेति। तस्मादु ह स्मेपुमात्रु मेव तिर्यङ् वुद्धत ऽदषुमावं प्राङ्कशो ऽवैवावर समुहूँ दधावुव पूर्वः स यावत्स ऽश्रास सुहैव तावदन्नाद ऽास ॥११॥ तुस्मै ह स्म पूर्वाह्ने देवाः । अशन मभिहरन्ति मध्यन्दिने मनुष्या ऽअपराल्ले पितुरः ॥ १२ ॥ स वा हुन्द्रस्तथैव नुत्तथुरन् । अनौपोमा (उप- मन्त्रयाञ्चोग्नीपोमो युवं वै मुम स्थो युवथोरह मस्मि नु युवयोरेप किञ्चन कं म इमं दस्युं व्वईयथ जुप मावतथा मिति ॥ १३ ॥ तो होचतुः। कि मावुयोस्तुतः स्यादिति ताभ्या मेतु मनीपोमीय मेकादशकपालं पुरोडाशं निरवपत्तुमा दनीपोमीय एकादशकपालः पुरोडाशो भवति ॥१४॥ तावेन मुपावततुः । तावुनु सुर्वे देवाः प्रेयुः सुर्जा विद्याः सुर्च युशः सुर्व मन्नाद्यः सर्वा श्रीस्तेनेट्वेन्द्र ऽएतदभवद्युदिद मुिन्द्र एषु उ पौर्णमासुस्य बन्धुः स यो हैवं बिहान् पौर्णमासेन युजत ऽएतार देव श्रियं गच्छत्येवं यशो भवत्येवु मन्नादो भवति ॥ १५ ॥ .

·(य० ३वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ४१७ तुदेव खुलु हतो वृत्रः। स युथा हुतिनुिष्योत ऽएवर संलौनः* शिश्ये युथा निभृतसक्तु स्वर सुंबीनः शिश्ये त मिन्द्रोऽभ्यादुद्राव हनिष्यन् ॥ १६ ॥ सु होवाच । मा नु मे ग्रहास्त्विं वै तदेतद्यसि युदहुं व्थेषु मा कुरु मामुया भूव मिति स वै मेऽन्न मेधौति तथेति तुं वेधान्वभिनत्तुस्य यत्सौम्यं न्यक्त मास तुं चन्द्रमसं चकाराथ युदस्यासुर्य मास तुनेमाः प्रजा ऽउदुरेणाविध्यत् तस्मादाहुर्खनु ऽएव तुद्यन्नाद ऽासीद् च एतातोदः हि युदसायापूर्यतेऽस्मादेवै- तल्लोकादाप्यायतेऽथ युदिमाः प्रजा ऽशन मिच्छन्ते- ऽस्मा एवैतुहायोदराय बलि हरन्ति स यो हैव मे] व्वृच मन्नादं व्वेदान्नादो हैव भवति ॥ १७ ॥ ' ता ऽउ हैता देवुता ऽऊचुः । या ऽहमा ऽथमोपोमा- 'वन्वाजग्मुरनौपोमौ युवं वै नो भूयिष्ठभाजी स्थो युयोर्वा मिदं युवयोरस्मानन्याभजत मिति ॥ १८ ॥ , 'संलौना'-इति च पाठो डा.-वेवरेण दृयः। संलोना, 'संलोना'- इति वाच-पाठः सा -सम्मतश्च । 1 'मा थाक्रु'-इति सा--सम्ममो दावेदर-दृयश्च । 'उदुरेणायुध्यत्' इति सा• सम्मत इत्याा डा.-वेवरः । || 'भजत शति-ति घ डा.-वेवरेय दृष्टः। 53

·१२.
, शतपथब्राझाम्।
(५५.वा.)
स्यामौषोमणेः पुरोडाशस्य यदुनन्तर्हितं तेन जामी-
त्यनेन हु त्वेवाजाम्याज्यस्येतरं पुरोडाशस्येतरं तदन्य-
दिवेतर मन्युदिवेतरं भवत्युच मनूच्च जुपाणेन यजत्यूच
मनूच्यर्चा यजति तदन्यदिवेतर मन्यदिवेतरं भवत्यनेन
हु त्वेवाजाम्युपाश्चाज्यस्य युजत्युः पुरोडाशस्य स
यदुपाशु तत्प्राजापत्यु रूपं तस्मात्तस्यानुष्टुभ मनु-
वाक्या मुन्वाह बाग्थ्यनुष्टुब् वाग्घि प्रजापतिः ॥२७॥
एतेन वै देवाः। ऽउपाशुयान युं य मुसुराणा
मुकामयन्त तु मुपत्सुर्य ब्बुजेण व्वपवारणाघ्रस्तुथो
ऽएवैषु पुरतेनोपाध्यातुन पाभानं विपुन्तं भाव्य
मुपत्सुर्य ब्बजेण व्बपकारेण हन्ति तस्मादुपाशुयाजु
यजति ॥२८॥
स वा कुच मनूच्य जुपाणेन यजति । तदुन्धिमा
ऽअन्यतरतोदन्ताः प्रजाः प्रजायन्तेऽस्थि गुस्थि हि
दन्तोऽन्यतरतो ह्येतदुस्थि करोति ॥ २६ ॥
अथर्व मनूच्या_ यजति। तदुन्विमा ऽउभयुती-
दन्ताः प्रजाः प्रजायन्तेऽस्ति गस्थि हि दुन्त ऽउभयुती
येतदुस्वि करोत्येता वा द्रमा दुय्यः प्रजा ऽअन्यतरतो-
दन्तायुवोभयुतोदन्ताश्च स यो हैवं विद्वानमोपोमयोः
प्रजातिं यजति बहुव प्रजया पशभिर्भवति ॥ ३० ॥

·(या ग्रा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ ४२१ स वै पौर्णमासेनोपवल्यन् । न सवा सुहित इव स्यात्तेनेदु मुदुर मसुर्य सिनात्याहुतिभिः प्रातर्दैव मेप ऽउ पौर्णमासस्योपचारः ॥ ३१ ॥ स वै सम्प्रत्येवोपवसेत् । सम्पति चुः हनानि सम्प्रति बिपन्तं भ्रातव्या हनानौति ॥ ३२ ॥ स वा उत्तरा मेवोपवसेत् । स मिव वा एय क्रमते यः सम्प्रत्युपवुसत्यनद्वा वै सङ्ग्रान्तयोर्यदौतरो वेतर मभिभवतीतरी वेतर मुथ य ऽउत्तरा मुपवुसति यथा पराश्च मावृत्तर सम्पिय्यादुप्रत्यालभमानः सोऽन्यतो- घात्येव स्थादेवं तद्य ऽउत्तरा मुपवुसति ॥ ३३ ॥ स वै सम्प्रत्येवोपवसेद् । युथा वा अन्यस्य हत सम्पिश्प्यादेवं तद्य उत्तरा मुपवुसति सोऽन्यस्यैव कृता- नुकरोन्युस्योपावसायी भवति तस्मादु सम्प्रत्येवोप- वसेत् ॥ ३४॥ प्रजापतेह वै प्रजाः ससृजानुस्य । पुर्वाणि व्वुिसख सुः स वै संवत्सर एव प्रजापतिस्तस्यैतानि पुर्बा- : ण्य होराज्योः सन्धी पौर्णमासी चामावास्या चऽर्तु- मुखानि ॥ ३५॥ - स व्विसस्तैः पुर्वभिः। न शशाक सुहातुं त मेते- हवियज्ञैर्देवा अभिपज्यन्नग्निहोचेरगवाहोरात्र्योः सन्धी ·१८ शतपथमायणम्। (५५. मा.) तो होचतुः। कि मावुयोस्तुतः स्यादिति युस्यै कुस्यै च देवतायै हविनिळपास्तुवां पुरस्तादाज्यस्य यजानिति तस्माद्युस्यै कस्यै च देवतायै हविर्निपन्ति तत्पुरस्तादाज्यभागावग्नीपोमाभ्यां यजन्ति तन्न सौम्ये- ध्वरे न पशी युस्यै कुस्यै च देवतायै हविर्निपा- निति नुवन् ॥ १८॥ सु हानिरुवाच । मुय्येवु यः सुर्वेभ्यो जुहतु तुदोऽहं मय्याभजामौति तस्मादमौ सुर्वेभ्यो देवेभ्यो जुतति तस्मादाहुरमिः सुर्वा देवता इति ॥२०॥ अथ ह सोम उवाच । मा मेव वः सर्वेभ्यो अतु तुद्दोऽहं मय्याभजामौति तस्मात्सोमा सुर्वेभ्यो देवेभ्यो जुह्वति तस्मादाहुः सोमः सर्वा देवता इति ॥ २१ ॥ अथ यदिन्द्रे सर्वे देवास्तस्थानाः। तस्मादाहुरिन्द्रः सुर्वा देवता इन्द्रश्रेष्ठा देवा इत्येतुद्ध वै देवास्त्रेधैक देवत्या ऽअभवन्त्स यो है मेतहुँदैकथा हैव स्वाना श्रेष्ठो भवति ॥ २२ ॥ दयं वा इदं न तृतीय मस्ति । श्राईञ्चैव शुष्क यच्छुष्कं तुदाग्नेयं युदाई तुत्सौम्य मुथ युदिदं इय . इर 'हवि'-पदं न दृश्यते च-पुस्तके। +न्द्रन्येष्ठा'-इति माठः सा.-सम्मत इत्याद डा. वेवर ।

·(६. वा.) । प्रथमकाण्डम् । ४१ मेवाथ* कि मेतावत्कियत इत्यग्नौयोमयोरेवाज्यभागा- वनौषोमयोरुपाश्शुयाजोऽग्नीपोमयोः पुरोडाशो यदुप्त एकतमेनैवेदर सुर्व मामोत्युथ कि मेतावत्कियत ऽहुत्यमोपोमयोहुँवैतावती ब्बुिभूतिः प्रजातिः ॥ २३ ॥ सूर्य- एवाग्नेयुः। चट्टमाः सौम्यो हिरवाग्नेय रात्रिः सौम्या यु एवापूर्यतेऽर्द्धमासः सु ऽश्राग्नेयो योऽपक्षीयते सु सौम्यः ॥ २४॥ अाज्यभागाभ्या मेव । सूर्याचन्द्रमसावाप्नोत्युपाशु- याजेनैवाहोराचे ऽत्राप्नोति पुरोडाशेनैवाईमासावाप्नो- तौत्यु हुँक ऽआहुः ॥ २५ ॥ तुदु होवाचासुरिः । श्राज्यभागाभ्या मेवातो यतमे वा यतमे वा हे ऽश्रामोत्युपाश्शुयाजेनैवातो यतमे वा यतमे वा हे आप्नोति पुरोडाशेनैवातो यतमे वा यतमे वा हे ऽश्राप्नोति सुर्व म प्राप्त मसत्सर्वं जित सुर्वेण च हनानि सुर्वेण विपुन्तं भ्रातृव्य हना- नीति तस्माद्दा एतावत्कियत इति ॥ २६ ॥ तुदाहुः। कि मिदं जामि क्रियतेऽनौषोमयोरेवाज्य- 'मेदाप्य'-इति च । सोऽय मशुद्धः पाठः स्यान्मुद्राकरप्रमादजः । चि-पुस्तके तु 'यतमे वा यतमे वादें-इत्यस्य स्थाने 'अहोरात्रे-इति पाठः। तु 'यतमे वा यतमे वा हे ऽयाप्रोति'-इत्यस्य स्याने 'ऽर्द्धमासा- वाप्रोति' इति पाठः। च-पुस्तके ·२२ । शतपथब्रायम्। (५५. मा.) तत्पुर्वाभिपज्यस्तत्समदधुः पौर्णमासेन चैवामावास्येन च पौर्णमासौं चामावास्यां च तत्पुर्वाभिपज्यस्तत्समदधुश्चा- तुर्मास्यैरेवार्तुमुखानि तत्पुर्वाभियज्स्तत्समदधुः ॥३६॥ स सुहितः पुर्वभिः। इदु मन्नाद्य मभ्युत्तस्थौ यदिदं प्रजापतेरवाद्यः स यो हैवं विहानसम्प्रत्युपवुसति सम्प्रति ईवु प्रजापतेः पुर्व भिपज्यत्युवति हैन प्रजापतिः स एव मेवान्नादो भवति य ऽएवं विहानसम्प्रत्युपवसति तुस्मादु सम्प्रत्येवोपवसेत् ॥ ३७॥ चक्षुपौ ह वा ऽरते यन्नुस्य यदाज्यभागौ। तस्मात्पु- रस्ताज्जुहोति पुरस्तादौमे चुक्षुपी तत्पुरुस्तादेवैतापी दधाति तुस्मादिमे पुरस्ताचुक्षुपी ॥ ३८॥ उत्तराईपूर्वार्द्ध हुँके ।. आग्नेय माज्यभागं जुद्धति दक्षिणाईपूर्वार्द्ध सौम्य मुाज्यभाग मेतुत्पुरस्ताचक्षुपी दध्म ऽहुति व्वदन्तस्तदु तदाविज्ञान्य मिव हवीडपि ह वा ऽआत्मा यजुस्य स युदेव पुरस्तादविपां जुहोति - तत्पुरस्तात्रुक्षुपौ दधाति युचो एव सुमिद्धतमं मन्येत तदातीर्जुहुयात्समिद्धहोमेन ह्येव समृद्धा ऽयाहु- तयः ॥३६॥ स वा ऽच मनूच्य जुपाणेन यजति । तस्मादिमे . 'तदाति विज्ञान्य'-अति ग।

·प्रथमकाण्डम् । १२३ 1 (६च्य• ३वा.) ऽअस्थन्त्सत्यनुस्थिके चुक्षुपौ ऽअाश्लिष्टे ऽअथ यहुच मनू- च्या युजेस्थि हैव कुर्यान्न चष्टुः ॥ ४० ॥ ते वा ऽरते। अनौपोमयोरेव रूप मन्वायत्ते यच्छुक तुदाग्नेयं यत्कृष्णं तत्सौम्यं यदि वेतरथा युदेव कृष्णं तुदाग्नेयं यच्छुक तुत्सौम्यं युदेव ब्बौक्षते तुदामेयुः रूप शुष्के ऽद्रव हि ब्वौक्षमाणस्याक्षिणी . भवतः शुष्क मिव ह्याग्नेयं युदेव स्वपिति तुत्सौम्य रूप मा₹ इव हि सुपुपुयोऽक्षिणी भुवत ऽआई ऽइव हि सोम श्राजरसुः ह वा अस्मुिल्लोको चुक्षुपान्भवति सचक्षुरमुष्मिलोके सम्भवति य एव मेतौ चक्षुपी श्राज्यभागी व्वेद ॥ ४१ ॥ २ ॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [६.३.]॥ अनौषोमीय मेकादशकपालं विधात माख्यायिका माह- "बष्टुई वै पुच इति । पुरा किल 'वष्टुः मिरम्बयेण युकः 'शुम्केव'-इति क। 'अस्मिन् लोके-इति ख, 'ऽव्यस्मिंलोके'-इति ग, 'यस्मिलोके'-इति च । 1 'रमुमिन् लोके -इति ख 'रमुभिलोके'-इति ग, 'रमुनिलोके'-इति घ। १- एतदारभ्याटमकण्डोस्य-'नदुहाव-इत्यन्तं ग्रन्थजातम् पुन: परमे काण्ड़े थपि बृतम् (५. ५.० २-)। २- "वटा, तूर्य मनुत इति नलास्विषेर्वा स्याद दोमिकमजन्वक्षतेर्वा स्थात् करोति कर्मण"-दति निरु. ८ २.१.। पुनस्तथैव तत ·१२० |शतपथमाझयम् । (५प्र.मा.) T कश्चित् 'पुत्रः' वभूव। यतोऽय मुकरीत्या यरूपः, अतः सः 'विश्वरूप:'-इत्यन्वर्थनामा अभूत् ॥ १॥ "तस्येति । 'तस्य' शिरस्त्रयगतेषु मुखत्रयेषु मध्ये 'एक मुखं' 'धोमपानं' मोमः पीयते अनेनेति करणे न्युट् । सोमपानायाभूत् । अन्यम्मुखं 'सुरापाणं' सरापानमाधनम्। “वा भावकरणयोः" इति' पालम् । 'अन्यमी' पानव्यरिलाय 'श्रशनाय' भोजनाय 'एक' मुख भासीत्। 'न' विश्वरूपं दृष्ट्वा, 'इन्द्रः' 'दिवेष' देष मकरोत् । देषणं तैत्तिरौयके समानातम्- “म प्रत्यहं देवेभ्यो भाग मवदत्. परोक्ष मसुरेभ्यः" इति । म क्रुद्ध इन्द्रः 'तानि' चौपयपि गिरांमि 'प्रचिच्छेद' ॥२॥ "म यत्सोमपान इति। तेषु चिषु मुखेषु मध्ये 'यत्' सोम- पानाय मुखम्, 'ततः' 'कपिनलः' पक्षी ‘समभवत्' । “कपिञ्जलः उत्तरम्- "माध्यमिकन्वरेत्याजः । मध्यमे च स्थाने समानातः (निध• ५. 9. २१.)। व्यमिरिति शाकपूणि."-इति (११)। 'सर्व- शिल्पिमता माचार्या देववईकिर्दाक्षायणी-पुत्रो हादशाना मादि। त्याना मन्यतम इत्येतिहासिका.' इति च तद्भाध्ये पर्यालोच्यम् । युस्थाने यादित्यनामसु चानातो निघण्टौ (५. ६.६.)। "ततिहास माचक्षते"-इत्यादि नैरुक्तं चात्रालोच्यम् (निरु. १२. १.१..)। १- त्रिशिरो वर्णनं कृतं सायणाचार्येण ऋ.सं. १म.प. १सूक्तारम्भे; विशेषतस्तु “विशीर्षाणं त्रितो गा"-इत्यादौ द्रव्यम् (ऋ• सं०१....;६६.६)। २- पा. सू. ३. ३. ११०। ३-पा. सू. ८४.१०। 8-ते. सं० २. ५, १.१।

·(वय ३वा.) । प्रथमकाण्डम् । २५ . - कपिरिव जीर्णः कपिरिव जवत ईपत्पिङ्गलो वा" इति याकः उका विश्वासाय परिणः सोमस्य च साम्य माह- “तमात् म यभुक दूवेति ॥ ३ ॥ "अथ यत् सुरापान मिति । तथा कलविकोऽपि भन्दयति, अतः तनस्तदुत्पत्तियुक्तर ॥ ४ ॥ "प्रथ यदन्यस्मा इति। 'प्रथ' पानात् 'अन्यमात्' अपनाय यत् मुखम्, 'ततः तित्तिरिः। यतो बहुरूपादनभचकान्मुखात् सबभूव, अतः मोऽत्यन्नं वरूपवान् दृश्यते । कथं तस्य तथाव मिति तदर्शयति- “मन्येवेति । वछन्द- स्वगन्दममानार्थः, सर्वनामस विकन्पेन पठितः । 'वत्' एकस्मि- बङ्गे 'इतस्तोका इव' घृतविन्दवः परिदृश्यन्ते । तथा 'वत्' एकच अङ्ग मधोविन्दव एव। एतदपि कुत सत्यत श्राह- 'पर्षेषु' घटकपक्षेषु 'पायुतिताः' श्रावरं प्राप्ताः बहरूपाणि दृश्यन्ते । कार्यगतं वैरुप्यं तत्कारणेऽपि सम्भावयति- 'एवं रूप मिव' १- तचाहि-"यय लुप्तोपमान्योंपमानीत्याचक्षते" त्यधिकारे (नित. B. ३:१.) हरायम् । सत्र "कममो धन्दं पिनयतीति या"- इति च तच्छेषा। २- "सित्तिरितरसात, तिलमाधिन इति वा"-इति नि. ३.५.१। ३- एवंविधेष पदेष प्रथमं मत्वर्गपावन माथम्, ततो समासः. पत एव ", कर्मधारया भत्पर्कयो बमोहित बदलिपति- कर"-अनि मात्र विरुध्यते । १-.पा.१.१.१.१ १.२०७०)।

·४२६ शतपथब्राझणम् । (५प्र. मा.) . तस्तोकादिरूप मिव खलु 'मः' 'तेम' मुखेन 'अशन' जठरम 'श्रावयत्' अवनिरव गत्यर्थः, अगमयत् ॥ ५ ॥ “म त्वष्टे ति। एवं पुत्रभिरस्सु छिन्त्रेषु ‘स त्वष्टा' असाविन्द्रो 'मे' 'पुत्र' 'कुवित्' बहुप्रकारम् 'अबधीत्'-'इनि' क्रुद्धो भूत्वा 'पेन्द्र मेव' इन्द्रेण विरहित मेव 'मोम माजद्धे । 'म:' च 'मोमः 'यथा' अपेन्द्रः ‘प्रसुतः', 'एवं' प्रदानेऽपि 'अपेन्द्र एव' अभूत् ॥ ६ ॥ “इन्द्रो ह वा इति । म च 'इन्द्रः' 'इदम' एव सर्वेऽपि 'मा' 'मोमान्' व्यवहितं कुर्वत 'इति' विचार्य, 'यथा' प्रबलो दुर्बलस्य धन मननुज्ञात एवापहरति, “एवम्' 'अनुपहत एव' 'द्रोणकलमे भोधितं मोम मभचयत् । 'म:' च भचितः मोमः साम्य भताभुवन त मेव 'जिदिएस' 'हिंमितवान्, पौडा मकरोत् । ततः सर्वतः नामाद्यमुख्य-प्राणेभ्यः', मुखव्यतिरिनेभ्यः च्युतोऽभूत् । अथ कर्क- ध्वादिपदार्थरूपेण सृतेभ्यस्तेभ्यः सकाशात् 'सौत्रामणे' सुचाम्णः सम्बन्धिनौ 'दृष्टिः' निष्पना' । सोमे स्ते, येन प्रकारेण त मिन्द्र - 'व्य यति'-इति ज, झ, हा- वेवरेण च विघु पुस्तकेषु दृरः । २-धा• पा. मा. पं...। ३- झोणकलशो द्रुममयः कलशाकारो वैकवता सोमरसपानविशेषः । प्यस्योपर्यव धारा ग्रहा ग्रान्ते । का• श्री. ८.७.५ सू. हरकाम् । 8- "सुत्रामा गोत्रभिद वयो"-इत्यमरः १. १. ४५। "तदेतत् सर्व मानोति यज्ञे सौत्रमणीसते"-इत्यादि वा. सं. १८.३१ । तत्र च "सरावन्तम् (वा• सं. १८. ३२.)"-इत्यादिमन्होमो विहितः (का• श्री. १६.३.८.)। "न वा एतदयो न हिरण्यं यत्सीसम्; न स्त्रो न एमान्, यत् कोवः; न सोमो न सर, यत् सौवामगौ- ·(घ० वा.) प्रथमकाण्डम् । १२० सृतमोमं 'देवा' विचिकित्सितवन्तः, 'तत्' मर्व सौचामणेप्रकरणे विस्पष्ट मानायते ॥ ७॥ "म त्वष्टेति । अथ 'म बटा' मम 'मोमम्' प्रतिमसूत मनाकारित मेश पिवदिवि क्रुद्धः सन्, 'खय मेव' नष्टम्य यजम्य 'यज्ञवेगम' यज्ञहिंसापरिहारं कृतवान्। कथम् ? 'यो द्रोणकलगे 'शकः' मोमः 'परिशिष्टः' श्रामौत, 'तम्' श्रादाय प्रवर्त्तयामास, "दग्द्रशत्रुर्व स्व"-इत्युच्चार्य उतवान्। 'म' बहुत: मोमः, अग्निप्राप्ति- ममकाल एव पुरुषरूपेण 'मम्बभूव'। केचित् प्रवर्तनमामात अग्नि मम्पृशन्नेव मये 'सम्बभूवेत्या' । 'मः' च मम्भवन् 'अग्नीषोमावेव' 'अमि' व्याप्नुवन् भक्षयन् ‘मबभूव' । न केवलं जगत्कारणभूतौ नावेव, किन्तु लोके था: 'विद्याः', यद् 'यश.', यत् अदनीय मत्रम, या 'श्री', तानि मर्वाणि 'अभिलक्ष्य भक्षयन् ‘सम्बभूव ॥ ८ ॥ "म यदर्तमान इति । तथा 'म:' सम्भवम् 'वर्तमानः' मवे व्याप्नुवन्नेव । यतः ‘ममभवत्', 'तम्मात् तम्य नाम, मर्व व्याप्य वर्तत रति व्युत्पन्या 'वृचः' इति सम्पनम् । तथा यस्मात् ('अपात्') समी"-इति ते. वा. १. ८.५.४ । "ते देवा व्यवन् सवातं बतग मनासता मिति तस्मात् सौत्रामयो नाम"-इति (५. ५ .. १५.) नामनिधनम् । “सूत्रातं यतेनं पामनोऽत्रामोति"-इत्यादि चोपरियादिव (५.५. .. १२, १२ ०.१.१४.)। १-वोत्तरभागे एथम् । उत्तरभागे हि घटाध्यापिमोवामा मेधास्यास्त्रय काण्डायरा द्रमप्रतिपादको बरदारण्यकारय । २- "वो हटातेवा, वसंतेर्वा, वईतेशं; 'पदश्योत्तर स्त्रम्य इचव मिति विचायते, 'यति तद हनम्य इयत्त मिति विज्ञायते, पदस स सत्रम्य स्त्राव मिति विज्ञायते"-ति नि.. १.३॥

·४२ 1 शतपथब्राझणम् । (५प्र.वा.) अपादः मन् भम्भूतः, 'तस्मात्' अतः. सर्पणमाम्यात् 'अहिः' इत्यपि तनामासीत्। 'त' ‘दनुव दनायूथ' माह-पिट-स्थानीयौ भत्ता रवणाय 'परिजग्टहतः । यस्मात्ताभ्यां परिजग्टहतः, 'तस्मादानव इत्याड' सर्वे जनाः ॥६॥ "श्रथ यदनवौदिति । तथा स वटा ग्रहप्रवारसमये इन्द्र- मधुरिति' पूर्वपदोदात्तनया,- इन्द्रः अबुर्यस्येति बमोहिममा छत्वा' मन्त्रं प्रयुतवान्, अतः तम् 'इन्द्रो जधान' । यद्यमौ अन्तो- दात्ततया तत्पुरुषसमासेन वा, 'इन्द्रस्य शत्रुः' इति व्यस्तनिर्देशन वा यात्, तदा निश्चित मेव ‘स दन्न' न्यान् ॥ १॥ ५- "हिरयनात् ; एयन्तरिक्षे। वय मपौतरोहिरेतमादेव, नि- सितोपसर्ग याचन्तीति"-इति निद. २. ५.३। २- 'यहाधारसमये-इति ट। "नशत्रुः। इनोऽस्य शमयिता वा शातयिता वा सम्मादिन्द्र शुधु"-इति गिर• २.५.२ । .-बमोही प्रकृत्या पूर्वपदम्" इति पा• सु. ६.२.१ । ५- "धन्तोऽवयाः"-"समासम्य"-इति पा. सू. ६.१.२२०, २१२ । - "इन्द्रम्य पातयिता प्रशत्रुरिति-विवक्षार्या तत्त्वषसमासस्यान्तो- दानावेन भवितव्यम् : याद्युदात्तत्वयं शम्दः प्रयुक्तः, स च बहुप्रोपितो घोतपति, बमोहौ प्रकृया पूर्वपद मिति पूर्वपदाद्युदात्तत्व विधा- मात् । सति बौधौ इमाशातयिता यम्येत्ययो भवति । सोय मन्नगतः सरापराध"-इति ते. सं. २. 8. १२ मा. भा.। पद एवार पस्यमायाम्-“दुएः शब्दः सरमो वयंतो दा मिथ्या- प्रको म त मर्ष मार । स दाम्पमो यनमान निति पथैन्त्रणा स्थरतोपराधात्" इति पा. म. मा. १.१. था।

·(६य ३मा.) प्रथमकाण्डम् । ४२४ . "अथ यदिति । तथा 'वर्द्धखेति'-प्रयोगमामर्थ्यात् 'म' वृत्रः 'इपुमात्रम्- इधुमात्रम' धनुषः सकाशादलायमुकेधुर्यावत् दूरं गच्छति तावन्माचम्, प्रतिक्षणं तिर्य' उभयपार्श्वतः 'वर्द्धते', 'प्राइ' हि 'दूषुमात्रम्' प्रवर्द्धत । एतत् पश्चाहद्वेरप्युपलक्षणम् । 'अवर', 'पूर्व' च 'ममुद्र तथा प्राक्-पचासमुद्रावपि 'अवदधौ' शरीरया अवाक् चकार इत्यर्थः। यावद्यावत् प्रवृद्ध श्राम, तावत्तावत् मद्धोऽनभचक एवाभूत् ॥११॥ "ती ह स्मेति। एवं वहागिने 'तस्म' "देवाः मनुष्याः पितरथ' पूर्वमध्यन्दिनापरानेषु क्रमेण सर्वतः 'प्रशनम्' प्रयच्छन्ति ॥ १९ ॥ "म वा इन्द्र इति। इन्द्रम्न चारौरवृद्धिक्रमानुसारेपौवेष- दोषत्मणुषो दूर एवर 'चरन्', श्रोदन ममइमानो तृच मनुगतो 'अमीषोमौ' छन् उपमन्त्रयामाम। कथम् ? हे 'अनीषोमौ !' युवा 'मम' स्वम् भवथः, 'युवयोरई' खम् भवामि । यथाई घुवयोम्तथा 'एषः' वृषो 'न किञ्चन' कि मपि न भवति, अनः 'कम्' कौनलोयेतं 'दम्यु' 'वर्द्धय'? अतोऽमुं परित्यज्य मां प्रति 'उपावतधाम'। 'इनि'-गब्दः समास्यर्थः ॥ १३॥ 'तो होतरिति । अथ 'तो' इन्द्रम् 'जचतुः। ततः' उपमन्त्रणामकार- * १-त्तिरीय शितायात मेव (२. इ. १२, २. १. २.) । २-- 'दूराद दूर एवं'-तिज,भ। ५- तेतिरोपसभितायाधाम्रात मेवमेवोपमनाणम् ( है. सं. २. १.२.), यधिकन्तु तच श्रुत मिहेव प्रभापतितो वषवाभादिशति ।

·॥ शतपथब्राझणम्। (१०मा०) वृत्रवदननिर्गमनात् 'श्रावयोः' 'कि' फलं लवं 'स्यात् । 'दति' । म एव मुक्तः 'ताभ्याम्', 'एतम इदानों विधीयमानम् 'एका- दशकपासं पुरोडाशम्' अनौषोमदेवताकं कृत्वा निरुतवान्, नयो- रिद मिति करिपतवानित्यर्थः । इदानों तं थागं विधत्ते- "तस्मादिति । अग्नीषोमो देवते यस्य, स: 'अनौषोमौया", एकादशसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडा: 'एकादशकपाल: म भवेत्, पौर्णमास्यां कर्तव्यः ॥ १४ ॥ "नावेन मिति । अथ 'तो' 'एनम्' इन्द्रं प्रत्युपावृत्तावताम्। 'तावनु' 'म' अपि वृचमुखान्तर्गताः 'देवाः' (प्रेयु) निरौयुः । तथा वृषेण भतिता विद्यायशोऽनश्रियः 'म:' पौन्द्रं प्रति निर्गताः । 'यत्' इदम्' इदानीम्परिदृश्यमानप्रकार मिन्द्रस्य सर्वाधिपत्य मस्ति, नत् 'तेन' अनौषोमौर्यकादशकपालयागेन 'इवा' 'अभवत्' । उन मर्थ निगमयति- "एष ७ इति । एष एवं "बष्टुई वै"-इत्याद्युपक्रम्य, "तेनेट्वेन्द्र एतदभवत्"-इत्यन्तनोक एवं 'पौर्षमामस्य' पौर्यमास्या ममाधारण्येनानुष्ठेयस्थर इविषो 'पन्धः' पन्धकोऽर्थनियामकः, एतदेव ब्राह्मण मित्यर्थः ॥ . ५- "साम्य देवता (इ. २. २१.)"-त्यधिकार "चावाधियो-अनाप्तोर- 'महत्वदमोधोम चालोम्पति महमेधाच्य"-इति पा• सू• १. २. १२। "देवताइन् ध (पा. सू. ६. ३. २६ "-इति, "प: स्तुरन्तोमसोमा (८.२.२.)"-इति पाणिनिसूने पात्र माथे। "सम्पत महा"-इति पा• सू• B. २.१४ । १- पौलमाया साधारमानुपम्य-ति ।

·(६य ३वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। विहित मर्थ मनूच प्रमति- “यो हैव विद्वानिति । अत्र यद्यपि पौर्णमामौशब्देन कालवाचिना तत्काल क्रियमाणं म कर्माश्रयणीयम्, तथाप्यानेयाष्टाकपालस्य माधारणमाद, वाक्यमेषे श्रीप्रभृतेरेव फलत्वेन श्रवणाच, अमीषोमीय एकादशकपाल एव परिग्टह्यते । 'य' यजमानः 'एवम्' उन मथे 'विद्वान्' मानन्, 'पौर्षमामेन' पौर्णमास्यां क्रियमाणेनानीपोमोयेन 'यजते' अनु- तिछनि, सः "एताम्' इन्द्रेणानुभूतां श्रियम्', तथाविधं योऽनच प्राप्नोति ॥१५॥ "नदेव खल्लिति । अथ तदानीम्, अनौषोमादिनिर्गमनानन्तर मेव 'वृनो हतः' 'निप्यौतो इतिरिव' धर्मनिर्मिनपाच मिब, म यथा 'संलौनः पङ्कुचितकुतिरिति एवं मशीनो भ्रमावयिष्ट; 'निधूनमनुका भस्वा' चर्ममयी मंशोना, तदत् 'मौनः' गोते ; कुक्षिगताना मनुस्यानीयानां देवानाम, उदकस्यानौयाना महगादौनाच सावात् दृष्टान्तयाभिधानम् । अप प्रयानं तत्रं हननेच्छया द्रः शीघ्र माजगाम ॥१६॥ "स होवाचेति । तं दृदा चोऽनवीस, इदानी मेतत् सर्व • खमेव भवमि, पूर्वे यदई सर्व मभवम् । अतो 'व्याकु' गरीरं विविधम्, श्रा मर्वतो भमपर्यनं कुरु, विदारयोयर्थः । 'प्रभुया' रदामो मनूभयमानप्रकारया स्त्यिा 'मा भुवम्' मर्वदा न भवामि दलि'। 'मः' एक मुकः ईि ममात्र भोवाच । १- सलीम-दति । एव मिहोत्तरवापिस २- 'सापितक्षितमु पततिति । ३- मय-दति। तथा ·५२ तयधमाझगम् । (५५०२म्रा.) 'तथा' अम्त 'दति' उनम्। 'तम्' इन्द्रो 'देधा' 'अवभिनत्' तदनुक्रमेण यदारयत् । तेन 'यत्' 'मौम्य' श्रेष्ठं श्रुत मासीत् 'तं चन्द्रमर्म चकार'। प्रतिनिर्देशापेक्षया पुंलिङ्गता। 'यत्' 'असुर्यम्' असरेभ्यो हितम् अच्छिष्ट मासौत, 'तेन' 'दमा' सर्वा अपि प्रगाः उदरप्रदेशेन प्रयुज्यन्', तद्रूपेणोपस्थापया- मामेत्यर्थः । यस्मादेवं 'तस्माद' यः कथित् यदि बन्नं भवयेत, 'ताई' तदा सर्वेऽपि. जनाः ददानों 'वृच एतईि अवाद प्रामौत इत्याइः'। ममिद्धेः सार्वत्रिकत्वदर्शनाय दृष्टान्तः । उक मर्थं समर्थयते- "एतोति। 'प्रमो' चन्द्रः पूर्वपचे 'बापूर्यते'-इति यत्, तत् 'पदं हि' कि मिदम? तदाह- 'अमात्' 'लोकादेव' चन्द्रः 'पाप्यायते'। अमानो कात् चन्द्रस्याप्यायनमकार मुपरियाद वक्ष्यते- “तदेन मङ् श्रीषधिभ्यः सम्भृत्याहुतिभ्यो ऽधि जनयति, म एष पाहुनिभ्यो जातः पयादृ" इति । यदा (इमाः") बुभुचिताः 'प्रजाः' 'प्रशन मिच्छन्ति, तदा 'अस्मा एव हवाय पध्यर्थ चतुर्थो', वृषरूपाय 'उदरायेव' 'वस्लिं हरन्ति'। अतो वृषभागविशेषस्याधरूपेण स्थापन युक मित्यर्थः । "म यो देव मिति जानफलम् ॥१०॥ - यसरशम्दम्य गवादिषु पाठात् "त पितम् (मा. सू. ५. १.५.)"-इन्वाई उ-मवादिभ्यो यत् (मा. सू. ५.१.२.)"-इति. पत् । वस्तोत्र “यसरस्य सम् (पा. सू. १. इ. १२२.)"-इति यदिन्येव स्यात् सबंधम। - 'अयुध्यत्' इति नाट। ३- एतदिइव कात उपरिणादरप्यम् (1.8. १५.)। 8-पा• यू. २.३.५९ वा. १.१५.१)। . २- ·३३३ ॥ शतपथनाझगाम । (५२मा.) कि निषिध्यते, उत पर्युदम्यते, अथार्थवाट ? इति विधा विकल्प्यार्थवाद इति राद्धान्नितम् । मोमपश्वोस्तदप्राप्तौ कारण माह- “यस्यै कम्यै चेति । 'निर्वपानिति ह्यब्रुवन्' इति निर्वापाय विशेषितत्वात् नयोमतदभावादिति भाव ॥ १६ ॥ दृटानौं ताभ्या देवताभ्य छत मुपकार दर्शयति- “महाग्नि- रित्यादिना, अथ ६ मोम इत्यादिना त । अग्नि सर्वदेवार्थ माहुत्याधारमालक्षणम,- मोमस्तु मर्वदेवताना भातिलक्षणम्, उपकार नवनौ। यहादेव 'तस्मात्' वेदशदिन श्री सोमस्य च मर्वदेवतात्मकताम् 'पाहु' ॥२०॥२१॥ "अथ यदिन्द्र इति। 'यद' यस्मा 'इन्द्रे' 'सर्व देवा' 'नम्याना' स्थितवन्त , अत 'इन्द्र सर्वा देवा' । अत्र कारण माह- "इन्द्रज्येष्ठा देवा इतीति । ज्येष्ठत्व त "तावेन मुपावतत- स्तावनु मर्वे देवा"-इत्यादिनोकत्वात् अवगन्तव्यम् । एतद्ध' एतेनैव वस्तु कारणेन मर्वेऽपि देवा' 'वेधा' चिप्रकारेण अभिमोमेन्द्रात्मका 'एकदेवत्या' एकैकदेवतार्था 'अभवन्' । तादर्थ्य यत् ॥ . १- तथाहि मिनिसूत्रम्- 'यपूर्वे धार्थवाद म्यात"-:ति मौ• द. में सू. १० व्य०८ पा० ५ सूत्रम (यधि.)। “यथा 'व्यादियो यूप'-ति अनने कृते तेजसामान्यादुच्यते एव मिहापि पनौ च्याज्यभागो कध न क्रियता मिति तदा प्रशसा'-ति च तत्र तबाध्यापमहार (भा. भा.)। २-- ध्यमिव ब्राह्मणे पुरस्ताद । ४१६ ४.१५ क.) हरव्यम् ।

·.. ५३६ । शतपथमायाम् । (एम. २मा) मितविधविभूत्यातये वयाण मपि यागाना मनीषोमीयत्वं युक मिति केचिदाः ॥२५॥ "तदु होवाचेति । 'आसरिः' त्वेवम् ‘उवाच । उभयेषु विषु यागेम्वाज्यभागाभ्या मेव सूर्याहोऽर्द्धमामयुगलवयात्मकास विविधा विभृतिषु 'यतमे वा यतमे वा' 'वे' वतनी, 'यतमे वा' अहोरात्र- रूपे वा, शुक्लकृष्णपक्षहप का, हे 'श्राप्नोति'। वोपया विविधान्यपि युगलानि परिग्रयन्ते। आध्यभागपुरोडाशाभ्यां अनीषोमानीपोम- देवताकाना मप्येव विष्वपि यागेवेकेकेनैव विविधा मप्योषो- मयोविभूति मानवान् भवतीति' 'वासुरिः श्राचार्य मन्यते । प्रासुरिपवं निगमयति- "तस्मादिति। 'तस्मा?' यस्माटेकेकेन मर्मविभूतिराता भवति, तस्मात् कारणात् एतावत्' यागचय मध्यग्नीषोमीय मेव 'क्रियते' ॥२६॥ अयाज्यभागादियागयययोराज्यपुरोडाशयोरेकदेवनावप्रयुक्त जामितादोष माविष्य द्रव्यमन्त्रधर्माणां भेदेन सत्परिहरति- "तदाहरित्यादिना । श्राज्यपुरोडाशस्य प्रदान मिति शेषः । अथवा 'भाज्यस्य' 'पुराडापास्य' वा पशावपि 'ग्रीषोमयोः एव दीयत इत्यर्थः । कथ मेतावता जामितेति, ताह- "यदिति । एकरूपं 'यद्' वस्तुदयम्, नदिलक्षणेन वस्त्वन्तरेणाव्यवहितम् ; 'तेन' अव्यव- १-- 'धारिराचार्यस्त्येवं मन्यते'-इति ट। २-- 'साहोऽईमासयुगल त्रयात् सकलासु'-इति ज, झ। ३- विविधा अप्यमौधोमयोर्विभूतीरावान्'-इति । ४-- भवति'-इत्यन्त एवाचत्यमन्थो ठ-पुस्तके।

·+ (६य. वा.) प्रथमकाण्डम् ॥ ४३० धानेन तदस्त 'जामि' भवति । अत्र तु व्यवधान मा धन 'अनेन' वक्ष्यमाणेन च खल्बजामि। केनेति, उच्यते- 'श्राज्यन्य' द्रव्यम्य 'इतरम्' इतरत् कर्म उपांशयाजाख्यम् , तथा 'पुरोडाशस्थेतर' आज्याख्यम्; अन्योऽन्यापेक्षयोरुभयोरितरत्वम् । “अन्यदिवेति । द्रव्यभेदादेकदेवत्य मपि कर्मद्वयम् 'अन्यदिवान्यदिव' भवतीत्यर्थः , अतोऽन्ययोन जामितास्ति । दितीय परिहारः- श्राज्यभागः प्रधानदय वेति कोटिदय विषयौ कृत्य प्रवृत्त इति द्रष्टव्यम् । मन्त्रभेदेन चाज्यभागप्रधानदययोरजामिखम, प्रधानदययोः 'जुषाण:'-दत्यस्यासम्भवात्। यद्यप्याज्यभागप्रधानयोर्दैवतैक्यम, तथा- प्याज्यभागम्य 'नम' “अग्निर्टचाणि"-"त्व सोमामि"-इत्यादिका मनुवाक्यां सत्वा, “जुषाणो अग्निराज्यस्य वेतु"-"जुषाण. मोम"- पनि 'जुषाणेन यजति", मधानाभ्यां तु क्रमेण "अनौषोमा यो अध वाम"-"अग्नीषोमा मवेदमा"-दत्यनूय, “श्रान्य दिवो मात- रिश्वा जभार"-"युव मेतानि "-दत्यूगन्यां यजति । “अन्यदि- वेत्यादि । पूर्ववत् न दोष । तथाज्यपुरोडाशयोरुपांत्वोच्चस्त्व- ९- धानाग्यम्'-दति झ, ठ । द्वितीय यादिययो -पुस्तके मास्ति । ३ मन्वयादिग्रन्या -पुस्तक मास्ति। 8-.प्रा.इ. ५. ६.१, २ शिरको मन्तौ नएयौ। ५-2. म.१२. t-ऋ. मं. १ ८६ । ते. मा. ३.५ ०.० (क) । . c-ऋ. १८३१ से. ना. ३५ . . (स्व) । ८-५ पहिएथा।

·. ४३८ शतपथमायणम्। (५प्र. २मा.) । भेदादण्यजामिलम् । “नावमूतादगीपोमावाज्यस्येव सागुपोगा पौर्णमाम्यां यजनिति-श्रुत्य नरान् उपांशुन्यविधानं युतम् । विहित मान्यम्योपांशुलं प्रमति- "म यदुपांश्विति। उपांशत्वस्यानिरुतात्यात, प्रजापतेरपि मामकलेन तथालात्, प्रजापनिरूपत्वम् ; 'तस्मात्' उपांशोः प्रजापतिरूपत्वात् 'नभ्य' प्रजापतेः उचिता मनुष्टुप्छन्द- काम् "अग्नीषोमा यो अद्य वाम"-मित्येताम् 'अनुवाक्याम्' अनुव्रते। एनावता कथं माम्बप्रतीतिरित्यत पाह- "वाग्घौति । “अनुष्टुप् मतदमश्थ ममभवतार मानुष्टुप् धतुरुत्तरापि छन्दांम्पहजत"- इनि सामनाहाणे श्रवणादनुष्टुभो वागूपलम् । ततोऽपि कि मित्यत "वाग्घि प्रजापतिरिति । "आश्रावयास्तत्रौषडित्यादि- "एप मप्तदशः प्रजापतिरितिश्रुतेः प्रजापतिरूपत्वम् ॥ १७ ॥ सिद्धवावहत मुशियाज मिदानों मार्थवादं विदधाति- "एतेन वे देवा इति । एतेन' 'उपांशयानेन' 'सराणां' मध्ये 'य-यम्' असरं हन्तु मैच्छन्, 'त-तम्' 'उपत्मर्य' उपपार्श्व च गत्वा, उच्चरुचार्यमाणेन वषट्काराख्येन च 'वजेण' 'अनन्' । वषट्कारस्थ त्रभिरश्छेदनमाधनवान् वज्रत्वम् । “तयो एवेत्यादि स्पएम। तस्मात् उपांशुयानं यनेदिति विधिः । उपाश्विज्यते देवता अब यागे इति 'उपांशुयाजः ॥२८॥ प्राज्यभागोपांगण्याजयोर्जामिलापरिहाराय याज्यापुरोऽनुवाक्ययोः वैलक्षष्य मुक्तम्, तदेव विधाय प्रशंमति:- “म वा ऋच मनूच्य १-सा.प्रा. १५० रख• हरव्यम् । २--- पुरस्तात् टोप्यन्या इश्व्यम् (२५२ पृ.) । वैनक्षण्य मुक्का प्रशसति'-इति ।

·(६. ३बा.) प्रथमकाण्डम् । जुषाण नेत्यादिना। उदाइतो जुषाणशब्दयुको मन्त्री', 'नत्' नादृक् अनुठानम् 'अनु', तत्मामर्थ्यादित्यर्थः । 'अन्यतरत ' तयोरन्यच शकरणात् एतत्कर्म 'अन्यतरतः' 'अस्थि अम्यिवद् दृढं करोति । तस्मात् अन्यतरत ऋकरण युक मित्यर्थः ॥ २८ ॥ "अथर्च मनूच्यचति । एवम् 'ऋच मनूच्य घटा' '-इत्येतयाख्ये- ऽयम् । 'उभयतोदन्ताः' पुरुषायादय प्रमिद्धाः। द्विविधामाव्यति- रेकेण प्रजान्तराभावात् मर्वजालाभाय याज्यानुवाक्यायुगन्नयोरुम वेलवयम् ॥ उकार्थज्ञानपूर्वकानुष्ठान प्रांमति- "म घ रति । अनौ. पोमयो. प्रजापतिसूर्य मोमादिकप विविधवेभवम्, नदाप्तिकार माज्यभागोपांशयाजानीपोमौयपुरोडामाण्य यागय मनुतिष्ठ- नौत्यर्थः ॥ ३०॥ h . पक्षातर माह- "म वा उत्तरा मिनि । म पूर्वा पौर्णमामी मुपत्र मेत्, उत्तरा मेव । उत्तरोपवामपक्षे गुण माह- "अथ य उत्तरा मिति। यथा कयित्पररा प्राप्य प्रतिमुरा पम्नायमानं निमोद्योगरहित मम्यक् चूर्णित करोति, मदुतर पेषण मप्येवं भवति प्रतिनितम्योत्तरपक्षम्याकान्तप्रायवात्। “उत्तरा मिनि पुनरुपसंहारः॥ इत्थं पहामार मोपपत्तिक मभिधाय प्रथम पक्ष मिदान- यितुं पुनरूपादत्ते- “म व मम्प्रयेवोपत्र मेदिनि । १- रमतात् पदमिंलो (१.०१.१५५. ।

·. . 28. तपयमानमाम् (प्र. प्रा.) 1 मनु दितीयपनानादरे किं कारण मिति, नदाह- “यथा वा अन्यम्येति । 'यथा' कचिन्मन्दोऽन्येन पूर्व मेव पातितम्, पुनः स्वयम् ‘पिय्यात्', 'एवं' 'तत्' उत्तरपेषणं भवति ; स्वत एवं प्रतिनिवृत्तस्य पक्षस्य स्खेनाकान्तत्वात् । उत्तरानादरे कारणान्तर माह- "मोऽन्यस्यैवेति। किञ्च उत्तरोपवामी 'अन्यम्य' अन्येन थारुतं काय तम्य 'अनुकरः' अनुकारी, कृतस्यैव कार्यम्य पुनः करणमौलो भवति । तथा 'अन्यस्य उपावमायो' अन्येनाध्यवमितम्य पुनरध्यवमायो ‘भवति'। मप्रति उपत्रमन्तं दृष्ट्वा, नदनुकत्तुं स्वप मपि परेयुः अमावुपवमतीत्येवं प्रतिभानात् । 'तस्मादु सम्प्रति-दति स्वपचनिगमनम् ॥ ३४ ॥ सम्प्रतिपक्ष मेव मिद्धान्तयित माख्यायिका माह- "प्रजा- पतेर्हति। पुरा 'प्रजाः सृष्टवतः 'प्रजापतेः' सन्धयो विमम्ता श्रामन् किल । ननु कः प्रजापतिः ? कानि पर्वाणि ? इति उच्यते- मंवत्सरे मकलप्रजोत्पत्तः 'सः संवत्सर एव प्रजापतिः'; 'तम्य' कानात्मकस्य 'पर्वाणि' 'अहोरात्रयोः मन्धौ' प्रातस्थायवालो। तथा एतौ 'मन्धी' 'पौर्णमामी च अमावास्या च' कालौ। 'मृतमुखानि' धमन्तादौनि, तानि विनम्तानि ॥ ३५ ॥ "म विस्खम्तैरिति । 'म' विमस्तपर्वा 'संहातुं मङ्गतो मवितं भको माभूत् । 'तम्' अशक्तम् एतेहविर्य' 'देवाः' 'अभिष- ज्यन्' भेषत्र मकुर्वन् । मोमव्यतिरिकाज्यपुरोडागादिमाध्या' 'हवि- येजाः'। विभज्य योजयति- सायं प्रातच क्रियमाणेन 'अग्निहोत्रण' १- 'सोमव्यतिरिक्त पुरोडाशादिसाध्या-इति छ।

·882 भितमचमाझयम्। (पप्र. वा.) . पशे ते पुरस्तात् कियेते, अत इदानी मपि प्राणिनां चक्षुषी पुरस्ताद' वर्तते ॥२८॥ अच केषाधित पर माह "उत्तरार्द्धपूर्वार्द्ध इति । तेषा मभिप्राथ माह- - "एतदिति । 'एतम्' एतेन, पूर्वभागेऽपि उत्तर- दक्षिणभागयोहेमिन 'पुरस्तात्' साक्षात् 'दुषी' स्यान एव स्थाप- थाम इति ॥ अस्य परस्य दुरवगमल मामय पूर्वोक्त मेव पर्व सिद्धान्तयनि- "तदु नदेत्यादिना । 'अविज्ञान्य मिव' विज्ञानेन छीन मित्र, वैषम्याभावेन साचात् स्थान विधानस्या शक्यत्वात् तस्य । कस्य पुर- स्तादित्यत बार- "वौंषौति । यागशरीररूपस्य द्रव्यत्यागात्मक स्वात् यत्र प्रधानानि हवापि यन्ते, तेषां पुरोभागमाचपवनान खस्याने पचुःस्यानं भवतीत्यर्थः । उतपुरोभागविशेष माह- "यचो एवेति । उत्तरपूर्वार्धादियान मनपेक्ष्य प्रधानविःपुरोभागे "यव' कुचामो ममिद्धे होतव्यम् । तथा मति 'श्रातयः' अपि 'समृद्धवाः' स्युः । अत्र कात्यायनः- "प्राग्नेय मुत्तरपूर्वार्द्ध, दक्षिणपूर्वाई भौम्यं, समिद्धतमे वा"-इति ॥३८॥ प्राज्यभागयाज्यानुवाक्ययोर्यादृग् जुषाणवलक्षण पूर्व मुकम्, नदपि तयोयचुदप्रयुक्त मित्याह-- "म वा सूच मनूयेति । 'अस्यन्' अस्थनि, मुखे अस्यिमये मति फरजुषयोः काठिन्यमृदुल्वान् १- 'उक्त हविपुरोभागे विशेष'-इति । श्री. सू. ३. ३. १७.२०, २१, २२ । ३-इव पुरस्तात् २० करही हश्या (४२. ए.)। 8-गजुषाणयो'-इति झ, 'ऋग्यजुषो।' इति । . २-का.

·(घ० वा.) । प्रथमकाण्डमा 88 साम्यादस्यनस्थात्मता । पई पास्य समाघातेन पजुषा क्रियते, तत् मिथिलितम् । यदृचा नद् दृढ मिति । 'सचा' "अमि- पाधि-इत्यादिकया, 'यशुषा' "जुषाणो अनि षाणः मोमः"- इति, सग्यजुषोय मृदुमिथिलवे समानाते। उनमकारता मयान्य- भावे दोषदर्भनेन समर्थयते- “यदृच मनूचेति । अयूचावेव कुर्वन्, माणिनां यज्ञस्य वा 'अस्थि' अस्थियानं मुखम् केवलम् 'कुर्यात्', 'न चतुः, चतुस्तु वर्जयत्येव ॥ ४० ॥ चामेयसौम्ययोराव्यभागयौर्यषषुई शौकिकचक्षुस्माम्येन सम- र्थयते- “ते वा एते इति । 'ते' चपी प्रत्येकम् 'अनौपोमयोः रूपम्' 'अन्वायत्ते' अनुमाप्ते । कथम् ? चघि 'यछुकं तदामेयम्' सितभास्वरत्वमाम्यात् ; चन्द्रमसि कार्यस्य वृद्यनुसारेण स्फुटं प्रतिभामात् 'यत् कणं तत् मौम्यम्' । अथ "आग्नेयः कृष्णगोवा"-दूस्यादिषु कार्यस्यामेयत्वयवण, प्रतिमध्यस्य प्रकाशकामिधर्मलाच; मोमे भूयमः गौसम्म दर्शनाप उपरौत्य मामशाह- "यदि घेतरथेति । ददागौ दर्शनादर्शनामभेदेमायोपोमात्मकता माह- "यदेव पौधत रनि । 'पदेव' पदग्मोसनकाले भवं पश्यति । एतदुप- पादपनि- "एके वेति। सर्व मपि वस्वमिमम्मन् शम्कं भामोनि ममिद्धम्। स्वपितिरप्यदर्शन मुपलक्षयति- "यदेवेति। दर्गम म १- 'पपुमो-दति नभ। २- प.दा. सं.२८.२८ विधामधाम्ये २१ ११.१॥

·88 शतपथमााणम् । (५प्र. वा.) करोतीत्यर्थः । 'सुषुपुषः' सुप्तवतः । वपेः कसः । भोमोऽपि भाई- प्रसव', प्राप्यमण्डलवात् ।। वेदित प्रामा- “श्राजरस मिति। क्योहानिपर्यन्तं 'चतुष्मान् भवति' इत्यर्थः । 'मुभिन्' वर्गलोकेऽपि मचक्षुः एव ‘मग्भवति', आज्यभागयोः सचुद-वेदिता ॥ ४१ ॥ २॥ [६. ३.॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थमका माध्यन्दिनशनपथमानायभाये प्रथमकाण्डे पठाध्याय वतीयं ब्राह्मणम् ॥ -- हुन्द्रो ह युच व्वृचाय ब्वजं प्रजहार। सोऽबुलीयान् मुन्यमानो नास्तृपीतीय विभ्यन्निलयाञ्चक्रे स पुराः परावृतो जगाम देवा ह वै विदाञ्चकुर्हतो वै व्ववी- ज्थेन्द्रो न्यलेष्ट्रेति ॥१॥ त मुन्वेष्टुं दधिरे। अग्मुिर्देवताना हिरण्यस्तूप ऽपौणां वृहतीच्छन्दसां तु मनिरनुविवेद् तेनैतार राचिर सहाजगाम स वै देवानां व्वसुर्वीरो वेषाम् ॥२॥ ते देवा अब्रुवन् । श्रमा* वै नोऽद्य व्वसुर्चसति १-पा. सू० ३.२ १.७,९ १.१५ - 'क्योहानिपर्यन्त चक्षुधि न भवति' इति । • 'बमा-ति क,ख,ग ।

·(य. मा.) प्रथमकाण्डम्। 88५ यो नः प्रावात्सौदिति ताभ्या मैतद्यथा ज्ञातिभ्यां वा सुखिभ्यां वा सहागताभ्या समानु मोदनं पुचेदजं वा तदुह मानुपुर हविवाना मेव माझ्या मेतत्समान हविर्निरवपन्नन्द्रामं द्वादशकपालं पुरोडाशं तस्मादै- न्द्रामो हादशकपालः पुरोडाशो भवति ॥३॥ स हुन्द्रोऽब्रवीद् । युच वैचाय बुचं माहरंतुद्यस्मये सु कृशु इवास्मि न वै मेहूँ धिनोति युन्मा धिनुवत्तम्मे कुरुतेति तथेति देवा ऽअब्रुवन् ॥ ४ ॥ ते देवा ऽअब्रुवन् । न वा इम मन्यत्सोमाधिनु- यात्सोम मेवास्मै सुम्भरामेति तस्मै सोम समभरन्नेप वै सोमो राजा देवाना मुन्न युचन्द्रुमाः स युए ऽरता रात्रिं नु पुरस्तान्नु पथाद्ददृशे तुदिमं लोक मागच्छति स टुहैवापश्चौयधीश्च प्रविशति स वै देवानां व्वस्वनः येषां तद्युदेपु एता राचि मिहामा वसति तस्मादमावास्या नाम ॥५॥ तं गोभिरनुविष्ठाप्य समभरन्। यदीपधौरानंस्त- दोपधिभ्यो युदपोऽपियंस्तुदयस्त मेयुः सम्भत्यातुच्य तौमौकृत्य तु मस्मै मायच्छन् ॥ ६ ॥ सोऽब्रवीद। हिनीत्येवु मेदं नेय तु मुयि श्रयते + घिनोनु'- इति ग, च। वासिन्'-दति क।

·शतपथब्राझणम्॥ (५. ३वा.) युथेदं मुयि श्रूयाते तोपानीति तु तेनैवा- श्रयन् ॥ ७॥ तदा एतत्। समान मेव सत् पुय ऽएव सदुिन्द्र- स्यैव सत्तत्पुनानेवाचक्षते। यद्ववौद्धिनोति मेति तस्मादमुथ युदेन तेनैवाश्रयंस्तुस्माकृतः ॥८॥ स यथा शुराप्यायेत। एव माप्यायताप पाप्मान हरिमाण महतैषु ऽउ ऽश्रआमावास्यस्य बन्धुः स यो हैवं विद्वान्त्सन्नुयत्येवठ है प्रजुया पशुभिराप्यायते ऽप पाभान हते तस्मादै सुन्नयेत् ॥ ६॥ तुदाहुः । नासोमयाजी सुन्नयेत्सोमाहुतिर्वा एपा सानवरुडासोमयाजिनस्तस्मान्नासोमयाजी सुन्नयेदिति॥ १०॥ तुदु समेवु नयेत् । नन्वचान्तरेण शुश्रुम सोमेन नु मा याजयताथ म एतदाप्यायन सुम्भरिप्यथेत्यनवी- दिति न वे मेदं धिनोति युमा धिनुवत्तन्मे कुरुतेति तुरमा ऽरतदाप्यायन समभरंस्तस्मादप्यसोमयाजी समेव नयेत् ॥११॥ वाघनं वे पौर्णमासम् । दुन्द्री येतेन व्वृच मुहन्नुथै- पशे-लि-पाटो भू मुकरणमा •"पप्रपाठति स ग-पुस्तकयो।

·889
(६१. मा.)
। प्रधमकाण्डम्।
तुदेव व्यवहुत्यं युदामावास्यं वृचः यस्मा एतज्जनुप
ऽआप्यायन मुकुवन् ॥ १२॥
तहा ऽरतुदेव व्वार्चनम् । यत्पौर्णमास मुथैपु ए
वृचो युञ्चन्द्रुमाः स युपु पुरता रा िन पुरस्तान्नु
पथाइदृशे तुदेन मेतेन सुर्ख हन्ति नास्य किञ्चन
परिशिनष्टि सर्व ह वै पाभान हन्ति न पाभुनः
किञ्चन पुरिशिनष्टि यु एव मेतद्देद ॥ १३ ॥
त के दृष्ट्वोपवसन्ति । वो नोतेत्यदी है देवाना
मुविक्षौण मुन्नं भवत्युथै यो व्वयु मितु ऽउप
प्रदास्याम ऽदुति तद्धि समृद्धं यदुक्षीण ऽरव पूर्वस्मि-
नन्नेऽथापर मुन्न मागुच्छति स ह वक्षन्न एव
भवत्युसोमयाजी शौरयाज्यदो हैव सोमो राजा
तु
भवति ॥१४॥
अथ युधैव पुरा। केवलौरोपधौरश्नुन्ति केवलीरपः
पुिबन्ति ताः केवल मेव पुयो दुह एवं तुदेप वै सोमो
राजा देवाना मुन्न युञ्चन्द्रुमाः स युवेप ऽरता राचिन्नु .
पुरस्तान्न पथाद्ददृशे तुदिमं लोक मागच्छति सु हुदा-
पथौषधीय प्रविशति तुदेन मय ऽश्रोपधिभ्यः ।
सम्भृत्याहुतिभ्योऽधि जनयति स एप आहुतिभ्यो
जातः पयाददृशे ॥ १५ ॥

·883 । शतपथब्राझणम् । (५५. श्वा.) तहा एतद् । शुविक्षौण मेषु देवाना मन्नाद्यं पुरि- लवतेऽविक्षीण ह या ऽअस्यास्मिलोकेन्नं भवत्यक्षय्यु ममुमिलोके सुक्तुं य एव मेतडेद ॥ १६ ॥ तहा ऽरता राथिम्। देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रच्यवते तुदिमु लोक मागच्छति ते देवा ऽयकामयन्त कथन्नु न ऽइदं पुनरागच्छेत्कथुन्न ऽइदं पुरागेव न प्रणश्येदिति तद्यु ऽएव सन्नुयन्ति नेपाश सन्त रतु एव नः सम्भृत्य प्रदास्यन्तीत्याह वा अस्मिन्त्स्वाश्च निध्याश्च शसन्ते यु ऽएव मेतडेद यो वै परमता गुच्छति* तस्मिन्नाश सन्ते । ॥१७॥ तहा ऽएप एवेन्द्रः। यु एप तुपत्युथैप एव वृचो यच्चन्द्रुमाः सोऽस्यैप भ्रातृव्यजन्मेव तुस्माद्यापि पुरा बिदूर मिवोदितोऽथैन मेतार राचि मुपैव न्यालवते सोऽस्य व्यात्त मापद्यते ॥ १८॥ . तुं ग्रसित्वोदेति। स न पुरस्तान्नु पश्चाददृशे घुसते ह वै हिपुन्तं भावव्य मयु मेवास्तुि नास्य सपत्नाः सन्तीत्याहुर्य एव मेतद्देद ॥ १६ ॥ तुं निडौंय निरस्यति। स एषु धीतः पश्चाद्दो स पुनराप्यायते स एतस्यैवान्नाधाय पुनराप्यायते 'गच्छति'-इति च। + शमन्ति'-इति क ।

·(थ8वा.) प्रथमकाण्डम्। यदि ह वा अस्य दिपन् भ्रातव्यो ब्वणिज्युया वा केचिद्दा सम्भवत्येतस्य हैवान्नाधाय पुनः सुम्भवति यु एव मेतद्वेद ॥ २० ॥ तळेके महेन्द्रायेति कुर्वन्ति । इन्द्रो वा एष पुरा वृत्स्य ब्वधा'दथ ब्वचः हत्वा यथा महाराजो विजि- ग्यान ऽएवं महेन्द्रोऽभवत्तस्मान्महेन्द्रायेति तदिन्द्रा- येत्येवु कुर्यादिन्द्रो वा ऽरषु पुरा वृत्स्य व्वधादिन्द्री वृवं जनिवांस्तुस्मा हिन्द्रायेत्येवु कुर्यात् ॥ २१ ॥३॥ . . ॥ इति पञ्चमप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [६.४.] ॥ अथामावास्यानि वीषि विधातु माख्यायिका माह- "इन्द्रो यचेति । 'यच' पस्मिन् देशे 'इन्द्रः' 'वृधाय' सृपवधार्थ 'वचं' 'मजहार', मदा म्वय बसवाम् मनपि 'अषलौयान्' अह मिति मवा 'नास्तृषि' । "तड् हिमायाम्", लुड्। पई म हिंमिलवा- मम्मोति भौतः सम् पुनधिहया निनोनोऽभूत् । एतदेवाह- 'पराः परावतो जगाम' अत्यन्त विप्रायदेम गमवान् । परावदिति 'तईके। महेन्द्रायेति कुञ्चतोद्रो-इति ग, घ । t, 'बधा-इति। - जाति' इत्यस्य पथकस पाठात् । नि.१.१ १.। -या.सू. ३.२.११.....। . 57 ·शतपथमाझयम् । (५प्र. मा.) तच 'अग्नि' दूरनाम । तस्य "उपसर्गाच्छन्दसि धाव!"-इति मतम् । नतो "देवा' हवे इते 'इन्द्र' तनौवन माया कुच विलौन : 'इति' विदित्वा, (॥१॥ 'त मन्वेष्टु मिति ।) अन्वेषणे मति मृत्वा देवऋषिच्छन्दमा मध्ये अमिहिरण्यस्नुपरहत्याख्यास्त्रयोऽप्यन्वयिषु । 'अनुविवेद' अनुसृत्यालधवान्। लधेनेन्द्रेण सह 'एता' राधि। राविशन्दो दिनस्योपलवण । अत्यन्तसयोगे द्वितीया। कृष्ण मण्यमावास्यादिवस महोषितवान्। किं कारण तत्र तस्य वाम इति, नदाइ- “म वा इति। 'म' इन्द्रो 'देवाना' 'वसु' धनरूप', वामयिता वा । एव 'हि' यत 'एषा' देवाना मध्ये 'वीर', अतः तदागमनायाग्नेविलम्यो युक्त । "इन्द्रो हि देवानां वसु"-इनि नैत्तिरीयके ममानप्रकरणेऽभिधानात् “म वै"-इति कच्छब्देनेन्द्र एव परामृएथ्य ॥ ९ ॥ ऐन्द्राम दादशकपाल विधातु माह- 'ते देवा इति । 'ते देवा' 'म' अस्माक मम्बन्धी 'य' इन्द्र प्रवाम मकरोत्, म 'न - निघ०३ २६ ५। निरु. ०७४,९४ १५। २-पा. सू. ५१११। १- "कालाधनोरत्यन्तसयागे"-इति या• सू• २ २ ५। निह.६२। ५- वसवो यद विवसते सर्वम् । थपिसमिळसव इति समाख्या , तसात् एधिवास्याना। द्रो वसमिसिद इति समास्या , तमामध्यमस्यामा । वसव चादित्यरामयः, विवासनात् , तपाई पुराना"-इति निर• १९01 . .

·(प. बा.) प्रथमकाण्डमा B५९ 'वस', 'श्रद्य' 'मा' अग्निना मह ‘वमति'-'इति' उत्का, 'ताभ्या' सखिभावेन मह वमया मिन्द्राग्निभ्या द्वादशकपाल हविरिति भेष , प्रयच्छाम इत्यर्थः । मनु देवताभेदेन हविर्भद कि न स्यात् । इत्यत पाह- “यथा ज्ञानिभ्या मिति । परस्पर मुछिएता नास्तोत्यवगमयित जातिमख्योरुपन्याम । 'ममानम्' एक मेव पचति , पक्का समान प्रयच्छतीत्यर्थ । 'मानुष' मनुय्येभ्य कर्त्तव्य सत्, उपकरण मिनि मेष । अस्लेव देवाना कि मायात मित्याह- "हविर्देवाना मिनिं । 'देवाना' तु महागताना 'हवि ममान मेव' उपकरण मित्यर्थ । एव पूर्वाचारानुमारेणैव ददामों विधत्ते- "तस्मादैन्द्राम . रति ॥३॥ प्रथ मानाय्य विधातु माह- "म इन्द्र इत्यादिना। 'य' यमिन् काले 'वच 'माहरम' प्राधिपम्, तदा 'व्यस्मये विस्मितो- ऽभनम् , विगतप्रबले मयदर्शनात् । यत 'शमोऽम्मि', समात् 'द' कठिन पुरोडा 'मा' मा 'न धिनोति' न प्रौणयति, प्रतो मम प्रौतिकर हवि सम्पादयत 'पति' (॥ ४ ॥ "ते देवा रति।) उका 'देवा' 'मम्' प्रोणयितु 'मोगादन्यत्' 'म' मोतीति विचार्य, मम्मे मोम मेव' मभनवन्तः। कष भामेरयुरिति, मत्प्रकार उत्थते- “चन्द्रमा रति । 'या' पोऽम्ति 'एप' एवाभिपयमाण 'मोमो राजा', '' एवोभयत यन्त्रदर्भनरहितायां मन्पूर्णमावास्यायों भूलोक मागत्य प्रमु कोष- धीषु प्रविति। 'म' प्रविष्ट एवं समा 'देवानां यम' ·१५२ |शतपथनाथायाम्। (५प्र.मा.) देवधनम्। कुतः । यतः एषां' प्रोहियवसोमादिरूपेण 'अवं' भवति, तो वसुरित्यर्थः ॥ चन्द्रममोऽबोषधिसहवामप्रमङ्गात् 'अमावास्या'-भब्दं निर्वशि- "पद्यदेव इति । '६६' भूलोके 'एतां राचिम्' अपरिदृष्टचन्द्रायां राचौ साकल्येन 'पमा वमति' मा मह वमति ; अबोधधि- चन्द्रमसा मस्यां विधौ सहवासात् सा तिथि: 'प्रमावास्या नाम' अभवत् ॥ ५ ॥ "ते गोभिरिति । 'तम्' प्रभुप्रविष्ठं मोमं 'गोभिः' अनुक्रमेण विविधं स्थापयित्वा धारयित्वेव 'समभरन्' । तत्प्रकार माह- "धदोषधोरिति । 'प्रौषधीः' 'आनन्' अभचयन् गावः, 'तत्' नेम 'पोषधिभ्यः' मोम मभरन् । तथा अनुप्रविष्टसोमा अपः पियनित गावा, सेन 'श्रयः', अबुपलनितानो पदपया धौरतया परिणामादिति भावः । एवम्प्रकारेण सम्भरण मेव मोमस्य तौनी- करणम् । अथवा 'नौमौकाय' अन्यत् अतञ्चनं कृत्वेत्यर्थः । अथ '' सम्भूतम् 'अस्मै इन्द्राय 'प्रायच्छन्' ॥ ६ ॥ "मोऽनवौदिति। 'मः' इन्द्रः स्खौहत्येदम 'अनवौत्' । 'इदं' पविः 'मा' मा 'धिनोत्येव", ('तु') परन्तु 'मथि' 'मैव ऋथते' म तिष्ठति, न माग्यं भजत इत्यर्थः । अतो 'मयोदं 'यथा' 'श्रयाने' अयेत, 'तथा' उपाय बुध्यध्व मिति। तेऽपि 'तम्' इन्द्रं 'स्तेम' पक्कतोरेणैव "प्रश्रयम् । यद्यपि तैत्तिरीयके प्रथम ग्टनं पयाद १-४-पुस्तके माम्येतत् पदम् । २- 'दिनोव-यद बहुमूलपुस्तकपाठः।

·(६. वा.) प्रथमकाण्डमा . दधीति' क्रमः, तथाप्यत्र सायप्रातःहाभ्यां दधिपयमोः मम्भवात अनेन फ्रमेणाभिधान मिति द्रश्यम् ॥ ७॥ तत् ममति- "तदा एतदिति । 'तत्' प्रथमतानात्मकम् 'एतत् सतरूपेण परिणतम्, वस्तुतः 'ममान मेव' एकरूप मेव ॥८॥ मावाय्यस्य मोमात्मकता मभिधाय, श्राप्यायनमाम्यादपि तदा- मकता माह- "म यांइरिति । 'अंशः सोमः, 'म यथा' प्राप्याययेन्, “एवं' मानाय्य मपि। तथा पौतवता “पामानम' 'अप'इन्ति,- 'परिमाण' भरीरहरितत्व मपहन्तीति ॥ . प्राकरणिक मर्थ भुपसंहरति- “एष उ रति । 'एषः' "दन्द्रो १ पच चापेत्यादिकः' 'आमावास्यस्य' कर्मण: 'बन्धुः माधणम । उनार्थज्ञानप्रशंघापूर्वकं मामाय्यं विधते- “म यो वं विदानिति ॥८॥ विहितस्य भाषाय्यस्याधिकारिता निये केयाचिन्मस माह- "तदारिति । 'तत्' तच मानाय्यविषये 'बाहुः' अवते । तेषा मभिप्राय माह- "मोमाइतिरिति। मानाय्याहुतिः परम्परया 'मोमाइनिः' खलु ; 'मा एषा' पूर्व सोमेनानियत्वात् 'भवरुद्धा' म मापना; अत: 'सोमयागौ न मम्रयेदिति' ॥ १०॥ १- "हतेन प्रातसवने श्रोणीयात्, दधा मध्यन्दिने, गौतमिग्रेस रतीय. साने"-इति ते. ग्रा. १.४. ८.६ । पूर्व सायं दोहेन दधि सम्पायते, ततो यागदिने मातदेहिन इतम् । - इतत्पदं पुलके मालि। - ए...। ५-याख्यान मेलम्य ३. P.१५-पहिवतो एष्यम् । २- .

·.. ५. । शपथबादाम्। (५५. वा.) स्वाभिमतं पदं प्रतिजानौते'- "तदिति । प्रसन्नयने कारणं स्मारयन् पुनराधिपति- "नन्धवानरेणेति। 'मनु' 'व' विषये 'अन्तरेण' मध्ये एव श्रुतवन्तः । कथम् ? 'नु' निश्येन 'मा' मा मिन्द्रं 'मोमेन' 'याजयत', 'अथ' पश्चात् 'मे' मम 'एतत्' मात्राय्यलक्षणम् 'प्राण्यायनम्' 'भरिथ्यथ -'दति' इन्द्रेणोक वरम मिति। स्वाभिमतमन्नयनपने पूर्वादाचतं वाक्यं प्रमाणत्वेन पुनः श्रावयनिगमयति- " न वै मेद मित्यादिना । पूर्ववड्याएये- यम् । अतः मवयेदिति स्वपरनिगमनम् ॥ ११ ॥ अमावास्योपवासस्य कालं विधित्सुः पुराकम्प माह- "वाई वा इति। पौर्णमाम्यां क्रियमाणं यद्धविरस्ति, नद 'वार्चनं' वृत्रहननसम्बन्धि ; वृनहननाय तदन्तर्गतनिगमनावसरे एकादश- कपातोपांयाजइविषोः प्रदानात् । हननमाधनत्व मेव दर्शयति- "इन्द्रो हौति। श्रामावास्यन्तु हविः 'हचहत्य' चहनन मेव ; वृचं इतवत इन्द्रस्याप्यायनार्थं कृतवात् ॥१२॥ वक्ष्यमाणोपायेण दृवशब्दार्थ माह- "तदा एतदिति । उन- प्रकारेण 'पौर्णमास' इवि: 'वार्धनम्'। "चन्द्रमा इति । स यथा- स्थित एव 'वृचः' ; "तस्य यत् सौम्यं न्यक माम, तं चन्द्रम चकार"-रतिमाराकात्वात्। 'म' उतरूपो दृचः 'यच' यन्ि १- "खाभिमतं पक्ष माह-"-इति । २- 'इन्द्रेणोक्तं वचनं तत्वमागवेन पुनः श्रावयन् निगमयति'-इति ट । १-इहैव श्रुता सामो कण्डौ (४५२ ए.) नएच्या । 8-१९७० (-पतिमध्यतो द्रश्यम् ।

·(६५. मा.) प्रथमकाण्डम्। १५५ दिवसे 'पुरस्तात् पश्चात्' च 'न' दृश्यते, 'तत्' तेन 'एम' वृत्रम् "एतेन' हविषा 'सर्व' माकल्येन 'इन्ति', 'न किञ्चन' अवमेषयति । अतः सर्वपापक्षयाय चन्द्रदर्भमरहितायां शुद्धामावास्याया मेवोप- वसेदित्यर्थः ॥ उतार्थज्ञानं प्रशंसति- "सर्व ह वा इति ॥ १३ ॥ उपवामतिथिविषय केषाञ्चित्यक्ष माह- "तद्धक रति । केचन चन्द्रदर्शनयुकायां चतुर्दशीयुकामावास्याया मेवोपवसन्ति। एषा मभिप्राय माह- 'यः' परस्मिनहनि 'नोदेतेति' अव्यवहिते एव भविष्यति काले उदय न प्राप्नोतीति , अतोऽदर्शनोपवामपक्षो न युक्त इत्यभिप्रायः । त्वत्पवे को लाभ इत्यत आह- “प्रदो देवेति । 'अदः' अविष्ट प्रत्यक्ष चन्द्राख्य खलु ‘देवाना मविक्षीण मन भवति' ; तो यथा न विचौणं भवेत्, तथा (कर्त्तव्यम्)। "प्रथ' चन्द्रक्षयममनन्तर मेव 'एभ्यः' देवेभ्यो 'वयम्' 'दूतः' लोकात् 'प्रदास्याम इति'। अविवीणत्व मेव दर्शयति- “नद्धीति । पूर्वार्जितात्रेवशिष्टे पुनरबमच्चये सत्यनमातायात् 'तत् समृद्धम्' पाविधान एवं प्रसुद्धात्रो भवति । तमात् सन्द्रदर्शनयुक्तनिधा- वैवोपवामो युक इति ॥ दृष्टोपवासपचे दोषाभिधानपुरःमर मदर्शनोपनाम मेव ममर्थ- पते- "अगोमयागौ लियादिना। "हु'-मब्दः पक्ष यावर्त्तयति । 'अमोमयाजी औरयाजी भवति', म मेव नयेदिति निगमित- बात् । 'दो हैव' पाहतं चौर मेव लोकान्तरवर्ति मन, 'मोमो १-'पन्द्रार (? :)-इति ।

·อง सपथामखम् । (५४. का.) राजा भवति': एप आइनिभ्यो जातः पयाद् ददृगे"-रति वक्ष्यमाणत्वाम् ॥१४॥ अस्त, ततः कि मित्या पाह-- "अथ चपेवेति । यथा' 'पुरा' चन्द्रग्रौषथुदकेषु प्रवेशरहितकाले, अमावास्यातः पूर्वदिवसे इत्यर्थः। तच यथा गावः केवप्तीः' चन्द्रानुप्रये भरपिताः 'पोषधीः' 'अपः' च पाहारं छत्वा, "केवल' पन्द्ररहितम् 'एव' 'पयो दुठे दुहते। "लोपस्त पात्मनेपदेषु"-इति त-नोपः, "वडलं छन्दमि"-इति' रुट । “एवं' 'नत्' होरयजनं भवनि : चन्द्रान- प्रवेभरहितं केवलं भवतीत्यर्थः । श्रतो दृयोपामे चन्द्रस्यौषधी- स्वननुमवेगेन केवलत्वात् सदानों सीरम्य चन्द्रात्मकाबलाभावान् म पनो न युक इत्यर्थः । अम्तु, को दोष इत्यागड्यावश्यं चन्द्रानु- प्रवेशता चौरेण भवितव्य मित्याह- "एप वा इति । एतत् मानाय्यबाधवद् व्याख्येयम् । 'एमम्' अमावास्याया मोषधी- म्वनुपविष्टम् नान्यः 'आइतिभ्यः' मकाशात् चौररूपेण 'मग्भृत्य' 'अधिजनयति' पुनरुत्पादयति औरयागौ। स एषः' अमुं लोक मागतः, पुनराजतिद्वारा अन्तरिक्षे उत्पषः, 'पथात्' प्रतीया दिणि 'दो' दृश्यते ॥ १५॥ "तदा एतदिति। 'तत् एतचन्द्राख्य मन्त्रं परिप्तवते' परि- . ५- परस्या मेव कण्डिकायाम् (१५५०)। मूलन्तु BB0H• १६५• दएण्यम् । २-धा. पायदा.उ. ३-पा• सू० ७.१.४१ । - पा. सू.०,९. ५-- मूलम् B५ ए.पं. सहाण्यानम् ४५११. प्रष्यम्। ६- दारेश-वि ट।

·५० (दय मा.) प्रथमकाण्डम्। भ्रमति। उतार्थज्ञानं प्रशंसति- "अविहौणं ह वा अस्यास्मि- निति ॥ १६॥ अन्नस्याविचौणत्वाच मानाय्यस्यावश्यं दातव्यता माह- "तदा एतां रात्रि मिति । चन्द्रोपक्षय एवान्नाच्यः, च्युतस्य च भूलोकप्रवेश उमः ; प्रयुतञ्च तदनं तथैव प्रणाश मप्राप्य यथा पुनरागच्छेदिति कामयित्वा सानाय्ययाजियेतेऽस्माकं औररूपेण पुनः मम्पा दास्यन्नीत्याशंसां कुर्वन्ति । अतोऽवश्यं चन्द्रदर्शन- रहिततिथौ मानाय्यं कर्तव्य मित्त्यर्थः । उनार्थ प्रशंसति- "श्राह वा इति । "निध्या:' नौचाः; "ममानौ यश्च निश्यः"-इत्यादिमन्त्रवर्णात् । उनार्थज्ञानिकृष्टतराः। नं जानिन मय मानाच्छादनादिकं प्रयच्छतोत्याशमनीयत्वं युक मेवेत्याह- "यो वा इति ॥ १७॥ चन्द्रभ्य चयोदयकारणाभिधानव्याजेन चन्द्रदर्शनरहिता ममा- वास्यां प्रशंमति- "नदा एष एवेन्द्र इत्यादिना । तपन्नादित्य एवेन्द्रः, परमैश्वर्ययोगात्। चन्द्रम्य चत्वं प्रतिपादिनम् । चन्द्रमाः' 'अन्य' सूर्यस्य गजन्मेव भाति । अनेन सूर्याचममो- रित्रले ममर्थिते भवतः। भारत्यत्वं ममर्थयते- “तरमा- ५-स. मा. २.३.१.२॥ २~ रवपदार्थनिर्णय वेव मुर यातन-- "तत् को ? मेघ इसि नेताहा; लाष्ट्रोसर इन्वैतिहानिकार; पाच ज्योतिपर मियो. भाकर्मयो वर्षकम नायते, तत्रोपमान एडवर्ण भवनयरिया सम्नु मकापर्ण मानववादाचविशा शरम्य मोतमि निवारया- कार, तमिन् पते प्रसम्यन्दिर थाप"-यादि निह• ३.१ .।

·॥ शतपथब्राझणम्॥ (५प्र० ३वा.) दिति। यस्मादय तस्य भ्राय , 'तस्मात्' 'पुरा' अमावास्यात पूर्वदिवसेषु अत्यन्त दूर यया भवति तथा 'उदित' अपि 'अथैन' सूर्याख्य मिन्द्र प्रति 'एता राचिम्' अमु ममावास्यादिवम प्रति 'उपव' समौपे एव 'न्याप्तवते' श्रागच्छति। अथ 'म' एव 'श्रस्य' इन्द्रस्य 'व्यात्त' विटत मुख प्राप्नोति ॥१८॥ "त ग्रसित्वेति त' मुखान्तर्गत शत्रु गिरन्नेव सूर्य उदेति । 'म' तस्मिन् दिवसे 'न पुरस्तात्' दृश्यते । उतार्थज्ञ प्रशसति- "अमते इ वा इति । चन्द्राख्यभाव्यस्यात्यन्त मदर्शनात तद्रावौ "मपना न सन्ति' एव 'इत्याहु' ॥१६॥ सपन्न चन्द्र नि भेषेण पौवा पुनर्निर्गमयति- “त नि.येति । पूर्वस्या दिशि भक्षित , ‘पश्चाद' भागे निर्गतो रेखामात्री दृश्यते , 'म' च 'पुन' कलाक्रमेण तस्यैव सूर्यस्यात्र- बाय प्रवर्द्धते ॥ जात फल माह- “यदि इनि । 'अस्य' शचुरपि अनेन इतधनोऽपि कृषिवाणिज्यादिकया कयाचिहत्त्या समृद्धो भवन 'एतस्य' जातरनार्थ मेव वद्धते ॥ २० ॥ सानाय्यस्येन्द्रव माख्यायिकया प्रतिपादितम्, तत्र केषा- चित्पर मुपन्यम्य पुनरिन्द्रत्व मेव सिद्धान्तयति- "तक इति । 'तत् मानाय्यम् । महेन्द्रत्वे कारण माह- "एष पुरेति। पूर्व केवल मिन्द्र' सन्नपि , यथा कचिद्राजमाचः मन् पद्याच्छवून जित्वा महाराजां प्राप्नोति। यत एव दृत्र इत्वा महेन्द्रोऽभवत्, अत एव युक्त मित्यर्थ । स्वपचे युक्रि माह- "वृत्रस्य वधादिति ।

·(य. वा.)
प्रथमकाण्डम् ।
पूर
बधात् माक् यतोऽयं केवलः 'इन्द्रः', नथाविध एव म ''
हतवान् ; अतः पश्चादागतं महत्व मप्रयोजक मिति 'इन्द्रायत्येव
कुर्यात्' इति ॥ ११ ॥ ३॥[६. ४.] ॥
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे
माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये
प्रथमकाण्डे षष्ठाध्याय चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥
वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् ।
पुमांश्चतरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ६ ॥
ब्रह्माण्ड गोमहसं कनकइयतुलापूरुषौ स्वर्णगर्भम्,
सप्ताब्धौन् पञ्चमौरौं स्तिदशतरुलताधेनुमौवर्णभूमौः।
रखोखा स्कावाजिदियमहितरथौ सायणिः सिङ्गपार्यो,
व्यथाणोद्विवचक्रं प्रथितविधिमहाभूतयु घटच्च ॥
धान्याट्रिं धन्यजन्मा तिस्लभव मतुलः स्वर्णजं वर्णमुख्यः,
कामीयं कृपावान् गुडकत मजड राजतं राजपूण्यः ।
आज्योत्थं प्राज्यजम्मा लवएज मनृणः गार्कर चार्कतेजाः,
रखान्यो रनरूप गिरि मात मुदा पात्रमात्सिगणार्य:।
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीहरिशरमहा-
राजमायाव्यधुरन्धरेण मायणाचार्यण विरचिते माधवीये
वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथम-
काण्ड़े पछाध्यायः ममानः ॥६॥

·'शतपथब्राह्मणाम्। (५५. मा.) [अथ ममाध्याये प्रथम प्राहाणम्] स वे पणेशाखया ब्वत्सानपाकरोति । तद्युत्पर्म- शाखया व्वत्सानपाकरीति युत्र वै गायत्री सोम मुच्छा- पतत्तुदस्या ऽाहुरन्त्या ऽअपादुस्ताभ्यामुत्य* पर्ण प्रचि- च्छेद गायत्यै वा सोमस्य वा राज्ञस्तुत्यतित्वा पर्णो ऽभवत्तुस्मात्पर्णो नाम तद्युदेवाच सोमस्य न्यक्तं तुदि- हाप्यसदिति तस्मात्पर्णशाखया व्वत्सानपाकरोति ॥१॥ ता' माच्छिनत्ति । इपे त्वोर्जे त्वेति वृध्यै तुदाह यदाहेपे त्वेत्यूर्जे वेति यो वृष्टाम्रसो जायते तुम तदाह ॥२॥ अथ मातृभिवत्सान्समुवाञ्जन्ति । सु व्वत्स५ शाख- योपस्पृशति ब्वायुव स्थेत्ययं वै ब्वायुर्योऽयं पुवत एप वा इद मुर्ख पृप्याययति यदिदं किञ्च व्वर्पत्येप वा ऽस्तासां प्रप्याययिता तुस्मादाह व्वायुव स्थेत्युपायुव . 'प्यपाधुस्ताभ्यायन्य-इति सा.-सम्मत इति डा.-वेवर। 'स पर्यो'-इति ख। 'त'-प्रति च।

·(७य. वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ ४६१ . स्थेत्यु हैक आहुरुप हि द्वितीयोऽवतीति* तुदु तथा न ब्रूयात् ॥३॥ श्रुथ मातॄणा मेकार शाखयोपस्पृशति। व्वत्सेन व्याकृत्य देवो वः सविता प्रायत्युिति सविता वै देवानां प्रसविता सवितृप्रसूता यज्ञ सुम्भरानिति नुस्मादाह.देवो वः सविता प्रापयत्युिति ॥४॥ श्रेष्ठतमाय कुर्मण इति। यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म यजाय हि तस्मादाह श्रेष्ठतमाय कर्मण ऽहुति ॥५॥ अाप्यायध्व मध्या ऽइन्द्राय भाग मिति। तद्युथैवादी देवतायै हविलुन्नादिशत्येवु मेवैतुद्देवताया ऽश्रादि- शति यदाहाप्यायव मध्या ऽगुन्द्राय भाग मिति ॥६॥ प्रजावतीरनमौवा यक्ष्मा इति । नाच तिरोहित मिवास्ति मा व स्तेन ऽईशतु माघशरस ऽद्भुति मा वो नाष्ट्रा रुक्षारसोशतेत्येवैतदाह ध्रुवा अस्मिन् गोपती स्थात वीरित्युनपक्रमिण्योऽस्मिन् युजमाने वनः स्यातेत्येवैतुदाइ ॥ ७ ॥ थाइवनीयागारस्य या पुरस्ताद । गाईपत्यागारस्य या शाखा मुपगूइति यजमानस्य पशून पाहीति तद् ब्रह्मणैवैताजमानस्य पथून पुरिददाति गुप्त्यै ॥ ८॥ हितोपोपोतिनाति ।

·२६२ ॥ शतपथब्राह्मणम् । (५५. बा.) तस्यां पवित्रं करोति । ब्युसोः पवित्र मसौति यत्रो वै व्वुसुस्तुस्मादाह व्बुसोः पवित्र मसौति ॥ ६ ॥ अथ यवाग्वैतार रात्रि मग्निहोचं जुहोति । आदिष्टं वा एतद्देवतायै हविर्भवति यत्पुयः स यत्ययसा जुहुयाद्यथान्यस्यै देवतायै हविट होतं तुदन्युस्यै जुहुया- देव तत्तुस्माद्यवाग्वैतार रात्रि मग्निहोचु जुहोति जुह्व- त्यग्निहोच मुपकृप्तोखा भुव त्यथाहोयसृष्टां प्रब्रूतादिति यदा प्राहोपसृष्टेति ॥१०॥ अथोखा मादत्ते। द्यौरसि पृथिव्यसीत्युपस्तौत्येवैना भेतुन्महुयत्येव यदाह द्यौरसि पृथिव्यसौति मातरिश्वनी घुमीऽसौति यजु मेवैतुत्करोति यथा धम्म प्रयादेवं प्रणक्ति विश्वुधा ऽअसि परमेण धाम्ना हुइख माहारिति हत्येवैना मेतशिथिलां करोति मा ते यजुपतिहाँदिति युजमानो वै यजुपतिस्तद्युजमानायु- वैतदुतला माशास्ते ॥ ११॥ अथ पवित्रं निदधाति । तदै प्राङ् निदध्यात्माची हि देवानां दिगुथो ऽउदगुदीची हि मनुष्याणां दिगयं वै पविचं योऽयं पुक्ते सोऽय मिमांलोकांस्तिर्यड्डनुपवते तस्मादुदङ् निदधात् ॥ १२॥ । • खा मुब-इति डा०-वेवरेण च दृए । च-पाठस्तु ' खा भव'-इति ।

·(ज्य. वा.) प्रथमकाण्डम्। ताथवादः । सोमय राजानं पवित्रेण सम्पावयन्त्येव मेवैतत्सम्पावयत्युदीचीनदशं वै तत्पवुिवं भवति येन तत्सोमर राजानः सम्यावयन्ति तस्मादुदङ् निद- ध्यात् ॥ १३॥ तन्निदधाति । व्बुसोः पवित्र मसौति यज्ञो वै व्वसुस्तुस्मादाह बसोः पवित्र मसौति शतधार सहु- सधार मित्युपस्तौत्येवेनदेतन्मयत्येव यदाह शतुधार। सहस्रधार मिति ॥ १४ ॥ अथ ब्वाचंयमो भवति । श्रा तिसृणां दोग्धोर्खाग्दै यन्नुो विषुब्धो यतुं तनवा ऽति ॥ १५ ॥ तदानीयमान मभिमन्त्रयते। देव॒स्त्वा सविता पुनातु ब्बसोः पवित्रेण शतधारेण सुवेति तद्यथैवादः सोमः राजानं पवित्रेण सम्पावयन्त्येव मेवैतत्सम्यावयति ॥१६॥ अथाह का मधुक्ष हुति । अमू मिति सा विश्वायु- रित्यथ द्वितीयां पृच्छति का मधुक्ष हुत्यमू मिति सा विश्वकर्मेत्यथ तृतीयां पृच्छति का मधुश इत्यमू मिति सा विश्वधाया गुति तात्पृच्छति ब्बीर्याण्येवा- खेतद् दधाति तिखो दोन्धि बुयो वा इमे लोका एभ्य एवैनतुल्लोकेभ्यः सम्भरत्युथ कामं व्वदति ॥ १७ ॥ * 'मिति'-इति क, ख , 'मिति' इति ग ।

·१६४ शतपथब्राझयाम् । (4प्र.ना.) , अथोत्तमा दोहयित्वा। येन दोहयति पात्रण तस्मिनुदस्तोक मानीय पल्यङ्ग्य* प्रत्यानयति यदच पुय- सोऽहायि तदिहाप्यसदुिति रसस्यो चैव सर्वत्वायेद हि यदा वर्पत्यथौपधयो जायन्त ऽश्रोपोज़ग्ध्वापुः पौत्वा तुत ऽएप रसः सुम्भवति तस्मादु रसस्यो चैव सर्व्वत्वाय तुदुद्दास्यातनक्ति तोवीकरोत्येबैनदेतत्तुस्मा- दुहास्यातनक्ति ॥ १८॥ स ऽातनक्ति । इन्द्रस्य त्वा भाग सोमेनातन- भौति तद्यथैवाढो देवतायै हविर्यजन्नादिशत्येव मेवै- तुद्देवताया ऽश्रादिशति यदाहेन्द्रस्य त्वा भाग मिति सोमेनातनौति स्वयत्येवेनदेतद्देवेभ्यः ॥ १६ ॥ श्रथोदकवतोत्तानेन पात्रेणापिदधाति । नेदेनदुपु- रिटान्नाष्ट्रा रक्षास्यवमृशानिति व्युचो वा ऽअापस्त- बेणैवैतुन्नाष्ट्रा रक्षास्यतोऽपहन्ति तस्मादुदकुवतोत्ता- नेन पावेणापिदधाति ॥२०॥ सोऽपिदधाति । बिष्णो हव्यः रक्षेति यज्ञो वै विष्णुस्तद्यज्ञायै वैतुहविः परिददाति गुत्यै तस्मादार विष्णो हव्या रक्षेति ॥ २१ ॥ ४ ॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [७.१.J॥ 'पल्याप'-इति ।

·(ज्या ९मा०) । प्रथमकाण्डम् । १९५ . ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ प्रधानयाग सकल माख्यानः सम्प्रकौर्तित । प्राधान्येनाथ तद्धा निरूप्यन्तेऽथ महमे ॥ ७ ॥ तत्रादौ मन्निहितत्वात् सानाय्यधर्मा, प्रथम मुच्यन्ते । तत्र वत्मापाकरणय घाखाच्छेद विधास्यन् तदुचित शाखाया: पर्णत्व मार्थवाद माह- "म वै पर्मशाखयेति । 'म' वत्माना मपाकर्ता । माखायाः पर्णत्वं प्रशमित मनुवदति- "तद्यत्पर्ष शाखयेति । 'यच' यस्मिन् देशे 'गायची' परिरूपेण 'मोमम्' अभिलक्ष्य आनयनाय अगच्छत्, 'तत्' 'अस्याः श्राहरन्या.” 'अपाधस्ता" अधस्तात् प्रदेश ९- निरूप्यन्तेऽन-इति ज । २- "यग्रीयोमीय एव पौर्णमास इवि सान्नाय्य माभावास्यम्"-इति १०६ । “स प्रजापति पनवौदेतदम्मै सन्नयतेति, तत् पशव व्योषधौभ्यो ऽध्यात्मन्समनयन् , तत् प्रत्यदुहन् , यत् समनयन, तत् सानाय्यस्य सान्नाव्यत्वम्” इति ते. स. २ ५ ३ ३। तदेतस्मात् पशुपयसा साहाय्याव मवगम्यते । गोरस इति, रतव्राह्मणवचन- व्याख्याया सायण । 'सान्नाय्यं दधिपयोलक्षणम्'-इति चात्रैव (५१. २.६.६.) भाष्ये सायण । 'सम्यए नीयते होमार्थ ममि प्रति प्रति साहाय्यं इविविशेष'-इति पा० ३.१.१२८-सूत्रवतो दीक्षित । 'सान्नाप्यं दुग्धदधिरूप इवि'-इति कात्या. श्री. १.२ १७-सूत्र- उत्तौ याज्ञिकदेवश्च । “सोम खलु वै सानाय्यम्" इति ते. बा.३ २.३.११। सान्नायविधानादिक सर्वश्वेत पूर्वस्मिन् प्रामणे ४-२१ कण्डौषु दराव्यम् । ३- 'वत्सापाकरणाशाखाच्छ'-दति । 8- 'यानयनायागच्छन्नाहरन्त्या'-इति ज, ठ। ५- 'यपादस्ता'-इति बहुमूलपाठ , 'यपावस्ता'-इति च भाष्यपाठोडा.- वेवरेण तृर । वस्तुतो 'यपादम्ना' थप यदम्तम्, व्यनुपक्षीण मित्यर्थ स्यात् साधु । ते. • प्या. ३.१ २, तै• बा• ३.२ ३ १२ एण्यम्। , 4 - 50 ·। शतपथब्राह्मणम्। (प्र. मा.) 'अन्यायत्य' यत् 'पर्व', तत् 'प्रचिच्छेद' । कस्येत्याह- "गायञ्यै वा, सोमस्य वा राज्ञ इति। 'वा'-पादथार्थ, 'गायच्या.' 'सोमस्य' चेत्यर्थः; अननुष्ठानवेन विकल्पस्थानुचितत्वात् । पतितात् पात् उत्पनः पलामः, तस्य 'पर्मलम् । अस्त्वेवं तथाप्यस्यैव शाखाकरपो कोऽभिप्राय इत्यन बाह- "तघदेवेति। 'तस्मान्' भोमांशस्यैव सम्पादितप्रायत्वात् 'पर्मशाखया' एव मान्यः मकाशात् 'वत्मान्' 'अपाकुर्यात्' पृथक् कुर्यात् । कात्यायनस्तु शमौशाखा मपि विकत्वेनाचावोचत्- “पर्षशाखां छिनत्ति शामौली वा"-इति। "म्याः यस्त"-दति' विकारेवपि ॥ १॥ दानों छेदने मन्त्र विधत्ते- “ता मिति । “तदिति। य्यत इतोट् । यदिट् , तदाक्य मित्यर्थः । पृथग्-योगस्य विवचितवात वाक्ययोरपि पौर्वापर्य विवचित मिति गम्यते । स्पष्ट मन्यत् ॥ सूत्रकार मन्त्रभेदपक्ष मप्यगौहत्य शाखाछेदे एव विक- पितम्, छेदनमन्त्रमनयोति योगभिवतां चाह- “पर्पशाखां . १,२-ज-ठ-पुस्तकयोरिह पत्तत्पदे न दृश्यते । ३- 'तस्य मर्सस्वम्-इति ठ-पुस्तके नास्ति । - 'सम्पादितप्रायत्वात् व्यस्यैव शाखाच्छेदनम्'-इत्येव छ । ५- का• श्री. सू• 8. २. १। "ये त्वेन्यू वेति वा"-इति तत्र तषः (वा. सं० १.१.१, २.)। “उमयोमन्सयोश्छेदने विधानात् करणमस्तस्पेन समुधयासम्मवाद विकन्य"-इति तत्र या• दे। (-मा...३.१४१! -वार. १.१.१ (९. २ वा.)।

·(प. मा.) ।प्रथमकाण्डम् । ४६० छिनत्ति शामौलों वेपेवेति, ऊर्जे खेति वा, छिनौति वोभयोः साकाडावात्, मनमयामीति वोत्तरे"-इति ॥२॥ अथ वामानां माहसंयोजनम् । तबैकस्य शाखया ममन्त्रक मुपस्पर्मनचाह- "श्रथ माभिरिति । 'समवान्ति' संयोजयन्ति । हे वाम ! गावय! यूयं 'वायवः स्य' प्रवर्द्धकवेन वायुसम्बन्धाद् यूय मपि वायवो भवथेति मन्त्रार्थ:। कथ मेतेषां वायुत्वव्यवहार इति तत्समर्थनायाह- "श्रयं वा इत्यादि। वायोर्गवां वर्द्धकत्व- समर्थनाय सर्वजगइर्द्धकता माह- "एष वा ददं सर्व मिति । एतन्मन्त्रमेषत्वेन भाखान्तरे पठितं मन्त्र मनूच निराचष्टे- "उपायव स्येत्यु हैक इति । यदेनं भागं ब्रूयात्, यजमानस्य 'दितीयः प्रचुरुपागच्छति, अतो 'न यात्' ॥३॥ प्रस्ततानां गवां मध्ये एकस्याः वत्मात् पृथक् स्पर्शनम्. तन्मवर चाह- "श्रथ मादणा मिनि । 'वत्सेन' 'व्याजत्य' पृथकृत्य । प्रेषणकर्मणि सवितुः प्रयोजकत्वे कारण माह- "सविता वा इति । 'य' घनसाधम चौरम्, तत् सम्भरान्' सम्भरेयुः ॥ ४ ॥ किं तत् श्रेष्ठतमं कर्म ? इति, तदाह- "यज्ञो वा इति । माहात्वर्गसाधनवादितरकर्मभ्यः 'श्रेष्ठतमत्वम् ॥५॥ . १-काश्री. सू.१.२.१,२,३१ २- वा. सं. १.१. २ ( ३ वा.)। का• यौ• सू• 8. २. ७ । ३-मास्येत विशेषणं-पुस्तके । -ते. सं० १.१.१ . वा. ३.२.१ अश्यम् । ५-ते. सं० १.१.३ का श्री. सू. ३.२.० ६- वा.सं.... ( ७ वा.) : का• यौ• सू. १. २.६ ।

·शतपथनाझयम्। (प्र.वा.) मन्त्रभागे यद्देवताविशेषनामनिर्देशपूर्वक मादेशनम्, तत्प्रशं- मति- "बाप्यायव मनिया' इति । यथा अग्नये हविर्यहणादौ अनये मितौति' नामविशेषतो देवतादेशमं क्रियते, नदिद मपि पाठेनैव कृतं भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ "प्रजावतीरित्यादि । स्पष्टार्थता माह- "नाति । 'मा वः'- इत्यस्य मन्त्रभागस्य तात्पर्य माह- "माष्ट्रेति । 'नादा' नाप्राणि नाशकारीणि, 'राम'। रतितव्याभ्य इति रक्षणापादानभूतानि तेनव्याघ्रादौनि 'नाना' । ध्रुवशब्दगोपतिभन्दयोरर्थ माह- "ध्रुवा अस्मिबिति ॥७॥ शाखागूह्यप्रदेश विशेषम्, तच समन्त्रक गहनचाह- हवनीयागारस्येति । अमिपुरोदेशे स्थापयत्रध्वर्युः अमुं भन्त्र यात्- “यजमानस्येति । हे शाखे! त्वं 'यजमानस्य पशून्' रच एतन्मलपाठतात्पर्य माह "तनाणैवेति। एतान्तपाठेन शाखाये पशानां परिदानम्, तदधीनत्वेन रक्षणार्थम् ॥ ८॥ दूदानों दोहनार्थ भाखायां समन्त्रक पवित्रवन्धनं विधत्ते- "तस्यां पवित्र मिति। (दोहनार्थ) 'तस्यां' शाखायां 'पवित्र' "श्रथा- १- 'यनिया'-इति तैत्तिरीयपाठ ; अप्रत्यपाठस्तु 'व्याया-इत्येव । २- पुरस्ताद (३० ए० ७ पं.) १.२.१७ हटव्यम् । ३-- "ऐन्द्र भवति माहेन्द्र वा"-इति का. श्री. सू. १.२.१.। 8- वा• सं० १.१.. (५ वा.)। का. श्री. • सू०४.२.१९॥ ५- वा० सं० १.२.११ का. श्री. सु. १. २. १५ । ६-नाम्येतत् पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र ।

·(य. मा.) प्रथमकाण्डम्। ४६ कुमइयात्मक चिरन वा 'करोति' बनीयात् । तथाच सूत्रम्-- "वसो पविच मिति पविच मस्या बध्नाति कुशौ, चिदा"-इति । 'वस्'-मन्दार्थ माह- "यज्ञो वा इति। पुनात्यनेनेति' 'पविचम् , तस्मिवित्यर्थ ॥८॥ अमावास्याया राचौ मन्नयत होरस्थानार्थत्वेन नियोगात् अग्निहोचस्य ट्रव्यान्तर विधत्ते- “अथ यवाग्वेति। एतच्छब्दार्थ माह- "यत्पय इति । विपक्षवाधपुर सर स्वपन मुपसहरति- 'म यत्पयति । इन्द्रार्थस्य दुग्धस्य अग्न्यर्थत्वस्याप्युनत्वात् । यद् यवाग्वैव होतव्यम् । “यवाखानिहोत्रहोम' मन्नयत" इति कात्या- यन । “जुकृत्यनिहोच मिति। दोहकालोपलक्षणार्थम्, जुतिसम- कालम् , तद्धौमे परिसमाप्त एव 'उखा' मानाय्यस्थालौ मा श्रध्वगुणा श्रपणप्रदेशे 'उपतृप्ता' भवति। तस्या समानयनानन्तरम् ‘उपसृष्टा' वत्सेन मङ्गताम् 'प्रत्रूतात्' 'दति' दोग्धार प्रत्यध्वर्यु । 'यदा' उपसृष्टा, तदा 'उपसृष्टेति' दोग्धा 'माह' ब्यादित्यर्थ । दोग्धा च शूद्र- व्यतिरिको भवेत् “वाग्यतो दोहयत्यशूट्रेण"-दतिसूचात् ॥१०॥ । १-का. औ. 1. सू. २१५, १६ । २-पा० सू०३२ १५ । ३- 'बिर पवित्रम्" इत्यापस्तम्ब | "इस्तपादेशमात्र तु वित् हत्या पवित्रकम्" इति । पवित्र देण्याकार मिति केचित । नवकुश वेणौ मिति श्रीयनन्तः । वस्तुतो हे सायेदर्भहये पवित्र का शाखाया बधाति, कुश्त्रयस्य रज्वाकार कृत्वा वा बभ्रातीति सम्पदायः । g- का श्रौ सू० ४ २ १७। तण्डुलै शिघिलपचा यवागूरित्युच्यते । ५-- कर श्रो. सू. २२२ । 'यभूदेण-त्रैवर्णिकेन'-इति माधवः।

·89. तपथमाझणम् । (५५० मा) अध्वयोः समन्त्रक' स्याच्यादानं विधत्ते- "प्रथोखा मिति । उखाया: गु-पृथिव्यात्मकत्वस्य कदाचिदयसम्भवात् उपस्तुतिमात्र मिद मित्याह- "उपस्तीत्येवेति । सापि किमर्थयत बाह- "मइयत्येवेति । स्तुत्या पूजनं लोके प्रसिद्धम् । अधिश्रयणे मन्त्र माह- "मातरिश्चन इति । 'मातरि' अन्तरिक्षे श्वसतौति 'मात- रिश्वा' वायुरादिव्यो वा तस्य धर्मस्ल ममि तेन दीप्यमानत्वात् । एतत्याठेन 'यज्ञ मेव' छतवान् भवति । तत्कथ मिति, तदुप- पादयति- “यथेति । यजे 'यथा' 'धर्म' प्रवर्य 'प्रग्यात्', 'एवं' स्थास्यधिश्रयणेन 'प्रकृति' प्रवयं कृतवान् भवति; तो यश- सम्पादनम्। “विश्वधायाः"-इतिमन्त्रभागस्य तात्पर्याभिधानं स्पष्टम्। "मा ते"-इतिमन्त्रभागे 'यज्ञपति'-शब्दार्थ माह- "यजमानो वा रनि। 'कला' नामः, तदभावम् 'प्राशास्त'- 'मा कार्पोत्'- इत्यनेन । " कौटिल्ये"-इति धातुः ॥ ११ ॥ अथ पवित्रस्यापमं तदपनियमशाह- “अथ पविच मिति । वत्सापाकरणानन्तरं यत् शापापविच कृतम्, तत् माग स्थास्या "निदध्यात्' । दैयय पवित्रस्य देवदिगाभिमुख्यं युक्तम् ; प्राण्या इन्द्राधिष्ठितत्वात्, इन्द्रस्य स सर्वदेवतात्मकत्वात्, नवत्यं पविचम् । दिगन्नर माह- "प्रयोदोषी हौति । उत्तरम्यां प्रायेण मनुष्य- माधुर्यात् । किञ्च यम्माध्वगत्पविचभूतो वायुरपि 'तियानुपदते' ५-वा. सं० १.२.२ । कायौ. सू.१.२.१८ । २- वा. सं. १.२.३। का. श्री. सू. १. २.२ । ३-नि...... राष्पम् । 8-धा.पा.मा.प्र.८२१।

·(७-१मा०) । प्रथमकाण्डम्। ७१ तिर्यग् गच्छति; अतोऽस्थापि पवित्रत्वात् तसौम्याय 'उद निदयात् ॥ १२॥ साम्नांय्यस्य मोमात्मकत्वात् तत्पवनसाधम-दापविषवदस्या- युदगयत्वं युक्त मिनि म-दृष्टान्त माह- “नद्यथैवाद इति ॥ १३ ॥ पवित्रनिधानस्य मन्त्र माह- "तविदधाति वमोरिति ॥१४॥ मौनकालनियमावधि माह- "थेनि । 'तिरूण दोग्धोः' तिहणं गवां दोहावधि। 'वाचा' मन्त्रेण माध्यत्वात् 'वाग यजः। अथ वाक्शब्देन नियता वाक् विवचिता। वापि यज्ञो- पयोगिन्या · सत्यां मनसि विवेपो भवति, तत्परिहाराय वाङ्- नियमविधानमः ॥१५॥ पयम प्रामे चनसमये अध्वर्योपं विधत्ते - "तदानीयमान मिति । 'अभिमन्त्रणम' आभिमुख्येन जपः; "श्राभिध्यमाने जप- तौतिसूचात् । 'सधा' सुष्टु-पविवेण पावयित्वा । स्पष्ट मन्यत् ॥१५॥ "अचाहेति। अध्वर्युः प्रथमायां गवि दुग्धायां 'का' गाम् 'अधुचः' दुग्धवानमौनि भूयात् । सोऽपि दोग्धा गला गौरी मिति दुग्धाया गोर्नाम मिति निर्दियत्। अथ मोऽध्वर्युम्तां मा विश्वायु:- 'रनि' भूयात् । एव मुत्तरयोरपि प्यारया । 'विश्वायुः' मकया, . १- वा. सं. १.३.१ । का• औ• सू. .. २.२१॥ २- 'वाम्यमविधान-इति। ३- 'यध्वर्युपति' इति । -का. श्री. सू... २, २३ । तत्र मावा. सं.१.३.२॥ ५- का• धौ.स.१.२.२५ । तर मन-वा• सं० १.१.३। (-वा. सं.१.१.११ का.

·४७२ शतपथब्राझणम्। धूप्र. ना.) बडदौरेत्यर्थः । "विश्वकर्मा' वहटन्निसाधनंदोहकपिता' । “विश्व- धायाः' धीयत इति 'धायाः' अबम, बहवा । एवं प्रश्नपूर्वकं तामां गणकथनेन तास वीर्य भवस्थापयति। दोग्धव्यगर्वा मयां विधत्ते- "तिसो दोग्धौति । तिसभ्यः चौरसम्भा निभ्यो लोकेभ्य एव मम्भृतवान् भवति, अतः तिस्त्रो दुह्यात् । अत्र “यावत् ख मधि- कारात्, तिखो वा नित्यत्वात्"-इत्यादि सूचं द्रष्टव्यम् ॥ श्रतःपरं वाद्भियमं विसृजेदित्याह-"अथ कामं वदतीति ॥१०॥ दोहनपाचचालनोदकस्य पुनः चौरे समर्पण माह- "अयो- तमा मिति । 'उदस्तोकम्' उदकविन्दुधारा मित्यर्थः । 'पल्याय" परितो गमयित्वा, दोहपात्र उदक मामिच्य प्रहालयेत्यर्थः । “पयमः' अवशिष्ट 'यत्' 'प्रहाथि' इत मभृत् । “तदिहापौति । 'अपि'- शब्दो भित्रकमः,- तदपौह 'अमत्' भवेदिति। एतत् महाल- नोदकानयनप्रयोजनम् । तदपि किमर्थ मित्यत आह- "रमस्थो चैवेति । 'उ, च, एव'-इति निपातचयम् । 'रमस्य' दौरस्यैव 'मवं- वाय' काराय। अम्त नाम चौरान मर्वत्वम्, तत्संयुक्रेन घालितोदकेन कथं मत्व मित्युदकस्यापि चौरोपादानता माछ-- "दं हि यदेति। परिपालनानयनमन्तः सूत्र दर्मित:-- - १, २- वा.सं. १.४.२, ३ । का. श्री. सू० ४.२.२६ । ५- का श्री.सू. १. २.२८, २८ । यत्रादिपदेन "यादिसामात्"- "दर्शनाध"-इतिसूत्रदयस्य ग्रहणम् (का श्री. सू. ४.२.३०, ३१.)। परिपूरित रूपमिदम् । एव मुपरियादपि १.८.२.१६ इरश्यम् । -से.सं. १.१.३.१। 8- -थानातच म- ·(७३० वा.) । प्रथमकाराइम्। "परिचालन मानयति मम्पत्यध्व मृतावरीरित्यादिना । “तदु- दास्येत्यादि । श्रातञ्चनेनैतत् चौरं तौमौलतवान् भवति । तौनी- करणं सारवकरणम्। चौरादपि दनोवलकरत्वं लोके दृष्टम्,- “यन्मा धिनवत्तनो कुरुत" इति युक्रम् । प्रातधनद्रव्यं सूचकार - "प्राग्घुतशेषेण" इति। यवाग्वेत्यर्थः ॥ १८ ॥ नघ मन्त्र माह- "सातनफि इन्द्रस्य वेति । मन्त्र देवता- नामनिर्देश प्रमति- "तद्यथेति। पूर्ववद्याख्येयम् । मोमम्म दैवताना मतिप्रियत्वात् कीर्त्तितेन एतद्धव्य तेभ्यः स्वादु तवान् श्रा- भवति ॥१९॥ "प्रथोदकवतेति। पिधानपाचस्योदकपूर्णवे प्रयोजन माह- "नेदिति। 'नेत्' इति परिभये । यधुदकपूर्ण न कुर्यात्, न तु धीर मुपरिभागे, 'रामि' 'अवशान्' अवस्येयुः। एतद्यावह मित्यर्थः । कषं तत्परिहार इति तदाह- "वञ्चो वा भाप इति ॥ २॥ "मोऽपिदधातीनि। पिधानमन्त्रे विष्णुशब्दार्थ माह- "यजो . १-का.चौ. सू. २ २९ (ले० सं० १.१.३.१६एण्यग)। २- पुरस्तादूतम्-१९ ए• १५ प. (२० सं० २. ५. ३...)। ३..-का. चौ. स. २१२। यति मयाः। "यत्र fula. पति"-इत्यादिदेवोयो पत्योवाचोर । ५-दा. सं.१....। मो-भार्य एवम् (६९.)। 0- "वदेष दियतेन सम्पदते परिभदे"-इति fas...." - वा. सं.१...पा. श्री. रा.... ।

·8७६ । शतपथब्राझणम्। (प्र. वा.) स येन देवेभ्य ऽरणं जायते । तदेनांस्तदुवदयते* यद्युजतेऽथ युदनौ जुहोति तुदेनांस्तदुवदयतेो तुस्मा- द्यत्किञ्चानौ जुद्धति तदवदानं नाम ॥६॥ तहे चतुरवत्तुं भवति। इदं वा अनुवाक्याथ याज्याथ व्वषट्कारोऽथ सा देवता चतुर्थी युस्यै देवतायै हविर्भवत्येव हि देवता अवदानान्यन्वायत्ता ऽअव- दानानि वा देवता ऽअन्वायत्तान्यतिरिक्त ह तुदव- दानं यत्पञ्चमं कुस्मा उ हि तुदवद्येत्तस्माचतुरवत्तुं भवति ॥७॥ उतो पञ्चावत्तु मेत् भवति । पात्रो यजः पाशः पशुः पञ्चावः संवत्सरस्यैपो पञ्चावत्तस्य सम्युब हे प्रजया पशुभिर्भवति युस्यैवं ब्विदुषः पञ्चावत्तं क्रियुत रतुई न्वेव अज्ञातं कौरुपाञ्चालं युच्चतुरवत्तं तुस्मा- चतुरवत्तुं भवति ॥८॥ स वै यावन्मात्रु मिवैवावयेत् । मानुपुर ह कुर्याधु- न्महुदवद्येद् व्यवं वै तुद्यजुस्य युन्मानुपं नेद् व्युद्धं यच्चे करवाणीति तस्माद्यावन्मात्रु मिवैवावयेत् ॥६॥ स ऽाज्यस्योपस्तीर्य। दुिईवुपोऽवदायाधोपुरि- टादाज्यस्याभिधारयति हे वा ऽाहुती सोमाहुति- • दुवनायते'-इति ख। मावापता'-इति ख। 5.रतिरिक्ष-इति ख ।

·(अय. मा०) ।प्रथमकाण्डम् ॥ 809 रवान्याचाहुतिरन्या तुत एपा केवलौ युत्सोमाहुति- रथैपाज्याहुतियुद्धविर्यज्ञो युत्पशुस्तदाज्य मेवैतुत् करोति तस्मादुभयुत अाज्यं भवत्येतदै जुष्टं देवानां यदाज्यं तज्जुष्ट मेवैतद्देवेभ्यः करोति तस्मादुभयुत ऽाज्यं भवति ॥१०॥ असौ वा अनुवाक्येयं याज्या। ते ऽउभे योपे तुयोर्मिथुनु मस्ति वषट्कार एव तहा एप एव ब्वपट्कारो यु ऽरपु तुपति सु ऽउद्युन्नेवामू मधिद्रुवत्यस्तं युन्निमा मुधिद्रवति तदेतेन वृष्णेमा प्रजातिं प्रजायते यैन- योरियं प्रजातिः ॥११॥ सोऽनुवाक्या मनूच्य। याज्या मनद्रुत्य पश्चादुपट्स- रोति पथा? परीत्य व्वपा थोपा मुधिद्रवति तुदेने ऽउभे पुरस्तात् कृत्वा वृष्णा वषकारेणाधिद्रावयति तस्मादु सहु वैवु वपट्कारण जुहुयाद् वुपते वा ॥ १२ ॥ देवपात्रं वा ऽरप युद्दपट्कारः। तद्यथा पाच ऽउद्धृत्य मयुच्छेदेवं तदुथ युत्पुरा ब्वपट्काराज्जुहुयाद्यथाधी भूमौ निदिग्ध* तुदमुया स्यादेवं तत्तुस्मादु सहु वैवा वपट्कारेण जुहुयादुपट्टते वा ॥ १३ ॥ • निदग्ध-इति सा-सम्मत इति हा- देवरा। + -इत्येव ख-युस्तके। ।इव "६.. शतम्" इति ख , “प्रतम् (.." इति च तुम्त के ।

·४७४ । शतपथब्राझणम् । (प्र. वा.) वा इति । स च त्रय्यात्मना व्यापित्वात् 'यज्ञो विष्णुः ॥ २१ ॥ रति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनरातपथब्राह्मणभाव्ये प्रथमकाण्ड़े सप्तमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणमा - १- "प्रतिपदि दर्शयागं चिकीर्षुरमावास्याया प्रातरमिहोप झवा दर्शयागार्थ 'ममामेर्वच'-इति मन्वेण यमिघु समिदाधानरूप मन्वाधान कला वसापाकरणं कुर्यात् । दप्रयागे पीणि वीधि सन्ति । यामेयोऽयाकपाल , ऐन्न दधि, ऐन्द्र पय इति । तच प्रतिपदि दधि होतुं धो निप्पत्ये रात्रावमावास्थाया गावो दोग्धया । सदोह- नार्थ प्रातििककदोहादूई खमाभि सह चरन्तो वत्मा खमाळभ्य पलामशाखयापाकरणौया । तदर्थ पस्दाशशाखाप्छेदनम्" इति वा. सं० मी० मा अधात्र "देवो व"-इतीम मेव, त्रोम्मन्त्रानभिप्रेत्य विनियोगत्रयं च प्रोत मापस्तम्बेन । तथाहि-“देवो व सविता प्रापयविति शाखया गोचराय गा प्रस्थापयति, प्रस्थिताना मेको शाखयोपस्पृशति दभैदैर्भपिनुलैर्वा चाप्यायव मिति, गदम्य हेति' परिवो दत्किति प्रस्थिता धनुमन्त्रयते"-इति । यतएव तैत्तिरीय- भाष्ये सायनात्र विनियोगसह एव मुक्त- "इये शाखा छिनन्यले मार्यि वा एति वत्मकान् । च्ययालयाथ देवो गा प्रस्थाप्याप्येति गा स्पृशेत् । सदस्येत्यभिमन्व्येतान् ध्रुवेति यह भावजेत् । यजेति शाखोपगूह इत्पावनुवाकगा" इति । एवञ्चैतदनुवाकामाते- रभिमन्त तैत्तिरीयाणा शाखाछेदनादौन्यष्टौ कर्माणि सम्पद्यन्ते । तत्र "मन्नयन मजूकरणम्, प्यनुमार्जन मानुलोम्येन संखप्रधूल्याद्यप- ·(ज्य. वा.) 1 प्रथमकाण्डम् । ४५ V ऋणु ह वै जायते योऽस्ति । स जायमान ऽएव देवेभ्य ऽपिभ्यः पितृभ्यो मनुष्येभ्यः ॥१॥ स युदेव यजेत । तेन देवेभ्य ऋणं जायते तुयेभ्य एतत् करोति युदेनान् युजते युदेभ्यो जुहोति ॥२॥ अथ युदेवानुब्रुवौत। तेनार्षिभ्य ऽक्टणुं जायते तुयेभ्य एतुत्करोत्युषीणां निधिगोप ऽहुति ह्यनूचान माहुः॥३॥ श्रुथ युदेव प्रजा मिच्छेत। तेन पितृभ्य jि जायते तुोभ्य एतत्करोति युदैपाय सुन्तता व्यवच्छिन्ना प्रजा भुवति ॥ ४॥ अथ युदेव ब्वासयेत । तेन मनुष्येभ्य ऽक्टणुं जायते तुयेभ्य ऽरतुत्करोति युदेनान् ब्बासयते युदेभ्योऽशनं दुदाति स यु एतानि सर्वाणि करोति स कृतकमी तस्य सुब्ध माप्तः सुब्बं जितम् ॥५॥ नयनम्" इति ते ब्रा मा मा०। मूलादारभ्घायात् स्पर्भन मनुमान मिति पूर्वसामो । “व्यनुमानं तत्पर्णदिपातनेन गुणोकर ग्यम्"- इति का. श्री. सू. १. २. माध्ये या दे।। वानसनेयिनान्तु "बहरति मन्त्री मन्त्रमागो वा नैदानातः । एवं वायव स्थ"- स्वस्थानन्तरम् "उपायव स्य"-इति मन्त्री मन्तायो वा नाम्येव , यपि "थाप्यायव मिति मन्ले "सतीः पयस्ततोः"-इति विशेषलपदयाभावोऽपि योध्या। • 'सन्तता'-इति । 1 'जित-इति क, ख, 'मित'-इति।

·geo । शतपथब्राधयम्। (14. ना.) ते देवा अकामयन्त। कथं विम मपि सुंजी- महि योऽय मुसुराणा मिति तचन्तः श्राम्यन्तयेरुस्त ऽएतु हविर्यन्नं ददृशुर्यदर्शपूर्णमासौ ताभ्या मयजन्त ताभ्या मिष्ट्वैत मुपि सुमञ्जत ॥२३॥ यु ऽरपो ऽसुराणा मासौद। यदा वा एता उभी परिलवेते ऽअथ मासो भवति मासशः संवत्सरः सुच वैसंव्वत्सरः सुर्व मेव तुद्देवा असुराणा सुमञ्जत सुर्व- स्मात्सपुत्नानुसुरान्निरभजन्सर्वम्वेवैषु ऽएतत्सपत्नाना संटने सर्वस्मात्सपुत्नान्निर्भजति य एव मेतद्देद ॥२४॥ स यो देवाना मासीत् । स यवायुवत हि तेन देवा योऽसुराणा: सोऽयवा न हि तेनासुरा ऽयुवत ॥२५॥ अथो ऽइतराहुः । यु एव देवाना मासौत्सोऽयवा न हि त मसुरा ऽअयुक्त योऽसुराणा स यवायुवत हि तुं देवाः सुब्द मुहः सुगरा राचियव्या मासा सुमेकः संव्वत्सरः स्वेको ह वै नामैतद्युत्सुमेक इति । • युवा च हि वा अयवा यवेतौवाथ युनतेपा होता भवति तुद्याविहोच मित्याचक्षते ॥२६॥ ५ ॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [७.२.] ॥

·(अध. २वा.) । प्रथमकाण्डम् । ४९९ . अवदानवरूपं विवक्षुराख्यायिका माह- "सृणं इति । 'यः' द्विजातिः ‘स जायमान एव' देवादिभ्यश्चतोऽपि 'कृण्वान्' अधमर्णिको 'जायते । णित्वे जनन मेव निमित्त मित्यर्थः॥१॥ मच होतं विवृणोति- "म यदैवेति। 'यनेत'-दति 'यत्', 'तेन' कारपोन यागेन निमित्तेन 'देवेभ्यः' 'तद् करणं जायते'। 'हि' परमाद् यागकर्मभ्यः 'एभ्यः' देवेभ्यः ‘एतत्' इदानी 'करोति'; अतस्तेभ्यः तद् शुण मित्यर्थः । तच्छब्दार्थ माह- "यदेनानिति । पागहोमावुभावपि नियमेन देवार्थ मेव थतः क्रियेते ; अतः तेषां तौ स्वम, तस्यावग्यपदानवादृणी जायत इत्यर्थः। एवं मुत्तर- वाक्यान्यपि योज्यानि ॥२॥ "अथेति। 'अनुमुवीत' अनुवचनं कुर्यात्, अधीयतेत्यर्थः । "निधिगोप इनीति। उपभुज्यमानोऽपि यो न विनश्यति, म "निधिः'। तादृशः एपोषण सम्बन्धी यो वेदाख्यो निधिः, तस्य गोपापिता 'इति' वेदम् 'अनूधमानम' ':' युधाः । अाम्तेषा प्रवक्षमं धन मिति गम्यते ॥ ३ ॥ “अथ यदेवेति । 'वामयेत' महे; अन्नादिमदाने नेदानी मव- १- “यत् किक्षामौ जुति तदवा नाम"-इतोहेवोपरिसरात् ((.)। २- "भायमानो वेवासस्तिभिरावा नापते रचर्येव विभ्यो परेन देवेभ्य या पिढभ्य एम का पन्यो यः पुत्री पज्या प्रमचारि- वासो" इति ते.सं. ६.३.११.१५। म• सं.६.१५-२०B. २५० । रामा० १.१.१९ । मामा...11-16। ३-"शप-तिह। - 'सहोदो-ति । .

·१२ । शतपथब्राझणम्। (प्र. ना.) का प्रयच्छेत् । 'यः' जायमानो ब्राह्मण: 'एतानि' यागानुवचना- दौनि 'सर्वाणि' अपि 'करोति', 'मः' 'कृतकर्मा' कृतकृत्यः । तस्मात् श्राप्तव्यं 'मर्व माप्नं भवति, देवादिसर्वस्यानं 'सर्व' जेतव्यं 'जितं' भवति ॥ ५॥ "म घेनेति । इत्यं तेषा मणत्वं प्रति तेम 'श्रवदयते' ट्यति- नार्थ:; अवप्रत्यर्पणम्, देवानां स्वभूत मृणम्, विभज्य दत्तवान् भवति। तच्छब्दार्थ माइ- "यद्यजत इति । यदम्ति तत्तेन यागेनेत्यर्थः; एवं होमेनापि । 'यस्मादेव' तस्मात् 'यत् किञ्च' चरुपुरोडाशादिकम् 'नौ जुनि', 'तत्' श्रवनं पवि: "श्रव- दानम्" इति प्रसिद्धं भवति ॥ ६ ॥ तस्यावदेयस्य चतुष्दं विधत्ते- “तदा इति। तत्र कारण माह- "इदं वा इति । 'इदं वा' अनुवाक्यात्मक मिदं सस्नु प्रथमम् , 'अथ' पथाद् 'याच्या' ; 'अथ' प्रधानसाधना 'वषट्कारः'; पश्चाद्धविरस्वामिनी 'देवता' 'चतुर्थो' भवति । 'एवं क्रमेण पुरो- ऽनुवाक्याद्याश्चतसो 'देवता', क्रमेण चत्वारि 'अवदानानि अचा- यत्ताः । 'हि'-शब्दद्यार, अवदानानि च चत्वारि, चतस्रः पुरो- ऽनुबाक्यायाज्यादिदेवताः 'अन्वायत्तानि' अनुप्राप्तानि । अत उभ- येषां मममयाकत्वात् तम्यूनाधिकभावो न युक्त इत्यर्थ.। चतसृभ्यो- ऽवदानचतुष्टयस्यावश्यकत्वात् न्यूनमझ्याकलं न शक्यम् । अधिकत्व- . ५-- "दय दानमतिरक्षहिसादाने"-इति धा• पा० मा या•४०५। २- "होत्येषोऽनेककर्मा" इति निरु. १.२. १ , १. १. ३ । ष्यमा को. ३ ३.२५६, १.५॥

·(७५. मा.) 1 प्रथमकाण्डम् । १३ । दोषात् पञ्चम माशय परिहरति- "अतिरिक इति। अतिरेक मेव दर्शयति-"कसमा इति। 'की' प्रयोजनाय 'पञ्चमम् अवद्येत् " सदभिमानिन्याः पञ्चम्या देवताया अभावादिति भावः ॥ ७॥ अथाभ्युपगम्याधिक्यदोष यज्ञादिमम्पत्तिलाभाय पञ्चावदान- पच मप्याह- "उतो इति। यज्ञस्य पासव धानाकरम्भादिहविः- पञ्चकादिनावगन्तव्यम् । ऐतरेयकेऽपि- "यो वे यजम्" इत्या- दिना हविरचरमझ्यादिभिर्बधार यज्ञस्य पाङ्गल मुपपादितम् । पशो पाङ्गत्व लोमनगादिभिरिति प्रागुतम् । हेमन्तशिभिरयो- रैक्याभिप्रायेण संवत्सरः पात। एवन्तु पञ्चावत्ते गति तगतपञ्च- सयादारा 'सम्पत्' यज्ञात्मक धन सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ एतज्ज्ञानपूर्वकानुष्ठानफल माह- "बहु है वेति ॥ अथ पुनः चतुरवत्त मेव स्थापयति- "एतदिति। एतदेव 'चतु- रवत्तं' 'कौस्पाञ्चालम्' कुरुपञ्चालदेशे प्रसिद्धम् , अतस्तत्र प्रज्ञा- तत्वादनुष्ठानसम्प्रदायानुरोधेन 'चतुरवत्तम्' एव कर्त्तव्यम् ॥ ८॥ अवदानस्येयत्तां विधत्ते- “स वा इति। ('यवन्माच मिव') 'इव'-शब्दोऽनर्थको वाक्यालङ्कारे । 'यावन्मात्र मेव' अङ्गठपर्वमात्र मेवेत्यर्थ. ॥ - "धाना, करम्भ, परिवाप , पुरोडाश, पयस्या"-इति ऐ• ब्रा• २. ३.६, ते. स. ६ ५ ११.८ । २- ऐ. प्रा० २.२ । ३- इविष्यति, यक्षरपति, नराशसपति, सपनाह । g- “पार पशु"-इत्यादिक पुरस्तात् एव्यम् (१२६ए. ७५०)। ५- "हेमन्तशिशिरयो समासेन"-इति ऐ• प्रा. १.१.१। ६- "वोऽपि दृश्यते"-इत्यादि निह• १.३ ५ इष्टयम् ।

·gca शसमयमाझगम्। (प्र.पा.) आधिक्ये दोष माह- "मानुषं इ"-दुनि। मनुष्याणां पारावादिपरिमितवादाधिक्यं मानुषत्वकरपाम् ॥ ८॥ इदानौ चतुरवदानप्रकारं दर्शयति- "म प्राज्यस्येनि । पुरोडागांशी दौ; तदध उपरि चोपस्टताभिधारिताज्याया। चतुरवत्तवम् ॥ पुरोडाभस्योभयात पाज्यकरणं प्रमित माह- "देश इति । मापि पाहुतिः मोमाज्यभेदेन द्विविधा; तत्र मोमस्य खरू- पेणाहुतित्वादाभ्यापेचैव नास्ति; अवशिष्टौ हविर्य जपायजा- वाज्याहतिको' भवितयौ , अतस्तत्र तयोः 'एतत् एतेनीयस्तर- णाभिधारणेन 'श्राज्य मेव' कृतवान् भवति ॥ "एतदै जुएम्" इत्यादि स्पटम् ॥ १ अवदानाय धर्म मुत्को प्रधानधर्म विधात माह "अमो वा इति । अनुवाक्या-याध्ययोः क्रमेण देवताकाम-हवि.प्रदानमाध- का• श्री. - मुरन्तात् इश्व्यम् २६५, ३.३ ए.; परम्तादपि ६.१.२५ । प्यपि • सू...-११,२०,२९ २- "चमियोमोऽयमियोम उक्य घोड़ाधमांस्ततः । वागयेयोऽतिराना साप्तोर्यामात्र सप्तमः । इत्येते सत्या."-इति गो. प्रा. १.५.२९। सध्या सोमवस्या' सोमयता इत्येते भिताः। ९- "यमगधेप ममिहोत्रं पौरमाम्यमावास्ये । नपिचातुर्मास्यानि पशु- बन्योऽत्र समः। इत्येते वियंशा"-इति गो. प्रा. १.५ २३ । "घरका पाय ग्राई श्रावण्यायहाययो यात्रयुगोति मा पाक- परसंस्था"-इति गौ.प.१.८५। पाकयचा एव पशुयशा ।

·८५ (य. वा.) । प्रथमकाण्डम्. मत्वं वक्ष्यते । आहातय्यानां देवानां द्युलोकमम्बन्धात्, प्रदानस्यै- वैतलोकमम्बन्धात्, तयोः क्रमेण धुभ्वात्मकता। तयोः स्त्रीलिङ्गलात् ‘दन्दे, वषट्वारस्य पुंलिङ्गत्वात् मह मिथुनतास्ति । उभयोरन्तराले नपनादिव्य एंव वपदारः। स चोदयास्तमयसमये दिवं पृथिवी- चाधिकृत्य गच्छति । 'त्' तस्मात् 'एतेन वृष्णा' अनेन वर्षकेण, दित्येन मह मङ्गते मत्यौ, ते एव मिदानौं प्रमिद्धाम् ‘दमां प्रजाति' 'प्रजायते' ; मर्वेषा मयुत्पद्यमानानां भावानां नकोत्पत्तेः, उत्पद्यमानपदार्थात्मना ते एव प्रकृष्टे जायते इत्यर्थः ॥ ११ ॥ पुरोऽनुवाक्यायाज्यानां द्युम्वात्मकताभिधानस्य प्रयोजन माह- "सोऽनुवाक्या मिति। तयोः समनन्तरं वषट् कुर्यादिनि विधिः । उफ्रेऽर्थे लोकाचरणं प्रमाणयति- “पश्चादा इति। ‘पश्चात् परौत्य' स्त्रियाः पश्चाद्देशादागत्य 'अधिद्रवति' अभिगच्छति । 'नत्' तेन याज्यापुरोऽनुवाक्यानन्तरं वषट्कारकरणेन ‘एने उभे घावाधिव्यात्मिके याज्यापुरोऽनुवाक्ये 'पुरस्तात् कृत्वा' 'कृष्णा' क्षेत्रका 'वषट्कारेण' तमूर्यात्मकेन द्रवण माकारितवान् भवति । .. १-इव माझणे सप्तदशकण्डिकायाम् (१८८१० ११ पं.)। २- “वषटकार एव-इति । ३-"स वा रब न कदाचनास्त मेति, नोदेति । त यदस्त मेतीति मन्यन्तेऽन्द एव तदन्त मित्त्वाथात्मानं विपर्यस्यते ; रात्रौ मेवावस्तात् कुरुतेऽहः परस्तात्" इत्यादि ऐ• व्रा. ३. ४. ६ । 8- 'पुरोऽनुवाक्यायाञ्यादौना-इति ज, 'पुरोऽनुवाक्यादीना-इति । ५- 'शुत्वात्मकताभिधानस्य'-ति ज, ट। + ·। मतपथब्राझणम्। (५प्र. ५मा.) 1 "तस्मात्" इति स्पष्टम् । वौषडित्युचारणकाले वा, समनन्तरं वा प्रदान मन्तु ; सर्वथा वषट्कारान् प्राक् न जुहुयादित्यर्थः । अनेनैव पुरोऽनुवाक्यायाज्ययोर्वषट्कारात पूर्वभावित्वं मिद्धम् ॥ १२ ॥ प्रदानस्य वषट्कारानन्तरत्वं प्रकारान्तरेणोपपादयति- "देवपाचं वा इति। पिबन्यनेन देवा इति 'देवपाचं' 'वषद्वारः'। 'तत्' वषट्कारावधानं प्रदानम् ‘एव' भवति, पाचोद्धारपूर्वकप्रदान मिव भवति । उनपरौत्ये दोष मार- “अथ यत्पुरेति । 'अधो भूमौ निदिग्धम्" भूमौ प्रास्तम्, दुष्टत्वेनोपयोगाभावात् दग्ध मित्युप चर्यते 1 'अमुया' अनेन वषट्कारात्पूर्वकालहोमेन ('स्यात्') दग्धं स्मादित्यर्थः । “तस्मात्"-इत्युपसंहारः ॥ १३ ॥ "तद्यथा योनौ"--इत्यादि स्पटम् ॥ १४ ॥ पुरोऽनुवाक्यायाज्ये गायचौचिष्टुभौ कर्तव्ये इति विधात माह- "असो वा इति । 'अनुवाक्या' 'श्रमौ' धुलोकः, तस्थाना , 'याज्या' तु ('दयम्') भूः। 'सेयं पृथिवी गाययात्मिका, 'अमौ' धुलोकः चिष्टुवात्मकः । तथा सति "गायची मम्वाह"-दति यत्, 'तत् तेन अनुवाक्यात्मकम् 'अनुब्रुवन्' गायचोच्छन्दोदारा 'धर्मा' पृथिवौ मेवोनवान् भवति । धुलोकस्य कथ मनुवनाव्यतेत्याशय अनुवाक्यात्मक वाक्यमध्य एव स्मारयति । पृथिया अप्यनुवक्रव्यलं गायद्यात्मकवादित्याह- "यए हौति । इत्थ मनुवाक्याया गाय- चौल्वे द्यावापृथिव्यावुभे अपि यो जितवान् भवतीत्युतम् ॥ १५ ॥ १- 'निदग्धम्' इति न, 'निदिग्धम्'-इत्यपि तत्रैव शोधित 1 ३-दिग्ध मिघस्यैव माध्यं स्यात् दग्ध मिति । । २-'प्राप्त-इति ।

·(ज्य. मा.) प्रथमकाण्डम्। - ' यायायामित्रष्टुप्वमम्पादनेऽपि तथैव योजितवान् भवतीत्या- "अथेति । "पिष्टुभा याति' चेष्टुभं याज्यां कुर्यात् । तब याज्यया एचा यजतीति थन्, 'तत्' तेन 'अमया' पृथिव्यैव यजति । नत्कथ मित्यतं श्राह- "तदिति। 'तत्' तेन चिटुपकरणेनानया यजति । एता भुव मेव याज्यां कृतवान् भवतीत्यर्थः । उनार्थ- समर्थनाय पूर्वक्ति मारयति- "दूयं हि याज्येति । अतः 'अमुल्या अधि' धुलोकस्योपरि एव 'वषट् कृतवान् भवति । एतत्समर्थना- • "चिटुरिति । 'तत्' नेन, पुरोऽनुवाक्यायाज्ययोर्गायत्री- त्रिष्टुप्वकरणेनानेन ‘एने” द्यावापृथिव्यौ, प्रतिपादितप्रकारेण 'मयुजौ' परस्पर मयुक्ती कृतवान् भवति। तस्मात्' सायुज्यात् 'दमे' सहाभ्यवहारतः; "द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा"-दूति: महादानात् । अथवा वृश्यत्रयोः परस्परमापेतत्वात सहभागः । अतस्तयोः सहभागम् 'अनु' 'मर्वाः अपि 'प्रजाः' तत्सम्बन्धिन्यः 'अनु सम्भुनाते' अनुसृत्य भुञ्जते । अत उभयोः सभागलोकात्मकत्वात्, तयोय परस्परसाहित्याद् याज्यानुवाक्ययोः माहित्येनापि भवितव्य मित्यर्थी याह- लभ्यते ॥१६॥ । अथानुवाक्याया उच्चारणधर्म माह- "म वा अह्वयविवैवेति । 'अवयचिव' वर्शनालोड़यन्निव गनेरनुवाक्यां ब्रूयात् । अञ्जतिः १-० वा. १. ३. ५ । २० वा. २.१.७.१ ८.२ । इहैवोपरियात् ५.३.५.१७, ७. ३. १. ३. 1 म. सं. ३ ०६ । ३- 'सदभाव'-इति ज-शोधित , 'सहभोम'-इति । .

·8८८ । शतपथब्राझणम्। (५प्र. ५वा.) गत्यर्थः । उपविधानुवचनं "हत्"-मानार स्तौति- "प्रमो हौति । 'अनुवाक्या' ('अमौ') द्यौः, एवं 'हत्' मामापि चौः'। 'हि' यतो धुभागोऽनुवाक्या रहस्साम, 'तत्' तस्मात् तद्गतं मन्द्रलं 'याईत' रहतीसम्बन्धि 'रूपम् ॥ याज्याया अचारणे धर्म माह- "चिम एव याज्ययेति । 'याज्यया' निमित्तया उच्चारणे वर्षविषयां बरां कुर्यात् । “यं औत्यादि । पूर्वापेक्षया बरतीति 'तत्' चित्रोचारणं 'राथन्तरम' रथन्तरसम्बधि रुपम् ॥ अथ पुरोऽनुवाक्यायाज्ययोः लक्षणन्यन्यानि वj कार्यभेद माह- "यति वा इति । 'अनुवाक्य या' यष्टव्यदेवान् पाइयति, नानेव 'याध्यया' याति । 'तम्मान' बाहानार्थत्वात्, बाहानार्थ यमिगम्, तत् 'अनुवाक्याया रूपम्'। तानि लिङ्गानि दर्शयति- "हुव दत्यादिना । 'हि' धम्मात् 'तया' अनुशाक्यया यरव्यदेवान् श्राश्यति, तपादाझानप्रकायकं इवे"-इत्यादि यतिम जातमा तदत्येव मर्वत्रानुवाक्या कार्यत्यर्थः ॥ "प्रयच्छति पाण्ययेत्यादि। यस्माद् याच्या इवि.प्रदानमाध- नम, 'तम्मान' तस्याः नामदानप्रकाश लिनं 'रूपम्। अभिहित- १- "पप्रपाते"-इति • म.१०.१६.०। २-मा.म.पा. गा.१.१.२०॥ १-ताप्रा. १८.१५ ते. प्रा. ३. ५.१५ । :- मा. सं.पा. मा. १.१.२१ । ने. ब्रा. ३. ५.१५ । ५-ना.मा.११.१९॥ (-'कामदार'-इति ।

·(02. खा.) । प्रधमकायहम्। निहानि दर्शयति- "चौहौति । 'हि' यग्मात् 'नया' याच्यया प्रयच्छति इविः, 'तम्मात्' प्रदानप्रकाशकं यद् “वौहि" इत्यादि लिङ्गम, सदस्येव सर्वच याच्या कार्यत्यर्थः ॥ १०॥ खदणान्तर माह- "सा या पुरस्तानवणेति। 'पुरस्तात्' मन्त्रम्य पुरोमागे 'लक्षणं' यष्टव्यदेवनाम यस्यां 'मा' ('अनुवाक्या') पुरोऽनुवाक्या । तम्या अधस्ताक्षणाचे कारण माइ- "तस्या इति । 'तस्याः' पुरोऽनुवाक्यायाः 'अमुष्याः' "अयौ हि अनुवाक्या"-दूत्यु- कत्वात् भामानाधिकरण्यम् । तस्याः चन्द्रनहबसूर्याः (प्रवस्ताप्लम) अधस्तात् लमाणीव ; अधोभागे तेषां परिभ्रमणात्। अतोऽस्या अपि नथालं युक्तम् ॥१८॥ “अथ योपरिष्टापक्षणेति वाक्यं पूर्ववाक्यवद्याख्येयम् । 'तस्याः' पाज्यारूपायाः 'अस्याः भूम्याः ॥१८॥ उ पुरम्तादुपरिटालतवं विशिनष्टि- सा ह बेवेति । 'यस्यै' यस्या अनुवाक्यायाः 'प्रथमान पदान्' "श्रमिः प्रवेन मोम गौर्भि- रियादिलक्षणाद' यष्टव्यदेवतां बयान, 'सा एव समृद्वा अनु- वाक्या' । 'याज्या' तु मा समृद्धा, 'यस्या उत्तमात् पदान्' "जिज्ञा अमे चवष इत्यादिकात् अभिहितायाः 'देवतायाः' उपरि 'वषट्करोति'। ननु कथं देवतामभावमात्रेण समृद्धल मिति, नदाह- १- “यरष्यदेवाना मस्या'-इति ज, झ, डा-वेबरेण च दृष्टः । पूर्वस्यां कण्डिकायां इराव्यम् ( ४७८४. १९५०)। ३-ऋ• सं०८. 88. १२ 1 • बा. ३.५.६.३। तेसं० २.६, २.२ । 8-~• सं० १.८.६ ।ते. बा. ३. ५. ७.२ । तै• सं० २. ६. २. ८॥ 62 ·। शतपचनादाणम् । (५. ५वा.) "वौर्य वा इति। 'देवता वै वीर्यम्' .ऋगाबानस्य तत्प्रकाश- मार्थत्वात् ॥ २ ॥ अथ याज्यानन्तरभाविनं वषट्कारं विभज्य विधाय प्रशंमति- "वै वौगितीति । 'बौगिति' उच्चारणं कुर्यात् । 'तप्रशंमति- "दाग्वा इति । 'वोग'-इत्येतदौकारस्याने प्राकारे कते 'वाग्'-दूति भवति । अतो 'वषट्कारो वाक्'। मा च 'वाक्' 'रेतः'; सेचन- साधनत्वात् । उञ्चारण मेव तत्सेकः । तथा 'पडिति' करोतीत्यनु- षज्यते, ब्रूयादित्यर्थः । मझ्याया तुम्वपि मम्भवात् 'मृतवः' एव 'घट्'-इत्यनेन विवचिताः; प्राक् पडित्यतः वौगित्येतस्य स्थाप- नात् । तेन 'मिक्त' 'रेतः' 'मा' सर्वाः 'प्रजाः' उत्पादयन्ति । 'तम्मात्' 'एवं' वौषडिति 'वषट्' कुर्यात् ॥ २१ ॥ इत्यं दर्शपूर्णमामोभयमाधारण मवदानादिकं वषट्कारान्तं धर्म मभिधाय नत्ममगाद्यवादिशब्दाभिधानदारेण दर्शपूर्णमामयागं प्रशं- सति- “देवाय वा असुरावेत्यादिना । 'प्राजापत्याः' प्रजापतेः पुचाः 'दाय' पेटकं वित्तम्' 'उपेयुः'। किं तत् ? 'एतावेव' प्रमिद्धा- वेव 'अर्द्धमामौ' मामम्याडौं शुमारणपक्षौ । "नपुंमकम्"- दत्येकदेशिममामः । विभत्र्याइ~ “य एवापूर्यत इति । पतेः कालात्मकत्वादमयोमतदत्वम् ॥ २२॥ प्रजा- १- "प्र वोर्येण देवताति चेकिते"-इत्यादिषु (• सं० १.५५. ३.)। ए- "दाय पियम्"-इति म•सं• ८.९६०। ऋ• सं. १०.११.१.1 है. प्रा. ०.३.५ 1 ता.ना. १५.।ते. सं० १.१.८। ए- "पा. २.२.२.२।

·(७५. बा.) । प्रथमकाण्डम्। १९ एवं विभागे मति 'देवा' 'कथम्' असरेभ्यः, तदीय मपि भागं 'मनीमहि अपहरेमहि? एवं कामयित्वा तत्साधनं प्रयासेनान्विष्य 'दर्शपूर्णमामौ' यागावेवापश्यन्। 'ताभ्याम्' ('एत मपि) कृष्णपर्व मपि वय मलभन्त । (॥२३॥) नहारा नदुभयावर्त्तमानात्मकं मासम्, तदावर्तनात्मक संवत्सरं च, असुरेभ्यः 'समञ्जत' स्वाधीनं कृतवन्तः । श्रतो न्यूना धिक- कालावयवानां संवत्सरेऽन्तर्भावात् 'संवत्सरः सर्वम्' संवत्सरात्मकात् 'सर्वस्मात्' कालात् 'सपनान् असुरान्' भागरहितान् अकुर्वन् । 'निरभजन्'-इति तात्पर्याभिधानम्। 'सर्वम् एव एषः' इति वैदितः फलम्। अतो दर्शपूर्णमामानुष्ठानं सपनसर्वस्वहरण मिति प्रभमा ॥२४॥ "स यो देवाना मिति । 'मः यः' इति वाक्यालझारे। 'मः' धापूर्यमाण-पक्षः पुरा 'देवाना मामौत्' । 'मः' 'यवायुवत' । यौतौति यवः, तस्य यवेनि नाम । कथम् , 'हि' यस्मात् 'तेन' आपूर्यमाणपक्षेण सह देवाः' 'प्रयुक्त' ममसृज्यन्त । 'असराणा' वैष्णपक्षस्त 'प्रयवा' । कथम् ? 'हि' यस्मात् 'तेन' कृष्णपक्षेण मह 'नायुक्त' सस्य देवैरपझतत्वात् ॥ १५ ॥ शक्कतप्पपक्षयोर्नामधेयव्यत्यास माह-- “अथो इति । 'देवाना' खभूतो 'यः' असौ 'अयवा', देवानां प्रतिनियतखभूतत्वेनासुर- सम्बन्धाभावात् । अतोऽयवनादमिश्रणयवा शक्लपक्षः। 'असरार्ण' खभूतः कृष्णपक्षो 'यवा', अपायेनापइत्य देवैर्मिश्रितत्वात् । १- "यु मिश्रणेऽमिश्रखे च"-रति यदा• प• २२ धा।

·६२ ॥ भूतपथब्राझणम् । (५. मा.) । अनयोरेवावयवावयवप्रशंमार्थ महोराचमामसंवत्सरणा मपि नाम दर्शयति- “मन्द मित्यादिना । यव-शब्दाभिधेयान् शक्त:- कृष्णपक्षान् अर्हतौति 'मामः यव्य। 'खेकः'- '-दत्यस्य मकारोप- जनेन 'सुमेकः' इति संवत्सरस्य नाम सम्पनम्। '' मछु 'एकः' 'स्खेको । “सवं वै संवत्सरः"-दृत्युक्त्वेन मर्वस्यापि कालस्य नवान्तर्भावात् संवत्सर एक एव कालः; अतस्तस्यैतनाम युतम् । तत्येव परोण 'समेकः' इति व्यवहारः ॥ प्रभङ्गादहरादिनामाभिधाय प्रष्टत मुपमहरति- “यवा चेति । 'यवा अयवा च हि' 'यवेतीव' यवेत्येव भवति; यवन- भ्योभयानुगतत्वात्। अथवा देवरेवायवात्मकस्य कृष्ण पक्षस्थापि यवनात् पक्षद्दय मपि 'यवा'। अतः 'एतेषां' यवादौना मध्ये 'येन' निमित्तेन 'होता' भवेत्, 'तत्' कार्य 'याविहोचम् । .. 1-'होतीति'- इति , 'युनतोति' इति तत्रैव शोधितः माठ', 'य. [य]तीति'-इति डा -देवर-शोधितः। व्यतीति पाठे यवशदात् "दण्डादिभ्यो यत्" इति (पा. सू. ५. १.६६.) बहत्यर्थे यत् स्यात्, स्थाच दण्डादेराकृतिगणत्वं मन्तव्यम् । 'बदौत्तानि'-इति म-पाठ' । २--.ए.पं. २- “परोक्षप्रिया व हि देवा."-इति ते प्रा. १. ५. ६.२ । तथैव ऐ. पा. २. ३.६ 'मासो यथ्य'-इत्यस्यानन्तरं सेक इत्यादिन्यवहार इत्यन्त-ग्रन्यस्यस्थाने "मुटु एकः ‘सेक' ; सर्वस्यापि कालस्य तत्रैवान्तर्मानात् संवत्सर एक एव काल' मकारोप[य] बनेन 'समेक-इति परोक्षनाम सम्प- मम्" इति ट-पाठ।

·(७५.२वा.
। प्रथमकाण्डम् ॥
४६३
तैत्तिरीयकेऽपि "स्तव्या, उपदधाति"-इत्यचर चयनप्रकरणे यवा-
दयो व्याख्यातः ॥ २६ ॥ ५ [७. २.] ॥
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकामे
माध्यन्दिनातपथब्राह्मणभाये
प्रथमकाण्डे मप्तमाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥
॥ इति प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकः समाप्तः ॥
.
१- "ते. सं. ५. २. १.२; ११.८; १.१॥
२- 'कल्प --'यावा ययावा इति माया' इति । पाठा- 'यावा
व्ययावा एवा उमाः सन्नः सगर सुमेक'-दति। यावाद्याः घट्दा
वसन्तातुदाचिनः, समेकमन्दः संवत्सरवाची । है इसके ! वं
लपासोति योग्यम्” इति ते• सं० १. ४.८.२३-२६ सा• मा.।
३-इत उत्तरम् - क-पुस्तके "काण्डो १२९"-इति, ख-पुस्तकेऽपि
भव, ग-गुस्तके "को १२१"-इति, ध-पौ मस्त, च-पुस्तके
तु “कहिकासझ्या १२१"-इति । तच वा. १२क, मा.
१कर, ना. २१का, मा. २१क., LAT• २(क.; सहनयात्र
परमप्रपाठकीयपधस ब्रामगोप १२५ कविका यता इति सिद्धम् ।

·१६३ शतपयनाझयम् । (६५.१मा.) श्रथ पप्रपाठके प्रथमं ब्राहाणम् । पिया सप्तमाध्याये रतीयं ब्राझणम । ॥ हरिः॥ यजेन वै देवाः । दिव मुपोदकामन्नय योऽयं देवः पशूना मोप्टे सऽगुहाहीयत तुस्माहास्तव्य ऽहत्याहुस्तिौ हि तटुहीयत ॥१॥ स येनैव देवा दिव मुपोटुक्रामन् । तेनो ऽरवचिन्तः श्राम्यन्तयेरुरुथु योऽयं देवः पशूना मोप्टे यु ऽदहाही- यत॥२॥ सऐप्यात। श्रुहास्यु हान्तुर्यन्यु मा यज्ञादिति सोऽनू- धकाम स ऽआयतयोत्तरतु ऽउपोत्पेदे ऽरप स्विष्ट- कृतः कालः ॥३॥ 'देवा'-दतिया toशामन्तु मो-रलिक, स! 'म'-इति १ 'काल:-तिचा ·(७• इब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ १६५ . ते देवा ऽअब्रुवन् । मा विलक्षौरिति ते वै मा य जान् मान्तर्गताहुतिं मे कल्पयतेति तथेति स सुम- वृहत् सु नास्यत् स न कुञ्चनाहिनत् ॥ ४ ॥ ते देवा अब्रुवन् । यावन्ति नो हवौपि गृहीतान्य- भूवन्सर्वेषां तेषा हुत मुपजानौत युथास्मा ऽाहुतिं कल्पयामेति ॥ ५॥ ते ध्वर्यु मब्रुवन् । यथापूर्व हवौडप्यभिघारयकस्मा अवदानाय पुनराप्याययायातयामानि कुरु तुत ऽगुकैक मवदान मवद्येति ॥ ६॥ सोऽध्वर्युः। यथापूर्बु: हवौडप्यभ्यपारयदेकस्मा ऽअवदानाय पुनराप्याययदयातयामान्यकरोत्तुत ऽएकैक ' मवदान मवाद्यत्तुमावास्तव्य ऽइत्याहुर्खास्तु हि तुद्यन्जुस्य युद्धतेषु इविष्णु तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविद्युते सङ्घचैव स्विष्टकृदन्वाभक्तः सर्वच धुवनं देवा ऽअन्या- भजन्॥ ७॥ तदा ऽयमय गुति क्रियते। अग्निः स देवस्तस्यैतानि नामानि शर्व इदति यथा प्राच्या वाचक्षते भव ऽहुति यथा बाहीकाः पशूनाम्पती रुद्रोऽग्निरिति तान्यस्या- शान्तान्येवेतराणि नामान्यमिरित्येवु शान्ततमं तस्माद- मय ऽहुति क्रियते खिष्टकृत ऽहति ॥८॥ .

·शतपथब्राझयम्। (प्र. वा.) ते होचुः। यत्त्वय्यमुत्र सत्ययक्ष्महि तन्नः स्विष्टं कुर्द्धिति तुदेभ्यः स्विष्ट मुकरोत्तस्मात् स्विष्टकृत इति ॥६॥ सोऽनुवाक्या मनूच्य सुम्पश्यति। ये तुथाग्नि स्विष्ट- कृत मुयाडमिरनेः प्रिया घामानौति तुदाय माज्यभाग माहायाद सोमस्य मिया धामानौति तुत्सौम्य माज्य- भाग माहायाडमेः प्रिया धामानौति तद्यु भएपु ऽउभयु- चाच्युत आग्नेयुः पुरोडाशो भवति तु माहु ॥१०॥ अथ यथादेवतम्। श्रयाड् देवाना माज्यपानां प्रिया थामानीति तत्प्रयाजानुयाजानाह प्रयाजानुयाजा देवा श्राज्यपा युक्षदोहीतुः प्रिया धामानौति तुदनि होतार माह तदस्मा इएतां देवा ऽआहुतिं कल्पयित्वाथै- नेनैतद्भूयः सुमशाम्यन् प्रिय एनं धामन्नुपाड्यन्त तस्मादेवः सम्पश्यति ॥ ११ ॥ तडैके। देवतां पूची कुव॑न्त्ययावारादमेरया सोम- स्यायाडिति तदु तथा नु कुर्यादिलोम ह ते यजु कुर्वन्ति ये देवता पूवां कुर्वन्त्ययाकारादिदर हि प्रथम मभिव्याहुरन्नयाकार मेवाभिव्याहुरति तस्मादयावार मेव पूर्वं कुर्यात् ॥ १२ ॥ युक्षत् स्वं महिमान मिति। युब वा अदो देवता वै . 'मयापिरमो-इति सायणसम्मत पाठ रति डा. येवर ।

·(७५० ३बा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ ऽधावाहुयति तदुपि खं महिमान मावाहयति तदुतः माङ नैव किञ्चन स्वाय महिम ऽहुति क्रियते तदुव तं पौणाति तुथो हास्यैयोऽमोघायावाहितो भवति तस्मा- दाह युक्षत् स्खं महिमान मिति ॥१३॥ श्रा यजता मेज्या ऽहुप ऽहुति । प्रजा वा ऽहुयस्ता ऽणुवैतुद्यायजूकाः करोति ता इमाः प्रजा युजमाना ऽअन्त्यिः श्राम्यन्त्यश्चरन्ति ॥ १४ ॥ सो ऽअध्वरा जातवेदा जुपुतार हविरिति । तुद्यन्नु- स्यैवैतत्समृद्धि माशास्ते यद्धि देवा हविर्जुपन्ते तेन हि महज्जयति तस्मादाह जुपुतार हविरिति ॥ १५॥ तधुदेते ऽश्रव । याज्यानुवाक्ये ऽवक्प्ततमे भुवत- स्तृतीयसवनं वै स्विष्टकईश्वदेवं वै तृतीयसव, पिप्रीहि देवा५३* उशतो यविष्ठेति तदनुवाक्यायै ब्वैश्वदेव मुग्ने युदय विशो ऽअध्वरस्या होतरिति तुद्याज्यायै वैश्वदेवं तद्युदेते ऽएवररूपे भवतस्तेनो ऽएते तृतीयसवनुस्य रूपं तुस्माद्दा ऽरते ऽब याज्यानुवाक्ये ऽवस्तृप्ततमे भवतः॥ १६॥ ते वै चिष्टुभौ भवतः। वास्तु वा ऽस्तुद्यन्जस्य युत् स्विष्टकृदवौर्य वै ब्यास्चिन्द्रियं बोर्यं त्रिष्टुविन्द्रिय म ५ + नश्वरम्य-तिक, ग । ''देवारा-इति ।

·४६ शतपथमाझयाम्। (प्र.मा.) मेवैतद्वौर्य व्वास्तौ स्विष्टकृति दधाति तस्मात्रिष्टुभौ भवतः ॥ १७॥ उतो ऽअनुष्टुभावेवु भवतः । व्वास्त्वनुष्टुब्वास्तु विष्ट- कडास्तावेवैतहास्तु दधाति पेसुकं वै ब्बास्तु पुिस्यति । प्रजुया पशुभिर्युस्यैवं ब्विदुपोऽनुष्टुभौ भुवतः ॥ १८ ॥ तुदु ह भालवेयः । अनुष्टुभ मनुवाक्यां चक्रे विष्टुभं याज्या मेतदुभयं पुरिटलामीति स रथात् पपात सु पतित्वा बाहु मुपि श)* स पुरिमम्शे यत् कि मकरं तस्मादिद मापदौतिः स हैतदेव मेने यहिलोम यजु- ऽकर मिति तस्मान्न विलोम कुर्यात् सुच्छन्दसावेव स्थाता मुझे वैवानुष्टुभा ऽउभे वा चिष्टुभौ ॥ १६ ॥ स वा उत्तरार्द्धादवद्युति। उत्तरार्दै जुहोत्येपा ह्येतस्य देवस्य दिक् तस्मादुत्तरादिवद्युत्युरा? जुहोत्येतस्यै वे दिश ऽजुदपद्यत तं तुत एवाशमयंस्तुस्मादुत्तरार्द्धादव- द्युत्युत्तरार्द्ध जुहोति ॥ २०॥ स वा ऽअभ्यडु ऽइवेतराभ्य ऽआहुतिभ्यो जुहोति । दुतरा आहुतीः पशुवोऽनुप्रजायन्ते रुट्टियः स्विष्टकुछ- . - 'सखें-इति सायणसम्मतः पाठ इति डा -येवरः । 1 'मापदिति'-इति च । 'मापदौति'-इत्यपि हा-वेवरेण दृए । 'मुपदिति'-न्येव पाठ' सायणसम्मत इति च हा०-वेयरः।

·Bet (ध. ३वा.) । प्रथमकाण्डम् । ट्ठियेण* पशून् प्रसजेद्यदितराभिराहुतिभिः ससृजेत तेऽस्य गृहाः पशुव ऽउपमूर्यमाणा ऽईयुस्तस्मादभ्यर्छ ऽवेतराभ्य श्राहुतिभ्यो जुहोति ॥२१॥ एप वै सं यन्नः । येन तुद्देवा दिव मुपोदकामन्नेषु ऽआहवनौयोऽथ यु ऽद्हाहीयत स गार्हपत्यस्तस्मादेतं गाईपत्यात् प्राञ्च मुद्धरन्ति ॥ २२ ॥ तं वा अष्टासु विक्रमादधीत। अष्टाक्षरा वै गायत्री गायव्यवैतडिव मुपोत्कामति ॥ २३ ॥ एकादशस्वादधीत । एकादशाक्षरा वै विष्टुप पिष्टुभै- वैतडिव मुपोत्कामति ॥ २४ ॥ द्वादशस्वादधौत। हादशाक्षरा वै जुगती जुगत्यैवे- नदुिव मुपोत्कामति नाव मावास्ति युचैव स्वयं मनसा मुन्येत तादधौत स यहा ऽश्रुष्यल्पक मिव प्राश्च मुहु- रति सेनेव टुिव मुपोत्कामति ॥ २५ ॥ तुदाहुः । श्राइवनीये हवौऽपि अपयेयुरतो वै देवा दिव मुपोदकामंस्तुनो ऽरवार्धन्तः श्राम्यन्तयेरुस्तुस्मिन् यौ पि श्रपयाम तुस्मिन् यचं तनयामहा मृत्यपाल दय इ स हविपां यहाईपत्ये श्रपुयेयुर्य प्रायनीयो यो य तनवामदा मुति : २६ । दुस-इति तापसम्मत तिर। .

·५०. । शतपथब्राझणम् । (६५० १मा) उतो* गार्हपत्य एव श्रपयन्ति । श्राहवनीयो वा ऽएप न वा एप तुस्मै युदस्मिन्नुभृतः श्रपुयेयुस्तुस्मै वा ऽएप युदस्मिञ्कृतं जुहुयुरित्युतो यतरथा कामयेत तथा कुर्यात् ॥ २७॥ सु हैप यजु ऽउवाच । नमृताया वै विभेमोति का ते ऽनमतेत्यभितो ऽएव मा पुरिस्तृणोयुरिति तस्मादेतदनि मभितः पुरिस्तृणन्ति तृष्णाया वे विभेमौति का ते तृप्तिरिति ब्राह्मणुस्यैव तृप्ति मनु तृष्येय मिति तुम्मा- त्सुःस्थिते यच्चे ब्राह्मणं तर्पयितवे ब्रूयाद्यन्नु मेवैतत् तुष्पयति ॥ २८ ॥१॥ ॥ इति पष्ठप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [७. ३.] ॥ .' अचानये खिष्टवद्यागम्, तस्य प्रधानयागममानन्तर्यञ्च विधात माख्यायिका माह- “यजेन वा इति । पुरा खलु 'देवाः' “यचेन' साधनेन 'दिवं' प्राप्ताः ; तथा पश्वभिमानी 'देवः' रुद्रः 'द' यज्ञ- वास्ताबुषित्वा धुलोकाद्धौनोऽभूत् । पत एव 'वास्तौ' एव स्थित- खात् रुद्रो 'वास्तव्य इति' वेदविदः कथयन्ति ॥ १॥ रुद्रस्येहेव हौनभावे काराभिधानायाह- “म येनैवेति । . . • 'उतो'-इति च । todव्यभित'-इति च । १-'यज्ञवास्तवरोपित्वा'-इति ज, झ,.दृयो डा-थोयेवरेणापि ।

·(य. इब्रा.) । प्रथमकाण्डम्। 'अथ' रुद्राः 'देवाः' 'येन' यजेन माधनेन 'दिवं गताः, 'तेनैव' साधनेन, तत्माधयितुं माधन मतिदुरसम्पाद मिति अवन् श्रात्मान मन्तरेण समापनयता स्वर्गमाधन मन्वतिष्ठत् ॥२॥ "म ऐचनेति । भवतः म चाई देवस्वको भुव मा यजादेते व्यवहितं कुर्वन्तीत्येवेति विचार्य स्वयं यज्ञप्रदेशं प्रत्युत्तमामबद्धो भूत्वोत्तरस्यां दिशि खिपृष्ठत्काले यज प्रतिरोडु मुत्तस्यौ ॥ ३ ॥ तथा च मति- "ते देवा अब्रुवन्निति । 'ते देवाः' (अमुं) प विसृष्टं मा कार्षीरित्यमुवन् । अथ म रुद्रोऽपि हे देवाः। 'ते' पूयं 'मा' मा 'यज्ञात्' अन्तर्हितं 'मा' कार्ट, अत एव 'आइति 'मे' मदर्थ 'कम्पयतेति' उक्तवान् । तैः 'तथा' अम्नु 'इति' उके 'म:' रुद्रो यजं 'समरहन्' ऊर्द्ध प्रापयत् । न च विरादिकं पहिः चितवान् । तथा 'कश्चन' किमपि यजावया न हिमितवान् ॥ ४ ॥ "ते देवा इति । अथ 'ते देवाः' परस्पर मित्यम् 'अनुवन्',- अमाकं प्रदामाय 'यावन्ति इपि रहौतानि', 'ते' पूर्य माइत इतर मिटम् 'उपजामौत'। 'यथा' येम प्रकारेण द्रव्ये 'अ' रुद्राय 'आहुति कपयाम' 'इति' ॥५॥ एव मुक्का, “ने वर्ष मधुवचिति । हे भर्यो ! स ममाफ मवनानि 'होपि' प्राग्रेयादिक्रमेण अभिधारणं कुरु । तपा कामे, ततोऽगिटायावदानाय, 'पुगः' नदवलपम्, 'पुमः' अभिधारणेम 'आप्यायय', नतः च्यानयामं रवा मारतो- १-पायुधशाम समो-ति । २- तत् परं महादद। ६- यो मामिsat'-तिमा गोमा मानिता-नि। - ·शतपयवाझम् । (२०१मा.) होतार माहेति। होमाधार मग्नि माह । स एव खिष्टकद मि'; “स्वय्यमुत्र मत्ययक्षाहौत्युकवात् । कि मेतत्सन्दर्शनमात्रेणामिः कथं खिष्ट कुर्यादित्यागक्ष्य तस्य प्रौत्युत्पादनप्रकारं दर्शयति- "तदमा इति। 'तत्' तस्मात् 'अस्म' खिरकतेऽनये पूर्वम् ‘एता माहुति कल्पयित्वा' ('थ') इदानीम् (एतेन') अनेन यवदने- रिति भागेन भूयः समशाम्यन् (भूयमों प्रौति मुदपादयन् । "तस्मादिति। सर्वथानः मन्तुष्ट त्वाय खिएशत्त्वकरणम्य प्रकाशनादेवं सम्पश्येदित्यर्थः ॥ ११॥ श्रयाद्वारात् माग देवतानामनिर्देश मेकीयपरत्वेनोपन्यम्य निराचशे- "तद्धक इति । तत् स्वय मेव प्रदर्शयति- “अमेरयाट् मोमस्यायाडिति। अमेः सोमस्य च यानि धामानि, तानि खिष्टरुदमिः सम्यगिटवानित्यर्थः । 'विलोम' विरुद्धम् ; खिष्टी- करणस्यैवाभ्यईितवेन प्रथमनिर्देष्टव्यत्वात् । श्रतः 'प्रथम मभिव्या- इरन्' पुरुषोऽयाकार मेव प्रथम मभिव्याहरेत् ॥ १२ ॥ खं महिमान मित्यस्य तात्पर्य माह- "यक्षत् सं महिमान मिति । अयं स्विष्टतदानः 'खं महिमान' स्वकीयं देवतारूप मपि 'यक्षत्' यजेतं । विष्टकृत इदानी मपि तत्वादयाडिति नोच्यत इत्यभिप्रायः। 'यत्र' यष्टव्यदेवता 'श्रावायति', तत्रापि 'खं . १- पुरस्ताद द्रश्यम् (०६६ ८. १५०) । २- व्याख्यैपा ट-पुस्तकमाचे दृश्यते । ३- 'देवता देवतानाम पूर्वम् ययाटकारात् प्राक् । तद्दिश इम्, खियो- करणस्यैवानभ्याईतत्वेन प्रथमनिएव्यत्वात्' इति ८ | ·भितपयमाझयम्। (१०.१मा.) . पाणि अगतमाराणि कुरु, 'ततः 'एफैक' यावन्तः प्रधाममेषा- स्तम्वकैक मवदानं कुरु ॥ देवैरभिहित मर्य मध्वयंणा तथैवानुमित मर्थ युनिभूतान स्टांनुवदति- "मोऽध्वर्युरित्यादिना ॥ इदानी मवगिभारकेन रुद्रस्य वामप्यतामिद्धि माह- "नमादिति । आख्यायिकामिद्ध मर्च मिदानौं विधत्ते- "तसाद यस्य कस्यै पेति। विहणवत्सर्वप्रदेशेष्यपि खिरातो नियतले कारणाभिधानं "मर्वच छोति । रुद्रः 'अन्वाभमः ॥ ७॥ कथ मनः खिपृष्ठति मियत इत्यामझाइ- "तदा प्रमय इनौति। प्राच्यादिदेशभेदेन भर्वादिनामभेदेऽपि देवतकेवेत्यर्थः । पवं तईि अन्यत् नाम किन स्थादित्यत आह- "नान्यस्येति। 'अस्य' रुद्रस्य अमिनामाभिधेयस्य अस्तु पावकादि नाम ; सर्वशोको- ऽपकारित्वात् । 'तमात्' तच सर्वच 'अग्नये-दति मियते ॥८॥ अंथ किमर्थ विएशत रति विशेषणं इविटिभिः क्रियते ? सच कारण माह- “ते होचुरिति । 'यद्' यमान 'वयि' 'अमुच' पाहवनौयदे आइत्याधारभूते 'मति' 'अयमहि' दरवन्तः, तस्मात् । अथ वा 'यत्' हविर्भातम् 'प्रयंकाशि', 'तत्' भवें "विष्टम्' अवैकल्येन मकुरु' ; यथा माङ्ग फस्तवद्भवति, तथा कृर्वित्यर्थः । यस्मादूचुः, 'तस्मात्' म तथैव 'खिष्ट मकरोन्' सर्वचापि विशे- पणत्वेन 'खिष्टकृत इति' क्रियते । तस्मात् "अनये खिएकते"-इति खिष्टवद्यागममये भूयादित्यर्थः ॥८॥ १- 'सिटकत इति विशेषवस्य कारण माई-इति ।

·(य. मा.) । प्रथमकामहम्। ५० . अथ खिशान्निगद मभिधातु माह- "मोऽनुवाक्या मिति । 'म:' होता, खिष्टशदनुवाक्यानन्तरं 'ये' श्रानन्तर्यण प्रथाजाज्य- भागादिदेवाः खिष्टाः, तान्, तं 'खिष्टकृत मनि' व 'सम्पयनि' संस्मरेत्, सर्भूयानुवदेदित्यर्थः ॥ सन्दर्शनप्रकार मनूध क्रमेण व्याचष्टे-"अयाडमिः” इत्यादिना। 'अयं विरक्षत् 'अमिः' ('अमे') प्रथमान्यभागदेवस्य ('प्रिया') प्रियाणि 'धामानि' 'ति' निःशेषाणि 'अयाट्' दृष्टवान् । 'तत्' तेनेतन्मन्चभागपाठेन प्रथमम् 'श्राज्यभाग' खिटं कृतवानित्युक्तवान् भवति। एव मितरवाक्यान्यपि योज्यानि । एष खिष्टकन्निगद आवाहन निगदेनैव व्याख्यातप्रायः सम्पश्यताम् ॥ १० ॥ अत्र खिरकदमिरवान्तरदेवव खिष्टीकर्तव्यत्वेनोक्तः, मोऽभि- धौयते- "यक्षदने हेतुः प्रिया धामानीत्यनेन । अत्राव्यभागादि- देवेभ्योऽन्य मिच्छितलादयाडिति भूतार्थ प्रयोगात् खिष्टक्षदोः खस्येतः परं यष्टव्यत्वम् । यदिति वियर्थः पञ्चमलकारः । “अग्निं ९- स एष निगदः वा. सं.२१ थ.80 करिडकाया एष्य' । २- 'यथ विरक्तन्निगद मभिदधाति'-इति । ३- 'ययालमि'-इत्येव पाठोऽयहरेषु सर्वपुस्तकेषु, पश्यते तु थया- लपि'-इति । वस्तुत. 'ययाहमि-इत्येव साधु । पुरस्तात् 8.२.१९ एण्यम् (२८, २९१.)" - तत् पदं ठ-पुस्तके। ६- "लिए लेट"-ति पा• सू• ३.१.० ।

·शतपथद्राझगाम् । (प्र. (मा.) . . मेवितेन हविषा 'महत्' उत्तम स्थानं 'जयति' यजमानः ; अतः सम्मुद्देई विर्षाऽधौनत्वादेत पाठो युनः ॥ १५ ॥ इत्यं खिष्टकन्निगदं व्याख्याय तस्य याज्यां पुरोऽनुवाक्याचाह- "तद्यदिति । 'त्र' खिष्टछति। तद्यत्' तस्मात् 'एते' वक्ष्यमाणे एवं 'याज्यानुवाक्ये' 'श्रवस्तृप्ततमे' अत्यन्तं योग्ये भवतः । तयो- रवक्तृप्तत्व माह-- "तीयमवनं वा इति । अयं 'खिष्टकद' यागः 'तीयसवनं' तत्म्यानौयः; अन्तिमत्त्वसाम्यात् । तच्च 'टतौयसवन'. 'वैश्वदेवं' विश्वे देवामास्याभिमानिनः ; अतः सर्वथा वैश्वदेवेन भवि- तव्यम् । नत्रापि “पिप्रौहि"-इति या अगस्ति, 'तत्' 'अनुवाक्याय' अनुवाकयायाः 'वैश्वदेव' रूपम् ; तत्र “देवान्” इति देवानां यहत्वश्रवणात् । “अमे यदद्य"-इत्येत् 'यायाधे' थाज्याया: वैश्व- देवत्वम् ; अत्र “विशः" इति बहुवचनलिङ्गान् । 'एते' सूची 'एवंरूपे' वैश्वदेवलिङ्गके "पिप्रीहि देवान्"-"अग्ने, यदद्य विश:"- इत्येवरूपे ; ('तेन ') तेनैव कारणेन 'एते' द्वे चौ 'वतीय- सवनस्य रूपम् ॥१६॥ तयोर्यत् त्रिष्टुप्त्वम्, तत्प्रभमति-"ते वै चिष्टुभाविति । खिष्ट- १- 'जेतयं-इति । २- ऋ• सं० १.. २. १ । तैः सं० 8. ३.१३. १३ । पाठस्येवम्-"पि- प्रोहि देवाए उशतो यविष्ट विदा५ ऋतु ऋतुपते यनेछ । ये देण्या ऋत्विजस्तेभिरमेवर होतृणा मस्यायजियः" इति । ३- ३० सं० १.१५.१४। ते•सं• १.३.१३. १४ । सत्पाठन्वेवम्- "यो यदद्य विभो अध्वरस्य शोतः पावक शोघे वेवर हि यज्वा । ऋता यगासि महिना वि यद भूईया वह यदिए या ते व्यय"-इति । .

·(७च्य. वा.) प्रथमकाण्डम्। है , कृतो इतावशिष्टरूपत्वात् एतद' 'यजस्य' 'वास्तु' वास्तुस्थानीयम् । नञ्च वास्तु 'वीर्य' निस्मारम् , उपयुक्रोधलान् । विष्टुप् प्रजापतेः वलवयः उरोबाहुभ्यः सकाशादिन्द्रेण महोत्पबत्वात् 'चिष्टुबि- न्द्रियम्'; अतएव 'वीर्यम्', श्रतः पुरोऽनुशक्यायास्त्रिष्टुप्त्वकरणेन अवले 'स्विष्टछति' 'इन्द्रियं वीर्य मेव' म्यापितवान् भवति ॥ १७॥ पक्षान्तर माह- "उतो अनुष्टुभावेवेति । विष्टकृतः प्रधानेभ्यो- ऽनिरिकत्वेनाधिकत्वाद् 'वास्तु', 'अनुष्टुप्' अपि गाययादिसवन- छन्दमोऽतिरिक्रत्वाद् 'वास्तु', अत एव 'वास्तावेव' 'वास्तु' स्थापित- वान् भवति। तच्च वास्तु “पेसकम्' अभिवर्द्धनशीलम् , अत एव नज्ञानवान् य: 'अनुष्टुभौ' याज्यानुवाक्ये कुर्यात्, मोऽपि 'प्रजया पशुभिः' च 'पिम्यति" अभिरद्धो भवति ॥ १८॥ याज्यानुवाक्ययोविलक्षणच्छन्दस्वपक्षं निराकर्ता माख्यायिका - "नदु हेति। 'भालवेयः दतोभयपक्षोकफनावरोधाय 'अनु- ष्टुभ मनुवाक्या', 'त्रिष्टुभं याज्याम्' अकरोत् । 'मः' विलक्षणानु- शानदोषेण कदाचित् मञ्चारममये 'रथात् पपात'। पतन्नेक 'वाई' भूमौ प्रसारितवान्, सपाइर्विनम्तोऽभूदित्यभिप्रायः । 'म:' च विचार्य किञ्चिदविहित कृतवानस्मि, 'तस्मात्' 'दर्द' रथा- त्पतनम् 'अपत्” प्राप्त मभूदिनि नियित्य, “यदनन्तरं यद्भवति, नत्तस्य कारणम्"-इनिन्यायादिद विपरीतानुष्ठान मेव कारणं १-- निध० २.१४. २१ । "मिस् पेट गतौ” मा. य., व्यत्ययेन यन । २- 'यतिराहो'-इति ज,भ। ३- 'श्रे'-इत्यम्यदाय मर्थ स्यात् । मूलविरुहपाठोऽयम् , तस्यैव प्यारयानं वा कृत मेवं ग्यात् । .

·५०८ ॥ शवमधन्नाहासम्॥ (६प्र. वा.) . तथा च कात्यायन बुद्धवान् । यस्मादेवं 'तस्मात् सर्वत्र' विपरीतं 'न' अनुतिठेत् । अतः 'उभे' याज्यानुवाक्ये 'अनुष्टुभावेव वा त्रिष्टुभावेष वा'; विष्ट- कृद्याज्यानुवाक्ये 'मच्छन्दमौ' समानच्छन्दस्के भवेताम् ॥१६॥ खिष्टकटवदानहोमप्रदेशयोर्विशेष माह- "म 'वा उत्तरार्द्धा- दिति। उत्तरपूर्वदिशो' लोकपालवेन रुद्रसम्बन्धः मर्वशास्त्र- प्रसिद्धः, तेन कारणेनापि उत्तरार्द्धादेवावदानं, तचैव होमथ कर्तव्य इत्याइ- "एतम्यै वै दिम इति । खिरशद्यागविधान- ममये “उत्तरत उपोत्येदे"-दत्युकवान् ; “यन उत्पद्यते, ' तत एवं' मथितव्यम्" इतिनियमात् उत्तरतोऽवदानहोमी कर्त्तव्यो । "यावद्धविरुत्तरार्धात् खिष्टकृतस्तत एव होम."-दूति ॥२॥ उत्तर प्रदानेऽपि प्रधानहविषा महामस्पर्श विधत्ते- "स वा श्रभ्यर्द्ध दवेति। 'दूतराभ्यः' प्रधान-'पातिभ्यः सकागात् 'अभ्य?' मनिहितप्रदेश एव; न तासां स्थाने । विपचे बाध माह- "इतरा इति । 'तरा तीः श्रनु' यजमानस्य 'पशवः' 'भजायन्ते'; ताः पशफलजनका इत्यर्थः । खिष्टकद्यागय 'रुट्रियः' रुद्रदेवत्यः । १- 'उत्तरदिशो'-ति ढ, 'उत्तरपूर्वदिशो'- त्यपि दृशो डा. वे वरेण । २- "इन्द्रो वह्नि पिटपतिनैर्ऋतो वरुणो मयत् । कुबेर ईश पतय पूर्वादीना दिशा कमात्" इति यम• को० १ ३. ३ । १- पुरस्ताद दरव्यम् (४६ ए.१४ पं०)। s-काश्री. सू. ३. ३. २६, २० । यावन्ति हवापि भवन्ति, नेया या मुत्तरात् उत्तरमा प्रदेशात् विरक्त सिधागार्य मक्यति । ततोऽमेरुचराई एव खिएकदवदानाना होमो भवति ।

·(७च्य० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ५०६ . एवं सति यदि ताभिः सह खिष्टकदाहुति मासयोजयेत्, तदा रुद्रेण सह ‘पशून्' 'प्रसजेद्' योजयेत् । अत एतेनापराधेन यज- मानस्य ग्टहावस्थिताः 'पग' 'उपमूर्यमाणः' समीप एव नियमाणाः प्राप्नुयुः । तस्मादितराभ्यो नानिदूरे जुहुयात् । तथा च सूत्रम्- “अमसृष्टा माहुतिभिः" इति ॥२१॥ आहवनीयगाईपत्ययोरन्यतरस्मिन् हविः-अपण विधास्यति, तदर्थे तयोराधानप्रदेशपरिमाण विधात माह- “एष वा इति । 'येन' साधनेन 'तदेवा.' 'दिवं' गताः, 'म एष यजः' खलु । एष यज्ञ इत्येतदिभिनष्टि- “एष श्राहवनीय इति । यज्ञसाधनवादा- हवनौयस्य यज्ञत्वम् । यस्विह भूमावेवावशिष्टः, 'म गाईपत्यः । 'तस्मात्' इदानी मपि दिवशन्तुकामा. 'एतम्' पाहवनीयं यज्ञमाधनं 'गाईपत्यात्' 'प्राञ्चं पाग्देशं प्रति 'उद्धरन्ति' यज- मानायोद्धरेयुरित्यर्थः ॥ २२॥ उद्धृत्य प्राच्यां कियत् पुर श्रादध्यात् ? इत्यच बहून् पदाना:- "तम् अष्टाखित्यादिना । विक्रमशब्देनात्र विक्रम्यते अनेनैवेति व्युत्पत्त्यैकपादप्रक्षेपरिमितोउंग उच्यते, अन्यत्र यजमानसम्मानस्य करणत्। गाईपत्य मवधीकृत्य तथाविधेषु अष्टस प्रक्रमेषु गतेवाह- १- 'रहियेण'-इति मूलपाठ , तस्यैव व्याख्यानं स्यादुदेणेति । २- का० श्री. सू० ३ ३ २६ । इतराभिराज्यातिभिरस्पष्टा खिए- दाहुतिं जुङ्ग्यादिति तदर्थ । ३- 'क्रमु याद विक्षेपे-इति मा० ५.४७३ धातु। प्रकर्षेण क्रमण प्रकम । क्रमोनारनिमात्र प्रक्रमो भवति, "तसात् प्राऽ प्रक्रामति त्रीन् विक्मान"-इत्यादिश्यते (३. ५ १ १.)। यानिस्तु पुरुषपञ्चमाश , तसाद दिपद प्रक्रम । . 4 ·। शतपथनाझसम् । (६प्र. वा.) . वनीय मादधीत। तथा मति तवारा असहायुम- गायत्र्येव' 'दिवं' प्राप्तवान् भवति । तमागायचौसाम्यस्ताभादष्टप्रझमपरि- माणाधान प्रशस्त मित्यर्थः ॥ २३ ॥ एव मुत्तरवाक्यान्यपि योज्यानि ॥ १४ ॥ क्रियामौकर्यानपावेनान्यान् पक्षानभिधाय कर्मणो यावन्माचं पर्याप्त मिति मन्यते, तावमात्र मेव कुर्यादित्याह-- "नाचेति । 'अत्र' प्राधानविषये अष्टवादि'-'मावा' 'नास्ति' गास्वतः । अतः खेच्छया 'यचैव' देशे प्राइवनौय अाहिते कर्म सुकरं भवतीति 'स्वयं मनमैव मन्येत' निश्चिनुयात्, तब 'श्रादधौन'; तस्मात् 'अल्पक मिव' अस्पक मपि, अष्टमक्रमादत्यल्प मपि 'प्राञ्चं दिशं प्रायुद्धरेत् । 'तेनैव' श्रात्मनेवर 'दिवं' प्राप्नोत्येव । अत्र कात्या- यनः- “पुरस्तादाहवनौयस्याष्टास प्रक्रमेष्वेकादशसु द्वादशसु मत्या वा"-दुतिः ॥२५॥ इदानीं हविः-अपएविषये केधाञ्चित्पच माह- "नदारिति । पाहवनीय एव अपयता मभिप्राय माह- “तो वा इति । 'अतः' अम्मादाहवनौयात् 'देवाः' 'दिवं' प्राप्ताः, अतोऽमाभि- रपि नचैव श्रपर्ण कर्तव्य मिति तेषा माशयः। उपोत्क्रमण- माधमल भेव कुत इत्यत पाह- "तेमो एवेति । तेनैवाहनो- १- 'ययाम्पादि-इति भ। R- 'यात्म्येनेव-इति । ३-कायौ. • सू० 8. ८.२६ । गाई पत्यम्य खरस्य मध्यात् प्राथा दिशि थशास पदिकेयु प्रकमेषु व्याहवनौयखरम्य मध्यं कुर्यात् । 'मत्या वा' उतमध्यालो न्यूनेष्यपि सप्तम घडादिषु वेयर्थः ।

·(७य• ३वा.) । प्रधमकाण्डम् । ५११ येन साधनेन प्रयासात्मकं हविः-प्रदानादि मकन कर्मानुतिष्ठन् ; श्रतस्तस्योपोत्क्रमणमाघनत्वम्। श्रतो वयं मपि अन्यत्र नपण मन्यत्र जुहवाम इति वैय्यधिकरण्यं मा भूदिति तस्मिन्नेव पाहवनीय अपर्ण थागच करवामैति। वैय्यधिकरण्ये दोष माह- "अपस्वल दुवेति। 'गाईपत्ये अपयेयुः' इति यत्, 'मोऽपस्वलः इव' अपस्वन्न नाम 'इविषा' भवति। फलितानां नौह्यादीनां तुषविमोकादिसम्पा- दनप्रदेशः 'सबलः'। यथा ब्रीह्यादिराशि: खलाद' बहिरपि माप्तो व्यर्थी भवति, एव मन्यत्र अपण मपि । श्रतः प्रागुकप्रकारेण बाहवनौये एव 'यजे', 'यज्ञ' यज्ञमाधनत्वात् श्रयमाणं हविरपि यजः ॥१६॥ अन्येषां पक्ष माह- "उतो इति। प्रथमपचोक माहवनीये अपण मत्रापि सम्भावयति- "श्राइवनीयो वा इति । श्रावनी- यस्य इतः प्रणीतत्वात् । कि मुपचरितेनावनौयेन, भाक्षात्तस्मिनेव अपण मरिखत्याशय तस्य श्रपणयोग्यत्व माह- "न वा एष इति । एषः' श्रावनीयः श्टत-अपाय 'न वै' नोचितः, खलि. त्यर्थः । तईि करमा उचित दुति, तबाह- "तस्मै वा इति । असौ रतस्य होमायोचित इत्यर्थः । १- 'खलाई-इति ट। वस्तुतो लोके निरूकारः प्रयोग एव स्यात् साधुः। तथा हि मनु'-"खलात् क्षेत्रादगाराहा"-इत्यादि (११ १७)। "खल उत्तर दि."-इति याश्वः पौ• ७.१२.१४, काश्री. २२.३.१३ । "2 वेदि ममिततानुत्तरवैरिदेश मन्ति" इति च सवं तत उत्तरम् १५ सू.।

·। तपथनादायम्। (प्र. (मा.) : . अथवा एवं व्यास्येयम् । “आहवनीयो वा एप इति, मुख्य आहवनीय एयोच्यते । यस्मात् एष श्राहवनीय.' आहवनाहः, अत एप पक्कस्य हविषो होमाय योग्यः; न त्वामस्य पाकायेति । अमिदयपत्रेऽप्युपपत्तिमगावाच्छपणम्यैदिकल माइ-"अतो थत- रथेति । यथा कामयते, नथैव कुर्यात् ॥ २०॥ अथानः परिस्तरणं विधात माह- " हेप इति । 'यज्ञः' अमिः एष पाहवनीय इत्युतलान् । 'नग्नता' प्रावरणराहित्यम्। अमे- नग्रत्वपरिहार मजानानाः पृच्छन्ति- "का त इति । 'अनमता'- इति छेदः । “तस्मादिति, परिस्तरणविधिः ।। ट्यङ्गभूतवाह्मणमार्पणं विधातु माह- "वपणाया इति । भौत्युपन्यामस्तस्यावश्यम्परिहर्त्तव्यत्वद्योतनार्थः । कः परिहारस्तृष्णाया इति पृष्ट बाह-- "ब्राहाणस्यैवेति । 'एव'-कारेण स्वतर्पणादपि ब्राह्मणतर्पण मेव श्रेय इत्यय माँ चोत्यते । 'ब्राह्मणस्य'-इति जातावेकवचनम'; ब्राह्मण मित्यभिधानात् । तस्मादिति । 'माह्मणं नर्पयिनवै ब्रूयात्' यजमान इति शेषः । 'एतन्' एनेन ब्रोक्षणतर्पणेन 'यज्ञ मेव' अग्नि मेव ॥ २८ ॥ १ ॥ [७. ३.] ॥ 'इति माय वार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनगतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्ड मप्तमाध्याये बतौयं ब्राह्मणम् ॥ + ९- 'तस्मात्' इति ज, झ। २-पा० १३.५८ दश्यम् ।

·(७च्य. ना.) । प्रधमकाण्डम् । ५१३ प्रजापतिई वै स्वां दुहितुर मभिदध्यौ। दिवं वोपसं वा मिथुन्येनया स्या मिति ता सम्बभूव ॥ १ ॥ त? देवाना माग ऽत्रास । यु इत्या स्वां दुहितर मस्माकर स्वसारं करोतीति ॥२॥ 'ते ह देवा ऊचुः । योऽयु देवः पशूना मौष्टे ऽति- सन्धं वा ऽअयं चरति यु ऽइत्थर स्वां दुहितर मम्माकर खुसारं करोति विध्येम मिति तुर रुद्रोऽभ्यायत्य विव्याध तस्य सामि रेतः प्रचस्कन्द तथेन्नूनं तुदास ॥३॥ तस्मादेत पिणाभ्यनूक्तम्। पिता यत् स्वां दुहितर मधिष्कन् मया रेतः सञ्जग्मानो निपिञ्चदिति तुदाग्निमारुत मित्युक्थं तुस्मिंस्तडाख्यायते यथा तुद्देवा रेतः माजनयंस्तपां यदा देवानां क्रोधो व्यैदश प्रजापति मभिपज्यस्तस्य तुः शल्यं निरकृन्तन्स वै यन्नु एव प्रजापतिः॥४॥ ते होचुः। उपजानौत युथेदं नामुयासत् कुनीयो हुाहुतेर्यथेद४ स्यादिति ॥ ५॥ ते होचुः। भगायनद्दक्षिणत ऽासीनाय परिहरत तहुगः माशिष्यति तद्युथाहुतु मेवं भविष्यतीति त गाय * 'मिथुन्येन या'-इति क, ग।

·५९४ । शतपथमादागाम्। (प्र. २वा.) दक्षिणत ऽश्रासोनाय पर्याजहु तद्भुगोऽवेक्षाञ्चके तस्या- क्षिणी निदाह त°न्नूनं तुदास तस्मादाहुरन्धो भग इति ॥ ६॥ तु होचुः । नो न्वेवाबाशमत् पूष्णु ऽएनत् पुरि- हरतेति तत् पूपणे पर्याजहाँस्तुत् पूपा माश तस्य दतो निर्जघान तथेन्नूनं तुदास तुस्मादाहुरदुन्तकः पूति तस्माद्यं पूष्णे चरुं कुर्वन्ति प्रपिष्टाना मेनु कुर्वन्ति युथादन्तकायैवम् ॥७॥ ते होचुः। नो न्वेवाबाशमद् बृहस्पतय एनत् पुरिहरतेति तद् बृहस्पतये पर्याजगुः स बुहस्पतिः सवितार मेवु प्रसवायोपाधावत् सविता वै देवानां प्रसवुतेदं मे प्रसुवेति तदस्मै सविता प्रसविता प्रासु- वत् तदेन! सवितृप्रसत नाहिनत् ततोऽर्वाचीन शान्तं तदेतन्निदानेन युत् प्राशिवम्॥८॥ स युत् प्राशिच मवद्युति। युदेवाचाविद्धं यन्नस्य युद्रुट्टियं तुवैतन्निर्मिमोऽथाप ऽउपस्पृशति शान्ति- रापस्तुदद्धिः शमयत्वथडां पशून्समवद्यति ॥८॥ स वै .यावन्माच मिवैवावयेत् । तथा शल्यः प्रच्यवते • 'जिउँ'-इति कम। 'प्राभित्र' इति क, ग, 'प्राशिन-इति ख, च ।

·(च्य. वा.) प्रथमकाण्डम्। तस्माद्यावन्मात्र मिवैवावद्येदन्यतरत ज्याज्यं कुर्याद- धुस्तादोपरिष्टाहा तथा खदुन्निस्सुरणवद्भवति तथा निस्रवति तस्मादन्यतरत ऽश्राज्यं कुर्यादधुतादोप- रिष्टाहा॥१०॥ स ऽाज्यस्योपस्तौर्य। दिर्हविपोवदायाथोऽपुरि- टादाज्यस्याभिघारयति तद्यथैव यजुस्यावदान मेव मेव तत् ॥ ११॥ तन्न पूर्वेण पुरिहरेत् । पूर्वेण हुँके परिहरन्ति पुरस्ताई प्रत्युच्ची युजमानं पशुव ऽउपतिष्ठन्ते रुट्टियेण इ पशून् गुसजेद्यत् पूर्वेण परिहरेत्तेऽस्य गृहाः पश्व ऽउपमूर्यमाणा ऽईयुस्तस्मादित्येव तिर्यक् मुजिहीता तथा ह रुट्टियेण पशून्न प्रसुजति तिर्यगेवैनं निर्मि- मौते ॥ १२॥ . तत् प्रतिद्वाति । देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवेऽचिनी- हुभ्यां पूष्णो हुस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामोति ॥ १३ ॥ तद्यथैवादो वृहस्पतिः । सवितारं प्रसवायोपाधावत् सविता वै देवानां प्रसविनेदं मे प्रसुयेति तुदमै सविता मसविता मासुवत्तुदेन सवितृप्रसृतं नाहिनदेय मेवैप . "मेव तत्-जति ख, 'मेड मेसह-इति । 1 महोत-इति सम्मिामिमम्मत इति -पर।

·शतपथब्राझणम्। (प्र. ना.) . एतत्सवितार मेषु प्रसवायोपधावति सविता वै देवानां प्रसवितेद् मे ग्रसुवेति तदस्मै सविता प्रसविता सौति तुदेन सवितृप्रस्तं न हिनस्ति ॥१४॥ तत् प्राश्नाति। अग्नेष्ट्वास्येन प्रानामीति न वा अग्निं किञ्चन हिनस्ति तथो हैन मैतन्न हिनस्तिो ॥ १५ ॥ तन्नु दद्धिः खादेत् । नेन्म ऽइद५ रुट्टियं दतो हिनुसदिति तस्मान्नु दद्भिः खादेत् ॥ १६ ॥ अथाप ऽश्राचामति । शान्तिरापस्तुदद्भिः शान्या शमयतेऽथ परिक्षाल्य याचम् ॥ १७॥ अथास्मै ब्रह्मभाग पर्याहरन्ति। ब्रह्मा वै यजुस्य दक्षिणत ऽास्तेऽभिगोप्ता सु ऽस्तुं भागं प्रतिविदान ऽास्ते युत् प्राशिवं तदस्म पर्याहाऍस्तत् प्राशीदथ यु मस्मै ब्रह्मभागं पर्याहरन्ति तेन भागौ स यदत ऽजवं मुसस्थितं यजुस्य तुदभिगोपायति तस्माद्दा अस्मै ब्रह्मभागं पर्याहरन्ति ॥ १८॥ स वे व्वाचंयम एव स्याद् । ब्रह्मन् प्रस्थास्यामी- त्येतस्माद्दचसो बिहन्ति वा एते यजु भवन्ति ये मध्ये यजुस्य पाकयन्जियकुंडया चुरन्ति ब्रह्मा वा ऽऋत्विजा भिषक्तमस्तद् ब्रह्मा सुन्दधाति नु छ 'न हिरित-इति ग।

·(७२.बा.) प्रथमकाण्डम् । . सुन्दध्यायुद्दावद्यमान ऽसौत तस्मादाचंयम एव स्यात् ॥१६॥ स युदि पुरा मानुपों व्याचं व्याहरेत् । तुवा वैषणवी मृचं वा यजुर्वा जपेद्यज्ञो वै विष्णुस्तुद्यन्नं पुनरारभते तुस्यो हैपा प्रायश्चित्तिः ॥ २० ॥ स यवाह। ब्रह्मन् प्रस्थास्यामीति तुद् ब्रह्मा जपत्येतं ते देव सवितर्यज्ञं प्राहुरिति तुत्सवितारं 'प्रसवायोपधावति स हि देवानां प्रसविता बृहस्पतये ब्राह्मण इति बृहस्पतिव॑ देवानां ब्रह्मा तद्यु ऽएव देवानां ब्रह्मा तुस्मा एवैतत् प्राह तस्मादाह बृहस्पतये ब्रह्मण इति तेन यन्तु मव तेन यजुपतिं तेन मा मवेति नाच तिरोहित मिवास्ति ॥ २१ ॥ मुनो जूतिर्जुपता माज्यस्येति । मुनसा वा इन्दर सुर्व माप्तं तन्मनसेवेतत् सर्व माप्नोति बृहस्पतिर्यत मिमं तनोत्वरिष्टं यत्र सु मिमं दधात्विति यद्विवढः तत्सन्दधाति विश्वे देवास ऽह मादयन्ता मिति. सुर्वं वै विश्वे देवाः सर्बेणेवैतत् मुन्दधाति स यदि कामयेत सुयात् प्रतिष्ठेति या कामयतापि नाद्रियेत ॥ २२ ॥ २॥ ॥ इति पठनपाठके द्वितीयं ब्रामणम् [७.४.] ॥

·५१७ शतपथब्राझणम्। (६० वा.) . [प्राणिवावदानविध्यर्थ माख्यायिका माह- "प्रजापति इति । दिव मिति केचिदाहरुपम मित्यपरे। तथा चैतरेयवाझणम्- "दिव मित्यन्य श्रारूपस मित्यन्ये"- इति] "प्रजापतिई वै"। प्राशिवन्नाह्मण मेतत् । तंत्र रौद्रस्येषो- रनौकं प्रजापतेर्यजम्य शल्यात्मकं निरवदेयम् । ब्रह्माण च मविट- प्रसूतेन वृहस्पतिरूपेण प्राशनौय मित्येतदाख्यानेन दर्थते । "प्रजापति. प्राणपिण्डलोककालयज्ञात्मा, अभिध्यातवान्, "दिवम् वा उपमं वा' लोकानाना दिवम् , कालात्मना उपमम् , प्राण- पिण्डान्मना सभ्यो गो रोहितम्, रोहिणी नाम नक्षत्रम् यज्ञात्मना वाचम् । कथ मभिदध्यौ ? 'मिथुनौ' मिथुनवान् ‘एनया' 'स्था मिति', 'ता' 'मम्बभूव' मङ्गतः ॥ १ ॥ . 1-प्राशिव ब्रह्मणो भागावरानम् । तत् झियते येन पानेगा, तब पानं पाशिवहरणम् । तच्च च्यादर्श सदृश वत्तुल, धमससदृशं चतुरस वा, खातवञ्च भवति । का• श्री. १.३. ४०, ४१ सूचे द्रव्ये । २- "प्रभापति खां दुहितर मभ्यध्यायद, दिव मित्यन्य व्याहरुषस- मित्यन्ये"-इत्यादि ऐ. प्रा. ३ ३.४। ३- मत्स होतेयु डा. देवरसहोतेषु च सर्वेम्वेवादर्भ पुस्तकेषु शतपथ- बाहाणयप्रथमकाण्इम्यैतदन्त मेव शायणभाष्य मवलोक्यते, व्यप्ये- तदारभ्याकाण्डसमाप्पियन्य शेषम्य हरितामिहतं भाष्य मेव सर्वत्र विद्यत इत्येतत्वाण्डम्याशिएं सायगोयं मायां नुकल्पता मुपगत मिति म्यान्मन्तव्यम् । 8- तथा तिरेयकम् --"ता मश्यो भूत्वा गैहितं भूत्वा --• या रोपिन् मा रोपियो"-इत्यादि ३ ३ ६।

·(७य. वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । હ "तदै देवानाम्” । 'तद्' दुहिगमनं 'देवानां' चेतमि “पागः' अपराधो बभूव । अपराधी सर्व मेवं 'करोतीति' ॥२॥ "ने ह देवाः" । 'योऽयं देवः पशूना मौष्टे', तम् 'ऊचुः'- 'अतिमन्ध' मन्धा मन्धानं मर्यादा व्यवस्था, "दुहिता न गन्तव्या". इति; अतीत्य मन्धाम् (त मतिमन्ध मञ्चरणम'), मर्यादा मतीव्य 'अयं परति' । ततश्चम्पराधित्वानियहाई ति 'विध्य दमम्'। "यध ताड़ने"। ताडयेषुणेति । यज्ञाङ्गसृष्टिभवितव्यताप्रमझानां चेष्टितम् 'न' 'स्ट्र!' श्राशय्य पुं विद्धवान्। “तथेचूनम्" । रच्छन्दोऽनधारणार्थ: । 'नूनं'-शब्दो यस्मादर्थे । यस्मान तथैव 'तदाम' ॥३॥ "तस्मादेतत्" । 'तमात्' तत् 'सृपिणा' मन्त्रेण 'अभ्यनूतम् । 'पिता' प्रजापतिः 'खां दुहितरम्' 'अधिष्कन्' अधिस्कनः, तथा च 'मनग्मानः' मङ्गतः मन्, 'स्मया' मायां पृथिव्या 'यत् रेतः' 'निपिछत्' अभिषिक्तवान् । तस्माद्रेतसः “मायोऽजनयन् प्राय देवा वास्तोम्पतिं मनपां निरतक्षम्"-इति तदानिमारत मिति' मापा 'उक्यं मस्त्रम् । तस्मिन्' 'त' विभज्याख्यायते । 'यया' 'नत्' 'रेतः' 'देवाः' प्रजनितवन्त इत्यारयानमेषयोजना। पास्ट हन्नताये 'म वै या एव' इत्यास्यानस्य प्रातमम्पन्धोपपः ।। १-माम्योपोट-पुस्तके । २-दि.प.०५ धा। २-निर.१.३.५रयम्। -मिद.१.२.१ एपम् । ५- श.सं.१.१.. (पिता यत् मा) रे• मा... एयम् । - यारोमो मरते-दादिऐ मा• १३.१.पांगदम् ।

·५२. i शतपथब्राह्मणम् । (६० ग्रा.) "ते होचुः" । “यथेदं मिति। यत् 'दम' पोरनीक यजरमविलिप्तम्, तद् 'यथा' 'न' वृथा स्यात्, 'यया' च प्रधानाडते: न महत् स्यात्, नया उपायं जानौतेति 'ते' देवाः 'जयुः । ॥५॥ ॥६॥ "ते होचु ! न्वेव" । प्रायप्रसन्नः एव ब्राह्मणशेषः, किञ्चि वक्ष्यामः। 'नो' इति प्रतिषेधः ; 'नु' इति वाक्यपूरणः । "असमत्' न शान्तम् । 'दतः' दन्तान् । 'प्रपिष्टानां' तण्डुलाना मिति पः ॥ 011 'न अहिनत्'। हिनौते हिमाकर्मण: । न हतवान् 'ततोऽर्वाचौनम्। रहस्पतिप्रगमनादर्वाक् 'गान्तम्'। “तदेतविदानेनेति । इतिहाम मुपसंदण्याधिदैवज्ञानाय प्रापिता प्राप्तोऽम्येति 'प्राशिवम्' । “अण- प्रकरणे अमिपदादिभ्य उपसंख्यानम्" इति हि स्मरन्ति ॥८॥ "स यत्"। “यदेवाचेति। मंमारस्वभावाद् 'यदघ' किश्चिदगान्त 'सत्' 'निर्मिमीने' पहिष्करोति, निष्कर्षतीत्यर्थः । 'अथ' 'अप उपस्पृगति' अध्वर्युः । “प्रथडां पयूनिति। पाइत्व मिडायाः प्रमिद्धम ; पावय रुद्राद्रवणीयाः; तो फद्रिये प्रागिने दत्ते अप उपस्पृश्य 'इडा मवति' । ८ -प्रसा-इत्येव ट। २-निस १६.३०. वा १२...! ५-- "भु बन्धयोनिकामां"-इत्यादि निह. १.२.२। 8-निध.१.३.८३ । ५-पा. ५.१.१०सू.१वा । t-"परतो का इला"-इत्यादि ऐ• • १...। ने.सं.२.१.. १। इत उत्तरमिन्द्राम च (१२.) एवम् ।

·(७य. मा.) । प्रथमकाण्डम्॥ ५२१ - - । . "म वै" । इडावदानार्थता मुपस्पर्मनस्य दर्शयति- ‘खदत्। "खद स्थैर्य हिमायां च"। अस्पतरत्वादस्थिर मगाढवलम्, "निसरणवद्भवति', इतरथा तु चतुर्थहीत महत्वाहाढ स्यादि. व्यभिप्राय ॥१॥ “म भाज्यस्य"। -इति वचनाद् विकन्य पूर्वण सह ॥ ११ ॥ "तन्त्र पूर्वण" । 'इत्येव'-इत्यभिनयेन अध्वर्युपञ्चर दर्शयति एव मेव अध्वर्युमञ्चरेण 'तिर्यक् प्रजहौत' । "श्रो हाड गतो" प्रगच्छेत् प्राशित्रम् ॥१२॥ "तत्प्रतिरक्षाति"। -दूत्यत श्रारभ्य ब्रह्मव प्राय श्राध्याय- समाप्ते २ ॥ १३॥ १४ ॥१५॥ १६ ॥ "प्रथाप"। 'श्रथ परिचाल्य पात्र' "नाभि मालभते"-इति गरखान्तरात् तच्छेष ॥१॥ "प्रथामी ब्रह्मभाग"। -इत्याध्वर्यवम् । 'प्रतिविदान' जानन्, एष मे भाग इत्याशय । 'पूर्वम् श्राम्ते' 'पर्याहार्यु' पर्याहतवन्त । 'प्रामौत्' प्राशितवान । अनेन तु ब्रह्मभागेन 'भागी'। खोकतेनैव यजशेष 'गोपाययेति ॥१८॥ "म वैवाचयम" । वाच यच्छतौति' 'वाचयम'। अस- -भा.प.५० धा० । २-जु.चा..धा। ३- "देवस्य वेति प्रतिराहाति' इति का. श्री. सू० २ २ १६ । मन्तस्तु-वा. स. २११२। • "व्यमेष्ट्रेति प्रान्नाति दन्तैरनुपस्पशन '-ति का श्री सू० २ २ १। मन्वस्तु-वा० स०२१११ ५-'वाचि यमो व्रते -इति पा• सू०३ २४०, “वाच यमपुरन्दरा च -इति पा. सू.६३६८1 6 8-- ·५२२ । शतपयमादाणम्। (इप्र. २मा) म्बन्धव पनादुपरमयति, एतद्तो वाचंयमः, ब्रह्मा स्यात् । कियन्तं कालम् ? 'ब्रह्मन् ! प्रस्यास्यामौति आ एतस्मात्' 'वचमः' अध्वर्यु- वचनात् । अभिविधौ घाइ, न मर्यादायाम् ; कुतः? सन्धान- वचनात् । 'विहन्ति' विच्छिन्दन्ति । 'कृखन्ति' सिन्ति। 'ये मध्ये यजस्य' 'पाकयजौयया' पाकयजाईया विलक्षणया 'डया' "चरन्ति'। पाकयजेपु इतशेषो भक्ष्यते, इडाजतगेयो भक्ष्यते; तेन पाकयजाईत्युच्यते । “ब्रह्मा वा सविना भिषनमः" प्रतिगयेन यजस्य चिकित्सिता; स हि प्रायशित भिषज्यतीत्यभिप्रायः । ततः किम् ? यद वाचंयमो भवति, 'तत्' तेन 'महा' पज 'मन्द- धानि'; अन्यथा तु नेव मन्दध्यात्। 'यद्' यदि 'वावद्यमानः पुनःपुनर्वदमामः 'प्रामौत्' ॥ १४ ॥ "म यदि पुरा"। -इति प्रायश्रितविधिः ॥२॥ "म यवाह"। -दत्यनुपाजप्रगवविधिः । "नाच तिरोधित मिति। विस्पष्ट एवार्थः । कथं मविता? उष्णते-परमात 'ते' तुभ्यम् एते' अध्वर्यको 'यज माज', 'रहस्पतये, न मनं मनुष्याय, 'तेन' कारणेम व मनुजया यशादौनवपाम्नय २१ ॥ "गनोजूतिः" । 'मन.' च देवागा "जूतिः' गन्त्री, 'जुपताम्' २- 'सन्ध्यामात्-इति, मे। ---तत्पदं च एतके। १- "एतं तर मियामविता प्रमोति" इति का. श्री. सू. २... २१ । मन-वा•सं• २.१२, १३ .-41. सं० १.१५। एयर पूर्वमा सम्पttees ·(७५० वा.) । प्रथमकाण्डम् । ५२९ पौयतां प्यत्वाज्येन । 'सहस्पतिः' च 'यज्ञं 'तनोतु, सन्दधात' । 'विश्वे' च 'देवाः' हृप्यन्तु, वयानुज्ञातेऽध्वर्यो। तस्मादनुजा- नौहोत्यभिप्राय मालक्ष्य सवितः, स्वयं ब्रह्मा पाह- "मार्वान्या- दह मेव मविता ; ततश्च 'प्रतिष्ठा' श्रध्वर्या । अतिसर्जने लोट् ॥ २२॥२॥ [०.४.] ॥ . इत्याचार्यहरिस्वामिनः कृतौ शतपथभाव्ये सप्तमस्य चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ नागस्वामिसतोऽवन्यां पाराशर्यो वमन् हरिः । श्रुत्यर्थं दर्शयामास भनितः पौष्करीयकः ।। श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमार्कस्य भूपतेः । धर्माध्यचो हरिस्वामी व्याख्यच्छातपर्थों श्रुतिम् ॥ इति श्रीमदाचार्यहरिवामिनः कृतौ मतपथभाष्ये सप्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥७॥ . १-पा. सू.३३१६३ ।

·२३ । तपथब्राझणम्। (६. श्वा) . [अथ अष्टमाध्याये प्रथम ब्राह्मालम्] . मनवे ह वै प्रातः। अवनेग्य* मुदक माजहार्यथेदं पाणिभ्या मवनेजनायाहुरन्त्येवं तुस्यावनिजानस्य मत्स्यः पाणौ ऽअपेदे ॥१॥ स हास्मै व्वाच मुवाद। विभृष्टि मा पारयिष्यामि वेति कस्मान्मा पारयिष्यसीत्यौघु दमाः सर्वाः प्रजा निर्वोढा ततस्त्वा पारयितास्मीति कथं ते भृतिरिति ॥२॥ सु होवाच । यावहे धुसका भुवामो बद्धी वै नस्ता- वन्नाटा भवत्युत मुत्स्य एव मुत्स्थं गिलति कुम्भ्यां माग्रे विभरासि सु यदा तुा मतिव्वुद्ध ऽथ कर्पू खात्वा तस्यां मा विभरासि सु यदा ता मतिब्वाऽयुथ मा समुद्र मभ्युवहरासि तुहि वा ऽयतिनाष्ट्ठो भवि- तास्मीति ॥३॥ शुश्वद्ध झप ऽत्रास । स हि ज्येष्ठं व्वईतेऽथेतिथोर 'परम ज्य'- तिन माठ, डा.-बरेखापि दृष्य । है 'मा:-निक, म ! 'कृष'-5fal ·५२६ शतपथदादाणम्। (प्र.मा.) याय तस्यै ह स्म एतुं पदे सुन्तिष्ठते तुया मित्रावरुणौ सुञ्जम्माते ॥ ७॥ ताई होचतुः कासौति । मुनोदुहितेत्यावुयो— ति नेति होवाच य एव मा मुजीजनत तस्यैवाई मस्मीति तस्या मपि त्व मौपाते तुद्दा जनौ तद्दा न जज्ञावृति- त्वेवेयाय सा मुनु माजगाम ॥८॥ ताः ह मुनुरुवाच कासौति। तुव दुहितुति कथं भगवति मुम दुहितुति या ऽअमूरस्वाहुतौर हौपौर्यतं दुधि मुस्वामिक्षां ततो मा मजौजनथाः साशीरस्मि तां मा यजे ऽवकल्पय यज्ञे चे? मावकल्पयिष्यसि बहुः प्रजया पशुभिर्भविष्यसि या मु मुया* काञ्चाशुिप माशासिप्युसे सा ते सुवा समर्द्धिप्यत इति ता मेतन्मध्ये यज्ञस्यावाकल्पयन् मध्य होतद्यन्जुस्य यद- न्तरा प्रयाजानुयाजान् ॥६॥ तयाचञ्च्छाम्यंश्चचार प्रजाकामः। तुयेमां मुजाति ग्रजजे येयं मुनोः प्रजातिम्वेिनया काच्चाशिप माशास्तु सास्मै सर्वा समायतु ॥ १०॥ सपा निदानेन यदिडा । स यो हैवं विद्यानिडया चुरत्येताह ईव प्रजाति मजायते यां मनुः प्राजायत . 'या ममया इति । । 'मामाते-निग।

·(च्य. १बा.) प्रथमकाण्डम् । याम्वेनया काञ्चाशिप माशास्ते सास्मै सर्वा सुम- ड्यते ॥ ११॥ सा वै पञ्चावत्ता भवति । पशुवो वा ऽहुडा पाहावै पशुवस्तुस्मात् पञ्चावत्ता भवति ॥ १२ ॥ सु समवदायेडाम् । पूर्वार्द्ध पुरोडाशस्य प्रशौर्य पुर- स्ताद् ध्रुवायै निदधाति ता होने प्रहाय दक्षिणा- . त्येति ॥ १३॥ स होतुरिह निलिम्पति। तहोतौष्ठयोर्निलिम्पते मुनसस्पतिना ते हुतस्यानामीपे प्राणायेति ॥१४॥ अथ होतुरिह निलिम्पति । तद्योतीष्ठयोर्निलिम्यते व्वाचस्पतिना ते हुतस्या नाम्यूर्ज उदानायेति ॥ १५॥ एतुद्ध वै मुनुर्विभयाञ्चकार । इदं वै मे तुनिष्ठं यजुस्य युदिय मिडा पाकयजिया य? म ऽदह रक्षासि यज्ञं नु हिश्स्युरिति ता मेतत् पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येव प्रापयत तथो ऽएवैना मेपु एतत् पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य ऽहत्येव मापयतेऽथ युत् . प्रत्यक्षं न प्रान्नाति नेदुनपहतां प्रान्नानी'त्येतदेयनां मापयते यदोष्ठयोनिलिम्पते ॥ १६ ॥ श्रुथ होतुः पाणी समवद्यति । समवत्ता मेव + 'प्राधामो-ति । . तम्या-ति च।

·५२ शतपथबाझमाम्। (प्र. मा.) * . सतौं तुदेनां प्रत्यक्षर होतरि श्रयति तुयात्मुच्छ्रितया* होता युजमानायाशुिप माशास्ते तुस्माडोतुः पाणौ समवद्यति ॥ १७॥ अथोपा शूपह्वयते। स्तुद्ध वै मुनुर्विभयुञ्चकारेदं वै मे तुनिष्ठं यजुस्य युदिय मिडा पाकजिया य? म ऽइह रक्षासि यज्ञं न हन्युरिति ता मेतुत् पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य ऽइत्येवोपाशुपाहयत तथी एवैना मे एतत् पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य हुत्ये- वोपा शूपतयते ॥ १८॥ स उपवयते। उपहृत५ रथन्तरः सहु पृथिव्योप मा: रयन्तरः सह पृथिव्या इयता मुपहृतं ब्बामदेव्यार सद्दान्तरिटोणोप मां ब्वामदेव्यः सुहान्तुरिक्षेण यता मुपहतं दृहत् सह दिवोप मां बहुत् सहु दिवान्यता मिति तदेता मेवैतदुपद्धयमान इमांश्च लोकानुप- हृयत ऽरतानि च सामानि ॥ १६ ॥ उपहता गावः सहुपमा इति । पशुधो वा हुडा तुदेना परोऽक्ष मुपट्यते सहुर्पभा इति सुमिथुना मेयैना मेतटुपश्यते ॥२०॥ . stan-इनिघ। +मति ।

·(य. १मा.) । प्रथमकाण्डम् । उपड़ता सप्तहोचेति । तदेना सप्तुहोचा सौम्येना- ध्वरेणोपवयते ॥२१॥ उपहतेडा तुतुरिरिति। तुदेनां प्रत्यक्ष मुपवयते ततुरिरिति सर्वर छपा पानानं तरति तस्मादाह ततुरिरिति* ॥२२॥ उपहतः सुखा भक्ष इति । प्राणो वै सुखा भक्षस्तुत् प्राण मुपतयत ऽउपहतर हेगिति तच्छुरीर मुपद्यते तत्सर्वा मुपवयते ॥ २३ ॥ अथ प्रतिपद्यते। इडोपहतोपहतेडोपो ऽअस्मांst दडा घयता मिडोपहतेति तदुपहृता मेवैना मेतत्सतौं : प्रत्यक्ष मुपश्यते या वै सासौहौधे सासौच्चतुष्पदी चै गौस्तुस्माचतुरुपवयते ॥ २४ ॥ स वै चतुरुपञ्जयमानः । अथ नानेवोपजयते ऽजामिताये जामि ह कुर्याद्यदिडोपहतेडोपहतेत्येवोप- येतोपहतेडेतिव्वेडोपहतेति तुदर्जाची मुपह्वयत ऽउपहतेडेति तत्पुराची मुपो ऽअस्मां३६ हुडा ट्रयता मिति तदात्मानञ्चैवतन्नान्तरेत्य'न्यथैव च भवतीडोप- • 'ततुरिरिति'-इति घ। Tant२।-इति । t oतोपतेडोमह्ते हे ति' इत्यपि दृटो हा.-३परेख । धमां-इति । || वैतेनान्तऐव्य'-इति ।। 67 ·५३. । शतपथब्राह्मखम् । (६. ३मा.) इति तत्युनराची मुपञ्जयते तुर्वाचीञ्चैवैना मेतत्पुराचौञ्चोपवयते ॥ २५ ॥ मानवी संतपढौति । मुनुह्येता मने ऽजनयत तुस्मा- दाह मानवोति स्तुपीति यदेवास्यै एतुं पढ़े समुतिष्ठत तस्मादाह तुपदीति ॥ २६ ॥ उत मैत्रावरुणौति । युदेव मित्रावरुणाभ्या समग- छत स एव मैवावरुणो न्यो ब्रह्मा देवकृतोपतेति ब्रह्मा येषां देवकृतोपहतोपहता दैव्या ऽअध्वर्यव उपहता मनुष्या ऽहुति तदैवावेतदध्वर्यु"नुपह्वयते ये च मानुपा ब्वत्सा वै दैव्या ऽश्रध्वर्यवोऽथ य ऽद्भुतरे ते मानुपाः ॥ २७ ॥ यु ऽइमं यज्ञ मुवान्ये च यनुपतिं ब्बु निति । एते वै यच्च मवन्ति ये ब्राह्मणाः शुश्रुवारसोनूचाना ऽरते घेनं तन्युत ऽरत एनं जनयन्ति तदु तेभ्यो निहुते व्वत्सा ऽउ वै यजुपतिं ब्बईन्ति यस्य छेते भूयिष्ठा भवन्ति स हि यजुपतिव्वईते तस्मादाद ये च यजुपति बुहानिति ॥२८॥ उपहते द्यावापृथिवी पूर्व तायरी देवी देव- पुचे इति। तदिमे द्यावापृथिवो ऽपतयते यथोरिद ''नानाभ! -ति च ।

·(०१वा.) प्रथमकायउम्। પૂ૨૧ सुर्व मध्युपहतोऽयं युजमान ऽहुति तद्युजमान मुपयते तद्यदच नाम न गृहाति परोऽक्षर चाशौर्यदिडायां मानुप४ ह कुर्याद्यन्नाम गृहोयाद् व्युद्धं वै तुद्यन्जुस्य युन्मानुपं नेद व्युदं यन्तु करवाणीति तस्मान्न नाम गृहाति ॥ २६॥ उत्तरस्यां देवयज्याया मुपहत इति । तदस्मा रतु- ज्जीवातु मेव परोक्ष माशास्ते जीवन् हि पूर्व मिष्ट्वाथापरं यजते ॥३०॥ तुदस्मा एतत् प्रजा मेव परोक्ष माशास्ते । युस्य हि प्रजा भवत्यमु लोक मात्मनेत्यथास्मिलोके प्रशा यजते तस्मात् प्रजोत्तरा देवयज्चा ॥ ३१ ॥ तुदस्मा ऽरतुत् पशूनेव परोक्ष माशास्ते। युस्य द्वि पशुवो भवन्ति स पूर्व मिष्ट्वाथापरं यजते ॥ ३२॥ भूयसि इविष्करणा उपहत ऽगुति। तदस्मा ऽरत- जीवातु मेव परोक्ष माशास्ते जीवन हि पूर्व मिष्टाथ भूयोभूय एव हविष्करोति ॥ ३३ ॥ तदस्मा ऽएतत् प्रजा मेव परोक्ष माशास्ते। यस्य हि प्रजा भवत्येक श्वात्मना भक्त्यथोत दशधा प्रजया पविप्कियते तस्मात् प्रजा भूयो इविष्करणम् ॥ ३४॥ तुदरमा ऽरतत् पशूनेव परोक्ष मागास्ते । यस्व हि ·૨૨ शतपथबादाम्। (प्र. मा.) . पशुवो भवन्ति स पूर्व मिष्ट्वाथ भूयो भूय ऽरव हविष्क- रोति ॥ ३५॥ . - एया वा ऽश्राशौः । जौवेयं प्रजा मे स्याच्छ्रियं गच्छेय मिति तद्युत् पशूनाशास्ते तच्छुिय माशास्ते श्रौर्हि पशुवस्तुदेताभ्या मेवैतदाशी. सर्व माप्तं तुस्माडा एते ऽशुच हे आशिपी क्रियेते ॥३६ ॥ देवा म इदुः हविर्जुपन्ता मिति । तस्मिन्नुपहत ऽहुति तुद्यजुस्यैवैतत् समृद्धि माशास्ते यहि देवा हविर्जुपन्ते तेन हि महज्जयति तस्मादाह जुपन्ता मिति* ॥ ३७॥ तां वै प्राश्नन्त्येव । नामौ जुतति पशुवो वा ऽगुडा नेत् पशूनग्नौ प्रणुजामेति तुम्मान्नानौ जुधति॥ ३८ ॥ प्राणघेव यते। होतरि त्वद्यजमाने त्वदध्वयों त्वद्य यत् पूर्वाई पुरोडाशस्य प्रशौर्य पुरस्ताद् ध्रवाय निदुधांति यजमानो वै ध्रुवा ताजमानस्य प्राशितं • भवत्यथ यत् प्रत्युदं न प्रानाति नेट्स स्थिते यज्ञ प्राश्नानौत्येतदवास्य प्राशितं भवति सर्वे प्राप्यन्ति सर्वेषु मे हुतासदिति पञ्च मानन्ति पशुवो वा गुडा पाडा पशवस्तुरमात् पुश्व मानन्ति ॥ ३६॥ वै • पदमन्ता 'भतम् ...'-इति म, ध। i -ति का ·(य. वा.) । प्रथमकाण्डम् । अथ युच प्रतिपद्यते। तुचतुर्छा पुरोडाशं कृत्वा बर्हिपुदं करोति तब पितृणां भाजनेन चतस्रो वा ऽअवान्तरदिशो ऽवात्तरदिशो वै पितुरस्तुस्माच्चतुर्धा पुरोडाशं कृत्वा बहियुदं करोति ॥४०॥ श्रथ यवाहोपहते द्यावापृथिवी इति। तदनोध श्रादधाति तुदमीत् प्राश्चात्युपहता पृथिवी मातोप मा पृथिवी माता वयता मनिराम्रोधात् स्वाहोपहतो धोप्पितोप मां द्यौप्यिता इयता मनिरामोधात् स्वाहेति द्यावापृथिव्यो वा एप यदामोधस्तस्मादेवं प्राभाति ॥ ४१॥ अथ युवाशिप माशास्ते। तुजपति मुयौद मिन्द्र इन्द्रियं दधात्वस्मान् रायो मधुवानः सचन्ताम् । अस्माकर सन्वाशिपः सत्या नः सन्वाशिप ऽइत्याशिया मेवप प्रतिग्रहस्तद्या ऽरवावाविजो युजमानायाशिप ऽयाशसते ता एवैतत् प्रतिष्टद्यात्मन् कुरुते॥४२॥ अथ पवित्रयोर्जियन्ते। पाकयजिययेव वा एत- दिडयाचारियः पवित्रपूता यदुत ऽई मुसस्थितं यजुस्य तत्तनवामहा इति तस्मात् पवियोर्मा- जयन्ते ॥ ४॥ + पुतणे'-इति । . "पितांति ध।

·शतपथद्राह्मणम्। ५३३ (६. बा.) अथ ते पविचे प्रस्तरेऽपिसृजति । युजमानो वे प्रस्तरः प्राणोदानौ पविचे युजमाने तुत् प्राणोदानौ दधाति तस्मात्ते पवित्र प्रस्तरेऽपिसृजति ॥ ४४ ॥३॥ ॥ इति पष्ठप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [८.१.] ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ "मनवे ६ । डाबाण मेतत् 1 तडाया मानवी. मिडां देवतां वर्ल “मानवी घतपदी मैत्रावरुणोत्येतानि च সিখানি আত্মোও সিনিচ্ছ: সন্তণ: স্ব বতিস্থা: সম্বন্ধ एव, किचित्तु दर्शयामः !- 'मनवे' वैवखताय । तादय चतुर्थों' । अवनेन्यते इम्तादि अनेनेति 'अवनेग्यम्" ; करणे करयः । 'आजहुः' भानौतवन्तः, परिचारकाः। 'यथा' 'इदम्' अधुना 'पाणिभ्यां' इतार्थे यदवनेजनं तस्मै 'पाइरन्ति', तथा श्राजहः। “तम्य' मगोः प्रक्षाशयतः 'मास्य" 'पाणी' प्राप्तः। भाविनोऽर्थस्य मिाथे देवतैव मस्य- रूपेणाजगाम ॥१॥ १-तिरोयमामये (३.५. ८) समानातानोडानिगदवाक्यामोद्योग विएफपिकादियु, तिरोधितायाध (२.६.०.) याण्यासानि, प्रपञ्च रमतानि घाबजायनेन (चौ. सू. १..)। २- प्रणायां'-इति। ३-५३. ४.३-०५.रण्या। -पा-२.३.११.१वा। 'बाज्यम्'- तिन, ६-मा.सू. ३.....। . .

·। शतपथब्राझगम्॥ (६प्र. वा.) . . "वद्ध"| शश्वच्छब्दोऽच मामर्थ्यात् विश्वचम । 'झष' मधमत्स्य , विप्र मेव मामस्योऽवावळते इत्यर्थ । श्रच कमात्म गौन मेव महामस्य महत्त', 'हि' यस्मात् ' ' 'ज्येष्ठ' रहत्तम 'वर्द्धते' , मर्व एव हि जनवरा अतिशयेन बर्द्धन्ते, संत मत्स्यत्वा- दनाइत्वाच रहत्तम वीस इति अतिवधनम् । 'प्रथेतिथीम्'-दति मास्यवचनम् । अथ मपि समुद्र मभ्यवएते 'रतिधौम्' इत्यभिनय । नेन महोया ममा दर्शितवान् । इयतीमां दगानां हादधाना का पूरणी 'इतियों। पदम दमादेश छान्दम । टिन्वात् डीप स्थत्यतिथयो यस्यां मा इतिथीति केचित् कोषेषु । तेवपि दूपतियों यावतियों नावतिषी मिति प्राप्ने बान्दमो च-मन्द- व सम्दशोप' । 'ममा' मवत्सर, ताम् 'ममाम', ममाया मित्यर्थः । 'तत्' म रति शिव्यत्ययः । 'स' पूर्वाफ 'औष' 'आगना', "तत्' तदा 'मा वम्' उपकस्य, माम 'उपासाम' उपामौथा । 'पोत्यिते' तो 'नायम्' बम् 'पापघाम' भारोहेरित्यर्थ ॥ ४॥ "त मेव मला'। यावतीमा पूरणे 'यतियों' 'परिदिदेश' परिदिएवान्, पाण्यातवान्, 'ततिौं' तावतीनां पूरण 'ममाम', 'गाव भुपकस्य' मान्य मुपामितवान् । 'भौधे' च उत्यिते 'नावम' अधिष्ठ । 'त' ५ मनु 'म मत्स्य ' 'उप' ममोपे, मौ', एन मुपकर्थ मिनि मबन्ध । 'पापुमुझे' प्रागत' । 'तम्य' मस्यय 'टा भवितव्यतया निष्पादिते 'नाव पाम' प्रतिवद्धवान् । १- 'सहयो ममी-प्रतिमा -गोच'-हिनाम। 'मुपदामोति-ति:। 1-'"था'-तिन । - २-पा.सू. ५.। २-पा... ११.1 ·। शतपथनाझपम्। (प्र. श्वा.) “ता होचतुः" । 'प्रावयोर्दुहितेति बूथ्व'-'दनि' जचतुः । 'अपि ' भागः, तं प्रार्थितवन्तौ । 'तद्' भागिलं 'वा अज्ञौ' दा-गब्दः च-शब्दार्थ, जानातिय प्रतिपूर्वो द्रष्टयः; प्रतिज्ञातवती च; 'न' च प्रतिज्ञातवतीति । यावता मैचावरुणौति व्यपदिग्मते, तावत् प्रतिज्ञातवतो; यच तस्याः किचित् नाभ्यां हयेनेति, एवं न प्रतिज्ञातवती ॥ "तो ह मनुः" । 'श्रजीजनथा:' ननितवानमि । 'आमीरमि' आगोईतत्यादागौः । 'अब कन्पय' मङ्गततया समर्थय, ममी कुरु । 'मया' हेतभूतया, मय्युपहूयमानायाम् “उपहतोऽयं यजमामः"- इत्यनेन छोद्धवचनेन 'याम् आशिपम् अागामिय्यमे' इति, 'ताम' 'एतत् एतां मैचावरुषों मानवौं शतपदी 'मध्ये यजस्य' यज- म्यान्तः ममर्थयन 'प्रथाजानुथाजान् अन्तरा'। इति डायागः ॥८॥ "तयार्थ"। 'तया' मह दर्गपूर्षमामयोर्दैवाचनप्रतलघणं 'नपः' 'श्राम्यन्' कुर्वन्, 'चचार' । 'नया' हेतुभूतया। 'माम प्रमातिम्। प्रशायते इति प्रभातिः। ततो 'याम्वेनया-त्यादि, सत्करणफप्तम् ॥ १.॥११॥ "मा चै पवाबत्ता"। उपप्तरणदिविमेषः, सामान्तरान् । 'पावो वा इडा' परप्रभव-प्रतादिप्रभवसान पवः ॥१२॥ "म ममादाय" । मया ॥१५॥ । ५-पिपदायें-ति ट..। २-५५१.१.. १-देनेडापाया म पुरोदामामि च मुचते । -2..............।

·५२९ (च्य. वा.) प्रथमकाहम् । "म होतरिह"। इत्यभिनयेन प्रदेमिनीपर्वमध्यमं दर्शयति । माखान्तरात् ॥१४॥ “अथ होतरि"। 'ह'-इति इत्वन्तरम् ; भाखान्तरादेव । 'श्रोष्ठयोः' इति । अयाविशेषेण 'निलिम्पते' निलिम्पेदिति श्रुतिः'; माखान्तरे तु-अधर मधर उत्तर मुत्तरे। किं पुनर्निलिम्पते। द्रवत्वात् मनिधानाददमीयत्वाच्च भाज्यम् । नचापि “एतदेवनां प्राप- यते” इति इंडा-निनायवचनादेड मेवाव्य मिति गम्यते ॥ १५ ॥ "एतद्ध वै मनुः"। निर्लेपार्थवादोऽयम्। 'विभयाञ्चकार' भौतः। 'तनिष्ठम्' तनुतमम्। 'पाकयजिया' पाकयज्ञाहीं । मनुय्य- प्रधानत्वात् मन्दतरवौयंत्यभिप्रायः । 'यत्' 'दयम् दडा'। 'यत्' 'द' ननिष्ठे देशे 'यज्ञं न हिम्यु', महत् स्यादिति शेषः। एवं भौतः, पिभ्यत् । “ता मेतदिति। 'ताम्' डाम् 'एतद्', यत् “ोष्ठयोनि- सिम्पते"-इति वच्यते, तत् 'पुरा रचोभ्यः' यावदेवोच्चैरुपहानं श्रुवा रचांसि नागच्छन्ति, तावत् 'प्रापयत' । “प्राणेष्वेव इयते"-- इति वक्ष्यते', तं प्राणदेशं प्रापितवान्। “पुरा रचोभ्यः-पुरा रक्षोभ्यः" इति दिर्वचनं प्रयोगान्तरव्याप्यभिप्रायम् ॥ १६ ॥ "प्रथ होता"। अवान्तरेडावदान मेतत् ॥ १७ ॥ "अथोपाT" श्रत ऊर्च हौच मिडोपहानं विधीयते । तदपि विविधम,- उपांशु चोच्चैथ । तच प्रथमं तावदुपांशूपहानं १- एतन्मन्वस्तद्याख्यानच ते स. २.६. द्रव्यम् । २- ५२७ ४.१७ यं। ३-५२० ए०१७ 8-५३२ ए. १९पं.। ६- का. श्री. सू. ३. १.१.।ऐ. बा. २, ३, ६ । । ५-पा. स.८.१.१,४। .

·५४० * शतपथब्रादायाम् । (प्र.ना.) युन्यते। उपपूर्वी इयतिरभ्यनुज्ञायां वर्त्तते; उपांश्चनुजानौते इत्यर्थः । “एतदिति। "विभयाञ्चकार' भौतः, विभ्यत् । पूर्ववद् व्याख्या । इयं हि 'डा' सर्वैः ऋविग्यजमानविभज्य भक्षणौया । तत्र चोनातिरेकागदानिवृत्तये परस्पर मनुज्ञातव्यम्। तच्चै- तत्साधारण मेवानुजात मध्यमस्थानीयो होता सर्वैरन्वारथः करोति ॥१८॥ "म उपलयते"। यदौडानुज्ञातव्या, रथन्तरादीनां कि मापतितम् ? श्रत पाह- "तदेता मेवैतदिति । दड एवैतानि रथन्तरादौनि, पृथिव्यादीनि च रूपाणि । ततश्च नस्या मुपहतार्या नान्युपहतानि भवन्ति । तेषु चोपहतेषु मा उपहृता भवतीत्या- धिदेविको विभूति ख्यापयितं तद्वारेपौवोपहियते । तथा'च क्वचिदाह- "देना परोक्ष मुपदयते"-इति । “उप मा रथन्तर मिति । सर्वत्र रथन्तरादिमयी इडा-देवता, तां नाईभयननुजाता मनुस्या भवयितुम ; अतः भानुजाप्यते- “मा मिति । एतच तुच्या हेतवान् मर्वया मृविग्यजमानानां प्रदर्शनार्थम् ॥ १८ ॥ “उपड़ता गावः" । प्रमन्नाथतस्रः ॥ ‘प्राप:' 'भरोरम : एडाया एतव्यम् ॥२॥ २१॥ २२॥१६॥ "अथ प्रतिपद्यते" | "अयोपशूपकयते"-रति यदुझम'. 4 १-५३८ १.८-११ पयो दरथा । २-१९८ए.१०. ३-२५ कण्डिकारण्या 8-५२०ए ..।

·(व्य वा.) .प्रथमकाण्डम् । ५०१ तस्यावच्छेदार्थम् “अथ प्रतिपद्यते"--रत्याह । तेनेत ऊर्द्ध यथा- प्राप्त मुच्चर्वतव्यम् ॥ २४॥ प्रसधायतोऽनःपरम् । “वत्मा = देव्या अध्वर्यवः"-इनि मात्राय्यं हविः मम्भवति , अध्वर्युवदित्यभिप्रायः । इडाच्च भक्ष्यां, भक्ष्यत्वेनानुजाय भवयितन अनुजानौते- “उपहता दैया श्रध्व- यंव इत्यादिना ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७॥ २८ ॥ तवाप्यविशेषेणानुजाय, विशेषत श्राग्नीध्र मनुजानौते-- "उप- हते द्यावापृथिवी"-दनि । म हि द्यावापृथिव्योरधिदैवरूपेणानु- ज्ञायते । “उपहतो यजमानः" इति। यजमानस्य विशेषोपहानम् । परोई ह्याशौरिति। कथ परोक्षम ? उत्तरन्या देवयज्याया मुपहत इत्यनुज्ञामाच मिह श्रूयते, नाशास्त इति , 'यत्वाशास्यते, तदनुज्ञातव्यम्"-दूति अनुजया प्रार्गम्यत इत्यभिप्रायः। ततश्च यजमानोऽपि मामान्यरूपेणेव यजमान इति वाच्यः, न विशेष- रूपेण देवदत्तो यज्ञदत्त इति। तद् विस्पष्टं प्रत्यक्ष मानुष मित्यभिप्रायः ॥ २६॥ "उत्तरस्याम्"। यदिडाया मुपहतः, तत् 'उत्तरस्यां देवय- च्याया मुपहतः', मापोडाया एव विभूतिरित्यभिप्रायः । “तदस्मा एतदिति । जीवनादौना मुत्तरेज्याइतलात् । उत्तरया देवेन्यया' जीवनादौनि लक्ष्यन्ते इति दर्शयति । यहागास्यते, तोपकानं - १- तस्याविच्छदार्थम्' इति अ, म। २-५३.१.१.पं.। ३-५३.ए.पं. १- पारोशं'-इति ञ, म । ५- 'देवयज्यया'-इति ठ।

·५४२ शतपथवाझयम्। ((प्र. ना.) .. । युऋ मिति गम्यमाना माभिध “परोक्ष मामास्ते"-इति दर्शयति । एतेन "भूयो हविष्करणम्" श्राशास्त इति व्याख्यातम् ॥ ३०-३५॥ "एषा वा आशीः"। एपेव; नातोऽधिकाम्तीत्यभिप्रायः। "तत्पशनिति । पश्यग्रहणं श्रियोपलवणार्थ मित्यभिप्रायः । "तदेताभ्या मिति । यद्यपि जीवनादिलक्षण मेक मुभयवाभिनम, मथापि स्वरूपेणोत्तरस्या दूज्याया यह इविष्करणं भिद्यते; अन्पेनापि हविषा उत्तरस्या देवयज्याया उपपत्तेः ॥ ३६॥ "देवा म इदं हविः"। "देवा मे इदं हविः' 'शुपन्ताम्' सेवन्ताम् । यो मनोरथो यजमानम्य तम्य, 'तस्मिन्' अय मनुजाता, मोऽस्य सरयता मित्यर्थः । “तधज्ञस्यैवैतदिति । हवि- पपदारेण यज्ञमद्धिफल मागास्त इनि दर्शयति ॥ ३० ॥ "तां वै प्रानन्येव" । प्रसन्नर ॥ १८॥ "माणेम्वेव" । स्वच्छन्दः ममुच्चयार्थः। होचादिग्रहणं प्रदर्भ- नार्थम, ब्रह्मानौभयोरपि ; “पञ्च मानन्ति"-दतिवचनात् । यत्पूर्वार्द्ध मिति। पुनर्वचनं यजमानभागवज्ञापनार्थम्। “नेद- मंस्थित इति । नो संस्थिते ; प्रामातीति वचनागम्यते । 'अस्य' यजमानस्य 'प्राशितं भवति' इति । अमौ हवाथ भक्षयति । "देवो वा अस्यैष श्रात्मा मानुषोऽयम्" इत्यनेन दर्शनेनावग्नं यजमानेन प्रागनीय मित्यभिप्रायः ।। “अथ यत्प्रत्यक्ष मिति। पजमानभाग मनुपहतं न प्राश्नाति; डॉ नु विशेषत उपहतां प्राश्नात्येव । “नेदमंस्थिते"-इति । ५- 'विद्यते-दति ज, झ। २-५३२४.२..। ३--"उमहता प्रान्ति युवा, यजमान"-इति का. इ. 8. २२, २३ । , । .

·(प्य. १द्रा०) प्रथमकाण्डम् । ५४३ अद्यापि अनुयाजपबीमयाजदेवता नेच्यन्ते , ताखनियाखयुक्त वय मान मित्यभिप्राय । “एतदेवास्येति । होमानन्तर मेव मागित भक्तीत्यभिप्राय । अन्ते तु प्रत्यक्ष भेव प्राशियति , अप्राम्य- माने यजमाने भागत्वव्यपदेशानुपपत्ते । “सबै प्राश्नन्ति" डामिति सम्वध्यते ॥ ३८॥ । "अथ यब प्रतिपद्यते"। 'य' काले होता 'प्रतिपद्यते' "डोपड़ता"-इत्येत निगदम्, 'तत्' तदा 'चतुर्दा रुला पुरो. डाभम्' आग्नेयम, "प्राग्नेयं चतुर्दा करोति"-दति शाखान्त- रात् । बर्हिषि पौदतौति 'वहिपत्'। यथा यहिषद् भवति, नथा करोति, बर्हिषि सादयतीत्यर्थ । (तचत करण माने यस्य पुरोडाशस्थ ब्राहोचवर्यनौधा भक्ष इति । एव चत प्रकार चतुर्दा, अयजमानाशावार प्रान्तीत्येव न पञ्च प्राग्नन्तौति विरोध) 'तत्' चतुष्ठितस्य वहिष सादनम्, 'अत्र' दर्शपूर्णमामयो 'पिटणारे भाजनेन' हेतुना, क्रियत इति शेष । पितृष्णा मविभागार्थ दूत्यर्थ । किन्तत् पिलभ्यो दीयते । नेत्याह। किन्तर्हि ? चतुरमध्यामामा- न्याद् बहिस्सम्बधाचाच भफ्रिमाच मेतत् । नदाइ- 'चतस्रो वा इति। "अवान्तरदिशो वै पितर इति। तास हि पिढयज्ञेन तेभ्यो दौयते। "तस्मादिति निगम ॥४॥ “अथ यचाहोपहते”। “तदनौध प्रादधाति' । पाइपूर्वो । १- पुस्तकमा एषोऽधिक पांठ । २- 'पितृष्ण'-इति । ३- का यौ• सू. ३ १ १३-१। एन्मन्नोऽपि तत्रैव सस्मत ।

·... ५.BB सपथमायणम्। (प. मा.) . दधातिरन्यच म्यापने प्रयुनोऽव वर्पणे द्रष्टव्यः। न चैप इडाभागः; किं तईि अन्य एवाय मनिद्भागः ; प्रापिचञ्चेडा च, यश्चानोध श्रादधातौतौडाया भेदेन व्यपदेशात् । एतेन ब्रह्मभागयजमान- भागयोरपाडाव्यतिरेकः सिद्धः । “द्यावापृथियो वा एष यदा- मौधः"। अनि मिन्धे, दीपयति भमागणेति 'अग्नीत्' । अग्नि- मभिन्धनादियोगादामोधस्य तत्परत्वम् । तर्पयति । "धूमेनामू दृष्टोमाम्" इति । धूमेन 'अमूं' द्याम्, वृक्ष्या 'मां' पृथिवी मिति । धावापृथियौ श्राग्नीधः । तस्मिन् भवणा- दिना मौते सिद्धे, सिद्धा द्यावापृथिव्योः प्रौतिरिति ॥ ४ ॥ "अथ याशिषम्"। 'य' काले 'आशिपम' "उपइतोऽयं घामान उत्तरस्यां देवयज्यायाम्"-इति' होता 'शाशास्ते', 'तत्' तदा 'जपति" । कः ? यजमानः: श्राशियां नदर्थखात:-- “तद्या म इन्द्रः द्यावापृथियौ . १-जु.उ.१.धा.। २- का श्री ३.४ १८ सू• टौका छ। ३- "भूमि पर्जन्या जिवन्ति दिव जिन्वन्त्यमय"-दति . सं. 8-५३९ ५. १ पं. राया। "याशासने मदीय मिति यजमानो जपति" इति का. श्री. सू. ३.४.२१ । मन्त्रस्तु वा• सं० २.१०.१। ६- तदिडाप्राशनपद्धतिम्वेवम् ।- यध्वर्यु डापाचौ गाईपत्ये प्राप्य तस्या स्थाल्या रवीमस्तौर्य पुरोडाशस्य दक्षियातो मध्याचावद्यति । तत प्रत्यमुखो भूत्वा हो इडा प्रदाय, हस्तेनापि मुञ्चन्, 'होतार प्रदक्षिणीकृत्य, होतुरये प्रत्यमुख उपविश्य, होत्रा समर्पिता मिहा प्रतिमय, इहाया एव सुयाय मादाय होतु प्रादेशिन्या उत्तमे पर्वणि मध्यभे च सुवेदानति । ततो होतुइन्ते इडाया एव पश्चा- ·(प्य. मा." । प्रथमकारहम् । ५०५ --0 एवावर्खिजो यजमानायाशिष श्राभासते, ता एवैतत्प्रतिमह्यान्मन् कुरुते" इतिवाक्यमेषात् १४९॥ "अथ पक्षियोः" । 'पवित्रयोः' पवित्राभ्या मिति विभक्ति- व्यत्ययः । कुन', "पवित्रपूताः तनवामहे"-इतिवारशेषात् । 'मार्जयो । "जू शौचासदारयो"। चौरादिक्लाणि । मोधयन्यात्मान मित्यर्थः ॥४३॥ "अथ ते पवि"। "यममानो वै प्रस्तर.", इतरस्माहिप जारतरत्वात् । “प्राणोदानी पवित्रे", दिलान् । 'अपिसाति' मंसृजति ॥४४॥३॥ . १.] ॥ श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विकमार्कदितीशित । धर्माध्यको इरिखागौ व्यास्यछानपयों श्रुतिम् ॥ इत्याचार्य-श्रीहरिस्वामिनः हतौ तपथभाय हविर्यज्ञेषु अयमस्य प्रथम मायणम् । पास मायति । दोताच पधम मदान गय मेशदने । तोर- ति होमा रथमाने थामेयं पुरोडा पाहा वा पिन- मेतिमभवान्नेऽgift लिदधाति । नतो पत्रमा व्यायादि. विदिप धतुरो भागान् निधाय, पिय गायरानादाद, इई समय होतु, १६ मम्मों, ६ माम्रोधयति रवि पारि- प्रति तोपमहादिकमामले में प्रयोतोपरामरेश नियम, समर्प रकमेव माता पत्रमागीय पदम भामं भक्षयनोति। २-५७५९.१०६ २-का.भी. ... | मन--1.4.६.२७, .. ५--पा..."" र-मा.सौ....मी: ।

·पतिपथब्रामणम्। (६. मा.) . ते वा एते ऽजुल्मुके ऽउदूहन्ति । अनुयाजेभ्यो यातयामेव वा एतुदग्निर्भवति देवेभ्यो हि यन्तु मूहिवान् भवत्ययातयाम्न्यनुयाजांस्तनवामहा ऽहुति तस्माद्दा :एते ऽजुल्मुके जिदूहन्ति ॥ १॥ ते पुनरनुसुष्टस्पर्शयन्ति । पुनरेवैतदग्नि मुाप्याय- यन्त्युयातयामानं कुर्वन्त्ययातयामि यदुत ऊर्द्ध मुसास्थितं यन्नुस्य तत्तनवामहा दुति तस्मात् पुनरनुसुस्पर्शयन्ति ॥२॥ 'युथ समिध मभ्यादधाति । सुमिन्ध एवैन मेतत् सुमिद्धे यदुत ऊई मुसास्थितं यन्नुस्य तुत् तनवामहा इति तस्मात् समिध मभ्याधाति ॥ ३॥ तार होतानुमन्नयते। एपा ते अग्ने समित्तया ब्बुईस चा च प्यायस्व वर्द्धिपोमुहि च व्वय मा च प्यासिपीमहीति तद्युथैवादुः समिट्युमानायान्वाहैव मेवैतदन्वाह तदेतद्योतुः कुर्म स युदि मुन्थेत न होता व्वदेत्युपि स्वयु मेव युजमानो ऽनुमन्वयेत ॥ ४ ॥ श्रुथ सम्माष्टिं । युनक्त्येवैन मेतद्युक्तो यदुत ऽअर्द्ध मुसास्थितं यजुस्य तुबहादिति तस्मात् सुम्मार्टि सकृत्- सकृत् सुम्मार्टि विस्बिर्वा अग्रे देवेभ्यः सम्मृजन्ति नेत्तथा करवाम यथा देवेभ्य ऽहुति तस्मात् सकृत्-सात् . .

·(य. रा.) । प्रथमकाण्डम् । ५89 सम्मायुंजामितायै जामि ह कुर्याद्यत् चिः पूर्वं चिरुपरं तस्मात् सकृत्-सकृत् सम्माटि ॥ ५॥ स सम्मार्टि। अग्ने ब्वाजजिद् वाजं त्वा सहवास वाजजित सम्माजमौति* सरिष्यन्त मिति वा ऽश्रुग्र आह सरिष्यन्निव हि तुहिीं भवत्यथान समृवारस मिति ससृवेव झुच भवति तस्मादाह सहवास मिति ॥ ६॥ श्रुथानुयाजान् यजति। या वा रतन यजेन देवता द्वयति याभ्य ऽरय यजुस्तायुते सर्वा वै तत्ता ऽष्टा भवन्ति तद्यत्तासु सुस्विष्टास्वथैतत्पुयेवानुयुजति तस्मादनुयाजा नाम ॥७॥ श्रुथ युदनुयाजान् युजति। छन्दासि वा ऽअनुया- जाः पशुवो वै देवानां छुन्दासि तथेदं पशवो युक्ता मनुष्येभ्यो वुहन्त्येवं छुन्दासि युक्तानि देवेभ्यो यर्नु वहन्ति तोच छुन्दासि देवान्समुतर्पयवथ छुन्दासि देवाः समतर्पयंस्तदुतस्तत् प्रागभूद्यच्छुन्दासि युक्तानि देवेभ्यो या मुवाचुर्यदेनान्समतौढपन् ॥८॥ अथ युदनुयाजान् युजति । छुन्दासि वा अनु- याजान्छन्दारस्येवैतत्सन्तर्पयति तस्मादनुयाजान्यप्रति +-इतिचा • "सम्माप्मोति'-इति क, ग।

·५8 मतपथब्राध्याम्। (९. वा.) .. वै तस्माद्येन बाहनेन धावुयेत्तुदिमुच्य ब्रूयात् पायुय-* तैनत्सुहितं कुरुतेत्येप ऽउ वाइनस्यापहवः ॥६॥ स वै खुलु वर्हिः प्रथम यजति । तदै कुनिष्ठं छुन्दः सुहायची प्रथमा छन्दसां युज्यते तुदु तुहीर्येणैव यच्छेनी भूत्वा दिवः सोम माइरत्तद्यथायथं मन्यन्ते यत्कुनिष्टं छुन्दः सुहायची प्रथमा छुन्दसां युज्यते ऽथाच यथा- यथु देवाश्छन्दास्यकल्पयन्ननुयाजेप नेत्यापवस्यसमुस- दिति ॥ १० ॥ खुलु बर्हिः प्रथम यजति । श्रयं वै लोको बहिरोपधयो बर्हिरस्मिन्नेवैतुल्लोक ऽश्रोपधौर्दधाति ता ऽद्रमा ऽअस्मुिलोको ऽोपधयः प्रतिष्ठितास्तु दिद सुर्वे जुगदस्यां तेनेयं जुगतौ तज्जगतौं प्रथमा मकुर्वन् ॥११॥ श्रुथ नराशुस द्वितीयं यजति । अन्तरिक्षं वै नरा- शुसः प्रजा वै नुरस्ता इमा अन्तरिक्ष मुनु वावद्युमानाः प्रजाश्चरन्ति यई बुदति शुसतीति वै तुदाहुस्तुस्मा- दन्तरिक्षं नराशुसोऽन्तरिक्ष मु वै विष्टुप्तत् चिष्टुभं द्वितीया मकुर्वन् ॥ १२॥ अथामिरुत्तमः। गायची वा अमिस्तुहायची मुत्तमा मकुर्वन्नेवं यथायथेन स्कृप्तेन छुन्दासि प्रत्यतिठस्तुस्मा- दिद मपापवस्यसम् ॥ १३ ॥ + 'ऽस्मिनोक'-इति च। . । 'पायय-इति च।

·482 (ज्य. मा.) । प्रथमकाण्डम्। देवान् यजेत्येवाध्वर्युराह। देवुन्देव मिति सुर्वेषु होता देवानां वै देवाः सन्ति छुदास्येव पशवो ह्येयां गृहा हि पशुवः प्रतिष्ठो हि गृहाश्छन्दासि वा अनु- याजास्तुस्माद् देवान् यजेत्येवाध्वर्युराह देवन्देव मिति सर्वेष होता ॥ १४॥ वसुवने व्वसुधेयस्येति । देवताया ऽरव व्वपट् क्रियते देवतायै यते न वा ऽअव देवतास्यनुयाजेपु देवम्बदिरिति तु नाग्निर्नेन्द्रो न सोमो देवो नराशस इति नात एकञ्चन यो वा ऽश्रुधामिर्गायत्री सु निदा- नेन ॥१५॥ · श्रुध युद्दसुवुने व्वसुधेयस्येति युजति। अग्निवं ब्वसुवनिरिन्द्रो वसुधेयोऽस्ति वै छन्दसां देवतेन्द्रामी एयैव मु हैतद्देवताया एवं ब्वपट् क्रियते देवताय इयते ॥ १६ ॥ श्रथोत्तम मनुयाज मिष्टा समानीय जुहोति प्रया- जानुयाजा वा ऽरते तद्यथैवादः प्रयाजेषु युजमानाय दिपुन्तं धाव्यं बलुि झारयत्युव ऽयाचं यलिट दारयत्येव मेवैतदनुयाजेपु बलि हारयति ॥ १७॥४॥ ॥ इति पटप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [८.२.] ॥ पाण्याव-नि.

·शतपथमाझयाम्॥ (६. मा.) "ते वा एते उल्मुके"। अनुयाजबाध्यण मेतत् । “प्रथामिं कम्पयति"-इत्यस्मिन् प्रमे धत्सुके दे 'उदूहन्ति', ऊई नयन्ति, अमितः पृथक् कुर्वन्ति, सुलिग्यजमानाः। मातादध्वर्युः, इतरे तदनुज्ञानेन। अथ कस्मान बहव एव मावादुदूहन्ति ? एकेनो- दूहनेनैकस्यैव कर्तुरपेचिनत्वात् । यथा चानुयाजयजने तेषां स्व- व्यापारापेवं यहत्वम्, एव मुदूहनेऽपौति गम्यते। किमर्थ मुदू- हन्ति ?' 'अनुयाजेभ्यः' अनुयाजार्थम् । कोऽनुयाजेषु तयोरुपयोगः ? इति चेत्, 'यातयामा' गतरमः, गतवीर्यः 'एतत् एतस्मिन्ननुयाज- काले अनिर्भवति। 'देवेभ्यः' यस्माद् 'यज्ञ मूढ़वान् भवति', नतध गतवीर्यवादनुयानेय्वनमः स्यात् । श्राभ्यां प्रागुषीनाभ्यां पुनः संसृष्टाभ्याम् अगतवीर्या भविष्यतीत्यभिप्रायः। श्रतएवामिकल्पन- काले उदूहन्नौति गम्यते । अनुयानेभ्यः उल्मुके उत्मार्य देव- यागायाग्निं कल्पयतीति हि तच युज्यते ॥ १॥ "ते पुनरनु"। अनुयाजेभ्य उल्मुके उत्सार्य देवयागेऽनौते पश्चात् 'संस्पायन्ति' मङ्गमयन्ति ॥ २ ॥ "श्रथ समिध मभ्या" । उल्मुकममासेन पुनर्नवीकृतोऽमिः ॥३॥ "ता होता"। ममिधा मामिधेनौस्थानीयया च "एषा ते"- इत्यनयर्चा', "समिध्यते"-इत्येतदादिभ्यां दाभ्या माह । “तदेत- १- पुरस्तात् ३.३.१२ (२१०४.१३ पं.) द्रव्यम् । २- 'उल्मकम् प्रज्वसत् काठम् । यम. को० २.६.३० । ३- 'मुसनम् -इति । 8- 'समयाभ्याम्'-सति छ । ५- वा. सं. २.१५.११ का. श्री. सू. ३५.२ ।

·(य. ग्रा.) । प्रथमकाण्टम्। ५५१ । . दिनि । यस्मादेव मनुमन्त्रणात्मकं कर्म होतः, नावोंः। 'म यज. मानः 'होता न वेद इति मन्येत', तदा 'स्वय मप्यनुमन्त्रयेत' ॥४॥ “अथ सम्मार्टि"। सम्मा! दाभ्या मुच्यते ॥५॥ "म ममार्टि"। 'सस्वान्" समृतवानिति प्राप्ते तकारलोपः ॥६॥ “अथानुयाजान्” ! (न चैष इडाभागः, किंत_न्य एवाय मगौडागः, प्राभित्रं च दूडा च यचाग्नौध श्रादध्यात्') अचानु- याजविधिरुपकान्तः, तस्मात् “अनुयाजान् यजति"-दत्युपमंहरि- यते । 'या वा एतेन'-दूति निर्वचनम् ।। ७॥ "अथ यदनुयाजान्"। -इति अर्थवादसम्बन्धार्थः पुनरूपन्यासः । "छन्दा मौति । यदा छन्दोभिर्देवास्तर्पिताः, अथोत्तरकालं देवेश्छ- न्दामि तर्पितामौतौतिहासः । त मधियज्ञं योजयनि- 'तत्' 'अतः' अनुयाजेभ्यः 'प्राक्' वृत्त मधियजम् । किं तत् ? यच्छन्दो- भिर्देवास्तर्पितास्तस्यैतद्यज्ञे रूपं दर्शितम् । प्रयाजादौ खिष्टशदन्न इत्यर्थः॥८॥ . यस्य द्वितीयावृत्तं देवैश्छन्दर्मा तर्पएम, म यजे दर्शनीयः; तदर्थ मनुयाजा भ्यन्त इति दर्शयवाह- "अथ यदमुथाणाम् यजतीति । १- वा. सं.२.११.२, ३।का. श्री. सू. ३.५.३, । २- परम्जात् ११५(९.०१.) रायम् । ३-- 'साम' सरन्तम् । ए गवाविषयमाझिट, तम्य सः"-रति, "सदास.' प्रात:'-अति. सं. सा.भा.॥ ज-पुस्तकेश्य मधिक पाठः। y-'त मभिधेयं यचंयोजयति इति ट। १- ·. (६. वा.) ૫૫૨ । शतपथब्राह्मणाम् . तेन - . खलु"। उत्तरस्यां कण्डिकायां वहिपो जगतीत्वं, वक्ष्यने अस्यां तु जगत्या अनुयाजेषु प्राथम्यकारण मा- "त" इति । नच मामिधेनौषु 'कनिष्ठम्' अक्षरममया अस्पतम 'छन्दः' 'गायबी' 'प्रथमा . छन्दमा' योपु 'युज्यते । 'नत', 'वीर्पण' 'पच्च्येनो भृला दियः मोम मारिन् । थञ्च 'अयथायथं अयथास्यं स्थानविपर्याम 'मन्यन्ने विदांमः । 'पत्' जगत्यां परि- माणतो ज्येष्ठाया मेव तिष्ठमानाया मन्पासरा 'गायत्री प्रथमा युज्यते', नद् यथायथ' कर्नु मिह 'अनुयानेयु' 'देवाः' जगौं प्रथमाम् 'अकम्पयन् । भा च जगती पहिरित्यभिमायः । किमर्थम् ? "नेत् पापवस्यस ममत्" 'पा' ज्येष्ठापेक्षया कनिष्ठम्, तत् पापक मेव, 'वम्यमम्' प्रमदंतरं, पत् 'नेन् असत्' । तदनु- काराम प्रजास्वपि यत्पापं वित्तपन्धुकर्मादिना, तद् वद्रम' वसतरं, प्रगम्यतर मितरम्मादपापान्माभूदिति ॥१०॥ यदि देवा यथायय मत्राकम्पयन्, एवं ताई जगती प्रथम यष्टय्या, किम् वहिपा ? एतदागय बहिषो जगतीत्वं वहुं पहि:- शब्दप्रयोगे र कारणं व पुनराइ- “म वे सनु"-इति । ' वैलोको यर्मि:' चेयं घहिरास्या देवताचे ध्येते, एपा अयं सोकः । कथम् । परिरद्धो हि मः। एव मपि जगती मध्देनेव युक्रम 'अयं लोको बर्षिः' यष्टुम. किं यदि:-गब्देन ? अन पाह- "ओपधयो पहिरमिवेतनोक श्रोषधीधामोति। पहि-गम्देन जगन्या मपोश्यमामाया मयं गुणो नन्दन त्यभिप्रायः। पयं नोको बरि, यरिय प्रथम मिश्यते ततः कचं यपाय कदामि . .

·. ५५8 । शलपथनाझगाम्। (६प्र. वा.) . देव इत्याह, न• देवं देव मिति, मत्य मेवम् । थथाप्राप्ने वनुवदितव्ये 'देव'-शब्दादीमार्विचन मेतत् प्रातिपदिकनिर्देश- माचपरं द्रष्टव्यम् । किं पुनः कारणं पहिरादिपु बनायेषु देवान् थाह? यस्माच्छन्दोदेवव्या अनुयागाः, 'छन्दांमि''च 'देवानां देवाः', परोचवाच्च देवशब्दः प्रशस्ततरः अतः बन्दो वा गायब्या- दिर्वा 'तसाद देवान् यजेत्येवाध्वर्युराई' 1-दुरयेत मर्थ 'देवानां वे देवाः मन्ति'-इत्यादिना दर्शयति। 'पशवो हि'-इति देव- बोपपत्तिः। पशूनाञ्च सानादेवत्व मसिद्ध मिति 'हा हि पशवः' इत्याह । ग्टहभोगाः पामत एवेति 'ग्रहाः पशवः' । ग्राणा मप्यमिद्धं देवत्व मिति 'प्रतिठों हि ग्रहाः' इत्याह । प्रतितिन्यम्या मिति 'प्रतिष्ठा' शरणम्, गतिरित्यर्थः । यथ यम्य गरणं गतिरत्यन्तोपकारी, म तम्य देव इति प्रसिद्धम् । “तग्माद देवान् यत्याह"-दृत्युपसंहारः ॥ १४ ॥ "वसुवने वसुधेयस्येनि"। अनुयाजेषु सर्वेषु घोताहेति मम्बन्धः । “देवताया एयेति । कण्डिकादयेनास्य पदयस्यान्तरार्थ- व्यास्यागम: तस्योपक्रमः- मर्वचैव यागे 'देवतायै एव' होत्रा १- प्रथमो बहिर्याग, तत्र "देवम्'-ति समामातगदितीयों नामयाग, रतीयस्तु मिश्रियाग, समोभयव 'देव'. हत्यामानः । त. प्रा. ३.५.६१,२.३,मन्वएण्या' । २-पा.मू.८.१.३॥ ३-'मशुमन्त'-अति ट। माम्येतत् पदं ठ-पन्तकादन्यत्र । ५- विशेषयाग्या साधारणप्यारया धेति प्याल्या विध्य मिहाभिप्रेतम् । तविष विशेषयाएयोषकान्ता, परकण्डिकापा ममापयिष्य ; नर मा एमाथासे माधारणयाग्या पामिधाम्यने ।

·५५५ (य. ब्रा.) प्रथमकाण्डम् । . 'वफ्ट क्रियते'। 'देवतायै' एवाध्वर्युणा 'इयते' । एतदुचितम् । 'त्र' तु 'अनुयाजेषु' प्रसिद्धा 'देवता' 'न अस्ति'; बर्हिर्नराग- मयोदेवतात्वेनाममिद्धेः, अग्नेश्च गायत्रौप्रधानवात् । तेन 'वसुवने'- 'वसुधेयस्य'-इतिशब्दाभ्या ममि मिन्द्रचोपादाय, ताभ्यां वहि- रादौनुपलक्ष्य इन्द्राग्यात्मकेन्यो बर्हिरादिभ्यो वषट् करोति होता, अध्वर्युश्च तदात्मवेभ्य एव जुहोतीत्युपसंहारः ॥ १५ ॥ "अथ यद"। 'अनि वसवनिः । वस हविर्लक्षणं वगति भजति, इतरदा यजमानेग्यो ददद्भजतीति 'वसुवनिः' । 'इन्द्रो वसुधेय.' । वसूनि हवौं पि धीयन्तेऽस्मिन्निति 'वसुधेयः', वसूनि वा दधाति ददातीति वा 'वसुधेयः' । "कत्यन्युटो बहलम्"-दति कर्त्तयधि- करणे वा छत्यः। ततः किन्देवतायै वषट क्रियत इत्यभिप्रायः । ननु चाच जगत्यादिभ्यश्छन्दोग्यो पहिरादिशब्दकेन्यो वपट् कर्त्तव्य मिन्द्रान्योः कि मापतितम् ? नैष दोषः । इन्द्रामिभ्यां प्रमिद्ध- देवनारूपप्रतिपत्तये जगत्यादीन्येव लक्षयिष्यन्ते, यथा पईिरा- दिभिः । कथं पुनरिन्द्राग्निभ्यां जगत्यादौगि लक्ष्यन्तेऽसम्बद्धाभ्या मित्यत आह- "अस्ति वै छन्दमा मिति। प्राणेनेन्द्रेणाधिष्ठितया वाचा बदस्थिभिव्यज्यन्त इति 'इन्द्रामौ एव देवता छन्दमाम् । नत्याधिष्ठान्या देवतया मयान्यात्मरूपापनामि अगत्यादौनि सदयितुम् । एव मपि 'वसपने! -इत्यामन्वितान्तम्, 'वसुधे- यस-रति पश्यन्तम् ; ते कथम् 'यहिनुर"-इनिप्रथमानेन -पा.सू. ३.३.११। २- ते. ग्रा. ए. ५ ६.१-३ | ते. सं• २. ६० ८.१५ ।

·। शतपथवाझगम्। (६म. वा.) ०-० बहिरादिना मम्बहोते ? नैष दोषः । “एव मु हैतदिति । ध्रुवं । अप्येते विभकी व्यत्ययेन चतुर्थार्थवृत्ते दर्शयति । तथापि च नैव सामानाधिकरण्येन मम्बन्धः, कथं तहि? पहिर्वत वसवनि वसु- धेयाभ्यां वौषडिति बहिरात्मिका जगती पियत्वाच्यम् । तस्यै एवेन्द्रामिरूपायै वषडित्यर्थः। ननु चात्र याज्याया मुपपद्यताप्यय मर्थः, भेषेत वषट्कार एव नास्ति,- “देवं बर्हिः. वसवने वसुधेयस्य यज"-इनिर, तच कथ मेकवाक्यता स्यात् ? नैष दोषः। तस्यापि हि यास्काचार्य “वसुवननाय च वसुधानाय न" इति तादर्थ्य- चतुर्थ्या एकवाक्यता दर्शिता । अथवा धिनव विभक्तिव्यत्ययादों वायः । हे भगवन् ! 'वसुवने' ऋग्ने ! छन्दमो देवतां! त्वदात्मक बदनुग्टदौत मेतद् ‘देवं-बहि-शब्दकं कन्दः 'वसुधेयस्य' इन्द्रम्य स्वरूप मधिष्ठाय 'वेतु' इति । एव मपि चन्द्राग्निसम्बन्धकौन- मात्रादेव देवतायै वषट् क्रियत इत्यभिप्रायः।- एवं तावदन्तरो- ऽर्थः॥ हे 'वसुवने' अग्ने! वसुधेयस्य प्रास्यस्याचभागम्य 'वेत' देवं पःि। -इति यायोऽर्थः ॥ १६ ॥ . १-पा. सू. ३.१.५। • २- मन्यस्यम्य “येतु' पदम्यार्थेऽयम्। पावापास्तु 'वीताम्'-इत्यस्य "पिनेता कामयेता वा-ति विविधोग्य उE (Fre. ६.४.१..)। "थाञ्येन प्रधाना न्यन्ते, परमामध्यत , एषदाग्यगानुयाना"-ति दिले. सं• ६.२.११.०। ३.- वा.सं. २८.१२ । का• चौ. ए. १८.६.१२॥ निद.८.१.। 'पति मम्मेय'-ति तन तय ।

·(ज्य. २बा.) प्रथमकायम्। ५५० "प्रथोत्तमम्"। "प्रयाजानुयाजा वा एत रनि । प्रापादन पेतः 'मयाजः', अपानादनपेतः 'अनुयाज' इति, "प्राणा वै प्रयाजा अनुयाजाः" इति। प्राणापाननिवृत्तौ ममानयनेन भवितव्य मित्यभिप्रायः ॥ १० ॥ ४॥ [८ २.] ॥ अपाना - श्रीमतोऽवन्तिनाम्य विक्रमादित्यभूपतेः । धर्माधवो हरिस्वामी व्याख्यच्चतपथश्रुतिम्रै इत्याचार्यश्रीहरिस्वामिनः कृतौ शतपथब्राह्मणभाष्ये हविर्यज्ञेषु अष्टमाध्यायस्य द्वितीय ब्राह्मणम् ॥ ॥ इति षष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥ x . १-निर. ८३.७ । "यामेया नै प्रयाजा यामेया व्यनुयात्रा x x ४ छन्दासि वै प्रयाशाश्छन्दांस्यनुयाजा x x ऋतवो वै प्रयागा पशवोऽनुयाजा x x x प्राणा वै प्रयाना व्यपाना यन- याजा चात्मा वै प्रयाजाः प्रभा कानुयाभा x ४ व्यानेया इति तु स्थितिक्तिमात्र मितरत्" इति । २~ "विक्रमाम्य भूपते'-इति, विक्रमस्य क्षितोशितु'-इति च पाठौ। ३- 'याख्यछानपथौ श्रुतिम्' इति च बहुन । 8- काडि १११'-ति क, ग, 'कण्डिकासमा १९५'-इति च । तत्र १मा०२००, २बा.२२ क, ३वा. ४४ क., बा.१००। तदामो सासनया १२१ कण्डिका श्रुता इ पछे प्रपाठकेश मिति।

·પs 1 शतपथनाहागाम्॥ (ना.) अथ सप्तमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् । श्रपि वा अष्टभाध्याये रतीचं बाहापम् । E- ॥ हरिः ॐ॥ स वै खुचौ व्यूहति। अनौपोमयोरुज्जिति मनूजेपं व्वाजस्य मा प्रसवेन मोहामीति जुहं प्राचौं दक्षिणेन पाणिनामौतोमौ त मुपनुदतां योऽस्मान् देष्टि यं च व्वयं द्विप्मो ब्वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामौत्युपभृतं प्रती- चीर सव्येन पाणिना युदि स्वयं युजमानः॥१॥ युधु ऽअध्वर्युः। अनौपोमयोजिति मनूजयत्वयं .युजमानो व्वाजस्यैनं प्रसवेन प्रोहाम्यमीयोमौ त मुप- नुदतां यु मयं युजमानो डेष्टि युश्चैनं दृष्टि व्याजस्यैनं प्रसवेनापोहामीति पौर्णमास्या मनीपोमीयः द्धि पौर्णमासः इविर्भवति ॥२॥ श्रथामावास्यायाम्। इन्द्रायोज्जिति मनूजेचे ·પૂર (य. मा.) । प्रथमकाण्डम् । 1 व्वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामोन्द्रामौ .त मुपनुदत योऽस्मान् दृष्टि यु च ब्वयं विमो ब्वाजस्यैनं प्रसवेना- पोहामीति युदि स्वयं युजमानः ॥ ३॥ या ऽध्वर्युः । इन्द्राग्योरुज्जिति मनूज्जयत्वयं युज मानो ब्वाजस्यैनं प्रसवेन ग्रोहामीन्द्रामौ त मुपनुदतां यु मयं युजमानो देटि युश्चैनं दृष्टि ब्वाजस्यैनं प्रसवे- नापोहामौत्यमावास्याया मैन्द्रामु ह्यामावास्य हवि- (वत्येवं यथादेवतुं व्यूहति तयुदेवं व्यूहति ॥ ४॥ युजमान एव जुह मनु। योऽस्मा अरातीयति स ऽउपभृत मुनु माञ्च मेवैतद् यजमान मुदूहत्यपाञ्चं त मुपोहति योऽस्मा अरातीयत्युत्तव जुह मुन्वाद्य ऽउपभृत मुनु प्राञ्च मेवैतदत्तार मुदूइत्युपाञ्च माद्य मुपोहति ॥५॥ तहा एतत् । समानु ऽएव कर्मन् व्याक्रियते तस्मादु समानादेव पुरुषादत्ता चाद्यश्च जायते ऽद्द हि चतुर्थे पुरुषे तृतीय सुङ्गच्छामह ऽइति विदेवं दीव्यमाना जात्या ऽअसत ऽस्तस्मादु तत् ॥ ६ ॥ अथ जुड़ा परिधौन्सुमनक्ति । युया देवेभ्यो हौपीद यया यज समुतिष्ठिपत्तवैतत् परिधीन् प्रोणाति तस्माज्जुहा परिधौन्समनक्ति ॥ ७ ॥ .

·शतपथमााणम् । (प्र. वा.) - स सुमनक्लि । व्वसुभ्यस्त्वा रुद्वेभ्यस्त्वादित्येभ्यस्त्वेत्येते वै त्रया देवा यहसवो रुट्ठा ऽआदित्या ऽस्तुभ्यस्त्वेत्ये- वैतुदाह ॥८॥ श्रुथ परिधि मभिपद्याश्रावयति। परिधिभ्यो ह्येतदा- श्रावयति यचो वा ऽाधावणं यजेनैवैतत् प्रत्यक्ष परि- धीन प्रौणाति तस्मात् परिधि मभिपद्याश्रावयति ॥ ६ ॥ - सुऽाश्राव्याह । इपिता दैव्या होतार इति दैव्या वा ऽरते होतारो युत्परिधुयोऽमुयो होष्टा दैव्या होतार ऽ[त्येवैतुदाह यदाहेपिता दैव्या होतार ऽद्भुति भद्रवा- च्यायेति स्वयं वा एतस्मै देवा युक्ता भवन्ति युत्साधु व्वुदेयुयुत्साधु कुर्युस्तस्मादाह भद्रवाच्यायेति प्रेषितो मानुपः सूक्तवाकायेति तुदिम मानुप होतार सूक्तवाकाय प्रसौति ॥ १० ॥ अथ प्रस्तर मादत्ते। युजमानो वै प्रस्तरस्तावास्य यज्ञोऽगंस्तुदेवैतद्युजमानः स्वगाकरोति देवलोकं वा ऽअस्य यज्ञोऽगन् देवलोक मेवैतद्युजमान मुपि नयति ॥ ११ ॥ स युदि बृष्टिकामः स्यात्। एतेनैवाददौत सुञ्जानायां द्यावापृथिवी इति यदा वै द्यावाष्टथिवी सचानाते * 'प्रमोति -ति क। 1 'सञ्जानाधे-इनि च।

·(च्य• ३ब्रा.) प्रथमकाण्डम् । . ऽश्रुथ व्वपति तस्मादाह सुनानाथां द्यावापृथिवी इति मित्रावरुणौ त्वा वृष्ट्यावता मिति तद्यो व्वर्पस्येप्टे सु त्वा वृष्ट्यावत्वित्येवैतदाहायं वै ब्वर्पस्येष्टे योऽयं पुवते सोऽय मेक इवैव. पवते सोऽयं पुरुपेऽन्तः प्रविष्टः प्राङ च प्रत्युङ् च ताविमौ प्राणोदानी प्राणोदानौ वै मित्रावरुणौ ता एव व्वर्पस्येष्टे सु त्वा वृध्यावत्त्वित्येवै- तुदाह तु मेतेनैवाददौत यदा ह्येव कदा च वृष्टिः सु मिव* तु मनत्याहुति मेवैतुत्करोत्याहुतिर्भूत्वा देव- लोकुं गच्छादिति ॥१२॥ स वा ऽअग्रं जुह्वा मनुक्ति । मुध्य मुपभृति मूलं ध्रुवाया मुन मिव हि जुहर्मध्य मिवोपमृन्मूल मिष ध्रुवा ॥ १३॥ सोनक्ति। व्यन्तु व्वयोऽक्त रिहाणा ऽहुति ब्वय ऽएवैन मेतद्भुत मस्मान्मनु यलोकादेवलोक मभ्युत्पातयति तु नौचैरिव हरति दयं तद्युस्मान्नौचैरिव हुरेाजमामो वै प्रस्तुरोऽस्या एवैन मेतत् प्रतिष्ठायै नोइन्तीहो ऽएव बुष्टिं नियच्छति ॥ १४ ॥ सु हरति। मरुतां पृपतौर्गच्छति देवलोकुं गच्छेत्येवै- तुदाह यदाह मरुतां पृपतोर्गच्छेति व्वशा पुनिर्भूत्वा । 'शुमिव-इति क, ग । . . 71 ·५६२ । प्रतपयवाझयम् । (प्र. मा.) दिवं गच्छ तुतो नो बुष्टि मावहेतीयं वै व्वशा पृश्नि- यदिद मस्यां मूलि चामूल चान्नाद्यं प्रतिष्ठितं तुनेयं व्वशा पृश्निरियं भूत्वा दिवं गच्छेत्येवैतदाह तुतो नो व्वुष्टि मावहेति व्वृष्टाहा ऽजसः सुभूतं जायते तुस्मा- दाह तुतो नो बृष्टि मावहेति ॥ १५ ॥ अथैकं तुण मुपगृह्णाति । युजमानोवै प्रस्तरः स युत् कृत्सुं प्रस्तर मनुप्रहुरेत् क्षिप्रै ह यजमानोऽमुं लोक मियात्तथो ह युजमानो ज्योग् जीवति यावदेवास्येहु मानुष मायुस्तस्मा एवैतदुपगृह्णाति ॥ १६ ॥ तन्महत्तं धारयित्वानुग्रहरति । तावास्येतर श्रा- मागंस्तुदेवास्यैतगमयत्युथ युन्नानुनहुरेदन्तरियाद्ध युज- मानं लोकात्तुथो ह युजमानं लोकान्नान्तुरेति ॥ १७॥ तं प्राञ्च मनुसमस्यति । प्राची हि देवानां दिगुथो जुदञ्च मुदीची हि मनुष्याणां दिक् त मङ्गुलिभिरेव योयुप्येरन् न काष्ठहरुभिर्वा इतर शुवं व्युपन्ति नेत्तथा करवाम यथेतर: शुव मिति तस्मादङ्गुलिभिरेषु योयुप्युरन् न कार्यदा होता सक्तवाक माहु* ॥१८॥ अथानौदाहानुनहरेति । तावास्येतर ऽआत्मागंस्तु- देवास्यैतुहमयेत्यैवैतुदाह तूष्णी मेवानुमहुत्य चक्षुष्या • 'मा'-इति च।

·५६३ (च. ३ब्रा.) । प्रथमकाण्एम् : ऽअऽसि चक्षुर्मे पाहीत्यात्मान मुपस्पृशति तेनो ऽयुष्यात्मानं नानुमणक्तिौ ॥ १६ ॥ अथाह सुव्वदस्खेति । संवादयैनं देवैरित्य वैतुदाहा- गानमौदित्युगन् खल्वित्येवैतुदाहुागन्नितीतरः मृत्याह श्रावयेति तं वै देवैः श्रावय त मनुवोधयेत्येवैतुदाह श्रीपडिति विदुळ ऽएन मुनु वा ऽरन मभुत्सते- त्येवैतुदाईवु मध्वर्युश्चाग्नौच्च देवलोकं युजमान मुपि- नयतः ॥२०॥ अथाह स्वगा दैव्या होतृभ्य ऽहुति। दैव्या वा ऽरते होतारो युत्परिधुयोऽनयो हि तानेवैतत् स्वगाकरोति तस्मादाह स्वगा दैव्या होतृभ्य इति स्वस्तिर्मानुपेभ्य ऽहुति तदस्मै मानुपाय होचे ऽवला' माशास्ते ॥ २१ ॥ अथ परिधीननुग्रहरति । स मध्यम मेवाग्रे परिधि मनुग्रहरति यु परिधिं पर्यधत्या। अमे देव पणुिभि- गुह्यमानः । तुं तारत मुनुजोयं भराम्येप नेत्त्व"दपचेत- • 'यमे-इत्येव ग। 1 'कृणक्ति ' इति का + 'होटुकला'-इति, 'हाये दकला'-इति धेमो पाठौ दृष्टौ डा.- वेवरेण । पुरस्ताद (१६२ -०.१. ११ ) रायम् । 5 'माशास्त'-इति क। || 'पर्यधस्था'-इति ग। 1 'नेख'-इति ग, हा.-वेवरेण च दृष्ट । 'ने न त्व'-इति च ।

·॥ शतपथब्राहाणम् । (प्र. १मा-1 याता इत्यनुः प्रियं पाथो ऽपौत मितीतरावनु- समस्यति ॥ २२॥ अथ जुहूञ्चोपभृतं च सम्परालाति । अदो हैवाहुति करोति युदनत्याहुतिर्भूत्वा देवलोकं गच्छादिति तस्माज्जुहुञ्चोपभृतञ्च सम्प्रटहाति ॥ २३॥ स वै विश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्फुटल्लाति। यहाऽअनादिष्टं देवतायै हविर्टाते सुर्वा वै तुस्मिन् देवता ऽअपिविन्यो मन्यन्ते न वा एतत् कस्यैचन देवतायै हविजन्नादि- शति यदाज्यं तस्मादिश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्प्रटह्णात्येतदु ब्वैश्वदेव हविर्यन्ते ॥२४॥ सु सम्प्रटलाति। सःसवभागा स्थेपा हुन्त ऽइति सत्सवो ह्येव खुलु पुरिशिष्टो भवति प्रस्तरेष्ठाः परिधु- याश्च देवा हुति प्रस्तरश्च हि परिधुयश्चानुमूहृता भवन्तीमा ब्वाच मभि विश्वे गृणुन्त इत्येतदु व्वैश्वदेव करोत्यासुद्यास्मिन् वर्दिपि मादयध्वर स्वाहा ब्वाडिति तद्यथा ब्वपत हुतु मेव मस्यैतद्भवति ॥ २५॥ स यस्यानसो हविर्यन्ति । अनसस्तस्य धुरि व्यिमु- वन्ति यतो युनजामः ततो विमुच्चामेति यतो ह्येवर - 'समस्यति'-इति क। + 'हो'-इति च डाग-वेवरेण दृष्टः । + 'युनजाम'-इति च।

·(य. ३मा) । प्रथमकाण्डम् । युञ्जन्ति ततो विमुञ्चन्ति युस्यो पाव्ये स्पये तस्य यतो युनजाम तुतो विमुञ्चामेति युतो ह्येव युद्धन्ति तुतो विमुञ्चन्ति ॥ २६ ॥ युजौ ह वा ऽस्तु यजुस्य यत्सुचौ । ते ऽरतात युत् प्रचरति स यं निधाया वद्येद् युथा व्याहन मवाच्छंदेवं तत्ते एतत् स्विष्टकृति विमोचन मागच्छतस्ते तुत्साद- यति तद्दिमुञ्चति ते ऽएतत्पुनः प्रयु तनुयजेषु सोऽनु- याजेश्चरित्त्वैतुहिमोचन मागच्छति ते तुत्सादयतिी तहिमुञ्चति ते ऽएतत् पुनः प्रयुक्त युत् सम्प्रगृह्णाति तद्यां गुति मभियुके तां गतिं गत्वा विमुञ्चते यन्नं वा ऽश्रुनु प्रजास्तुस्मादयं पुरुषो य्युझेऽथ विमुञ्चतेऽथ युयु तद्यां गुति मभियुक्रे तां गतिं गत्वान्ततो विमु- ञ्चते सु सादयति मृताची स्थो धु? पात सुम्ने स्थः सुम्ने मा धत्त मिति साध्यौ स्थः साधी मा धत्त मित्ये- वैतुदाह॥ २७॥१॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [८.३.]n . 'यनिधाया'-इति क, ग, डा-वेवर-दृश्श्च । । 'तत्सादयति'-इति च डा-देवर-दृरः पाठः ।

·५१ हातपयवाहाग्यम् । (09.14.) याता इत्यनुः प्रियं पाथो ऽपीत मितीतरावनु- समस्यति ॥ २२॥ अथ जुहूचोपभृतं च सम्यहाति। अदो हैवाहुति करोति युदनत्याहुतिर्भूत्वा देवलोक गच्छादिति तस्माज्जुहुञ्चोपभृतञ्च सम्प्रटहाति ॥ २३॥ स वै विश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्प्रटह्णाति। यहा ऽशुनादिष्टं देवतायै हविर्यपते सर्वा वैतुस्मिन् देवता ऽअपिविन्यो मन्यन्ते न वा एतत् कुस्यैचन देवतायै इविघ्नादि- शति यदाज्यं तस्मादिश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्फुटलात्येतदु ब्वैश्वदेवः हविर्यते ॥ २४॥ सु सम्प्रगृह्णाति। सश्सवभागा स्थेया रहन्त इति सरसवो ह्येव खलु पुरिशिष्टो भवति प्रस्तरेष्ठाः परिधे- याथ देवा हुति प्रस्तरश्च हि परिधयश्चानुग्रहृता भवन्तौमां ब्वाच मभि विश्वे गृणुन्त इत्येतदु वैश्वदेव करोत्यासुद्यास्मिन् बढिपि मादयध्वः स्वाहा व्याडिति ताथा व्वपत हुतु मेव मस्यैतद्भवति ॥ २५ ॥ स यस्यानसो हविहन्ति । अनसस्तस्य धुरि विमु- श्वन्ति युतो युनुजामा तुतो विमुश्चामेति युती येवर • 'समस्यति'-इति क । + 'होव-इति च डा.-वेवरेश दृष्टः। 'युननाम'-इति च।

·(प्या.) । प्रथमकाण्डम् । ९ युञ्जन्ति ततो विमुञ्चन्ति युस्यो पात्ये स्पये तस्य यतो युनजाम तुतो विमुच्चामेति यतो ह्येव युञ्जन्ति ततो ब्विमुञ्चन्ति ॥ २६॥ युजौ ह वा ऽस्ते यजुस्य यत्सुचौ। ते ऽरतुद्युत युत् प्रचरति स यं निधाया*वद्येद् यथा वाहन मवाळुदेवं तत्ते ऽस्तुत् स्विष्टकृति विमोचन मागच्छतस्ते तुत्साद- यति तहिमुञ्चति तु एतत्पुनः प्रयुझेऽनुगजेषु सोऽनु- या चरित्वैतुहिमोचन मागच्छति ते तुत्सादयति तद्विमुञ्चति ते एतत् पुनः प्रयुक्त युत् सम्पग्रह्णाति तयां गुति मभियुक्रेतां गतिं गत्वा विमुञ्चते यजं वा ऽशुनु प्रजास्तुस्मादयं पुरुषो य्युशेश्य विमुञ्चतेऽय व्युत तद्यां गुति मभियुके तां गतिं गुत्वान्ततो विमु- ञ्चते स सादयति एताची स्थो धुर्ची पात सुम्ने स्थः सुम्ने मा धत्त मिति साध्व्यौ स्थः साधौ मा धत्त मित्ये- वैतुदाह ॥ २७॥१॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [८.३.]॥ . 'यन्निधाया' इति क, ग, डा-देवर-दृयश्च । 1 'तत्मादयति'-इति च डा०-वेवर-दृट पाठ ।

·समयमाझगम्। (प्र. १मा०) "म वै सुधौर यूइति"। "ऊह वित", प्रेरो लच द्रष्टव्यः । अन्योन्यविपरीनं नामयतीत्युपन्यास मधिकर्नु परमस्य प्रेरकता- घनेकगुणश्रुतेस्वन्तादेवः विधी मन्नथ्यौ । "अग्नीषोमयोरिति । लिङ्गक्रमाख्यामाप्त मचानुवादः । 'जुइम पार्टी दक्षिणेन पाणिना' यूहनीत्यनुवर्तते। एष तावदेको विधिः। अपरोऽपि- 'उपस्तं प्रतीचौं भव्येन पाणिना'- इति । 'यदि स्वयं यजमानः' इति, लिङ्गात् प्राप्तस्य यशमानस्थानुवादः। एव मेव 'या अध्वर्यु::- इति, मन्त्रोत्पत्तिपरोऽध्वोरनुवादः । अनुवाद १ मति यदि कालवचन', 'पौर्णमामौ'-गब्दः, यदि वा कमवचनः , प्रयोगे न कथित् कर्मणि विशेषः । एवं यथादेवतं यूहतीत्यर्थवत्वाय विधिः। ततच "अमेरनीपोमयोरिति पौर्णमास्याम, “अमेर्विष्णोरिन्द्रस्यति सावाय्ययाजिनोऽमावास्यार्या प्रयोगः सिद्धः । ननु च या-या यष-यच देवता, तां-तां तब-तचेत्यमिवर्थे अय मव्ययो- भावः समामो यथादेवत मिति, ततश्च प्रयाजादिदेवताभिरपि व्यूहनं प्राप्नोति ? नेष दोषः । प्रधानदेवते अग्नीषोमा विन्द्राग्नी १- 'मुचौ' मुहूपमृतौ । का• श्रौ० ३. ५. १७ सू० एण्यम् । २-खा.या०६०८ धा । ३–'न्यासमान मेवैतत् । यत्रानेकगुणश्रुतेस्तूत्तराधेव'-प्रति ज, म । - वा. सं० २.१५.१ । का•ौ• सू० ३.५.१०। ५-- का. श्री. सू. ३. ५. १६ । मन्त्र मन्त्र - वा. सं. २. १५.२। ६-का. श्री. सू. ३. ५. २९ ॥ 'समुदायवचन-दति ज, झ। -सत्र-तत्रत्यभिप्रायः । यथासादृश्येऽव्ययीभाव' इति ।

·(छ. वा.) । प्रथमकाण्डम्। 1 याजकस्य; एवं शब्देन प्रधानदेवतालक्षण • मिति प्रकार मतिदिशति । ततश्य प्रधानदेवताभिरेव व्यूहनम्, नान्याभिः; अमभिरित्यर्थः ॥ १४ ॥ "यजमान." । प्रसन्ना ॥ ५ ॥ "तदा एतत्" यमात् एतत्' 'ममाने' अभिने, व्यूहन- कर्मणि विलक्षणम् 'प्राक्रियते' अभिव्यज्यते, भोकृत्वं भोग्यत्वञ्च : तस्माद्यज्ञानुकारण मृतेवपि 'समामात्' अभित्रात् पुरुषात "प्रता' भोका च 'श्राधय' भोग्यथ, भर्ता च भार्या र 'जायते' । यथा ममाने कर्मणि जुहपतो, तथैव' मनु च ममानजातीययोर्विवाह एवं नास्ति, कुनो भोकभोग्य- भावः ? पशन्यायेन मनि मापिएो करित. भ म यजानु- कार: स्यात् कि नदि, यजमानेकतानुकारः स्यात् । सत्यम् , एवंयवहारस्य अन्याय्यस्यापि यजमहत्वात् । न मेव शव- शारदर्शयति- "दद हौनि। यस्मात् 'इदं प्रत्यक्षम, विस्त- पणम् 'भासते' अधुनापि 'जात्याः' ममानगातीपाः, 'दीव्यमाना' 1- योरनुशरणस्य-इति न, म । २.- 'मसिदिलते-ति, झ। 'रेय प्यूईत , समिरिबर्ध-इति कम। अग्यानापानाच किंपदोनोदुम्मरमुगदोगा मपि यूटर्म भाति, दमाहामवन्याय पृथदाश्योपतय, एपश्त्यानापमलात् । का चौ.११.१३ गुचं एयम्। पाया तिकिपि योग समानुशारो'-विटा - fan? समारमानोऽप चित् दोषणा) यार-ति !

·|शहपधनादाणाम्। (प्रा.) -1 रममाणाः परितष्टान्तःकरणाः नाकार्यकारिण स्वापरिघूनाः 'भासते'। कथं दीव्यमामा:? 'विदेवम्' दिवेर्व्यवहारार्थस्य अन्योन्य भोकारो भोग्यः मह, भोग्या भोकृभिः मह 'दीयामहे' व्यवहत्य- व्यवहत्य । कथं व्यवहत्य ? व्यवहर्तृणा मभिप्रायेण । व्यवहार दर्शयति- 'इदं' प्रत्यक्ष मेव: विवाहेन वयं मङ्गच्छामहे । 'एतस्मात्' एव पुरुषान्मूलनः उत्पद्य, पुनरेव कुटुम्बारमण ममा- नापत्यारगोष च संयुज्यामह इति भतणं भार्याणां चाभि- प्रायवचनम् । एवं व्यवहार दौप्यमाना आमते । ते क पुनः सङ्गच्छामह इत्याः, कि मनन्तर एव पुरुषे ? नेत्याह- 'चतुर्थ हतीये' । 'वा'-पादोऽत्र लुप्तनिर्दियो द्रष्टव्यः । चतुर्थं वा हतीये घेत्यर्थः । तथा च काण्याना "तीये चतुर्थ वा"-दूति श्रूयते । (बतीये पुरुषे मङ्गच्छामह दति, चतुर्थ 'सङ्गच्छामहः इति च युज्यते ।) चतुर्थे मङ्ग छामछ इति मौराष्ट्राणां व्यवहारः। तीये • सङ्गच्छामह इति दाक्षिणात्यानाम् । ते हि मातुलदुहिन्दथु" 'पिम्वरपुत्रेषु मङ्गच्छन्ते । ते च मूल्तपुरुषागण्यमानास्तृतीया भवन्ति । ततस्माभिङ्गात् एव दीयमाना त्रासत इति । तच्च न जास्याः न जातीयाः, सदृशाः; श्रेयमः कर्मणश्चतुरन्तरस्याभ्यन्तरा इत्यर्थः । ततः किम् ? एतस्मादेव सुगव्यूहनात् कारणात् नया भवतीति शेषः । १-दि. प. १धा• । ५-य सम्यो ठ पुरसके । २- 'योषिता'-रति ज, झ, ट। g- 'मासुम्नदुहितु'-इति ज, झ, ट।

·चदिपोषो। (मि.) मागो, पारा(मि.)गुरु पर। (च्य. ध्रा.) प्रथमकाण्डम् । (एवञ्चानुष्ठिते कथं विवहन मिति समुदये श्रुतितो निर्णयः? स्थाची चाङ्गाराकम्, सुक् च सुवोत्येकम्, पाहवनौयय समित्येकम्, पाइतिश्च स्वाहाकारश्चेत्येकम् , इत्थं चत्वारः । चतुर्थ निवृत्त वतीये च निवृत्ते वयं सङ्गच्छामह इति मिष्टानां भमुदयः । चतुर्थे प्रयाजे समानीय, पञ्चमेऽनुयाले च ममानीय, ततो मिति देशव्यवहत्यनुसारात् । न शास्त्रप्रवृत्तेः । यथा । "मातप्तस्य सुता केचित् पिटखट्रसुतादिकाम् । विवान्ति फनिशे मोच्यापि भपिण्डताम्" इति', "अायाहीन्द्र पधि- भिरौमितेभिर्यज मिमं नो भागधेयं जुपख । यता जहुर्मातुल- स्येव योषा भागस्ते पैलस्वस्त्रियैव जामि वा"-इतिा पानेदे विवहन मेव। "अमपिण्डा छ या मातरमगोचा च या पितः । मा प्रभम्ता विजातीनां दारकर्मणि मैथुने"-दनिर मनोः । मगत्या मूलतः परिमथुनान्यतौत्य विवहेदिति श्रोत विवहनम् । "यो ह वा अग्रिहोघे पणिधुमानि वेद, मिथुनेर-मिथुनेम र प्रजायते"-इनि' परिणयुगानि। रत्वं मिथुनमगत्या परिषयम १- शातासपस्मतिरिति नियसिन्धुश्तष लोक। • पसइगदसचिसापां तु मातुलाद एक न कविश्रुतः। प्रमा- सातस्त्वेन सिम्यसिन्धकार एतापरमामा भूपते- “नमें मुभी अनिता दम्पती (श.स. १.. १.. ५.)"-:ति । मा. मा. दरम्। म.क. १. ५ । मातुनकदादागियधोऽपि तव १५. १०२। - मा. ११.१.१.मि.) यत्रमाव, पो.मि.) वसा, (मि.) शासमोय , म गम् । (मि.) चापि माहाकार। . -:

·पातपथनाक्षणम्। (प्र. खा.) मिनि जात्याः । न चेयं श्रुतिर्विवाहविषया, किन्त्वियासन्तानावध्य- विभागप्रशंमा। यथा जुहपमृतौ चिरकालं मह म्हिते, तथा बतीय- चतुर्थमन्तानावधि सह स्थितिः। ततः किम् ? 'एतस्मात्' एवम्प्र- कारेण सुगन्यहनात् 'तम्' विवहनम् । 'उ'-दति "प्रथायुकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरे"-दूति यास्कभणितेः उकारो विमियहा- यः । एवधाच विनिग्रहार्थः । यथा। मूलात् घडतीव्य सतो विवहनम्, मूलान पठे च पञ्चातौत्य, इत्येवं प्रदर्शनपरम् । खो- मिथुने पुस्मिथुने चेति 'तत्' तथा भवतीति विशेषः) ॥ ६ ॥ "अथ जुहा" । 'ममननि' संस्खेहयति । 'जुहा' सुक्- -पाचेण, अर्थात्तद्गतेनाज्येन । “यया देवेभ्धः" इति। परिधयोऽपि सामयो देवा, तेऽपि देवपात्रेण देवान मईन्ति; यालयिना तु न समय मित्यभिप्रायः । 'होपोत्' इतवानध्वर्युः। 'समतिष्ठिपत्' मंस्यापितवान् ॥ ७॥ "म समनकि"। य एते मन्त्राः । एषा मेकैकेन एकेक मुप- धानक्रमेण यथाक्रम मनति। "एतेभ्यस्वेत्येवैतदाह" इत्यपि प्रत्येकाभिप्रायम्। वसभ्यो देवेभ्योऽर्थाय वा मानन्मि। बधि पार्थिवाग्न्यात्मके हप्ते पार्थिवा वसवस्तृप्यन्ते; वस्वर्थ ला मनमौ- त्यर्थः । एव मुत्तरत्रापि योज्यम् ॥ ८ ॥ १- "सर्ववर्णेषु तुल्यास पत्नीयवक्षतयोनिषु । व्यानुलोम्येन सम्भूतो जात्या ज्ञेयास्त एव ते"-इति म. सं. १०.५। २-निरु०१.२, ४ । ३- बन्धनोचिहान्त हत एष प्रासङ्गिको यन्यो ठ-पुस्तकमात्र दृश्यते । श्री सू. ३.५ २४ नएव्यम् । ५- 'देवत्व' इति । ई-वा. सं. ९. १६. १, २, ३ । ४-का.

·(प्य. ३वा) । प्रथमकाण्डम् ॥ ૫૧ . "अथ परिधिम्" | 'अभिपद्य' अभिगम्य, • इम्तेनालभ्येत्यर्थः। "परिधिभ्यो होति। ननु सूत्रवाकप्रैषायैतदानावयति, नहारेण व सूतवाकदेवताभ्यः प्रस्तराय वा, परिधौनां कि भापतितम् । मत्य मेतत् । तदेवत्वाद्यवाहाः परिधयः, तेन प्रमियज्ञोपकरणे- नाश्रावणेन परार्थनारोप्यालभ्य क्रियमाणेन लेगतो यजभाजः कृता भवन्तीत्युपकारमावलक्षणार्था तादर्थ्य चतुर्थों प्रथुक्रा। प्रत्यक्ष मयभिचारि यज्ञरूप माथावणम्, तेन ‘एतत् प्रत्यक्षम्' यो यज्ञः ; जुलत होमेम्वपि यज्ञेष्वपि भवतीति तन तथा प्रत्यवः । जुकानने यज्ञः ॥८॥ "म श्रापाव्याह" "देव्या वा एते होतारो यत्परिधयः" इति प्रतिज्ञा । “अनयो हौति हेतुवचनम्। 'इटाः'-इति । इपितव्याः इच्छया स्थानम् अधीष्टाः, सान्त्यिता इत्यर्थः ॥ १ ॥ "अथ प्रस्तरम"। 'खगा' प्रत्यय मेनत्, स्वस्थानगामिवचनम् ; स्वस्थानगामिमं करोतीत्यर्थः । 'गन्' अगमम्, गत इत्यर्थः । •"अपिमयति' मनयति॥ ११॥ "म यदि रष्टिकामः"। काम्यतया मन्त्रं विधाय, नियतयापि . का नौ सू०३ ६.१। २- प्यास्यात मधोया' इति । "पिता दैया होता। भगवायाय प्रेषित मानुषा सूतवाकाय मा पूरि"-इति तदाश्रावधानहरपायो मन्त्र का यौ. १ ६.१ । समा साधीनम्"-नि ते• सं० सा• मा• १. 8. 98 ५। ५.- "सभामाशा मिति प्रक्षरादानम्"-रति का पौ. सू. ३. ६.३ । यस्य च मन्स वा. स. यामाल (२ ११.४.)। 8- ·२०२ शतपयवाहाणम् । (04. मा.) B त मेव विधत्ते- "त मेतेनेवाददौतेति । “यदा घेवेति । सर्वदेव दृष्टिः सुखम् । ततश्च सर्व एव दृष्टिकाम इत्यभिप्रायः। ततश्च स्वर्गादिकामेनाप्यविरुद्धत्वाम् प्रयोलव्य एवैषः । “साहुति मेवैत- दिति। अञ्चनेनायं होमयोग्यो भवतीत्यभिप्रायः ॥१२॥ "म वा अपम्"। 'अग्रम्' अय मिव जुहामा धुपमतं हिवाहवनौयं यावद्याति । 'मध्यम्' मध्य मिवोपमत; भापि हिं येदेयजतिम्यानं यावदुस्लामति । 'मूलम्' मूल मिव ध्रुवा; न हि मा चलति कचित् ॥ १३ ॥ "मोऽनक्रि" । 'व्यन्तु' खादन्तु इमं प्रस्तरं देवाः, येभ्यो होम्यने । कीदृशम् ? 'वय.' पधिभुतं गतं सत् तेनाइवनौयं घुस्नोकं वा इत्येव मन्नार्थ "वय एवनम्" इति दर्शयति ॥ १४ ॥ "म हरति"। "यं भलेनि। यथा 'यं' प्रथिवी मूडमूला अनमस्पृष्टा 'पृश्निः, तद्योगाच 'वा' वाला काम्या एवं ल मपि दर्भमयत्वाम्मलिनान्तेनोपेतः, एतेन वा मुलेन; ततय य मित्र भूत्वा'-रत्येत मर्थ मनेनाह । 'यादा ऊर्गमः', 'सभूतं भूतान' माद्धिः 'जायते' इति वृध्यावाइनप्रयोजनम् ॥ १५॥ "प्रथै क णम्"। यदेकं २ मपरमाति, तदा कियमाणः . १- "वयं तम्, उपति मध्यम, मूल मितरम्याम्" इति का सौ. २.१.५,६०रुषाणि । २-वा० सं० २.१६.५॥ १- का• औ• सू. ३.६.८। तमनामा- वा. सं. २, १५.२ -येता मानि ·(य. ब्रा.) । प्रथमकाण्डम् । ५७३ 'यजमानः', 'ज्योक्' चिरं 'जीवति' । एवं तावत् कृत्यानुप्रहरण- छतदोषपरिधाराथापग्रहातीत्युक्रम् ; अधुना तु अन्यकृतोऽप्यायुषः यो तेनापग्रहणेन रचत इत्याह- “यावदेवेति । 'उ'-शब्दश्चार्थे । 'थावत्' च रह' लोके 'अस्य' 'मानुषम्' पूर्व कर्मोपात्तम् 'आयु' 'ती -एव एतदपटशाति' इति । एव'-गम्दः समुचये ॥१६॥ “तमुहर्तम्" । प्रसन्ना ॥ १०॥ "तं प्राय मनु"। " प्रकृतं प्रस्तरं 'प्राचं' प्रागयं सूझवाके उपाये 'अनु' पश्चात् 'ममस्यति' समय मेव प्रतिपति। "त मङ्गुलिभिरेव योयुष्येरन्"। "युप रुप सुप विमोहने"। पुनः- पुगम्तं मूर्खयेयुः, 'न काठे'; हस्तेनोपक्षिपेयुरित्यर्थः । किं कारणम् ? "दारूभिर्वा इतरं मानुषं व वि पन्ति" | "पाप पषी गती" नयनेऽध द्रष्टव्यः। विस्तारयन्ति, सुगन्धित्वायत्यर्थः । तदुपचाराचास्य यजियस्य विलक्षणेनोपचारेण भवितव्य मिति । "नेत्तयेति । 'नेत्' इति परिभये । नत्तयेत्याच ॥१८॥ "प्रथानौदाह" । प्रमत्रा १८॥ १- 'उहो पचास् समग्र मेव प्रक्षिपति-इति ट। २ - 'युपु र नुपु विमारने-ति दि. १. १२८-९९५ धा । - 'सुदग्धत्वाये चर्य-इति न, झ, ट। १- प..धा । "बौदाहानुपाति"-रति प का• यो सू. ३.६.१५ । अध्वर्यु प्रति । तत्रानुपरमं यजमानमागवत्रिदुमयं वाकाले भाति । पशुपहरबानमारमामोपरपमं वयं पति का.श्री. २.१.१५ • हरयम् । तत्र पहुभ्या इति मन्यो विनियन्यते। स f• संहितामा मामातः (२.९०.)। 8 - ·५७B 1शतमधनादम्। (प्र.मा.) “अथाह" । 'संक्दस्खेत्यादौनों व्याहतौना वा हास्ताव दर्थः।- अग्नीदध्वयं प्रेग्थति- 'संवदख' वं मया सह युवाक प्रेषार्थ मिति। त मध्वर्युः पृच्छति- 'अंगानग्रौत्' हे अनौत् ! कि मगमत्प्रस्तरारौरी यजमानः स्वर्ग लोकम् ? कि दग्धः प्रस्तर इत्यर्थः। अनौतु 'प्रगन्' इति प्रतिवचनं ददाति। गतो यजमानः, 'दग्धः मस्तर इत्यर्थः। श्रध्वर्युस्वाइ- यद्येवम्, ततः शंयुवाकपरिधि- प्रहरणयोः कालो वर्तते, ततश्च 'श्रावय' होतारम्, आकर्षयेत्यर्थः । श्रमोच्चाह - 'श्रौषट्' श्टणोत्येवाय मवहितः, ब्रूहि त्वं यद्विवक्षित मिति । "खगा दैया होटभ्यः" इति संयुवाकप्रैषः । हे होतः ! गंयोर्हिस्पत्यस्य एघेरापम् ब्रूहि । 'खगा' स्वस्थानगामिनं बां' 'देव्या' देवेन्यो 'होभ्यः' परिधिारौरेभ्योऽत्र इयन्ताम्. परिधय इत्यर्थः; 'मानुषेभ्यः' तु छोभ्यः 'स्वस्तिः' अविनाशोऽस्वित्येवं रूपं वाक्यं 'बहि' इति । १- "संवदखागानोदयन्द्रावय श्रौषट् -इत्येता याहतयः का• श्री. ३.६.१६ सूत्रे स्मृताः। - 'शम्युवाक'-इति है । एक मिद सईव ; मुहितकात्यायनभाय्येऽपि । ३- उत्तररयां कण्डिकायां दय्य्यः। "सगा या छोटभ्यः पतिर्मानुभ्यः शंयोर्वृद्धि"-इति का. श्री. ३.६.१६ सूत्रेऽपि संमतः । युवाक- मन्चस्तु ते. मा. ३. ५. १९, २. था. ३. १. १ च व्याघ्रातः | तविधिमामय प्यारयामञ्च ने० सं० २.१.१० संश्रुता । - मैतत् पदम् ठ-पुस्तके । 'सम्मानगामिभ्यः' इति । ५- 'यरिनाशोत्यच्यपहापं वाय-ति ठ । . g-- ·(प्य० ३वा.) प्रथमकाण्डम् । ৩৪ श्रुनिस्त साङ्केतिक गूढतर मर्थ व्याचष्टे । तत्र च यथैव पहरणसम्बन्धमूनावाकप्रेयसम्बद्ध माश्रावणम, अनुषङ्गतः परिपौना मुपकारक मित्युक्तम् ; तथेहापि परिधिप्रहरणसम्बन्ध युवाकप्रेष- मम्बद्धा व्याईतयः, अनुषगात् प्रस्तरवृत्तान्तं प्रकाशयन्तीति दर्श- यति । "संवादयैनं देवैरिति । प्रिय मिवातिथि मागते. देवैः सम्भापयेत्यर्थः। णिची लोप मच दर्शयति । "अगाननौदिति । गमनद्र ढिम्ने । त मेवाग्नौधं पृच्छति- कि गतोऽयं यजमानो येन सवायते ' न गत दनौनरेणोकेऽध्वर्युराह- न मेव ताई मदचनेन श्रावयेत मिति। अमौत्त्वाइ- "श्रौषडिति। "विदुर्वा एन मिति जानन्येवैनं देवाः; उपकारित्वादनाख्यात मपौत्यर्थः । "अनु वा एन मभुत्मतेति" । पूर्व मेवायं बुद्धो देवैरित्यय वर औषडित्य - स्यार्थः ॥ ९ ॥ "अथाह स्वगा" । "तदसी मानुषाय" इति। प्रयोगे बहूनां मानुषाण होहणा ममावादेकवचनस्याने एवैतद्दहुवचन मिति दर्शयति ॥ २१ ॥ . "श्रथ परिधौन्” । प्रमन्ना ॥ ११ ॥ "अथ जुहम्"। 'मम्मटसाति' मङ्गते उम्साति मस्त्रवहोमाय, श्राज्यशेषस्य स्त्रगाकाराय । कुन एतत् ? मन्त्रवर्णाद, वाक्य- शेपाच । "बाहुति वेति । एतेन 'मस्तर मनुममस्यनि', 'परिधी- १-'रूटतर-लिज, झट। २- 'भारत' इति । ३- इ दौमन्त्री-दा.स.२१७१,२। तब, यं परिधि मिया- येन प्रथमम्, प्यमे प्रिय मित्यन्तन युपदितरौ ।. का. श्री. ३.६.१७ सूरयम्। "- 'ससमामा'-इति मक्य- वा०९.२ १८१।

·शतपथब्राक्षणम् । (प्र. (मा.) मनुप्रहरति' इत्येते अपि होमचोदने एव वनथ्यो “श्रदो देवा- तिम्" इति परिधिसंस्कारागवां निवर्तयति। एवं नाशकते।- "यदै विरन्युकं यदभिधारितं तजुष्टं तन्मेव्यम्"-रतिवचनाद हविरभिधारणीयम, अनन्तर मेव च हुताः परिधा; तेऽभिधा रिताः पाहुतिर्भवति । अतस्तेषा माहुतिलायते चुचौ सम्प्रटोते, न पृथगेव संबवहोमः कर्मति ननिराकरोति । अत एव परिचय आहुतिरता येते श्राज्येन कोडवेनाफामास्मान्न तेण माहुति- वाय भूषौ सम्पग्रहोते ; किं ताई ? 'प्राइतिर्भूत्वा रद मेवान्य 'देवलोक' गच्छेदित्येश्मथै -'मम्प्रदधाति' । यथैव प्रम्तरपरिधीनां खगाकारो झुनः , एव माज्यशेषस्यापि विलमम्येत्यभिप्रायः ॥२३॥ "म वै विश्वेभ्यः" । 'अपिलिन्यः' भागिन्यः; अच वय मपी मन्यन्ते ॥ २४॥ "म मम्प्रन्टपाति" | "मंसबो वेनि । यदा य: 'परिशिष्टः मंसवः', नदा नद्धाम: मंबवभागा एव भवन्तीत्यभिप्रायः ! "प्रस्तरथ सौति । प्रमारे परिधिषु च तेषु तदिन्धनोऽगिः गरीरं येषां ने, 'प्रस्तरेटाः परिधेयाय भवस्येवेत्यभिप्रायः॥ १५ ॥ "म यस्यानमः" । 'विगुधान्ति' जुइपमतो । थतो धुगजामेति व्याग्यातम् ॥२६॥ । . .- ५-१८, २२ काग श्ये । का• पौ• २.१.१२.१७, 10 भूत्राणि । भिधायिन-इति । - 'थाप्रति कृत्वा-इति। B- परियोमा ममादिमायाम मुहम्-ति । ५- मनामत या• मं... १८.२ का मौ...गु.रयम्।

·(व्या हवा.) । प्रथमकाण्डम् । . "युगौ ह वा एते"। विमोचनार्थवादोऽयम् । तत्र च “यज्ञं वा धनु प्रभाः"- इत्यधिभूतं वक्ष्यते, तदुपक्रमार्थ 'युनो' यौक- व्यावस्यौ 'एते यज्ञस्य यत् सुचौ'- 'इत्याह । “म यं निधायाव- घेदिति । प्रसङ्गेनार्थप्राप्तं चरकश्रुतिप्राप्तं च निधायावदानं प्रति- षेधनि । 'वाहन' वाध्यति तदेभिरिति वाहन मचादि, यथा तत् 'वार्छत्' अधःपतेत्। वाद्यमानम्, ‘एवं' निधानं सुचौः प्राविमोकादधश्चलनम्, 'तत्' यज्ञस्य स्यादित्यर्थः । “त एतत् खिष्टकतौति । ये चरतां युक्त, 'ते' 'खिष्टकृति' प्रतीते इति शेषः । 'वि' अपरिसमाप्तोऽर्थः । विमुच्यतेऽस्मिन्निति 'विमोचनं' स्थानम, तत् 'आगच्छतः' । 'ते' 'तत्' तच 'मादयति' अध्वर्युः, 'तत्' तच 'विमुञ्चति'। विश्रामार्थम् ‘पुनः' च 'अनुयाजेषु' प्रयुक्तषु तदन्ते च विश्रामार्थ मेव पुनः 'विमुञ्चति'। 'पुनः' च 'सम्पग्रसाति' 'मयो ; तदन्ते च कृतार्थः सन् 'गति' गतम् 'अभियुद्धे करोति। मन्त्रेण देशनियमेन च गम्यत इति 'गतिः' अध्वा गन्तव्यः । 'यो गति' य मध्वानम् 'अभि'गन्तुं 'युत, 'तां गति' त मध्वानं 'गवा' 'विमुञ्चते'। “यज्ञ वा अनुप्रजाः" इत्यधियाज्ञिकयो- योगविमोकयोरधिभूतवचनम् । 'माधौ-दति 'मुन्ने- व्याख्यानम्, 'माधौ'-इति च 'सुन्ने'-इत्यस्य । 'मुम्न' मुखम, तच्च । माश्चित्यभिप्रायः ॥ २० ॥ १ ॥ [८. ३.] ॥ १- ५६५ ए. १. पं. इहैव ध १६ पं. प्रयव्यम् । २- 'बध कथ्यते'-इति । ३-निर० १.१.५। श्री. • सू०३.६. रामचस्त-वा. सं. २. १८.१। 73 8-का- ·|शतमथवाझणम् (प्र.मा.) इत्याचार्यक्षरिवामिनः हतौ शतपथभाष्ये अष्टमस्य हतौयं ब्राह्मणम् ॥ नागस्वामिसतोऽवन्यां पारामों वमन् हरिः । श्रुत्यर्थ दर्शयामाम प्रक्रितः पौकरीयकः ॥ श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमार्फस्य भूपतेः धर्माध्यक्षो परिखामी व्याख्यछातपौँ श्रुतिम् ॥ इति श्रीमदाचार्य हरिस्वामिनः कृतौ शतपयभाय्ये अष्टमोऽधायः समाप्तः ॥८॥ १-५०१.२,३ टोपयो हरये: एक मिनरचापि च ।

·५०६ (य. मा.) । प्रथमकाण्डम्। [अथ नवमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम] . स यवाह। इपिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुपः सूक्तवाकायेति यदुतो होतान्वाह सूक्तव* तदाह युजमानायुवैतदाशुिप माशास्ते सहा ऽएतदुपुरिष्टाद्यन्जुस्याशुिप माशास्ते इयं तद्युस्मादुपु- रिटाद्यजुस्याशिप माशास्ते॥१॥ यन्तं वा एषु जनयति। यो युजत ऽरतेन युक्ता कत्वुिजस्तन्ते तुं जनुयन्त्यथाशिष माशास्ते ता मस्मै यनु आशिप सुन्नमयति या माशुिप माशास्ते यो माजीजनतेति तस्माहा उपुरिष्टाद्यन्जुस्याशिप • माशास्ते॥२॥ देवान्वा एषु प्रौणाति। यो युजत ऽरतेन यजेन- ऽभिरिव त्वाजुभिरिव त्वदाहुतिभिरिव त्वत्स देवान् प्रीत्वा तेपपित्वी भवति तेष्वपित्वी भूत्वाथाशुिपं माशास्ते ता मम्मै देवा आशिष सुन्नमयन्ति या . 'सूल इव'-इति च । 'सूक्तानि'-इति भा० सम्मत इति डा०-वेवर' । + "ह्याका'-इत्यपि दृष्टो डा•-वेदरेय ।

·५०० 'शतपथब्राझणम्। (प्र.मा.) इत्याचार्यहरिवामिनः कतौ शतपथभाव्ये अष्टमस्य बतीयं ब्राह्मणम् ।। मागस्वामिसतोऽवन्या पाराशर्यो वमन् धरिः। श्रुत्यर्थं दर्शयामास शक्तितः पौष्करीयकः ॥ श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमार्कस्य भूपतेः धर्माध्यक्षो इरिखामी व्याख्यच्छातपथों श्रुतिम् । इति श्रीमदापार्यहरिस्वामिनः एतौ शतपथभाथ्ये अष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥5॥ १-५०१.२,३ टीप्यन्यौहरये : एप मिहोत्तरवापि सांस।

·५७ . (६२. मा.) प्रथमकाण्डम्। [अथ नवमाध्याये प्रथमं ब्राहाणम् ] स यचाह । इपिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकायेति यदुतो होतान्वाह सूक्तव तुदाह युजमानायुवैतुदाशिष माशास्ते तडा ऽरतुदुपुरिष्टाद्यजुस्याशुिष माशास्ते इयं तद्युस्मादुपु- रिष्टाद्यजुस्याशुिप माशास्ते॥१॥ यन्नं वा एषु जनयति। यो युजत एतेन चुक्ता त्वुिजस्तन्ते तु अनुयन्त्यथाशिप माशास्ते ता मस्मै यच ऽआशिप: सुन्नमयति या माशिप माशास्ते यो माजौजनतेति तस्माडा ऽउपुरिष्टाद्यजुस्याशिप माशास्ते ॥२॥ देवान्वा ऽरय प्रौणाति। यो युजत एतेन यजुन- भिरिव त्वयुजुभिरिव त्वदाहुतिभिरिव त्वत्सु देवान् प्रौत्वा तेवपित्वी भवति तेवपित्वी भूत्वाथाशिएं माशास्ते ता मस्मै देवा आशिषः सन्नमयन्ति या . . 'सूक्त इव'-इति च । 'सूक्तानि-रति भा० सम्मत इति डा०-वेवरः । + 'ह्यता-इत्यपि दृयो डा.-वेवरेण ।

·1 ५८. । पासपथनाममाम्। (प्र. २बा.) माशिष माशास्ते यो नोऽप्रैपौदिति तुस्माहा उपु- रिटाद्यजुस्यापि माशास्ते ॥३॥ अथ प्रतिपद्यते । इदं द्यावापृथिवी भट्ठ मभूदिति भद्र ह्यभूद् यो यजुस्य सस्था मुगन्ना सूतवाक मुतु नमोवाक मित्युभयं वा ऽस्तुद्यञ्ज ऽरव -युत् सूतवाकुश्च नमोवाकचारात्स्म यज्ञ मुविदाम यज्ञ मित्येवैतदाहाने त्व, सूक्तवागस्युपश्रुती दिवस्पृथि- व्यो रित्यग्नि मेवैतदाह व सूक्तवागस्युपशृणवत्यो- रनयो_वाप्रथिव्योरित्योमन्वतो तेऽस्मिन् यच्चे यज- मान द्यावाप्रथिवी स्ता मित्युन्नवत्यौ तेऽस्मिन् यन्जे यजमान द्यावापृथिवी स्ता मित्येवैतदाह ॥ ४ ॥ शुङ्गवो जौवुदानू ऽहति। शुगवी ते जीवदान स्ता मित्येवैतुदाहावस्तू ऽअमवेदे ऽहुति माह कुस्माञ्चन पुत्रासौम्मों त इटुं पुष्टं कुश्चन मुविदतेत्येवेतदाह ॥५॥ उफुगव्यूतौ ऽअभयं कृताविति । उफुगव्यूती तऽभये स्ता मित्येवैतदाह वृष्टिद्यावा रीत्यापेति व्वृष्टिमत्यौ से स्ता मित्येवैतदाह ॥६॥ • "दिवधियो' इत्यपि दृशो डा. वेबर छ । + ण्वन्त्यो'-ति के । t'पाइयो -तिपर-इति च दृयो हा.-देवरेण । 'नाई'-त्यपि डा०-वेपर-दए । || 'कम्माचन-दति ।

·(६१वा.) । प्रथमकाण्डम्। १९९ शम्भुवौ मयोभुवाविति। शम्भुवौ .ते मयोभुवौ स्ता मित्येवैतुदाहोर्जस्वती च पुयस्वती चेति रस- वत्यौ त ऽउपजीवनौये स्ता मित्येवैतुदाह ॥ ७ ॥ सूपचरणा च स्वधिचरण चेति। सूपचरणा ह तेसायुस्तु या मधुस्तादुपचरसि स्वधिचरणो त ऽद्यु मस्तु या मुपुरिष्टादधिचरसीत्येवैतुदाह तुयोराविदीति तुयोरनुमुन्यमानयोरित्येवैतदाह ॥८॥ अगिरिदु हविः। अजुपतावोधत मुहो ज्यायो- ऽसतुति तुदाग्नेय माज्यभाग माह सोम इदुर हविर- जुषतावौधत महो ज्यायोऽस्तुति तुत्सौम्य माज्यभाग माहामिरिष्ट हविरजुपतावौधत मुहो ज्यायोऽसतुति तद्यु एषु ऽउभयुबाच्युत आग्नेयुः पुरोडाशो भवति तु माह॥६॥ श्रुथ यथादेवतम् । देवा ऽाज्यपा श्राज्य मजयन्ता- वौधन्त मुहो ज्यायोऽक्रति तुत्मयाजानुयाजानाह प्रयाजानुयाजा वै देवा ऽाज्यया ऽअग्निहोत्रणेदुः . हविरजुपतावौधत मुहो ज्यायोऽकतेति तुदमिट होणाजुपतेत्येवं या द्रष्टा देवता भवन्ति ताः सुम्पश्यत्यसौ हविरजुपतासौ हविरजुपतेति तद्यजुस्यैवै- तत्समृद्धि माशास्ते यडि देवा हविर्जुषन्ते तेन हि .

·५८२ ॥ शतपथमाझगम्। (प्र. रंबा.) महज्जयति तस्मादाहाजुपतेत्युवीधतेति य? देवा हवि|पुयन्ते तदुपि गिरिमाचं कुर्वते तस्मादाहा- वौधतेति ॥ १० ॥ महो ज्यायोऽक्रतेति। यज्ञो वै देवानी मुहस्तु ह्येतज्ज्यायास मिव कुर्वते* तुस्मादाह महो ज्यायो- ऽक्रतेति ॥११॥ अस्या मृधेड्डोवायां देवङ्गमाया मिति । अस्याः रामोतु होत्रायां देवाङ्गमाया मित्येवैतुदाहाशास्तेऽयं घुजमानोऽसाविति नाम गृह्णाति तुदेनं प्रत्यक्ष माशुिपा सम्पादयति ॥ १२ ॥ दीर्घायुत्व माशास्त इति । सा यामुनोत्तरा देव- यज्या तुदिहु प्रत्यक्षं दीर्घायुत्वम्। ॥ १३ ॥ सुप्रजात्व माशास्त ऽइति। तादमुच भूयो हवि- प्रकरणं तुदिह प्रत्यक्ष सुप्रजास्त्वं प्रशासन सु कुर्याधु ऽएवं कुर्यादुत्तरां देवयज्या माशास्त ऽहुति त्वेवु यात्तुदेव जीवातुं तन्प्रजा तुत् पशून् ॥ १४ ॥ भूयो हविष्करण माशास्त ऽहुति । तदेव तुत्सजान- वनस्या माशास्त ऽहुति प्राणा वै सजाताः माणैर्हि सह जायते तत् प्राणानाशास्ते ॥ १५ ॥ 'कुर्वते'-इतिच! + दौर्धायुवति च।

·(मा.) । प्रथमकाण्डम्। ३ दिव्यं धामाशास्त इति। देवलोके मेष्यसदिति वै यजने यो युजते तुद्देवलोक एवैन मेतदपित्विन करोति युदनेन इविपाशास्ते तुदश्यात्तुदृध्यादिति युदनेन हविपाशास्ते तुदस्मै सुर्व सुम्यता मित्येवै तदाह ॥१६॥ ता वा एताः । पुञ्चाशिषः करोति तिस हुडाया ता ऽअष्टावष्टाक्षरा वै गायची वीर्यं गायत्री ब्वौर्य मेवैतुदाशुिपोऽभिसम्पादयति ॥ १७ ॥ नातो भूयसौः कुर्यात् । श्रुतिरिक्त५ ह कुर्याद् यदुतो भूयसीः कुर्याद् य? यज्ञस्यातिरिक्तं द्विपुन्त हास्य तद् भ्रातृव्य मभ्युतिरिच्यते तस्मान्नातो भूयसीः कुर्यात् ॥ १८॥ अपौदै कुनीयसीः सप्ता। तदस्मै देवा रासन्ता मिति तदस्मै देवा ऽअनुमन्यन्ता मित्येवैतदाह तुदग्नि- देवी देवेभ्यो ब्वनुतां व्वयु ममे पुरि मानुपा हुति तुदमियोदेवेभ्यो ब्वनुतां व्वयु ममेरुध्यस्मा रतुद्दन- वामहा इत्येवैतुदाह ॥१६॥ इष्टश्च वित्तञ्चेति । ऐषिपुरिव था एतुद्यशं तु मविदस्तस्मादाहेष्टुञ्च वित्तञ्चुत्युभे चैनं द्यावापृथिवी . 'इएता-इति । + 'सप्त'-इति ।

·। शतपथबाझगम् (७७. द्रा०) ऽश्रुहसस्पाता. मित्युभे चैनं द्यावापृथिवी ऽअात्तेर्गो- पायता मित्येवैतदाह ॥२०॥ तदु हैक ऽचाहुः । उभे च मेति तथा होताशिप ऽत्रात्मानं नान्तरेतीति तुदु तथा नयाद युज- • मानस्य वै यन्नु ऽत्राशीः किन्न तर्विजां यां वै काश्च यजु ऽत्विज ऽश्राशुप माशासते युजमानस्यैव सा नु ६ सु ऽरतां क्वचुनाशुिपं प्रतिष्ठापयति यु ऽहोभे च मेति तस्मादु ब्रूयादुर्भ चैन मित्येव ॥ २१ ॥ इह गुतिळमस्येति । तद्युदेव यजुस्य साधु तदेवा- स्मिन्बेतुद्दधाति तस्मादाहेह गतिर्वामस्येति ॥ २२ ॥ इदं च नमो देवेभ्य इति । तुद्यन्जुस्यैवैतत् सरस्था गत्वा नुमो देवेभ्यः करोति तस्मादाहेदुञ्च नुमा देवेभ्य ऽदति ॥ २३ ॥ श्रुध शंयोराहाँ । शंयुही वै वाईस्पत्योऽञ्जसा यन्जुस्य सस्था विद्याष्चकार सु देवलोक मुपौयाय तत्तदन्त- हित मिव मनुष्येभ्य ऽत्रास ॥ २४ ॥ तदा ऽपटपौणा मुनुश्रुत मास! शंयुई वै वाई- स्पत्योजसा यन्नुस्य सश्स्थां विदाञ्चकार स देवलोक मुपीयायेति ते तुा मेव यजस्य सस्था मुपायन् • 'सि-तिची + 'वीरा-पर । 'म्युई-ति । पुस्तक लेव मेवोतरनापि सच ।

·(६५. १वा.) प्रधमकाण्डम् ॥ ५८५ या शंयुर्वाईस्यत्योऽवेद्यच्छंयोब्रुवस्ताम्वेवैपु रतुद्यजुस्य सश्स्था मुपैति या शंयुर्बाहेस्पत्योऽवेद् युच्छयोराह तुस्मा? शंयोराह॥ २५॥ स प्रतिपद्यते। तुच्छयोराणीमह ऽहुति तु यजुस्य सस्था मारणीमहे या शंयुर्बार्हस्पत्योऽवेदि- त्येवैतदाह ॥ २६ ॥ गातुं यजाय गातु यजुपतय ऽहुति। गातु ह्येष यजायेच्छति गातुं यजुपतये यो यजुस्य सरस्थां दैवी स्वस्तुिरस्तु नः स्वस्तिर्मानुपेभ्य इति स्वस्ति नो देवचास्तु स्वस्तुि मनुष्यवेत्येवैतुदाहोई जिगातु भेषज मित्यूई नोऽयं यजो देवलोकुं जयत्वित्येवैतदाह ॥२७॥ शुन्नो ऽअस्तु दिपुदे शं चतुप्यद इति। एतावद्दा इदः सर्वं यावद् दिपाञ्चैव चतुष्याञ्च तुस्मा एवैतद्य- जुस्य सस्थां गत्वा शं करोति तस्मादाह शुन्नो ऽअस्तु दिपदे शं चतुप्पद इति* ॥ २८॥ अथानयेत्युपस्पृशति । अमानुप ऽदय वा एतद्' भवति यदाविज्ये मुहत ऽइयं वै पृथिवी प्रतिष्ठा • 'ति'--इनि म, इति-इति ध। 74 ·५६ शतपथनाझयम्। (0प्र. मा.) तुदस्या मेवैतत् प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति तुदु खुल पुनर्मानुपो भवति तस्मादनयेत्युपस्पृशति ॥ २६ ॥२॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् हिं. १॥ "म याद" । प्राध्वर्यव सूनवाकप्रैष गयुवाक प्रैपयाधम्ता- दुक , नत्प्रमगात् सूकवाकयुवाकयोचियोरेतवाहणम् । तथापि सूझबाकस्य प्रयोजन विवा कालसम्बन्धागत मुपादाय प्रयोजन माघ- “म यचाहेति । यस्मिन् कालेऽध्वर्युराह "इपिता दैव्या"-- इत्यादि', 'प्रत', अत इति सर्वनामव्यत्ययो द्रष्टय , तत ऊई 'होता' 'यदाह' "दद द्यावापृथिवी"-इत्यादि, 'तत्' 'सूतवा- म्वाह"। इति सूकवाकशब्दनिर्वचनम् । शोभनार्थत्वाच्छोभनादि- वचनानि सूफानि, ततथ सकाना वाक वाचको अन्य सूकवाक इत्येव सूनवाकगन्दो निर्वाच्य इत्यभिप्राय । “यजमानायेति सूक- वाकस्य मापार्याभिधानम् । यदपि चावातीतार्थकोन नदर्षि . १- 'परवाक-इति । एव मिहोतरत्रापि सर्वव । २- ५६.४.०५. ('इपिता देया'), ५६१४. पं. ('म्यगा देया')। ३- 'मायाका युवाकोरेतहाशयम्-ति । 'कालसम्बन्धगल-इति झ, ५- का• यौ. सू. ३ (१यम, ५०१ • टोपनो ध। (-५८.०. प., ५८७. १२५.(क.)। 0- गृहाना-तिम ।

·(य. १मा) । प्रथमकाण्डम् श्राशौःपर मेवेति दर्शयिष्यति-"नद्यजस्यैवैतत्समृद्धि माशास्ते"-- इति । “तद्वा एतदिति कारणविवक्षयोपन्यासः ॥ १ ॥ "यजं वा" । 'एष: 'या' यजमानः 'मा' 'अजीजनत' जनित- तान्, 'अस्म तस्मै 'धार्षि' सत्रमयामीतिर मन्यमानो 'यंञ्चः' यजमानम् उत्तरका 'मत्रमयति'२, न प्रागित्यभिप्रायः ॥ २॥ "देवावर एषः" । वच्छन्दः समुच्चये। मिश्च यजुर्भिशाशति- भिश्चेत्यर्थः। 'देवान्' 'प्रीत्वा' तर्पयित्वा, गास्त्रपरिषदीव मन्तप्रभ ।) मन्दत्वा(, 'तेषु' देवेषु, तेषां मध्ये 'अपित्ती' भागौ भवति । भागो हि भागं प्रार्थयमानो स्तभते, नाभागीत्यभिप्रायः। 'यो नः' 'औषौत्' नर्पितवान्, 'तम' 'आशिष' सन्नमयाम' इति मन्यमाना 'देवा:' 'मन्त्रमयन्ति' । तचोर्द्ध यज्ञात्, न मागित्यभिप्रायः ।। ३ ।। "अथ प्रतिपद्यते"। होता बनु मारभत इत्यर्थः। “इदं द्यावा- पृथिवी"-इत्यादिः सूकवाकः । तत्रादौ तावत् हे 'द्यावापृथियो!' 'इदं तावद् युवयोः प्रसादादरमाक कल्याएं जात मेव । किम् ? :श्राओं एद्धवन्तः', 'सूकवार्क' देवान् स्तुतवन्तो वय मित्यर्थः । 'अत' अपि 'नमोवाकम्' अनदानवचनञ्च प्राप्तवन्तः । योन दय मपि भवेदिनि देवता दृष्टा अमाभिरित्यर्थ, । अधुना युवयोरेव प्रपादादिदं 'मूको सूक्रवचन मद्यास्मेत्याशीः । 'ऋग्ने बम'- १-१.क. (५८११. १८५०)। २- 'सन्नयामौति'-इति ठ। ३- 'सनयति'-इति ठ। - 'शास्त्रपरिषदसम्मन्ने'-इति । ५- 'सम्याम'-इति । 'ऋइवचनजुएं-इति ठ। ६-- द्रा: ३. ५.१.१ ·. शतपथमाझयम्। (०प्र०२मा) . . इति अग्निं होतार मुपधावति। हे भगवन्! 'श्रमे।' 'बम्' एव सूनानां वका 'अमि'; नाहं मानुष इति विदिला' मा मधिष्ठात महमीत्यभिप्रायः । 'उपटखत्यो', 'धावाप्रथिव्योरिति' एकान्त मनका मपि कुर्यात् । न जनसंमदीव्यभिप्रायः । "श्रीमवती" इत्यागौर्यजमान प्रत्यौछत्य । “थोराविदि, "अमिरिद मित्यादि मिथो हेतुवचनम्,-यमाद्यावापृथियोरनु- मन्यमानयोरग्न्यादयो हवीयजुषन्त, तस्माद्यावापृथियौः ओमन्व- दादिगुणौ स्ता मिति सम्बन्धः । “अस्या धेदिति । परोशौकत्य यजगानं तम्मा आशिष आभास्ते । “उत्तरा देवयज्या मित्यादि। "बदनेन इविषेत्याशिष एव समाप्ते "इदच नमो देवेभ्य इति याचितेभ्यो मिशवः। एत मेवार्थ 'भद्रं यत्' इत्यादि विपन् दर्शयति । 'अराका यजम्' इति तत् “आर्भ सूकनाक मित्यस्य पर्यायवचनम् ; 'परात्म' इत्यस्यापि 'अविदाम'-इत्येतत्पर्याय- बचमम् ; ममाधितवन्तो सन्धवन्तो यज्ञ, वय मित्यर्थः । “अपश्रुती"। उपश्टयोतीत्युपश्रुतिः, ततः मप्तमौदिवसने उपश्रुग्योरिति प्राप्तम, ततछान्दम: पूर्व मवर्ष: 'उपश्रुती'-इति; 'उपाण्यायोरिति नद् दर्शयति । "दिवस्पृथियो”- इत्यस्य शब्दममाधिः 'चावारथियो- रिति । "ओमवतो" अवति तर्पयति इति 'ओमन् अनम, सदती, श्रीमन्यायौ 'अषवन्यौ-रति ममाधिः ॥ ४॥ १-'वेदिला'-अति झ, २- 'मगा-ति । ३- मनापाठो दएका (ले. प्रा. ३. ५.१..)। -...("मसभन"- सम्य' ५- 'योमा'-जटिन. १.१.५रयम् । .. .

·(६२. मा.) प्रथमकाण्डम् । यूह 3B . "मङ्गवो"। ञ्च ते गावौ च शङ्गव्याविति प्राप्ने पूर्वमवर्षः । "जीवदानू" जौवनस्य दायौ । अबसनशीले “श्रवस्त्र"; अब ९ ते देवते उपासौनो न त्रस्यतौति देवर्धर्म यजमाने दर्शयति- "माह करमाचन प्रचामौरिति। "अप्रवेदे" प्रवेदनं प्रलामः, नास्ति प्रवेदन मेतयो: 'अप्रवेदे' दुर्लभे; तादृश्यौ चोपासीनस्य । “पुष्टम्' पुष्टिरित्येतद् दुर्लभता न भवतीत्येतत् 'मो त ददं पुष्टं' 'कश्चन' कचिदपि 'प्रविदत' मा लभत इत्यतिदिशति ॥ ५ ॥ "उगव्यूतो"। गावः अवन्ति रुप्यन्यस्या मिति ‘गयूतिः' गोमचारः; मा च मर्यो भवति । व्याघ्रादिभये चमन्ति, न दूरं यामागावो गच्छन्तीत्यनुर्वी गयूनिर्भवति । तेन गर्वा महेन्द्र घावाप्रथिव्यौ स्ता मित्यर्थः । "अभयं शताविति। सामान्येना- भयकारे स्याता मिनि । 'वृष्टिद्यावा' वृष्टेयौ। ददातेर्वनिप्प, थकारवागमः "श्रातो युक्”-इति', दृष्टिदाताराविति प्राप्ते । "रौत्यापा” । 'रौतिस्तृनिस्ता मापत इति रीत्यापा'; सुष्टु वर्ष- वायाक्त्यिर्थः ॥ ६॥ "प्राम्भुवो" । दुःखोपगमनं 'शम्' भावयत इति गम्भुवौ' स्याता । १- 'नौवदानु-जौरदानु-शब्दावभिन्नार्थी संहितामेदात् भिन्नरूपी श्रूयेते । एसत्पदसिय मेव वार्तिकता "रकि ज्यः सम्प्रसारणम्"-ति पठितम् (पा. १.१.४.)। तत्र "रकि नौवेरपिसिई मवतीति च माध्यएि । 'जौरदानू'-इति ते• मा• ३. ५. १० । २-नास्ति प्रवेदन प्रजाम एतयो'-इत्येव ट। १-पा.सू.१.२.००। 8-पा. सू.० ३.३३॥

·पं. ॥ शतपथमाधाम्। (७.२मा.) - मिति मर्वेण प्रार्थते। 'मयः' . सुखम्, अनुकूलवेदनौयम, तद्भावयतः 'मयोभुवौ' । 'ऊर्जस्वती' "अर्ज बलमापनयोः" । ऊर्जयतीति 'ऊ' रमः, मोऽनयोरस्तीन्यूजस्वत्यौ । ऊर्जः मतुपि असंगागमः मकारम्य वत्वम् । 'एतदाह'- “रमवत्यौ ते स्ता मित्याहेति । 'पयः' प्राप्यापनं स्थावरजङ्गमानां नोपचानकम, तदत्यौ । तदाह- “उपजीवनौये स्वा मित्येवैतदाहेति ॥ ७ ॥ "सूपचरणा"। कृष्णोपर्यत इति सूपचरण द्यौः; सा यविरुद्धा अरच्छ्रेणेवोपर्यते । एवं 'स्वधितरणा' पृथिवी; तस्या हि दृढाया मच्छ्रण चरन्ति। "छन्दमि गत्यर्थभ्यः" इति खल युच् प्रत्ययः। एतदाह-- "सूपचरणा ह तेऽमावस्वित्यादिना । श्रावेदनम् 'पावित्'। आवेदनेनात्र यजविषया मतिर्लक्ष्यते । यस्य जानतः शक्रस्य यत् क्रियते, म तदनुमन्यत इति गम्यते ॥ ८ ॥ "अमिरिदए हविः"। "तदामेय मिति समस्तार्थवचनम् । यदेतदमिना इविषः सेचन मतीनं कौयंत एवं तावत् श्रामेधाज्य- भागं याग इत्याह । अथवा श्राज्यञ्चामौ भागशेत्यान्यभागः; श्राज्य मेव होतय मिति भागान्दार्थ दर्शयति । एवं पुरोडाशन वैस्खवयं भवति इतरचा तच पुरोडागेन यागो लक्ष्येत । 'अजुषत'- इत्यादौस्तु शब्दान व्याख्याम्यति ॥८॥ १-० सं० २.६.६ रय्यम् । २-धा. पा. 'घु. प. १५ । ५- पा. सू० ८.२.८ । 'कारस्य च भाषम्'-इति ट। ४-पा. स. ३.३.९२६ । ५- नास्त्येतत् पद ठ-पुस्तके । 4-१. क• एय्यम् ( ५८१, ५८१ ए.)।

·(स्य. प्रा.) प्रथमकाण्डम् ५८१ “अथ यथादेवतम्" या या देवता यष्टव्या, तो ता माहेति वर्तन्ने। "प्रयाजानुयागा वै देवा श्राज्यपा"-इति । मयाजानुयाजा देवता देवाना माज्यपा इत्यर्थः । 'अग्नि' 'होण'। "इत्यम्भूतलक्षणे हतीया । “ोवेण' देवताहानेन कर्मणा युक्न 'अग्नि' 'हवि अजुषत' खिष्टकृदित्यर्थ 1 एव “या दृष्टा इत्येतया यथादेवतस्यार्थ स्फुटीकरोति । ततथेटदेवतावाचिना मेव देवतापदाना मस्मिन् प्रदेश मन्त्रलावगते विकतावूहविधौ सेत्स्यत मरुतौ च पौर्ष- मास्यमावास्यादेवतापदाना व्यवस्था भविष्यति। "मम्मृद्धि माशास्ते"- इत्येतदनुपपत्रम् , भूतानुवादस्वरूपत्वात् । “अशुषतेत्यभ्य यदपि तिवचन "यद्धि देवा हविर्जुषन्ते, तेन हि महन्नयतौति, तद- प्यागोस्वं न साधयति, किन्तईि “ोमवतीनि , “अस्मिन् यज्ञे यजमानो द्यावापृथिवी स्ता मिति', अत्राभिषो हेतुलेनोच्यते । “अनिरजुषतेति । ततश्च यस्माद्यावापृथिव्योराविदि अग्निरजुषत, तस्माद्यावापृथिव्यौ ओमवती स्ता मित्यागौ पर मेवातीतजोषण . कीर्तन मित्युपपन्न यज्ञसम्मघाशीर्वचनम् । “यदै देवा हविर्तोष- यन्ते"-इति। खैरनुपरै मेव्यन्ते, तेषा हि बहूनां हप्तये यत् स्तोक मपि यजमानेन दत्तम्, नद् बहु कुर्वन्तीत्यर्थ ॥ १० ॥ "महो ज्या योऽक्रतेति'। पूर्व मेकवचनान्त व्याख्याय, इदर बड़वचनान्त व्याचष्टे । व्याख्यानश्चाज्ञापितज्ञापनार्थम् । 'यजो वै देवानां मह"। महन, मह , पूजा, विभूति ! मा च यज देवा बद्धतर प्रशस्यतर वा प्रागवस्थान कुर्वन्ति ॥ ११ ॥ १-पा० सू. २३२९ । २-५८.ए.प.मरयम् ।

·. ॥ शतपथनाझयम्॥ (प्र.ना.) "प्रस्या मृधेत्” । “तदेनं प्रत्यक्ष मिति । श्रुतया श्राभिषा विशेषेण 'श्राशास्ते' 'अयं यजमानः' इति, म "सधेत्" 'रानोतु। 'देवगमायां' देवप्रापणशौलायाम, यच डायाम "उपइतोऽयं यजमान इति । भागीःशब्दाभावान्नामाभावाच्च परोक्षम् 'नाशिषा सम्पादयति ॥ १२॥ "दीर्घायुत्व माशास्ते"। 'अमुत्र' एडायाम् । 'उत्तरा देवयज्या' "उपहतोऽयं यजमान उत्तरस्या देवयज्याया मिति, 'तदिई' 'प्रत्य' श्रोतं 'दीर्घायुत्वम्' श्राशास्त इति दीर्घजी विव मुपदि- प्रयत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ "सुप्रजा व मागाम्ने” । 'प्रशासन प्रणास्यन्तेऽनेम देवाः प्रार्थ्य- माना . इति प्रभासनम्, पुरुषस्य माक्षात् स्वार्थपरत्वं 'कुर्यान' इत्यर्थः । "उत्तरां देवयज्याम्" इत्येवं देवाशीःपूर्वकान् स्वार्था- नामोरन् यजमानाः । यजनौयदेवानां भवति च यथा जीवनादि- चय मन्तर्गतम्, तथोक मेवः ॥ १४ ॥ "भूयो हविष्करण मागास्ते"। "नदेव तदिति । यदेवैतत् पूर्व जीवनादिचयं देवपुर:मरम् “उत्तरी देवयज्या मित्युक्रम् , तदेतद् 'भूयोहविष्करण मिति । किमर्थं तईि? नदेवीचते- "नदेव • तदिति ; अर्थभेदात् । अन्या हि उत्तरा देवेज्या, पुनर्यागमाच ९-८.१.२६ कदृश्यम् (५६१५. १०)। २-८.१.३. क• गण्यम् (५३१५. पं.)। ५-१, २१-२३ क• प्रयव्यम् ( ५१०-१(पं.)। -है. प्रा. ३. ५, १. (पुरताच ५८८ . ८. पं.) एण्यम् ।

·(ध्या १वा.) । प्रथमकाण्इम्॥ . धाशास्त मन्धद् भूयः' बड 'इविष्करणम्' ; प्रयोगवाढल्यात्मक मनल्पहवि- कलञ्चत्यपौनरकम् । मजाताः भातरः, श्रामिकास्तु प्राणास्तेषाश्च तस्य सम्भतिस्तैरवियोगः 'सजातवनस्या" । 'वनस्' शब्दः कण्वादिषु द्रष्टव्यः । “कखादिभ्यो यक", वमनं वनस्या ॥ १५ ॥ "दिव्यं धाम"। दिवि भवं 'दिव्यम्' । "देवलोके मेऽपोनि । 'यो यजते', स एवमर्थ दह तावनामात्येव, येन कार्य देवलोकामि मे कथं नाम स्यादिति । तच स्थान मात्मन इत्यभिमायः। “अग्यात्' "प्रशू व्याप्ती" प्राप्नोत। 'ध्यात्' सम्मृदाताम् ॥ १६ ॥ "ता वा एताः" । 'पञ्चाशिषः” उत्तरदेवयज्या, भूयोहविष्कर- पाम, मजातवनस्या, दिव्यं धाम, यदनेनेति च कर्मफलं ममोहितम् । "एताः पञ्च'। 'तिस्त्र इडायां देवयज्या, इविष्करणं "देवा म इदं हविर्जुषता मिति । “वीर्य गायत्री" वीर्यवती मा, थहायची ज्येनो हि भूत्वा दिवः मोम माइरत् ॥ १० ॥ "नातो भूयमौः" । शाखान्तराधौतानां प्रतिषेधः ॥१८॥ "अपौदै कनीयमोः" । कनीयस्ले कारणं प्रदेशान्तरे उनम्- "न्यूनादा दमाः प्रजाः प्रजायन्ते तच्छुःश्रेयस मुत्तरावत्" इति । . १-"माताः प्राणानेव नान्तरेति" इति • सं० २.६.६। २-पा०३.१.२७ सू.1 १-घा. या• खा. प.१७। 8-८.१. ३०-३७ क- ( ५३९, ११२ ए.) इण्याः। ५--८.१. ३० (५३३ ए.) एव्यम् । ६-भूयस्ले'-इति । ७-उत्तरसिन् कायडे १५० १मा १३ क दरया । 75 ·. મુes शतपथबामणम् । (प्रा.) 'रामन्ताम्' "रार दाने" ददतु , कर्मभिर्यज्यमाना देवा अनुमन्यन्ता मिति भाव । 'तत्' 'श्रमि' होता 'देव' 'देवेभ्य' 'वनुताम्' “वनु याचने" याचताम् । 'वय' च मानुपा होतार । अात्मनि बहुवचनम्। 'अग्ने''अधि'-शब्दोऽत्राग्नेरित्यस्य पञ्चम्यन्तत्व- द्योतनार्थ । अनेकपञ्चम्यर्थसम्भवेऽपादानार्थत्वद्योतक' ॥ १८ ॥ "दृष्टञ्च वित्तच"। 'उभे च द्यावापृथिवी' 'एनम्' यजमानयज 'गोपायताम' इति सम्बध ! 'दष्ट' कर्म, यज्ञ , मर्वकाल मनोरथै- वाञ्छित मित्यर्थः । 'वित्त तदेव लब्धम् । देवेषु 'ऐषिषु' प्रार्थि- नवन्त , विग्यजमाना । 'यज्ञम् त मविदन्' "विट्ठ लाभे" स्तब्धवन्त ॥२०॥ "तदु हैक ऽत्रा"। 'उभे च मा' मा द्यावापृथिवी इत्येवं होता घूयात् 1 "एके पाह - “यजमानस्य वै यज प्राशी, किनु नर्विजाम' -दति , न काश्चिदण्याशिष विजा मित्यर्थ । कथम् ? 'यां काञ्च' मवा मित्यर्थ , 'आशिष मायामते', 'यज- मानस्यैव मा' भवति , न वृलिजाम् । नतय य एव मार्यो भवति.. "न' 'म' 'कचन' छचिदपि 'एता मागिप प्रतिज्ञापयति'। कथम् ? यच नया प्रतिष्ठातव्यो यजमान , तद शमनाइ। ययाहातानि, तप म न प्रनिनिष्ठतौति । “सम्मादु यान् अभे चैन मित्येव"-इति । उभे च मेतीयतछन्दम्यार्थ ॥२१॥ "- . . . . 1-धा• पा• भा• था. १२६ । २-धा.पा.स.चा... १-"नवपन पश्चीत गुरावामनि पेवा-इति। १-पा... २८. भा. एवम् । ५-• • १५० था।

·(स्य १द्रा.) 1 प्रथमकाण्डम्। १९५ “ह गतिः" । 'ह' यजमाने 'गति प्रतिष्ठा 'वामस्य' दननीयस्थर 'माधु', अस्तौति शेषः । “तद्यदेव यज्ञस्य माध्विति । असाध्वपि किञ्चिदस्यास्ति, तत् यजमाने माभूदित्यर्थः ॥ २२ ॥ "इदच्च नमः"। दूद मिति नमस्करणं प्रत्यक्षम्, तदाह 'नमस्करोति'-दुति। होता 'देवेभ्यः' वैगुण्याशङ्कानिहवाय, यज- कृतकदर्थन निहवाय वा, वदेदित्यभिप्रायः ॥ २३ ॥ "श्रथ गंयोः”। शंयुर्नाम हस्पतेः पुत्रः । म थावदन लोके आस्ते, तावत्तादृशी यज्ञस्य संस्था न भवति, यादृशौं 'म विदाञ्चकार'; घुलोकगते तु भयो तत्ममानवौर्या कनौयसो संस्था सम्भवतीत्येत- दितिहासेनाह- "योर्वाक मिति । विशेषत आह होता अध्वर्युणा प्रेषितः सन् 'अञ्जमा' ऋजु, सम्यगित्यर्थः। 'म:' च कचित्काले 'देवलोकम्' 'पीयाय' अपिगतः । 'तत्' तदा तद्' विज्ञानं भवितव्यतावमादेव 'अन्तर्हितं' विच्छिन्नं 'मनुष्येभ्यः' बभूव ॥२४॥ "नहा ऋषीणाम्"। कथं नस्याः संस्थायाः प्रतिसन्धेयम्, तदृषिभिः तत्माले श्रुतावानीय तस्याश कालं विदित्वा ता मध: अवतारितवन्तः । तस्याशान्यूनवौर्यताये श्राह- "ते ता मेवेति । बच्छयोर्वाक मब्रुवन् ॥ २५॥ . . १--निरु• 8. १.५राव्यम् । २-'शम्युर्नाम--इति ट। २-इत भारभ्य युवाकमन्वव्याख्यानम् । तत्पाठस्तु ते ब्रा० ३.५. ११ यनुवाक' समग्र' । तद्याख्यानन्तु तै. स. २.६.१ . हरव्यम् । ३--'यावदेवलोक' इति ठ। 8--'ता मेव'-इति ।

·५९ ॥ शतपथब्राझणम् । (64. ग्रा.) "म प्रतिपद्यते"। यत् 'यो' सम्बन्धि सस्थान भयुना दृएम, 'सत्' 'श्रावृणीमहे' प्रार्थयामहे ॥ २६ ॥ “गात यज्ञाय"। कीदृशम् ? 'गातु' गमन 'यज्ञाय' धुलोक- गमनम्, 'यज्ञप्तये' अपि च, यज्ञे यजमाने च 'देवी' देवेषु भवा 'स्वस्ति' अविनाश 'न' अस्माकम् 'अस्तु', 'खस्ति' व 'मानुषेभ्य' मानुषेषु च 'न' अविनाशोऽस्तु । न इति ब्रुवन् खामिन व्यप- दिति । 'ऊर्द्ध' देवचोक "जिगातु' जयत, 'भेषज' समार- व्याधिविनाशन यज्ञास्य कर्म । बजेन हि योजित म यजमानेन जित एव भवतीत्यभिप्राय ॥ २७ ॥ "मनो ऽस्तु”। यजे गच्छति तदनुकारेण द्विपदादेरपि गमन माभूदिति '' सुख माशास्ते । एव मेव मन्त्राथै प्राद्यप याचट, तत्प्रसन्न मेव ॥ २८ ॥ "थानया"। "अनया' दक्षिणस्य पाणे कनिष्ठिकया 'इति' एव मियभिनयेन ('प्राणीमहे'-इत्यादौ ऋत्विरके यत प्रत्तो व्यावृत्त) पृथिया उपदर्शन दर्शयति । "दय वै पृथिवौति वाक्य पादन्यवनयेत्येवमन्त मन्त्र मन्यन्ने, अनयेत्येतेन मन्त्रणोप- स्पृशति, किम् ? वाक्य मेधात् पृथिवी मिति । तेषा मेवा कनिष्ठि- कया पृथिवी मुपस्पमतौनि काखग्रुत्युपरोध । क' पुनरुपम्पृशनि ? "यदतो होताम्याइ"-रति उत्तरत्र होर गन्दश्रवणादध्वर्युरुप- स्पाति। "अमानुष व वा एतत्" इति “अनिदेवो देयो १-माम्येष यन्यो पुस्तकासन्यत्र । -''-ति । २-पुरस्तात् (८११-५०८ .) स्यम् । .

·(स्था मा.)
प्रथमकाण्डम्।
होता"-दति नियमाणोऽभिभावी चित्तेनोपगतः स पृथिवीपर्शने-
नाभिनयेन मानुषायतन पृथिवी मुपगतोऽस्तीति दर्शयति ।
पृथिव्युपगमेनापि तत्स्यमानुषभावोयगम मुपलक्ष्य । योनिविमोचने
वक्ष्यत्येतद-"यद्धि युक्तं न विमुच्यते, प्र तदृह्यते"-दूति ;
नस्मात् सर्व यज्ञेयु युझ विमोमव्यम् ।
एवं पामगिक होलबाह्मणं समाप्तम् ॥ २८ ॥ [ ८. १.]
श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमार्कस्य शामित।
धर्माध्यक्ष हरिखामी व्याख्यछातपथों श्रुतिम् ।
इत्याचार्यहरिवामिनः कृतौ शतपथभाय्ये हविर्यजेषु
नवमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥
१-५.२. ५ क.(३२०४७ १८ पं.) इराथ्यम् ।
२-'निभव'-इति झ, ट। ३-'मानुषयजन -इति ठ।
-उपरियात् (६. . . .) द्रव्यम् ।
५-'सर्वपर्युवम्' इति भ, ठ ।
-"स यायायाइ"-इत्यादि परम्नादुल १५६० . ७.) समा-
लोय' । तथा "यध्वर्युरेवाहेषिता दैया होतारो मद्रवाच्याय
प्रेषितो मानुष सूलाबाकायेति सूक्तवाकर होता प्रतिपद्यते"--
इत्युपरियाच पुनर्वस्यति ( २. ५. २. १२.)।
0-1५७ २-३-टीप्पन्योरिहत्यपाठमेदा इश्श्या ।

·५८ शतपथब्राह्मगाम् । (प्र. वा.) ते वै पुनौः संयाजयिष्यन्तः प्रतिपुरायन्ति । जुई च सुवं चाध्वर्युरादत्ते व्वेद५ होताज्यविलापनी मगौत् ॥ १॥ तडैकेपा मध्वर्युः । पूर्वेणाहवनौयं पुर्येति तदु तथा न कुर्याइहिर्द्धा ह यज्ञात्स्याद्यत्तेनेयात् ॥ २ ॥ जघुनेनो हैव पुनीम् । एकेपा मध्वर्युरेति नो ऽएव तथा कुर्यात् पूर्बाडो वै यजुस्याध्वर्युजघनाईः पुत्नो यथा भसत्तः शिरः प्रतिध्यादेवं तुद्दहिझै हैव यजात्स्याद्यत्तेनेयात् ॥३॥ अन्तरेणो हैव पुनीम् । एकेपा मध्वर्युरेति नो एव तथा कुर्यादन्तरियाध यज्ञात् पत्नौं यत्तेनेयात् तस्मादु पूर्वेणैव गार्हपत्य मुन्तरेणाहयनीयञ्चैति तथा इन वहिर्द्धा यजामुवति युथो ऽएवादुः प्रचुरन्नन्तरेण सञ्चुरति स ऽउ एवास्यैप सञ्चरो भवति ॥ ४ ॥ श्रुथ पत्नीः संयाजयन्ति । यजाई प्रजाः प्रजायन्ते • यजुात् प्रजायमाना मिथुनात् प्र॒जायन्ते मिथुनात् प्रजायमाना अन्ततो यजुस्य प्रजायन्ते तदेना रतदन्ततो यजुस्य मिथुनात् प्रजननात् सृजनयति तस्मान्मिथुनात् ' 'मग्रोत्'-ति च। + मधय-इति च। 1 यात्'-इमि।

·य०२वा) प्रथमकागडम्। जुननादन्ततो यजुस्येमाः प्रजाः प्र॒जायन्ते तुस्मात् नौः संयाजयन्ति ॥५॥ चुतसो देवता यजति । चुतस्रो वै मिथुन इन्दं वै मथुनं हे 'दे हि खुलु भवतो मिथुन मेवैतुत् प्रजननं कायते तस्माचतस्रो देवता यजति ॥ ६ ॥ ता वा ऽाज्यहविपो भवन्ति। रेतो वा ऽश्राज्य त एवैतुसिञ्चति तस्मादाज्यहविपो भवन्ति ।। ७ ।। तेनोपाशु चरन्ति । तिर ऽश्व वै मिथुनेन चर्यते तर वैतादुपाशु तस्मादुपाशु चरन्ति ॥ ८ ॥ अथ सोमं यजति । रेतो वै सोमो रेत एवैतत् सञ्चति तस्मात् सोमं यजति ॥ ६ ॥ अथ त्वष्टारं यजति । त्वष्टा वै सिक्त रेतो ब्वकरोति तस्मात् त्वष्टारं यजति ॥ १० ॥ अथ देवानां पुनौर्यजति । पुनीषु वै योनौ रेतः गतिष्ठितं तत्तुतः प्रजायते तत्पनीप्लेवैतद्योनौ रेतः सक्तं प्रतिष्ठापयति तत्तुतः प्र॒जायते तस्माद् देवानां गुन्नौर्यजति ॥ ११ ॥ स युव देवानां पुनौर्यजति। तत्पुरस्तात्तिरः करोत्युप इ वै तावद्देवता आसते यावन्नु समिष्टयजुर्जुहृतौदं नु नो जुतत्विति ताभ्य एवैतुत्तिरः करोति तस्मादिमा .

·। शतपथब्राझणम्।' (प्र.ना.) मानुष्य स्त्रियस्तिर इवैव पुश्सो जियत्सन्ति या इव ता ऽइवेति ह माह याज्ञवल्क्यः ॥ १२ ॥ अथाग्निं गृहुपतिं यजति । अयं वा अमिलीक इस मेवैतल्लोकु मिमाः प्रजा अभिजनयति ता इमं लोक मिमाः प्रजा ऽअभिप्रजायन्ते तस्मादमि गृहुपति यजति ॥ १३॥ तदिडान्तं भवति। न झुत्र परिधयो भवन्ति न प्रस्तरो युध वा अदः प्रस्तरेण यजमान स्वगाकरोति पति वा ऽअनु जाया तुदेवास्यापि पत्नी स्वगाकता भवतीयसि त ह कुर्याद्युप्रस्तरस्य रूपं कुर्यात् तस्मा- दिडान्त मेव स्यादुतो प्रस्तरस्यैव रूपं क्रियते ॥ १४ ॥ 'स युदि प्रस्तरस्य रूपं कुर्याद् । यथैवादः प्रस्तरेण युजमान५ स्वगाकरोत्येव मेवैतत् पत्नी स्वगा- करोति ॥ १५॥ स यदि प्रस्तरस्यरूपं कुर्याद् । वेदस्यैकं तुण माच्छि- द्याय जुद्धा मनुक्ति मुध्यः सुये बुभर स्याल्याम् ॥ १६ ॥ : अथाम्रोदाहानुमहति। नूष्णी मेवानुप्रवृत्य चक्षुध्या ऽअग्नेऽसि चुदामे पाहीत्यामान मुपस्पृशति तुनो ऽथुप्यात्मानं नानुम्रपक्ति ॥ १७ ॥ . 'कुर्मा-इति । 1 'स्याल्याम'-इति च ।

·। प्रथमकाण्डम् । (यात्रा) ६.९ अथाह संवदखेति । अगाननौदुगावय श्रौपट स्वगा दैव्या होटभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयो—- हीति ॥१८॥ अथ जुहूञ्च सुवञ्च सम्प्रटलाति । अदो इवाहुतिं करोति युदनत्याहुतिर्भूत्वा देवलोकुं गच्छादिति तस्मा- जुहूच सुवञ्च सम्पृहाति ॥ १६॥ स वा अमुये सम्मुग्रहाति। शुमेऽदब्यायोऽशीतमे- त्यमृतो गमिस्तस्मादाहादधायवित्युशीतामेत्युशिष्टो ह्यग्निस्तस्मादाहाशौतमेति पाहि मा दियोः पाहि मुसित्यै पाहि दुरिध्यै पाहि दुरद्मन्या ऽगुति सुर्वाभ्यो मानिभ्यो गोपायेत्येवैतदाहाविप॑ नः पितुं कण्वित्युन्न वै पितुरनमी न इदु मकिल्विष मुन्नं कुर्वित्येवैतदाह सुपदा योनावित्यात्मन्येतदाह स्वाहा वाडिति तद्यथा- . बुपट्त हुतु मेव मस्यैतद्भवति ॥२०॥॥ अथ व्वेदं पुत्नौ विसल्सयति । योषा वै ब्वेदिर्बुपा ब्वेदो मिथुनाय वै ब्वेदः क्रियतेऽथ युदेनेन यन्नु उपा- लुभते मिथुन मेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥ २१॥ . 'संवदखेति'-इति च । + 'गन्धो हौति'-इति च । + 'यवित्यमौत'-इति च। 5 'विघुस'-इति क। ॥ इतोऽनन्तर मिह 'शत ..'-इति पाठः क-पुस्तके। 76 ·। शतपथब्रादायम्। 4 (७• मा.) श्रुथ यत्युत्नी विखरसुयति। थोपा वै पुनी वृपा ब्वेदी मिथुन मेवैतत्प्रजननं क्रियते । तस्माद् वेदं पुनी विसश्सयति ॥ २२॥ सा दिसासयति । व्वेदोऽसि येन त्वं देव ब्वेद देवेभ्यो ब्वेदोऽभवंस्तेन मुह्यं ब्वेदो भूया इति यदि यजुपा चिकौदेतेनैव कुर्यात् ॥ २३॥ त मा वेदेः सुस्तृणाति । योपा वै व्वेदिपा ब्वेदः पश्चाई परीत्व वृपा योपा मुधिद्रवति पश्चादेवैना मेतत् परीत्य वृष्णा वेदेनाधिद्रावयति तस्मादा वेदैः सुस्तृणाति ॥ २४ ॥ अथ समिष्टयजुर्जुहोति । प्राश्ने युनोऽनुसुन्तिष्ठाता ऽमृत्युथ युद्धुत्वा समिष्टयजुः पुनीः संयाजयेत् प्रत्युडु हुँवास्येषु यज्ञः सुन्तित तस्माद्दा रतुर्हि समिष्टयशु- र्जुहोति माझे युञोऽनुसुन्तिष्ठाता ऽति ॥ २५ ॥ अथ यस्मात्समिष्टयजु म । या वा एतेन यर्जुन देवता यति याभ्य रपु यनुस्तायुते सुर्वा वै तत्ताः सुमिष्टा भवन्ति नद्यत्तासु सुळसु सुमिष्टाखुथैतुजु- धोति तुस्मात्समिष्टयजुर्नाम ॥ २६ ॥ श्रथ यस्मात्समिष्टयजुर्जुहोति । या वा एतेन यर्जुन देवता यति याभ्य एप यस्तायत उप ६ वैता ·(य. २मा.) । प्रथमकाण्डम्। ऽासते यावन्न समिष्टयजुर्जुहूतीदं नु.नो जुतत्विति' ता एवैतद्यथायथं व्युवसृजति युच यत्रासां चरणं तदुनु यनं वा एतुदजीजनत युदेन मुतत तं जनयित्वा युचास्य प्रतिष्ठा तत्गृतिष्ठापयति तस्मात्समिष्टयजु- र्जुहोति ॥२७॥ सु जुहोति। देवा गातुविद ऽहुति गातुविदो हि देवा गातुं वित्त्वेति यजु वित्त्वेत्येवैतुदाइ गातु मिति तदेतेन यथायथं व्यवसृजति मुनसस्पत ऽद, देवयचुर स्वाहा ब्वाते धा ऽत्ययं वै यो योऽयं पुवते तुदिम यः सम्भूत्यै तुस्मिन् यज्ञे मृतिष्ठापयति यर्जुन यार सुन्दधाति तस्मादाह स्वाहा वाते धा ऽहुति ॥ २८॥ अथ वहिर्जुहोति। अयं वै लोको वहिरोपधयो वाई- रस्मिन्नेवैतलोक ऽअोपधीर्दधाति ता ऽद्रमा ऽअस्मि- लोक* ऽश्रोषधयः प्रतिष्ठितास्तुस्माइर्जुिहोति ॥ २८ ॥ मां वा ऽश्रुतिरिक्तां जुहोति । समिष्टयजुर्वेवान्तो यजुस्य युड्यूई समिष्टयजुयोऽतिरिक्तं तुद्यदा हि समिष्टयजुर्जुहोत्युथैताभ्यो जुहोति तस्मादिमा ऽश्रुति- रिता ऽश्रुसम्मिता श्रोषधयः प्रजायन्ते ॥३०॥ सु जुहोति। सम्बढिरकार इविपा घृतेन सु 'पिछोर'-ति क। .

·३. । मतपयमादयम्। { ७. ३ा.) मादित्यैर्वसुभिः सुमारुद्भिः स मिन्द्रो विश्वदेवेभिरता दिव्यं नुभो गच्छतु यत् स्वाहेति ॥ ३१ ॥ श्रुथ मुणोता दक्षिणतः परीत्य निनयति । युक्ते वा एतुद्यन्नं युदेनं तनुते स यन्नु निनयेत्पुरांड हावि- मुक्त एव यत्रो युजमानं प्रक्षिणीयात् तथो हु यज्ञो युजमानं न मुक्षिणाति तस्मात्प्रणीता दक्षिणतः परीत्य निनयति ॥ ३२॥ स निनयति। कुस्त्वा धिमुश्चति सु त्वा विमुञ्चति कुस्मै त्वा विमुञ्चति तस्मै त्वा विमुञ्चति पोपायेति तत्पुष्टि मुत्तमां यजमानाय निराइस येनैव प्रणुयति तेन निनयति येन ह्येव योग्यं युञ्जन्ति तुन विमुञ्चन्ति योकण हि योग्य युजन्ति योक्केण विमुञ्चन्त्युथ फली- कुरणान् कालेनाधोऽधः कृष्णाजिन मुपास्यति रक्षा भागोऽसौति ॥ ३३॥ देवाश्च वा ऽसुराश्च । उभुये प्राजापत्याः पस्पृधिर एतस्मिन्यच्चे प्रजापतौ पितुरि संवत्सरेऽस्माक मयुम्भ- 'विष्यत्यस्माक भयुम्भविष्यतीति ॥ ३४॥ ततो देवा । सर्वं यच संञ्याथ यत्यापिष्ठं यजुस्य भागधेय मासौत्तेनैनान्निरभजन्नसा पशोः फलीकरण- 'सार्वति'-इति च। + 'देवा'-इति ।

·(हच्य. २मा.) । प्रधमकाणम् ॥ ८०५ हविर्यज्ञात्सुनिर्भक्ता ऽअसन्नुित्येप वैसुनि तो यं भागिनं' नि जन्त्युथ यु मभागं नि जन्त्येव स तावच्छ सत उत हि धुशे लब्ध्वाह किं मा वभक्थेति स य मेवैभ्यो देवा भाग मुकल्पयंस्तु मेवैभ्य एए एतुहागं करोत्युथ युधोऽधः कृष्णाजिन मुपास्यत्यनमावेवैभ्य रतुदन्थे तुमसि मुवेशयति तुथो एवासृक् पशो रक्षसां भागो- ऽसौत्यनमावन्धे तुमसि प्रवेशयति तस्मात् पशोस्तेदनों न कुर्वन्ति रक्षसार हि स भागः ॥ ३५ ॥३॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [.२] ॥ "ते वै पौः”। यदीमयाजमायण मेनन् । 'ते' वक्ष्यमाषा: अथर्वादयः 'पनौः' देवानां 'मयाजयिय्यन्त.' देवः यह मङ्गता याजयिष्यन्तः । यजमानः संयनते, म यजमानेन ममिज्यमानास्ते पखिनः सयाजयन्ति । मंयाजनार्थ 'प्रति' यस्मादेव गाईपत्यदेशाद गताः, त मेव 'परियन्ति' गमनप्रतिलोम पाहवनीयात् परास्त मभिमुख मायन्ति । प्रागच्छन्तयेदं कुर्वन्नि- “जुई च खुवं साध्वर्युरादत्ते"-रत्यादि ॥ १० . • 'भाग'-इतिच। 1- "पनोसपानेभ्यो गारंपत्यं गति"-त्यादीमि सूवाण्यालोयानि 1. यो. गु. ५.१.१-९६) २-'चाहनीयान्सपरनामभिमुख मानयन्ति-दति ।

·1 शतपथमाघग। (प्र.मा.) . - "सद्धेकपाम्"। 'पद्धिा बहिरेव पहि, 'यभारस्यात्' साधगं गारोगे यज्ञः, न चाहनीयात् प्राक् माधर्म किचिदम्ति, ततथा- ध्वर्पणा यजाङ्गन पशारीरं गोमय मित्यभिप्रायः ॥९॥ "गधनेनो"। गाईपाय मुत्तरेणातीत्य पदी चापरेण । “पनी- दतिलपाच मियतो यज्ञादित्यपरे गायिन आभमदुसर्गायतनम्', 'भसत्तः यथा भमदि गिरः मंयोगयेत्, तवायुत मित्यभिमायः ॥ ३ ॥ "अन्तरेणो" 1 'गाईपत्य मन्तरेष' श्रौत्य गाईपत्यम्य पम्या- शान्तरालेमेत्यपरे ॥४॥ "त्रय पो" "यजादै प्रशाः" इत्यग्मिन् काले पनी भयाव्य- मामास 'यजस्म' अपनाई मिथुन प्रजननं कृतं भवतीत्याइ । मजा- पतिभावाय पञमम्पादनाय युकः मन् मर्गस्य हेतुर्भवति । सोऽपि न च सर्वात्मना । किं नाई ? पदाधियजिक मिथुनं तेनांगेन प्रजामर्गस्य साक्षात्कारणं भवति। तदाह-- “यात् प्रभायमाना मिथुनात् प्रजायन्ते न स्वतः, एवं च तदपि मिथुनं यद्यजस्यान्ते वर्तते, नमान् 'प्रजाः प्रजायन्ने' । म हि यजपुरुषस्य जघना भागियभिप्राया। ततथ यदेताः पनौः मह देवैर्यजति, 'तदेनाः' प्रजाः "एत- दन्ततो यजस्य 'मिथुनात् प्रजननात् प्रजनपति' यमाघेव मधि- यजं क्रियते, 'तस्माद' यज्ञानुकारिणो 'मिथुनाद' खिङ्ग- . . १-पत्या' इति । 'यजेदित्यपरे-इति । 'मसदुपस्य-इति । - 'मुत्तरेशातीय' इति छ, म ।

·(य. ब्रा.) । प्रथमकाण्डम् । इथात् 'प्रजननादन्ततः' जघनभावाद् 'यज्ञस्य' यज्ञकार्यपुरुषस्य 'मा' 'प्रजायन्ते तस्मानियमनम् ॥ ५॥ "चतसो देवताः"। 'चतस्त्र' इति । देवानां पन्यो यद्यपि मच्यार, नथाप्पकैव सा हविर्भाग् देवतेत्यभिप्रायः । “टे-छे हौति । दाभ्यां देवताभ्यां मिथुनम, अपराभ्या मपरं मिथुनम, तान्या मपि मिथुनाभ्या मपरं मिथुन मित्येतद्दर्शयति ॥ ६ ॥ "ता वा आज्यहविषः" । 'रेत भाज्यम्' मारत्वात, कारपा- द्रव्यवहैयरेत् । त एवैतदधियज्ञं 'मिश्चति' प्रजार्थम् ॥ ७ ॥ "तेनोपांशु"। उपांशचरणशब्देन सर्व होत्राध्वर्थव मेव पायं "तिरः' अन्तर्हित मप्रकाशं 'मिथुनेन' लिगइयेन 'चर्यते' लोके । तेन यजपूर्वकेन भवनीयम् 'उपांशु' चाप्रकाशम् । “तसा-- दुश्चित्युपसंहारः ॥ ८॥ "अथ मोमं"। यद्यप्याज्येनैव रेतोऽर्थ: मिद्धः, तथापि देवलोक मपि तत्सम्पाद्य मिति 'मोम' याति॥६ . 'तमादित्यादियन्यो ठ-पुस्तके न दृश्यते । १- "सोऽवान्तरदिशः, स एव चत्वारः पात्रोसंयामा"-इत्यादि- यथधेरैवोपरियात् (११. १. ६. २०.) रथ्यः । २-निरः १२.१.१.१५-१२-खयु थारयाताः । -"उपांव परन्ति, पश्यदेवम्" इति का. ५-“ोषाधव ममाप्यम् ।'-दति "मति भोमं त्वयार देवानाम्पनीरर्मि मह पति मिति"- रति का. श्री. सू. ३.....। का यौ.सू.३.६.०, ·८.० शतपथब्राझयाम्। (प्र. ३ना.) "अथ वटारम्”। मिथुनोपपादनाय यच कचन पुसि यध्व्ये मिथुनात् त्रिगुण एवाश्रयनीय इत्यभिप्राय । 'वष्टा' वायु' मोऽध्यात्म मवस्थित मिकमाच मेव 'रेत' यावन्यस्यौनि यस्य प्राणिन, तावन्ति तस्य सूक्ष्मविभागानि खण्डितानि करोति । नचाधियज्ञानुकारेण, नान्यथेति यज्ञे ऽपि मिथुने त्वष्टा विकुर्वन् दर्शनीय । मोऽय यक्ष्यत इति तदेष एवैतदित्याह ॥ १० ॥ “अथ देवानाम्पनी" । “पनौषु वै योनाविति । पन्या एवं 'योनि' प्रजाधारणस्थानम्, तस्मिन्नेव 'रेत' 'प्रतिष्ठितम् । 'तत' च 'प्रजायते' अपत्यरूपेण, पनीमा योनेरेव विकतरेत समसूतिर्भवति । 'तत्पनीम्वेव' योनिभृतासू 'सिक रेत' 'प्रतिष्ठापयति'। 'तत वाभ्य देवानाम्पनीभ्य 'प्रजायते' सर्व , योपितो ऽनुलक्ष्यत्यभिप्राय । ११ ॥ "म यत्र देवानाम्पानी" । 'तत्पुरस्तात्तिर करोति" अन्त- नि माहवनीयात् । तान्य एवैतत् 'तिर' अन्तर्धान 'करोति' । 'तस्मात्' हेतो 'मानुथ्य स्त्रिय' 'तिर इव' 'पुम' 'अन्तरों . . २-- गिर ८२१०,११,१२,१० ३ १० खण्डषु व्याख्यात । "त्वया रूपाणि स हि प्रभु ' इत्यादिमन्वयेहाजोथ (ऋ. स.)। ३-'योनि' स्थानम् -इत्येव छ, झ। नास्त्येतत्पद ठ-मुस्तकादन्यत्र । ५- पत्नीनामित्यादिः प्रतिष्ठापयतोत्यन्तो यश्चन्न ठ-पुस्तके पाय । ६- "प्रजायते' ताभ्य सर्वा योयितोऽनुरक्ता इव स्वपुरष मुपासत इति किवदन्तीन विरुद्धा'-इति ।

·(६५. मा.) प्रथमकाण्डम् ॥ . .. येनादर्शन मिच्छति" इत्यपादानात्पञ्चमी - 'पुंम:'-इति । 'पुंमः अन्तर्हिता', पुंम: अदृश्यमाना' 'जिघत्मन्ति' भवयित मिच्छन्ति । 'याः इव'-दूत्यनुकारः। याः पुंसः पुरो जिघत्सन्त्यमन्ति स्त्रिया, 'ताः इव' । अस्माद्यज्ञानानुकारात् 'इत्याह याज्ञवल्क्यः' । क्षुद्र- योषितस्त पुंमः ममक्ष मप्यन्तेऽन्नन्ति', तथैवातो ऽनुकारादित्यभि- मायः ॥ १२ ॥ "प्रथामिं ग्रहपति"। 'प्रयं लोकोऽग्निः' ग्रहपतिः। गाईपत्यो हि ग्टहपतिः; "अय मनिर्गाईपत्यः"-इतिवचनात् ; गार्हपत्यथार्थ लोकः । ततय यत् 'अमिं ग्रहपतिं यजति' तत् 'इमं लोकम्' तोकोपलहिते देने प्रजाः प्रजनयति' । ततय यज्ञानुकारेण तथैव 'ताः प्रजायन्ते' ॥ १३ ॥ "तदिडान्तं"। इडान्तवत् 'डान्त'। 'इडान्तं' यजनान्न मित्यभिप्राप्ते, नत् इडा पनौसंयाजेषु विधीयते । तस्याय पूर्वात एव विधिः । अर्थवादाऽपि च पूर्वाक एवेति नोकः । तम्माधव- “कस्पयेत्यादि यथैव हि देवेविडावकृप्ता, तथा स्वौय्वपि देवेग्वि- स्यभिप्रायः । “न धत्र परिधयः"-इत्यादिस्त डाया अन्तत्वे- •ऽर्थवादः । तथाभिप्रायः । प्रचापि पत्रीयो । यथैव इडा देवयज्ञे भवभयेवं मूकवाक-युवाकान्या मपि भवितथ्य मित्यत आह- "न . " २- १.पा.सू. १.४.२७। रोति' यत्तहानेनादर्शन मिति। 'पुंसः बत्तहिंसा' पुसथादृश्यमाना (पुमय दृश्यमाना c.)"-इति । 'मप्यन्ते मानन्ति-इति । 17 ·६१. शतपथमाझयम्। (प्र.मा.) । मात्र परिधयो भवन्तौति । परिधिप्रस्तरबम्बन्धी सूकवाक-शंयुवाको तदभावेऽनुपपन्नावित्यभिप्रायः। ननु च प्रस्तरमहरणेन यजमान: लगाकृती देवयज्ञः, अत्रापि यज्ञे पत्नी तथा खगाकर्त्तव्या; इतरथा त स्वर्गाल्लोकात्सान्तरितैव स्यात् ? इत्यत आह- "प्रस्त- रेणेति । प्रस्तरकरणे 'इयमितं ह कुर्यात्' 'दयम्'-शब्दोऽवमान- वचनः कण्वादिपु पद्यते । अवसमवमादं पत्न्याः कुर्याद् :- यजमाने गच्छति स्वर्ग लोकं पत्नौ न गता, अत्रैवावसना था. अधुना यातीत्येतत्कुर्याद् न च युक्रम् ; पति झनु च जायेत्यभि. प्रायः ॥ १४ ॥ "म यदि प्रस्तरस्य" । 'प्रस्तरस्य' 'रूप' प्रतिनिधिं 'कुर्यात्', अध्वर्युणा ततः "यथै वाद दनि । खेनैन महिना यजमानयन तां 'खगाकरोति' नाभिदता मानयतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ "म यदि" । प्रमन्ना ॥ १६ ॥ "अथानौदाह" । म प्रस्तररूपवचनात् सूनवाको मा प्रापदि- “अथानौदाहेति। यावदुत मेव भवति, प्रेषमामर्थ्यात् ; न मूकवाक माह ॥ १०॥ “अथाह संवदख" । प्रसन्ना ॥ १८ ॥ "अय जुई च मुवं च”। “सम्पग्रहातीनि । होतुं तत्स्य त्याह- १- ग. पा. ३.१.२० (३४.) । २-'यवसान'-इति ह। २- तब मन्त्रः-वा• सं० २. २०.१ ।

·(हथ. खा.) प्रथमकाण्डम्। . माज्यम्, न तु चरुवत् टणस्याइतिकरणार्थलम् । कि कार- पम् । 'श्रद एव' हण मध्वर्यु 'पाहुनि करोति'। 'यत्' तत् 'अनति' अव जुहा मित्यादि। किमर्थञ्च जुञ्च सम्ममाति, कथ नाम ? "श्राङतिर्भूत्वा' इद माज्य ‘दवलोक गच्छादिति' ॥१६॥ "स वा अनये"। 'शौतम' भोकृतम'। 'अनमौवम' अमौवा ध्याधि , स यस्य कार्यतया नास्ति, तदनमौवम् । श्रात्मनि' अनौ, दक्षिामिहोमादिगाखान्तरात् ॥ २० ॥ “अथ वेद" । विसमन मुपन्यस्त मेव, अर्थवादस्तु “यद्धि युक्त न विमुच्यते प्र तद्दयते"-रति गम्पमान एवेति नोक । पत्न्यास्तु कर्टल वाद वक्ष्यति- "प्रथ यत् पनी विनमयति"-इति, अधुना विस्खमनप्रसङ्गादुत्पत्तिविनियोगी वेदस्याह। नचोत्पत्ति- स्तावद् “योपा वै वेदिरिति । विनियोग – 'अथ यत्' 'एनेन' घेदेन यज्ञे' किञ्चित् 'उपाशभते' उपग्टमानि, ग्टहीत मपि मत 'उपचर्याय उपकाराय सुरक्षीतवात् यद् ग्वाति, यत् 'मिथुन क्रियते', उपयायस्य प वेदम्य वेत्युपपहणे विनियोग । 'म च एकद्रव्ये इत्येतम्मिथुनवचनादेव गम्यते, नेकद्रव्ये हि कर्मणि . नाम्येतत्पद ठ-पुस्तशादन्यत्र । २- महौधरशत भाष्यह हरायम् (वा. स.२ २.१)। "मोद प्रमुथति वेदोसोति" इति का. सौ. 1.स.२० मवस्तु वा. स. २२११। 1-उरिरा(३८)मरथम् । ५-- हनुषा मे २२ कटिकापाम् । - ·६५२ ॥ शतपथमायणम्। (प्र. माग (अनावृत्तौ) तेषां यस्योकान्योन्य मिव मिथुनं मिद्धम् । तदपि साज्ये कर्मणि संयवहोमादौ वेदेनोपग्रहणम्, म सर्वचेत्येतच्चा- खान्तरात् ॥ २१॥ "अथ यत् पनौ” । प्रमन्ना ॥ २२ ॥ "मा विसंसयति"। 'यदि यजुषा' कर्तु मिच्छेदिति । 'यदि'- शब्दात् पाक्षिक वेदस्य यजुषा करण मिति गम्यते। अथ यजुषा करणचिकीर्षानुपपन्नेतिमामात् पतिः कुर्यादिति । सच करण मासाद्याज्यनिर्वापकाले चिकीर्षति । कः पुनः कुर्याद् ? यजमानः; शाखान्तरात्, “मह्यं भूयाः" इति मन्त्रलिङ्गाच ॥ २३ ॥ "त मा वेदैः" । 'पाङ्' अत्राभिविधौ , संस्तयते येदि व्याप्येति। "योषा वै वेदिर्तृषा वेदः" इतिमेषात् । वैदिं संस्तुपाति' । समा. ख्यानादध्वर्युः; हौचे तु विशेषवचनाद्धोता संस्तृणाति ॥ २४ ॥ "अथ ममिष्टयजुः" । प्रसवायतस्रः ॥ २५॥ २६ ॥ २० ॥ २८॥ "अथ बहिः" । 'अयं वै लोको बहि: "हि रहि वृद्धौ” . .. . १-नैतत् पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र । २- वा. स. २.२०.१ मन्त्र पाठो हटव्यः । ३- 'इतिवचनादाशौर्योगः' इति छ, झ। - "स्तृणात्यावेदे।" इति का• श्री. • सू. ३.७.३1 ५- शाहायने तूत्तरेण गाईपन्य मा यहिपस्तौति (१. १५. १५.)। - का• श्री. सू० ३.८।। तत्र मन्तः~वा. सं. २. २१.१ । समिरयजुरिति कर्मणः सज्ञा। वातश्चात्र देवता; 'स्वाहा धाते धा'-इति (धा. सं• २.२१.१.) मन्त्र लिङ्गात् । - कायौ• सू० ३.९५। मन्तस्तु वा सं० २.२२.१. ..

·स्थि. २ब्रा) प्रथमकाएम्. . परिबद्धोऽय लोकः । ततः कियदेतदमिन्दवाच्यता पोषधि- वाच्यता १२ यहि शब्दवाच्याशन तद 'बर्हिरयं लोक' तस्यापि बर्हि शब्दकत्वात्, ओषधिलांगेन तन्मर्वाः 'श्रोषधयः' । ततश्य यद 'वर्हि' अधियज्ञ 'जुहोति', तत् 'एतल्लोके' 'श्रोषधी.' वहिप ओषध्यात्मकत्वात् 'दधाति', तचेद तथैव दृश्यते ॥ २६ ॥ “ता वा अतिरिका"। बहिराति यज्ञात् 'अतिरितां जुहोति'। कथम् ? 'ममिष्टयजुर्वान्तो यज्ञस्य', नद्धि देवताविमर्जनार्थ मित्यभिप्राय.' । ततश्च या ममिष्ठयजुष' सातिरिका, बतास गतास च देवतास । 'यदा हि' | 'हि'-गब्दः 'च'-शब्दार्थ , यदाच 'ममिष्टयजुर्जुहोति', 'अथ' अनन्तरम् ‘एताभ्यः' श्रोषधिभ्यः । "तादर्थं चतुर्थो” श्रोषधयोऽस्मिलोके कथ नाम भविष्यन्तीत्येव मर्थ 'जुहोति' ॥ ३० ॥ "म जुहोति" । प्रभवा ॥ ३१ ॥ "अथ प्रणीता"। अध्वर्युरुत्तरपार्श्वद् दक्षिणपाच वेदेः १- परिवठो-इति ठ । समिष्यमिनैव यज्ञसमाप्ति । यत एतत् प्रतिपत्तिकमैयुच्यते। यज्ञोपरिशादातिपरिगणनानुसारत सामिधेनौसड्या घेत्यं श्रुतम्- "ता पञ्चदश सामिधेन्य । हावाधारी पञ्च प्रयागा । रडा त्रयोऽनुयाजा सूक्तवाकच प्रयोर्वाकच तास्त्रयोदशाहत यो ऽथ यदेवाद पनौसयाजेषु सम्मारहाति समिययजुख ता पंञ्च. दशाहुतय"-इत्यादि ११ २.६ ५,६। ३-पा० २.२ १३ सू.१ वा। 8- बत्र मन्त्र - वा. सं. २ २२ ।। ५- प्रयोता = थाप । (१२ ५.२. ७) प्रणोताप्रणयन वक्ष्यति ।

·२० । शतपथब्राझणम् । (०५. दा.) (आहवनौयं प्रदक्षिणतो') गला स्वदेशेऽवस्थिता एव 'प्रणीता' 'निनयति' गौनयति, भूमौ पर्यस्थतीत्यर्थः । “युक्त वा इति निनचनार्थवादः। “दक्षिणत इत्येतस्य तु "तथा [दग् भवती- त्यर्थवादं वक्ष्यति' । 'पराड्' अनावृत्तौ 'यज्ञो यजमानं पति- पौयात्' "वि हिंसायाम" हिंस्यात् । 'तथा' नीयमानास प्रणौ- तासु 'न मक्षिणपति' न हिनम्ति ॥ ३२ ॥ "म निमयति"। “तत्पुष्टि मुत्तमा मिति । पुष्टहतरापः, निरस्यमानास मा भूत् पुटेर्षिरासम्तेन पुएिं निराह- "उत्तमा मिति । श्राध्वर्यवस्यान्ते इत्यर्थः । श्राध्वर्यवे शिष्टम्, तब रघोनिरामप्रधानयागादि; ततय निनयन मेवाचार्यजे 8 मित्यभिप्राय: । “म येनैव प्रणयतीति । "कस्वेत्येताभिर निरुता- भिर्व्यातिभिरित्यभिप्रायः । “अथ फलौकरान् कपालेनाधोऽधः । फलौफ्रियन्ते तण्डुला एभिरिति फनौकरणः गोभवन्ति तण्डुल- निप्पत्तौ । “अभूततद्भाये", "सम्वस्तियोगे सम्पचकर्तरि चि." । 'फचौकरणान्' तण्डुलादौन् 'उपास्यनि' उत्तिपति पत्करे । 'कपालेन' मध्यमेन प्रथमं नातिकामेदिति अधोऽधः' अधस्तात् . १-3-पुस्तके खेष पाठोऽधिक । २-इत उत्तरस्मिन्नेव धामणे (१ क.)। २-खा. प.२९धा." 8.- का. श्री. सू. २५.७.२० । मन्वन्तु वा. सं. २. २३.५। ५- सत्यनापाचकस्पा पाठभेदा। (-पा• ५. ३.५.सू.१ वा.। ०-पा.सू. ५.३.५.1 ·(स्या रब्रा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ नातिदूरे। 'हष्णाजिनम्'-इति, 'अधोऽध इत्येतद्योगनिमित्ता हितीया' ; कृष्णाजिनस्याधस्तात, समाप इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ "देवाथ वै"। प्रसन्ना ॥ ३४ ॥ "ततो देवाः"। 'सर्व यज' हविर्यज्ञाख्यम्, 'संवृज्य' समाधि- पूर्व संहत्य । "प्रथेति । 'अथ' अनन्तरम् । “भागधेयं' भाग एवं भागधेयम् । स्वार्थिको धेयः । तेन' भागधेयेन पापिठेन “एनान्' असरान् 'निरभजन्' निर्भक्तवन्तः, बहिर्यज्ञात् कृतवन्तः। केन, कस्मात् । श्राह- "अस्ना, पगोः"। असृक्शब्दस्य अनादेशः । 'श्रमा' लोहितेन 'पगरेः' 'निरभजन्' । 'फलौकरणे' पाण्डुरभागे: 'हविर्यज्ञात्' निर्भजन्तोऽभूवन्। 'एष सुनिर्भताः' 'भागिन' स्वल्पभागे- नापि भक्कम्, 'अभागं' भाग मदत्त्वा यं 'निर्भजन्ति । 'म:' भागी प्रथमम् शंसते' एव, 'उत' अपि अवलो हि बलवता व भवति । 'लब्धा' श्रासाद्य 'आह' बूते-कुतश्चित्कालपर्यायात् 'कि' त्वं 'मा' मां 'वभक्थ', मनसि कि मय वया दत्त मित्यर्थः । 'यं भागम्' 'एभ्य" रक्षोभ्य' 'देवा' 'अकल्पयन्' कल्पितवन्तः, ममोपे प्रति- पति, अग्निहीने 'अन्धे तममि' 'प्रवेशयनि', 'तथा' 'पयोः असूक' १- या० २.३.२ सू. ३ वा अध्यम् । २- का. श्री. सू. ३ ६.७। मन्तस्तु वा० सं० २. २३ २। ३-- "वतो देवा" । 'सर्वयई हविर्यज्ञाख्यं संवृत्तं कृत्वा'-इति । ."भागरूपनामभ्यो धेय" इति पा० ६. 8. ३६ सू० २ वा० । ५-पा० सू०६.१.६३ । "यभाग भागहीनं 'निर्भजन्ति' " इति ।

·। प्रातपथब्राझगाम्।
(01. ३वा.)
अपि । “तस्मादिति । तेदनौकरणाभावेन रक्षोभागः । तेदनौ-
करणेन लोहित सिद्धम् ॥ ३५ ॥ ३ [८. २. ॥
श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमादित्यभूपतेः ।
धर्माध्यक्षो हरिस्वामी व्याख्यच्छतपयश्रुतिम् ॥
इत्याचार्यहरिस्वामिनः कृतौ शतपयभाये हविर्यज्ञेषु
नवमाध्यायस्य द्वितीयं आहापाम् ॥
१-'तेदनो तिमनी A.O.) लोचितम्'-इति । तेदनीशब्दोच पुन'
योप्यति १२. ५. २.८; अन्यत्रान्य घ, तथाहि वा. सं. २५. २, पच.
सं.२.. १५१. १५, ता. मा. २१. 8, साझा. स. ६. १२. १२. 'तेमग
तु निठानम्' इत्यमर' २.६.89 |
२-यंत्र पइतिः । शेता वेद मादाय, यश्च वधादाय, थमी-
दाव्यस्याली मादाय, थामोधपएमा मनोसंयानान् क गाईपत्यं प्रति
गछन्ति । तत्रावपुगपत्यदक्षिणामी पत्तरेश गत्या पन्या अग्रे गाईपन्यग्य
दक्षिणत ईभानाभिमुख, गाईपत्यम्य पाहाता उदंशानु , तदुसरतो.
मोक्षिणाभिमुख र म उपविशन्ति । ततोऽवयं वदं मोला क्रमेय
'सोमायानुधि', 'स्वदेऽनुष्टि', 'देवानाम्पबोभ्योऽनुधि', 'यप्रये सर
पतयेऽनुदिन्युला जुशी चतुएंशोत माव्यं मोला, थाथाप्य, कमेय
'गोमं यत्र-इन्यादिक माह तथा 'दं मोमाय-यादिलाए ।
तत सपा मिडामामभक्षयम्, मानम्, REETसम्थामीपरपलम्,
घमौरभयों संवाद, समालोम, गापाई पोयोगोमध्यम. पम्मा

·(स्या ३वा) प्रथमकाण्डम्। सुस्थिते यन्जे । दक्षिणतः परीत्य पूर्णपाचं निन- यति तथा खुदग भवति तस्मादक्षिणतः परीत्य पूर्णपाचं निनयति देवलोके मेऽप्यसदुिति वै यजते यो युजते सो ऽस्यैषु यज्ञों देवलोक मेवाभिप्रेति तुदनूची दुक्षिणा यां दुदाति सैति दुक्षिणा मन्वारभ्य यजमानः ॥ १॥ स एप देवयानो वा पित्याणो वा पुन्थाः। तुदु- भयुतोऽमिशिखे समोपन्त्यौ तिष्ठतः मुति तु मोपतो युः प्रत्युप्योऽत्यु तः सजेते यो तिस्सृज्यः शान्तिरापस्तदेत मेवैतत्पन्धान शमयति ॥ २ ॥ पूर्ण निनयति। सर्वं वे पूर्ण५ सर्वेणैवैन मेतु- च्छमयति सुन्तत मुव्यवच्छिन्नं निनयति सुन्ततेनैवैन मेतदुव्यवच्छिन्नेन शमयति ॥ ३ ॥ युद्देव पूर्णपाचं निनुयति। य? यजुस्य मिथ्या 'वेदयोयोर्विमुच्चनम्, होतुर्वेदयोकपरिषिञ्चनम्, गाईपाययोत्तरत धारभ्य वेदे पूर्वान्तं यावत् वेदढगपरिस्तरणचेति पत्नौसयामसङ्ग्रेप । ततोऽध्वर्युव माग्य विज्ञाप्य, बहिष' सकाशात् कुशमुटि सव्ये पायौ. पौत्वा, ऊईतिछन्, सततं ध्रुवयैव समिथ्यर्जुहोति । तवो दर्भमुष्टे. रमुपहरणम्, बरिहामश्च । सतो वेदिमध्ये उदङ्मुख उपविष्ट प्रणीता निनयति । तत सलीकरणानन्तर स्थायितान करणान् प्रथमकपाले निधाय, सोनोत्करस्योपरि कृष्णाजिन धारयन्, छानिनस्याधातादुत्वरे कपालेनैव कमान पास्यति, तत उदकोपस्पर्श रति समिश्यजु सडप । 78 ·। शतपथब्राझणम् । (प्र. वा.) क्रियते व्यस्य तुहन्ति क्षखन्ति । शान्तिरापस्तुदद्भिः शान्त्या शमयति तुदभिः सुन्दधाति ॥ ४ ॥ .पूर्ण निनयति । सुर्व वै पूर्ण५ सुर्वेणैवैतत्सुन्दधाति सुन्तत मुव्यवच्छिन्नं निनयति सुन्तते वैतव्यवच्छिन्नेन सुन्दधाति ॥ ५॥ तदनलिना प्रतिग्रल्लाति । सं वुर्चसा पयसा सुन्त- नुभिरगन्महि मुनसा सुर शिवेन त्वष्टा सुदुचो विदधातु रायोऽनुमाष्टुं तुन्नो यडिलिट मिति यढुिढं तत्सुन्द- धाति ॥६॥ श्रुथ मुख मुपस्पृशते । इयं तद्यस्मान्मुख मुपस्पृशते ऽमृतं वा अापो ऽमृतेनैवैतत्सुस्पृशत एतदु चैवै- तत्कर्मात्मन् कुरुते तस्मान्मुख मुपस्पृशते ॥ ७ ॥ श्रुथ विष्णुक्रमान् कमते। देवान्वा एप प्रोणाति यो युजत ऽएतेन यज्ञेनारिरिव त्वाजुभिरिव त्वदाहु तिभिरिव त्वत्सु देवान् प्रौत्वा ते पित्वी भवति घपित्वो भूत्वा तानेवाभिमुकामति ॥८॥ युद्देव विष्णुक्रमान् क्रुमते । यज्ञो वै विष्णुः स देवेभ्य इमां विक्रान्तिं विचक्रमे यैपा मियं विक्रान्ति- . "क्षण्वनि'- इति ।

·(६च्य• ३वा.) . प्रथमकाण्डम् ॥ रिद भेव प्रथमेन पदेन पस्पाराथेद मन्तरिक्षं हितो- येन दिव मुत्तमेनैताम्वेवेषु ऽरतुस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते तस्मादिष्णुक्रमान् क्रमते तदा ऽइत एव. पराचीनं भूयिष्ठा इव क्रमन्ते ॥६॥ तुदु तत्पृथिव्यां विष्णुर्व्यकस्त । गायवेण छन्दसा तुतो निर्भक्तो योऽस्मान् दृष्टि ये च वयं हिमोऽन्त- रिक्षे विष्णुयक्रशस्त चेष्टुभेन छन्दसा तुतो निभक्ती योऽस्मान् द्वेष्टि युञ्च वयं हिमो दिवि विष्णुर्यक्रस्त जागतेन छन्दसा तुतो निर्भक्तो योऽस्मान् दृष्टि युञ्च वयं दिम ऽहत्येव मिमुल्लिोकान्समारुयाथैषा गुति- रेषा प्रतिष्ठा यु एप तुपति तस्य ये रश्मयस्ते सुचतो- ऽथ यत्पुरं भाः प्रजापतिर्वा सु स्वर्गो वा लोकस्तुदेव मिमांनोकान्समारुह्याथैतां गुति मेतां प्रतिष्ठां गच्छति • परस्तात् त्वेवार्वाङ् कमेत य गुतोऽनुशासनं चिकीपैद इयं तद्यस्मात्परस्तादर्वाड क्रुमेत* ॥ १० ॥ अपसरणतो ह वा अग्रे देवा जयन्तोऽजयन् । दिव मेवाग्रेऽधेद मन्तरिक्ष मुथुतोऽनपसरणात्सपुत्नाननुदन्त तथी एवैषु एतदपसरणतु ऽरवाये जयन् जयति दिव . 'कुमते'-इति च । +यं भति'-इति क, 'जयनयति'-रति ध।

·१२. । शतपथब्राझणम्। (09.) मेवाग्रेऽथेदु मन्तुरिक्ष मुथुतोऽनपसरणात्सपुत्नान्नुदत इयं वै पृथिवी प्रतिष्ठा तुदस्या मेवैतत्प्रतिष्ठायां प्रति- तिष्ठति ॥ ११॥ . तदु तदिवि विष्णुर्यक्रशस्त । जागतेन छुन्दसा तुती निर्भतो योऽस्मान् द्वेष्टि युञ्च व्वयं डिप्मोऽन्तुरिक्षे ठुिष्णु- यंकरस्त चैटुभेन छुन्दसा तुतो निर्भक्तो योऽस्मान् दृष्टि युञ्च व्वयं हिमः पृथिव्यां विष्णुर्यक्रश्स्त गायत्रेण छन्दसा तुतो निर्भक्तो योऽस्मान् दृष्टि युञ्च वयं विमोऽस्मादुन्नादस्य प्रतिष्ठाया इत्यस्यार होदर सर्व मन्नाद्यं प्रतिष्ठितं तुस्मादाहास्मादुन्नादस्यै प्रतिष्ठाया ऽइति ॥१२॥ श्रुथ प्राङ् प्रेक्षते । प्राची हि देवानां दिक् तस्मात् प्राङ् प्रेक्षते ॥१३॥ स प्रेक्षते। अगन्म स्वरिति देवा वै स्वरगन्म । देवानित्येवैतुदाह सं ज्योतिपामूमेति सं देवैरभूमे- त्यवैतुदाइ ॥१४॥ श्रुथ सूर्य सुदीक्षते । सैपा गुतिरेपा प्रतिष्ठा तुदेतां गुति मेतां प्रतिष्ठां गच्छति तस्मात् सूर्य मुदौ- क्षते ॥ १५॥ स दौक्षते। स्वयम्भूरसि श्रेष्ठो रमिरित्येप वै ·(स्य.वा.) ॥ प्रथमकाराइम्। श्रेष्ठो रश्मिर्यत्सूर्यस्तस्मादाह स्वयम्भूरसि श्रेष्ठो रश्मि- रिति बौदा ऽअसि ब्वच्चों मे देहौति त्वेवाहुं ब्रवी- मौति ह माह याज्ञवल्क्यस्तुयेव ब्राह्मणेनेष्टव्यं यद् ब्रह्मवर्चों स्यादित्युतो ह स्माहौपोदितेय ऽएप वाव मुझं गा दास्यति गोदा गा मे देहीत्येवं यं कामं कामयते सोऽसौ कामः समृड्यते ॥ १६ ॥ अथावर्त्तते। सूर्यस्यात मन्वावर्त इति तुदेतां गुति मेता प्रतिष्ठां गत्वैतस्यैवाहत मन्वावर्त्तते ॥ १७ ॥ अथ गाईपत्य मुपतिष्ठते। इयं तद्युस्माहाईपत्य मुप- तिष्ठते गृहा वै गाईपत्यो गृहा वै प्रतिष्ठा तुद् गृहेष्वे- वैतत्प्रतिछायां प्रतितिष्ठति यावद्देवास्येह मानुप मायुस्तस्मा एवैतदुपतिष्ठते तस्माहाईपत्य मुप- तिष्ठते ॥ १८॥ : स उपतिष्ठते । श्रने गृहपते सुरपतिस्त्वयागोई गृहुपतिना भूयास: सुगृहपतिस्त्वं मयामे गृहुपतिना भूया ऽति नाच तिरोहित मिवाल्यस्यूरि णौ गाई- पत्यानि सन्वित्यनार्तानि नौ गाईपन्यानि सन्वित्येव- तुदाइ शत हिमा इति शतुं धणि जीव्यांस 'मन्यात ·.. ॥शतपथवाझगम्। (09. वा.) मित्येवैतुदाह तदुप्येतद् ब्रुवन्नाद्रियेतापि हि भूयासि शताइभ्यः पुरुपो जीवति तस्मादृप्येतद् ब्रुवन्नाद्रि- . येत ॥१६॥ अथावर्तते। सूर्यस्याहत मन्वावत गुति तुदेतां गुति . मेतां प्रतिष्ठां गुत्वैतस्यैवाछुत मन्वावर्तते ॥ २० ॥ अथ पुत्रस्य नामं गृह्णाति । इदु मेऽयं वौर्य पुचो- ऽनुसुन्तनवदिति युदि पुत्रो न स्यादुप्यात्मन एव नाम गृह्णीयात् ॥२१॥ अथाहवनीय मुपतिष्ठते। प्राने युज्ञोऽनुसन्ति- ठाता हुति तूष्णी मुपतिष्ठते ॥ २२ ॥ अथ व्रतं विसृजते । इद मई युएवास्मि सोऽस्मीत्यु- मानुप इव वा एतद् भवति युद् नतु मुपैति न हि तुदवकल्पते युद् ब्रूयादिदु महुः सत्यादन्त मुपैमौति तदु खुल्लु पुनर्मानुषो भवति तस्मादिद महुं य एवास्मि. सोऽस्मीत्येवं व्रतं विसृजेत ॥ २३ ॥ ४ ॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [८.३.] ॥ "मंम्मिते यो"। याजमामकर्माभिधायि प्रामाण मेतत् । 'दक्षिणतः परोत्य' युः "निनयति' । हि' यमः, 'नया' ते 'उदक भवति', परीत्येयुके दक्षिणादामना मिनयमायोदगागमन 1 'मुपतियते'-ति का • 'मन्दायसे-तिक, ध।

·(ध्या ३मा. प्रथमकाण्डम्॥ ६२३ भवति । अदपाचनिनयनम्यानुवादो न पर्वतो विधि । कुत , "श्रथ विष्णुक्रमान् क्रमते'-इनि' परत 'अथ'-अब्देनानन्तर्यवचन मयुज्य पदार्थान्तराणं विधानात् । तथा युदगित्यय दक्षिणत परीत्ये त्यर्थवादोऽयम् । पूर्ण निनयने “देवलोके मेऽप्यादि। अय यज्ञ 'श्रमत्' भवत । एव मर्थ यजमानो 'यजते' 'यो यजते, म यज्ञोऽस्य (यजमानस्य) देवलोक मेवाभिप्रेति' । मा संस्कृतवानमो, तो मया प्रत्युपकरणीय मित्यभिप्राय । 'नदनूची ' । दक्षते सम्मृद्यर्थस्या 'दक्षिणा' रूपम् । यज्ञमम्यर्थ यज्ञ मनु विलमा दविणेति । 'दक्षिणा मवारभ्य। सा हि परिक्रयार्था विनियादिता परिकीयते, यथान्यत्रापि परिक्रयसम्बद्ध परिक्रेता, मशपि ॥१॥ "स एष देवयान'। श्रात्मयाजिनस्तस्य कुणपादिमोक्षप्राप्त । १- इवोपरिणादधमकण्डिका द्रव्या (६१८१० ११ प.)। २-मा.या.६.८धा.। ३-- ठ पुस्तके विद मेव परिखामिशत भाष्य मिहान्यथा दृश्यते । तद्यथा-- "सस्थिते समाले यज्ञे पूर्णयात्रासादित जल निनयति , ज्यदध्वर्युर्यजमानामलो। यजमानोऽपि तदपिना प्रतिका तौति वक्ष्यति । यो दर्शपूर्णमासात्मना पाते, मम यज्ञोग्य देव लोकेऽपि यसत् । लेट लिडणे, स्यादित्य । एप यज्ञोऽस्य देव लोक मेव व्याभिमुख्येन एति । तमादन्वाचनशीला मन्याहार्य लक्षणशोला यो दक्षिण ददाति, सा देवलोकमेति। ततो दक्षिणा समद्धिखरूपा मन्वारभ्य यजमानो देवलोक मेव्येवा-इति।

·108 । शतपथवाझणम्॥ (प्र. वा.) देवयाजिनः पिहलोकः पन्थाः। एवञ्च केवलकर्मिणः पुनरावृत्ति- दर्शिता ; यतस्वचाय मेव 'अन्वावर्तते' इत्युपसंहारः । “अपि हि न ऋर्वचः श्रुतम्-वे सूतौ अटणवं पितॄणा मित्युपक्रम्य, ज्ञान- समुच्चितकर्मिणः पुनरावृत्तिर्दर्भिता--"ते य एव मेतदिषुः" इत्या- दिना' । 'वा'-शब्दो व्यवस्थितः । 'तदुभयतः' 'अग्निशिखे' अग्मिचाले 'श्रोपन्यौ' भस्मात् कुर्वन्यो 'मन्तिष्ठतः' । दहनात् मुक्रिरित्यर्थः । जानमहकारिकर्मकारी यजमानः 'अतिसृज्यः'। जानिनथीयां पन्यानञ्च उष्णमनसमर्थाभिरद्भिः शमयति। शान्तिसाधनं 'शान्ति', जामममुच्चितकर्मफलमलक्षास्तकं भवतीति मम्मतम्। केवलस्य स्वर्गादि- फलं तु कार्यारम्भादौपचारिक मिति ( मां कोकिस्तग्रहेणैव गच्छ. नीति यतस्तेऽतः किं []) यदि फलभोगाय देवलोकं यजमानो पाति, म देव एव। म एष देवफलभोगार्थ देवानेति; "देवी भूत्वा देवानग्येतीतिवचनात् । पिहुंच केवलात्कर्मणः। 'तदुभयतः' तच उभयतः, उभयोरपि मार्गयोः 'अमिशिखे' सूर्यरमायः 'ओषतः' दहतः। योऽकृतकृत्यः, त मोपतः, यस्तु कृतनियनकर्मा, त . मस्जितः । परन्त्वनेन पूर्णमेकेन गाते जाते 'यः' 'प्रत्युप्यः, "उष । दाहे." प्रतिदहनाईः, 'त' 'प्रायोपनः' प्रतिदहसः। यथा दर्शित- बजादावेष एवामिमंयोगो निमित्त मिति, एवं तदपि ते प्रदो दहतः । 'प्रतिहजेते' अनिमनं विपर्जनम् ॥ १॥ १-इव विकदिशा दप्यम् (१९९१.५ मं.)। २-वाक्यका०. ना. -क. (१६.८.१.8-१८.)। ए-एप च पाठोग.म.पुमाकयो। -मा.प.द..धा..

·(य. मा०) प्रथमकारहम् । ६२५ "पूर्ण"। अपां पूर्णम् ; 'मान्तिराप:'-इतिवचनात् । उदकस्य एवं तावदाधिदैविक निनयनस्य प्रयोजनम् ॥ ३ ॥ अधियज्ञं दर्शयन्नाद-"यदेवेति । 'यदै मिथ्या क्रियते यजस्य' अकरण मन्यथाकरणञ्च, 'तद विवृहन्ति' व्यर्थ कुर्वन्ति यज्ञो- यापः, 'क्षखन्ति' "क्षणु हिंसायाम्"२; हिंसन्ति, दुःखायन्ती- त्यर्थः ॥ ४॥ २-का .. '१-हैव पुरस्तात् (६१० ए० ८ पं.) दरव्यम् । • सू० २.८.८ -त.उ. श्धा० । - ठ-पुस्तके तु द्वितीयादिचतुःकगिड़कानां भाष्याख्येवम्- "देवलोकप्राप्तौ प्रसङ्गात् मार्गान्तरं श्रुतिरेवाह- "स एषः” । स यसो देवयानः देवैः प्रापणीयः, पिट्टमिा प्रापणीयः पिटयायः । देवथानोऽमिहोचिणा मध्या सर्गगमनाय ; पिटयाणोऽन्यमनुष्याणा मध्वा । तदुभयतः प्यमेराहवनीयादेः देवयानपिटयागो शिखे उर्द्धवाले घोषन्त्यो सन्तिठतः । ध्यपा शान्तिखरूपत्वात् त निनयनेन शान्तो भवति देवपन्थाः॥२॥ पूर्ण । व्यज्जिलेन निनयनधर्माच पूर्णम् । सन्तत मयवच्छिन्नम् धनवखण्डितेन धारामिनयनेन । । यदेव । यज्ञस्य यत्किचिन्मिथ्या प्रमादादिना क्रियते । व्यस्य. तदिति । यस्य यजमानस्य तन्मिध्याहत विरहन्ति विनाशयति, यज्ञः सम्पूर्णी भवति, क्षण्वन्ति हिनस्ति, तत् मिथ्यादि न दुखायतीत्यर्थः ॥ शान्तिराप इति समानम् । पूर्ण । एतत् मिध्याहतं सन्दधाति सन्धितं करोति । सन्तत मनवखण्डितम् । तेन यज्ञस्यानुसन्धान भवतीति शेषः । ५१"-इति । . 79 ·हर ॥ शतपथब्राझणम्। (७. मा.) . . "तदनलिना"। यद्यपि "अनुमाष्टुं सन्नो यदिलिष्टम्"- इतिलिङ्गान् मुखोपानाङ्गता मन्त्रस्य प्रतिभाति, तथापि वाक्यान्प्रतियहणाङ्गता। तथाहि “यदिवढं तमन्दधाति"-दतियह- णार्थवाद एव परतो दृश्यते, अर्थवादान्तराभावात् ; अथभब्देन च मुखोपस्पर्धनस्य व्यवधानादर्थवादान्तर'दर्भनाच । लिङ्गवाविरुद्ध मेव; मुखवद्धस्तयोरपि. भरौरैकदेशवात् । “यदिढ मिति । यजमानस्य एव यज्ञो वर्तते; तचैव स्थितस्य 'यदिखें तस- न्दधाति-इत्यभिप्रायः। कखानान्तु “नदञ्जलिना प्रतिग्रहाति, मच जपति संवर्चसेति"। ग्टक्षतः यज्ञवीर्य मच च जप्यमानः प्रतिग्रहणाय स्पर्शनेऽपि प्रकाशयिष्यति। कः पुनः प्रतिग्टहाति ? यजमानः; अवोर्निनयने व्याप्तमात्, अन्यः कोऽपौति सिद्धे भागैलिङ्गलानमन्त्रस्य यजमान एव । तथाच पजस्य “यद् विकृढं सत्मन्दधातीति (उपपत्त्या, अत उत्तरत्र च “एतदु चैवैतत् कर्म कुरुते"-तिमन्त्रवाक्यशेषैरेव च सर्व मेवातः परं याजमान मित्यवसौयते ॥६॥ १- फा. श्री. सू. ३. ८.६। तन्मन्नस्तु वा० सं० २.२३.१। २- वा. स०२. २४, पण्य । 'यहै-इति छ, झा 'उपप्रध्देन'-इति ठ (उत्तरकाण्डकारम्भे)। ५- 'व्यवधानावादातर'-इति । संवसेति मन्वस्तु वा. सं• २. २४.१ । ७-०क.स्था। -उपपश्येत्यादियश्य ठ-पस्तके नास्ति।

·(स्यामा ।प्रधमकायहम्। . "अथ मुखम्"। "एतदु चैवैतत्कर्मात्मन् कुरुते"-रनिषाद यजमान श्रात्मीय मेव मुख मदिरुपस्पृशत इति गम्यते । यम्मान कारणत् मुखं स्पृमति, 'तद् द्वयम्' हे ते कारणे इत्यर्थः । मचैकं नावन- 'अमृतेनैवैतदात्मानं संस्पृशते' इति । कथ महिः संस्पृश्यमाने अमृतेन संस्पृशते ? तदा:- "अमृतं वा प्रापः" इति । यचे देवाना मम ममतम, ता पापः; श्राप एव हि शुद्धतमा घटत मित्यभिप्रायः। अमृतमस्पर्मनं यजमानेन कर्तव्य मियक कारणम् । अपर मपि- 'एतच कर्म आत्मनः कुरुमे यजमानः । कथम् ? घजो वा पापः पापय संधेपणहेतुरित्यभिप्रायः॥०॥ “अथ विष्णुक्रमान्"। ('विष्णोः यजम्य') मम्प्रये । मिय दापा 'देवान् मौत्वा', (देवेषु मथे) 'पपिली' भागो भूला' प उपेति विष्णुक्रमैर्देवयाजीत्यर्थः । "अनुपमर्गादा"-रनि कमेराम- नेपदम । ५- का.मौ. . ३. ८.१.१ "एताकम, ततसातापदिमादी न भाति"-रति प ततो पाधिदेव । ५-पायी. पू. ३.८.१९ । मनात वा. सं. २.२६.१,२,३। -शायदपा भाष्यं पुमा। तपपा- "पपरिपुरमा। पियो रम्य मम हिम भिवेन मेर पुरते । देशमा का। देवानेतान् एस सम्मानः प्रोता ति, पोप समारयति । पद ममुर। शानिमितान मेषा ते रेप मध्ये मारा मालि। माति प्राप्य सानु रिपुरमा गोभार रामति"-ति ·ईर पातपयवाझयम्। (वा.) । “यदेव विष्णुक्रमान्”। यजमानगरीरस्य एव 'यज्ञो विष्णु:' यजमानार्थं 'विक्रमते'। 'तई तत्र 'दत एव' लोकात् 'पराचीनम्' आलम, अन्तरिक्षं दिव मित्येवं 'भूयिष्ठा दुव' बहतमा दुव 'क्रमन्ते ॥८॥ विष्णुक्रम मन्त्रा:- "तदु तत् पृथिव्याम्" इति । प्रसन्ना । "इत्येव मिमांलोकान्" इति उत्तरपक्षस्यार्थवादः। गम्यत इति 'गतिः, प्रतितिष्ठन्यस्था मिति 'प्रतिहा। 'तस्य' आदित्यस्य 'घे रायः' कदम्बकेसरवदनन्तभेदाः, 'ते सुकृतः ये पूर्व यजमानाः तेजःशरीराः। उपरितान) मेव 'य' यज्ञरूपः 'प्रजापतिए, 'स्वर्गो वा लोकः' अज्ञानानां कर्मकर्ड पां प्रजानां पतिः, जानिना मुपभोग्यं स्थानम्, 'तत्' तच; ते गच्छन्तीत्यभिप्रायः। 'भाः' प्रकाशमा सूर्यरूपम् । ( पदान्तरोपन्यासः1) "परस्तात् वेव"। 'त'-गब्दा समन्दार्थ, 'एव'-दत्यवधाराणार्थः । इतः' अस्मादेव लोकान 'अनु- भासनम्' अस्मिसेव होके फलोपभोगं बडकाल मागास्ते, मः ५-ठ-पुस्तके खेतदुसर मेघ सन्योऽधिका- "विष्णुरेव देवेभ्योऽर्यायेमा विष्णुकमणक्षणां विक्राम्सदान् । प्रधमेन पादेन एथिदोकमलक्षणेन, पस्पार। "स्प भौतिचलमयोः" लिट् । .दितीयेन पादेनान्तरिक्षं विद्वान्तवान् । उत्तमेन दिवि समयामकेग । एता विष्णुकमात्मिका यशे विक्रमते । समाहेतोः विष्णुकमान कम।" इति। २-वा. म. २.२५.३,२,१एथा।

·(ध्य. वा. ॥ प्रथमकाण्डम्॥ 1 'श्रर्वाङ विक्रमणेनैव 'यस्मात्' अध्वर्थवः 'परस्तात्' फ्रमेत, 'नन् दयं कारणम् ॥ १ ॥ "अपसरणतो "। जितापमरणेन जितवन्तो धुलोकाख्यम्, अस्मालोकादपमृत्य असुरान् हतवन्तः देवाः। द्वितीयञ्च फलीप- भोगानन्तरं प्रतिष्ठायां प्रयुतानां स्वर्गालोकाभिरुपद्रवात्। ततश्च यदितः पराचीनं क्रमेत, तदेतां गतिं गवा 'प्रतिष्ठायां प्रति- तिष्ठति ॥ ११॥ "तदु तद्दिवि" । यद्धि स्वर्ग अनाघम्, नदयस्मिन्नेव लोके १- "तदु तत् एथिष्याम् । प्रसन्ना । इमान् एथियन्तरिक्षद्युसन- एवं समारूढान् कृत्वा धनन्तरम् । विष्णुक्रमणस्यार्थवादः- रथा गतिः। गम्यत इति गतिः, प्रतिफूल तिछत्यस्या मिति प्रतिष्ठा। य एप प्यादित्यः, तस्यादित्यस्य ये रम्मयः किरणकदम्बा, ते सतत इति । यथेति । पर मुत्कट भासन प्रजापति, स एव सर्गो जोको निहपहत्वात् । एवम्मकारेण यच्चा रतो गति प्रतिमा प्राप्नोति, परन्तात् पर्वा याचनमोलः प्रमेत, इतो लोकादनु- शासनं कर्नु मिच्छेत् । इयम्, चामुभलक्षणम् व्यर्वाचनश्चेति ।"- इतौद मेव भाष्यं ठ-पुस्तके । २- यत्र ठ-पुस्तकणिखितं माध्यमाठान्तरं चैतत्- "पपसरणतः । जयन्तो देवा दिव मये, सतोऽन्तरिक्षम्। इतः थपसरणात् एतदाधरणादेव सम्पनाउछन् स्थपितवन्तः। एव मम्यापरणस्यापि भवति । इयं वै इति। यतिरोहितम्॥१५" इति। 1-दिवोत्यादया प्रतिछाया इयन्ताः पथ मन्याः वा• सं• २. २५. १-५.1 सत्र "यसारमादिति माग मोक्षते"-रवि का. औ. सू.

·३. शतपथब्राह्मणम्। ( ७ वा.) . प्रतिष्ठितम् । चन्द्रमसोऽप्याप्यायनं प्रतिपदि सान्नाय्येन क्रियते ; अतः 'अमादबान्' निष्काशने विषन् सर्वस्मानिष्कामितो भवति ॥ १२ ॥ “अथ प्राङ् मेवते"। मानिरीक्षणेन सन्तर्पिता गच्छन्तो देवा निरीचिता भवन्तीत्यभिप्रायः ॥ १२ ॥ "म प्रेक्षते"1 मञ्चाक्रोन्नौतिवत् 'खर-देवाः'; तेम:- शरीरत्वात् ज्योतिर्देवाः। 'समभूम' तद्देवलं प्राप्ता इत्यर्थः ॥१४॥ "अथ सूर्य मुदीचते" । (सूर्यः खलु) यज्ञकर्तृणां गन्तव्य प्रतिष्ठा च ॥ १५॥ "म उदौलते। तेजोधनो रमिशब्देनोचते। 'एषः तेषा मति- ३. ८.१५ । “यस्यै प्रतिछाया इति भूमिम्" इति च सदुत्तरसूत्रम् (१७)1'भूमिम् वेदिभूमिम् ; उपविर एव । -१६ चास्ति ठ-पुस्तकाला पाठान्तरता । तद्यथा-- "इत अर्द्धा वेदौति तत्प्रकार माह- "तदु मदिति । दिवि ध्यन्तरिक्ष एथिव्या मसादमाहागलक्षणात् । व्यस्यै प्रतिष्ठायाः वेदेः । यावतो वै वेदिस्तावतो एथिवीति । १९॥" इति । २- का• श्री. सू. ३.९.१५ । वा•सं• २. २५.६ । ३-४-पुस्तके लिह 'प्रसन्ना-बायेव । g- का. पौ. सू. ३.८.१६ । वा• सं० २.२५, ७ । ५-- "सप्रेक्षते । खरिति । यज्ञो वै खरिति यदेिवसर्याः खा- प्रददायाः, पत्र देवा अभिप्रेताः देवानगन्मेति ॥१४॥"-इति । • सू.६.८.१० वा. सं.२.२६.११ - एषामु 'प्रसमा-इत्यशाप्यातव ठ-पुस्तके । -मा. श्री. पू. ३.८.११क्षा सं... २६.१ (-का.औ.

·(प. मा. प्रथमकाण्डम्। ६२१ पयः। 'याज्ञवल्क्य इत्याह स्म- 'वादा असि वा मे देहौति (एत देवाशास्महे वयम्) 'अहमिनि ब्रवीमि'। 'माह्मणेन नदेएव्यम्' 'या' अहं ब्राह्माण्ययुक्तः स्था मिति तु 'आह म' भवान 'श्रोपोदितेयः' । उपगम्य उदिता पितरुपोदिना; "स्वोभ्यो टा। उपोदिताया अपत्य मिति विग्रहः । 'गा दास्यति' इति गो-प्रार्थना । 'एवं' प्रजादिष्वपि वाव्यमः॥ १६ ॥ "अथावर्तते"। प्रदक्षिण मावर्तते । एवं तस्य सूर्य स्यानु- वृत्तिः॥ १०॥ "श्य गाईपत्यम्"। कारणदयं तस्यायुपस्थाने । सूर्योप- स्थानादिना स्वर्गतिः, गाईपत्योपस्यानेन स्वग्टई प्रतितिष्ठति । द्वितीयच्च 'यावद्देवास्येह' मानुपायुष 'उपतिष्ठते ॥१८॥ । - ५-पा. सू.8.९.१२.। - एतद्भाष्यवाप्यन्यविधं ठ-पतके । लद्यथा- "स उदोक्षते। प्रसना । 'इति वेवाई' इत्येबाई योमि । वर्ष एव याचते। मालग तहि एएष्य मेव यतो ब्रह्मवर्चसो स्यात् । उप समोपे उदिता थादिन्यो यस्य इत्युपोदिता, तस्या चपाय मोपोदितेयः । एष राजा मध सम्पदामभूताय गाः पयसती दास्यति । हे गोदाम में मह्यं मा देधि । रख मिन्याधामो १३"-इति । ६-- का. औ• सु. ३.८.१६ । वा. सं. १. २६.३। 8-प माययारयाला प्रसनेवि ठ-पुस्तके । . ५--का छौ. -- एताध्ययान्यविधं व-पुस्तके। सपा- "थए मापदम् । पं गतिप्रतियात्मकं गाई पायोपस्माना- ·. । शतपथब्राझणम्॥ (09.85ा.) “म उपनिष्ठते" । 'अस्यूरिौ' असहाय-गो-वाद्यः स्यूरः, तचा- सहायमाचं लक्ष्यते ; स्यूरोऽस्मिन्नस्तौति स्यूरो, न स्यूरो अस्यूरी, ससहायिनौ। तब गाईपत्ये कर्मणि प्रवृत्ते अह मिन्धनादिना; पालकः, अस्यूरौ ग्रहपनिः; स्वम् कर्मणाम् । अन श्राह- "अना नोति। अस्यूरित्वेन च सामर्थ्यताप्तिं यजमानस्य जीवित मिति “शतं वर्षाणि जौबास मित्याह"-दुति विवृणोति ॥ १८ ॥ - 7 २. दवाप्यते । यहा वै इत्याद्याशीः प्रवर्त्तनाथी । यावदिति । उ इति व्यनेककर्मा निपातः । यावत्प्रमाण मस्य पुरुषस्य प्यायुविनम्, तस्मै एतदायुपे उपतिष्ठते । तस्मादिति निगमः ॥ १०॥" इति । १-वा० सं० २.२०.१। -" 'यस्यूरि' यस्यूरीणि । एकाश्वयुक्तः शकटः स्थूरिरित्युच्यते, दि. परीतो बहुभिरश्वैरपेतः प्रकटोऽस्यूरिः । तेन च सम्पूर्णता लक्ष्यते"- रवि ऋ० सं० ६.१५. १८ सा• मा० । “एकपाद्यं बलोवयुक्तं भकटं स्यूरि, न स्यूरि यस्थरि । लुप्तोपमानम्" इति वा० सं० २. २०. १ मशी. मा.। इहोत्तरत्रापि पुनः श्रोयति २.०.१.१.। का• श्री. सू. ६. 8. ३ थपि यथ्यम् । २- "तं हिमा इति ग्रूपाहा'-इति का• श्री. सू. २.८.२२ । -ठ-पुस्तके ततोऽधिकोऽप्येष पाठ'- "स उपतिरते। घने इति । एवमन्यो परस्पर माशंशन स्फुटतर मेव । व्यस्यूरि। असहायगोवाझ' म्यूरा, सघासदायमा लक्ष्यते ; स्यूरोमिनन्तोति स्यूरि, थस्यूरि सहायकः त्वम् । यत थापाना मौलि । व्यस्यूरित्वेन च सामांक्षिप्तं यजमानस्य भोक्ति माशा-प्रतं हिमा। वांणि प्रतसयाकानि नोण्यासम् । इत्याहेति विमोति एतत् क्न् यपि न यारियेत । तेग अपि 8- ·६३३ प्रथमकाण्डम्॥ एष. वा.) "अथावर्तते। मन्त्रवर्णात् प्रादक्षिष्य:- “सूर्यस्याकृत मन्विति मन्त्रे दृश्यते, सूर्यो हि प्रादविण्येन गच्छति । एतस्यैव' सूर्यस्य ॥२०॥ "श्रथ पुत्रस्य । कथं पुनर्समाति? "ततोऽसि तन्तुरसि"- इत्येतस्मिन्मन्त्र तत्पदैरेकवाक्यभूतं ग्टहाति। कुतः ? काखममा- नानात् । “इदं मे कर्म, इदं वौर्यम, पुचो देवदत्तोऽनुसन्तन- वत्" इति। किमर्थ नाम ग्रहाति? 'इदं मे' 'वीर्य' विक्रमम्, 'पुत्रः' देवदत्तादिः 'अयम्' 'अनुसन्तनवत्' अनुसन्तनोत् । कथम् ? 'मे' मम 'इदं वीर्य मनुसन्तनवदिति' मा विच्छिन्द्यादित्येवमर्थम् । वर्षेभ्यः शतात् वर्षशत मतीत्यामि पुरषो नौवति । तमादिति निगमनम् ।१९।-इति। १-का. श्री. सू. ३. ८.२३ । २-वा. सं.२.२०. २ । ३- घर "गच्छति पाइपुरविष्णविति"-इपि च का. श्री. सू. ३ ८. २४। मन्तस्त-वा. स. ५ ३८.१। 8-हाप्यन्यविध मेव भाष्यं ठ-पुस्तके । तद्यथा-- "बघावर्तते। सूर्यस्य यावर्तन मारव, ता मन्वावर्त्तते। तदेता मिति निगदण्याख्यातम् । श्रुत्या मन्तववक्षिणं समाच्याशिर्ष एकीयात् । २०॥"-इति। धौ. सू. ३, ८.२५॥ ६- एष मन्त्र शाखान्तरीय इति का. • ३.८, २५ सूचे पूर्ण एव संमतः। तद्यथा-"ततोऽसि वन्तुरस्खनु मा तनुयमिन् यशेस्याए साधुळत्याया मस्मिननेऽसिंलोक इदं मे कमेंदं वीर्य पुषोऽनुसन्तनोतु" इति। ५-का. चौ. 80 ·॥ शतपथब्राझणम् । (०प्र. द्रा.) है -- (पक्षान्तर माह) 'यदि पुचो न स्यात्' कथञ्चित् पुचरहितोत्, अज्ञातपुत्री मृतपुची वा, तदा 'धात्मनो नामजीयात् । तथापर “दं मे कर्मदं वौर्य देवदत्तोऽई मन्तनवानि"-इति नाम ग्रहणम् ॥ २१॥ "प्रथाहवनीयम्" । (गाईपत्योपस्थानादिकर्मणा यत् पदं म प्राप्नोति, अतः ) उपस्थानयज्ञक्रिया प्रत्यक्संस्था जाता; सा च जघन्या, अधोगतिवान् । श्रत पाहवनीयोपस्यानं विधत्ते प्राक्- मंस्थित्ये। अपिच प्रत्यग्गमनशब्दो 'हि नरकपातवाचकः; . एव- धाधोगतिर्यज्ञस्य स्यात् । “यो मिति । सामान्ले .प्राले दूषणौ मुपस्थान विधेय मिति मन्त्रनित्तिः क्रियते ॥ २२ ॥ . १-ठ-पुस्तके विहेप पाठोधिका। तपाचेत्यादिग्रन्थस्तु ठ-पुस्तके माति ; व्यक्ति पतष प्रशा- 'पतो माताधा कृष्णकेशोऽयौनादौतेसि सम्मलम्' इति । ३- "यनेकेषु पुषु सर्वेषां ज्येष्ठस्य पुषस्य नामाभिव्याहत्य"-ति साहायनः २. १२. ११ । "प्रियस्य पुत्रस्य नाम एकाति"-रत्या: पस्तम्ब 8. ९६.। 8- का. श्री. सु•३.८.२० । ५- बन्धनीधिहान्तर्गत राम पाठा झ-म-पुस्तकमोरधिक। ६-'तूणी मिति लौकिकवायचारणनिषेधः क्रियते ; मन्ताभावात् । एव तत्समौ स्थित्वा तं विलोकयाव'-इतौह पाश्किदेवः । -- थप विष्णुक्रमानिधारभ्य यहवनीयोपस्थानान्तं कर्म विष्णशममा भवति (का.सौ.३.८,२०.या..ह.)। "पणाहनीयम् । माकनं मायामा यो मेवोपधानम २२."-जब भायं दृश्यत इ ठ-मस्तो । . .

·(य. ३ब्रा०)
। प्रथमकाबडम्।
"अथ व्रतम्"। पूर्वोका मितिकर्त्तव्यता मनूद्य यज्ञसमाप्ति
प्रतविसर्गमम्बद्धा विधीयते , यदि मुक्त “मस्थिते"-इति, तदिद
मवमरप्राप्त प्रत विसृजते। खगाखायाम् ‘दद मह मनृतात्
मत्य मुपैमि"-इति मन्त्रोच्चारोऽभिप्रेत, अत एव पचान्तरोपन्यासो
न तो भगवत्या श्रुत्या ।
समाप्तोऽय पौर्णमास , सर्वाखिप्टिषु पशुवन्धेषु यागेषु मौत्रा-
मयां च प्रकृतिभूत । यद्यप्यय कृताधानस्य भवति, तथापि
प्राधानेटौनां तनूहविस्मञ्जकाना पौर्णमामयाग प्रहति , तस्मात्
१:-का. श्री.
• सू०३८२४ २-११ २६ (६ट. ३५.)।
१-वास.१५१।१६च पुरस्तात् ११।।
- पूर्व हि प्रतयहणे दो मन्त्रावुक्तौ “यो अतयते"-इति (ए.
१३५०), "इद मह मढतात्" इति घ (ए. म.) नत्र यद्यमे
प्रतयत इति महोतम्, तदा 'थमे मतपते श्रत मचारियम्'-इति
(दए. प.) विसर्ग कार्य, यदौद मह मिति रौतम, तदा
"इद मह य एवास्मि सोऽमिति"-इति (हए.१३ प. ) विसर्ग
कार्य इति कातोयश्रौतसूत्राभिप्रेत । ३ ८ २८ सू• द्रष्टव्यम् ।
५- "पथ व्रतम् । व्रत मिति कर्मणे नामधेयम् । तस्य विसर्ग कुरते
यजमान इद मह मिति । यद व्रत विटाते, नेन प्रतो ऽमानुष
इव देव इव भवति । न होति । मन्तरूपान्तर दूयणम् । प्रत •
विसर्गानन्तर पुन मानुषो नायते, समादिर मह मित्येतेम
मोष व्रत विटनेतेति विधि । तदु सम्बित्याचारणार्थ ,
युकार एससिमेवार्थ उत्तरेय' -इविस्मरणात् (निग• १९४)।
खन्नु पद सधवधनसिद्धये, स वै सय मेव वदेदित्यादि विध्यधम्
1२३1'-ति ठ माप्यम् ।
--
"या