Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Vichar Mala (prathma Vriti)

Dass,anath · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

श्री १०८ स्वामी हरिप्रसादजीमहाराज श्रीमान् महाराज बावा करणदासजी. साधुवेला.

॥श्री॥ नम श्रीमनानकगुरुभ्य श्री १०८ मच्छीचन्द्रवतिपारम्परिकौदासीनसम्प्र- दायामरतरमिन्धुनदीमध्यवर्तिश्रीसाधुवेग- पीठाधिप श्री १०८ मत्स्वामिवयंव नसण्टियोगीन्द्रो विजयते ॥ ॥ इति ॥ श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । टीकाकारः। प्रारप्सिताविप्रसिद्धये शिष्टाचारपरिपाट्यामङ्गलाचरणङ्करोति- सिंहासने समासीनं ध्यायन्तं ईशमव्ययम् ॥ वनखण्डीतिनामानं वन्दे योगेश्वरं परम् ॥ १॥ स्थित्वा कल्पतरोरधोच्युतमथो ध्यायन्तमीशं परम् । वालेनाथ सुचारुचामरकरणाऽऽसेवितं पृष्ठतः ।। महीनेन च गायता हरियशः संसेवितं स्वाग्रतः। वन्देऽहं करुणार्णवं भयहरं श्रीमद्गुरुं नानकम् ॥१॥ अन्वयार्थ:-स्थित्येति ( अहम् ) मैं मोहनलाल ( कल्पतरोः) कल्पवृक्षके (अधः) नीचेफे भागमें (स्थित्वा ) वैठकर (अब ) अनन्तर (परम् ) मायासे परे (ईशम् ) सर्वव्यापी (अच्युतम् ) विष्णुको (ध्यायन्तम् ) ध्यानकरनेवाले, (सुचारुचाम- रकोण) सुतरां चार चामरं करे गस्य । अत्यन्त मनोहर चामर है हायमें जिसके ऐसे (बालेन-अत्रचालनाममहाराजसेवको माह्यः) बालनामास्वापरये (मष्टतः)

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
मष्टभागमें (आसेवितम् ) सेवाको प्राप्त भये ॥ ( हरियशः) हरिके यशको (गायता)
गायनकरनेवाला ( मर्दानेन-गावपादसंवाहकेन ) शरीर का पार्यो दाबनेकाले-का
गन्धर्व करके (स्वामतः) आपके आगेके भागमें (संसेवितम् ) सेवाको प्राप्त भये
(करुणार्णवम् ) दयाके सागर (भयहरम् ) संसारभयको हरवेराले (नानकम् )
नानकनावके (श्रीमद्गुरुम् ) शोभायुक्त या मोक्षलक्ष्मीको प्राप्तभये गुरूको (वन्दे )
साधगदण्डवत् करताहू ( इतिग्रन्यादिमंगलाचरणम् ) इसप्रकार ग्रन्थके आरम्भमें
मगलाचरण किया ॥१॥
भावार्थ:-में मोहनलाल कन्यक्षके तले विराजमान होकर उपरान्त मायासे परे कन, अगर्नु अन्ययाकनु
समर्थ ऐसें विरो, ज्यानकरनेवाले, अपन्त मनोहर चामरह हाथमे तिनके ऐसे, वासनामक करके
सेवारो प्राप्त, दोनों वानूसे सेवाको प्राप्तभये, दयाके सागर सहारभयको दूर करनेवाले, अनेक शोभानपान
धीनानक गुरुको दण्डवत् प्रणाम करताहू ॥१॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि सङ्क्षेपेण यथामति ।
श्रीमद्धरिप्रसादस्य चरितं परमाद्भुतम् ॥ २॥
अन्वयार्थ:-अथात इति (अयातः मङ्गलानंतरम् अस्मात् श्लोकादारभ्य )
मङ्गलकिय बाद इस श्लोकसे आरम्भकरके ( अहम् ) मै मोहनलाल (परमादभुतम् )
लोकोत्तर ( श्रीमदरिप्रसादस्य ) लक्ष्मीवान् जो हारप्रसादजी तिनके (चरितम् ) चरि-
त्रको (संक्षेपतः ) स्थूलभावसे ( यथामति ) बुद्धीके अनुकूल ( संप्रवक्ष्यामि )
कथनकरताहू ॥२॥
भावार्थ -मगरागरण किये वाद में मोहनराल सवाकर, लोकविलक्षण, श्राहरिप्रमाद के चरित्रको
सक्षेपमे बुद्धि के अनुकूल कथनवरताहू ॥ २॥
वितस्ता चन्द्रभागा च विपाशैरावती सारेत् ।
शतद्रुश्चापि यत्रासामस्ति सिन्धी समागमः॥३॥
अन्वयार्थ:-वितस्तेति ( पत्र ) निसस्यानमें वितस्ता, चन्दभागा, विपाशा
ऐरावती, और शतर, (एताः नघः ) ये नदीयें ( सन्ति ) है ( च परम् ) और (यत्र)
निसस्थानमें (आसाम् ) इन्नदियोंका (सिन्धौ ) सिन्धुनामकनदीमें (समागमः)
सहम (अस्ति) है ॥ ३ ॥
भावार्थ:-निमस्यानमें विनस्ता, चन्द्रभागा, विपाशा, ऐरावती, और शतनु ये नदिये होकर इनसर्व नदियोंका
मिधुनाम, नदामे समागमहुवाहे ॥ ३ ॥
तत्रास्ते सुभगं स्थानं परितो जलवेष्टितम् ।
साधुवेलेत्यभिख्यातमन्धी द्वीपमिव स्थितम्॥४॥

श्रीखामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । अन्वयार्थः-तत्रास्त इति (तत्र ) सिन्धुसमागमस्थानमें (परितः) सबतरफसे (जलवेष्टितम् ) जलसेवेदाहुवा (साधुवेला इति अभिख्यातम् ) साधुवेला इसनाम सेमसिद्ध ( स्थानम् ) मदेश (आस्ते ) हैं ( यथा) जैसे ( अब्धौ ) समुद्र में (स्थितम) रहनेवाला (दीपमिव ) दीपसरीसा ॥ ४ ॥ भावार्थ:-उसप्रदेशपर चौतरफ जलमे वेढा भया सुन्दर माधुवेलानामका लोरमें प्रसिद्ध स्थानहे । मानो जैसे कि, चारोंऔरसे समुद्रआकर बोचमें एक द्वीपही है ॥ ४ ॥ प्राकारः सर्वतो यस्य दृढः पापाणनिर्मितः । घट्टाच दशधा भिन्ना राजन्ते दिक्षु सर्वतः ॥५॥ अन्वयार्थः-माकार इति ( यस्य साधुवेलाख्यस्थानस्य) निसप्ताधुवेलाख्यस्थानके (सर्वतः) सबप्रदेशोतरफसे (पापाणनिर्मितः पापाणेननिर्मितः) फत्थरोसे बनवाया हुवा (प्राकारः ) कोट (टः) “दृढः स्थूलपलयोः इतिवचनात् " जोरावर (अन्ति) है (यस्य ) निससाधुवेलाख्य स्थानके सर्वतः चारों औरसे दिक्षु दिशाओमे दशधा " संख्यायाः प्रकारेषा" इतिवचनात दशमकारसे भिन्नाः अलग घट्टाः पाटने है ते सन्ति हैं ।। ५ ।। भावार्थ:-जिस सामुवेला सहकस्थानकै सवप्रदेशी तरफ पत्थरोसे बन्धाहुवा कोट वडा भारी, जो कि, नहीगिरसके ऐसाह और जिससाधुवेलानानक स्थानके चारो ओर उत्तम २ नामबाले पत्थरके अन्धेहुवेदश पाटहें ॥ ५ ॥ अथकुलकमाह । कुशावर्तहरिद्वारौ गोघट्टश्च तथाऽपरः। यमघट्टोऽन्वहं यत्र हस्तशुद्धयादिकी क्रियाम् ॥६॥ श्रीमान् हरिप्रसादास्य आचचार व्यवस्थितः । रामघट्टस्तथैवाथ कुवेरश्वाऽपरस्तथा ॥७॥ देवीघट्टोऽनिशं यत्र स्त्रियो मज्जन्ति निर्भयाः । घट्टो वरुणनामा च गाणेशश्च प्रकीर्तितः॥८॥ यस्यातिनिकटे विघ्नराजस्याऽऽभाति मन्दिरम् । मूर्यघट्टश्च यत्रा सूर्याय प्रादहान्महान् ॥ ९॥ अन्वयार्थः- कुशावर्तहरिद्वारौ) कुशावर्तघाट १ हरिद्वारपाट ? (गोपट्टः) गौपाट ३ (च परम् ) और ( तया) तैसे ( यत्र) निम्नगे ( अन्वहम् ) प्रतिदिन (श्रीमान् ) लक्ष्मीवान् (हरिप्रसादारयः) हरिमसादनी महारान ( व्यव-

(१) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
स्थितः सन् ) स्थिरचित्तहातेसते ( हस्तशुद्धयादिकीम् ) हस्तशुद्धिः आदिर्यस्याः
ताम् । हातपेर मुखमक्षालनादि (क्रियाम् ) कर्तव्यताको (आचचार ) करतेभये (सः)
वह (अपरः ) अन्यच्चतथा यमघाट ४ (अथ ) इसके उपरान्त आगो (तथैव ) सेहि
(रामघट्टः) रामघाटहै ५ (तया ) तैसेहि (अपरः ) अन्य रामघाटके आगेको
(कुबेरः ) फुवरघाट ६ है ( यत्र ) निसपाटमें (अनिशम् ) निरन्तर (स्त्रियः)
औरतें (निर्भयाः सत्यः) पुरुष दर्शनादि भयरहित होतसन्ति (मज्जन्ति ) स्नान-
परतीहै ( सः देवीपट्टः ) वहदेवी घाट(अस्ति) है (च परम् ) और (यरुण नामा-
वरूण इति नामयस्य ) वरूणहे नामनिसका एसा (घट्टः) घाट (अस्ति) है ( चप-
रम् ) और ( गणेश:-गाणेशो देवताअस्य ) अर्थात् गणेशयाट ( प्रकीर्तितः)
क्याहै ॥ ८ ॥ यस्येति (यस्य) जिसगणेशयाटके (आतिनिकटे) बहुतहीननीक
(विघ्नराजस्य ) गणेशजीका ( मन्दिरम् ) देवालय ( अस्ति ) है ( यत्र )
जहापे (महान् ) हरिप्रसादजी व औरभी महत् पुरुषहै ते (सूर्याय ) सूर्यनारायणके
अर्थ (अर्घम् ) अयं प्रदानका (प्राददात) देतभये (सः सूर्यघट्टः) वह
सूर्यघाटहै ॥ ९ ॥
भावार्थ -जहापर दाघाट अतिमनोहरहे पानवानरो कुशावर्त घाट १६ हरिद्वार घाट २ । गोपाट ३ ।
यमपाट ४ । जहा श्रीहरिप्रमादजी महारात हस्तपादमुसप्रक्षालनादि नित्रियाको स्थिरचितझोके करते
भये ऐसा यमघाटहै तैसेरी रामघाट ५ । तिसमे आगे कुवरेघाट ६ । जहाँ समस्त नगरको रहनेवाला स्त्रिय
पुरपोके दर्शनादि भयरहित अर्थात् निर्भय निरन्तर स्नानकरनाहे ऐना देवाघाट ७ । वरुणघाट ८ । जिसके
अत्यन्त नजीक धागणेशजीका मदिरहे ऐसा गणेशघाट ९ । और श्रीहरिप्रसादजी व औरभा मजन धासूर्य
नारायण जहाँपर अर्घ देते भये ऐसा श्रीसूर्यघाटई ॥६-९॥
कुशावर्तहरिद्वारी (६ से ९ तक)
एवमन्वर्थकास्तस्य दश घट्टाः प्रकीर्तिताः।
दर्शनादेव नारीणां नृणां चापि मनोहराः॥१०॥
अन्वयार्थ:-एवमिति ( एवम्-अनेन प्रकारेण ) इसप्रकारकरफे (तस्य साधुवेला-
ख्यस्थानस्य ) साधुवेलानामक स्थानके (दश) टासंरयाकै (घट्टाः) घाटहते (प्रकी
तिताः) कहह कैसेहै वहघाट (नारीणाम् ) त्रियोंके (चपरम् ) और (नृणाम् )
मनुष्योके (दर्शनादेव) देपनेमात्रसेहि (मनोहरा:-मनः हरन्तीति ) मनको हरण
करनेवाले है अर्थात् (नगरनिवासी जनानाम् चेतः तत्रैव रमतीत्यर्थः) समम्तशहरके रहने
वाललोग निनघाटोपर वर्तावकर परम आनदिनहाते है ॥ १० ॥
भावार्थ -इमप्रकार साधुवेलारयस्थानके जमानाम, पैगाहा गुणहै जिनमें एमे दश १० घाटबहे हैं । उनघा.
यंका महात्म्यकहते हैं कि, जिनपाटावे दर्शनगै स्त्री और पुोगा मन यहाही रमजाताह ॥ १० ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
कुव्यः परमहंसानां दिव्याः सन्ति मनोरमाः ।
मध्यतः साधुवेलाया ब्रह्मण्यर्पितचेतसाम् ॥ ११ ॥
अन्वयार्थः-कुख्यइति (वृह्मणी) परब्रह्मस्वरूप ईश्वरमें (अर्पितचेतसाम् ) भर्पण-
कियाहे चित्त जिनोने ऐसे (परमहंसानाम् ) परमहंसधर्मधारियोंके (साधुवेलायाः) साधुवेला
नामकस्थानके ( मध्यतः) मध्यस्थानमें ( मनोहराः ) मनकोहरवेवाली (कुटयः )
परम कुटीयें (सन्ति ) है (इत्यनेनपरमसमाधिधारिणांपरमहंसानांचवृह्मनापकम
स्थानलक्ष्यते इत्यर्थः) दृढसमाधीकेलगानेवाले मुनियोंको और परहंसाको ब्रह्मज्ञान देन-
वाला यह स्थानहै ॥ ११ ॥
भावार्थ:-मायासेपरे सर्वव्यापी ज्ञानकरमऐसे, ईश्वरमे चित्तलगायाहे जिन्होंने ऐस परमहसधर्मवं धारण
करनेवाले ऐसे परमहम और साधुवाकी सुदरमनको हरणकरने वाली परम सुटिये जहॉपर है इमव्याख्यानमे
जानाजानादै कि, यहस्थान परमरमणीक ज्ञानप्राप्तिका कारणहै. ॥ ५५ ॥
पक्ति स्थान तथा तेपां भोजनार्थ सुनिमितम् ।
यस्य मध्ये दृढ़ः पुण्यो निमितोस्ति शिवालयः॥१२॥
अन्वयार्थः-पंनिस्थानमिति (तथा) दिव्यः मनकोहरणकरनेवाला ( तेपाम् )
परमहंमोंके (भोजनार्थम् ) भोजनकरवेकलिय (पंक्तिस्थानम् ) भीननशाला ( सुनि-
मितम्-सुष्टुनिर्मितम् ) बहुत सुंदरनिर्माणकीगई हैं (यस्य) पलिस्यानके ( मध्ये)
मध्यभागमें (दृढः) जोरावर जोकि कभीनडिगसके ऐसा (पुण्यः) पवित्र (शिवालयः )
शिवमन्दिरहँसो (निर्मितः ) निर्माणकियाऐसा (अस्ति) हैं ॥ १२ ॥
भावार्थ-जहाँ परमहंमांकी भोजनशाला दिव्य मनको हरणकरनेवाली ऐसी सुदरवनवाईहै और जिसके
(मध्यमे ) यांचमे बहुतसुदर पविन श्रीमहादेवजीफामदिर बनवायाहं गहमदिर ऐसा मजबूत कि जिसको हातो.
घरसता कुछहरजा नही है ॥ १२ ॥
श्वेताश्मना विरचिताऽस्ति परिक्रमोर्वी ।
मध्ये गुरोंश्च मणिमस्दिरमस्ति यस्य ॥
हेमातपत्रकलशध्वजतोरणश्च ।
पश्यल्लसद्भुवि नरः खलु को न मुह्येत् ॥ १३॥
रचितंमित्यध्याहारः।
अन्वयार्य:-श्वेताश्मनेति (यस्प) निसशिवालयकी (परिक्रमोर्वी ) परिक्रमाअर्थात्
पक्रमणकरनेका स्थान (श्वेताम्मना) सफेतफत्थरोंकरके (विरचिता) बन्धाहुवा (अस्ति)
है ( यस्य) जिसशिवालयके ( मध्ये ) बीचके भागमे ( गुरोः ) श्रीगुरुमहाराजका
(मणिमन्दिरमः-मणिनिर्मितम् मन्दिरम् ) मणियोंका बंधवाया मन्दिर (अस्ति )
१ साधना पड़तयो यन मुजतेऽममवास्थिताः । पशिस्थानमिनान्येतत्तदबुधैः परिभाषितम् ॥ १ ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
है (कीदक्तत् मन्दिरम् इत्यपेक्षायामाह ) हेमातपत्रकलशध्वजतोरणः (शोभितम्
शोभितम् इत्यध्याहार्य्यम् ) हेमनिर्मितः आतपत्र कलश, ध्वन, तोरणैः सोनेके वनवाये
छत्र कलश ध्वन और तोरण इन करके (शोभितम्) (शोभाकामाप्त ) (भुवि ) मथ्वीके
बीचमें (लसत् ) शोभाकोपात (एतत् ) इस्स्थानको (पश्यन् ) देखनेवाला (का नरः)
कौनमनुप्प (नमुह्येत् नहींमोहकोप्राप्तहोनेगा (अपितु पश्यन्तः सर्वपिमुझंतीत्यर्थः)
नौ २ इमस्थानकोदेखेगेवेसबहीवडेभारीमोहकोमामहोवेंगे इसमें सन्देह नहीहै ॥ १३ ॥
भावार्थ-जिस मन्दर परिक्रमा अर्थात् प्रदक्षिणादेनेवी जगह यति मगमरवरांपत्थरोंमे क्यवाई हुई
मिस मन्दरके (पीच) दानमें श्रीगुप्महाराजका सोनेरे छन, कलश, वना, और तारण इनॉग शोभित
मणियाँका मदिर ऐसे सुन्दर स्थानतो देसार कान पुरुपका वित नहीं माहित होता अपितु सभाही मोहित
होतेहै ऐसी मन्दरकी शोभावर्णनकरी ॥ १३ ॥
नानाविधा उपवनेप्वथ यत्र वृक्षाः।
दृष्टा मुदं तनुभृतामिह वर्द्धयन्ति ॥
कूजन्ति चैव मधुरं विहगाश्च यत्र ।
सा नाकवद्भुवि विराजति साधुवेला ॥ १४ ॥
अन्वयार्थः-नानाविधति (अथ) मन्दरकथनानन्तरम्, मन्दरकी शोभाकहेउपरता
(यत्र ) साधुवेलायाम निससाधुनेलास्थानों (उपवनेषु ) गीचियोंकेचीचमें ( नाना-
विधाः ) अनेकप्रकारके ( वृक्षाः ) वृक्षहते (द्रष्टाः सन्ताः) देवतेसन्ते (इह ) मथ्वी
नलकेवीचमें (तनुभ्रताम् ) देहधारियोंके (मुदम् ) आनन्दको (वर्धयन्ति ) वृद्धिंगत
परत है (चपरम् ) और (पत्र) जिसस्थानमें (विहगाः) पक्षियेह तै ( मधुरम)
मनोहर शहको ( कूजन्ति ) उच्चारते है (सासाधुघेला) वह साधुवेलास्थान ( भुवि)
प्रवीम (नाकवत् ) स्वर्गसरीसी (विराजति) शोभाको पातहोतीहै ॥ १४ ॥
भावार्थ-ऐसीमन्दखा दोभावर्गनवरी इरके अन्तर जिरासाधु वेलाख्यस्थानमें फन्द, पुरवक, अशोक,
श्रीरशादि अनेक युक्ष देसवेसन्ते देखनेवाले पुरुषों को आनन्दबढानेह और जिस साधुवेलाट्यस्थानमे अनेकपक्षिये
मधुर शब्द बग्नेहै, वह साधुवेलाट्यस्थान प्रयोपे मानो स्वर्गका भागसरीसा मोभातो प्राप्तहानाहे ऐमी
वांचीयोंकी दोभावही ॥ १४ ॥
तस्यास्तु साधुवेलायावन खण्डीति विश्रुतः ।
अध्यक्षः समभूत्साधुर्महात्मा धर्मपालकः ॥ १५ ॥
अन्वयार्थः-तस्पति ( वनसण्डिइतिनाम्ना ) इसनामसे ( विश्रुतः ) मख्यात
(धर्मपालकः-धर्मम्पालयतीति ) धर्मकोरक्षण करनेवाले (महात्माः-उदारचित्तः)
बडे गंभीरचित्तवाले (साधुः) तपज्ञानादिको साधन करनेवाले महाराज ( तस्याः ) उस
साधुवेलास्थानके (अध्यक्षः) अधिकारी (समभृत् ) होतेभये ॥ १५ ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
भावार्थ:-वनराण्डि इसनावसे प्रख्यात धर्मकी रक्षाकरनेवाले अर्थात् धर्मको आचरणकरनेवाले ऐसे योगी
राज वहाँके मालिक होते भये ॥ १५॥
कीयां यदीयया सर्व व्याप्तं भारतमण्डलम् ।
गृहन्नाम यदीयं ना मुच्यते सर्वकिल्लिपैः॥ १६॥
अन्वयार्थः-फोत्यंति (सर्वम् ) समस्त (भारतमण्डलम् ) भरतक्षेत्रहैसो ( यदी
ययाकी.)निनवनखण्डीमहारानको कोत्तीकरके ( व्याप्तम् )व्यापरहाहै ( श्रीमताम्कीर्ति
नंगताइद्रस्थानमपिनास्तीत्यर्थः) (इत्यनेनकीयाः सर्वव्यापित्वंन्यज्यते इत्यर्थः
(यदीयम् ) श्रीवनखण्डीमहाराजके ( नाम ) नामको ( ग्रहन् ) उच्चारणकरनेवाला
(ना) पुरुषहैसो (सर्वकित्विषः) ममस्तपापोंसे (मुच्यते ) दूर होताहै ऐस श्रीवनखण्डि
महाराजके नामोच्चारणकामाहात्मकहा ॥ १६ ।।
भावार्थ:-जिनकी की करके ममस्त भरतपण्ड व्यापरहाहै ऐसास्थान नहींहै जहाँ यनखण्डी महाराजा
कीर्ती नही इनसाधु महाराजके नामको उचारणकरनेवालापुष्प सपूर्ण पापोंसे दूर होता है. ऐसे श्रीमहारानके
नाममंत्रके उच्चारणका महात्मकहा, ॥ १६ ॥
कोपाध्यक्षस्तु तस्यासीरिनारायणो मुनिः।
श्रीमद्धरिप्रसादाख्यः शिष्यश्चात्यन्तवल्लभः ॥ १७ ॥
अन्धयार्थः-कोशाध्यक्षइति (तु) पुनः ( हरिनारायणःमुनिः) हरिनारायणनामकमुनी
(तस्य ) साधुवेलाख्यस्थानके ( कोशाध्यक्षा-कोशानाम् अध्यक्षः) अर्थोषके मालिक
अर्थात् खजांची (आसीत् ) होतेभये (चपरम् ) और (श्रीमद्धरिप्रसादाख्यः ) शोभा
वान्हरिप्रसादनी (अत्यन्तवल्लभः ) श्रीबनखण्डीमहाराजजीके बहुतप्रिय (छात्रः) शिष्य
(आसीत् ) होतमये ॥ १७ ॥
भावार्थ'-उममाधुवेलास्थानके हार नारायणनामक मुनी समस्त भाण्डागारके स्वामी होतेभय और श्रीहार
प्रमादनी धावनखण्डी महराजजीके अत्यन्त प्रिय दिशय होते भये ॥ १७ ॥
अहर्निशं गुरोः पादसेवायां स रतः शुचिः ।
आत्मानात्मविवेकी च शान्तचेताः समाहितः ॥ १८॥
अन्वयार्थ:-अहर्निशमिति (शुचिः) पवित्रः (सः) हरिमसादनी ( अहर्निशम् )
रातदिन (गुरोः) वनस्पण्डोनामकगुरूमहाराजके (पादसेवायाम् ) चरणकमलोंको सेवामें
(रतः) तत्पर (अभूत् ) होतेभये (कीदक सः-आत्मानात्मविवेकी) आत्मज्ञान अना
त्मज्ञानके विचारमें मन (पुनः कीदक्शान्तचेताः) शान्तं चतः यस्य अर्थात् सर्वेन्दिय
विषयोंसे अनासक्तहे चित्त निनका ( अतएव समाहितः) एकाग्रचित्तसपन्न आत्मज्ञान-
अनात्मज्ञान विद्यायामतिनिपुणः सन्नित्यर्थः ।। १८
भावार्थ:-आत्मरान ओनारमनागके विचार, मन पवित्र, इन्द्रिय विरयास विरामको प्राप्त हुवाई चित्त
जिनका इसलियही स्वस्थचिता श्रीहरिप्रसारनी गुरुके चरण कमलोकी सेवाम गतदिन तत्पर होते भये ॥१८॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
गुरूणामाज्ञया तेन कालेनाल्पेन गच्छता।
वेदवेदाङ्गविद्यायाः कृतं सम्यगुपार्जनम् ॥ १९॥
अन्वयार्थः-गुरूणामिति (तन) श्रीहरिमसादनीमहागनने (गच्छता) अतिक्रमण
होननाला ( अल्पेन-कालेन) थोडेहीकालकरके (गुरुणाम्-आजया) श्रीवनरसण्डीनामक
गुरुमहाराजकीआज्ञाकरके (वेदवेदाङ्गविद्यायाः) वेदाःनवेदाङ्गानिचतः सहिताविघातस्याः
चारवेद जातिपादिवेदाङ्ग और सामान्य विद्याफलादिकाका अर्थात् ४ वेद १४ विद्या ६४
कलाओंका ( सम्यक् ) उत्तमप्रकारसेती (उपार्जनम) अव्ययन (ऋतम् ) किया
विद्यादिप्वयं निपुणोबभूवेत्यर्थः ।। १९ ॥
भावार्थ:-श्रीहरिग्रमाइजीने बांतनेवाले अपमालमें श्रीवनसण्डीनामक गुरुमहाराजरे उपदेशकरके
चारवेद ज्योतिषादि वेदाग और विद्या का वीरोग विनापरिश्रम अभ्यास किया मानो पूर्व जन्ममे परिश्रमकर
मपादन की हुई विद्या आपही आप उपस्थित होगई ॥ १९॥
अथ प्रयाणकाले स्व उपावृत्ते समाहितः ।
वनखण्डी गुरु त्वा शिप्यं योग्यं समन्ततः॥२०॥
हरिप्रसादमात्मीयेऽधिकारेऽभिपिपेच ह ।
आनीतैः साधुभिः पुण्यैः सम्भारैराधिकारिकैः ॥२१॥
अन्वयार्थ:-(युग्मम् ) अति (अथ) इसकेअनन्तर (समाहितः) स्वस्थचित्त
(वनसण्डी-गुरुः ) वनखण्डीनामकगुरू महाराज (स्वैप्रयाणकाले) आफ्होके परलोकगमन
कासमय (उपावृत्तेसति ) सनिहितमाप्नभयसन्त (समन्ततः ) सर्वतरहसे (योग्यम् )
अधिकारी (शिष्यंज्ञात्वा) शिष्यकोनानकर ( आत्मीये) स्वकीय (अधिकारे) अध्य-
क्षतारूप अधिकारमें (अधिकारिभिः) अपने २ अधिकारमे स्थित (साधुभिः) साधुनि
(आनीतैः) लायेहुये (पुण्यः) पवित्र (संभारः) सामग्रीकरके ( हरिप्रसादम्)
हरिमसादनीमहाराजको (अभिसिपेचह ) अभिषेक करतेभये अर्थात् स्वाधिकार योग्याय हार
प्रसादसंशशिप्यायदावित्यर्थः ।। २० ॥ २१ ॥
भावार्थ:-हरिप्रसादजी के विद्याध्ययन वाद वनखण्डी नामक्युट समाधीमे विराजमानहोकर अपने देह
त्यागना समय नजीक आया ऐरो जानकर चारो औरये शिष्योकीतरफ योग्यायोग्य स्याल पहुँचाने अपने अधि.
या स्थितमाधुवोने साईहुई पवित्र सामग्री करदे योग्य हरिप्रसादजी महाराजको अपने अधिशाप अमिएक
करते भये अर्थात् धनराडाजी महाराज योग्यज्ञानकर अपनागद्दी हरिप्रमादजीयो देनेभये । २० ॥ ३॥
स्वयं चात्मानमाधाय पूर्णे शुद्धेऽद्धये हरी ।
संप्राप्य हरिसायुज्यं सद्यो देहमिमं जहौ ॥२२॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । (९)
अन्वयार्थः-स्वयमिति ( चपरम् ) और ( स्वयम् ) आप (आत्मानम् ) मनको
(पूर्णे-सर्वतःपरिपूर्ण) आवर्णरहित (शुद्ध) निर्मल अर्थात् मायासे परे ( अद्भयहरौ)
केवल हरीकेबीनमें अनश्रुतिः “एकाएवाद्वितीयंब्रह्मनेहनानास्तिकिनन" (आधाय ) स्थापन
करके (हरिसायुज्यम् ) हरिकोसायुज्यतारूपमोक्षको (संप्राप्य ) माप्तहोके (उक्तंच-
श्रीमद्भागवते ) "सायुज्य साष्टिं सामीप्य सारूप्यैकत्वमप्युत ॥ दीयमाननग्रहन्तिविनामत्से
वनभनाः इत्यादि" (मद्यः) तत्काल (इमम्-देहम् ) इसदेहको (जही) त्यागकरतेभये
(परलोकंगतवानित्यर्थः) ।। २२ ।।
भावार्थ:-श्रीहारप्रसादी विरारदियेके बाद श्रीवतखण्डीमहाराज मन, बुद्धि, चित्त, अहकार, इन-
चारोको ईवगै लगातेभये और सायुज्य मोक्षपाकर इमदेहो तत्काल त्यागते भये ॥ २२ ॥
श्रीमद्धरिप्रसादस्य ततः आरभ्य धीरियम् ।
दृढ़ाऽभूद् यजगन्मिथ्या नित्यं ब्रह्मेव केवलम् ॥२३॥
अन्वयार्थः-श्रीमदिति ( ततः) उसदिनसे (आरभ्य ) आरंभकरके (भीमहरि
प्रसादस्य) शोभावानहरिप्रसादगी महाराजकी ( यत्जगत् ) यह जगत ( मिथ्या )
झूटा ( अस्ति ) है ( केवलम् ) एक (ब्रह्मैव ) बम्हनोहसो (नित्यम् ) अविनाशी
(अस्ति) है ( इयम् ) यह ( धीः ) बुद्धीहैसो ( द्रढा ) स्थिर ( अभूत् ) होतीभई २३
भावार्थ:-श्रीवनसण्डीमहाराजका परलोक गमन देसकर श्रीहरिप्रसादजी महाराज वहीदिनसे निर्धेददशाको
प्राप्तहोर विनारतेभये कि यह समस्ननगत् मिय्याहीहे और ब्रह्मअविनाशीहे प्रयानरमे लिखामोहे कि ॥
विनिपातयता यदच्छया दशमासन्नतमैकपल्वले ॥ परिपीय पयः समुत्त
रन्दद्दशे तेन तदा गवां गणः ॥ ६५ ॥ घनपङ्कनिमममक्षम किल तत्रैक
मसौ जरद्वम् ॥ म्रियमाणमवेक्ष्य तत्क्षणादिति निर्वदमगादिचक्षणः॥६६॥
क्षणभङ्गुरवृत्तिजीवितं भवभाजामितिनात्र विस्मयः । तदिहाद्भुतमेत
दीदृशं यदवस्पद्भिरपि (जानद्भिः पंडितैरिति यावत् ) प्रमद्यते ॥ ६ ॥
अर्थ-चारोंऔरनिगाहकरनेवाले रानाको नलपीकर उपरको आमेवाले गईयोका झुड देख
पडा ॥ ६५ ॥ चतुरराजा बहुतगहिरे फीचडमें गडगये और निकलनेको चाहे पर नहीं निकल
सके बूटे एक बैलको देख निर्वद पातेभये ॥ ६६ ॥ इससंसारमे समस्त लोगोंका जीनका
कुछभी ठिकाणा नहीहै ऐसे होकेभी बडी अचरजको बातहै कि; बढे २ ज्ञानवानमोहित
होनातेहें इराम ममता नहीं छोड़ते ॥ ६७ ॥
चद्रप्रभाकाव्ये प्रथम राजाजरदोको देश अत्यन्तनिर्वेद पाये ऐसे अनेकनिमित्तमे निर्वेद होताही आयाह
पुण्यपानोको ॥२३॥
एतदाचिन्त्यमग्नोभूद्ब्रह्मध्याने निरन्तरम् ।
ब्रह्मज्ञानां तथैवाथ सेवायामनिशं रतः॥२४॥

(१०) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । अन्धपार्यः-एतदिति (सः ) श्रीहरिप्रसादनी (एतत् ) (गुरोः देहत्यागरूपं कर्म ) यह (आचिंत्य )विचारकरके (ब्रह्मज्ञान) परमात्मशानमें (मामा) निमम (अभूत् ) होतेभये (अथ ) अनन्तर (तथैव ) तिसही प्रकार (ब्रह्मज्ञानाम् ) ब्रह्म ज्ञानीलोगोंक (सेवायाम् ) आदरसत्कारमें ( अनिशम् ) अनेककालपर्यंत (रतः) तत्पर (आसीत् ) होतेभये (रागद्वेपरहितानां मुनीनां विना किमपिनास्ति ते एव सेव्याः । अस्माकमपि परिणतिस्तादशीभवतु इत्येव सवाच्छितवानित्यर्थः)॥२४॥ भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजी गुरुमहाराजवनखण्डीजाकै परलोक्गमनकी ममस्त व्यवस्था देखकर आप निर्वेद कू पाय परमात्माके स्वरूपको ध्यावते भये और ब्रमशानी मुनियोकी उपासनाहर निरन्तर अपनाकाल बिताते भये और यह विवारते भये कि, इराजगतमें येही सेवाकरने योग्य, सालान्तर हमारामी परिणती ऐसीहोवो ३४ कोपाध्यक्ष न्ययुङ्क्ताथ साधुसेवापरायणम् । ज्ञात्वा कर्णोपमं साक्षात्कर्णदासं मनीपिणम् ॥२५॥ अन्वयार्य:-कोशाध्यक्षमिति (अथ) अनन्तर (सः) हरिप्रसादनीमहाराज (मनी पिणम् ) बुद्धिवान ( साधुसेवापरायणम् ) साधनां संवायां परायणं, साधुवोंकीसेवा में तत्पर ऐसे ( कर्णदासम् ) कर्णदासनामक साधूको ( साक्षात् कर्णोपमम् ) प्रत्यक्ष कर्णकेतुल्य (ज्ञावा ) नाणकर ( कोशाध्यक्षम् ) माण्डागाराधिपतिरूपऐसे (न्ययुक्त) योननाकरतेभये ॥ २५ ॥ भावार्थ:-इमके अनन्तर हरिप्रसादजी महाराज कर्णदासको वर्णसरीसे दानीजानकर भण्डाग अर्थात ख जाची करते भये पैसेहे कर्णदाम समस्त साधुवानी सेवापरणहारे और आप अगसे बुद्धिदान तथा कार्य भारकरने में निपुण ॥ २५॥ तस्य वच्मि सदाचारं संक्षेपेण यथामति । यच्छ्रुत्वा ताहशाचारं कुर्युरन्येपि देहिनः ॥२६॥ अन्वयार्थः-तस्पति ( अहम् ) मोहनलाल (तस्य) श्रीमतः हरिमसादस्य श्रीमान हरिप्रसादनीके ( सदाचारम् ) श्रेष्ठआनरणको अर्थात् चरित्रको ( यथामति ) बुद्धी के अनुकूल ( संक्षेपण ) सूक्ष्मताकरके ( वच्मि ) कथन करताहूँ (अन्ये देहिनः ) इतर माणिमात्र (यत् ) हरि प्रसादनीक चरित्रको (श्रुत्वा )श्रवणकर (तादृशाचारम्) हारप्रमादनीसरीसे आचरणका ( कुर्यः) करेंगे ॥ २६ ॥ भावार्थ: मै मोहनराल युद्धिके अनुकूल हरिप्रसादजी के चरित्रको रक्षेपमे २यन परताहूँ जिसचरित्रको सुनकर अभी मुद्विवान पुरुष नसाही आचरण करेंगे गाराश राधारमको मुनघर बुद्धिवान अपनाभी आचरणा- धारने ऐगा चरिनाथनरा रेतु प्रदर्शित किया ।" आदौ प्रभातसमये त्रयवादनोद्धम् ।। श्रीकर्णदाससुधिया परिवोधितोयम् ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । . (११)
अभ्युत्थितः स्वशयनादपि चात्मदेवम् ।
ध्यायन क्रियाश्च चरतिस्म पुनस्तथाऽन्याः॥२७॥
अन्वयार्थः आदाविति (आदौ) प्रथम (प्रभातसमये) प्रातःकालकेसमयमें (त्रयवा-
दनोर्ध्वम्-त्रयवादनादूर्ध्वम् ) तीनवने केबाद ( श्रीकर्णदाससुधियाः श्रीमान्योकर्ण-
दासस्तस्य शोभनाधिया ) लक्ष्मीवान्कर्णदासनीके मनोहरशब्दकरके ( परिबोधितः)
जाग्रतभये श्रीहारेममादनी (स्वशयनादपि ) अपनी गद्दीपरसे ( अभ्युत्थिनः सन्)
उठतेसन्ते (आत्मदेवम्-ध्यायनसन् ) आत्मामें मंकाशमान सर्व व्यापी ईश्वरका ध्यान करते
संते (पुनः तया) फेर तैसेही (अन्याः क्रियाः ) अन्यनित्य नैमित्तिक कियाओंको
(चरतिस्म) आचरणकरतेभये "लट्स्मे इत्यनेनपरोक्षार्थे नर्तमान प्रत्ययः" ॥ २७ ॥
भावार्थ:-निद्राके अवसान कर्गदासजीमहाराज करके जाग्रतगये श्रीहरिप्रसादजीमहाराज रातकेतीन-
रवाद उठकर अविनाशीपरब्रह्मरो ध्यानकर नित्यनैमितिक क्रियाओं को आप करतेभये अर्थात् तीनबजेबाद
उठकर ईदारका ध्यानार और नित्यनैमित्तिक कियाकरना यह श्रुतिस्मृति सिद्ध सदाचारहे ॥ २४ ॥
ज्ञानविज्ञानभक्तीनां, श्रावयश्च तथा कथाः।
विविधाः कर्णदासाय नयनासीत्कियत्क्षणम् ॥ २८ ॥
अन्वयार्थ:-ज्ञानविज्ञान भक्तिनामिति (सः) हरिप्रसादनी (कर्णदासाय) भण्डारीजी
केलिये ( ज्ञानविज्ञानभक्तीनाम् ) ज्ञान, विशिष्टज्ञान, औरभक्ति इन्होंको (श्रावयन्सन )
श्रवण करातेसंते ( तथा) तैसेही (विविधाः कयाः) अनेक कथाओंको ( आवयन्सन् )
श्रवणकरातेसंते ( कियत् क्षणम् ) किचित् समयको (नयन् सन् ) बितातेसंते (आसीत् )
स्थित होतभये ॥ २८॥
भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजी महाराज कर्णदासो अनेक पुराणादिकोकी क्था कह और भक्तिज्ञान पैगग्य
सवधीकथाकहकर अपना किचित् समय सच्चरित्रकथनमे विताने भये ॥ २८ ॥
कृतस्नानादिकश्चाथ दत्ताश्चोप्मरश्मये ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा भत्तयाऽनावीच्च प्रत्यहम् ॥२९॥
अन्वयार्थः-झतस्नानादिक इति (अथ) इसकेअनन्तर (क्रतस्नानादिकः) कियाहे
स्नानादिक निनने (दत्तार्थः) दियेहे अर्घजिनने ऐसेहरिमसादनी महाराज (कतांजलि
पुटः सन् ) कियाहे अंगलिपुट अर्थात् नमस्कार निनने एमते (भूत्वा ) होकर (मत्यहम् )
प्रतिदिन (उप्मरश्मये) उष्णहे किरणनिनके ऐसे सूर्यकेअर्थ (भक्त्या) भक्तीकरके (अना
वीत् ) वन्दन करतेभये ॥ २९ ॥
भावार्थ:-पातस्मरणके अनन्तर तानवर मीहरिप्रसादनी दोनोहातको अजलीजोटके सूर्यको भकिस वन्दन
करने भये ।। अर्थात् प्रति दिन मान सन्म्या सूर्यो अर्घदान कियावर अभिवादन वरना ऐसा वेदोक्स
कैयाका आचरण दिसाया।॥ २९॥

(१२). श्रीस्वामि हरिप्रसादस्प-जीवनचरितम् ।
प्रत्यहं साधुवेलाया आययो गुरुमन्दिरम् ।
गुरुग्रंथस्य तत्राथ पाठं कृत्वा प्रशान्तधीः॥३०॥
अन्वयार्य:-मत्यहमिति (अयं) श्रीहरिमसादनी महारान (प्रत्यहम् ) अहनिभहनिति
अभावः। प्रतिदिन (साधुवेलायाः) साधुवेलानामक स्थानके (गुरुमन्दिरम् ) श्रीगुरु
नानकदेवजीकेमहान मंदिरमति (आययौ ) पधारतेभये (अथ) अनंता (तत्र) उसमंदि
रके बीचमें (गुरुग्रंथस्य ) नानक देवनीके महान् २ ग्रन्थोका (पाउंक्रत्वा) पाठकरके.
(कोदगयम्-प्रशान्तधीः) अत्यन्त शान्तहबुद्धिनिनको ॥ ३० ॥
भावार्थ:-अत्यन्तशान्तहे बुद्धि जिनरी ऐमे श्रीहरिप्रमादजी महाराज दररोज माधुवेरटानामक स्थानके
गुरुनानक देवजी के मन्दिरमें आय उसमदिरमै विराजमानहो श्रीगुरुनाना के महान १ प्रन्योवीस्वा
भ्याय परते भये ॥३०॥
परिक्रमं ततः कृत्वा भक्तिसंयुतया धिया।
सिंहासने समासीनोऽपाठयत्सजनोत्तमान् ॥३१॥
अन्वयार्थः-परिक्रममिति (ततः) गुरुग्रन्थोंकी स्वाध्यायके बाद (भक्तिसंयुतया)
भक्तिकरके सहित (धिया) बुद्धीकरके ( परिक्रमं ) प्रदक्षिणाको (कत्वा) करके (सिंहा
सने ) सिंहासनके बोनमें (समासीनः) विराजमान श्रीहरिप्रसादजी महागन (सज्जनोत्त-
मान् ) उत्तम २ वैष्णव साधर्मियोको (अपाठयत् ) पटातेभये ॥३१॥
भावार्थ:-धीक्रिप्रसादजीमहाराज महान २ मन्योकी स्वाध्यायके बाद मतिसहित युद्धीमे प्रदक्षिणावरके
सिंहासनपे विगजमानहो दर्शनवन्दनार्थ आये तथाधर्म ध्यान, धर्मज्ञान के लिये आये वैष्णवोको आप उपदेशा
सन्थाभी देते भये इम चरित्रसे परमधार्मिकताभी जागाजानी है ॥ ३१॥
श्रीमद्भागवतस्याथ कथां कृत्वा मनोरमाम् ।
ततश्चाऽभोजयत्साधून साधुसेवापरायणः ॥ ३२॥
अन्वयार्थः-श्रीमद्भागवतस्येति ( अथ ) अनन्तर (साधुमेवापरायणः साधूनांसेवा
यो परायणः) वैष्णवोकीसवामें तत्पर श्रीहरिप्रसादनी (श्रीमद्भागवतस्य) श्रीमद्-
भागवतकी (मनोरमाम् ) मनको समस्त ग्रहकार्योंसे छुड़ाफर ईश्वरको तरफ लगानेवालो
ऐसो ( कथाम्-क्रत्वा) कथाकोकरके (ततः) तदनन्तर (साधून ) साधुवोंको ( अभी-
जयत् ) भोजन कराने भये ॥ ३२ ॥
भावार्थ:-उत्तम २ वैष्णवाको पटायवाद माधुवोत्री सेवामें मन, वचन, और कायमे, तत्पर हारेप्रमादजी
यक्षमरीके इटालको देनेवारी (उक्तंच "श्रीमद्भागवताभिधःसुरतरु") इत्यादि श्लोपोकरके
जिमका यत्किंचित् महात्मप्रगःभयाह ऐमा मुन्दर क्यारी करके परमरणव साधुवोंको आप भोजन
कराते भये ॥३२॥

श्रीरवामि हरिप्रसादस्प-जीवनचरितम् ।
यज्ञशेपमथो भुक्त्वा स्वयं शय्यामुपागतः ।
क्षणं विश्रम्य भूयोथाऽपाठयत्सजनोत्तमान्॥३३॥
अन्वयार्यः-यज्ञशेपमिति (अयो) अनन्तर ( स्वयम् ) आपश्रीहारमसादनी
(यज्ञशेपम् ) साधु भोजनरूपयज्ञसे, वाकीरहा, अन्नको (भुक्त्वा ) भोजनकरके (शैयाम-
उपागतः सन् ) शैय्यास्थान प्रति प्राप्तभये सन्ते (क्षणम्-विनाम्य ) अल्पकाल निश्रान्ति
लेकर ( अथ ) अनन्तर (भूयः ) फेर (सजनोत्तमान् ) सर्वोत्तमवैष्णवोंको ( अपाठ-
यत् ) पढातभये ॥ तेषाम्पटन, पाठन, धर्मसेवन, परोपकार कार्येष्वेव समयो व्यतिकान्त
इत्यर्थः ॥ ३३ ॥
भावार्थ:-चप्पयोंके भोजन यज्ञसे शेषरहा भनका आप ( हरिप्रसादजी ) प्रसादपावर विस्तरपर क्षण
भर विश्राम लेनेभये और थोडेहीकालगे उठकर उत्तम २ वैष्णव विद्यार्थियोवो पातेभये ऐसे श्रीहरिप्रसादनी
महाराजा रामस्तसमय पठन, पाठन, परोपनार और धर्मसेवन इनही झार्योम व्यतीतहोताथा जिससे कि, पर.
लेको यहा भारी सहाय पहुचे ॥ ३३ ॥
सायाह्ने योगवासिष्ठकथां चक्र उदारधीः ।
रात्री पारसभागस्य कथां कृत्वाऽनयन्निशाम् ॥ ३४ ॥
अन्वयार्थ:-सायाहइति ( उदारधीः ) अपार बुद्धिवान श्रीहारेमसादनी (सायाह्ने)
सायकालकेसमयमें ( योगवासिष्ठकथाम् ) श्रीयोगवासिष्ठकी कथाको (चक्रे ) उपदेशदेते
भये ( रात्रौ ) रात्रीमें पारसभागस्य ग्रंथविशेषस्य ( कथाम-कृरवा ) कथाको वाचकर (नि-
शाम् ) रात्रीको (अनयत् ) नितातेभये ।। ३४॥
भावार्थ:-आबुद्धिवान् श्रीहारेप्रमादन महाराज गाय गठमें श्रीयोगवासिष्ठकी स्था करते भये और
रात्रीमें पारसभागप्रथकी कथाकरले भये इसप्रकार उत्तमार्योग अपना समय व्यतीतकरते भये ॥ ३४ ॥
रामायणस्य चैवाथाऽनध्यायस्य दिने कथाम् ।
एवं कालः समस्तोपि विभक्तो हरिकीर्तने ॥३६॥
अन्वयार्थः-रामायणस्येति (अथ ) अनन्तर (सः) हरिमसादनी (अनध्यायस्य-दिने).
अनध्यायके दिनमें (रामायणस्य-कथाम् ) श्रीरामायणको कथाको (चके) फरतेभये
(एवम् ) इसमकार (समस्तोपि-कालः) मंपूर्णसमय (हरिकीर्तने ) विष्णूभगवानके
कीर्तनमें (विभक्तः) विभागकोपाप्त ऐसा ( अभवत् ) होताभपा ॥ ३५ ॥
भावार्थ:-और श्रीहरिप्रमादजी अनघ्यायके दिन श्रीरामायण क्या करते भये इमप्रकार उनका समस्त
समय श्रीविष्णुभगवानके तीनही वीतता भया ॥ ३५ ॥
अथैकदा हरिद्वारकुम्भमालक्ष्य चागतम् ।
संमन्त्र्या साधुभित्तत्र गमनाय मनो दधे ॥ ३६॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
अन्वयार्थ:-अयेति (अब ) अनन्तर (एकदा) एकसमयमें (सः) हरिमसानो
(आगतम् ) प्राप्तऐसा (कुंभम्-अलक्ष्य ) कुंभस्थगुरुजानकर (संमन्य ) भलेभकार
विनारकर (साधुभिः सह ) साधुनोंसे सहवर्तमान (गमनाप) जानेके लिये (मनः)
मनको (दधे ) धारणकरतेभये (कुंभस्यगुरौ हरिद्वार स्नानमाहात्मतो देशान्तरागत
सत्सङ्गतेश्वगन्तुमियेपेत्यर्थः) कुंभके गुरूमें गंगास्नानकामाहात्म और मदेशी उत्तम माधु
समागम ए दो कारणगमनमें मुख्यबतलायेहै ॥ ३६॥
भावार्थ:-एसमय हरिप्रसादी उभरेगुट आये ऐमाजानकर समस्तसाधुओंको अपनाअभिप्राय प्रदर्शित
परते भये और आपभी गमनी इचारते भये वहाँ स्नानादि तथा अनेक साधुओंकी सगती ये दो यडे लाभहें
ऐमा जान आप उन्मुक भये ॥ ३६॥
महान् सर्वदयालुश्च कर्णदासाह्वयस्तथा।
स्वयंप्रकाशनामाऽथ युक्तिरामश्च विश्रुतः ॥ ३७॥
अन्वयार्थः-महानिति विशेषकमाह ( महान् ) तेनस्वी (सर्वदयालः) समस्तोपर
दयाफ्रनेवाले महंत सर्वदयालुनामके, (तया ) तैसे (कर्णदासाह्वय ) कर्णदासनामक
माधु (अथ ) अनंतर ( स्वयंप्रकाशनामा ) स्वयंमागस्वामी (चपरम् ) और
(विश्रुतः) माव्यात (युनिरामः ) युक्तिरामनोमहारान ) एते मायापुरी अगुतितित
तीयेणान्वयः) ॥ ३७॥
भाग:-मदन गर्वदयालुनामरे, कर्णदागजी, स्वयमकाजी, और प्रसिद्ध युगिरामनी ये रामस्तगा।
गाया जानेभषे ॥३७॥
धीमान वालाप्रसादोऽथ कुमार इव चापरः ।
शिप्यो हरिप्रसादस्य ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ ३८॥
अन्वयार्थ:-धीमानिति ( अय ) अनन्तर ( अपरः ) अन्य (कुमारइय) चालफस-
रांपा (धीमान ) बुद्धिवान् (ज्ञानविज्ञानसंयुतः ) जानऔर विशिष्टज्ञानारसेगहित ( हरि
प्रसादस्प-शिष्यः) हरिमगाटनी महारानके शिष्य (बालामसादः ) वालामसादनी
(मायापुरी-अगान् ) मायापुरी गमन करतेभये ॥ ८ ॥
भायाधः-अनना हार आम्मापारे, युद्धिवान, न विशिाना, श्रीहरिप्रपादनीमहाराज के भिर,
बागनगाजी भी मारपोजो भये ॥१८॥
अन्यश्चाप्यथ नेतन्यप्रकाशायः समन्वितः ।
सद्रिहरिप्रसादाख्य आगान्मायापुरी द्रुतम् ॥ ३९ ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
अन्वयार्थः-अन्यैरिनि ( अथ ) अनंतर ( अन्यैः ) इतर ( चैतन्यप्रकाशाद्यैः)
चैतन्यप्रकाशादि (सद्भिः) स्वामीयोंकरके (समन्वितः ) सहित ( हरिप्रसादाख्यः)
हरिप्रसादजीमहाराज ( द्रुतम् ) शीघ्र ( मायापुरीम् ) मायापुरीको (अगात् ) गमन
करते भये ॥ ३९॥
भावार्थ:-अनन्तर इतर चैतन्य प्रकाशादि साधुकरके सहित श्रीहारेप्रमादजीमहाराज मायापुरिलोदीन
गमन परते भपे ॥ ३९ ॥
तत्रागत्याथ साधूश्च ब्राह्मणश्चाप्यवूभुजत् ।
प्रायशोऽभ्यागतान् सर्वानदिव्यानेन यदातदा ॥४॥
अन्वयार्थः-तंत्रति (तत्र ) तस्यां मायापुर्या (आगत्य ) माप्तहोकर (अथ) अन-
न्तर ( साधून ) साधुवोंको (चपरम्) और ( ब्राह्मणान् ) वाम्हणोंको (दिव्यानेन )
सुन्दरपक्वान्नकरके ( अयूभुजत् ) भोननकरातेभये (प्रायशः ) बहुतकरके ( यदातदा)
नवतब ( अभ्यागतान् सर्वान) अभ्यागतसबोंको (अबूभुजत् ) भोजन करातेभये॥४०॥
भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजीमहाराज मायापुरीमें आय अनेरवार प्रामण और साधुवोको मुदरपक्वान करके
भोजन कराने भये इसही प्रकार और सोकी तृप्ती करतेभये ॥ ४० ॥
वासस्थानमहत्त्वं तु तेपां को वर्णयेत्कविः।
सतां वासेन यत्साक्षादमाऽक्रीडॅमभृदिह ॥११॥
अन्वयार्थः-वासस्थानमहत्वमिति (तुः-पुनः ) फेर ( का कविः) कौन चनुर पण्डि-
त (तयों) साधुसहित हरिप्रसादनीके ( वासस्थानमहत्वम् ) निवास स्थानके विस्तारको
(वर्णयेत् ) वर्णनकरेगा | नकोपीत्यर्थः ॥ कोईभी नहीं वर्णन करसना (इह) मायापुरीमें
(यत् ) जीनिवासस्थान (सतां वासेन ) सन्ताके निवासकरके (साक्षात् रमाक्री
डम् ) लक्ष्मी केकीडास्थानरूप वृनकीसीतरह बहुविस्तार (अभूत् ) होताभया ॥ ४१ ॥
भावार्थ:-यहां रप्रमादजी समस्तसाधु सहिन जिस मायापुरीमे ठहो उसो विस्तारको कौन वर्णन करेगा यह
स्थान,जसरीसा बहुविस्ताररूप सन्तोक जहाँ तहाँ रहने करके शोभित होताभया ॥ ४५ ॥
केचित्कथामकुर्वञ्छीगुरुग्रन्थस्य संस्थिताः।
जगुश्चाऽन्ये गुरोःशब्दमणश्चापरे जनाः ॥४२॥
अन्वयार्थः केचिदिति (संस्थिताः केचित् ) विराजमान कोईसन्त (श्रीगुरुमन्थस्य)
सुन्दर भागवत भारतादि महन ग्रन्योको ( कथाम् ) कथाको (अकुर्वन् ) करतेभये (अ-
न्य ) अन्यसाधुवाँ ( गुरोः शब्दम् ) श्रीगुरुमहारानने उपदिष्टभननोंको (जगुः ) गातेभये
(अपर-जनाः) अन्यसाधु (अनुवन् ) श्रवण करते भये ॥ ४२ ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्प-जीवनचरितम् ।
भावार्थ -आनन्दपूर कोई साधू भागवन गमायण भारत इत्यादि प्रथाको क्या करने भये, कोई
श्रीगुरुमहाराज नामोचारणको स्टते भये कोई धीगुरुमहाराजने वनार्य पदाको, भजनोंको गाते भये, शैई क्या
भजनको सुनने भये ॥ ४ ॥
केचित्तु सजनाश्चकुर्तानगोष्टी व्यवस्थिताः।
शास्त्रवादं तथा केचिद् विद्वांसोऽन्योन्यसङ्गताः॥४३॥
अन्वयार्थः-निदिति (तु-पुनः) (व्यवस्थिताः) स्वस्थचित्त (केवित्-सजनाः)
कोइसन्त (ज्ञानगोष्टीम् ) अनेकजाननाको (चक्कुः ) करतेमये (तया) से (अ-
न्योन्यसङ्गताः) परस्पर मिलेभये ( केचित् ) कोइसन्त पण्डितहोकर (शास्त्रवादम्)
शास्त्रोके विवादको (चक्षुः) करतेभये “पूर्वोक्तमकारेण सर्वेपि धर्मध्यान, शास्त्रपरिचिन्तन,
परोपकारादि कर्मसु लिपावभूवरित्यर्थः ॥ १३ ॥
भावार्थ:-कोई तो अनेराकार वेदान्त की चर्चा करते भये काई पडिन मोमाग चर्को घरते भये
सोई तीपय प्रतिपादन करतेभये विननाजगे शास्त्रका पूर्वपक्ष उत्तरपक्ष करतेग श्मप्रसार समस्त सन्न
मण्डल धर्मध्यान, दानपरिचिन्तन, परोपकारादि कर्ममें तन्मय होते भये ॥ ४३ ॥
एवं मासावधिः कालो गतो नैवमबुद्धयत ।
सानन्दं सर्वसाधूनां तस्मिन् कुम्भस्य पर्वणि||४४॥
अन्वयार्थः-एवमिति (तस्मिन् ) वह (कुंभस्य) कुभके ( पर्वणि) पर्नमें ( सर्व
साधूनाम् ) समस्तसाधुवोंका (मासावधिः कालः) मासपरिमाणावच्छिन्नसमय (सान-
न्दम् ) आनंदसहित (गतः ) वीतताभया (फैरपि नैव अवयुद्धयतः कैरपिनज्ञात
इत्यर्थः) किसोकेभी स्यालमें नाण कि मास बोतगपाहे ॥ ४४ ॥
भावार्थ:-हरिद्वार क्षेत्रमे समस्तमाधुदोंग एकमहिना यहुनही आनदसे बोतता भया किसी भी रक्ष नहीं
आया कि, एक्मामी मेवी मादा यानगर्दई ॥ ४४ ॥
ततो गन्तुमनाः श्रीमानभू बदरिकाश्रमम् ।
स्वामी हरिप्रसादाख्यः सर्वसाधुसमन्वितः॥ ४५ ॥ .
अन्वयार्थः-ततदति ( ततः) तदनन्तर (सर्वसाधुसमन्विता-सर्वेः साधुभिः स-
हितः) संपूर्णसाधुवाकरफेयुक्त (श्रीमान् ) वाहन, चार, उचादि रानचिह्नसहित, (होर
प्रसादाख्यः स्वामी ) श्रीहरिप्रसादनी महागन (बदरिकाश्रमम् ) बद्रिनाथक्षेत्रपति
(गन्तुमनाः ) गमतकरनेके लिय है मन निना ऐसे (अभूत् ) होतेभये ॥ ४५ ॥
भावार्थ -उभरे उत्सब याद गमन सायुपहिन वाहन, पाख, ज्य, चामगदि गन्याधिकार सहित
भाहरिप्रसाद नीमहारान यदिनाधो नाणेकी इच्छा करते भरे ॥४॥
हपीकेशं तपोभूमिमभ्यगात्पस्थिातस्ततः।
उदीची काशिकां प्रागात्ततः प्रस्थाय सत्वरम् ॥४६॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । , अन्वयार्थ:-हपोकेशमिति ( ततः ) हरिदारक्षेत्रसे (प्रस्थित ) मतप्रस्थान श्रीहरिप्रसाद- जो (तपोभूमिम् ) तपस्याकाउत्तमस्थान (हपीकेशम् ) हृषीकेश क्षेत्रको ( अभ्यागावः) प्राप्तहोतेभये (ततः) हगोकेश क्षेत्रसे (उदीचीम्-काशिकाम् ) उत्तरकाशोको (प्रस्थाय) मस्थानकरके ( सत्वरम् ) शीघ्र (प्रागात् ) गमनकरतेभये ॥ ४६ ॥ भावार्थ:-हरिप्रसादजी महाराज हरिद्वार क्षेत्रगे हपाकेश क्षेत्रको गमनकरतेभये । और हृषीकेश क्षेत्ररो उत्तरकाशीको शीघ्रही गमन करते भये ।। ४६ ।। गङ्गोत्तरी प्रतस्थेऽथ यतो गङ्गा विनिर्गता । दर्शनादेव यस्य ना मुच्यते सर्वकिल्विपैः॥४७॥ अन्वयार्थी-गंगोत्तरीमिति (अथ) उत्तरकाशीकेगयेबाद (सः) श्रीहरिमसादनी (गंगोतरीम ) गोचरीस्थानको (प्रतस्थे) जातेभये का सा गंगोत्तरी इत्यपेक्षायामाह ( यतः ) निसस्थानसे ( गङ्गा) गङ्गानोहैसो ( विनिर्गता) प्रगटऐसी (अस्ति) है (तस्याः माहात्ममाह ) ( ना ) पुरुषः ( यस्याः) जिसगङ्गानीक (दर्शनात् ) दर्शनसे (सर्वकिल्विपैः) समस्त पापोंसे (मुच्यते ) दूर होताहे ॥ ४५ ॥ भावार्थ:-उत्तरकाशी गय पाद श्रीहरिप्रसादी गलोतराको जात भरे जहाँसे श्रीगवाजी प्रगट भयाहै. पुरुष जिसगढ़ोत्तरी क्षेत्रके दर्शनमात्रकरके समस्त पापोसे दूरहोताहै ॥ ४७ ॥ तत्राप्याऽमन्न्या तत्यान् जनान्सर्वानबूभुजत् । दिव्यानैदक्षिणभिश्च तर्पयामास भूसुरान् ।। ४८॥ अन्वयार्थ:-तत्रेति ( तत्रापि ) गझोत्तरी स्थानके बीचमेंभी (तत्यान् ) वहाँ रहनेवाले (सर्वानः-भूसुरान् ) समस्त पृथ्वीमें देवसमान ब्राह्मणसाधुवोंको (चपरम् ) और (जान- न ) अन्यलोगोंको (दिव्यान्नैः ) मुन्दर मोदकादि पक्वान्नकरके ( अबूभुजत् ) भोजन करातेभये (चपरम) और (दक्षिणाभिः) दक्षिणाकरके (तर्पयामास ) तृप्तकरतेभये१८॥ भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजी गगोत्रोमै रामम्त ब्राह्मण और सन्तोको मुन्दरपक्वान करके भोजन कराते भये । और मुवर्ण दक्षिणाकरके तृप्तकग्ते भये ॥ ४८ ॥ केदारेशं ततश्चागात्प्रयागं विष्णुपूर्वकम् । यत्रैवालकनन्दायां विष्णुगङ्गास्ति संगता ॥ १९ ॥ अन्वयार्थः-केदारेशमिति (ततः) गङ्गोत्तरी स्थानसे (स.) हरिप्रसादः (केदारेश म् ) श्रीकेदारनाथनीको ( अगात्) गमनकरतेभये (चपरम् ) और (विष्णुपूर्वकम् ) विष्णुशब्दः पूर्वस्मिन् यस्य विष्णुशब्दहै पूर्वमे निसके ऐसे (प्रयागम् ) अर्थान् विष्णुमयागको (अगात् ) गमन करते भये (यव) जहाँ (अलकनन्दायाम् ) अलकनन्दामें (सङ्गता) समागमको मातएसी (विष्णुगङ्गा) विष्णुगङ्गा जोहोसो (अस्ति) है।॥४९॥ ३

।
(१८) श्रीस्वामि हरिप्रसादरय-जीवनचरितम् ।
भाचार्य-धीहरिप्रमादती गोनरी स्थानमे वेदोतरी और विष्णुप्रयागको प्राप्त होने भये जहाँ
निन्दा विगु गारा समागमहे ॥ ४५ ॥
आगतोथ महापाजः पुनर्वदरिकाश्रमम् ।
श्रीमद्वदरिकाधीशंभक्त्याननै समाहितः॥५०॥
अन्वयार्थः-आगतइति (अथ) अनन्तर (महामाज्ञः) ईश्वरमें है बुद्धी निनको ऐसे
हरिप्रसादनी (पुनः) फेर (बदरिकाश्रमम् ) बद्रिनाथ महा क्षेत्रको (आगतः)
मामहोतेभये (चपरम् ) ओर (समाहितः सन् ) सम्पचित्त होतेसंत हरिमसादनी
(श्रीमद बदरिकाधीशम्-श्रीसंपनो यो बदरिकायाः अधीशः तम् ) शोभासपन
जो बद्रीनाथमहाराज तिनको (भक्तया) भनि करके (आनर्व) पूननरूरते भये ॥ ५० ॥
भावार्थ -प्राविष्णुभगवानके उपामा विष्णुपयागसे बद्रिनाथको पपारे ऐसे श्रीहरिप्रमादनी, स्वस्थचित्त
होकर भक्तिसे श्रीदिनाथ महारानकी पूजन करते भय ।। ५. ॥
उपित्वा कचिचिद्वारॉस्तत्र तस्मात्परावृतः।
देवप्रयागतीर्थस्यान्वाऽजगामाथ मध्यतः॥५॥
सडमोऽलकनन्दाया जाह्नव्या यत्र दृश्यते ।
स्नातस्तत्रेप्टदेवं स्वं पूजयामास सादरम् ॥५२॥
अन्वयार्थः-युग्मम् ( तत्र) वदरिकाश्रमकेबीनमें (कतिचित् ) अनेक ऐसे (वारान्)
दिनको (उपित्वा ) रहकरके ( तस्मात् ) वदरिकाश्रमसे (परास्त्तः ) पलटे श्रीहरिप्रसाद
जी (देवप्रयागतीर्थम् ) देवप्रयागसज्ञक तीर्थप्रति (आजगाम ) माप्तहोतेभये (अथ)
अनतर (देवप्रयागतीर्थरय ) देवप्रयागसज्ञकतीर्थके ( मध्यतः ) मध्यभागसे " (पन्नम्या
स्तसिल) (यत्र) निसस्थानमें (अलकनन्दायाः) अलकनन्दा सज्ञफ नदीका
(चपरम् ) और ( जाहव्याः) श्रीगङ्गानीका ( सङ्गमः ) समागम नोहेसो ( दृश्यते )
दिसताह (तब ) वह समागम स्थानमे (स्नातः) कृतस्नान श्रीहरिससादजी (स्वम् इष्ट
देवम् ) सकीय इष्टदवको ( सादरं यथा भवति तथा ) आदर पूर्वक जैसाहीय तैसा
(पूजयामास ) पूननारते भये ॥ १ ॥ ५२ ॥
भावार्थ श्रीहरिप्रसादनामहारान बदरिका नमम अनेक दिन निवासकर यहाँसे परायत्तहोकर देवप्रयाग
मानानेभये अनन्तर दयप्रयागनार्थके मध्यसे, जहाँ अलग्न दाश और भागनापीका समागमस्थान है
समस्थान प्रति स्नान वग्ने भय और वहाँ आदरपूर्वक श्राविष्णु भगवानको पुना करते भये॥५१॥५२॥
पुनर्मायापुरौं गत्वा साधुवेलां समागतः।
तत्रोवास यथापूर्व त्रीणि वण्यियं पुनः॥५३॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । अन्वयार्थः-पुनरिति (पुनः) फेर (सः) श्रीहरिप्रसादजी ( मायापुरीम्-गत्वा) मायापुरोको जाकर अर्थात् श्रीहरिद्वार क्षेत्रपतिजाकर (पुनः) अनन्तर (साधुवेलाम् ) साधुवेलास्थानको (समागतः) साप्तहोतेभरे (तत्र) साधुवेलास्थानमें (अयम् ) श्रीहरि प्रसादनी महाराज (त्रीणिवाणि) तीनवर्षपर्यन्त ( यथापूर्वम् ) पूर्वकीसीतरह (उवास) रहतभये ॥ ५३ ॥ भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजी सगमस्थानसे मायापुरारो जाते भय और महासे स्वकीय साधुलानामक आश्रम पो जाते भये और स्वकीय आश्रममे पूर्वीसी नम्ह तीन वर्ष पर्यंत सुखमहित रहते भवे ॥ ५३ ॥ एकदा सुखमासीनं कर्णदासः कृताञ्जलिः । श्रीमदारप्रसादाख्यं पप्रच्छेदं समाहितः॥१४॥ अन्वयार्थ:-एकदेति (एकदा) एकममयमें (समाहितः) स्वस्थचित्त ( कर्णदासः) श्रीकर्णदासनी महारान ( कृताञ्जलिः सन् ) कियाहे अनलि जिनने अर्थात् हातजोडते सन्ते ( सुखम् आसीनम् ) सुखपूर्वक विराजमान ( श्रीमरिप्रसादाख्यम् ) श्रीहारमसादनी महारानको (इदं पप्रच्छ ) यमन करतेभये ॥ ५४ ॥ भावार्थ.-पसमयमे स्वस्पचित्त श्रीफर्णदासनी हात जोडकर श्राहारमगादजी महाराजरो वक्ष्यमाण प्रश्न करतेभये ॥ ५४॥ कर्णदास उवाच । भगवन् ज्ञातुमिच्छामि वेदसिद्धान्तमुत्तमम् । को जीवः कः परात्मा च माया चैवाथ का प्रमो॥५५॥ (कर्णदास ट्वाच) कर्णदासजी महारान कहतेभये- अन्वयार्थः-भगवनिति (हे भगवन् ) हेऐश्वर्यसपन्न हग्मिासदजी (अहम् ) मै कर्णदास (उत्तमम् ) उत्कृष्टऐसा (वेद सिद्धांतम् ) वेदकेरहस्यको (ज्ञातुम् ) जाननेके लिये (इच्छामि) इच्छाकरताहूँ (हे प्रभो) हे समर्थहरिप्रसादनी महारान (जीवः कः) जीव क्यापदार्थ (अस्ति ) है (चपरम्) और ( परात्मा-कः) परमात्मा कौन (अथ) और (माया) मायाजोहैसो ( का अस्ति ) कौनहै आपइन तीनो प्रश्नोके कृपाकर उत्तर कहो ॥ ५५ ॥ भावार्थ -हेहरिप्रमादजी महाराज में वेदरहस्य जाननाचाहता हूँ जीवपदार्थ क्याहै परमामादार्थ क्याह और मायापदार्थ क्याहै ॥ ५५ ॥ हरिप्रसाद उवाच। शृणु प्रेष्ठ प्रवक्ष्यामि वेदसिद्धान्तमद्भुतम् । जीवो देहाभिमान्यज्ञः प्राणानां धारणाद्भवेत् ।। ५६॥

(२०) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य जीवनचरितम् । (श्रीहरिप्रसाद उपाच ) श्रीहारससादनो कहतेभये । अन्वयार्थः-शृष्विति ( हेमेष्ट) हेप्रियशिष्य ( त्वम् ) तुमजोहोसो ( श्रुणु ) श्रवणकरो (अहम् ) मेनूहूसो (अद्भुतम् ) विलक्षण ऐसा (वंदसिद्धांतम् ) वेदके सिद्धांतको (प्रवक्ष्यामि) कथन करताहूँ (प्राणानाम् ) माणोंके (धारणात् ) धारणसे (देहाभिमानी ) देहकाहै अभिमान जिसको ऐसा (अज्ञः) अज्ञानी (जीवः) जीव जाहसो (भवेत् ) होय ॥५६॥ भावार्थ -हेमिप्य हम उत्कृष्ट वेद सिद्धान्तको वहाँहे तुम श्रवणकगे देहका अभिमानवाला हिताहित ज्ञानशून्यजीत, पचाणाके धारणसे कहा जाताहै ॥ अर्थात् पाचोहा प्राणोंका धारक बीयहोय ॥ ५६ ॥ भुङ्क्ते च सुखदुःखेऽयं तत्तत्कर्मानुसारतः । परमेशं यदा वेत्ति मुक्तिभाक् स तदा भवेत् ॥ ५७॥ अन्वयार्थः-भुनइति ( अयम् ) यह जीव (तत्तत्कर्मानुसारतः-तानि तानि च तानि कर्माणि च तेषाम् अनुसारतः) वह वह कमोके अनुमार (सुखदुःखे ) पुरख और दुःखको ( भुत ) भोगताहे ( यदा) निस समयमें ( परम् ) मायासेपो ( ईशम् ) ईश्वरको (त्ति ) जानताहे (तदा) तिस्समयमै (सः ) वह्नीन (मुक्तिभाक् ) मुनसा (भवेत् ) होय ॥ ५७ ॥ भावार्थ -यद्दजीव यह र पूर्व सम्पादित मोंके अनुसार मुख और दु.सको भोगता जिम समय आत्म ज्ञानसपास होता है तब गोक्षपाना ॥ ५५ ॥ तस्थान्तः स्थःपरात्मा तु बन्धमोक्षाद्यसंयुतः । प्राणिनं यमयेदन्तः एतिकां नर्तको यथा ॥१८॥ अन्वयार्थः-तम्येति (तु- पुनः) फेर ( परात्मा ) परमात्मानोहेयो ( तस्य ) जीवके (अन्तस्थः) अभ्यन्तर भागमे रहनेवाल (चपरम् ) और (बन्धमीक्षाद्यसंयुतः) बन्धऔर मोक्षादेिवसे भिनण्मा (अस्ति) है (अयम् ) यह परमात्मा (पाणिनम् ) जीवको ( अन्तः ) अभ्यन्तर भागमे (पमयेत् ) नियमित कर्ताहै (यथा ) जैसे (नतंकः) नृत्यकरनेवास, यावादीगीर (पुतिकाम् ) पुतीको ( यमयति ) भेरणापरताहे ॥५८॥ भाग -हमनुष्य ! तुम आमाशे नीव अभ्यन्तर भाग्में रहना और बन्धोधादिमागे भित्र एमे जान दे पग्मामा इसाक्व प्रेरयह जीये परत तमा प्रस्तनाह जमे रि, इताली या नर पुनर्गला जमे मचा उगमाश वह महि ॥८॥ तस्यात्मशक्तिमेवाथ प्राहुायां मनीपिणः । यया संमोहिती जीवः परशं नाधिगच्छति ।। ५९॥ अन्वयार्थ-तम्यान (अब ) अनन्त' ( मनीषिणः ) पण्डित पुरष (मायाम ) मायाको (तस्य) परमात्मा (मात्मशक्तिमय) स्वायक्ति म्पारसी (माहुः) स्थन श्रीस्वामि हरिप्रसादस्प-जीवनचरितम् । फरतेहै ( यया) निस मायाकरके (संमोहितः) अत्यन्त मोहको प्राप्नभया ऐसा (जीवः) जीव जोहैयो ( परेशम् ) मायासे परे समर्थ वा ब्रम्हादिकोकेभी प्रतर्तक सर्वव्यापी ईश्वरको (नअधिगच्छति) नहीं मानसना ॥ ५९॥ भावार्य-परिश्तपुरष मायाको परमात्माकी शक्तिपरस्तहे जिसमायाकरके मोहितभया यह जीव पर- मात्मारो ना जानसका ॥ ५९ ॥ कर्णदास उवाच । भगवन् माया यथा जीवं मोहयंन्न कथञ्चन । तादृशं सुकरोपायं कृपया ब्रूहि मे प्रभो॥६॥ (कर्णदास उवाच ) कर्णदासजी कहने भये । अन्वयार्थः-भगवनिति (हे भगवन् ) हे ऐश्वर्यसपन्न हरिप्रसादनी महारान ( यथा) जिस प्रकार (माया) मायाजोहैसो (जीवम् ) जीवको ( कथंचन ) कोई प्रकार करके, वा लेशमात्रकरकेभी, (नमोहयेत् ) नहींमोहकर (हेभी) हेस्वामी ( त्वम् ) आपनोहलो (में) मेलिये (कृपया) दयाकरके ( तादृशम् ) मोहनिवारणरूपऐसा (सुकरोपायम् ) सुमाध्यउपायको (मूहि ) कथनकरी ॥ ६० ॥ भावार्थ -वर्णदाराजा रहते भय हेहारप्रसादजामहारान माया इसजीपवो जिमप्रसार मोहित नहींकरराके आप ऐसे मुदर उपायको मेरेपर दया कर क्यनकगे ।। ६० ॥ हरिप्रसाद उवाच । कर्णदास महाप्राज्ञ सावधानोऽवधारय । यथा न मोहयेन्माया तथोपायं ब्रवीमि ते ॥ ६१ ।। (हरिप्रसाद उवाच ) श्रीहरिप्रसादनी कहतेभये । अन्वयार्थ:-कर्णदासेति (हेमहामाज्ञ ) हेवुद्धिवान् (कर्णदास) कर्णदासनामकशिष्य (त्वम् ) तुमनोहोसो ( सावधानः सन ) सस्थचित्त होतेमते ( अवधारय) बुद्धिमें धारण करो (माया) मायानोहमो (यथा ) जिसमकार (नमोहयेत् ) नहीं मोहित कर (अहम्) मे (तथा) तिसमकार ( उपायम् ) उपायको (ब्रवीमि ) कथन करताहूँ ॥ ६१ ॥ भावार्थ:-हेवुद्धिवान् वर्णदास तुम मावधान होकर हमारे बचनको धुद्वाम धारण करो जिससे कि, माया मोहको नहा कर सक एमे उपायको हम कथन करतेहे ॥६॥ माया विनः परेशस्य बुद्धा मायां स्वमोहनीम् । मायाविनं प्रपद्येत ततो माया न मोहयेत् ॥ ६२ ।। अन्वयार्थः-मायाविना इति (तितीपुः पुमान् ) ससारसमुद्रसे तीरनको इच्छाकरनेवाला पुरुष (मायाविनः ) माया जिनकीहै ऐसे (परेशस्य ) बम्हादिकांके नियन्ता अर्थात् प्रेरक ऐसेईश्वरको (स्वमोहिनीम् ) जीवोंको त्यसे मोहित करनेवाली ऐसो (मायाम् ) माया श्रीस्वामि हरिप्रसादस्प-जीवनचरितम् । (बुद्धा) जानकर ( मायाविनम् ) मायाके स्वामी ईभरको (प्रपद्येत् ) शरणङ्गच्छेत शरणनाशे (ततः) तिसकारणसे (माया) मायाजाहतो (नमोहयेत् ) नहींमोह करे सा ईश्वरस्य शनि, अतस्तमेवधर शरणं गन्तव्यं तद्वारा तम्याः जय इति भावः ॥ ६२ ॥ भावार्थ:-रासार रामुद्रगे तोरनेवी बाद निगरोई एगा पुर ब्रम्हादियोंकि नियन्ता, और माया जिनकी पार्य मारिगाह ऐरो ईश्वरको मरण जाने निरागे नि, पुरुषसे गाया नहीं मोरिलार सो ॥६॥ ऐंद्रजालिकमायापि स्यादेवाश्चर्यकारणम्। . तस्यैव, यस्य नास्तीन्द्रः सुपरीतो ऽनुकम्पया॥ ६३।। अन्वयार्थ:-एनालिकमायेति (इन्द्रः) इन्द्र नोहेसो (अनुकम्पया) दयाकरके (यस्य उपरि ) निसपुरुषकेऊपर (सुप्रीतः) प्रसन्नऐमा (नास्ति ) नहींहै (तस्यैव उपरि ) उसपुरूपककपर (ऐंद्रजालिकमायापि) इन्द्रनाल सम्बन्धि मायानोहेसो (आ- श्वर्यकारणम् ) आश्चर्यकरनेवाली ( स्पादेव ) होय ॥ ६ ॥ भावार्थ -इन्द्र निमपुरपके ऊपर सत्य न पापरता और प्रसनह उसको इन्द्रनाक मारा आश्चर्यको करनेवाला नहा होमनी इसालरहये माया के पता परमात्मा जिरापुरुपरे ऊपर प्रसन्नह उसपुरुपो परमात्माकरी माया नहा मोहित बरसनी ॥३॥ इन्द्रेऽनुकंपया युक्ते मायातत्त्वे तु वोधिते । पुनर्नैव भवेत्पुंसः सामायाऽऽश्चर्यकारणम् ॥६॥ अन्वयार्थः-इन्द्रेति ( इन्द्रे ) इन्द्रनोहसो (अनुकंपया) दयाकरके (युत्तेसति) सहित होतेसन्ते (चपरम् ) और (मायातत्वे) मायातत्वनोहसो (बोधितेसति ) शायमान भयेमन्ते (इत्यनेन पुमान् इन्दकृपया ऐद्रजालिकमायानत्वं जानातीत्यर्थः) पुरुष इन्द्रको कृपामे इन्द्रनालको मायाकोजानताहे ॥ (पुनः) फेर (पुंसः ) पुरुषको (सामाया) वहमाया (आश्चर्यकारणम् ) आश्चर्य कारिणी ऐसी (नभवेत् ) नहीं होय ॥ ६४ ॥ भावार्थ -इन्द्र दयाकरके युक्त हो रान्त, पुरुष इन्द्र तारली मायाको जानता है कि उग्र पुरुषको इन्द्रजालकी मायासे रागि। मोहित नरा बरसमा इमही प्रवार ईश्वराराधनरोभा फल जानो जिससारमोह नहीं होना ॥ ६४१ एवमेवार्जुनायाह भगवानीदृशं वचः। 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मामामेतां तरन्ति ते ॥६५॥ अन्ययार्थः-एवमेवेति (भगवान् ) श्रीकृष्ण जोहसो ( एवमेव ) इसहीभनर (प्रष्टाय) कृतप्रश्नऐसे ( अर्जुनाय) अर्जुनके अर्थ ( ईदृशम् ) क्त्यमाण मारामकऐसे (वचः) वचनको (आह) कथन करतेभ्ये उकञ्च श्रीभगवद्गीतायां, ७ अध्याये १५ श्लोके “(ये) पुरुष ( मामेव ) मेरेफो (प्रपद्यन्ते ) शरणागतमामहोतेहै (ते) पुरुप ( एताम्-मा याम् ) इममायाको (तरन्ति ) तिरतहे"

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
भावार्थ:-इमीप्रकार श्रीकृष्णजी कृतप्रश्न अर्जुनको वक्ष्यमाण वचनकहतेभये " जो हमारे शरणागत प्राप्त
होतेहे वे हमारी मायारे मोहित नहीं होने” ॥ ६५ ॥
एवं जीवेशमायानां मिथस्तत्त्वविचारिणोः ।
तीर्थराजप्रयागस्य कुम्भः प्रत्यागतोऽचिरात् ॥६६॥
अन्वयार्थः-एवमिति (एवम् ) इसमकार (तयोः) हरिप्रसादजी और कर्णदास ये
दोनो (मिथः) परस्पर (जीवेशमायानाम् ) जोव, परामात्मा, और माया इन्होंके
(तत्वविचारिणोः सतोः) तत्वोंका विचार करते सन्ते (अचिरात् ) शीघ्र (तीर्थराज-
प्रयागस्य तीर्थानां राजा इति तीर्थराजः "राजाहस्सखिन्यष्टच्" सचासौप्रयागश्च
तस्य ) तकिा राजा मयागका (कुंभः) कुभसंबन्धीपर्वनाहैसो ( प्रत्यागतः ) प्रातहोता
भया ॥ ६६ ॥
भावार्थ:-इसप्रकार श्रीहरिप्रसादजी और कर्णदास ये दोनो जीव, ईश्वर, ओर माया इनको विचार करते
भये और वाही समय शीघ्र प्रयागसवा कुभका उत्सव प्राप्त होता भया ॥६६॥
ततः श्रीमानुपाहूय साधून्सर्वान्विवेकिनः ।
यात्रार्थ मन्त्रयित्वा तैस्तत्र स्वीयं मनो दधे ॥ ६७ ॥
अन्वयार्थः-ततइति (ततः) तदनन्तर ( श्रीमान् ) हरिप्रसादनी महाराज (विवकि
नः) विचारवान ऐसे (सर्यान साधून ) समस्तसाधुवोको (उपाहूय) धुलवाकरके
(तैः सह ) उन साधुबोसे सहवर्तमान (यात्रार्थम् ) प्रयागनिमित्नक यात्राके लिये ( मंत्र-
यित्वा) विचार करके (तत्र ) प्रयागयानाक विषयमें (स्वीयम् ) स्ववीय ऐसा (मना)
मनको ( दधे ) धारण करतेभये स्वयमपि यानां गन्तुभियेषेति भानः ॥ ६७ ॥
भावार्थ:-तदनन्तर श्रीहरिप्रसादजा विचारपान समस्त साधुवों से एकत्र करते भये और उनके साथ
प्रयागसमधी कुभोत्सन सवधी यात्राका विचार करते भये ॥ ६७ ॥
स्थाननिर्माणकार्यार्थ युक्तिराम स्वमन्त्रिणम् ।
प्रेपयामास नीतिज्ञं नानाविद्याविशारदम् ॥ ६८ ॥
अन्वयार्थः-स्थाननिर्माणकार्यामिति (सः) श्रीहरिप्रसादजीमहाराज (नीतिज्ञम् )
नीतिको जाननहारे (नानाविद्याविशारदम् ) अनेक विद्याओंने कुशल (स्वमंत्रिणम् )
अपने सलाही (यक्तिरामम् ) युक्तिरामको (स्थाननिर्माणकार्यार्थ ) स्थानकाकरवाना
वगैरे कार्यके लिये (प्रेषयामास ) पहुचातेभये ।। ६८ ॥
भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजीमहाराज प्रयागर्ने स्थान निर्माणालिये युक्तिराम नाम अपनेसलाहीको पहु
घाते भय फैरोह वे मनी नातिको जाननहारे और अनेर विशाओंमे मुशार ॥६॥
वाराणस्यां स आगत्य हरिदासं न्यवेदयत् ।
श्रीमद्धरिप्रसादस्य सर्वमेव चिकीर्पितम् ॥ ६९॥

(२४) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
अन्वयार्थः-वाराणस्यामिति (सः) युक्तिरामनी (वाराणस्याम् ) कागीकैबीचमे
(आगत्य ) प्राप्तहोके (श्रीमदरिप्रसादस्य ) श्रीमानहरिप्रसादनी महारानके (सर्व
मेवचिकार्पितम् ) समस्तकर्तव्यताको (हरिदासम् ) हरिदासनामक महन्त मति (न्यवे
दयत् ) कहतभये ॥ ६९ ॥
भावार्थ:-युक्तिरामसश्रमती आशाम आर श्रीहरिप्रसादनांके प्रयाग क्षेन गमनरूप कर्तव्यतारो हार
दारा नामक महन्त प्रति वहते भये 11६९ ॥
हरिदासस्तु तच्छुत्वा युक्तिरामवचस्तदा ।
कुशलः सर्वकार्येषु समहङ् मुदितोऽभवत् ॥ ७० ॥
अन्वयार्थः-हरिदासइति ( हरिदासः) हरिदासनामकमहन्त (तत् युक्तिरामवचः)
वहयुक्तिरामकवचनको (श्रुत्वा) श्रवण करके (मुदितः) प्रसन्न ऐसा (अभवत् )
होतामया (कीहक हरिदासः ) कैमाहै हरिदास ( सर्वकार्येषु ) समस्त कार्योंमें (कुशल)
चतुर और ( समहक् ) सम्पूर्णोपर समानहै दृष्टी निनकी । सत्पुरुषोक्तयः सर्वपामानन्दकरा
भवंतीति भावः ॥ ७० ॥
भावार्थ:-सपूर्णकायोंमे निपुण, सभीपर ममान दृष्टी रखनेवाले, ऐसे ये हरिदाराजी युक्तिरामके वचन सुन
पर हर्षको पाते भये ॥७॥
युक्तिरामस्य शिष्यं ससच्चिदानन्दपण्डितम् ।
गृहीत्वाऽन्याँश्च काय्र्यपु कुशलान्सजनोत्तमान् ॥ ७१॥
आगत्य तीर्थराजेऽस्मिन्साधूनां हि कुटीर्व्यधात् ।
यथायोग्यं यथास्थानं त्रिवेण्यास्तट उत्तमे ॥७२॥
अन्वयार्थः-युक्तिरामस्येति (युग्मम् ) (सः ) हरिदासनी (युक्तिरामस्य-शिप्यम्)
युक्तिरामनामक मंत्रीके छात्रऐसे (सच्चिदानन्दपण्डितम् ) सञ्चिदान्दसंज्ञकपण्डितको (गृ.
हीत्वा ) ग्रहणकरके (चपरम् ) और (कार्यपु) कार्योम (कुशलान् ) नतुरसे ( अन्या-
) इतर (सजनोत्तमान् ) सन्तमनोमे श्रेष्ठ २ को (गृहीत्वा) ग्रहणकरके (अस्मिन्
तीर्थराजे ) इसमयाग नामा महान् तीर्थमें (आगन्य ) प्राप्तहोके (उत्तमे ) स्नान दाना-
दिकियाकरके सर्वोत्कष्टऐसे (त्रिवेण्याः तटे) त्रिवेणीजीके किनारे ( यथास्थानम् )
स्थान २ पति ( यथायोग्यम् ) जैसी चाहिये तसी (साधूनाम् ) साधुवाँको ( कुटीः)
कुटीयोंको अर्थात् निवास स्थानोको (व्यधात् ) रचना करवानभये ॥ ७१ ॥ ७२ ॥
भावार्थ:-हग्दिागजी जोहेमो, सच्चिदानन्द नामर युक्तिरामके शिष्यों और कार्याम कुशल ऐसे और
भी मजनोंदो, सापोरर, प्रयागक्षेत्रमे, गमनक्रने भये और त्रिवर्णाजाके किनारेप जंगीचाहिये तमी जहाँ
राहाँ साधुवोकी कुटिये पनपते भये । ७५ ॥ ४२ ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । पश्चाद्धरिप्रसादाय सवै वृत्तं न्यवेदयत् । नाद्वारा सतां स्थानपरिष्कारस्य सर्वतः॥७३॥ अन्वयार्थः-पवादिति ( पश्चात् ) अनन्तर (सः) युक्तिगमनोहेमो (तन्त्रीद्वारा) टेलिग्राफकेमार्गसे (सर्वतः ) जहाँतहाँ (सताम् ) साधुवोके (स्थानपरिप्फारस्य) स्यानरचनासंबंधी (सर्वम्-वृत्तम् ) समस्त रचनाको (हरिप्रसादाय) श्रीहरिप्रसादजी महाराजलिये (न्यवेदयत् ) सूचनाकरताभया ।। ७३ ॥ भावार्थ:-युक्तिरामनामक मबी परमटियोंके वनवायेके बाद टेलिग्राफके जरियेसे " जहाँतहाँ साधुवामा कुठिये वनवाई है इन्यादि," आवरण श्रीहरिप्रसादजीको सूनना करवाते भये ॥ ५३॥ तदा तवृत्तमाकये साध्वथै स समग्रहीत् । सम्भारान् कामितास्ताँस्तान्दातुं कुम्भस्य पर्वणि ॥ ७४ ।। अन्वयार्थः-तदेति (सः) श्रीहरिमसादनीमहारान (तदा) तिसरमयम (साध्वथ) साधुवोंका है प्रयोजन निसमें ऐसे (तवृत्तम् ) फुटीनिर्माणरूप आचरणको (आकर्ण्य) सुनकर (कुंभस्य-पर्वणि ) कुंभरेपर्वमें (दातुम् ) देनेके लिये (कामितान् ) इच्छित ऐसे (तानतान् सम्भारान् ) उन • वस्तुवाको ( समग्रहीत् ) एकत्रकरते भये ॥७४ ॥ भावार्थ:-श्रीहरिप्रगानी उसमनश्मे तनीके द्वारा प्रयाग निमें कुटियोस बनवाना ज्ञानर कुभो पर्वमे दान करनेकेलिये योग्य २ पदागोंको शरीदने एकत्र करने मये ॥ ४ ॥ शीतार्तानां कृते घूर्णावासांस्ययमुपाग्रहीत। कौशेयान्यथ वासांसि तथाऽर्चाकारिणां कृते ।। ७५ ॥ अन्वयार्थः-शोनार्तानामिति (अयम् ) श्रीहरिससादनी महारान (शीतार्तानाम् ) शीतन पीडित पुरुषों के ( कृत ) लिये ( ऊर्णावामांसि ) दुशाले, कंबलादिकोंगे (उपा- ग्रहीत् ) लेनेभये (अथ) अनन्तर (तथा-अर्चाकारिणां ) शांतानहाकर पृमनारने वाले पुमारियोंके (कृते ) लिये (कोशेपानि-कोशादुस्थितम् एम् कृमिकोशादि- जातवने) पीताम्बरादि (वासांसि ) गयो। ( उपाग्रहीत् ) लेतेभये ।। ७५ ।। भाग:-सहारनपादनीमहाराज फिननेकगारे लिये दुमाले, यम्बादि गीदते भये जिगरी दार निवारण होमरे और जारिशमा नारीफ पूजाग उठानेये उनी सिप पातायगदि लेने भये ॥७॥ भाजनान्यप्यनेकानि पिपास्वर्थ दयापरः। अग्रहीद्विविधान् ग्रन्थान् दातुं विद्वद्य एव च ।। ७६॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्प-जीवनचरितम् । अन्वयार्थ:-भाजनानीति ( दयापरः) दयाम त पर श्रीहरिप्रसादनी (पिपास्वर्थम् ) जलपानके इच्छुक लोगों के लिये (अनेकानि भाजनान्यपि ) बहुपात्रोंको (अग्रहीत् ) टेतेभये (चपरम् ) और (विभ्य एव ) पण्डितपुरुषोंकेअर्थ (दातुम् ) देनेकेलिये (विविधान् ग्रन्थान ) अनेक भागवतादि ग्रन्याको (अग्रहीत् ) लेतेभये ।। ७६ ॥ भावार्थ:-दयावान् श्रीहस्पियादजी जिनके नजीक पान नहीं है और जलपानी तालीफ हुवाररती है ऐसे लोगोंरे लिये अनेपान लेने भरे और विद्वान् लोगों लिय अनेक भागवतादि पुम्नक सरीदने भये ।।७६ ॥ वाप्पगन्ज्यामथारूह्य तीर्थराजं समागतः। उदासीनवरः साधुशतैविज्ञः सुसंयुतः ॥७७ ।। अन्वयार्थः-वापरायेति (अथ ) अनन्तर (विज्ञः) पंडितएमे (उदासीनवः) उदासियोंमें श्रेष्ठ ऐसे (साधुशनैः) असंरयात साधुवोंकरके (सुसंयतः) सहित श्रीहार- भसादनी (बाप्पगन्याम्-चाप्पेणगच्छतीति ) वाफसेचलनेवाली रेलम (आरुह्य) पैठार (तीर्थराजम् ) प्रयागमति (समागतः) प्राप्तऐसा (अभवत् ) होनेभये ॥ ७७॥ भावार्थ:-ज्ञानवान् और उदासीनों में श्रेष्ट ऐसे अनेक साधुमहिन यौहरिप्रसादजी रेलपर पैटरर श्रीप्रयाग क्षेनमें पधारते भये ॥ ७॥ युक्तिरामोप्यथाकेपीव स्वाध्यादेशादुपागतः। भाष्यादिपुस्तकं काश्यां दातुं कुम्भस्य पर्वणि ॥ ७८॥ अन्वयार्थः--युक्तिरामइति (उपागतः ) मानऐसा (यक्तिरामापि ) यनिरामनोहसो भी ( स्वाम्पादेशात् ) श्रीहरिप्रसादनीको आनाये (काश्यान ) पाशीमें (कुम्भस्य ) कुंभफे ( पर्वणि ) पर्वमें (दातम् ) देनेकेलिये (भाप्यादिपुस्तकम् ) भाष्यह आदिमें जिनके ऐसे अनेक पुस्तकोंको ( अझैपीत् ) सौदनेभये ११ ७८ ।। भावार्थ:-वाशीक्षेत्रमे आये युक्तिराम नामक मनी भारिपगारनारी आनाने कुभर पर्व निमित्त शना लिये भाष्यादिअनेक पुस्ता सरीतदभये ॥८॥ साधूंचापि यथायोग्य तीर्थराजमुपानयत् । बाप्पगन्ध्यामथो नावि संस्थाप्यायं महाशयः ॥७९॥ अन्वयार्थः-साधृनिति (अयम् महाशयः ) ये युतिरामनामक मंत्री (साश्चापि ) साधुनाकोभी ( यथायोग्यम् ) यथास्थान अपने २ दर्नसे (बाप्पगन्ध्याम् ) रेलमे ( संस्थाप्य ) बैंक (अथो ) अनन्तर ( नावि) नौकाने ( संस्थाप्य ) बैठाकरके (तीर्थराजा) श्रीमयाग क्षेत्रपति ( उपानयत् ) प्राप्त करतेभये ॥ ७९ ॥ HITE- युधिरामजी अनेक रारा तातो अपने २ दमे रेल में बंगारे और नापमें भी मुरवपूर्वक पैटात मगे भनन्तर धाप्रयाग में युभक्के पर्व के निमित्त सेनाले भने ।

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । (२७)
श्रीमन्तोऽमरदासाख्याः सर्वोदासीनविश्रुताः ।
व्याख्या चूडामणौ येषां विमला राजतेतराम् ।। ८०॥
अन्वयार्थः-श्रीमन्तइति ( सर्वोदासीनविश्रुताः) संपूर्ण साधुवोंमें प्रख्यात ( श्री.
मन्तः) लक्ष्मीवान् ( अमरदासाख्याः) अमरदासह नाम निनका ऐसे साधू जा है मेर
(समाययुः) प्राप्त होतभये ( केते इत्यपेक्षायामाह येपाम् ) निनोंको (चूडामणी)
चूडागणों नामक ग्रंथों ( विमला ) दूपणरहितऐसी (व्याख्या) टोकानोसों (राज-
नेतराम् ) शोमतीहै ।। ८०॥
भावार्थ:-मपूर्ण उदासीनामे प्रा यात जिनाकी चूदामणी गामा प्रथमे टी शोभतीहै ऐसे लक्ष्मीवात्
श्रीअमरदासजी महाराज प्रयागको आतेमय ॥ ८० ॥
तत्सनामा तथैवाथ गोविन्दाएकसंस्तवे ।
व्याख्याकारो हरिद्वारसेवीच पण्डितोत्तमी ॥ ८॥
अन्वयार्थः-तत्सनामेति (अथ ) अनन्तर (तथैव ) तिसहीमकार (गोविन्दाष्टक
संरतवे) (गोविन्दाष्टकनाम्नि भगवत्स्तुतिपरग्रन्थे ) गोविंदाष्टक नामक ग्रन्थमें
(व्याख्याकारः) टीकाकोकरनेवाले (तत्सनामा) तिनकेसमाननामवाले अमरदासजी महा-
रान (च पुनः ) और ( हरिद्वारसेवीच ) हरिद्वार क्षेत्रमें निवास करनेवाले
(पण्डितोत्तमौ ) पंडितोमेश्रेष्ठ दोनो अमरदासनी ( समाययतुः ) आतेभगे ॥ ८१ ॥
भावार्थ:-अनतर एक्नो गोविंदाटक सस्तननामक अथवर टारा करनेवाले अमरदासजी तथा पमरे हरिद्वार
क्षेत्रमै निवास करनेवाले पण्डिताम श्रेष्ट अमादासजी दोनो आने भये ॥८१॥
ब्रह्मानन्दाभिधास्तद्वदुदासीनोत्तमोत्तमाः।
चन्द्रोदयाह्वये ग्रन्थे येषां व्याख्यानमुत्तमम् ॥ ८२॥
अन्वयार्थः--बम्हानन्दाभिधाः इति (तद्वत् ) तिसहोमकार (ब्रह्मानन्दाभिधाः)
ब्रह्मानन्दहैनाग निनका और ( उदासीनोत्तमोत्तमाः) उदासीनोमें श्रेष्ठ जो साधू उन्होंमें
मी उत्तम ऐसे अनेफसाधू ( अगमन ) आतेभपे (केतइत्यपेक्षायामाह) (येपाम्)
निनोकी (चन्द्रोदयाह्वये) श्रीनानक चन्द्रोदयह नाम निसमा से (ग्रन्थे ) ग्रन्थम
(उत्तमम् व्याख्यानम् ) उत्तम फायनी (अस्ति) है ॥ ८२ ।।
भावार्थ:-तरोदी भनेर उदामियोंगे श्रेष्ट जोमा तिना भी मान्यपान, और निनाा धीनान पत्रों
दपनामा प्रपने उराग यावान है ले मान्दगागर अमेरमा यो भये ॥ ८ ॥
एवमन्येपि यग्रन्थाः कृतास्तेपि समाययुः ।
आहूताः श्रीप्रयागेऽस्मॅिस्तत्र कुम्भस्य पर्वणि ॥ ८३ ॥

(२८) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । अन्वयार्थः--ग्वमिति (एवम् ) इसहीमकार (यैः) निनमाधुवाने ( ग्रन्थाः ) ग्रन्थ जोहसो ( कृताः) कियेह (अन्येते.पि ) इतग्वेभी साधू ( अस्मिनढुंभस्यपर्वणि) यह फंभपर्वम (आहूताः सन्तः) कृताहान होतेमन्ते (तत्रश्रीप्रयागे) यहोण्याग क्षेत्रम ( समाययुः ) मानहोतभये ॥ ८३ ॥ भावार्य-निन्होंने अनेक ग्रन्थोश रचनाकाह और कुभवपत्रमें युयाये गये ऐन जनेर मात्र अपने । शिष्योगो साबरेकर पधारभये ॥ ८॥ श्रीमान् गौहरदासश्च युतः शिष्येण धीमता। केशवानन्दनानाऽऽगादोलारामस्तथैव च ॥८॥ अन्वयार्थ:-श्रीमानिति (धीमान्) बुद्धिवान् ( केशवानन्दनाम्ना) केशवानन्दनामक (शिष्येण ) यात्रपरके (युतः) सहित (श्रीमान्) अधिकार लक्ष्मीसहित (गौहर दासः) गोहरदासनी महारान (समाययौ ) आतेभये ( चापरम् ) ओर (तथैव ) तैसेहि शिष्य सहित (भोलारामः) भोलारामनी महाराज ( समाययौ ) बाते भये ।। ८४ ॥ भावार्थ -केटालानन्दनामर छात्रसहित युद्धिवान् रमावान् गाहादामनामहायान प्रयागमेनमें पधारते भये और नमेहा शिष्यमहिन भागरामनामहारान भा प्रगम क्षेत्रम गते भये ॥४॥ तथा स्वरूपदासच गम्भीरो बुद्धिसागरः । विद्वानागादयो भक्तरामश्च साधुसत्तमः ॥८५॥ अन्वयार्थः-तयेति (विद्वान ) पण्डित (गंभीरः) विद्या वगेरेमे गहरे (डिसा- गरः) बुद्धोके समुद्र (म्वरपदासः) वरूपासना महाराज (तथा) अनेक गिष्य सहित (आगात् ) आतेभये (अयो) अनन्तर (साधुसत्तमः ) साधुवोंमे मान्य ( भक्तरामः) भनरामनी महाराज (चकारात्) शिष्योको साथले (अगात् ) आते भये ॥ ८५ ॥ भावार्थ -पण्डिन, बुद्धिवममुद्र, और शिष्यराहिन सरपदामनामहाराज प्रयाग क्षेत्रमे आने भये और साबुदाम श्रेष्ठ शिष्यसहित मारामनामहारान प्रयागर्ग आते भो ॥४॥ एवमन्येप्युदासीना विविधाः पण्डितोत्तमाः। आत्मारामाः समाजाग्मुराहूताः प्रदिशो दिशः॥८६॥ अन्वयार्थः -एवमिति (आत्मारामाः आन्मनि आरमन्ते इति ) आत्मनानमें तत्पर (पंडितोत्तमाः) पण्डिताम श्रेष्ठ (विविधाः) अनेक (अन्यपिउदासीनाः) अन्यमाधुभी (एवम् ) पूर्वानश्कार से अर्थात् शिष्य सहित रेलक मार्गमे ( समाज- मुः) आतेभये “कोटशस्ते" पमहवे उगासीन (प्रदिशादिशः) शिा • ओंगे (आहताः) चुलनाये ॥ ८६ ॥ .

२
श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । ( २९),
भावार्थः पण्डिताम भ्रष्ट, आमा अनुभम समस्तरामाजिनमा वीतरहा है, और अनेकदेशोंसे युलगये
पहुनही उदासीन मण्डली रेलफेरस्तेसे अपने २ शिष्योको लेकर आते भये ॥ ८६ ॥
श्रीमदारप्रसादात्यैर्यथायोग्यं समाजिताः ।
निर्दियास्तत्तदावासे न्यबसस्ते यथासुखम् ॥ ८७ ॥
अन्वयार्थ:-श्रीमद्भरिमसादात्यरिति ( श्रीमद्धरिप्रसादास्यैः) श्रीमान् हरिमसादनी
महारान करकै ( यथायोग्यम् ) जैसानिनाका अधिकारहै तैसे (सभाजिताः) कियाहे
सत्कार निनोंका ऐसे वसाधू ( निर्दिष्टाः सन्तः ) स्थानदिखलायेसन्ते (तत्तदावासे)
उन २ स्थानोंपे ( यथासुसम् ) सुखपूर्वक (न्यषसन् ) रहतेभये ॥ ८७ ॥
भावार्थ:-श्रीहरिप्रमादजी प्रदेशसे भाये सानुमका बहुन समार पर आप उनगाधुनाको रहने के लिये
मुराकारी स्थान बतलातेहुवे उनस्पानोपर अनेर साधुमण्डल सुसपूर्वक रहने भरे ॥ ८ ॥
अथानन्दोऽन्वहं तत्र ववृधे चन्द्रिकोपमः।
वादित्रगीतशास्रोक्तिज्ञानगोष्टयादिकोत्सवैः ॥ ८८॥
अन्वयार्थ:-अयेति (अथ ) अनंतर (तर) प्रयाग क्षेत्रमे (चन्द्रिकोपमः).
दिकाकी अर्थात् चंद्रकांतिकी है उपमा निसको ऐसा (आनन्दः) आनंद नो है सो (अन्वहम् )
प्रतिदिन ( वध ) बढनाहुवा. “कै निमित्तैः " तबाह (वादिवगीतशास्रोक्तिज्ञानगी-
ध्यादिकोत्सवः पादित्रं, गीतम्, शास्त्रोक्तिः ज्ञानगोष्ठी च ताः आदिर्येषु तैः
उत्सवैः ) अर्थात् अनेकतरहक बाने, अनेकतरहका गायन, अनेकशास्त्रोंकाचर्चा, मानची
इत्यादि उत्सवोंकरके ॥ ८८॥
भावार्थ:-अनतर प्रयाग क्षेत्रमं अनेक तरह के गाने बजान स्वाध्यायमारना बगरे उन्मयों पर प्रति
दिन बहुतही आनद समस्त लेगोरे चिरापर पदरान्ति गरी यदताहुवा ॥ ८८ ॥
पाचकाः प्रभुणाऽऽदिष्टाः पक्का पाकमनेकधा।
सादरं निखिलान्साधून्मोजयन्तिस्म चागतान् ॥ ८९॥
अन्वयार्थः-पाचकाइति (प्रभुणा ) श्रीहरिप्रसादनीने (आदिष्टाः) यह (पानकाः)
रमोडपे लोक (अनेकथा) रित्तेरनरहोरा (पारुम् ) सामग्री (परत्वा ) तयार
फरके (निसिलान् ) समम्न (साधून ) साधुरी (सादरम् ) आदर महिन
(भोनयन्तिस्म) भोनन पराने भये ( चपरम् ) और (आगतान ) आगन्तुगीभी
(भीनयन्तिस्म) भाननाराने भये ।। ८९ ॥
भावार्थ:-रगाहय लोक हरिप्रसादाई दे गुमय भनेर गादिर (भोजन) गारगमगारोको
आ भोरन पो गये और जनिश्विोरी भारणे भोज यो भो ॥ ९॥

" (३०) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । संयावं दधि मोदकं च मधुरं मुक्तारिकाऽपृपकम् । शाकं चापि मनोहरं बहुविधं द्राक्षान्वितं पायसम्॥ तित्तिण्यामलकादिभिस्सलवणैः कल्कीकृतैश्वान्वितम् । रस्यं स्निग्धमभीप्सितं सुमतयो भोज्यं तदाऽभुञ्जत ॥ ९॥ अन्वयार्थ:-सयावमिति (तदा) तिसमयाग क्षेत्रमें ( सुमतयः) विद्वान् अनेकसन्त (रस्पम्-रसैः मधुराम्लादिभिः सहितम् ) मधुरादिरससहित (स्निग्धम् ) चिकण “ चिकण मरण स्निग्यमित्यमर " (अभीप्सितम् ) इति अर्थात् निनलोगोंको जो चाहना वह ( भोज्यम् ) भोजन करनेको योग्य मोदकादि (अभुंजत-भुक्तवन्तः ) भौनत करते भये ( तस्मिनुत्सवे काका सामग्री जाता पाभिः सर्वे तृप्ताः अभवन इत्यपेक्षाया नाममात्रणाह) (सयावम् ) महाराष्ट्र भाषायाम् साना, (हलवा ) भूली एतत् सशकम् , ( दधि ) दहो, ( मधुरम् ) मिष्ट ( मोदकम् ) लड्डू, ( मुक्ता- रिकापूपकम् ) समाहारद्वन्द मुनारिका, नुत्तीदाणे, "घउर आपृपक्म मालपूवा ( चपरम् ) और ( मनोहरम ) मदर (बहुविधम् ) अनेक तरहेके ( शाकम् ) शाक (द्राक्षान्वितम् ) माक्षया अन्तिाम् दासोरो मिभित (पापसम् ) सीर, ( कल्कीकृतेः) अवरहरत् पतरे किये (सलवणैः ) रमण सहित (तित्तिण्यामलकादिभिः) “तिनिणी अली-अमचूर आमर क आरले यह आदिम निन्के ऐसे अनेक पदाथापरके बहुतार अर्थात् पट्रस भोनन प्रगग क्षेतमे राममहात्माओंा होता भया ॥ ९ ॥ भावार्थ-महान २ पतितपुरण उस प्रयाग II उपमें रो र उमादाणे पेरामाचा पर और अनेक मित्रपदाय को यहने प्रयकारिनार होनारे तमा गुपर, जना रहार गुदर प्रीति शारदाद विभोग र जामगुर आरोरो चन्नी, और निमम चारमा राया, स्यादिजोर पदाथोंवा भानसभा और निनोगाको नो पदा। पाहे सो अथा। इछाभारन गो सहित एन, नवनी दिवोंगे चित, और मृत हो भो ॥ ९ ॥ वातामस्य पियालस्य द्राक्षायाश्चोपसेचनम् । दृष्टमेतत्ततत्रै प्रायः पक्तं नु पाचकेः ॥ ९१ ॥ अन्वयार्थःचानामस्याने ( पाचरेः पन ) रमाइयाने बनाया (तामस्य ) ग्राम (पियालस्य) गिना ( चपग्म) र (मालायाः) बागरा ( उपसंचनम् ) (एतत् ) यह ( पायः) नरमे (ता) वहाही (इटम्) आगन रिया ॥९१॥ श्रीमान्हरिप्रसादास्यस्सभास्थ एकदाऽवृणोत् । आगतं गट्ठलालं तडियोकप्य तथाद्भुतम् ।। ९२ ॥ 11

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
(३१)
अन्वयार्थः-श्रीमानिति ( सभास्थः) सभामें विराजमान् (श्रीमान् ) लक्ष्मीयान्
( हरिप्रसादाख्यः) हरिप्रसादजीमहागन (आगतम् ) प्राप्तऐसे (गटुलालम् ) गटु-
लालनी शाखीको ( तथा ) तैसेही ( अद्भुतम् ) विलक्षण ( नद्विद्यौत्कय ) गट-
लालनीको विद्याके आधिक्यको ( अशृणोत् ) श्रवणकरते भये ॥ ९२ ॥
भावार्थ:-एक्सनय सभाम विराजमान श्रीररिप्रसादजी महाराज पडित गटटुलालजी प्रयाग क्षेत्रमें आये
है और वे अद्भुतविद्या के धारी है इसतरह सुनते भो ॥ ९२ ॥
अन्यानप्यागतान बुद्धा विविधान् पण्डितोत्तमा ।
द्रष्टुकामस्तदा तेपामिदं चित्तेऽन्वचिन्तयत् ॥ ९३ ॥
अन्वयार्यः-अन्यानिति (तदा) तिससमयमें (सः) श्रीहरिप्रसादनी ( विविधान् )
अनेक (पंडितोत्तमान) पंडितोंमें श्रेष्ठ ( अन्यानपि ) औरोंकोभी (आगतान्-उद्धा)
आये जानकरके (तपाम् द्रष्टुकामः सन् ) पडितों के दर्शनकी लालसा करते सन्ते (चित्र)
चित्तम ( इदम्-अन्वचिन्तयत् ) यह धारण करते भये ॥ ९३ ॥
भावार्थ:-गठ्ठलालजी शास्त्रीके आगमन समयमें श्रीहरिग्रमादनी और भी उत्तम ? पदितीको प्रयागक्षेनमें
आये जानकर चित्तम प्रसनदो दर्शनकी इच्छा करते भये ॥ १३ ॥
भूयश्च दुर्लभोयं स्यात्पण्डितानांसमागमः ।
तदेकदा सभा कार्य्या विदुपां विधिपूर्वकम् ॥ ९४ ॥
अन्वयार्थ:-भूयदनि (अयम् ) यह (पंडितानाम् ) पंडितोंका (समागमः)
मिलाप (भूयः ) कालांतरमें (दुर्लभः) कठिन (अस्ति ) है (तत्ः-तरमात् )
इसलिये (एकदा ) एकसमयमें (विधिपूर्वकम् ) यथायोग्य अर्थात् रिवाजके माफिक
(विदुपाम् ) पंडितोकी (सभा) सभाहसो ( कार्या ) करना ॥ ९४ ॥
भावार्थ:-फिर कालांतग्में यह पडितोंक्त समागम होना कठिन है अर्थान् मुश्किलह इसलिये रिवाजक
माफिक पदितीसरी सभा करना चाहिये पहामीहीक " दुर्लभो मानुषो देहो रान विद्वत्ममागमः । यतस्तेन्वह
मन्यव धर्ममेवान्यनिनस
एतदाऽऽचिन्त्य दूतं स्वं प्रेपयामास सत्वरम् ।
आह्वानार्थ सभामध्येऽभिजाँस्ताँस्तानुपागतान् ॥ ९५ ॥
अन्वयार्थः एतदिति (सः) श्रीहरिमगादगी ( एतदाचित्य) यह विचार करके
( सत्वरम् ) शीघ ( उपागतान् ) मान ऐसे (तान्तान्-अभिज्ञान ) वक्ष्यमाण पंडितोको
( सभामध्ये-आह्वानार्य ) मभामें बुलवाने के लिये (स्व-दूतम् ) अपने दूतको
(प्रेपयामास )भेनने भये ॥ ९५ ॥
भावार्थ:-श्री हरिप्रसाद यह विचार कर प्रयाग क्षेत्रगं नाय पदिनाको ममाम बुलाने के लिये जाने
परिवारको जमांतहां जददी भेजने भये॥१५॥

(३२) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । दूतो हरिप्रसादस्य प्रार्थनां विधिपूर्वकम् । 1. संश्राव्योपानयत्सर्वान् पण्डितांस्तव सादरम् ॥ ९६ ॥ अन्वयार्थः-दूतइति ( हरिप्रसादस्य ) श्रीहरिप्रसादजीका (दूतः) आज्ञाकारी पु (विधिपूर्वकम् ) यथार्थ ( प्रार्थनां ) अर्नको ( संभाव्य ) सुनाकर (सादरम् ) आ सहित जैसे तैसे (तत्र) मयागक्षेत्रमें (सर्वान पंडितान ) समस्त पंडितोंको (उपा यतः-आनीतवन्तः) लाते भये ॥ ९६ ॥ भावार्थ:-धीहरिप्रसादजी महाराजमा दूत समस्त पडितो तरफ जाताहुवा और वहाँ अर्जकरिके " महा पपारिये हरिप्रमादी आज पडितोंकी राभा करना चाहतेहै. और सत्कार करनाभी, इसतरह अर्जकर र स्थानमें रापूर्ण पडिताको लाता भया. ॥ ९ ॥ गटेटुलालाह्वयो विद्वान् प्रज्ञाचक्षुर्विशारदः । श्रीमुम्वापत्तनासेवी तत्राऽऽगाच्छिप्यसंयुतः ॥ ९७ ॥ अन्वयार्थः-गट्टुलालाइय इति (प्रज्ञाचक्षुः ) ज्ञानही नेत्र निन्के (विशारदः) कुशल (श्रीमुम्बापत्तनासेवी) शोभायुन बम्बई शहरमे रहनवाले (विद्वान् ) पडित (गट्टुलालाह्वयः ) गटटुलालहै नाम जिनका ऐसे शास्त्री ( शिप्यसंयुतः सन् ) शिष्य- सहित होकर (तत्र ) मयाग क्षेत्रमें ( आगात् ) आते भये ।। ९७ ॥ भावार्थ:-ज्ञानही नेत्र जिनके समरतविद्यामें कुदाल और बबईम रहनेवाले पडित गठ्ठलालजी अपने शिष्य. सहित नयागक्षेत्रमें पधारते भये ॥९॥ श्रीवृन्दावनसेवी च पण्डितः श्रीसुदर्शनः । योप्रधय॑ः स्वविद्यायां सहसाऽन्यैः स चाययौ॥ ९८॥ अन्वयार्थः-श्रीवृन्दावनसेवीति (चपनः ) और ( वृन्दावनसंवी ) (वृन्दावनेहरि सेवतेसौ ) श्रीवृन्दावनमें निवासकरनेहारे (सुदर्शनः) मुदर्शननामक (सः-पंडितः) प्रसिद्धपंडित (आययौ ) आवत भये ( तद्विद्याविपये किमप्याधिक्यं दर्शयति ) ( यः) जोसुदर्शनशास्त्री ( अन्यैः ) और पण्डितोंरके (स्वविद्यायाम् ) अपनी अत्यन्त परिश्रमी विद्यामें (सहसा) अनानक (अप्रधयः) नहीं पराजित कियाजाय ऐसे (अस्ति) है ।। ९८ ॥ भावार्थ:-श्रीवृन्दावन क्षेत्रमै रहने हारे पण्टिन मुदर्शनाचार्य प्रयाग क्षेत्रमै आते भये जो प्रतिपक्षी' करनेवाले पठिती के गाथ अपनी यभ्यस्तरियम अम्मार भी नही पगजित होगः ॥ १८ ॥ विद्वान् हरियशाश्वाथ गम्भीरो युद्धिसागरः। मीमांसकवरस्तद्वन्नित्यानन्दोऽतिविश्रुतः ॥ ९९ ॥ ।

श्रीस्वामि हरिमसादस्य-जीवनचरितम् । (३३) अन्वयार्यः-विधानिति (अथ) अनन्तर (चपरम् ) और (गंभीरः अगाध) जिनकी विद्याका थाह नहीं. ( बुद्धिसागरः) बुद्धोके समुद्र ( मीमांसकः) मीमांसाको जाननहारे पंडितोंमे श्रेष्ठ बुद्धिवान् (हरियशाः ) हरियशरायनी (आययौ ) आते भंय. (तद्वत्- अति विश्रुत, मीमांसक नित्यानन्दः) नित्यानन्द शास्त्री (आययौ ) आते भये ॥ ९९ ॥ भावार्थ:-अनन्तर गभीर बुद्रिके समुद्र, और पण्डित हरियशरायजा महागज शिष्यसहित प्रयाग क्षेत्रम आने गये तगेही मामागाम भेट और अन्यत प्ररयान नित्यानन्द यात्रीगी शिष्यगहिन प्रयाग क्षेत्रम आने भये ॥ २९॥ नैयायिकोत्तमश्चापि लालान्तः सङ्गमाभिधः । व्याकरणाद्यभिज्ञोथ सादीराम उदारधीः॥ १०॥ अन्वयार्थः-नैयापिकोत्तमइति (च पुनः ) और (नैयायिकोचमः) नैयायिक शानि- योमे श्रेष्ठ (लालान्तः) लालशब्दह अन्तम निनके (सङ्गमाभिधः) सङ्गमशब्दहै नामके आदिमे निनके अर्थात सङ्गमलालनीशास्त्री (आययौ) आते भये. ( अथ ) अनन्तर ( व्याकरणाघभिज्ञः) व्याकरणादिकोंके नाननहारे (उदारधीः) अगाध बुदी धारक (सादीरामः ) सादीरामशास्त्री (आपयो) आते भये ॥ १० ॥ भावार्य:-और न्यायशानरे जाननेहारे पग्टितामे श्रेष्ट और लारा दह अन्नम जिनके सहम शब्दंद आदिम जिनके अधीर राशमन्यलगायाजीभी प्रयाग क्षेत्रमें आते भये । और व्यारणादिवोरे जानन हार और अपगरयुद्धि के धारए गादीगमवावी भी प्रयाग क्षेत्रमें आते मयं ।। 100 ।। एवमन्यपि विद्वांसो नानाशास्त्रविशारदाः । साधवश्वागमस्तत्र स्वस्वशिष्यैः समन्विताः ॥ १०१॥ अन्वयार्थ:-एवमिति विदुषां आगमनविषयकव्यारयानं संमोरयान (पवम् ) इस मरार (नानाशात्रपिशारदाः) अनेरु गाखोंमें फुशन्द (अन्येपि-विद्धांसः) इतरनि- हान् ( च पुनः ) और (साधवः) साधुलोक (स्वस्वशिष्यैः ) अपने २ शिष्यफ (ग- मन्विताः सन्तः) सहित होत्सन्ते (तत्र ) मयाग क्षेत्रमें (अगमन् ) प्राप्तहात भये १०१ भावार्थ:-गप्रकार अनेर मायाको पठन पाठन करनहारे बहुन परिवारोग और माओ गगृह अपने नियोको मग लेकर प्रयाग सेग्नंग आने भये ।। १.१॥ अहमप्यगमं तस्यां सभायामनुमन्त्रितः। • उपविष्टः प्रणम्याथ सर्वान सभ्यान् कृताञ्जलिः ॥१०२॥ अन्वयार्थ:-भरमिति ( अनुमंत्रित:-पाचारितः) बुटाया ( अहमपि ) मानबाट नामा में भी (तम्या ममायाम) निमविद्रसभा (अगमम) गमन परना भया ( अय) अनन्नर (अहम् ) में मोहनदार (कृतांगतिः मन) रियाद अनय निम्न ऐमा (सान सभ्यान्) मार्ण गभामुद्रा (प्रणम्य) चन्दन कर (टपरिष्टः) चटना ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
भावार्थ:-उरा पडितोरी सभागे घुलवाया गया में मोहनमल भी जाकर सपूर्ण सभामदौको नमस्कार
करके घटता भया ॥ १०२॥.
श्रीमद्धरिप्रसादादेराज्ञया च नियन्त्रितः।
ग्राहितोऽभेदवादं च प्रावोचं भेदवादिना ॥ १०३॥
अन्वयार्थ:-श्रीमदारप्रसादादेरिति (चपरम् ) और (श्रीमरिप्रसादादेः) श्रीमान
हरिप्रसादनी वगैरे पण्डितोंकी (आशया ) अनुमतीकरके (नियंत्रितः) योनित (चपरम्)
और (अभेदवादम् ) अदितीयवादको (ग्राहितः) ग्रहणकरवाया (अहम् ) मैमोहनलाल
(भेदवादिना ) भेदनादी करके (सह) सॉय( प्रावोचम् ) माषणकरताभया ।। १०३।।
भावार्थ:-और भीमान् हरिप्रसादजी वगैरेह माहात्माभोंकी आशमें आमीन में मोहनराल अभेदवाद याने
माया और ब्रह्म एकही है इस विनायो प्रहणकर मायाप्रदा भिन बतलानेवाले भेदवादियों के साथ शानार्थ
करता मया ॥ १०३॥
न जीवब्रह्मणो दो वास्तवोस्ति कथञ्चन।
वास्तवत्वे विरोधः स्याच्छुतीनां शतशोन्यथा ।। १०४॥
अन्वयार्थः-नेति ( कथञ्चन केनापि प्रकारण ) किमोपकारसे (जीवब्रह्मणाः)
जीव और ब्रह्मका (वास्तवः) सत्यार्थ ( भेदः) भिन्नता (नास्ति) नहीं है (अन्यथा)
पकारानरसे (वास्तवावेसति) भिनत्व होतसन्ते अर्थात् जीव और ब्रह्मफे भदवादमें
( श्रुतीनां ) श्रुतियोका (शतशः) अनन्त (विरोधः) विरोध (स्यात् ) होगा "शत
सहस्रमयुतमेने हानन्तवानकाः" ॥ १०४ ॥
भावार्थ:-जीय और ब्रह्मा विगी प्रचाररो भी यथार्थ भेद नहीं हो गक्ता याने जीवपदार्थ भिन्न और
बम पदार्थ भिन्न ऐगा कोई तरहमे साचिनी नही हो पत्तो यदि जायको और मनको भिन्न २ आप मानेगे
नो भुतियोम बहुन विरोध भावेगा इमलिये जीव और प्रहमें भेद नहीं मानना गाहिये ॥ १०४ ॥
कांदिशीकस्तदाहासावाचारी वेपमाथितः।
द्वासुपर्णादिवाक्येभ्यो भेद एव स्थिरस्तयोः ॥ १०५ ॥
अन्वयार्थी-पांदिशीति (वपं-आश्रितः) आचार्यादिस्वरूपको स्थित (का) कोन-
पुरुष (आवारी सन् ) धर्माधिकारी उपाध्याय होय ( कांदिशि) कौनसी दिशामें योनसे.
स्थानमें ( तत्-आह ) जीव और ब्रह्मक अभेदको (आह) कान करते भये. (तयोः)
नीर और ब्रह्मा (ग्रामपर्णादिवास्यभ्यः) “डीपर्णा--एरस्तयोस्तयोः साति
विपरागमन्यो निरोपि बटेन भृगात् " इत्यादि वनों मारा (भेद एव )भेदही ( स्थि.
तः-अस्ति ) विद्यमानह ( अतोभेदज्ञानमेव वरमितिभावः)॥ १०५ ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
भावार्थ:-आचार्य पदको प्राप्त कोणगुरू यौनरी स्यानकी बेठ जीव और ब्रह्मक अभेद विज्ञानको कहते
भये अर्थात् अभेद निरूपण कहीभी स्थित होकर नहीं किया वोकि; जाव और ब्रह्मका " दौमुपण " इत्यादि
श्रुति स्मृतिद्वारा भेद सिद्हीहै ।। १०५ ॥
तत्त्वमस्यादिकास्तद्वच्छतयोऽभेदवोधिकाः ।
तद्गुणान्वयबोधित्वागतार्था नात्र संशयः ॥ १०६॥
अन्वयार्थ:- तत्त्वमस्यादिकाइति (तद्वत् ) तैसेही (तत्त्वमस्यादिका:-श्रुतयः)
"तत्त्वमसि' इत्यादिक श्रुती हैं सों ( तद्गुणान्वयबोधित्वात् ) ईश्वरके गुणोंको कथन करनेसे
(अभेदबौधिकाः--गतार्थाः) अभेद मतीति जनक-मन्यार्थ हैं (अत्र) इसविषयों
(संशयः-नास्ति) कुछभी संदेह नहीं है ॥ १०६ ॥
भावार्थ:-तैसेही " तत्वमसि " इत्यादि थुतिवचन ईश्वरके गुणमोही वह अभेद प्रदर्शित करनेहे तन भेद
वाद गिथ्याहे इसमें कुछभी संशय नहीं ॥ १०६ ॥
श्रुत्वा वाक्यं तदीयं तत्तदा प्रतिवादिनम् ।
आश्रित्य सुदृढां कोटि खण्डनस्येदमुक्तवान् ॥ १०७॥
अन्वयार्थ:-श्रुत्वेति (तत् तस्मात् ) तिसकारणसे (तदा) निससमय (अहं) में
मोहनलाल ( तदीयं ) भेदवादियोंके (वाक्यं श्रुत्वा ) वचनको श्रवणकर (प्रतिवादिनं )
भेदवादियोंके (खण्डनस्य ) खण्डनकी (सुदृढां-कोटि आश्रित्य) जोरावर पक्षको लेके
(इदम् ) वक्ष्यमाण वचनको (उक्तवान् ) कहता भया ॥ १०७ ॥
भावार्थ:-तिससमयमे में मोहनलाल भेदनादियों के प्रति जाँद और ईश्वरको भिन्न बतलानेवाले लोगों के
वचनको गुनकर प्रतिवादियोके राण्डनके लिये दृढकोटीको अर्गाकारवर सभाम बोलता भया ।। १०७ ॥
भेदस्य लोकसिद्धत्वान्नैव तद्वोधने श्रुतेः ।
प्रामाण्यं सम्भवेद्यस्मादप्राप्ते शास्त्रमर्थवत् ॥ १०८॥
अन्वयार्थः-भेदस्यति ( उत्तरपक्षमाह) (भेदस्य ) नीव और ब्रह्मक भेदको (लो-
कसिदत्वात् ) व्यवहारहीसे सिद्धताहै इसलिये (तद्वोधने) भेदज्ञानमें ( श्रुतेः) वेदको
(प्रामाण्यं ) प्रमाणता (न संभवेत् ) नहीं होसनी (यस्मात् ) निसलिये (अमाप्ते)
लौकिकादिसे नहाँ मामि न होप तहाँ (शास्त्रं-अर्थवत् भवति) मन्वादिवास्य बलवान्.
होके मवृत्त होते हैं ॥ १०८ ॥
भावार्थ:-भेदतो व्यवहार के द्वाराही सिद्ध होताहै इसलिये भेदा प्रदर्शनानेवाली सुनियोका प्रमाण नही
प्रहण कियाजाता जहाँ व्यवहारसे सिद्धिनहीं होय यहाँ ध्रुतिप्रहणकी जाती हैं ॥ ५०८ ॥
यदाऽवहेलयैवैवं मयाऽखण्ड्यस्य तन्मतम् ।
अथाष्यहृदयज्ञोऽसौ प्रत्यूचे तत्र किञ्चन ॥ १०९॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
अन्वयार्थः-यदेति ( मया ) मैने ( यदा ) जिससमयम ( एवं ) इसमकार (अवहे
लयैव ) बिना प्रयासमे ( अस्य ) भेदवादीका (तत्-मतं ) वह अभिमाय (अखण्डि
खडनाफिया (अथापि) ऐसा होत सन्ते भी (अहृदयज्ञः) अभिप्रायको नहीं माननेवार
(असौ) भेवादी (तत्र ) उसविषयमें (किचन ) कुछभी (प्रत्यूचे) कहता भया१०९
भावार्थ - मेने उनके भेदवादको सहज शिनाप्रयामसे खटन किया तो भी उसमा गाराम कुछ भा न जान
भेदनादवे विषयमें कुछ भी दौलते भये ॥ १.९॥
तदान्यैः पण्डितैः सम्यग्बोधितोऽसौ ममाशयम् ।
काऽभेदः क्व च भेदश्चेत्यूचुस्ते नु तदा वचः ॥ ११०॥
अन्वयार्थः-तदेति (तदा) तिससमयमे (अन्यैः) इतर (पंडितैः) पडितोपरये
(मम-आशयं ) मेरे अभिप्रायको (सम्यक्-चोधितः) भली भाति समझाया (असौ )
ये भेदवादी (अभेदः-क-अस्ति ) अभेद कहां है (चपरं ) और (भदः-क-अस्ति)
भेद कोनसे विषयमे है ( इति) इसमकार (ते ) वेसमस्त ( ऊचुः ) कहतेभये ॥ ११० ॥
भावार्थ -तिससमय मैं अन्यपण्डितोंके द्वारा मेरे अभिप्रायको उत्तम प्रकारने जान भेद नहीं है भार नभेद
वर्त है इसरार पचनकहते भये॥ १० ॥
भेदाऽभेदी यथाऽत्यन्तं मिन्नौ तद्वदिमावपि ।
वादिनी स्त इतीत्येवं मामस्तीपुस्तदा जनाः ॥ १११॥
अन्वयार्थ:-भेदाभेदाविति ( यथा) निसभकार (भेदाभदौ) भेद और अभेद (अ-
ज्यन्त्यं ) बहुत ( भित्री-भवतः ) अलग २ होते हैं (तद्वत् ) तैसेही (इमो-यादिनी )
ये वादी और प्रतिवादी (भित्री-स्तः ) भिन्न • है. (तदा) तिमसमयम (जनाः)
रोग (मा) मेरेको (इत्येवं ) इसमकारपरके (अस्तीपुः ) स्तुतिपरतेभये ॥ १११ ॥
भाना -तिमप्रकार भेद और उभेद ये दोनों या अमे भिल तसे हे दोनो बाद और सारिका
भिमुहें दयप्रसर यचन मुन रोग मेरी बात स्तुनि वरने भये ॥ ५५५ ।।
तदान्येपां मिथो वादो भूयस्तनाप्रवर्तत ।
हीनो जल्पवितण्डाभ्यां श्रोतुः कर्णसुखावहः ॥ ११२॥
अन्वया:-तदेति (तत्र ) प्रथागक्षेत्रमें (तदा) तिससमयमें (अन्यपा) इतर
पडिताया (मिथः) परस्पर ( वाटः) गाग्वार्थ (भूयः ) पुन. (अप्रवर्चत ) होता भया
कोशी वाद इत्यपक्षायामाह" (जल्पवितण्डाम्यां ) पानालता और उन्दतपना इन्होंसे
(हीनः) रहित (चएनः) पर (श्रीनुः-कर्णसुमारहः) श्रवण परनेवारीये कानारो
मुपमई ॥ ११॥

- श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । (३७) भावार्थ यहा प्रयाग क्षत्रम तिमममय और पन्निाकामा शावायं पुन हाताभया जो कि श्रवण करने याउ लागाफ कानाको सुखदाई निमम जन्यबाद रितण्डबाद नहा है ॥ १२ ॥ गटुलालाह्वयेनाथ श्रीवृन्दावनवासिनः । चिरकालमभूत्तत्र शास्त्रार्थोऽद्भुतदर्शनः ॥ ११३ ॥ अन्वयार्थः-गस्टुलालाह्वयेनेति ( अथ) अनन्तर (तत्र ) मयागक्षेत्रमे (श्रीवृन्दावन वासिनः)-"श्रीयुत्ते वृन्दावने वास्तव्यवत " श्रीवृन्दावन क्षेत्रमे रहनेवाले सुदर्शन शानिीका (गटुलालाह्वयन ) गटुलाल शास्त्रीकरके ( अद्भुतदर्शनः ) धिलक्षणहे दर्शन जिसका (शास्त्रार्थः) वादप्रतिवाद (अभूत् ) होता भया ॥ ११३ ॥ भावार्थ -अनतर उस प्रयाग क्षेनसाधी सभाम श्रावृदावन क्षनमें रहनेवाले सुदर्शनशास्त्रानाका पहित गालालनाक साथ विरक्षणहै विषय निसमे ऐमा शास्त्राथ बहुतकापर्यत होना भया ।। ५१३ ।। सभा वृत्तामुपश्रुत्य दर्शनार्थ समागतैः। जनैस्तत्राभवत्सङ्घो दर्शनीयोऽद्भुतो नृणाम् ।। ११४॥ अन्वयार्थः- सभामिति (नृणां) पडितोंकी (सभा) ससदको (वृत्ता-सर्वतः परिपूर्णा) चागे ओरसे शोभा सहित भरी (उपश्रुत्य ) सुनके ( दर्शनार्थ) दर्शनके लिये (समागतैः ) आये हुये (जनः) लोगो करके (अदभुतः) विलक्षण (दर्शनीयः- संव:) देखनेयोग्य समूह "सबसार्थातु जन्तुभिरित्यमरः" (अभवत् ) होता भया ।। ११४ ॥ भावार्थ - - 'आन प्रयाग क्षेत्रमें अनेक माधुवोंकी और देशान्तरने आये पतितारी महान मभा होरही है।" ऐगा सुनके जगह २ स दशन के लिये आये हुये लोगाका घडाभारी विपण समूह जुड़ता भया निस्का शोभा कहनसे प्रथ बटनावे ॥ १५४ ॥ सभावसाने त्वथ कोपि विद्वान् । परीक्षितुं संसदि गटटुलालम् ।। अदानु तस्मै स इमां समस्याम् । "अणोरणीयान् महतो महीयान्" ॥ ११५॥ अन्वयार्थः-सभावसानइति (विद्वान ) पहित (कोपि) अनिर्वचनीय (स) वह्मानदशासी (सभावसाने ) सभाके विसर्जनकालम (गहलालम् ) गटुटार बास्त्रीयो (परीक्षितं) परीक्षाकरनेकेलिये (संसदि) सभाम सभासमितिमसन इत्यमरः" (तस्म) गदुराल शास्त्रीके लिये (इमा ) वक्ष्यामाग (समस्या) समस्यायो (अदात्-नु) देतेभये निश्रयकरके 'समस्यास्वरूपमाह' समस्याके स्वरूपको कहते है (अणोः) परमाणूरो (अणीयान् ) अत्यतसूक्ष्म (चपुनः) और (महतः) स्मृलसे (महीयान् ) अत्यत

(३८) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
बहा 'ईश्वरेणतदुभयरक्षं कथं संपटते.' (यो अणीयान् स अगीयानव-योमहीयान
स महीयानेव) "विरूदावुभयधर्मो धर्मिणि कथं संवटतः” (महीयस्त्वे अणीयस्त्वं
नसंघटते-अणीयस्वे महीयस्त्वं न संघटत-प्रत्यक्षादिप्रमाणाभावात ) (अयंब्रह्मा-
नन्दशास्त्रिणः प्रश्नः)॥ ११५ ॥
भावार्थ:-अनतर ममाविसर्जन फारम नमाने कान पडितथा गायन पदित ब्रह्मानंदजी गालाल शास्त्रीकी
परीक्षाके लिये उनको यह समस्या देने भये वह समस्या कोनमी “ सन्यापी ईश्वर परमाणूमभी सूक्ष्म रंगे,
म्यूलरी भी स्कुलम " जोपदार्थ यूमागे मूक्ष्महै वह स्थूलमे स्मृत यया होसके जो पदार्थ म्थूलमे स्थूरदहे यह
सूक्ष्मने सूक्ष्म क्या होसत्ता " छायानपवा " छायाऔर घूपमरिका प्रत्यक्षादि प्रमाणसं विरुद्ध जिस्तरहे
जहाँ छौहरै वहीं धूप नदी रोयत्ती और जहाँ धूपद वहीं सरि नहीं हो सकी. इमहीप्रकार विरुधर्म एकाध्यमें
वैसे रहसते हे ॥ ११॥
गटुलालः समस्यां तां बहुधाऽऽपूरयत्ततः ।
श्लोकान्हरिप्रसादस्य स्तुतेः कतिपयान्व्यधात् ॥ ११६॥
अन्वयार्यः-गदुलालइति (ततः) तदनन्तर (गडुलालः) पण्डिन गदहलालनी (ता-
समस्यां ) उस प्रश्नको (बहुधा) अनेक मकार करके (आपूरयत्) परिपूर्ण करते भये.
(चपरम् ) और (हरिप्रसादस्य) श्रीहरिप्रसादलोकी (स्तुतेः) स्तुतीक ( कतिपयान्)
अनेक (श्लोकान् ) गद्यपद्योको (व्यधात्) रचना करते भये ॥ ११६ ॥
भावार्थ:-सदनतर परिस्त गलालजी उस समस्या अनेक तरहले घटनाक्रते भये और श्रीहरिप्रमादजीरी
स्तुतिपर अनेक रोगों को बना मुनाते भये ।। ११६ ॥
श्रीमान्हरिप्रसादस्तु तुष्टोऽष्टादश मुद्रिकाः ।
प्रत्येकं विदुपे दत्वा सर्वोस्तानभ्यपूजयत् ॥ ११७!!
अन्वयार्थः-श्रीमानिति (तु-पुनः ) फेर (श्रीमान् हरिप्रसादः) लक्ष्मीवान्
हरिप्रसाइनो महारान (तुष्टः सन् ) प्रसन्न होतसते. (प्रत्येकं-विदुपे) प्रत्येक पंडितोके अर्थ
(अष्टादश-मुदिकाः) अद्वारह रूपयोको (दवा) देकर (तान-सर्वान् ) उन
समस्तीको ( अभ्यपूजयत् ) पूजन करने भये ।। ११७ ॥
भावार्थ:-अनतर अतिही असम भये श्रीहरिप्रसादजी महाराज समस्त पडितोंको बुलाय एक २ पण्डिताको
आम्ह २ मुद्रिका देते भये और सभी पडितोंको भक्तीपूर्वक पूजा करते भये ।। ११७ ॥
ततः सर्वेपि विद्रांसो गायन्तो यश उत्तमम् ।
श्रीमहरिप्रसादस्य स्वस्वस्थानमुपागताः ॥११८॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
अन्वयार्थः-ततइति (ततः) तदनंतर (सर्वेऽपि विद्वांसः) समस्तपडित (श्रीमद्ध-
रिप्रसादस्य ) लक्ष्मीवान् हरिमसाहनी महारानके ( उत्तमम् ) उत्कृष्ट ( यशः) कीर्तिको
(गायन्तः सन्तः) गातेसते (स्वस्वस्थानम् ) अपने २ स्थान मति (उपागताः) माप्तऐसे
(अभवन् ) होते भये ॥ ११८ ॥
भावार्थ:-पुन समस्तपडित लोग थ्रीहरिप्रमादजी महाराजका कार्तिको चारों ओरसे गातेमंत अपने ,
आश्रमको जातेभगे कहैहे " कदापि ऐसे गुणदानि हुवे नहोवेगे,, इत्यादि ।। ११८ ॥
ततो हरिप्रसादाख्यो युक्तिरामं स्वमन्त्रिणम् ।
कर्णदास तथाहूय प्राहेदं दीनवत्सलः ॥ ११९॥
अन्वयार्थः- ततइति (ततः ) तिसके अनतर ( दीनवत्सलः ) अनाथापर दयाकरने-
हारे ( हरिप्रसादाख्यः ) श्रीहरिप्रसादजी महागन (स्वमंत्रिणम् ) अपने मंत्री (युक्ति-
रामम् ) युक्तिरामजीको ( तथा ) तसही ( कर्णदासम् ) कर्णदासको (आहूय) जुला-
यके (इदम् ) वक्ष्यमाणवचनको (प्राह ) कहते भये ॥ ११९ ॥
भावार्थ:-तदनतर दानोपर दया धरनहारे श्रीहरिप्रमादजी महागग मा युक्तिरामको और कर्णदासको
खुलाकर यह वक्ष्यमाण वचन कहने भये ॥ ११९॥
आनीतं यद्यदस्माभिदातुं कुम्भस्य पर्वणि ।
माधुभ्यस्तयथाकामं दीयतां पुस्तकादिकम् ॥ १२०॥
अन्वयार्थः-आनीतमिति ( अस्माभिः) अपने (कुंभस्य ) कुभके ( पर्वणि ) पर्वमे
(दातुम् ) दान करनेके लिये ( यत्-आनीतम् ) जोलाया (अस्ति) है. (तत्-
पुस्तकादिकम् ) वह पुस्तक पात्र छाते ऊर्णादिकोको (साधुभ्यः) साधुवोकेलिये ( यथा-
कामम् ) जिनोंको जैसा चाहे तैसा ( दीयताम् ) दानकरो ।। १२० ॥
भावार्थ:-अपने कुभके पर्वम दानकरने के लिये जो २ पुस्तक, छत्री, पान, पान्य वर्गाड़ लाहे वे वस्तु
जिनको जिस्को चाइ होकर नजीक नहीं होय उनसाधू आदि गरीबोंगो अवश्य देदेवो ॥ १२० ॥
श्रुत्वा वाक्यं तदीयं तौ तदा दातुं समुद्यतौ ।
यथेष्टं सर्वसाधुभ्यः पुस्तकादिकमर्थितम् ॥ १२१॥
अन्वयार्थः-श्रुन्धति (तदा) तिस् समयमै (तौ) युक्तिराम कर्णदास जेहते (तदी-
यम् ) श्रीहारेमसादजी महाराजक ( वाक्यं श्रुत्वा ) आज्ञाको श्रवणकर (सर्वसाधुभ्यः)
समस्त साधुवोंके लिये ( अर्थितम) याचित (पुस्तकम् ) पुस्तकोंको ( यथेष्टं) जैसाचाहे
तैमी ( दातुम् ) दानकरनेके लिये ( समुद्यतौ) तत्पर ऐसे (अभूताम् ) होते भये १२१
भावार्थ:-तिम समयमे युक्तिराम और वर्णदाग श्रीहरिप्रमादनाकी आहारो सुनवर जिनोने जिस् पुस्त
कादिवोंकी याचनावाह उन समस्त गाधुवोको वह १ पुस्तकादिक देनेके लिये तत्पर होते भये ॥ १२ ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । शीताता वसनार्थिनस्तनुभृतो वस्त्रे शतापिताः । तद्वत्पात्रविजिताश्च विविधैः संतार्पता भाजनैः॥ साधून प्रार्थितपुस्तकानपि तथैवाऽग्रीणयत्पुस्तकः । एवं कोपिन चार्थितार्थविधुरस्तेभ्यो जनः प्रत्यगात् ॥१२२॥ अन्वयार्थः-शोताता इति (तैः ) हरिमसादजीने (शीतार्ताः ) गौतसे पौडित (वस- नार्थिनः) वस्त्रको चाहनेवाले (तनुभृतः) याचकांक ( वयैः ) वस्त्र करके (भृशम् ) अत्यन्त (तापिताः) सतोपित किये 'अत्ररिनि कर्तृपमध्याहारः कार्य.' ( तहत् ) तेसही (पात्रविवर्जिताः) निनके ननोक पात्र नहीं ऐसे (तनुभृतः)लोग (विविवः) अनेक (भाजनः) पात्रों कर (सनतर्पिताः) तृप्त किये (तथैव ) तेसही (प्रार्थित पुस्तकान्) याचितहे पुस्तक निनोने ऐसे (साधून ) साधु लोगोको (पुस्तक) पुस्तफरक (अमी- णयत् ) सतुष्ट करते भये (जनः) समस्तलोग (तेभ्यः) श्रीहरिमसाउनीके अर्थ " (एवं) इस प्रकार (कोपि ) कोइभी ( दानीअर्थितार्थविधुरः ) याचित यस्तुको देनमें तत्पर (नास्ति ) नहीं है" (इति) इस प्रकार (प्रत्यगात् ) कहते भये ( अनेन तस्य दानाति- शयो द्योतते इति भावः)॥ १२ ॥ भावार्थ -शातसेपास्ति इनिये याको चाहनेवाले लोग पाहारप्रसादजा धनदेय प्रमन बग्ने भये महा अनेक लोगो नजीक पार नहीं थे उन्होंको वरतन देकर प्रमन्नकरते भये तैमेा पुस्नएका चाह करन हारे साधुओगे पुस्तक देकर अयन प्रमर करते भये ये समन याचा लोग " ऐगा कोई भी बाहा हुँदै वस्तुको देनहारा नहीं है" इयादि श्रीहारप्रमारती महारानो यश गाते भये ।। १५९ ॥ गायन्तः पथि साधवस्त्वनुपदं कीर्ति तदीयां मिथः । औदयं परमं तथा सुदयतां सोशील्यमेवापि च ।। धन्यः स्वामिहरिप्रसाद इति ते उद्घोपयन्तो खम् । आयाताःस्वकुटीः प्रहर्पितधियोलब्धात्मकामा जनाः१२३ अन्वयार्थः-गायन्त इति (साधवः) साधू जे है ते (चपुनः ) और (जनाः ) याचक लोग (मियः ) परपर ( पथि) मार्गमे ( अनुपदम् ) पाव - प्रति ( तदीयां ) श्रीहरि प्रसादनीमहारानकी (कीर्ति ) यशो ( गायन्तः सन्तः) नातेसते (चपरम्) और (तथा) तसेही (सुदयतां ) अत्यन्त दयाभावको (परमम् ) उत्कृष्ट (औदार्य) दानापनेको (चपुनः) ओर (सौशील्पम् ) मुरवभासो (गायन्तः सन्तः) गाते सते "स्वामी हरिप्रसाद. धन्य ऑस्त" स्वामी श्रीहरिस्तावनी महागन धन्यह ( इति ) इस प्रकार (ते ) वेसाधू और याचकना (ख) मन्दको ( उद् घोपपन्तः सन्तः) उच्चस्वरसे

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
कहते सन्ो ( स्वकुटीः) अपने २ निवास स्थानको (आयाताः) आते भये (कीहशस्ते)
कैसहै वह साधू और याचकनन (लब्धात्मकामाः ) प्राप्त भगेहै इच्छितमनोरथ जिनको
(अतएव ) इसलिये ( महर्षितधियः) अतिशय हर्ष सहितहै बुद्धी निनोको ॥ १२६ ।।
भावार्यः-साधू और याचक लोग रस्तोमै पर ये “ श्रीहरिप्रसादजी महाराज सरीका पानी नतोहुवा न
होगा " इत्यादि स्वामीमहाराजको मातीको गाते अपने २ निवास स्थानको जाते भये कैमेहें साधू आर
याचकलोग गमस्तमनोरथ जिन्होके पूर्ण भयहे और बहुत हर्षको पाये ॥ १२३ ॥
तत्राथैवंविधां कीति लब्ध्वायं पुनराययौ ।
श्रीमद्वाराणसीक्षेने सर्वसाधुसमावृतः॥ १२४ ॥
अन्ययार्थः-तत्रेति (अथ ) अनतर (तत्र) मयाग क्षेत्रमे (अयम् ) श्रीहरिप्रसादनी
महारान (एवंविधां ) इसपकार (कीर्ति ) यशको (लब्ध्वा ) पाप्तहोके (सर्वसाबुसमा
वृतःसन्) समस्तसाधूलोगोसे साहित होत सन्ते (पुनः) फेर (श्रीमद्वाराणसीवे) श्रीकाशी
क्षेत्रमे (आययौ ) गमन करते भये ॥ १२४ ॥
भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजीमहाराज प्रयागक्षेत्रम इसत हे पीता पाय समस्तसाधूसहित श्रीराशी क्षेत्रको
जाने भये ॥१४॥
हरिदासो महाँस्तत्र सर्वोदासीनविश्रुतः ।
गृहमानीय तान्सानातिथ्यं चक आदरात् ॥ १२५ ॥
अन्वयार्थ:-हरिदास इति (तत्र) काशी क्षेत्रमे ( सर्वोदासीनविश्रुतः) समस्त
साधुवोंमें प्रसिद्ध (महान् । तेजस्वी ( हरिदासः) हरिदासजी महाराज (तान् सर्वान् )
उन्समम्त साधुबोको ( गृहमानीय) घरको लाय (आदरात् ) आदरसे (आतिथ्यं )
स्मातिरको ( चक्रे) करते भये ॥ १२५ ॥
भावार्थ काशीनम सम्पूर्णसाधुवाम प्ररणात थीहरिदासजीमहाराज समस्त साधुवोको अपने आश्रम,
लाय सातिर बरते भये ॥ १२५ ॥
तथान्येभ्यः स्वशिष्येभ्यो यथायोग्यमकरायत् ।
आतिथ्यं सर्वसाधूनां भोज्यानवसनादिना ॥ १२६ ॥
अन्वयार्थ:- तथेति (तथा ) तिसही प्रकार (हरिदासः) ओहोरदासनी महारान
(अन्येभ्यः स्वशिष्येभ्यः) इतर अपने शिष्यासे ( सर्वसाधूनाम् ) समस्त साधुका
(भोज्यानवसनादिभिः) मोनन करने योग्य अन्न और वस्त्रादि करके ( यथायोग्य)निनको
जेसा चाहे तसा (आतिथ्यं) सत्कारको (अकारयत् ) कराते भये ।। १२६ ॥
भावार्थ -तेहा श्रीहार दासनामसरा अपने शिष्यारे द्वारा समस्तमाधुरीका अपने अधिक माफिर
गुदर फार और वयादिवरक कार उगते भये ॥ १२॥

(१२) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । धन्यः क्षितावयनिहास्ति महानुभावः । साधूत्तमः स्वपरभेदधिया विहीनः॥ ऐश्वर्यमाप्य परमस्ति न यस्य गर्वः । साध्वनिकननिरतो हरिदासनामा ॥ १२७॥ अन्वयार्थः-धन्य इति (इह सितौ) इसपृथ्वीमें (महानुभावः ) बहुतहे अर्थाद अकथनीयहे सामर्थ्य जिनका (हरिदासनामा-अयम् ) हरिदासनामा यह (धन्यः- अस्ति ) स्तुत्य है "कोटगयं इत्योमायामाह" (साधृत्तमः ) साधुवोंमें श्रेष्ठ (स्वपरभेद धिया-विहीनः ) यह हमारा और यह परका इत्यादि भेदमुद्धीसे रहित (सावनिक- जनिरतः) साधुवोंके चरणकमलकीसेवामें तत्पर (चपरम् ) और ( ऐश्वर्य) सपनाको (प्राप्य) पाकर ( यस्य ) निरको (गर्व.) मान (नात्ति) नहीं है ॥ १२७ ॥ भावार्थ:-इस पृथ्वीमें बहुनह मामयजिनमा, साधुवाम श्रेष्ठ, यह हमारा और यह पराया इयादि भेदर हित और साधुलोगोंके चरणकमलरी सेवामें तत्पर ऐने श्रीहार प्रमादजीमहाराजको धन्य होवो और लक्ष्मा पायकर भी जिननी विनितभी गवनहीं ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हरिदासस्य ह्यथातिथ्यं ततः पुनः। पञ्चायत्तालयं स्वागात्सर्वोदासीनपूजितम् ।। १२८॥ अन्वयार्थः- गृहीत्वेति ( अथ ) अनतर (अयम् ) श्रीहरिप्रसाटनी ( हरिदासस्य) हरिदासनामक महन्तके (आतिथ्यं ) सत्कारको (गृहीत्वा) म्वीकार करके ( तत.) सस स्थानसे (पुन.) फेर (सर्वोदासीनपूजितम् ) सपूर्ण उदासीनोने जहाँ पूजन वगरेका कार्यनियत किया ऐसे (पञ्चायत्तालयं) पचायत्ती अखाडेको ( स्वागात् ) गमन करते भये॥ १२८॥ भावार्थ:-अनतर श्रीहरिप्रसादजीमहाराज हरिदास नामा मनके गवारयो अगीकार कर फेर वहाँम सपूर्ण उदासीन रहकर जहाँ निरतर पूतनवगैरे करते हैं ऐने पचायती आसाडेको जाते भये ॥ १२८॥ अपश्यदेतत्सुमनोहरस्थलम् । उद्यानरम्योपवनोपशोभितम् ॥ तथा च जालामुखरन्ध्रमध्यतः। पारावतादिद्विजकूटनादितम् ॥ ॥ १२९ ॥ अन्वयार्थ:-अपश्यदिति (सः) श्रीहरिप्रसादनी महारान (सुमनोहरस्थलम् ) अति सुदरहे बैठने के लिये जगह जिसमें ( एतत् ) इस स्थानको (अपश्यत् ) देखते भये कैसा है यह स्थान (उद्यानरम्योपवनोपशोभितम् ) ( उद्यानः रम्योपवनेश्व

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
शोभितम् ) बडे २ वर्गाचे और नजरबाग इनसे. शोभाको प्राप्त (तथाच ) और तैसेही
(जालामुखरन्धमध्यतः) नालियोंके छिद्रके बीचसे (पारावतादि द्विजकूटनादितम् )
कबूतर इत्यादि पक्षियोंके समूहकरके चारोंओरसे कृतशब्द ॥ १२९ ॥
भावार्थ:-अत्यंत मनोहरहै बैटनेवगैरेहको स्थान जिसमें, यहुनबडा बाहेर वर्गाचा और भीतर भी छोटे र
वगीचो करके बहुत मनोहर, तमेही कयूनर आदि अनेक पक्षियो चारो ओर अरोकेमे और छोटी २ जालियोंमें
मनोहर शब्द कर रहेहैं ऐमे आसाडेको देगते भये ॥ १२९ ॥
समन्ततश्चाप्युपवेष्टितं दृढ
प्रोत्तुङ्गभित्त्याथ नृणां सुदुर्गमम् ।
बृहत्कपाटायसकीलशृङ्खलैः
संशोभितद्वारमतीव चायतम् ।। १३०॥
अन्वयार्थ:-समंतत इति (कीहक्तत् स्थानम् ) कैसाहे वहस्थान (दृढमोतुं-
गभित्या ) मनबूत बहुतऊंचे माकार करके (समंततः) चारोंओरसे (उपवेष्टितम् )
बेठाहुवा (नृणां ) मनुप्पोको (सुदुर्गमम् ) आक्रमण करनेको अयोग्य (वृहत्कपाटायस
कोलशृंखलैः (स्थूल कपाट " लोहेकेखील " लोहेको सांकल इनोंने (संशोभितदारम् )
अत्यंत शोभायमानहै दरवाना जिसका (चपरम् ) और ( अतीव ) अत्यंत (आयतम् )
दीर्ष ॥ १३० ॥
भावार्थ:-और कसौह वह स्थान चारों धो मजबूत बहुलऊँचीमांत भिमकोहै जिसमे मनुष्य भातरको
न जासके मजबूतकपाट लोहेकी सीलों और साक्ल इसकरके जिमका खुलावटदार दरवाजादै ।। १३० ॥
गत्वान्तः प्रददर्श चायमभितो दिव्यं गुरोमन्दिरम् ।
शोभाव्यं मणिमौक्तिकेश्च जटितं श्वेताश्मना राजितम् ।।
चित्रैश्चाप्यथ काचवृक्षरुचिरैः संशोभितं सर्वतः ।
साक्षाच्छीगुरुरामदासरचितस्थानोपमं चापरम् ।। १३१ ॥
अन्वयार्थी- गत्वेति (अयम् ) श्रीहरिमसादनी महारान (अन्तः) अभ्यंतर भागमें
(गत्वा) नायके (अभितः ) सन्मुख (दिव्यं) मुंदर ( मणिमाक्तिकः) मणी और
मोतियों करके (शोभाढयं) शोभा सहित (श्वेताश्मना) सपेदपत्थरोंसे (राजितं ) उत्तम
(जहित)नड़वाया (चित्र)अनेकतरहके ( काचक्षरुचिरैः) सुंदर झाड़ोंसे(सर्वतः)
चारोंओरसे (संशोभितम् ) शोभाको प्राप्त (अपरम् ) द्वितीय (साक्षात् ) प्रत्यक्ष
(श्रीगुरुरामदासरचितस्थानोपमम् ) श्रीगुरु रामदासनी महारानने बनवाया स्थान
रारोपा (गुरोः) गुममहारानके (मंदिरम् ) मंदिरको (दर्श) देखत्तेभये ॥ १३१ ॥

(१४) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
भाषाय:-श्रीहरिप्रसाद महारान उस, असारे अदर जा सामेरोही मुदर, हीरे मोनियांने जना, मुद
पत्परोसे चारों ओर शोभासहित जदा हरे, पालेवाले, राल इत्यादि अनेक रंग वाचवमाद चारों और
जिगमें हैं. और मानो दूसरा श्रीरामदासजीमहाराजरा बनवाया स्थानत है. ऐसे गुदर स्थानरो देखते भो ११
दृष्ट्वा स्थानस्य शोभा तो श्रीमानासीत्प्रधीः ।
प्रशशंस तदा शोभाराममत्यनुमोदयन् ।। १३२ ॥
अन्वयार्थ:- दृष्ट्वा इति ( श्रीमान् ) श्रीहरिप्रसादनी महाराज ( स्थानस्प) मंदिरकी
(तां-शोभा ) उमशोभाको ( दृष्ट्वा ) देवके ( प्रहष्टधीः) भकर्षकरके संतोपरी भाप्तह
बुद्धी नितकी ऐसे ( आसीत् ) होते भये (तदा) तिस समयमें (ग) रामदासनीयो
( अति-अनुमोदयन् सन् ) अत्यन्त सवोधनदेतेसन्ते (शोभा) सुलावटको (प्रशशंस)
सराहते भये ॥ १३२॥
भावार्थ:-उस सुदर मंदिर शोभाको देख थोहरिप्रसादजीमहाराज अत्यत शान होते भये और उसममय
रामदानको सयोधन दे मदिरकी शोभायो सराहते भये ।। १३२ ॥
धन्यो धन्य इहासि भूतलतले यस्यात्मभक्तिमुरौ।
जाता ते पनपारिनी भयहरी या दुलभा देहिनाम् ।।
यत्साक्षाद्गुरुरामदासरचितस्थानोपमं मन्दिरम् ।
शोभाराम महामते त्वमकरोः शान्तिप्रदं देहिनाम् ।। १३३ ।।
अन्वयार्थः-धन्य इति (हे महामने ) हेबुद्धिवान् (हे शोभाराम) (स्वम ) आप
(इह-भूतलतले ) इस चीनलमे (पन्यः) (धन्यः) (असि ) धन्य २ हो.
(यस्य-ते ) निस्तुम्हारी (गुरौ ) गुरुमें (अनपाइनी) स्थिर ( भयहरी) समस्तभ.
यको दूरकरनेवाली (भक्तिः) मतो जोहेमो (जाता ) मई (या) जो भक्ती (देहिनां)
लोगोंको ( दुलर्भा) पाटनहे ( यत् यस्मात् ) निमकारणसे (वं ) तुम (देहिनां)
प्राणिमात्रको (शान्तिप्रदम् ) सुखदाई ( साक्षात् ) प्रत्यक्ष "साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययो-
रित्यमरः (गुरुरामदासरचितस्थानोपमम् ) गुरु रामदासनीमहाराजने बनवायेमंदिर
सरके (मंदिरम्) मदिरको (अकरीः) करते भये ॥ १३३ ।।
भावार्थ:-सुद्धिवान् शोभाराम इसपृथ्वामें नुमो धन्य होयो क्यार तुम्हागे गुस्में दर, चिरस्थाई, और
समाताको दृरकरनेवारी भक्तिहै जोषि, मनुष्यांको नहीं सो, जिस भनिगे तुम गुरु रामरामजीमहारानने
वनवाये गुदर म्यान सरीचे, प्राणिमात्रको मुरादाई मंदिर बनवाने भये ॥ ५३३ ॥
अथायं मन्दिरे गत्वा सर्वसाधुयुतः सुधीः।
प्रणनाम गुरुग्रन्थं साष्टाङ्गं भक्तिसंयुतः ॥ १३॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । अन्वयार्थः-अथेति ( अथ) अनंतर ( सर्वसाधुपुतः ) समस्तसाधुसहित (सुधीः) बुद्धिवान् ( अयम् ) श्रीहरिप्रसादजी (मंदिरे ) मंदिरमे (गत्वा ) जायके (भक्तिसंयुतः सन् ) भक्तिसहित होतसते (गुरुग्रंथ) गुरु महारानके ग्रंथोंको (साष्टांग-प्रणनाम) साष्टांग दंडवत करते भये ॥ १३५ ।। भावार्थ:-अनतर रावगाधुवोमे सहित, वद्विवान श्रीहरिप्रसादजी मंदिरखो जाय भक्तिसहितहो गुरुमदा- रजके अपारो यदन करले भो॥ १३४ ॥ शोभारामेण चादिष्टे दिव्यस्थान उवास है । श्रमं विधूय मार्गस्य श्रीमास्तत्र यथासुखम् ॥ १३९ ॥ अन्वयार्थः-शोभारामणेति (श्रीमान् ) लक्ष्मीवान श्रीहरिमसादनी (तत्र) उसम- दिरम ( मार्गस्य ) रस्तेके (श्रमं ) परिश्रमको (विधूय) दूरकरके ( शोभारामेण ) शोभारामनी नामा महंतने(आदिष्टे ) बतलाये ( दिव्यस्थाने ) सुंदरस्थानमे( यथासुखं ) मुखपूर्वक ( उवास) बैठते भये (ह) निश्चय करके ॥ १३५ ॥ भावार्थ:-श्रीहरि प्रसादजी महाराज मदिरके यांची मागक परिश्रमको दारर शोभागमनामक महलने बत लाये हुये सुदरस्थानपे मुखपूर्वक निवास करते भये ॥ १३५ ॥ वाराणसीमथ ज्ञात्वा पण्डितानां पुरीं शुभाम् । तत्राप्येकां सभां दिव्यां पण्डितानामकारयत् ॥ १३६॥ अन्वयार्थ:-वाराणसीमिति ( अथ) अनंतर (अयं) श्रीहरिप्रसादजी (वाराणसी) काशिक्षेत्रको (पंडितानां) पंडित लोगोंकी (पुरी) नगरी ऐसी (ज्ञात्वा) जानके (तत्रापि ) वहाँ काशि क्षत्रमेंभी (पंडितानां ) पडितोको (एका-सभा) एकसभाको (अकारयत् ) कागते भये ।। १६६ ।। भावार्थ:-अनतर श्रीहरिप्रमादली महाराज काशीक्षेत्रको परिताके रहनेका स्थानई ऐसा जानकर यहाँ भी पटिलोका एक्मभा कराने भये ॥ १३६ ॥ पण्डिता आप्युपश्रुत्य तदीयं यश उत्तमम् । आजग्मुस्तत्समाहूताः सभायां हृष्टमानसाः ॥ १३७॥ अन्वयार्थ:-पंडिता इति (आहताः) पाचारित (पंडिताः अपि) पहित हें तेभी (तदीयं) श्रीहरिप्रसादनीमहारानके (उत्तमम् ) उत्कृष्ट ( यशः) कीर्तीको (उपश्रुस्य) श्रवणकरके ( हष्टमानसाः सन्तः) हर्षितचित्तहोत सन्ते (सभायां ) सभामें (आजग्मुः) आते भये ॥ १३७ ।। भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजी महाराजने पुलवाये पदितभी श्रीरिप्रमादजी महारानके यदावो मुन हर्पित चित्तहोय सभामें आते भो ॥ १३७ ।।

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
श्रीमान्विद्वद्वरो बालशास्त्री गंगाधरस्तथा।
श्रीदामोदरशास्त्री च रामकृष्णस्तथैव च ॥ १३८॥
अन्वयार्थः--श्रीमानिति केतेआगताः इत्यपेक्षायामाह (श्रीमान्) लक्ष्मीवान् (विदर)
पंडितों श्रेष्ठ (बालशास्त्री) बालशास्त्रीजी तथा विद्वदर श्रीमान् (गंगाधरः) गंगाधरशास्त्री
(चपरं) और (दामोदरशाम्री) दामोदरशास्त्रीनी (तथैव) तैसेही (रामकृष्णः) रामकृष्ण
शास्त्री ।। १३८॥
भावार्थ:-पडितोंमें श्रेष्ठ, श्रीयुन घालशास्त्री, तमही दो विशेषणवान् गगधर शास्त्री, और थायुत दामोदर
शास्त्री तमही रामकृष्णशास्त्री, ए राभाने आने भये ॥१३८ ॥
मीमांसकवरो विटान्नित्यानन्दश्च पण्डितः ।
शोभारामस्तथा धीमान् सीतारामोथ विश्रुतः॥ १३९॥
अन्वयार्यः-मीमांसकवरेति ( विद्वान् ) विपश्रित ( मीमांसकवरः )मीमांसकोंमें श्रेष्ठ
(पंडितः-नित्यानंदः ) पंडित नित्यानंदशास्त्री ( तथा ) तसही ( धीमान् ) बुद्धिवान्
(शोभारामः ) शोभारामशास्त्री ( अथ ) अनंतर ( विश्रुतः ) प्रख्यात (सीतारामः)
सीतारामशास्त्री ( एते आगताः) ये आते भये ॥ १३९ ।।
भावार्थ:-परित, मीमायकोंमे श्रेष्ठ नित्यानदशासी, नगेही युद्धिवान् शोभागमशाम्री, और मायान सीता
रामवाली ए सभामे भाते भने ॥१३॥
एवं परम्शताश्चान्ये पण्डितास्तत्र संगताः।
वेदवेदाङ्गविद्यायाः पारगाश्वातिविश्रुताः ॥ १४०॥
अन्वयार्थ:-एवमिति ( एवं ) इसमकार (तत्र ) वाराणसी क्षेत्रमें (वेदवे.
दांगविद्यायाः) नेद और जातिपादि वेदांग विद्याक (पारगाः) पारगामी (अतिवि-
श्रुताः ) अत्यंतमम्ब्यात ( परः शनाः) मौसंन्यासेजादे ( अन्ये-पंडिताः) औरभी पंडित
(संगताः) मोलित ऐसे ( आसन् ) होत भये ॥ १४ ॥
भावार्थ:-इगप्रसार श्रीवारापना भेनमें इसप्रकार वेद ज्योतिषादि वेदागनियारे पारगामी अयतप्रमिद्ध
मांगे जादे अनेक पदित आने भरे ॥१०॥
श्रीमन्तोऽमरदासाद्या उदासीनाश्च पण्डिताः।
श्रीमद्धरिप्रसादेन स्थापितास्तद्वदग्रतः॥ १४१ ।।
अन्वयार्थः-श्रीमंतइति ( तद्वत) तैसेही ( श्रीमहरिप्रसादेन ) लक्ष्मीवान् हरिमसाद-
नीमहारानने ( श्रीमन्तः) सम्मोगन् ( अमरदासाद्याः) अमरदासजी है आदिमें जिनक
ऐस ( उदासीनाः ) उदासीननहिंसो ( चपरम् ) और ( पंडिताः) पंदितनासो (अ.
प्रतः) अग्रभागमें ( स्थापिताः) स्थापन किये ॥ १४१ ॥

1
श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
भावार्थ:-श्रीमान हरिप्रमादजी महाराजने श्रीयुत अमरदामादि उदासानाको और पक्तिीको गभाके अप
भागमे स्थापन किये ॥ १४१ ॥
अथ तत्र सभामध्ये शास्त्रवादोऽप्रवर्तत ।
युक्तिप्रमाणमाश्रित्य तेपामन्योन्यसंश्रयः ॥ १४२॥
अन्वयार्थ:-अथेति (अय ) अनंतर ( तत्र ) काशीक्षेत्रमें (सभामध्ये) माभाके
बीचमें (तेपां) पंडितोंका (अन्योन्यसंश्रयः) परस्पराश्रई भमा (शास्त्रवादः)
शास्त्रार्थ (यक्तिप्रमाणं) अनेक युनि और प्रत्यक्षादि ममाणको (आश्रित्य ) आश्रयकर
(अप्रवर्तत) होता मया ॥ १.४२ ॥
भावार्थ:-अनतर वाराणमी धेनमे सभाके वाचमे बालशास्त्री आदि पटिनाका युक्ति और प्रमाणसहितपरसम्म
शास्त्रार्थ होना भया ॥ १४२ ।।
अथास्मिन्नन्तराले तु यथा वैदर्भसंसदि ।
याज्ञवलक्यस्तथाऽऽजग्मुः श्रीराममिथशास्त्रिणः ॥ १४३ ॥
अन्वयार्थः-अथेति ( अय ) इसके उपरांत (अस्मिन्नन्तराले ) इसकालमें ( यथा)
जैम (वैदर्भसंसदि ) विदर्भाधिपतिकी सभाके बीचमें ( याज्ञवल्क्यः ) याजवल्स्य
महारान ( तथा ) तैसेही (श्रीराममिश्रशास्त्रिणः ) श्रीराममिश्रशास्त्री जो हेंस (आ-
जग्मुः) आते भये ॥ १४३ ॥
भावार्थ:-अनतर इगही कालमें श्रीराममिश्रमामाजी आने गये जग कि, विदगोविनिर्ग रामा श्रीमा
शवलायथे वगेशनगान् ॥ १४३ ।।
तैः साईमथ तच्छिष्याः साक्षाद्वेदस्वरूपिण ।
आगमँस्तत्र चत्वारः सभायां बुद्धिसागराः ॥१४॥
अन्वयार्यः-तैरित ( अथ ) अनंतर (तत्र-सभायां ) वहां सभामें (तैः सार्ध)
श्रीराममिश्रशास्त्रीनीके साथ ( साक्षात् ) प्रत्यक्ष (पदसमपिणः) मानो वेदहीम्पले
आहे ऐसे, (बुद्धिसागराः ) बुद्धि के समुद्र ( चायारः ) नार ( तच्छिापाः) श्रीराम
मिश्रगीफे शिष्य (आगमन ) आते भये ।। १४४ ॥
भावार्थ:-अगलर उन नमाने युधिक समुह, मानो चार मनुष्य जगते आये, र चार योगम
मिरे गाय आने भये ॥१४॥
श्रीमान् भागवताचाय्यों गौरीनाथस्तथैव च ।
श्रीमांस्तथाऽम्बिकादत्तः सादीरामश्च पण्डितः ॥ १२५॥

(४८) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
अन्वयार्थ:-श्रीमानिति ( तेषां नामान्याह-)(श्रीमान ) श्रीयत (भागवताचार्यः)
भागवताचार्य १, (तयैव ) तैसेही ( गौरीनाथः ) गौरीनाथ नामा २, ( श्रीमान )
श्रीयुत (अम्बिकादत्तः ) अम्बिकादत्त नामा ३, (पंडितः-सादीरामः) पटिन,
सादीराम ४, ऐसे चार शिष्य थे ॥ १४ ॥
भावार्थ:-श्रीया भागवताचार्य, १ श्रीयन गारीनाथ २, श्रीयुतम्विशदत्त ३, पडित माशराम ४३१४५१
एवं शिष्यैर्युतास्ताँस्तु दृष्ट्वाऽभ्युत्थासनादिभिः ।
सभ्याः समाजयामासुर्वहुमानपुरःसरम् ।। १४६॥
अन्वयार्थ:-एवमिति ( सभ्याः) सभासद ( एवं ) इसप्रकार (शिष्यैः-गुतान ) शिष्य
सहित (तान् ) श्रीराममित्रशास्त्रीको ( दृष्ट्वा ) सर ( अभ्युत्थानासनादिभिः )
उठसडेहो आसन नगैरहसे ( बहुमानपुरस्सरं ) अतिशय मान सहित जैसा होय तेस
(सभाजयामासुः) सत्कार करते भये ॥ १४६ ॥
भावार्थ:-इरानकार आये श्रीरामनिधशानी को देखकर समस्त सभामै बैटे हुवे पण्डित बहुल रावारी
खडेहो आसनादि प्रदर्शित कर सत्कार करते भये ॥ १४६ ॥
अथ तैरभवत्तत्र शास्त्रवादः सुखावहः ।
विदुपा तत्सभामध्ये चिरमद्भुतदर्शनः ॥ १४७॥
अन्वयार्थः-अति ( अथ) अनंतर (नत्र ) काशिक्षेत्रमे (तत्सभामध्ये ) बह
सभाके बीचमें (विदुपां) पडितोंका ( तैस्सह) उन शिष्णेफे साथ (सुरवावहः) मुरपकारी,
(अतदद्दर्शनः) विलक्षणहै जाननिस्में ऐमा( शास्त्रवादः) शास्त्रार्थ (चिरम् ) बहुनदेरला
(अभवत् ) होता भया । १४७ ॥
भावार्थ:-जनतर उससमामे, पडिताका उनचारो शिष्यों के साथ वितरण ज्ञानमहिन, सुखदाई शाबार्य
वडुतकाल पर्यंत होता भया 11 १४७ ॥
श्रुत्वा वादं तु तेपां तच्छ्रीमास्तुष्टमनास्तदा ।
सभ्यान सभाजयामास सर्वान् खक्चन्दनादिभिः ॥ १४८॥
अन्वयार्थ:-त्वति (तदा) तिस समयमे (श्रीमान् ) हरिमसादनी (तेपां) उन
पंडित्तोंका शिष्यों के साथ ( वादं ) शास्त्रार्थको ( श्रुत्वा ) श्रवण करके ( तुष्टमनाः सन्)
हर्पितचित्त होय ( सर्वान-सम्पान् ) सभी सभासदाको (मचन्दनादिभिः) पुष्णमार
और गोमे (सभाजयामास ) सत्तार करते भये ॥ १४८॥
भावार्थ:-विरागमयमें श्रीयुतरिमगादी उन पडितोके नासायो मुनकर अति प्रसनहाय सनग्न गभाम
दाँको पुष्पमाला और चन्दन करके मकार करन भये ॥ ११८ ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । प्रत्येक विदुपे प्रादात्तथा मुद्राचतुष्टयम् । आमाप्याथ प्रियं वाक्यं सर्वान सभ्यानतर्पयत् ॥ १४९ ॥ अन्वयार्थः-अत्येकमिति (तथा) तिसपकार (श्रीमान्) लक्ष्मीवान् हरिमसादगी (प्रत्येक-विदुपे) एके २ विद्वानोंको (मुद्राचतुष्टयं) चार २ रुपये (मादात् ) देतेभये. (अय).अनंतर (प्रियं) मिष्ट (वाक्यं) वचनको (आभाष्य) बोलके (सर्वान-सभ्यान ) सभीसभासदोंको (अतर्पयत् ) तृप्तकरते भये ।। १४९ ॥ भावार्थः-तसेही श्रीहारप्रमादजी महाराज एक २ विद्वानको चार २ रुपये देते भये. और प्रियवचन बोल सबपडितको प्रसन्न करते भये ।। १४९ ॥ ततस्तु सभ्या विदुपोऽस्य तद्यशः । सौहाईमौदार्यमथापि शिष्टताम् ।. मिथो वदन्तः पथि हृष्टमानसाः सर्वेपि ते स्वस्वगृहानुपागताः ॥१५॥ अन्वयार्थः--तत इति (ततः) सत्कारसे (हृष्टमनाः) हर्पितचित्त (ते-सर्वे-स- भ्य:-अपि) समस्त सभासद भी (विदुपः) पंडित (अस्य ) श्रीहरिप्रसादनीके - (पथि) इस्तेमें (तत्-यशः) उस पशको, ( सौहार्द ) मैत्रीभावको, (औदार्य) दानीपनेको, (अयापि ) और (शिष्टतां ) श्रेष्ठताको (वदन्तः सन्तः) कहते सन्ते (स्वस्वगृहान् ) अपने २ स्थानको (उपागताः) नाते भये ॥ १५ ॥ भावार्थ:-तिसकारणसे प्रमन्नई चित्त जिनका ऐसे समस्त सभासदलोग पडित हरिप्रसादजीके यश, मैत्री. भाष, दानीपना और श्रेष्ठपना इन्हीको परस्पर मार्गमें कहते अपने २ पर प्रति जाते भये ॥ १५ ॥ एकदा व्यासदेवस्य दर्शनार्थमगादयम् माघे दर्शनमाहात्म्यं श्रुत्वा साधुसमन्वितः ॥ १५१ ॥ अन्वयार्थ:-एफदेति (एकदा) एकसमयमें (साधसमन्वितः) साधुसहित ( अयं ) श्रीहरिप्रसादनी ( व्यासदेवस्य ) व्यासदेवनीका ( माघे ) माघमासमें ( दर्श- नमाहात्म्यं ) दर्शनके माहात्म्पको (श्रुत्वा) सुनके (दर्शनार्थ ) दर्शनके लिये ( अगाव ) जाते भये ॥ १५१ ॥ भावार्थ:-एक्समयमें समस्त साधूमहिन श्रीहरिप्रसादली मापमाराम दर्शनके महात्म्यौ सुन व्यासजीमहा- राजके दर्शनको जाते भये ॥ १५ ॥ गङ्गायास्तु परे पारे कोशयुग्मान्तरे शुभम् । स्थानं श्रीव्यासदेवस्य दृष्ट्वाऽऽसीद्धृपमानसः॥ १२ ॥ ७

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
अन्वयार्थ:-गंगाया इति (गंगायाः) श्रीगंगाजीके (परे पारे) परिलेपार (कोशयु-
ग्मांतरे ) दोकोसके ऑतरसे ( श्रीव्यासदेवस्य )श्रीव्यासनोमहरानका ( शुभ-स्थान)
श्रेष्ठ स्थानको ( दृष्ट्वा ) देखके ( हटमना:-) हर्षितचित्त (आसीत् ) होतेभये १५२
भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादशी गगाजाके परिलेपार दोमोसके पासले पोगासजी महाराज के स्थानका दर्शनकर
हर्पित होते भये ।। १५२ ॥
अर्चयामास देवेशं विधिवद्भक्तिसंयुतः।
भूयसी दक्षिणां चाऽदाद्विप्रेभ्यस्तत्र चैव हि ।। १५३॥
अन्वयार्थः-अर्चयामासेति (तत्र) श्रीव्यासदेवनीक मंदिरमें (स.) श्रीहरिमसादनी-
महाराज (भक्तिसंयुतः सन् ) भक्तिसहित होतसन्ते (देवेशं ) देवोंके स्वामी श्रीव्यास-
जीमहारानको (विधिवत् ) यथाशास्त्र (अर्चयामास ) पूजनकरते भये (चपरम् )
और ( विप्रेभ्यः ) ब्राह्मणों के लिये (भूयसी) बहुत ( दक्षिणां ) दक्षिणाको (अ-
दात् ) देते भये ॥ १५३ ॥
भावार्थ:-श्रीन्यासदेवजी महाराज के मंदिरमें भक्तिमहित होय श्रीहरिप्रसादजी महाराज समस्तदेवीके स्वामी
श्रीव्यासजीका पुजन करते भये और समस्त प्रामगोंको बहुत भूरसी दक्षिणा देते भये ॥ १५३ ॥
श्रीमान् साधुप्रकाशोऽथ महान् व्यासपुराधिपः।
श्रुत्वा तानागताँश्चित्ते मुदितोऽभून्महामनाः॥ ११४॥
अन्वयार्थः-श्रीमानिति (अथ ) अनंतर ( श्रीमान् ) श्रीयुत (महामनाः) उदार
वित्त (महान् ) तेनस्वी (व्यासपुराधिपः ) व्यासपुरके स्वामी (साधुमकाशः)
साधुमकाशनी महारान (तान् ) श्रीहरिमसादनीको (आगतान ) आये भये ( श्रुत्वा)
श्रवण करके ( मुदितः) आनन्दित (अभूत् ) होतेभये ॥ १५४ ॥
भावार्थ:-अनन्तर लक्ष्मीवान् तेजस्वी, पहुतदानी, न्यासनगरके स्वामी माधुपवाशजी महाराज, श्रीहरि.
प्रसादजी माये है ऐसा सुन चित्तमें बहुत हर्षित होते भये ॥ १५४ ॥
तदा गोविन्ददासाख्यमुपाहूयायमुक्तवान् ।
श्रीमदरिप्रसादादेरातिथ्यं कर्तुमादरात् ॥ १५ ॥
अन्वयार्थः तदेति (तदा) तिससमयमें (अयं) श्रीसाधुमकाशनी महारान
(गोविददासाख्यं ) गोविंददास नामक भंडारीको ( उपाहूय) बुलायके ( आदरात्)
आदरसे (श्रीमद्भरिप्रसादादेः ) श्रीयुत हरिमसादादिकोंके ( आतिथ्यं ) सत्कारको
(कर्नु ) करनेके लिये ( उक्तवान् ) आज्ञादेते भये ॥ १५५ ॥
भावार्थ:-तिसमयमै साघुप्रकाशजी महाराज गोविंददासजी नामक भडारीको बुलायके नीहारप्रसादजीको
आदि लेय ममत साधुषोंके सत्कार करनेवी आज्ञा देते भये ॥ १५५ ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । श्रुत्वा गोविन्ददासस्तत्साधुसेवारतः सुधीः । मेने धन्यं निजात्मानं कृतकृत्यं च सर्वथा ।। १५६॥ अन्वयार्थ:-श्रुत्लेति (साधुसेवारता )साधुवोंको सेवामें तत्पर (सुधीः ) हिन- कारिणीहै बुद्धी निनकी एसे ( गोविंददासः) गोविंददासनी भंडारी (तत्) उसबच- नको ( श्रुत्वा ) श्रवण करके (निजात्मानं ) स्वकीय शरीरको (सर्वथा) सर्व प्रकारसे ( कृतकृत्यं ) सार्थक (चपरं) और (धन्यं) धन्य (मेने ) मानता भया ॥ १५६ ॥ भावार्थ:-साधुर्योकी सेवामें तत्पर हितकारिणाहै बुर जिनकी ऐसे गोविंददासजी साथुमकामजीके वचनको सुनकर अपने शरीरको गर्व प्रकारसे कृतार्भ और धन्य मानते भये ॥ १५६ ॥ आनीयाऽसौ पुरादिक्षुरसं दुग्धादिकं तथा। संप्रार्थ्य परया भक्त्याऽपाययत्सर्वसज्जनान् ।। १६७॥ अन्वयार्थः-आनीयति (असौ) गोविंददासनी (पुरान ) नगरसे (इक्षरसं ) ईषके रसको ( तथा ) तैसेही (दुग्धादिकं ) दूधवगैरहको (आनीय) लाय (संमार्थ्य) विनन्तीकरके ( परया) उत्कृष्ट (भतया ) भक्तीकरके (सर्वसज्जनान् ) समस्त साधु- वोंको (अपाययंत् ) पिलाते भये (साधुसेवयैवात्मानं सकृतार्थ मेने इति भावः ) साधुवाँको सेवाको ही गोविंददास कृतार्य मानते भये ॥ १५७ ॥ भावार्थ:-येगोविंददासजी नगरसे ईपकारस और दुग्धादि लाय समस्त सम्मनोंकी प्रार्थनाकर अत्यतभरिको सब सरधुवाको पका रस और दुग्धादि पिलाते भये ॥ १५॥ ऊरीकृत्य तदातिथ्यं ततस्तस्मात्समुत्थितः । श्रीरामनगरं दिव्यमागाद्भूयो महाशयः ।। १५८ ॥ अन्वयार्थ:-रीकृत्यति ( ततः) तदनंतर ( महाशयः ) श्रेष्ठहै अभिमाय जिनका ऐसे श्रीहरिमसादनी (तदातिथ्यं) श्रीसाधुमकाशनीके सत्कारको (ऊरीकृत्य ) अंगीका- रकरके (तस्मात् ) व्यासदेवस्थानसे (समुत्थितः सन् ) जातेसन्ते (भूपः ) पुनः (दिव्यं) सुंदर (श्रीरामनगरम् ) श्रीरामनगरको ( अगात् ) माप्तहोते भये ।।१५८।। भावार्थ:-निमके अननर महान विताभिप्राय जिना एम श्रीहरिप्रसादजी महाराज याधुप्रकादाजी मानके सत्कारपोरेय वहाँ से रवाना होय गुदर श्रीरामनगरको आते भये ।। १५८ ।। तत्रापि व्यासदेवेशं भत्तया संपूज्य भूयसीम् । दक्षिणां भूसुरेभ्योऽयं मादादीनेषु वत्सलः ॥ १५९॥ अन्वयार्थ:-तत्रापति ( दीनेषु) गरीयोपे ( वत्सलः) दयावान् ( अयं) श्रीहरि सादमी ( तवापि)श्रीरामनगरमें भी (भनया) भनीपरफे (व्यासदेवेशं) पाठ- (५२) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्प-जीवनचरितम् । देवेश महारानको (संपूज्य ) पूजनकरके (भूसुरेभ्यः) पृथ्वीमें देवसगान् ब्राह्मणों के अर्थ (भूयसी) बहुत ( दक्षिणां ) दक्षिणाको (प्रादात् ) देते भये ॥ १५९ ॥ भावार्थ:-गरवाप दवाने वाले श्राहारग्रमादनी रामनगरमें भत्तिने व्यासदेवेश महारानका पूजनन धामणो अर्थ बहुत दक्षिणादेते भये ॥ १५९ ॥ ततो नावि समारुह्य सर्वोदासीनवेष्टितः। पञ्चायत्तालयं ह्यागादासस्थानं निजं शुभम् ॥ १६० ।। -अन्वयार्थ:-ततइति ( ततः) रामनगरसे ( सर्वोदासीनवेष्टितः ) सम्पूर्ण उदा- सीन सहित (अयम् ) श्रीहरिमसादनी महारान (नावि) नौकामे (समारुह्य ) बैठ फर (निज) स्वकीय ( शुभं ) श्रेष्ठ ( वासः) पचायती आसाटेको (आगात ) नाते भये ॥ १६ ॥ भावार्थ समस्त साधुसहित श्रीहारेप्रसादजी महाराज रामनगरसे नौज में पेटके रमणाय अपने पाय अखाडेशे जाते भये ॥ १६॥ पुनस्तवाथ साधूनां सभामेकामकारयंत् । द्रष्टुं बुद्धिबलं सर्वसाधूनां स उदारधीः॥ १६ ॥ अन्वयार्थ:-पुन इति (अथ) अनतर ( उदारधीः) दानदेनकी बहुत हे बुद्धी जितकी ऐस (स.) श्रीहरिमसादनी (पुनः) दूसरीवक्त (तत्र) पञ्चायती असाहेमें (सर्वसाधर्ना) समस्त साधुओंके (बुद्धिरलं) विदनाओ (द्रष्टुं ) देखने के लिये ( साधना ) समरन साधुवासी (एकां-सभा) सभाको (अकारयत् ) गते भये ॥ १६१ ।। भावार्य -गदानह पुदी निशा ऐसे शहरिप्रसाद गपंचायनी अगाटगे दुगरी दफे रायसाधुपाया विद्वता भागनो यि साधुगों को गभागो भये ॥ ५६१ ॥ उदासिनां चिरं तत्र वादः कर्णसुखावहः । सभायां समवेतानामभृद्भुतदर्शनः ।। १६२ ।। अन्यपार्थ:-उदागिनामिति ( तत्र) पचायतीपाडेमे (सभायां ) सभारेचीनमें (समवेताना ) युनासे (उदासिना ) साधुवाँका (कर्णसुखावहः ) पणों को सुखदाई (अगदर्शनः ) विक्षनाननिस्में ( पादः) भावार्थ ( अभृत् ) होताभया १६२।। भाग -निमायावती नगगी समान पयरे मे साधुवोरा बापाल पया विक्षनहित भार पानोपा गुरुदाई शालार्थ होला भया ।। ११२ ॥ वादान्तहमथो पञ्च श्लोकान्निाय दत्तवान् । तस्मैहरिप्रसादाय तदाऽमल्लिखितानधः।। १६३ ।। .

(५३) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । अन्वयार्थः-- वादान्त इति (अथो ) इसकेबाद (तदा) तिससमय (वादान्ते) शास्त्रार्थवाद ( अहं ) मैं मोहनलाल (तस्मै हरिप्रसादाय) तिनहारिमसादजीमहाराजके- अर्थ (अधः-लिखितान् ) आगेको प्रदर्शितकियेहुवे ( अमून-पंच-श्लोकान् ) यहां- चश्लोकोंक (निर्माय ) बनायक (दत्तवान् ) देताभया ॥ १६३ ॥ भावार्थ:-अनन्तर तिसकालमें मैं मोहनलाल शास्त्रार्थवाद उन श्रीहरिप्रसादजीके लिये नीनेको कहे हुधे पांचश्लोक रननाकर देता भया ॥१६॥ "येषां दिक्षु समन्ततो हि विमलं व्याप्तं यशो निर्मलम् । कीर्तिश्चाप्यनुकीर्तयन्ति कवयः सर्वत्र येषां शुभाम् ।। शान्ताः स्वात्मरता विवेकजलधौ साताश्च ये सर्वदा । धन्याः स्वामिहरिप्रसादमुनयस्तेऽस्यां क्षितौसर्वतः १६२॥ अन्वयार्थः- येषामिति (येषां) जिनोंका (दिक्षु ) दिशाओंमें (समन्ततः) चारांओरसे (विमलं) मलरहित (निर्मलं) स्वच्छ ( यशः) यश (ख्यातं) प्रख्यात (अति ) है. (हि ) निश्चयकरके ( चपरम् ) और ( कवयः ) कवीने ते (येषां) निन श्रीहरिप्रसादनी महारानकी ( सर्वत्र-शुभी) चारोंओर शुभदाई (कीर्तिमपि) कीर्तीकोभी (अनुकीर्तगन्ति ) कहते हैं अर्थात् गातेहैं. (शान्ताः) शान्तस्वभाव और (स्वात्मरताः) उत्तम भात्मज्ञानमें तत्पर (ये) जो श्रीहरिमसादनी महाराज ( सर्वदा) तीनोंकालमें (विवेकजलधौ ) विचाररूपी समुदमें (नाताः ) कृतस्तान (सन्ति ) हैं (ते-स्वामिहरिप्रसादमुनयः ) वे श्रीहरिप्रसाद मुनी (सर्वतः ) सर्व प्रकारसे (अ- स्या-क्षितौ ) इसपृथ्वीमें (धन्याः सन्ति) धन्य हैं ॥ १६४ ॥ भावार्थ:-जिन श्रीहरिप्रसादनी मुनीका जस समस्तदिशाओमे चारो और निष्कलक व्यापरहाहै, और चतुर विद्वानलोग जिन श्रीहरिप्रसादनीकी श्रेष्ठ वीर्तीको चारों ओर गातेहैं; जोशान्तस्वभाव आत्मभ्यानमें मन, और निकाल विचाररपी रामुद्र में मानकरनेवाले ऐस श्रीहरिप्रसादजी महाराजहें वेइसपृामें सर्वप्रकार धन्यहै॥१६॥ येस्तीर्थप्वनिशं दयालुहृदयैरभ्यागता भूरिशः। पात्राऽनादिभिरादरेण विविधैर्यन्यैश्च संप्रीणिताः॥ अन्यैश्चेष्टमनोरथैर्वविधैः सन्तर्पिताः साधवः । धन्याः स्वामिहरिप्रसादमुनयस्तेऽस्यां चितौ सर्वतः॥१६॥ अन्वयार्थः- यौति ( दयालुहृदयैः ) दयासहितहें चित्त निनका (यैः) जोआपने (तीर्थेषु ) तीर्थोंमें (अनिशं ) रात्रंदिन (भूरिशः अभ्यागताः) बहुत याचक लोग (आदरेण ) सन्मानकरके (पात्रान्नादिभिः) सत्पात्र में वरतन और अन्नदानकरके .(चपरम् ) और (विविधैः-ग्रन्थैः) अनेक ग्रन्थोकरके (संप्रीणिताः) तुमकिये श्रीस्वामि हरिप्रसादस्प-जीवनचरितम् । (वपरम्.) और (साधवः) साधूलोग ( अन्यैः ) इतर (बहुविधैः) अनेक नन्हेके (इष्टमनोरथैः) इच्छित अर्थ करके (सन्तर्पिताः) तृप्तकिये (ते-स्वामिहरिप्रसाद मुनयः ) वेस्वामी हारेमसादनी महापन (अस्पां) इस (क्षितौ) पृथ्वीमें (धन्या ) धन्य (सन्ति) है ॥ १६५ ॥ भावार्थ -दयासहित चित्त जिनका ऐसे जिन श्रीहरिप्रसादजी महाराजने अनेक याचक लोग तीर्थो २ में पानों और अन्नदान करके और पुस्तक दानकरके सन्तोपितकिये और निनोंने बहुत प्रकारके मनोरस साघुलो गों के परिपूर्ण किये हैं ऐसे धीहरिप्रसादजी मुनी इस पृग्वामें सर्वप्रकार धन्यह ॥ १६५ ॥ सन्त्यस्या भुवि भूरिशस्तनुभृतः स्वार्थेऽनुरक्ताः परम् । ये वाञ्छन्ति परार्थमेव सततं ते दुर्लभा देहिनः।। ज्ञात्वेत्यात्ममनो धनं वपुरिदं यैः स्वंपरार्थेऽर्पितम् । धन्याः स्वामिहरिप्रसादमुनयस्तेऽस्यां क्षितौसर्वतः ।।१६६।। अन्वयार्थ:-सन्तीति ( अस्पां-भुवि) इसपृथ्वीमें (भूरिशः-तनुभृतः) अनेक लोग (परम् ) केवल (स्वार्थानुरक्ताः) स्वार्थमें तत्पर (सन्ति) है (ये) गोपुरुष (स- ततम् ) निरन्तर (परार्थमेव) इतर लोगोंके इच्छाकोही (बांछन्ति) इच्छाकरते है (ते-देहिनः) पुरुष( दुर्लभाः सन्ति ) दुर्लभ है (यैः) जिनपुरुषोंने (इति-ज्ञात्या) इसमकार जाणके (स्व) अपना (आत्ममनः) आत्मा और मन (धन-इद-वपुः) धन और यह शरीर (परार्थे )दूसरोंके लिये (अर्पितम् ) अर्पणकिया (अस्या-क्षिती) इसपटनांमें (ते-हरिप्रसादसुनयः) वेहारेमसादजी मुनी (सर्वतः ) सवतरहसे (धन्याः सन्ति ) धन्यवाददेने योग्यहे ।। १६६ ॥ भावार्थ:-इसपृथ्वीके गीचमें अपने ३ स्वार्थमेतत्पर ऐसे बहुत लोग है जो कि दूमरीका फायदा चाहतेहैं वे बहुत ही कम मिलेंगे इसप्रकार आमा, मन, धन, और शरीर दमरोंके भर्पण मिनोनेकियाई ये हरिप्रसादली महाराज दम पृषीमें धन्य है ॥ १६६॥ काश्यां साधुसमा करालकलिना लुप्ता पुरा पाप्मना। आसीत्साधुमहात्मनां सुमनसां तत्त्वानमिहर्जनैः॥ यः साधूनिखिलानिमन्त्र्य परितःप्रोजीविता सा पुनः। धन्याः स्वामिहरिप्रसादमुनयस्तेऽस्यां क्षिती सर्वतः॥१६॥ अन्वयार्थ:- काश्यामिति (पुण) पहिलेकेसमयमें (काश्यां ) काशि क्षेत्रमें (तत्वा- नभि-जनैः) तलोंको नहीं माननेवाले लोगोंने (सुमनसा) उत्तमहै मननिनकम (साधुमहात्मना)(साधुषु-महात्मना ) साधुवों में श्रेष्ठऐसे लोगोंको (साधुसभा) श्रेष्ठसभा (करालकलिना) मरण मारणादिसे भयकरहै लेश जिनमेंऐसे (पाप्मना) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । (५५) . पापकरके (लुप्ता-आसित् ) लोपको प्राप्त होती भयो (यः) जिन्होंने (निखिलान् ) समस्त (साधून ) साधुनोंको (परितः) चारों ओरसे (निमंत्र्य) बुलायके (पुनः- सा) फेर वह सभा (प्रोज्नीविता) चिरस्थायिनी करो (ते-स्वामि हरिप्रसादमुनयः ) वे हरिप्रसाद मुनी महाराज ( अस्पां-क्षितौ) इस पृथ्वीमें (धन्याः).धन्यवाद देने योग्य हैं ॥ १६७ ॥ भावार्थ:-पहिले कादि क्षेत्र में तलके नहीं जाननहारे अर्थात् मूर्स लोगों परके उत्तमह मनजिनका ऐसे - साधुवोंमें श्रेष्ठ अर्थात् महन्तलोगोंकी उत्तम सभा मरण मारणादि भयकरहे प्लेदश जिसमें ऐसे पाप करके मनाकी गई यहसभा जिन श्रीहरिप्रसादजी महाराजने समस्त साधुवोंको चारों ओरसे एकडेकर पुनः स्थापनकी-वेधी हीरप्रसादजीमहाराज सर्व प्रकारसे इस पृथ्वीमें धन्यहें ॥ १६ ॥ मन्येहं यदियं समाप्रतिदिनं सद्भिर्गुणैः सर्वतो । यास्यत्युन्नतिमात्मनः खलु यथा शौक्ल्यो हिमांशोः कलाः।। सर्वेप्यत्र समागताः सुंमतयश्चेनां सभामुत्सुकाः। अचिंष्यन्ति यथाविधानमभितोभक्त्या स्वयासादरम्"१६८ अन्वयार्थ:-मन्य इति (यत्-इयं-सभा) जोयह समा (प्रतिदिनं ) रोज २ (आत्मनः) इसो सभाके (सद्भिः-गुणैः) श्रेष्ठ गुणों करके (सर्वतः) सवतरहसे (उन्नति ) बढत्तीको (यास्यति ) माप्त होवेगी.( इति ) इसमकार (अर्ह ) में मोहनलाल (मन्ये) मानताहूं (शौक्ल्पः) गुल्लपक्षसम्बधि अर्थात् शुकपक्षके (हिमांशोः) चंद्रकी (कला:-पथा) कलाओंकीतरह (अत्र ) इस सभा (समागताः) माप्त (सर्वेपि) सब (सुमतयः) पंडितलोग(समुत्सुकाःसन्तः) उत्कंठित होय (एना )इम (सभा) समाको (स्वया-भक्त्या) स्वकीय भर्गकरके ( सादरं यथातथा) आदर सहित जैसा होवे तैसा (ययाविधानं ) ययायोग्य (अभितः) सर्वमकार (अर्चिष्पन्ति) वृद्धि- गतकरेंगे ॥ १६८॥ भावार्थ:-यह सभा इररोज सभासदाके श्रेष्ठ ३ गुणो करके चारो ओरमे उन्मनीको पावेगी ऐगे निधयह जैसे कि शत्रपक्षमें चन्द्रमाके कलामाकी यतीहोतीहै. इससभाम आये युद्धिवान समस्त सभासद लोग सत्वठित होकर इससभाको चारा औरसे जैसे चाहिये तैसे आदरपूर्वक अपनी भक्तीसे पृद्धिंगत करेंगे ऐमाम मानता।६८ श्रुत्वा श्लोकानिमाञ्छीमाँस्तुष्टो भक्त्या मदीयया। श्लाघयामास मद्भक्तिं वहुमानपुरस्सरम् ॥ १६९ ॥ अन्वयार्थ:-अवेति (श्रीमान् ) श्रीहरिससादनी महारान (इमान्-सोकान् ) पूर्वोक श्लोकोंको (श्रुत्वा ) श्रवणकरके (मदीयपा-भक्तया) मेरी यह भनी करके (तुष्टः सन् ) सन्तोषित होफे (बहुमानपुरस्सरं यथातथा) बहुमान. पूर्वक जैसे तैसे मद्भक्ति) मेरे भक्तीको (लापयामास) मशंसा करते भपे ॥ १६९ ॥ - श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम । भावार्थः-श्रीयुत श्रीहरिप्रसादजी पूर्वाक्त पाच भोवोंको सुनके मने मेरिकार हुई भगिसे मतोपित होय बहुत सन्मान महित नेरीमरी हुई भक्तिी स्तुती करने भये ॥ १६९ ॥ अथान्याँस्तर्पयामास साधून सर्वान् सभासदः। पंचक्रोशी ततश्चागात स्वामी प्रस्थाय सत्त्वरम् ॥ १७०॥ अन्वयार्थ:-अयेति (अथ) अनंतर (स्वामी) श्रीहरिप्रसादनी महाराज (अन्यान- सर्वान-साधून ) इतर समस्त साधुवाँको (चपरम्) और (सभासदः) सभासद लोगोंको (तर्पयामास ) सत्कार करते भपे (ततः) पंचायतीमखाडेसे (प्रस्थाय) प्रस्थान करके (सत्वरम् ) शीघ्र ( पञ्चकोशी ) पंचकोशीयात्राको (अगात् ) नातेभये ॥ १७० ॥ भावार्थ:-तदातर श्रीहरिप्रसादजीमहाराज अन्य बहुन साधुवोंको और सभासदाको सन्मानसे और दानादि. कसे तृप्तकरते भये, और आप वह स्थानसे पचकोशीशे जानेमें शीन उद्यमी भये ॥ १७ ॥ कर्दमेशं तथा भीमचण्डीरामेश्वरं तथा । पाण्डवान् पंच चैवाथ कपिलेशमपूजयत् ॥ १७१।। अन्वयार्थ:-कर्दमेशमिति ( तथा ) तैसेही (स्वामी ) श्रीहरिप्रसादनी महारान (कर्दमेशं ) कर्दमेघरको (तथा) से (भीमचंडी) भीमचंडीको ( तथा रामेश्वरं) तैसेही रामेश्वरको (पंचैव ) पांच (पांडवान् ) पांडव क्षेत्रको (चपरं) और (कपि- लेशं ) कपिलेश्वरको (अपूजयत् ) पूननकरतेभये ।। १७१ ।। भावार्थ:-तमेहि श्रीहरिप्रसाद महाराज कर्दमेश्वर, भीमचड़ी, रामेचर, पाचपाण्डव और कपिलेश्वरवा पूजन करते भये ॥११॥ ततः श्रीविश्वनाथस्य पूजां कृत्वा प्रशान्तधीः । पञ्चायत्तालयं ह्यागाद्वासस्थानं निजं शुभम् ॥ १७२ ।। अन्वयार्थ:-नतइति (ततः ) तदनंतर (प्रशंतमी) अपनशान्तहै बुद्धी निनकी ऐसे श्रीहरिप्रसादनी महाराज (श्रीविश्वनाथस्य ) श्रीकाशी विश्वनाथको (पूजां कृत्वा ) पूना- फोफरफे (निज) अपना (शुभं-वासः) सुन्दर निवास स्थानरूप (पंचायतालय) पंचायती अखाडेको (अगात् ) मान होते भये ।। १७२ ॥ भावार्थ:-उसके बाद अत्यत शांतई बुद्दी जिनकी ऐगे धीहारेप्रमादजीमहाराज पिश्चचरका पूजनकरके अपने निवास स्थानरूप पचायती असाडेको जाने भये ॥ १२॥ वाराणस्यामयं कृत्वा कीर्तिमेवंविधां शुभाम् । ततो गन्तुमना आसीत्तीर्थयात्रार्थमुत्सुकः ॥ १७३ ।। -

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
अन्वयार्थः-- वाराणस्यामिति (उत्सुकः ) उत्कंटित (अयं) श्रीहरिप्रसादनी महाराज
(वाराणस्यां) काशिक्षेत्रमें (एवंविधां) इसतरह (शुभां ) निर्मल (कीर्ति ) यशको
(कृत्वा ) करके (ततः) काशिक्षेत्रसे (तीर्थयात्रार्थ ) तीर्थाटनके लिये (गन्तुमनाः)
जानेके लियहे चित्तंजिनकाऐसे (आसीत् ) होते भये ॥ १७३ ॥
भावार्थ:-उत्साठित श्रीहरिप्रसादजीमहाराज काशी क्षेत्रमे इसप्रकार निर्मल यशको स्थापनकर वहाँमे तीर्थ
यात्राको जानकी इच्छा करते भये ११ १७३ ॥
शोभाराममनुज्ञाप्य महतोन्याँश्च सादरम् ।
गुरुग्रन्थं प्रणम्याथ प्रस्थानमकरोदयम् ॥ १७४ ॥
अन्वयार्थः-शोभाराममिति (अयं ) श्रीहरिममादनी (शोभारामं) शोभारामनीको
(चपरम्) और (अन्यान्-महतः) इतर महात्माओंको (अनुज्ञाप्य ) आज्ञादेके
(अथ) अनन्तर ( सादरम् ) आदर सहित (गुरुग्रन्य ) गुरयन्थको (प्रणम्य)
वन्दनकरके (प्रस्थानम् ) प्रस्थानको (अकरोत् ) करते भये ॥ १७४ ॥
भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजीमहाराज शोभारामको और अन्यमहात्माओको आशादेकर आदर सहिन श्रीगुरुमन्य
साहिबको वन्दन करके तर्शियानाके निमित्त प्रस्थान करते भये ॥ १७४ ॥
ततो विद्वद्वरः श्रीमान् ब्रह्मानन्दोतिविश्रुतः।
श्रीमानमरदासश्चोदासीनेपूत्तमाविमौ ॥ १७५ ॥
प्रतस्थाते उभौ सन्ती तैः सार्द्ध तीर्थदर्शने ।
श्रावयन्तो कथां पुण्यां स्थानेस्थाने हरेः पथि ॥ १७६ ॥
अन्वयार्थ:- ततइति (युग्मम् ) (ततः) तदनन्तर (श्रीमान् ) लक्ष्मीवान
ब्रह्मानन्द-इति विश्रुतिः) ब्रह्मानन्द इसनामसे प्रख्यात ( विहारः) पंडितोंमें श्रेष्ठ
ब्रह्मानन्दनी (चपरं) और (श्रीमान्-अमरदासः) श्रीयुत अमरदासनी महाराज
(इति) इसप्रकार (उदासीनोत्तमोत्तमौ) उदासीनोत्तमोमें श्रेष्ठ (उभौ-सन्तौ)
दोनोसाधू (पथि) मार्गमे (स्थानेस्थाने ) जगह २ ( हरेः) विप्नूको (पुण्यां ) पवित्र
(कयां ) व्याख्यानको (भावयन्ती-सतौ) सुणावते सन्ते (तैः-सार्धं) उनमहात्माके साथ
(तीर्थदर्शने) अनेक तीर्थोके दर्शनकेलिये (प्रतस्थाते) प्रस्थान करते भये १७५||१७६॥
भावार्थ:-तदनन्तर श्रीयुत ब्रह्मानन्द नामक प्रख्यात पडिन और धीयुनअमरदास ऐसे पाडतोमं श्रेष्ठ दोनो
पंडित प्रदेशमें जगह २ विष्णूकी पवित्र स्पानो मुनानेसते श्रीहारेप्रसाद महाराज के साथ तीर्थयात्राको साते
भये ।। १७५॥ १७६ ॥
ताभ्यामन्यैश्च विद्वद्भिः साई भूयोऽयमभ्यगात् ।
अयोध्या रघुनाथस्य पुरीं पुण्यामघापहाम् ॥ १७७॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । अन्वयार्थ:- ताभ्यामिति ( अयं ) श्रीहारमसादनी महारान (ताभ्यां ) ब्रह्मानन्द और अमरदाससे ( चपरम् ) और (अन्यैः) इतर (विद्भिः ) पण्डितोंके (साध) सहित (पुण्यां-अधापहां ) पवित्र और पापको दूरकरनेवाली (रघुनाथस्य ) श्रीरामचंदनी महा. रानकी (पुरी) नगरी (अयोध्या ) अयोध्यागीको (भूयः) पुनः (अभ्यगात्) नाते भये ॥ १७७॥ भावार्थ:-धीहरिप्रसादामहाराज ब्रम्हानदजी, अमरदासजी और भी पडित वगरेको सायलेय पविन, समस्त पापा दूरकरनेवाली श्रीरामचद्रमहारानी आयोध्या नामक नगरी फेर गमन करते भये ।।५७७॥ तत्रागत्याप्लुतो नौरे सरय्याश्च परिष्कृतः। जन्मस्थान तथा स्वर्गद्वारस्थानं ददर्श ह ॥ १७८ ।। अन्वयार्थः-तत्रेति (तत्र ) श्रीअयोध्यापुरी (आगत्य )आपके (सरप्वाः ) सरजू- जीके (नोरे) निर्मल जलमें (आलुनः) कृतस्नान ( चपरम्) और (परिष्कृतः) वस्त्र अलङ्कारादिकपहिने (अयं) श्रीहरिप्रसादजी महारान (जन्मस्थानं ) जन्मभूमीको (तथा ) तैसेही (स्वर्गद्वारस्थानं ) स्वर्गद्वारस्थानको ( ददर्श) देसते भये (ह) निश्चय- करके ॥ १७८ ॥ भावार्थः-श्रीहरिप्रमादीमहाराज वहाँ आयोध्यानीमे जाय सरयूनीकै निर्मल जलम नानार और बना भूपणादि धारण कर अपनी जन्मभूमी से नैसही म्वर्गद्वार सानो देखने भये वहा भी है कि “जननी जन्मभूनान कार पच दुर्लमा " अर्थ रोगोको जन्मभूमि निगह पटना बहुत दुर्लभः ।। १७८ ॥. श्रीमद्वातात्मजस्थानं दुर्ग तद्वन्मनोहरम् । दृष्ट्वा ददर्श चाऽन्यानि स्थानानि शुभगान्ययम् ॥१७९॥ अन्वयार्थ:- श्रीमद्रातात्मजस्यानमिति (तद्वत्).तसही (अयं) श्रीहरिप्रसादनी महा- रान (श्रीमद्वातात्मजस्थानं ) शोभायुक्त मारुताके स्थानको ( चपरम् )और (मनोहरं) सुन्दर (दुर्ग)फिलेको ( दृष्ट्वा ) देवके (शुभगानि ) मनोहर( अन्यानि-स्थानानि) औरभी चीनोंको (ददर्श ) देखते भये ॥ १७९ ॥ भावार्थ:-तैसेही श्रीरप्रसाद महाराज शोभायुक हनुमान के स्थानशे और सुदर क्लेिको देखकर श्रीरभी देखने लायक मनोहर सानोशे देखते भये ॥ १७९ ॥ तत्रत्यांनथ साधूंश्च श्रीरामापितचेतसः । दृष्ट्वा माधवरामादीन कृतकृत्यमना अभूत् ॥ १८०॥ अन्वयार्थ-तत्रन्यानिति (अथ) अनंतर ( अयम् ) श्रीहरिप्रसादजी महाराज ( श्रीरा- मार्पितचेतसः) श्रीरामचंद्रमें स्याफ्न कियाहै चित्तनिनने एसे (तवत्यान् ) वहस्थानप ।

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । रहनहारे (साधून ) साधुवोंको (चपरम् ) और (माधवरामादीन्-साधून ) माधव रामहै प्रथम जिनमें ऐसे अनेक साधुवाको ( दृष्ट्वा) देखके अर्थात् दर्शन करके ( कृतकृत्य मनाः ) कृतार्थहेमननिनकाऐसे ( अभूत् ) होते भये ॥ १८० ॥ भावार्थ:-अनतर नीहारेप्रमादजीमहाराज श्रीरामचद्रमे स्थापन रियाहे मनजिनोने ऐसे माधुवोंकी और माधवरामादि माधुवोको देखकर भगवत् भक्त दर्शनमे अपने जन्म सफल मानते भये ॥ १८ ॥ तत्रापि पूर्ववत्कृत्वा कीर्ति स्वामयमभ्यगात् । पुण्यां गोदावरी गङ्मां दर्शनादधनाशिनीम् ॥ १८१ ॥ अन्वयार्थः-तत्रेति (अय) श्रीहरिमसादजी महाराज (तत्रापि ) श्रीआयोध्यामभी (वा-कीर्ति) अपनी कीर्तिको (पूर्ववत्-कृन्या ) पहिलेकोसे तरह करके ( दर्शनात् -अवनाशिनी ) अवलोकनसेही समस्त पापोको दूरकरनेवाली (पुण्या-गोदावरीम्- गंगाम् ) पवित्र गोदावरी गङ्गाका ( अभ्यगात् ) गमनकरते भये ॥ १८१ ॥ भावार्थ:-ये श्रीहरिप्रमादनीमहाराज अयोध्यानगरीमै पहिलेकासा तरह अपनी फीतिको चिरस्थाई कर . दर्शनमात्रमे समस्त पापोंको दूर करनेवाली पवित्र गोदावरी गगाको जाते भये ॥ १८१ ।। तत्र स्नात्वा शुचिर्भूयो देवदेवं जगत्प्रभुम् । विधिवत्परया भत्त्या त्र्यम्बकेशमपूजयत् ॥ १८२॥ अन्वयार्थः-- तति (अयं ) श्रीहरिप्रसादनी (तत्र-स्नात्वा) गोदावरी गङ्गामें स्नानकरके (शुचिःसन् ) पवित्र होतसन्ते (भूयः ) फेर (देवदेवं) ब्रम्हादिकोफेभी प्रेरक (जगत्प्रभु) जगतके नियंनाऐसे (त्र्यंबकेशम् ) न्यबकेश्वर नामक ज्योतिलिङ्गको (परया-भनया) अत्यन्त भक्ति करके (विधिवत् ) यथाशास्त्र (अपूजयत् ) पूनन करते भये ॥ १८२ !! भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजन्महाराज गोदानरा महामे मानकर पवित्रहोग ब्रह्मादिको भी प्रवर्तक धीयकेश्वर महाराजको भक्तिपूर्वक विधानमे पूजन करते भये ॥ १८२ ॥ श्रीपण्ढरपुरं दिव्यं भूयो गत्वा ददर्श च । विठ्ठलेशं प्रभु तत्र पूजयामास सादरम् ॥ १८३ ॥ अन्वयार्थः- श्रीपण्दरपुरमिति (सः) श्रीहरिमसादनी (भूयः) फेर (दिव्यं) सुंदर (श्रीपंढरपुरं) शोभायुक्त पंढरपुरको (गत्वा ) नायक (तत्र ) पढरपुरमे (विठ्ठलेशं- प्रभु ) श्रीविठलनायनीको ( ददर्श ) दर्शनकरते भये (चपरम् ) और ( सादरम् ) आदर सहित (पूजयामास) पूजन करतेभये ॥ १८३ ।। भावार्थ:-इसके बाद श्रीहारप्रमादनीमहाराज मनोहर पण्टेरपुरको नाय विरेश प्रभुरा दर्शन करते भये और वहाँ आदर सहित पूजनभी करत भवे ।। १८३ ।।

(६०) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । पक्षतीर्थ प्रतस्थेऽथ ततस्तृप्तिपुरं गतः । श्रीवालादर्शनं तत्र कृत्वा कुम्भेश्वरं ययौ ॥ १८४ ॥ अन्वयार्थः-पक्षतीर्थमिति (अथ ) अनन्तर (पक्षतीर्थ ) पक्षतीर्थको (प्रतस्थे) प्रस्थान करते भये ( ततः) पक्षतार्यसे (तृप्तिपुरी) तृप्तिपुरोको ( गतः) पान (सः) श्रीहारप्रसादनी महारान (श्रीवालादर्शनं ) श्रीवालानी महागनके दर्शनको (कृत्वा ) करके (कुंभेश्वरं ) कुंभश्वरको ( ययौ) गमन करते भये ॥ १८४ ॥ भावार्थ:-अनतर श्रीहरिप्रसादजीमहाराज पक्षनीको जाते भये पक्षतीर्थसेतृप्तिपुरकोजाय वहाँ श्रीमालाजीके दर्शगार युभेन्चरो जाते भर ॥ १८४ ॥ रामेश्वरमथाभ्यागाच्छीरामस्थापितं ततः। दर्शनं स्पर्शनं पूजां कृत्वाप परमां मुदम् ॥ १८५॥ अन्वयार्थः-रामेशरमिति (ततः) कुंभेश्वरसे (सः) श्रीहारप्रसादनी महाराज (श्रीरामस्थापित )श्रीरामचंदनेस्थापन किय( रामेश्वरम् ) गमेश्वर महारानको (अभ्यगात्) पाप्रतिभये (तेपां ) रामेश्वरके (दर्शनं ) दर्शनको ( स्पर्शनं ) चरणस्पर्शको (चपरम् ) और ( पूजां ) पूजाको (कृत्वा ) करके (सः ) श्रीहरिमसादनी महारान ( परमा-मुद- म् ) अत्यन्त हांगो (आप) पातेभये ॥ १८५ ॥ भावार्थ:-अनन्ता हरिप्रसादजीमहाराज फुभेश्वर श्रीगमचद्रजीने सीताजीशे रवाये गानके घरात रोतु. कचन कालमें स्थापन रिये, रामेश्वरको जाने भये वहाँ गमेश्वरम धीहरिप्रमादजीमहागज दर्शन, चरणस्पर्दा और पूतनवर अत्यन्त हर्षित होने भये । १८५॥ पाथोधी सेतुवन्धं च दृष्ट्वाऽयं पुनराययो। पद्मनाभस्य देशेऽथ श्रीचीनापट्टनं ततः॥१८६॥ अन्वयार्थ:- पयाधाविति (अयं) श्रीहरिमसादनी महारान ( पयोधी) समुद्रमें (सेतृपन्यम् ) साधनो ( दृष्ट्वा ) देसके (पुनः) फेर (पमनाभस्प-दशे)पमनाभ- के देशमें (आयपी) आते भये (अब )नंतर (ततः) पद्मनाभके देशम (चीनापट्टनं) मागमयो (आययौ ) आते भये ॥ १८६ ॥ भावार्थ:-श्रीहांप्रमादामहाराज ममुदमै मनुबगे देयके पद्मनाभ नामर गारे देवासो जाओगये पदोंसे चीनपान से नाममदगमगते भरे ॥ १८ ॥ मुम्बापुरीं ततो रम्यामाजगाम महाशयः । पण्डितानां सभा नत्र तथैवकामकारयत ।। १८७ ।। ܝܝܪ श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । अन्वयार्थ:-मुम्बापुरीमिति (ततः) चीनपट्टनसे (महाशयः) महानहै अभिप्रायनिन- का ऐसेश्रीहरिमसादजीमहाराज ( रम्यां ) रमणीक (मुम्बापुरीम् ) मुम्बईको (आजगा- म) आतेभये (तत्र ) मुम्बापुरीमे (तयैव ) पहिलेकीसीतरह (पण्डितानाम्-एकां- सभा) पण्डितोंको एकसभाको ( अकारयत्) करावते भये ॥ १८७ ॥ भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजीमहाराज नीनपानसे मनोहर, रमणीक, मुम्बई नगरको आने भये उस नगरीम भी- पहिलेबीसी तरह एक विद्वजनोगं सभा कराते गये ॥ १८७ ।। प्रादाय दक्षिणाद्रव्यं भूरि तत्रापि संसदि । संपूज्याथ प्रियैर्वाक्यविद्वांसस्तत्र तोपिताः ॥ १८८ ॥ अन्वयार्थ:-मादायति ( तेन) श्रीहरिमसादनी महाराजने (तत्रापि ) मुम्बई नगरीमें (मंसदि) सभामें (भूरि-दक्षिणाद्रव्यं ) बहुत दक्षिणाको ( मादाय ) देयके (अर्थ) अनन्तर (संपूज्य ) पूजनकरके (विद्धांसः) पंडितलागे (प्रियः) मिष्ट ( वाक्यः)वच- नकरके (सन्तोपिताः) संतुष्ट किये ॥ १८८॥ भावार्थ:-श्रीहरिप्रसादजीमहाराजने गुम्बईनगरीकी सभामभी बहुत दक्षिणादेय और पण्डिताका पूजन कर मिष्टवचनसे पण्डिताको तृप्त किये ॥ १८८॥ मुद्रां निन्ये तैथवाथ श्रीब्रह्मानन्दनिर्मिताम् । गुरुचन्द्रोदयव्याख्यामयं तत्रोत्तमाक्षरेः ॥ १८९ ॥ अन्वयार्थ:- मुद्रामिति (अथ) अनन्तर (तथैव ) पहिलेकी मीनरह ( अयं) श्रीहरि मसादजी महारान (श्रीब्रह्मानन्दनिर्मिता) श्रीयुत ब्रह्मानन्द स्वामीने बनाई (उत्तमाक्षरः सहित) सुंदर बडेअक्षरो महिन (गुरुवन्द्रोदयव्याख्या) गुरुचन्द्रोदयनामकग्रन्थको व्याख्याको (मुदा) छपवायकर (तत्र ) अपने निवास स्थानमें (निन्य) लेनाते भये ।। १८९ ॥ भावार्थ:-अनन्तर पहिलेकीसी तरह श्रीहरिप्रमादजीमहारान ब्रह्मानन्द स्वामाने बनाई हुई कामहित और पंई अक्षरको पुस्तकको छपवायकर अपने स्थानपर लेनाते भये ।। १८९॥ मुद्रां नीत्वाधिकारिभ्यः साधुभ्यश्च यथायथम् । प्रादाञ्च दापयामास गुरुभक्तशिरोमणिः ॥१९॥ अन्वयार्थः-मुद्रामिति (गुरुभक्तशिरोमणिः) (गुरुपु भक्तिं कुर्वाणा ये जना- स्तेषां शिरोमणिः श्रेष्ठः) गुरुको भनी करनेवाले लोगोंमें श्रेष्ठ श्रीहरिमसादनी महागन (मुद्रा-नीत्वा ) पुस्तरुको लेनाके (अधिकारिभ्यः) अधिकार सहित विदान लोगोके लिये (चपरं) और (साधुभ्यः) साधुवोंके अर्थ (यथायथं) यथायोग्य अर्थात् निनको

(६२) श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनवरितम् ।
जैसी चाहिये तैसी (प्रादात्) देते भये (चपरम्) और (दापयामास ) दिलात भये (अ.
धिकारिभ्यः स्वयं अनधिकारिभ्यः यथायोग्यं अन्यसाधुद्वारा दत्तवान् दापयामा-
सेतिभावा) ॥ १९ ॥
भावार्थः- गुरुभक्तोंमें श्रेष्ठ श्रीहरिप्रसादजीमहाराज पुस्तकको लेजाग अधिसरी रोगोंगे यथायोग्य देते
भये इतर साधुलीगोंजो कर्णदासादिक महात्माआक हस्तसे दिलवात भये ॥ १९ ॥
साधारण्येन चैवाथ स्वपरेभ्यो ददावयम् ।
वस्त्रादीनि महाया॑णि कौशेयादीन्यथापि च ॥ १९१॥
अन्वयार्थ:-साधारण्येनेति (अथ) अनंतर (अयं) श्रीहरिमसादजी महाराज
(स्वपरेभ्यः) अपनी जमातके और दूसरेके जमातके (साधुभ्यः ) साधुवोंके लिये (साधा-
रण्येन ) समानताकरके (महााणि ) बहुमौल्यवान ( वस्त्रादीनि) कपडे वगैरहको
(अथापि) और (कौशेयादिनि ) शाल बनात वगैरहको ( ददौ ) देते भये॥ १९१ ॥
भावार्थ:-अनन्तर धीहरिप्रसादजीमहाराज अपनी जमात और दूसरोंसे जमानके साधुवों के लिये समान
भावरख दृशाले, वनान और पीतारादि वस्त्रोरो दान करते भये ॥ १९१ ॥
मासत्रयं न्यवासीत्स मुम्बापुर्यामुदारधीः ।
सानन्दं कीर्तयञ्छृण्वन्मुरार्यश उत्तमम् ।। १९२॥
अन्वयार्थ:-मासत्रयमिति (उदारधी:-सः) माहानहे बुद्धिनिनकी ऐसे श्रीहरि
मसादनी महारान ( मुरारेः) मुरनामक दैत्यके शत्रु ऐसे श्रीविष्णु भगवान्के (उत्तमं-
यशः) श्रेष्ठयशको (कीर्तयन् सन् ) कीर्तन करते सन्ते (चपरं) और (शृण्वन् सन्)
श्रवणकरते मन्ते (मुम्बापुर्या-मासत्रयं ) मुम्बई नगरीमे तीनभास पर्यंत (सानन्दं-
यथा तथा ) आनन्द सहित जैसे तैसे (न्यवासीत् ) रहते भये ॥ १९२ ॥
भावार्थ:-गभारदे पुदि जिनका एंगे श्रीहरिप्रणदजी श्रीविष्णु भगवानके उत्तम यशको कीर्तन करते और
भ्रमावरले मुम्बई नगरामें तीन मास पर्यंत आनन्दपूर्वक निवास करते भये ।। १९२ ॥
ततश्चोत्थाय भूयोयं गिरनारगिरि गयो।
दत्तात्रेयस्य यत्रास्ति स्थानमद्भुतदर्शनम् ॥ १९३॥
अन्वयार्थः-तत इति (चपरं) और (अयं) श्रीहरिप्रसादनी महारान (ततः)
मुम्बापुरीसे (उत्थाय ) गमनकरके (गिरनारगिरि) गिरनार पर्वतो (ययो) गमन
परते भये (कोमा गिरनारगिरिः इत्यपेक्षायामाह) (यत्र) निसपरवतमें (दचाने-
यस्य) दत्तात्रेय महाराना (अद्भुतदर्शनं) विलक्षण देखनेलायक (स्थानं ) स्थान
जोहेमो (अस्ति) है ॥ १९ ॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
भावार्थ:-और श्रीहरिप्रसादजीमहाराज मुम्बई नगरीसे प्रप्यानकर गिरनार परवतपर जानेभेये कोनसानह
पर्वत जिसके ऊपर श्रीदत्तात्रेय महाराजका देखने लायक उत्तम स्थान है ॥ १९॥
ततः प्रभासक्षेत्रे च स्नात्वाऽगाद्वारिकापुरीम् ।
या श्रीकृष्णाज्ञया साक्षानिर्मिता विश्वकर्मणा ॥ १९४॥
अन्वयार्थः- तत इति (ततः) श्रीगिरनार गिरीसे (अयं) श्रीहरिप्रसादजी महाराज
(प्रभासक्षेत्रे ) प्रभास क्षेत्रमें (स्नात्वा ) स्नान करके (द्वारिकापुरी ) द्वारीका पुरीको
(अगात् ) प्राप्त होते भये ( कासा द्वारिका इत्यत आह) (विश्वकर्मणा) विश्वकर्माने
(साक्षात् ) मन्यक्ष (श्रीकृष्णाज्ञया) श्रीकृष्णचंद्रकी आज्ञा फरके (या-निर्मिता)
नोचनाई है ॥ १९४ ॥
भावार्थ-सीहरिप्रसादजीमहाराज गिरनार पर्वतरो प्रभास क्षेनगे पभारते भये वहाँ सागररके द्वारका पुरीको
जाते भये नौनसा द्वारका जो कि, प्रत्यक्ष धाकृष्ण परमात्मामी आज्ञाम विश्वकर्माने निर्माणकाहै. ॥ १९४ ॥
तत्र श्रीद्वारिकाधीशं देवदेवं वृपाकपिम् ।
संपूज्य परया भक्त्या ततस्तस्या न्यवर्तत ॥ १९५ ॥
अन्वयार्थ:- तति (तत्र ) श्रीद्वारका क्षेत्रके बीचमें (अयम् ) श्रीहरिप्रसादनी म-
हाराज ( देवदेवं ) ब्रह्मादिकोके प्रवर्तक (बृपाकपि ) (श्रीद्वारकाधीशम् ) द्वारकानाथ
श्रीकृष्णचन्द्रको (परया-भक्त्या) एकात भक्तीकरके (संपूज्य) पूनन करके ( ततः)
तदनन्तर (अस्या.) द्वारका नगरीसे (न्यवर्तत) परावृत्त होते भये ॥ १९५
भावार्थ -द्वारमाके वीचमे श्रीहरिग्रसादजीमहाराज ब्रह्मादिकोके भी प्रर्वतक शोभायुक्त विष्णु भगवानको परम
नाम एमत भक्तिमे पूजन कर द्वारकामे पलटते भये ॥ ५९५ ॥
अथ द्वीपे किराचीतिप्रसिद्धेऽन्वभ्यगादयम् ।
• तत्र तत्सेवकास्तं वा.आनचुरभ्युपायनः ॥ १९६॥
अन्वयार्थः- अथेति( अथ ) अनन्तर( अयं) श्रीहरिप्रसादजी महाराज (किराचि-
इति-प्रसिद्ध दीपे) किराची इसनामसे प्रसिद्ध दीपमें (अन्वभ्यगात् ) गमनकरते
भये (तत्र) किराची बदमे (तत्सेवकाः ) श्रीहरिप्रसादजी महारानक सेवक ( अभ्यु-
पायनः) ननराणे वगैरह करके (तं ) श्रीहरिप्रसादनीको (आनः) सत्कार करते
भये ॥ १९६॥
भावार्थ--द्वारकामे विदाहुवंपाद श्रीहरिप्रसादजी पिराधीपदरसे जाते भये उस किराचीयदरमे श्रीहरिप्रसा.
दजीमहारानो सवाररनेवाले अथात् शिष्य लोग नपर नजराणे नगैरेहकरके श्रीहरिप्रसादनीमहाराजना रात्कार
करते भये ॥ १९६॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् ।
यत्रयनागमच्छीमाँस्तीर्थेऽयं तत्र तत्र हि ।
कथाशास्त्रार्थवादादिभवन्नासीन्महोत्सवः॥ १९७ ॥
अन्वयार्थः-यति (श्रीमान्-अयम् ) लक्ष्मीवान् हरिप्रसादजी महाराज ( यत्र-
यत्र-तीर्थे ) जिस २.तिर्थमें (अगमत् ) गमन करते भये (तत्र-तत्र) तहाँ तहाँ (क-
थाशास्त्रार्थवादादिः) श्रीभागवतादि ग्रीकी कथा, शास्त्रार्थ और वाद प्रतिवाद (भवत्
-सन् ) होत सन्ते (महोत्सवः) बड़ा भारी उत्सव (आसीत् ) होता भया ।। १९७ ॥
भावार्थ:-श्रीयुत हरिप्रमादर्जीमहाराज जिम २ तीर्थमें जाते भये तिस २ तामें पुराण इतिहासादिवोंकीचना
बादप्रतिवाद और शास्त्रार्थ होयके बहुत आनद होता भया ॥ १९७ ॥
एवं तीर्थाटनं कृत्वा सर्वसाधुसमन्वितः ।
आगादरिप्रसादाख्यः साधुवेलां निजाश्रमम् ॥ १९८ ॥
अन्वयार्थः-एवमिति ( सर्वसाधुसमन्वितः ) समस्त साधनोंके सहित (हरिप्रसा-
दाख्यः) हरिप्रसादजीमहारान ( एवं ) इसप्रकार ( तीर्थाटनम् ) तीर्थोमें गमन (कृ-
खा) करके (साधुवेलां) साधुवेला नामक (निजाश्रमं ) अपने निवास स्थानको
( आगात् ) आते भये ॥ १९८ ॥
भावार्थ:-समस्त साधुवोंके सहित श्रीहरि प्रमादनी पूनाक प्रकारसे समस्त नायाम गमनकर साधुला नामक
अपने स्थान आते भये ।। १९८॥
तदीयागमनं श्रुत्वा तद्दिने हृष्टमानसाः ।
साधुवेलाजनाश्चीपमालामहोत्सवम् ॥ १९९॥
अन्वयार्यः-तदीयागमनमिति (तदीयागमनं ) श्रीहरिपसारनी महागनके आवनेको
( श्रुत्वा ) सुनके (दृष्टमानसाः ) हर्पितहे चित्त निनका ऐसे (साधुवेलाजनाः)
साधुवेला नामके आश्रममें रहनेवाले लोग (तदिने ) याही दिन (दीपमालामहोत्सवं)
(दीपमालायां महोत्सव इव) दिवाली के उत्सवकी तरह उत्सवको (चक्नुः) करने
भये ॥ १९९ ॥
भावार्थ:-"ग्रीहरिप्रसादजीमहाराज पपारे हैं" ऐमामुन हर्षित है चित्त जिनका ऐमा साधुवेलानामक आन-
, ममें रहनेवाले समम रोग चारों ओर दीपकोशे लगाय दीपवारीकीमी तरह बहुत उत्सव करते भये॥१९॥
काशीरामोऽथ विप्रश्चानीय नीराजनादिकम् ।
पूजासम्भारमेतस्य पूजां चक्रेतिहर्पितः ॥२०॥

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । अन्वयार्थ:- काशीराम इति (अथ) अनन्तर (काशीरामः) काशीराम नामक शिष्य (नीराजनादिकं ) आरतीको आदिमेलेय (पूजासंभारम् ) पूनाको सामग्रीको (आनीय ) लायके ( अतिर्पितः सन् ) अत्यंत आनदित होय ( एतस्य ) श्रीहरिपसा- दनीमहारानकी ( पूजा-चके) पूनाको करतेभये (चपरं) और (विप्रः) ब्राह्मण (ए- तस्य ) हरिप्रसादीकी (पूजा) पूनाको (चक्रे ) करता भगा ॥ २०० ॥ भावार्थ: -राम नाममा शिव्य सौर मा. आसाहित्य और भारती यरह ाय बहुन प्ररान दोष श्रीहारप्रसादामहारानका पूान करते भव ॥ २००}} तत्र पूर्ववदेवाथ निनाय हरिचर्चया। वीणि कतिचिच्छीमाल्लोकान् सर्वान्हि पावयन् ॥२०१॥ अन्वयार्थ:-तत्रेति ( अथ ) अनतर (तब ) साधुवेला नामक क्षेत्रमे (श्रीमान् ) श्रीयुत हरिमसादनी महाराज (सर्वान् लोकान् ) समस्त लोगोंको ( पावयन् सन् ) पवित्र पर सते ( कतिचित्-वर्षाणि) कितनेक वरस ( हरिचर्चया ) विष्णु भगवानको कथा वार्ता करके ( पूर्ववत् ) पहिलेकोसी तरह (निनाय ) विताते भये ॥ २०१ ॥ भावार्थ:-इसके पाद साधुवेला क्षेत्रके बीचमे धीहरिप्रसाद महाराज सबसाधुवेलाके लोगोको पवित्र करते विष्णु भगवान का चीकर पहिलेकासी तरह आयुयके अनेक वर्ष बिताते भये ॥ २० ॥ - अथ प्रयाणकालश्च श्रीमतः प्रत्युपस्थितः। कार्तिकान्ते शरीरेऽभूदचथाभाऽऽसोस्य कश्चन ॥२०२।। अन्वयार्थः-अथेनि (अथ) इसकेनाद (श्रीमतः-अस्य ) श्रीयुत हरिमसादनीका (प्रयाणकालः) वैकुठलोक गमनका समय (प्रत्युपस्थितः सन् ) प्राप्त होत सन्ते (कार्तिकांते ) कार्तिक मासको पूर्णमाको (शरीरे) देहमें (कश्चन) कोई (व्यथाभासः) बीमारीकीसीतरह (अभूत् ) होता भया ॥ २०२॥ भावार्थ:-इसके बाद श्रीयुत हरिप्रमादीमहारानका परोक (वैकुछ ) जानेरा मोरा आय वार्तिक मासके पूणिमाको शरीरमे नीमारी सिविर होनी भई ॥२०२॥ 'मार्गशीर्षस्य सप्तम्यामथातो दिव्यशत ॥ विमानानि स्वमानतुं विष्णुना प्रेपितान्ययम् ॥२०३॥ अन्वयार्थ:-मार्गशीर्षस्यति (अयानः) अनतर (अयं) श्रीहरिमसादनीमहारान (मार्गशीर्षम्य--सप्तम्यां) मार्गशीर मरिनकी सप्तमीके दिन (विष्णुना ) श्रीविष्णु भगवा- . ९ श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । नने (स्वं-आनेतु ) जपने भवन बुलाने के लिये (मैपितानि-) मेनेहुवे ( विमानानि) व्योमयानोंको "प्योमयान विमानोस्त्री' त्यमर (दिवि) सर्गम (अवतत ददर्श ) देवते भये । २०३॥ भावार्य इसके बाद श्रीहारप्रमादनामहागन मगसिर चदि सप्तमाके दिन जागामें देसने नय कि विशु परमा माने मुभयो भगनान मेरे लिये उन विमान पैठार मानरे विभेन ॥२०३।। ततः श्रीमानुपाहूय कर्णदास महामतिम् । स्वस्थानि दर्शयामास विमानान्यागतान्ययम् ॥२०४॥ अन्वयार्थ'-ततदति । ततः) तदनन्तर (श्रीमान्-अयम् ) योयुत हरिमसादगा महागन (महामति ) महानहै बुद्धी निनको ऐसे (कर्णदासं) कर्णनम नामक भडारा (उपाहूय) बुलायके (आगतानि ) आयहुरे (खस्थानि) आकागम स्थित (विमा नानि ) विमानोंतो ( दर्शयामास ) बताते भये । २०४ ॥ भावार्थ इसके बाद श्रायुत हरिप्रसादतीमहारात अपार बुद्नेि धारक कणदाराचीरो नभाक गाय आये भये आवागमनार आनेवाले जनेक विमानोंगो दिसलाते भय ॥ २०४ ।। . प्रयाणस्यात्मनो वृत्तं तथा तस्मै न्यवेदयत् । भक्तिज्ञानकथां तद्विविधां शोकनाशिनीम् ॥२०५॥ अन्वयार्थ:-प्रयाणस्येति (तथा ) तिसमकार (अय) श्रीहरिप्रसादनी महारान (आ- स्मन ) अपना (प्रयाणस्य) कुछ गमनके, (वृत्त) वर्तावको (तमे) कर्णदामनीके अर्थ (न्यवेदयत् ) कहत भये (तद्रत् ) तैसही (शोकनाशिनी ) क्लेशोंको दूरकरनेवाली (विविधा) अनेक प्रकारकी (भक्तिज्ञानकथा ) एकात भक्ति और ज्ञानरहस्यको (तस्म) कर्णनासके अर्थ (न्यवेदयत्) कथा परते भये । २०५ ॥ भावार्थ तिराही प्रकार श्रीहरिप्रसादती वर्णदायरो अपनी धैकुण्ठ लोक नानकी हकीकत कहते भो नमहा गोकर नागरन हारी अनेक भक्तिमार्ग सम्बधिचचा आर नानचचारी भी कर्णदासजीके अर्थ कहते भये । २०५॥ कर्णदासस्तदाऽऽकर्ण्य तत्तेपामद्भुतं वचः। आसीत् खिन्नमना हीनो वाप्पपूर्णाकुलेक्षणः ।। २०६॥ अन्धपाथ-वर्णास इति (तदा)तिससमयम (कर्णदास ) कर्णदासजी (तेपा) श्राहारमसादनामहारानके (अद्भुतम् ) विरक्षण ( तत्-वच.) उस वचनको (आक.

श्रीस्वामि हरिमसादस्य-जीवनचरितन् । (६७) य) श्रवण करके (वाप्पपूर्णाकुलेक्षणः) ( वाप्पैः पूणे आकुले ईक्षणे यस्य ) ने- बोदकसे भरेहैं विव्हल नेत्र निसके ( हीनः) कुछ भी करनेकू असमर्थ (खिन्नमनाः) खेद्कू प्राप्त है मन निस्का ऐसे (आसीत् ) होते भये || २०६॥ भावार्थ:-तिससमयमें वर्णदासनामक भडाराजी श्रीटिग्रसादजीमहागजके विलक्षण वचनको मुनकर पुछ भी करने अरामर्थ और जिनके नेत्रमे जल आयाहै ऐसे अतिशय दुसित होते भये ॥२०६॥ तं सान्त्वयित्वाथ हरिप्रसादः। पीयूपगभैरिव धीरवाक्यैः ॥ स्वानन्यभक्तं च तदाऽऽजुहाव । नानार्थतश्चाप्यऽचलप्रसादम् ॥ २०७॥ अन्वयार्थः-तमिति (अथ) अनन्तर (हरिप्रसादः) हारमसादगी महारान (तं) कर्णदासको (पीयूषगर्भः) शीतल मिष्टादिगुण सहित (धीरवाक्यैरिव ) गंभीर पुरुश्के वचनकोसीतरह (सांवयित्वा ) समझायके (तदा) निस समयमें (स्वानन्यभक्तं ) अपना एकांत भक्तको (आजुहाप) बुलाते भये (कीदृशम् भक्तं) ( नाम्ना अर्थत- श्चापि ) नामसे और अर्थसेभी (अचलप्रसादम् ) अचरमसाद नामक अर्थसे निनका अनुग्रह चंचल नहीं है ॥ २०७॥ भावार्थ:-इसके बाद श्रीहरिप्रमादजी महाराज कर्णदाग नामक भारीको अमृतरारी शील, मिट, सुखकारी, मनोहर और गभार वचनोंगे स्थिरचित्तार गर्वान गमायके वाही गमत्र नाम और अर्थ दोनोहाग अचलप्रमादमाक अपने पट शिष्यको युलनाते भये ॥२०७ ॥ द्रव्याण्यथानाय्य सुमङ्गलानि । क्षणं तमेवाथ विलोक्य भद्रम् ॥ तेः स्वाधिकारेऽभिपिपे च भूयः। तं प्रेमपूर्ण निजशिष्यवयम् ॥ २०८ ॥ अन्वयार्थी-द्रव्याणोति ( अथ) इसके बाद (स.) श्रीहरिप्रमादजी (सुमङ्गलानि) अत्यन्त मंगलकारफ (व्याणि ) द्रव्योरो अर्थात् यस्तुगोरो (आनाप्य ) मुलवाफे (अथ) अनंतर (भई यथा तया) कल्याण पारफ जमे होय ते (क्षणं) क्षणमात्र (तं) अपलभसाद नामाशिप्यको ( विलोक्य ) देश (भूयः) फेर (ता-सह) - पदासादिकसे सह वर्तमान् (मेमपूर्ण ) मेममे भरे हुवे (निनशिप्यपर्य) अपने शिष्यों में श्रेष्ठ (तं) अलरसारको (अभिपिपत्र ) अधिकार देते भो ।। २०८ ॥ .

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । भावार्थ-इसके बाद दाहरिप्रसादनीमहारान मगरयार र यन्नुवोंको युग्माय स्थिरचित्तहोय अचार प्रमाद नामक पमिप्यफू क्षणभर देखरें क्णदासनी पंगादो साध प्रेमसे परिपूर्ण होय अपन शिष्योगे श्रंट श्रीअचलप्रसादनीको अपने अधिकार पर अभिषेर करत भय अवात् गद्दी दो भवे ॥ २० ॥ स्वयं समाधाय च चित्तमीशे। शुद्धेऽदये शान्ततुरीयभूग्नि॥ शृण्वन्यशस्तस्य जही स सद्यः । श्रीयोगमायाभवने स्वदेहम् ॥२०९॥ अन्वयार्थः-स्वयमिति (सः) बोहरिमसादजी महारान (स्वयम् ) आप (चित्तं) मनको (शुद्ध) मापासे परे (अये ) केवल (शांन्ततुरीयभूम्नि ) शान्तहे चतुर्थ आ. स्थाजिनकी ओर सर्वव्यापि (ईशे) ईश्वरम ( समाधाय ) स्थापन करके (तस्य) विष्णु भगवानके ( यशः) चारत्रको ( शृण्वन् सन् ) श्रवण करते सते (साः) तत्काल (ख- देह) अपने शरीरको (जहो) त्याग करते भये । २०९ ॥ भावार्थ:-श्राहारप्रसाट जीमहारान आप मायाने पर सर्व व्यापि ईश्वरम चित्तमा गाय निगु भगवानके चरिनका गुनते २ अपने शरीरयो त्याग करत भरे अथात् वैकुठ लोको पधारते भय ॥ ००९ ॥ अब्दे खवेदनिधिचन्द्रमिते च मार्गे। कृष्णेय कृष्णचरणार्पितसर्वकामः । संरोड्य मार्गनवकं नवमीतिथौ सः । श्रीमान्हरेनिलयमाप हरिप्रसाद ॥२१०॥ अन्वयार्थ:-अब्द इति (कृष्णचरणार्पितसर्वकामः) श्रीकृष्ण परमात्माक चरणों में स्थापनाकयेहै समरत मनोरथ निनने (श्रीमान् ) वायुत (हरिप्रसादः ) हरिप्रसाद नी म- हारान (मार्गनवकं) नवही इद्रियो ( सरोव्य) रोकेके (संवदनिधिचंद्रमिते- अन्दे) "स-शून्य, वेदाशत्वार, निधय - ना, चन्द -एक (पतत् संख्याविशिष्टे अब्दे) विक्रमादे" अर्याव ( १९४०) वसम्मतमें (मार्ग-कृष्णे) मार्ग शीर्परेकृष्णपक्षमें (नवमीतियो) नवमोफेदिन ( हरेः-नित्यं ) श्रीविष्णु भगवानके वैकुट लोकको (आप) माप्त होत भये अयोव ( श्रीमन्तः वैकुंठलोकगता इति भावः ) ॥ २१० ॥ भावार्थ-श्रीपुरा हरिप्रसाद तामहागन नयही हदियोंगो साधानार सक्त (१९४०)के मागशीष कृष्ण नवमा तिथि दिन थाविष्णु भगवानम सब मनारय स्थापानावट को पगरसभा ॥ २१ ॥ *-

श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । . (६९)
श्रुत्वा कर्णपुटैः प्रयाणसमयं तेपामथोपस्थितम् ।
मुल्तानादिनिवासिनो नरवरांः पूर्व हि तवागताः ॥
श्रीमत्स्वामिदिदृक्षवोऽतिविकला दीना विहीनाः श्रिया।
त्यतावश्यककार्यजातमखिलं प्रेम्णा परं पूरिताः॥२११॥
अन्वयार्थः-श्रुत्वति (अथ) अनंतर (श्रीमत् स्वामिदिक्षवः ) लक्ष्मीवान् हरि
ममादजी महाराजके दर्शनकी इच्छा करनेवाले ( प्रेम्णा ) प्रेमकरके (परं) अत्यन्त ( परि-
ताः) भरे हुने (झुलतानादिनिवासिनः) मुल्नानादिरथानोपर रहने वाले (नरवराः)
बड़े २ अधिकारीलोगं (तेपां) श्रीहारमसादमी महाराज (प्रयाणसमयं ) परलोक
गमनका अवसर (उपस्थितं ) माप्त हुवा (इलि ) इसप्रकार ( कर्णपुट:- या ) कानोंम
सुन (अतिविकलाः) अत्यन्त व्याकुलचित्त, (दीनाः) कुच्छ भी नहीं करसके, (चपरं)
और (श्रिया-विहीनाः सन्तः ) शोभारहित होतसन्ते (अखिलम् ) व (आवश्यक
कार्यजातम् ) जरूरीकेबहुनकामोको ( त्यक्त्वा ) छोड़के (तत्र ) श्रीहरिप्रसादजी महा-
राजके परलोक गमनस्थानपे (आगताः) आते भये ॥ २११ ॥
भावार्थ -आमान, हरिप्रमादजीमहागजके परलोक गर पाद श्रीहारमगादजीमहाराजके दर्शनी इच्छा
बग्नेवाले मुल्तान गैरह उत्तम २ स्थानको रहनेवाले धार्मिक लोग “ महाराजमा परलोकगमनका समय
होगया " ऐसे मुनके अलान्त रोदितहो कुछभी नहा करम और जरीके कार्यहोर शो रहित शेय
श्रीस्वामीहरिप्रसाद महागजके नजीक आत भये ॥ २११ ॥
मन्ये वाय्वादयो देवाः स्वयमेव तदाऽऽगताः ।
यतस्तैः परमा शान्तिरुदपादि समन्ततः ॥२१२॥
अन्वयार्थः- मन्य इति (तदा ) तिस समयमे (वाय्वादयः देवाः) वायूकुंआ-
दिलेय अनेक देव (स्वयमेव ) आपही (आगताः ) आहे (इति) इस प्रकार (अहं)
मैं मोहनलालनामाग्रन्थकार (मन्ये ) गानताहू. (पतः) निसकारणस (तैः ) वाग्वादि
देवोंने (समन्ततः) चारो ओरसे ( परमा)अत्यन्त ( शान्तिः ) शीतलता (उदपादि)
उत्पनको (तस्मिन् काल सर्व लोकाः स्वस्वकार्यबहिर्मुखाः शीतलाः बभूवुः इति
भावः) ॥ २१२ ॥
भावार्थ -तिमात मयम वायु आदिले समंदर आपही बातेमा एगा हममानते हैं क्योंकि उन्होंने मान्ति
आदि लेय सब अपने स्वभार चारों ओरमे प्रगट रिये ॥११॥

(७०). श्रीस्वामि हरिप्रसादस्य-जीवनचरितम् । • धीरः समीरः प्रवबी मुदिरैर्मोदयन् दिशः । चमच्चकार चपला भूभागः पावितोम्भसा ॥२१३॥ अन्वयार्थः-धीर इति (धीरः) गंभीर (समीरः) वायु (प्रवी) वेहेता भया (दिशः) काटा (मुदिः) सुगंधसे (मोदयन् ) सुगंधित करती भयी (चंपला) वोगली (चमच्चकार) चमकती भई (भूभागः) पृथ्वीका प्रदेश (अम्भसा ) नलक- रके (पाविताः) पवित्र होता भया ।। २१३ ॥ भावार्थ -मन्द, गुगन्ध शीतल, परन वहता भन्या गमस्त दिदा सौगध्यसे मुगन्धित होतीभई वोन चमकती भई चार पृथ्वारा प्रदेश में पवित्र होताभया ॥ २१३ ॥ विमानं चाप्यथेतस्य दिवि यान्तं मनोहरम् । कर्णदासादयोऽपश्यन् साक्षाहग्भ्यां समाहिताः॥२१४ ॥ अन्वपार्थः- विमानमिति ( समाहिताः) स्वस्थचित्त (कर्णदासादयः ) सला- हागिर पर्णदाग वगैरह (दिवि-यान्तं ) स्वर्गमे जानेवाला (मनोहरम् ) सुन्दर (ए- तस्प-विमानमपि)श्रीहरिमसाजी महापनक विमानकोभी (गभ्या) दृष्टिसे (साक्षात) मत्पक्ष (अपश्यन् ) देसते भये ॥ २१४ ॥ भावार्थ:-पदामाक्षि गमन रोग माधरितहोय अफ्ना निगाहो सुदर आकाशवे रस्तेसे जानेवाले दिगा देगी भरे २१४ ॥ (अथ स्याम्यचलममादप्रशंगा) चिरं चचार सेवमान एव पादपङ्कजम् ।। प्रवद्दहस्तसम्पुटो मुदा विनम्रकन्धरः । तदीयमादरात्परोपदेशमेव भावयन् । प्रसादयन्नऽयं सदाऽचलप्रसादसंबकः ॥२१॥ अब सामी हरिममादनीमहारानके निर्माण कायना याद सामी अचारप्रमादीकी प्रशंमा करतह । अमपा:-चिमिति ( अपरममादमंजक-अपम् ) अनमगादनामक ये माननी मागन (मदा) मगर (प्रभोः ) परमात्माय ( पादपदनम्-संयमान- पा) चरणामयी गान करने मन्ते (चिरं) बल पारपर्पन (चचार) नपम्या परते भये (बोहग) मांद रह ( प्रवद्धरम्तमम्पुटः) अत्यन्त एपट्टे रियई इनपुट श्रीस्वामि अचलप्रसादस्य-जीवनचरितम् । . (७१) निनने अर्थात दोनोहात जोडे, (मुदा) हर्षकरके (विनम्रकन्धरः) अत्यन्तनमाईहै गरधन जिनोंने ( चपरम् ) और ( आदरात् ) मोतिसे (तदीयं-परोपदेशमेव ) श्रीहरि- मसादजी महारानके श्रेष्ठ उपदेशको (भावयन् ) चिंतन करनेवाले ॥ २१५ ॥ भावार्थ:-दोनो हाथोंको जोड विषयगे नीची गर्धनकर और प्रसनतासे श्रीहरिप्रसादामहागजके उत्तम उपदेशको विंतन करनेवाले श्रीअचम्प्रसादजीमहाराज सर्वकाल श्रीप्न के चरणकमलको स्मरणकर बहुत काल तक, तपस्या करते भये ।। २९५ ॥ सहायतां ददत्सदा सुधर्मकार्यजातके । बभूव तन्मनः कदापि नो च हन्त पातके । सदा प्रसन्न एव पूज्यपाद आस तज्जने ॥ मनो न कस्य रज्यते ह्यकतवे सुसज्जने ॥२१६॥ अन्वयार्थ:- सहायतामिति ( सदा) सर्वकाल (सुधर्मकार्यजातके ) अत्यन्त धर्म कार्यके समूहमें (सहायतां ) आश्रयको( ददत् ) देनेवाले ( तन्मनः) उत्तमकार्यमेंहीहै मनजिनका ऐसे श्रीअचलप्रसादनी महारान (बभूव ) होते भये (सः) श्रीअचलमसादजी महाराज (कदापि ) कोई समयमेंभी ( पातके ) पापीक बीचमे (नो चचाल) नहीं प्रवृत्त होते भये ( हन्त-इति खेदे) (सदा) सर्वकाल (तनने ) साधी लोकके बी- चमें (प्रसन्नः एव-पूज्यपादः ) आनन्दित और पूजन किथहैं चरण जिनके ऐसे (आस) होत भये. (तथाहि.) इसविषयमे दृष्टांत देते हैं किः ( मुसजने ) अत्यंत सनन पुरुष (अकैतवे सति) कपट रहित होतसन्ते ( कस्य ) कौन पुरुषका ( मनः ) चित्त (न रजते ) नहीं अनुरागी होता (अपितु सर्वेपि अकैतवे सज्जने रजतीतिभावः)२१६॥ भावार्थ:-श्री अचउप्रसादजीमहाराज धार्यम म्यूय चित्त लगाय बहुत सहायता देते भये, योर्डकालोभी पाकिमें नहीं लिप्त होते भये, साधर्मी शिष्य लोग श्रीअचलप्रसादजीमहाराजना नित्य पूजनम्र प्रसन करते थे. इसमे दृष्टात है कि यापव्यभावसे रहित मनन पुरुषमै फिना दिल नहीं अनुरागी होता अर्थात् सनन धर्मात्मा सभीोग अनुराग करते है ॥ २१६॥ नभोभुजाङ्कचन्द्रतः स यावदस्य जीवनम् । चकार सेवनैः सदा यशःपटस्य सीवनम् ॥ पुनस्तदाशिपांगणेः समाप्य तद्वरासनम् । 'विराजते त्यजन् जगत्प्रकामतुच्छवासनम् ॥ २१७॥ अन्वयार्थः-नभाशुनगन्नदत इति ( नभोभुजाङ्कचंद्रतः ) ( नभः शून्यं भुनी दी अंकानि नव चंद्रः एकं एतद्विक्रमाव्देम्पोजरभ्य ) अर्थात् विषम संवत् १९१० सल.

श्रीस्वामि जयरामदासचरितम् । तीर्थेतीर्थे याचकान्तर्यमाणः स्थानेस्थाने सभ्यसन्मानधीरः॥ जैरामाख्यो पूर्वदत्तंप्रतिष्ठनिर्वाणेवै हारिनामं दोसः ॥२२० ॥ m (मतत गु २ गण) अन्वयार्थः-तीर्थइति (पूर्वदत्तं) पूर्वः अचलपसादजीने दत्तनाम दिये अधिकारको (प्रतिष्ठन् ) विराजमान (जयरामाख्यः ) श्रीजयरामदासनीमहाराज ( बभी ) शोभाकोप्राप्त होतेहुवे ( कीदक्जयरामाख्यः) कैसे है वे ( तीर्यतीर्थे ) प्रत्येक तीर्थमें (याचकान ) अभ्यागतलोगोंको (तर्यमाणः ) वस्त्र धान्यादिसे, तृप्तकरनेवाले । और के • सह ( स्थानेस्थाने) जगहनगह (सभ्यसन्मानधीरः) दक्षिणादिद्वारा सभासदोंके सन्कारमें गंभीर, ( सः ) जयरामदासनीमहारान (निर्वाणे) वैकुंठगमनकालमें (हारिनामम् ) श्री हरिनामदासनीमहाराजको ( ददौ ) देतभये ॥ २२० । भावार्य-अनेक्तीयों में याचक लोगोंको वन धान्य वगैरह अनेक वस्तुनके दानकर तृप्तकरनेवाले, पाशी, हरिद्वार, प्रयाग, वगैरह स्थानोंमें सभाकरायके पडिताको दक्षिणादि द्वारा तृप्तकरनेवाले, एमे श्री महन जयराम- दासजीगहाराज श्रीअचलप्रसादजी महाराजने दिये हुवे अधिशरपर विराजते हुवे. और पैडठगमनकाल्में हरिनामदासजी महाराजको अधिसर देते भये, ॥ १२ ॥ को वर्णयेत्साधुगुणान् अनुक्षवृत्तिमास्थितः ॥ यचिताम्भोजविलसत्स्थाने निर्विशते हरिः ।। २२१ ।। अन्वयार्यः कति ( अनक्षवृत्ति-आस्थितः ) अतीन्द्रियज्ञानवान् ( कः) कौनपुरुष ( साधुगुणान् ) साधुनके गुणांको ( वर्णयेत् ) वर्णनकरेगा ( नकोपीत्यर्थः ) कोभी साधूनके गुणोका पार नहीं पाया, इसकेपूर्वार्ध अंतर्लीपिका (अभिमाय) है। इसका अर्थयहहैकि कदाचित् चतुर्मुख, अतौन्द्रियज्ञानसपनब्रह्मदेव साधूनके गुणोंको अपनेचारमुपसे वर्णनकरेंगे, औरकिसीका सामर्थ्यनहीहै (तेपां सामर्थ्यातिशयं दर्शयति ) साधुवोंके लोकोत्तर सामयेकोप्रकाशितकरतेहै । (हरिः) श्रीविष्णु (यचितांभोजविलसत्स्याने) निनसाधुओंके चित्तकमलरूपी सुंदरस्थानमें (निर्विशते ) नर्विशः १ । ३ । १७ इस पाणिनीयके सूबस आत्मेनपदभया भवेशकरतेहैं. जहॉफि श्रीहरि "लक्ष्मीका निवासस्थानामटहै। ऐसेनान आपभी भनके विनरूपी गंटमें प्रवेशकरत (मन्दमतः मम किमपि सामर्थ्य नास्तीतिभावः) ।। २२१ ॥ . १० (७४). श्रीस्वामि जयरामदासस्य-जीवनचरितम् । भावार्थ:-अतीन्द्रिय ज्ञानवाग कोन पुरुस साधूनके गुणोंगे वर्णन करेगा कोईभीनहाररमका, यही अन्तलापिकाहे ब्रह्माजी अपने चतुर्मुससे साधूनके गुणांकावर्णन करेंगे अन्यका सामर्थ्य नहींहै "लक्ष्मीका- निवासस्थान मिलई" ऐसे पुराण प्रसिद्ध क्यनको जानकर श्रीविष्णु जिन सादोंके नित्तकमलरूपी मुदरस्थानमें प्रशारतेहे ॥ २२१ ॥ आत्मध्यानरतान्स्वधर्मनिरतः संभावयन्नादरात् तीर्थस्थाथिजनान्मनेप्सितददन्तेयां व्यथांदूरयन् ॥ लोकभक्तजनैनितांतमभितस्संस्तूयमानश्चिरं जीयाद्धार्मिकभव्यपद्मरुचिकृत्पद्माकराभः प्रभुः ॥२२२॥ अन्वयार्यः-आत्मध्यानरतानिति (धार्मिकभव्यपद्मरूचिकृत्.) धर्मात्मारूपीमुंदर कमलोंको ज्ञानोपदेशसे प्रफुल्लितकरनहारे, (पद्माकराभः पद्माकरान् कमलसमूहान् आभासयति विकासयतीति सूर्यसरीके तेनस्वी, (प्रभुः) महंतनी श्रीहरिनामदामनीमहा- राम (चिरंजीयात् ) मार्कंडेयायु होवो, कैसेहै महन्तनीः-(तीर्थस्यार्थिजनान् ) तीर्थ- निवासीयाचकननको ( मनेप्सितददन् ) मतचाही वस्तुदेनेवाले, । (तेपो ) उनयान- कनकी (व्यथां-दूरयन् ) पीडाको निवारणकरनहारे, ( स्वधर्मनिरतः) परंपरागत अपने धर्ममें तत्पर, (आत्मध्यानतान्-) ( आदरात् ) आत्मध्यानमेंतत्पर अपने सा धीनको आदरसे ( संभावयन-अत्रशास्त्राणीत्यध्याहारः) शास्त्रका उपदेश करने वाले, 1 (लोक-भक्तजनः) पम्वीपर भक्तजनोकर (अभितः-नितान्त संस्तूप- मानः) चारों ओरसे अत्यंत स्तुतिको मामध्ये ॥ २२२ ॥ भावार्थ:-धर्मा नारूपी यमो ज्ञानोपदेशमै विरागतवरनहारे, सूर्यगरीके तपायारूपतेजको धारण करन रारे, तीर्थाटनममयगे यारक उनको मनचाही धानुदेनेवाले, और उनीसमस्तपादा दूरकरनहारे, परपरागत, स्वधर्ममनरपर आ मध्यानमें सन मक्तजनोंको धर्मशानका उपदेशादेनेवाले, समर्थ और इमभूमढलमें सेवार सारीओरी सत्यन स्तुतिशे प्राप्तभये, श्रीहरिनामदासजी महाराज चिरायु होतो दालविवीटातपद इयतम् ॥ २२२ ।। गद्यपद्यादिनिमाणज्ञानं मे नास्ति सर्वथा। यथा भातं तथाऽऽख्यातं क्षन्तव्योऽहं ततो बुधः ॥ २२६॥ इति श्रीमदासीनव श्रीमन्मन्ददासशिष्येण, सां० यो० वेदान्ताचार्येण, मोहनलाला- द्वयेन मणीन श्रीमदुदासोनोनममामिहामसादरस नीवनचरितं समाप्तम् ।

. प्रत्यकर्तः प्रार्थना (७५) अन्वयार्थः-गद्यपद्यादिनिर्माणज्ञानमिति ( ग्रन्थकारः स्वमानपरिहारार्यमाह ) ( मे ) मुझको (गद्यपद्यादिनिर्माणज्ञान) गद्यपद्यादि श्लोफोक बनानेका ज्ञान ( सर्व- था ) कोई प्रकारभी (नाति ) नहींहै. ( में ) मुझको ( यथा ) जिसतरह (भात ) 'जानमें आया ( तथा ) तसे (आल्यातम् ) कौनक्रिया ( अतः ) इसलिये (धुवैः ) प्रोन्डिलॉकरके ( अहम ) मैं मोहनलाल ( क्षन्तव्यः ) क्षमा करनेको योग्य` ॥ २२३ ॥ भावार्थः-में मोहनलाल इस प्रथा रचनामें अत्यन्त अधिकारी हूँ मारणकि मेने कुठभी गठपश्चात्मक ग्रन्थी रचनाका रफत नहीं किया मेरा जैसा कुछ ख्याल पहुचा इसमापन रचना की है, इसलिये समस्त पादेत लोग इस मेरे अपराधको क्षमाकरेंगे ॥ २२१॥ इति श्रीइन्द्रावती (इन्दोर ) नगरीनिवासिना ज्योतिर्विरभगवानशर्मात्मजेन, साहित्य विद्यानापूण, श्रीकृष्णशास्त्रिणा, विरचिता, श्रीमदासीनोत्तमात्र मिहरिप्रसादस्य, जीवन चरितग्रन्थसम्बन्धिनि, संस्कृतहिन्दीभाशामयी, सुबोधिनी टीका, समाता। इयम् सुवेधिनी टीका एकोनविभाति शतोत्तरपटितमे, चैतमसम्बत्तरे १९६० पौषशादौर्णिमास्यां, क्लिास समाप्तिमगमत् । (एतेन श्रीहरि प्रसन्ननो भवतु ) प्रत्यक्षतुं प्रार्थना। . (७५) अन्वयार्थः-गधपचादिनिर्माणज्ञानमिति ( ग्रन्थकारः स्वमानपरिहारार्यमाह ) (मे) मुझको ( गद्यपद्यादिनिर्माणज्ञानं) गद्यपद्यादि लोकोन बनानेका ज्ञान ( सर्व- था ) कोई प्रकारभी (नास्ति ) नहींहै. (मे ) मुझको (यया) जिसतरह (भातं ) 'ज्ञानमें आपा ( तथा ) तैसे ( आख्यातम् ) ययनक्रिया (अतः ) इसलिये (कुपैः ) पण्डितोंकरके ( अहम् ) मैं मोहनलाल ( क्षन्तव्यः ) क्षमा करनेको योग्यढ़ें ॥ २२३ ॥ भावार्थ -मै मोहनलाल इस प्रथरी रचनामें अत्यन्त अनधिकारी हूँ यारणकि मैने मुठभी गदपशामक ग्रन्थको रचनावर रफ्त नहीं किया है मेरा जैसा कुछ ख्याल पहुंचा इसमाफक रचना की है इसलिये समान पडित लोग इस मेरे अपराधको क्षमागे ।। २२३ ॥ इति श्रोइन्द्रावती (इन्दोर ) नगरीनिवासिना ज्योतिरिमगवानशर्मात्मनेन, साहित्य विद्यावायेग, श्रीकृष्णशात्रिणा, विरचिताः, श्रीमदुदासीनत्तमात्र मिहरिमसादस्य, जीवन बारितप्रन्यसम्बन्धिनि, सस्कृतहिन्दीभाषामयो, सुबोधिनी टीका, समाता। इयम् सुजोधिनी येश एकोनविम्याति शतोत्रपष्टितमे, बैकमसम्बसरे १९६० पौषादपौर्णिमास्यां, रविवासरे समाशिमगमत् । (एतेन श्रीहरि प्रसन्ननो भवतु)

श्रीस्वामि बनखण्डिमहाराजजीके
com
परम्पराशिष्यस्वामि हरिनामदासजी उदासीन
(सिन्युसाधुवेला)

विज्ञापन । सन्ननगण! आपलोगोंको विदित हो जो इस संसार में विचारमाला नामक अतिउत्तम ग्रन्थ है सो महात्मा श्री अनाथदासनीने अष्टमविश्रामके ४० वें दोहेके स्वमित्र श्रीनरोत्तमपुरीकी सूच- नासें श्रीविचारमाला सर्वशास्त्रों के सारका संग्रहकर मुमुक्षुजनोंके ज्ञानोपयोगजापक ( चिंतनक) २११ दोहा-बद्ध तथा भाषा चाउचोधिनीटीकाश्री स्वामीगोविंददासजीने श्री, १०८ स्वामी वन- खंडी महारानजांके शिष्य श्री स्वामी हरिप्रसाद की इच्छानुसार करीहै सो तांको देखके पर- मदयालु श्री पण्डित गुरुमसादनीने परमखोजकर माचीनमहात्मोंके बनाएहवे श्लोक दोहोंअनु- सार कमसें रखकर तथा मुमुक्षप्रेरकननों की इच्छासें जो कछु दोहा तथा श्लोक तथा पूर्वछापीहुई विचारमालाको टीकामें अशुद्धीदेखकर शुद्धकीया औ पठनपाठनकी सुगमता तथा सुखपूर्वक बोध- केलीये जिननिनशास्त्रोंका प्रमाणरूप अर्थ टीकामें लिखाया और प्रमाणरूपलोक नहीं लिखे थे तिननिनशास्त्र के प्रमाणरूप श्लोक नीचे टिप्पणीरूपकरके लिखदीयेहँ अब सिन्धनामकदेश सकू- खरनगरविषे प्रसिद्ध ७ नदीके मध्य श्रीसाधबेलाके महन्त उदासीन्वर्य श्री १०८ स्वामीयोगि- राज वनखंडीमहाराजजीके परंपराशिप्यवर्तमान सिंहासनासीन् श्री स्वामी हरिनामदासनीन अत्यद्भुतग्रंथकू देखकर वितरणद्धारा प्रचारकेअर्थ ( मुदित) प्रसिद्ध कराईहे सजनीको अना- यासेंही इसमालाधारणका सौभाग्य उदयहोय और निसको चतुर्वर्गकी कामनाहोय सो इसमा- लाको धारणकर कृतकृत्य होय इति।

दोहा।
अर्धश्लोककरि कहितहूं, कोटिग्रंथको सार ।
ब्रह्म सत्य मिथ्या जगत्, जीवब्रह्मनिर्धार ॥ १॥
ब्रह्मरूप अहि ब्रह्मवित, ताकी वानी वेद ।
भापा अथवा संस्कृत, करत भेद भ्रमछेद ॥२॥
श्लोक।
तावद्र्जति शास्त्राणि जंबुका विपिने यथा।
न गर्जति महाशक्तिर्यावद्वेदांतकेसरी॥१॥

अथ श्रीविचारमालाकी मार्गदर्शक- अनुक्रमणिका। पृष्ठाक १३ २ " .. ... " ... " .. " ... ... विषय. विषय पृष्ठांक प्रथमविश्रामकी अनुक्रमणिका १ तृतीयविश्रामकी अनुक्रमणिका ३ शिष्यकी भाशका १-१६ सतज्ञानभूमिका वर्णन ३२-४? टीकाकारकृत मङ्गलाचरण... १ - मोक्षमार्गके उपदेकी दुर्गमता मूलगंथकारकृत मङ्गलाचरण सताकी समीपतामात्रसे बोधका सभव चारिमोनविष ज्ञानमनिका स्वरूप ४ | सत्पभूमिका नाम पुनः प्रश्न कृतघ्नताकी निवृत्यर्थ गुरुस्तुति शुभ इच्छानामप्रथम भूमिका शरणागतशिष्यकी गुरुकेमिति मार्थना ८ सुविचारणा नाम द्वितीयभूमिका हृदयगतदुःखके हेतुका कथन ९ | तनुमानसानामे तृतीय भूमिका आतुरी गुणविपै नदीकारूपक औ दुःख सत्वापत्तिनाम चतुर्थभूमिका हेतुकथन १० अससक्तिनाम पचमभूमिका मनगतचंचलताकू दुःखकी हेतुता १२ | पदार्थाभाविनीनाम पष्ठ भूमिका चचलताके हेतु सशयोंका कथन १४ | तुरीयानामसप्तम भूमिकाऔर अयाभ्याग शिष्यके मश्नोंके उत्तरफा आरंभ मतगतचंचलताकी निवृत्तिका उपाय चतुर्थविश्रामकी अनुक्रमणिका ४ सुगमउपायके जाननेकी इच्छाफरिशिष्य ज्ञानसाधनका वर्णन ४२-६८ की प्रार्थना ज्ञानके साधनका प्रश्न गुरुकरि सुगमउपाय ( सत्सग ) का कथन १५ ज्ञानसाधनका कथन अथकारकरि गुरुकी महिमा द्वितीयविश्रामकी अनुक्रमणिका २ अष्टभातिका मैथुन औ ब्रह्मचर्य सत्संगमहिमा१६-३२ पुत्र गृह और धनमैं दूषण . सतोके लक्षणका प्रश्न और उत्तर १६) एकादशदोहोंकर कहेअर्थका साथन सतोंके दोभातिके लक्षणका विभाग .. २२) जगवकी आसक्तिके त्यागमै हेतु सत्सगमहिमा २३ जगवविपै समुद्रका रूपक - चक्रवर्तिरानास ब्रह्माके औ मोक्षके सुख जगतकी आसक्ति और विषयकी विस्मृ- ते सत्संग सुख अधिकता तिमै हेतु पुनःसत्सगंकी स्तुति २६ सुखरहितविषयोमै विनाविचार प्रवृत्ति ५५ मोक्षके चारद्वारपाल ३० विषयीको निर्लन्नता भौरतिमके त्यागमै सत्संगको श्रेष्ठतामैं ममाण... ममाण ... " स्त्रीमै दूपण ४४ ... ... ... .... .... ... ... ...

... .... ... .... ... ... ... ७१ .... ... (2) अनुक्रमणिका । विषय. पृमाक. विपय. नांक आत्माके कार्यकारणभाव औ तीन मुमुक्षुके अन्यसाधन ओर पलिंग भेदका निषेध सहित श्रवण मननका स्वरूप औ फल ६. आत्माकी सख्या औ नामका निषेध ९६ निदिध्यासनका स्वरूप ओ फल ६६ | स्वानुभवकहिकै मानभये शिष्यकी दृढयोधते कर्तव्याभाव औ ग्रयाभ्यासफल ६७ ओर गुरका देखना.. ९८ पंचमविश्रामकी अनुक्रमणिका ५ अष्टमविश्रामकी अनुक्रमणिका ८ जगतकी आत्मस्वरूपता ६८-७८ भात्मज्ञानीकी स्थिति ९८- ग्रथकारकी रक्ति. ९० जगदके मिथ्यात्वविषे पृश्न और उत्तर ६८ शिष्यकी परीक्षार्थ प्रश्न - (ज्ञानीका अभोकाचैतन्यात्माकी पडर्मी और अल्पव्यवहार) विकारसे रहितता पारधाधीन ज्ञानीकेव्यवहारका अनियम १० आत्मामै मिथ्यातीनशरीरको मतीतिका सभव७३ जानीक कर्तृत्वादिका अभिमान ओर तामे हेतु उपाधिसै ब्रह्ममे जगत्की प्रतीति जानीकू कर्मकाअलेप ११ जगत्की विवर्तरूपतामै दृष्टात योगीज्ञानीकी निष्ठा जगत्की अनिर्वाच्यता विद्वाना इष्टानिएस हर्पशोकाभाव पष्ठविश्रामकी अनुक्रमणिका ६ | शिष्यका सिद्धात औशपा जगत्या मिथ्यात्व ७९-८८ समग्रग्रथोक अर्थका कथन जगत्के मिथ्यापनेकी रीतिको प्रत्र- ग्रयका अधिकारी ओ लाया तत्वविचारका महिमा औ अथकारकी मिथ्यानगदकी प्रतीतिमै शका समाधान ८२ कवियोंसे मार्थना ११६-११ आत्माते भिन्न जगतो असना मथचरनाफा हेतु औ प्रथमहिमा ११७-११ सप्तमविश्रामकी अनुक्रमणिका ७ निनग्रथोंका अर्थ यामे लियाहे तिनके शिप्पअनभव ८८-२८ नाम ओ गयफल १२ शिष्यकार गुरुलारा ज्ञातअर्थको प्रगटता शिष्यका स्वानुभव ८९| टीकाकारकी उत्ति टीकाका वर्णन उक्तअर्थमे दृष्टातसिद्धात कालस्थान १२०-१६ इति श्रीविचारमालाया अनुक्रमणिका समाप्ता । ... जानशून्यपुरुषकी निंदा .... aai a" ११ . ११ ११ ११ .. .. ७९ औ उत्तर ८८ ... ...

{ 1

नम मनानकगुरम्पः। श्रा०८
मच्छीचन्द्रवदितपारपार कौदासीन
सम्प्रदायामरनरसिन्भुनदीमध्यानभास
धुवापोर धप श्री १०८ मस्वामिनायब
वादरियोगीन्द्री विजपते
पनि
तत्मह्मण नमः।
श्रीगणेशाय नमः॥
( अथ श्रीमगोविंददामकत बालबोधिनीटीका सहित)
विचारमाला।
प्रथम विश्राम १.
शिष्यआशंका वर्णन ।
दोहा-गणपति गिरिपति गोपती, गिरिजागारिदिनेश ॥
ईशपंच मम दासके, हगे सुपंचकश॥१॥
श्रीगुरुदासगोपालनति, सतसुखपग्मप्रकाश ॥
जिनपदरजशिरधारकर, सहविलास तमनाश॥२॥
श्रीमतहरिप्रसाद, चिदवपुरहित प्रछेद ॥
विद्यापद गुमतिहि नमो, जिप्रमाद गतवेद ॥३॥

, (२) विचारमाला-भाटी। गुरुयुगपंचमनाइके, हिंयवरनिजउपकार ।। विचारमालटीका र, बालबोधिनीसार॥४॥ ननु-टीका करने लगे तो टीकाका लक्षण कह्या चाहिये. काहेत. लोण अरु प्रमाणकर वस्तुकी सिद्धि होवे हैतहासुनोः-वाक्यकेपद भिन्नभिन्न कहने औ पदोंके अर्थ कहने,औव्याकरणके अनुसार पदों- की व्युत्पत्तिकरनी औ वाक्यके पदोंका अन्वय (संबंध) करना ओ वाक्यके अर्थमें शंकाहोर ताका समाधान करना. इन पंचलक्षण वाली टीकाकहिये है। अव ग्रंथके आरंभमें करणीय जो मंगल तिस के प्रयोजन कहे, काहेत । प्रयोजेनविना मंदभी प्रवत होव नहीं:- ग्रंथको निर्विघ्नसमाप्ति औ शिष्टाचार आग्रंथकर्ता नास्तिक भ्रां- तिकी निवृत्ति इत्यादिक मंगलके प्रयोजन हैं. सो मंगल वस्तुनिः- शरूप औ आशीर्वादरूप औ नमस्काररूप भेदतै विधा है। सगुण वा निर्गुण परमात्मा वस्तु कहिये है, तिसका निर्देश कहिये कीर्तन वस्तु निर्देश कहिये है. स्व वा शिप्यके वांछितका अपने इष्टदेवसें प्रार्थना आशीर्वाद कहिये । अव तिनमेंसें ग्रंथके प्रयोजनको दिखावते हुए नमस्काररूप मंगल करे हैं:- सच्चिदानन्दरूपाय श्रीरामाय नमोनमः। यज्ज्ञाने नश्यत्यज्ञानं स्वप्नतुल्यं भवेजगत् ॥ १॥ दोहा-नमो नमो श्रीरामज, सत् चित् आनंदरूप॥ जिहि जाने जगस्वप्नवत, नाशत भ्रम तम कूप ॥१॥ (१) रक्षगप्रमाणाभ्यां वस्तुमिद्धिरिति न्यायो । (२) शोक-पदच्छेदः पदार्थोनिर्विन चाफ्ययोजना । आक्षेपस्य समाधानं व्याख्यानं पंचलक्षणम् ॥ ऐसें व्याम्यानका रक्षा क्यनविल्याहे । (३) व्युत्पत्ति नाम विग्रहका है सो यहहे. (राज्ञः पुरुषः) रानपुरुषः अर्थ यहः-नाका नो पुष होवे सो रोनपुरुप पहिये है। (१) मयोननमनुद्दिश्य मन्दे ऽपि न प्रदतते इसन्यायसे ।

, शिप्यआशंका वर्णन-१ विश्राम । (३) टीकाः-श्रीसहित जो सगुणरामहै, ताकेतांई नमस्कार है औ सत, चित्, आनंदस्वरूप जो निर्गुणब्रह्म है ताकेतांई नमस्कार है। जशब्दका देहली दीपककी न्याई दोनों ओर संबंध है । सतकहिये त्रिकालअवाध्य, चित्कहिये अलुप्त प्रकाश, आनन्दकहिये दुःख सम्वन्धते रहित निरतिशयसुखरूप, जिसके साक्षात्कारत अवि- घातकार्यरूप जगत निवृत्त होते है। दृष्टान्तः-जस जाग्रतके ज्ञानते स्मजगत निवृत्त होव ह तद्वत् । काहेत भ्रमरूपहोनेते कसा जगतहैः-तमकूपकहिये अंधपकी न्यांई दुःखदाई है । ब्रह्मज्ञान अविद्या तत्कार्यरूप अनर्थकी निवृत्ति कही सो परमानंदकी प्राप्तिके विना बने नहीं याते परमा- नंदकी प्राप्ति अवश्य होवे है सो ग्रंथका प्रयोजन है ॥१॥ पूर्वकहे अर्थमें शंकापूर्वक उत्तरका लोक तथा दोहा- दया गुरोश्च रामस्य साधुसंगो यदा भवेत् । तदात्मानं विजानाति जीवो भोगान् जहाति च ॥२॥ दोहा-गममया सतगुरुदया, साधुसंग जब होय ॥ तव प्राणी जाने कछू, रह्यो विपय रसभोय ॥२॥ टीकाः-चादी शंकाकर है:-कछू कहिये तुच्छ जो विपयसुख तामें रह्यो. भोयकहिये आसक्त हुवा जो जीव मो ब्रह्मको कैसेजाने है? उत्तरः-साधुकहिये आगेकहणे हैं लक्षण जिनके, संगकहिये तिनमें निष्कामप्रीति । राममयाकहिये ईश्वरके ध्यानकर जोचित्तकी एकाग्रता औ सत्गुरुकहिये यथार्थगुरु अर्थात् ब्रह्मश्रोत्री ब्रह्मनिष्टी तिनकी दयाकहिये शिप्यकू तत्त्वसाक्षात्कारहोवे इस संकल्पपूर्वक जो महावाक्यका उपदेशः सो जव हो तब प्राणीकहिये प्राणधारी जीव. जानकहिये ब्रह्मको अपना आत्मा जानह सो ब्रह्म आत्माका (४) विचारमाला-भाटी अभेद इस ग्रंथका विषय है. अधिकारी अनुबंध चतुर्थविश्रामम कह- गे. प्रयोजन अनुबंध प्रथम श्लोक तथा दोहेमें कहा. इनतीनोंके वन- नसें संबंध अनुवंध अर्थसे सिद्धहोवेहे ॥२॥ इसरीतिसे अनुबंध कहिकर अब ग्रंथके रचनेकी प्रतिज्ञा करें:- मौनिनं सदरूं नला मुरारेश्चांग्रिपंकजम् । विचाररूपपुष्पाणां मालां बध्नामि तत्त्वदाम् ॥ ३ ॥ दोहा-पदवंदन आनंदयुत, कार श्रीदेव मुगार ।। विचारमाल वर्णनकर, मौनीन उरधारि॥३॥ टीकाः-मैं अनाथदास विचारमालासंजकग्रंथकं ग्वताहूं. क्या- करके आनंदकहिये सुखस्वरूप औ श्रीयुतकहिये सतस्वरूप औ देवकहिये प्रकाशरूप निर्गुणब्रह्मकं नमस्कारकरके । ननु. इहा श्रीयुतशब्दका सत्यअर्थहोंव तो श्री नाम शोभाका है. तिसवाले आविद्यक (अविद्याकेकायं.) पदार्थ सत्यकहे चाहिये। उत्तरः-विद्वानकी दृष्टिमें अविद्या तत्कार्य सर्व असतह. यात श्रीयुतपदका सतही अर्थ है. औं मुरारि कहिये मुरनामदैत्यकें हंता जो सगुणब्रह्म ताके चरणोंकू नमस्कारकरके । यद्यपि मुरारिसंजा वैकुंठवासी चतुर्भुजमृर्तिकी है, तथापि सो मृत्ति सगुणब्रह्मनही धारणकरीहै । जो जिज्ञासु या ग्रंथकू हृदयमें धारणकरे सो मौनि है. वा इसपदका और अर्थ करनाः-मौनि जो हमारे गुरुहँ तिनका हृदयमें स्मरणकरके ॥३॥ किमान? इसप्रश्नका अभिप्राय यह है-मौन चारप्रकारकाहे. वाणीका? औ इंद्रयोंकार औ मानस३ औ चतुर्थ ज्ञानमान है तिनमें कौनमौन तुम्हारे गुरुने अंगीकार कियाहै. १ तहां तुरीयपक्षमानकर कहे हैं। इदं चाहमिदं मेनेदं ममे ति विकल्पनाः । क्षीणास्तत्त्वविदो यस्य स मौनीति निगद्यते ॥४॥ +- शिष्यआशंका वर्णन- विश्राम। दोहा-यह मैं मम यह नाहि मम, सब विकल्पोंछीन । परमात्मपूरण सकल, जानि मीनतालीन ॥४॥ टीकाः-मकलकहिय अत्रमयादिपंचकोशनतें परे जो आत्मा ता• पूरणकहिये ब्रह्मरूप जानकर. यहकहिये पंचकोशहीं मेरा स्वरूप है. अथवा नहीं यह पंचकोशही ममक्रहिये मेग दृश्यह वा नहीं इत्यादिक विकल्पकहिये संशयोंकी निवृतिरूप मान ताडूं अंगीकारकिया. यामें श्रुतिप्रमाणहः-(तिसपरब्रह्मक साक्षात्कार होतही इसपुरुपका हृदयग्रंथि औ मर्वसंशय तथा सर्वकर्म निवृत होव हैं)।॥४॥ (जितनाकाल पुरुष जीवे उतने काल, गुरु, शास्त्र, ईश्वर, इन ती नोंको वंदनाकर ) यह शास्त्र में कहाहै यातं कृतमनाकी निवृनिके अर्थ गुरोंकी स्तुति करे :- माता तातोनुजो मित्रमिष्ट राजासवः क्रमात् । प्रियास्तेभ्यः प्रियतमो ज्ञानविज्ञानदो गुरुः ॥ ५॥ दोहा-मात नात भ्राता सुहृद, इष्टदेव नृपप्रान॥ अनाथसुगुरु सवते अधिक, दान ज्ञान विज्ञान ॥५॥ टीकाः-अनाथदासजी कहहः-परोसंप्रत्यक्षज्ञानकेंदनवाले जो गुरु, माता, पिता, भ्राता, सुदकहिये, प्रतिउपकारकं नचाहकर रपकारकरे, इष्टदेवकाहिये अपनेकुलकरके पूज्यदेवविशेष. नृप और अपने प्राण इनमवते अधिकत. काहत माताआदि मर्व जन्मदाग सातिशयआदि अनेकदृपणकर दृपित जो विषयसुख ताके देनेवाले हैं. श्री गुरु ज्ञानद्वारा निर्गतिशय जो मांससुख तिमके देनेवाले हैं ॥ इतिभावः ।।५॥ (१) भिद्यतं हृदयगन्धिनिद्यन्न मुरुममाः । झागन्ने चाम्य वाणि नम्मिन्नष्ट परावर । (२) शोक-पानहायुप्पयो बन्याः वदान्नागरंगभरः । आदीविद्यामसिद्धयनमात्यापनृत्य । (६) अम्ति म । पद पक्षजान है ।। अहं दामि । या मन्यमहान है ॥ - (६) विवाग्माला-भाटी01 पुनः स्तुतिकडहै:- सूर्यो गुरुः स्फुटो भूमौ भक्तहत्पद्मभासकः । कुमुदान्विद्वितान्येहि तं दृष्ट्वा विकसंतिनो ॥६॥ दोहा-अगटपुहुमियुरुसग्द्युति, जनमन नलिनप्रकाश ॥ अनाथकुमोदनिविमुख जन, कवहुँनहोत हुलास॥६॥ टीकाः-अनाथदासजी कहेहैं:-मर्यवत प्रकाशतेहुए गुरु पृथ्वीत- लमें प्रसिद्ध हैं. क्या करके प्रकाशतहुए. जिज्ञासुजनांके हृदयरूप कमलोंको अपने वचनरूपकिरणोंकर प्रफुल्लित करतेहुप. अनधि- कारीजनरूप जो कुमोदनियां सो कभी अहादत पाव नहीं जैसे सूर्यके उदयहुएतें उलकको प्रकाश नहीं हाव तसे ॥६॥ अवगुरुकृतउपकारका अन्वय यतिरकद्वारा हालांक तथा दा दोहोंपर दिखावहः- प्रबुद्धय मोहनिद्रातस्तदैवाऽज्ञानिनो जनाः । विस्मरंति जगत्स्वप्नं स करोति दयां यदा ॥७॥ दोहा-टेरत सद्गुरु मयाकरि, मोहनींदसावंत ॥ जन्योज्ञानलोचन खुले, सुपनभ्रम विसरंत ॥ ७ ॥ टीकाः कृपाकर गुरोंके टेरतकहिये तत्वका उपेदशकरतेही ज्ञान जग्यो कहिये स्वरूपज्ञान निगवरणभयो. जो मोह कहिये अज्ञान कर आवृतथा. इहां आवृतपदका अध्याहार है. यामें गीतावचन प्रमाणह:--अजानकरआवृत जो स्वरूपज्ञान. तिसकर जीव मोहित होब है.) अब इसका फलकहे हैं:-भ्रमविसरंतकहिये अहंकागदि. ध्यासकी निवृत्ति होहे दृष्टांतः-जैसे निद्रामै उठेयुरुपका नेत्रके खुलनेसें स्वप्नाध्यास निवृत्त होवह ॥ ७ ॥ (१)अज्ञानेनावृत जान तेन मुन्धनि जन्तवः । (1) साभावाधिकरण जमा अध्यासः ॥ भी यह -स्वभावके अधिकरणमे नो भवभामाहिये विषय ओ जानसो अध्याम शिष्यआशंका वर्णन-१ विश्राम । गुरुं विना यथा भ्रांतः श्वासर्वेऽज्ञजनास्तथा। यथा मृगेंद्रःखां मूर्तिं दृष्ट्वा कूपेऽपतत्स्वयम् ॥८॥ दोहा-गुरुविन भ्रमलग भूसियो, भेद लहे विनस्वान ॥ केहार वपुझाई निरखि, पयो कृप अज्ञान ।। ८॥ टोकाः-गुरुकी प्राप्तिसविना अद्यपर्यंत भ्रमलग कहिये भ्रमरूप शरीर दोमें अध्यासकरके भूसियो कहिये मैं जन्मता मरता हों की भोक्ता हों सुखी दुःखीहों ऐसे अन्यथा वकता भया। दृष्टांतः-जैसें कूकर शीसमहलमें प्रविष्टहुवा अपने प्रतिविवोंको आपसैं भिन्न मानकर भूसे तैसें. अन्यपन्तः-जैसे उन्मत्तसिंह कृप जलमें अपने प्रतिविवोंको देखके अपनेस्वरूपकू नजानकर कृपमें गिरे तैसें ॥८॥ ननु ऐसे गुरु कहीं परीक्षायेगे ? यह शंकाकर कहे है:- ज्ञानविज्ञानरत्नाढ्यो गुरुरस्ति दयार्णवः । यस्य वागूर्मिसंस्पर्शादज्ञो भवति सौख्यभाक् ।।९।। दोहा-प्रगट अवनिकरुणाग्नव, रतन बान विज्ञान ॥ वचन लहरि तनुपरसते, अज्ञो होत सुजान ॥ ९ ॥ टीकाः करुणाके समुद्र गुरु पृथ्वीपर प्रगट हैं । ममुद्रकी जो उपमा दई गुरोंको तामें हेतुकहेंहैं-लहरि स्थानापन्न वचनोंका तनु- परसते कहिये श्रोचिन्द्रियसै संबंधहोतेही ग्वस्थानापन्न ज्ञानविज्ञा- नद्वारा अनोकहिये अज्ञानी जीव. तेसुजानकहिये परमेश्वग्रुप होवे है ॥९॥ -कहिय है। जैसे पिता व्यावहारिक आ पारिमार्थिक अभावके अधिकरण कहिये आश्रय. रज्जुनिषे मातिभासित मांश भासाहियै मर्प श्री तारा जानहे सौ अन्यामहै । यह अभ्या- । तस नाअध्यासमभी नक्षणका -- सका लक्षण वय फग्लेना॥

(८) विचारमाला-भाटी। ननु-गुराकी कृपातही ज्ञानप्राप्तहो तो वैराग्यादिज्ञानके साथ- नोंका कथन निष्फलहोगा ? या शंकाकेहोया कहेहैं:- मुकुरे रविसंयोगाद्यथोद्गच्छति पावकः । शिष्यानुभवनैमल्यं तथा सहरुसंगतः ।। १० ॥ दोहा-सूरदरशआदरशज्यों, होत अग्नि उद्योत॥ तसे गुरुप्रसादते, अनुभव निर्मल होत ॥ १० ॥ टीकाः दृष्टान्तः-जमें रविक दर्शनते रविके प्रसादकर आदर्श कहियेआतशीशीशामेंहीअग्नि प्रगटहावह अन्यमें नहीं. तसं गुरोंकी कृपात निर्मलकहिये संशयविपर्ययरूप मलसरहित बोध शिप्यके हृदयमेही होवहै अन्यके नहीं आ माधनसंपत्रहीं शिप्य कहा यात साचन निष्फल नहीं ॥१०॥ ननु-ऐसेहो । तो गुरु विषमदृष्टिवान् हॉवेगे? या शंका- को चंद्रदृष्टान्तस दरकरह।- चंद्रकांतमणिः सोमं द्रवते चंद्रसन्निधौ। शिप्यानुभवनमल्यं तथा मद्गुरुदर्शनात् ॥ ११ ॥ दोहा-जिम चंदहिलहि चंद्रमणि, अमिद्रवत तत्काल ॥ गुरुमुखनिरखत शिप्यके, अनुभवहोतविसाल || ११ ॥ टीकाः दृष्टांतः-जैम चंद्रके प्रकाशको पाइकर चंद्रकांतमणिही अमृतको त्यागहे अन्यनहीं सो कछु चंद्रमें विषमता नहीं काहेत चंद्र समान सवको प्रकाशकन्है. तैसें गुगेके दर्शनत अनुभवविसाल कहिये ब्रह्मवोध सो शिष्यकोही हावह अन्यको नहीं सोकछु गुरों में विषमता नहीं काहत गुरोंका दर्शन सर्वको समान है।॥ ११॥ (१) विष १ वगम्य • पटसपान मुमुक्षुता १ इनचारसाधनसंपुनरा नाम शिप्य है ताक अधिकारीभी कहहैं ।

शिष्यआशंका वर्णन-१ विश्राम ।
ऐसें गुरोंकी पारणकू पाइकर शिष्यको क्याकरणीय है ! इसआकांक्षा
के होयां कहे-
शिष्य उवाच॥
श्रीगुरो भगवन् दीनवधोऽहं शरणं गतः ।
हृच्छल्यं हर दुर्भेयं दयासिंधो नमोस्तुते ॥ १२ ॥
दोहा-हाँशरणागत रावरे, श्रीगुरुदीनदयाल ॥
कृपासिंधु वंदूंचरण, हरो कठिनउरशाल ॥ १२ ॥
टीकाः हे श्रीगुरो सर्व ओरते निराशहोइकर में दीन आपकी
शरणकू प्राप्तभया हो या आप दीनदयालुद्दो औ आपके चरणोंकू
वंदनाकरताहूं औ जातं आपकृपासागरहो यति कठिनकहिये पीन
जो मरे हृदयमें शालकहिये दुःख है सा हगे।॥ १२ ॥
अब हृदयगत दुःखके हेतुकू दिखावताहुवा शिष्य कहेहे-
अनाथोस्म्यतिदुःख्यस्मि भीतोस्मीति दयां कुरु ।
मजतं भवसिंधौ मां समुद्धर महागुरो ॥ १३ ॥
दोहा-हाअनाथ अतिशयदुःखी, डन्यो देखि संसार ॥
वृडतहों भवसिंधुमें, मोहि करो प्रभुपार ॥ १३ ॥
टीकाः हे प्रभो में अनाथकाहिये मेरा कोई रक्षकनहीं औ अति
शयकर दुःखीहूं काहे विषयसुखळ मैने त्याग्या है औ स्वरूप
सुखको प्राप्तभयानहीं औजन्ममग्णरूपसंमारजन्यदुःखका स्मरण
कर भयभीतभयाहों ऐसे संसाररूपममुद्रमें इवता जो महोता मुझको
पारकाहिये संसारका पार जो परमेश्वर तहां प्राप्तकरो ॥ १३॥
पुनः हेतु अंतरको दिखावैट:-
आशा चिंता तृपा गेहे राक्षस्यो निवसंति मे।
कथं जीवाम्यहं तासु स्मृति जीवं हरति याः॥१४॥

(10) विचारमाला-भाल्टी। दोहा-आशातृष्णाचितवहु, ए डायन घरमाहि ॥ जीवनकिहिविध होयमम, हदे स्मृतीतखाहि ॥ १४ ॥ टीका:-आशाकहिये वछितविषयकी निरंतर इच्छा. तृष्णा- कहिये विषयकी प्राप्तिसं अतृप्तवृत्ति. चिंताबहुकहिये अप्रातविपयके साधनका चिंतनरूपवृत्ति. यह तृतयवृत्ति रूप जोडायन अंतःकरण- में एककालमे एकहीवृत्तिकी न्याई उदयहोवह यातै त्रितयवृत्तिरूप एकडायनकही याके विद्यमानहोयां ममजीवन कहिये मेरी ब्रह्मरूप कर स्थिति किस प्रकार होवे अर्थात् किसी रीतिस होवे नहीं काहत स्थितिका साधन जो निरंतरतत्त्वानुसंधानरूप स्मृति ताकू खाय कहिये ताकी विरोधी है ॥१४॥ कदाचिहुर्मतिश्चित्ते सुमतिश्च प्रकाशते । ताभ्यामत्यंतदीनोस्मि युग्मनारीपतिर्यथा ।। १५ ॥ दोहा-कवहूं सुमति प्रकाश चित, कबहुं कुमति अधीन । विव नागैक कंतज्यों, रहत सदा अतिदीन ॥१५॥ टीकाः-दृष्टांतः-जैमें परस्पर विरोधिनी उभय स्त्रियोंकरीत्या पुरुप निरंतर दुःखी रहता है. तैसें मैं भी चित कहिये अंत:करणमें कदाचित् शुभनिश्चयरूपवृति औ कदाचित अशुभनिश्चयरूपवृत्ति- 'तिनमें तादात्म्यअध्यासकर दुःखी रहताहूं ॥ १५ ॥ अब शिष्य स्वनिष्ठ आसुरी गुणोंकू नदीरूपकर वर्णनकरताहुवा दुःखके हेतुक कहे है:- आशानदी महाघोरा शुभाशुभतटान्विता । तृष्णोमिका भ्रमावर्ती मनोरथजलाश्रया॥१६॥ दोहा-नदीआशा शुभअशुभ तट, भरी मनोरथनीर ॥ तृष्णा अमित तरंगजिहि, भरमभमरगंभीर ॥१६॥ दीका:-पूर्वोक्तआशारूपी नदी है जिसमें ड्वताहों औ अविचार

शिष्यआशंका वर्णन-१ विश्राम । (११.)
पूर्वक शुभाशुभक्रियाजाके किनारे हैं. भूत औ भावी पदार्थोकू विषय
करनेवाले मनोराज्यरूपजलकर पूर्ण है. आ पूर्वोक्त तृष्णारूप
अमितजिसमें लहरीहें आ आत्मतत्त्वके अभाववाले अहंकारा-
दिकोंमें आत्मतत्त्वकी प्रतीतिरूपभ्रम सोई जामें भमरकहिये
आवर्त हैं।। १६॥
बंद्रवाजंतुका चिंता दुर्विगाह्या प्रवाहिनी।
बाधते मम सा चित्तं धृतिवृक्षविनाशिनी ॥ १७ ॥
दोहा-गादिक जलजंतुबहु, चिंताप्रबलप्रवाह ।।
धृततरुहरनीतरनति है, वेधत मो मनआह ।। १७ ॥
टीकाः-जामें गगकहिय प्रीति औ द्वेपरूप मत्स्यकूर्मादि जल-
जीव हैं औ पूर्वोक्त चिंतारूप अतिवेगवाली धारा है ी एकान्त
स्थानमें विपयकी प्राप्तिसै चित्तकी अविकारतारूप धीरजसोई भया
तर तिसके हरनेमें तरुणकहिये समर्थह तानदीने मेरे मनको वेधत
कहिये पीडितकिया है ॥ १७॥
पुनःवहींकहे दे:-
शुभाशुभगजौ रोपाइलिनौ प्रतियुध्यतः ।
गुरोस्वाज्ञानवशतस्तन्मध्ये पतितास्म्यहम् ॥ १८ ॥
दोहा-प्रवल युगलशुभअशुभगज, भिरतसुरोपबढाय ।
अपनी भूल अनाथहों, पो मध्यतिर्हि आय ॥१८॥
टीकाः दृष्टांतः-जसे अतिवलवाले दोहस्ती क्रोधपूर्वक परस्पर
युद्धकरते होवें तिनमें प्रवेशकर पुरुप दुःखहीं अनुभव करहै तैसें
अपनीभूलकहिये अपने ब्रह्मात्मभावकोन जानकरशुभअशुभ संक-
ल्पोंमें तादात्म्यअध्यासककहीं अनाथकहिये मैं दीनभयाहों॥१८॥

- (१२) विचारमाला-भाण्टी। अब स्वमनगत चंचलता• दुःखकाहेतु शिष्यदिखाई:- उपदेशेपि मे चित्तं न स्थितिलभतेऽचलाम् ।। स्वभावचपलं स्वामिन् वृक्षस्थ इव वानरः ॥ १९ ॥ दोहा-कवहुँनमनथिरतागही, समुझायोसपोत ॥ जैसैं मर्कटवृक्षपर, कभीनठाढोहोत ॥ १९ ॥ टीकाः-दृष्टांतः-जैसे बाजीगरकर शिक्षितभयाभी बंदर वृक्षपर आरूढ होयकर निष्कंपरहैनहीं तैसें पुनः पुनः चित्तकी एकाग्रताका यनभी किया तथापि मेरामन एकाग्रताको नभजताभया॥१९॥ चलत्पलाशेपताकपटकच्छपशीर्पकाः । विद्युद्दीपशिपाभूतदीपा यद्वत्तथा मनः ॥ २० ॥ दोहा-चलदलपत्र पताकपट, दामिनिकच्छपमाथ॥ भ्रतदीपदीपकशिखा, योमनवृत्तिअनाथ ॥२०॥ टीकाः-चलदलनाम पिप्पलवृक्षकाहै । यह पट्पदार्थजसें स्वभाव- मैंचंचलँह तसे मेरे चित्तकी प्रवृत्तिस्वभावसं चंचलहे. अन्यस्पष्ट२० स्वभावसे चित्तकीविषयोंमें प्रवृत्तिभीदुःखकीहेतु है या अर्थको शिष्य दिखावहः। यथोप्रज्वलनं बढ़ेः, स्वभावो न तु यत्नतः । तथातिचंचलं चित्तं, भोगासक्तमनादितः॥२१ ॥ दोहा-सहजस्वभाव आकाशकू, पाक झरपचलंत ।। चंचलस्वतः अनादिको, मन रतिविपय करंत ॥२१॥ टीकाः-जैसे साथ उत्पन्नहोनेवाले स्वभावसं पावककी झरप- कहियेलाट ऊर्ध्वको जाते है। तैसें स्वरूपसे अनादिकालका चंचल जोमन सोभोग्य अभोग्य जो शब्दादिविपय तिनमें स्वभावमैं प्रीति करे है ॥२१॥ (१) पलाशनाम पत्तेवाह ।।

-
शिष्यआशंका वर्णन-१ विश्राम ।
अवचंचलताके हेतु जो संदेह तिनको दिखावहे:-
जगत्सत्यमुतासत्यमित्यादातुं न शक्यते ।
त्यक्तुं वा भुजगो यद्वगृहीलास्ये छछंदरीम् ॥ २२ ॥
दोहा-जग साँचो मिथ्याकिधो, गद्योतज्यो नहिंजात ॥
गृही छछंदर सर्पज्यों, उगलतवनत न खात ॥ २२॥
टीकाः-जगत मत्यह वा मिथ्याहै. मिथ्याह तभी आपसे उत्पन्न
होवे वा किसीअन्यकर. अन्यभी किसीजीवकृत है वा ईश्वरकृत है
ईश्वरकृत जोहोवे तौभी किसीका निवृत्तहुवाहै वा नहींहुवा निवर्तभी
पुनः प्रतीतहोंवहैवा नहीं इत्यादि मंशयरूप हेतुतें हेयउपादेयरूपकर
निश्चित हो नहीं दृष्टांतः-जैसे छछंदरकहिये दुगंधिविशिष्टम्पक
सदृश जीवविशेष. तार्क सर्प मुखमें ग्रहणकरके वृनःग्रहणत्यागमें
अशक्तहुवा दुःखीहावह तसे ॥ २२ ॥
पर्व शिष्यने करे जो प्रश्न तिनका क्रमसे गुरु समाधान करे हैं:-
श्रीगुरुरुवाच॥
प्रत्युवाच गुरुश्छात्रं दयालः सोपपत्तिकम् ।
अद्वत्स्व मम वाक्यानिह्याप्तवाक्यमिव ध्रुवम् ॥२३॥
दोहा-समाधान गुरु करत हैं, दयायुक्तकहि वोल ॥
मम वचननमें आनतुं, आप्तवाक्य अडोल ॥२३॥
टीकाः-ग्रंथकारउक्ति:-गुरु शिप्यकेप्रश्नोंका उत्तर कहेहैं. क्या
करके दयादृष्टिपूर्वक वचनकहिकरके गुरुउक्तिः हेशिप्य मेरे वचनोंमें
तू विश्वासकर काहेत गीतामें भगवानने कहाहः-(श्रद्धावाँल्लभते
ज्ञानम् ) कसे वाक्यह आप्तवाक्यकहिये वेदवाक्य काहतें (ब्रह्मवि-
द्रौवभवति ) अर्थयहः- ॥ ब्रह्मवेत्ता ब्रह्मरूप है. यात ताकी वाणी
वेदरूपहै. औ किसी प्रतिवादीकर खंडन नहीं होय सकते यात
अडोल है ॥२३॥

(१४) विचारमाला-भा० टी०॥
पूर्व शिष्यने कहा जोमेरा मन चंचल है.याशिष्पकी उक्तिका अनुमोदन
करते हुए गुरु चंचलताकी निवृत्तिका उपाय कहे हैं।
मनोऽतिचंचलं दुष्टं गतिमन्नात्र संशयः ।
साभ्यासेन वैराग्येण निश्चलीक्रियतेऽपि तत् ॥२४॥
दोहा-निःसंशय मनहै चपल, दुहकरगति अतिआहि ॥
गुरुश्रुतिशुद्ध अभ्यासकर, निश्चलकीजतताहि ॥ २४ ॥
टीकाः-हेशिप्य तैन जो कहा जो मन चंचल है औ अतिशय
दुःखके करनेवालीहै गतिकहिये प्रवृति जिसकी. यामें संदेह नहीं
तथापि गुरुमुखात् श्रुतिशुद्धकहिये श्रुतिप्रतिपाद्य जीवब्रह्मका अभेद
रूप अर्थ तिसका श्रवणकरके पुनः पुनः चिंतनरूप अभ्यासकर
तिसीअर्थमें तिस चित्तकी स्थितिकर सो मन निश्चलकारये है
इत्यर्थः ॥२४॥
अब सुगमउपायके जानने की इच्छा चित्तमें धारकर अभ्यासमें
अपने अनधिकारको प्रगटकरताहुवा शिष्य प्रार्थना करेहे:-
शिष्य उवाच॥
न साभ्यासो वैराग्यो मे, भोगेप्सोरजितात्मनः।
प्रभो लत्पाददासोस्मि, हरासह्यं जगद्भयम् ॥ २५॥
दोहा-होविपयी अतिअजितमन, नहिनहोत अभ्यास ॥
ताते प्रभु तुमपदशरन, हरहु कठिन जगत्रास ॥२५॥
टीकाः हे प्रभो आपने जो अभ्यास वताया सो मेरेसे नहीं होता
है.काहेत अभ्यास निर्विपय औ जितचित्त पुरुपसे होते हैं. मैं वि-
पयसक्त औ अतिअजितचित्तहूं तातें आपके चरणोंकी शरणहूं
आप सुगमउपाय वतायकर जन्मादि मृत्युपर्यंत जो जगतजन्य
दुःखकीस्मृति तिसते उत्पन्न भया जो कठिनत्रासकहिये पीनभय
ताके निवर्त्तकहो इत्यर्थः ॥२५॥

शिप्यआशंका वर्णन-१ विधाम । (१५) अब शिष्यकी उक्तिकाअनुवाद करनेहुए श्रीगुरु मुगम उपाय कहेहैं:- श्रीगुरुवाच॥ शृणु शिष्य महाशिक्षा निजश्रेयो यदीच्छसि । मुक्तिमिच्छसि चेद्वंधात्तदा सत्संगमं कुरु ॥२६॥ दोहा-सुन शिप्य उत्तम सीखको, जो चाहत निजश्रेय ॥ जगवंधन इच्छित मुच्यो, तो सत्संग करेय ॥२६॥ टीका:-हेशिप्य जे पुरुप निजश्रेयकहिये स्वस्वरूप सुखके जाननकी इच्छा करते हैं औ अविद्यातत्कार्यजगतरूपवंधकी मुच्यो इच्छित कहिये निवृत्तिकी इच्छा करे हैं. सो उत्तमसीखकहिये महा वाश्यका उपदेश ताको सुनकहिये श्रवण करके कृतार्थ होवे हैं. औ तूं आपको यामें असमर्थ देखता हैं. तो सत्संगकरेय कहिये सज्जनों- का संगकर ॥२६॥ दोहा-गहे छडूंदर अहिमर, तज दृगनकी हान ।। जलपाप सुखहोतहे, नरसत्संग प्रमान ॥२७॥ ग्रंथकार उक्तिः- श्रीगुरुरस्ति दयालुः दीनजनाश्रय उदारश्च। दीनजनानां शल्यं कृपयेवोद्धर्तुमिच्छति यः॥२८॥ सोरठा-श्रीगुरु दीनदयाल, अशरन शरन उदारअति ।। जन अनाथ उरशाल, कृपाकरत चाहत हन्यो ॥२८॥ • टीकाः-अनाथदासजी कहे है:-जनकहिये शिप्यके हृदयमें शालकहिये दुःख ताकू गुरु कृपाकर निवृत्त किया चाहते हैं काहेत दीनपुरूपोंमें दयालु हैं. ओ अशरणकहिये सर्व ओरत निराश जो (१) कपनम्प पुनः कपनमनुवादः अर्थ यहः-पयनषिय हुनका पुनः कथनाा नाम मनुवादह ॥

(१६) विचारमाला-भाटी। जिज्ञासु तिनकी शरणकहिये आसग, औ आत्मरूपीधनके दाताह यात अति उदारहैं ॥ २८ ॥ दोहा-प्रथम शिष्य संदेह कहि, भयासु आप अदृष्ट ॥ सुखदुखकरसाभात जिम, होहिं अदृष्ट अदृष्ट ॥१॥ इति श्रीनिनारमायाया गिन्याशावर्णन नाम प्रथमविश्राम ममात ||| द्वितीय विश्राम २. मन्सगकांडच्यानाराहुना गिय सतोकेलक्षण पठेहे- मंतमहिमा वर्णन । शिष्य उवाच॥ कृपया श्रीगुरो देव साधूनां ब्रूहि लक्षणम् । यविज्ञाय हितं स्वस्य सेवेहं तान्यथाविधि ।। १ ॥ दोहा-कहीं कृपाकर साधुके, लक्षण श्रीगुरुदेव ॥ जाहि निरखि हित आफ्नो, कगें भलीविधि सेव ॥ १ ॥ टीकाः-हेश्रीगुरो कृपाकग्के माधुके लक्षण कहो. काहत जाहि निरखिकहिये जिनलक्षणोंको महात्मामें देखकर अपने हित कहिये कल्याणकेअर्थ भली प्रकारसं तिनकीसेवादि कगे॥१॥ माधनमणवर्णनम - श्रीगुरुरुवाच॥ कृपालवानभिद्रोहाः पराक्षेपसहिष्णवः । (2) मार्य समारसागरनरणरक्षण ब्रह्मात्मस्यमानेन माधयित्रा पोगा धमार्थकाम• मासम्पाणि कार्यागि माधयति ते माधव उन्यते ॥ अर्थ यह -नया मेायजानरक संसार सा मागामें नग्ण (उठा) प अपने कार्यफ मिकरके तथा पापुराणोके धर्म अयं काम मोक्षार काया ज मिद्धको है ते माथाहिये है । यह साधुगलका सामान्यन्धह औ. विशेष लक्षणता (कृपालवोनभिदोहा) इत्यादि टोकाकर तथा (अनिमारनहिंद्रोहनित ) इत्यादिदोहोकर मन्मं पटही है।

संतमहिमा वर्णन-२ विश्राम । (१७) शांता दांताः कामहीना मृदुला उपकारकाः॥२॥ दोहा-अतिकृपालु नहि द्रोहचित, सहनशीलता सार। शमदमआदि अकाममति, मृदुल सर्व उपकार ॥२॥ टीकाः-अतिकृपालु कहिये प्रयोजनविना कृपाकरेहैं । यातहिं अद्रोहचित्तकहिये चित्तकर किसीसे द्वेप नहीं करते. पुनः कैसे सहनशील कहिये मान अपमानादिद्वंद्वोंके सहारनेवालेहैं. वा सहन शीलस्वभावही सार कहिये श्रेष्टहै यह जानेहैं ओशमकहिये मनका निग्रह, दमकहिये चक्षुरादिइंद्रियोंका निग्रह आदिपदकरके उपरति आदिकोंका ग्रहण करना अर्थात् तिनके करनेवालेहैं । ननु-शमद- मादि मुक्तिइच्छु मुमुक्षुके लक्षण कहेहैं विद्वान्के नहीं ऐसैं मतकहो काहेत अकाममतिकहिये अंतःकरणमें हेय उपादेयकी इच्छाते रहि- तहैं औ मृदुलकहिये कोमलस्वभावहैं । यात सर्वउपकार कहिये शरणागतोंका योगक्षेम करे हैं (योगक्षेमनाम अप्राप्तकी प्राप्ति औ प्राप्तकी रक्षाका है )॥२॥ पुनःसंत लक्षण। अनीहाश्शुचयो ब्रह्मविदो निकिचनास्तथा। अप्रमत्तामत्सराश्च गंभीरा मुनितापसाः ॥३॥ दोहा-आत्मवित्तजु अनीह शुचि, निःकंचन गंभीर ॥ अप्रमत्त मतसररहित, मुनि तपशांत सुधीर ॥३॥ टीकाः-आत्मवित् कहिये अन्वयव्यतिरेक युक्तिकर पंचकोशी त्रिते शरीरोंत भिन्न नितेअवस्थाका प्रकाशक चिन्मात्र आत्मा जि- नोंनेजान्याई,सो अन्वयव्यतिरेकरूप युक्ति यहहैः-स्वामअवस्थामें स्वमसाक्षिरूपकर जो आत्माका भानसो आत्माका अन्वय (माला- में मृतकी न्याई अनुवृत्ति) हे आत्माके भानभये जोस्थलदेहका (१८) विचारमाला-भाल्टी। अमान सो स्थूलदेहका व्यतिरेक (मणिकेकी न्याई व्यावृत्ति ) है औ सुपुप्तिमें ता अवस्थाके साक्षिरूपताकर आत्माकी प्रतीति सो आत्माका अन्वयहै औ लिंगदेहका अमानसो लिंगदेहका व्यतिरे- कहै औ समाधिमें सुखस्वरूपकर जोआत्माका भान सो आत्माका अन्वयहै। औ अविद्यारूप कारणदेहकी अप्रतीति सोकारणदेहका व्यतिरेकहै यात त्रितेशरीरोंतें आत्मा भिन्न है पंचकोश त्रितेशरी- रोके अंतर्गतहैं यातै कोशौतें भिन्न विवेचन नहीं किया। ईहां प्रमाणः-(त्रिपु धामसु योग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः)[१] अर्थ यहः- तीन धामरूप तीन अवस्थामें जो भोगके करणहैं औ भोक्ता है औ भोगेहै तिन विलक्षण साक्षी चिन्मात्र सदाशिव मैं हूं। पुनःसंतकै सह-अनीह कहिये व्यर्थचेष्टासे रहितहैं, शुचिकहिये अंतररागद्वेष रूप मलसे रहितहैं औ बाह्य जलमृत्तिकादिकोंकर शुद्ध रहे, निः- किंचन कहिये वाद्यसंग्रहतै रहितहैं गंभीर कहिये अन्यकर अज्ञात आशय हैं, अप्रमत्त कुहिये प्रमादसैं रहितहैं, मत्सरकहिये वखीली (ई) तास रहितहै, मुनि कहिये मननशीलहैं, तपशांत कहिये शांतरूपहीं जिनका तपहै । ईहांप्रमाण- श्लोक-शांतः समं तपो नास्ति संतोपान परं सुखम् । तृष्णाया न परो व्याधिन च धर्मों दयापरः। पुनः संत कैसे है:-सुधीर कहिये सुष्टुधैर्यवान्हें ॥३॥ पुनः वहीक- अमाना मानदा धीराः कवयो जितपडणाः । सत्यप्रतीतयो नीता करुणाशीलसिंधवः ॥ ४ ॥ (१) स्थूल, सूक्ष्म, आनद ये भोग्य (पदार्थ) है ।। (२)विश्व, तेनस, माज, तीनो भोका. ॥ (३) अत करणी वा अज्ञानको वृत्तिरूप भोगहे ॥

संतमहिमा वर्णन-२ विश्राम । (१९) दोहा-जितपद्गुण धृतिमान कवि, मानद आप अमान । सत्यप्रतीत अनीतगत, करुणाशील निधान॥४॥ टीकाः-पट्गुण कहिये परमि तिनोंके धृतकहिये धारनेवालेजो देह, प्राण, मन, सो जीतहैं । मानकहिये वेदरूपप्रमाण तामें कवि- काहये तात्पर्यरूपकर सर्वअर्थके जाननेवाले हैं, मानद कहिये व्यव- हारदशामें स्वभिन्न सर्वको मान देवेह ओआप मान नहीं चाहेहं औ सत्यसंभापणमें निश्चयह काहेत सत्यमूलकही सर्वधर्म हैं ऐसें जाने हैं । मिथ्यासंभापण जिनतें दूरभयाहै, करुणारूप जोशीलकहिये आचार ताके निधान कहिये खाणी, काहेतें पामर औ विपयी औ जिज्ञासु जो पुरुप तिनसर्वपर कृपाकरेहैं इतिभावः ॥४॥ पुनः वही कहेहैं:- स्तुतिनिंदा सुहृच्छत्रुः सुखदुःखेऽमृतं विपम् । उच्चैस्त्वनीचते ब्रह्मा तृणं कांचनकाचता ॥५॥ दोहा-उस्तुतिनिंदा मित्ररिपु, सुखदुख ऊँचरुनीच ॥ ब्रह्मा तृण अमृत गरल, कंचन काचनवीच ॥६॥ टीकाः-स्तुति कहिये स्वनिष्ठगुणोंका अन्यकर परिकथनं तथा स्वनिष्ट अवगुणोंका अन्यकर परिकथनरूप निंदाओ प्रति उपकार कर्ता मित्र तथा अपनेपर अपकारकर्तारूप शत्रुओ पुण्यवश इष्ट पदार्थके संबंधकर अंतःकरणके सत्त्वका परिणाम हर्पवृत्तिरूप सुख तथा प्रतिकूलपदार्थके संबंधकर अंतःकरणके रजोगुणका परिणाम विक्षिप्तवृत्तिरूप दुःख ओ जातिगुण आयुकर अपनेसें अधिक जो ऊच तथा जातिगुण आयुकर अपनेसे नीच ब्रह्मा औतृण तथा अमृत औ विप तथा कंचन औ काँच कहिये कचविशेप इत्यादिक (१)नन्म, मरण, सुपा, पिपासा, हर्प शोर ॥ - (२०) विचारमाला-भान्टी। सर्वपदार्थोंमें यद्यपि लौकिकदृष्टिसै विपमता प्रतीत होवै है तथापि वे मनकृत होनेते मिथ्या हैं औ शास्त्रीयदृष्टिसैं सर्वपदार्थोंमें अ- नात्मत्वतुल्यही है औ ज्ञाननिवर्त्यत्वभी तुल्यही है ॥५॥ इत्यादिद्वंद्रहीनास्ते गतोरेगा उदारकाः। जगन्मित्राण्यग्रधियश्चिदूपा ह्यनहंकृताः॥६॥ दोहा-समदर्शी शीतलहृदय, गतउद्वेग उदार ॥ सक्षमचित्त सुमित्रजग, चिदव निरहंकार ॥६॥ टीकाः-यात तिनमें महात्मा समदर्शी हैं इसी शीतलहृदय हैं गंतकहिये निवृत्त भयाहे उद्वेग कहिये क्षोभ जिनौं त्यक्तवस्तुका पुनः ग्रहण करें नहीं यातें उदार हैं। सूक्ष्मब्रह्मकुं विपय करने सूक्ष्म चित्तवाले हैं सो श्रुतिने कहाहेः-(दृश्यते त्वाया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः) अस्यार्थः-सूक्ष्मदर्शियोंने शास्त्रसंस्कार सहित शुद्ध औ सूक्ष्म बुद्धिकर ब्रह्मकू देखीता है कहिये निरावरण करीताह इति । ओ पुनः कैसे है:-जगतके सुष्टु मित्र काहेत सर्व- प्राणियोंमें निहेनुक प्रीति करें, औ चिद्वपुकहिये चेतनहीं है शरीर जिनोंका औ देहादिकोंमें परिच्छिन्न अहंकार” रहित हैं॥६॥ पुन: वही कहेहैं। निर्विकल्पधियः संतः संतोपित्यागिनस्तथा । विज्ञानेश्वर्यवंतश्च बंधमोक्षविदो वलाः ॥ ७ ॥ दोहा-सर्वमित्र निःकल्पमन, त्यागीअतिसंतोष ऐश्वर्य विनान वल,जानत बंध रु मोक्ष ॥७॥ टीकाः सर्वमित्र कहिये सर्वप्राणी जिनके मित्र हैं। काहेत सर्वका होनेते ओकल्पनाते रहित चित्त औ अतित्यागी हैं काहे- धन दाराआदिकोंका त्याग अतिसुगम हे औं अनात्मामें आत्म संतमहिमा वर्णन-२ विश्राम । (२१) अध्यासका त्याग अतिदुष्करहै सो जिन्होंने कीयाहै औयथालाभ कर संतुष्टहैं औ अणिमादि सिद्धिरूप ऐश्वर्यकर संपन्नहैं औ विज्ञानके वलकर इस रीतिसं जाने हैं जैसे अहंकारादिकोंकी प्रती- तिरूप वंधआत्मामें मिथ्याहे तसे तिसकी निवृत्तिरूप मोक्षभी मिथ्या काहेते श्रुतिकहती है "न निरोधो न चोत्पत्तिर्न वदोनच साधकः । न मुमुक्षुर्न वे मुक्त इत्येपा परमार्थता" ॥ अस्यार्थः-नि- रोध नाश, उत्पत्ति देहसंबंध, बद्ध सुखदुःख धर्मवाला; साधक श्रव- णादि करनेवाला, मुमुक्षु साधनचतुष्टयसंपन्न, मुक्त अविद्यारहित, ये संपूर्ण वास्तव नहीं हैं इति ॥ ७॥ निद्रा निःस्टहाः सर्वगुणातीता विदेहकाः । क्लेशहीनाः स्वतंत्राश्च सदा भासंति साधवः ॥ ८॥ दोहा-तनुमतिगति आनंदमय, गुणातीत निस्पृह ॥ विगत केश स्वच्छंद मति, संतांभूपणएह ॥ ८॥ टीकाः-मतिगति कहिये युद्धिकी वृत्ति तनु कहिये सुत्महै जिनोंकी औ आनंदाकार होनेत,आनंदरूप हैं, कैसा आनंदहै ? सत्वादि ती- नगुणोंतें परहे,याहीतें निस्पृह कहियेअन्यविषयकी इच्छात रहितह, सो महिममें कहाः "नहि स्वात्मारामं विपयमृगतृष्णा भ्रमयति" अर्थ यह अपने आत्मामें आरामी पुरुपकू यह मृगतृष्णाकीन्यांई जो शब्दादिक विषय सोभ्रमावे नहीं इति । औ अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेप, अभिनिवेशरूप पंचकेशते रहितहैं। अविद्या द्विधाहे एक कारण अविद्याहि ओ अपर कार्यअविद्या हे ईहां अविद्याशब्दकर कार्यअविद्याका ग्रहण है सो चारप्रकारकी है, अनित्यमें नित्यबुद्धि (१)दुःखमें सुखबुद्धि (२) अशुचिमें शुचिबुद्धि (३) ओ अना- त्मामें आत्मबुदि(४) अर्थ यहः-अनित्य जो ब्रह्मादिकलोक तिनमें नित्यबुद्धिा]दुःखका साधन होनेतेंदुःखरूप जो कृषि वाणिज्यादि

। -
(२२) विचारमाला-भाटी।
तिनमें सुखबुद्धि [२] अशुचि जो पुत्र स्त्रीआदिकोंके शरीर तिनमें
शुचिबुद्धि [३] औ अनात्माजोअपनाशरीर तामें मुख्यआत्मबुद्धि
यह अविद्या है।औ अस्मितानाम सुक्ष्मअहंकार, रागनामप्रीति,
द्वेपनाम विरोध औ अभिनिवेशनाम अतिआग्रह, इन पंचक्केनते
रहित हैं। पुनः अकुंठितबुद्धि हैं अर्थात् तमरजोकरके जिनकी बुद्धि
रुकती नहीं । अव प्रकरणको समाप्त करतेहुए गुरु कहहैं-हे शिष्य।
पूर्वोक्तलक्षण संतोंके भूपण हैं ॥ ८ ॥
हे भगवन् संतोंके एतावन्मात्रहीं लक्षण हैं? या आकांक्षाके :
भये अन्यभी हैं यह कहे।
स्ववेद्यानि न शक्यते वक्तुं लिंगानि भो सताम् ।
उक्तानि परवेद्यानि सत्संगदयया मया ॥९॥
दोहा-स्वसंवेद्य नहिं कहिसकों, लक्षण संत महंत ।।
'परसंवेद्य कहे कछू, संगप्रतापकहंत ॥ ९ ॥
टी०-हे शिप्य महानुभाव,जे संतह तिनके दोपकारके लक्षणह,एक
स्वसंवेद्य,अपर परसंवेद्य हैं,अन्य करके जोजान्येजा सो पर संवेद्य
कहियेहैं, औआपकर जो जानेजा सोस्वसंवेद्यकहिये हैं, सो कौन
हैं? या आकांक्षाके हुए कहेहैं-मृत्युके समीप स्थित भयाभी चित्तमें
भय न होवे, औ चिजडग्रंथिकी निवृत्ति औ निरावरण स्व-
रूपानंदकी उपलब्धि इत्यादिक जो स्वसंवेद्यलक्षण, सो हम
कहि नहीं सकते । शेप जो परसंवेद्यलक्षणहें सोस्वल्पसँ हमने कहेहैं,
अब सत्संगका माहात्म्य कहे हैं तू श्रवण कर॥९॥
अय विश्रामकी समाप्तिपर्यत फलकथनद्वारा सत्संगझा
माहात्म्प कहें हैं।
सत्संगकल्पवृक्षोसा सवेप्सितफलप्रदः ।
सुवाक्यामृतवर्पण त्रीस्तापान हरते क्षणात ॥१०॥

संतमहिमावर्णन-२ विश्राम। (२३) दोहा-सत्संगति निज कल्पतरु, सकल कामना देत। अमृतरूपी वचन कहि, तिहूँ ताप हरिलेत ॥१०॥ टीका-वांछितफलप्रद होनेते सत्संगही कल्पवृक्ष है जाते सकलपुरु- पोंकीयां इसलोकके धनयशादिपदार्थकू विपयकरनेवालीयां औपर- लोकके स्वर्गसुखादिकोंकू विपय करनेवालीयां, सकलकामना पूर्ण- करेहैं औ निष्कामपुरुपके अमृतकीन्यांई मधुरवचन कहिकर ज्ञानकी उत्पत्तिद्वारा अध्यात्म, अधिभूत, आधिदेव, तीन ताप दूरकरे हैं, अर्थयहः क्षुधादिकोतजो दुःख होवै सो अध्यात्म कहिये हैं । चोरव्याघ्र सादिकोंतें जो दुःख होवै सो अधिभूत कहिये हैं । यक्ष, राक्षस, प्रेतग्रहादिक औ शीत, वात; आतपत जो दुःख होवै सो आधिदेव कहियेहैं ॥३०॥ तत्पादवंदनं पापहरं तीर्थमये पदे । सद्भापणं शांतिकरं कृपा तेपांतु मोक्षदा ॥ ११ ॥ दोहा-पदवंदन तन अघहरन, तीर्थमय पद दोय ॥ संभापन चित शांतकर, कृपापरमपद होय ॥ ११ ॥ टोकाः-संतचरणोंके ताई जो वंदन है सो शरीरनिष्ठ संचित पापनको हरहे। काहेत, संतचरणोंकू तीर्थरूप होनेते सो श्रीभगवा- न्नेमी एकादशमें कहाहैः-"सात्त्विक गुणधारी नरदेहा। शुद्ध करों ता चरण नखेहा" । पुनः बोलणा जिनका चित्तकू शांत करहै औ (१) लोक-निरपेक्षं मुनि शांत निरं समदर्शिनम् । अनुरनाम्यहं नित्यं पूर्वयेत्यंमिरेणुभिः ॥ अर्थ यहः-अपेक्षारहित तथा शांवरूप तया निवर औ समदर्शी ऐसे मननशीलमुनिके समीप सर्वदाकाल जाताई औ तिस मुनिके चरणकी रेणु करके अपने शरीरको (पूर्यय) पतित्र करता हूं अर्थात् मेरे अंतर्वर्ती ब्रह्मांडाको पवित्र करताहूं ।।

(२४) विचारमाला-भाटी। जिनकी कृपासैं परमपदकी प्राप्ति होवैहै सोई कहाहैः-"ज्ञानं विना मुक्तिपदं लभते गुर्वनुग्रहात्" ॥३॥ अब शिष्य पूछेहैं: हे भगवन् ! सत्संगमेमुख कतनाकहै ? तहां गुरु कहहः- कैवल्यमौक्तिकैर्युक्तः सुखाब्धिः सत्समागमः । तदाशये परागाधे कस्तिप्टेदलयन्मनः ॥ १२ ॥ दोहा-सत्संगति सुखसिंधुवर, मुक्ता निजकैवल्य ॥ आशय परमअगाध अति, पैठे मन दलमल्य ॥ १२॥ टीकाः-हे शिष्य सत्संग सुखका समुद्र है महात्माका जो आशय कहिये गूढ अभिप्राय है सो तिसमें गंभीरता है। जीत्याहै मन जिनोंने ऐसे पुरुप समुद्रमें प्रवेशकरके कैवल्य मोक्षरूप मोतीकू पावै हैं ॥ १२॥ अव शिप्य पृछे है। हे गुरो ! इतने सुख मैंने वेदमें श्रवण करहैः-समय पृथ्वी सुखकी चक्रवर्ती राजामें समाप्ति है । चक्रवर्तीत सौगुण अधिकसुख मानव गंधर्वांका है । तिनते शतगुणाधिक देव- गंधर्वांका है । तिनत शतगणाधिक पितृदेवनका है । तिनत शतगु- णाधिक सुख आजान देवनका है। तिनत शतगुणाधिक कर्मदेव- नका है । तिनत शतगुणाधिक मुख्यदेवनकाहै । तिनत शतगुणा- धिक इंद्रका है। इंद्रत शतगुणाधिक देवगुरु बृहस्पतिका है । तिसत शतगुणाधिक प्रजापति (विराट) का है । प्रजापतित शतगुणाधिक सुख ब्रह्मा (हिरण्यगर्भ) का है। तिनत अपार मोक्षसख है। सत्संगजन्यसुख किस सुखके तुल्यहे यह आप कहो! याआकांक्षा- के होयां इनसंपूर्णात अधिक है यह गुरु कहे हैं:- (१) ग्पारा रट, गग आदित्य, अष्टवम् ये इस्तीस मुख्य देव हैं ॥ -।

संतमहिमा वर्णन-२ विश्राम । (२५) सत्संगसुखलेशेन न समा मुक्तिरीरिता । कुतो ब्रह्मादिशक्रादिभूपानां भोगभूमयः ॥ १३ ॥ दोहा-सत्संगति सुख पलक जो, मुक्ति न तास समान। ब्रह्मादिक इंद्रादिभू,निपट अल्प ये जान ॥ १३॥ टीका-हे शिष्या पलमात्र सत्संगजन्यजो सुखहे तिसके समान मोक्षसुखभी नहीं तो ब्रह्मादिकोंका औ इंद्रादिकोंकाऔ भू कहिये चक्रवर्तीका सुख तो अतितुच्छहै, तिसके समान कैसे होवै ऐसें जान। ननु, परतंत्र औपरिच्छिन्नओं कदाचित् होनेवाला ऐसा जो सत्संग जन्य सुख तिसके समान सर्ववेदांतोंकर प्रतिपाद्य निरतिशयमोक्ष 'सुख नहीं है, यह कथन असंगत है तहां सुनोः-सफल पदार्थ स्तुतिके योग्य होते हैं, निष्फल पदार्थ स्तुतिके योग्य होवे नहीं मोक्षसे मोक्षा- तर होवे नहीं याते निष्फल है, औ सत्संगसे ज्ञानद्वारा अनेकपुरुषोंकू मोक्षप्राप्त होते है यातै वहुसफलहै इसअभिप्रायसै मोक्षौं अधिक 'कहाहै ॥ १३॥ अब शिष्य कहे:-हे भगवन् ! जगत् अनर्थरूप जोपासी तिसकी निवृत्तिअर्थ अनेक कर्मका अनुष्ठान मैंने कियामीहै तथापि निवृत्त नभई यात कोई अन्य उपाय कहो,या आकांक्षाके होयां शिप्यके रक्तिका अनुवादकरते हुये गुरु कहे:- जगन्मोहमयाः पाशाश्छिद्यते नान्ययत्नतः। यः स्वयं कुरुते संगं साधूनां मुक्त एव सः ॥ १४ ॥ दोहा-जगतमोह पाशी अजर, कटे न आन उपाय ॥ जो निज सत्संगति करत, सहज मुक्त होजाय ॥ १४ ॥ टीका:-जगतमोर कहिये अविद्या तत्कार्यरूप पाशीसो यद्यपि अजरहे ओ अन्यकर्म उपासनारूप उपायकर निवृत्त नहीं होवदे (२६) विचारमाला-भाल्टी। तथापि जो पुरुप निरंतर सत्संग कर्ताह सो सत्संगसैं ज्ञानद्वार अनायासतें तापाशी मुक्त होवैहै ॥ १४॥ अव शिप्य कहेहै:-सत्संगत ज्ञानद्वारा मोक्ष प्राप्त होवहे यह आपने कहा सो मैंने निश्चय किया और धर्मादि जो तीन सो सत्संग प्राप्त होवह वा नहीं यह आप कहो, तहां गुरु कहे हैं :- सेविती यत्फलं दत्तः कामधेनुसुरद्रुमौ। साधूनां संगमाच्छीघ्रतत्फलं लभते पुमान् ॥ १५॥ दोहा-कामधेनु अरु कल्पतरु, जो सेवितफल होय ॥ सत्संगत छिनएक में, प्राणी पावे सोय॥१५॥ टीकाः-हे शिष्य । कामधेनु अरु कल्पतरुके चिरकाल पर्यंत सेवन कियेतें जो धर्म, अर्थ, कामरूप फल प्राप्त होवेहै सो फल सत्संगमें प्राप्त जो पुरुप सो एकछिनमें पावेहै ॥१५॥ पुनः शिष्य कहेहै: हे गुरो ! कल्पवृक्ष अरु कामधेनु यद्यपि बहुकाल सेवन कियेते फल देव यात सत्संगके तुल्य नहीं परंतु पारस मणि तोतत्काल फलप्रद होनेते सत्संगके तुल्य होवेगा ? या आक्षेपके होपो कद्दे:- मणेः पार्श्वस्य साधोश्च विद्धि त्वं महदंतरम् । स लोहं कुरुते हेम शिष्यं त्वात्मसमं गुरुः॥ १६ ॥ दोहा-पारसमें अरु संतमें, बडो अंतरो जान॥ वहुलोहा कंचन करे, यह करै आपसमान ।। १६॥ टीकाः हे शिष्य! पारसमें अरु संतमें वडी विषमता है ऐसेतू जान काहे वह जो पारसहै सो लोहकू कंचन तो करेहै, परंतु पारस नहीं करसके है औ महात्मा जो हैं सो जैसे आप ब्रह्मरूपहँ तेसैं जिना सुकू ब्रह्मरूप करें यात पारसतें अधिकहैं ।। १६॥

संतमहिमावर्णन-२ विश्राम। (२७) शिष्य कहेहै:-हे भगवन् ! सत्संगकी प्राप्ति अर्थ जो क्रियाहे ताकरभी कछु फल होवैहे नवा तहां गुरु कहेहैं:- सुगोत्रो यो द्विजो यज्ञान्कृत्वांते यत्फलं लभेत् । गच्छतः साधुसान्निध्यं तत्फलं स्यात्पदेपदे ॥१७॥ दोहा-विधिवत यज्ञ करत सदा, जे द्विज उत्तमगोत ।। साधु निकट चलिजातहीं, सो फल पगपग होत ।। १७॥ टीकाः-जौनसैं पौलस्त्यादि गोषवाले उत्तम द्विज कहिये अप्ट- वर्षतें पूर्व जिनका यज्ञोपवीतरूप संस्कार भयाहै ऐसें ब्राह्मण जो बदकी आज्ञापूर्वक सदा यज्ञ कहिये नित्याग्निहोत्ररूप यज्ञ करेहैं तिसका जो फल शास्त्रमें कहाहै सो साधुके समीप गमन करते हुए एक एक चरणकर होवे ।। १७ ॥ दयाजापादिधर्मेभ्यस्तपःसंयमदानतः । यत्फलं प्राप्यते तद्धिनिश्चितं साधुसंगतः ॥ १८ ॥ दोहा-दयाआदि ले धर्म सब, जपतप संयमदान ।। जो प्राप्त इन सवनतें, सो सत्संग प्रमान ॥ १८॥ टीकाः-दयासै आदिलेकर संपूर्ण धर्म ओ जप कहिये गायत्री औ प्रणवादिकोंका यथाविधि पुनः पुनः उच्चारणरूप औ तप कहिये स्वधर्मका अनुष्ठानरूप, संयम कहिये निपिद्ध औ उदासीन क्रियातें कर्मेंद्रियोंका निरोधरूप,औ दान कहिये प्रतिदिन द्रव्यादि कोंका परित्याग एतद्रूप सर्वधर्मके किये जो फल प्राप्त होवह सो सत्सं- गते प्राप्तभया जान । काहे दयादिक सर्वधर्मोंकी प्राप्ति सत्संगते होवेहै ॥ १८॥ अब शिष्य कहे है:-हे भगवन् ! अंत:करणको शुद्धि अर्थ सत्संग भिन्न तीर्थोफा सेवन कर्तव्यहे ? या आकांक्षा होयां कहेहैं:- गंगाद्यखिलतीर्थानि नियतं सेवितानि यत् ।

(२८) विचारमाला-भाल्टी। प्रयच्छंति फलं लभ्यं तत्सुखं साधुसंगतः ॥ १९ दोहा-तीर्थ गंगादिक सवै, कर निश्चय सेवेजु ।। सो केवल सत्संगमें, प्राणी फल लेवेजु ॥१९॥ टीकाः-अंतःकरणकीशुद्धिकीइच्छाकरके गंगका. कियेसैं जो फल प्राप्त होवेहै सो अंतःकरणकी शुद्धिरूप ... करनेमात्रसैं यह पुरुप पावेहै ॥ १९॥ हे भगवन् ! चित्तकी एकाग्रत अर्थतो हिरण्यगर्भादिदेवनकी उपासना करणीयह तहां गुरु कहेहैं:- ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां भजनाद्यत् फलं भवेत् । अनायासेन सत्संगात्तत्फलं समुदेत्यलम् ॥२०॥ दोहा-ब्रह्मादिक देवा सकल, तिन भजि जो फल होत ।। सत्संगतमें सहजहीं, वेगहि होत उद्योत ॥२०॥ टीका:-हिरण्यगर्भसं आदिलेकर देवनकी उपासनाते एकाग्रतारूप जो फल होवह सो चित्तकी एकाग्रतारूप फल गमें अनायासते उदय होवेहे ॥२०॥ पुनःशिष्य कहे है। ब्रह्मात्माकै अभेदअर्थ यदुविद्याका अध्ययन कर्तव्य है ? या शंकाके होया कहें:- वेदाद्यखिलविद्यानां पठनाद्यत्फलं स्मृतम् । साधूनां समचित्तानां संगात्तदनुभ्यताम् ॥ २१ ॥ दोदा-बेदादिक विद्या सवे, पार्व पढे जु कोय । सत्संगत छिन एकमें,होय सुअनुभव लोय ॥२१॥ टीकाः ऋग, यजु, साम,अथर्वणरूप वेदह, तिनसे आदिले आयुर्वेदादि चार उपेवद, पद्व्याकरणादिवेदके अंग,ब्रह्मादि अष्ट (1)आदि पदार धनुद, गांपरद, अर्थ बंद का अहण करना । (२)हांभी, आदिपना गिहा, क्य, निम्न, ज्योतिष, पिंगला प्रहमारना। ॥ 1

संतमहिमा वर्णन-२ विश्राम । (२९)
पुराण, न्याय, मीमांसा ओ धर्मशास्त्र, इन संपूर्णों के अवलोकन
यतें जो ब्रह्मात्माका अभेदनिश्चयरूप फल होवेहै सो सत्संगकर
क्षणमें पुरुप अनुभव करेहै. सोई अर्थ जनक औ अशावकके
वादकर स्पष्ट कहाहैः--
(श्लोकाधेन प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ग्रंथकोटिभिः । ब्रह्म सत्यं जग
मथ्या जीवो ब्रह्मेव केवलम् ) अर्थ यहः-कोटिग्रंथोंकर जो ब्रह्मा-
का अभेदरूप अर्थ कहाहै सो अर्थ अर्धश्लोककर कहताहूं:-ब्रह्म
यह जगत् मिथ्याहे औ जीव केवल ब्रह्मरूप ॥२१॥
अब सत्संगकों सुमेरु अरु कैलाससे अधिक वर्णन करें:-
किं कैलाससुमेरुभ्यां यत्र वृक्षाः स्थिता द्रुमाः।
सर्वचंदनकर्तासौ सत्संगो मलयाचलः ॥ २२ ॥
दोहा-कि सुमेरु कैलास किं,सव तरु तर रहंत ।।
सत्संगति गिरि मलयसम, सव तरु मलय करंत ॥२२॥
टीका:-जैसै गिरि मलय कहिये सुगंधिवाला पर्वत अपनेमें स्थि-
वृक्षोंकू मलय कहिये सुगंधिवाले करहै तैसें संतभी स्वसमीपवर्ती
पोंमें स्ववर्ती श्रेष्ठगुण प्राप्त करें, यात मलयगिरिके समानहैं,
-सर्वदेवोंका निवासस्थान औ स्वर्णमय मेरु, तेसैंही रजतरूपजो
लास तिनके समान संत क्यों नाहोए! तहां सुनोः यद्यपि मेरु
णमय है तथापि क्याहै औ यद्यपि कैलास रजतमयहै तथापि
है? काहतें स्ववर्तीवृक्षोंको स्वर्ण किंवा-रजतरूप नहीं करसकेहै
से संतोंको तुल्यताके योग्य नहीं ॥ २२ ॥
उक्त अर्थमें प्रमाणरूप जो वसिष्टंजीके वचन तिसको अर्थतें पढ़े हैं
मुक्तिद्वारस्य चत्वारः प्रतिहाराः स्थिता वहिः ।
(१) शोक-मोक्षदार द्वारपालाचत्वारः परिकीर्तिताः ।
शमो विनार सतोपचतुर्यः माधु गगमः ॥ १ ॥

विचारमाला-भाल्टी।
शमसंतोपसत्संगविचारा इति निश्चिनु ॥ २३ ॥
दोहा-मुक्तिद्वारपालक चतुर, शमसंतोप विचार॥
चौथो सत्संगतवरम, महापूज्यनिरधार ॥२३॥
टीकाः-जैसैं राजमंदिरमें द्वारपाल अन्यपुरुपका प्रवेश करावे
हैं तैसे मुक्तिरूप मंदिरमें प्रवेश करावनेवाले यद्यपि, शम, संतोष
विचार, सत्संग यह चार, तथापि चतुर्थ जो सत्संगरूप धर्म से
विद्वानोंने महापूज्य निर्णय कियाहै । सोई उत्तरश्लोक तथा दोहेकर
दिखावे हैं ॥ २३॥
मोक्षकी बंधहरा स्वल्पयत्नेन भद्रदा।
उपायकोटिभिरपिकर्तव्या साधुसंगतिः॥२४॥
दोहा-मुक्तिकरन बंधनहरन, बहुतयतनजगभव्य॥
पे यह कोटिउपायकार, सत्संगत कर्तव्य ॥२४॥
टोकाः-यद्यपि मुक्तिके करनेवाले औ बंधनोंके हरनेवाले बहुत
यत्र शास्त्रोंमें कहेहैं तथापि भव्य जो विद्वान्, तिन्होंने यह निर्णय
कियाहे-अनेक उपायकर मुमुक्षुनें सत्संगही करणीय है ॥२४॥
तामें हेतु कहेहैं।
अन्ये धर्माश्च ये केचित्संतु ते कामरूपिणः।
ज्ञानोदयेस्ति मूईन्यं साधनं साधुसंगतिः॥२५॥
दाहा-और धर्म जेतिक जगत, आहि सकामस्वरूप॥
साधन ज्ञान उद्योतको, है सत्संग अनूप ॥२५॥
टीकाः-और यावत् धर्मजगत्में हैं सो इसलोक ओ परलोकका जो
विपयजन्य सुख तिसके देनेवाले, यात सकामरूप औ उपमासे
रहित जो सत्संगहै सो ज्ञानकी प्रगटताका साधनहे ॥ २५ ॥

संतमहिमा वर्णन-२ विश्राम । (३१) अव ताकी श्रेष्ठतामें प्रमाण कहेहैं:- श्रुतिस्मृती ईश्वरश्च प्राहुः सत्संगसारताम् । संतोदृश्यं निरस्यति दर्शयति विचारणाम् ॥ २६ ॥ दोहा-श्रुति स्मृति श्रीमुखकह्यो, सत्संगत जगसार॥ अनाथ मिटावै विपमता, दरशावै सुविचार ॥२६॥ टीकाः-श्रुतिस्मृतिमें औश्रीमद्भागवतमें श्रीकृष्णदेवनेभी यही (१) श्रुतिः । यं यं लोक मनसा संविभाति विशुद्धसत्वः कामयते यांश्च कामान् नंतं लोकं जयते तांश्च कामांस्तस्मादात्मजं ह्ययभूतिकामः ॥ अर्थ यहः-जो क्लेश रहितहै तथा आत्मा विष निर्मलान्तःकरणाला पुरुष है सो निस निस पित्रादिरूपलोकळू मेरेताई वा अन्यकेताई होवे ऐसें मनसे संकल्प करता है । औ जिन भोगनकू इच्छताहै । तिस तिस लोककू औ तिन मंकल्पकिये भोगनकू प्राप्त होवे है तातें । विदान्कू सत्यसंकल्पवाला होनेते विभूतिकी इच्छावाला जो पुरुष है सो आत्मज्ञानीकू अर्चन करै अर्थात् पादप्रक्षा- लन, सेवा औ नमस्कार आदिकसैं, पूननकर इत्यादि । श्रुतियां सत्संगकी श्रेष्तामें प्रमाण हैं | (२) साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थीभूताहि साधवः । तीर्थीकुर्वति तीर्थानि स्वांनःस्पेन गदाभृता ॥ १ ॥ नह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मच्छिलामयाः । ते पुनंत्युरुकालेन दर्शनादव साधवः ॥ २ ॥ अर्थ यहः-साधुओका दर्शन पवित्र है अर्थात् पुण्यका जनकहै । निसकारणः, साधु ती- र्थरूपही हैं । अतः अपने अंतःकरणमें स्थित गदाधर ( भगवान् ) करके तीयोंकोभी पवित्र करहैं ॥१॥ जलमयतीर्थ औ मृण्मय तथा शिलामय देवते शीघ्र पवित्र नही कोहें किंतु चिरकाल 'पर्यन्त सेवन करनेसे ते तीर्यादि पवित्र फरहें औ साधुनन तो दर्शनमात्रसेही पवित्र करेंहैं। इत्यादि स्मृतियोमें सत्संगकी श्रेष्ठता कथन करीहै । (३) नरोधयति मां योगो न सांख्य धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागी नेष्टापूर्व न दक्षिणा ॥ १ ॥ व्रतानि यज्ञच्छंदासि तीर्थानि नियमा यमाः। यथावरुषे सत्संगः सर्वसंगापहो हि माम् ॥ २ ॥ मत्कामारमणजारमस्वरूपविदोऽबलाः । ब्रह्म मां परमं मापुः संगाच्छतसहस्रशः ॥ ३ ॥ अर्थ यहः-श्रीकृष्णदेवनी कहते हैं: हे उद्धव ! संपूर्ण संगको निवृत्त करनेवाला सत्संग हि जिसमकार मुझको वशकरताहै इस मकारसे योग, तत्त्वविवेक, (३२) विचारमाला-भाटी। कहाहै, इसजगत्में सत्संगही सारहै काहेत सुष्टु जो ब्रह्मविचार ताकू दिखाइके भेदबुद्धि दूर करे ।। २६ ॥ दोहा-दुतियो मालविचारको, तिलक सहित विश्राम ॥ इति भयो कहि संतगुण, हैं जो आत्मराम ॥२७॥ इति श्रीविचारमालायां सत्संगमहिमावर्णननाम द्वितीयविश्राम. समात. ॥२॥ तृतीय विश्राम ३. ज्ञानभूमिका वर्णन । अब ज्ञानकी सप्तभूमिका दिखावणेकी इच्छाकर तृतीयप्रकरणका आरंभकर्तेहुए ग्रंथकार मादिमें शिष्यकी उक्ति कहेहैं:- शिष्य उवाच । गुरो लिंगानि साधूनां मया ज्ञातानि कृत्स्नशः । निरपेक्षा निर्विकल्पाः संतोऽपाराः सुखान्धयः॥१॥ दोहा-भोभगवन् गुन साधुके, मैं जाने निर्धार ।। निरपेच्छक संकल्पगत, हैं सुखसिंधु अपार ॥ ३ ॥ टीका:-हे भगवन्!आपने कहा जोसंतअपेक्षासे रहितहैं और सु- खके समुद्रह सो इत्यादि संतोंके लक्षण मैंने निश्चयकर जानहैं ॥३॥ धर्म वेदाध्ययन, तप, मन्यास, यज्ञ, बावली, कूपादि करनेरूप पूर्त, दक्षिणा, बत, देवपूना, मन, तीर्थ, यमनियम, ये सब मुझको वश नहीं करते। इन दोनों २ श्लोकोंका कट्टाअर्थ है तीसरे शोकका अर्थ यह है:-मेरेमे कामना रसनेवाली सेकडो स्त्रिया तथा हजारों अबला पतिबुद्धि तथा भारद्धि यद्यपि मेरे स्वरूपो नहीं नानतीयी तथापि सत्मगकी महिमाके मभावस तत्पद रक्ष मुझ परब्रह्मस्वरूप प्राप्त होगई ॥ २ ॥ नरोधयति मा इत्यादि श्लोकसे लेकर (मत्कामारमण ) इस शोकपर्यत श्रीकृष्ण देवनीने सत्संगकी श्रेष्ठता कथन काहि ।

ज्ञानभूमिका वर्णन-३ विश्राम । (३३) अब जिसअभिप्रायकू चित्तमें धारकर शिष्यने कहा सो अभिप्राय प्रगट करेहै:- अस्मि कामी द्वैतबुद्धिोधं याति न मे मनः । गुरो कथं विजानीयामुपदेशं हितं तव ॥२॥ दोहा-हाँ कामी वै मुमतिचित, मोहि नआवै बूझ ॥ कैसे हितउपदेशकी, परे गैल निजसूझ ॥२॥ टीकाः हे भगवन् कामनाम विपयोंकाहै तिनकी इच्छावाला मैंहुँ यात कामीहुं वै महात्मासुमतिचित्तकहियेचेतनमैं निष्ठावाले तातें मेरा औ उनका संबंध कैसंहोवै? औ जो आप ऐसे कहो संत दयालुस्वभाव हैं तातें तेरी उपेक्षा करेंनहीं, तथापि. मोहिनआवै बूझकहिये मैं प्रश्न नहींकरजाहूं ता किसरीतिसैं निजहितकहिये अपणामोक्ष ताकामारगजो ज्ञान सोकैसै जान्याजावै ॥२॥ अब प्रश्नसैं विना संतोंकी समीपतामात्रसैं पुरुषोंको बोध हो यह वर्तीि दोश्लोक तथा दो दोहोंकर गुरु कहेहें:- श्रीगुरुरुवाच ॥ वदति संतो यत्स्वैरं वार्ताख्यानकगीतकम् । तदेव तव दुःखौघनाशकं सुखदायकम् ॥ ३ ॥ दोहा-कहत संत जेसहजहीं, वातगीतरुचि वैन । तेतेरे तन दुःखहरन, वायक सब सुखंदन ॥३॥ टीकाः-देशिष्य. संतजो यथारुचि स्वाभाविक परस्पर वात करेंह:-कहोजी भोक्ता कोनहै । चिदाभासहजी. काहेतजी ? कर्ता होणतेजी इत्यादि । औ गीतकहिये सहीहुंमें सञ्चितआनंदरूप. अपनेकर्मकरे सभइंद्रेहों प्रेरकसभकाभूप इत्यादि पदोंकर कदाचित् गायन करें, औ वनकहिये शास्त्रोंके वचन कथाके समय उच्चारण

(३४) विचारमाला-भाल्टी।
करे, औ वायक कहियेतत्वमस्यादिमहावाक्य शिष्योंके प्रति कहेहैं
तेसंपूर्णतेरे हृदेमैं होणेवाले जोदुःख तिनके हरणेवाले हैं. औ
सव सुखकहिये ब्रह्मसुखतत्वज्ञानद्वारा ताकेदेणेवाले हैं ॥३॥
मनोहराणि वाक्यानि यानि संतो वदंति हि ।
भूमिका सप्त ज्ञानस्य शिप्यायोपदिशति तैः ॥ ४॥
दोहा-बोलत सहजस्वभाव जे, वचन मनोहर संत॥
सप्त भूमिका ज्ञानकी, तिनहींमै दरसंत ॥४॥
टीका: हेशिष्य. संत जो मनके हरणेवाले स्वाभाविक वैनबोले
है तिनवचनोमही ज्ञानकीयां सप्तभूमिका दिखावह इत्यन्वयः॥४॥
शिष्य उवाच ॥
दुःखितोऽस्मि गुरोत्यंतमन्यत् किंचित्सुखं न मे ।
भूमिका सप्त ज्ञानस्य वद विस्तरशो मम ॥५॥
दोहा-भाभगवन में दुःन्वित अति, और नफट सुहाय ॥
सप्तभूमिका नानकी, कहो माहि समुदाय ॥५॥
दोलीफ मपादोदोगर श्रीगुरु काई:-
श्रीगुरुस्वार ॥
शुभेच्छाम विचाराख्या चान्यास्ति तनुमानमा ।
सत्तापत्तिरसमक्तिः पदार्थाभावनी ततः॥६॥
तुरीयेति कमात्मप्तज्ञानभूमीविचारय।
बदापरश्चत्मंदहा वर्णयामि तथा पुनः ॥७॥
दोहा-भटच्या मुविचारना, ननुमानमा मुहांय ।।
मत्वापति अममनि, पदाथांभावनी माय ॥६॥

ज्ञानभूमिका वर्णन-३ विश्राम । तुरिया सप्त भूमिका, हे शिप्यनिरि । जोकछु अव संशयकरें, वरनों सोइ प्रकार ॥७॥ शिष्य उवाच ॥ गुरोऽहं लघुबुद्धिस्तद्धस्तामलकवत्स्फुटाः । न भवंति ततो ब्रूहि भूमिकास्ताः पृथक् पृथक् ॥ ८॥ दोहा-भोभगवन् लघुमति सुमम, रहस्य लह्यो नहिं जात ॥ भिन्न भिन्न तातें कहो, ज्ञानभूमिका सात ॥८॥ टीकाः-रहस्यनाम स्वरूपकाहै. अन्यस्पष्ट ॥८॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ अथ ज्ञानभूमिकावर्णनम् । द्वेपिता सर्वभोगेपु गुरुतीर्थानुरागिता। कथाश्रुतौ मनःप्रीतिः शुभेच्छेति निगद्यते॥९॥ • दोहा-विषयविपे भई देपिता, गुरुतीर्थअनुराग ।। तातें शुभइच्छा कही, कथाश्रवण मनलाग ।। ९ ॥ टीकाः-विषयों में अनित्यता, सातिशयता, दुःखसाध्यता, ओ जिनकास्पर्शमात्रआयु, परिणाममैं अतिदुःखप्रद. इत्यादिदूपति द्वेषिता कहिये त्यागकीइच्छापूर्वक गुरुतीर्थमं प्रीति औपुराणा- दिकोंके श्रवणमै चित्तकी प्रवृत्ति ॥९॥ विष्णुप्रेम तदैकाग्र्यचित्तता गुणगातृता। सरोमांचद्रवञ्चित्तसुहिता सक्ततान्वहम् ॥ १० ॥ दोहा-भगवतरति गतिआनमति, प्रेमयुक्त नितचित्त ॥ गुनगावत पुलकित हृदय, दिनदिन सरस सहित ॥१०॥ . .

(३६) विचारमाला-भान्टी। टीकाः-तिनपुराणोंके श्रवणते भगवतविपे प्रीति, भगवतज्ञानते भिन्न औ किसीत मोक्षका निश्चय ताकी निवृत्ति, भगवतमै प्रेमस- हितचित्तकी स्थिति, औपरमेश्वर भक्तवत्सलहै, दयालु है, प्रणतपाल है, पतितपावन है, इत्यादि भगवतगुण गायनकतेंहुए शरीरमें पुलकावली औ प्रतिदिन हृदयमैं भगवतसंबंधी अधिकप्रीति इत्यादि शुभगुणोंकी जिज्ञासाकेसंभवतें प्रथमशुभइच्छानाम भू- मिका कही ॥१०॥ अव अपरसुविचारना नाम भूमिकाका स्वरूप कहे हैं:- विचारणा द्वितीयोक्ता विचारो जायते यतः । एकांते शोधयेद्यस्तु कोहं च किमिदं जगत् ॥ ११ ॥ दोहा-दूजी कही विचारना, उपज्यो तत्व विचार ॥ एकांतव्हे सोधनलग्यो, कोहं को संसार ॥११॥ टीका:-जब तत्वविचार उपज्यो तत्व क्याहै. मिथ्या क्याहै यह मैं जानूं तवएकांतमें स्थितिहोइकर विचारकरनेलागाः-में कौन हूं. यह स्थूलदेहही मैं हूं जेस्थूलदेहहीं में होवोतो याकू त्यागकैपरलोकमें कैसे गमनकरुंतात स्थूलदेह में नहीं.ी परलोकमैंगमनीयालो- कमैं आगमन लिंगदेहका होवहे. जे लिंगदेहहीमैं होवोंती लिंगदेहका सुपुतिअवस्थामै कारणमैं लयहोवहै औमें सुपुप्तिमैंभीरहहं तात मैं लिंगदेहभी नहीं औसुपुप्तिमै कारणदेहरहेहै सोमें होवोंतो मैं अज्ञहूं याअनुभवतै कारणदेहरूप अज्ञान मेरी दृश्यप्रतीत होवहे, ताते सोची में नहीं इसरीतिसै वितेशरीरांत भिन्नभी मैं कर्ताभोक्ताहूं वा, अकर्ताहूं. कर्ता सावयव होवहे, मेरे अवयव प्रतीत होवेनहीं यात में कर्ता नहीं याहीत भोक्तानहीं सो अकर्तावीमें सर्वशरीरों में एक हूं वा नाना हूं. वेद जीवब्रह्मका अभेदप्रतिपादन करहै जो आत्मा नाना होवती अभेद बने नहीं, यात सर्वशरीराम में एकहूं ज्ञानभूमिका वर्णन-३ विश्राम । सो एकवी में ब्रह्मसें अभिन्न कैसेहूं इसवार्ता के जानणे वास्ते गुरोंकी शरणकों प्राप्तहोवों इति ।। को संसार कहिये कौनसंसार मेरेताई दुःखदाई है-ईश्वररचित वा जीवरचित, ईश्वररचित संसार यहहैः- (तदक्षत बहुस्यां प्रजायेय ) अर्थयहः-सोपरमेश्वर इच्छा कर्ता भया मैं एकसैं बहुतप्रजारूप होवौं. यापरमेश्वर इच्छातें जगतकी उपादानरूप प्रकृतितमः प्रधान होवहे. तिसौं शब्दसहित आकाश की उत्पत्ति होतेहै. आकाशतें वायुकी वायुमैं स्वगुणस्पर्श औशब्द गुण कारणका होवहे. वायुः अग्नेि औअग्निमैं अपना रूपगुण औशब्दस्पर्शकारणोंके होवैहें. अग्नितें जल औ जलमैं अपना गुण मधुर रस औशब्द स्पर्श रूप ये तीन गुण कारणोंके होवह जलतें पृथ्वी औ पृथ्वीमें अपना गुण गंध औ शब्द स्पर्श रूप रसये चार गुण कारणोंके होवहैं. इसरीतिलै भूतोंकी उत्पत्तिते पश्चात् पंच भूतोंके मिले सत्वअंशतें अंतःकरणकी उत्पत्ति होवे सो अंतः- करण वृत्तिभेदसैं चारप्रकारका हैः-मन, बुद्धि, चित, अहंकाररूप, तैसें भूतोंके मिले रजो अंशतैं. प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान- रूप, पंचविध प्राण हॉवहै । हृदय [१] गुदा [२] नाभि [३] कंठ [४] सर्वशरीर [५] ये इनके क्रमसैं स्थान होवेहैं. औ क्षुधा पिपासा [१] मल मूत्र अधो नयन [२] भुक्त पीत अन्नजलकों पाचन योग्य समकरना [३] स्वास [४] रसमेलन [६] ये पंच इनकी क्रमसें क्रिया होवहै तैसें एकएक भूतके सत्वअंशत पंचज्ञानइंद्रयोंकी उत्पत्ति तथा एकएकभूतके रजोअंशत पंचक- मेंद्रियोंकी उत्पत्ति इसरीतिसे होवेहैः-आकाशके सत्वरजोअंशत प्रोनवाकको उत्पत्ति, वायुके सत्वरजोअंशतत्वक् पाणिकी उत्पत्ति, अभिके सत्वरजोअंशते नेत्रपादकी उत्पत्ति, जलके सत्वरजोअंशतं रसन उपस्थकी उत्पत्ति, पृथ्वीके सत्वरजोअंशतै ब्राण गुदाकी उ- (३८) विचारमाला-भाल्टी। त्पत्ति होवैहै, इसरीतिसैं सुक्ष्मसृष्टिकी उत्पत्तिसैं अनंतर ईश्वरइच्छा- सैं भूतोंका पंचीकरण इस रीतिसैं होवहैः-एकएकभूतके तमोअंशके दोदो भाग भये तिनमैं एकएक भाग पृथक् ज्योंका त्योरहा अपर अर्द्धभागके चारचार भाग किये सो अपने अपने भागकू छोड़िक पृथक रहे अदभागमै मिलेरौं पंचीकरण होवहै एकएकमें पंचपंच मिलनेका नाम पंचीकरणहे तिनतें स्थूलब्रह्मांडकी उत्पत्ति होवह ब्रह्मांडके अंतर चतुर्दशभुवन तथा तिनमें रहनेवाले देव, दैत्य, मनुप्यादिशरीर तथा तिनके यथायोग्य भोग्य होवहै । इत्यादि जो ईश्वरसृष्टि सो मुखदुःखकी हेतु नहीं अपर जो जीवसृष्टि सो सुखदुः- खकी हेतु है । यामै दृष्टांत ग्रंथांतरमैं इसरीतिसैं लिख्याहैः-जैसे दो पुरुपनके दोपुत्र विदेशमै गएहो तिनमें एकका पुत्र मरजावे और एकका जीवता होवे सो जीतापुत्र वडी विभूतीकं प्राप्त होयकै किसी पुरुपद्वारा अपने पिताकू अपनी विभूति प्राप्तिका औ द्वितीयके मरणका समाचार भेजै तहां समाचार सुनावनेवाला दुष्ट होवे यात जीवते पुत्रके पिताकू कहे तेरा पुत्र मरगया औ मरे पुत्रके पिताईं कहे तेरा पुत्र शरीर निरोग है बडी विभूतिकू प्राप्त हुवाहे थोड़े कालमै हस्तीपर आरूढ बड़ेसमाजते आवेगा तावंचकवचनकू सुनिक जीवतेपुत्रका पिता है वडेदुःखकू अनुभव करहै औ मरेपुत्रका पिता बडेहपर्व प्राप्त होवहै। इसरीतिसे देशांतरविपे ईश्वर- रचित पुत्रजीवहे तीवी मनोमय मरगयायांतेंदुःखी होवहे ईश्वररचित जीवतेका सुख होवे नहीं. तैसें दूसरेका ईश्वररचित पुत्र मरगयहि ताका दुःख होवे नहीं मनोमय जीवहे ताकासुख होहे या जीवसृ- टिही सुखदुःखकी हेतुहै ननु-ईश्वरसृष्टित जीवसृष्टि भिन्नहाँ तो प्रतीति हुई चाहिये ओप्रतीति होवे नहीं यात भिन्न नहीं। सोशंका वने नहीं-कात जैसे एकहीं ईश्वर रचितस्त्रीशरीरमै पतिकू भार्या ज्ञानभूमिका वर्णन-३ विश्राम । औ भ्राताको भगिनी तथा पुत्रकों माता प्रतीत होवह इत्यादि दश- पुरुपोंकू भार्याभगिनी आदि शरीर प्रतीत होवहै । तथा दोकोही पृथक् पृथक् सुखदुःखका साक्षात्काररूप भोग होवैहै यात भार्या भगिन्यादिरूप जीवसृष्टि अवश्य मानी चाहिये सोई सुखदुःखका हेतुहै इसरीतिसैं विचारना यह दूसरी सुविचारणानामभूमिका है।।१३॥ अब नृतीय तनुमानसा भूमिकाका स्वरूप कहेह:- प्रत्याहारश्च चित्तस्य तृतीया तनुमानसा । स्थिरोऽहं शुद्धरूपश्च यस्यामेवं प्रपश्यति ॥१२॥ दोहा-तनुमानसा सुतीसरी, मनको प्रत्याहार । थिरहे शुद्ध स्वरूपकी, राखे नित संभार ।।१२।। टीकाः-बाह्य अंतर विपयोत चित्तका निरोध करके नैरंतर्य ब्रह्मरूप घेयकी स्मृति सो तीसरी तनुमानसानाम भूमिका है। मनकी सूक्ष्मता तनुमानसाशब्दका अर्थ है ॥१२॥ अब चतुर्थीसत्वापत्ति भूमिकाका स्वरूप दिखाह.- सत्यापत्तिश्चतुर्थी स्यादखंडानुभयो यतः। यथा सिंधौ तरंगाद्या आत्मन्येवमिदं जगत् ॥१३॥ दोहा-चतुर्थी सत्वापत्ति यह, अनुभवउदय अभंग ।। आत्मजगदरस्योभलें, ज्यों मघ सिंधुतरंग ॥ १३ ॥ टीकाः-पूर्वोक्तरीतिसं ब्रह्मचिंतन करनेते उदय भया जो संशय विपर्य रहित तत्वसाक्षात्कार तिसकर आत्मामैनामरूपात्मक प्रपंच- को मिथ्यारूपकर प्रतीति होवहै । जैसें समुद्रमै मिथ्यारूप करक लहरियोंकी प्रतीति होवह यह चतुर्थीसत्त्वापत्तिरूप भूमिकाह ।।१३||

"
(४०) विचारमाला-भाटी ।
अब पंचमी असंसक्तिनाम भूमिकाका स्वरूप कहे हैं:-
नाहं देहो यतो नित्यं सच्चिदानंदरूपभाग ।
एवं विचारोऽसंसक्तिभूमिका स्यान्महाद्धता ॥१४॥
दोहा-छूटयो तनअभिमान जव, निश्चयकियो स्वरूप ॥
असंसक्ति यह भूमिका, पंचम महा अनूप ॥ १४॥
टीकाः-चतुर्थभूमिकामैं निश्चयकिया जो प्रत्यक् अभिन्नरूप
ब्रह्म तिसमें अभ्यासकी अधिकतासे मदीयत्वरूपकर शरीरका अ-
भिमान ताकी निवृत्ति अर्थात् परशरीखत् शरीरकी प्रतीति । यह
उपमासे रहित पंचमी असंसक्तिनाम भूमिका है ॥ १४ ॥
अय षष्ठी पदार्थाभावनी भूमिका दिखावेहे:-
स्तंभादिबुद्धिपर्यंतं पदार्थानामभावतः ।
पदार्थाभावनी पष्ठी भूमिका लक्ष्यतां बुधैः ॥१५॥
दोहा-कहे पदार्थबुद्धिलौ, सवको होय अभाव ॥
यह पदार्थाभावनी, पष्ठी भूमि लपाव ॥ १५॥
टीकाः-दृष्टांतः-जैसे स्वर्णवेत्ता पुरुपकू कटकादिभूपणोंके विद्य-
मान होतभी सर्व स्वर्णरूपही प्रतीत होव हैं । तैसें देहसें लेकर यु-
द्धिपर्यंत जे पदार्थ कहें तिन सर्वोका अभाव कहिये अधिष्ठान
ब्रह्मरूपसे प्रतीति यह पदार्थोकी अनुपलब्धिरूप पष्टी भूमिका
कहींहै ॥ १५॥
अब तुरीयानामक सप्तमी भूमिका दिखावे हैं:-
भावाभावी तुरीयायां कामाद्याः शत्रवस्तथा।
त्वत्ताहंतादयो नस्युरस्तिनास्तीति वा कुतः ॥१६॥
दोहा-भावाभाव न तहां कछु, सप्तम तुरिया माहि ।।
में तूं तहां नसंभवे, कहा अहे कहनाहि ॥ १६॥

ज्ञानभूमिका वर्णन-३:विश्राम । (४१) टीकाः-सप्तम तुरीयानाम भूमिकामैं मैंशका अर्थ प्रमाता, तूं शब्दका अर्थ प्रमेय. इन दोनोंके बननेते अर्थसैं सिद्ध हुवा जो प्रमाण. या त्रिपुटीरूप द्वैतकी जैसैं चतुर्थी पंचमी भूमिकामैं भाव- रूप कर प्रतीति होवहै औअभावरूपकर जैसें पष्ठी भूमिकामैं प्रतीति होवेहै तैसें वी होवे नहीं जो कहो भाव अभाव पदार्थतें भिन्न शेप- रही वस्तु क्याहै ? तहां सुनोः-वाणीका अविपय होनेरौं अवाच्यहै। यामैं श्रुतिप्रमाण है:-( यतो वाचो निवर्तते अप्राप्यमनसा सह) अर्थ यहः-मनसहित वाणियां न प्राप्त होइकै जात निवृत्त होतेहैं । ( यन्मनसा न मनुते ) अर्थयहः-जिसको मनकरके लोक नहीं जानते ॥१६॥ अब ग्रंथ अभ्यासका फल कहेहैं:- श्रीगुरुणा शुभविधया प्रोक्ता ज्ञानस्य भूमिका सप्त । लभते स आत्मतत्त्वं रुद्धा चित्तंय आत्मनीति॥१७॥ सोरठा-प्रगटकरी गुरुदेव, सप्तभूमिका ज्ञानकी ॥ अनाथ लहै निज भेव, चितदै करत विचार जो ॥१७॥ टीकाः-अनाथदासजी कहेहैं:-गुरुने प्रगटकरी जो ज्ञानकी सप्तभूमिका चित्तको एकाग्रकर जो तिनको विचारे सोअपने वास्तव- स्वरूपको जानलेवे ।। १७॥ दोहा-तृतीयो मालविचारको, हरन सकलसंताप ॥ ज्ञानभूमिका प्रगटकर, भयो शांत अवआप ॥१८॥ इति श्रीविनारमालायां समजानभूमिकावर्णनं नाम तृतीयविश्रामः समासः ॥ ३ ॥ , चतुर्थ विश्राम ४. " ज्ञानसाधनवर्णनम् । पूर्वविश्राममैं ज्ञानकी सप्तभूमिका कही, अब ज्ञानके साधन जानवेकी इच्छावाला हुवा शिप्य कहेहै:- शिप्य उवाच॥ भगवन भूमिकाः सप्त ज्ञाता ज्ञानस्य वै मया। ज्ञानोदये साधनं च किं प्रमाणीकृतं गुरो॥१॥ दोहा-भगवन् मैं जान्यो भलै, सप्त भूमिका ज्ञान ॥ निर्मल ज्ञान उद्योतकू, साधन कोन प्रमाण ॥१॥ टीकाः हे भगवन् ! ज्ञानको सतभूमिका मैं भलीप्रकार जानी हैं. अव समष्टिव्यष्टिउपाधिरूप मलसे रहित शुद्धब्रह्मका जो ज्ञान ताकी उत्पत्तिके साधन कौन हैं ? यह कहो याका भाव यहहः- जिन साधनोंत ज्ञानमें अधिकार होवहै सो प्रमातामैं होनेवाले साधन कहो औ प्रमाणकहिये प्रत्यक्षादि पट् प्रमाणोंमैं किस प्रमाणजन्य तत्त्वज्ञान कहाहै यह कहो ॥ १ ॥ अब शिष्य अपनी उक्ति हेतु कथनार्थ प्रथम दृष्टांत कहहै:- प्रदीपवार्तया यत्तिमिरं नैव नश्यति । हार्दै तथा तमो नैव पूर्णज्ञानोदयंविना ॥ २ ॥ दोहा-भगवन् तिमिर नासे नहीं, कहि दीपककी वात पूरन ज्ञान उदय विना, हृदेभरम नहिं जात ॥२॥ टीकाः हे भगवन् ! जैसे अंधकारमें स्थित पुरुपका दीप, तेल, वत्ती, जोतिकीयां. वातों कियेसैं अंधकार दूर नहीं होवहैं। तद्वत् ज्ञानसाधन वर्णन- विश्राम । ब्रह्मज्ञानके उदयविना हृदेमैं स्थित जो अनात्मामैं आत्मप्रतीति- रूप भ्रम सो दूर नहीं होवेहै यातें आप ज्ञानके साधन कहो ॥२॥ इसरीतिसं शिप्यकर पूछेहुए गुरु ज्ञानके साधनकहे हैं:- ज्ञानसाधनवर्णनम् ॥ श्रीगुरुरुवाच॥ आदौ त्यज भवासक्तिं दारान् सुतगृहान् धनम्। विस्मृत्य विपयान सर्वान् रागद्वेषौ विषं यथा॥३॥ दोहा-प्रथमैं जगआसक्ति तजि, दारासुतगृहवित्त । विपवत् विपय विसार जग, राग द्वेप अतित ॥३॥ टीकाः हे शिष्य ! प्रथम विपय संपादनका साधनरूपजो जगत् तामैं आसक्तिका त्यागकर काहेत संसार आसक्ति ज्ञानकी विरोधि है. यह पंचदशीमें कहा है- "संसारासतचित्तः संश्चिदाभासः कदाचन । स्वयं प्रकाशकूटस्थं स्वतत्वं नैव वेत्त्ययम्" । अर्थ यहा-यह चिदाभासरूप जीव विपयसंपादनादि ध्यानरूप जगत्मैं आसक्तचित्त हुवा कदापि स्वतःप्रकाश कूदस्थ स्वस्वरूपकू नहीं जाने है इति ॥ औ धन, दारा, सुत, गृह, वित्त इनमैं वी आसलिका परित्याग कर यातें ज्ञानके अधिकारी मैं आसक्तिका अभाव गीतामें कहा हैः-असक्तिरनभिष्वंगः पुत्रदारगृहादिषु । अर्थयहः-पुत्रदारा गृहादिकोंमें प्रीतिका अभाव औ शब्दादि विपयोंकू विपकी न्याई भुलाये काहेत विपयासक्तिभी ज्ञानमैं प्रति- बंध है सो अष्टावक्रमें कहा है:- (१) अनभिष्वंगगन्दका अर्थ यह है । पुत्रादिको सुगौदुःखोहुए मैं सुमीहूं मैं दुःसीहूं इस मकारका नो अभिनिरोग ताका नाम अभिप्ताहै ताके अभावरा नाम अनभिप्वंगहै (४४) विचारमाला-भाल्टी। "मुक्तिमिच्छसि चेत्तात विषयान्विषवत्यज । क्षमार्जवदयातोपसत्यं पीयूपवद्रज" ॥ अर्थ यहः-हे तात! जो तूं मुक्तिकू इच्छता है तो विपयनकू विपकी न्यांई त्यागकर औ क्षमा, आर्जव, दया, संतोप, अरु सत्यकू अमृ- तकी न्याई सेवन कर इति ॥ औ रागद्वेपका सर्वथा परित्याग कर काहेत श्रीभगवान्ने गीतामैं कहाहैः-(इन्द्रियों के शव्दादि विषयोंमें रागद्वेप स्थित हैं मुमुक्षु तिनके वश न होवे काहः सो इसके परिपंथीहें)॥३॥ पूर्वकदा जो जगदादि पदार्थो में आसक्तिका त्याग ताकी सिद्धिअर्थ प्रत्येक पदार्थमैं दूषण दिखायनेकी इच्छावाले हुए प्रथम स्त्रीमें दूषण दिखावेहें:- नारी सुप्रेयसी मत्वा प्रीतिं कुर्वति ये नराः। ते शठा मंदमतयस्ते सुधा नरदेहकाः॥४॥ दोहा-तियअतिप्रिय जे जान नर, करत प्रीति अधिकाय॥ तेशठ अतिमतिमंद जग, वृथा धरी नरकाय ॥४॥ टीकाः-जे नर स्त्रीकू अतिप्यारी जानकर तामैं अतिप्रीति करहैं ते पुरुषशठहैं औ अतिमंदबुद्धि काहेते मोक्षका साधन मनुप्यश- रीर तिनोंने व्यर्थ खोया है॥४॥ समांसरुधिरास्थित्वकश्मलैः परिपूरितम् । निर्गुणं मलिनं मेध्यं त्यजेत्तद्देहमग्निवत् ॥५॥ दोहा-अस्थिमांस अरु रुधिर त्वक, कश्मल नप सिपपूर ।। निरधन अशचि मलीन तन, त्याग आग जिंउ दूर॥५॥ (१) शोर-द्रियस्येदियस्पायें रागद्वेषी व्यास्थिती ॥ तयोर्न वशमागच्छेती ह्यस्य परिपयिनी ॥ (२) पारेपधिनाम शत्रुकाई ।। - ज्ञानसाधन वर्णन-४ विश्राम । (४५) टीकाः-हे शिष्य ! स्त्री शरीर हाड मांस अरु रक्त चमडी इन अशुद्ध पदार्थोकर नखसे लेकर शिपा पर्यंत पूरण है औ जाति- करभी नीच श्रीभगवान्ने कहीहै औ ऊपरसें शरीरकर अपवित्र औ मलीनहै औ यह स्त्री शरीर करहीं दुष्ट नहीं किंतु स्वभावसैं भी दुष्ट है सो भी कहा है:- चौपाई- नारिस्वभाव सत्यकवि कहहीं । अवगुण आठ सदा उर रहहीं। साहस अन्त चपलता माया । भय अविवेक अशौच अदया । कोटिवज्रसंघात जु करिये। सवको सारखीच इक धरिये ॥ तियहिंयके सम सो न कठोरा । ऋपिमुनिगण यह देत ढंढोरा॥ याते अग्निकी न्याई दाहका हेतु जानकर ताका त्यागकर ॥५॥ ननु-जैसे सर्प विछू आदिक स्पर्शसैं अनर्थकर होवेहैं, तैसें स्त्री भी स्पर्शद्वारा अनर्थका हेतु है चिंतन ध्यानादिकोंकर नहीं। यह आशंकाकर कहेहैं:- संस्ष्टष्टं दुःखदं चाहेर्विपं नारी नु चिंतिता । ज्ञानं ध्यानं तथा प्राणान् समूलं हरते पुनः॥६॥ दोहा-अहिविप तन काटै चढै, यह चितवत चढिजाय ॥ ज्ञान ध्यान पुन प्राणहूं, लेत मूलयुत खाय ॥६॥ टीकाः यद्यपि सर्पका विप स्पर्श कियेसें चहे तथापि यह कामरूपविप स्त्रीके चिंतनमानसैं शरीरमैं प्रवेश करेहै या चिंतन- कुंभी मेथुन कहा है। औ स्पर्श कियेसै ती शास्त्रज्ञानकू दूर करेहै। सोई कहाहैः-जब पंडित पटि तियपे ढिसरे ॥ उक्ति युक्ति सवहीं (१) शेक-मांहि पार्थ व्यपानिन्य येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो पैश्यास्तथा शूदास्तेपि यांति परां गतिम् ।। इसपचनस सी पापयोनिार श्रीभगवान्ने नीच कहाँहै ॥

. (४६) विचारमाला-भान्टी। तव विसरे ॥ किंवा-चित्तकी एकाग्रता अर्थ जोध्येयाकारवृत्तिरूप ध्यान औ श्वास इनकू विचार सहित दूर करे है. मैथुनकियेसे श्वास अधिक टूट, यही प्राणका खाणा है ॥६॥ या स्त्रीचिंतनकू मैथुनरूप कहीं कहा है ! याआकांक्षाकेहोयांकहेहैं:- मैथुनं चाष्टधा प्रोक्तं स्मृतौ यन्मुनिभिः पुरा। विपरीतं यदेतस्माद्ब्रह्मचर्य प्रकीर्तितम् ॥ ७ ॥ दोहा-मैथुन अटप्रकार जो, अनाथकह्यो श्रुतिचाहि ॥ इनतें निजविपरीत जो, ब्रह्मचर्य कहि ताहि ॥ ७ ॥ • टीकाः-वक्ष्यमाणश्लोक तथा दोहेमें कहणाजाहै अष्टप्रकारकामै- थुन सो श्रुतिमैं देखकर कहाहै इनअष्टप्रकारकेमैथुनसैं जो विपर्ययहैं अर्थात्स्त्रीके श्रवणस्मरणादिका त्यागरूप सो ब्रह्मचर्य कहिये है।।७।। सो अष्टप्रकारका मैथुन कौन साहै ? तहाँ सुनो:- श्रवणं कीर्तनं चिंता स्मरणं रहसि स्थितिः । जल्पनं दृढसंकल्पःप्राप्तिश्चेत्यष्टधा स्मृतम् ॥८॥ (१) मोअष्टमकारकामधुनश्रुतिअनुकूलस्मृतिमै कहहिः-तथाचस्मृतिः ॥ श्लोक-स्मरणं कानन कलिः प्रेक्षणं गुहाभाषणम् ॥ संकरपोऽध्यवसायथ क्रियानिवृत्तिरेवच ॥ १ ॥ एतन्मधुनमष्टांगं भवति मनीषिणः । विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्टेयं मुमुक्षाभिः ॥ २ ॥ अर्थपहः-भोग्यवृद्धिकरके जो स्त्रियोंका चिंतनारणा ताफा नाम स्मरण है औ वाणासे तिन त्रियोंके गुणोंश कथन करणा ताका नाम कीर्तन है औ तिन स्त्रियों के साथ द्यूतादिपीडा करणी ताका नाम फेटि है भी भोग्यत्रुद्धिकरके नो तिन स्त्रियोंका देखणा है ताका नाम प्रेक्षण है औ एकांत देशविषे नो तिन स्त्रियोंके साथ भाषण है ताका नाम गृह्य भाषण है औ तिन स्त्रियोंके मामिली जो इच्छा है तामा नाम संफलहै औ तिन स्त्रियोंक मातिका जो बुद्धिविपे निभयारणा है तारा नाम मध्यनमाय है औ तिन स्त्रियोंरा जो संभोग है ताका नाम किया नित्ति है । इन अष्टकू विद्वान् पुरुष अष्टाग मधुन पहेहें औ इन अष्टांगमैथुनते जो गहतपणा है तिनहुँ नागनर्य पदहें मो मनचयं मुमुक्षुननाने अवश्य संपादनारणा इति ॥

ज्ञानसाधन वर्णन-४ विश्राम । (४७) दोहा-सरवन सिमरन कीरतन, चितवन बात इकंत ॥ दृढसंकल्प प्रयत्नपुन, प्रापति अष्ट कहत ॥८॥ टीकाः-स्त्रीके सौंदर्यादिगुणोंका श्रवण औ कदाचित् अनुभवकी- येका स्मरण औ हर्पपूर्वक तिनका कथन औ तिनका चिंतन औ एकांतस्थलमें स्त्रीसे संभाषण औ ताकी प्राप्तिका दृढसंकल्प पुनः ताकी प्राप्तिअर्थ प्रयत्न औतासे संभोग यह अएप्रकारका मैथुन कहाहे ॥ ८ ॥ इस रीतिसनीम दूषण कहकर अबपुत्रमैं दूषण दिखाव:- मधुरं भापते पुत्रः पितुश्चित्तं प्रमोदयन् । श्रुत्वा श्रुत्वा च सानंदो वश्यतां याति मूढधी ॥९॥ दोहा-सुत मीठीवातां कदै, मनहु मोहिनी मंत॥ सुनिसुनि आनंदपावहीं, वसहोत मूढ जगजंत ॥ ९॥ टीकाः-पुत्रजो मधुर तोतले वचन कहेहै ।सो मानो चित्तके मोहितकरनेवाले मोहिनी मंत्र हैं. तिनोंकू पुनः पुनः श्रवण करके जे आनंदमग्रहोयकै ताके वश होवहें तेपुरुप मूढहैं । सोई कहाहैः- दोहा-कर विचार यों देखीये, पुत्र सदा दुःखरूप ॥ सुख चाहत जेपूतते, ते मूढनके भूप ॥ ९ ॥ पुत्रमैं आसक्तपुरुषकों मूढकहा ताम हेतु कह्याचाहिये ? ऐसें कहो तहसुनोः- कार्याकायें न जानातिवद्दोऽसौ मोहपाशतः। न लब्ध्वा सद्गुरोमाग सिंधौ वहति मूर्खधीः ॥ १० ॥ दोहा-काजअकाज लह्यो नहीं, गयो मोह दृढवंध। सगुरुखोजमगनाचयो, बह्यो सिंधुमति अंध ॥१०॥ () से दूधको उध कहेहे ॥

- (४८) विचारमाला-भाटी । टीकाः-जाते पुत्रमैं आसक्तिरूपहढवंधनकर बंधायमान होयके जापुरुपने सुष्ठु गुरुकाअन्वेपण (खोज) करके मेरेताई मनुष्यशरीर पायके क्याकर्तव्य है ऐसैं नहींजान्या. औमोक्षके मार्ग तत्वज्ञानकू संपादन नहीं किया औविवेकसे रहितहोयकर जन्ममरणरूपसंसा- रसमुद्रमैं निमग्न हुवाहै तातें सो पुरुप मूढहै । सोईकहाहैः- दोहा-निद्रा भोजन भोग भय, एपशु पुरुष समान ॥ नरनज्ञान निजअधिकता, ज्ञानविना पशुजान ॥१०॥ इसरीतिस पुत्रम दूषण दिखाइकै गृहमैं भूषण दिखाहैः- गैहेंधकूपसदृशे मग्नोप्येवं नवेत्यसौमृडः। बद्धःपशुरिव संगाद्योभूत्क्रीडामृगःस्त्रीणाम् ॥११॥ सोरठा-अंधकूपसम गेह, पो नजान्यो मरम सठ॥ वंध्योपसुवत नेह, सुत त्रियक्रीडामृग भयो ॥११॥ टीकाः-जलसे रहित वनके कूपकीन्यांई दुःखदाईजो गृह ताके भरणमें प्रयत्नमान हुवा औगृहमैं स्थित जो सुतदारादि तिनमै स्नेहरूप रजुकरवंधायमान हुवा तिनकी क्रीडाकामानो मृगभयाहै औ जैसें कोईपुरुप अपने अल्हादकेअर्थ पशुमै प्रीति करेंहै तैसे ये सुतदारादि अपने सुखअर्थ मेरेमें प्रीति कर, यामर्मकू नहीं जानेहे यात शठ है ॥ ११ ॥ अव द्रव्यमै दूषण दिखावैहै:- द्रव्याणि दुःखरूपाणि मन्यते संपदोधमाः। मूढस्य विस्मृतं चात्मज्ञानं सर्वसुखावहम् ॥ १२ ॥ दोहा-द्रव्य दुःखदतिहुभांतियह, संपत्ति मानत कूर ॥ विसन्यो आत्मज्ञान धन, सवमुखसंपति मर ॥ १२ ॥ टीकाः-सुत, दारा, गृह इनतीनोंकी न्यांई जो दुःखदाई धन ता जोसंपत्ति माने हे सोपुरुप कूरकाहिये झूठाहे जाधनके संपादन ज्ञानसाधन वणर्न- विश्राम । (४९) कर आपणे आत्माका ब्रह्मरूपतासें जो ज्ञानरूप धनसो विस्मरण भयाहै सोज्ञानकैसाहैः-सव सुखकहिये ब्रह्मसुखताकी संपत्तिकहिये प्राप्तिका हेतुहै ॥ १२॥ धन दुःखका हेतु किसप्रकारसैं हैं ? ऐसेंकहो तहाँसुनो:- धनार्थं यतते चादौ जीवोसावतिदुःखभाग। अर्जने रक्षणे कष्टं गते च मरणं भवेत् ॥ १३॥ दोहा-बहु उद्यम प्राणी करै, अति केशताहेतु ॥ जुरे तुरच्छा निपटदुःख, जायतु प्राणसमेत ॥ १३॥ . टीकाः-धनकी प्राप्तिअर्थ जोपुरुप कृपिवाणिज्यादि बहुत, उपाय करेहैं. तिनकर तिनकू अति केशहोवैहै यातें संग्रहकालमैं दुःखदाईहे औ किसीपुण्यवश इकत्रहोय जविती नृप चौर अन्यादिको रक्षाकरनेमैं अति क्लेशहावेहै, औनृप, चौर, अग्न्या- दिनिमित्ततें दूरहोय जावैतौ प्राणवियोगके समान दुःखहाहै जातें धनपुरुपका वाह्यप्राणहै । सोई पंचदशीमैं. कहाहैः- (अर्थोके इकत्रकरणेमें केशहै तैसें रक्षाकरणेमें. तैसें नाशमैं औ खरचणेमें केशहै ऐसे केशकरणेवाले धनोकू धिकारहै)॥१३॥ पूर्व एकादशश्लोक तथा एकादश दोहोकरकहे अर्थकू दृष्टांतसहित एकश्लोक तथा एक दोहेकर कहैं:- तस्मादेपां त्यजासंगंकुशली त्वं भविष्यसि । यथा हलाहलात्सपीद्वंचकान्मुक्तिभायनरः॥१४॥ दोहा-तातें इनको संगतूं, छाड कुशल जीय मान ॥ मानो विपते सर्पत, ठगतै छुट्यो निदान ॥ १४ ॥ (१) शोक-अर्थानामनने फेशम्तयेव परिपाटने । नष्टे दुय व्यये दुग पिगर्यान् मेगकारिणः॥ ४ (५०) विचारमाला-भाल्टी टीकाः-जातै सुत, दारा, गृह, धन उतरीतिसैं, दुखदाई हैं, तातें तं इनके संबंधळू त्यागकर अपना कल्याण निश्चय कर यद्यपि कल्याणनाम सुखकाहै सो इएकी प्राप्तिसँ होवेहै तथापि अनिष्टकी निवृत्तिनैवी हो।है । यामैं दृष्टांतकहेहैं:-जैसें कोई बालक विपसर्पठगके वशहुवा किसीपुण्यवशतें छूटिकै आपकों सुखीमाने तद्वत् ।। १४॥ पूर्वतृतीय श्लोक तथा नतीय दोहेके प्रथम पादमें, जगतमें आसक्तिका त्यागकर, यहकहा तामैं हेतु कहेहैं:- मापतजागतेखेदे पतितश्चात्र दुःखितः। सत्यं सत्यं ब्रुवे सत्यं सुखं स्वप्नेपिनो भवेत्॥१५॥ दोहा-जगत् खेदमें परै जिन, केवल दुःखतामाहि ॥ सत्यसत्य पुन सत्यकहुँ, सुख स्वपँहुँ नाहि ॥ १५ ॥ टीकाः हेशिष्य ! पूर्वोक्त जगतका परित्यागकर तामैं आसक्ति मतकर, काहेरौं तामैं केवल केशहीहै, इस अर्थ· प्रतिज्ञाकर कहहैं:-सत्य इत्यादि पदोंकर ॥ १५ ॥ अय श्रोताकी युद्धिमै अर्थके आरुढ होणे अर्थ जगत्कों समुद्र के रूपकालंकारसे कहे:- दोश्टोक तथा दोदोहोकर:- जगदधौ जलासंगे कामक्रोधादिजंतुके। भ्रमावर्तसमायुक्त सुखदुःखतरंगके ॥ १६ ॥ चिंताख्यवाडवे तृष्णावेगिवायुसमाकुले ॥ यस्यजीवस्य पोतोऽस्मिन् पातस्तस्यधृतिःकुतः१७ दोहा-जगत् समुद्र आसक्ति जल, कामादिक जलजत ॥ भवर भरम तामें फिर, दुःखसुख लहर अनंत ॥ १६ ॥ - .

ज्ञानसाधन वर्णन- विश्राम । दोहा-चिंता वडवा अग्निजहँ, तृष्णा प्रवलसमीर ॥ जिहिं जहाज यामैं पयो, तिहिं किम धीरशरीर॥१७॥ टीका:-जिसपुरुपका चित्तरूपीजहाज याजगतरूपसमुद्र में पड्याहै ताके अंतःकरणमैं धैर्याद्रिदेवीसंपदकै गुण कैसे उदय हो अर्थात नहीं अन्यार्थ स्पष्टहै ॥ १६॥ १७ ॥ पूर्वोक्त जगत्मैं आसक्ति किसहेतुसे होघेहै ? या आकांक्षाकेहो- यो शरीरमैं आत्माभिमानते होवेहै यहवार्ता सदृष्टांत दोश्लोक तथा दोदोहोकर कहे हैं:- स्वात्मनश्चित्तदौराश्यादीक्षते ते परागुणान् । स्वकीयदृष्टिदोपेण व्योग्नि चंद्रद्वयं यथा ॥ १८ ॥ दोहा-अपनो चित्त दुरासभयो, परअवगुण दरसंत ॥ दृष्टिदोपते प्रगटज्यों, विवशशिगगनलहंत ॥१८॥ टीकाः-जैसैं अपनें चित्तमै दुराशतारूप दोपकर अन्यपुरुपनिष्ठ दूपण प्रतीतहोंवैहैं औनेत्रोंमें तिमिरादिदोपकर आकाशमैं दोचंद्र प्रसिद्ध प्रतीत होवैहैं इसरीतिसैं दृष्टांतकर कहे अर्थकू दार्शतमैं जोडेह:-॥१८॥ ततस्त्यजाध्यासपाशमजरं ज्ञानतस्त्विमम् । संसारं लोपयित्वासः पुनीत्या नगृह्यताम्॥१९॥ दोहा-तातें तनअभिमान तजि, अजरपाशि चिरआहि ।। ज्ञानलोभ संसारकर, भूलन गहिये ताहि ॥ १९ ॥ टीकाः उक्तदृष्टांतोंकीन्यांई शरीरमें आत्मअभिमानकर जगतम आसक्तिहोंवहै तातें ताअभिमानका परित्यागकर यद्यपि चिरकाल- की होणेत अभिमानरूपपाशी अजरहे तथापि ज्ञानकर ताका बाध- निश्चयरूप लोप हॉवहै, तातें सोकर इसरीतिसै लोपकीये पुनः संसारमैं भूलकर भी आसक्ति होवे नहीं ॥ १९ ॥ - (५२) विचारमाला-भाल्टी। विषवत् विषयविसार यह पूर्वकह्या नाम हेतु कहे हैं:- सुखं ब्रौद्रदेवानां त्यज विष्टां यथा शुनः । किंपुनर्मानुपे सौख्ये नाममात्रेऽनुरज्यसे ॥२०॥ दोहा-सुख ब्रह्मा इंद्रादिके, स्वानविष्टवत् त्याग ॥ नाममात्र सुख अवनिके, भूल न इन अनुराग ॥२०॥ टीका:-ब्रह्मा औ इंद्रादिदेवनके जो शब्दादिविपयहैं सो कूकरके विष्टावत् नीरसहैं, तिनमैं सुखनहीं तातै तिनका परित्याग कर औ पृथ्वीके शब्दादि विषयोंमें सुख संज्ञामात्रहै जैसैं किसी जन्मांध पुरुपका कमलनयन नामकल्पै सो निरर्थक कथनमात्र है ताते हे शिष्य! इन पृथ्वीके शब्दादि विषयोंमें भूलकर भी प्रीति मतकर।। ननु-विपयोंमें सुख नहीं यह तुमारी कपोलकल्पना है ? सो शंका बने नहीं-काहेत युक्ति प्रमाणकर या अर्थकी सिद्धिहोवेहे, औ जे कहोसो युक्तिप्रमाण कौनहे ? तहां सुनोः-जो विषयमैं आनन्द होवे तो एक विपयसें तृप्त जो पुरुपताकू जव दूसरे विपय- की इच्छाहोवे तव वी प्रथमविपयसे आनंद हुवा चाहिये औ होवै तो नहीं है यातें विपयमें आनंद नहीं किंवाः-जो विपयमैहीं आनंद हो तो जा पुरुपका प्रिय पुत्र अथवा और कोई अत्यंत प्यारा जो अकस्मात् बहुतकाल पीछे मिल जावे तव चाकू देखतेही प्रथमजो आनंद होवहै सो आनंद फेर सदा नहीं होता सो सदा हुवा चाहिये काहेत आनंदका हेतु जो पुरुप है सो वाके समीप है। यातै पदार्थ- मैं आनंदनहीं किंवाः-जो विपयमैं आनंदहोवे ती समाधिकालविपै जो योगानंदका भान होवहे सो नहुवा चाहिये काहेते समाधि- मैं किसी विपयका संबंध नहीं है यात विपयमै आनंदनहीं किंवाः-जो विपयमैही आनंद हो तो सुपुप्तिमें आनंदका भान न हुवा चाहिये। काहेत मुप्तिविपे वी किसी विपयका संबंध नहीं है - ज्ञानसाधन वर्णन-४ विश्राम। (५३) याते विषयमैं आनंद नहीं इत्यादि युक्ति है औ वेदमैं यह लिख्याहैः- (इस आत्मस्वरूप आनन्दके लेशकूलेंके सारे आनंदवाले होते हैं) ननु-विपयोंमें आनंद नहीं है तौ भानक्यों होवहै १ तहां सुनोः-विपय उपहित चेतनस्वरूप आनंदकी पुरुपकू विषयमैं प्रतीति होवैहै-ननु-विनाहोई वस्तुकी प्रतीति होवे नहीं औ चेतनस्वरूप नित्य आनंदकी विषयमै अनिर्वचनीय उत्पत्ति होवै यह कहना वनैनहीं औ अन्यदेशमैं स्थित विपयकी अन्यदेशमैं प्रतीति, वा अन्य वस्तुकीअन्यरूपते प्रतीतिरूप अन्यथा ख्याति- काअंगीकार नहीं,यात विपय उपहितचेतनस्वरूप आनंदकी विषय- मैं प्रतोति होवैहै । यह कहना बननहीं, सोशंकावी वनै नहीं:- काहेत. यद्यपि अन्यथा ख्यातिका सिद्धांतमैं अंगीकार नहीं तथा- पिअधिष्ठान ी आरोप्य जहां एक वृत्तिके विपयहोवें तहां अन्य- था ख्यातिहीं मानीहै तथाहिः-जैसे रक्तपुष्पसंबंधी स्फटिकरूप अधिष्ठान औलालीरूप अध्यस्त दोनों एक वृत्तिके विषयहैं यातें ईहां जैसैं स्फटिकमैं रक्तताकी प्रतीति अन्यथा ख्यातिसँ होवहै तेसैं ईहां सिद्धांतमैं विषयी विपय उपहितचैतन्यस्वरूपानंद दोनों एक वृत्तिके विषय होनेते विपयमैं विपय उपहितचैतन्यस्वरूपा- नंदकी प्रतीति अन्यथा ख्यातिसे होवहै तातें अन्यथा ख्यातिहीं अंगीकारकरीहै औ अन्यथा ख्यातिमें सर्वथा विद्वेप होवैतौ विपय उपहित चैतन्यस्वरूपानंदका विपयमैं अनिर्वचनीय संबंध उपजहे विपय उपहितचेतन्यस्वरूपानंदका स्वरूप संबंध चेतनमैं है ताकी विपयमै अनिर्वचनीय उत्पत्ति होवैहे यात ईहां अनिर्वचनीयख्याति ही है अरु जो कहे विपयाकारवृत्तिसै विपय उपहितचैतन्यस्वरूपा- नंदका लाभ होवे तो मार्गमै वृक्षाकार वृत्तिवें तथा सर्वज्ञेयाकार (१) श्रुतिः । एतस्यैनानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपनौवन्ति ॥

(५२) विचारमाला-भाटी। विषयत् विषयविसार यह पूर्वक्रा ताम हेतु कहे हैं:- सुखं ब्रौंद्रदेवानां त्यज विष्टां यथा शुनः। किंपुनर्मानुपे सौख्ये नाममात्रेऽनुरज्यसे ॥ २० ॥ दोहा-सुख ब्रह्मा इंद्रादिके, स्वानविष्टवत् त्याग ॥ नाममात्र सुख अवनिके, भूल न इन अनुराग ॥२०॥ टीकाः-प्रझा औ इंद्रादिदेवनके जो शब्दादिविपयहैं सो कूकरके विष्टावत् नीरसह, तिनमैं सुखनहीं तातै तिनका परित्याग कर औ पृथ्वीके शब्दादि विपयोंमें सुख संज्ञामात्रहै जैसे किसी जन्मांध पुरुपका कमलनयन नामकल्पै सो निरर्थक कथनमात्र है ताते हे शिप्य! इन पृथ्वीके शब्दादि विपयोंमें भूलकर भी प्रीतिमतकर।। ननु-विपयोंमें सुख नहीं यह तुमारी कपोलकल्पना है ? सो शंका वने नहीं: काहेत युक्ति प्रमाणकर या अर्थकी सिद्धिहोंवेहै, औ जे कहोसो युक्तिप्रमाण कौन है ? तहां सुनोः-जो विषयमैं आनन्द होवे ती एक विपयसे तृप्त जो पुरुपताकू जब दूसरे विषय- की इच्छाहोवे तब वी प्रथमविपयसै आनंद हुवा चाहिये औ होवे ती नहीं है यातं विपयमें आनंद नहीं किंवाः-जो विपयमैही आनंद होवे ती जा पुरुपका प्रिय पुत्र अथवा और कोई अत्यंत प्यारा जो अकस्मात् बहुतकाल पीछे मिल जावे तव वाकू देखतेही प्रथमजो आनंद होवह सोआनंद फेर सदा नहीं होता सो सदा हुवा चाहिये काहते आनंदका हेतु जो पुरुप है सो वाके समीप है। यात पदार्थ- में आनंदनहीं किंवाः-जो विपयमें आनंदहोवे ती समाधिकालविप जो योगानंदका भान हॉवह सो नहुवा चाहिये काहत समाधि- मैं किसी विपयका संबंध नहीं है या विषयमें आनंदनहीं किंवाः-जो विषयमही आनंद होवे ती सुपृप्तिमै आनंदका भान न हुवा नाहिये। काहेत सुपुप्तिविप वी किसी विषयका संबंध नहीं है ।

- ज्ञानसाधन वर्णन-४ विश्राम। या विषयमें आनंद नहीं इत्यादि युक्ति है औ वेदमें यह लिख्याहैः- (इस आत्मस्वरूप आनन्दके लेशकूलकै सारे आनंदवाले होवे हैं) ननु-विपयोंमें आनंद नहीं है तो भानक्यों होवहे ? तहां मुनोः-विपय उपहित चेतनस्वरूप आनंदकी पुरुपकू विपयमैं प्रतीति होवैहै-ननु-विनाहोई वस्तुकी प्रीति होवे नहीं औ चेतनस्वरूप नित्य आनंदकी विपयमैं अनिर्वचनीय उत्पत्ति होवै यह कहना वनैनहीं औ अन्यदेशमैं स्थित विषयकी अन्यदेशमैं प्रतीति, वा अन्य वस्तुकी अन्यरूप” प्रतीतिरूप अन्यथा ख्याति- काअंगीकार नहीं,यातें विपय उपहितचेतनस्वरूप आनंदकी विपय- मैं प्रतीति होवैहै । यह कहना वनैनहीं, सो शंकाबी वनै नहीं:- काहेत. यद्यपि अन्यथा ख्यातिका सिद्धांतमैं अंगीकार नहीं तथा- पि अधिष्ठान औ आरोग्य जहां एक बृत्तिके विपयहोवें तहां अन्य- था ख्यातिहीं मानीहै तथाहिः-जैसैं रक्तपुष्पसंबंधी स्फटिकरूप अधिष्ठान औलालीरूप अध्यस्त दोनों एक वृत्तिके विषययातें ईहां जैसे स्फटिकमैं रक्तताकी प्रतीति अन्यथा ख्यातिसे होवैहै तैसें ईहां सिद्धांतमैं विपय औ विपय उपहितचैतन्यस्वरूपानंद दोनों एक वृत्तिके विपय होनेते विपयमैं विषय उपहितचैतन्यस्वरूपा- नंदकी प्रतीति अन्यथा ख्यातिलै होबहै तातें अन्यथा ख्यातिहीं अंगीकारकरीहे औ अन्यथा ख्यातिमें सर्वथा विद्वेप होवैतौ विपय उपहित चैतन्यस्वरूपानंदका विषयमैं अनिर्वचनीय संबंध उपजैहै विपय उपहितचैतन्यस्वरूपानंदका स्वरूप संबंध चेतन में है ताकी विपयमै अनिर्वचनीय उत्पत्ति होवहे यात इहां अनिर्वचनीयख्याति ही है अरु जो कहै विपयाकारवृत्तिसें विपय उपहितचैतन्यस्वरूपा- नंदका लाभ होवे तो मार्गमें वृश्चाकार वृत्तिसँ तथा सर्वज्ञेयाकार (१) श्रुतिः । एतस्यैवानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपनीवन्ति ।।

विचारमाला-भाल्टी। वृत्तिसैं ज्ञेय उपहितचैतन्यस्वरूपानंदका लाभ हुवा चाहिये ? सो वनै नहीं: काहेत अभिलखित विषयाकार वृत्तिसै विषयउपहित चैतन्यस्वरूपानंदका भानहोवहै अन्यका नहीं ॥२०॥ ननु-विषयों में सुखनहीं तो पुरुषोंकी प्रवृत्ति क्यों होवहे याशंकाके होया विचार विना होवेई औ प्रवृत्ति से प्रत्युत क्लेशही होवई यह अर्थ सदृष्टोत तीन श्लोक तथा नीनदोहोकर दिखावह:- चातको धावितो धूमं मत्वा स्वातीयविष्टपम् । मौाऽविचारात्पतनेदृशोस्तत्रांधताभवत्॥२१॥ दोहा-धायो चात्रिक धूमलहि, स्वातबूंदको मान ॥ मृरख पो विचारविन, भई दृगनकी हान ॥ २१ ॥ टीकाः-जैसे कोई चातकपक्षी दूरसें धूमकूदेखकर तामें मेघबुद्धि- से स्वातदको निश्चयकरके सोमूर्खपक्षी विचारसैंविना ताधूममें प्रवेशकरे ती बूंदका अलाभ औ नेत्रोंकी हानीहोवहे ॥ २१ ॥ अन्य दृष्टांत:- परकीयां स्त्रियं स्वप्नेभुत्वा लब्धं सुखं किमु। धर्मवीर्य गते वक्रश्यामत्वाशीच आगते ॥२२॥ दोहा-नारि पराई स्वनमें, भुगती अतिमुखपाय ॥ धर्मगयोकंद्रपगयो, अचिभयो रुखसाय ॥२२॥ टीकाः-जैसे किसीविचारशून्यपुरुपनें परस्त्री वा स्वमस्त्री अति- मुखमानक भोगी तात संतानका अलाभ औधर्मकी हानी होर्वहै । कंद्रपगयो कहिये वीर्यकी हानी अरु खसाय कहिये वीर्यपातत अशुविहारह ।। २२॥ (१)नति ॥

ज्ञानसाधन वर्णन- विश्राम । अन्यदृष्टांतकहेहैं:- यथा खगो बलिं दृष्ट्वा स्वयं बंधायगच्छति ॥ तथा भोगसुखं लब्ध्वा वश्यतां याति मूढधीः ॥२३॥ दोहा-चोग देखिज्यू परतखग, आप बंधावत जार ॥ ऐसें सुखसों जानि जग, वसभये हीन विचार ॥ २३ ॥ टीकाः-जैसे विचारशून्यपक्षी जालवाले स्थानमैं चोगकोदेख- कै तृप्तिकैअर्थ प्रवृत्तहोवै तहां तृप्तिका अलाभहोवैहै औप्रत्युत अप- णेआपको जालमैं बंधायमानकरेंहै इसरीतिसं दृष्टांतकहकर अव दापति कहेहैं:-सोपूर्वोक्त विषयसुखरहितहैं । परंतु विचारशून्यपुरुष तिनके वशहोयक केवल दुःखहीकू अनुभवकरे ॥ २३ ।। अव तिनविचारशून्य विषयिपुरुषोंकी निर्लजताईं स्वानहष्टांतसैं प्रगटकरेहैं:- शून्या सहैकां घटिकां रमते श्वा च कहिचित्। दृष्ट्वा जनस्तं हसते तत्कुर्वन्प्रत्यहं स्वयम् ॥ २४ ॥ दोहा-स्वानस्वतियकोसंगकर, रहितघरी उरझाय॥ जगपानी ताकहसें, अपनो जन्म विहाय ।। २१ ॥ टीकाः-कूकरजो अपने पशुस्वभावसैं स्वकूकरीसे ग्राम्यधर्म- करके एकपटिकाभर फसरहेहैं ताकुंजो विचारशून्यजगत्के जीव हसें हैं सोतिनकी निर्लजताहे. काहत ऐसे विचार नहीं करहैं जोय- हस्वान पदमासपश्चात् एकवार संभोगकरणेते केशकू अनुभवकरें, हमारातो इसकर्ममें जन्म व्यतीतहॉवहै हमकू परिणाममें केता केश होवेगा ॥२४॥ (१) पण्मासानन्तरम् ॥

विचारमाला-भान्टी०। वृत्तिसैं ज्ञेय उपहितचैतन्यस्वरूपानंदका लाभ हुवा चाहिये ? सो वने नहींः-काहेत अभिलखित विषयाकार वृत्तिसें विपयउपहित चैतन्यस्वरूपानंदका भानहाँवहै अन्यका नहीं ॥२०॥ नतु-विषयोंमें सुखनहीं तो पुरुषोंको प्रवृत्ति क्यों होवहे याशंकाक होयाँ विचार विना होवेह औ प्रवृत्तिसें प्रत्युत क्लेशही होहे यह अर्थ सदृष्टांत तीन श्लोक तथा सीनदोहोकर दिखाय:- चातको धावितो धूमं मत्वा स्वातीयविष्ठपम् । मौाऽविचारात्पतनेदृशोस्तत्रांधताभवत् ॥२१॥ दोहा-धायो चात्रिक धूमलहि स्वातबूंदको मान ।। मूरख पयो विचारविन, भई हगनकी हान ॥२१॥ टीकाः-जैसे कोई चातकपक्षी दूरसैं धूमकूदेखकर तामैं मेघबुद्धि- सैं स्वातबूंदको निश्चयकरके सोमूर्खपक्षी विचारसैंविना ताधूममैं प्रवेशकरे तो बूंदका अलाभ औ नेत्रोंकी हानीहोवहै ॥२१॥ अन्य दृष्टांत:- परकीयां स्त्रियं स्वप्नेभुत्वा लब्धं सुखं किमु । धर्मवीर्ये गते वक्रश्यामत्वाशीच आगते ॥२२॥ दोहा-नारि पराई स्वनमें, भुगती अतिमुखपाय ॥ धर्मगयोकंद्रपगयो, अशुचिभयो रुखसाय ॥२२॥ टीकाः-जैसे किसीविचारशून्यपुरुपनें परस्त्री वा स्वप्नस्त्री अति- सुखमानक भोगी तात संतानका अलाभ औधर्मकी हानी होवैहै । कंद्रपगयो कहिये वीर्यकी द्वानी अरु खसाय कहिये वीर्यपाततै अशुचिहावहे ॥२२॥ (१) नरबिंदु ॥

ज्ञानसाधन वर्णन-१ विश्राम। (५५) अन्यदृष्टांतकहेहैं:- यथा खगो बलिं दृष्ट्वा स्वयं बंधायगच्छति ॥ तथा भोगसुखं लब्ध्वा वश्यतां याति मूढधीः॥२३॥ दोहा-चोग देखिज्यूं परतखग, आप बंधावत जार ।। ऐसें सुखसों जानि जग, वसभये हीन विचार ॥ २३ ॥ टीकाः-जैसे विचारशून्यपक्षी जालवाले स्थानमैं चोगकोदेख- कै तृप्तिकैअर्थ प्रवृत्तहोवै तहां तृप्तिका अलाभहोवैहै औप्रत्युत अप- णेआपको जालमैं बंधायमानकरहै इसरीतिसें दृष्टांतकहकर अव दात कहेहैं:-सोपूर्वोक्त विषयसुखरहितहैं । परंतु विचारशून्यपुरुप तिनके वशहोर्यके केवल दुःखहीकू अनुभवकरे ॥२३॥ अब तिनविचारशून्य विषयिपुरुषोंकी निर्लजताकू स्वानदृष्टानसैं प्रगटकरेहैं:- शून्या सहैकां घटिकां रमते श्वा च कहिचित्। दृष्ट्वा जनस्तं हसते तत्कुर्वन्प्रत्यहं स्वयम् ॥२४॥ दोहा-स्वानस्वतियकोसंगकर, रहितघरी उरझाय ।। जगपानी ताकोहसे, अपनो जन्म विहाय ॥२४॥ टीकाः कूकरजो अपनें पशुस्वभावसैं स्वकूकरीसैं ग्राम्यधर्म- करके एकघटिकाभर फसरहेहैं ताकुंजो विचारशून्यजगत्के जीव हस हैं सोतिनकी निर्लज्जताहै. काहैत ऐसे विचार नहीं करहैं जोय- हस्वान पद्मासपश्चात् एकवार संभोगकरणे” केशकू अनुभवकरें हमारातो इसकममैं जन्म व्यतीतहोंवैहै हमकू परिणाममें केता केश होवेगा ॥२४॥ (१) पम्मासानन्तरम् ॥

विचारमाला-भाल्टी० । ओजेकहौ पूर्वोक्तविषयोंके त्यागमैं कौन प्रमाणही तहांसुनोः यद्यपि श्रुतिस्मृतिरूप प्रमाण बहुत हैं तथापि ज्ञानी अज्ञानोके वैराग्यके भेददिखावणेअर्थ महात्माका आचाररूपप्रमाण कहेहैं:- सद्भिर्विचार्य मलिनास्त्यक्ता वैपयिका रसाः। उच्छिटैस्तैस्तु रमते कामी काको वशः सदा ॥२५॥ दोहा-अनाथ विसारे विपयरस, संतन जान मलीन ॥ तांउचिष्टसों तिकरें, कामी काकअर्धान ॥२५॥ टीकाः-स्वामीअनाथदासजीकहहः-संतोनें विपयोंकू अविद्याके कार्य औअनित्यतादिदूपणोंसहित जानकरत्यागेहे औजेपुरुषप्रथम- भुक्त औत्यक्तपदार्थोंसें प्रीतिकरहें औकामीहुये तिनके आधीनहोवहें सेपुरुप काककाहयेकौवा जैसे पक्षीयोमैं नीचहे तसें अधमहैं. भाव यहहैः-अज्ञानीकू जविराग्यहाँवहे सोविपयोंमें दोपदृष्टिसै होहे सो कालांतरमैं पुनःविषयों में सम्यबुद्धिसँ दूरहोंवहै जैसे मैथुनके अंत में सर्वपुरुपोंकू स्त्रीम ग्लानीहोवह औकालांतरमैं शोभनवुद्धि होवह यात अज्ञानीकावैराग्यमंदहै औ ज्ञानवान जो वैराग्यहोवहे सो विपयोमं दोपदृष्टि औ मिथ्यात्वनिश्चयपूर्वक होवह यातें त्यक्तविप योकू पुनःग्रहण करे नहीं जैसे आपणेवमनकू फेर पुरुप ग्रहण नहीं करता तैसें ।। यात ज्ञानीका वैराग्य दृढहे ॥ २५ ॥ (१) भोजनान्ते स्मशानान्ने मधुनान्ते च या मतिः । सा मतिश्चेत्सर्वदाम्यान्नग नारायगो भवेत् ॥ अर्थ गहः-भोजनखाणेके पश्चात् तथा टाव ( मुझे ) के दाहकरणके पश्चात् तथा स्त्रीभोगके पथात् नमो पुरुषारी बुद्धि वैगग्यवती होनहै नमो बुद्धि जब सवंदा कालवगग्यवती होवे तो नर (मनुप्य) नागयणम्प हायनावै परन्तु मा बुद्धि सर्वदा कालवैराग्यवती होती नहीकिंतु कालांतर, विपयामें सम्यक् वृद्धिसें बंगग्य दूर होयनानदै यात अजानोरा वैराग्य मन्दहै यह भावहै इति ।

ज्ञानसाधन वर्णन-४ विश्राम । (२७.) इसरीतिसें दोषदृष्टिरूपवैराग्यका हेतु औत्यागरूपवैराग्यकास्वरूप कहा अब चैराग्यका फल कहेहैं:- जगदाडंवराद्यस्य यदा वैराग्यमागतम्। तदासजागतात् खेदान्मुच्यतेऽहिस्त्वचो यथा॥२६॥ दोहा-जगडंवरसौं जगजहां, उपजे निज निवेद ॥ पाककाचरी सर्पज्यों, छुटे सहज जगखेद ॥ २६ ॥ टीकाः-जहांपर्यंत यहजगतरूप अडवर है अर्थयहः-प्रत्यक्ष प्रमाणके विषय याजगत्मैं औशब्दादिप्रमाणजन्यज्ञानके विषय स्वगीदिजगत्मैं जब पुरुपकों वैराग्य उत्पन्नहोवे तव अनाया- सतंही ज्ञानद्वारा जन्ममरणरूपखेदकी निवृत्ति होवैहै जैसें पक्की त्वचाकू अनायासतें सर्प त्यागेहे तैसें ॥२६॥ ज्ञानके अधिकारीमैं एक वैराग्य नहींहोवैहे किंतु अपर साधनबी होवह यह कहेहैं:- तपोदानादिनष्टाघो नीरागोहदिशीतलः । भोगानां वासनां हिला मुमुक्षुर्वहुभाग्यवान् ॥२७॥ दोहा-पापछीन तपदानवल, हृदे शांत गतराग ॥ विषयवासना त्यागकरि, भयो मुमुक्षु बडभाग ॥ २७ ॥ टीकाः-जापुरुपनें दानवल कहियेईश्वरार्थ शुभकाँकर पाप निवृत्तकीय अर्थात्-जोशुद्धहृदयहै औउपासनारूप तपके वलकर शांतहृदयकहिये एकाग्रचितह औगतरागकहिये वैराग्य संयुक्तह विपयोंकी वासनात्यागकर अथांत पटसंपत्तियुक्त होयकर जोबडे भागवाला कड़िये अविद्या तत्कार्यरूपबंधकी निवृत्ति आपरमानंदकी प्राप्तिरूप मोक्षकी इच्छावालाहै. ईहां (५८) विचारमाला-भाण्टी। विवेकका अध्याहार करणा। इसरीतिसँ शुद्धहृदय औ एकाग्र- चित्त औ चतुष्टयसाधनसंपन्न जोपुरुप सो तत्व ज्ञानका अधिकारी है इतिभावः ॥२७॥ अब ज्ञानके अधिकारीकू कर्तव्य कहहैं:- भूत्वाधिकारीज्ञानस्य ग्रन्थान् ज्ञानमयान् शृणु। श्रवणस्यावधिज्ञेयो मागीमागविचारणम् ॥२८॥ दोहा-सोअधिकारी ज्ञानको, श्रवण ज्ञानमय ग्रंथ ॥ सो तवलग जवलग भलै, समुझे पंथअपंथ ॥ २८ ॥ टीका:-सोअधिकारीपुरुप पलिंगोंसे वेदांतवाक्यनका ता- त्पर्यनिश्चयरूपश्रवण करे सो पलिंग यहहैं:-उपक्रम संहारकी एकरूपता [१] अभ्यास [२] अपूर्वता [ ३ ] फल [४] अर्थवाद [4] उपपत्ति [ ६ ] अव इनके अर्थसुनोः-जोअर्थ आरंभमैं होवे सोई समाप्ति होवैतहां उपक्रमउपसंहारकी एकरूपता कहियेहैं । जैसें छांदोग्यके पष्ठाध्यायके उपक्रमकहिये आरंभमैं अद्वितीयब्रह्महे औउपसंहार कहिये समाप्तिमै अद्वितीयब्रह्महै [१] पुनःपुनःकथनका नाम अभ्यासह छांदोग्यके पष्टअध्यायमें नव- वारतत्वमसिवाक्यह यात अद्वितीयब्रह्ममें अभ्यासह [२] प्रमा- णांतरतें अज्ञातताकू अपूर्वता कहेहैं-उपनिषदुरूप शब्दप्रमाणत और प्रमाणका अद्वितीय ब्रह्मविपयनहीं यात अद्वितीयब्रह्ममें अज्ञाततारूप अपूर्वताहै [३] अद्वितीयब्रह्मके ज्ञानतें मूलसहित (१)(अर्थवशात् विभक्तेः विपरिणामः) अर्थयहः-अर्थके चलते विभक्ति का विशेष कर पारणाम होते हैं इस न्याय, श्रुणुका श्रुणुयाद ऐसा पारेणामारणा अर्थात् ज्ञानमयग्रंथो अधिकारी पुरुष श्रवण करे (२)श्लोक-उपक्रमोपसंहारावभ्यासोपूर्वता फलम् ॥ अर्थवादोपपत्ती न लिंग तात्पर्यनिर्णये ।।

ज्ञानसाधन वर्णन-४ विश्राम । शोकमोहकी निवृत्तिरूप फल काह [१] स्तुति अथवा निदाका वोधकवचन अर्थवाद वाक्य कहियेहैं अद्वितीयब्रह्मवोधकी स्तुति उपनिपदनमें स्पष्टहै [५ ] कथनकरे अर्थके अनुकूल युक्तिकू उपपत्ति कहेहैं छांदोग्यमैं सकलपदार्थनका ब्रह्मसैं अभेदकथनके अर्थकार्यका कारणनै अभेदप्रतिपादन अनेकदृष्टांतोंसैं कह्याहै [६] इसरीतिसें पलिंगनतें सकल वेदांतनका तात्पर्य जानियेहें । सो श्रवणज्ञानमय ग्रंथ जोउपनिपग्रंथहें तिनसें सिद्धहोवैहै तातैतिनकू श्रवणकरेसो तिनकू तवलग श्रवणकरेजवलगश्रवणका फलप्रमाण- गत संशयकी निवृत्ति होव।सो फल यह है:-पंथ कहिये वेदांतवाक्य अद्वितीय ब्रह्मके प्रतिपादकहें-अपंथ कहिये अन्य स्वर्गादि अर्थके प्रतिपादक नहीं इस रीतिसें समुझे कहिये निश्चयकरे ॥२८॥ औजेकहो अद्वितीय ब्रह्ममें वेदांतवाक्योंके तात्पर्यका निश्चयपट् लिंगोते होहे परंतु ब्रह्मात्माका अभेद निश्चय काहेत होवैहे ? तहां मुनो:- तत्वमस्यहंब्रह्मेति महावाक्यानि सर्वशः। सारासारविवेकायशृणुयाद्गुरुवक्रतः ॥२९॥ दोहा-तत्त्वमास अहंब्रह्मास्मि, इत्यादिकमहावाक्य ॥ गुरुमुखश्रवणकरे भले, सारासारहताक ॥ २९॥ टीका:-गुरुमुखात् तत्त्वमसि महावाक्यके श्रवणकरणेते अहं- ब्रह्मास्मि मैंब्रह्महुँयह ज्ञान होवह सोयारीतिसं होवहः"-तत्त्वमसि" यावाक्यमैं 'तत, त्वं, असि' ये तीन पद हैं तिनमें प्रथम तत्पदका (१)भदके निषेधका नाम निंदा है सो निंदाका बोधकवचन गह है:- उदरसनरंकुम्तेऽथनम्य भयं भवति । हितोगदै भयं भवति ॥ इत्यादि । (२) येनाथुनं श्रुतं भवन्यमतं मनमविनातं विज्ञानम् ॥ अयिह-निम एवम्नुके श्रवणकरके अश्रुनयन्नुभी श्रुत होई निमक वन्नु के मननार अमनयम्युभी मनरा विषय हो । निम एक चम्नुके विज्ञानका अविजातरम्भी शिनात हातहै इत्यादि बननर अटिनोपनमा मनि उपनिादन में स्पष्टंह ।। " (६०) विचारमाला-भाल्टी। वाच्य कहेहैं:-मायाविशिष्ट जगत्का कारण सर्वज्ञतादि धर्मवान परोक्षताविशिष्ट सत्यज्ञान अनंतस्वरूप जोईश्वरचैतन्यसो तत्पद- का वाच्यहै। अव त्वंपदका वाच्य कहेहैं:-जोअंतःकरणविशिष्ट अहं शब्द अहंवृत्तिकी विपयताकरप्रतीत होवैहै. सो जीववेतन त्वंपदका वाच्यहै औअसिपद दोनोंकी एकताका वोधकहै । अब वाक्यार्थ कहेहैं:-जो सर्वज्ञतादिगुणवान् परोक्ष ईश्वरचेतन सो अंतःकरण विशिष्टअल्पज्ञतादिधर्मवान् नित्यअपरोक्ष तूंहैं यहकहना विरुद्ध हैवनैनहीं । काहेरौं विरुद्ध अर्थमैं वक्ताकातात्पर्य होवनहीं यातें सार असारहताक कहिये असार जो जीव ईश्वरके स्वरूपमैं उपाधिभाग ताका लक्षणासैं परित्यागकरिके सारजो जीवईश्वरके स्वरूपमैं चैतन्यभागताकू एकजान । महावाक्योमै लक्षणा अंगीकारकरी है यात लक्षणाका हेतु औस्वरूप कहेहें:-वक्ताके तात्पर्यकी अनुपपत्ति लक्षणाका बीज (हेतु) है औनयायिक अन्वयकी अनुपपत्ति लक्षणाका वीज कहेहैं सो वनैनहींः-काहेत यह तिनका अभिप्राय है. जहां वाक्यमें स्थितिपदोंके अर्थोंका परस्परसंबंध नवनै तहां लक्षणा हॉवहे. जैसे-(गंगायां ग्रामः ) यावाक्यमें स्थितजोगंगा औयामपद तिनके अर्थजो नगरौदेवनदीकाप्रवाह तिनका परस्पर संबंध वने नहीं यात लक्षणा मानीहै । यानैयायिक उक्तिका (यष्टी प्रवेशय) यावाक्यमैं व्यभिचारहे काहेत भोजनके समय उत्तमपुर- पर्ने अन्यपुरुषको कहा-यष्टीका प्रवेशकरावो ईहा यष्टीपदका अर्थ जोदंड ताका प्रवेशपदार्थसे संबंधसंभवभीहै तथापिवक्ताके तात्प- यके अभावलक्षणाहीवेहे । यात तात्पर्यानुपपत्तिही लक्षणामै वीज है औलक्षणाके ज्ञानमै शक्यका ज्ञान उपयोगीहे काहेत शक्यसं- बंध लक्षणाका स्वरूपहे शक्यजानविना शक्यसंवैधरूपलक्षणाका ज्ञान होवे नहीं यात शक्यकालक्षण कहेहैं: जापदमै जाअर्थकी शक्ति- ज्ञानसाधन वर्णन-४ विश्राम। (६१) होवैतापदका सो अर्थ शक्यजान । औशक्यअर्थकूही वाच्यअर्थ- वी कहेहैं। जैसैंअग्निपदमैंअंगाररूपमर्थकीशक्तिहैया अग्निपदकाअं- गारशक्यअर्थऔवाच्यअर्थ कहियेहै अव लक्षणाका स्वरूप कहेहैं:- (शक्यसंबंधो लक्षणा) अर्थयहः-शक्यका जो लक्ष्यार्थसे संबंध सो लक्षणाका सामान्य लक्षण है अव लक्षणाके जहतीआदिभेद औ तिनके लक्षण कहेहेंः-(शक्यार्थपरित्यागेन तत्संबंध्यांतरे वृत्तिः जहल्लक्षणा ) अर्थयहः-पदके वाच्यार्थका परित्यागकरके वाच्यार्थ का संबंधी जो अन्यार्थतामै जोपदका संबंध सोजहतीलक्षणाकहिये हैं। जैसें(गंगायां ग्रामः) यावाक्यमें गंगापदका वाच्य जोप्रवाह ताकू त्यागके ताकासंबंधी जो तीर तामैं गंगापदकी जहतलक्षणा है। अब अजहतीलक्षणाका स्वरूपः-(शक्यार्थापरित्यागेन तत्संबंध्य- थांतरे वृत्तिः अजहल्लक्षणा) अर्थयवः-पदके वाच्यार्थकों नत्यागके वाच्यार्थका संबंधीजो अन्यार्थ तामें जो पदका संबंध सो अजह- तील्लक्षणा कहियेहैं । यथा ( काकेभ्यो दधि रक्षतां) अर्थयहः- किसी ने कहा काकोतें दधिकी रक्षाकरना। सो मार्जारादिको संरक्षण विना दधिकी रक्षावनेनहीं यात काकपदका शक्यजो वायसपक्षी ताके संबंधीजो दधि उपघातकमार्जारादि तामें काकपदकी अजहत् लक्षणाहे । अथ भागत्यागलक्षणाका स्वरूपः-(शक्येकदेशपरि- त्यागेनेकदेशे वृतिर्भागत्यागलक्षणा) अर्थयहः-पदके शक्यअर्थ के एकभागका परित्यागकरके शक्यार्थके एकभागमैजो पदका संबंध सो भागत्यागलक्षणा कहियेहैं । जैसे प्रथमदृष्ट देवदत्त; अन्यदेशमैं देखकर कहे:-(सोऽयंदेवदत्तः )अर्थयहः-सो यह देवदत्त है. तहां भागत्यागलक्षणा है काहेतं परोक्षदेश अतीतकाल सहित देवदत्तशरीर सो पदकाअर्थ है-समीपदेश औवर्तमाकाल सहित देवदत्तशरीर यह पदका अर्थ है आअतीतकालसहित अन्य , (६२) विचारमाला-मा टी। देशसहित जो वस्तु सोई वर्तमानकाल औ समीपदेशसहितहै यह समुदायका वाच्यार्थहै । सो संभव नहीं: काहेत अतीत कालका औवर्तमानकालका विरोधहै तथा अन्यदेशका औ समी- पदेशका विरोध है या परोक्षदेश अतीतकालरूप एकभागका त्यागकरके एकभाग देवदत्तशरीरमात्रमैं सोपदकी भागत्याग लक्षणाहै औसमीपदेश औवर्तमानकालरूप एकभागकात्यागकरके एकभाग देवदत्तशरीरमात्रमैं यह पदकी भागत्यागलक्षणाई यारी- तिसै लक्षणाके तीन भेदहैं । तिनमैसैं महावाक्यमैं जहती अजहती संभवैनहीं औभागत्याग यारीतिसैं है:-पूर्वोक्तवाक्यार्थके विरोधत तत्पदके वाच्यमैं जोमाया ओ मायाकृतसर्वशक्ति सर्वज्ञतादि सर्वधर्म इतनेवाच्यभागकू त्यागकै चेतनभागविपे ततपदकी भागत्यागलक्षणाहै तैसें त्वंपदके वाच्यमें जोअविद्याअंश औ अविद्याकृतअल्पशक्ति, अल्पज्ञतादि, सर्वधर्म ताकू त्यागके चेतनभागमैं त्वंपदकी भागत्यागलक्षणाहै । इसरीतिसें भागत्याग- लक्षणातें ईश्वर औ जीवके स्वरूपमें लक्ष्यजो चेतनभाग तिनकी एकता तत्वमसिमहावाक्यवोधन करेहैं । मूलमैं आदिपदसैं ग्रहणकीयेजो ( अहंब्रह्मास्मि ) (अयमात्माब्रह्म) (प्रज्ञानमान- दंब्रह्म) येतीनमहावाक्य तिनमैंबी यहीराति जानलेनी॥ २९ ॥ अब मननका स्वरूप औफल कहेहै:- जगज्जीवास्तु विक्षिप्तास्तेपां संगं त्यजेद्बुधः । स्थित्वैकांते स्वतंत्रोसौ मनुयात्सर्वरूपिणम् ॥ ३० ॥ दोहा-जगप्रानीविक्षेपचित्त, तजै दूर तिनसंग ॥ बैठि इकंत स्वतंत्रव्हे, करे मननसर्वग ॥ ३० ॥ टीकाः-यद्यपि महावाक्योसैं अभेदनिश्चयतें पश्चात् कर्तव्य नहीं तथापि पूर्वोत्तरीतिसँ कहेअर्थमें जाकू संशयहोवे सो जगत- ज्ञानसाधन वर्णन-४ विश्राम। . (६३) मैं विक्षप्तचित्तपुरुषोंका संग दूरतें त्यागकरे एकांतस्थानमैं स्थित होयकरके औसर्वओरतें स्वतंत्रहोयके जीवब्रह्मके अभेदको साधकऔ भेदकीवाधक युक्तियोंसें अद्वितीयब्रह्मका चिंतनरूपमनन करे सोयुक्तियां यह:-जैसें सच्चितआनंदलक्षण श्रुतिमै आत्मा कहाहै तैसेंही सच्चिदानंदलक्षण श्रुतिमैं ब्रह्म कहा? यातें ब्रह्मरूप आत्माहै किंवाः ब्रह्मनाम व्यापकका है देशतें जाका अंतनहींहोवै सो व्यापक कहियेहै तासैं जो आत्मा भिन्न होवैतो देशतें अंतवाला होवैगा जाका देश” अंतहोवै ताका कालक्वी अंत होवहे यह नियमहै यात आत्मा अनित्यहोवैगा जाका कालतें अंतहोवै सो अनित्य कहियेहैं यातें ब्रह्मसै भिन्न आत्मानहीं- किंवाः-आत्मासै भिन्नजो ब्रह्महोवैतौसोअनात्मा होवेगा जोअनात्मा घटादिकहैं सोजडहैं यात आत्मासै भिन्न ब्रह्मवी जडहीं होवैगा यात आत्मासै भिन्न ब्रह्मवीनहीं किंवाः-जो आत्मा ब्रह्मसै भिन्नहोवैतौ अभेदप्रतिपादक महावाक्य व्यर्थहोवेंगे किंवाः-अनुमानरूपयुक्ति कहेहै तहां अनुमान-(जीवोब्रह्माभिन्न चेतनत्वात् यत्र यत्र चेतनत्वं तत्र ब्रह्माभेदः यथा ब्रह्मणि) इसअनुमानमैं, जीवपक्षहै, ब्रह्माभेदसा- ध्यहै, चेतनत्वहेतुहै, ब्रह्मदृष्टांतहै। ईहां प्रतिवादीजो ऐसें कहः-जीव- रूपपक्षमें चेतनत्वहेतुतौ है परंतु ब्रह्माभेदरूप साध्यनहीं है । इसरी- तिसें जीवरूपपक्षमैं चेतनत्वहेतुका ब्रह्माभेदरूप साध्यसै व्यभिचार- शंका करैती याशंकाका तर्कसे प्रहारकरणा (अनिएप्रसंजकस्तर्कः) अर्थयह-अनिष्ट आपादनकानाम तर्कहै ईहां तर्कका यह स्वरूपहः- १) (अविनाशीवारेऽयमात्मा ) यहश्रुति आत्माको सत्यरूपता कहे(अमापुरुषः स्वप ज्योतिर्भवति) यह श्रुतिआत्माको नेतन्यरूपता कहेंई-कोटेवान्याकः पाण्यानगदेवभाफाश आनदोनस्यात् ) अर्थयहः-नो कदाचित् यह आत्मा आनंदम्पनहींहाने ती अपानाध्यापार तथा माणके व्यापारकू कौनकरेगा स्तुिकोईभी नहीं करेगा यहथति आत्मा आनापता फहहै (२)(मत्यंज्ञानमन्तं मन्न) ॥

(६४) विचारमाला-भाटी। जीवरूपपक्षमैं चेतनत्वरूपहेतु मानके ब्रह्माभेदरूप साध्यनहीं माने- तो ब्रह्मके अद्वितीयताकी प्रतिपादक (एकमेवाद्वितीयंब्रह्म) या श्रुति- सैं विरोधहोवैगा श्रुतिसैं विरोध आस्तिक अधिकारीकू इष्टनहीं। याअनिष्टआपादनरूपतकके भयतें ब्रह्मा भेदरूपसाध्यका अभाव वादी कहेनहीं इस रीतिसै व्यभिचारशंका निवृत्तहोवेहै इत्यादियुक्ति- योसें मनन होवैहै । मननसैं निवृत्तनीयसंशयशास्त्रांतरमैं इसरीतिसैं कहहैः-संशयदोपकारकाहै. एक प्रमाणगत संशयह-द्वितीय प्रमेयगत संशयहे. प्रमाणगत संशयपूर्वकहाहै. प्रमेयगतसंशयवी आत्मसंशय औअनात्मसंशयभेदसैं दोपकारकाहै. अनात्मसंशय अनंतवि- धहैं ताके कहने में उपयोगनहीं। आत्मसंशयवी अनेकप्रकारकाहैः- आत्माब्रह्मसैं अभिन्न अथवा भिन्नहै-अभिन्नहोवहै तोवी सर्वदा अभिन्नहै अथवा मोक्षकालमेंही अभिन्नहोवैहै सर्वदा अभिन्न नहीं सर्वदा अभिन्न होती बी आनंदादिऐश्वर्यवान् है अथवा आनंदादि ऐश्वर्यरहित है. आनंदादिऐश्वर्यवान् होवैतौआनंदादिकगुण हैं अथवा ब्रह्मात्माका स्वरूपहैं, इसते आदिलेके तत्पदार्थाभिन्न त्वं- पदार्थविपे अनेकप्रकारका संशयहै। तैसें केवलत्वंपदार्थगोचरसं- शयभी आत्मगोचर संशयहः-आत्मा देहादिकोते भिन्न हैवानहीं भिन्नकहतीभी अणुरूपहै वा मध्यमपरिमाणहे वा विभुपरिमाणहै विभुकहेतीची कर्ताह अथवा अकर्ताहै.अकर्ताकहैतीवी परस्परभिन्न अनेकहैं अथवा एकहै इसरीतिके अनेक संशय केवल त्वंपदार्थगो- चर हैं तैसें केवल तत्पदार्थगोचरवी अनेकप्रकारके संशयहैं:- वैकुंठगादिलोकविशेपवासी ईश्वर परिछिन्नहस्तपादादिकअवयवसहित शरीरीहे अथवा शरीररहित विमुंहे जो शरीररहित विभुहै तोभी प्रमाणु आदिक सापेक्षजगतका कर्ताह अथवा प्रमाणुआदिकनिर- पक्षकर्ताह जोप्रमाणुआदिक निरपेक्षकत्ताकद तौवी केवलकत्ताहै ज्ञानसाधन वर्णन- विश्राम । (६५) अथवा अभिन्ननिमित्तोपादानरूपकर्ताहै.जोअभिन्ननिमित्तोपादान- रूप कर्ताकहैतीवी प्राणी कर्मनिरपेक्षकांहोणते विपमकारितादिक दोषवालाहै अथवा प्राणीकर्मसापेक्ष कर्ताहोणेनै विपमका आदिक दोषरहित है. इत्यादि अनेकप्रकारके तत्पदार्थगोचर संशय सोस- कल संशय प्रमेयगत संशय काहयेहैं तिनकी निवृत्ति मननसैं होवेहै॥३०॥ अब पूर्वकहे मननके फलकू पुनः स्पष्ट करहैं:- चित्तमात्मस्थितिं याति विचारं कुर्वतोन्वहम् । वतानुक्षणं बोधो नित्यानित्यविवेचनात् ॥ ३१ ॥ दोहा-नितप्रति करत विचारको, थिरतापावै चित्त ॥ योधउदे छिनछिनकरे, जान्यो नित्यअनित्य ॥३१॥ टीका:-नितप्रति युक्तियोंसें ब्रह्मके चिंतनरूपविचारके कियेते प्रतिक्षण बोधकी निःसंदेहता होवैहै तातें ब्रह्मात्माका अभेदरूपजो प्रमेय तामैं चित्तकी स्थिति होवेहे. काहेत जातें ऐसें जान्याहै:- नित्यकहिये ब्रह्मात्माका नित्यही अभेदहै औ अनित्य कहिये ब्रह्मा- त्माका भेद उपाधिकृत होनेरौं अनित्यहै औ नित्यअर्थमैंहीं मुमुक्षुकी स्थितिहोवहै यह नियमहै ॥३१॥ अब जगत् सत्यहे आत्मा कर्ता भोक्ता है औ ब्रह्मात्माका भेद सत्यहै इसविपरीतज्ञानरूप विपर्ययकेहुये कर्तव्यकहेहैं:- सुखरूपे प्रकाशेपीपत्प्रवेशो भवेद्यदि। प्रौटेपु साधनेष्वेवं निदिध्यासनमीर्यते ॥३२ ॥ दोहा-शुद्धस्वरूपप्रकाशमैं, कछु प्रवेशता होइ ॥ साधनपाई प्रौढता, निदिध्यासन कहिसोइ ॥३२॥ - विचारमाला-भाटी टोकाः-यद्यपि श्रवणमननरूप साधनकी दृढतासे प्रमेय औ प्रमाणगतसंशयतो संभवनहीं तथापि पूर्वअभ्यस्त वासनाके वशतें प्रकाशरूपप्रत्यक्आत्मामैं जाकू कर्तृत्वभोकृत्वकी प्रतीतिरूप वि- पर्ययहोवै सो पुरुष अनात्माकारवृत्तिरूप व्यवधानरहित ब्रह्माकार वृत्तिकी स्थितिरूप निदिध्यासनकरै ॥३२॥ अब निदिव्याप्सनका अवांतरफल कहैहैं:- एवमात्मस्थिते चित्ते कामक्रोधादयोऽरयः । भवेयुरल्पसंचारा यथारात्र्यागमेजनाः॥३३॥ दोहा-कामादिकसमताउदै, भयेसुयहप्रकार ।। निस आगम पानीसवें, होत अल्प संचार ॥३३॥ टीकाः-व्यवधानरहित ब्रह्माकारवृत्तिरूप समताकेउदयभये जो फलहोवैहें सोकहेहैं:-जौनसीयां कामक्रोधरूपवृत्तियां पुरुपकेदेमैं पूर्वनिरंतर होतीयांथीयां सोनिदिध्यासनके कीये कदाचितहोवेद । दृष्टांतः-जैसें गात्रके आगमनसे पुरुपोंका गमनागमनरूप संचार स्वल्पहोवहे तसें ॥३३॥ अब संशयविपर्ययसै रहित तत्वज्ञानके उदयभयेफर्तव्यका अमाप कहेहैं:- यदाशनैःशनैरात्मसाक्षात्कारोदयो भवेत्। तदाशुभाशुभं सौख्यं दुःखं नास्ति न भासते॥३४॥ दोहा-सनसने साक्षातता, उदयभई जब जांहि ॥ हैनाहीं सुभअसुभमुख, दुःख नहीं दरसैंताहि ॥३४॥ टीकाः-श्रवण मनन निदिध्यासनके करतेहुये जव जिसमहा- त्माकं तत्वज्ञान उदयभया तव ताळू विधिनिषेध नहींहे।सोईकहाहैः- (१) (निगुग्ये पथि विचरत. को विधि. पो निषेध.) ॥

ज्ञानसाधन वर्णन-४ विश्राम ।
(६७)
(निस्त्रैगुण्यमार्गमैं जोविचरताहै ताको कोविधिहै कोनिपेधहै) औताकू
सुखदुःखवी अपणेआत्मामैं प्रतीत होवै नहीं। यद्यपि अहंसुखी अहं
दुःखी, यहअहंकार विद्वानमैंबी प्रतीतहोवैहै तथापि अहंशब्दके तीन
अर्थ हैं एक मुख्य अर्थ है औ दो अमुख्य अर्थहे. तहां पदकी शक्ति
वृत्तिकर जोअर्थ प्रतीतहोवै सो मुख्यअर्थ कहियेहै औ लक्षणाकर
जोअर्थ प्रतीतहोवै सो अमुख्यअर्थ कहियेहै । तथाहिः-आभाससहित
कूटस्थ अहंशब्दका मुख्य अर्थहे इस अर्थमैं अहंशब्दकू मूढपुरुप
जोडतहैं औ अंतःकरणसहित आभास अरु कूटस्थ ये दोनों भिन्न-
भिन्न अहंशब्दके अमुख्यार्थहैं इनमैं लौकिक अरु शास्त्रीय व्यवहा-
रमैं अहंशब्दकू विद्वान् क्रमकर जोडतेहैं जैसैं ( अहंगच्छामि,
अहंतिष्ठामि, अहंसुखी, अहंदुःखी) यालौकिकव्यवहारमैं अह
शब्दकू विद्वान् साभास अंतःकरणमैं जोडीताह तैसें (असंगोऽहं,
निर्विकारोऽहं, चिदात्माऽहं ) या शास्त्रीयव्यवहारमैं अहंशब्दकू
विद्वान कूटस्थात्मामैं जोडीताहै । यद्यपि साभास अंतःकरण अ-
ध्यस्थहै सो सुखदुःखका आश्रय वनेनहीं काहेते जो अध्यस्तहोवै
सो अन्यका आश्रय होवेनहीं यह नियमहै । जैसैं रज्जुमैं अध्यस्त
सर्प अपनीगमनादिक्रियाका आश्रय वनैनहीं तेसैं । तथापि अज्ञा-
नतो शुद्धचेतनमैं अध्यस्तहै ओ अज्ञानउपहितमैं अंतःकरण
अध्यस्तहै औ अंतःकरण उपहितजीवसाक्षीमैं सुखदुःखादि अध्यस्त
हैं इसरीतिसें अध्यस्त जो धर्मादिक तिनका अधिष्ठान आत्माद
अध्यासके अधिष्टानपनका अंतःकरण उपाधि यातें साभास अंतः-
करणके धर्म, यहकहा । धर्मादिक अंतःकरणके धर्म हो अथवा
अंतःकरणविशिष्ट प्रमाताके धर्महोवे अथवा रजुसर्पस्वप्नपदार्थोंकी
न्याई किसीके धर्मनहोत्रं परंतु सर्वप्रकारसे आत्माके धर्मनहीं यात
विद्वानकं सुखदुःख आत्मामैं प्रतीत होवेनहीं यह कहा ॥३४॥

(६८) विचारमाला-भाटी।
अब मंथाभ्यासका फल कहेहैं:-
पुत्रिकालवणस्याब्धेरंतं द्रष्टुं यदा गता।
सा सिंधुतोवहिःस्थातुमशक्ता किं वदिप्यति ॥ ३५॥
दोहा-वली पूतरी लवनकी, थाह सिंधुको लैन ।
अनाथ आप आप भई, पलटि कहको वैन ॥३५॥
टीकाः-जैसे कोई पुरुप लवणकी पुतरीकू रसीसैं बांधके समु-
द्रकेजल मापणे अर्थ फैंके सो जलरूप हुई पुनः जलसें वाहिरं नहीं
आवह तैसें या ग्रंथके अभ्यासकीयेते ज्ञानद्वारा ब्रह्मकुं प्राप्तहो-
इके पुनः जीवभावकू प्राप्त नहीं हवै। यह गीतामैं कहाहैः-
(यद्गत्वा न निवर्तते ] अर्थ यहः-जिस ब्रह्ममें प्राप्तहोइके पुनः नहीं
निवृत्तहोंवैहै । यद्यपि मूलमैं दाटीत नहीं तथापि दृष्टांतके चलते
ताकी कल्पना करी है ॥३५॥
दोहा-अलं तुरियविश्राम यह, साधन ज्ञानअलाप ॥
पढे याहअन्यासही, लखे ब्रह्म चिद आप ॥ ३६॥
इति श्रीविचारमालायां ज्ञानसाधनवर्णन नाम चतुर्धविश्रामः समाप्तः ॥ ४ ॥
पंचम विश्राम ५.
-
जगदात्मवर्णनम् ।
शिप्य उवाच॥
साधनानांमया सिद्धिलब्धा देवप्रसादतः।
विपण्णमिति मे चेतः कथंस्याज्जगदात्मनि॥१॥
दोहा-साधनजान लयो भलै, भगवन तुमप्रसाद ॥
किहप्रकार आत्मजगत, मोमन अधिक विपाद ॥१॥

जगदात्मवर्णन-५ विश्राम। (६९) टीकाः-अर्थस्पष्ट भाव यहहैः-हे भगवन् आत्मामैं जगत् सत्यहै अथवा असत्यहै जेसत्यकहो तो ब्रह्मज्ञानसैं ताकी निवृत्ति नहीं चाहिये औ असत्य कहो तो प्रतीत हुवानहीं चाहिये। इस आकां- शाके भयां द्वितीयपक्षकू अंगीकारकर कहहैं ॥१॥ श्रीगुरुरुवाच॥ अहो पुत्र भ्रमोऽल्पोपि क्रियतां न स दुःखदः। जगत्कुत्र वजीवेशौ सर्वेयं मानसी क्रिया॥२॥ दोहा-अहोपुत्र कीजेनहीं, रंचकऐसोभर्म ॥ कहां जगत् ईश्वर कहां, यह सब मनके धर्म ॥२॥ टीकाः-हे शिप्य । आत्मामैं जगत् सत्यहै ऐसा भ्रम भूलकरवी 'नहींकरणा. काहेरौं जगत् स्वरूपते हैहीनहीं तो तामैं सत्ताका ज्ञान कैसाहोवै जात कार्यरूप जगत्का अभावहै तातें ताका कर्तारूप ईश्वर कहां है. ईश्वर जीव दोनो कल्पितहैं। यह पंचदशीमें कहाहैः- (मायाआभासकरके जीव ईश्वर दोनोंडूं करेंहे याश्रुतिके श्रवणतें तिनदोनोंने सर्वप्रपंचको कल्प्याहे ) औ कल्पितवस्तु अधिष्ठानमैं अत्यंत असत् होवहे याने जगत् औ ईश्वरका अभाव कहाँहै इनमें सत्ताकी प्रतीति मनकृतहै ॥२॥ रागद्वेपौ मनोधौं खं मनो नासि चामलः । निर्विकल्पोव्यापकश्च सुखरूपः सदाभवान् ॥३॥ दोहा-रागद्धेप मनकेधर्म, तूंतो मन नहिं होइ ॥ निर्विकल्प व्यापक अमल, सुखस्वरूप तूं सोइ॥३॥ टीकाः-जैसे जगत्में सत्ताकी प्रतीति मनका धर्महे तैसें तामैं रागद्वेपवी मनके धर्म, सो मन तूंनहीं. जे तूंकहें मनसे भिन्नमेरा (१) मायाभासेन गीोशी परोतीति श्रुतस्ततः पसिनावचनोसी ताभ्यां सवारसितम्।।

(७०) विचारमाला-भाल्टी। क्यास्वरूपहै। तहां सुनोः-निर्विकल्प कहिये तकसे रहित व्यापक मलसे रहित सुखरूप जो चेतनब्रह्म सो तूं ॥३॥ पूर्वशिष्यने कहा जगत असत होवैतौ प्रतीतनहुवाचाहिये याकाउत्तर कहेहें:- त्वयि विश्वं भवान विश्वे इत्यवेद्यहमं त्यज । अहं ममेति संकल्पं त्यक्त्वानंदी क्षितौ चर॥४॥ दोहा-जगतोमें तूं जगतमैं, यॉलहि तज इंकार ।। मैं मेरो संकल्प तजि, सुखमय अवनि विहार ॥४॥ टीकाः यह जगत् संपूर्णतेरेस्वरूपमै कल्पितहै । जातें कल्पि- तकी प्रतीति अधिष्ठानविना होवेनहीं तात जगतमै अधिष्टानरूपते तूही स्थितहैं. ऐसें जानकर मै कर्ता भोक्ताहुँ अरु यह वस्तुमे है औ मैंसंकल्पका कर्ताहं या परिच्छिन्न अहंकारकू त्यागकर शांतचि- त्तहुवा प्रारब्धके अनुसार पृथ्वीपर चेष्टाकर ॥४॥ औ जेकहोमिथ्या जगतकी प्रतीतिकर तत्वज्ञानकी हानी होगी तहासुनीः- स्वप्ने ह्यज्ञाननिद्रायां कचित् त्रासः क्वचित् सुखम्। ज्ञानजागरितेनैव दृष्टदर्शनदृश्यकाः॥५॥ दोहा-अज्ञाननींदस्वप्नोजगत्, भयोसुखदकहुंत्रिस्य ॥ ज्ञान भयो जाग्यो जवे, दृष्टाहाटि न दृश्य ॥५॥ टीका:-जैसैं निद्रा समय स्वप्नजगत् कहुंसुखदाई प्रतीत होवैहै कहुं दुःखदाई प्रतीत होवैहै परंतु जब पुरुप जाग्या तव स्वप्नजगत् की स्मृतिकर जाग्रतबोधकी हानी होवेनहीं तेमें अज्ञानरचित दृष्टा- दृष्टिदृश्यरूप जगत् तत्वज्ञानके हुयेप्रतीतवी होवहे तीवी ताकर ज्ञा जगदात्मवर्णन-५ विश्राम। (७१) नका वाथ होवैनहीं ॥ यह पंचदशीमैं लिख्याहैः-(वोधकर मारेहुवे अज्ञानतत्कार्यरूप शवस्थितवी हैं तथापि वोधरूप चक्रवतीराजाळू तिनतें भयनहीं प्रत्युततिसकर्ताकी कीर्ति होतेहै)॥५॥ अरु जोकहो पूर्वरीतिसें बोधकी हानी काइतें नहीं होवेई ? तहां सुनो:- क्षुत्पिपासाशोकमोहमृतिसंजननाभिधाः। पडूमयःप्राणचित्तदेहधर्मास्तु नात्मनः ॥६॥ दोहा-छुधा पिपासा शोक पुन, हरप जन्म अरु अंत ॥ ये पट उर्मीधर्मतन, आत्मरहित अनंत ॥६॥ टीका:-ये पट उर्मी स्थूलसूक्ष्मशरीरका धमहें:-क्षुधा पिपासा प्राणके धर्महैं. शोक हर्प मनके धर्महें. जन्म मृत्यु स्थूलशरीरके धर्मऔ अनंत आत्मा इनपटूडमीते रहित विद्वान्कू प्रतीत हो- वैहै यात आत्माका असंगब्रह्मरूपसें जो ज्ञान सो निवृत्त होवैनहीं देश काल वस्तुकृत प्रच्छेदते रहित• अनंत कहेहैं:-ब्रह्मरूप आत्मा श्रुतिम व्यापक कहाहे यात देशकृत परिच्छेदनै रहित है औ अनि- त्य वस्तुका कालतें अंत होवहै आत्मा नित्यहै यात कालकृत परि- च्छेदते रहितहे औ आत्मा सर्वरूपहै यातें वस्तुकृत परिच्छेदतें रहितहे परिच्छेद नाम अंतका है॥६॥ अय प्रसंगमात केवल स्थूलशरीरके धर्म दिखावै:- जन्मास्तिवृद्धिविपरिणामापक्षयनाशकाः। विकाराः पशरीरस्य नात्मनस्तेस्वभावतः॥७॥ दोहा-जनम अस्ति अरु वृद्धपुनि, विप्रनमछयतननास ।। पट् विकार यह देहके, आत्मस्वयंप्रकाश ॥७॥ टीका:-अर्थ स्पष्ट ॥७॥ (1)ो:-तिष्ठं पानकनार्गनायोफन मारिताः । न भानियोधपमानः, पति: मत्यु- त तस्पतः । (२) श्रुतिः (आरागान्मांगतभनिन्यः ) ॥

(७२) विचारमाला-भान्टी! हे भगवन में जन्मता मरता हुं इस रीतिसें जन्मादि विकार मुझमें प्रतित होवह आप कैसे इनका निषेध करोही ! तहां गुरुकहेहैं:- चिदाकाशोऽद्वयःशांतो रूपमेकोऽमलस्तव । जनिर्मृतिः कुतस्तेस्यात्कुतोहंकार इत्यपि ॥ ८॥ दोहा-चिदाकाश अद्वय अमल, शांत एकतवरूप । जन्ममरण कित संभवे, कितहंकार अनूप ॥८॥ टीकाः हे शिप्य। जो चेतन आकाश द्वैतसे रहित औ मलसे रहित औ सृष्टिआदिकोंके क्षोभते रहित औ सजातीय विजातीय स्वगत भेदसैं रहित एक चिदवस्तु है सो तेरा आत्माहै तामें जन्म .मरणका संभव कैसे होवे औ उपमासै रहित तेरे आत्मामैं में - जन्मता मरता हुं यह अहंकार कैसे संभव ईहां जन्म मरणके निपे- धतै समग्र विकारोंका निपेधकीया॥८॥ हे भगवन् ! येपट्विकार स्थूलदेहके धर्महे मेरे नहीं परंतु मैं सुखी में -दुःखी यारीतिसें मुखदुःखकी प्रतीति मेरे आत्मामें होवैदे याते मैं भोक्ता हुं तहां गुरु कहे हैं:- दृश्यभोगास्पदं देहः साधकानींद्रियाणितु। भोकी बुद्धिर्मनश्चापिन तेतद्रपमिप्यते॥९॥ दोहा-विपयभोग अस्थानतन, साधक इंद्रिय जोय ॥ आहभोक्ता बुद्धिमन, तूं न चतुष्टय होय ॥९॥ टीकाः-शब्दादि पंच विपयरूप भोग्यहैं औ तिनके भोगणेका स्थान स्थूलशरीरहै औ भोक्ताके प्रति तिन भोगोंके निवेदन करणेवाले चक्षुरादि इंद्रिय हैं औ मन बुद्धि उपलक्षित लिंगशरीर (१) नाम षट्विकारोका ॥ १ .

- जगदात्मवर्णन-५ विश्राम। (७३) रूप भोक्ताहै तूं इनसर्वका प्रकाशक चिदात्मा इनौं भिन्न यातें भोक्ता नहीं ॥ ९॥ औ जेकहो बौधितअनुवृत्तिकर प्रतीयमान जा आत्मसंबंधीस्थूल सूक्ष्मशरीरादितिनमें पुनः आत्मप्रतीति होवेगी यह आशंका- कर आत्माअनात्माके सादृश्यक अभावत होवे नहीं यहकहेहैं:- कारणाद्यास्त्रयो देहा मनोबुद्धौद्रियाण्यपि । प्राणाश्चेति जडाःसर्वे प्रेरकश्चेतनो भवान् ॥ १० ॥ दोहा-कारणलिंग स्थूलतन, मनबुद्धि इंद्रियपान ।। पजड तोहि लहैनहीं, तू चैतन्य प्रमान ॥१०॥ टीका:-अनिर्वचनीय अनादिअविद्यारूप कारणशरीर औ दशइंद्रिय औ पंचप्राण औ मनबुद्धि एसप्तदश अवयवरूप लिंगशरीर औ अन्नमयकोशरूप स्थूलशरीर ये तीनो शरीर तेरी सादृश्यताकू पावनहीं जाते यह जडहैं औ तूं चैतन्य यात सादृश्यताकै अभावतें पुनः इनमैं आत्मप्रतीति होवैनहीं जेकहो आत्मा चैतन्यहै यामैं क्या प्रमाणहै तहांसुनोः-(यएपद्यतयॊतिः पुरुषः) यह श्रुतिप्र- माणह अर्थयहः-यह सर्वके अपरोक्षहृदयके अंतर पुरुप प्रकाश- रूप है॥१०॥ ननु अनात्मामैं आत्मप्रतीति ज्ञानवानकू मतहोवै परंतु आत्मामें त्रितेशरीररूप अनात्मा कौनसंबंधकर प्रतीतहोवह यहकहो तहां सुनोः- त्रिगुणवं यथा तंतौ ग्रंथिश्व प्रतिबद्धता । तथा शुद्धस्वरूपेस्मिन्दृश्यतेसकलं जगत् ॥११॥ (१)(विषयाभावप्रमाबाधः । वा मिथ्याऽपरोक्षनिश्चयो बाध.) अर्थ यहः -विषयक भभावकी नाममाहै ताका नाम वाधहे वा मिथ्याऽपरोक्षनिश्चयका नाम बाप ह । तायाधा लो 'विषय होल ताकानाम बाधित है ताबाधितकोजोहोचे अनुवृत्तिकहिय प्रतीति सा बाधितानुवृत्ति कहिये है ॥ ..

(७४) विचारमाला-भान्टी। दोहा-एकतंतुमैं त्रिगुनता, उरझ ग्रंथि वहु भाय॥ ऐसें शुद्धस्वरूपमैं, अनाथ जगत दरसाय ॥ ११॥ टीकाः-जैसे एकतंतुमैं प्रथम तीन तागे वनायके पुनः तिनकू उरझायके ग्रंथकहिये मणके वनाहैं सो मणके जैसे नामरूपसे तंतुमैं कल्पितसंबंधसैं प्रतीतहोतेहैं तैसें शुद्धस्वरूपचिदात्मामें त्रिते- शरीररूप जगत् कल्पिततादात्मसंबंधसैं प्रतीतहोवहै ।। ११॥ ननु लिंगशरीरादि रूपउपाधितो मिथ्यासंबंधसैं तिहोवेहै परंतु तामैं आभासतो सत्यहै ! तहां सुनाः- वस्त्रमूर्तिर्यथा वस्त्रे स्यानानावयवान्विता। तंतुविना न किंचित्सा शुद्धरूपे तथा जगत् ॥१२॥ दोहा-वसनप्तरी वसनमय, नानाअंग अनूप ॥ एकतंतुविन नहिं वियो, त्यो सव शुद्ध स्वरूप ॥ १२॥ टीकाः-नानाकरचरणादिअंगोंसहित वस्वरूप मृति औताके शरी- रपर श्वेतपीतरूपवनहैं सो दोनों तंतुमैं कल्पित, काहेरौं विचारकाये तंतुसे भिन्नप्रतीतहोवेंनहीं तैसें सबकहिये त्रितेशरीर औ आभास फल्पितहोणेते शुद्धस्वरूप आत्मासै अतिरिक्त नहीं ।। १२ ॥ ननुऐसहै तो पदार्थोसें हर्षशोक क्युहोवहे ? पशंकाकरवि- चारविनाहोवैहैं यहकहे हैं:- दृष्ट्वाकीडनकान खंडमयान सौख्यं समुद्भवेत् । भक्षितुं चोद्यते पुंसि सर्वं चित्ते विलीयते॥१३॥ दोहा-देखि खिलोने खांडके, अनंदभयो मनमांहि ॥ चाहकरी जव वस्तुकी, तब सब लयहुइ जांहि ॥ १३॥ टीकाः-गजस्थादिरूप खिलोन्योकू देखिकर विनाविचारसैं पुरु- पके चित्तमें आनंद होहे पुनः एखांडही हैं ऐसा विचारकीयेसे खा- जगदात्मवर्णन-५ विश्राम। (७५) डमैं लयहुए खिलोने आनंदके जनक होवै नहीं तैसें विचारविना देहादिपदार्थ आनंदकर हो, विचारकर आत्मवस्तुरूप अधिष्ठानकू जब जान्या तव अध्यस्तपदार्थ सर्वअधिष्ठानमैं लयहुए आनंदके जनक होवै नहीं ॥१३॥ अब अधिष्ठानज्ञानशून्य पुरुषोंकी निंदा को हैं:- शुद्ध आत्मा न यैलब्धः किं तैर्लब्धंन किंचन। शाखादलानि निर्मूलं सिंचयद्भिर्यथा नरैः ॥ १४॥ दोहा-लयो न सुद्धस्वरूप जिन, कहां लह्यो तिनकूर ॥ शाखादलसींचत रह्यो, जो नहीं सींच्यो मूर॥१४॥ टोकाः-जिनपुरुपोंने निरावर्णब्रह्मरूप अधिष्टानकू नजानकै यज्ञादिकाम वा-ब्रह्मभिन्नदेवनकी उपासनामैं निश्चयकीया तोति- नपुरुषोंने क्यानिश्चयकीया (जात कर्मउपासनाका फल कृपीआदि- कोकीन्याई विनाशीकहाहै ) जेकहो ब्रह्मकू सर्वरूपहोणेते ब्रह्मादिदे- वभी ब्रह्मरूपहीं हैं यातें देवनकी उपासनाका निषेध वनै नहीं तथापि अविद्यातत्कार्यकी निवृत्ति औ आनंदावातिरूप मोक्ष शुद्धब्रह्मके ज्ञानतेंही होवैहै । यह पंचदशीमैं लिख्याहै नामैं दृष्टांत कहेहैं:-जैसैं पुरुपकू वृक्षकेमूलमै जलका नसिंचनकरके शाखाओ पत्यों में जल सिंचनतें फलकी प्राप्ति होवै नहीं तैसें ब्रह्मादिदेवनकी उपासनास अविद्यातत्कायकी निवृति औ परमानंदकी प्राप्तिरूप मोक्षफलकी प्राप्ति होवै नहीं ॥ १४॥ (१) श्रुतिः (तद्यथेह कर्मचितो लोफ क्षीयते । एवमेवामुत्र पुण्यनितो लोकः क्षीयते ) अर्थयहः-जैसे कर्मफरकै प्राप्तहोणेने इसन्दोकके पीआदिपदार्थ नाशकू माप्तहोलै तेसे पुण्यफ- मौकरकै प्राप्तहोगतै स्वादिलोकोंके पदार्यभी नाशकू प्राप्तहोवैहै । (२) श्लोक-मुतिस्तु ब्रह्मतत्त्वस्य ज्ञानादेव नचान्यथा॥ स्वप्रबोधविना नैव, स्वस्वनो नश्यते यथा॥ अर्थयहः-मुक्तिी ब्रह्मतत्त्व (शुद्धब्रह्म ) के ज्ञाननहीं होते है, औरसकारसै नहीं, नैसे अपनेनागरणविना अपनास्वन नाश नहीं होवहे । (३) मूलमै ॥

(७६) विचारमाला-माष्टी। ननु-देवादिरूपजगतब्रह्ममें स्वाभाविकमतीतहोवेहे वा नैमित्तिक है स्वाभाविककहो तो निवृत्त नहुवाचाहिये औ निवृत्तहोवेहै यात स्वाभाविकनहीं। औनैमित्तिक यहकहोतो सोनि- मित्त कौन है यह कह्या चाहिये ? तहांसुनोः- मूषासंगाद्यथास्वर्ण बवगं कटिकादिना। तथा ब्रह्म भवेन्नानारूपं स्वोपाधिसंगतः॥१५॥ दोहा-जैसें सांचैमैपयो, होत कनक बहुअंग ॥ नानावत यों ब्रह्ममै, ले उपाधिको संग ॥१५॥ टीकाः-जैसे मृपेके संबंधसैं कटिकादिरूप नानात्व कंचनमैं प्रतीतहोवेहे तैसें ब्रह्ममैं नानात्वकी प्रतीति मायारूपउपाधिके संवं- घस होवहे ॥१५॥ ननु-यहकहनेमैं परिणामवाद प्रतीतहोवेहै-काहेते ( पूर्वरूपप- रित्यागेन रूपांतरप्राप्तिः परिणामः ) अर्थ यहः-वस्तुकू आपणे पूर्वरूपका परित्यागकरके जारूपांतरकी प्राप्तिहै ताकुंपरिणाम कहह । जैसै शीतरूपउपाधिके संबंधसें जलभावकू त्यागके जल पापाणरूप होवैहै औ खटाईरूपउपाधिके संबंधसैं दुग्धरूपताकू त्यागकै दुग्ध दधिरूप होवहै तैसें ब्रह्मभी मायारूपउपाधिके संबंधसैं ब्रह्मभावकू त्यागकै जगतरूपपरिणाम• प्राप्तहोवे तो दुग्धादिकोंकीन्याई विकारीहुवा चाहिये ? यह शंका सिद्धांतकै अज्ञानतें हॉवह काहेरौं सिद्धांतम विवर्त्तवाद अंगीकार कीयाहे (पूर्वरूपापरित्यागेन रूपां- तरप्राप्तिः विवर्त्तः ) अर्थयहः-वस्तुकू आपणे पूर्वरूपका नत्याग- करक जा रूपांतरकी प्राप्तिहे ताकू विवर्त्तकहहै । ब्रह्म अपने सत्यादि- लक्षणरूपस्वरूपकू नत्यागके आकाशादिजगतरूपसैं प्रतीतहों_है याअर्थके साधक दृष्टांतोंकू पंचश्लोक तथा पंचदोहोकर कहेहैं:-

जगदात्मवर्णन-५ विश्राम । (७७)
यथा मृद्धेमतंतूनां विकाराः स्युस्त एवहि ।
तथेदं जगदात्मैव स्यात्ततो न वहिः पृथक् ॥१६॥
भ्रांत्या रज्जौ यथा सर्पात् स्थाणौ चौराद्भवेद्भयम् ।
शुक्तौ रजतमध्यस्य ग्रहणाय यथेच्छति ॥ १७ ॥
आवर्त्तश्च यथा वायौ वर्षोंश्च विस्फुलिंगता।
बीजे वृक्षोऽर्णवे चोमिस्तथा सर्व भवेत्परे॥१८॥
तुंब्यां भ्रमात्सितामय्यां भासते रंगरू पिता।
भ्रमंत्यक्तोद्यते चात्तुं कटुता नात्र विद्यते ॥ १९ ॥
वह्नौ दीपावली व्योम्नि घटाकाशादिकल्पनाः ।
करकाख्या यथा नीरेतथा स्याज्जगदात्मनि ॥२०॥
दोहा-मृदविकार मृदमय सकल, हिमविकार हिम जान ।।
तंतुविकार सुतंतुमय, योआत्म जगमान ।। १६ ॥
देखि रज्जुमैं सर्पता, ढूंठ चौरके भाय ॥
रजतविचान्यो शुक्तिम, आयो मन ललचाय ॥१७॥
'भयो वचूरा वायुमैं, अग्नि चिनग बहु अंग।
वीजहिमैं तरुवर यथा, जलनिधिमध्य तरंग ॥१८॥
मिश्रीकी तूंवी रचि, रंगरूपिता मांहि ॥
खानलग्यो जब भ्रमतजि, सोतवकर वीनांहि ॥ १९॥
पावकमैं दीपक घने, नभमैं घटमठ नाम ।
नीरमाझ ओरा भयो, योजग आत्मराम ॥२०॥
टीकाः-पांच श्लोक तथा पांच दोहोंका अर्थ स्पष्टहै भाव यहहै:
जैसे घटादि मृदादिकोंका विवत होनेते मृदादिरूप हैं तैसैं सर्व जगत्
ब्रह्मका विवर्त्तहोनेतें ब्रह्मरूप है ॥ १६॥ १७॥१८॥१९॥२०॥

(७८) विचारमाला-भाल्टी।
सत्यं ब्रुवेजगन्नास्ति मिथ्या वच्मीह विद्यते।
अचिंत्येयं महामायाऽनिर्वाच्याकथ्यतां कथं॥२१॥
दोहा-सत्यकहों तो है नहीं, मिथ्या कहोतो आहि ॥
कहि अनाथ आश्चर्य महा, अकहकहकहिये काहि।।२१।।
टीकाः-पूर्वोक्त विवर्तरूप जगत् सत्यक तो वनैनहीं काहेते
तीनकालमैं जाका वाध नहोवै सोसत्यकहियेहैं प्रपंचका अधिष्ठान
ज्ञानतें वाध निश्चय हौवहै याते मिथ्याकहना संभवहै मिथ्याकूहीं
अनिर्वचनीय कहहैं जो किसीवचनका विषय न होवै ता• अनिर्व-
चनीय नहीं कहेहैं किंतु, सत्यअसत्यतै विलक्षणका नाम अनिर्व-
चनीय है। रूपवान्, औषातीतक, तथा व्यवहारकसत्ताकाआश्रय
असत्यविलक्षणशब्दका अर्थहै औ सद्विलक्षण कहिये वाधकेयोग्य
ऐसा घटादिसर्व प्रपंचहै । जेकहो अधिष्ठानका स्वरूप कह्या चाहिये
तहांसुनोः-सोआश्चर्यरूप है काहेत सर्वकू प्रकाशताहुवावी आप
किसीका विषय होवनहीं यात वाणीकर कह्याजावैनहीं ॥२१॥
सोरठा-भयो सुपंचम सांत, जगदात्मक एकत्वकहि ॥
पढे होइ हतभ्रांतजगदात्मचिद एकलहि ॥ २२ ॥
इति श्रीविचारमालायां जगदात्मवर्णनं नाम पंचविश्रामः समाप्तः ॥ ५ ॥

पष्ठ विश्राम ६. जगन्मिथ्यावर्णनम् । अब षष्ठम विश्राममें जगतका अत्यंताभाव दिखायवेअर्थ प्रथमशिष्यकाप्रश्न लिखेहै:- शिष्य उवाच॥ भगवन्संशयं छिंधीत्येवमुत्कंठते मनः । कथमुक्तं जगन्मिथ्या ब्रूहि मां तद्विचारतः ॥ १ ॥ दोहा-भोभगवन् मोमनभयो, संशयदेहु निवार ॥ जगमिथ्या किहिविध कह्यो, मोप्रति कहोविचार॥१॥ टीकाः हे भगवन् ! पूर्व आपनैं जगतकू मिथ्या जिसरीतिसैं कहाहै यह अर्थ मेरी बुद्धिमैं आरूढ भयानहीं यात मेरेचित्तमैं संदेहहै ताकी निवृत्तिअर्थ आप पुनः सोविचारकहो जाते संदेह दूर होवै ॥१॥ अव शिष्यके संदेह दूर करणेअर्थ विद्वान्की दृष्टिमैं अविद्यात- कार्यरूपजगत् अत्यंतअसत्यहै यह कहेहें काहेते यह शोस्खमैं कहाहैः-( गुरुमुखात् तत्वमस्यादिमहावाक्यके श्रवणकीये उदय भईजो ब्रह्माकारवृत्ति तावृत्तिके उदयमात्रही कार्यसहित अविद्या नपूर्वथी नअवहै नभविष्यत होवैगी) यह विद्वान्कू प्रतीत होवेद याअर्थके साधक दृष्टांतोंकू कहेहैं:- (१) श्लोक-तत्वमस्यादिवास्योत्थसम्यग्धीजन्ममात्रत. । अविद्या सह कार्येण, नासोद- स्ति भविष्यति ॥

(७८) विचारमाला-भान्टी।
सत्यं ब्रुवेजगन्नास्ति मिथ्या वच्मीह विद्यते।
अचिंत्येयं महामायाऽनिर्वाच्याकथ्यतांकथं॥२१॥
दोहा-सत्यकहों तो है नहीं, मिथ्या कहोंतो आहि ॥
कहि अनाथ आश्चर्य महा, अकहकहकहिये काहि॥२१॥
टीकाः-पूर्वोक्त विवर्तरूप जगत् सत्यक,तो वनैनहीं काहते
तीनकाल में जाका वाध नहोवै सोसत्यकहियेहैं प्रपंचका अधिष्ठान
ज्ञानतें वाध निश्चय होवहै या मिथ्याकहना संभवहै मिथ्याकूही
अनिर्वचनीय कहहैं जो किसीवचनका विषय न होवै ताकू अनिर्व-
चनीय नहीं कहेहैं किंतु, सत्यअसत्यतै विलक्षणका नाम अनिर्व-
चनीय है । रूपवान्, औपातीतक, तथा व्यवहारकसत्ताका आश्रय
असत्यविलक्षणशब्दका अर्थहै औ सद्विलक्षण कहिये वाधकेयोग्य
ऐसा घटादिसर्व प्रपंचहै। जेकहो अधिष्ठानका स्वरूप कह्या चाहिये
तहांसुनोः-सोआश्चर्यरूप है काहते सर्वकू प्रकाशताहुवावी आप
किसीका विषय होवैनहीं यात वाणीकर कह्याजावनहीं ॥ २१ ॥
सोरठा भयो सुपंचम सांत, जगदात्मक एकत्वकहि ॥
पढे होइ हतभ्रांतजगदात्मचिद एकलहि ।। २२ ॥
इति श्रीविचारमालपां जगदात्मवर्गनं नाम पंचविश्रामः समाप्तः ॥ ५॥

पष्ठ विश्राम ६. जगन्मिथ्यावर्णनम् । अब षष्ठम विश्राममैं जगत्का अत्यंताभाव दिखायवेअर्थ प्रथमशिष्यकाप्रश्न लिखेहै:- शिष्य उवाच॥ भगवन्संशयं छिंधीत्येवमुत्कंठते मनः । कथमुक्तं जगन्मिथ्या ब्रूहि मां तद्रिचारतः ॥१॥ दोहा-भोभगवन् मोमनभयो, संशयदेहु निवार ॥ जगमिथ्या किहिविध कह्यो, मोप्रति कहोविचार ॥१॥ टीकाः हे भगवन् ! पूर्व आपनैं जगत्कू मिथ्या जिसरीतिसैं कहाहै यह अर्थ मेरी बुद्धिमैं आरूढ भयानहीं यातें मेरेचित्तौ संदेहहै ताकी निवृत्तिअर्थ आप पुनः सोविचारकहो जाते संदेह दूर होवै॥१॥ अव शिष्यके संदेह दूर करणेअर्थ विद्वान्की दृष्टिमैं अविद्यात- कार्यरूपजगत् अत्यंतअसत्यहै यह कहेहैं काहेते यह शास्त्रमैं कहाहैः-( गुरुमुखात् तत्वमस्यादिमहावाक्यके श्रवणकीये उदय भईजो ब्रह्माकारवृत्ति तावृत्तिके उदयमात्र ही कार्यसहित अविद्या नपूर्वथी नअवहै नभविष्यत होवैगी) यह विद्वान्कू प्रतीत होवैहै याअर्थके साधक दृष्टांतोंकू कहेहैं:- (१) शोक-तत्वमस्पादिवास्योत्यसम्पधीजन्ममात्रतः । अविद्या सह कार्येण, नासीद- स्ति भविष्यति ॥

(८०) विचारमाला-भान्टी। श्रीगुरुरुवाच॥ जगन्मिथ्या दरसावत हैं:- शैत्यवन्मृगतृष्णाप्सु नभोंबुजसुगंधवत्। वंध्यासूनोश्च सौंदर्यावज्जगद्भासतेऽखिलम् ॥२॥ दोहा-सीतलजल मृगतृष्णको, गगन कमलकी वास ॥ सुंदर अति वंध्यासुवन, ऐसें जगत् प्रकाश ॥२॥ टीकाः-जैसे वासिष्ठमैं मूर्ख वालककी प्रसन्नता अर्थ धात्रीने भविष्यतनगरकी कथा श्रवणकरवाईहै । तैसे किसीने कहाम- रूस्थलका जल अतिशीतल है औ आकाशके कमलोंमें अति सुगंधिहै औ वंध्याकापुत्र वस्त्रोंभूपणोंके सहित सुंदरस्वरूपवान है हे शिष्य! एपदार्थ जैसे अत्यंतअसत्भी अर्थाकार प्रतीतहोवेहे तैसे अत्यंतअसत् जगत् अर्थाकार प्रतीत होवहैं ॥२॥ अब पूर्वोक्तअर्थके साधक दृष्टांतोंको सप्तश्लोक तथा सप्तदोहोकर कहेहैं:- आकाशे कल्पिताः पुत्र्यो ह्यनेकावयवान्विताः। यथा क्रुद्धा मिथो युध्यत्येवं विश्वं विचारय ॥३॥ यथा स्वप्ने नरस्यास्य कदाचिदिक्ष विभ्रमे। पूर्वी त्यक्त्वा परां यातीत्येवं विद्धि जगदमम् ॥४॥ (१) वहकथासक्षेपसे रिसतेहे -वसिष्टमहाराननी कहतेहै. हेरामना जैसे किसी धात्रीने बालकको मह्या-कि हे पुत्र ! कोई देशविष तीन सुदर गजपुत्रह तिनविष दोनो रानपुत्र मन्मकू पायेनहीं ी एकनो गर्भविषभी स्थित भयानहीं सो धर्मयुन तीन रानपुत्र अत्यत असनगरविष वरातेहैं विमलह अत करणनिनके ऐसे जो रानपुत्र सो अपने शून्यनगरतें निासिक नातेदुरे आपाशावर फ्लयुक्त पक्षनक देखतेभये हे पुत्र ! सो तीनारानपुत्र शशशृङ्गके धनुषस शिकारवर व्यवहारपरतेहुये तहां भविष्पनाम (आगेहोनेहारे) नगरविप सुखी स्थितहै । नसे यहत्यहि ॥

जगत् मिथ्या वर्णन-६ विश्राम । (८१) एकीकृत्य खेरश्मीनगुंफिता स्रकूमनोहरा । बंध्यासुतेन सा कंठे धृता सत्यतिराजते ॥५॥ शशशृङ्गधनुः कृत्वा दृढंयाति नभः पुमान् । दृष्ट्वा तस्य स्रजंलोभा द्याचते तंच तां मुहुः ॥६॥ स याचते सनोदत्ते मिथोयुद्धं प्रवर्त्तते । नकिंचिदासीन्नाप्यस्ति तथा विश्वं विचारय ॥ ७ ॥ आकाशसिंधुलहरी निर्मिता लयवज्जगत् । पूणऽद्धये चिदाकाशे कल्पितं नतुवस्तु सत् ॥ ८॥ मृगतृष्णाजलभरै निषिक्ताद्रियदंबुजात् । नासागृहीतसौगंधवदसौ जागतो भ्रमः॥९॥ दोहा-ज्यों नभमै कल्पीधनी, पुतरी विविध अनेक ॥ करत युद्ध अतिक्रोधयुत, ऐसो जगत् विवेक ॥३॥ अनाथस्वप्रकाहूनरहि, दिसनविपेभ्रमहोय॥ पूर्व तजि पश्चिमगयो, तिहविपाद जग सोय ॥४॥ रविकी रश्मि समेटिकै, करी गुंथ रुचिमाल ॥ पहिरे वंध्याको सुनन, सोभा बनी विसाल ॥५॥ ससेशृंगको धनुषकरि, गगन पुरुप लियेजांहि ॥ देखि माल लालच लग्यो, पुनपुन मांगत तांहि ॥६॥ वहु मांगत वहु देतनाहि, वढी परस्पर रार ॥ नाकछुभयो नहे कळू, ऐसोजगत् विचार॥७॥ गगनसिंधुकी लहरिले, आनवनायो धाम ॥ ऐसें पूरनब्रझमें, देखुजगत अभिराम ॥ ८॥ , (८२) विचारमाला-भान्टी। मृगतृष्णाको नीरलै, सींच्यो नभअंभोज ।। तासुगंध आईसरस, आहिजगत् यह खोज ॥ ९ ॥ टीकाः-अर्थ स्पष्टहै भाव यहहैः-जैसे आकाशादिकोंमें पुरुष कल्पित पुतलीआदि पदार्थ अत्यंत असत हैं तैसें ब्रह्ममैं आकाशा- दिप्रपंच अत्यंत असत्यहैं ॥ ३॥ ४॥५॥६॥७॥८॥९॥ अब स्थूणाखननन्यायकर पूर्वोक्तअर्थक दृढकरनेकों तामें शिप्पशंका करेहैः- शिप्य उवाच॥ इदं विश्वमिदं विश्वमिति प्राहुश्चदृश्यते । तत्कथं कथ्यते मिथ्येत्यात्तसौख्यदहेगुरो ॥१०॥ दोहा-जगतजगत् सवको कहे, अरु पुनि देखिय नैन । सो मिथ्या किहविध कहो, आरत जन सुखदैन ॥१०॥ टोकाः-हेआरतजनोंकूसुखदेनेवाले श्रीगुरो ! संपूर्णश्रुतिस्मृति वचन जगत्का सद्भाव कहहैं । पुनः प्रत्यक्षादि प्रमाणोंकरभीजगत् प्रतीतहोंहै. आप जगत्कू अत्यंत असत्य किसरीतिसँ कहोहो जो जगत् अत्यंत असत्य होवेती उत्पत्तिप्रतिपादक (यतोवा इमानि भूतानिजायते येन जातानि जीवंति तस्माद्वा एतस्मा दात्मन आकाशः संभूत आकाशाद्वायुयोरग्निरनेरापःअद्भयःपृथ्वी) तथा (जन्मावस्ययतः ) इत्यादि वाक्य हैं, वे विपयके अभावतें व्यर्थ होवेगे । अर्थयहः-जिसब्रह्मतें निश्चयकरके सर्वभूतउत्पन्न होवह (ओ उत्पन्नहुए सर्वभूत जिसब्रह्मकरके जीवनकू प्राप्तहोवेहैं इति)। ब्राह्मणप्रतिपाद्य वा मंत्रप्रतिपाय आत्मात आकाश उत्पन्न होता भया आकाशतें वायु, वायुत अग्नि, अग्नितजल, जलोत पृथिवीइति जिसब्रह्मते इसआकाशादिप्रपंचके जन्मादि होवह इतिओप्राप्तवस्तु- का निषेध हॉहै, जोजगत् अत्यंत असतहोवेतो निपेध प्रतिपादक - जगत् मिथ्या वर्णन-६विश्राम । (८३) (एकमेवाद्वितीयं, नेहनानास्ति किंचन, तरति शोकमात्मवित्) इत्यादि वाक्यवी व्यर्थहोवेंगे औ कार्यके अभावते कारणरूपईश्वरका अंगीकारवी निष्फल होवेगा इत्यादि अनेक शंका मेरेताई होवैहैं सो आप निवृत्तकरो॥१०॥ जगत्का अत्यंताभावरूप जो उत्तम सिद्धांत ताकू उदयमै घरके गुरु जगत्का अनिर्वचनीयत्व (मिथ्यात्व ) दिखावतेहुए दोश्लोक तथा दोदोहोंकर शिष्यकी शंकाका समाधान करें :- श्रीगुरुरुवाच ॥ रजु दृष्ट्वा प्राणिनो वैवहुधा कल्पयंत्यमी। केचिच्छाखांतरोः केचित्सर्प भूच्छिद्रमेवके॥११॥ निरीक्ष्य शक्तिको जीवा बहुधा कल्पयंति तां। रजतं वा भ्रक केचित्केचित्कागलमेवच ॥१२॥ दोहा-रजु देखि प्रानी घने, कलपैं बहु प्रकार ॥ कोतरु जरको सर्पकहि, कोकहि पुहुमि दरार ॥११॥ शक्ति निरखि वहुभेद लहि, प्राणी कल्पै तांहि ॥ को भोडर को रजत कहि, कोकहि कागर आंहि ॥१२॥ दोश्लोक तथा दोदोहोंकी इकट्ठी टीकाः-हेशिष्य. जैसे रज्जुका सामान्यरूप इदंताकू देखिके बहुतपुरुप बहुतअनिर्वचनीय पदार्थों की कल्पना करे :-कोऊकहेहै यह वृक्षकी जडहै, कोऊ सर्प कहेहै, काहूकू पृथिवीकी रेखा प्रतीत होवहे तथा शुक्तिके सामान्य इदंअंशकू देखिके स्वस्वसंस्कारके अनुसार अनेकपदार्थोकी कल्प- नाकरहैं:-कोऊ अवरक कल्पहै, कोजरजत, कोऊ कागदकी कल्प- नाकरहै, यह सर्प रजतादि समयपदार्थ अनिर्वचनीय उत्पन्न होवहें अनिर्वचनीयख्यातिका संक्षेपते यह प्रकारहैः-सर्पसंस्कार सहित (८४) विचारमाला-भाटी। पुरुषके दोपसहित नेत्रका रज्जुसैं संबंध होवहै औ रजुका विशेषधर्म रजुत्वभासे नहीं औ रज्जुमैं जो मुंजरूप अवयव हैं सो भासैनहीं किंतु रजुमैं सामान्य इदंता भासहै । तैसें शुक्तित्व औ नीलपृष्ठतात्रि कोणता भासैनहीं किंतुसामान्यधर्म इदंता भासैंह याते नेत्रद्वारा अंतःकरण रजुकू प्राप्तहोइके इदमाकारपरिणामकू प्राप्तहोवेहे ताइदमाकारवृत्ति उपहितचेतननिष्ठअविद्याकेसाकार औज्ञानाकार दोपरिणाम होवह तैसें दंडसंस्कार सहित पुरुपके दोपसहित नेत्रका रजुके संबंधसैं जहां वृत्तिहों तहां दंड औताका ज्ञानअविद्याके परिणाम होवह औमालासंस्कारसहित पुरुपके सदोप नेत्रकारजुलै संबंधहोइके इदमाकारवृत्तिहोवै ताकी वृत्ति उपहितचेतनमैं स्थित अविद्याका माला औ ताकाज्ञान परिणामहावहै जहाँ एकरजुसें तीन पुरुपनके सदोपनेत्रका संबंधहोइकेसर्प, दंड, माला, एकएककातिन्ह कू भ्रमहोवे तहां जाकी वृत्ति उपहितचेतनमें जोविपय उपज्याहै सोताहीकूही प्रतीतहोवहे अन्यकू नहीं। इसरीतिसें रज्जुशक्ति आदि काम सर्प रजतादि आतिनकै ज्ञान अनिर्वचनीय उत्पन्नहोवहें ११।१२ अयदृष्टांतकर कहे अर्थकू दाटीतम जोडे:- पूर्णीद्रयश्चिदाकाश आत्माऽपारोऽचलः सदा। अज्ञात्वा कल्पयंत्यस्मिन्संसाराडंबरं मुधा ॥ १३॥ दोहा-पूरन अन्य आत्मा, अव्यय अचल अपार ।। मिथ्याहिंकल्प्यो बनो, तामें यह संसार ॥ १३॥ टीकाः च्यापक द्वेतसँरहित, नाशते रहित क्रियासँरहित, देश परिच्छेदतेरहित जोआत्मा ताके बोधअर्थवतियोंने तामें यह नानारूप संसार मिथ्या कल्प्याहे मिथ्याही अनिर्वचनीयकहेंहें । (१) गोवा इमानि भूतानिनायत भान्मनः संभूतात्यादि) -- जगत् मिथ्या वर्णन-६ विश्राम । (८५) यापक्षकू अंगीकारकीयेसे पूर्वोक्त सर्वशंका निवृत्त होवैहें काहेरौं अनिर्वचनीय जगतूकी उत्पत्ति कथन संभवहैं यात उत्पत्ति वोधकवाक्य निष्फल होवनहीं तथा अधिष्ठानज्ञानसँ ताकीनिवृत्तिवी संभवहैं यात निवृत्तिवोधकवाक्य निष्फल होनहीं औं अनिर्व- चनीय जगतकी अनिर्वचनीयकारणताके संभवतें ईश्वरका अंगी- कारवी संभवेहै ॥ १३॥ यथानतोयतो भिन्नास्तरंगाः फेनबुहुदाः । तथात्मनोऽखंडरूपात्संसारोयमितीक्ष्यतां ॥१४॥ दोहा-आनभिन्न नहिं तोयतें, वुदबुद फेन तरंग ॥ याप्रकार संसार यह, शुद्धस्वरूप अभंग ।। १४ ॥ टीकाः चुदबुदे फेनलहरी यह जैसे जलतें भिन्न सत्यनहीं, तैसे यहसंसारवी शुद्धस्वरूप अधिष्ठान आत्मा” भिन्नसत्तावाला नहीं काहेरौं अध्यस्तकी सत्ताअधिष्टानतें भिन्नहोवैनहीं यहनियमहै॥१४॥ नअधिष्ठानतै अध्यस्तकी भिन्नसत्तानहोतो देहादि अध्यस्तपदार्थों मैं गमनागमनादिव्यवहार नहुवाचाहिये ? यह आशंका कर कहे:- स्ववर्णनिकन्यायेन जगदात्मनि विद्यते। स्वर्णमात्मा द्रयो नित्योजगन्निष्कमसारवत् ॥ १५॥ दोहा-पूरनआत्मामें जगत, कंचन मुहरप्रकार ॥ अद्वय अमल अनूप अज, मुद्रानाम असार ॥ १५॥ टीकाः यद्यपि पूर्णात्मासै जगत् अनन्यरूपीहे तथापि जैसे कंचनमें अनन्यरूप मुहरतें संख्या परिमाण त्याग आदानादिव्य (१) स्वर्णमें मुहरके दृष्टांतकरके।

विचारमाला-भाटी । वहारकीसिद्धिहोवैहै तैसें आत्मासें अनन्यरूप देहादिसर्वपदार्थोंमें गमनागमन त्यागआदानादिव्यवहारकीसिद्धिहोवैहै अन्यस्पष्ट१६॥ ननु-अधिष्ठानसें अनन्यरूप देहादिपदार्थोसे व्यवहारसिद्धहोवे तो अधिष्ठान विकारीहुवा चाहिये ? सोशंकावनैनहींकाहेतशुद्ध ब्रह्मरूपअधिष्ठानसें देहादिकोंका संबंधनहींयह तीनश्लोक तथा तीन दोहोंकर कहहः- तर्कयंत्रं भवेत्काष्ठायंत्रेच भ्रमणं भवेत् । तत्रचस्थापितं तूलं तूलात्सुत्रं समुद्भवेत् ॥ १६ ॥ सूत्राच्च जायते वस्त्रं लिख्यते तत्रपुत्रिकाः ॥ लिखिताः पुत्रिका स्तत्र युध्यते च परस्परम् ॥१७॥ काष्टसंग्रामयो योगः कोपि नैवेहविद्यते ॥ तनोविकारान् जीवांधाः कल्पयंति तथात्मनि ॥१८॥ दोहा-काठमें रहिटा भयो, रहिटामैं भयो फेर ॥ पो तूल ताफेरमैं, भयो सूतको ढेर ॥१६॥ वसनभयो ता सूतमैं, पुतरी वसनमझार ॥ आपसमैं पूतरि सवे, करत परस्पर रार ॥ १७॥ काठको अरुरारको, कहो कहा संबंध ।। तनविकारयों ब्रह्ममें, कल्पे प्राणी अंध ॥१८॥ टीका:-तीनश्लोक तथा तीनदोहोंका अर्थ स्पष्टभाव यहहै:- जैसे काष्टका औवस्त्र में पूतलियोंके युद्धका परस्पर कछु संबंध नहीं तसे कारस्थानापन्नशुद्धब्रह्ममें काष्ठमैं चरखेकीन्याई कल्पित माया औतामें कार्यकी अभिमुखतासे तमोप्रधानतारूपफेर ओ तामें तूल- स्थानीय पंचआकाशादिसूक्ष्मभूततिनतें मृतस्थानीय पंचस्थूलभूत (१) पचीस प्रकृति यहहः-काम. मोष. शोकमोह भय. यपांच आकाशके हैं-पसारण. धावन. वलन. चलन आफूचन. येपनि नायकह-निद्रा नपा क्षुधा. कांति. कहिना कैसे बने । तैसें ब्रह्ममैं जगत् हैहीनहीं तो ताकी निवृत्ति सो नित्य निवृत्तिकी निवृत्ति कहीहै जैसें रजुमें सर्प नित्य निवृत्तहे तथापिताके ज्ञानसें नित्य निवृत्त सर्पकी निवृत्ति होवह ॥ १९॥ आदिमध्यावसानानिवक्तुं कःक्षमआत्मनः॥ यथानलभ्यते सूर्यनिशावासरसंततिः ॥ २०॥ . तेमके-लाल. स्सेद. मूत्र. शुक. शोणित. येपांच जलके है-अस्यि. मांस. नाडी. त्वचा येपांच पृथ्वीके हैं। (२)अंहन१ नरायुनर स्वेदन ३ उदिन ४ येचारखाणीहे । (३ जगत् मिथ्या वर्णन-६ विश्राम । (८७) तिनमैं ताणे पेटे स्थानी पचीसंप्रकृति, तिनतें चतुर्दशलोकरूप वस्त्र तामैं पूतलियांस्थानीयदेव मनुप्यादि चारखाणी मैंहोणेवाले शरीर. तिनशरीरोंके जन्मादि विकार असंगब्रह्ममैसंभवनहीं जेकहो अज्ञानी तामैं कल्पना करे ! तहां सुनोः-जैसेंसूर्यमैं उलूककर कल्प- अंधकारसैं सूर्यकी क्षिति नहीं, तैसें अज्ञोंकर काल्पत विकारोंसैं ब्रह्मकी शुद्धता विगरे नहीं ॥ १६॥ १७॥ १८॥ ननु जगत् हैही नहीं तो अधिष्ठानज्ञानते निवृत्तक्युहोवेहे तहांसुनो:- ब्रह्मण्यनयरत्नेस्मिन्ननेकाःकांतयो निजाः। अस्तिनास्तीत्यनिर्वाच्यंदृश्यते सकलं जगत् ॥१९॥ दोहा-ब्रह्मरतन निर्मोल निज, तामैं क्रांत अनंत ॥ हैनाहीं कहतन वनै, ऐसो जग दरशंत ॥ १९ ॥ टीकाः-जैसैं अमोलिक जो रत्नमणितामैं जो अनंत क्रांति प्रतीत होवहें सो ता रत्नमणिरौं भिन्न हैंहीनहीं तो तिनकी निवृत्ति कैसे कहैं । जे कहो वेदांतशास्त्रमैं तत्त्वज्ञानसे जगत्की निवृत्ति कहीहै पूर्व कहे अर्थकू अन्य दृष्टांतकर दृढ़ करहै। आलस्य.

- - (८८) विचारमाला-भाल्टी दोहा-कहि अनाथ कासों कहों, आदिमध्यअरुअंत ॥ ज्योरविमैं नहिं पाइये, निशिवासरका तत ॥२०॥ टीकाः-स्वामी अनाथदासजी कहैं हैं:-अधिष्ठान चेतनमैं जगत् स्वरूपसैं हैहीनही तो ताके उत्पत्ति औ स्थिति औ नाश कैसे करें। जैसे सूर्यमैं रात्रि औ दिनका स्वरूप नहीं पाईतातो तिनकी उत्पत्ति आदिक कैसें वने ॥२०॥ दोहा-पष्टमजगतअसतकहत, भयो सुअंतरध्यान ॥ सहविलासअज्ञानहत, नष्टहोत जिमज्ञान ॥२१॥ इति श्री विचारमालायां जगत् मिथ्यावर्णन नाम पटो विश्रामः समाप्तः ॥ ६ ॥ सप्तम विश्राम ७. शिष्यअनुभव वर्णन । अव सप्तमविश्राममें गुरुके प्रति नमस्कारकरके शिष्यगुरुकृत उपकारकू सूचनकरताहुवा गुरुद्वारा ज्ञातअर्थकू प्रगटकरेहै:- शिप्यउवाच ॥ मुहुर्मुहुर्नमस्तुभ्यं दयालोदेव सद्वरो। जगदमोयं नष्टो मे शृण्वतो वचनावलिं ॥१॥ दोहा वारंवार प्रणाम मम, श्रीगुरु दीनदयाल ॥ जगत्भ्रमवडनाश्यो, सुनि तव वचन रसाल ॥१॥ टीकाः-हेदयालो श्रीगुरो. करुणारसके सहित आपके वचनन कुंश्रवणकरके जगरूप भ्रम मेरानिवृत्तभयाहै तातैआपके प्रति वारंवारमेरा नमस्कारहे । ननु-गुरुद्वाराअमोलकतत्त्वज्ञानकूपाईकर कोईअपूर्वपदार्थभेटधन्यचाहिये केवलनमस्कारउचित नहीं सो . शिष्यअनुभव वर्णन-७ विश्राम । (८९) शंका बननहीं: काहेत याप्रपंच मेंदो पदार्थ हैं:-एक अनात्म पदार्थहै अपर आत्मपदार्थहै तिनमैं अनात्मपदार्थ असत जड़दुः- खरूप होनेरौं अतितुच्छहै देने योग्य नहीं अपर जो आत्मपदार्थहै सो गुरोंके प्रसादत प्राप्तभया है तामें प्रदानादिक्रियाके अभावतेंवी दियाजावे नहीं यातें नमस्कारहीं वनैहै ॥ १॥ पुनः गुरुकृत उपकारकू शिष्य प्रगट करहै:- भगवंस्त्वत्प्रसादेन विसंदेहो भवाम्यहं । लब्धं शुद्धस्वरूपं मे देहादेहौच विस्मृतौ ॥२॥ दोहा-भोभगवन् तुम मयातें, भयो विगतसंदेह ॥ शुद्धस्वरूप लह्यो भलै, विसन्यो देहअदेह ॥२॥ • टीकाः-हेभगवन आपके प्रसादत प्रमाण प्रमेय गत संदेहतें रहित सर्वविकार शून्य चैतन्य आनंद रूप आत्माकू भलीप्रकार मैंने जान्याहै जो पूर्व विस्मरण भयाथा । अव देहमैं स्थितहुवाभी देह संबंधते रहितहूं जैसे मंथनकर दधिसैं पृथक् कीया नवनीत तक्रमें स्थितहुवावी तास भिन्न रहेहैं॥२॥ अब शिष्य अपना अतुमव प्रगट कर है:- अज्ञतज्ज्ञौच मे नस्तईशजीवौ शुभाशुभे। सत्यासत्येन मे संतिसमलामलपुंस्त्रयः॥३॥ दोहा-अज्ञतज्ञनहिशुभाशुभ, नहिंईश्वर नहिं जीव ॥ सत्यजूठ मोमें नहीं, अमल समल त्रिय पीव ॥३॥ टीकाः-हेभगवन् नामें अज्ञानीहूं नामें ज्ञानीहूं कातें अज्ञान जाकूहोवै सो अज्ञकहियेहैं औ ज्ञान ज़ाकूहोवे सो ज्ञानीकहियेहैं 7 विचारमाला-भाल्टी। सो अज्ञानादि सप्तअवस्था आभासकीहैं सो चिदाभासरूपजीवमें नहीं यातें विधिनिषेधवी मुझपरनहीं जीवत्वके अभावतें मायामैं आभासरूप इश्वरभी मुझपर नहीं काहेते सत्स्वरूप मुझमें मिथ्यापदार्थ कसैवनैशुद्धअंतःकरणरूप जिज्ञासु औमलिनअंतः करणरूप विषयीवीमैं नहीं और स्त्रीपुरुष भावभी मुझमैं नहीं स्थूल शरीरका धर्म होनेतें ॥३॥ पुनःस्थूलशरीरनिष्ट धर्मोंका आत्मामै अभाव दिखावेहः-- वर्णाश्रमौ देवनरौ गुरुशिप्यौ विद्येतरे । न मे पूर्णस्य मेयत्वा मेयत्वाधिक्यरिक्तता ॥ ४ ॥ दोहा-आश्रमवरनन देवनर, गुरुशिप धर्म नपाप। पूरन आत्मा एकरस, नहींघटवढ माप अमाप ॥४॥ टीकाः ब्रह्मचर्य. गृहस्थ. वानप्रस्थ. संन्यास. ये चतुरआश्रम औब्राह्मणादि चारवर्ण औदेवभाव तथा मनुष्यभाव ओ गुरुशिष्य भाव औपुण्यपापरूपक्रिया एसमग्रअस्थूलशरीरका धर्महोणे मुझ मैं नहीं काहेत में पूर्णआत्मा औ अविकारी हूं औ वृद्धि तथा क्षयसे रहितहूं औ इस्वदीयं भावतेंभीरहितहूं। यहीध्यानदीपमैकहाहैः- (वर्णाश्रमादिधर्मदेहविपै मायाकर कल्पित, वोधरूप आत्माके नहीं यही विद्वानका निश्चयहे)॥४॥ अपसूक्ष्मशरीरादिमपंचकाआत्मामैं अमाव दिखावह:- मनोबुद्धींद्रियप्राणानाहंभूतानि पंचनो। ज्ञात्रादित्रिपुटी नाहं नसर्व सर्वतः स्थितः॥५॥ (१) शोक-अजानमावृत्तिस्तद्वद्विक्षेपश्च परोक्षधीः । अपरोक्षमतिः शोफमोक्षस्तृप्तिर्निर- फुशा सप्तावस्था इमाः सनि चिदाभामस्य ॥ अर्थयह-अज्ञान ।आवरण । तैसेविक्षेप । परोक्षजान । अपरोक्षजान । शोकनिवृत्ति । औनिरकुशावृमि । ये सप्त अवस्था आभासीहै ।। (२) शोक-वर्णाश्रमादयोदेई, मायया परिकस्पिताः । नात्मनो बोधरूपस्ये, त्येवं तस्य " विनिश्चयः ॥

अरु देखतेही नष्टहोवैहै ऐसे जगदा देखताहुवाजानी तिसविषे अनुराग ( आसक्ति) फैसे करेगा (१) तहांश्लोक-सर्वभूतस्थमात्मानं, सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ (२) श्लोक-स्वमेंद्रमालसदृशमचिंत्यरचनात्मकं । दृष्टनष्टं जगत्पश्यन्क थंतत्रानुरज्यति ॥ अर्थयहः-स्वम और इंद्रजालके तुल्य अचिंत्यरचनारूप नाम अनिर्वचनीय रूप शिप्य अनुभव वर्णन-७ विश्राम । (९१) दोहा-मनबुद्धिइंद्रियप्राणनहि, पंचभूतहूनांहि ॥ ज्ञाताज्ञान नज्ञेयकछु, नहिंसवहूं सवमांहि ॥५॥ टीकाः-मनादि सप्तदशअवयवरूप लिंगशरीर औ आकाशादि पंचभूत औ साभासअंतःकरणरूप ज्ञाता औ अंतःकरणका परि- णाम साभासवृत्तिरूपज्ञान औघटादिविपयरूप ज्ञेय एसंपूर्ण मेरे आत्मामैं वास्तव नहीं औ में सर्वमें स्थित हूं सो गीतामैं कहाहैः- (योगकर जीत्याहै मन जिसनैं सो महात्मा सर्वभूतोंमैं आपणे आत्माकू स्थित देखताहै औ सर्वभूतोंकू आपणे आत्मामैं अभिन्न देखता है)॥५॥ अव पूर्वकहे अर्थकं पुनः दृढ़ करेंहै:- सच्चै तन्यधनोऽहं मिथ्येदं विंद्रजालवन्निखिलं । त्वमहं यदिदंतदसावित्याद्यांगीन संभवत्यस्मिन् ६ सोरठा-में चैतन्यस्वरूप, इंद्रजालवत जगत यह ॥ में तूं कथा अनूप, यह वह कहत नसंभवे ॥६॥ टीकाः-जाते म चैतन्य आत्माहूं औ यह जगत् इंद्रजालकी न्याई मिथ्याहै तातें में पंडितहूं तूं मूर्खहै यहहमारा शत्रुहै वो मित्रहे यहजो उपमासै रहित जगत्संबंधी कथाहै सो मेरे आत्मामें कैसे वनैं ! यहजगत् इंद्रजालकीन्याई मिथ्याहै यह तृप्तिदीपमें कहाहैः- (यह देत अचिंत्यरचनारूपहोनेते मिथ्याहै ॥६॥ अर्थात् नहीं करेगा।

(९२) विचारमाला-भाल्टी। पुन: तीनश्लोक तथा तीनदोहोकर आत्मामें देहादिपदापोंका अभाव कहेहैं:- मुक्तिबंधौ देहिदेहौनभोगी न यतेंद्रियः । तपोतपश्च मे नास्तिद्वित्वैकत्वे तथा न मे ॥ ७॥ पूर्वान पश्चिमा नोदिक् नाधऊ? न दक्षिणा । लघुदी? बहिश्चांत युक्तायुक्तौ नमे गुरो ॥ ८॥ उत्पत्तिवृद्धिविलया रूपरंगभिदारसाः। नमे योगश्च भोगश्च स्थितिः खेदो न विद्यते ॥९॥ दोहा-देही देह नहौंकछू, मुक्तवद्ध नहिं होय ।। यती न विपयी तप अतप, नाहीं एक नदोय ॥७॥ पूर्व पश्चिम उर्द्ध अध, उत्तर दक्षिण नांहि ॥ लघु दीर्व न्यारो मिल्यो, नहिं वाहिर नहि माहिं ॥८॥ नहि उत्पत्ति न वृद्धलय, रूपरंग रसभेद ।। नहिं योगी भोगी नहीं, नहिं स्थिर नहिं खेद ।। ९ ॥ टीकाः-तीन श्लोक तथा तीनदोहोंका अर्थ स्पष्टभावयहहै। यद्यपि देहादि पदार्थ सर्वकू आपणे आत्मामें प्रतीतहोवेहैं तथापि उत्तमभूमि कामैं आरूढविद्वानकुंआपणेआत्मामेंप्रतीतहोवैनहीं ॥७॥८॥९॥ ननु-एकहींआत्मामें विद्वानः भिन्नअन्योकू देहादि पदार्थ प्रतीत होवेह औ विद्वानकू नहींप्रतीत होवे यह कथन असंगतहै तहांसुनो मलीननेत्रदृष्टंस न्मलिनंदृश्य तेजगत् । निर्मलोदृश्यतेरवि निर्मलाक्ष्यवलोकितः ॥ १० ॥ दोहा-मलिननयनकरिदेखिये, सबकछुसवहीभाय । अमल हटिजवरविलयो, तवरविहीं दरशाय ॥१०॥ ..

शिष्यअनुभव वर्णन-७ विश्राम । (९३) टीकाः-जैसें जलादि उपाधिदृष्टिकर देखिये तव प्रतिबिंबता कर आदित्यमैं अनेकता औ चंचलतादि सर्वविकार प्रतीत होवेहैं जब उपाधि दृष्टिकू त्यागके सूर्य ओर देख्या तव अद्वितीय प्रकाशरूप आदित्य प्रतीतहोवैहै ॥ १०॥ सब दृष्टांतकर कहे अर्थकू दाटीतमैं जोडे हैं:- उच्चैस्त्वनीचतेरंक भृपौसगुणनिर्गुणौ । वृद्धयबृद्धीनमेकस्मै वच्मिविश्वंमदात्मकम् ॥ ११॥ दोहा-उचनीचनिर्गुनगुनी, रंगनाथ अरुभूप ॥ हूंघटबढकासों कहूं, सब आनंदस्वरूप ॥ ११॥ टीकाः-वर्णाश्रमकर यह ऊचहै तथा यह नीचहै तथा देवी संप- त्तिनै रहितपामरहै. यह उत्तम जिज्ञासुहै यह धनके अभावतें कंगा- लहै यह ग्रामाधीशहै औ यह राजा हमारे करपूज्यह. ऐसी प्रतीति अज्ञानरूप उपाधिके वलकर अज्ञोंकू होतेहै परंतु निरावर्ण आत्माके साक्षात्कार वाला जोमैं सो पूर्वोक्त रीतिसें किसके प्रति अधिक न्यून कहूं जाते सर्व मोकू आनंद स्वरूप प्रतीत होवेहैं । सो शास्त्रमैं कहाहः-(परमात्माके ज्ञानसें देहअभिमानके निवृत्तभए जहांजहां विद्वान्कामन जावद तहां तहां समाधिहै अर्थात् अद्वितीय ब्रह्मही देखेंहै)॥११॥ जगत प्रतीतमैं मुख्यकारण अज्ञान कहा अब अांतर कारण मनकहे हैं:- चितोन्मेपेभवेद्विश्वं तदभावेविनश्यति । वदविश्वकुतस्तत्र मनोयत्र विलीयते ॥ १२ ॥ (१) श्लोक-देहाभिमाने गलिते. ज्ञानेनपरमात्मनः । यत्रयनमनो याति तपनत्र समाधयः ।।

- (९१) विचारमाला-भाल्टी। दोहा-मनउन्मेपजगतभयो, विनउन्मेपनशाय ॥ कहोजगतकितसंभवै, मनहींजहांविलाय ॥१२॥ टीका:-मनकेफरनेसैं जगत् प्रतीतहोवेहे औ मनके शांतभये जगत् प्रतीत होवे नहीं जेकहो यह कैसे निश्चयहोवे। तहां सुनोः- जाग्रत् स्वप्नमें मनके सद्भावतें स्थूल सूक्ष्म जगत् प्रतीत होवेहे औ सुपुप्तिमें मनके विलयतें जगत् प्रतीत होवै नहीं या अन्वयव्य- तिरेक युक्तिसँ जगत् प्रतीतिमें मनकी कारणता निश्चय होवेहै । औ जहां ब्रह्मरूप ज्ञातअधिष्ठानमैं मनकाही अभाव निश्चय होवेहै तहां जगत्की प्रतीति कैसै संभवे ॥ १२॥ पूर्व कहे अर्थकू पुनः प्रगट कर हैं:- नकारणंनमेकार्य कालदेशौचमेनहि। सुखरूपेऽद्रयेपूर्णे नसाजात्यविजातिते ॥ १३ ॥ दोहा-नहींकारनकार्यकछु, नहिनकालनहिंदेश ॥ शिवस्वरूपपूरनअचल, सजातिविजातिनलेश ॥ १३ ॥ टीकाः-कल्याणस्वरूप. विभुक्रियासै रहित मेरे आत्मामैं कार्य कारण भाव नहीं काहेरौं मृत्तिकादिकोंकी न्याई कारण सावयवही होवहे. में निरावयवई यांत कारण नहि औ घटादिकोंकी न्याई जोकार्य होवै सो अनित्य होवहै मैं नित्यहूं यात कार्यनहीं तथा सजातीय विजातीय स्वगत भेद ब्रह्मरूप आत्मामैं नहीं काहेत जैसे पटकापटमै भेद सो सजाति कृत भेदहे. तैसें ब्रह्मके सदृश अन्यब्रह्म होवै तव सजाति कृत भेद ब्रह्ममें होवे ब्रह्मके सदृश अन्य ब्रह्म नहीं यात ब्रह्ममें सजातिकृत भेद नहीं. जैसे पटमैं घटका भेद सो विजा- तिकृत भेद है तैसें ब्रह्मके समान सत्तावाला कोऊ विजाति नहीं यातें ब्रह्ममें विजातिकृत भेद नहीं यद्यपि जीव ईश्वर ब्रह्मसें विजाति शिष्यअनुभव वर्णन-७ विश्राम । तिनोका भेद ब्रह्ममैं वनेहै तथापि जीव ईश्वरमायिक होणेते मिथ्या- हैं यात तिनोंका भेद ब्रह्ममैं नहीं यहपंचदशीमैं कहाहै औ जैसे पटेंमें तंतुका भेदहै सो स्वगत भेदहै तैसैं ब्रह्म सावयव नहीं यातें ब्रह्ममें स्वगत भेद नहीं॥ १३॥ ननु-ता अधिष्ठानका स्वरूप कहा चाहिये ? तहां सुनोः- नैकत्वंवक्तुमुचित्तंभाति मेद्वेतताकुतः। पूर्णरूपंपरित्यज्य नवृद्धिर्नचन्यूनता ॥ १४ ॥ दोहा-एकहूंकहतवनैनहीं, दोइकहोंकिहभाय ॥ पूरनरूपविहायसी, घटवढकयोनजाय ॥१४॥ टीकाः-एकत्व संख्यावाचक एक शब्दकी ही नाम जाति गुण क्रिया संबंधके अभावतें ब्रह्ममें प्रवृत्ति वनै नहीं तो द्वित्व संख्या वाचक दोशब्दकी प्रवृत्तिं कैसे वनै काहेरौं नाम जाति गुण क्रिया दिकहीं शब्द प्रवृत्तिके निमित्तहैं सो ब्रह्ममैं नहीं यातें जैसे होवै तैसैं पूर्ण रूपकू त्याग कर अधिकन्यून भावब्रह्ममैं कह्याजावै नहीं॥१४॥ अव त्रिते शरीर औ अवस्थाके अभिमानी विश्वादिकोंका आत्मामैं निषेधकर हैं:- विश्वश्च तैजसःप्राज्ञस्तुरीयं नात्र विद्यते। विज्ञानघनरूपस्य नचाहं त्वं न चद्विता ॥ १५ ॥ (१)श्लोक-मायाभासेनजीवेशीकरोतीतिश्रुतत्वतः । माथिकावेवनीवेशौस्वच्छोतौकाचकुंभवव । (२) नाम. जाति. गुण, किया. आदिपदफरसंबन्ध. यह पांचो शब्द मवृत्तिके निमित्त (कारण) शास्त्रमें कहेंहे यात सक्षेपमें तिनके उदाहरण लिसेहै: यया (देवदत्तोऽयंपज्ञदत्तोऽयं) इत्यादिशब्दोको प्रवृनिकानिमितनाम, १ औ (ब्राह्मणोऽय. क्षत्रियोऽयं) इत्यादिशब्दोंकी प्रवृत्तिके निमित्तत्राह्मणत्व क्षत्रियत्वादिनातिहै २ औ (श्यामोयंशुक्लोयं ) इत्यादिशब्दोंकीमवृत्तिकनिमित्त श्यामशक्लादिगुणहें ३ औ ( पाचकोयं. पाठकोऽयं) इत्यादि शब्दोंकीमवृत्तिकानिमित्त किया । औ (जः पुरुषः) रामाकापुरुषह इत्यादिशब्दोंकी प्रवृत्तिकानिमित्त संबन्धहै, ५ इसपेतिके उदाहरण शास्त्रमें कहेहे सोयथाक्रमसे लिखदीयेसोपांचाहीवनमेनहीं इति भावः- (९६) विचारमाला-भाटी। दोहा-विश्वनतैजसप्राज्ञकछु, नहिंतुरियातामांहि ॥ शिवस्वरूपनिजज्ञानधन, मैंतूंविवतहनाहि ॥ १९॥ टीका:-तुरीयानाम साक्षीकाहै अन्य स्पष्ट ॥ १५ ।। अव उक्त अर्थमैं शंका कहेहैं:- जाग्रतस्वप्नसुपुप्तीनां संतियेाभिमानिनः। यः सर्वान्भासयत्यात्मा शिवरूपासउच्यते॥१६॥ दोहा-जाग्रतस्वमसुपुप्तिके,अभिमानीजेआंहि ॥ जोसबकोंअनुभवकरे, शिवस्वरूपकहितांहि ॥ १६॥ टीकाः-ननु-पूर्व साक्षीका निपेध कीया सो बनै नहीं-काहेरौं जाग्रतका अभिमानी विश्व स्वप्नका अभिमानी तेजस. सुपुप्तिका अभिमानी प्राज्ञ. जाग्रतादि अवस्थाके सहित सर्वकू जो प्रकाशे ताकूशास्त्रोमैं शिव स्वरूप कहा है यात ताका निपेध वनैनहीं॥१६॥ अब वक्ष्यमाण श्लोक तथा दोहाकर या शंकाका समाधान करह:- साधकः साधनं सिद्धिर्नसाध्याभावतो मम ।। प्रमाणं प्रमितिर्माता प्रमेयाभावतस्तथा ॥ १७ ॥ दोहा-साधन साध्य कछू नहीं, नाथ सिद्ध नहिं कोय ॥ प्रमाण प्रमाताको कहे, अनाथ प्रमेय नहोय ॥ १७ ॥ टीकाः-जाकरसाध्यकी सिद्धिहोइ सो साधन ओ साधनकर सिद्ध होयवैयोग्य सो साध्य ओ साधनकर साध्यकी प्राप्तिवाला सो सिद्ध औ प्रमाता प्रमाण प्रमेयरूप त्रिपुटीया साक्ष्यके अभावतें साक्षीधर्मका निपेधकियाहै स्वरूपसैंचैतन्यका निपेधनहींकिया१७|| तीनश्लोक दोदोहे तथा एक सोरठा कर पुनः वही अपवाद कद्देह- शानभैक्षुकदानानां त्रिपुटी नैवनो गुणाः॥ देशकालौ नवस्तूनि वादिवादौ न च क्षितिः ॥ १८॥ .

ना विनिगोपुकथावितंडा) अर्थपहः-आपणेपक्षके स्थापनरहित ऐसो नानातकी इच्गवारे नल्सः) अर्थ यहः-दोनोंपक्षोंके स्थापन करणेहारी ऐसी ना परसरजीतणेको इच्छावान्वा. शिष्यअनुभव वर्णन-७ विश्राम। (१७) विधिनिपेधो न स्थाप्यास्थाप्यौ न प्रभुदासको । केवलः शुद्धरूपोस्मि पूर्णानंदः स्वयं प्रभुः॥ १९॥ ध्याता ध्यानं ध्येयं सत्ये शुद्ध चिदात्मके रूपे। दानादानविहीने नस्यादेवं परावरे नित्ये ॥२०॥ दोहा-शास्ताशास्त्र सुको नहीं, नहिं भिक्षुक नहिंदान ॥ देशनकालनवस्तुगुन, वादीवादनहान ॥ १८॥ विधिनिषेध नाई थप अथप, नहिं प्रभु नहिं को दास ॥ केवलशुद्धस्वरूपहों, पूरन स्वतःप्रकाश ॥ १९ ॥ सोरठा-ध्याताध्यान न ध्येय, मम निजशद्धस्वरूपमैं ॥ उपादेय नहिं हेय, सर्व रूप सवतै परे ॥२०॥ टीकाः-अज्ञानके अभावतें मुझपर शिक्षाकरणेवाला तथा शास्त्र नहीं औ जिज्ञासाके अभावतें मैं भिक्षुवी नहीं औ उदारताके अभा- वतें दानी नहीं औ हृदय, कंठ, नेत्ररूपदेश । जाग्रत् स्वम सुपुति रूपकाल, औ स्थूलसूक्ष्म कारणशरीररूपवस्तु, औ सत्वादितीन गुणवी मुझमैं नहीं औ वादकरनेवाला तथा अध्यात्मवाद वितंडावा- द, जल्पवाद, औ ताकर होवैजय पराजय सोवीनहीं१८॥१९॥२०॥ शिष्येणानुभवे चोक्ते परं मौनमुपाश्रिते। गुरुः शिष्यपरीक्षार्थ पुनरग्रे वदिष्यति ॥२१॥ (२) (तत्त्वबुभुत्सोः कथा अध्यात्मवादः) अर्थयहः-तत्त्वस्तुके बोधनकी इच्छावाले दोपुरु- पोंको ना परस्पर प्रश्नउत्तररून कथाहे ताकानाम अध्यात्मवाद । दोमतिवादी दोनोंको मनउत्तररूपकथाहै ताका नाम मल्पहै । (२) स्वक्षस्थापनही पुरुषोंकी परसरकयाहै ताका नाम वितंडाहे । (३) उभयपक्षस्थापनवतो पिनिगोऽकया (९८) विचारमाला-भाटी। दोहा-कहो शिप्य अनुभव सबै, रह्यो मौन गहिसोय ॥ वोलेदास अनाथकहि, सुगुरु शिप्यतनजोय ॥२१॥ टीकाः-सामी अनाथदासजी कहहैं:-शिष्य गुरुद्वारा अनुभव करे समग्रअर्थकू कहिकर सो मौनकू अंगीकारकर स्थित भया तब गुरु शिष्यकी ओर देखकर शिष्यकी परीक्षाके अर्थ वक्ष्यमाणरी- तिसैं वोलतेभये ॥२१॥ दोहा-स्वतेशिष्य अनुभवभयो, इति अटम प्रतिआख ॥ गुरुयामैं शंकाकरें, उत्तर तिन प्रतिभाख ॥ २२॥ इति श्रीविचारमालायां शिप्यअनुभववर्णनं नाम सप्तम विश्रामः समाप्तः ॥ ७ ॥ अष्टम विश्राम ८. आत्मवानस्थितिवर्णनम् । : अप अष्टमविश्राम कथनकरणा जो अर्थ ताकीसूचकमंथकार- की रक्ति आदिम लिखे:- स्वात्मानुभवपीयूपाच्छिप्यचिते स्थिति गते। शिष्यज्ञानपरीक्षार्थ गुरुराह दयानिधिः॥१॥ दोहा-अनुभवअमृत शिप्यके, उदयभयो चितर्चन ॥ लेन परीक्षाको कहें, गुरु करुणारसंवैन ॥ १॥ टीका:-अद्वितीय निश्चयरूप अमृतके उदय भयेसै शिप्यके हृदयम आनंदका आविरभाव भयाहै या नहीं या संदेहकी निवृत्ति रूप परीक्षाके अर्थ गुरु करुणारसमें मिल बल्यमाणवचनकहेहैं। ननु महावाक्यरूप प्रमाणजन्यज्ञानके उदयभये आनंदका - अर्थयहः-जो पुरुष शिरिपकीन्पाई दिएपमोगा मारमा भोगे संग मते गं ज्ञानशैथिल्यमाप्नुयुः ॥ ३॥ (२) शास्त्रमै वदज्ञानीकानाम ही ज्ञानवर्धाईि यान निगरानी कम श्लोक-व्याचष्टे यः पठति च शास्त्र, भोगाप गिल्पिात । यतंत नद औसर्वसाधनानुष्ठानमयजनहींऊन सो पुरुष माना आत्मवानस्थिति वर्णन-८ विश्राम। (९९) आविरभाव अवश्य होवेहै तामैं संदेह संभव नहीं । तहांसुनोः- जैसैं नवीन कंटकका आकार यथावत प्रतीत होहे तोवी कोमलतारूप प्रतिबंधके सद्भावते ताकंटकमैं वेधनादिरूप कार्य होवैनहीं तैसें एकवार महावाक्यके श्रवणकर उदयभये तत्त्वज्ञानसैं संश्यादिरूप प्रतिबंधके सद्भावते आनंदाविर्भावरूप कार्यकी सिद्धि होनहीं यातें तामैं संदेह संभवहै ॥१॥ अब परीक्षाका प्रकार कहेहैं। निजज्ञानपरीक्षार्थ व्यवहारनिरासतः । स्थितिरात्मज्ञानवतो गुरुणात्रोपदिश्यते ॥२॥ दोहा-परीक्षा निजविज्ञानकी, लेतखंडव्यवहार ॥ इस्थिति आत्मवानकी, उपदेशत निरधार ॥२॥ टीका:-विद्वान्की प्रवृत्तिरूप व्यवहारके निषेधद्वारा गुरु शिप्य- के ज्ञानकी परीक्षाकरेहैं: काहेते भिक्षाभोजन ओ कौपीनआच्छा- दनके ग्रहणते अधिक प्रवृत्ति विद्वान्की भोग्योंमें हो—नहीं यह पक्ष वहुत ग्रंथों में लिख्याहै या पक्षकू आश्रयकरके श्रीगुरु ज्ञानवान्की उदासीनतारूप स्थिति• अज्ञ औ मुमुक्षु औ वदज्ञानीत भिन्नकर उपदेश करेहैं ॥२॥ श्रीगुरु वक्ष्यमाण वचनक:- श्रीगुरुरुवाच ॥ ज्ञाने ममोदिते भोगाः किं कुर्वतीति ये विदुः ।

८ , (१००) विचारमाला-भाटी । दोहा-जोकहि करहिं कहां विषय, भयो ज्ञान उद्योत ॥ विपयसंग मतिभंगहै, ज्ञानसिथिलता होत ॥३॥ टीकाः-हेशिष्य! जेकर तूं ऐसे करें एकबार महावाक्यके श्रवणते ज्ञानके उदयभये पुनः विपयोंमें प्रवृत्तिसैं मेरी क्याहानी है. यह तेरा कथनसंभवैनहीं काहेते विपयोंके संबंधमैं तत्त्वविचारवती बुद्धि नष्ट होवैहै औं विचारके अभावतें ज्ञातवस्तुमैं संदेहरूप शिथिलता ज्ञानमैं होतेहै ॥ ३॥ अब योग्यताके अभावतें विद्वान्की प्रवृत्तिका अभाव दिखावह:- अविनाशिनमात्मानमपारमजराद्वयम् । जानतस्ते जगत्सक्तिनोंचिता शृणु तत्त्वतः॥४॥ दोहा-जान्यो अविनाशी अजर, अद्रयरूप अपार ॥ जगआसक्ति नसंभवै, सुन शिप्य सत्यविचार ॥ ४ ॥ टीका:-हेशिप्य महावाक्यके श्रवणकर नित्यनवीन औ ना- शते रहितप्रत्यक्आत्माकू जव परिच्छेदते रहित अद्वयआनंदरूप जान्यातवभोगरूप जगतमें आसक्तिसंभवनहीं जैसैंचक्रवर्ती राजा कोग्रामाध्यक्षके भोगकी इच्छावनैनहीं तैसें जेकहो चित्त निरालंब रहेनहीं तो सत्यवस्तुके चिंतनरूप विचारकू निरंतरकर ॥४॥ लाब व्यतिरेकमुखमै ज्ञान्धानकी प्रवृत्तिका अभाव कहेहैं:- यावदात्मा न लब्धोऽयं शुद्धो ज्ञानंच नोदितम् । मलीनविपये रागस्तावदज्ञानिनो भवेत् ॥५॥ दोहा-शुद्धस्वरूप लह्योनहीं, उद्योननिर्मलज्ञान ।। मलिनविषय व्यवहाररति, तवलग होतअजान ॥५॥ टीकाः-तवलगहीं अज्ञपुरुपकी अविद्याके कार्यशब्दादिवि- पयोंमें ओ कायिक वाचिक मानसिक क्रिया में प्रीतिहोवह जबलग आत्मवानस्थिति वर्णन-८ विश्राम । (१०१) संशयविपर्ययसेंरहित तत्त्वज्ञानकर अपने आत्माकू ब्रह्मरूप नहीं जान है । जैसें खलखाणेमैं पुरुपकी रुचि तवलग होवैहै जवलग यथारुचि पायसादि उत्तमभोजनोंकी प्राप्ति नहीं होवैहै ॥५॥ पुनः विधिमुखकर विद्वान्की प्रवृत्तिका अभाव कहेहै:- येन लब्धोऽद्धयश्चात्मातस्य भोगरतिः कुतः। तब्रह्माहमितिज्ञात्वा दीनतां स किमावहेत् ॥६॥ दोहा-जो पूरन आतमलह्यो, तौक्यों रतिव्यवहार ।। सोहं जानसो होतक्यों, जगजन दीनप्रकार ॥६॥ टीकाः-हेशिष्या जेतुं ऐसे करें मैंनेआत्माकू पूरनब्रह्मरूपजान्या है मुझपर विधिनिषेध कहाहै तो प्रवृत्तिरूपव्यवहारमैं वी प्रीतिवन नहीं काहेते जाके आनंदके लेशने सारा विश्व आनंदित है सो आनंदस्वरूप ब्रह्म मैं हूं ऐसें जिसने जान्याहै सो महात्मासंसारी जीवोंकी न्याई दीन क्यूं होवैहै अर्थात् नहीं होवेद ॥६॥ ऐसें ज्ञानके साधनोंपर ग्रंथोंका तात्पर्य कहकर अब शिप्यके प्रतिविषयोंते उपराम करे:- मुक्तिं ददाति वैराग्यं रागो यच्छति बंधताम् । मतं वै सर्वशास्त्राणां यथेच्छसि तथा कुरु॥७॥ दोहा-मुक्तिविपय वैराग्यजो, वंधन विपयस्नेह ॥ यह सव ग्रंथनको मतो, मनमानसुकरेह ॥७॥ टीकाः-हेशिष्य विपयों में जो वैराग्यहे सो मोक्षका साधन होनेते मोक्षहीहै औ विपयोंमें जो स्नेहहै सो बंधनकाहेतु होनेते बंधन सो ( १ ) मूत्रम् वीतराग जन्मादर्शनात ॥ अर्थयहा-वीलगग पहिय सामागमानका पुनर्जन्म नहीं होता अर्थात् मुन होवह इति । (२) मेहगुलानि गानि, नागागानि भयानिय । अर्ययह.-नेह मूलकही दु.पहे तथा स्नेहसेही गमगरणादिभग उत्पन होना हति इत्यादिशाखममाणदे ॥

(१०२) विचारमाला-भान्टी।
मणिरत्नमालामें कहाहैः-(वन्धोहि को यो विषयानुरागः का वाति-
मुक्तिर्विषये विरक्तिः) अर्थयहः-जो स्त्रीआदि विपयोंमें अनुरागहै
सोई वन्धहै औ स्त्री आदि विषयोंमें जो वैराग्यहै सोई मोक्षहै । औ
(रागो लिंगमवोधस्य चित्तव्यायामभूमिपु) अर्थयहहैः-चित्तके विच-
रणेकीयांभूमियां जोशब्दादिकविषय, तिनमैंजोरागहै सो अज्ञानका
चिह्नहे इति यात वी ज्ञानवान्की प्रवृत्तिका अभावहीं निश्चय होवेहै।
सर्व ग्रन्थोंका याअर्थमैं ही तात्पर्यहे इनमेसें जामैं तेरी रुचिहोवै सो
कर यद्यपि पूर्वोक्तसर्वग्रंथ ज्ञानके मुख्यसाधन वैराग्यकी प्रधानताके
कहनेतें मुमुक्षुपरहैं औ शिप्य अद्वैतनिष्ठाकुं प्राप्तभयाहै यात ताप्रति
यहकथनसंभवनहीं तथापि (वादी भद्रं न पश्यति) अर्थयहः-वादी-
पुरुष कल्याणकू नहींदेखेंहै, या न्यायकर गुरुने शिप्यके सिद्धांतमें
आशंका करीहै यांतें यह कथन संभव ॥ ७ ॥
अय गुरुकी दयालुताईं प्रगटकारते हुये ग्रंथकार कहे हैं:-
शिष्योपरि कृपां कृत्वा शरण्यो गुरुरात्मवान् ।
ज्ञानिनः स्थितिमाचष्टे विनिश्चित्य पुनःपुनः ॥८॥
दोहा-कृपाकरतशिष्यपरधनी, गुरुसरनाईराय॥
इस्थितिआत्मवान्की,कहिपुनपुन दरशाय ॥ ८॥
टोकाः-जाते गुरु शरणागतपालकॉमें मुख्यह तातें शिप्यपरवी
बहुतसी कृपाकरतेहुए ज्ञानवान्की उदासीनतारूप स्थितिकं दृष्टां-
तोस वारंवार कहेहैं ॥८॥
अव आपिष्टानसे भिन्न जगत, सत्यवयुद्धिफे अभावतेथी विद्वानकी
प्रवृत्तिसंभषेनहीं यह कोई:-
यथा भर्जितवीजस्य प्ररोहित्वं विनश्यति ।
तथात्मज्ञानिनो नित्यं जगहद्धिविलीयते ॥ ९॥

औ जैम्गे अजानायोंको नित्तदेहादि विपयर नीति हाव है मोहमारे विपर्यम होने न राहत मजस्यो निश्चयोऽस्माफ नकदाचन गोचरः ॥ अर्ययहःहेरामनी मुझमलेगर सर्व ब्रह्मवेत्ता पुरुषों को चित्तदेहादि दृश्य नातब्रह्मरूपही प्रतोतिहाँ है अर्थात सर्व जानवानाको अद्वितीय निश्चयह है आत्मवान स्थिति वर्णन-८ विश्राम। (१०३) दोहा-जैसे भूजे अन्नम, उद्भवता भई छीन । तैसे आत्मवानकी, भई जगत् मति लीन ॥९॥ टोकाः-जैसे केवल वहिकर पक्कअन्नमें अंकुरउत्पन्न करनेका सामर्थ्य रहे नहीं तैसें अधिष्ठानके ज्ञानकर ज्ञानवान्की जगत्मैं सत्यत्व बुद्धिके अभावतें प्रवृत्ति संभवनहीं ॥ ९ ॥ नतु-ज्ञानवानोंकी निष्ठाभिन्नभिन्नहोने काहूंकी प्रवृत्तिमै निष्ठा- होवढे काहूंकी निवृत्तिमै निष्ठा होवई यात केवल निति- कथनज्ञानवान्का संभव नहीं यह कहे हैं:- निश्चयो वर्तते ह्येकः कोटिज्ञानिषु बुद्धिषु । विद्यतेऽनेकमतयो हृदयेऽज्ञानिनः सदा ॥ १०॥ दोहा-अनाथसुज्ञानीकोटिको, निश्चय निजमत एक ॥ एकअज्ञानीके हिये, वर्ततमते अनेक ॥१०॥ टोकाः-अनंतज्ञानीयोंका स्वरूपमें निष्ठारूप निजमतनिश्चयकर एकहींहै अरु जेकहो सो निष्ठारूपमत कवनहै? तहां सुनोः-(किंक- रोमि कगच्छामि किंगृह्णामित्यजामि किं ।आत्मनापूरितं सर्वमहाक- ल्पांबुनायथा) ॥ अर्थयहः-जैसे महाकल्पमैं जलकर सर्वस्थान पूर्णहविहे तैसें मेरे आत्माकर सर्वपूर्ण तातैमें क्याकरों कहांजावों क्यागृहणकरों औ किसका त्यागकरों इति यहीसर्वविद्वानोंका नि- श्चयह औ एक अज्ञानीके हृदयमैं अनेक निश्चयहोवह सो कहेजावें नहीं काहते. वसिष्टजीने रामचंद्रजीकेप्रति कहाहैः-(हेरामजी मुझसे (१) शोक-अस्तिचित्तादिदेहादि, तद्ब्रह्मचादिवांयाकनटिदामेताम्माकविषये न तत्॥ अजानो योके निश्चयको हमनहीं जानते ॥

(१०४) विचारमाला-भाल्टी। आदिलेके सर्वज्ञानवानोंका अद्वितीय निश्चयहै औ अज्ञानीयोंके निश्चयकू हम नहींजानते)॥१०॥ नतु-स्वकृतज्ञानवान्की प्रवृत्तिमतहोवो परंतु परकृतप्रवृत्ति सभदेहे यह आशंकाकर कहेहै:- बहुधा सेवते कश्चिज्ज्ञानिनं त्रासयेत्परः। द्वयं स वेत्यात्मरूपं न हृष्यति न कुप्यति ॥११॥ दोहा-सेवा बहुतप्रकारपुनि, अंगवासकरे कोय॥ ज्ञानी आपन पोलहे, तृप्तकुतन होय ।।११॥ टोका:-ननुस्वकृतविद्वान्की प्रवृत्ति मतहोवो परंतु कोऊ श्रद्धा- लुपुरुप वस्त्रभोजनादिकोंकर विद्वान्के शरीरकी सेवाकरे पुनः कोऊ निर्दयपुरुष अपनेस्वभावके वशतें यष्टिकादिकोंके प्रहारतें विद्वान्के शरीरमें पीडाकरे तिनकेप्रति वरशापके अर्थप्रवृत्ति संभवेहै। सो शंका वनेनहींः-काहेतै जैसे पुरुपका हस्तरूपअवयव मुखरूपअ- वयवकी पालना करहै औदतरूपअवयव जिह्वारूपअवयवकू काटेंहै तव पुरुप सर्वकू अपनेअवयवजानके क्रोधादि करे नहीं तेसै ज्ञानवा- नवी सेवाकरनेवालेकू औ पीडाकरनेवालेकू अपने अवयवजानहै यात तृप्तकुपित होवै नहीं अथवा आपनपोलह याका यह अर्थहै:- ज्ञानवान् सखदुःख अपने पूर्वकृतका फल जानेहे यात तृप्तकुपितहाँदै नहीं सोई अध्यात्ममै कहाहैः-(नकोई किसीको सुखदेताहै नकोई किसीको दुःख देताहै अपने पूर्वलेकमही सुखदुःखके कारण है दृसराकोई सुखदुःखका कारण नहीं। दूसराकोई सुखदुःखदेताहै यह ज्ञान भ्रमात्मकहै औ मै करताहूं यहभी वृथा अभिमानहै काइते लोग अपने २ कर्मको डोरीमै गूंथहुएचेष्टाकरहै)॥११॥ (१) मुगवस्य खम्यनकाऽपिदातापरोदातीतिहादिषा । अहकरोमोतियाभिमान स्वकर्म सूनधिताहिगा ॥ , आत्मवानास्थिति वर्णन-८ विश्राम। (१०५) ननु-अध्यात्मादितीनतापोंकी निवृत्तिके अर्थ विद्वान्की प्रवृत्ति संभव है ? तहाँ सुनोः- शांतिरूपं जगत्तेपां भवेद्ये शांतिशालिनः। तापत्रयातितप्ता येतेषां तापमयं जगत् ॥ १२॥ दोहा-शांतरूप तिनकों जगत्, जेउरशांत महंत ॥ त्रिविध तापजिनउर जरत, तेजग जरत लहंत ॥ १२॥ टीकाः-अज्ञानके सजावत अध्यात्मादितीनोतापोंकर जिनके चित्त तपायमान, ते अज्ञपुरुप सर्वजगत्कू तपायमान देखेहैं तिनकीही तापोंको निवृत्तिअर्थ प्रवृत्ति संभवैहै औ जेमहान् भाव- अज्ञानकीनिवृत्तिद्वारा सर्वइच्छाओंकी निवृत्ति शांतचित्त तिनवि- द्वानोंको सर्वजगत् सुखरूप प्रतीतहोवहे यात तापोंकी निवृत्तिअर्थ विद्वान्की प्रवृत्ति होवै नहीं । सोई तृप्तिदीपमैं कहाहैः-(जब यहवि- द्वान् आपणे आत्माकू इसरीतिसं जानताह यह प्रत्यक अभिन्न- ब्रह्म महुं तव किसकी इच्छाकरताहुवा औ किसकी कामनाअर्थ शरीरकू आश्रयकरके तपायमानहोवै) ॥१२॥ ननु-अंतरसुखकी उपलब्धीसँविद्वान्कू सर्वजगत सुखरूप प्रतीतहोवै तो विषयीउपासककूबी सुखकी उपलब्धीसँ सर्वजगत् मुखरूप प्रतीतहुवा चाहिये तहां मुनो:- संमृतिविषयानंदो भक्त्यानंदो हरेः कथा । जीवन्मुक्तौर्भवेब्रह्मानंदो दुर्वासनाक्षये ॥१३॥ दोहा-विपयानंद संसारहै, भजनानंद हरिदास ॥ ब्रह्मानंद जीवन्मुक्ति, भई वासना नास ॥ १३॥ टीकाःविषयीपुरुपोंको स्रक्चंदनवनितादिविपयोंकी समीपतासे आनंदहोवैहै यातें क्षणएकहै औ उपासकपुरुपकू वीधेयाकारवृत्तिरूप (१) आत्मान नेविजानीयादयमरमौति पुष्प । किमिन्ट कस्य कामाय शरीरमनुसन्चरेत् ॥

(१०६) विचारमाला-भान्टी। भजनद्वारा आनंदका लाभहोवह सोवीप्रयनसाध्यहोनेते सदारहैनहीं यात तिनदोनोंक सुखअभावकालमै जगत् सुखरूप प्रतीत होवे नहीं औ जीवन्मुक्त विद्वान्कू सर्ववासनाके अभावतें ब्रह्मानंद निरा- वरण प्रतीत होहै आनंदस्वरूप ब्रह्मकू सर्वरूपहोनः विद्वान्कू सर्व जगत् सुखरूप प्रतीत होवह ॥ १३ ॥ पूर्वकहे अर्थकं पुनः प्रपंचन करें:- मोक्षादीच्छयारहितो निस्टहः परमः पुमान् । नित्यात्मानंदतृप्तोयस्तत्समोऽन्यो न विद्यते॥१४॥ दोहाः-मुत्त्यादिक इच्छानहीं, निस्पृह परम पुमान ।। आत्मसुखनिततृप्तजे, तिनसमान नहिं आन ॥ १४ ॥ टीका:-जेमहात्मा मुक्तिकोइच्छात रहितह आदिशब्दकर ज्ञान औ ज्ञानके साधन श्रवणादिकोंकी इच्छाते रहित हैं औ निस्पृहक- हिये यालोकपरलोकके भोगोंकी इच्छा रहितहं जातं आत्मानंदकर नित तृतह परमपुमानकाहिये नेसवोत्कृष्ट पुरुपहें यात आनजेविषयी औ उपासक है ते तिनके तुल्य नहीं ॥ १४ ॥ पूर्वकहीजो विद्वान् की निस्पृहता ताम हेतु क:- येपां जनानां दृश्यस्याभावो भृयात्स्वभावतः । किंगृहियुस्त्यजेयुः किमिच्छानिच्छे उभेगते १५॥ दोहा-दृपपदार्थको भयो, जिनके सहज अभाव ।। कहागह त्याग कहा, छूटयो चाव अचाच ॥ १५ ॥ टीका:-जिनमहात्मोंकी अधिष्टानकेज्ञानकर दृश्यपदाथाके अभाव निश्चयतै गृहणत्यागकी इच्छा निवृत्तभई है नविद्वान किम- कागृहण करें आ किसका त्यागकरें।।१५॥

आत्मवास्थिति वर्णन-८ विश्राम । (१०७) ननु-बाधितानुवृत्तिकर विद्वान्को पदार्थोकी प्रतीति नहोवे तो जीवनउपयोगीभिक्षाऽशनादि व्यवहारकी सिद्धिहोवे नहीं वाचितपदायोंकी प्रतीति स्वीकारहोवैतोप्रतीतिकविषयपदा- थाम इच्छा अवश्यहोवैगी ताका अभावसमवनहीं या शंकाके उत्तरकाश्लोक तथा दोहा:- भास्करस्योदये यदद्दीपकांतिस्तिरोहिता। ब्रह्मानंदे तथा लब्धेसर्वानंदा गतालयम् ॥ १६॥ दोहा-जैसे दिनकरकेउदे, दीपकद्युति दुरजात ॥ तैसें ब्रह्मानंदमें, आनंद सवै विलात ॥१६॥ टीकाः-जैसे आदित्यके उदेभये कोटिदीपकोंका प्रकाश आदि- त्यप्रकाशके अवांतरवत्तहै तैसैं विपयानंदादिसमग्रआनंद विद्वान्कू ब्रह्मानंदके अवांतर प्रतीन हॉवह याअभिप्रायतें ब्रह्मभिन्नपदाथोंमें इच्छाका अभाव कहाहै वाधितअनुवृत्तिकर पदार्थोंकी अप्रतीतिसैं इच्छाका अभावनहीं कहा ॥१६॥ ननु-परमतनिश्चयकरण अर्धन्यायादिशाखाम विद्वानकी प्रवृत्ति संभवे नहीं सुनोः- यथाऽन्यपक्षिणस्ताक्ष्ये रसाश्चामृतसन्निधौ। दीपायंते मताः सर्वास्तथा ज्ञानदिवाकरे ।। १७ ॥ दोहा-गरुड तहांवाहनसंवै, रससव अमी समीप ।। ज्ञानदिवाकरके उंदै, सवमत ढगये दीप ।। १७॥ टीकाः-जाते गरुडकावेग अधादिसर्ववाहनोंसें अधिकह तात सर्व वाहनगरुडके अवांतरह औ चंद्रद्वारा अमृतके अंश प्राप्तिसं औप- धियामें मधुरादिरस होवहे यात सर्वरसअमृतके अंतरभृतह (आदित्य ओ दीपकका दृष्टांत पूर्वखोल्याहै ) तसें न्यायादिसर्व मतोंका पर्य-

(३०८) विचारमाला-भाल्टी।
वसान अद्वैतनिश्चयरूपज्ञानसैं इसरीतिसँ विद्वान्ने निश्चयकीयाहैः-
पूर्वमीमांसा यज्ञादिकर्मोंके उपदेशतें अंतःकरणकी शुद्धिद्वाराज्ञान-
का हेतुहै औ सांख्यशास्त्रत्वं पदार्थक शोधनद्वाराज्ञानमैं उपयोगीहै
औन्यायवैशेपिक बुद्धिकी सूक्ष्मतासैं मननद्वारा ज्ञान में उपयोगी है
औ चित्तकी एकाग्रताद्वारा पातंजलशास्त्रज्ञानकाहेतुहे औ उत्तरमी-
मांसातत्त्वज्ञानकी उत्पत्तिमैं साक्षात् हेतहै इसरीतिसे साक्षात वापरं-
परासें सर्वमतोंका पर्यवसान तत्वज्ञानमें विद्वान्ने सारग्राही दृष्टिसें
निश्चयकीयाहै यानै ताकी ज्ञानसें उत्तर कर्तव्यबुद्धिकर किसीशास्त्र-
में प्रवृत्ति संभवनहीं ॥ १७॥
अब प्रसंग समाप्त करते हुये ग्रंथकार कहेहैं:-
गुरुणात्र परीक्षार्थ व्यवहारो निपेधितः।
वक्ति शिष्योऽथ सानंदःप्रारब्धाधीनमेव तत्॥१८॥
दोहा-हेतुपरीक्षाके सुगुरु, खंड्यो जगव्यवहार ।।
कहत शिष्यआनंदयुत, वसपारब्धअधार ॥ १८ ॥
टीकाः-ग्रंथकारउतिः-सुप्तुगुरोंने शिष्यके निःसंदेह तत्वज्ञानकी
परीक्षार्थ विद्वान्के भिक्षाआच्छादनग्रहणतें अधिकव्यवहारकानिपे-
धकीया तवप्रसन्नमनवालाहुवा शिप्य वक्ष्यमाण वचनोसैं कहेहैः-
प्रारब्धाधीन विद्वान्के शरीरको स्थिति औभोग्य होवहे. याका यह
अभिप्रायहेः-विद्वान्पर वेदकी आज्ञातो है नहीं जातें विद्वानके
व्यवहारका नियम होवै किंतु प्रारब्धकर्मके अनुसार विद्वानका
व्यवहार होद सो प्रारब्धअनक विध है:-किसी विद्वानका अधि-
क प्रवृत्तिका हेतुप्रारब्धहै जैसें जनकादिकोंका औ किसी विद्वानका
निवृत्तिका हेतु प्रारब्धहे यथावामदेवादिकोंका। इसरीतीसं विद्धानके
व्यवहारमें नियमनहीं ॥ १८॥

आत्मवानस्थिति वर्णन-८ विश्राम । (१०९)
आसक्तिपूर्वक क्रियाबंधनका हेतु होवेहै सोज्ञानीके हैनहीं यातैज्ञान-
घान्की प्रवृत्ति स्वाभाविक होनते बंधनका
हेतुनहीं याअर्थकू शिष्यक है:-
शिष्य उवाच॥
भगवन् ज्ञानिनः सर्वे भोगं कुर्वति लीलया।
वस्तुबुद्धया नगृहंतिकिंचित् धीराह्यरोगकाः॥१९॥
दोहा-भगवन् आत्मवान्जे, लीलावत करेंभोग ॥
वस्तु बुद्धि कछु नागहैं, धीरजवान अरोग ॥ १९ ॥
टीकाः हेभगवन् जेज्ञानवान्हैं, सो पूर्वले अदृष्टजन्य स्वभावके
वशतें कर्तृत्वअभिमानतें विना भोगोंमें प्रवृत्तहों, औ चिजड
ग्रंथिके अभावतें सत्य बुद्धिकर प्रवृत्तहोंनहीं काहेरौं धैर्यादिगुण
संयुक्तहे औ अविद्यारूपरोगसैं रहितहैं ॥ १९॥
ननु मिथ्याबुद्धिसै ज्ञानवान्की प्रवृत्तियी अज्ञानीकी प्रवृनिकीन्याई
बंधनका हेतुहै यह शंका होघेहै ! ताकाउत्तरकहाँ तहामुनो:-
आसक्तमतिरज्ञानी भुंक्ते बंधाय केवलम् ।
ज्ञानिनोऽसक्तमतयो न गृहति त्यति न॥२०॥
दोहा-अज्ञानी आसक्तमति, करै सुबंधन हेत ॥
ज्ञानीके आसक्तनाह, तजेनकछुगहिलेत ॥२०॥
टीकाः-अज्ञानी सर्वव्यवहार कर्तृत्व अभिमानकर करें यात
ताको वंधनका कारणहै औ ज्ञानवान्को कर्तृत्व अभिमाननहि है
या स्वरूपदृष्टिसैं नकिसीका गृहणकरेंई ओ नत्यागकरेंई यांत .
ताकी प्रवृत्ति संभव नहीं तो बंधनकी शंका कैसे बन ॥२०॥

(११०) विचारमाला-भाल्टी० ।
ननु- कर्तृत्वअभिमान ज्ञानीक काहत नहीं ? याशंकाके होयांवि-
द्वान्की दृष्टि में कर्ताभोक्ता जीव नहीं या अर्थकों दोश्लोक तथा
दोदोहाकर दिखावहः..
चिदानंदसमुद्रोहं चित्तमारुतसंगतः।
नानारूपाणि देहानिजातानि मयि वीचयः॥२१॥
चित्तमारुतसंशांती लीनास्ता मयि वीचयः।
अधुना पूर्णरूपोहं शुभाशुभविवर्जितः॥ २२ ॥
दोहा-हौंअंबोध अनंतगति, परस्योचित्तसमीर ॥
बहुकलोल तामें उठे, नानारूप शरीर ॥२१॥
चित्तवातभयोशांतअव, जीवलहरि भई लीन ॥
केवलरूपअनंतहौं, रह्यो शुभाशुभ हीन ।। २२॥
टीकाः-देशपरिच्छेदते रहितसमुद्ररूप स्वमहिमामैं स्थित मेरे
आत्मामैं (अघटनघटनपटीयसी माया) कर चित्तरूपवायुके संबंधसैं
देवतिर्यक मनुप्यादिशरीररूप वहुतलहरियां तामैं उत्पन्नभई याका
यह अभिप्रायहैः-शरीरोंके अभिमानी चिदाभासरूपजीव उत्पन्नमये
अव गुरुमुखात विचारत महावाक्यतै तत्वज्ञानकर चित्तरूपवातकी
निवृत्तित चिदाभासजीवरूपलहरियोंकी निवृत्तिकर पूर्वोक्तदेश
परिच्छेदते रहित शुद्धात्मा स्वमहिमामैं स्थितह इसरीतिसं कर्ता
भोक्ताके अभावतें ज्ञान्वान्कीशुभाशुभमैं प्रवृत्ति होवनहीं २१॥२२
औजेकहो विद्वानकी दृष्टि में कर्ताभोक्ताकाअभावकाहते हैं। तहांसनो:-
इंद्रादयोपि वांच्छंति स्थिति यस्मिन्पदेऽचले।
ज्ञानिनोऽस्तिस्थितिस्तस्मिन्नहं त्वमितिशून्यके२३॥
दोहा-इंद्रादिक इच्छाकरें, निश्चलपदजु अगाध ॥
तहांजानीकी स्थितिसदा, मेंहूं यह वह वाध ॥२३॥

आत्मवानास्थिति वर्णन-८ विश्राम। (१११) टीकाः-जाअक्रिय औ अगाधपदकी प्राप्तिकी इंद्रादिक देवता वी इच्छाकर औ जामैं मैं गुरुहों तूं शिष्यहैं यह तुजकू कर्तव्यहै यह याकाफलहै इत्यादि प्रत्ययोंकावी वाधह तहां ज्ञानवान्की निरंतर स्थितिहोणेत विद्वान्कू कर्ताकर्मक्रियारूप त्रिपुटीप्रतीत होवेनहीं ॥२३॥ पुनः चिवस्तुकेही विशेषण कहे हैं:- जाग्रत्स्वप्नौ तत्र न स्तः सुषुप्तिर्यत्र नैवहि । अहं त्वं संभवेन्नात्र कृते ब्रह्मात्मनिश्चये ॥ २४ ॥ दोहा-जाग्रत स्वप्न तहांनहीं, जहां सुपप्ति मनलीन । मैं तूं तहां नसंभवे, आत्मनिश्चय कीन ॥२४॥ टीकाः-जापूर्वोक्तचिवस्तुमैं जाग्रत् स्वप्न अवस्थाका अभाव है औजा सुषुप्तिअवस्थामैं मनका विलय होवैहै ताकावी अभावहै औ जामें मैं तूं यह भावनावी होवै नहीं ताही चिद्वस्तुको विद्वान्ने अपना आत्मा निश्चय कीयाहै ॥२४॥ ननु-ज्ञानवान् अनेकतरह के व्यवहार कर्तेहुवे प्रतीतहोवैह यातें तिनके फलकरवी बंधायमान होवैगे। तहां सुनोः-- ज्ञानिनः कर्म कुवैति व्यवहारं यथाविधि । फलेन न च लिप्यते धूमेनेव महानभः॥ २५ ॥ दोहा-ज्ञानी करे अनेक कर्म, विधिवत् जगव्यवहार ॥ लिप न धूमाकासज्यों, जान्यो जगतअसार ॥ २५ ॥ टोकाः-ज्ञानवान् यद्यपि देहइंद्रियमनके धर्मजानकर विधि- पूर्वक अनेक यज्ञादिकर्मकरहे औ खान, पान, लेन, देनादिक लौकिकव्यवहार करहै तथापि जैसें थूमादिकोंकर आकाश मलिन " (१२) विचारमाला-भाल्टी। होवैनहीं तैसें ज्ञानवान काँके फलकर बंधायमान होवैनहीं काहेते जाते सर्वजगतको मिथ्या जान्याहै ॥ २५ ॥ अथ योगीज्ञानीकी निष्ठा कई:-- कोडेयं मतियुक्तस्य जाग्रत्यपि सुषुप्तवत् । चेष्टते बालवदज्ञानी ब्रह्मानंदेन तोपितः॥ २६ ॥ दोहा-जाग्रतमांहिसुपुप्तिसी, मतवारेकी केल ।। करे चेष्टा वालज्यों, आत्मसुख रह्यो झेल ॥२६॥ टीकाः-अष्टांगयोगके अभ्यासकर उपरतिको दृढताते विद्वा- न्कों जाग्रत्व्यवहारमैं इष्टानिष्टकी विस्मृति सुषुप्तिके तुल्य होतेहै। जेकहो इप्यानिष्टके ज्ञानविना विद्वान्का व्यवहार कैसे सिद्धहोंवहै । तहां सुनोः-जैसे उन्मत्तपुरुपकीडाकरहै औ बालक जैसे इष्टानिष्टके ज्ञानविना चेप्टाकरेहै तद्वत् विद्वान्वी प्रवत्तहै । उन्मत्त औ वालकते विद्वानका भेद कहेहैं:-विद्वान् निरावरण आत्मानंदकू अनुभव करहै ॥ २६॥ अय विद्वानकं इष्टानिष्टपदार्थकी प्राप्तिस हर्पशोकका अभाव स्वप्ने राजा भृत्वा रंको यद्विचेष्टते क्षुधितः । जाग्रत्तिष्ठति तल्पे कःशोकस्तत्र को हर्पः ॥२७॥ सोरठा-स्वमरावभयो रंक, प्राणतजैतहक्षुधावस ।। जागेवहीप्रयंक, कहविस्मय कह हर्प पुनि ॥२७॥ (१) तहाँ सूत्र (यमनियमाऽसनमाणायाममत्याहारधारणाध्यानसमापयोशष्टयवहानि) मई- यहः यम, नियम, आसन, प्राणायाम, मन्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि यह अष्टौ भाठ (भंगात) योगके अंग है।

आत्मवान स्थिति वर्णन-८ विश्राम। (११३)
टीकाः-जैसैं कोऊ राजा सेजापै शयनकरे तहां निद्रामैं ऐसा
स्वमादेखें में कंगालहों अन्नके अलाभतें क्षुधाकर मेरे प्राणजाहें
तव अदृष्टवलते जागकर देखे मैं राजाहों सेजापर पड्याहों तव
सोराजा जैसे राज औ कंगालताके लाभ” हर्पशोककूँ नहीं भजेहै
तद्वत विद्वान्वी जानलेना ॥२७॥
अव प्रकरणकी समाप्ति करनेहुवेग्रंथकारशिष्यका सिद्धांतकई हैं:--
ऐक्यद्वैतौ दीर्घलघू सत्वासत्वे गुणागुणौ।
नैते संति ब्रह्मरूपे समे चिद्रूपकेऽव्यये ॥ २८॥
दोहा-आस्तिक नास्ति नहीं कछू, नहिं तहँ एक नदोय ॥
लघुदीर्घनहिं गुणअगुण, चिदस्वरूपमम सोय ॥२८॥
टीकाः-अर्थस्पष्ट॥
अगाधे गोचरे तस्मिन् न ध्यानं नैव वाग्भवेत् ।
भूमिका नात्र काचिन्न वक्तव्यमवशिष्यते ॥ २९ ॥
दोहा-अगह अगोचर एकरस, निरवचनी निरखान ॥
अनाथ नहीं को भूमिका, जापर कथिये ज्ञान ॥२९॥
- टीकाः-ग्रंथकार उक्तिः-शिप्यकहेहैं:-मेरास्वरूप कर्मेंद्रियों
कर ग्रहणहोवैनहीं तथा ज्ञान इंद्रियोंका विषयनहीं इसीतै एक
रसद औ किसी वचनका विपय नहीं औजामैं सर्व दुःखोंका अभाव
है ऐसा है औ किसी भूमिकाका क्रमहोवै तौ तिसमें कथनभी
संभवै ज्ञानकी सप्तभूमिकाकी कल्पना तामैं नहीं यातें तहां प्रश्न
उत्तररूप कथन संभवनहीं ।। २९ ।।
भव शिप्यके सिद्धांतकों श्रवण करके गुरु शिष्यकी प्रशंसाकरें:-
श्रीगुरुरुवाच ॥
धन्योसि शिष्य धन्योसि प्राप्ता ते मतिरुत्तमा।
त्वया लब्धो गुरुः श्रेष्टोभवाच्छुद्धस्वरूपवान् ॥३०॥

. (११४) विचारमाला-भाल्टी। दोहा-धनधन शिष्य उदारमति, पायो मतो अनुप ॥ सुगुरु खोज लानोभले, भयो सुशुद्धस्वरूप ॥ ३० ॥ टीकाः-ग्रंथकार उक्तिः सुष्टगुरोंने शिष्यके सिद्धांतमैं शंका . करके भलीप्रकार निश्चय कीया जो शिष्यकी ब्रह्मरूपसैं स्थिति भईहै तब गुरु कहेहैं: हेशिप्य जाते तैंने अनूपब्रह्ममैं स्थिति पाई है तातें तूं धन्य कहिये कृतकृत्यहै याहित उदार बुद्धिहै ॥ ३०॥ अव समप्रमंथकर कहे समग्रअर्थको संग्रहकर दो श्लोक तथा दोदो-: होकर कहेहैं:- विचारं शृण्वतश्चित्तं स्थित्वानंदे विलीयते। जानंत्यात्मविदो नान्ये नटभावं यथा नटः ॥३१॥ दोहा-सुनिविचार ठहराइहो, विसरवाक्य थकिजाय । अनाथविवेकी जानिहै, गायववाजी पाय ॥३१॥ दीकाः-ग्रंथकार उक्तिः-विवेकी कहिये चतुष्टय साधनसंपन्न अधिकारीजव श्रवण करे औ मननकरे औ श्रवणकरेअर्थमैं वृत्तिकी स्थितिरूप निदिध्यासन करे औ विसरवाक्यथकिजाय कहिये निदिध्यासनकी परिपाक अवस्थारूप समाधिकरे तव वाजीपाय कहिये जैसे वाजीगर अपनी मायाकर छपन होवह तैसें गायव कहियेसविलास अज्ञानकर आच्छादित चैतन्यकू जानेहैं ॥३१॥ अस्यां विचारमालायां विचारा बहुकीर्तिताः। ससाधना सिद्धिरुक्ता मोक्षदा प्रस्फुटं शुभा ॥३२॥ दोहा-यह विचारमाला सरस, बहुविध रच्यो विचार। साधन सिद्ध प्रगट किये, अनाथमले प्रकार ॥३२॥ टीका:-यह तत्त्वका विचारमालाके सादृश्य मुमुक्षुकर निरंतर करणीयहे.अर्थ यहहः-जैसेंजपकर्ता पुरुपने निरंतर माला फेरीतहै तैसें मुमुक्षुने तत्वका विचार करणा. याहीत सोविचार नाना आत्मवानस्थिति वर्णन-८ विश्राम। (११५) युक्तियोंसें कहाहै जो कहो सो विचार कह्या चाहिये। तहां सुनोः- साधन कहिये विवेक, वैराग्य, पटसंपत्ति, मुमुक्षुता, श्रवण, मनन, निदिध्यासन, तत्त्वंपदार्थांकाशोधन, औ श्रोत्रसंबंधी महावाक्य, अरु सिद्धकहिये तिनोंकाफल ब्रह्मात्माका अभेदनिश्चयरूप विचार सो याग्रंथमैं हमनें भलीप्रेकार कयाहै ॥३२॥ अव ग्रंथका असाधारण अधिकारी कहेहैं:- बहोहं च कथं मोक्ष इति निश्चयवान् जनः । अधिकारी भवेत्राज्ञो नापि ब्रह्मविचारवान् ॥ ३३॥ दोहा-वन्ध्यो मान चाहत छुट्यो, यह निश्चय मनमांहि ।। विचारमाल तापर रची, अज्ञतज्ञपर नाहि ॥ ३३॥ टीकाः यद्यपि अधिकारीपूर्वकहाहै ईहां कहणेका कछु प्रयोजन नहीं तथापि सो भाषा औ शारीरकादि संस्कृतवेदांतग्रथोंका साधारण कहाहै औईहां वक्ष्यमाणआभिप्रायसें या भापाग्रंथका असाधारण अधिकारीके कथन अभिप्रायसै पुनः कहाहै सो अभिप्राय यहहैः-मैं अविद्या तत्कार्यकर बन्धायमान हूं यातें किसीप्रकारसैं छूटूं यह निश्चय जाके अंतःकरण है औ शारीरका- दिसंस्कृतग्रंथोंके विचारणेमैं सामथ्येनहीं ऐसा जो मंदबुद्धिवाला मुमुक्षुहै तापर यह विचारमालाग्रंथ है अज्ञजोविषयीऔ पामरहैं औ तज्ञजो ज्ञातज्ञेयविद्वान्, तिनपर नहीं ॥३३॥ अव मुमक्षुकी प्रवृत्तिअर्थ तीनश्लोक तथा तीनदोहोंकर यामंथकी प्रशंसा करें:- रत्नादिनिर्मिता माला या तां मुणंति तस्कराः। अद्भतेयं विचारस्रक स्वयं चोराज्जिहीपैति ॥ ३४॥ (१) स्वयंचोरसैहरनको इच्गकती है ।

(११६) विचारमाला-भाल्टी। माला पड्डिधशास्त्राणां स्वपक्षानाश्रयति ताः। विचारमाला सर्वस्य हृदये राजतेतराम् ॥ ३५॥ वर्णाश्रमाणां सुखदा राजरंकमनोहरा। विचारमाला रुचिरा चिंतिता चित्तधैर्यदा ॥ ३६ ॥ दोहा-और माल रतनादिजे, पातहोत तिनहेत ॥ अद्भुत माल विचारयह, तस्कर वश करलेत ॥३४॥ पदर्शनकी मालजे, अपनों पच्छलीयेजु । द्वैतरहित रुचिमालयह, सोभतसभनहियेजु ॥ ३५॥ रावरंक मनभावती, वरनाश्रम सुखदैन। रुचिविचारमाला रची, चितवत अतिचित चैन ।।३६।। टीकाः-जोगी जंगम सेबड़े विप्र सन्यासी औ दरवेप ये पट्द- र्शन.. अन्यार्थ स्पष्ट ॥ ३४ ॥३५॥३६॥ अव तत्त्वविचारका माहात्म्य कहे:- श्रवणानि कृतान्यत्र बहुधाकथितानिच । विचारश्चाधुना सम्यकून पुनः क्रियतांमया॥३७॥ दोहा-अनाथश्रवणबहुतेकिये, कह्योबहुतप्रकार ।। अवसुविचारविचारपुनि, करननपरेविचार ।। ३७॥ टीकाः-स्वामी अनाथदासजी कहेह-बहुतेग्रंथोंका श्रवणवी कीया भी बहुतप्रकारसँ कथनवीकीया तथापि कृतकृत्यता नभई अब मुलुतत्त्वविचारकू विचारके बहुतविचारकरणापरेनहीं ॥३७॥ (१) योगी कहिये फानफटेनाए २ नंगम फाहिय शिवके वानाधारी दोफानोपर घंटाबा- भनेपाले ३ सेपडे पहिये श्रावस, पूज्यनिसकोकहते ४ सन्यासी कहिये दंडकमंडलु भादिलिंगधारी ५ दरलेपकहिये फोर निनोंने फिकरफाफाकाकियाई ६ विम पहिये दिपसंस्कारयुनभूदेव । इनससी भिमभिन्नमालापक्षपातवाली भी यहविचाररूपमाळा पक्षात रहित है इतिभावः ॥

आत्मवानस्थिति वर्णन-८ विश्राम । (११७) अब अपनी नम्रतासूचनकरते हुये ग्रंथकार दोश्लोक तथादो दोहों- करकवियों से प्रार्थना करेहै:- क्षमध्वं मां शिशुं मत्वा कवयो भोप्रबोधिनः। शुद्धाशुद्धाक्षराण्यत्र शोधयध्वं विचार्य च ॥३८॥ मया विचारमालयं वर्णिताऽद्य यथामति। हेतुः श्रीरामसगुर्वोः साधूनांच दयैवहि ॥३९॥ दोहा-क्षमाकरो शिशुजानक, हे कवि महाप्रबुद्ध ॥ लेहु सुधार विचारकै, अच्छर शुद्धअशुद्ध ॥३८॥ हाँ अनाथकेतिकसुमति, वरनोमालविचार। राममया सद्गुरुदया, साधुसंग निरधार ॥ ३९॥ टीकाः-अर्थस्पष्ट ॥३८॥३९॥ अब ग्रंथके रचनेंमें हेतु कहे हैं:- नरोत्तमादिपुर्यंत नाम सद्गुरुणेरितः। विचारमालां चक्रे जिज्ञासुजनसौरव्यदाम् ॥४०॥ दोहा-पुरि नरोत्तम मित्रवर, परोअतिथि भगवान् ।। वरनी मालविचारमें, तिहि आज्ञापरमान॥४०॥ टीकाः-अव परंपरासैं श्रुतकथा लिखेहैं:-अनाथदासजी औनरो- त्तमपुरीजी जो परस्परस्नेहकेवशतें विरक्तहुये साथ विचरतेभयेकछुक काल पीछे अवशतें वियुक्तहुये अनाथदासजी काश्मीरमें प्राप्त- भये औ नरोत्तमपुरीजी विचरतेहुवे गुजरात देशमें बडौदे नाम नगरमैं प्रारब्धवशतें राज्योंकर पूज्य होतेभये तव नरोत्तमपुरीजीने विचारकीया हमारे मित्र अनाथदासजीयद्यपि विरक्तहुये काश्मीरमैं विचरे, तथापि पूर्वसंप्रदाय उक्त भेदवादके संस्कारतें अद्वितनिष्ठातें (११८) - विचारमाला-भाल्टी। च्युत भये हैं वा अद्वैतमैं निष्ठावान हैं या परीक्षाके अर्थ पत्रिका लिखके ताके समीप पहुँचाई तापत्रिकामैं यहलिख्याः-पर- मेश्वर चिंतनअर्थ वहुत मोलवाली एक माला हमारे समीप भेजो ताको पटिक औताके अभिप्रायकूजानके अनाथदासजीने यह विचा रमाला रची सो कहेहैं: नरोत्तमपुरीजी जोहमारे श्रेष्ठ मित्र हैं पुनः कैसे हैं, एक परमेश्वरहीं अतिथिवत् भलीप्रकारजिनकापूज्यहै ताकी आज्ञा स्वीकार करके हमनें यह विचारमाला नाम ग्रंथ रचाहै॥४॥ अब याप्रथका माहात्म्य कहेहें:- इमां लिखेत्पठेद्वापि प्रीत्यायुक्तो विचारयेत् । क्षणे क्षणे भवेत् ज्ञान तस्याज्ञानतमोरविः ॥ ४१ ॥ दोहा-लिखेपढे अतिप्रीतियुत, अरु पुनि करेविचार । छिनछिन ज्ञानप्रकाश तिहि, होय सुरविप्रकार ॥११॥ टीकाः-जो पुरुप या ग्रंथकू लिखै औ प्रीतिपूर्वक गुरुमुखात श्रवणकर तथा एकांतमैं स्थितहोयके विचारे तापुरुपकों प्रतिक्षण प्रकाशरूप ब्रह्मनिष्ठा दृढहोवे । जैसें उदयसें लेके मध्यान्हपर्यंत प्रतिक्षण सूर्यका प्रकाश वृद्धहोवहे तैसें ॥४१॥ अब जिन पोंका अर्थ संग्रहकर या ग्रंथमें लिख्याहे तिनके नाम कहेहैं:- भर्तृहरिभागवतगीतावासिष्टयुक्तयः। अष्टवक्रीययुक्तिश्च किंचित्स्वोक्तिर्हि विद्यते॥४२॥ दोहा-गीता भरथरिको मतो, एकादशकी युक्ति । अष्टावक्र वसिष्टमुनि, कछुक अपनी उक्ति ॥ ४२ ॥ (१) रहिन ।

आत्मवास्थिति वर्णन-८ विश्राम। (११९) टीकाः-केवहूं न मन थिरतागही, औ निहशंसय मन है चपल इत्यादिवाक्योंकर गीताउक्तअर्थ कहा ॥ औ नंदी आशाइत्यादि वाक्योंकर भर्तृहरिका मतकहा ॥ औ अंतिकृपालुनहींद्रोहचित इत्यादिवाक्योंकर भागवत ( एकादश ) की यक्तिकही । औ विवतविषयविसारजगइत्यादिवचनोंकर अष्टावक्रउक्तअर्थ कहा ॥ (१) श्लोक-चंचलं हि मनः कृष्ण ममाथि बलवदृढम् ।। तस्याई निग्रहं मन्ये वायोरिख सुदुष्करन् ॥ १ ॥ अर्ययहः- कृष्ण यहमन प्रसिद्ध चंचलहै तथा ममाथिहे तथा बलवान तथा हृददै तिसमनके निग्रहकं मैं अर्जुन वायुके निग्रहकी न्याई अत्यंत कठिन मानताई ॥१॥ श्रीभगवानुवाच ॥ असंशयं महापाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ॥ अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥२॥ अर्थ यहः-हेमहाबाहो यह मन दुनियहहै तथा चंचल है यह वार्ता संशयते रहित है तौमि हेतिय सो मन अभ्यासकरकै तथा वैराग्यकरकै निग्रह कन्या नावे है ॥ २ ॥ इत्यादि वाक्योंकर गीता उक्त अर्थ कहा ॥ (२) श्लोक-आशानाम नदी मनोरथनला तुष्णातरङ्गा- कुला रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यमध्वंसिनी ॥ मोहावर्त्तसुदुस्तराऽतिगहना भोत्तुङ्गपिन्ता- तटो तस्याः पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वगः ॥ १ ॥ अर्थ यहः-आशा- नाम एकनदीहै मनोरथरूप नलस भरीहै तृष्णारूपी तरंगोसें पूर्ण है रागरूपी जिसमें मगर, नानाविधकी तफही जिसमें हैं, धैर्यरूपी वृक्षको दाहनेवालीहै, मोहरूपी निसमैं चकहें, इस हेतुसे बड़ी दुस्तर औ कठिन है, वही चिन्ताही निरके तटहैं, तिसनदीसें पारहोकर विशु- दमनवाले योगाभरही आनंदको मामहोतेहै ॥ १ ॥ इत्यादिवास्योंकर भर्तृहरिका मत कहा ।। (३) श्लोक-श्रीभगवानुमान ॥ कृपाटरकृतदाहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।। सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ १॥ अर्थपहः-श्रीकृष्णनी कहतेहैं: हेउद्दन परदुःखके नसहारनेवाला तथा सर्वभागायोंमें द्रोहण्हत, तथा क्षमावान, तथा स्थिरवलवाला भी असूयारहित तथा हर्ष विषादरहित औ सर्वोपकारक ऐसे लक्षणवाले का नाम साधुई ॥ १ ॥ इत्यादिवाक्योंकर भागवत (एकादश) को यत्तिकही । (५) शोफ मुक्तिमिच्छसि चेतात विषयान्विश्वत्यन ॥ क्षमानवदयातोपसत्यं पीयूषवद्भन ॥ १ ॥ अष्टावकभी कहते हैं-हेतात मो तूं मुनि इच्छताद तो विषयनकू विपकीन्याई त्यागकर श्री क्षमा, आर्नव, दया, सतीष, भर सत्यकं अमृतकौन्याई सेवनफर ॥ १ ॥ इत्यादिवचनोरर अष्टावक उकमर्थकहा ॥ , (१२०) विचारमाला-भाल्टी। औ सप्तभूमिका तथा प्रपंचका अपवाद प्रतिपादक वचनोंकर वसिष्ठ उक्तअर्थकहा ॥ इनवचनोंका संबंध प्रतिपादक कछु इक अपनी उक्तिहै ॥४२॥ ऋतु लोचन नंग चंद्र प्रमितशरंदि माधवे मासि। यावन्मत्युल्लासस्तावन्मे वर्णितं प्रकटम् ॥ ४३॥ सोरठा-सत्रहवें छवीस । संवत माधव माससुभ ॥ मोमति जितिकहुतीस, ते तिकवरनि प्रगटकरी ॥४३॥ टीकाकारकी उक्ति- दोहा-बालबोधनी नाम यह, करो सारथिकसोच ॥ मूल सिंधुमो विंदुसम, लिख्यो अर्थ संकोच ॥१॥ कह्योकिचित अरथ मैं, सोवेदांतको सार । भलेविचारे याहजो, संमृतिनसै अपार ॥२॥ संवत सेसि गुन ग्रेह सेसी, गती अंकलिखवाम ॥ ज्येष्टमास पपकृश्नसुभ, तीज सोम सुख धाम ॥३॥ (१) श्लोक-नानभूमिः शुभेच्छाख्या मथमा परिकीर्तिता ॥ विचारणा द्वितीया स्यातृतीया तनुमानसा ॥ १ ॥ सत्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामका || पदार्थामावनी पष्टी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ २॥ अर्थ यह शुभइच्छा १ विचारणा २ तनुमानसा ३ सत्यापत्ति " असंसक्ति ५ पदार्थाभावनी ६ तुरीया ७ यह सप्तज्ञानकी भूमिका कही नावह ॥ २ ॥ तथा मपंचके अपवादका प्रतिपादकवचनयहहैः-शोक-इदं नासीन चोत्पनं न चास्ति न भवि- ध्यति । नगद्व सदूपमिदमित्यमवस्थितम् ॥ १ ॥ अर्थयह-वसिष्ठमहाराननी कहतेहैं:- हरामनी यह जगत न होतामया भौ न उत्पन्न भपाहै तथा नआंग होवैगा इसप्रकार यह जगत सप मनही होइकर स्थितहै ॥ १ ॥ इत्यादिवचनोंकर वसिष्ठउक्तअर्थकहा । इस रीति- श्रीस्वामी मनाथदासनीने पूर्वोक्न सर्वसंस्कृतप्रधोंके अर्थका संग्रहकरकेही यह विचारमालानामक ग्रंथरचाई यात संस्कृतग्रंथों के अनुसार यह अथ है विरुद्ध नहीं इतिभावः-इन पूर्वानीकोंका संभेपसे अर्थलिख्या ग्रंथविस्तारभयमें अधिकळिल्यानहीं। (२) शादकतु कार्तिकमासमें ॥

आत्मवानस्थिति वर्णन-८ विश्राम। (१२१) कवित्त-मायिकप्रपंचमाहिं सिंधुनाम देस आहिं, तामैंसाधुवेलानाम साधुजनगावहीं॥ तासमैं निवासकरे ब्रह्मानंदमांहि चरे, पालकप्रसाद हरिसंत मनभावहीं॥ संतज समीप वसैं तपकरतनुकसैं, इंद्रियमनरोक ध्यान ब्रह्ममैं लगावहीं ॥ अष्टमविश्रामजोई इतिभयो तामैं सोई, लिख्यो आयारामदास गोविंद सुनावहीं ॥४॥ श्लोक-न्यूनतां परिपूांत्र संशोध्याऽशुद्धतामियम् । विचारकुसुमानां च माला श्रीगुरवेऽर्पिता ॥ १॥ श्रीमद्गुरुकृपाप्राप्तबुद्धयेयं संस्कृता मया। अस्यां कुत्राप्यशुद्विश्वेडीमन्तःशोधयंतु ताम्॥ इति श्री विनारमालायां आत्मवास्थितिवर्णननाम भष्टमविश्रामः समाप्तः ॥ ८॥ (इति श्रीसटीका सटिप्पण विचारमाला समाता) (१) अन्वयार्थ ॥ (अत्र ) अनकहिये इसविचारमान्यामें (न्यूनता ) न्यूताफी फहिये कमतिपणेको ( परिपूर्य) सर्वतरहसे पूर्ण करके (संशोध्याशुद्धतां) तथा अगदताकोसम्य- कशोधनकरके ( इयंविचारकुसुमानां च ) यह विचाररूपी पुप्पोकीमाला (श्रीगुरवेर्पिता ) देवी संपदरूप लक्ष्मीवान् गुरुवनखण्डि महाराजकेतांई अर्पण करी ॥ १ ॥ (श्रीमद्गुरुकृपामाप्तबुध्द्या) देवीसंपदरूप लक्ष्मीवान् गुरुवनसण्डिनीकी कृपासे प्राप्तहुई युद्धी करके (इयम) यहविचारमाला (सस्कृतामया) में गुरुभसादने संस्कारयुक्त किया (करी) (अस्यां) इस विचारमाला (पुत्रापि) कहींभि ( अशुद्धिभेद ) यदि अशुद्धि होय तब (धीमन्तः) युद्धिमान् पुरुष (शोधयनुतां ) तिसको शोधनकर ।। भावार्थ ॥ इसविचारमालामे न्यूनताको मर्वतरहसे पूर्ण करके तथा अशुदिपणेको सम्यक्शोधनकरके यह विचाररूपी पुष्पोंकी माला लक्ष्मीवान् गुरुवनसण्टिमहाराजनीकेताई में गुरुप्रसादने अणिकरी ॥ १ ॥ तथा लक्ष्मीवान गुस्वनसण्डिनीको कृपास मानदुईदिकरके यह विचारमाला मैने संस्कारयुक्त किया इम विचारमालामे पहीभी यदि अशुद्धि होयती बुदिमान् पुरुष तिसको शोधन परें यहमार्थना है। इति श्रीमत्परमानंदोदामीनाशप्यगुरममादविगनिनाऽष्टमविश्रामटिप्पणिया ममाता ! ९ ॐ श्रीगणेशायनमः। (अथ सामवेदस्य सहस्रोपनिषन्मध्ये प्रतीमोपनिषल्लिख्यते ) अथातो वसिष्ठः स्वयम्भुवम्परिपृच्छति पृच्छामि त्वां भगवन्तं देवप्रतिमा तामनुबहीति अथ प्राणजं पुत्र स्वयम्भूः प्रत्युवाच देव- प्रतिमां व्याख्यास्यामः एको महापुरुषस्तस्मादहमजायणहिरण्य- गर्भ मां युवन्ति स महापुरुपस्तेनाङ्गुल्या मथ्यमानायाः सलिलम- भवत् सलिलात्फेनमभवत् फेनाद्भुदमभवत् बुदादण्डमभवत अण्डाद्ब्रह्माऽभवत् ब्रह्मणो वैवैराज्यात्प्रतिमाभवत् तस्या अग्निरभवत् अग्नरोङ्कारोऽभवत् ओंकाराद् व्याहृतयोऽभवन् व्याहृतिभ्यो गायन्य भवत् गायत्र्याः सरस्वत्यभवत् सरस्वत्याः सवैवेदा अभवन सैववेदः सर्वे देवा अभवन् सर्व वैः सर्वे लोका अभवन सर्वैलोकैः सर्वे प्राणिनश्वाऽभवन् इति विद्वान् वसिष्ठः स्वयम्भुवं पितरं पुनरुपससार . का प्रतिमा कस्याः देवतायाः कतिविधाः कियल्लक्षणाः कस्य द्रव्य- स्येपाराधनेन कान् काँल्लोकाल्लोकेभ्यो यच्छति अथात्मजं ब्रह्मा प्रियं पुत्रम्पुनरुवाच जानीहि भो प्रतिमा ब्रह्ममूर्तिर्गणपतिप्रतिमा, शिवप्रतिमा, शक्तिमतिमा, सूर्यमतिमा, यावत्यो देवता वे तावत्य एव देवप्रतिमास्तद्रूपास्तदायुधास्तद्वाहनास्तद्वर्णास्तद्वसनाभरणा भौमः सप्तविकारर्मनसासहाएविधाः प्रतिमाभेदा भवन्ति । तस्याराधनेन सनियमेन यमेनेन्द्रियनिग्रहेण यान् यानिहामुत्र च कामान्कामयेत् ताँस्तान प्रामोति विद्यानिह वे आनन्दमयो मुक्ति चाप्नोति या या मूर्तिः पापाणदादिधातुजा सप्तविधा भूमिविकार- निर्मिता मनसासह कल्पितास्तास्ताःअस्मै जनायायुष्यं पुण्यम्प्रभूतं प्रयच्छन्ति प्रतिमाः सौम्याः सुनयनाः स्निग्धाः अरीक्षाः संस्का- (१२३) रिताः सवस्त्राः सायुधाः सभूपणाः सपत्राः सगणाः पूज्या प्रतिमा- पूजनाद्रह्महत्यायाः पूतो भवति,सुरापानात्यूतो भवति, अगम्यागम- नात्यूतो भवति, अभक्ष्यभक्षणात्पूतो भवति, अब्रह्मचारीब्रह्मचारी भवति अपंक्तिभोजनात्पूतो भवति, पंक्तिसहस्रलक्षपावनोभवति, यः प्रतिमोपनिपदमधीते सः सर्वेभ्योऽघोभ्योमुक्तो भवति सर्वान् दिव्या- लोकान् प्रामोति ब्रह्मत्वं च गत्वा अमृतत्वं च गच्छति । । इति श्रीसामवेदसहस्रोपनिषन्मध्ये प्रतिमोपनिषत्समामा-शुभम्भूयात् ॥ सर्वास्तिकननोंकसमीप सविनय निवेदन यहहे कि, उपासनाके अर्थभगवन्मतिमा कितने मकार- की चाहियेऔ किस धातुको चाहिये इत्यादि निर्णायक वेदवाक्य अभीतक किसीन मायःसमुद्धृतनहीं कीयाथा इसप्रभावके दूरिफरणार्थ सामवेदीय सहनउपनिषद से प्रतिमोपनिषद्, उनविषयगर्भित मकाशित कीयाहे तिसको अवलोकन करके आस्तिक जन निरतिशय आनन्दके भागिहोव इति॥

Vichar Mala (prathma Vriti)

Author
Dass,anath
Title
Vichar Mala (prathma Vriti)
File name
Vichar Mala (prathma Vriti)
Text
OCR done
Citation
1905
Published
2012/08
Publisher
Mumbai.,venkateshwar Steam Press
Language
Sanskrit
Pages
212
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
311566
Barcode
99999990320441.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
8iNEUwrtpvq
Download PDF

Vichar Mala (prathma Vriti)