·No text on this page.

·જૈન તવસાર-સારાંશ.
(જૈન દર્શન સબ ધી બે બેલ સાથે)
પ્રસિદ્ધ કર્તા
પ્રયોજક–શકરલાલ ડી કાપડીઆ
સુધી શ્રી ય વિ જૈન ગુરૂકુળ
પાલીતાણા
ધીર સવત ૧૫૭
વિરમ સવત ૧૯૦
પ્રથમવૃતિ ૨૦૧૭
[મુથ - - 1
ગણocee

·©©©
මහගම
OQશિGિ & Games
' પાલીતાણા–ી બહાદુરસિંહજી કોન્ટીગ પ્રેસમાં
શા અમરચદ બહેચરદાસે છાપ્ય

·No text on this page.

·ટક બનશ્રધચારી તપગચ્છ ગગ દિમ
આ વાર્ય શ્રી વિજયનેમિસૂરીશ્વરજી
fમ સ ૧૯૨૯ દીલ ન ૧ ૪૫ રા૫
સ ૧૯૬૪
માર પિ કરી અને વાદ

·) અર્પણ પત્રિકા
પૂજ્યપાદ પ્રતાસ્મરણય, પગ, કાગનદિનમબિ શાસન
નાયક શ્રી વિજયનેમિસૂરીશ્વરજી મહારાજની પવિત્ર સેવામા
વિહાર-રાજનગર
આપ સૂરિન જૈન શાસનની વિભૂતિ છે. આપના જેવી
પ્રબળ પુથ-પ્રભાવિક અને સમર્થ વ્યક્તિ શાસનમાં વિરલ
હશે. સોનું અને સુગધ પેઠે આપનું ઉચ્ચ કક્ષાનું બહાથે જ્ઞાન,
યશસ્વી ને ઉજજવલ ચારિક, શાસનને શોભાવી રહ્યા છે
આપનુ વિચક્ષણ બુદ્ધિ ચાતુર્ય, હાજર જવાબીપણું અને
દીર્ઘદથપણ, ધમનીતિ, વ્યવહારનીતિ અને રાજનીતિ જેવા
ગભીર વિષયેમા પણ કુશળતા અનુભવે છે
આપની અનુપમ જ્ઞાન ગર્ભિત રુપાખ્યાન શેત્રી શ્રોતા
જનને આહાદ ઉપજાવે તેવી છે
આપશ્રીના હુક પણગાઢ પરિચયમાં આવ્યા પછી કહ્યા વિના
ચાલતુ નથી કે આપશ્રી તીર્થના પરમ રક્ષક છે તેમજ
શાસનના અપુર્વ પ્રેમી છે, સાથે સમયજ્ઞ છે, તેમ આપની કૃપા
નજર સદા મુજપ્રતિ અનુભવું છું તેથી આ તત્રસાર-સારાશનું
પુસ્તક આપના ચરણે પરૂ છુ તેને સત્કાર કરી આપ કૃતાર્થ
કરશે એમ અત કરણુથી પ્રાણું છું ૪ થી દુર
લી સત ચરણે પાસ
પાલીતાણા
શકરલાલ ડી કાપડીયા
સુખી ય વિ જન ગળ

·આભાર-પત્ર
શ્રીમાન ધીમાન શ્નાહશુઝ સાપ ન રોકથી ચીમનલાલ
લાલભાઈના પવિન લેવામાં
સા રાજનની
સવિનય જજને દ્ર સાથ લખવાનું કે બાપ, પમપૂજ્ય
પ્રાતઃસ્મરણીય, નહિ બાળ કાવારી આયા થી વિજપનેમિ
સુરીશ્વરજી મહારાજશ્રીના અનન્ય ભક્ત છે અને તે પરમ ગુરુજી
ઉપગ્ન આપના અપૂવ સદભાવને લઇને તેમજ સમાજના શિક્ષિત
વર્ગને તરજ્ઞાન કલારો કરવા છે તેમજ મુજ પ્રતિ આપને
ચાહનાના પરિણામે આપ આ પુસ્તક છ માવા માટે જે કઈ હાય કરી
છે તે માટે આપને આ સ્થળે આભાર માનું છું
આપના બની ધર્મપરાયણતા તેમજ બીઝનેશ્વર પક્ષના
'શાસન પ્રતિ અપૂર્વ ભક્તિ, આપણા સમાજમાં સુપ ચિત અને વિધિ
છે, તેમ આ૫ આ૫ણી શેઠ આણંદજી કક્ષાણુજીની પિનીના કતિવિધિ
છે આપે જે તદાર દીલથી સ્વાય કરી મારા આ દિશાના પ્રથમ
પ્રયાસને ઉત્તેજન આપેતુ છે તે બદલ આપનો આભારી છું અને
આવીરીને તરત જ્ઞાનના પ્રચાર અર્થે આપની સાત માઈને સપના
કણો એવું પછી વિરમ છુ
આપનો સેવક,
પાલીતાણા
શ કરલાલ ડી કાપડીઆ
સુખી, ય વિ નિ ચાળ,

·નિવેદન. ,
આ જૈન તત્તસારને અમુ૫ પવિત્ર અને ઉત્તમ ગ્રંથ સંવત
૧૬૭૯ મા આ શુદી ૧૫ ને બુધવારે વિજોગે શાસન હીરો
મણીનથી પધવલભજી ગણિની સ્વયથી બી નાયક ઉપાધ્યાય
સુરચદ વિબુધે પૂર્ણ કરેલ છે
તેઓ પૂજય ખરતર ગઠીયા હતા તેનું ભાષાંતર વહેમ નિ
વાસી પ્રખ્યાત પિન રાજ મગનલાલ ચુનીલાલ ભાઈએ કહ્યું
છે, જેઓ શાસ્ત્રજ્ઞ બુદ્ધિશાળી અને ધર્મપરાયણ હતા આ ગ્રથ તેના
ગુજરાતી ભાષા તર સાથે શ્રી વિજયાન સુરીશ્વરજી મહારાજના
પ્રશસ્ય વિદ્વાન્ શિષ્ય પ્રવર્તક શ્રી કાતવિજયજી મહારાજે ભાવનગર
મી આત્માન દ જન સભા મારફત પ્રકટ કરાવે છે બા અ યના
ભાષાતરની બજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના ઉપરથી માલમ પડે છે કે તેની
ઉપયોગીતાના પ્રમાણમાં તેની ઘણી એ છીજ પ્રત બહાર પડેલી છે.
તેની આવૃત્તિઓ પણ જોઇએ એવી થઈ નથી, તેથી એમ ચેકસ
કહેવાની જરૂર પડે છે કે આવા એક અદિતીય ઉત્તમ ગ્રંથ પ્રતિ જ
નતાએ બહુજ ઓછુ લક્ષ્ય આપ્યું હોય એમ લાગે છે
આ કેળવણીના યુગમા-લીના જમાનામાં આ પુસ્તકનો
કેટલી અનિવાર્ય જરૂર છે તેને ખરા ખ્યાલ તે વાવના અભ્યાસી-
અમિતાધિને તેના વાચન પરિશીનન ઉપરથી જે આવી શકશે
ભૂગર્ભમા અને સમુદ્રના તળીએ ઘણા રત્ન છુપાયેલાં હળ છે.
આ ગ્રંથ ૫શું તેવી રીતને એક અમુશ્ય ધુપ રન જેવો છે એ
કરવું તે નિફ અને નિર્વિવાદ છે આ યુથ ta -નિયાને

·છે
એક સાધનબૂત છે અને તેની તભિલાષાને તે તપ્ત કરતા છે વળો
આ ગ્રંથની સમાજવિયતા અને પ્રકાશ પરિધમ અને ઉખ કરતા
શ્રી આત્માન દ જેન સભા તેના ભાષા તરની બીજી આવૃત્તિમાં કર્યું
છે કે જે પત્ર, મુંબઈ સમાચાર, સાંજ વર્તમાન વરે નિક,
ભઠવાડિક અને બીજા માસિક પરેએ એને અવાજે આ પુસ્તકને
વખાણ કર્યા છે વળા રન તેમજ જેતેતર અનેક વિદ્વાનોના પુષ્કળ
અભિપ્રાયો આ ગ્રંથની અપૂર્વતાની બાબતમાં આ સભા ઉપર આ
વેલા છે
વળી આગળ ચાલતા પુસ્તક પ્રગટ પરિશ્રમ અને લખતા
લેખ કરે છે કે --આવા અપૂર્વ પ્રથા પ્રસિદ્ધ કરવામાં મહૂમ ગુર
મહારાજશ્રી આત્મારામજી મહારાજના શિષ્ય પરિવાર મડળની જે અપૂર્વ
હોય છે તે માટે પ્રવર્તકજી મહારાજ શ્રી કાનિવિજ્યજી મહારાજ
વિગેરેને અત કરણથી અમો આભારી છીએ
વળી તે હનિમ આવ્યાના સબંધમાં નીચે મુજબ હકીકત
મળી છે ' આત્માન સમાન એ સેક્રેટરી રા ર યુત વલ્લભ
દાસભાઈ ત્રિભોવનદાસ ગાધીની સાથે આ પુસ્તકના સબંધમાં વાત
શીત થતા તેઓ સાહેબે જણાવ્યું કે આ પુસ્તકે આ૫ણુ પરમ
પૂજ્ય પ્રવર્તક શ્રી કાતિવિજયજી મહારાજશ્રીને કચરાપેટીમાથી
હાય લાગતુ હતુ તે પ્રત હાથમાં લઈ તેનું નિરીક્ષણ કરતા
તેઓ સાહેબના સમાચ ખડા થષા હતા અને તેમણે તેમની સાથેના
માણસને ગર્ણ કઠે જણાવ્યું કે આપણે કેટલાય આવા
અમુશ્મ પુર વિહેદ ગયાં હશે ! કેટલાય ઉધાઈ ખાઈ ગઈ
હશે. કેટલાયે સડી ગયાં હશે ! અને કેટલાયે જલશરણ થયાં હશે !
આ પ્રતા તેમને છિન્નભિન્ન અવસ્થામાં મળી હતી તે તેમણે બરાબર

·hી છે કા પ્રખ્યાત વિદ્વાન અને ધર્મના અને એ Bતના બહેળા અભ્યાસી વૈદરાજ શ્રી મગનલાલ ચુનીલાલને બતાવી અને તેને સુધારી ભાષાતર કરવા સુચના કરી જેથી તે મહાશયે મનું ભાષાંતર કરે છે જે આત્માનદ સભાએ છપાવેલ છે જેમાં અવતરણ પેજ આ પુસ્તક પણ છે) આપણા સદભાગ્યની વાત છે કે આ પુસ્તક વિ જ આપણે મેળવવા ભાગ્યશાળી થયા છીએ” આ ગ્રંથના પરમથુત કર્તા પુસ્તક રચનાના પ્રજન જણાવે છે કે –“ ઈ શેવ મામાએ મને આગ્રહ પૂર્વક અને પ્રેમ પૂર્વક આ ગ્રંથમાં આવેલા પ્રશ્નો કર્યા હતા તે શ્રી જીતેશ્વર પ્રભુના મતની અવતેલના ન થાય તે મુજબ શાસ્ત્રાનુસાર તે પ્રશ્નોના ઉત્તર કેવળ કિ ઉક્તિમા-વ્યવહારમાં પ્રસિદ્ધ છે તેવા આપ્યા હતા, તે સઘળાનું એકીકરણ કરીને આ પુસ્તક રચવામાં આવ્યું છે તેમને ઉદેશ આતિમા મસ્તિકતાના ગુરુને પસાર કરીને અને નાસ્તિમા નાસ્તિ કતાના ગુણને અપનાશ કરીને ઉભયનું ક૯યાબુ કરવાનો છે” આ ગ્રંથ અમારે ત્યાં એટલે શ્રી વિજ્યજી જે ગુળમાં ઈગ્રેજી પાચમા તથા દ ણમાં જતા વિદ્યાર્થીઓના ધાર્મિક પાર્સની સીરીઝમાં અમારી ધાર્મિક સમિતિ એ દાખલ કરેલ છે આ ઝ થનું ભાષાતર વાચતા મને એમ લાગ્યું કે જો તેની ભાષા કછ રહેતી કરવામાં આવે તેમજ બહુજ લખાણુથી જે વિવેચન કરવામા આવ્યું છે તેનું short and sweet એટલે “ટુકુ અને મધુર” ના સિતારાનુસાર ટુકવિવેચન કરવામાં આવે તેમ ઘણા દાખલાઓના બદલે મુtઓના દાખલાઓ આપવામાં આવે અને દરેક પૃથક પૃથક અધિકાને સંપૂર્ણ ભાવ સાથે ટુક ટુકા પ્રશ્નોત્તરના રૂપમાં આલેખાય તે તે વિઘાથ-આ મને બતાવ ઉગી અને આશીર્વા જના ·થઇ પડે તેમ તેમને યાદ રાખવાની પણ સરળતા થN,”છો પ્રયાસે તેને સહેલાઇથી લાભ આપણો યુવક શિક્ષિત વગ હઈ શકે તેજ પરમ શુભાશયથી, આ પુસ્તક પ્રશ્નોતરના ૧૫મા સદર પુસ્તકના ભાષા તર ઉપરથી કરવામા આવ્યું છે તેમાં કેટલાક પ્રશ્નોત્તરી એમને એમ પુસ્તકમાં છે તેમ પણ રે છેલા છે, ટકામા છેડા સ્થળે માથાના ફેરફાર થ. રચનાના ફેરફારો સિવાય કઈપણ મહત્વને પ્રકાર આ પુસ્તકમા મે કર્યો નથી તેની ગૌરવતા અને મહત્તાનું સઘળું ભાન તેના કર્તા અને અનુવાદ કર્તાને ઘટ છે બાકી મે તે અસલના પુસ્તક ઉપરથી માત્ર તેમાં પ્રાજક તરીકે જ ભાગ ભજવે છે થઇ રચના કરારમાં પણ તેને ભાવાર્થ અખલિતપણે જાળ છે તો તેમાં કઈ દેય કે ક્ષતિ જણાય તે તે મને જણાવી કૃતાર્થ કરશે જેથી તેની બીજી આવૃત્તિ વખતે તે સુધારી શકાય મારા સ્થપણાને લઇને કોઇપણ જાતની શાસ્ત્રના વિરૂદ્ધ ક્ષતિ થઈ હોય તો તે સંબધી ક્ષમા યાચું છું, આ પુસ્તકને પ્રથારના રૂપમાં ગયા પછી તે આપણા પરમ પૂજય પ્રાત અરણ્ય, જ્ઞાનદિવાકર,નૈષ્ઠિક બળવચારી આચાર્ય શ્રી વિજયનેમિ સરિશ્વરજીના પ્રશસ્ય વિબુધ, વિજ્ઞાન શિષ્ય આચાર્ય શ્રી વિજયસૂરીશ્વરજીને વસ્યા છે તે અને તે બકૃત આચાર્ય એ કાષ્ઠ કોઈ સ્થળે જન સેવીને અને સુધારવું પડે છે તે સ્થળે સુપાયું પણ છે છતાં તેમાં કઈ દે કે ક્ષતિ જણાય તે વાચક 9 ક્ષમા કરશે ઉપરોક્ત આચય છીએ પિતાના અમુગ્ધ વખત ભાગ વાચવા માટે આપે છે અને સુધારણાને અને તેણીએ પિતાના જે બહોળા જ્ઞાનને અનુભવ આ છે તે માટે તે બહુત આચાર્યશ્રીને તેમની કૃપાને માટે આ સ્થળે ઉપર માનું છું ·થી બાફરવાની શાખામાં, આપણી વિશાથી આલમને આપણા લાક મુખ્ય ધાર્મિક સિદ્ધાંતને ટુકમાં ખ્યાલ આવી શકે, સાથે | સર્વ દર્શનીય સિદ્ધાંતોની મહત્તા, વિશાળતા અને વિશિષ્ટતા મજાય તે પરમ ઉરથી તેના સર્વમાન્ય અમુક સિદાતેની રૂપરેખા વી છે, તે દરેક જીવાણુ બધુઓને વાચવા વિપ્તિ છે આપણે Hજનો વિદ્યાર્થી વર્ગ તે આપણા સમાજની ભવિષની આપણી લિત છે અને તેમના ઉપરજ આપણા ધર્મ- હની કચડ વાલોની મજબુતીને આધાર છે માટે તેમનામાં મૂળથીજ ધર્મ- સ્કૃતિના બીજ રોપાય અને દુનિયાના સર્વ ધર્મો કરતાં જૈનધર્મની વિતા, મહત્તા, વિશિષ્ટતા તેમજ વિશાળવા સમજાય તેજ ઉદાર થયને અવલખી આ પુસ્તકમાં શ્રી જૈન દર્શન સબ ધી બે બેવ લેખવામાં આવ્યા છે જે દરેક ધર્માવલંબી-ધમભિલાષ બધુઓને થવા બત કરણ પૂર્વક યાચના છે ૩ થી TF, પ્રાજક ·પ્રસ્તાવના આપણે આપણી દરિ તરફ રવી જોઈશ તે આપણને જણાશે કે આ સંસાર દાવાનળમાથી બચવા કઈ કઈ મુ% અનાથ- આત્માઓ અને ઉપ છે શોધે છે સત્ય ધર્મ માટે અનેક કલ્પના કરે છે અને ઉપાસનાઓ સેવે છે, અજ્ઞાન-કઇ પણ સહન કરે છે તેમજ અનેક પ્રકારના પગસાધના કરવા માટે ભૂતોમાં ભમે છે પરંતુ જ્યાં સુધી અધ્યાત્મજ્ઞાનનાં અઝતાજન થતા નથી ત્યાં સુધી તેમની કરેલી ક્રિયાઓ-ઉપાસના ૧૭ ફળ આપી શકતી નથી માટ સ સાર વિમુક્તિનું પરમ સાધન અધ્યાત્મજ્ઞાન છે જે વિષયનું મથકર્તાએ આ પુસ્તકમાં સારી રીતે સમર્થન કર્યુ છે તેમજ આ મ સબંધી અને જડ સબધી ભેદને સવિસ્તારના પ્રકાશ તે વિદ્વાન મથકારે કરેલ જોવામાં આવે છે સાથોસાથ જીવ-અછવ અને મોક્ષ દિ તત્વોની વિસ્તારથી લોકપ્રસિદ્ધ દુષ્ટાતો સાથે સમજણ આપવી છે વા તેમા પથક પૃથક્ વિમા લગતા પથક પૃથક પ્રશ્નોત્તરને સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે જે મુખ વિષેનુ અવતરણ આ નીચે આલેખવામાં આવે છે આ ઉત્તમ ગ્રંથમાં ચકારે વીશ અધિકાર આપેલા છે, જે અધિકારણે અમુક વિષયના અમુક વિષયમાજ ગોઠવી આ પુસ્તક પ્રગટ કરવામાં આવેલું છે જેમાં મુખ્યત્વે કરી જડ અને ચેતન અથવા તો આત્મા અને કર્મનું સ્વરૂપ સમજાવવા યથાર્થ પ્રયત્ન કર્યો છે તેમજ કર્મોને અને આત્મા કેવીરીતે સ બધ છે-કમેં જીવે કરતાં કેટલા છે છોના મુખ્ય કેટલા ભેદ છે, છ કમેથી મુક્ત શીરીતે થઈ શકે છે, શુભાશુભ કર્મોને છ શીરીતે ગ્રહણ કરે છે, જ્ઞાન વિના તેમ હસ્તાદિની મઢ વિના કમને કેવી રીતે ગ્રહણ કરે છે, ·ર કમરાજનું સ્વરૂપ કેવું છે, સિદ્ધ કર્મ કેમ ગ્રહણ કરતા નથી, સિદ્ધ ભગતને કેવું સુખ હોય છે વગેરે જીવ અને કર્મવિચાર બજ સુદરરીતે પ્રશ્નોત્તરના રૂપમાં સમજાવવામાં આવેલ છે, વળા સાસાર અને મુવિ માને કે દિવસ બંધ પડવાને નથી પરમધનું સ્વરૂપ કેવું છે, પન્ન મુષ્ટિ બનાવી શકે કે કેમ – ઈશ્વરની માયા જગત રચવામાં કારણભુત છે કે કેમ, ઈશ્વર કૃષ્ટિનો સ હાર કરી શકે કેમ તે વિષય પર પણ સાફ અજવાળું પાડ્યું છે, તેમજ મનુષ સુખ દુખ શાથી ભગવે છે, સુદિ ચવામાં કયા કયા કારણે અત ર્ગત છે, તેની રચના ને આભારી છે તેની ઉત્પત્તિ અને માણ થાથી થાય છે, તેમાં કેવી રીતે મળે છે. સિદ્ધના જીવન સ કડાશ પડતી હશે કે કેમ જગત વર્ષ કેવું છે, કર્મો જ છે છતા કેવી રીતે પ્રગટ થાય છે, તેના ઉદયમાં આવવાના કયા કમ પ્રકારો છે, સ્વ–ન-પુણ્ય-પાપ-પ્રત્યક્ષ સિવાય માની શકાય કે કમ-ગુખ્ય- ધર્મ કેવો છે-કરમધર્મ કરે છે, પ્રતિમાપૂજનથી જ લાભ થાય છે અજીવને પૂજવાથી વીરને લાભ થાય છે-પરમાર્થની સિદ્ધિ સાથી થાય છે-મુકિત પામવાનો સર્વે દર્શનને અનુસરે કે પ્રધાન માગ છે, સિહભગવાનનું સ્વરૂપ કેવું છે વગેરે વગેરે ઘણાજ બુદ્ધિમમ મહ- ત્વના ને આ નાના પુસ્તકમાં બરજ સારી રીતે સમાવેશ કરવામા આવે છે ક-કણને જેમ ચારશીની જરૂર નથી તેમ આ પુસ્તક પિતે જ તેના મહત્વતાને ગૌવતાને તેમજ વિશિષ્ટતાને ખાણ આપી શકે છે, જેથી તેનું વર્ષ વિવેચન ન કરતા તે ઘમંબિલા અને વાનના અભ્યાસીને તેને સાત વાચવા બત, કરણપૂર્વક વિકૃતિ છે, ,

·ક્રમ,
પૃષ્ઠ
1
વિષય
જનદાસ બધી બે બેલ
જેના સિદાતે નિષ્પક્ષ છે
સમજાક
શરિકવવા મા થતા
૧૩
૫
જેને સ્યાહાઇ સિંહાત
અહિંસા પરમેધમ
વિજ્ઞાન વિષયક
છલકમ વિચાર
સિલપરમાત્મા
એક્ષપ્રાપ્તિના માર્ગે
* નિ -
૫
*
પરxt
એક છે જ્ઞાનસ સહનથી
પ્રતિમાપૂજન
ર
ર
» પૂજન ઉપર પ્રકાર

·જેન તવસાર-સારાંશ.
જૈન દર્શન સંબધી બે બેલ.
તેની વિશાળતા અને ગરવતા
તેના સવ માન્ય વિથ ધ સિદ્ધાનું દિગદર્શન
નધર્મના મુખ્ય મત વિશ્વભરમાં તત્ત્વોને
તેમ તેના અભિલાષીઓને સર્વ દર્શન માન્ય
થઈ શકે તેવા છે અને તે જ તેની વિશાળતા અને ગૌરવનુ
પ્રાધાન્ય ખડુ કરે છે જૈન ધર્મના અઘગ અભ્યાસી પ્રોફેસર
હર્મન જેબી જેવા કહે છે કે-
જૈનદર્શન એ જુની વિચારણું છે, અને
બીજા દર્શન કરતાં તદન જુદું અને સ્વતંત્ર છે,
અને તેટલા માટે તે દર્શને પ્રાચીન હિદુરતાનના

·૨ જેમ દશને સબધી બે ખેલ જૈન તેરસાર- તવજ્ઞાનના વિચાર અને ધાર્મિક જીવનના અભ્યાસ વાસ્તે બહુ અગત્યનું છે ? Dા હર્મન જે કેબીએ જેન તરવજ્ઞાન ઉપર લેખ લખેલે છે, જે અમે અમારા બુદ્ધિપ્રભા માસિકના પ્રથમ વર્ષના પ્રથમ અકમાં પ્રગટ કર્યો હતો, તેમાથી ઉપરના વિચારે છે તેમને જેકોબીના દર્શાવ્યા છે આ મુજબ જઈના દર્શન એ સ્વતત્ર દર્શન છે, તે બાહનીકે કોઈની શાખા કે નવીન નિકળેલ નથી (તેનું પણ ને હર્મન જેબીએ તે લેખમા ઘણુ સમર્થન કર્યું છે) પણ તે અનાદિકાળથી ચાલતુ આવુ સનાતન સત્ય છે, અને મુમુક્ષુઓને તે ઘડુ હિતાવહ છે જેન” શબ્દમાં ‘નિક ધાતુ સમાયેલું છે જ ધાતુને અર્થ વિ+જ્ઞા એટલે જીતવુ એ થાય છે, અર્થાત્ “જેનશબ્દ ” ઈયાદિ વિષય-કયાને જીતનાર–માયાનું નિર્મુલન કરનાર અવિવાને નાશ કરનાર અને કર્મસુડન કરનાર સૂચક શબ્દ છે બદ્ધ દરન બુદ્ધદેવે સ્થાપ્યું પયગમ્બરે મુરલીમ ધર્મ ચલાવ્યું, જીસસ ક્રાઈસ્ટ ક્રિશ્ચિયન થાય તેવી રીતે જેનધમ કોઈને સ્થાપેવ નથી તે સનાતન સત્ય છે અનત વીશીઓ થઈ અને થશે, પણ કેઈ તીર્થકરે છે જેના ધર્મ શબ્દમાં ‘રફાર કર્યો નથી, કારણકે તે સનાતન સત્ય છે, અનાદિ કાળથી ચાલતે આવેલે તે ધર્મ છે,

·श्रीमभयजैन ग्रन्थालय।
नाइटा रोगुवाई
ર
જેનેને સ્યાદ્વાદ સિદ્ધાત.
ન દર્શનના સિદ્ધાતે પછી તેને સ્યાદ્વાદ એ
પરમ સિદ્ધાત છે વસ્તુમાત્રમાં અનતા ધર્મ
રહેલા છે, અને વસ્તુમાત્રને જેવા જેવા દષ્ટિબિ થી નિહા-
લીએ તેવુ તેવુ તેનું સ્વરૂપ જણાય છે રેતી એ ભારે
ગણાય છે, પરંતુ લેખડની રજની અપેક્ષાએ તે હલકી છે
આમ સ્યાદ્વાદ સિદ્ધાત વસ્તુમાત્રને વિવિધ જાતના દષ્ટિ
બિંદુથી જોતા શીખવે છે, અને વસ્તુમાત્રનું તેથી સંપૂર્ણ
અને સત્ય સ્વરૂપ કલ્પી શકાય છે
પ્રથમ ધમધતાના જમાનામાં કેટલાક આર્યધર્મ
ગુરૂએ પિતાના ધર્મના પક્ષપાતમા તણાઈ જઈ આ સર્વે
તમ ગણાતા સ્યાદ્વાદ જેવા સિદ્ધાંતને પણ પરિપકવ
વિચારના અભાવે અન્યાય આપે છે તે દીલગીરીની વાત
છે, પરંતુ સત્યને સુય કદિ છાબડે ઢાકી રહ્યો નથી,
અને રહેસે પણ નથી આ સ્થળે કહેતા આનંદ થાય છે
કે જે આર્યધર્મગુરૂઓએ તે સધી અવળી પ્રરૂપણા કરી
છે તેના પર વિદ્વાન શિષ્ય અત્યારે આ પરમ
ન

·જેનો સ્વાદ સિદ્ધાંત ન હરમાર
સિધાતની મુક્ત ક ઠે
પ્રશ સા કરે છે, એટલુ જ
નહિ પરંતુ સાથે સાથે પિતાના ધર્મગુરૂઓની ભૂલ
પણ પ્રગટ કરે છે, આ કઈ જેનદર્શને અત્યારે
ઓછુ ગોરવ લેવા જેવું નથી સ્યાદ્વાદના સિધાત સબંધી
પડિત લાલચ દભાઈ ભગવાનદાસે તા ૧૨ મે ૧૯૨૯
ના જનમાં પાને ૩૪પ મે જે ઉલ્લેખ કર્યો છે તેમાથી
કેટલાક ભાગનું અવતરણ આ નીચે આલેખી કૃતાર્થ થાઉ
સરસ્વતી” માસિકના ભૂતપૂર્વ સપાદક વિચક્ષણ
પડિત મહાવીરમમાદ ત્રિવેદીએ સ્યાદાદના સબ ધમા
લક્ષ ખેચે તેવી મર્મસ્પર્શ ભાષામાં પિતાના ઉદ્દગારો નીચે
પ્રમાણે પ્રગટ કર્યા છે “કાશી હિદુ વિશ્વ વિદ્યાલયના
દશનશાસ્ત્રના મુખ્ય અધ્યાપક શ્રીયુત ફેણિભૂષણ અધિ
કરી એમ. એ મહાશયે સ્યાદ્વાર જેન સિવાત પર
પિતાને અત કરણને અભિપ્રાય પ્રગટ કર્યો છે કે
સ્યાદ્વાદને સિધાત ઘણું મહત્વ પૂર્ણ અને બે ચાકારક
છે એ સિદ્ધાતમાં કોનધમની વિશેષતા તરી આવે છે,
અને એજ સ્યાદ્વાદ “જૈન દર્શનની અદ્વિતીય સ્થિતિ પ્રગટ
કરે છે છતા કેટલાકે ને મન સ્યાદ્વાદ એ એક ગૂઢ શબg
તથા કેટલાકને તો તે ઉપર હાસ્યાસ્પદ પણ લાગે છે
જૈનધર્મમાં એ એક શબ્દદ્વારા જે સિદ્ધાંત ઝળકી રહ્યો છે
તે ન સમજી શકવાથી જે કેટલાકએ તેને ઉપહાસ કર્યો
છે એ અજ્ઞાનતાને પ્રતાપે જ કેટલાકએ તેમા દે તથા
ભિન્ન ભિન્ન અથના આરેપણ કર્યો છે. હું તે એટલે

·માને શાહિતી, ઋષી કહેવાની હિંમત કરૂ છું કે વિદ્વાન શંકરાચાર્ય જેવા પુરૂષ પણ એ દૃષથી અળગ નથી રહી શકયા તેમણે પણ યાદ થમ પ્રતિ અન્યાય કર્યો છે સાધારણ ગ્રતાવાળા માણો એવી ભૂવ કરે છે તે માફ કરી શકાય, પણ મને પૂછવાત કહેવાની જ મળે તે હું કહીશ કે, રતન એવાં મહાન વિદ્વાન માટે એ અન્યાય સર્વથા અક્ષમ્ય છે જે કે હુ પિને એ મહરિને અતિશય આદરભાવથી નિહાળું છું, તથાપિ મને એમ ચેમ્બુ દેખાય છે કે તેમણે “વિવસન સમય” અર્થાત નાગા કેને સિદ્ધાત એવું જે અનાદાર સૂચવતુ નામ જૈનધર્મના શાસે વિષે વાપર્યું છે તે કેવળ મૂળ જનને અભ્યાસ નહિ કરવાનુ પરિણામ છે રયાદ્વાદ એક ભારે સત્ય તરફ આપ- અને દેરી જાય છે હું એક વાત ઉપર ખાસ ભાર મુકવા માગુ છુ કે વિશ્વને યા તેના કેઈ એક ભાગને જોવા માટે માત્ર એક દુષ્ટિ કેણ સર્વથા પૂણ ન લખી શકાય, ભિન્ન ભિન્ન પ્રકિણથી જોઈએ તોજ અખડ સત્ય જોઈ શકીએ ખરું જોતા આ વિશ્વ અમ ત તથા પર્યાના સમુદાથરૂપ છે, અને આપણા યથાર્થ જ્ઞાનપ્રાપ્તિના સાધન એટલા અપૂર્ણ છે કે આપણા પરિચિત દ્રષ્ટિથી ભાગ્યે જ પૂર્ણ સત્ય પામી શકીએ કેવળ સવંશજ પૂર્ણ સત્યને પૂર્ણપણે જાણી શકે છે આપણે તે એકાગિક વિચાર અને અપૂર્ણ સ્પષ્ટિકરણના અત્યારે અધિકારી ગણાઈએ આપણે પૂર્ણ સત્યને કદાપિ ન્યાય ન આપી શકીએ.

·જેનાના સિદ્ધાત નિપક્ષ છે.
આજન
લેખના અંતમા પતિ લાલચદભાઈ
જૈનોના સિદાતે નિષ્પક્ષ અને કેવળ સિદ્ધાત
ભેદની ખાતર પરસ્પરમાઈગ્ય મત્સરથી રહિત છે, તે માટે
નીચેનો ઉલ્લેખ કરે છે
અા વતનપાવા,
यथा परे मत्मरिण प्रवादाः।
नयानशेपानशेपमिन्छन् ,
न पक्षपाती समयस्तथा ते ।।
આ શ્લોક શ્રી હેમચન્દ્રાચાર્યે જીનેન્દ્ર ભગવાન
મહાવીર સ્વામીની સ્તુતિ અર્થે કહ્યો છે તેને ભાવાર્થ એ
છે કે હે ભગવાન્ ! આપને સિદ્ધાત નિષ્પક્ષ છે, કારણ કે
તે એક જ વસ્તુ કેટલી અસખ્ય દષ્ટિથી જોઇ શકાય છે
તે આપે અમને બતાવ્યું છે પહેલા એ કે જે કેવળ સિ
પારદની ખાતર પરસપરમા ઈષ્યમત્સર ધરાવે છે તે
સ્થિતિ આપના સ્યાદ્વાદ દશનમા નથી સંભવતી

·-
સારાંશ
ના સિદ્ધાંત નિષ્પક્ષ છે'
આ ઉપરથી જણાશે કે જૈન ધર્મને સ્યાદ્વાદનો સિદ્ધાંત
એ જબરજસ્ત, સર્વદર્શન માન્ય અને નિષ્પક્ષ સિદ્ધાત છે
માટે જ તે મહત્વપૂર્ણ અને જૈન ધર્મની વિશિષ્ટતા સૂચવે છે
" अनेकान्तमताम्भोधि-समुल्लासनच दमाः ।
( શ્રી હેમચન્દ્રસુરિ અનેકાન્ત (સ્વાદ્વાદ) દર્શન
રૂપી સમુદ્રને વિકસ્વર કરવામાં ચદમ સમાની આવી રીતે
સ્યાદ્વાદમાગ એ મહાન છે, અને તેથી વસ્તુસ્થિતિનું સંપૂર્ણ
સલ્ય અવલેદી શકાય છે કઈ પણ વસ્તુને વિવિધ જાતના
દષ્ટિબિંદુથી લેતા તેમાં કલહ કકાસ કે કજીયાને પણ સ્થાન
રહેતું નથી તે કેવળ સુલેહનું સામ્રાજ્ય સ્થાપનારે જગતમાં
સર્વ માન્ય સિધ્ધાંત છે જેના દર્શને એકાત માગને નિ
છે છે, અને વસ્તુ માત્રમાં અનત ધર્મ રહેલા છે તે બતા-
વ્યું છે, દાખલા તરીકે એક માણસ તેના દીકરાની અપેક્ષાએ
બાપ છે, ભાણીઆની અપેક્ષાએ મામે છે અને ભત્રિજાની
અપેક્ષાએ કાકે છે આવી રીતે વસ્તુમાત્રને વિવિધ જાતના
દષ્ટિબિંદુથી જોતા તેમાં વિવિધતા જણાય છે એટલે વસ્તુ
માત્રને સત્ય અને સંપૂર્ણ રીતે અવેલેકવાને અર્થે અનેકાન્ત
માર્ગની એટલે સ્વાદાદ માગની ઉદૂષણ શ્રી જીનેશ્વર
પ્રભુએ કરી છે. આ બાબતનો ખરે ખ્યા એક
આધળા” ના અછત ઉપરથી આવી શકશે
એક વખત છ અધ માણસો મુસાફરીએ જતા હતા
તેમને રસ્તામાં સામે આવતા એક હાથી મળ્યો કે તેના

·છે
ના મિતતિ નિષ્પક્ષ
જન સમા
થળ પર હાથ ફેરવે, તેથી તે એમ કાપવા લાગ્યું કે તે,
હાથી થાભલા જ છે એકે પુછડા ઉપર હાથ ફેરવે,
તેથી તે કહેવા લાગ્યું કે હાથી દેરડા જેવું છે કે કાન
ઉપર હાથ લગાડો અને કહ્યું કે, તે સુપડા જેવો છે એકે
ગઠસ્થળ ઉપર હાથ લગાડો અને કહેવા લાગ્યું કે હાથી
કુડા જેવું છે. એકે સુઢ જઈ અને કહેવા લાગ્યું કે હાથ ન
સાબેલા જે છે અને એક પેટ જઈ કહેવા લાગ્યો
કે હાથી કાળા જે છે આમ છ અધ માણસોએ હાથીના
છ જુદા જુદા ભાગ ઉપર હાથ લગાવવાથી હાથીને તેઓ
તેવા તેવા આકારને કલ્પવા લાગ્યા તેમાં એક કહે, હાથી
દેરી જે છે બીજે કહે થાભલા જે છે, ત્રીજે કહે
કુડા જેવું છે એ કહે સુપડા જે પાચમે કહે
સાબેલા જેવો છે અને છઠ્ઠો કહે છેઠળા જેવો છે આમ દરેક
પરસ્પર તકરાર કરવા લાગ્યા અને એક દેખતે તેમને મળે,
તેણે દરેકના મનનું સમાધાન કર્યું, અને કહ્યું કે, તમે લો
નહિ, તમે સર્વે અમુક અંશે સાચા છે તમારા માના છએ
હાથીને જે જે ભાગ પર હાથ ફેરવ્યું તે તે હાથીના
ભાગને એવો આકાર છે તે સાચું છે, પણ તે આખા
હાથીને આકાર ગણી શકાય નહિ આમ સમજાવીને એના
મનનું સમાધાન કર્યું આવી રીતે એકતમાગ એ અમુક
સત્યના અશનું પ્રતિપાદન કરે છે, જ્યારે અનેકાન્ત માર્ગ
સંપૂર્ણ સત્યનું પ્રતિપાદન કરે છે આથીજ સ્યાદ્વાદ
સિધાતની મહત્તા સમજાય છે તે વિવિધ દષ્ટિબિંદુથી

·જનાના સિદ્ધાને નિહા છે,
થતુમાત્રને જોતા શીખવે છે, એટલુ જ નહિ પરંતુ વસ્તુ
સ્થિતિનું સંપૂર્ણ ભાન પણ કરાવે છે
આપણું આર્યામા-ભારત વર્ષમાં મુખ્યત્વે કરીને
સાખ્ય, વેદાન્ત શેષિક, યાયિક, બે, મીમાંસક, લેક
યતિક ઉર્ફે ચાવક દર્શનના વિચારે એક બીજાના નિર
પિ ભાવથી ઉજાવેલા છે અને તેથી જ તે સર્વે નયાભાસ
યાને દુર્નય વિચારેથી નીકળેલા છે, જ્યારે સર્વ નાની
સાપેક્ષતાને રાખતા શ્રી જૈન દર્શન-સમુદ્રમાં સર્વ નવરૂપી.
ટિની ૮ નદી) એ અન્તર્ભાવ પામે છે
તે માટે જન સિધાતના પારગત શન વેત્તા
અલખ અબધુત રોગી શ્રીમદ્ આન દઘનજી મહારાજ
જેઓ ઘણે ભાગે અરણ્યમાં વસે કરતા હતા તેઓ
નેમિનાથ પ્રભુના સ્તવનમા કહે છે કે
છિનવમા સઘળા દર્શન છે,
દશને જીનવર ભજનાર,
માગરમાં સઘળી તટિની સહી,
તટિનમાં સાગર ભજનારે છે ?
ભાવાર્થ –શ્રી નેમીશ્વર પ્રભુમાં સર્વ દર્શન છે,
તેથી એ દર્શન પ્રભુના અગ છે અકેકા અબૂ દશનમાં
સર્વાગી સત્તા ન પામીએ. અર્થાત્ એકાગી સત્તા પામીએ,
તેથી તે અશે જીવર ભજન કહીએ જેમ સમુદ્રમાં સર્વ

·૧૦
જેના મિહા નિષ્પક્ષ જેન તરસાર
સટિની ( નદીઓ) નિશ્ચચથી છે, પરતું નદીઓમાં સસ
દ્રની ભજન છે એટલે સમુદ્રની વેળનુ પાણી જે નીમાં
આવે તે રીતે તે નદીમાં સમુદ્ર એક દેશે સભવે છે એ
રીતે સમુદ્રોપમાએ ઇનવરના એ દર્શન અગ છે દુકા
શુમાં જન દશન સિવાય જે અન્ય દશને છે તે સત્યને
અશ પ્રતિપાદન કરે છે, પરંતુ જેના દર્શન સંપૂર્ણ સત્યનો
પ્રકાશ કરે છે આ સ્તવનની રચના ન દર્શનની સંપુર્ણતા
અને મતા બતાવવાની સાથે દરેક દર્શનના અનુયાયી
સાથે સહકાર કરવાની પણ ભાવના એરે છે આથી સારાશ
એ લેવાને છે કે, જૈન મતાવલંબી બધુઓએ દરેક દર્શન
નાનુયાયી બધુઓની સાથે સહકારની ભાવના રાખી વર્તવું
વર્ણન છન આગ ભણી આ વાક્ય ઉપરથી ભરિક
ને ફસાવવામાં ડરપગ ન થાય તે માટે તેનું ખરૂ ૨હ આ
સ્થળે આ લેખવામાં આવ્યુ છે અને તે એકે શરીરને અમુક ભાગ
હાથ કે આગળી વગેરે જ્યારે શરીરની સાથે પિતાને વાસ્તવિક ધમાં
બજાવતો હોય ત્યારે જ તે અ ગરૂ૫ છે પરંતુ જ્યારે તે એક સાપેક્ષ
મી દૂર પમ એક્ષામા જાવ છે અર્થાત કેહવાઈ જાય છે ત્યારે
તે અમને ઓપરેશનથી ર થયા પછી આ ગરૂ૫૫૩ ૫હી શકતું
નથી તેમ સર્વનય વિચરે પરસ્પર સાપેક્ષ ભાવથી વર્તતા હોય
ત્યાં સુધી તે આ ગે છે
વિજયસૂરીજી
.

·અહિંસા પરમ ધર્મ
અષ
પ્રાસ્તાવિક
હિમા એ સર્વમાન્ય ધર્મ છે કેઈપણ ધમ
શાસ્ત્રકાર હિ સામા ધમ રહેલો બતાવી શકે
નહિ જુઓ ! મહાભારતમાં કયા સુધી કહ્યું છે-
"अहिंसा परमो धर्म म्तयाऽहिंसा परो दम ।
अहिंसा परम दानमहिंसा परम तफा II
પfriા પૂપ થga ?
नहि शस्था गुणा वस्तुमपि वपशतैरपि ।।
(અનુશાસન પર્વ, ૧૧૬ અધ્યાય, ૩૭–૪૧)

·અથાત -અહિંસા એ પરમધર્મ છે અહિસા એ પરમ
દાન છે અહિ સા એ પરમ દમ છે અહિંસા એ પરમ તપ છે
કુરૂષગવ! આ બધુ ફળ કિસાનું છે તે કડો વર્ષો
સુધી અહિ સાને ગુણે ગયા કરીએ તે પણ તેની પૂજા
થઈ શકે નહિ
હિસાથી ધર્મથ નથી -
Merits wluch accrue from non-injury car
never norrue from injury Lutuses which grow
only in pater can neser lave fire as their sourse 17
“અહિંસાથી ઉથનાર ધમ હિ સામાથી
ઉત્પન્ન થઈ શકતું નથી પાણીથી ઉત્પન્ન થવાને સ્વભાવ
ધરાવનારા કમળે અગ્નિમાથી ઉત્પન્ન થઈ શકે નહિ ૧૭
હિમાનો નિષેધ–
All the creatures from Indra rosa to worm
like a lappiness and Dislil e pain
Tiking this into consideration a wc person
Should ever refrun from doing harm (10)
એક કીડાથી લઈને ઇન્દ્રપય તના તમામ ને
સુખ પ્રિય અને દુ ખ અપ્રિય સમજીને બુદ્ધિમાને કયાય
પણ હિસાનું આચરણ ન કરવું જોઈએ ૧૦
भायात्म aોજના
-

·અહિંસા પરમો ધર્મ –
મા જેનામાં સર્વ માન્ય અને સનમ
સિધાત છે, તે જૈનધર્મને મુદ્રાલેખ પણ
ગણાય છે જેના થથાસ્થિત પાવનથી જીવાત્મા અને પિતાને
સાક્ષાત્કાર અનુભવે છે જગત્મા જડ અને ચેતન બે મુખ્ય
પદાર્થો છે સારી જીની સ્થિતિ સોનાને લાગેલી માટી જેવી
છે સેનાને માટી મૂળથીજ લાગેલી હોય છે, તેમ છવ અને
કમને સ બ ધ અનાદિ કાળથી છે સોનુ જ્યારે ભઠ્ઠીમાં
શોષાય છે ત્યારે સોચનું થાય છે, તેવી રીતે આત્મા પણ
જ્યારે તદ્દન કમળથી મુક્ત થાય છે ત્યારે જ તે પરમ
તમાં કહેવાય છે અને મુક્તિગામી થાય છે અને ઉમક
કરવામાં અહિંસા એ પરમ મેષ અને અસહ્ય હથિયાર

·અહિ સા પરમો ધર્મ ન હરસાર- છે પાચ વ્રતે જે દયા, સત્ય, અર્થ, બ્રહ્મચર્ય અને નિ પરિચ૫એ પાચ મહાવતે કે જેને ઉપનિષો પણ સ્વીકાર કરે છે તે સઘળા અહિંસામાં એ તર્ભવે છે માટે અહિંસા પરમો ધર્મ કહેવાય છે અહિંસાના બે ભેદ થઈ શકે છે, (૧) દયા (૨) પરદા સ્વદયા એટલે પિતાને આત્મા કોઈ પણ અશુભ ચિતવન, આચરણ કે કાર્યથી લેપાય નહિ તેવી કરણું તે સ્વદયા કહી શકાય છે કે pમા અદયા એટલે આત્મરક્ષા કરવી તે છે પદયા એટલે પરજીવની રક્ષા કરવી તેના કેઈ પણ પ્રણેને દુભ- વવા નહિ તેમ તેમને પ્રાણથી વિમુકત કરવા નહિ ખરી રીતે પરદા એ ટવદયામાં સમાઈ જાય છે કારણ કે પર નો બચાવ કરવો તે પણ સ્વદયા એટલે પિતાના આત્મ કલ્યાણને અર્થેજ છે પ્રિસીડન્ટ સભામા જતા હતા તે વખતે રસ્તામાં તેમણે એક ડુક્કરના બચ્ચાને ખાડામા-કાદવમા ખુશી ગયેલુ જોયું, અને તે મરવાની અણી ઉપર હતુ, એ ત્રાસ પામતુ હતું, અને ફડફડતું હતું, તે વખતે પ્રેસીડેન્ટ ખાડામાં કુદકે મારી તે તરફડતા પ્રાણીને બહાર કાઢી બચાખ્યું પ્રેસીડેન્ટ કાદવવાળા કપમાંજ સભામાં ગયા સભા. અને આ જોઈ ચકિત થયા અને આમ થવાનું કારણુ પુછતા ખ્રિસી બધી હકીકત જણાવી, ત્યારે સમાજ કહેવા લયા કે એ બિચારા નિરપરાધી માણી ઉપર દયા કરી H ·૧૫ સારાંશ અહિસા પ ધર્મ તેથી તેને જીવ બચે, ત્યારે પ્રેસીડેન્ટ કહ્યું કે ભાઈ- 1 મે એ નિરપરાધી પ્રાણી ઉપર દયા કરી નથી, પરંતુ મારા આત્માને તે જોઈને દુખ થતું હતું, તેથી મારા આત્માના હિતની ખાતર મે તેને જીવ બચાવ્યે છે આમ પરદયા એ સ્વદયામાં સમાઈ જાય છે પણ જે એકલી પરદયા તે કર્મ ધનુ કારણ છે માટે તે અવશ્ય વજેવી જોઈએ. એકલી પરદા એટલે જે કઈ દયાના કામ, કાતિ કે માન અકરામ કે એહિક લાલસા તૃપ્ત કરવા અર્થે કરવા તે એકલી પદયા કહેવાય છે તેથી પુષ્ય બધાય છે તે સત્ય છે, પણ પાપ જેવી લેઢાને બેઠું છે તેવી પૂણ્યને પણ શાસ્ત્રકારેએ સેનાની બે ગણી છે માટે જે કઈ દયાના પરમાર્થ કામ કરવા તે આસક્તિ વિનાના કરવા, ફળની પણ આશા વિના કરવા બ4 પૂણ્ય ભેગવવુ પડે છે, અને તે ભેગવવા માટે ભવ પણ કરવા પડે છે, અને ભવ કરવા પડે તેટલે સસાર વધાર પડે, માટે ફળની ઈચ્છાથી કદી સત્કાર્ય કરવા નહિ તેમ ફલાણુ હું કરૂ છું આ મે કર્યું એવું મિથ્યાભિમાન પણ કાર્ય કરીને લા વવું નહિ, તેથી ઉલટે કર્મ બંધ થશે નિશ્ચય નયની અપેક્ષાએ જે ઈશુ તે કેઈ કેઈને દેતુ નથી ને કે તેનું લેતુ નથી આ બાબતની સ્પષ્ટ સમજણ શ્રીમદ્ મહા મહે પાધ્યાય શ્રી યશોવિજયજી મહારાજ વિરચિત સવાસોગા ને સ્તવનમા ૪૧ મી ગાથામાં આપેલી છે જેથી તે ગાય તેના અર્થ સાથે માં ની સદા વતની એપ.

·જેમ તેરસારિત
અહિંસા પરમો ધર્મ
માથી આલેખી છે નિશ્ચય નથની અપેક્ષાએ દયાનું વાસ્ત
વિક સ્વરૂપ કેવું છે તે આ ગાથા ઉપરથી સ્પષ્ટ સમજાય
તેવું છે, માટે તેને આ સ્થળે ઉલેખ કર્યો છે
दान हरणादिक अवसरे, शुभ अशुभ सकल्पे ।
दिए हरे तु निजरुपने मुखे अन्यथा जल्पे ।।
એક પ્રતિપક્ષી સવાલ પુછે છે કે આ જીવ, પર પ્રા
છિને નિશ્ચય નથની અપેક્ષાએ દાન હરણાદિ કરતો નથી તે
પછી જીવને કર્મ બંધ કેમ થાય છે? તેના ઉત્તરમાં વિદ્વાન
ઉપાધ્યાયજી મહારાજ ઉપરની ગાથા કહે છે, જેને ભાવાર્થ
એ છે કે, હે ચેતન ! તુ પિગલિક પદાર્થોનું દાન હરણ
કરતેજ નથી, પણ જે સમયે તુ દાન દે છે તે સમયે શુભ
સકપથી નિજરૂપને જ દાન કરે છે આમ ભાવને દાનરૂપે
પરિણમાથી શુભ કમ બાપે છે, અને જે વખતે હરણ-ચારી
કરે છે તે વખતે અશુભ સકપથીજ નિજરૂપનુ હરણ કરે
છે આત્મ ભાવને જ અશુભ સ કપથી હરણ રૂપે પરિણ
માવી અશુભ કર્મ બાંધે છે કે આમા ! આવી રીતે તુ
નિજરૂપનું જ દાહરણ કરે છે શુભ અને અશુભ સંકલ્પથી
આત્મ ભાવને દાન હરણાદિ રૂપે પરિમાવી મન નિમિત્ત
કર્મ બાંધે છે પગલિક પદાર્થો તારાથી તદ્દન ભિન્ન હેવા
છતાં મુખથી અન્યથા લે છે કે, મે પનાદિનું દાન કર્યું,
મેં પન વિગેરેની ચેરી કરી. જે તારૂ નથી તેનું તુ દાન
છે કેમ કરી શકે આ ઉપરથી સાર ભાર એ તેને

·મારાંશ
અહિંસા પરમ ધર્મ
છે કે વાહવાહ ! કે કાતિ કે કઈ લાલસા તૃપ્ત કરવાની
ખાતર દયાના પરમાર્થ કાર્ય ન કરતા તે કેવળ આત્મ હિતાર્થે
જ અને કેવળ આસક્તિ રહિત કરવા ગીતામાં પણ શ્રી
કૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે જગે પારસ્તે જા જ
પાવર હે અર્જુન ! તુ જે કાઈ કાર્ય કરે તે આ
સકિત વિનાના કર, ફળની આશા ન રાખ સર્વ કામ નિ
કામબુદ્ધિથી અને હું પદ ધર્યા સિવાય કરવા એજ કહેવાનો
કળિતાથ છે, અને તેથી જ ખરી સ્વદયા થાય છે જે
મહાત્માએ આત્માને કેવળ જ્ઞાક સ્વભાવેજ ગ્રહે છે
તેજ જગતમાં પરમ સુખ સાધે છે અમુક કાર્યને હુ
કર્તા છે, ફલાણુ મે કહ્યું, એમ પરમાર્થ કાર્યની સાથે
જયારે હું પદ જોડાય છે ત્યારે ઉલટ કમ બંધ થાય છે.
માટે હમેશા રેક પરમાર્થ કાર્ય મારા આત્માના ઉકેય
અર્થે જ કરૂ છું એવી ઉચ્ચ ભાવના દરેક આમાથી જ એ
ભાવવી, જેથી આત્મય થશે જગતમાં દયા એજ મનુ
બની તારણહાર છે અને તેજ મુક્તિનું દ્વાર છે તુળસી
દાસ તે ઘટ વગાડી વગાડીને કહે છે કે, દયા ધર્મનું
મૂળ છે, પાપ મુળ અભિમાન, તુલસી દયા ન છા
ડીએ, જબલગ ઘટમેં પ્રાણ-સઘળા તપ, જપ, થમ,
નિયમ પ્રત્યાહાર, પ્રાણાયામ, કારણ, ખાન, સમાધિ, યાર,

·અસ પર ધમ જ તરમાર વગેરે જે કઈ શિક પ્રવૃત્તિઓ છે તે સઘળી સ્વદયા અજ છે અર્થાત આત્માની ઉન્મત્ત રિયાતિ પ્રાપ્ત કરવા માટે છે તેના પાલનથી આત્મા ઉપરથી કર્મ—મળ નઈ થઈ જાય છે, અને અને આત્મા તે પરમાત્મા બને છે, જેને દયા એટલે પિતાનો આતમા ઓળખે છે તેજ યથાસ્થિત અહિસા પાળી શકે છે, અને તેજ મુમુક્ષુ છે, તેમ તે જ વિશ્વવધ અને મહાપુરૂષ થવાને લાયક છે આત્મા ઉપર કર્મના આવરણ લાગેલા છે, તે અહિંસાના પાલનથી નષ્ટ થાય છે અને તેથી કરીને આત્માનું ઓજસ પ્રગટ થાય છે તેમ તેનું સામર્થ્ય વધે છે માયિક, પિગલિક આસુરિ અને પાશવ બી એ સઘળું અજ્ઞાનતામાથી ઉદ્દભવે છે અહિંસા જેટલે અંશે પ્રબળ હોય તેટલે અંશે માયિક પુદગલિક આદિ આસુરિ વૃત્તિનું નિકંદન થાય છે અને તેટલે અશે આત્મ સામર્થ્ય વધે છે હિંસાનું બળ એ પશુ બળ છે અને અહિંસાનુ બળ એ સાત્વિક બળ છે વિણ વે તેટલે બલિષ્ઠ હ, પિતાના આસુરિ બળ ઉપર ફાવે તેટલા મુસ્તાક હતું, પરતુ આખરે તેને શ્રી રામ જેવી મહાન વ્યકિત આગળ નમવું પડયું અને અને તેને રણમાં ગળાવું" પડયુ માટે આસુરીબળ ફાવે તેટલું હોય પરંતુ સાત્વિક- બળ આગળ તે તે છ બિસાનું છે અર્થાત-ની

·સારાંશ
અહિંસા એ ધર્મ
દ
કિંમતનુ છે સૂર્ય ઉપરથી વાદળા જેટલે અંશે દૂર થાય
છે તેટલે અંશે પ્રકાશ વધે છે, તેમ જેટલે અંશે જવા
ભાનુ અહિસાબળ પ્રબળ છે તેટલા અશે તેના આત્માનું
સામર્થ્ય ખીલી શકે છે અહિ સાવાદી હમેશા દિનપતદિન
પિતાના આત્માનું અહિંસાના બળે ઓજસ પ્રગટ કરે છે,
ત્યારે હિસાવાદી અધર્માચરણથી પાપકર્મ બાંધે છે, અને તેથી
કરી અજ્ઞાનરૂપી અંધકારથી અશુભ કર્મને ઉન્ન કરી નિસ્તેજ
થાય છે જેઓ અહિ સકે છે અને સત્ય વ્રતધારી છે તેઓ તે
શીરપર ગમે તેટલું કષ્ટ આવી પડે, દુખના વાદળેથી
ઘેરાય તે પણ પિતાના લીધેલા સત્યવતથી એક ઈચ પણ
આઘા ખસતા નથી, અને મુગે મટે તે દુ ખ સહન કરે છે,
એટલું જ નહિ પણ સામાનુ ભલુ ઈચ્છે છે
ભારત માતાના પતા પુત્ર મહાત્મા ગાંધીજીએ
અત્યારે દેશની આઝાદી અને અહિંસાનુ અનુપમ દિયા
હથિયાર જયુ છે, તજ ભારતના ઉત્કર્ષની ચાવી હાથ
કરી છે, અને ભારતને તેથી વિજયજ છે, તે દેશની
આધુનિક પરિસ્થિતિ ઉપરથી રહેજે કળી શકાય તેમ છે
હિંસામાં હમેશા ડર છે, ડથી નાહિંમતપણુ આવે છે,
અને નાહિંમતથી પરાજય પમાય છે, ત્યારે અહિસાથી
નિડરતા પ્રાપ્ત થાય છે, નિડરતાથી હિમત પમાય છે, અને
હિમતથી વિજય થાય છે હિંસા એ છે
કિલસાની
દલાલીમાં ફળ હાથ” ની પેઠે કેઈ દિવસ સુખ

·અહિંસા પરમો ધર્મ ન તરવસાર- આપતી જ નથી તેથી તે ઉલટા પાપ બધાય છે જે પાછું ભગવ્યે જ છુટકે છે માટે સત્યશીવ પુરૂએ પોતાના સત્ય વ્રતના પાલન અર્થે અહિસાથી તે એક ડગ પણ આવું ખસવું જોઈએ નહિ સત્યશીલ મનુષ્યો ઉપર ગમે તેટલા પ્રહાર થાય, અતીવ સ કટમાં સુકાય, તે પણ નથી તે તે સામાને સામને કરતે કે નથી તે સામા ઉપર આકાશ કરને કે શુ થને, પરતુ ઉલટા ભામાં પ્રતિ દયા ચિતવે છે. પ્રભુને ચડકેશી નાગ ઉપરા ઉપરી ડે ત્યારે શ્રી વીર-પ્રભુએ શું કર્યું ? હે ચડકેશીઆ ? બુઝ બુઝ! વિરમ બદલામાં આવી ક્ષમા ધારે તેજ જગતમા ક્ષમાશીલ મહાપુરૂષ થઈ શકે છે અને ત્યારે જ તે ખરે અહિ સક ગથાય છે ગજસુકુમાવ સુનિ તેમના સારી પણાના સસરાની ગામમાં એક વખત ગોચરી લેવા જતા હતા, તે વખતે તેમના સસરાએ તેમને જોયા, ત્યારે તેમના સસરાને ક્રોધ થઈ આવ્યો અને વિચારવા લાગ્યા કે, આતે મારી કરીને રઝળાવીને ગયો છે જેથી ક્રોધાવેશમાં આવી ગજસુકુમાળ મુનિના માથા ઉપર બળતી સગડી સુકી ” આથી તે ક્ષમાળ સુનિ વિચારવા લાગ્યા કે કે સસરા સસારમાં તે તને પાચ રૂપીઆની પાછળ પડ્યું

·કર - અને શરીર પર ગમે તેટ'
કસિ પર છે
માણ.
૨૫
પહેરવા પી નહિ, તુ રાતે તે અને તેની પાઘ
પહેરાવી. દત્ત ભાવના ની રીતે જ્યારે તન
હિચક વૃનિ ચ છે અને એક બે ન કર્યા
છતા ક્રોધી છે; સ ૫૩ ફકતું નથી અને
મામાના ૨૦ જ વતી દવા વિતાવે છે. ત્યારે જ
જગમા 4 જજને દય થાય છે અને તે મહા-
પર કર- રિવર થઈ શકે છે એ.એ કર્મનું
સ્વર ૯૪ કરે ૪. શનિને કે મધ્યરે જેમણે
અન ટ ક ૮૨.૮ કરે છે કે જેટલું જડ-કમ
દબો રહી જો કા છે એટલે પશિવ વૃત્તિ
. આવા વધશે, જેટલો સયમ વધુ
તેજ સર અને ને આમ-સામર્થ
મળી કે છે - જન, નાકે ભવભવ સકળ
રક ઝન્ટ દિન દયે પણ ઉભા રહે
2. . ઠ જેણે સત્યવત અગ
દટ , ક્રટ રે વ ઇન હિસા
श्रीवा
-----'સિ મરતો નશી
“યા ડેજારે ભી
પર જ
મધી

·જેમને સ્પધા સિદ્ધાંત જૈન હરસાર
રશે ત્યાસુધી પહેરશે, માટે આત્માથીજનોએ હમેશા આ
હિં સાધમનું પાલન કરવું જોઈએ જેથી ભવ નિતારપણું
જલ્દીથી થશે જગતમાં એવું કોઈ ચિપદ નથી કે, સ્થિતિ
નથી કે રિદ્ધિ સિદ્ધિ નથી કે જે અહિ સઃ પ્રાપ્ત કરી શકે
નહિ વળી અહિસા જે એક્ષપ્રતિના સુખ સંપાદન કરાવ
વોમા સાધનભૂત છે તે પછી તેથી એક તુચ્છ રાજલકમી
પમાય તેમાં તે આત્રય જ શુ છે ?
અહિ સા પાળવામાં મર્દાનગી જોઈએ છીએ તે બાયલા
બિકણ કે ભરૂને ભાગ નથી જગતમાં મારતા બધાને આ
વડે છે પણ મારી જાણતા થોડાનેજ આવડે છે પ રકાના
હિનની ખાતર મરી જાણવુ તેમજ આત્મ સામખ્ય સમા-
થયુ છે અને તે સત્યની ખાતર મારવામાં જ આત્મ વિભૂતિ
રહેલી છે અમારા કેટલાક ગુજર સાક્ષર બધુઓ, જૈનના
અહિંસા ધમ પર આપની દૃષ્ટિથી જોતા હતા તે મહા
શ અત્યારની દેશની ચળવળ ઉપરથી જોઈ શકયા હશે
કે “અહિ સા’ ધર્મનું પાલન કોણ કરી શકે છે. અને તે
નિબળને માગે છે કે શાને ? દેશના સુભાગ્યે, ભારત
મહાનશીને અત્યારે આ વિજયી ધમની આખા જગતને
જાણ થઈ છે અને આશા છે કે આ અનુપમ અદ્વિતીય
સામર્ચ સપાન કરાવનાર અહિ સા” સૂત્રનું જગત
પાલન કરે અને પિતાનો સંસાર સફળ કરો એવી શ્રી પર
મામા તત્યે કથન છે

·સમભાવ
ગળના બે સિદ્ધાતની માફક મુક્તિનો પરમ
માગ મમભાવ ન દર્શન માને છે તે પણ
સવ દર્શન માન્ય કરવા લાયક છે
મ
દશે ચુવાવીશ ગ્રંથના કર્તા સમર્થ જ્ઞાની શ્રી
હભદ્રસૂરીજી મહારાજ કહે છે કે –
सेय बरोय आस ।
वरीय युद्धो अ अहह अनोगा।
समभार भावि अप्पा।
लहड सुरव न सदेहो ॥

·૨૪ સમભાવ જેન તત્વસાર એ શ્વેતાબર હોય, દિરાબર હોય, બાધ હોય, અથવા અન્ય હોય પરંતુ જેને આત્મા સમભાવે ભાવિત હોય તે મોક્ષ પામે તેમાં સંદેહ નથી આ ઉપથ્થી જણાશે કે મુક્તિને માર્ગ કઈ કેઈન રજીછર માર્ગ નથી કહેવતમાં પણ કહ્યું કે પાળે તેને ધર્મ અને મારે તેની તરવાર એ આ માર્થી જને છે તેઓ હસની પેઠે સત્ય વસ્તુના સગી બની સમ- ભાવને ભાવી પિતાના આત્માને ઉદ્ધાર કરે છે અને ધર્મના નામે અધર્મના ફામામાં ફસાઈ અધમચરણ કરતા નથી જૈન ધમની વિશાળતા અને વિશિષ્ટતા જણાવવા પુરતુજ ઉપર જેને દેશના અમુક સિધાની અને સમભાવની રૂપ ખા વણવી છે. આ સ્થળે આત્મહિલી જેનર વિ દ્વાન બધુઓને જૈન દર્શનને અનુભવ મેળવવાની ખાસ ભલા- મણ કરું છું તે સર્વન કથિત દર્શન છે જેથી તેમાથી ઘણું જાણવાનું મળી આવશે તે ચેકમ વાત છે જેમના સૂત્રે એ આગના નામથી ઓળખાય છેઆગમ શબ્દ જાતેજ “પ્રમાણ પુરૂષની વાણી વર્ણવે છે, માટે મુકિત અર્થી જીએ તે દર્શનને અભ્યાસ કરવો તે તેમના માટે ઘરે હિતાવહ છે તેમાથી કઈપણ તેમને નવું જાણવાનું મળશે એ નિ સદેહ છે

·વિજ્ઞાન વિષયક
નદર્શન જેવી રીતે તેના સર્વ માન્ય સિદ્ધાતો
માટે સર્વોત્તમ છે તેમ વિજ્ઞાનની બાબતમાં પણ
જેને દર્શને સારું અજવાળુ પાડયું છે અને તેથી તે સર્વસ
કથિત દર્શન છે પણ ખાની સાથે કહી શકાય છે
ઉત્તરાધ્યયન આદિ મહાન આગમોના થથમાં શ્રી
તમસ્વામી, ભગવત શ્રી મહાવીર સ્વામીને પુછે છે કે હે
પ્રભુ ! બાળક માના પેટમાં શી રીતે રહેતુ હો ! શુ આ
હાર કરતુ હશે ! વગેરે વગેરે ઘણા 9 પ્રશ્નો પુછેલા છે
અને જેના પ્રભુએ ઘણુંજ સુગ્સ રીતે જવાબ પણ આપેલા છે
ડોકટરી અભ્યાસવાળાને પણ જીનાગ વાચવાની ખાસ

·વિઝન વિષયક જેને હરસાર ભલામણ કરું છું હું કાઈ આગને અભ્યાસી નથી તેમ વિદ્વાન નથી પડતુ મારા વાચવામાં જે કઈ શેડુ આવ્યું તેજ અશ માન તરીકે લખ્યું છે તે ઉપરથી વિજ્ઞાનની બાબતમાં પણ અહંત ભગવંતોએ કેટલું કહેલું હશે તેની ગણના કરવી મારા જેવા અપગ્ન માટે તે કઠીણ છે વિ જ્ઞાન શાસ્ત્રીઓએ વિજ્ઞાનના અધે પણ જૈન દર્શનના આગ મિ જેવા જેવા છે એટલુજ કહેવુ આ સ્થળે બસ થશે આપણને સુવિદિત છે કે અત્યારની માફક પ્રથમ સૂક્ષ્મ- દર્શક ય નહતા તેમજ જગનને લાત મારનાર સર્વસ જેવા નિસ્પરિગ્રી અને નિસ્પૃહીને તેની જરૂર પણ ન હતી જેનું દિવ્ય આત્મજ્ઞાન ખીલેલું છે, જે ઈકિયાતિત જ્ઞાનના ધારક છે, જેઓ સવજ્ઞ છે, તે બધુ પિતાના જ્ઞાનમા જોઈ શકે છે. ભૂત, ભવિષ્યને વત ગાન કરી શકે છે કે જેના દર્શન કથિત વિજ્ઞાનની રૂપરેખા આ સ્થળે આ લેખું છું (t) “પાણીના બિંદની અદર અને મે જીવે છે એવુ જેન શાસ્ત્ર કહે છે તેમાં તો એટલે સુધી લખાણ છે કે એક પાણીના બિડની અદર એટલા જીરો છે ૐ પારેવા (કબુતર) જેટલું રૂપ કરે તે જ બુદ્વીપમા ન માય અને લગતું લખાણ જયારે મે સિઆચાર્ય તરફથી પ્રકટ થતા “મહાન” માસિકમાથી વાચ્યું ત્યારે તેની મને આ બાબતમાં વધુ આવો થઈ નૃસિંહ આચાર્યના

·વિનનિ વિષય
સંપ્રદાય તરફથી પ્રથમ તે માસિક પ્રગટ થતું અને શ્રીયુત
છેટલાલ જેવા સાક્ષર, મહેશ, વિદ્વાન કસાયટી કલમવાળા
જેવા તેના મવી મહાશયના હસ્તારો તે પ્રગટ થતુ હતુ
તેમ તે ગુજરાતમાં સારી પ્રસિદ્ધિને પામેવુ હતુ
(૨) વનસ્પતિનાકને જૈનો એકે દ્રિય જીવો માને
છે (એક ઇદિયવાળા) જેની અત્યારે છે. બે જગતને
પ્રયોગ કરીને પણ ખાત્રી કરી આપી છે અને સિદ્ધ પણ
કર્યું છે કે જેથી આપણી લાગણt દુભાય છે તેવી તે
જીને પણ પ્રહાર કરતા તેમની લાગણી દુવાય (દુ ખાય)
છે માણસમાં જેવા અમુક અમુક ગુણે છે તેવા વનસ્પતિ-
યમાં પણ છે હમામ હસે છે, ફરતી રહે છે,
લત્તામણિ તેને અડતા કાચાય રિસામણિ રસાય
છે આમ વનસ્પતિ પણ ભિન્નભિન્ન ગુણવાળી માલમ પડે
છે જેનો પૃ-અપ-તે વાયુ અને વનસ્પતિ આદિ એકે
નિય જીવથી મા યાવત્ પચેય વીમા અર્થાત તમામ
મસારી મા અકાર, નિદ્રા, ભય, અને મિથુન એ
ગુ. સામાન્ય માને છે
(૩) કદમુળ આદિ અભક્ષા અન તકાય છે તથા
રજ
અને તમસ ગુણને પિક છે કારણ કે તે ભયમાં
ઉગવાથી તેના ઉપર સૂર્યનો તાપ પ શકતા નથી તેથી
તેમાં જીવાન હોય છે જેને સાયન્સ પણ ટેકે આપે છે
તેથી તે વાપરવાની જૈનશાસ્ત્ર મના કરે છેઆત્મ હિતેવી

·વિજ્ઞાન વિષયક જેન તરવસાર
બધુઓને તે તે અન્ય વિજવા કહેવું છે પુરાણમાં
પણ એની સારી રીતે શાખ છે પણ ધર્મના પુસ્તકો અવક
વાની અત્યારે કોને પડી છે! કદમૂળ આદિ અભસ્થ આહાગ
વિષય-પષક છે કેટલાક ચરબી–મેદ વધારનારા છે કેટલાક
તામસિક પ્રવૃતિ કરનારા છે ટુકામા તે રાજસિક અને
તામસિક પ્રકૃતિના પિષક છે માટેજ ધર્મ પ્રણેતાઓએ
તેને નિવેધ કરેલ છે
બટાકા એ ચરબી પિષક છે એવું એક અમેરિકન
હાલમાં જણાવ્યું છે અને તેને અમેરિકામાંથી પ્રગટ થતા
ફિઝીકલ કલ્ચર નામના અંગ્રેજી માસિકમા (જે માસિકની
એક લાખ કોપી ખપે છે ) તે બાબતને લેખ પણ
કર્યો છે, જેનું અવતરણ આ નીચે આલેખ્યું છે
Dr L M Huner sites in Pntsical Calture
" Februiry 19.8'- "In my case I discovered
that by chminating from my meals white breucl
and potatoes, I could take off the excess fut
which is slowing me up
ફીઝીકલ કવચરમાં મી એવ એમ હેનર ૧૯૨૮ ના
ફેબ્રુઆરીના માસિકમાં લખે છે કે રાકમાથી મેદાની રેટી
અને બટાકાને ત્યાગ કરવાથી મારી વધારાની ચરબી
દર કરી શકો કે જે મારા ઉપર ભાર ત હતી અને મારા
હરેક કાર્યમાં મ દતા આણતી હતી
(૪) “જેન શાસ્ત્ર કહે છે કે મનુષ્યના એક વખતના
સ્ત્રી-સભેગમાં નવલાખ જીવની હાનિ થાય છે ?
1)

·સાગશ,
વિજ્ઞાન વિષયક
૨૯
આના સમર્થનમા હાલનુ વિજ્ઞાન-શાસ્ત્ર શું કહે છે
તે તપાસીએ અમેરિકાથી પ્રગટ થતા ફિઝીકલ કલ્ચર ના
૧૨૮ ના ફેબ્રુઆરીના અકમાં ૮ મે પાને નીચે પ્રમાણે
લખાણ છે
<t
મ
" It 18 estimated that ? vigorons liealthy min
lending a moral life des elops from one to two
million spermatozor at a time
એવી ગણત્રી કરવામા આવી છે કે નિયમિત જીવન
ગાળનારા તદુરસ્ત માણસના વીર્યમાં એક વખતે ૧૦ થી
૨૦ લાખ મે ટેઝા ( મનુષ્યના જીવ બીજ ) પેદા
થાય છે
(૫) આકાશ દ્રવ્ય અરૂપી છે અને તેને ગુણ
વિકાશ પ્રદાન” એટલે અવકાશ આપવાને છે છતા નિયા
યિકે તેના ગુણ તરીકે શબ્દને ગણે છે કે જે જેન સિદ્ધાત
શૈલીએ શબ્દ રૂપી છે હવે વિચારે છે જે શબ્દ રૂપી છે,
પુદગલ છે, તે અરૂપી આકાશને કેવી રીતે ગુણ થઈ
શકે? તે તદૃન બુદ્ધિમાં ઉતરે તેવી વાત પણ નથી અત્યારે
વાયરલેસટેલીગ્રાફી, રેઢઓ, ટેલીફેન, તાર વગેરે તેની
( શબ્દની ) સિદ્ધતા પણ બતાવી રહ્યા છે જેના દર્શન
શબ્દને પણ સૂમ પુદગલ પરમાણુને બનેલ કન્ય માને
છે અને પિગલિકતા સિદ્ધ કરે છે, નહિ તે શબ્દનું પકડાવવા
પણ થાય નહિ પાગલરૂપે તેનું વ્યાપક પણે દિ રાજ્ય
લોક માને છે. અત્યારે જે એ નીકલ્યું છે તે બધુ

·વિજ્ઞાન વિષય
જે તે પસાર
દૂરના રથને શબ્દ સંભળાવી શકે છે, અને હજુ પણ તેમાં
આગળ વધવા દેવામાં આવશે તે તેવી પણ ઘણે દર શબ્દ
સભળાવી શકશે એ નિશસય છે જેના દર્શને અન્ય દેશને
કરતા કેટલુ આગળ વધે છે તે આ નીચેની બીના કુપ
રથી તેને હેજે ખ્યાલ આવી શકશે
આ જગત્ સકપ વિ૮૫ની દિથી ઉદ્દભવે છે તેના
મૂળરૂપ “શને ” અમુક દર્શન વાળા આકાશને ગુણ
ગણી “ગ્ર સત્ય ના અથૉત બ્રહ્ન તેજ સત્ય
છે અને જગત મિથ્યા માને છે અને આ જગતને નામ
રૂપમય માની તેને સ્વપ્ન તુલ્ય, ભ્રમવત્ માની તેની ઉપેક્ષા
કરે છે, તેમ તેને સત્ય પણ કહેતું નથી, તેમ અસત્ય પણ
કહેતું નથી તેમ સત્યા સત્ય પણ કહેતું નથી પણ આ
" છે તેમ છીપલીમા રૂપાની બ્રાન્તિ તરીકે માને
છે અને આથી ડરી સુષ્ટિ કર્તાને ગળે ફાસે ઈશ્વરને શીર
ઓઢાડે છે પરંતુ વાસ્તવિક રીતે
તેમ નથી સ સાર ત્ય જય
છે અને આત્માનું પરમાત્મપદ પામવુ એજ અતીમ યેય
છે તેવો ઉપરના સૂત્રને એવો અર્થ કરે તે તે
વ્યાજબી છે પરંતુ તેથી કરી જગતની અસ્તિત્વતાને
ઇન્કાર કરવો તે ભૂલ ભરેલું છેપ્રથમ કાઈ નહેતુ સૂન્ય
માથી જગત્ ઉભળ્યું પરમેશ્વરે તે બનાવ્યુ આ કહેવુ
તે તન મિથ્યા અને અજ્ઞાન સચવનારૂ છે પરમેશ્વરે જ
કાત રમ્ય હેતે કોઈ જગ્યાએ પરમેશ્વરે તે ઉભા રહી
તે યુજ હશે,

·માત વિનાન વિષય 8 તે ઉપરથી પ સિદ્ધ થાય છે કે તે પહેલા જગત તે હતુ જ વેદાંતના અઠગ અભ્યાસી સ્વામી રામતીર્થ તે કહે છે કે જેઓ એમ કહેનારા છે કે પરમેશ્વરે જગત બનાવ્યું તેઓ ઘોડા આગળ ગાડી મૂકે છે એમ કહી કહેનારને ઉપ હાસ્ય કરે છે તેના દર્શને તે માને છે કે આ સંસાર અ- નાદિકાળથી ચાલતો આ છે તે કરી ભવ્ય શુન્ય થવાના નથી, યે નથી અને થશે પણ નહિ તેમ મેક્ષ માગ કદી ભરાઈ ગયે નથી, ભરાવાને નથી અને ભરાઇ રહેશે પણ નહિ તે બને સદાકાળ શાસ્વતા વહેતા રહેવાના છેઆથી પરિણામ શું આવ્યું તે તપાસીએ આ જગત નામ રૂપ મય છે તેમ કહી અમુક દર્શન કરે અટકી જાય છે પરંતુ સર્વરાએ તે તે નામ રૂપે શાથી થાય છે, જગતની રચના વિચિત્રતા કયા ક્યા કારણેને લઇને થાય છે તે સ્પષ્ટ રીતે બતાવ્યું છે અને તે માટે કમ ફલસુફીના ગ્રંથે ગ્ર પણ ભર્યા છે કે જે સર્વજ્ઞ વિના તેમા કેઈ ચચુ-પ્રવેશ પણ કરી શકે નહિ, અને તેની અસ્તિત્વતા માટે ત્રિપડીને સિ દ્વાન જગન્ સન્મુખ સર્વજ્ઞાએ મુકેલે છે વિપીને સિ દ્ધાત એ છે કે ઉત્પાદ વ્યય અને ધ્રુવે કરીને વસ્તુ માત્ર સત્ છે માટે જે દર્શન કારે જગતને આ “કઈક” છે. એમ શાન્તિ મૂવક માને છે તે સત્ય નથી વળી પચભુતેની : પતિના સબંધમા પણ નીધે મુજબ લખાણ છે તે પણ બધે એમનું લાગતું નથી અને કેવળ કપતાના હા હા હે તેમ લાગે છે, 4 ·૩૨ વિજ્ઞાન વિષયક જિન તરસાર- સૃષ્ટિ કસ્તત્વવાદની માન્યતા, અવ્યાકૃત માયામાં ચેતનના સ્કુરથી તેમાના તમ૫ ધાન માયા દ્રવ્ય (જે વર્તમાન સષ્ટિ રચાવાની પૂરે સ્તબ્ધ હતુ ) મા એભ થયે એ ભથી બધે સૂક્ષ્મ પરમાણુઓ થઈ રહ્યા પછી તે પરમાણુઓને અગે રહેલી આકર્ષક અને ઉત્સારક શકિતઓ જાગૃત થઈ જેથી તે પરમાણુઓ ભેળા થઈ તેમના જુદા જુદા સમુહો બન્યા આ સમુહ બનતી વખતે જ્યારે એક એક મધ્ય બિંદુ તરફ બીજા ઘરમાં જુઓ આકર્ષાઈ આવે ત્યારે સૂમ આધાતથી સૂક્ષમતમ શબ્દ ( ધનિ) ઉત્પન્ન થાય એ સ્પષ્ટ છે માયાના પ્રથમ વિકારરૂપ આ દ્રવ્યને આકાશ કહે છે, તેને ખાસ ગુણ શબ્દ છે અને તેનું સ્વરૂપ અવકાશ એ છે વળી આ શગુણ સહિત આકાશ દવ્યની ઉપતિ થયા પછી તેમાના કેટલાક પરમાણુઓમાં વિશેષ ગતિ ઉપન્ન થવાને લીધે વધારે આઘાત (સ્પર્શ) ઉપ્ત થયે તેથી આ દ્ર વ્યના પરમાણુઓમાથી અગ્નિ તત્વ ની વસતિ થઈ અને અમિતત્વના પણ કેટલા એક પરમાણુઓમાથી રસરૂપ જવા તત્વની ઉત્તિ થઈ અને જળ તરવના પણ કેટલાક પર માણુઓમાથી પૃથ્વી તત્ત્વની વસતિ થઈ એ રીતે આકાશ વાયુ-અગ્નિ-જળ અને પૂવિ એ પાચ તત્ત્વના પરમા gછે એટલે તન્માત્રાઓ પ્રથમ ઉપન્ન થયા એ બધા પથ મહાતિ પણ કહેવાય છે. આ કુપનાના દેહા મુષ્ટિ કરી

·ઉડાન વિષયક
ઈશ્વરને માનનારને માટે ઘટી શકે છે અને તે કેવળ ક૯૫
નાનાજ ઘેડા છે તે સત્યની પેલી પાર છે સૃષ્ટિ રચનાની
શરૂઆતમાં કર્તાના ચેતનનુ અવ્યાકૃત માથામાં સ્કરણ
થાય છે અને તેમાથી તમ પ્રધાન માથાદ્રવ્યમાં છે.ભ થાય
છે અને લાભ થયા પછી પરમાણુઓની આર્મક અને ઉત્સા-
રક શકિતએ જાગૃત થાય છે અને જે પરમાણુઓના સમયે
ટીચા ધ્વનિ થાય છે અને તે પછી વાયુ થાય છે અને
તે પછી અનુક્રમે અગ્નિ, જળ, અને પુથ્વી થાય છે
યોગદિવાકર
આ કથન સત્ય કરી શકતું નથી કારણકે પ્રથમ
સુષ્ટિ કર્તા કરી શકતો નથી. વળી જેએ સર્વત, નિષ્ક્રિય
પ્રભુ છે તેમનું અવ્યાકૃત માયામાં કુરણ થાય પણ કેવી
રીતે ? સાખ્યાદિ મતવાળા પશુ તેને સખ્ત વિરોધ કરે
છે તે પછી આ કથનને સત્યતાને ટેકોજ કથા રદો ?
ભૂત શબ્દજ બતાવી આપે છે કે તે કઈ વાળુ
જિક હેતુ જ છેજે શાસ્ત્રમાં પ્રતિકાય, અપાય,
તેઉકાય, વાયુકાય અને વનસ્પતિકાય એ પાચ પ્રકારના
એકેન્દ્રિય જી કહે છે તેના સૂક્ષમ અને બાઇર બે
પ્રકાર કહેલા છે અને જે સૂકમ છે તે યાવત ચિત જય.
લેક વ્યાપક છે જે બાળ્યા બળાય નહિ, છેદય છેદાય નહિ,
સર્વત્ત થાત તે દિવ્ય ચક્ષુ જોઈ શકે છે. ચમચા
થી તે જોઈ શકાતા નથી અને જે બાઇર છે તે પૂલ

·૨૪
વિજ્ઞાન વિષયક ન તવસાર
હવાથી દેખી શકાય છે આમ માનવાથી પરમેશ્વરને ભૂતે
બનાવવાની કડાકુટમાં ઉતરવું પડતું નથી તે એકમાથી
બનેલ બીજુ નથી પણું તે વ્યક્તિ રૂપે ભૂતે સ્વતન છે
તેના શબ્દના અર્થ ઉપથી પણ તે સિદ્ધ થાય છે
તેમ તેના ભેદે પણ જુદા જુદા છે અને સદા શાશ્વતા
છે જીનેશ્વર પ્રભુએ જગતમાં છ દ્રવ્યજ કહેલા છે અને
તે સદા શાસ્વતા છે, જેને અભ્યાસ મુમુક્ષુઓને કરવા જેવું
છે તે છ દ્રવ્યના નામ- (૧) ધર્માસ્તિકાય (ગતિ ક્રિયા
પરિણિત દ્રવ્ય ) (૨) અધર્માસ્તિકાય (રિસ્થતિ ક્રિયા પરિ-
ણિત દ્રવ્ય) (૩) આકાશાસ્તિકાય (અવકાશ આપનાર)
(૪) પુદગલાસ્તિકાય (પુદગલ જેને ગવન, પડન, વિશ્વાસ
મિલન સ્વભાવ છે તે) (૫) કાળ (જે યુગલનું નવપુ
રાણ ભાવનું કારણ છે તે ઉપચારથી દ્રવ્યથી માનેલું છે) આ
પ્રમાણે સમષ્ટિમાં છ દ્રવ્ય છે તે શિવાય અન્ય કઈ નથી
તાત્પર્ય—ન દર્શન સબ ધી આ બે બેલ
આલેખવાનો આશય એ છે કે જગતમાં સર્વ શોધક જી.
સત્યનુ શાધન કરે અને હસાવત્ તેમાથી ચાર વસ્તુનું ગ્ર
હણ કરે તેમજ જૈન દર્શન કેવું વિશાળ છે, તે સર્વજ્ઞક
થિત છે, કેઈપણ જાતના દોષાપત્તિથી વેગળું છે તેના
સિદ્ધાતે સર્વ માન્ય થઈ શકે તેવા છે, તેમાં સંકુચિતતાને
જરાપણુ સ્થાન નથી એજ કહેવાને અતિમ ધ્યેય છે,
મસિદ્ધ કર્તા,

·जैन तत्त्वसार-सारांश.
નીર જક-વિવાર
આધકાર પહેલ.
આત્મા
પ્ર આત્મા કે છે ?
૬૦ આત્મા નિત્ય, વિષ્ણુ, ચેતનાવાન અને અરૂપી છે
આત્મા નિત્યાનિત્ય કેવીરીતે છે?
આત્મા દ્રવ્યરૂપે નિત્ય છે અને મનુષ્ય ભવ રાતિ
પર્યાયરૂપે અનિત્ય છે
મક વિભુ એટલે શું?
મe

·અધિકાર પત્ર જિન તાર- ઉટ વિભુ એટલે વ્યાપક અર્થાત સર્વત્ર વ્યાપવાની સત્તા સહિત છે પણ સામા યત શરીરમાજ વ્યાપીને ઉo પ્રવ ચેતના એટલે શું ? સામાન્ય અને વિશેષ ઉપગને ચેતના કહે છે પ્ર. અરૂપી એટલે શું ? ઉ૦ અરૂપી એટલે રૂપ, આકાર, આકૃતિ કે મૂર્તિ રહિત અ-પી કહેવાય છે જેને વર્ણ, ગધ રસ અને સ્પર્શ હેય નહિ તેને પણ અરૂપી કહે છે અe ? પ્રા કર્મો કેવા છે? ઉ૦ કર્મો જડ, રૂપ અને પુદ્ગય પરિણામ છે જડ એટલે શુ ઉટ જે ચેતના રહિત છે તે જડ છે પ્ર. કર્મો કેવા છે? ઉ૦ કર્મો રૂપી છે (કર્મો રૂપી છે પરંતુ તે અતિસૂમ છે જેથી તે ચમચક્ષુથી દેખી શકાતા નથી પણ કેવળજ્ઞાની તેને જોઈ શકે છે.) મe પાગવ એટલે શું?

·કારશ
અધિકાર પતે
૩૦ પુદગલ એટલે પુરણ (સ્કની અપેથાએ પુરાવના
અથવા ભરાવાને) અને ગર્લન ( ખરી જવાના )
સ્વભાવવાળા છે તેને પુદ્ગલ કહેવાય છે
પ્રહ છે કેટલા છે?
ઉ૦ છ અન ત છે
જીવના કેટલા ભેદ છે અને તે કયા કયા?
જીવના બે ભેદ છે (૧) સસારી (૨) સિદ્ધના.
સ સારી છવ કેને કહે છે?
ઉ જે કર્મ સહિત છે તે સ સારી છવ કહેવાય છે
પ્રહ સિદ્ધના જીવ કેને કહેવા?
ઉ૦ જે કર્મથી રહિત છે તે સિદ્ધના જીવ કહેવાય છે
પ૦ સ સારી ના મુખ્ય કેટલા ભેદ છે અને તે કથા
કયા?
પ્રક
ઉ. સસારી જીના મુખ્ય બે ભેદ છે (૧) સ્થાવર
(૨) ત્રાસ
સ્થાવરના કેટલા ભેદ છે અને તે કયા કયા?
સ્થાવરના પાચ ભેદ છે (૧) પૃથ્વીકાય (૨) અપ
કાય (૩)તેય (૪) વાઉકાય (૫) વનસ્પતિકાય
પ્ર. ઈકો કેટલીક છે અને તે કંઈ કઈ ?

·અધિકાર પહેરે જેન તસાર- પ્રઃ ઉ૦ ઈન્દ્રિય પાચ છે (૧) સ્પર્શનિય (૨) રસેન્દ્રિય (૩) ધ્રાણેન્દ્રિય (૪) ચક્ષુરિન્દ્રિય (૫) અને શ્રોત નિય. ત્રસના કેટલા ભેદ છે અને તે કયા કયા? ૬૦ વિસના ચાર ભેદ છે (૧) બેઈન્દ્રિય (૨) નિનિય (૪) ચઉરિન્દ્રિય અને પક્રિય છ ત્રયના ભેદ કહેવાય છે પ્ર સ્થાવર એટલે શું? ઉ. જે સ્થિર રહે તે સ્થાવર કહેવાય છે ત્રસ જીવ કોને કહેવા છે. જે હાલે ચાલે (પિતાની મેળે) તેને ત્રસ જી કહેવા પ્ર. દરેક ઈદયના છના નામ કહે. ઉ૦ પથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને વનસ્પતિના છે એકેન્દ્રિય કહેવાય છે, કૃમિ આદિ છ બે ઇન્દ્રિય, શ્રી પ્રમુખ શ્રી ઈન્દ્રિય, અને ભ્રમરાદિ ચઉન્દ્રિય તેમજ દેવ, મનુષ્ય, નાર, પશુ પંખી, મસ્ય, સર્ષ, નકુલ વગેરે પચેન્દ્રિય જ કહેવાય છે પ્ર. પથિના કેટલા ભેદ છે અને તે કયા કયા. ઉ૦ પચેન્દ્રિયના ચાર ભેદ છે (૧) દેવ, (૨) મનુષ્ય, (૩) નારકી (૪) અને તિર્યંચ પ્રક ·હિટ કારશ અધિકાર પહેરે. પ્ર. વનસ્પતિના મુખ્ય કેટલા ભેદ છે અને તે કયા કયા? ઉ. વનસ્પતિના મુખ્ય બે ભેદ છે (૧) સાધારણ (૨) પ્રત્યેક પ્ર. સાધારણ વનસ્પતિકાય એટલે શું ? ઉ. જેમના શીર, સાધા અને ગાઠે ગુપ્ત હોય અથવા જેમના સરખા ભાગ થઈ શકે છે અથવા જે ત તુ- રહિત હોય છે અથવા જે છેદા થકા ઉગે છે એવી કાદી, અકુરા, આદુ, હળદર, (લીલી) ગાજર, ગળે, કુમાર પાટુ ઈત્યાદિ વનસ્પતિને સાધારણ વનસ્પતિ કહેવાય છે જેના પ્રત્યેક શરીરમા અનત જ હેય છે અન તકાય અથવા સાધારણ વનસ્પતિકાય એને નિગદ” એવી પણ સત્તા છે પ્ર. પ્રત્યેક વનસ્પતિકાય એટલે ઉજેના એક શરીરે એક જ હોય તેને પ્રત્યેક વન- સ્પતિકાય કહે છે પ્ર. પૃથ્વી આદિ એકેજિયના કેટલા ભેદ છે? અને તે કયા કયા ? ઉટ એકેન્દ્રિય ના બે ભેદ છે (૧) સક્ષમ (૨) બાદર (રઘુવ) સમ એટલે શું ? 5 5 ?

·to અધિકાર પ જેન તરસાર- અe ઉંજે છ સર્વ કોકાશમાં અપીને રહે છે તે થાપિ તે ચર્મચક્ષુથી જોઈ શકાતા નથી તેને સૂક્ષમ જીરો કહે છે બાદર એટલે શું ? G બાદર છ એટલે જે છ ચમચબુથી જોઈ શકાય છે તેને બાદર છરો કહે છે પ્રય છની નિ (ઉપજવાનું સ્થાન) કેવી છે ? ઉ૦ રાશી લાખ છવાયોનિ (એટલે જીરને ઉપજવાનુ સ્થાન) છે પ્રય એનિ એટલે શું તે વિસ્તારથી સમજા જીવન ઉત્પત્તિ સ્થાન-ઉત્પત્તિ સમયે સમાન સ્પર્શ રૂપ રસ, મધ અને વર્ણવાળા હોય તેમની એક જાતિની નિ કહેવી છે પ્રહ કર્મો કેટલા છે ? ઉo જીગા કરતા અને તે છે જીવના એક એક પ્રદેશમાં શુભાશુભ કર્મની અન તી વગણએ (સમુ) ૨ હેવી છે તે સવજ્ઞ જોઈ શકે છે પ૦ સ સારી છે કેવા હોય છે તે દાખલો આપી સમ , ક

·મારાથી
આધકાર પ
ઉ. મા ની અંદર તેનુ જેમ માટીમાં વ્યાપ્ત છે
તેવી રીતે લોકાકાશમા સ સારી છો, કર્મોથી આવૃત્ત
( ૮ ડાયલા) હોય છે
પ્ર. ભિન્ન જાતિ ( સ્વભાવ અથવા સત્તા ) વાળા કર્મોને
અને આત્માને ઘોગ કેવી રીતે થઇ?
ઉ૦
જેવી રીતે ખાણમાં માટીને અને સેનાને, અરણીના
લાકડાને અને તેમાં રહેતા અનેિ, દુધને અને
તેમા રહેલા ઘીને ગ સમકાલે (એદી વખતે )
થએલો હોય છે વળી સૂર્યકાન્તન્મણિને અને તેમા
રહેલા અગ્નિને તથા ચન્દ્રકાન્ત મણિને અને તેમા
રહેલા અમૃત યોગ સાથે ઉત્પન્ન થયેલો હોય છે
તેવી જ રીતે કમેન અને આત્માને વેગ કેવળ
જ્ઞાનિઓએ અનાદિ કાળથી મસિદ્ધ કહ્યો છે
આત્મા કમથી મુકત કેવી રીતે થઈ શકે છે ?
સ
ઉ૦ જેમ નાનુ મારીના સગથી અનિના પ્રણે કરી
મુક્ત થઈ શકે છે તેવી રીતે તથા પ્રકારની સામગ્રી
મને આત્મા પણ કમથી છુટો થઈ શકે છે

·અધિકાર પટેલે જેન તરસાર
પર્યાયકારના કથન ઉપર ટિપ્પણ”
પ્રહ છને કર્મ સાથે અનાદિ સબધ ન માનવામાં આવે
તે શુ ષણો લાગે છે ?
ઉ૦ જે જીવ પહેલો અને કર્મની ઉત્પત્તિ પછી થઈ એમ
માનવામાં આવે તો કમ રહિત આત્મા નિર્મળ સિદ્ધ
થાય અને નિર્મળ આત્મા સંસારમાં (શરીરધારી)
ઉત્પન થઈ શકે નહિ કારણકે નહિ કરેલા કર્મનું
ફળ ભેગવવાનું તેને હેય નહિ અને વિના કરે
ભેગવવામા આવે તે સિદ્ધને પણ કર્મનું ફળ ભેગ
વવું પડે અને આથી તે કૃતને નાશ અને અકૃત
( નહિ કરેલનું ) નું આગમન ઈત્યાદિ દૂષણ લાગે
( ૨ )
પ્રવ્ય કર્મ પહેલા ઉત્પન થયા અને પછીથી છવ માનીએ
તો તે વ્યાજબી છે ?
ના, તે પણ વ્યાજબી નથી કારણ કે જેમ માટી
માથી ઘડા ઉત્પન્ન થાય છે તેમ જેમાથી જીવ ઉત્પન
થઈ શકે તેવા ઉપાદાન કારણ વિના જીવ શી રીતે
ઉત્પન્ન થઈ શકે ? વળી જે કર્મ ન કર્યા
હૈય તેનું ફળ પણ તેને હેય નહિ અને જીવ (કર્તા)
વિના ઉત્પન્ન થઈ શકે નહિ ઈત્યાદિ

·સારાં,
અધિકાર પહેલો
પ્રહ જે જીવ અને કર્મ એકજ વખતે ઉત્પન્ન થયેલા
માનીએ તે તે ઘટી શકે છે?
ઉં૦ ના, તે પણ ઘટી શકતું નથી જે જીવ અને કમ
એકજ વખતે ઉત્પન થયેલ માનીએ તો તે પણ
અસત
કારણકે સાવે ઉત્પન્ન થનારી
વસ્તુમાં
કર્તા
અને કર્મનો ભે, હેય નહિ. વળી એ જે કર્મ
કર્યું ના હોય તેનું ફળ જીવને હાય નહિ વળી
જેમાથી જીવ અને કમ ઉત્પન્ન થઈ શકે એવા
ઉપાદાન કારણ વિના જીવ અને કમ પિતાની મેળે જ
ઉત્પન્ન થઈ શકે નહિ ઈત્યાદિ
(૪)
પ્ર સચ્ચિદાનંદ જીવ એકલાજ છે અને કર્મ છે જ નહિ
એમ માનીએ તો તે શુ વાસ્તવિક છે?
ના, તે પણ વાસ્તવિક નથી કારણકે તેથી કરીને
જગતની વિચિત્રતા સિદ્ધ થાય નહિ કે જે વિચિત્રતા
આપણે નજરે જોઈએ છે
જીવ અને કર્મ કઈજ નથી એમ માનીએ તો ચાલે?
ઉ૦ ના, તેમ પણ માની શકાય તેમ નથી કારણકે જે
જીવ જ નથી તે તે જ્ઞાન કેને થયુ કે ક જ છે નહિ
સાગ-આ ઉપરથી જોઈ શકાશે કે જીવ અને કર્મને
સગ સવાધ પ્રવાહથી અનાદિ છે અને એજ
માનવુ તે યુક્તિથી પણ સિદ્ધ છે
અજ્ઞાન તિમિર ભાર
ઉ૦ ના,
st

·जीव कर्म-विचार
અધિકાર–બી.
પ્ર. કર્મો જડ છે તેથી તે પિતાની મેળે શુ આશ્રય લેવા
સમર્થ છે?
ઉ૦ હૈ, દાખલા તરિકે લેહચુ બક જેમ લોઢાને ખેંચે છે
તેવી જ રીતે કર્મો પણ આશ્રય લેવા સમર્થ છે
પ૦ આત્મા બુદ્ધ (ચેતના યુક્ત) છે તેથી તે સુખને માટે
શુભને જાણતા છતા ગ્રહણ કરે છે તે સ્વાભાવિક
છે પરંતુ તે દુખને હેપી છતા અશુભ કર્મોને કેમ

·મારાંશ
અધિકાર બીજે
૪૫
૬૦ જીવ હમેશા સુખ દુખના હેતુભૂત પચ સમવાય
(કાળ, સ્વભાવ, નિયતિ, પર્વજન્મ કૃત અને પરે
પાર્થ)ની પ્રેરણાથી જાણતા છતા જેમ શુભ કર્મોને
ગ્રહણ કરે છે તેમ અશુભ કર્મોને પણ ગ્રહણ કરે
છે, દાખલા તરીકે, ચેર, પરસ્ત્રીગામી વ્યાપારી અને
મતધારી આદિ તેવા પ્રકારના ભાવી ભાવને લીધે
જાણતા છતા શુભાશુભ કૃત્ય કરે છે ૨) રોગી
માણસ પિતાના રંગની શક્તિ ઈચ્છવા છતા અપ
ધ્યથી ભવિષ્યમાં પિતાને થનારૂ કણ પિતે જાણતા
છતા રેગથી પરવશ થઈને અપધ્યનું સેવન કરે છે,
પ્રત જીવને જ્ઞાન વિના પણ શુ કર્મો ગ્રહણ કરવાને
સ્વભાવ છે?
ઉ. તે જ્ઞાન વિના પણ લેહશુ બક જેમ લેહને આકરી
શકે છે તેવી રીતે જીવ પણ કાળાદિથી પ્રેરાઈ સમીપમાં
રહેવા શુભાશુભ કર્મોને વગર વિચારે પણ ગ્રહણ

·जीवकर्म विचार
અધિકાર ત્રીજે.
અo
ઉo
છવ તે અરૂપી છે તે તે હાથપગની મદદ વિના
કર્મે શેના વડે ગ્રહણ કરે છે?
આત્મા પિતાની શકિતથી અને કાળાદિ સ્વભાવાદિથી
પ્રેરાઈને ઈન્દ્રિયાદિની મદદ વિના પણ ભવિષ્યત કાલમાં
ભેગવવા યોગ્ય કર્મોને ગ્રહણ કરે છે જુઓ ! ઔષ
પિથી સિદ્ધ કરેલ પારાની ગુટિકા કે તેને હાથપગ
હેતા નથી છતા દુધ વગેરેનું પાન કરાવે છે, મીસાને
તથા પાણીને તે શોધી લે છે, શબ્દવેધ કરવાનું બળ
આપે છે તથા શુક્રની વૃદ્ધિ કરે છે તો પછી આમા
કે જેની શક્તિ અચિત્ય છે તે શું શું ન કરે? વળી
જુઓ! વનસ્પતિ હાથ પગ વિના આહાર શ
કરે છે, નાળીયેર પ્રમુખના મૂળમાં પાણી સિંચે છે
ને તે પાણી ફળને મળે છે એટલુ જ નહિ પણ પ્રાય
સર્વ વસ્તુ પોતાની મેળે પાણી ગ્રહણ કરીને આ
થાય છે, આવી રીતે જીવ પણ કમને શહણ કરે છે,

·સારાંશ
અધિકાર ત્રીજી
પ્ર. વસ્તુ પિતાની મેળે પાણી ગ્રહણ કરી આદ્ધ થાય છે
તે શુ પાણીની શકિતને લઇને થતી નથી?
ઉ જે પાણીની શકિતથી વસ્તુ આર્ટ થાય છે એમ માને
તે કોરડુ કેમ લેતા નથી? મગશળ પાષાણ
કેમ ભી તે નથી
સાગશ– સારાશમાં લખવાનું કે જેને જે વસ્તુ ગ્રહણ
કરવા ચોગ્ય હોય તે તેજ વસ્તુને ગ્રહણ કરે છે
દાખલા તરીકે લોહચુંબક બધી ચીજોને પડતી
મુકી ન લોઢાનેજ ગ્રહણ કરે છે તેવી રીતે
ભવિકાળમા બનવાનું છે તેવી તેવી પ્રેરણા
ને વશ થઈ જીવ-કમ-૫ગલેને ગ્રહણ કરે છે
દાખલા તરીકે સૂતેલે માસ સ્પષ્નવશ થઇને
મનથી અનેક ક્રિયાઓ કરે છે તે વખતે તેની
પાચ જ્ઞાનેન્દ્રિય અને ક િબળ પ્રવર્તાવતી
નથી છતા આત્મા શુ કમને ગ્રહણ નથી કરતા?
સ્વપ્ન એ શુ શ્રમ છે?
ના તે ભ્રમ નથી સ્વપ્નનુ પણ વખતે બહુ મોટુ
ફળ હોય છે કે ઉત્તમ પુરૂષને સ્વપ્ન યથાર્થ ફળ
આપે છે તેમ કર્મ પણ જીવને ફળ આપે છે
મક જીવની ઉત્પત્તિ કાળથી માંડીને અવસાન સુધી આત્મા
રામા શી કી કિ ફરે છે તે જણાવે
be

·અવિકાર ની જેન તરસાર- ઉ૦ જીવ ગર્ભની અંદર શુક્ર અને રજ મળે રહી વધે ચિત અહાર કરી ઇન્દ્રિય બળ વિના પોતાની મેળે ઉતાવળે સવ ધાતુઓને નિપજાવે છે તેમજ રોપ મા આeટ લઈને ખવને પડયે મૂકી રસોને આય લે છે અને તેના મળને વાર વાર બળથી ત્યાગ કરે છે વળી સવ રજસ અને તમને એ કશે. ગુને ધારણ કરતા સદજ્ઞાન-વિજ્ઞાન-ક્રોધ-માન માયા-લેબ-હિતાહિત- આચાર વિચાર-વિધા-રોગ સમાધિ અદિને ધારણ કરે છે એ રીતે આત્મા ઈકિયાદિની મદદ વિના શરીરની અંદર ક્રિયાઓ કરી રહ્યો છે અને વળી મુદત પુરી થયે જેમ ઘરને રવામી જાય છે તેમ તે પણ ખેનીઆમાથી નીકળી. જ છે ભાવાર્થ-બાવી રીતે આભા શરીરની અદ૨ સ્થિતિ કરીને અને શરીરમાં વ્યાપિને નાદિ તથા ઇન્દ્રિ એની મદદ વિના ક્રિયાઓ કરે છે અને સૂકમ તેમજ વળરૂપી ને ગ્રહણ કરે છે ત્યારે સુપ્રતમ કને પ કેમ ગ્રહણ કરે નહિ? વળી આ છા રૂપ તથા અનાદિ રહિત છવા આવા પી શરીરને આકાર પાનાદિ ઇનિા વિમા તથા શુભાશુભ આરબળ કામ કેવી રીતે પ્રવર્તાવે છે તેને પ વિચાર કરવા જેવો છે, જે જીવના ઉત્તમ વિના

·મારીશ,
અધિકાર ત્રીજો
ઈનિ અને હસ્ત પ્રમુખ અગાથીજ સવ ક્રિયાઓ
થતી હોય તો તે છ રહિત મુડદા ઈનિ છતા
કેમ ક્રિયા કરતા નથી ? આથી સિદ્ધ થાય છે કે
શુભાશુભ કમ" આમાજ કરે છે એકલા અમે કર
તાજ નથી. વળી ધ્યાની પુરૂષ બાહ્યગત ઇન્દિની
મદદ વિના ઈચ્છિત કાર્યો કરે છે અને જલ, પુષ્પ,
ફળ, તથા દીપ એ દ્રવ્યે વિના સદ્ભાવ પૂજાને સફળ
કરે છે તેવી રીતે જી હાની મદદ વિના જાપ જપે
છે-કણની મદદ વિના સાભળે છે આ જીવ પણ
ઈન્દ્રિ તથા હસ્વાદની મદદ વિના કાળ, સ્વભાવારિ
પચ સમવાયથી પ્રેરાઈને કર્મોને ગ્રહણ કરે છે
જીવના એક એક પ્રદેશમાં અનત કર્મો લાગેલા છે
તે તે પિડિત ભૂત થઈને દેખાતા કેમ નથી?
ઉલ સૂક્ષ્મતમ કર્મો આપણા જેવા ચમચબુવાળાથી દેખાતા
નથી, પણ જ્ઞાનીએ માત્ર તેમને પિતાની દિવ્ય જ્ઞાન
દષ્ટિના ઉદયથી જોઈ શકે છે દEાત તરીકે
કોઈ પાત્ર કે વસ્ત્રાદિમાં લાગેલા સુગધી અથવા ૬.
ધી વસ્તુની અષના પગલે નાકથી જાણી શકાય
છે પણ પિડિત-ભૂત થયા છતા નાનાદિથી રખી
પ્ર.

·પs અધિકાર જા હવસાર- શકાતા નથી માત્ર કેવળજ્ઞાની તેમને જોઈ શકે છે વળી જેમ સિદ્ધ કરેલા પારામ પાન કરેલું સુવર્ણાદિ દષ્ટિથી દેખી શકાતું નથી પણ જ્યારે કોઈ સિદ્ધ યેગી પુરૂષ તેને પારામાથી બહાર કાઢે છે ત્યારે તેની સત્તા નિશ્ચિત થાય છે તેમ જીવને લાગેલા કર્મીને માત્ર જ્ઞાની જાણે શકે છે બીજો કઈ નહિ जीव-कर्म विचार અધિકાર ચેથી کی ہے۔ પ્ર. જીવ અમૂર્ત છે અને કર્મો ભૂત છે તે તે બેને સ ગ ન્યાયથી કેવી રીતે ઘટી શકે ? ઉ, જીવની શકિત અને કર્મના સ્વભાવને લઈને તેમને સોગ ઘટી શકે છે ગુણને આશ્રય દ્રવ્ય છે 'નાના બાવો સસારી છવદ્રવ્યને ગુણ કમ છે એટલે શુરા (કર્મ) ગુણીને આશ્રય

·સારાર,
અધિકાર એ
પણ
લે એ ન્યાય છે. દાખલા તરિકે
દાખલા તરિકે અમૂત આકાશને
વિચિક્ષણે મૂર્ત તથા અમૂર્ત-ગુરૂ તથા લઘુ સર્વ
પદાર્થને આધાર માને છે વળી વિચારે કે આ આ
રૂપી આકાશ નિરતર રૂપ કોને કેવી રીતે ધારણ
કરે છે? વળી વિષય કષાયાદિ, કામ કળા ગુણ
યાઓ એ વિષને આત્મા શરીરમાં અદશ્ય રૂપે
રદ છનો ધારણ નથી કરતા ? વળી આ દશ્યમાન
શરીરને અદશ્ય આત્મા કેવી રીતે ધારણ કરે છે,
જેમ કપુર, હિમ વગેરે સારી નરસી વસ્તુની ગધ
સ્થિતિ પ્રમાણે આકાશને આશ્રી રહે છે, તેમ કર્મો
પણ જીવને આશ્રી રહે છે ઈત્યાદિ પ્રત્યક્ષ દાખલા
આથી નિશ્ચિત છે કે કર્મો આત્માને આશ્રય લે છે
વળી આ સબંધમાં કેઈ કહે કે ગુને તે શરીર
આશ્રી છે તે આત્મા છવ રહિત થયા પછી કેમ
દેખાતા નથી? વળી વધારે દૂર ન જતા જે ભવી
(સસારી) કહેવાય છે તેથી આત્માને અને કમને
આશાશ્ચય ભાવ-આધારાધેય સભા-પ૩ નિશ્ચય
-

·जीव-कर्म विचार
અધિકાર પામે.
પ્ર. જીવને કમ ગ્રહણ કરવાને સ્વભાવ છે તો પછી
તે સ્વભાવને છેને સિદ્ધ કેવી રીતે થાય છે?
ઉં, જીવન અને કમને અનાદિ સબધ છે, છતા તે સા
મગ્રી મળવાથી કમ ગ્રહ કરવાનું છેશિવ પામી
સિદ્ધ થાય છેદાખવા તરિકે પારાને સવભાવ ચંચળ
અને અગ્નિમાં અસ્થીર રહેવાને છે, છતા તથા પ્રકારની
ભાવના દેવાથી પારો અગ્નિમાં કથીર રહે છે જે કે
અમિને દાહકતાને મૂળ સ્વભાવ છે, છતાં તેમાં પારે
સ્થિર રહે છે
બીજ દાખલો -અગ્નિમાં દાહકતાને ગુણ
છે, છતા મત્રના ચોગ કે ઓષધિ વડે તેને બાધવાથી
તેમાં પ્રવેશ થઈ શકે છે વાયુને સહજ સ્વભાવ
શળ વતે છે, પરંતુ જ્યારે તેને પખાલમાં નિરુદ્ધ
કરવામાં આવે છે ત્યારે તેને ચળ સ્વભાવ જતે હે
છે. વળી એક સાથે, શાકબલ અને સિદ્ધ પાણીને

·اف
1
હાર
અધિકાર છે
પર
અમિ દહન કરતો નથી તો એવે વખતે અમિમાથી
મુળની દાહકતા કયા જાય છે?
“સારાશે–આ પ્રમાણે સિદ્ધમા કમળ જતો રહું છે
મ૦ સિદ્ધ માં કેવી રીતે કર્મ-અધ થતો નથી?..
ઉ૦ ધાન્ય પ્રમુખનું બીજ જ્યારે બળી જાય છે, ત્યારે
તેમાથી અમુત્પત્તિ થતી નથી તેવી રીતે સિદ્ધના
મા કર્મ–બીજ બળી જવાથી તેને કર્મ-બu
થતા નથી
0
છે
જીજ્ઞ-ધર્મ વિર.
અધિકાર છછું.
.
પ્રય
જગતના છકમ પ્રમાણે સુખદુ ખ ગવે છે તેને
કે ભગવાન કે બીજી વ્યકિત પ્રેરણ કરનારું
હેવી જોઈએ કારણકે જીવ સ્વાભાવિક રીતે સુખને
રાગી અને દુખનો હેલી હોય છે તે પિતાની ઈચ્છાએ
શુભ અને
અશુભ કને કેમ ભેગવે?
છે

·અધિકાર છે
જન તરવસાર
ઉ૦ જીવ સ્વભાવ શુભાશુભ કમેને ગ્રહણ કરવાને છે
તેને પિતાના કર્મ સિવાય જગમાં બીજું સુખ દુખ
આપનાર નથી જેઓ કમને સિદ્ધાત જાણે છે તેઓ
તે કમને જ ભાગ્ય, ભગવાન, સ્વભાવ, અહટ કે
વિધાતા માને છે
પ્ર. કર્મો અજીવ છે, જડ છે તેથી તે શું કરી શકે?
માટે તેને કોઈ પ્રેરક હે જોઈએ
ઉ૦ કર્મો જડ છે છતા તેને એ સ્વભાવ છે કે તે સદા
કેઈની પણ પ્રેરણા વિના પોતાની મેળે આત્માને
સ્વસ્વરૂપ યોગ્ય ફળ પમાડે તેથી તેને કોઈ પ્રેરક
હેતો નથી,
પ્રજીને કમની સાથે કેવો સ બ લ છે?
ઉ૦ જે જીવો અજીવ શરીરની સાથે સંબંધ રાખી હલ
જીવે છે, પૂર્વે જીવતા હતા અને ભવિષ્યમાં છવશે,
તે સર્વેને કર્મોની સાથે વિકાલિક સગમ હોવાનું
શાસ્ત્રકાર જણાવે છે
આ જગત કેવું છે?
. આ સમસ્ત જગતું પદવ્ય અને પચસમવાયમય છે
પ્રવ પદ્ધવ્યના નામ અને તેની સમજણ આપે
ઉ૦ વમસ્તિકાય, અધમસ્તિકાય, આકાશાસ્તિકાય, પગ
લાસ્તિકાય, જીવ અને કાળ એ પદ્ધવ્યના નામ છે તેમા

·પ્રઃ ઉo મારી, અધિકાર છે પર ધર્માસ્તિકાય ચાલવામાં વ્હાય કરે છે અધમસ્તિકાય સ્થિતિ કરવાની પ્રેરણા કરે છે આકાશાસ્તિકાય, અવકાશ આપે છે પુદગલાસ્તિકાયવડે જીવ આહાર વિહારાદિ કરે છે પગલાસ્તિકાયની અદરકર્મોને અત- ર્ભાવ થાય છે કાળ, મનુષ્યાદિ સર્વ પ્રમાણુ યુક્ત વસ્તુનું પ્રમાણ કરવામાં ઉપયોગી છે જીવ ચેતનાવતા હોય છે જીવ ના સામર્થ્યથી કર્મોનું ગ્રહણ, ધારણ, ભાગ અને શમન કરે છે ? જીવ પચ સમવાય(કાળ, સ્વભાવ, નિયતિ, પૂર્વજન્મ કમ અને પુરૂષાર્થ) ના સામર્થ્યથી શુભાશુભ કર્મોનું ગ્રહણ, ધારણું, ભેગ, શમન આદિ કરે છે અને જેમનાથી પ્રેરાઈને સુખદુ ખના ભાગી થાય છે અને જો શુભાશુભ કર્મોને ગ્રહણ કરે છે અને કર્મો જાતે જ સ્વકાળ મર્યાદા પામીને જીને સુખદુ ખ આપે છે કે તેમને સ્વભાવ છે પ્રજીવ શુભાશુભ કર્મોને ગ્રહણ કરે છે અને ગ્રહણ કરવાના સ્વભાવથી ગ્રહણ કશ્તા જાણે છે, કે ભિપ્રાય પ્રમાણે ઈ કરૂ છું અને તે માન્ય કરવા જેવી પણ બાબત છે પરંતુ કર્મો જડ હોવાથી ભાગ કાળને કેવી રીતે જાણે કે તે પ્રગટ થાય? શુ આત્મા દુખ ભેગવવાને કામી છે કે તે દુષ્કર્મને આગળ કરે? માટે કેટલાક લાબા કાળ વિલંબ કર્યા પછી સ્વી

·- ક
અધિકાર છે જેન તરસાર
સ્વક્ત જીવને સુખદુ ખ પમાડે છે તે પ્રેરક વિના
કેવીરીતે બને?
ઉ૦ કર્મો જડ છે નિજ ભેગ કાળને જાણતા નથી અને
આત્મા દુ ખ ગ ભેગવવાને કામી પણ નથી. તથાપિ
જીવ દુ ખ આશ્રિત થાય છે અને કર્મો જડ છતા
> દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ, ભાવ સામગ્રીની તથા પ્રકારની
અનિવાર્ય શકિતથી પ્રેરાઈને પ્રગટ થઈ સ્વકર્તા
આત્માને બળાત્કારે દુ ખ દે છે
દાખલા તરિકે –જેમ કૃત્રિમ વિષ તત્કાળ નાશ
કરનાર થા મહિને, બે મહિને, છ મહિને, વર્ષે
કે બે વર્ષે નાશ કરનારૂ હોય છે તેમ કર્યો
પણ ઘણા પ્રકારના અને ભિન્ન ભિન્ન સ્થિતિના હોય
છે, જે પિત પિતાને કાળ પ્રાપ્ત થયે પિતાની મેળે જ
પિતાના કરનાર જીવને તાદશ ફળ આપે છે. વળી,
સાથે સર્વે હતુઓ જેમ પિત પિતાને કાળ પામીને
મનુષ્યલોકવર્તી પ્રાણીઓને સુખ દુખ આપે છે તેમ
કમે પણ પિત પિતાને કાળ પામીને બીજાની પ્રેરણા
વિના આત્માને સત્વરસુખ દુ ખ આપે છે વળી
પિત્તથી થએલો વર દશ દિવસ, કફથી થયેલો બાર
દિવસ, વાતથી થયેલ સાત દિવસ અને ત્રિદોષથી
થયેલે પદર દિવસ રહે છે, અથાત તે જવને પરિ

·પ૭
સારણ
અધિકાર છે
પાક કાળ જુદા જુદા હોય છે તેમ કરેલા મેં
પણ સ્થિતિ કાળ જુદા જુદા હોય છે
વળી આત્માએ જે પ્રમાણે પૂર્વ આચરણ
કર્યું છે તે પ્રમાણે જન્મ કુંડલીમા ચહે આવે છે
તે બ્રહનું ફળ જેમ મહાદશા, અંતર્દશા સહિત સ્વ
રિથતિ પ્રમાણે કેઈનો પણ પ્રેરણા વિના સ્વભાવથી
ગવાય છે તેમ અન્ય કર્મોથી અતતિ (અતરા-
થલા) જે કમ આત્માએ કર્યો છે, તેમનું ફળ
પરિપાક કાળ પ્રાપ્ત થયે કેઈની પણ પ્રેરણા વિના
ભગવાય છેવળી કેટલીક વખત સ્વાદિષ્ટ ભજન
શરીરમાં તત્કાળ ઉગ્રવાતાદિ ઉત્પન્ન કરે છે તેમ ઉગ્ર
કમ પણ આત્માને ઠેઈની પ્રેરણા વિના તત્કાળ ફળ
આપે છેવળી કૅઈ રેગ એષધિ લે છે ત્યારે તે
હિતકારી છે અથવા અહિતકારી છે તે જાતે નથી
તેપણ જેમ તેનો પરિપાક કાળ થતા તે સુખ અથવા
દુખ આપે છે તેમ કએંને ગ્રહણ કરતા તે શુભ છે
અથવા અશુભ છે એમ જીવ જાણે નહિ તે પણ ક
આના પરિપાક કાળ થાય ત્યારે તે સુખ અથવા દુખ
આપે છે
પ્રહ કર્યો કેટલા પ્રકારે ઉદયમાં આવે છે તે દાખલા સાથે
સમજાવે

·અધિકાર છે
જેન તત્વસટ
બીજા રૂપમાં કહીએ તે મુખમાં ગ્રહણ
કરેલા આહારના કાળીયા જેવા ભક્ત-કમ, વ્રણ
કરવાના કેળીયા જેવા ભાગ્ય-કર્મ અને ગ્રહણ કરાતા
કળીયા જેવા મુજ્યમાન કર્મ સમજવા
પ્ર. કેવળજ્ઞાની મહતેમા આ સબધી શી વ્યવસ્થા છે?
ઉ. કેવળજ્ઞાની મહતેના સ બ ધમાં પણ તે ત્રણું વ્યવસ્થા
સમજવી અતના પહેલા સમયમાં કેવળજ્ઞાનીને
લેગ્ય-કર્મ હોતા નથી, ભુક્ત અને ભુજમાન કર્મ
હેય છે અને અંત સમયે તો સર્વ કમને ક્ષય
કરવાથી માત્ર મુક્ત-કર્મ હોય છે
પ૦ સિદ્ધાત્માને તે ત્રણ દશા હોય?
ઉ૦ સિદ્ધાત્માએ કમનો પૂર્વનાશ કરે છેવાથી એ ત્રણ
દશા એમને સભવતી નથી.
પ્રજુન-કર્મ કયા સુધી રહે?
ઉ, મુક્ત-કમ એવી રિથતિ કેવળજ્ઞાન થયું તે ભવના આ ત
સુધી સમજવી
1

·પુ”િ
અધિકાર પહેલા.
તે
પ્ર. મુતિ માગ સદાકાળ હેત રહેશે અને સંસાર પણ
ભવ્ય શૂન્ય થશે નહિ આ પરસ્પર વિરૂદ્ધ વાકય શી
રીતે બધા બેસી શકે તે દહાત આપી સમજાવે
ઉ૦ નદીઓના હૃદ (મૂળ) માથી નદી પ્રવાહ નીકળીને
સદાકાળ સમુદ્ર ભણી વહે છે તે પણ હદે ખાલી થતા
નથી, નદી પ્રવાહ બધ થતું નથી, અને સમુદ્ર કદી
પૂર્ણ થતું નથી વળી ભવ્ય અને સંસારમાથી નીક
ળી મુકિતમાં જાય છે તે પણ સંસાર ખાલી થત
નથી, ભવ્ય છે ખૂટતા નથી અને મુકિત ભરાતી
નથી વળી ત્રીજો દાખલે, કોઈ બુદ્ધિશાળી માણસ
જન્મથી માત્રને મરણ પર્યત ત્રણ લેકોના (સ્વગ,
મૃત્યુ, પાતાળ,) સર્વ શાસ્ત્રોનું પઠન કરે છતા તેનું
હદય કદી શાસ્ત્રાક્ષથી પૂર્ણ થાય નહિ, શાસ્ત્રાક્ષ
ખૂટે નહિ અને શાસ્ત્રો ખાલી થાય નહિ, આવી રીતે
સંસારમાથી ગમે તેટલા ભવ્ય મુકિતમાં જાય તેપણું
મુકિત પૂરાય નહિ, ભવ્ય ખૂટે નહિ અને સંસાર
ખાલી થાય નહિ. આથી સ્પષ્ટ સમજવું કે મુકિત
માર્ગ અતરાય વિના સદાય વહેતો રહેશે અને સંસાર
૫ ચાન્ય કદિ પણ થશે નહિ

·પુક્તિા
અધિકાર બી.
બ૦
પ્ર. મુકિત શાથી થાય છે ?
ઉ આત્મ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાથી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે,
અન્ય સંપ્રદાયે મુકિત ચાથી માને છે ?
ઉ, વિષ્ણુ વિષ્ણુથી, બ્રાનિ બ્રહ્મથી, શે, શિવથી,
અને શકિતકો શકિતથી મુકિત થવાનું કહે છે,
પ્ર. વિષ્ણુ એટલે શું?
ઉ૦ વિષ્ણુ શબ્દ વડે આત્માજ વાપ્ય છેષ સમજવા
યોગ્ય છે, આત્માને કેવળ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે ત્યારે
સર્વ લેકાલેકનું સ્વરૂપ તેના
જાણવામાં આવે છે
અથાત જ્ઞાન એજ આત્મા તે વડે સર્વત્ર વ્યાપવાથી
આમાજ વિષ્ણુ છે
પ્રબ્રહ્મ એટલે શું ?
ઉ૦ બ્રહ્મ એટલે પણ આત્મા, નિજ શુદ્ધ આત્મભાવ જેને
પરબ્રા એવી સત્તા આપવામાં આવે છે તેની ભા-
વના ભાવવાથી આમજ બ્રહ્મ છે,
મથ શિવ એટલે શું?
}

·ક્ષમાં
મુક્તિ-અધિકાર બીજે
ઉ૦ શિવ એટલે શિવ-નિર્વાણ- મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવાથી અને
શિવનું કારણ હોવાથી આત્માજ શિવ છે
પ્રહ શકિત એટલે શું ?
ઉ૦ શકિત એટલે નિજ આત્મવીર્ય-શકિત દારવવાથી
(વાપરવાથી) આત્માજ શકિત છે
પ્ર. જે આત્મજ્ઞાનથી મુકિત ન થતી હોય અને કેવલ
વિષ્ણુ પ્રમુખથીજ થતી હોય તો શું વાધ આવે?
ઉં. જો કેવળ વિષ્ણુ પ્રમુખથી મુકિત મળતી હોય તે.
વેણુવાદિ સતા અને ગૃહ વિષ્ણુ પ્રમુખની પૂજા ને
જાપ કરે ! પણ તપ સયમ, નિસગતા, રાગ દ્વેષનું
નિવારણ, પયિને વિષય થકી વિરામ, ધ્યાન
અને આત્મજ્ઞાન એ આદિ શું કામ કરે છે તે બતા
વવું જોઈએ
પ્ર. કોઈ કહે કે તપ, સયમ આદિ વિષ્ણુની સેવા છે
તે સવાલ એ ઉપસ્થિત થાય છે કે તે કે નાથી પ્રવ
ત્તિમાં આવી?
ઉo જે વિષ્ણુ પ્રમુખથી કહેવામાં આવે તે વિષ્ણુને વાણું,
હાથ કે પગ કાઈ નથી તેથી બાજાને કેમ જણાવી
શકે? કારણ કે વિષ્ણુ તે નિષ્ક્રિય છે અને તેનિષ્કિ
પતે સક્રિય કહેવું તે કેવળ મુખ ભરેલ છે,

·૬
મુકિત-ધિકાર બીજે
જૈન તમારે
ઉ૦ આત્મા જ્યારે શ્વાનરૂપ અગ્નિ વડે સમસ્ત કર્મરૂપ
ઈંધણને બાળી નાખે છે ત્યારે તે શુદ્ધ થાય છે અને
નિર જન કહેવાય છે
ર૦ મુકિતને કઈ એ માર્ગ છે કે જે સર્વ દશનેને
સર્વ મને અનુસરતા અને અધ્યાત્મ વિદ્યાની પ્રા
હિમા હેતુભૂત હેાય?
ઉ. હા, આત્મા શુદ્ધ બુદ્ધ છતા શ્રમથી બધા લે છે
અને તે ભ્રમ દૂર થતા શકિત કે છે એ મુકિતને
સરલ માર્ગ છે, એવુ બધા દશને અને ગિઓ
પણ માને છે રોગિઓ મને કમ–મેહ, અવિવા,
ક, માયા, દેવ, નઈત્યાદિ શબ્દો વડે ઓળખી
K
ગયા છે
મe, ભ્રમ એટલે શું એ દાખલો આપી સમજાવો
ઉ૦ એતરતુમાં તદસ્તુને ગ્રહ-૨વીકાર કરે તે ભ્રમ છે
સ્ત્રી, પુન, મિત્ર, માતા, પિતા, દ્રવ્ય, શરીર વગેરે
અનામીય છે આ ભવમાં તે સહુવાત છે છતા
આત્માની સાથે તે બીજા ભવમાં જતા નથી તેમ
છતા તેમનામાં જાણે કે તે આત્મીકી (પિતીકી )
વતુ હેય એવી બુદ્ધિ રાખવી તે જમ છે,
૦ મિથ્યાત્વ એટલે શું ?

·ક પારાશ. મુકિત-અધિકાર બીજે ઉ૦ સસારને વિષે તથા શરીરને વિષે વર્તમાન મનોરમ (સુદર) વધુમાં રાગ કર અને ફુવતુમા દુષ્ટ મનોવૃત્તિ રાખવી તે મિથ્યાજ્ઞાન છે પ્ર સમ્યગું જ્ઞાન એટલે શું ? ઉ. મનમાથી શગ છેષ કાઢી નાખી સમભાવ, વીતરાગ દશાને અનુભવ કરે એ સભ્ય જ્ઞાન છે પ્રય બ્રમથી આત્મા શી રીતે કર્મ-પાસમાં સપડાય છે તે દ8ાત સહિત સમજાવો ઉ. વાદને પકડવા માટે ૨ણુથી ભરેલુ એક પાત્ર મૂક- વામાં આવે છે ત્યા ચણા ખાવા માટે વાદરે આવે છે અને પાનમ હાથ ઘાલી ચણાની મુઠી વાળી કાઢવા જાય છે પણ પાત્રનું મુખ હાનું હોવાથી મુઠી લાળેલે હાથ નિકળતું નથી ત્યારે વારે માને છે કે મને કેઈએ પકડેલો છે એમ માની ચી ચી કરવા લાગે છે એટલે તેને પકડવા વાળા આવીને બાધી લે છે પણ જે ભ્રમ રાખ્યા સિવાય મૂઠી વાળેલી છેડી દઈને વાદરે ચાલ્યો જાય છે તે તે બ ધનમાં આવતો નથી તેવી રીતે આત્મા પણ અના ત્મીય વરતુમા એ પિતકી છે એવી બુધ કરવાથી & ક વડે બધાય છે,

·ના
सिद्ध परमात्मा
પ્ર. પચ પરમેષ્ટિ સત્તાવાળા સિદ્ધાત્મા, અનત જ્ઞાન,
અનત દર્શન, અનત સુખ અને અનત વીર્યથી દીપ્ત
છે તે સિદ્ધ છ કર્મોને કેમ ગ્રહણ કરતા નથી ?
જે તેમને સુખ છે તે શુભ કર્મોન ગ્રહણ કરતા
કોણ નિષેધે છે?
ઉસિધ્ધાત્માને કર્મ ગ્રહણને અલગ છે કારણ કે કર્મોનું
ગ્રહણ સૂમ, તેજસ કામણ શરીરવડે થાય છે જેને
સિધાત્માને અભાવ છે
પ્રય સિદ્ધાત્મા કેવા છે?
1. સિપાત્મા હમેથા નિકિય છે સિદ્ધાત્માને જાતિ,

·મારા,
સિંહ પરમાત્મા
ચિદ, અને આનદના ભર (સમૂહ) થી તૃપ્તિ હોય
છે અને સુખ દુખની પ્રાપ્તિના કારણભૂત કાળ,
ભાવાદિ પ્રજોને સિધાત્માને અભાવ છે
પ્રય કર્મો સિધના સુખના હેતુભત થઈ શકે ખરા?
ઉ૦ કર્મો સિધ્ધના સુખના હેતુભૂત થઈ શકે નાહ કારણકે
તે શાન્ત છે અને સિદ્ધાત્માનું સુખ અને તે છે
પ્ર. કર્મો જે સુખની અવધિવાળા છે તે અનત સુખ કેવી
રીતે આપી શકે ?
ઉ૦ સિદ્ધાત્માને સુખ વેદનીય કર્મના ઉદયથી નહિ પણ
વેદનીય કર્મના ક્ષયથી ઉત્પન્ન થયેલું અનત છે
માટે કર્મો સિધાત્માના સુખના હેતુભૂત થઈ શકે નહિ.
પ્ર. જીતેન્દ્રીય ગીને કોઈપણ સંસારીક સુખ ગ્રહણ કર
વાની અભિલાષા હોય?
ઉ૦ જીતેન્દ્રિય ગીને એહિક સુખ ભોગવવાની અભિ
લાષા હેય નહિ કારણકે જેમ પૂર્ણ પાત્રમાં કોઈપણ
માતું નથી તેમ સદા ચિદાન દામતથી પરિપૂર્ણ સિદ્ધા
મા કિ ચિત્ પણ કર્મ ગ્રહણ કરતા નથી
પક સિધાભાને નિત્ય સુખ કેવી રીતે વર્તે છે?

·સિદ્ધ પરમાતમાં
જેન તરસાર
ઉ૦ જેમ મનુષ્યને અદભૂત નૃત્ય દર્શનથી (નાચના જેવા
થી) સુખ થાય છે તેવી રીતે સિધ્ધાત્માને વિશ્વના વર્તાવ
વૃતાન્ત બનાવ) રૂપ નાટકના પ્રેક્ષણથી (જવાથી)
નિત્ય સુખ વતે છે
પ્ર. સિધાત્માને કર્મેન્દ્રિય, જ્ઞાનેન્દ્રિય કે શરીર કાઈ નથી
તે તેઓ અનત સુખ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે તે દા
ખલે આપી સમજાવે
ઉ૦ કઈ માણસ તાવથી પિડાતો હોય અને તે કદાચિત,
ઉઘતો હોય તે વખતે કઈ જઈને તેને જગાડતે હેય
ત્યારે તેને સગે કહે કે ભાઈ તેને જગાડશો નહિ તે
સુખમાં છે, એ પ્રમાણે બેલે છે વળી કઈ રીતે
પૂછશો કે આપને કેમ છે? ત્યારે તે જવાબ આપશે
કે હુ બહુ સુખી હવે વિચારે કે મેગીને કયા
વિલાસાદિ પદાર્થોનું સેવન છે ? તે શું મડામાં કહે
છે કે હું સંતુષ્ટ છું અર્થાત તેનું જ્ઞાન સુખ તેજ
જાણે છે
સારાશ કે આજ પ્રમાણે સિધ્ધમાં ઈજિના વિષ
અને ક્રિયાઓ વિના અનત સુખ છે અને તેમના
સુખભરને તેઓ જ જાણે છે જ્ઞાની પણ તે કહેવા
સમર્થ નથી કેમકે તે નિરૂપમ છે

·परब्रह्मा- અધિકાર પહેલો પ્ર. પરબ્રહ્મનું સ્વરૂપ શું છે? ઉ૦ પરોપકારપરાયણ, વીતરાગ, સર્વજ્ઞ અને સર્વ દેશી અને આતે (વરતુનું સ્વરૂપ જેવું હોય તેવું ક થન કરનાર) એ પરબ્રહ્મનું સ્વરૂપ કહેવું છે પર- બ્રા એટલે જે નિર્વિકાર, નિષ્ક્રિય, નિર્માય, નિર્મોહ નિમંત્સર, નિરાભિમાન, નિસ્પૃહ, નિરપેક્ષ, નિર જન, અક્ષર, તિમય, ચિન્મય છે તેને પરબ્રહ્મ કહેવાય છે પરબ્રા સુષ્ટિનુ કારણ છે? જગત યુગાન્ત પરબ્રહ્મ મા લીન થાય છે? ઉ. પરબ્રાને સુષ્ટિ રચવાનું કઈ પ્રયોજન નથી તેમ તે માટે તેને કોઈ પ્રેરનાર પણ નથી જે પરબ્રો સૃષ્ટિ રચી હોય તે આવી કેમ રચે? જુઓ ! જગત જન્મ, મરણ, વ્યાધિ, કષાય, જુગાર, કામ અને દુગતિની ભીતિથી વ્યાકુળ છે પરસ્પર દ્રોહ અને વિપક્ષથી લક્ષિત છે વાઘ, હાથી, સાપ, વીંછીથી વ્યાપ્ત છે પારવિ માછી, અને ખાટી, વગેરેથી સચિત છે ચેરી, જારાદિ વિકારોથી પીડિત છે કરતુરી, ચામર

·પરસ-અધિકાર પટેલ જૈન તત્વયા
દાત અને ચામડા માટે હરિણા, ગાયે, હાથી અને
ચિતાઓનુ ઘાતક છે જે પરબ્રધ્ધ જગત રચ્યું હોય
તે આવું કેમ ?
વળી વધારે કહે તે કેટલાક પરબ્રહ્મ સાથે વૈર ધારણ
કરનાર, કેટલાક પરબ્રહ્મનુ ખડન તેમજ હાસ્ય કરનાર
છે અને કેટલાક પરબ્રહ્મની પૂજાના રાગી છે હાથ
છે જે પરબ્રહ્મ પતે રચી હોય તો આવી સૃષ્ટિ કેમ ?
વળી કાર્યમાં ઉપાદાને કારણના ગુણે હેવા
જોઈએ તે પણ દેખાતા નથી
સંસારમા અનિત્ય વસ્તુ દેખાય છે તે જ
સુષ્ટિ સમયે બ્રામાથી ઉત્પન્ન થઈ હોય તે રોગીએ
તેને ત્યજીને વૈરાગ્ય કેમ લે છે અને જે યોગીએ
ત્યાગે તેને પરબ્રહ્મ ગ્રહણ પણ કેમ કરે?
ગીઓ ત્યાગે અને પરબ્રા ગ્રÚણ કરે ત્યારે
પરબ્રહ્મમા વિવેક પણ કહે?
વળી સુષ્ટિ બ્રામાથી ઉત્પન્ન પણ થતી નથી
તેમ બ્રહ્મમાં લીન પણ થતી નથી અને જે તેમ
થાય તે બ્રાને વાનર એટલે વમેવુ ખાવાને
જાને ડેષ નથી લાગતું?

·સારા પન્ન-અધિકાર રહેવા
૭૩
વળી જવાતમાં એકાદ બ્રાહ્મણદિની ઘાત થાય
તે મટી હિસા થઈ કહેવાય છે ત્યારે સૃષ્ટિને સહાર
કરનાર બ્રહ્મને તે હત્યા કેવી લાગે? દયાળુને અદયા!
શુ પુત્રને ઉત્પન કરી કરીને મારી નાખનાર બાપને
પણ કઈ દેષ લાગશે નહિ!
વળી કોઈ કહે કે જગત તો બ્રહની લીલા છે
તે તે પણ એય કરી શકતું નથી કારણકે શું રાજાને
છને શિકાર કરતા પાપ નથી લાગતુ ? જે લેકે
સૃષ્ટિ રચવાનું અને સંહાર કરવાનું બહામા આરોપ
છે તે બંને મહિમા પ્રગટ કરતા નથી પરંતુ
નિષણમાં દુષણને આપ કરે છે અને તેમ કહેવું તે
મારી મા વાંઝણ છે તેના જેવું છે જે બ્રશ નિષ્ક્રિય
અને સકિય ગણે તે તેનામાકર્તાના અનેક સ્વભાવને
લીધે કદાચિત અનિત્યના પણ થાય, હેપ પણ થાય
રાગ પણ થાય, દષ્ટિથી પણ તે દેખાય અને પછી
બ્રદા નિત્ય છે એવી વ્યક્તિ (જ્ઞાન) પણ નહિ
થાય કારણ કે નિત્ય તેજ છે કે જે એક રૂપ છે.
દાખલા તરીકે આકાશ
મe.
શું છ પ્રદ્યાશ છે?
ઉના,
ન, તે બ્રહ્માશ પણ નથી કારણકે જે તે બ્રહ્માશ હોય
તે બ્રહ્માશ સરખા હેવાથી તે સર્વ સરખા હેવા
* *

·૭૪
પ-બ્રહ્મ-અધિકાર પહેલો જેને તવાર
જઈશે પણ તેવું તે કઈ દેખાતું નથી વળી જેવો
બ્રહ્માશ હશે તે બ્રહ. પિતે જ તેમને પોતાની પાસે
વિના પરિશ્રમે લઈ લેશે
પ્ર. છ સુખી દુખી બહુ પ્રકારના દેખાય છે ત્યારે
તે ભેદનો કરનાર અન્ય કોઈ બી હે જોઇએ,
કે બ્રા હેવો જોઈએ ?
ઉ૦ જે જી બ્રહ્મથી ભિન્ન હોય અને સુખ દુખને
કન્ત બ્રા હોય છે જે હેતુથી બ્રા સુખ દુ ખ કરે
છે તે હેતુ (પાપ પુણ્ય) કર્તા પણ તે બ્રહ્મજ
હવે જોઈએ
સારાંશ-રારાશમાં બ્રહને નિરજન, નિત્ય, અમૃત અને
અકિય કહી ફરીથી તેનેજ કર્તા, સહત અને
રાગ દ્વેષાદિનું પાત્ર કહેવું એ પરસ્પર વિરૂદ્ધ
છે આથી જ મુનિઓએ જગત ભિન્ન છે અને
બ્રહ્મ ૫ણ ભિન્ન છે એવું વિચાર્યું અને તેથી જ
સ સારસ્થિત મુનિ મુક્તિ માટે પરબ્રહ્મનું
ધ્યાન કરે છે
મe ઈશ્વરની (વિષ્ણુની) માયા જગત રચનાના હેતુ
ઉ૦ ના,
તેમ પશુ નથી ઘટી શકતુ તેમ કહે તે ઈશ્વર
માથામાં આશ્રિત છે કે માયા ઈશ્વરમાં આશ્રિત છે

·મારા, ૫ શ્રધ્ધ-અધિકાર પહેરો. આ વિચારવું પડશે માવા પિતાની મેળે જડ હેવા- થી આશ્રય લેવા સમર્થ નથી અને ઈશ્વર બ્રહ્મ રૂપ હેવાથી જાણુતા છતા માયાને આશ્રય લે નહિ, કાર- કે ચેતન પરતત્ર હોય તે જ જડને આશ્રય લે વળી ઈશ્વર માયા પ્રેરતા હોય તો તે એક વખતે જ માયાને પ્રેરે છે, કે દરેક જીવ પ્રતિ પૃથક પથ પ્રેરે છે? જે માથાને એકી વખતેજ પ્રેરવામાં આવતી હોય તે તેની એકરૂપતાને લીધે ત્રણે લેક એકરૂપ સર્વ સુખમયી અથવા સર્વ દુખમયી થાય? ભિન્ન રૂપ ન થાય વળી જે માયાને દરેક જીવ પ્રતિ જુદી જુદી પ્રેરવામાં આવતી હોય તે માયાને અન તતા પ્રાપ્ત થાય જેથી માયા અનેક પ્રકારની થાય તેમ જ પણ ભિન્ન રૂપ થાય એમ હ! એવું કદિ કહેવામાં આવે તેપણ માયા જડ છે તે શું કરી શકે? ઈશ્વ રની શકિતથી માયા બધુ કરવા સમર્થ હોય તે ઈશ્વર જ સુખ દુખને દાતા છે? લારૂ છએ ઈશ્વ- રને શો અપરાધ કર્યો છે કે તે દરેક જીવપ્રતિ એવી માયાને પ્રેરે નિરપરાધિ ને દુ ખાદિ દીયે તે ઈશ્વર પણ શેને? પ્ર. ઈશ્વર સેવા કરનારને સુખી કરે છે કે નથી કરતે તેને દુખી કરે છે તે કથન શુ સત્ય છે?

·કહ્ય-અધિકાર છે, જેન તરસાર- તે કથન પણ સત્ય નથી તેથી તે ઇશ્વર રાગી અને દેશી ગણાય તે પછી જે સેવએ નથી અને નિ દતએ નથી તેની શી ગતિ લોકેમા જીવે ત્રણ પ્રકારના હોય છે સેવક અનેવક અને મધ્યસ્થ જયારે પહેવા બે પ્રકારની જીવની ગતિ છે ત્યારે મધ્યસ્થ જીવની પણું ગતિ હોવી જોઈએ અને જે તે મધ્યસ્થ જીવની કોઈ નિયત ગતિ હોય તે તેને કર્તા કોણ છે? તે એમજ કહેવું યોગ્ય છે કે જેવું કર્મ જીવે કર્યું હોય તેવું જ તેને સુખ દુખ મળે છે પ્રહ ઇશ્વર પિતામાથી જી પ્રગટ કરીને (ગૃજીને) સ સારી ભાવ પમાડે છે અને મહા પ્રવ્રય સમયે પાછો તેમનો સંહાર કરે છે એ કથન શું સત્ય છે ? ઉનાપણ તદન અસભવિત છે કારણ કે તેમ માને તે સવાલ એ ઉપસ્થિત થાય છે કે ઈશ્વર આપણને જેમ સ્ટારમાં ચીજ સ તાડી મુકીએ છીએ તેવી રીતે ઈષ્ટથાનકે સતા મુકેતાને પ્રગટ કરે છે કે નવા છ બનાવીને પ્રગટ કરે છે જે મ તાડ મુકેવા જીને પ્રગટ કરે તે તેને કેને ભય હતો કે સતી મુકયા? તેની અચિત્ય શક્તિ ગણે તે તે ભી હે જે એ, અને જે નવા બનાવે તે જુનાને મુક્ત

·મારા
પથદ્વ-અવર પહેલો
કરવાને શું અસમર્થ હતો કે એ પ્રકારે છે ને
વિડ બના પમાડે? વળી સ્વ ચિજને એ પ્રકારે સહાર
કરે તે એને એ વિવેક કે બાળક પણ સ્વકૃત
વસ્તુને શક્તિ પહેરે ત્યાસુધી સાચવે છે
પ્ર. શુ આ જગતુ ઈશ્વરની લીલા છે?
મ્ય અને
ઉ૦ ના, તે જગતની લીલા પણ ઘટી શકતું નથી કાર
કે ઈશ્વરને તપ, જપ, ધ્યાન રૂચે તે ઈશ્વર કદિ
લીલા કરે નહિ
જેમા જીરોની ઘાત થતી
હોય તે ઈશ્વર લીલા પસંદ કરે ખરે? બીજાને નિષેધ
કરે અને પોતે આચરણ કરે એવું કદિ બને ખરું?
અને એવું વગર વિચાર્યું કામકરનાર ઈશ્વર કહેવાય
પણ ખરે? જે ઈશ્વર તિમય છે તે પિતાના
કદિપણું વિમેહ લગાવે સસારમાં
ભ્રમણ કરાવે ખરે? સસારી ભાવ પમા જીવત્વને
દુખમા પ્રેરે તે કદી ઈશ્વરાશ કહી શકાય પણ ખરે?
જે ઈશ્વરની એ લીલાજ હોય તે આ દુખમય
સંસારજ તેને ઈષ્ટ છે ત્યારે સસારી છએ ઈશ્વરની
પ્રાપ્તિ માટે શા માટે વેઠવું જોઈએ?
તાત્પર્ય કહેવાનો મતલબ એ છે કે જે પરમેશ્વર છે તે
ચિન્મય અને સદા એકરૂપ છે અને તે ગીત
શ્વરને ધ્યાન કરવા પેય છે, કવ તથાપ્રકારના

·પરબ્રહ્મ-અધિકાર પહેલા જો તરસાર- કમગથી સુગતિનેય દુર્ગતિને, સુખ પાદુ અને પામે છે અને તે જીવ જ્યારે સમભાવને ધારણ કરે છે ત્યારે તે બ્રહ્મત્વને પામે છે માટે ઇશ્વરને જાતને કર્તા કહેવે મૂકી દઈને તેની સ્તુતિ ક રવી તેજ ગ્ય છે જેમ કોઈ શુરવીર પિતાના સ્વામીના શસે વડે, શત્રુઓને જીતીને નિજ અગ- માં સુખ કરવાથી કર્તા થાય તેમ પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરનાર પરમેશ્વરના ધ્યાનવડે, આમાને સુખ કર વાથી કર્તા છે અને આત્માના અધિકારને અપ હાર કરવાથી સહર્તા છે જેમ શુરવીર શસ્ત્ર વાપ રવાથી શત્રના સ્વામીને કઈ પ્રયાસ પડતું નથી તેમ ભકતે ઈશ્વરનું ધ્યાન કરવાથી ઈશ્વરને પણ કઈ ક્રિયા કરવી પડતી નથી અને આથી ઇશ્વ રની નિક્રિયતા સિદ્ધ થાય છે જેમ શુરવીર શસ્ત્રના પ્રભાવ વડે સુખ થવાથી સુખ કરનાર ત રિકે શત્રના સ્વામીને ગણે તેમ ભકત પણ ધ્યા નના પ્રભાવવડે સુખ થવાથી સુખ કરનાર તરિકે ધ્યાનના સ્વામી પરમેશ્વરને જ ગણે છે

·છે.
परब्रह्म
અધિકાર બીજો.
પ્ર બ્રહ્મ એટલે શું?
ઉ૦ બ્રા તેજ છે કે જેને સિદ્ધ પુરૂષ કહેવામાં આવે છે
અને જે શુદ્ધ ચિત્તવાળા મુનિએને ધ્યાન કરવા ગ્ય
છે અને જેમને મુમુક્ષુ-સાધુએ આ સંસાર સાગર
તરવામાં જહાજ તુલ્ય લેખે છે
પ્ર૭ જે સૃષ્ટિ બ્રામાથી ઉત્પન્ન થઈ નથી તે તે કયાથી
ઉત્પન્ન થઈ અને કયા પ્રલય થશે?
ઉ૦ ત્રિકાળજ્ઞાની, વીતરાગ ભગવતે કહ્યું છે કે કાળ-વ
ભાવ નિયતિ, કર્મ અને ઉદ્યમ(વીર્ય) એ સમવાય
પચક (પાચને મેળાપ) થી સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ અને
સંહાર થાય છે
પ્રદ બદામાં બ્રહ્મ કેવી રીતે લીન થાય છે અને જેતિમાં
તિ કેવી રીતે મળી જાય છે તે સમજાવે
ઉ૦ વિજ્ઞા (શાનીઓ) જ્ઞાનને બ્રા અથવા નિ કહે
છે એક સિધનું બ્રહ્મ (જ્ઞાન અથવા તિ) સર્વ
દિશાઓમાં જે અનત ક્ષેત્ર આશ્રી રહ્યું છે, તે જ ક્ષેત્ર

·પક-અધિર બોજો નવસાર
આશ્રી બીજા સિઘનું ત્રીજા સિદધનુ યા અનત
સિધોનું પણ બ્રા રહેલું છે અને તેથી એવું કહે
વાય છે કે બ્રહ્મમાં બ્રા લીન થાય છે, અને જે
તિમાં જતિ મળી જાય છે
બ્રહ્મામા બ્રહ્મ લીન થાય તે ક્ષે નું સાર્ધ ( સક
ડમિણ) કેમ ન થાય? તથા પરસ્પર મીલીત બને
સકી કેમ ન થાય?
ઉં. જેમ કોઈ વિદ્વાનના હૃદયમાં ઘણા શાસ્ત્રાને -
ગ્રહ છતા તેની છાતી સકીર્ણ થતી નથી અને અક્ષ
રાને પરિપી ડતા થતી નથી તેમ બહ્મ પર પરાત્રિત
બા (ચિદ) વડે સર્વત વ્યાપેલ ક્ષેત્ર સકી
(સાકડું ) થતું નથી અને બહ્મને સાથે પણ થઈ
નથી અને એ જ પ્રમાણે સિધ્ધથી પરિપૂરતિ સિદ્ધ
ક્ષેત્ર સક્રિી થતુ નથી અને સિદ્ધ પર પરાશિત
સિધે સાકર્યબાધા રહિત જયવતા વતે છે,

·मोक्ष प्राप्तिना मागों
૨
પ્ર સ્વર્ગ મેક્ષાદિ પ્રાપ્ત કરવાનું સાધન શું છે?
ઉ૦ હિંસા, અસત્ય, ચોરી, સ્ત્રીસગ અને પરિગ્રહ (પદા
ઉપરની મુ) એ સર્વને સર્વ પ્રકારે ત્યાગ
કરવાથી સ્વર્ગ મેક્ષાદિ પ્રાપ્ત થાય છે જગત,
સિધ્ધ ભગવાન એ પાચને છેનેજ સિદ્ધ થયા છે
પ્ર. મુમુક્ષુઓ કોને કહેવા?
ઉ૦ જેમાં સત્ય, શીવ, ક્ષમા, વીતરાગતા, નિ સંગતા,
ઉપકારિતા, સ સાર સબ ધ ગુસતા, અપ્રતિબદ્ધત
ચારિતા (વિના પ્રબધે જવું આવવું) ઈત્યાદિ ગુણો
છે અને જેની દષ્ટિનું મધ્યબિંદુ હમેશા મેક્ષ
પ્રતિજ હેય તેને મુમુક્ષુઓ કહે છે મુમુક્ષુઓ એ
ટલે દુકામે મિલના અભિલાષી સાધુ-મુનિએ
મલ સિમ કોને કહેવા

·૧ મેક્ષ પ્રાપ્તિના માર્ગે જૈન તરવસાર- ઉ૦ અમૃત, નિરાહાર, ગતવ, વીતરાગ, નિર જન, નિષ્ક્રિય, ગતસ્પૃહ ઈત્યાદિ ગુણોવાળા સિધ્ધ કહેવાય છે પ્ર. મુમુક્ષુઓ કોના ગુણેને આશ્રય લે છે? ઉ૦ મુમુક્ષુઓ સિદ્ધ ગુણને આશ્રય લે છે અને યથાશક્તિ તે આદરી કમે કરી સિદ્ધ થાય છે પ્રમુમુક્ષુઓ અ૫ ગુણમાથી મહાગુણ કેવી રીતે પ્રાપ્ત ઉ. મુમુક્ષુઓ-સાધુએ દેહ ઉપર મમત્વ ભાવ રાખતા નથી તે ઉતરેતર તેજ ઉચ્ચ ભાવનાથી ત્યારે સિદ્ધ થાય છે ત્યારે તે ગુણની ઉત્ક્રાન્તિથી તે સિધાવસ્થામાં અમૂર્ત થાય છે, વળી સાધુઓ કવચિત કવચિત આહારનો ત્યાગ કરે છે તેઓ જ્યારે સિધ્ધાવસ્થામા આવે છે ત્યારે નિરાહારી થાય છે આ ઉપરથી મા લમ પડશે કે મુમુક્ષુઓ અપગુણમાથી સિધના મહાગુણ પ્રાપ્ત કરે છે પ્ર. ગૃહસ્યધર્મ માટે શું જરૂરનું છે? ઉ. ગૃહસ્થ માટે-શ્રાવકો માટે નિરતર સાકાર દેવપૂજા, સાધુઓની સેવા, અને દાનાદિ ધર્મ જરૂરના છે ગૃહ પ્રાયે આભ પરિગ્રહવાળા હોય તેથી તેમને અવશ્ય તત્ત્વત્રય (દેવ, ગુરૂ-ધમ) નું સેવન કરવુ --

·મારા મિક્ષ કપ્તિના માર્ગે
પ્ર. કયે યુરૂષ નિદાને પામતે નથી?
ઉ૦ જે નિશ્ચય ઉપર કાયમ દષ્ટિ રાખી સર્વ વ્યવહાર
કરે છે તે ગૃહસ્થ કદી નિ દાતા નથી અને તેજ
ભવસમુદ્રને પાર પામે છે કારણકે કહ્યું છે કે-
નિશ્ચય દષ્ટિ ચિત ધરીછ પાળે જે વ્યવહાર
યવન તે પામશેજી, ભવ સમુદ્રને પાર
પ્ર. નિશ્ચય દષ્ટિ કુલીન પર કયામૃધી સવવ્યવહારની
રક્ષા કરવી ?
ઉ૦ જ્યાસુધી સિધ્ધ પરમાત્માનું નિરાતલબન ધ્યાન કર
વામાં મન સમર્થ ન થાય અને જ્યાસુધી સુસાધુ
સાપુને નિશ્ચય કરવા ગ્ય જ્ઞાનોદય ન થાય, ત્યા
સુધી નિશ્ચય દષ્ટિ વાડક કુલીનરૂપે સ્વવ્યવહારની
રક્ષા કરવી
પ્ર. આત્મજ્ઞાનથી શુ પ્રાપ્ત થાય?
૬૦ આત્મજ્ઞાનથી અન ત ચતુષ્ટય (અનત જ્ઞાન, અનત
દર્શન અનત વીર્ય અને અનત સુખ) પ્રાપ્ત થાય
છે અને તેનાથી જ્ઞાનાદિ શુદ્ધિ અનત થાય છે અને
તેને જ સાધવાથી નિવૃત્તિ થયા છે. છેલ્પલમ,

·છે .
एकलुं इन्द्रियज्ञान सर्व सत्य नथी.
અધિકાર પહેલા
પ્ર. પુણ્ય, પાપ, સ્વર્ગ, નરક, મોક્ષ, પુનર્જન્મ, મન,
ઇત્યાદિ ઇન્દ્રિય ગોચર નથી તે તેને સત કેવી રીતે
માનવા ?
હત ઈદય ગોચર હાથ તે સત અને બીજુ અસત્ એમ
માનવું તે નથી ઈનિ દ્વારા થતુ જ્ઞાન
હમેશા સત્ય નથી નીરાશી માણસ શખ સફેદ છે
એમ જોઈને તે છે પછી તેને જ જ્યારે કાચકામળી
(આખ) રેગ થાય છે ત્યારે તે શખ બહુ રગ
વાળે છે એમ શુ તે નથી કહેતા ? વળી પુરૂષ
મન જ્યારે સ્વસ્થ હોય છે ત્યારે તે સવ બધુઓને
ઓળખે છે પણ તે જ જ્યારે મદિરાથી ઉન્મત્ત થયે
હિય છે ત્યારે શું ઓળખી શકે છે જે માટે જે ઈ
જિયેથીજ એલ બધુ હેય તે તે માટે
*
--

·Title એક ઇયત્તાન સ સસ મથી માં તેની તેજ ઈનિ છતા એટલે વિપયાસ(ઉલટા પરિણામ) શાથી થયે? એ પુરુષોનું કર્યું જ્ઞાન સાચુ પ્રમાણે માનવુ ? રેગાદિ થયા પહેવાનું કે પછીનું ? જે પહેલાનુ સાચુ માને તે ઈન્દ્રિયો તેની તેજ છતા વિશેષતા શાથી થઈ ? આથી સમજાય છે કે પૂર્વે મન અવિકારી હતુ તે પાછળથી વિકારી થવાથી એટલે ભેદ પડ હવે આ ભેદ શેમાં થયો તે વિચારીએ ! એ ભેદ ને માનસિક હોય તે મન કિય નથી તેમ વર્ષો વડે પણ તે નિવેદન કરી શ- કાતું નથી જે એકલું ઈદ્રિય જ્ઞાન જ સર્વ સત્યજ માનવામા આવે તે તેની (મનની) સત્તાની સિદ્ધરા કરી શકતી નથી અને વિકારતે સાક્ષાત્ થ છે, તે કેમ થા! આથી સિદ્ધ થાય છે કે ઈન્દ્રિય જ્ઞાન સર્વ સત્ય નથી વળી આનદ શોકાદિ શબ્દને ના- સ્તિક, આરિતક સરખી રીતે યથાર્થ માને છે, આ શબ્દ છવ્વાદિષત્ શદવાળા નથી, સ્વર્ણાદિની પેઠે રૂપવાળા નથી, પુષ્પાદિની પેઠે સુગધવાળા નથી, શક રાદિની પેઠે રસવાળા નથી, અને પવનોદિની પેઠે વાળા નથી પરંતુ તાણ ઇન્ફાદિ (તાલવું, એઠ, જીભ વિગેરે) સ્થાનેથી બેલાય છેએક ક- નિય દ્વારા એમના વ ગ્રહી શકાય છે તે વળી એમનાથી થતી ચણ વડે વિશેષ બોધ થાય છે અને * ·આલુ દ્રવજ્ઞાન સ સસ નથી જેન તવસાર- પિતાના અનુભવમાં થએલા ફળ ઉપરથી અનુમાન થઈ શકે છે. વળી એ શબ્દો વિરોધીને નાશ કરે છે, અને સવ વિરોધી જન્મ શતા વારજ પિતાના નામને શીધ્ર નાશ કરે છે પિતાના ઉચ્ચારની સાથે ઉસન થતા ગુણ વિશિષ્ટ એ શબ્દને સર્વે એક સરખી રીતે વાપરે છે જે આવા સિદ્ધ શબ્દનો સાક્ષાત્કાર (અનુભવ) સ્વ ઈન્દ્રિયો વડે થતો નથી તે અપ ત્યક્ષ પુણ્ય, પાપ, સ્વર્ગ નરક, આદિ વસ્તુમા કોની ઈજિની પ્રવૃતિ થઈ શકે ? एकदुन्द्रियज्ञान सर्व सत्य नथी અધિકાર બી. પ્રહ એકલા પ્રત્યક્ષને જ પ્રમાણ માનવું તે સર્વ પદાથની સિદ્ધિ માટે ચોગ્ય છે ? એકલા પ્રત્યક્ષને જ પ્રમાણ માનવું તે સર્વ પદાર્થની સિદ્ધિ માટે સમર્થ લાગતુ નથી પ્ર. ત્યારે સત્ય શું છે? ઉ. પ્રવિણ પુરૂ કહે છે કે જે એક શબ્દ વડે બેલી શકાય છે તે સત્પદ છે જે સત્પદ વડે વાય હાય તે હેયજ દાખલા તરીકે આનંદ, શેકાદિ પૂર્વે કરેલા

·ગઈ છે દયાન સર્વ સત્ય નથી
શબ્દ વિશેષમા કાત, સ્વભાવ, નિયતિ કર્મ, ઉદ્યમ
પ્રાણ, જીવ, આકાશ, સસાર, વિચાર ઈત્યાદિ શબ્દો
માના કેઈ પણ રાને બુદ્ધિમાન ચેષ્ટા વડે પ્રતિ
પાદન કરી શકે તેમ નથી પણ બધા શબ્દો સતપદ
વડે પ્રરૂપવા ચગ્ય છે એમના વર્ષે એક કજિયથી
ગ્રહણું થઈ શકે છે અને સ્વ સ્વભાવથી ઉમન થતા
તે તે પ્રકારના ફળથી અનુમાન પણ થઈ શકે છે
માત્ર કેવળજ્ઞાની જોઇ શકે છે જે શબ્દ બે અથવા
વધારે પદેના સાગથી થાય છે તે હોય અથવા ના
પણ હોય વધ્યા અને પુત્ર પૃથક પૃથક હોય છે પણ
વધ્યાપુત્ર એ યુક્ત શબ્દ નથી તેજ પ્રમાણે આ
કાશ-પુષ ઝાઝવાના પાણી, ખરચુંગ ઈત્યાદિ અનેક
સયુક્ત શગ યુક્ત નથી કેટલાક સગજ શબ્દ
હિય છે ત્યારે તેમને વિરહ પ્રાથ હે નથી જેમ
કે ગગૃગ (ગાયનુ શિગડુ) ગપતિ ભૂધર, વિગેરે
કેટલાક શબ્દ પૃથક પૃથક અને સયુકત પણ હોય છે
J
વળી ઇન્દ્રિય જ્ઞાન સર્વ સત્ય નથી તેની દલી
લમાં વિશેષ જણાવવાનું કે આખ, કાન, વિગેરેથી
ગ્રહણ થઈ શકે એવી વસ્તુ છતા પણ ખરા કર્યું
રાદિ નહિ પણ તેના જેવા જ લવ શર્કરાદિમાં
આખ, કાન ભેદ પાડી શકતા નથી આખ, કાન,
નાકને ન્હાથી જે કે શર્કરા કરાદિ સુધી
૬
-

·વિષે જીલ્ડાથી થએલું જ્ઞાન પ્રમાણુ ગણાય, વળી. પદાર્થની ખાત્રી માટે માત્ર ઈદ્રિય ઘસીને જેવા વિગેરેથી) થતું જ્ઞાન જ પ્રમાણ ગણાય ( ત્રણ ઈ પણ સ મ નથી જૈન વાર- પતુઓ વિષે જ્ઞાન થાય છે તે પણ તેમાંના કેટલાક સ્વણદિ વસ્તુમાં આખ અને કાનનું જ્ઞાન કરે છે જ્ઞાન નહિ કિન્તુ કષાદિથી (કસોટીના પથ્થર ઉપર રન પરીક્ષકો ઈન્દ્રિય સરખી છતા રત્ન પરીક્ષા નામના ગ્રન્થના આધારે મણિકય પ્રમુખ રત્ન રા શિની કીમત અધિક એછી કહે છે પણ એક સરખી કરતા નથી તેમાં તેમની પ્રતિભા વિષે છે આથી સિદ્ધ થાય છે કે ઈન્દ્રિય જ્ઞાન સર્વ સત્ય નથી વળી આધિ, માત્ર, ગુટિકા, અને અદ શકરણ (નેત્રાજન) થી ગુપ્ત રહેનારનું શરીર કૅના દણિ પથમા આવતુ નથી તેટલા ઉપરથી તે નથી એવુ શુ ઈનિ નથી ગ્રહણ કરતી ? આથી પરાક્ષની સિદ્ધિ થાય છે અને પક્ષની સિદ્ધિ થઈ એટલે સ્વર્ગ, નરક આદિની સિદ્ધિ થઈ જ પ્રદ વળી જે વરતુ ચેષ્ટાથી પણ ન દેખાય તે કેવી રીતે મનાય થાય ? ૯૦ સર્વજ્ઞ ભગવાન કેવળ-જ્ઞાનથી જેટલી સત્ વસ્તુ છે તેટલી તમામ જાણી શકે છે માટે બીજાને અવધ

·આ ઇન્દ્રિયજ્ઞાન સર રહ્યું નથી.'
ઘવાના હેતુથી તે જે જે વચન કહી ગયા છે તે પ્રમાણ
ગgવા જોઈએ
જુઓ ! લેકમાં પણ અન્ય જનેને જે નથી
જણાતું તે ખરેખર તેના જાણકારને દેખાય છે
રિમિત્તિકે ( તિર્વિ) ગ્રહણ, ગ્રહદય,
ગ, તથા મેઘનું આગમન વિગેરે જાણી શકે છે,
નિદાન ઉદ્ય સર્વ રોગનું નિદાન નિવેદન કરી શકે
છે પરીક્ષકે નાણાની પરીક્ષા કરી શકે છે, પગી
પગલું કાઢી શકે છે, શકુનિક શકુન એળખી શકે
છે, સામાન્ય લેકે તેવું કઈ કરી શકતા નથી
આટલા ઉપરથી જ સમજાશે કે ઈથિી બીજો શો
બાધ થઈ શકે ?
તાર્થ કે સર્વ લેકો પક્ષ પદાર્થને જાણી શકે
નહિ માત્ર જ્ઞાની જાણી શકે ઈનિ છતા પણ
મનુષ્ય આચાર, શિક્ષા, વિદ્યા, માત્ર આદિ પિતાની
મેળે જાણી શકતા નથી પણ પરોપદેશથી જાણી
શકે છે. માટે સ્થિર ચિત્ત કરી અને વિકલા મુકી
સમજે કે ઈકિયે પિતાને જે ગ્રહણ કરવા ગ્ય
હેય તેનુ જ ગ્રહણ કરે છે જે જ્ઞાન ઈજિને પક્ષ
હોય તે પરપદેશથી શિઘ સમજાય છે
શરીરગત રાગોને સામાન્ય માણસે પિતાની જે
વડે જાળ શકતા નથી પણ બીજાના કહેવાથી યા
વળ સ્વ

·૧૦,
કયુ ઈ કનાન સ સસ નથી જેને તવસારને
એવધિ આદિ વડે શમન થવાથી શગના અસ્તિત્વ
વિશે તેમની ખાત્રી થાય છે જે વસ્તુ પ્રાણીના શરી
રના અવયવભુત હોય તે જોઈ શકાય છે પરંતુ
અમૂર્ત જોઈ શકાતી નથી આકૃતિવાળા પ્રાણીના
અગ ઉપર જે વસ્તુ થઈ હોય તેજ જોઈ શકાય છે
નિરાકાર જીવના ગુણ જોઈ શકાતા નથી કેમકે તે
ગુણે પણ નિરાકાર છે આથી સિદ્ધ થાય છે કે છે
ન્દ્રિયોને જે ગ્રહણ કરવા એગ્ય હાથ તેનુ જ તે ગ્રહણ
કરે છે આપ્ત પુરૂથી કહેવુ છે કે એ સામાન્ય
લકની ઈન્દ્રિયો સર્વ ઈ-ગ્રહી શકતી નથી તે સત્ય છે
एकवू इन्द्रिय ज्ञान सर्व सत्य नथी
અધિકાર ત્રીજો
પ્ર. જે ગ્રાહ્ય છે તેને પ્રાણીઓ સ્વ ઇંદ્રિય વડે દેખી શકે
છે પણ જે ગ્રાહ્યા નથી તેનું ગ્રહણ કરી શકતા નથી
તે દાત સાથે સમજવા
કે પુરૂષની ગરદનના પાછલા ભાગ ઉપર કે પૂર્ણ
(વા) ના મધ્ય ભાગમાં ભૂગ (ભમરે) અથવા
વસ્તિકાદિ ચિન્હ અથવા તિવ (ત) વિગેરે હોય
તેને તે પિતાની ઈન્દ્રિયો વડે જોઈ શકતા નથી પરંતુ

·સારા એનુ વિજ્ઞાન સર્વ સત્ય નથી e
જયારે તેના પીતા, માતા, જેશી વિગેરે કહે છે ત્યારે
તે માને છે પરંતુ કેઈ પણ પ્રસંગે તે રવ ઇદિ
વડે તેને જોઈ શકતા નથી તેવી જ રીતે સ્વર્ગાદિ વિ
ઘમાન છતા સ્વ ઇડિઓ વડે ગ્રાહ્ય નહિ હોવાથી
દેખી શકાતા નથી
પીઠ ઉપર આવેલા ચિન્હનું ફળ થાય છે ત્યારે તેને
નિશ્ચય થાય છે તેમ સ્વર્ગ, નરકને કેઈપણ ચિ
વડે બંધ થાય છે?
ઉ૦ સ્વર્ગ, નરકને કેઈપણ ચેષ્ટા વડે બંધ થતો નથી
દેવ દેવીની ઉપાસનાવાળાઓ દેવ દેવીની ઉપાસનાથી
તેમની ભકિત કરવાથી ફળની પ્રાપ્તિ મેળવે
મેળવે છે, તેઓ
તેમને પ્રત્યક્ષ દેખતા નથી છતા શું તેમની (દેવ
દેવીની) સત્તા સિદ્ધ માનતા નથી? એજ પ્રમાણે
પ્રાપ્ત થવા ગ્ય ન ગતિની સત્તા પણ સ્વયમેવ
વિચારી લેવી વળી વિચારે કે “લકા છે અથવા
નહિ” છે એમતે તમે અમે સર્વે સાભળીએ છીએ,
વારે તે કેણ માનતુ નથી જે માને છે તે કોઈ
કહે કે તે અહીં રહ્યા રહ્યા બતાવે. તે શુ ત્યા ગયા
વિના બતાવાશે ખરી? ત્યારે તેથી તેની અહીં સત્તા સિદ્ધ
ન માનવી લકા અહીં હેવા છતા ત્યા ગયા વિના
દેખાડાતી નથી તે પછી છ વથ (કેવળ જ્ઞાન નહિ
પામેવા) પુરૂથો સ્વર્ગ મેણાદિ સ્થાન પણ ન દે
ખાય એ દેખીતુ છે

·રિવા,
અધિકાર પહેલો.
નિગદના છ દુક કવરૂપ કહે
ઉ૦ નિગોદના છ અનતકાળ સુધી નિગોદમાજ રહે છે
નારક ને પડતાં દુ ખ કરતા અનત ઘણું દુખ
તે અનુભવે છે અને સ્વલ્પ વખતમાં અનેકવાર જન્મ
પરબ કરે છે, એમને મન પણ હેતુ નથી જે
છા વ્યવહાર રાશિમાં આવે છે તે કેમે કરીને વિ
શુદ્ધ હેાય છે વ્યવહાર રાશિમાંથી જે છો પણ
જાય છે તે ફરીને નિગદ જેવા થાય છે
પ્રય નિગોદના છ વ્યવહાર રાશિમાં આવે છે તે ક્રમે
કરી વિશુદ્ધ થાય છે અને વ્યવહાર રાશિમાંથી પાછા
જાય છે તે નિગદ જેવા થાય છે તે કેવી રીતે તેની
મજણ આપો
ઉ૦ નિગોદના કરો જાતિ સ્વભાવથી અને મા દુખ
દાયક ઉત્તર કાળની તાદશ પ્રેરણાથી સદન દુખ
સર્વ એ દ્રય ધિન્દ્રિય ત્રિક્રિયા અને ચતુરિ દ્રય જીવને
મને હેતુ નથી પદ્રિય જીવોમાં જે સત્તા છે તેમને મન
કેમ છે, અસ સીને મન હેતુ નથી--સ્ટેને સિદ્ધાંત

·ઉ૦ નિગોદના છ અતિ સક્ષમનામામ ધાણી
ચક્ષુથી દેખાતા નથી જેમ ગધા (૨૪)કવેર અને
હિંગ વિગેરેની બહુ પ્રકારની ગમ પાર ૫ડીને
થતી નથી તેમ નિગોદના જીવન પર મળવા
મારા
એવું ઇન્દ્રિયજ્ઞાન સર્વ સત્ય નથી
પામે છે. જેવી રીતે લવણ સમુદ્રનું પાણી સદા કાળ
ખારૂ હોય છે, અનત કાળે પણ પ્રાય પીવાય
થતુ નથી તેમ વર્ણ તર પણ પામતું નથી, એમ
થતા થતા લવણ સમુદ્રને અન તનત કાળ થઈ ગયે.
તથાપિ જેમ લવણુ સમુસ્તુ પાણી મેઘનું મુખ
પ્રાપ્ત થએ ગગાદિ મહા નદીમાં આવવાથી પીતા
ગ્ય થાય છે તેમ નિગેદમાથી નીકળીને બહાર
રાશિમાં આવેલા છ સુખી થાય છે. જેમ અગાઉ
મહા નદીનું પાણી લવ સમુદ્રમા પણ જવાથી સ
મુદ્ર જળના રૂપ અને રસ યુકત-ખર થાય છે તેમ
વ્યવહારમાથી નિગોદમાં પાછા ગએલા વેનિ
જેવા દુ ખી થાય છે
મ૦ નિગદના છ સમસ્ત લેકમા વ્યાપિને રહે છે
તે ઘનીભૂત (ગેળા જેવા) થતા જેરામાં કેમ
એક શરીર આશ્રી અન તા રહેલા છે તથા જ
રહ્યાથી અન્ય વસ્તુને અથવા એક ને સતા
વતા નથી ?
તેમને પિતાને સાળ અતિ આ.કા કહે છે :

·અબુ ધ્યાન સ સ નથી જૈન તત્વશા-
અન્ય વસ્તુને તથા આકાશને સકીર્ણતા થતી નથી,
જેમ ગાદિક વસ્તુની સત્તાં નાકથી સમજાય છે પણ
આંખો જોઈ શકાતી નથી તેમ દિના જી
શ્રીજીન વચનથી મન વડે માની શકાય પણ જોઈ શ.
કાય નહિ, કેવળજ્ઞાની તેમને જોઈ શકે, જેમ સત્ર
ઉડતી અતિ સુક્ષમ રજ આખે દેખાતી નથી અને
શશીભુત થતી પણ જણાતી નથી પરંતુ આ
દિત ( પાયલા) વસ્ત્ર પ્રદેશના છીદમાં પડેલા સૂર્ય
કિરણના પ્રતિબિબોમાં ઉડતી રાસ રેણુ દેખાય છે તેમ
વિગેદના છ દિવ્ય દ્રષ્ટિથી દેખી શકાય છે
પ્ર. વિગેદના છ આહાર કરે છે છતા તે કથા ગુને
લેઈને ગુરૂતા પામતે નથી?
૭. જેમ પારે વિવિધ ધાતુઓને ખાતા છતા ભારે પણાને
પામ નથી, ચપાના કુલથી વાસિત અથવા કૃષ્ણા
ગુરૂ ધૂપથી પુપિત વસ્ત્ર મૂલ ભારથી ગુરૂતા પામતું
નથી, એક તે સિદ્ધ કરો પાસે તેલા સોનું
પચાવી જાય તે પણ તેનું તેલ વધતું નથી. અને
ઝપખાલની અંદર પવન હારવામાં આવે તેમ છતા તેનું
Au Pump 4 aft kallid *& Vacuum
વી નહિ પણ સાધારણું રીને ખાલી કરેલી અને પછીથી જન
ની ખાસ સમજી

·સારાંશ
એ દ્રયજ્ઞાન સર્વ સંય નથી
વજન વધતું નથી તેમ નિગદના જીવ પણ આહાર
કરતા છતા ગુરૂતામાં વધતા નથી
૦ નિગોદના છ કયા કર્મથી અનત કાળ સુધી અતિ
દુખિત હોય છે?
ઉ૦ નિગદના છ સ્થલ આવ નેવવાને સમર્થ નથી
પરંતુ તે એક એકને વિધિને એક એક શરીર આશિ
અનત રહેવા છે પથફ પથ દેહરૂપી ગૃહથી રહિત
છે, પરસપર દ્વેષના કારણભૂત તેજસ, કામણ શરી
રમા સસ્થિત છે, અને અત્યત સકીર્ણ નિવાસ
મળવાથી અન્ય વિધિને નિકાચિત વેર બાધે છે
જે પ્રત્યેકને અનત જીવો સાથે બધાય છે. હવે જ્યારે
એક ઈવે એક જીવ સાથે બાધેનુ વર છું નહિ
તેવું અજેય છે ત્યારે એક જીવે અનત છે સાથે
બાધેલું વેર અનત કાળે કેમ ન ગવાય! વળી
તે વર વર્ધમાન થતા (વધતા) તેથી પણ અનત
કાળ સુધી કેમ ન પહોચે ! અર્થાત નિગદ નું
વિર દુકર્મ અને તે ભોગવવાને કાળ અનત છે જેમ
અતિ સાડા પાંજરામાં પુરાયેલા પક્ષીઓ અને જાળ
વિગેરેમાં સપડાયવા માછવા પરસ્પર પીડા-દુખથી
દેવ યુક્ત થયા છતા અતિ દુખી થાય છે વળી બુ
કહે છે કે ચોરને પકડાતા તારા કુતુહલથી વિના

·:
.
એ ક્રિયાને સમય નથી. જેને તેના
પણ સામુદાયિક કમ બાપે છે જે ખરેખર અનેક
પ્રકારે ગવવુ પડે તે પ્રમાણે કેતુકથી બધા-
થલી કમેનુ વિપાક અતિ દુખદાથી થાય છે તે
પછી નિજ જીવેએ પરસ્પર બાપ જન્ય વિરોધથી
અને છ સાથે બાધેલા કને ત્યાગ (પરિપાક)
અનત કાળ વિત્યા છને પણ પુરે ન થાય તેમાં
શુ આય ?
મe નિગોદના છને મન નથી તેમ છતા તે તદુલા
મસ્યની પેઠે જેને પરિપાક અનત કાળ સુધી પહોંચે
એવા કમ શાથી બાંધે છે ?
ઉ૦ નિગોદના જીવને મન નથી તે પણ અન્ય વિ
બાપાથી તેમને દુષ્કર્મ તો ઉત્પન્ન થાય વિષે જાણતા.
ખાધુ હોય અથવા અજાણતા ખાધુ હોય તે પણ
તે માટે જ જણવામાં હોય તે પિતે અથવા બીજા
ઉપાય કરે તેથી કદાચિત બચી જાય પર અજાણ
પણ તે મારી જ નાખે તેવીજ રીતે મન વિના છે
પન્ન થએલુ પરસ્પર વેર અનત કાળે પણ ભોગ
વતા પુરૂ થાય નહિ નિદના છને મન નથી પણ
મિપ્યા , અવિરતિ, કષાય અને કામ ગાજે કર્મ
યુવાનો-બીજ છે તે છેક છે,

·સારા નિગદ-અધિકાર બીજે निगोद અધિકાર બીજે પ૦ સર્વ વિશ્વ નિગદના જીવથી પરિપૂર્ણ છે તેમા કર્મો અન્ય પુદગલ રાશિ અને ધર્માસ્તિકાયાદિ કેવી રીતે સમાય છે ? ઉ. જેવી રીતે ગાધીની દુકાનમાં કપુરને મધ પ્રસરેલો હેય છે તેમ કરતુરી તથા જાયફળાદિ વરસ્તુને ગઇ, પુષ્પાદિને ગધ, સૂર્યને તડકે, ધુમ, વાયુ, શબ્દ, ત્રસરેણુ વગેરે સમાય છે, વળી જેવી રીતે વિચક્ષણ પુરૂષના હૃદયમાં શાસ્ત્ર પુરાણ વિવા હોય છે તેમ છતા વેદ, રમતિ, વ્યાકરણ, કેષ, તિર, વેદક, ધ્યાન, મત્ર, તત્ર, કળા વિગેરે સમાય છે વળી જેવી રીતે વનખડ-જ ગલમાં રેણુ, ત્રસરેણુ સૂર્યને તડકે, અગ્નિને તાપ, પુષેિને ગધ, વાયુ પશુ પક્ષીના શબ્દ, વાદિત્રના નાદ, પાદડાના ખડખ ડાત વિગેરે સર્વ સમાઈ જાય છે તથાપિ અવકાશ રહે છે તેવી જ રીતે સર્વ લેક નિગેહથી સદા પરિ પૂર્ણ છતા સર્વદ તેમાં સમાય છે એટલુ જ નહિ પણ થી ખીખીખ ભરેલું છના તાદશ અવ-

·प्रतिमा-पूजन
અધિકાર પહેલે
મ૦
ભગવતની પ્રતિમા પજવાથી પુણ્ય થાય છે એ કથન
સત્ય છે? અજીવથી કુળ સિદ્ધિ કેવીરીતે થાય ?
ઉઅજીવની સેવાથી શું લાભ થાય એવી શકા બીલ
કુલ મનમાં લાવવી નહિ, કેમકે જેવા આકારનું જેવુ
થાય તેવા આકાર સબ ધી ધર્મનું પ્રાય મનમાં ચિ
હવન થાય
સંપૂર્ણ શુભ અને વિરાજીત પુતળી લેવામાં
આવતા તે તાદશ (તેવા પ્રકારના) મેહનું કારણું
થાય છે કામાસનની સ્થાપનાથી કામિજને કામ કીડા
સબ ધી વિકારેને અનુભવે છે, ચોગાસનના અવલે-
નથી એગીઓની રોગાભ્યાસમા મતિ થાય છે,

·સારા પ્રતિમાપૂજન-અધિકાર પહેલો
ભૂળથી તદ્દગત (તેમા કાટલી) વરતુની
બુદ્ધિ થાય છે કનાલિથી લેક રચના સમજાય છે
દૂર્મચક્ર, અહિચક્ર સૂર્ય કાલાનલચક, ચકકાલાનલ
ચક્ર અને કેટચકેએ આકૃતિથી અહીં રહ્યા રહા
તત્સબધી જ્ઞાન થાય છે, શાસ્ત્ર સબ ધી વને
ન્યાસ (થાપના) કરવાથી તે વણે જેનારને શાસ્ત્રને
બોધ થાય છે નદીશ્વરદ્વીપના નકશાથી તથા લકાના
પટથી તગત વસ્તુનું જ્ઞાન થાય છે એવી જ રીતે
ઈશની પ્રતિમા તેમના પ્રસિદ્ધ) ગુની સ્મ
તિનુ કારણ થાય છે, જે વસ્તુ સાક્ષાત દશ્ય ન હોય
તેની રવાપના કરવાનું લક સિદ્ધ છે. દાખલા તરીકે
સતી સ્ત્રી, પિતાને પણ પરદેશ ગયો હોય છે ત્યારે
પતિની પ્રતિમાનું દર્શન કરે છે. રામાયણમાં લખેલું
છે કે શ્રી રામચંદ્ર વનવાસ ગયા ત્યારે ભારત નરેશ્વર
રામની પાદુકાની રામ પ્રમાણે પૂજા કરતા હતા સીતાજી
પણું રામની આગળીની મુકિકાનુ મુકુટ રન પામીને
રામ મયા જેટલું સુખ માનતા હતા અમાના
એક દષ્ટામા પણ કેઈના શરીરને આકાર નહોતે
તેમ છતા તે અજીવ વસ્તુઓથી તથાપ્રકારનું સુખ
થતું હતું ત્યારે ઈશ્વરની પ્રતિમા પણ સુખને માટે
કેમ ન થાય?

·૨૦. પ્રતિમાપૂજન-અધિકાર પહેલે જેમ તરવારે- પાડવ ચરિત્રમાં લોક પ્રસિદ્ધ વાત છે કે દેશના ચાય ની પ્રતિમા પાસેથી લવ્ય નામના ભીલે અg- ના જેવી ધનુર્વિવા સિદ્ધ કરી હતી ચચાદિક (છે ત્રમાં ઉભી કરવામાં આવતી પુરૂષાકૃતિ-ચાઆ વિ ગેરે) અજીવ વસ્તુ છતા બેતાદિની રક્ષા કરવામાં સમર્થ થાય છે વળી લેકમ મનાય છે કે, અશોક વૃક્ષની છાયા શોક હરણ કરે છે, બેહડાની છાયા લે કમાં કલહ માટે થાય છે, કારીની ખરીઓથી ઉડતી પુલ પુરયની કાની માટે થાય છે, ચડાળ વિગેરેની છાયા પણ ઉદલ ઘાયત પુરથી હાની કરે છે, સગ ભ સીની છાયા, ઉવ ઘન કરનાર ભેગી પુરૂષનું પ રૂપ હશે છે અને મહેશ્વરનો પાયાનું ઉલ્લંઘન કર નાર ઉપર મહેશ્વરને ય થાય છે એ પ્રમાણે ઘણા પદાર્થ અજીવ છતા સુખ દુખના હેતુ થાય છે ત્યારે પરમેશ્વરની પ્રતિમા પણ અજીવ છતા અહેસુખને હિતુ કેમ ના થાય ? પ્રત પરમેશ્વરના દર્શનથી ભકતના પાપનું હરણ થાય તે સત્ય છે પરંતુ પૂજવાથી શું લાભ થાય તે કહે ઉ૦ પરમેશ્વરના દર્શન કરવાથી જે લાભ થાય છે તે લાભ તેમની પૂજા કરવાથી પ થાય છે તરીકે મહેની પ્રતિમાના પૂજનથી તે સબંધી ગુણે- ફળ થાય છે. વળી કામણ તથા આકર્ષ કામ દાખલા

·ઘારી
પ્રતિમાપૂજન-અધિકાર પહેલ. ૧૧
મિણ) જાણનારા મદનાદિના નિજીવ પુતળા ઉપર
જે ઇવેનું નામ લઈને વિષ્ટિ કરે છે તે છે તે
વિધિથી મુછિત થઈ જાય છે તેવી જ રીતે સ્વઈશની
પ્રતિમાની પ્રભુના નામ ગ્રહણ પૂર્વક પૂજા કરનાર
કુશવ પુરૂષ જ્ઞાનમય પ્રભુને પ્રાપ્ત કરે છે જેમ
કે સ્વામી પિતાના નોકરેને પિતાની મૂર્તિનું બહુ
માન કરતા જાણી તેમના ઉપર તુષ્ટમાન થાય છે તેમ
પરમેશ્વર પણ તેમની પ્રતિમાના અર્ચનથી અચિત
છતા પ્રસન્ન થાય છે એમ દલીલ ખાતર માને
(બાકી પરમેશ્વર તે સદાકાળ સવ ઉપર પ્રસન્ન
હેય )
વાની પ્રતિવાદીને પૂછે કે પ્રતિમા–પૂજનના લાભ વિષે
આપે જે દરતે આપ્યા છે તેમાં અને દાર્જી
નિકમાં મહાન અતર છે કારણકે ઉપર જે દેવાદિ
કહેવામાં આવ્યા છે તે સર્વ રાગી અને પૂજાના
અથી છે પણ ભગવાન-પરમેશ્વર તેવા નથી તેનું
કેમ ?
ઉ. ત્યારે પ્રતિવાદી કહે છે કે તે તે ઘણુ જ ઉત્તમ છે કારણ
કે અનીહ (સ્પૃહા રહિત) ની સેવા તે પરમાર્થની
સિદ્ધિ માટે થાય છે જેમકે સ્પૃહા રહિત સિદ્ધ પુરૂષની
સેવા ઈષ્ટ લબ્ધિ માટે થાય છે (ઈચ્છિત વસ્તુ મેળવી
આપે છે)

·જેન તત્વસાર- પ્રતિમ પૂજન-અધિકાર પહેલો પ્ર૦ સિદ્ધ પુરૂષ તે સાક્ષાત્ વર આપે છે અને પરમેશ્વ રની પ્રતિષ્ઠિત પ્રતિમા તે અજીવ હૈય છે તે શુ આપી શકે ? ઉ૦ પરિપૂજનીય દ્રવ્યમાં (પૂજવા ગ્ય વસ્તુની બાર બતમા ) એ વિચાર જેવાને નથી જે પૂજ્ય હેય તે પુજાય છેજ દક્ષિણાવર્ત (ખાદિ ) કામકુભ, ચિતામણી, અને ચિત્રાવલી એમાં કઈ ઈદ્રિયો છે કે તે પૂજાતા નું મન ધારેલું કાર્ય કરે છે જેમ એ અજીવ વરતુ હેવાથી પૃડા રહિત છતા સ્વભાવથી પ્રાણીઓની ધારેલી વસ્તુઓને પુરે છે તેમ પરમેશ્વરની પ્રતિમા પણ પૂજાતા પુય સિદ્ધિ માટે થાય છે પ્રદક્ષિણાવર્ત પ્રમુખ પદાર્થો અoષ છતા પણ વિશિષ્ટ જાતિના અને દુર્લભ છે તેથી તેમનું આરાધન કર નાર છાઓનુ ધાયું તે કરે છે પણ પરમેશ્વરની પ્રતિમા તેવી નથી તે તે સુલભ પાષાણાદિની બના તેવી હોય છે એટલે તે એમના સદશ શી રીતે થાય છે?

·----
શાશ પતિનાપૂજન-અધિકાર પહે
૧૩
Go જે વસ્તુ મુવ-વભાવથી ગુણ યુક્ત પ્રતીત હેય
તેના કરતા પણું પચકૃત (પંચે પાનેલીસ્થાપેલી)
વસ્તુ વિશેષ ગુણાઢય ( ગુણવાળી) ગજાય છે
દાત તરીકે કોઈ રાજપુત્ર પ્રાય વદિ ગુણના
સ્થાન હોય તેને પડતા મુકે બીજા કેઈ દુર્બલ
વશમા ઉન્ન થએલા પુરૂષને તેના પુણ્યના ભેગે
પ્રમાણિક પ રાજ્ય ઉપર બેસાડે તો તે બીજે
પુરૂષ મૂળના રાજાશીય ઉપર પણ શાસન-હુકમ
ચલાવે છે અને જે તે તેનુ કહયુ કરતા નથી તે
નદરાજાની પેઠે શિક્ષા પામે છે હવે વિચારેક મૂલને
રાજપુત્ર ગુણ અને ગ્ય છતા પણ કુક કુલમાં
ઉપન થએવ રાજા પચ પુજીત ( માન્ય) હેવાથી
સેવવા ગ્ય થાય છે તે જ પ્રમાણે ચિતામણિ વસ્તુ
નિજ સ્વભાવથી ઉત્તમ છતા પણ પરમેશ્વરની પ્રતિમા
પ્રમાણિક પરથી ચૂંજીત હેવાથી પૃથ્વી ઉપર વિશેષ
માન્ય થાય છે જુઓ 1 વરરાજા, મહાજન, દત્તપુત્ર
અને એવી બીજી બાબતમાં પચ જેને ભાગ્યની
પ્રેરણાથી સસ્થાપિત કરે છે તે જ માન્ય થાય છે
તેમજ સોભાગ્ય નામ કર્મના પ્રભાવથી પરમેશ્વરની

·૧૪
પ્રતિમાપૂજન-અધિકાર પતો જેન તપસાર
જે પ્રતિમા સ્થાપવામાં આવી છે તે પૂજવા ગ્ય
થાય છે
પ્ર. ઉપર જે પદાર્થો કહેવામાં આવ્યા છે તે આકાર
યુકત હોવાથી તેમની આકૃતિને અન્તરાત્મામા ધારણ
કરીને તેમની મૂર્તિની પૂજા કરવામાં આવે છે તે
યુકત છે પણ ભગવાન તે નિરાકાર પ્રસિદ્ધ છે એટલે
તેમનું બિબ કરીને કેવી રીતે પૂજાય! એમ કર
વાથી અત૬ વસ્તુમાં તગ્રહને ( અભગવતમાં આ
ભગવાન છે એવી બુદ્ધિ કરવાને ) દેષ ન લાગે !
ઉ૦ નિરાકાર ભગવતનુ બિબ તે અવતાર કૃતિની રચ
ના છે અર્થાત્ મહાત્માઓએ ભગવતને સસારમા
અવતાર ( છેલ્લે ભવ ) જે થયે હતું તેવી ભગ
વતની સ્થાપના કરેલી છે અને ભાગવતની જે જે
અવસ્થા જેમને રૂચી તે અવસ્થામાં તેના અર્થીઓ
ભગવતને પૂજે છે

·प्रतिमा-पूजन
અધિકાર બીજે
પ્રહ નિરાકાર સિદ્ધ ભગતની પ્રતિમા ઈચ્છિત વસ્તુની
પ્રાપ્તિ કરે છે ?
ઉ૦ નિરાકાર સિદ્ધ ભગવતની પ્રતિમા પણ સાક્ષાત્ સિ
ની પેઠે પિતાના મનમાં રહેલી આશાને ન શકે
પણે વિસ્તારે છે
પ્રક સ્થાપના કયા કયા પદાર્થોની થાય છે ?
ઉ૦ સ્થાપના અસતું ( અવિદ્યમાન છે અને સત ( વિદ્ય
માન ) વસ્તુની થાય છે
પ્રઃ સ્થાપના સેવનનું ફળ કેવુ મળે છે ?
ઉ સ્થાપના સેવતી વખતે જેવા પિતાના ભાવ હોય તેવું
ફળ મળે છે
અનાકાર વસ્તુના આકાર ભાવ લોકમાં કેવી રીતે
બતાવાય છે તે દષ્ટાતુ સાથે સમજાવે
ઉ. જેમ વિચાર શાસ્ત્રમાં સ્વાદથના પૃત્રી, અપ, તજ,
વાયુ અને આકાશ એ પાચ તત્વે આકૃતિ કાઢીને

·0
પ્રતિમાપૂજન અધિકાર બીજો જૈન તત્રસાર
બતાવાય છે, તેવી રીતે સિદ્ધ ભગવતની પ્રતિમા પણ
આકાર કાઢી બતાવાય છે વળી જેવી રીતે બુઢપુરૂ-
પિએ આકાર રહિત અક્ષરની આકૃતિ કરી તેની
સ્થાપના પિતા પિતાના સુગુપ્ત આશય જણાવવા
માટે જુદી જુદી કરી છે, વળી જેવી રીતે રાગારીના
જાકારોએ ગો પણ શબ્દ રૂપ હોવાથી આકાર
રહિત છતા તે સર્વની સાકાર સ્થાપના રાગમાળા
નામના પુસ્તકમાં કરી છે તેવી જ રીતે સાફ
અનાકાર પરમેશ્વરને આકાર કપીને જે જે શુભ
આશયથી પૂજે છે તે સર્વ આશય પ્રાય તેમને
પ્રઃ અવિપ્ત પરમેશ્વરને નિદા લાગે ખરી ?
ઉ૦ ના અલિપ્ત પરમેશ્વરને જેમ પૂજા લાગતી નથી તેમ
નિદા પણ લાગતી નથી
પ્ર. ત્યારે પ્રભુની કરેલી નિદા કેને લાગે છે ?
ઉ. પ્રભુની જે કોઈ નિદા કરે તે તેના સ્વકીય (પતાના)
આત્માને લાગે છે દાખલા તરીકે વામથી દિ
વાવમાં કોઈ પુરુષ મળી છે કે અથવા પથ્થર ફેંકે તે

·કરાર, પવિત્રપૂજન-આધકાર બી.
૧૯૭
તે બને ક્ષેપક (કે કનાર)ના ભણજ પાછા જાય છે
તેને છેને કદિ બીજે જાય નહિ. વળી કોઈ વૃદ્ધિ
ઉપર ઉભે રહીને સૂર્યની સામે રજ કે અથવા
કર કે તે તે સર્વ એના સન્મુખ જ આવે સૂર્ય
તરફ આકાશ તરફ કઈ જાય નહિ તેમજ વળી કોઈ
સાવ મ (ચક્રવતી) રાજાની સ્તવન કરે તે તે
કરનારને જ ફળ થાય છે અને નિદા કરે તે પણ તે
કરનાર જન્મ સમુહ-સમક્ષ દુખી થાય સાવ ભીમ
રાજા ને સ્તુતિથી કઈ અધિક થતું નથી તેમ નિ-
દાથી કઈ એ પડતુ નથી તેવી જ રીતે પ્રભુને
સ્તુતિથી અથવા નિ દાથી કઈ આધિજ્ય કે હાની
થતી નથી વળી કેઈ અપથ્ય આહાર લે તો તે તેનાર
દુખ ભગવે છે અને પથ્થ આહાર લે તે લેનાર સુખ
ભગવે છે પણ તેથી કરી આહારમાં વપરાયેલી વ
તુને કઈ થતુ નથી તેજ પ્રમાણે સિદ્ધની પૂજા તે
તેના કઝાર આત્માને લાભકારી થાય છે

·प्रतिमा पूजन
અધિકાર ત્રીજો
પ્રહ ચિતામણિ પ્રમુખ પદાર્થો પૂજનારને તત્કાળ અડી જ
ફળ મળે છે તેમ પરમેશ્વરની પ્રતિમાની પૂજા તુત
અહી ફળતી નથી તેનું શું કારણ?
ઉ૦ વાસ્તવિક રીતે જોઈશું તે માલમ પડશે કે જે વસ્તુને
ફળવાને જે કાળ હોય તે કાળે જ તે વસ્તુ ફળે છે
દાખલા તરીકે ગર્ભ રહે નહિ પણ પ્રય નવ મહિને
પ્રસૂતિ પામે છે મમ વિવા કોઈ લક્ષ જાપે તે કઈ
કોટિ જાપે ફળે છે વનસ્પતિઓ પણ આપ ઉતા
વળે નહિ પણ પિતાના કાળે ફળે છે કહેવત છે કે
ઉતાવળે આંબા પાકે નહિ” આવી જ રીતે અહી
કરેલી પુજાદિકનું પુણ્ય સ્વકાલય ભવાન્તરમાજ ફળ
* આ કથન યથાસ્થિત ભાવ સહિત કરેલી ૬ ૫ જાના
મહત ફળને ઉદેશી સમજ સામા ય પુજાનું સામા ય ફળ તે.
અહી આ ભવમાં પણ મળી શકે

·સારી, પ્રતિમાપૂજન-અધિકાર ત્રીજો ૧ce
દાથી થાય છે માટે ફળ દેનારા પદાર્થોના સબંધમાં
સમજુ પુરૂએ આતુરતા રાખવી એગ્ય નથી
ચિતામણી પ્રમુખ પદાર્થો ઐહિક તુચ્છ ફળને
દેવાવાળા છે તેથી તે પરભવમાં નહિ પણ આ મનુ
ખ્ય ભવ જે પ્રાય તુચ્છ કાળને હેય છે તેમાં કળે
છે પરંતુ પુજાના પુણ્યથી થનારૂ ફળ મોટું હોય છે
તેથી તે બહુ કાળ સુધી જોગવવા ગ્ય થાય છે અને
બહુ કાળ દેવાદિ સબ ધી ભવાન્તર વિના વતતે
નથી માટે એ પુગ્યનું ફળ પ્રય પરજન્મમાં ગયા
પછી જીવને ઉદયમાં આવે છે જે આ જન્મમાં ૫
રયનુ ફળ ઉદયમાં આવે તે તે જલ્દી નાશ પામે
કારણ કે મનુષ્યનું આયુષ્ય પ્રાય તુચ્છ હોય છે
અને મનુષ્ય દેહ નાશવત છે તેથી મહતુ પુણયનું
ફળ આ ભવમાં જોગવતા વચમાં મૃત્યુ આવવાથી
તુટી જાય છે અને મૃત્યુ જેવુ અતિશય ભતિદાયક
કઈ નથી જે પુજાના પુણ્યનું એવું મહતું કુલ ભેગ
વતા થવું યુદ્ધ નથી માટે પુજાનુ પુણ્ય પ્રાય અન્ય
જન્મમાં ફળે છે કે અવસરે અકાદવાર પુજાદિ
થી મહતું પુણ્ય ઉપાર્જન કર્યું હોય તે તે

·e પ્રતિમાપૂજન-અધિકાર ત્રીજો જેન તવસાર- તથા પરમ સત્ય સુખની પર પરા પ્રાપ્ત કરવામાં હેતુ થાય છે શાલિભદ્રના જીવની પેઠે અથવા ચેરની પેઠે એક પુરૂ ઉપાર્જન કરેલ અતીવ ઉગ્ર પુરા અથવા પાપ અનેક પુરૂના જોગ ને માટે પણ થાય છે જેમકે રાજાની સેવા કરનાર પરિવાર સહિત સુખી થાય છે અને રાજાને અપરાધ કરનાર પરિવાર સહિત મા જય છે એ પ્રકારે પરમેશ્વરની પુજાદિનું પુરય સર્વ પ્રકારના સ્વાર્થને સાધનારૂ છે માટે જન સમૂહ તેનાજ આદર કરે! મe પરમેશ્વરના નામને જાપ કરવામાં શા માટે પ્રવૃતિ કરવી ? ઉ૦ મહાપુરૂએ એવી યોજના કરવામાં પણ વિવેક કર્યો છે ગૃહસ્થ જે સમર્થ છે તે દ્રવ્ય અને ભાવ બને પ્રકારની પુજાના અધિકારી છે પરતુ જે મહાન છે ગીઓ દ્રવ્ય પરિગ્રહ વિના આ સ સારમાં સદા શેભે છે તેમને માટે પરમેશ્વરનું નામ સ્મરણ યુક્ત છે તેનાથી તેમને સર્વ સ્વાર્થ સિદ્ધ થાય છે. દાખલા તરીકે જેમ ઝેરી જાનવરના વિષથી મુછી પામેલા જ વિન વિષ બીજાએ કરેલા ગારૂન્ડસ-જાવી સૂઝના

·ન થાય અને કર્મને ય એટલે માક્ષર
નામનું પક્ષી જે અસ્થિ શરી(ાઈ ખાનાર )
બને અજ્ઞાન છે તથાપિ પક્ષીની છાયાના
મહાભ્યના ઉદયથી તે મધદતિનું હરણ કર
નાર થાય છે, અને તે રd hય છે તેમ પરમેશ્વરના
પાપ જાય એટલે સર્વ પ્રમશ થાર્થ
આત્મ શુદ્ધિ થાય એમ :
ઉત્કૃષ્ટત્મ જ્ઞાન થાય એ પ્રકારના
મારા. પ્રતિમાપૂજન-અધિકાર છે
11
જાપથી ઉતરી જાય છે તેમ તત નહિ હણનારનું
પાપ પણ પરમેશ્વરના નામે જાણી શ પામે છે
બીજી એક વાત લેકમાં પ્રસિદ્ધ છે કે “હુમાય
સદાકાળ જીવની રક્ષા કરે છે તેનું તું જતું હોય
ત્યારે જે મનુષ્યના મસ્તક ઉપર તેની પ્રથા પડે તે
રાજા થાય છે આ દાતમાં જાણતુ નથી
કે હુ અમુકના મસ્તક પર કરે છે તેમજ
જેના મસ્તક ઉપર છાણા થાય તે નથી કે
મારા મસ્તક પર હુમાય પછ કરે છે એ રીતે
નામ રમણથી પાપ કેમ ન જ 7 અથત, જાય
અને
સાન થાય
પ્રાપ્ત થાય અને મન થાય

·૧૧ પ્રતિમા જન-અધિકાર બીજે જેતલસાર- સ્થિતિ, અનત જ્ઞાન, અનત દર્શન, અનત વીય, અનત સુખ, અને એક સવભાવતા થાય. અથાત સજજતિ જાગૃત થાય પ્રતિમા–પૂજન ઉપર વધુ પ્રકાશ પ્રતિમાનુજનના વિષય ઉપર શોમનેણામપાધ્યાય શ્રી યશોવિજયજી મહારાજે પોતાના સવાસો ગાથાના વિરચિત સ્તવનમાં પ્રતિમા–પૂજનના વિષય પરત્વે બહુજ અજવાળું પાડય છે અને તે વિષય બહુજાનગણ્ય અને બુદ્ધિપૂર્વક છ છે જે ભવીછવ માટે અતી ઉપયોગી છે તેઓ સાહેબ કેવળદયાતા ડેલિઘાલુ અને શુષ્ક અધ્યાતમીએ કે જેઓ પ્રતિમા--પુજનમાં “અપાર આરભ માને છે” તેમની સાન ઠેકાણે લાવવા કયે છે કે “મુનિને નદી ઉતરતા દયા યા જાય છે. કદાચને કહે કે જયણાથી નદી ઉતરે તે જીવદયા પાળી શકે. પણ આ તેમનું કહેવુ અયુક્ત છે કારણકે જલ પિતે અપકાય છે, અને જ્યા જ છે ત્યા, વનસ્પતિકાય છે, જ્યાં વનસ્પતિ કાય છે ત્યા તેઉકાય છે જ્યા તેઉકાય છે ત્યાં વાયુકાય છે જલપૃથ્વીકાય ઉપર છે અને જલમાં રહેતા મત્સાદિ ત્રસકાય છે આ પ્રમાણે નદી ઉતરતા છ કાયની વિરાધના થતી હોવાથી મુનિને નદી ઉતરતાં મા કયાં ગઈ? -

·ઘારો. પ્રતિમાપૂજન-અધિકાર નો
પરતુ શાસ્ત્રમાં કહેવું છે કે “મુનિને આશયની વિ
શુદ્ધિ પૂવક નદી ઉતરતા હિ સા કહી નથી ” અને તેવી
રીતે વિધિ મેગે શુભ ભાવથી જયણા પૂર્વક પૂજા
પણ એનું કારણ છે વળી જગતમાં જે ક્રિયાથી વિપયા
રને ત્યાગ છે તે ક્રિયાથી ભવજલ નિધિ તરાય છે
સસારના આર ભ ભૂત વિષયને આર ભ તે પાપની
વૃદ્ધિ કરનારે છે પરંતુ જે શુભ આર ભ છે તેથી પાપની
નિવૃત્તિ થાય છે માટે શ્રી જીનપૂજા હમેશા કરવી
વળી કેટલાક અધ્યાત્મના આડ બરીશુક અધ્યામીએ
લેખકને ઉગ્રાશય સમજ્યા સિવાય -“પુષ્ય પાખી જયા
દભાય ત્યા અનવરની આજ્ઞા ન્હાય
આ વર્ષને આગળ ધરી છાપૂજામાં વિક્ષેપ લાવે
છે તેવાને શ્રીમાન મહામહેપાધ્યાયજી મહારાજ સમજણ
આપતા લખે છે કે-
કવરૂપથી
તાવ, અનુબ ધ પૂજા નિરવઘ,
કારણ છન ગુણ બહુમાન, જે અવસરે વરતે શુભ ધ્યાન
અથા-પુ િછના આરભથી પ્રજા સાવ
(પાપ) દેખાય છે પણ અનુબ ધથી ઉત્તરોત્તર ભાવ 9
હિથી પૂજા નિરવઘ નિ વાપ) છે કારણ કે પૂજા સમયે
જીન્નત ગુણનું બહુમાન થાય છે અને તેથી શુભ દિયાન
વતે છે, વળી અને પૂજા-અચી સેવના દેખી ભવ્ય પ્રા
ને રશ નાવ ઉહવસે છે, અને શુભ ભાવથી છ કાયના

·૧૧૪ પ્રતિમાપૂજન-કિર જોને રક્ષક ની ભવજલ તરે છે જેમ મુનિને જળ ઉપર રહેલ જે જવ ઉપર દયાના પરિણામ ફોકટ નથી તેમ શ્રાવ કની પુષ્પપૂજા ક્રિયા પ્રસગે પાદિ જીર ઉપર દયાના પરિણામ પણ કટ નથી મુનિ મહારાજ સર્વ ગ્રાહપ દિશાથી નિવૃત્ત થવાથી તેમને દશ તવ કે જેમાં સાત કિયા કમાવી છે તે કો નથી પબુ ભાસ્તવ દ્યો છે વળી જીનપૂજામાં મન, વચન ને કાથાના શણ ગણી છે કે વ્યસ્ત થાય છે તે પણ તેથી નિજ પરિણામ રૂપ ધર્મ હઝા નથી. જ્યા સુધી આમાની પેગ ક્રિપાએ અટકી નથી ત્યા સુધી તે સ કે અસ પણ વેગ ક્રિયા કરવાને છે તો પછી જન | કે જે ક્રિયા છે તેમ ન બને અવનવવા તે કે બુદ્ધિમાન મનાઈ કરે? વળી કેટલાક બુદ્ધિના મદે એવું કે છે કે “ દ્રવ્ય સ્તવમા ”તો પુષ્ય બધાય છે અને પુણ્ય બે નેતાની બે છે અને તે કમળનું કારણ નથી માટે ત્રણ પખાણ કરવા તેજ ધર્મ છે કારણ કે તેમાં કોઈ જાતને આર જ નથી “ આ બાબત જમ આપના ઉપાધ્યાયજી મહારાજ કહે છે કે- આત્માને ત્યા સુધી શુદ્ધ ઉપગ પ્રવતતે હેય- સ્વસ્વભાવમાં આત્મા રક્ત હેય ત્યાછુધી ધર્મ સમજો અને તે શુભ યા અશુભ કર્મ બ ધનનું કારણ નથી પરંતુ જયારે શુભ ચા અશુભ વિભાવ પરિણામમાં જ પ્રવતતે હેય-

·પતિમાપૂજન-અધિકાર ત્રીજો
ત્યારે જ તે પુણ્ય અને પાપને ભાગીદાર થાય છે, અને પૂજાથી
સ્વસ્વભાવ પ્રગટે છે માટે તે કર્મક્ષયનુ પણ કારણ છે વળી
કેટલાક એકવા નિશ્ચયનયવાદીએ પણ જીનપૂજામાં આરભ છે
એમ માની ન પચ્ચખાણમાજ ધર્મ માનવાની હિમાયત કરે
છે તે બાબત પણ ખુલ્લા કરતા શ્રીમદ્ મહામહેપાધ્યાયજી
મહારાજ કહે છે કે “શેલેષી કરણના અને એટલે ચાદમાં
ગુણઠાણુના અને નિલય ધર્મ જણાવ્યું છે ત્યા સુધી જે
સક્રિયા કરવામા આવે તે વ્યવહારધર્મ નિશ્ચય ધર્મનું કારણ છે
જેથી ત્યા સુધી પહોચતા કરેલી ક્રિયાને વ્યવહાર ધર્મ કહેવાય
છે અને જીનપજા કરવી તે પણ વ્યવહાર ધર્મ છે માટે વ્રત
પરિણામને ધર્મ કહે અને પૂજાદિ દ્રવ્યસ્તવને ધર્મ ન ગ
વો એ કહેનારની ભૂખ સૂચવે છે
વળી મહાનિશીય સૂત્રની અંદર ગૃહરિથને જેમ
દાન, શિયલ, તપ અને ભાવનુ ફળ બારમા દેવ લેકનું
કહ્યું છે તેવી રીતે ગૃહરને જીન-પૂજા વ્યસ્તવથી બારમા
વર્ગનું ફળ મળે છે વળી શ્રી-કપસૂત્રની અ દર સિદ્ધાર્થ
રાજાએ પાન-યજ્ઞ કર્યાનું જણાવ્યું છે त्या याग
શબ્દનો અર્થ જીન-પૂજા લેવાય છે માટે જીન-પૂજાએ
સાર છે અને તે આત્માને ઉત્તમ અતિ આપનાર છે. આ
સ્થળે ધ્યાન ખેચવા જેથી બીના એ છે કે અન્ય મતાવ

·પ્રતિમાપૂજન-અધિકારત્રીજી જેને તવકાર- લબીઓ નિમિત્તે જે પશુ હેમાદિ કરે છે તે વાત વિક અર્થ જ્ઞ શબ્દને થતું નથી કારણ કે -- ઘન-પૂના- ન હોને અથત જન ધાતુ દેવની પૂજા કરવી, સગતિ કરવી અને દાન કરવું એ વળી પ્રતિમા–પૂજનથી પ્રભુને વિનય થાય છે અને વિનયને પણ જ્ઞાનીઓએ અતર ગ તપ માને છે, જેથી પ્રભુને વિનય કરવાથી શુભ ભાવની પ્રાપ્તિ થાય છે અને શુભ ભાવથી પ્રાણું મેક્ષ ગતિ મેળવવા ભાગ્યશાળી થાય છે આવી રીતે જીનપૂજા અનેક સૂત્રોમાં ગૃહરથનુ કત- વ્ય ગણેવી છે, અને જે ભારે કર્મી નહિ માને તે ખરેખર ઘણા ભવ સુધી આ સંસાર રઝ થશે માટે શ્રદ્ધા પૂર્વક જનપૂજા કરવી એજ ગૃહસ્થનું પરમ કર્તવ્ય છે ગયેજક ૪-૨૦ છે. גופנצפעים

·No text on this page.