·works of Pånivāda and the Malayalam works of Nampiār. Those who oppose the view however point out that Nampiār's Sanskrit scholarship as revealed in his Tulla] works is not sufficiently deep to justify the identihcation. As the evidence available is not conclusive, we can only leave the question for further research Fixing our attention on the kporn Sanskrit and Prakıt works of Rāma Panıvāda, sve find him to be a poet, dramatist and commentator of iemarkable talents Visnuvilāsu and Ragliaviya are Sunsluit Mahāhāvgas by Pūnivāda Kamsavaho and Usiniruddha ale luis Prākit Kavyas. His Bhagavata Campu as well as his Stotras are also com mendable literary productions His commentaries and his works on Chanulas und Ta}e reveal the profundity of bis learning in several branches of knowledge. Four works of Rāma Panuāda belonging to the Rūpaka type have been discovei eti, Lilavatı, Candııha, Madanaketucalta, and Sıtālāghava. These works are beautiful productions entitling their author to a place of honour among the diamatists in Sanshut. Lilāvat; Candrika and Madawahetucanla shorter works, the first tsvo being one act plays (Vithes) and Madana ketucarita a PralasanSitataghava is the only Inown work of Rima Panuvāda belonging to the Nätala type and admittedly one of his most important works. A few facts about this Nātaka and a brief analysis of its contents are given below: From the Pri thavana (prelude) we understand that the author of this piece is Rāma Paniyāda, and that he wrote this for enactment before the assembly of learned Brāhmins who had come to Trivandrum in &ie ·response to the invitation of Mahārija Martānda Varma, presumably on the occasion of the Jurajapam festival in the temple of Su Padmanabha in 1756 The poet best ows high praise on his patron, Mahiraja Matunda Varma in the following verse - अधिस्यानन्दूर जयति जगतीपालनपर परं ज्योतिश्शीतद्युतिधवळशेपाहिशयनम् । यदन्तस्सन्त-वन्नखिलनृपतीना न तु पर gucacgitigata wafuente (1.5) The play opens with the scene of Daʻaratha and Kausalya anxiously awaiting the news about Rama and Laksmana wh) had gone with Visvamitia to afford protection for his ajña l'hen a messenger by name Chariyana, arrives there and ratrates the exploits of Rama from the şlayıng of Intaka till Rama and Laks mana were taken to Mithila by the sage The second Act piesents a well concerved scene where two Asias Mayavisu and Karambaku, determined to take pengeance on Rama for the slaughter of Tataka and Subahu and for putting to flight Marica, appear in the court of Janaka disguised as Desalatha and Sumantra Their aim was to dissuade Rawa from stringing Sivas bon and thus taking the hand of Sita iu marriage In this and in similar other scenes Panivada shows his renarkable ability to handle delicate situations The second Act closes with the sudden exit of the disguised depions on the arrival of Drśazatha and his party from Ayodhya to attend the wedding of Rama and Sita Maya vasu vas however determined to continue his designs of hostility against Rama, ana swore that he would incite Para ulama against Ruppa ful breaking the bow of Siva ·(Pira'ura'n i's preceptor), and persuade Ravana to abduct Sita. पातयित्वा मुनीन्देश मुनिशिप्यौ नरार्भको Fari pacarat ravaliaajaa 1) ( II. 45.) The third Act is a farewell scene where Sita, Urmila, Śrutakirti and Mandavī (who were married to Rāma and his three brothers Laksmana Bharata, and Satrughna) take leave of Janaka. This scene reminds one of the fourth Act of ſūkuntain of Kālidāsa. In the fouth Act the dramatist introduces a new character Ayonjukhi (a friend of Śūrpuņakha) who in the guise of Manthara incites Kaikeyi to expel Rāina to the forest and secure the kingdon to Bhoratu. Sūrpanakha was possionately in love with Rāme and it was her ardent wish to get Rāma near het sylvan abode. Rāvana is also introduced in this Act as deeply yearning for the union with Síta. To heighten the effect of the scene Prahasta is made to present a picture of Sita to Rāvana, which further arouses Rāvana's passions and makes him act almost like a mad nian, The fifth Act is mainly taken up with Râma's alliance with Sugrīva and Māyāvasu's attempt to thwart it in the guise of Chārana. This is an agreeable repetition of the earlier scene where we gav Charana in the guise. of Dasaratha. This scene has a two-fold purpose, (.) of continuing the Mayavasu story, and (2) of naliating the exploits of Hanuman in Lanka and the incidents con. nected with that episode. The report of Magivasu vas of course calculated to drive Rame to despondence by falsely narrating the killing of Sita by Rivana finding ·her to be uotractable. Māyāvasu's intention as he him. self states vasat Thai Matief tegå 19. 1 a nau alang ito " (V. 34 ) But the attempt of Māyāyasu was thwarted in time by Dadhimukha, the keeper of Sugrīva's garden, who come complaining about the pillage of the garden by Hanuman and the monkey forces who had retuned from Lunha The sixth Açt opens with a Pravesala in the forin of a dialogue betneen a Vanadératā (who came to Lanka in search of Sita at the instance of Löpämudra) and Lanbilaksmi. The glory of the reconstructed Lapha after its destruction by Hanumão foi ms the theme of the dinlogue. The mission of the Vanadívata was to know the plight of Sıtādīvi. This naturally leads to the Dext scene where Sita is introduced as seated in the Afoka garden guarded by Trijata and Sarama. The latter part of this Act presents also the tumultuous scene of the battle in Lanka. The play closes with the last and the seventh Act dealing with the return of Rūnia and Sita to Ayodhya, Pinisāda has succecded in an eminent degree in securing dramatic effectiveness in the presentation the plot. No doubt lie borioned the story from Rām.- yana But the presentation is largely original. He hind derived inspiration for his innovations from other Sanekrit drawas based on Rimiyaņa, like Uttararāmacarita, Jinakiparinaya, Āfcaryacūdámani and Anurgha. räghårt. But he has been able to show his individuality ·and has never degenerated into imitation. No great claim can be made in the matter of characterisation although the delineation of Māyāvasu certainly deserves praise. Pādivāda's special skill lies in creating and - handling situations commendable for their theatrical effect. The dramatist has succeeded in connecting the early incidents of Râna's life in killing Tātaka and Subabu with the whole of the later events in the Rāmāyana as being brought about by the hostility of the demons. Like several other Sanskrit Nätakās, Sitārāghava also deserves greater praise as a poetic work. Pānivāda shows himself at his best in this work as a master of ornate expression We may quote a few stanzas by way of illustration:- कन्या काचन लोचनामृततनुम्सीनेति चेतोभुव- श्शश्वद्विश्वमनोविमोहनमहाविद्यैव विद्योतते । चापञ्चापि सुगसुरैरपि दुरारोप पुरद्रोहिणो वैदेवस्य पुरेऽद्भुतस्यमिदं जागति लोकोत्तरम् ॥ (1. 14) आरादारामवाटादमरतरुलताधामहे मारविन्द- प्रश्च्योतन्मुग्धमाध्वीपरिमलभरणायासमन्दप्रचारः । कासारस्फारवारिप्रसृमरलहरीविन्दुसन्टोइसान्द्रः संसर्पन् दर्पकस्य स्वयमयमयते बन्धुतां गन्धवाहः ॥ (IV. 19.) उत्तप्तस्वर्णभितिस्फुटधटितमहेन्द्राश्मनो वेश्मपङ्क्ते रुयोतः पीतनीलः स्थिरचपलधनम्नान्तिम दिशन्ती । संक्रीडाक्षिणीक वजपटपटलीवातधूतोडसक्छ। लका मे काममक्ष्णोरियममरपुरप्रेक्षणे विक्षिणोति ॥ (VI. 1.)

·12
There are five Manuscripts of this work
this Library
Als No 11ci marl ed IFS obtained from Sri
Visnu Namputin, Ettıkkada Illam,
Ayanl udi I adutturutti in North
Tiavancore
Ms No 10923, marked a, fiom Nilakanthan Sul u
muran Muttitu Chozikkala Jlam)
1 adutt 11utti
Ms No 1157, mailed , belongs to Maray1181
Muttunu Menon, Ampa lap uza
Ms No 12344, maiked & brought from Abarur
Mana Cochin
Ms No L 478, marhed z brought from Pumul lı
Mana, South Malabar
All the manuscripts are written in Malayalam
script and are well pieseived Of these the first one
Alone contains the Chaya for the Prakt passagag
in the drama
Su S Mahidevi Sistu the former Cuiator,
Sri V G Nanputin and Sri V Narayanan Namputiri,
VA BSc B T Pandits in this Library hare assisted
me in the preparation of this edition
Unisesity Menusoripts
Libiary, Trivandi um
Suran id i unjan Pillar,
24-5 1968
Honorary Director

·APPENDIX comº 2 3 A list of Rāma Panipāda's Sanskrit works:- 1. Visnuvilāsa - A Sanskıit I ävya with the mentary Visnapiya, edited by Dr. P. K. Na“ rayana Pillai, M A; Ph, D, No. 165, of the. Trivando un Sanskrit Series. Rāghaviya:- A Sanskrit Mahākāvys, edited by Dr. L A Ravi Varma in 1942, as T S.S No 146. I amsivaho A Präkit lāvya, edited with Eng. lush notes and translation by Dr, A N. Upadhye, Bombay, 1940. 4 Vsānn uddha:- A Pūkrt Kavya, edited with an introduction and Sht Cchāya by Dr. C. Kunhan Raja and S Subrahmonga Šāstri, Adayar, 1943. 5. Lilavati:-- Published in the Sanskrit Quarterly Journal of the University Manuscripts Library, Trivandrum. Vol. IIl. Nos. 2 - 4. 6 Candrika Published by Prof. Rāma Pisaroti in the Bulletin of the Rāma Varma Research Institute, Trichur, 1914 NO. 3. 7. Madanahētucarita:- A Prahasana published with un introduction by Di. P. K. Narayana Pillai, M, A; Ph.D, Trivandrum, 1248, T.S.S. No: 161 18. Sıtātāghava: Edited by Śūranād Kuñjan Pillai Prevurlaram, us'.S.S. lv.182, 1938. A furtoi this work has been published in the Sahityaratnārali Series, Trichur. Súrynataka and Ambarānadı-a Stotra:- Both published by K. Nārāyana Pisāroti in the Sihi tya Parishad Traināsibam, Ernakulam, Vol. 7. 9 ·रामपाणिवादप्रणीत सीताराघवम् अशेपाधारमप्ये शेपाधारमनेकवत् । व्यक्तमप्यलमव्यक्तं पर ज्योतिरुपास्महे ॥१॥ (नान्यन्ते) सूत्रधारः-यामिवानुहरन् प्रीया चूडाचन्द्रोऽपि नृत्यति ।' सा वः सायं झुकंसस्य नायतां ताण्डवक्रिया ॥२॥ अलमतिप्रसङ्गेन । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये! इतस्तावत् । नी- (प्रविश्य) (क) अथ्य ईअनि । सूत्रधारः आर्य! श्रीनारायणभट्टपादकरुणापीयूपगण्डूपणा- दिष्टा पुष्टिमुपैति यस्य कविताकल्पद्रुचीजाङ्करः । रामो नाम स पाणिवादकुलजस्तस्य प्रभूवं फलम् सीताराघवनामनाटकमयं सभ्यार्थमम्यागमत् ॥३॥ तदभिनवं नाटकमभिनयेन सफलीकर्तुमभिलपामः । (क) आर्य, इयमस्मि । १. 'नेप' ख. ग. २. 'इम हिच. ३. 'मनाई च. ४. सफर.

·२ सीताराघवे नदी - (क) अय्य जइ एवं ताले सोआराहवं णाम णाडगं णाडअरससारवेणीअं अहिरवबह्मणवरिट्ठभूइहाअं गोडीअं अद्विणेदव्यं । कीच- धम्मरक्खणपिअक्सरेण सत्यजगाणुरजणगुणसपण्णण रण समहिणंदणिजति में अहिप्पाओ। ता तादिसो कदमो पदेसो अय्येण विधारियो! सूत्रधारः -- आर्थे! इदमेव विचार्यते । (विचिन्त्य सहर्पम् ) आर्थे ! किमत्र विचारणीयम् | पश्य स्थानन्दाभिधाने महितमहिमनि क्षीरंवारान्निधाने तल्पे सशुरूपे रुचिमति पतगाधीशयानः शयानः । आधाता वाञ्छितानामवानिवलमिदां वञ्चिभूपालनाम्ना- 'मानायज्ञापकेन स्फुटमिह विलसत्यात्मना पमनाभः ॥४॥ तब तावत् त्वदुपन्यस्ताधिकगुणगणमम्पन्नेन बैकुण्ठतोऽप्यतिशय- रमणीयदिव्यद्रव्यसम्पत्संपूरितस्यानन्दरमन्दिरेण सर्वात्मना. पद्मनाभ- समर्पितसमस्तनिरिभवेन सर्वसामन्तकुलमकुटमणिमरीचिचीचिनीराजि- तचरणकमलेन इदानीन्तनेन राज्ञा वञ्चिमातीण्डेन सकलदिगन्तेभ्यः समाहूय समधिष्ठापिताना समधीतवेदशास्त्राणां सरस काव्यरसमजावमजन '(क) आर्य ! यदि एवं तत्खलु सीताराघवं नाम नाटकं नाटकरससारखे. दयामा भरूपब्राह्मणवरिष्ठभूयिष्ठाया गोष्ठयामभिनेतव्यम् । किञ्च- धर्मरक्षण- विचक्षणेन सर्वजनानुरजनगुणसम्पनेन राक्षा समभिनन्दनीयमिति मे अभिप्रायः । तत् तादृशः कतमः प्रदेश. आर्थण विचारितः! 1. 'जुई क. २.चिख.ग.ध. ३. 'मणा' स... ४. 'मिति' ग.

·मज्जसज्जनभूयिष्ठानां ब्राह्मणवरिष्टानोमतिगरि ट्रां गोष्ठीम पहाय क नामेद, मभिनेतव्यम् । नया हि- अधिस्यानन्दजयति जगतीपालनपरं परं ज्योतिश्शीतद्युतिधालशेषादिशयनम् । यदन्तस्सन्तन्वन्नखिलनृपतीनों न तु परं सुराणामप्युबैरंघियसति मार्ताण्डनृपतिः ॥५॥ नटी-(क) अय्य! जइ एवं सो खु परिंदो रामअंदो विध मायदो पदुमणाहस्त कोवि कलावदारोत्ति तकेमि चीसाण मित्तदाए संदायहरेण सळिलबाहेण । ओच्छाईअम्मि चंदे विच्छाओ होइं भुवर्णतो ॥६॥ सूत्रधार:- (आकर्ण्य) अपे प्रस्तुते वस्तुनि प्रकान्तमेव कुशीलपैः । यतो विश्वाभ्युदय हेतोरघरस्य परित्राणाय भगवता विश्वामित्रेण खा- श्रममुंपनीते रामचन्द्र तद्विरहपर्युत्सुकस्य महाराजदशरथस्य प्रवेशिकी ध्रुवा गोतिरियमाकर्ण्यते ॥ (क) आर्थ, यद्येवं स खलु नरेन्द्रो रामचन्द्र इव भगवतः पद्मनामस्स ! कोऽपि कलावतार इति तयामि । विधेपा मित्रतया सन्तापहरेण सलिलवाहेन । अवच्छादिते चन्द्र विच्छायो भवति भुवनान्तः ॥६ १ नागरिष्टाच २. रिहाना गोटो घ. ३. 'नेप' १ 'कान्छा' ग. ५. 'इनामि' ग ६. 'स्वाश्रममुप' इ.

·सीताराघवे नटी-(क) (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) अम्मो एस महाराबदसरहो महादेवीए कोसल्लाए सह किंवि मंतअंतो अन्तेउरमंतरं अहिचिट्ठइ । सूत्रधारः -आयें! तदावामपि अनन्तरकरणीयाय सज्जीमवार्य: (इति निष्कान्तौ ।) ( इति प्रस्तावना ।) (ततः प्रविशत्यासनस्यो दशरथः कौसल्या च।) दशरथ: -देवि! दक्षिणकोसलेन्द्रनन्दिनि! भासां भर्ता वसिष्ठः स च कुशिकसुतो नित्यमत्याहितेभ्यो रक्षेयुर्वत्समते रघुकुलगुरवः सानुजं रामभद्रम् । इत्यं संस्थाप्यमानं तरलयति ममाप्यन्तरङ्गं तरङ्गो मोहान्धेश्शोकनामा कमिव विवशयन्नैप संसारभागः ॥६॥ कौसल्या-(ख) महाराएवं एदं आआणुदंमी सिणेहो णाम। दशरथः- उपपन्नमिदम् । ननु ताटकासुबाहुमारीचमायापसु- प्रभृतिभिः कृतान्तकिङ्करभयरैः लापतिकिकरैरतिमयानः श्रूयते स उद्देशः, यत्र किल भगवता विश्वामित्रेण सत्रमुपक्रान्तम् । " (क) मम्मो एप महाराजदशरथो महादेव्या कौसल्यया सह किमपि मन्तयनन्त पुराभ्यन्तरमधितिष्ठति । (ब) महारजा एवं एतत् । अपायानुदा स्नेहो नाम । 1. मे.प. १. ': (निपामो) (मम्मापना). ३. 'रामयम्।' म. ग ..

·प्रथमोऽकः कौसल्या-(समय) (क) हा मम पुत्ताणं रामलक्खमाणं तत्य की भविस्मिदित्ति ण आणामि । दशरथः-देवि मा पोः । स तवे भवान् कौशिको खायुष्म. तोरनुपालयिता । यस्मिन हि वृत्रारातिप्रणिहितमहाशोकशदोस्त्रिशकोः सन्त्राणाय त्रिजगदपरं ब्रह्मकुक्षौ सिसृक्षौ । त्रासोद्भुतकमपदगुणप्रक्षराण्यक्षराणि प्रायुक्त प्रागतिनुतिगिरी संविधाता विधाता ॥८॥ कौसल्या- (ख) महाराज! तह णाम महप्पहावो वि भवती कोसिअमहेसी किणिमत्तं अक्षणो जण्णविग्यकारिणो अण्णण गिवारेदं उपकंतो। दशरथ:- (सस्मितम् ) देवि! अयं हि महतां स्वभावः । पश्व शेपेण भारयति चक्रधरो धरित्रीम् मेधेन वर्पयति सोऽपि पतिर्नदानाम् । नैशन्तमश्शमयति ज्वलनेन भास्वान् नानन्तरं स्वविभवं प्रथयन्ति सन्तः ॥९॥ (क) हा मम पुत्रयो रामलक्ष्मणयोस्तत्र किं भविष्यतीति न जानामि | (ख) महाराज ! तथा नाम मह.प्रभावोऽपि भगवान् कौशिकमहर्षिः किन्निमित्तमात्मनो यज्ञविनकारिणी अन्येन निवारयितुमुपक्रमते ! १. 'तत्थ किक स ध. २. 'पिस्तदित्ति' घ च. भगवान्' ख. च. ४. 'न् - वृता' घ. ५. 'तथह णाम'ग,

·६
सीताराघवे
कौसल्या
(क) होदु एवं एत्तिएण उण कालेण तस अण्णण
संपुण्णेण होदयम् । एवं च समत्थिदणिअत्थो वि सो अज्ज वि दाव ण
पडिणिवत्त इत्ति की एदं भवे ।
दशरथा-देवि! यहुनिमानि श्रेयांसि । तदियतया विनितुन
शक्यते । किन्तावता कालेन न कश्चिद्वार्ताहरोऽपि प्रेषित इति पया.
कुलोऽस्मि ।
.
(भविश्य)
-
प्रतीहारी--(ख) जेदु महाराओ। जेदु देवी ।
दशरथः कलापिके! किमागमन प्रयोजनम् ?
प्रतीहारी-(ग) महाराअ, मिस्ममादो आअदो ।
कौसल्या--(साशंस) (घ) की पच्छेहिं मह भयंतो कोसिओ !
प्रतीहारी-(ड) णहि णहि । कोमिअमहेमिणो अंतेवासी चारा-
अणो णाम वायसो वत्ताहरो।
(क) भवत्येवम् । एतावता पुनः कालेन तस्य यज्ञेन सम्पूर्णेन भवितव्यम् ।
एवध सथितनिवार्थाऽपि सोऽद्यापि तावन्न प्रतिनिधर्तत इति किमेतद् भवेत् ।
(ख) जयतु महारानो । जयतु देवी ।
(ग) महाराज, सिवाश्रमादागत. ।
(घ) किं वत्साभ्यां सह भारान् कौशिकः !
() नदि नदि फौनिकमहरन्यासी चारायणो नाम तापमो वाताहरः ।
२. 'या निग.

·प्रथयो । दशरथः-- शीघ्र प्रवेश्यताम् । प्रतीहारी--(क)जे महाराओ आणवेदि (इति निष्कम्य चाराय. णेन सह प्रविश्य) इदो इदो महाभाओ। चारायणः- (पुरोऽवलोक्य) यस्यार्धासनमास्थितस्य दनुजश्रेणीशरैविक्षत वक्षो वामभुजातलेन शनकैरामृनता वत्रिणा। लम्बी निष्कृतिरभ्यमानि सकलखाराज्यमप्यर्पितं दिष्टया मे स महारथो दशरथो दृष्टयोस्मृति गाहते ॥१०॥ अपिच कण्ठे कौस्तुभवत् करे कमलबद् वक्षस्थले हारव- न्मूर्ध्नि स्वर्णकिरीटवत् कटितटे काञ्चीलताजालवत् । यस्मिन्नंशचतुष्टय निजमजेनाधायि साधारण- स्थानन्यासविदो ददाति नृपतिस्सोयं मुदं मे दृशोः॥११॥ प्रतीहारी-(ख) एस चिट्ठइ महारायो ता उपसप्पटु णं महा- माओ। चारायणः बाढम् (उपसृत्य) विजयतामुदारकुमारचतुष्कचतुस्त- म्मीसम्भावितचतुरन्तवसुन्धरावलयनिलयो क्लवैरिबन्धुः । दशरथः - (आसनादुत्थाय) भगवन्नभिवादये । इदमासनमलङ्- क्रियाम् । पारायणः-तथेत्युपविशति । (क) यन्महारज आज्ञापयति । इत इतो महाभागः । (ख) एष तिष्ठति महाराजस्तस्मादुपसर्पत्वेन महाभाग । .. 'करे कटकवद् ग.

·सीताराघवे कौखल्या- (क) भअवं! पणमामि । थारायणः - भद्रे! भद्रभागिनी भूयाः । ननु युवामप्युपविशतम् (उभावुपविशतः) चारायणः श्रूयतामवसितसप्ततन्तोराचार्यस्य सन्देशः । दशरथः- अवहितोऽस्मि । चारायणः - एवमाह स्म तत भवानुपाध्यायः । मध्येपद्धति ताटको हतवता भूयः सुवाई मता मारी भयविद्रुत विदधता रक्षांसि विक्षुन्दता। निस्तन्द्रं निरुपप्लवीकृतमहासत्रेण पुत्रेण ते सिद्धार्था वयमक्रियामहि महीभर्तस्समाप्तक्रियाः ॥१२॥ दशरथः- भगवम्। आदित्याः प्रागवनिपतयो यानि तेपुस्तपांसि व्यालम्वन्ते नियतमधुना तानि मे रामभद्रम् । यस्मादस्मिन्नरिकुलपलोन्माथिनी गाधिसुनो- रासक्रान्ता घुधजनमनोहारिणी कारुणीयम् ॥१३॥ सस्सतः। चारायणः- अत्रान्तरे तारघरदीक्षामातिष्ठता, प्रिय मुहृदा विदेहायवधजेन सीरधनेनामन्त्रिता वयं विदेहान् गन्तमुपक्रमामहे । (क) भगवन् ! प्रणमामि। 1. 'मायणुप रा.ज. २. 'तपु. प. ३. 'गहिम्मपत्रिपमुमता'. .. म मन्त्रिप.

·प्रथमोऽङ्कः । फिच वत्साविमौ रामलक्ष्मणावपि तानेव निनीपामहे । कुतः- कन्या काचन लोचनामृततनुस्मीतेति चेतोभुव- श्शश्वद्विश्वमनोविमोहनमहाविद्या विद्योतते । चापश्चापि सुरासुरैरपि दृगरोपं पुरद्रोहिणी वैदेहस्य पुरेऽद्भुतद्वयमिदं जागति लोकोचरम् ॥ १४ ॥ किञ्च - यः सज्यं विदधाति धूर्जटिधनुस्तस्मै प्रदास्याम्यमू- मित्थं संगिरते स्म चोरकलनामाडोस सीरधनः । कन्यारत्नमयोनिश्च निमयस्संवन्धयोग्याश्च वो रामश्वोद्वहन क्रियोचितदशस्त्रीणि पहिण्यन्ति नः ॥१५॥ यद्ययमों भवतेऽपि रोचते तर्हि तया प्रयतिष्यामहे । अन्यथा चारायणप्रत्यागमनमयकुमारयोरनुप्रेषणकाल इति । दशरथ: -- (सप्रमोदम् ) कोत्र सन्देहः, रविकुलभुवां राजन्यानां विदेहमहीश्वरैससह समुचितस्संबन्धोऽयं यदि प्रतिपत्स्यते । यदि च भगवान् विश्वामित्रः स्वयं प्रतिभूरपि प्रियतरमिदं श्रेयः कस्मै जनाय न रोचते ॥१६॥ अथवा देवी किं मन्यते । कौसल्या- (क) महाराज, अचिन्तिदोवणदस्स अब्भुदअस्म अभुवगममत्ते ववसाए कस्स विसंवादो। कीर्दु । सुरासुरेहि वि दुरा- (क) महाराज, अचिन्तितोपनतस्याभ्युदयस्याभ्युपगममात्र व्यवसाय कस्य विसंवाद । किन्तु सुरासुरैरपि दुरा- 1. 'प्रयतिष्यते' घइ. च प्रयतिप्ये ग, २ “किंदुध ·१० सीताराघवे. - रोवं संकरसरासणं जाणईपरिणपणे पणति सुणंती भीदमि । चारायणः --- (स्वगतम्) आश्चर्यम् । फालेन क्षितिपालमौलिवलभीपर्यकमारोक्ष्यतो मुग्धाक्षीकचकुम्भमीमनि शनस्संप्राप्स्यतो विश्रमम् । आनिष्पत्तिकमात्मनैव सुचिरं गर्भ धृतस्याप्यसौ वेत्यद्यापि महार्यतां कथमहो शुक्तिन मुक्तामणेः ॥१७॥ दशरथ:- देवि, मैवं शकिष्ठाः । पस्य - अनुद्धतकरीष्मणा दिनकतेच चालेन यो दिनोदय इवाशरानपकृतोऽन्धकारानिव । असंशयमघातयत्किल स एव गाथेस्सुनो महामुनिरतः परं किमिव नामुना साधयेत् ॥ १८॥., अथ पृच्छामि भगवन् ! तदानीं किल मयालायितेन मायाविना मारीचन कदाचिदायुपतोरत्याहित किश्चिदापादयिष्यत इति किनाशक- नीयम् । चारायणः -राजन् ! नेदमाशकनयिम् । कुतः रामेण मारुतात्रेण लम्भितः कान्दिशीकताम् । गतो गत्यन्तराभावाचाटके यस्तपखिताम् ॥ १९ ॥ रोपं शग्शगसनं जानकीपरिणयने पणमिति पती भीतानि । 1. 'रोवन.. २. 'मुणिम भी स. मुणीय. उ. ३. 'रम्म' ग. ५. ' सगा: प्र. प. उ. प. ५, 'मा' प.

·प्रथमोऽ. किन्त्वन्यत्किञ्चिदाशनीयमप्यस्ति । दशरथः चारायणः (सोद्वेगम्) तत् किनाम। अस्ति मारीचशिष्यो मायावसुर्नाम । श्रूयते । स दुरात्मा मायायामद्वितीयः । किं सोऽपि । दशरथः न व्यापादित चारायणः नहि न हि । स तावत्तस्मिन्व्यतिकरे कुमार- लक्ष्मणस्य वाणैगपिद्धस्पत्तर तिरोभूतः । न जानोमः के प्रयातवानिति । दशरथः इदन्नु महदनबीजं नाम । कुनः मारीचस्य व्यसनमसहन्तस्य मातुर्विपत्ति बन्धूनाञ्च क्षपणमपि च स्वस्य भङ्गसमीके । इत्येतानि प्रकृतिकपटप्रक्रियासुक्रियावा न्मायी पायानसुम्सुहृदामेकशेपो न सोढा ॥२०॥ कौसल्या - (क) भईओ इक्खा उकुलदेवताओ मंह पुत्त पाणं परिरक्खितिआगो होतु। (क) भगवत्य इक्ष्वा कुकुलदेवता मम पुत्रयो परिरक्षित्र्यो भवन्तु । १ मम्ति घ "मा मयावी मायायाम ग ङ ३ रोहित घ क्व यातवानिति ख ग २ च गस घ ६ वदीओ' ग वओ इक्खा' च ७ 'मम पुत्त ख ग घ डच ४ ·१२ सीताराघवे चारायणः - राजन्! अलमावेगेन । कुत:- विमाणेषु वसुन्धरा भुजयुगे येषु क्रमोचानिता- नाधत्ते स भुजङ्गराजुतया नश्यदली झान् फणान् । हव्योव न केवलं बलमिदं नव्यैश्च दोर्विक्रम- राराध्यन्त इमे भियामविषयास्ते यूपमिक्षाकरः ॥ २१ ॥ अपि च सत्रान्ते सप्रमोदप्रसरमुपसरल्लोमहर्षी मही रामं प्रेमाश्रुवपैरमिचरसुलभैर्य गुरुर्गाधिजन्मा । तस्मिन् केदारभूमौ शशिपिशदयशःपुष्पानिष्पन्नशोमा रक्षोमारसंभवेयुः कति कति न भुजार्यिवीरुनिकायाः ।। २२ ।। (नेपथ्ये) वैतालिकेम्वेकः-- सुखाय सायन्तनसन्ध्या भवतु महाराजस्य । तथाहि अस्तक्ष्माभृदधित्यकापरिगलद्धातुद्रयाद्रेरिवं प्रत्यासन्नावियोग झोकतरुणीशोकाग्निलग्नरिव । आताः किरणोत्कररवतरत्याशामसौ वारुणी- मालेपव्यतिपक्तरक्तनलिनीचिहरिवाद पतिः ।।२३।। अपि च - ऐन्द्रया किञ्चिदिवोन्मिपद्युतिलसत्ताराक्षिसाहस्त्रया म्लानीभूतमुखश्रिया कपितयेवोद्वोपमाणो दिशा। स्तोकोनम्रपयोधरां करधृतेनावन्ध्यसान्ध्यप्रभा. सागरेण विभूपयत्यपारिकान्तां हरिकामुकः ॥ २४ ॥ द्वितीयः रात्रायुद्धमता घनेन तपसा स्वीकत पासाक्षितां सन्ध्यामेप पतिवरामिव वधूमुद्दामरागोदयाम् । ..'मल', ·प्रथमोऽङ्क । आसम्पूर्ण कलाकलापसुभगो रक्तोल्लमन्मण्डलो मन्ये खैरम ग्रहीप्यतितरां लब्धोदयश्चन्द्रमाः ॥२५॥ चारायणः (श्रुत्वा स्वगतम्। ) अये रावणेन जिघृक्षितायाः सी- तायाः रामभद्रेण निर्वर्तयिष्यमाणः पाणिग्रहः सूच्यते वैतालिकश्लोकेन । तृतीयः-सम्प्रति हि - निद्रामुद्रितपनपत्रनयनामात्मम्भरिः पधिनी- मुज्झित्वा विकसदलामलिगणो योमेति वामेताम् । सापि श्वस्तदुपक्रमं न बहुशो दृष्ट्यापि योर्बु क्षमा मुग्धा कैरविणी किमेतदथवा स्त्रीणां विवेकः कुतः ॥२६॥ चतुर्थः- अस्मिन् हि समये रणदण्टेः कण्ठेरपिरततटाघातजानित- वतप्रान्तैर्दन्तस्नपनधनशोभैरपधनः । भ्रमभृङ्गासगद्विगुणितपरीणाहशिरसः स्थिरालानं स्थान सपदि निविशन्ते तव गजाः ॥२७॥ दशरथः अये कथमवसितो दिवसः। भगवंश्चारायण! कल्या- गोदमिमं भगवतो विश्वामित्रस्य व्यवसायमनुमन्यामहे.। तद्गत्वा तत्र- भवन्तम् अस्मदादरातिशयनिवेदनेन प्रोत्साहयतु भवान् । चारायण: तथास्तु । स्वस्ति भवते । (इत्युतिष्ठति।) १. रामेण निवर्तयि'.च २. 'भ्यामेति'.च. ३. 'करविरत . ग. .

·१४ सीताराघवे दशरथः-- (उत्थाय दिशो विलोक्य) देवि! पश्य पश्य - मा स्म द्राक्षीदुदेष्यन्नुडुमिरुडुपतिमत्प्रियामप्रियाय प्रायस्तत्प्राणिनां या परपुरुषपरामृष्टिरन्तःपुराणाम् । इत्थं व्यञ्जन्नस्यामिव घटितपटीविभ्रमरभ्रखण्डै- थण्डांशुः प्रावृणीते मुखमपरहरिसुध्रुवो बभ्रुवर्णैः ॥२८॥ (इति परिक्रम्य निष्क्रान्ता सर्वे ।। ।। इति प्रथमोऽङ्कः॥ ॥ अथ द्वितीयोऽङ्कः॥ (ततः प्रविशति मायावसुः।) मायावसुः-- (सक्रोधं विहस्य) आचार्यस्य श्वसदुपरतिः पाटनं ताटकायाः प्रध्वंसश्च प्रतिभटजयख्यातवाहोः सुवाहोः। येनाकारि त्रयमिदमहो कुत्र स क्षत्रडिम्भो मायाम्भोधिं मम परिहरन् प्राणितु प्राणिपाशः ॥१॥ (विचिन्त्य) कथमद्यापि न प्रतिनिवर्तते विदेहान् प्रति प्रेपितः फरम्बको नामास्मत्प्रणिधिः। (सवितर्कम्) मीतः कापि निलीयते नु सरलो बागाव सुबाहुद्रुहः किंवा तत्र नृपालये नृपभट्टर्जाती वलात्संयतः । 1. 'फ्रममि.ग. २. 'पिमिलीयते.च. रिया'.य ·द्वितीयोऽङ्कः। १५ गुप्तामागिरसेन किं नु मिथिला नक्तश्चरोच्चाटन- मन्वैस्तामवगाढमक्षमतया राष्ट्रादु यहि म्यति ॥२॥ (ततः प्रविशति करम्बकः ।) करम्पक: - (सबहुमानम्) (क) सुकं तं जइ कातीरइ सीरद्धदओ स चेअ बइ तं णिचट्टेउं पारइ सो छेत्र दासरही। (परिक्रम्याग्रतोवलोक्य) अए अय्यमाआवर में एवं पडिवालअंतो इदो एग्य दिग्णदिट्ठी चिद। (उपसृत्य) जेदु अय्यो । मायावसुः - भद्र काम्बक! किनिमित्तोऽय मेतावतः कालस्य परिक्षेपः । अपि राक्षसोचाटनपटोः शतानन्दवटोर्मुखे पतितोऽसि ? करम्बका (ख) णहि णहि सो खु दाणी वहिं ण सणिहिदो । मायावसुः-- क गोऽसापिदुर्दुरूढः ? करम्बकः-- (ग) सो खु राहवपादपंसुफैसपरिमुकसावजवणं अत्तणो जणि अहल्लं अहिवादेदु अस्समं शिल गओ। (क) शुल्कं तद् यदि कतुं तीरयति सीरध्वजः स्वयमेव । यदि तन्निर्वर्तयितुं पारयति स एव दाशरथिः । अये आर्य मायावसुमामेव प्रतिपालयन्नित एव दत्तदृष्टिस्तिष्ठति। जयत्वार्यः। (ख) नहि नहि स खल्विदानी तत्र न सन्निहितः । (ग) स खलु राघवपादपासुस्पर्शपरिमुक्तशापयन्त्रणामान्मनो जननी. महल्यामभिवादयितुमाश्रमं किल गतः। १. जम्मो'.च २. 'पंसुफस'. स. घ. ३. 'गणी ग, ·१६. सीताराघवे मायावसुः-(साशकं स्वगतम् ।) पया पूर्व भर्तुः सुरपतिदुरारम्भजनित- प्रकोपाग्नेश्शापात् किल परिणतं स्थावरतया । अहल्या ती कल्यामकृतं यदि यः पादरजसा स रामः को वा सादनृतमथवेदं प्रलपितम् ॥ ४॥ (प्रकाशम् ) अथ रामलक्ष्मणाभ्यां सहजनकपुरमभ्यागतोऽस्मदमित्रो विश्वामित्रः। फरम्बका - (क) अह इम् । मायावसुः- तर्हि यथावृत्तमावेदय । 'करम्बका (ख) सुणादु अय्यो। अहं दाव अय्यस्स णिओएण मिहिळाणअरं पट्टियो रहन्भासं पविट्ठो गोदमेण रक्खसाणक्खासअमत- गुत्तं सत्तंगरट्ठ पविसिउं अपारअंतो तदो णिवत्तिअ अय्यमारीअस्स अस्तम गतूण वुत्तमिण णिवेदअंतो तेण समप्पि वसंतरेण सम्बुद्दसप्पवेससं- पादत्तमं माआविरइदं एदं अंगुली गह्निअ रिसिवेसधारी जणअट्ठभ- तर जहिटुं पविट्ठामि (इत्यगुलीयकं दर्शयति ।) .(क) अथ किम् । (ख) शृणोत्वार्यः । अहं तावदार्यस्य नियोगेन मिथिलानगरं प्रस्थितो राष्ट्राभ्याशं प्रविष्टो गौतमेन राक्षसनिष्कासकमन्त्रगुप्त मत ङ्गाष्ट्र प्रवेष्टुमपा- रयन् ततो निवृत्यायमारीचस्याश्रमं गत्वा वृत्तान्तमिमं निवेदयन् तेन समर्पित वेषान्तरेण स्वोदेशप्रवेशसम्पादयितृकं म.य विराचिनमेनदगुलीयकं गृहीत्वा ऋपिवेषधारी जनकराष्ट्राभ्यन्तरं यथेष्टं प्रविष्टोऽस्मि । १. 'इमामगवम् ख. ग. घ.ड, च. २. at जाल्यामकृत'. च. १. 'तकिल या.घ. १. 'भोसंव'. च.

·द्वितीयोऽ| मायावसुः-(सहप) भद्रः प्रयच्छेदम् (इत्यंगुलीयकमादाय स्वगतम्।) साधु सम्पन्नम् । यतो दशरथवेषेणं विदेहान् प्रतिष्ठासमानस्य मम निष्प्रत्यूहो भविष्यति नगरप्रवेशः । (प्रकागम् ।) भद्र ततस्ततः । करम्पका-(क) तदो तहिं मह आअंतुअत्तणेण विस्सद्धं समप्प- एससंचारसोक्खं संयुत्तम् । मायावसुः-ततस्ततः। करम्बकः -- (ख) तदो कस्सि पि पदेसे संचरंवेण मए पदुमप- त्ताइ मुणाळवळ पाइ सेवाळफिसलाइ अ समारती भजरिआ णाम कापि चेडिआ दिवा। पुच्छिदा असा कीणिमित्ताइ एदाइत्ति । मायावसुः ततस्ततः। काम्बका- (ग) तदो ताए पुणो पुणो णित्रज्झमाणाए किंपि रहस्सं कहिअम् । मायावसुः- (सकौतुकम् ) तकिन्नाम । करम्बका-(संस्कृतमाश्रित्य) धीरोदाचगुणस्य वीर्यजलधेविश्वकाम्याकृते- युनः कस्यचिदुज्ज्वलं गुणगणं कर्णामृतं शृण्वती । (क) ततस्तत्र ममागन्तुकत्वेन विसव्यं सर्वप्रदेशसञ्चारसौख्यं संवृत्तम् । (ख) ततः कसिन्नपि प्रदेशे सञ्चरता मया पद्मपत्राणि मृणालवल्यानि शैवालकिसलयानि च समाहरन्ती मन्जरिका नाम कापि चेटिका दृष्टा । पृष्टा च सा किनिमित्तान्येतानीति । (ग) ततस्तया पुन:पुनर्निबध्यमानया किमपि रहस्यं कथितम् । १. 'स्थमान'. घ. ड. च. २. 'णं श्रोतामृत' घ.

·सीताराघवे निश्वासरुपोषिताधरदलैः सन्तापमन्तर्गत व्यक्तं वक्ति विदेहराजतनया नक्तंदिवं जाग्रती ॥५॥ (क)णिमिचा सिसिरोवारमाहणसामग्गी मए मग्गी अदित्ति । मायावसुः- (स्वगतम् ) नियतमस्या महाराजरावणेनैव मदनसन्ता- पहेतुना भवितव्यम् । कुतः - प्रत्याकृष्टमतीप्रतिभटपृतनामचमातङ्गपाली- दन्तप्रान्ताभिघातस्थपुटितविकटङ्करदोरन्तरालात् । दोर्दण्डोचण्डकण्डविनयनरमसोत्पाटितस्फाटिका- धीरोदात्तत्वमन्यः क इव दशमुखादिद्धकीतभिर्ति ॥६॥ सर्वथा स्थान एव महाराजरायणस्य विदेहकन्यायामभिलापो भवि- ध्यति । यत:- इतरेतराश्रयदृढानुरागयो- यदि पुत्रियोरदभवत् समागमः। तदवन्ध्ययोदिवससन्ध्ययोरभूद् उपमानलांमसुभगो हि सङ्गमः ॥७॥ (प्रकाशम् ।) भद्रः ततस्ततः । करम्मका - (ख) तदो मए रामलखणणिरिक्षणूसुएण कोसि - असीरद्धअपरफरगुणप्पसंसामुहरं अत्याणमण्डव आहिडें तेग ठिअम् । (क) तन्निमित्ता शिशिरोपचारसाधन मामग्री मया मार्यत इति । (स) ततो मया रामलमणनिरीक्षणोत्युकेन कोशिकसी धजपरस्परगुण - प्रशंसामुखरमासानमण्डपम् आहिण्डमानेन स्थितम् । १. 'शोभिताधा' ग. २. 'या जान'ग ३. 'साइणा साम. स. 'साहले साम' च ५. 'दनहेतुना घच. ५. 'नभाय' ग.

·द्वितीयोऽङ्कः। मायावसुः ततस्ततः। करम्पक:--(क) तदो सुखसल्लाघाणंतरं कोसियमदेखिणा संकर- सरासणारोवणणिमित्तं खत्ति अकुमालो अणुप्पेसिओ) मायावसुः -- (सोद्वेगमात्मगतम् ।) इदन्तु तस्मिन् क्षत्रियवटी संभा- व्यमेव । सुवाहुयाहूरगवैनतेयः सया रस्साशनिवत् कठोर।। क्रमेतं तत्राजगवेऽपि चापे क्रमेण सीतासरपल्लचे च ॥८॥ तदस्य धनुर्ग्रहणमेव प्रथमं प्रतिपेद्धव्यम् । (इति चिन्तां नाट्यति ।) करम्बकः - (ख) अय्य! कि चिंतीदि। कोसिअस्स ववसाअं जाणिव जणभरारण तस्स घणुहस्स दुरारोवत्तणं समस्यअंतीहिं वाआहिं पडिसिद्धो खचिअकुमालस्स धणुग्गहणप्पत्यायो । मायावसुः - भद्र। नैतावता समाचासः । यतः स प्रकृतिवक- हृदयो विश्वामित्रः चित्रप्रकारामितक्तिभिः सीरज व्यामोहयन् राम- हतकेन धनुहियिष्पत्लेव । तदलमिह कालक्षेपेण (तं हस्ते गृहीत्वा फर्णे एवमिव ) (क) ततः सुखसल्लापानन्तरं कौशिकमहर्पिणा शङ्करशरासनारोपणनिमित्त क्षत्रियकुमारोऽनुपेपितः । (ख) आर्य! कि चिन्त्यते । यत् कौशिकस्य व्यवसायं ज्ञात्वा जनकराजेन तस्य धनुषो दुरारोपत्वं समर्थयन्तीभिर्वाग्मि. प्रतिपिद्धः क्षत्रियकुमारस्य धनुर्ग्रहण- प्रस्तावः। १. 'दि कोशिस ग.. २. 'गुग्गहस्स' घ. ३. ज विमोह' स. ग. घ. . च.

·२० सीताराघवे करम्बका (क) नं अय्यो आणवेदि । (निष्कान्तः।) मायावK:-तदहमपि दशरथवेषेण मिथिलानगरीमैतित्वरमनु. प्रवेक्ष्यामि (इति निष्क्रान्तः ।) ॥ इति मिथविष्कम्भः॥ (ततः प्रविशतो विश्वामित्रजनको रामलक्ष्मणौ च ।) विश्वामित्रः-सखे सीरधा कृतं सन्देहेन. काम भूमिभुजो भवन्तु विमुखाः कामद्रुहः कार्मुका- चित्र तत्र किमरित नो पुनरमी मित्रान्वयायोद्भवाः । किं ब्रूमो विमृश स्वयं यत तथा गम्भीरमम्मोनिधे रम्भः पातुमकुम्भजेन भुवने केन प्रभूयते ॥ ९ ॥ जनका -(स्वगतम्) कथितमसकुदमै कार्मुक्स्योत्कटत्वं त्रिपुरविजयिनोऽन्यदुर्धरत्वं च भूयः । भुजविभवविभङ्गो भूभुजाञ्च प्रकाश तदपि भगवतोऽस्य ग्रन्थितं नोद्यमेन ॥१०॥ ताकिमुत्तरमभिधास्यामि (इति व्याकुलस्तिष्ठति ।) (क) यदार्य अज्ञापयति । .. 'मनतियरमन' स. २. 'प्रभूय पाठे मभूभूयते इति लिखित्वा कुण्डलिकाया प्रभूजायते इति लिखितम् । ३. 'च'ग, ·द्वितीयोऽ २१. रामः- (राजानमवलोक्य स्वगतम्) आचार्यप्रत्यवष्टब्धेऽप्यर्थे भृशं विचिकित्सत इवायं विदेहराजः। मम तु मनोरथस्य कीदृशी परिणति: स्यात् । कोदण्डं शशिखण्डमण्डनभुजेस्तम्गेन सम्भावित गम्भीरस्तनिवातिभैरवरवज्यापल्लिकुम्भीनसम् । विश्वख्यातविचित्रविक्रममहाधानुष्कदुष्कर्षम- प्युत्क्रष्टुं तरसानवाप्य ननु मे हस्तोऽयमुत्ताम्यति ॥१०॥ विश्वामित्र:- सखे! कि तूष्णीं तिष्ठसि । जनकः-- भावन्। भवदायत्तमुच्छ्वसितमप्यस्माकं ततिक्रमस्मा- मिरमिधातव्यम् । साम्राज्यौः सवितकूलनैः सार्धमृद्धानुभावै- वैश्वर्येम्वपि,मघवता क्लप्सभागोपमोगः। सम्बन्धो नश्चिरमभिमतो राघवेणामुनासा- वासाद्यश्चेद् भवति भवता प्रेरणात्तत्प्रियं नः ॥११॥ लक्ष्मणः-(जनान्तिकम् ।) आर्य! दिष्टया वर्धसे। तवामिलपि- तमनुसरति महासजसीरध्वजस्सानुमोदः । विश्वामित्र:- (रामं प्रति) वत्स रामभद्र। बाणीभूतपतङ्गवाहनभुजाकेयूरवजार- व्यालीदं दृढदीर्घपृष्ठनिविडज्यायष्टिसंवेष्टितम् । मध्ये मुद्रितमद्रिजाकुचतटीपाटीरपङ्कस्पृशा शम्भौरगुलिभस्मना धनुरिंदं सद्यः समारोपयः ॥१२॥ . राम:--- (सहर्पम्) यदादिशन्ति गुरवः (इत्युत्थाय प्रणमति ।) १. 'जात'.

·२२ सीताराघवे ड (नेपथ्ये) भो भो साहसिकस्य शासनगिरा गाधेस्तनूजन्मन- चण्डीशस्य शरासनं नृपशिशो! मा स्म ग्रहीनुग्रहम् । संरोधं प्रियनन्दनो दशरथो राजा तवोपक्रम साकेतात् ससुमन्त्रयन्त करथारूढः स्वयं प्रस्थितः ॥१३॥ (सर्वे सम्भ्रमं नाटयन्ति ।) विश्वामित्रः- (सक्रोधम्) आ, कोऽयममानपि साहसिक इत्यधि. क्षिपति । एवं यः प्रलपति दारुणस्स यक्षी रक्षो वा भवतु दिवस्पतिः स्वयं वा । प्रागिद्धप्रतिधदिधक्षितेन्द्रलोके धक्ष्यामि प्रसभम, तपाकशानौ ॥१३॥ जनका भगवन्! मृष्यतामसमीक्ष्यकारिणः कस्यचिदेप प्रलापः। 1 : अज्ञानामनुदर्कतर्कतरलाः स्वापप्रलापोपमा वाचः सन्तु विकारयन्ति विदुषो नैतास्तितिक्षावतः ।। उल्लाघा हि भवायो यदरिपड्वोपसर्गामय- व्युच्छेदाय पियकभेपजमहो पथ्य पन्तेतराम् ॥१४॥ - - । अपिच निस्सङ्गस्य निषेधशेपवपुपो नित्यस्य निष्कर्मणः शभकानुभवस्य तचममले प्रस्तौति या वस्तुनः । शान्तिक्षान्तिविरक्तिमुक्तिजननी विद्या तवाद्यापि सा हृया हृद्यवभासते सल मुने! कोपस्स कोऽयं क्रमः ॥१५॥ 1. 'मि त्वरिसममु' ग. २. 'खिलंग.

·द्वितीयोऽङ्कः। २३ विश्वामित्र:- (सप्रसादस्मितम् ) सखे सीरघजा उपपन्नमिदम् । एप प्रकृतिस्थोऽस्मिा दुरुक्तं दुष्टानां कलुपयति चेतः सुमनसां ठटाकानामम्भस्तटरुहतरूणामिव रजः। मयाप्यस्माद्धतोः किमपि विमनभृितममुना प्रसन्नश्चेदानी तब तु सुमते सूनृतगिरा ॥१६॥ रामः- (जनान्तिकम् ।) वत्स लक्ष्मण! सत्यमाह भगवानुपा. ध्यायः। प्राज्ञोऽसौ याज्ञवल्क्यादधिगतविमलब्रह्मवियो नरेन्द्रः सिद्धान्तो यो विमृष्टः स्यमुपनिपंदा वक्ति तं व्यक्तमेव । बाचो यस्याधिकं नः प्रददति विनय पापमुन्मूलयन्ति द्वैतभ्रान्ति लुनन्ति व्यवदधति तमः कुर्वते नितिश्च ।। १७ ।। लक्ष्मणः- (जनान्तिकम् ।) आर्य एवमेतत् । भासामासां निगमवपुपां भर्तुरकान्तरोऽसा- वन्तेवासी सवितुरवितुर्विष्टपानां त्रयाणाम् । शास्त्राम्भोधिः शमदमनिधिः शाश्वतब्रह्मयादी दिष्टया दृष्टो दिशति तमसः शैथिली मैथिलो नः ॥१८ भगवन् विश्वामित्र! जनकः मात्राण्डान्वयमण्डनो मखभुजो पत्युः ससा सम्मतो दैत्यस्त्रीकुचपतभङ्गरचनाविद्वेपिदोर्विक्रयः । मूतों मे स मनोरथो दशरथो राजा विदेहानिमान् अभ्यायाति यदि प्रिय प्रियमिदं सुप्रातमेतदिनम् ॥१९॥ , 'सप्रमोदस्मितम् ख.ग. घ. छ २ 'दो वक्ति यध. ३ "विमल' अ. 'विमल (विनय) च. ४. शस्त्रा' ख.

·२४, सीताराघवे. 1 राम:-- (जतान्तिकम् ।) कुमार। आयाति तात इति सम्प्रति शृण्वतोऽपि नातिप्रसीदति मनो मम वत् किमेतत् । लक्ष्मणः- (जनान्तिकम् ।) आर्य! आचार्यदूषणपदेन सहोस्थितायामाः काशवाचिं विमतेरिति तर्पयामि ॥२०॥ विवामित्रः-संखे! कोत्र सन्देहः। पश्य- उत्फुल्लन्ति:सहस्रमप्यविकळं नेत्राणि..पुत्रदुहो। हदिप्सरसों रसोत्तरतरं गायन्ति नृत्यन्ति चः। सम्याः सम्प्रति पालयन्ति समिती सज्जीकृतास्यहणा. यस्मिन्योरभिसृत्वरे स नृपतिः केपान तोपावहः ॥२१॥ किन्तु चारायणमुखेनान्यथा, प्रतिसन्दिष्टमप्यन्यथेदानी उपक्रान्तं चेत्येवदसमञ्जममिव पश्यामि । य एव.येनैव .यदैव, चोदितः, शरासनारोपणपूर्वको, विधिः। स, एकावेनैव देव बाधितो विगतदेवस्य न जातु शोभते ॥२२॥ रामः- (जनान्तिकम्) वत्स! लक्ष्मण चिराभिलपितलब्धप्रायस्थ शरासनारोपणमहोत्सवस्याकस्मिकप्रत्यूहेन यते मे हृदयम् । लक्ष्मण: (जनान्तिकम् ।) न केवलमस्यैव (इत्य|क्तौ'हमति।) रामः- (सरोममिव) कस्य पुनरन्यस्यापि :- - । 1. 'कम् । आचार्य ग. २. 'भिसयरे ख. 'भिसस्वर' प.

·द्वितीयोs: लक्ष्मणः-यचिमिचोऽसौ तस्यापि । रामा-(स्वगतम् । सम्यगनेनोपलक्षितम् । आसक्तामजगव कार्मक कटोरे वैदेहथाः किसलयकोमले च पाणौ । आदित्साम्मम खलु मन्मथानिहता- वारुन्धे नियतिरिवाशरीरिणी वाक् ॥२३॥ (प्रविश्य) दौवारिक - जयतु महाराजः । एप खल महाराजदशरथ-- स्सुमन्वसारथिना रथेन प्रतिहारभूमिमलङ्कगेति । जनका - (रामलक्ष्मणाभ्यां सहोत्थाय) भगवन्! आश्रमपदादद्यापि न प्रत्यागतो भगवानाङ्गिरसः, तद्वयमेवाभिगम्य श्रौतेन विधिनाम्यईया- मस्तन भवन्तं वसुन्धरापुरन्दरमैन्दुमतेयम् । विश्वामित्रः-उपपत्रमिदम् । (सर्वे परिक्रामन्ति।) (ततः प्रविशति रथेन दशरथवेषो मायावसः सुमन्त्रवेपः करम्बकश्च ।) करम्बका (क) (मायावयु निर्वर्ण्य स्वगतम् ।) अच्छेर अच्छेरम् ।। अहो से पडिहाविसेसो। एहिं अमए से जहरूको सच्चदसरहो कहिओ वहरूवोचिअ एसो पि खु मायादसरहो जाओ। (क) आश्चर्यमाश्चर्यम् । अहो अस्य प्रतिमाविशेषः । इदानीमेव मयासै यथा- रूपः सत्यदशरथ. अथितः तयारूप एवैषोऽपि खलु मायादशरथो जातः । 1. पिनागतो' ख.. २. 'म् । जनक:--(ताभ्यो सह परिकामति ।) ख..

·• सीताराघवे. मायावसुः---(सामर्षमात्मगतम् ।) यद्वाणेन पलायिपि प्रथमतस्सिद्धाश्रमादश्रम भ्रात्रा सार्धममुं.निहन्मि कुहचिल्लब्धक्षणो लक्ष्मणम् । एतद्दाशरथं यदर्थमधुना रूपं गृहीतं मया। तातस्नेहवशाइमू मम रथं निश्शङ्कमारोक्ष्यतः ॥२४॥ (पुरोऽवलोक्य) अये! अयमभ्यागच्छति ताम्पां क्षत्रियवटुभ्यां सह सीरध्वजः। (इत्युभौ रथादवतरतः ।) जनकः --(उपसृत्य) अपि प्रियसुहृदो महाराजदशरथस्य। (इत इतो भवानिति हस्ते गृहीत्वा परिक्रामति ।) रामलक्ष्मणाचुपसृत्य - इमावावां । रामलक्ष्मणावभिवादयावहे • (इति मायावसोः पादयोः पततः ।) मायावसुः (जनान्तिकम् ।) भद्र करम्बका पश्येदम् । आभ्यां निपातिताः पूर्व बन्धवो मे निशाचराः । पादयोः पातितावतौ स्थान एव मयाधुना ॥२५॥ करम्बका (जनान्तिकम् ।) (क) दाणि जीवता एव्य णिवाडिआ । कमेण मरता एव्य णिवाडिआ होस्संति । मायावसुः -- (हर्पयाप्पस्तम्भनाटितकेन) वत्सौ चिरजीविनी भूया- स्तम्। (क) इदानी जीरन्तावेव निपातितौ। क्रमेण म्रियमाणावेष निपातितौ भविप्यतः। ..'यातमा' ख ग. घ. 6.च. २. 'ठा णिवा' घ. च. ३. 'मुः-(प्रकाशम्।) हपं स. म च ।

·द्वितीयोऽः । काम्बा-(स्वगतम् ।) (क) ववसाअप्पडिऊला एसा आती। (प्रकाशम् ।) जयतां कुमारौ। मायावसुः- (उभौ सस्नेहरोमाञ्चनाटित नालिज्य परिकामति ।) जनकः- इमां सन्निहितसिंहासनामास्थानमण्डपिकामलङ्करोत महाभागः। मायावसुः- पाढम् । (मण्डपिकामारुह्य विश्वामित्र दृष्ट्वा सरो- पावहित्थं स्वगतम् ) अयमसौ बटुः सर्वस्यास्य दुष्प्रमेयम्य प्रपतीयता कुशिकनन्दनः । का गतिः । (उपेत्य) भगवन् विश्वामित्र अयमेन्दुमतेयः पतितरथोऽभिवादयते । विश्वामित्रः-स्वस्ति माते । उपविशतु भवान् । (सर्वे यथोचितमुपविशन्ति) रामः- तात सुमन्त्र! अप्यनामयमायुष्मतोमरतत्रुनयोस्स- परिवारस्य माइजनस्य च ? करम्बकः .(स्वगतम् ।) (ख) को एत्य भरहादिणो जाणादि (प्रका- शम् ।) अथ किम् । जनका -भगवन् विश्वामित्र ! अभेद्यो धैर्याधैरपि हि बहुभिस्माघकतमै- सत्यस्नेहाख्यो जयति दृढबन्धस्तनुभृताम् । स तादृग्गम्भीरप्रकृतिरपि येन श्रममिम- म्महीमांसं नीचस्वयमयमिदानी दशरथः ॥२६॥ (क) व्यवसायप्रतिकूलपाशी । (ख) कोऽत्र भरतादीन जानाति ।

·सीताराघवे - काम्बका-~महाराज! सत्यमिदमनमत्यतादुःखमतिचिरमनुभूय देवादिदानीमधिगतद्वित्रापत्योऽयं महाराज एच जानात्यपत्यविश्लेष- बेलव्यम् । अन्यच इदं पूर्वापातं विरहममहं पूर्वजनुपो. रखाप्ती तावन्यो सुचिरमनयोविवरजी। न नक्तं निद्रातो नयनसलिलस्नातवपूपौ न चाश्नीतः स्वेच्छाविहरणविधौ का खलु कथा ॥२७॥ अपि च आकान्तःपुराणामुपवनवसतिनक्तमुत्स्वापाचो रामोऽसौ लक्ष्मणोऽसाविति मधुमधुराण्यक्षराक्षरन्ती । पाली केलीशुकानां सुखयति मुखतो नामवर्णोपलम्भा- स्पश्चादिच्छाविमनाव्यथयति च वृथा विमितानस्मदादीन् ॥२८॥ - (जनान्तिकम् ।) कुमार! कष्टमेवमवस्थो भवत्यायोध्य- कोऽस्मद्वन्धुवर्ग इत्यत्र किं प्रतिपत्तव्यम् । लक्ष्मणः (जनान्तिकम्।) आर्य! किमन्यत् प्रतिपत्तव्यम् । सूर्य- विरहविनृम्भित तमः सूर्योदय एवापयाति । मायावसुः - अयमेकोऽस्मदागमनहेतुः । रामः - 1. 'मनुगव' ग २ 'त्यनपत्य' ग. १. 'मधुरग्राण्यश' घ ५ रिक्षपन्तीस छ ६. 'स्मृतार'ग. .. 'वकम्यम्' घ.. 4. 'वक' घ..

·द्वितीयोऽा | ૨૧ - जनक: अथ द्वितीयः कः मायावत: (करम्ब रुमवगेकयति ) करम्पका -महाराज योऽत्र निहवः। जनकनृपते मातृत्वे समस्तमहीभृता पिहितविपिधापकं शुल फिलानगर धनुः । इति निशमिवे भातस्मीताविवाहमहापदो व्यपगमयितुं पुनावधागतोऽयमजात्मजः ॥२९॥ विश्वामित्रः-- (मायावसु स वधानं निर्वर्ण्य स्वगतम्।) कपमन्यादृश इव दृश्यते पतिरथः। धैर्यशान्तिगभीरिमभृतिमिस्वाभाविकैरप्यहो सम्प्रत्येप समुज्झितः किमु गुणैस्सर्वप्रियभावु। वारीसकटदीर्घकालनियमलिष्टो यथा वारणो गम्यः केवलमाकृतिस्थितिवशादेवप सोसाविति ॥ ३० ॥ (जनकं प्रति ननान्तिकम् ।) सखे कि श्रुतमैन्दुमतेयस सयमभ्या- गमनप्रयोजनम् । जनकः - (ननान्तिकम् ) भगवन्! श्रुतं, किन्तु नोपपद्यत झार्य प्रस्तावः। विश्वामित्रः-- एवमेव ममापि प्रतिभाति । कुतः पृथग्जन डबेदृश स खलु तादृशो राजरा- उतिप्रलघुरु वचो वदतु वादयेद्वा कथम् । 1 'यम्ममारमज ग २ 'लक्ष्यते ग ३ 'प्रकृनिमि'ड .

·३० सीताराधये यदाह यदुदीरितं गरिम चारु चारायणी विसंवदति तेन हि स्वयमुदीरितं तद्वचः॥३१॥ रामः- (जनान्तिकम् ।) कुमार! यथा तावदुपाध्यायजनको मिथो गूढमभिदधाते तथा तर्कयामि न खल्वनयोरस्य तातस्य तातसुमन्त्रस्य च वचांस्युपपद्यन्त इति । लक्ष्मणः- (जनान्तिकम् ।) आर्य! एवमेतत् । दाक्षिण्य भाजाम्महताम्मुखेभ्यो न जातु निर्यान्ति वचामि तानि । श्रुतानि यानि व्यथयन्ति सद्यः श्रोतुस्श्रुती शल्यवदुत्कटानि ॥३२॥ अतः खलु उन्मादो वा प्रमादो वा बाधते तातसारथी । येन प्रस्थापितावेतो येनैवमभिधापितौ ॥३३॥ मायावसुः -- भगवन्विश्वामित्रअपि भवतस्सप्ततन्तुरद्यापि न सम्पूर्णः, येनाधुनापि न प्रतिप्रस्थापितौ कुमारौ । न च कोऽपि वार्ता- हरोऽप्यनुप्रेपितः। विश्वामित्रः--(सहासम् ।) किमुन्मापति भवान् यतश्चारायणमुखेन पन्मया सन्दिप्टे यच्च भवतापि प्रतिसन्दिष्टं तदुभयमपि विस्मृतमासीत् । मायावसुः (सभयं जनान्तिकम्।) भद्र करम्बा कथारायणो नाम । यं किलासौ पूर्वमनुप्रेपितवान् । करम्बकः (जनान्तिकम् ) (क) अय्य! अहंण आणामि । -- (क) आर्य अहं न जानामि । 1. 'गिरमचाईघ. २. 'ठायंग.

·द्वितीयोऽ। तस्स संदेसहरत्तणवुत्तोऽपि ण सुदो अओझाणअरम्मि । ता एव कि उत्तरं मंतिव्वं । मायावसु:-(विचार्य भातु दृष्टम्।) (पकाशम् ।) मंगवन् नाय- मुन्मत्तालापः । अस्ति हि रात्रिञ्चरो मायापसुन म मायाप्रगल्मो मारीचशिष्यः । विश्वामित्रः अस्ति खलु, स तु तदानी कुमारलक्ष्मणेन सम- राणाद्विद्रावितः । किन्तस्य ? मायावसु-स एवायोध्यावृत्तान्तमगन्तुं चारापणरेपमवलम्व्य तत्रागतः सादित्यद्याप्यभिशङ्कवे सवय तपस्वी सुमन्नः। अस्येऽमाम- भिशवामपनेतुकामेन मयैवमनुयुक्तो भवान् । विश्वामित्रः भवत नामवम् । जनकः-तहि रामभद्रस्य धनुग्रहणप्रतिषेधोऽपि स्वभावभी- रस्य सुमन्त्रस्य कृत एवं स्यात् । मायापसुः (सस्मितम् ।) राजन्! अलमाक्षेपेण । के धनुत्रिपुरवारवधूकपोल काश्मीरपत्रलिपिकुण्डलनानिवेशः । क्वाय च कोमलमृणालगुणानुकल्पो मत्पुत्रस्य पुनरस्य भुजप्रवालः ॥ ३४ ॥ - तस्य सन्देशहत्ववृत्त न्तोऽपि न श्रुतोऽयोध्यानगरे तदत्र किमुख, मन्त्र येतव्यम् । १.की उत्त' ख ग घ ङ ग २ "विवश' ·३२ सीतारावे (किश्चिद्विहस्स) सौहार्दा ब्रवीमि । निक्षेपद्रविणावलीमिव भुवा गर्भ धृता जानकी सणेव दुगसदेन धनुपा शुल्केन संरक्षिताम् । प्राणेपु स्पृहयालुरत्र कतमः पाणौ करिष्यत्यहो राजन्नप्रसमीक्ष्यकारिषु भवानग्रेसरो वर्तते ॥३५॥ - जनका (विश्वामित्रं प्रति जनान्तिकम्।। महीतलकलाभुजोऽप्यहह नवमाचक्षते जगत्रितयशासिनो मनुकुलोद्भवाः किं पुनः । विश्वामित्र:-(जनान्तिकम् ।) अयं न हि महीपतिर्दशरथस्त धाविग्रहो निकामनिरव ग्रहो नियतमेप नक्तञ्चरः ॥३६॥ करम्बकः- (जनान्तिकम् ।) (क) अय्य, जाव रक्खसुच्चाडणपडू सदाणंदवडू ण समागमिस्सदि ताव इमे खत्तिअकुमाले रहं आरोविअ सिग्य इदो णिकमिस्सामो। मायावसुः- (जनान्तिकम् ।) भद्र! मा भेपाः । नवाचार्यदत्त- मङ्गुलीयकमस्त्येव । (पविश्य) प्रतीहारी-(ब) जेदु महाराओ। जनक:- ककलिके, किमागमनप्रयोजनम् ? (क) आर्य, यावत् राक्षसोचाटनपटुश्शतानन्दवटुर्न समागमिप्यति ताव. •दिमौ क्षलियकुमारौ रथमारोप्य शीघ्रमितो निष्कमिप्यावः । (ख) जयतु महाराजः।

·द्वितीयोऽ। प्रतीहारी--(क) महाराज! एसो खु भयंतो सदागंदमहेसी सपरि- चारेण महागअदसरहेण सह णअल्भासं आअदो। (सर्व विस्मयं रूपयन्ति ।) करम्बका - (जनान्तिकम् ) (ख) हन्त ! मुसिदा । मायारसः • (जनान्तिकम् ) भद्र! स्थिरो भव । जनकः - सखे दशरथ ! किमियमभिदधाति ? मायापसुः - एप खलु भगवान् विश्वामित्रो जानाति । जनकः • तत्कथमिव ? मायावसुः अनेन यज्ञ मम पुत्रकाम्यां निघातितानां रजनीचराणाम् । मायाग्निो बन्धुजना मदान्धा मनुष्यवेपेण समापतन्ति ॥३७॥ अयि वसी रामलक्ष्मणौ ! यावन्मायादशरथप्रभृतयो न परापतेयु- स्तापदयोध्यां प्रति प्रथास्यामहे । (उभौ विधामित्रमवलोकयतः ।) विश्वामित्रः - वत्सौ ! मुहूर्तमनुपालयतं शतानन्दागमनम् । उभौ -- यदादिशन्ति गुरवः । (ततः प्रविशति शतानन्दः।) (क) महाराज ! एप खलु भगवान् शतानन्दमहर्षिः सपरिवारेण महाराजदशरथेन सह नगराभ्याशमागतः । (ख) हन्त ! मुषितौ स्व. १. 'हं भूमिदा ख. २. 'मिदम' घ.

·३४ सीताराघवे शतानन्दः (परिकामन्नात्मगतम्) वैदेहाय महीभुजेऽपि यदनावेद्यैव साकेततः सस्त्रीपुत्रपुरोहितो दशरथो राजा मयानीयत । तन्मे साहसिकत्वमप्यतितरां दोपाय न स्यादिदं रामश्वेदपि नाम सज्यमकृत त्रैयम्य तद्धनुः ॥ ३८ ॥ (अन्यतोऽवलोक्य सविस्मयम् ) अये! किमिदं यन्मया प्रतिहारभूमिपर्यन्त- मणिवेदिकायामधपरिश्रमापनोहार्यमुपवेशितोऽपि तत्र भगा दशरथः सुमन्त्रेण सहायान मण्डपिकामध्यास्ते । केन पयाय मस्मत्प्रवेशावमित्रागतवान् । (पृष्ठतो- ऽवलोक्य) अथ तत्रोपवेशितस्तत्रैवास्ते दशरथः। तत्को नु खल्वयं भवेत् । भातु विश्वामित्रजनकावुपस रामः । ततत्समगन्तव्यम् । (उपमृत्य) स्वस्ति जनक- राजाय । अपि कुशलमये भगवन् कुशिकनन्दन! । (उत्थाय) भगवन्नभिवादये । इहोपविश्यताम् । शतानन्दः बाढम् । (उपविशति ।) मायापसुः (उत्थाय) भगान्नेप पङ्क्तिरथः प्रणमति । शतानन्दः स्वस्ति भरते । उपविशतु भवान् । मापासुः --- (जनान्तिकम् ) भद्रे करम्यक ! पश्याशुलीयकस्य प्रभारम् । दस्मद्रोहजागरूकोऽपि नायमगच्छति नस्तचम् । (इत्युपविशति ।)। जनकः १ . 'नालोच्यैव' घ "श्चेद्यदि नाम' घ. ३ 'द्र, पश्यागुग छ, 'यस्याग ५ यदस्मदोद्दजागकोऽपि नावगच्छति नस्तत्त्वम् । स यदयमस्मदोहजागरूकोऽपि नापगन्धति नस्तत्त्वम् । ग, घ, ·द्वितीयोऽधः। शतानन्द:- (जनकं प्रति जनान्तिकम् ) राजन् ! कावेतौ ? जनक - (जनान्तिकम् ) ननु दशरथसुमन्त्रौ । शतानन्दः --- (विहस्य) सुमन्वसारथिः सदारपुत्रपुरोहितस्तत्र भवान् दशरथः प्रतिहारभूमिपर्यन्तमणिवेदिकायाममाभिरानीयोपवेशितः । अरविन्दरेणुमकरन्दतुन्दिलैः शमित ऽपि सरसीसमीरणः। सगुणीकृतेश्वरशरासनं सुतं श्रवसाभिपातुमभिलष्य वर्तते ॥ ३९ ॥ अपि समारोपितममुना रामभद्रेण शङ्करारासनम् ? जनका - नहि नहि । शतानन्दः तत्कस्य हेतोः? जनकः -- अमुना प्रथमप्रविष्टेन दशरथेन प्रतिषिद्धत्वात् । शतानन्द व्यक्तमसौ कश्चिद्राक्षस एव । जनकः -- इदन्तु पूर्वमेवोक्तं भगवता विश्वामित्रेण । तत्किमिदानीं चर्तव्यम् ? शतानन्दः किमन्यत्कर्तव्यम् । धनुरतावदारोपयतु रामभद्रः । - भगवन् विश्वामित्र ! धनुरारोपणायादिश्यतां रामभद्रः । विश्वामित्रः -- (सप्रमोदम्) एवमरतु राम प्रति वत्स पूर्वोत्तमनुतिष्ट । जनका ·६ सीताराघवे रामः यदाज्ञापयन्ति गुरवः (इति प्रणम्य निष्क्रान्तः।) । करम्बकः - - (सर्वान्निवर्ण्य जनान्तिकम् ) (क) अय्य! इदो वरं अहोहिं ण जुत्तमिह ठाउं जदो गहिदत्था विअ एदे परम्भरं मंतअन्ति। आरोविएण धनुहेण सुबाहुसत्तू अचाहिदं खु जइ काहिह का गई गो। जीयामहे जइ पुणो वि विणासएउं पारा वेरिउलं। एत्थ मुहा मरामो। मायावसुः - (जनान्तिकम् ) इदमाशङ्कनीयमेव। (प्रकाशम् ) राजन् सीर- ध्वज! उभयमिदमुपपन्नम् । अस्माननादृत्य यदर्भकोऽसौ पुरारिचापग्रहणे नियुक्तः । अयं पुनर्यच दुराप्तदेऽर्थे स्वयं प्रवृत्तो यत दुर्विनीतः ॥४०॥ जनक: - धिमूर्ख! निशाचरेषु कस्यादरः। मायावसुः (सोत्प्राशम् ) अयि राजप! काचं स्वर्णमवैतु काममयुधः स्वर्णञ्च काचं तथा विद्वद्भिस्तु कथं विवेकसरणौ पशुत्वमङ्गीकृतम् । (क) आर्य ! इतः परमावाभ्यां न युक्तमिह स्थातुं यतो गृहीतार्था इवैते परस्परं मन्त्रयन्ते । आरोपितेन धनुषा सुबाहुशत्रुरत्याहितं खलु यदि करिप्यति का गतिौ । जीवायो यदि पुनरपि विनाशयितुं पारयावो वैरिकुलम् । अत्र मुधा म्रियावहे । १ 'न्ति । अम्णं च । आरोविएण' क. २. 'तथा विवेक' ग.

·द्वितीयोऽङ्कः । १ मिथ्यातध्यमिथोविशेषविषयज्ञाने विमूढो भान् प्राज्ञ सम्प्रति याज्ञवल्क्यमपि मा लजाम्बुधौ मजयेत् ॥ ४१ ॥ आश्चर्यमाश्चर्यम् ! निईन्धुस्तिसृणां पुरां करतले बामे चिराय स्थित निश्शेषत्रिदशोर्जितार्जितपपुस्तत्तावदुग्रं धनुः । मावीसङ्घटिताटनिक्रमनतिप्रव्यक्तपर्वोत्करं कुर्वाणेन कुमारकेण तरसा कृष्टश्च भग्नं च तत् ॥ ४२ ॥ अपि च घनस्तनितभैरवधनितपूर्णकर्णोदर- भ्रमतरसुरद्विपप्रखरफीट्कृतोड्डामरम् । विनिद्रितभयद्रवन्मुखरकण्टकण्ठीरवं जगत्त्रयभयानक जयति भग्नमैशं धनुः ॥४३॥ २ (सर्व हर्ष रूपयन्ति ।) मायासुः - (सभवनात्मगतम्) अहो ! महासत्त्वोऽयं मनुष्यडिम्भः । (स्वगतम्) (क) मए पुढमं विअ उप्पेक्खिओ एम अत्यो । करम्बका (क) मया प्रथममेवोत्प्रेक्षित एपोऽर्थः । 'विमुद्यन् भवान' ग. उ. 'फोकृतोहार ख, परपोत्कृतोड़ा' घ, हात्कृतोडा , ·सीताराघवे मायामसुः- (विचिन्त्य जनान्तिकम् ) भद्र ! जातं जातमवलम्बनम् । पश्य- छित्वा सत्वरमर्जुनद्रुमभुजाशाखासहस्रं पुन- थके येन कुठारपारकहुतक्षत्रं धरित्रीतलम् । सोऽयं दारुणमैरिदारणरसप्रारब्धवीरव्रतः सन्दृप्तः सहते कथं गुरुधनुर्भङ्गं भृगूणां पतिः ॥४४॥ तदेनं मुनिवेपेणोपगम्य प्रोत्साहयाः । पातयित्वा मुनीन्द्रेण मुनिशिष्यौ नरा भका । जानकी हारयिष्पा रावगेनापिलस्वितम् ॥ ४५ ॥ जनकः (इति करम्बकेण सह निप्कान्तः ।) - हन्त ! निर्मक्षिकं जातम् । तद्वयमपि खण्डितचण्डीश- कोदण्डदण्ड रामभद्र मनुमान्य महाराजदशरथस्य प्रियनिवेदका भविष्यामः । विश्वामित्रशतानन्दौ -- बाढ प्रथमः कल्पः। (इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे ।) ॥ इति द्वितीयोऽङ्कः समातः ॥ १. 'ण्ड रामभ' य.

·तृतीयोऽङ्कः । अथ तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशतश्चेट्यौ ।) एका-(पृष्ठतोऽवलोक्य) (क) हला मञ्जरिए कीस तुवं महुमअबिहुहला प्रिय पए पए खलन्ती मंदसंचारिणी पि मं अणुगन्तुं ण पारसि । णं अह्माणं दुवेणं पि साहारणो एव विवाहमहूसरप्पउत्तो रनिसु पाअरो। मारिका – (ख) हला मज्जूसिए, कि साहारणोति भणामि जं अणन्तरादिकन्दा रमणीअं कोच्चि घि तुह णानं पि ण सुदम् । कहिं पि ओदारिअभास विन वलीनदिआ एत्तिसं वेलं पसुपिश सम्पइ मं उपालम्भमित्ति अहो दे जिल्लजदा। मञ्जूपिका - (विहस्य) (ग) अह काए एति वेलं पसुत्तम् ? .मञ्जरिका-(घ) णं तुए। मपिका -- (ड) परमत्यं अआणन्ती मा एव्यं पलव । मञ्जरिकाः (च) अह हिज्जो तुवं कहि गआ सि ? (क) हला मञ्जरिके, कस्मात्त्व मधुमदविह्वलेच पदे पदे स्वलन्ती मन्द- सञ्चारिणीमपि मामनुगन्तु न पारयनि । नन्वावयोयोरपि साधारण एव विवाहमहोत्सव- प्रवृत्तो रात्रिपु प्रजागर । (ख) हला मजूषिके, कि साधारण इति भणसि यदनन्तरातिकान्ताया रजन्या (कुत्रापि १) तव नामापि न श्रुतम् । क्वाप्पवतारितभारेव वलीवर्दिका एतावती वेलां प्रसुप्य सम्प्रति मामुपालभस इत्यहो ते निर्लज्जता । (ग) अथ कयैतावती वेलां प्रसुप्तम् ? (घ) ननु त्वया । (ड) परमार्थमजानती मैवं प्रलप । (च) अथ ह्यस्त्वं व गतासि ? १. -मसिए' ग ·सीताराघवे मपिका – (क) मञ्जरिए, सुणाहि दार । हिजो सु पओसोरक- मे भट्टिणा जुवराअकुमद्धएण अहं विअयो हकारिऊण एवं भणिता । मञ्जरिका - (सकौतुकम् ) (ख) हला किंविध। मञ्जूषिका - (ग) भदे मसिए अय्यसीरद्धअस्स दुहिआओ सीउम्मिलाओ रामलक्खणाणं पडिवादिआओ। ता मह पि दुहिआओ मण्डवीसु- दकित्तीओ भरहतत्तुक्खाणं पडियादेहूँ इच्छानि । तणिनि तुत्रं तुरिअं गतूण अय्यसीरद्धयं एत्थ विसए गहिदत्थं कादूण तम्मुहेण महाराअदसरहं कोसल्लादि से दारतरं च अब्भणुण्णा राब्वे रि दे ममाणेहित्ति । मञ्जरिका (ग) तदो तदो। मञ्जूपिका (घ) तदो मये तहत्ति भणि महाराअसीरद्धअं सउडुम्बा- कच्चं महाराअदसरहं च. समाहूअ कंगाधरभन्तरं अन्भागअम् । (क) मञ्जरिके, शृणु तावत् । ह्यः खलु मदोपोपक्रमे भा युवराजकुशध्वजेनाहं विजने आहूयैवं मणिता। (ख) हला, किमिव । (ग) भद्रे मञ्जूपिके, आयसीरध्वनस्य दुहितरौ सीतोर्मिले रामलक्ष्मणाभ्यां प्रतिगदिते । तन्नमापि दुहितरी माण्डवी युतकीर्ती भरतशत्रुप्ताभ्यां प्रतिपादयितुमिच्छामि । तन्निमित संतरिस गत्यार्यसीराजमत्र विपये गृहीतार्थ कृत्या तन्मुखेन महाराजदशस्थं कौसल्यायस्य दारत्रयश्चाभ्यनुज्ञाप्य सर्वानपि तान् समानयेति । (ग) ततस्ततः। (घ) तनो मया तथेति भणित्या महाराजसीरध्वज सकुडुम्बापत्य महाराज- दशस्थञ्च समाहृय कन्यागृहाभ्यन्तरमभ्यागतम्। 'पई विअ घ. 'क' ग.प. २.

·तृतीयोऽङ्कः। मञ्जरिका - (क) हला, अपि संवुत्तो भट्टिदारिआणं मण्डवीसुदकि- चीणं पि पिाहमहूसवो? मञ्जूपिका (ख) अह इम् । मञ्जरिका (सहर्पम् ) (ग) दिदिठा दिण्णाणं पि रावकण्णआणं जह- पुरुवं एकघरम्मि सहावट्ठाणसुहं संयुत्तम् । मषिका -- (घ) एवं एदम् । ताओ खु अणुरूवभत्तुलाहादो. सोहम्गादिस अणुहोन्ति । तह हि- - . सीआ वीआन लच्छी जह गवमिहआसामले रामअंदे संसला उम्मिला सा तह सुहअमहालक्खणे लक्खणे वि। एव्यं भव्याणुभावे रमइ खु भरहे मण्डची पुण्णाभाआ सत्तुग्धे सत्तभावा पिलसइ सुदकिती अ किचीअ पत्तम् ॥१॥ - (क) हला, अपि संवृत्तो भर्तृदारिकयोर्माण्डवीश्रुतकीयोरपि विवाहमहोत्सवः ! (ख) अथ किम् । (ग) दिष्ट्या दत्तानामपि राजकन्यकानां यथापूर्वमेकग्टहे सहावस्थानसुर्ख संवृत्तम्। (घ) एवमेतत् । ता. खलु अनुरूपभर्तृलाभात् सौभाग्यातिशयमनुभवन्ति । तथा हि-- सीता द्वितीयेव लक्ष्मीर्यथा नवमेघश्यामले रामचन्द्रे संसक्तोर्मिला सा तथा सुभगमहालक्षणे लक्ष्मणेऽपि । एवं भव्यानुभावे रमते खलु भरते माण्डवी पूर्णभान्या शत्रुघ्ने सक्तभावा विलसति श्रुतकीर्तिश्च कीतः पात्रम् ॥ १ ॥ १. का- हला, एल्वं, क, २. लाहेण, क.

·४२ सीतारापर्व मञ्जरिका (क) मसिए, सुलहप्पच्चूहो पि समीहिंदत्यो पच्चूहं विणा पडिवण्णो ति संपअं मणियम् । (नैपथ्ये) भो भो ! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजसीरधजाय। कठोरास्थिग्रन्थिस्थपुटनृपवक्षःस्थलवल- स्कुठारो निक्षत्रामकृत बहुधा यो वसुमतीम् । उदञ्चस्क्रौञ्चाद्रिच्छिदुरशरहेलाजितगुहो । महात्मा सक्रोधः सपदि समुपायाति स मुनिः ॥ २॥ उमे (श्रुत्वा सत्रासम्) (ख) हा! किं एई भवे । (पुनर्नैपथ्ये) बदत वदत क्यासौ क्यासी दिलीपकुलाङ्कुरो विनयविमुखो वीरम्मन्यो विमोहघनो वदुः । मम खलु गुरोश्शम्भोहे भोश्शरासमभिन्त यः कुनृपतिकुलोच्छेदोच्छूनं कुठारमचिन्तयन् ॥३॥ (प्रविश्य सम्भ्रान्तः) काञ्चुकीयः भात्यौ किमिदानीमपि इह परिवतेते। (क) मञ्जूपिके, सुलभप्रत्यूहोऽपि समीहितार्थः प्रत्यूहं विना प्रतिपन्न इति साम्प्रतं भणितव्यम्। (ख) हा ! किमेतद् भवेत् । २. 'कुलपतिकुलोच्छे व ·तृतीयोऽङ्कः। आकर्ण्य कर्णपरुपं गुरुचापमंङ्ग- मापूर्णितो वत रुपा नृपवंशवैरी। उड्डामराशनिकठोरकुठारपाणि- राधावति स्वयम्यं खलु जामदग्न्यः ॥४॥ उभे- (क) अय्य, परिचाआहि परिचाआहि । काञ्चुकीयः -- के वयं परित्रातुम् । स्वभावभीरूणां राजदारिकाणाम् अकाण्डाशनिपातकल्पमिदमवस्थान्तरमुपलभ्य संभ्रमातिरेको यथा न स्यात्तथा प्रयतितव्यं भवतीभ्याम् । (पुनर्नेपथ्ये) रामो राम इति द्विपां विरमणाद्यन्नाम नः सार्थक व्यर्थ हन्त तदेव यः किल विभय॑द्यापि खद्योतयत् । तस्मिन् क्षत्रियडिम्मके मम पुरषोत्थं हि चैराङ्कुरं सद्यः पल्लवयत्यदो गुरुधनुर्भङ्गामिधं दोहलम् ॥५॥ काञ्चुकीयः -- त्वरेतां स्वरेतां भवत्यौ । प्रत्यासन्नः स भगवान्नरपति- कुलशलभहुताशनपरशुः परशुरामः । उमे. (ख) कोसल्लादिदसरहपदिणीतिदअसणाहं णयुव्यहणसुलहलज्जा- मगहरराअदारिआचउक्खपुस्खलसोई अंतेउर पविसामो । (इति निष्कान्ते।) (क) आर्य, परित्रायस परित्रायस्व । (ख) कौसल्यादिदशस्यपत्रीतितयसनाथं नवोद्वहनमुलभलबामनोहरराजदारिका- चतुष्कपुष्कलशोममन्तःपुरं प्रविशावः । १. नियमिद स. २. 'वरतां वरतां भवत्यौ प.

·४४
सीताराघवे
वृत्तान्तमुपलब्धू महाराजसारी रमे
काञ्चुकीयः अहमपीम
गच्छामि। (इति निष्क्रान्तः ।
२
॥ इति प्रवेशकः ॥
(ततः प्रविशन्ति कौसल्याकैकेयीसुमित्रा वध्वश्च)
कौसल्या – (सीतामालिन्य) (क) पुत्ति जाणइ, तुवं खु वहिणिआहिं
समं चिअ रहणं वह जाआसि त्ति अहो अह्माणं भाअहेअपरिवाओ।
(सीता लज्जते ।)
कैकेयी - (ख) अय्ये, अरहिअमहुरालाकोसल्ले कोसल्ले, अतिलजाळु-
पीओ एदा भणिदाओ जा वाानिसणे पहपिस्संति तह इमाओ अणुणेहि ।
सुमित्रा (ग) अय्ये केअइ, कंचिकालं खमेसु। णहु माहेवीलदाओ
उन्भिण्णम पल्लवाइ दंसति ।
(क) पुत्रि जानकि, वं खलु भगिनीभिः सममेव रवूणां वधूर्जातासीति अहो
अस्माकं भागधेयपरिवाहः ।
(ख) आप अरहितमधुरालापकौशल्ये कौसल्ये, अतिलजाशालिन्य एता भणिता
यथा पारिश्रणे प्रभविप्यन्ति तधेमा अनुनय ।
(ग) आय कैकेयि, कश्चित् कालं क्षमस । न सलु माधवीलता उद्विन्नमात्रे
पनि दर्शयन्ति।
१. निनिष्का' क.
'न्तः। प्रोग्रफर प,
३. 'हरित' ग. 'हामी' प.

·तृतीयोऽङ्क । सीता - (स्वगतम्) (क) अम्मो महुरभासिणीओ एदाओ ठाणे खु इमाओ रहुराअपुरधित्तण अणुहोन्ति । अह वा महाणईओ महोअहिं वजिअ कहि अण्णस्सि विस्समति । माण्डवी (ऊर्मिला प्रत्यपवार्य) (ख) वच्छे उम्मिले! इय खु सच्चेअ सीआ। जा किल, रूपजोवणगुणेहि मणोज राइव सुणिअ कोउहलिल्ली । केचिर विरहमप्पसहती समुत्री समिसेसकिसगी ॥६॥ ऊर्मिला (अपवार्य) (ग) अग्ये, एव्व एदम् । अल्लिऊण भिसिणीदलसेज दजिआ मअणवाणसिहीहि । कतिमत्तपरिसेसिअगचा जा भुवीअ पढमेदुकलार ॥७॥ (क) अम्मो मधुरभापिण्य एताः । स्थाने खल्विमा रघुराजपुरन्ध्रीत्वमनुभवन्ति । अथ या महानद्यो महोदर्षि वर्जयित्वा क्वान्यत्र विश्राम्यन्ति । - (ख) वसे ऊर्मिले, इय खलु सैव सीता। या किल, रूपयौवनगुणैर्मनोज्ञ राघव श्रुत्वा कौतूहलवती । कियचिर विरहमप्रसहमाना समभूत् सविशेषशागी ।। (ग) आर्य, एवमेतत् । आश्रित्य निसिनीदरशय्या दग्या मदनाणशिखीभि । कान्तिमानपरिशिष्टगानी याभूत् प्रथमेन्दुकलेव ।।

·सीताराघवे माण्डवी णिअकुसुमकुअंडदाहकोहरखुहिअमणो कुसुमाउहो खु एसो। विदलइ विसमेक्खणस्स चावं धुवमुपजुजइ वेरणिक्खओ से । ॥८॥ इरहसि भणीअ जाणई मं दलिअधणुं पुलऊण रामअंदं अह रहुतणओ ति जाणई णं पुलअवई विणमेइ वाविचम् ॥९॥ तदप्पहुदि परिगहिरं लजालुणिचणं अज वि दाव उज्जुआ एसा ण परिचेदि। श्रुतकीतिः - (अपवाय) (ख) अय्याओ, तुझे कि मंतेह ? माण्डवी - (अपवार्य) (ग) यच्छे सत्तुग्घघरिणि, तुह सोहग्ग उद्दिसिअ असे कि पि पसंसामो। (श्रुतकीर्ति सकोपं परावृत्तमुखी तिष्ठति ।) (क) निजकुसुमकोदण्डदाहक्रोधक्षुभितमनाः कुसुमायुधः खल्वेषः । विदलयति विपमेक्षणस्य चापं ध्रुवमुपयुज्यते वैरनिष्कयोऽस्य ।। इह रहसि भणित्वा जानकीमं दलितधन्वानं प्रलोक्य रामचन्द्रम् । अथ रघुतनय इति जानत्येनं पुलकवती व्यनमयत् वक्त्रविचम् ।। तदा प्रभृति (परि)टहीतं लज्जालुलमद्यापि तावदृच्ची एपा न परित्यजति । (ख) आर्य, युवा कि मन्त्रयेथे । (ग) वसे शत्रुमन्टहिणि, तव सौभाग्यमुद्दिश्यावां किमपि प्रशस.यः ।

·तृतीयोऽङ्कः। अम्मिला- (विहस्यापवाय) (क) मुग्धे, अलं कोवेण । अगुरूनम तुलाहो सफरेइ खु अम्मकाणणिम्माणं असरिसपुरिसाहिगमो सल्लं णो एकमामरणं ॥१०॥ श्रुतकीर्तिः (अपवार्य) (ख) जुन्तभिणं । १ -- सरिसपुरिसलाहगधिरं वो मणमिणमण्याअणोपहासवाआ। अदिफुडअरमासि सेउभंगाविध णिअपूरभरो जलासआणम् ॥ ११ ॥ कौसल्या (जनान्तिकम् ) (ग) बहिणिआओ, सोडा जोहानिसअसुममासंदणिस्संदरहिं सव्वाणंदं समअममुआ जोव्यणं उपहति । (क) मुग्धे, अलं कोपेन । अनुरूपभर्तृलाभसफलयति खल्वस्मादृशीनां निर्माणम् । असदशपुरुपाधिगमश्शल्यं न एकमामरणम् ।। (ख) युक्तमिदम् । सदृशपुरुषलाभगवंशीलं वा मन इदमन्यजनोपहासवाचा । अतिफुटतरमासीत् सेतुभङ्गादिव निजपूरभरो जलाशयानाम् ॥ (ग) भगिन्यो, स्नुषा ज्योत्स्नाविशदसुपमासान्द्रनिप्यन्दैः सर्वानन्दं समममूर्योदनं उद्वहन्ति। १. 'ति.' - 'जुत्तमिणम्' ग.

·४८ सीताराघवे १ लोलागीलारलिअललिआ भंगचंगा अवंगा जाणं गुणं हिअअणिहि वम्महं बाहरन्ति ॥१२॥ कैकेयी - (जनान्तिकम् ) (क) अय्ये, एवमेदम् । चक्कावंगतरंगणाइ भुमआकल्लोलडल्लोहलो वेअड्ढीपरिखुड्ढसारसरसं जं कि पि संजप्पिअम् । वीलाजंतणबंधुरं सुमहुरं सीलं च लीलंचिशं ताहे होन्ति ण कण्णआण ण ठिअं जाहे ण जोव्यणम् ॥ १३ ॥ सुमित्रा (जनान्तिकम् ) (ख) अविदहं अय्या भणादि। मणवसइमणोभूवा महत्थट्ठिएणं णवकुसुभमयेणं चायदंडेण साहम् । २ लोलावीलावलितललिता भंगचंगा अपाङ्गा यासां नूनं हृदयनिहितं मन्मथं व्याहरन्ति । (क) आर्ये, एवमेतत् । वक्रापाङ्गतरङ्गणानि भू(महा)कल्लोलहल्लोलो वैदग्धीपरिवृद्धसारसरसं यत्किमपि सञ्जल्पितम् । पीलायन्त्रणमन्धुरं सुमधुरं शीलय लीलान्चितं तावद्भवन्ति न कन्यकानां न स्थितं यावन्नवं यौवनम् ।। (ख) अपिनयमा भणति। मनीवसतिमनोभूवामहस्तस्थितेन नवकुसुममयेन चापदण्डेन सार्धम् । १. ला' ग. जम्मामीनमन्नि ·तृतीयोऽङ्कः। ४१ णअणवअणचिल्लीवाल्लिधम्मिल्लआणं कुणइ कुडिलिमाणं जोधणं जोयणाणम् ॥१४॥ (प्रविश्य) मञ्जरिका - (सर्वा विलोक्य स्वगतम्) (क) दिदिठआ इह ण पविठ्ठो सो अचाहिदवुत्तो। होदु, दार ण पआसइस्सं जाव गहिंदत्या ण आअभिस्सिदि मंजूसिआ। (उपसृत्य) देवीओ, पणमामि । कौसल्या - (ख) भद्दे ! मजरिए, एहि एत्थ उपरिस। मञ्जरिका - (ग) जं देवी आणवेदि। (तथा करोति ।) २ सीता - (घ) हंजे मञ्जरिए, कहिं मञ्जूसिआ ? नयनवचनचिल्लीवल्लिधम्मिल्लाना करोति कुटिलिमानं यौवन यौवनानाम् ॥ (क) दिष्ट्येह न प्रविष्टस्सोऽत्याहिततान्तः। भवतु, तावन्न प्रकाशयिप्यामि. यावत् गृहीतार्थी नागमिप्यति मञ्जूपिका । देव्य , प्रणमामि । (ख) भदे मञ्जरिके, एह्यत्रोपविश । (ग) यद् देवी आज्ञापयति । (घ) हजे मञ्जरिके, क्व मञ्जूपिका ! 'माया' ग. २. 'अजे.

·सीताराघवे
मञ्जरिका
(क) अणुपदं आअनिस्सिदि।
मञ्जूपिका - (प्रविश्य) (ख) सहि मञ्जरिए, सव्वं सोहणपरिणाम सं-
वृत्तम् ।
कौसल्या - (ग) किं असोहणं जा?
मञ्जूपिका -(घ) किंण विदिओ तुझेहि सो चुचतो ?
२
(साशङ्कम् ) (ड) णहि णहि भणेहि कीरिसो सो।
भजूपिका -(च) सहि मञ्जरिए, तुए वि ण णिवेदिओ?
३
मञ्जरिंका
• (छ) महि, मये खु तुह आअमणं पडियालअंतीए तुहीं
चे ठिअम् ।
(क) अनुपदमागमिप्यति।
(ख) सखि मञ्जरिके, सर्व शोभनपरिणाम संवृतम् ।
(ग) किमशोभनं जातम् ।
(प) किन विदितो युप्माभिः स वृतान्तः !
(ङ) न हि न हि भण कीदृशः सः ।
(च) सखि मारिफे, त्वयापि न निवेदितः !
(छ) सखि, मया खल तवागमनं प्रतिपालयन्त्या तूष्णीमेव स्थितम् ।
1. हि पोरिसो' क.
२. भर पीरिमो' रा.ग, प,
३. ' रा.ग.प.

·तृतीयोऽङ्कः । सुमित्रा (क) तुरि भणेह। मञ्जूपिका - (ख) ता असंभंता मुणह। णिअगुरुसरासणभंगवुत्त सुणिअ कुविअहिअओ भअवंतो भन्गो जणअदसरहउलाइ कुठारपावए भस्सी- काहुँ पाढत्तो परुसवअणेहिं पराभूदपत्थिवलोओ आअदो। साः (सभयकम्पम्) (ग)संते सन्तं पात्र । हाहा! खतिअउलणिसग- सत्तू सो महेसी। मज़पिका (घ) अप्पमत्ता होह । सो खु महेसी, करगहिअमरासवाणसेणीणिसिअपरस्सहदुःसहप्पआयो। , जणअदसरहाण वंसधंसं कुणउ कुठारवरो चि कत्यमाणो ॥१५॥ . १ सर्वाः (ड) हा हा ! कि भविस्सिदि। .. (क) खरित भणतम् । (ख) तदसंन्भ्रान्ताः शृणुत। निजगुरुशरासनभङ्गवृत्तान्तं श्रुत्वा कुपितहृदयो भगवान् भार्गवो जनकदशरथकुलानि कुठारपावके भस्मीक प्रारब्धः परुषवचनैः पराभूतपार्थि- वलोक आगतः । (ग) शान्त शान्त पापम्। हा हा ! क्षत्रियकुलनिसर्गशत्रुः स महर्षिः । (घ) अप्रमचा भवत । स खलु महर्पिः, करण्टहीतशासवाणश्रेणीनिशितपरधरदु.सहप्रतापः । जनकदशस्थयोवंशध्वंसं करोतु कुठारवर इति कत्यमानः ॥ (ड) हा हा! कि भविष्यति । ,, 'दि। तदो तदो. ग.

·५२ सीताराघवे मञ्जूपिका - (क) किं बहुजप्पिएण। रुट्ठो सो दिमत्तो विहिअपणइणा रामभदेण जाहे कोहादो चाडबाआ वि ण विहडइदुं पारिओ दारणो सो। ताहे तो खु लद्धं गलुलधअधणुं कढमाणेण णेणं तेएहि वेहवेहि सह समहिगओ तक्खणं तप्पसाओ ॥१६॥ (सर्वा हर्ष नाटयन्ति।) सुमित्रा - (ख) अय्याओ, पेच्छह अच्छेरं, असणिद्धणियोसभीसिआओ तरसाणंतरविट्टितोसिआओ। जह होन्ति खणम्मि मोरिआओ तह होमो सह लद्धतासतोसा ॥१७॥ (ततः प्रविशति जनकः) जनक: (सानन्दम्) (क) किं बहुजल्पितेन । रुष्टस्स दृष्टमात्रो विहितप्रणतिना रामभद्रेण यावत् क्रोधात् चाटुवाचापि न विघटयितुं पारितो दारुणः सः । सायरुतः खलु लव्य गल्सयजयनुः कपतानेन तेजोभिर्वेष्णवैस्सह समधिगतस्तत्क्षणं तत्प्रसादः ।। (ख) आर्ये, पश्यतमाश्चर्यम्, अशनिध्वनियोपभीपितास्तरसानन्तरदृष्टितोषिताः। यथा भवन्ति क्षणे मयूरिकास्तथा भवामस्सह लल्यत्रासतोपाः ।।

·तृतीयोऽद्धः ५३ संवन्धो रघुमिपैरलघुभिः सम्यक् समापादितो दूरं दुर्घटतोऽपि शुल्कजलधेरुत्तारिताः स्मो वयम् । सक्रोधं समुपागतोऽपि गमितः शान्ति भृगूणां पतिः सर्वेऽर्थाः समुपाहिताः सुविहितक्षेमेण रामेण नः ॥१८॥ कोऽत्र भोः। (प्रविश्य) - काञ्चुकीयः आज्ञापयतु महाराजः। जनकः -- भद्र, मन्दारक! अन्तःपुरं प्रवेष्टुमिच्छामि। तद् ज्ञायतां कस्तत्रावसर इति। काञ्चुकीयः - यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रम्यान्तःपुरं प्रविश्य) भो महादेव्यः !, महाराजसीरध्वजोऽयमन्तःपुरं प्रवेष्टुमागच्छति । कौसल्या (क) वहिणिआओ, अझे अण्णदो गच्छा । (इति तिस्रो निष्कान्ताः।) काञ्चुकीयः (राजानमुपेत्य) प्रविशतु महाराजः। (निष्कान्तः।) (जनकः परिक्रम्यान्तःपुरं प्रविशति ।) सीता (अन्याभिस्सहोत्याय) (ख) ताद, पणमामो । (ताः सस्नेहमालिङ्य, सबापगदम् ) हे पुश्यः । जनकः (क) भगिन्यौ, वयमन्यतो गच्छामः । (स) लात, प्रणमामः।

·५४ सीताराघवे चतस्रः संसक्ताः सततमपि भूयास्त पतिभि- चतुर्भिस्तरथैरभिमततमैः सिद्धय इव । अमीम्यः सन्तोपानिव समभिगम्यास्त तनया- . नितो नो पश्यामः किमपि वयमाशास्यमपरम् ॥१९॥ (सर्वाभिस्सहोपविश्य) पुत्रि जानकि ! प्रत्यग्धामनि कामचारविषयादष्टांगयोगाङ्कुशे- नाकृष्य प्रतिवनतामपि सतामुच्चैभनोवारणम् । तोकं नाम यदेकमस्ति तदलं मोहाय वस्त्वन्तरं ब्रह्मज्ञस्य ममापि मजति यतश्चेतो ममत्वाम्बुधौ ॥२०॥ (सीता रोदिति ।) जनक: बाले, पालेयवपैरिव नवकमलं निष्प्रभ याप्पतोयै- जर्जातं शीतेतरस्ते वदनमिदमहो कि मुधा रोदिपि त्वम् । देवाचीर्णप्रतिज्ञा चयभितरवधूदुर्लभो वल्लभले संबन्धः सूर्यवंश्यः किमपरममुतः प्रीतये भूतये च ॥ २१ ॥ (सीता सरजमधोमुखी तिष्ठति ।) जनकः पुनि माण्डपि, भरतु जनुपो हेतुः कामं कुमारकुशधज- स्तव तु पिहने हतारो वयं खलु संशव । 1. 'किरा. प. . २, 'दागिर. प. ' पाय..

·तृतीयोऽङ्कः । यदपि जलधिर्जन्मस्थान तथापि विधोः कलां कलयति निजे मौलौ देवः स्यं हि महेश्वरः ॥२२॥ इतः परन्तु १ अवश्यं कन्यानां भवति परकीयत्वमिति वः सहिण्ये विश्व कथमपि भृशं दुःसहमपि । इदं तु प्रीत्य मे भवति भातीनां न तु मिथो वियोगः प्रादुष्यात् परगृहगतानामपि यतः ॥ २३ ॥ सीता - (सास्त्रम् ) (क) ताद, एत्ति कालं तुह अंकपल्लंकसुहसाइणीओ भविष अझे तुमोहि पिरहिआ कहं खणं पि जीवामो ? जनका पुत्रि देवयजनसम्भवे । अलं परिदेवितेन । धात्रीन्द्रः श्वशुरः स वो दशरथः श्वश्रूश्च कल्याणिनी फौसल्या सरसोपलालनकलाकौशल्यकल्यात्मिका । कैकयी च हितोपलम्भनलसन्मित्रा सुमित्रा च ते यस्मान् विस्मरयन्ति वा सुचरितमध्यामयोध्यां गताः ॥२४॥ माण्डवी (ख) ताद ! के णाम अझे पिहरअन्ति तुह्माणं अजिमाइ विह्मणिझाइ बह्मसंकरसंगधणुहसदमहप्पमुहेहि वि संभापगिआइ सअलअण- - A (क) तात, एतावन्तं काल तवाङ्कपर्यऋमुखशायिन्यो भूत्वा वयं युष्मामिविरहिताः कथं क्षणमपि जीवामः । (ख) तात, के नामास्मान् विस्तरयन्ति युप्माकमजिह्मानि विस्मयनीयानि ब्रह्मश- स्वाधिन्यशतमखपमुखैरपि सम्भावनीयानि सकलजनहृदयसंपननपरमापधानि स्वभाव- , 'विमिर ख.

·५६ सीताराघवे हिअअसंवणणपस्मोसहाइ सहायमहुराइ महागुणसव्वस्साइ ? जनकः (सस्मितम् ) वत्से, सजनपरित्यागं भर्तमाननिवासं च स्त्रीणां नैसर्गिकत्वान्नातिदुष्करमिव पश्यामि । तथाहि - स्वस्त्रीचन्द्रसुद्धविद्रुमलतादन्तीन्द्रधन्वन्तरि- प्रायानात्मसहोइरान् स्वपितरं सिन्धुश्च सम्मुञ्चती । श्वेतद्वीपगतं विमुक्तजनतावासं गुणज्झितं विष्णोर्मन्दिरमिन्दिरा भगवती संप्राप्य संग्रीयते ॥२५॥ मञ्जरिका (क) सहीओ सचमिदं महाराओ भणदि। जम्मट्ठा- णादो णिकमिअ अण्णाणे वड्ढणं कण्णआअणाणं वीहित्थम्बाणं च भूइठो धम्मो। जनकः (ऊर्मिलां प्रति) यजनापनेः समुदिताञ्च जानकी निजतातसोदरसुताश्च माण्डवीम् । जननीमिय त्वमवलोकयोमिले! श्रुतकीर्तिमप्यनिरामात्मजामिव ॥ २६ ॥ मिला - (ख) ताद! को एत्य संदेहो। मधुराणि महागुणसर्वस्यानि ! (क) सख्यः, सत्यमिदं महारानी भणति । जन्मस्थानानिष्काम्यान्यस्थाने वर्धन कन्यफाननानां नाहिस्तम्भानाश भूयिष्टी धर्मः । (स) फोत्र सन्देहः।

·तृतीयोऽङ्कः । मपिका - (क) सुदकित्ति पि कि पि सिक्खेदु महाराओ। जनकः ---- (सस्मितं श्रुतकीर्ति पति) मातृरिव समर्पि मानय माण्डपीच सीताञ्च शीतवचनोमिमिमिलाञ्च । तिस्रोऽप्यम्ः पुनरमूढधियोऽनये त्यां पुत्रीनिव प्रणयपेशलमीक्षितारः ॥ २६ ॥ श्रुतकीतिः (ख) जं तादो आणवेदि। (प्रविश्य) - शतानन्दः सर्वेऽपि यथापूर्वमुपविशन्तु (इत्युपविश्य) अयि वत्सा राजदारिकाः, वयञ्च किश्चिदाचक्ष्महे - यश्चक्षुर्जगतां निमेपकलितप्रत्यूहशून्यं शिवं यस्तचं परमस्तसंगममलं निष्कारणं निष्क्रियम् । सजपिनिगमान्तशास्त्रविषय यस्य प्रशिष्यो ह्ययम् दिष्टया तस्य विनस्पतो भगवतो जाताः स्य यूर्य स्नुपाः ॥२७॥ (क) श्रुतकीर्तिमपि किमपि शिक्षयतु महाराजः । (ख) यत् तात आज्ञापयति । 1. 'समालोक्य माण' घ. २. 'पुखए' ग. ३. समीर ·५८ सीतारापर्व तदिदमुपदिश्यते श्वथः शुश्रूपणेन श्वशुरमपि तथा लालनैरालिमर्ग भृत्यान् भृत्यपणेन स्मितशुचिाचनग्रन्थिनिर्वन्धुलोकम् । यातृरन्योन्यमैत्र्या समधिकसमुपच्छन्दनाभिर्ननान्दृ- राराध्यन्त्यो यथाई भात पतिगृहे पूजिता राजिताश्च ।। २८ ।। मञ्जरिका (क) मञ्जूसिए, अझेहि सिक्खिदव्वं सव्वं पि उपझापण एव्य सिखिदम् । जनकः (सीतां प्रति) वत्से, उचितमिदमुपदिशति भगवानुपाध्यायः । किञ्च- भर्ता काम भातु भवने या वने वायनेयि प्रायेणास्तु कचन पिपयः सम्पदामापदा वा । स्वच्छन्दो या भातु परतन्नोऽधया सर्वथापि- च्छायेनं प्रतिलगति या केरलं सैर साध्वी ॥२९ ।। - (खगतम्) (ख) अपि णाम अर्ह अय्यउत्तेण अपिरहिदा सीता भरिस्सम् । (पविश्य) कानुकीयः जयतु महाराजः। अपि सुरखमुपाध्यायपादानाम् ? (क) मन्जूपिके, आराभ्यां निदायिनन्यं सर्वमप्राध्याय व शिक्षितम् । (स) अपि नामाइमार्यपुत्रंणाविरहिता भरियामि ।

·तृतीयोऽङ्क । ५९ शतानन्दः भद्र मन्दारक, अपि तथा तदभ्युपगत महाराजदशरथेन ? काञ्चुकीयः अथ किम् ? जनका - भगवन् , किन्नाम? शतानन्दः • (कणे) एवमिर। - जनका (सहर्पनात्मगतम्) साधु, कुमार कुशध्वज, साधु । यासौ कोमलमेदिनी कुमुदिनीवेन्दोचिरं कांक्षति ग्रव्यक्तोज्ज्वलनन्ययौवनकलापूर्णस्य यस्योदयम् । रामं सापि हि सन्ध्ययेव सुतरामारक्तया सीतया सम्प्रत्येय वृतं प्रपद्य लभतामस्याः सपत्नीपदम् ॥३०॥ (प्रकाशम् ) भगवन्नुपाध्याय, सम्प्रति जामदग्न्यविजयभंगलानुमिलितपुलहपुल- स्त्यागस्त्यपसिष्ठवाल्मीकिवामदेवकाश्यपजाबालिग्रमुखमुनिन्दारकवृन्दसुमहिता- यां सभायां वत्सरामभद्रस्य यौवराज्याभिषेकमहोत्सयो भवत्प्रोत्साहितेन कुमार- कुशध्वजेन प्रारब्ध इत्यति हि नाम प्रमोदामहे । मञ्जरिका - (सीतामालिङ्गय) (क) हला जाणई, दिठिया वड्दसि । जंदिग्णमत्ता एन्य तु चक्काष्ट्रिघरिणीपशं आरोपिआसि बन्धुजणेहि । (नेपथ्ये) (क) हला जानकि, दिष्ट्या वर्धसे, यद् दचमात्रैव त्व चक्रवर्तिगृहिणीपदमारो- पितासि बन्धुजनै । १ 'जाम्बालिरा.ग. के.

·६० सीतारापर्व , भो भोः पौरजानपदा, महाराजदशरथसीरघजानुमोदितः कुमार- कुशध्वजो वः समाज्ञापयति । यदुत- धूपैरापादयधं श्रियमुपरिगृहारोहिभिर्माहिपाक्षः शुभैरभैरदधैरिव शरदि विधत्ताम्बरैरम्बरान्तम् । अर्णासि स्वर्णकुम्भैरुपनयत जवादर्णवानाञ्चतुणां निर्णीतोऽस्माचतुर्थेऽहनि भुवनहितो रामभद्राभिषेका ॥ ३१ ॥ जनकः - (सस्मितम् ) अहो कुमारस्योचिने वस्तुनि सुमहानभिनिवेशः । तद्वयमपि महोत्सवमिमं सम्भाग्यामः। (उत्थाय) अस्मिन्नभीक्ष्णमभिजातभुजापदान- क्रोडाभृशोदितयशोभारामभद्रे । विन्यस्य भारमवनेखने प्रवीणे चिथान्तिमान् भवतु पतिरथो नरेन्द्रः ॥३२॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे।) ॥ इति तृतीयोऽङ्कः ॥ २. 'मचन्द्र प.

·॥ अथ चतुर्थोऽङ्कः ॥ (ततः प्रविशति मायावसुः मायानमः (समन्तादवलोक्य) जृम्भारम्भिकुसुम्भकेसरसखैः सातकोकाङ्गना- दृष्टैः कैश्चन रोचिपां परिकरैः प्राची यदाचीयते । ययात्मयुतिभङ्ग भीख इव म्लापन्ति तारागणा- स्तन्मन्ये तरसा भविष्यति ररिः पूर्वाद्रिचूडामणिः ॥१॥ तत्कथभिदानीमपि विदेहमन्दिराद् न प्रतिनि पर्तते तत्र भवत्याः शूर्पण- खायाः प्रियसखी स्वयमयोमुखी नाम । (ततः प्रविशत्ययोमुखी ।) अयोमुखी (क) अहं दार भष्टिदारिआए सुप्पणहाए गिओएण राम- लक्खणगुणगणप्पञ्चक्वीकरणकारणं मिहिलाणअरीं पटुंती पिट्ठदो आअच्छिा माआवसुणापि जं समादिळं तं पि समवहारिअ तं णभरी पविसन्ती तेहिं दुवेहि जहादिळं तहाणुट्ठिअ तदोपडिणियुत्तहि । (परिक्रम्यावलोक्य च) अए ! एस मा- आवस इदो एव्य आअच्छदि । (उपमृत्य) जेदु अय्यो । मायावसुः - (सहर्षन् कथमागतासि अयोमुखि, अपि सिद्धं तत् कार्यम्? (क) अहं तावद् भर्तृदारिकायाः शूर्पणखाया नियोगेन रामलक्ष्मणगुणगणपत्य- क्षीकरणकारणं मिथिलानगरी प्रतिष्ठमाना पृष्ठत आगत्य मायावसुनापि यत् समादिष्टं तदपि समवधार्य ता नगरी पविशन्ती ताभ्यां द्वाभ्यां यथादिष्ट तथानुष्ठाय ततः प्रतिनिवृत्तास्मि । अये ! एष मायावसुरित एवागच्छति। जयत्वार्यः ! १. कालणं ग. 'क्लग घ..

·६२ सीतराघवे अयोमुखी- (क) अय्य, को एत्थ सन्देहो । अयोधही कुरो विही होइ । १ मायापसुः (सस्मितम् ) तत् कथय यथावृत्तम् । अयोमुखी - (ख) सुणादु अग्यो। अहं खु भट्टिदारिआए सुप्पण- हाए अय्यस्स अ कजं एकीकदुअ साहेउं पवुना मिहिलाणअरों पविसिअ मन्थ- राए वेमं ओलंयंती रामस्स रज्जाहिसेजमहूसवं सम्भावेउं परमाणाए भरहजगणी- ए केईए पादेसु पडन्ती सोअंरिणा वि सोअवाहप्पवाहं उकिरन्ती रोदिउं पवुत्तनि । मायापसुः साधुतरोऽयं कपटनाटिकानान्दीपस्तारः। ततस्ततः ? अयोमुखी (ग) तदो अन्भन्तरपरिचारिआवलोअणजणिअसंमद- संमुहीणाए ताए सचिन करजुअले गह्निअ उट्ठारिया अस्सुकालणं च पुच्छि आ अहं एवं वत्तुं पवुलि मायारसुः फिमिति? (क) आर्य, कोन सन्देहः । अयोमुखी कुतो विमुखी भवति । (ख) श्टणावार्थः। अहं खलु भर्तृदारिकायाः शूर्पणखाया आर्यम्य च कार्यमे- कीकृत्य साधयितु प्रवृत्ता मिथिलानगरी प्रविश्य मन्थराया वेपमवलम्व्य रामस्य राज्याभिषेक- महोत्सव सम्भावयितुं प्रवर्तमानाया भरतजनन्याः कैकेय्याः पादयोः पतन्ती शोक विनापि शोकराप्पप्रवाहमुक्तिरन्ती रोदितु प्रवृत्तास्मि । (ग) ततोऽभ्यन्तरसरिचारिकारलीफनजनितसम्मदसम्मुखीनया तया म्वयमेव फरयुगले गृहीयोत्यापिता नधुकारणच पृष्टा नहमे वस्तु प्रतास्मि । १. २. जाएग, 'मामाभाग.

·चतुर्थोऽङ्क । अयोमुखी (सस्कृतमाश्रित्य) मुग्धे दुग्धमिति भ्रमेण गरलं पातुं प्रवृत्तासि किं । रामो यद्यभिषेचितः म भस्तो राज्यादपि भ्रशितः । सौभाग्य तप कोसलेन्द्रदुहितुर्दास्यास्तु हास्यास्पद राज्ञस्त्व खलु भोगिनी तदपि हा जातासि किं निर्पिपा ॥२॥ मायासः - (विहस्य) भद्रे, मर्मस्वेवायं प्रारः। ततस्ततः? अयोमुखी - (क) एव्यं बहुप्पआरं णिन्मच्छिा संजणिअकोकपि- अकुशकुमा जंभारिसह अत्तणो भत्तार हक्कारिऊण पुष्यप्पडिस्सुद किल वरजुअल पत्थिश्वदी पत्थिनकुडुम्बिणी केकेई । मायावसुः तदरयुगल फिन्नाम? - अयोमुखी चोदहारिसाइ चणे बसउ ससीओ सलक्वणो रामो। भरउ तुह रजभारं जुपराओ वच्छ मरहो त्ति ॥३॥ मायापसु: उभयमप्यतिदुष्करं भविष्यति दशरथस्य । - (क) एव बहुप्रकार निर्भत्सिता सज्जातकोपकम्पितकुचकुम्भा जम्भारिसखमात्मनो भर्तारमाहूय पूर्वप्रतिश्रुत किल वयुगल प्रार्थितपती पार्थिवकुटुम्बिनी कैकेयी। चतुर्दश वर्षाणि वने वसतु ससीत सलक्ष्मणो राम । विभतु तव राज्यभार युवराजो वत्समरत इति ॥ १ "मु -भदः ग २ 'भतिग ·सीताराघवे अयोमुखी (क) एवंएदं। तहही पिशीहं पलपित्र सञ्चांधाए कह वि तह ति पडिपण्ण दसरहेण । मायापसुः (सप्रमोदम्) भद्रे, फलितभिदानी महागजरा रणस्याभि- लापेण भवत्याः प्रयत्नेन च । कुतः- पिराधखरदूषणत्रिशिरसां विकारास्पदं विशन् दशरथात्मजो महदिदं वनं दण्डकाम् । असौ सुलभनिग्रहः सुखपरिग्रहा जानकी- त्युभापपि मनोरयौ दशमुखस्य सिद्धामि ॥ ४ ॥ ततस्ततः? अयोमुखी - (ख) तदो गोदमपीसद्धकुमद्धयकोमिअप्पनुहेहिं पडि- मिदो वि रामो पिदुणो सच्चप्पडिण्णचणं ण परिचा इस्मं ति मणि सोमित्ति- सीआमचपरिवारो जडापालमत्तमंडणो बाणतूणवाणामणकरअहरो तदो पि- देहणराशे पोरअणणणजलादिणकदमिएण रामग्गेण गिगोत्ति एत्ति (क) एमे सत् । तथापि विविध प्रलप्प सत्यसन्धतया कथमपि तथेति प्रतिपत्न दशरथेन । (३) ततो गौतममीरमजकुश कौशिकममुख. प्रतिपिद्धोऽपि रामः पितुः सत्यपनिजल न परित्याजयियानीति भणिया मौनिप्रिनीतामानास्सिारी जटावल्कलमात्रम- एना चाणतूरमाणामनरूपचधरम्ततो विदेहनगरात् पौरजननयनजरदुर्दिनकर्दमितेन 1. तहति प. . 'पम्' ग.ग प.. ३. भोग ग.

·चतुर्थोऽङ्कः । जागानि। अहं च नक्खणं चित्र केण वि केदयोपण्णासेण केअईघरादो णिहुअं णिकमिअ पलाअंती एत्य आअदमि । मायावसुः - भद्रे, महत् प्रयोजनमनुष्ठितं भवत्या । सफलपरिणामोऽसौ यत्नस्तवेति निवेदिते त्वयि तु भविता प्रीतिस्निग्धो भृशं दशकन्धरः । . (विहस्य) वलयबहने पाणी कौं च कुण्डलधारणे तर कुचभरौ हारोदारे कर्थ प्रभविष्यतः ॥५॥ (क) अव्य, अयोमुखी अलें परिहासेण । विज्जुज्जीहविषासदूमिअमणा विज्जाहरे किण्णरे गन्धब्वे सुरजक्खरखमभडे शिंदेइ मैदेअरम् । जा सा सुप्पणहा महागुणणिहिं सोउण सीआयई कामुम्माअमहंचुहिम्मि गहिरे मज्जेइ लजं विणा ॥६॥ राजमार्गेण निर्गत इत्येतावद् जानामि । अहञ्च तत्क्षणमेव केनापि कैतबोपन्यासेन कैकेयीगृहा- निभृत निष्कम्य पलायमानावागतास्मि । (क) आर्य , अल परिहासेन । विद्युज्जिविनाशदूनमना विद्याधरान् किन्नरान् गन्धर्वान् सुरयक्षराक्षसभटान् निन्दति मन्देतरम् । या सा शूर्पणखा महागुणनिधि श्रुत्वा सीतापति कामोन्मादमहाम्बुधौ गभीरे मञ्चति लजां विना ।। संदरेक, ·६ सीताराघवे ता तारिमाहिणिवेसीहलाए तिस्से मणोरहो कई साहिज्जउ ? मायावसुः - भद्रे, किमन्यत् । नागसहस्रमाणा रोध समासाद्य हरतु दाशरथिम् । सीतां च पूर्वजाय प्रणिदत्तां ग्राभृतीकृत्य ॥७॥ अयोमुखी (क) ता अहं एवं से णिवेदेमि। मायावसुः एवमरतु । (अयोमुखी निष्कान्ता।) (प्रविश्य चित्रपटहस्तः) करम्बकः (ख) जेदु अय्यो। मायापसुः भद्र, कुत आगच्छसि किं वा चेदम् ? करम्बकः - (ग) महाराअलंकेसरस्स जाणईगाणुराअजनिअरणरणि- आविणोणत्थं अमञ्चपहत्यस सासणेण भये एदस्ति चिपडे कुदो नि कि वि ततादृशामिनिवेशविहलायास्तस्या मनोस्थः कथं साध्यताम् ! (क) तदहमेवमस्यै निवेदयामि। (ख) जयत्वार्यः। (ग) महाराजलकेवरस्य जानकीगतानुरागजनितरणरणि काविनोदनार्थममात्यप्रहस्तस्य 1. 'द्र परम्परा कुत. रा. ग. ध.. २.

·चतुर्थोऽङ्कः। पत्युभं केण सिसिपिणा लिगपिकं । एदं च अमचपहत्थस्स हत्थे दाउं तु- रिअं गच्छामि। मायावसुः कथमेग्मतिक्षिगतोत्कण्ठो वर्तते महाराजदशकण्ठः ? करम्बका (क) अह इम् । चन्दं णिन्दइ चन्दणाअलमरुप्फंदे वि खिंदेइ सो मन्दारदुमबुंदसंदसिसिस्ट्ठाणे पिणो णंदइ । कन्दप्पजरबजमाणहिअओ गछेद मुच्छं मुहू मिच्छा जप्पड़ जंपि किंपि विरहाअंक लंकेसरो ॥८॥ (निष्कान्तः।) - मायावसुः तद्यापदहमप्याचार्यमारीचस्याथमे कञ्चित्कालं प्रति- पालयिष्यामि तयोर्मानुपडिम्भयोः सीतायाश्च दण्डकारण्यप्रवेशम् । ततश्व- शासनेन मयैतस्मिन् चित्रपटे कुतोऽपि किमपि वस्तु केनापि शिल्पिना लेखितम् । एतचामात्याहस्तस्य हस्ते दातुं त्वरितं. गच्छामि । (क) अथ किम्। चन्द्रं निन्दति चन्दनाचलमरत्पन्देऽपि खिद्यते सः मन्दारदुमन्दसान्दशिशिरसानेऽपि न नन्दति । फन्दर्पज्वरदद्यमानहृदयो गच्छति मूछों मुहु- मिथ्या अल्पति यदपि किमपि विरहातकेषु लोधरः ।।

·सीतारापर्व वीर्योत्सेकाहिभाजा विराधे- नास्मद्वेशद्रोहिणी मानुपौ तौ। जीवग्राहं ग्राहयिष्यामि पश्चात् तन्व्या सार्धं प्रापयिष्यामि लाम् ॥९॥ (इति निप्कान्तः।) ॥ विष्फम्मः ॥ (ततः प्रविशति कामयमानावस्थो रावणः प्रतीहारी च.) रावणः (सादसम्) यस्य प्राप्तमनास्तुलाभिव कलाविश्लेषसंश्लेषण- क्लेशानार्जति मासि मासि मसृणस्तन्द्रां विना चन्द्रमाः । अम्भोजानि च संकुचन्ति पिकसन्त्यद्यापि रात्रिन्दिवं जानक्या वदनं कदा नु तदहं पश्यामि दृश्यं परम् ॥ १० ॥ (समन्तादवलोक्य) १ अये! कथमृतवः पडपि मामुपसेवन्ते । भवतु । प्राप्तोल्लासः पलाशैः स्मरयति सुदृशो दन्तपासो वसन्तो ग्रीष्मः सोमापि तस्याः स्मितमनुहस्ते काशपुष्पप्रकाशः। गम्यं धम्मल्लभारं पिशुनयति घनः प्राइडब्जः शरच व्याकोचत्रलक्ष्मीभिति चतुर ऋतूनाद्रिये नाद्रियेऽन्यौ ॥११॥ प. पाटे जा इति नानि ·चतुर्थोऽङ्कः । प्रतीहारी – (क) महाराष, कालं दुवेणं हेमन्तमिलिराणं उद्दणं किं अणाअरणे कारणम् । रावणः हेमवति, कालं निष्प्रयोजनानपि प्रभवो नाद्रियन्ने किमुत सापराधान् । पश्य, जडप्रकृतिकाविमौ जनकजन्मनः स्मारकं न वस्तु विभृतः किमप्यथ तथास्तु का वा क्षतिः । इदन्तु न सहामहे विरहखेददीर्घा अपि प्रकाममतिदीर्यतां गमयतो यदेतौ निशाः ॥१२॥ २ प्रतीहारी (स्वगतम्।) (ख) अहो अदिगम्भीरसहायो वि कुम्भअप्णग्ग- ओ वम्महेण एरिसी असरिसविसआवडणदुत्थं अवत्थं पाविओ, जं माणुसीग- एण अणुराशपिसाएण हिअ आविसिब पि किं पि असंबंध पलाचीअदि एसो। (प्रकाशम् ) महाराअ, गाणुगइओ सु लोओ। अदो दिग्घिददिग्धीकरणण एदाणं उदणं अचवराहो पत्थि त्ति मे पडिभादि । पढमं चिअ जो दिन्धीकरइ रअणि तहिं एव्य कोवो काव्यो । (क) महाराज, केवलं द्वयोहेमन्तशिशिरयोः ऋत्वोः किमनादरणे कारणम् । (ख) अहो अतिगम्भीरखभावोऽपि कुम्भकर्णाग्रजो मन्मधेनेशीमसदृशविपयापतन- दुःस्थामवस्था प्रापितः, यद् मानुपीगतेनानुरागपिंगाचेन हृदयमाविश्य यदपि किमपि असंबन्धं प्रलाप्यते एपः । महाराज , गतानुगतिक. खलु लोक. । अतो दीपिनदीर्घ करणेन एतयोः ऋत्वोरत्यपराधो नास्तीति में प्रतिभाति । प्रथममेव यो दीपीकरोति रजनी तस्मिन्नेव कोपः कार्यः । 'गं को नवराहो' स. ग. घ... २. 'वि.न.प.

·७० सीताराघवे - रापाः (विहस्य) मुग्धे, घरहखेदं प्रति कोपेन किं स्यात् । तस्य प्रशमने संयोगाते नान्यः कश्चिदुपायः । प्रतीहारी (क) जइ एवं ता किणिमित्तं वलामोडिसमाहरिअसुरासुर- मणुअभुअंगमंगणा नि तुह्माणं भुअदंडा एत्थ निसए ण पाट्टन्ति ? रावणः हेमवति, नलकूबरशापयन्त्रिता वलवन्तोऽपि हि मे भुजा इमे । न खलु प्रभान्ति योपितामनुगदेन विना हटग्रहे ॥१३॥ प्रतीहारी (ख) अणणुऊलासु होदु एव्यम् । जाणई उण ण तह ति जाणीअदु, जो माआपसुम्या महाराए साणुराआ जाणइ ति णिवेदिदपुरुवं एच। - रारण: (सनिधासम् ) आ! स्मरामि। प्रतीहारी- (ग) अदो तिस्से हठग्गहो निण दोसस्स भपिस्सिदिति तक्केमि । (क) यद्येव तत् किन्निमित्रं वलात्समाहनसुरासुरमनुजभुजगमागना अपि युप्माकं भुजदण्डा अत्र विषये न प्रवर्तन्ते । (स) अननुकूरामु भयत्वेवम् । जानकी पुनर्न तथेति जायताम् , यतो मायावसुना महाराजे सानुरागा जानफीति निवेदितपूर्वमेव । (ग) अतस्तस्या हटग्रहोऽपि न दोषाय भलिप्यतीति तयामि । एष। दो तिस्से दटागहो किण दोराग नरिरिदि ति तदनि । राण (मनिवास) भद्र, . - ·चतुर्थोऽi नद्रे, साधु प्रतियोधितम्। २ धीरोदशाचप्रकृतिसुभगप्रौढवीर्यप्रकृष्टे धन्ये यूनि प्रणयसरसा हन्त वासुन्धरेयी। इत्थं तेन प्रकथितमभूत् किन्तु न श्रद्दधाति श्रेयोराशेरसुलभतया तादृशो मानसं नः ॥१४॥ (सन्तापममिनीय आकाशे रक्ष बद्धवा) हहो कुसुमायुध! द-धं येन पुरा वपुरता पुरांजेता स्वनेत्रानले तस्यापासमहाचलोऽपि हि मया दोभिः समुन्मलितः । इत्युच्चैरुपकारि मित्रमपि मानस्तानले निस्त्रपो निर्धक्ष्यन्निव लक्ष्यसे कथमहो भिन्नक्रमो विक्रमः ॥१५॥ प्रतीहारी (क) महाराज, णिज्जिअवज्जपाणिणो घि महाराअस्स सुमसिलीमुहावी पराभयो चि अहो अच्छेरम् । रावणः सरले, वमनभिज्ञासि वरपिपाणाम् । अयं हि- मरम्भेऽपि न कम्पो न च वचरसन्तजने लज्जते नाप्यति ध्रुपचक विलनकौऽप्यपक्रामति । (क) महाराज, निर्जितवन्नपाणेरपि महाराजस्य कुसुमशिलीमुखात पराभव इल्यहो आश्चर्यम् । १. 'पीडियः स. प. २. 'सत्याग... ३. "मुमधन्वन्' रा.प.

·सीताराघवे कस्मादस्य समस्तिनास्तिपपुपो भीतिः किमेतावता मन्ये निन्दति चन्द्रहासमपि नश्चित्तेन चित्तेशयः ॥१६॥ प्रतीहारी (क) ता इदो एदु महाराओ। सव्यो नि तुह मन्दावो तदा सति गमिस्सिदि । सपआलमणोजस्म जदारामस्स सेपणम् ॥१७॥ रापणः (सक्रोधम् ) आः पापे, किं कि रामस्य सेननमिति। येन हि- शको निक्रोशितोऽभून्मृधभुपि बहुधा मोहितो रोहिताश्चो धृतः प्रेताविराजो मरुपचरितो दण्डितश्चण्डरोचिः। पाशी पाशेन पद्धो मुहुरुभितः खिन्नता फिन्नरेशः सोऽय मर्त्यनुम त कथाभिम जुपता हन्त भोः पतिकण्ठः ॥१८॥ १ प्रतीहारी (सभयम् ) (ख) पसीददु पसीददु महारागो। आरामस्म सेवण ति मए कहिअ ण उण रामस्स सेपण ति। राणः (स्पर्श रूपयित्वा) (क) तदित एतु महाराज । सर्राऽपि तव सन्तापस्तदा शान्ति गमिप्यति । सकालमनाज्ञस्य यदारामस्य सेवनम् ।। (स) प्रसीदतु प्रसीदतु महारान । आरामस्य मेवन मिति मया कथित न पुना रामस्य सेवनमिति । १ मसरण तिद ·चतुर्थोऽI ७३ आरादारामबाटादमरतरुलताधामहेमारविन्द- प्रश्च्योतन्मुग्धमाघीपरिमलभरणायासमन्दप्रचारः । कासारस्फारवारिप्रसृमरलहरीविन्दुसन्दोहसान्द्रः संसर्पन् दर्पकस्य स्वयमयमयते वन्धुतां गन्धवाहः ॥ १९ ॥ (पुनस्सन्तापनाटितकेन) हेमवति ! पश्य पश्य- ७ भ्रमभ्रमरगुजितप्रकृतिम शिचारवं वितत्य सकलर्तुजप्रसवराजिरूपं धनुः । विकस्वरपिकस्वरस्तवसमृद्धदर्पोद्धरः स्मरो मम पुरोभुवि स्फुरति मारुतस्यन्दनः ॥ २० ॥ धनुस्तावत् । प्रतीहारी - (स्वगतम्) (क) अहो अचारूढो से चम्महुम्माओ केण दाव विणोश्रणसाहणेण किंपि पसंति पाविजउ । - (ततः प्रविशति चित्रपटहस्तः प्रहस्तः।) अहो नु खल्यसमीक्ष्यकारिता तत्रभवत्याः शूर्पणखायाः । यद्विराधस्यागमनकालं प्रतिपालयितुमक्षमा स्वयमेव दण्डकारण्यमाहिण्डमाना मानुपकुमारयोरागमनप्रतीक्षा किल पर्यटति । (क) अहो अत्यान्दोऽस्य मन्मथोन्मादः केन वावद्विनोदनसाधनेन किमपि मशान्ति प्राप्यताम्। ., "हण', ग. 69 ·৩ঃ सीताराघवे दण्डकारण्यमायाती ससीती रामलक्ष्मणौ । हत्याहमागमिष्यामि मायया वा हठेन वा ॥ २१ ॥ इत्थं किल विराधेन प्रतिज्ञातम् । तदश्रद्दधानाथास्तस्याः प्रस्थानमिदमकल्याणं दर्क भविष्यतीति तर्कयामि । सुन्दस्त्रियं हतवतोऽस्य सुवाहुशत्रोः स्त्रीपुंसभेदमपहाय रिपुं जिघांसोः । रामस्य सन्निधिमुपेत्य सलक्ष्मणस्य स्थातुं घिगिच्छति किल त्रपया विना सा ॥ २२ ॥ भवतु । स्वामिनमुपसमि । (उपसृत्य) जयतु महाराजः । रावणः - (अनाकर्णितकेन) हेमवति ! धनुस्तावद् । (इति हस्तं प्रसारयति । (प्रहस्तः चित्रपटं हस्ते निक्षिपति ।) रावणः (विलोक्य) किमिदम् । प्रतीहारी (क) इंदं अमच्चपहत्येण हत्ये णिक्खिविअंकिंवि। रावणः (पार्श्वतोऽवलोक्य) अये प्रहस्तः। महाराज! अयं चित्रपटः यत्र समर्पिता सीताप्रतिकृतिः । ग्रहस्तः (क) इदममात्याहस्तेन हस्ते निक्षिप्तं किमपि । १. 'एदं. स. 70 ·चतुर्थोऽङ्कः । ७५ रायणः --- (सहर्षम् ) तदिदमुद्वेष्ट्यायतः प्रसारय । (ग्रहस्तः आदाय तथा करोति।) रावणः (निर्वये सविस्मयानुरागम्) अये! इयं सा जानकी । - एका खलु- लावण्यामृतसारणीसरणिभिलालित्यनित्यास्पदै- रङ्गरङ्गजकेलिरङ्गतलिमैः शृङ्गारशृङ्गाटकः । अध्यक्षीकृतसवयौवतयपुश्श्रीणां मदक्ष्णामपि प्रीति कामपि कामनीयकमयी पुष्णाति तृष्णापताम् ॥ २३ ॥ किञ्च- चित्रं चित्राप्तिापि स्मितमधुरसुधादिग्धमुग्धाननेन्दुः , सुस्मभूविलासे किमपि मयि दृशोरश्चले मुञ्चतीय । किञ्चोदश्चत्कपोलस्तनतटपुलकस्वेदसम्भेदगम्य रम्यं रागानुबन्ध मयि पिशुनयतीवेयमन्जायताक्षी ॥ २४ ॥ (साभ्यर्थनम् ) अयि प्रिये जानकि! द्वन्द्वं सुन्दरि ! पुण्डरीकमुकुलस्पर्धालु वक्षोजयो- गांडं वक्षसि निक्षिप स्मरकृतातकस्य लापतेः । किचोदश्चय चञ्चलाक्षि! बदनं चुम्बामि बिम्बाधरं किंवा नाभिदधामि कामितमितो यदेवि! दासोऽस्मि ते ॥ २५ ॥ १. 'तदिव्ययोः क. २. निक्षिप वक्षसि.स. ३. 'तमहं यहवि.क. 71 ·सीताराघवे प्रहस्तः -- (स्वगतम् ) अहो प्रतिकृतावप्यस्यां सत्यजानकीयुद्धपैर प्रलपति देवः। रावणः -हेमयति ! कुतः कारणादियं प्रतिवचनेनापि न सम्भावपत्ति माम् । प्रतीहारी-(स्वगतम् ) (क) होदु । उम्मचीभूदेण पोण किंपिकीलावइस (सकाशम् ) महारा! पणअकुविदाएं इमाए होदन्यम् । रावण:- रात्रौ गोत्रस्खलितमथवा चैमुखी कामिताना- मन्यस्त्रैणप्रणयगणनप्रापितो वापराधः । इत्येतानि प्रणयकलहं प्रायशः प्रेयसीना- मातन्वन्ति प्रियसखि ! कुवस्तानि लकेश्वरस्य ॥ २६ ॥ प्रतीहारी-(ख) मन्दोअरीवल्लहः पलामोडिगहिअदणुअमणुअसुरपुरन्धी- सम्भोअसाहसिमस्स महाराअस्स कह ण होइ कारग्रहत्तणं । ४ (क) भवतु । उन्मनीभूतेनानेन किमपि मीडयिये । महाराज ! प्रणयकुपितया- नया भवितव्यम् । (ख) मन्दोदरीफ्टमा बसद्गृहीतदनुजमनुजमुपुरन्धीसम्भोगसाहसिकस्य महा- राजम्य कथं न भवति मृतापरापत्तन् । 1. 'यु. म. ग. २. एएए हो. य. ग. प .. ३. मलनमस... v. 'लापोगल'. प. म. प. 15 ·७७ चतुर्थोऽकः। - रावणः - उपपत्रमिदम् । तदनुनयामि कृताञ्जलिः। देवि वैदेहि ! एकं वक्त्रमुभौ भुजौ च विजहाम्यन्तःपुराणां कृते संघादेकमुपेक्ष्य शुद्धयति शुभे! शिटो हि दुष्टोऽपि सन् । अन्येऽष्टादशवाहवो नव मुखान्यर्हन्ति गहां विना वक्षोजावुपगृहितुं तव तथा बिम्बाधरं चुम्बितुम् ॥ २७ ॥ (इति पादयोः पतितुमिच्छति।) प्रतीहारी (ससम्भ्रमं पादयोनिपत्य) (क) महारा! विरम चिरम । चित्तजाणई खु एसा, ण उण सञ्चजाणई । रावणः- (सलज्जम् ) अये! चित्रमिदम् । (पुनर्विभाव्य-पहस्तं प्रति) किनाम धेयोऽयं गिरिः यत्र तावदियमालिखिता वैदेही । प्रहस्तः अयं हि - तुःशृङ्गस्तुहिनधवलान् निर्झरानुद्रमद्भि- ईरालक्ष्यः सितपटदृढाबद्धकेतुप्रकाशैः । मन्दाकिन्या नगरपरिखाकारयाश्लिष्टसानु- नानारत्नपचयरुचिभिश्चित्रितश्चित्रकूटः ॥२८॥ १ रावणः - (पुनर्विलोक्य) अरुपपल्कजटाभरभूपणी करचकार्मुकवाणनिपगिणी । (क) महाराज! विरम विरम, चित्रनानकी खलु एपा, न पुनः सत्यजानकी। 1. व.म. 73 ·सीताराघवे प्रशमवीररसकसमाश्रयौ विलिखितौ तरुणापिह काविमौ ॥ २९॥ प्रस्तः - इमौ तौ रामलक्ष्मणौ। राणः (सक्रोधं खड्गमुत्कृप्य) मावेतावमर्त्यवजविजयिभुजाविक्रमस्याग्रतो मे गर्वायते किमेवं परिणतजरमः पाटनात्ताटकायाः । आमजं मजतु द्रागधिरपुरुभयोरेनयोरय मद्यः कृत्तंप्रत्यर्थिकप्ठच्युतरुधिरसुराबीरपाणः कृपाणः ॥ ३० ॥ (इत्युत्तिष्ठति।) ग्रहस्तः महाराज! कोऽयमकाण्डे संरम्भः । चित्रमिदमिति कि विस्मृतं महाराजेन । रायणः (विमृश्य) युक्तमिदम् । (उपविश्याग्रतो निर्दिशन् ) कः पुनरनयोः ममानरूपः कश्चिस्तिो निवृत्त इस किञ्चिद्विप्रकृष्टो पिलिखितः । देव! मुनरिपेयजो व्यस्तत, पिहरीदेहिरिपरसल्पस् । गुरुशासनात् प्रतिगृहीतपादुको भरतः किलप नगरं प्रतिष्ठते ॥३१॥ प्रहस्तः रावणः कुतस्तवायं प्रस्तापाधिगमः । 1. 'तो पुलावर. ग. ग. प..

·चतुर्थोऽकः । प्रहस्तः - अस्य चित्रपटस्योपनेतुः करम्पकस्य मुखात् सर्वमगतवान- स्मि। रामणः युज्यते । मायापसोः प्रणिधित्वादयोध्यावृत्तान्तवेदी स सक्षमः। - (प्रविश्य) दौवारिकः जयतु महाराजः। एवं खलु कविद्वणिको गन्धर्वो महा- राजपादानुपपीणयतुकाम इव द्वारि तिष्ठति । ग्रहस्तः - (स्वगतम् ) इदमपि विनोदनान्तरं भवतु देवस्य । (प्रकाशम् ) तदनं प्रवेशय । दौवारिकः तथा। (इति निष्क्रान्तः।) (ततः प्रविशति गन्धर्वः।) गन्धर्वः उत्सङ्गोपनिवेशितामविरतं सम्यक् समाश्लेषणे सान्द्रस्निग्धमृदुप्रपालवपुपा रोमाञ्चयन्तीं वपुः । आनन्दं मधुरस्वरप्रलपितरातन्वती कर्णयो- वीणामेव निभावयामि पितामेतामलायूस्तनीम् ॥ ३२ ॥ (विचिन्त्य) अहं तावञ्चिरन्तनमहायोगिनं शरभङ्गत्तपोधनम् आत्मपुण्यविजित- मजरामरं लोकमुपनेतुं विमानेनोपस्थितस्य भगवतः पुरन्दरस्यानया दशकन्धरस्यो- • पक्रममुपलब्धुकामः लकापुरमिदमनुप्रविष्टोऽस्मि । तत् क नु खलु स सदाचार- - . . 1. 'मधि ग. २. पधिद्भर, ग.क. 75 ·७८ सीताराघवे. प्रशमवीररसैकसमाश्रयौ विलिखितौ तरुणाविह काविमौ ॥ २९ ।। प्रहस्तः --- इमौ तौ रामलक्ष्मणौ । रारण: (सक्रोधं खड्गमुत्कृष्य) मावतारमर्त्यव्रजपिजयिभुजाविक्रमस्याग्रतो मे गर्वायते किमेवं परिणतजरमः पाटनात्ताटकायाः । आमज मजतु द्रागधिरपुरुभयोरेनयोरद्य नद्यः कृत्तंप्रत्यर्थिकप्ठच्युतरुधिरसुरागीरपाणः कृपाणः ॥ ३० ॥ (इत्युत्तिष्ठति ।) प्रहस्तः महाराज! कोऽयमकाण्डे संरम्भः । चित्रमिदमिति किं विस्मृतं महाराजेन । रावणः -- (विमृश्य) युक्तमिदम् । (अविश्याग्रतो निर्दिशन् ) कः पुनरनयोः ममानरूपः कश्चिदितो निवृत्त झ किश्चिद्विप्रकृष्टो पिलिखितः । प्रहरतः देव! मुत्तपिप्रयोगजातो ज्झतस्तनुं पितुरीददिकधिरनन्तरम् । गुरुशासनात् प्रतिगृहीतपादुको भरतः किलप नगरं प्रतिष्ठते ॥ ३१ ॥ .. रावणः -कुतस्तवायं प्रस्ताराधिगमः । १. 'तो पुकार'. ग. ग. प.

·चतुर्थोऽः। ८१ - प्रहस्तः (स्वगतम् ) कप्टमही महता विस्रम्भराशिना विक्षतेन भवितव्यम् । गन्धर्वः वनं प्रविशताधुना दशरथात्मजेन क्षणात् . प्रहस्तः (स्वगतम्) अपगतः सन्देहः । अयि हृदय स्थिरीभव । गन्धर्षः शरेण विनिपातितं मम तदाशरीयं वपुः ॥ ३४ ॥ महस्तः - (जनान्तिकम् ) महाराज! महान् मनोरथतरुरामलमुन्मूलितो देवेन। रावणः (जनान्तिकम् ) एवमेतत् । जीवग्राहं गृहीत्या तौ मानुपी सह सीतया । आनेष्यामीति येनोक्तं स एव विधिना हतः ॥ ३५ ॥ (सधैर्यावष्टम्भम् ; प्रकाशम् ) भद्र ! तिष्ठ। ततः परस्तादवगम्यत एव । अयं हि चिरकालप्रत्यवायस्य हेतुः । गन्धर्षः -- एपमेतत् । किञ्च , प्रकृति प्राप्तस्यापि सदारसहजं राम- मनुगच्छतः कलशजन्मनो मुनेराश्रमात् पञ्चपटों प्रविश्य विश्राम्यतो ममान्य- प्रस्तावाधिसहृदयत्वादेतारन्तं कालम् आत्मविद्यायाः स्मरणमपि नाभूत् । (नैपथ्ये) (क) हा भादर दसरंधर हा भादर कुम्भअण्ण हा भादर विहीसग हा भादु- गंदगा अक्खवकुमालमेहणाआ तुझे जीवंतेमु चिअ अह एरिसी दुरवत्थं मणुम्स- अंतूहि अणुभाविदहि । (सर्वे आकर्णयन्ति) (क) हा भातर्दशान्धर! हा भ्रातः कुम्भकर्ण ! हा भ्रातः विभीग ! हा भ्रातृनन्दनावक्षकुमारमेघनादौ युप्मासु जीवस्ववाहमीदृशी दुरवस्यां मनुष्यजन्नुभ्यामनु- भावितास्मि । १. 'ना गतः क. २. 'तोऽगस्यमुनेराश्रमान' स. ग. प. २ . 77 ·८० सीताराघवे कुण्ठो दशकण्ठः । (पुरोऽवलोक्य) अये! अयमारामोपकण्ठवाडाळिन्दे प्रहस्तेनो- पास्यमानस्तिष्ठति । यावदुपसमि । (उपमृत्य) स्वस्ति समस्तलोकविजयिने महाराजदशमुखाय । रावणः अभिवादये। उपविशतु भवान् । गन्धर्वः वाढस् (उपविशति।) रावणः महाभाग ! तर्हि प्रस्तूयतामात्मनोऽधिकारः । गन्धर्वः गान्धर्ववेदविशेषविज्ञस्य भवतः पुरस्तात् चिरकालप्रत्यवाय- विस्मृतप्रायां संगीतविद्यां कथं प्रयुञ्ज इति लजितोऽस्मि । २ प्रहस्ता गन्धर्वपते ! चिरकालप्रत्यवायस्य को नाम हेतुः । गन्धः तर्हि श्रूयताम् । अहं हि तुम्युरुर्नाम गन्धर्वो गर्वहेतुकात् । अलकाधिपतेः शापादचापं यातुधानताम् ॥ ३३ ॥ प्रहस्तः (स्वगतम् ) स कतमोऽस्मासु यातुधानेपु स्यात् (प्रकाशम्) ततस्ततः। गन्धरः -नोहर पिराध इति विश्रुतो विविधजन्तुहिंसापर- श्चिराय निरवग्रहस्समचरं क्ने दण्डके। 1-'तहि महाभाग प्रा. प. ग. २, 'धे दे। प. 76 ·चतुर्थाऽक । ८१ ग्रहस्तः (स्वगतम् ) कटमही महता पिस्रम्भराशिना विक्षतेन भवितव्यम् । गन्धनः जन प्रविशताधुना दशरथात्मजेन क्षणात् प्रहस्तः (स्वगतम् ) अपगतः सन्देहः । अयि हृदय स्थिरीभन । गन्धर्षः शरेण विनिपातित मम तदाशरीय वपुः ॥ ३४ ॥ प्रहस्तः -(जनान्तिकम् ) महाराज! महान् मनोरथतरुरामलमुन्मूलितो वैन । रावणः (जनान्तिकम् ) एवमेतत् । जीवग्राह गृहीत्वा तौ मानुपौ सह सीतया । आनेष्यामीति येनोक्त स एव विधिना हतः ॥ ३५ ॥ (सधेर्यावष्टम्भम् , प्रकाशम् ) भद्र ! तिछ। ततः परस्तादवगम्यत एन । अय हि चिरकालप्रत्यायस्य हेतुः । गन्धर्षः --- एवमेतत् । किञ्च , प्रकृति प्राप्तस्यापि सदारमहज राम मनुगच्छतः क्लशजन्मनो मुनेराश्रमात् पञ्चपटा प्रविश्य विश्राम्यतो ममान्य- प्रस्तापक्षिसहृदयत्वादेतारन्त कालम् आत्मविद्यायाः स्मरणमपि नाभूत् । (क) हा भादर दसअधर हा भादर कुम्भअण्ण हा भादर हा भादु णदणा अक्खवकुमालमेहणाआ तुमेयु जीवतेसु चिभ अह एरिसी दुरवत्थ मणुम्स- अहि अणुभाविदमि । (सर्व आकर्णयन्ति) (क) हा भातर्दशकन्धर' हा भ्रात कुम्भकर्ण। हा भात विभीषण हा आतुनन्दनावक्षकुमारमेघनादौ युप्मासु जीवत्येवाहमीदृशा टुरवस्था मनुष्यनन्नुभ्यामनु भावितास्मि । 1 १ ना गताक २ ताऽगस्त्यनुनराधमात् मग ५ 71 ·८२ सीताराघवे १ - प्रहस्तः - (स्वगतम् ) हन्त यन्ममा प्रथममेपाशङ्कित तत्तथैनापतितम् । रापणः ग्रहस्त ! ज्ञायतां फिमेतदिति । ग्रहस्तः (स्वगतम्) ज्ञातमेन । (प्रकाशम्) यहानापयति महाराजः । (निष्कान्त)। गन्धः --- (स्वगतम् ) रामभद्रेण सौमित्रिणा वा अपकृतायाः स्याधि- निशाचर्याः कन्दितेनानेन भवितव्यम् । (प्रविश्य) प्रहस्तः • महाराज! किमन्यत् । जयलक्ष्मलक्ष्मण पाणलतापिनिकत्तघोणपुटनिष्पतितः। पिततरसृम्भिरभिपिक्तप्तनुर्भगिनी तापतति शूर्पणखा ॥३६॥ रामणः (सक्रोधमुत्थाय) कि किनमीपि? | प्रहस्तः -श्रवसी च नामिका च प्रितयमिद यः स्वसुनिलून मिति । (प्रविश्यापटा क्षेपणाकम्पन) अफम्पन: रास्दपणनिशिरमां तियञ्चाद्या रामेण ॥ ३७॥ गन्धर्वः - (म्वगतम् ) लिष्टया निष्कण्टक जनस्थानमभूत, तदिदानी पिदिननावोध वृत्तान्तः । यादितोऽपमरामि। (प्रकाश) अभूमिरस्मदुपसेरायाः, नदह गामि। (निप्पान्त) अरमनी या तासन्मागचायम गत्वा नाममान् मारीचो " तरणः परम्पन: - महाराज! सिमिति। राश्याः (क) एपनिर। मग 18 ·पञ्चमोऽ अकम्पन: - यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्त रावणः तद्यावदिदानीम् चिरविरहितवृत्रवैरिनारी घनकचभारहठग्रहोत्सवानाम् । भवतु जनकजाकचावमशों रुचिरतरोऽद्य महोत्सवो भुजानाम् ॥३८॥ (इति निष्क्रान्तास्सर्वे) इति चतुर्थोऽध: PoKrorommon । । अथ पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशत्यध्वक्लान्तश्चरः) - (सशूत्कारम् ) अतिक्रान्ताः शैला न कति, कति तीर्णा न सरितो भ्रमत्तिहव्याघ्राः कति न समतीता वनभुवः । समादेशो भर्तुः समजनि सहायो न यदि न क पन्था द्राधीयान् क च मनुजमात्रा वयममी ॥१॥ (समन्तादवलोक्य) अये कोऽयमुद्देशः । इह हि- चुकाभिः कुकुरीयो पिकृतमुखबिलव्यक्तरक्तामांस- व्यामङ्गव्याकुलाभिः प्रकृति पृतमिथःस्पर्धितावधिताभिः। उद्गृध्यद्गृध्रतुण्डत्रुटितरशतसस्त मस्तिष्कपर- ग्रस्त्या सौहित्यभाजा निविडयति सान् भैरवान् फेखागाम् ॥२॥ १. "उचभार'. ध. २. 'परिक्त' ग. 79 ·सीताराघवे (किञ्चिदुचैः) कोऽत्र भो? । केऽमी संघातपरेताः शरीरिसङ्घाः । (आकाशे) मिहिरान्वायजलराशिचन्द्रमा भरताग्रजो यदवधीन्मृधाङ्कणे । तदिदं चतुर्दशसहस्रसम्मितं खरनेतृकं बलभवेहि रक्षमाम् ॥ ३॥ चर: - (आकर्ण्य सप्रमोदम्) दिटया चिराय गवेपितोऽद्य दर्शिष्यते स्वामी रामभद्रः। भोः केदानीमात्मना तृतीयः स महात्मा । (आकाशे) ताटकेयहाटकहरिणच्छपना सापरजमात्मान दूरीकृत्य कपटभिक्षुवेपेण रक्षसां पत्या रामणेन पश्चितां जानकी गवेपयितुमितो वनाद्वनं पर्यटति पर्याकुलधृतिरात्मना द्वितीयो गमभद्र इत्येतावदवगच्छामि । चर: (सशोकम् ) हा कष्टमगर्भसंभवे देवि वैदेहि कथमीदृशस्ते दैव- विपाक सवृत्तः। यस्यास्ते जनकः स एप जनको राजर्पिराजन्मनो विख्यातः श्वशुरश्च ते दशरथो राजा सखा वज्रिणः । भता ते भरताग्रजो भृगुपोजेता जगत्याः पति- माता ते वसुधैव देवि! पिपदां तस्याः कुतः सम्भवः ॥४॥ भोः अपि सत्यमिदमत्याहितं तत्रभवत्या. । (आकाशे) का सशयः । ननु तत्रभवत्याः सीताया जनस्थानमनपामग्रियसखी मन्दभाग्या मन्दारपती नाम वनदेवताह ब्रीमि । तद्गच्छ गवेपय रामलक्ष्मणा- रितो दक्षिगारण्यपु ॥ • मन्दारपति ! एपमस्तु । (परिक्रम्यावलोक्य च) अये ! - 80 ·पञ्चमोऽङ्क । अधो दण्डाकारामुपरि मिततां धूमपितति दधानो पिस्तीणां पिलसदसितच्छवसदृशीम् । स्फुलिङ्गैरालिङ्गन गगनपथमत्यूमलतया दपिष्ठानप्येप ग्लपयति तरून् कोऽपि दहनः ॥ ५ ॥ (पुनर्विभाव्य) धिगह श्मशानभूमिननुप्राप्तोऽस्मि । नूनमेप चितानलः ममुद्दीप्यते । २ रथपथावरणाधिगतक्रुधा दशमुखेन परिक्षतपक्षतेः । प्रायसो वयसोऽस्य जटायुपो रघुसुतोपचितैव चिता ह्यसौ ॥६॥ चर: - (सखेदम्) हा कष्ट! महाराजदशरथप्रियसुहृदोऽस्य जटायुपो वित्तिरिय रामभद्रमतिमात्र सन्तापयतीति तर्कयानि । केनेद व्याहृत स्यात् । (प्रविश्य दनु) दतुः भद्र ! अयमह दनुर्नाम कोऽपि गगनेचरः । मुनेः शापात् पापामहमधिगतो नैर्मतजनि जनद्रोही शात्पुनस्थ शिरश्छेदमपि यः । कबन्धोऽहं वन्धोर्दशरथकुमारस्य कृपया निजां मूर्ति दिव्यां द्रुतमयमनायिप्यविफलम् ॥ ७ ॥ कुतो भवान् को वा भान् । १. 'नोऽसायुचवि' स. प. 'पिक. को भवान्' प ४. 81 ·सीताराघवे चर: (प्रणम्य) महाभाग! अयमहं नन्दिग्रामवासिनः सानुजस्य कुमारभरतस्य शासनाद् रामभद्रवातविगार्थमागतो नन्दको नाम राजप्रणिधिः । तत् केदानी स्वामी रामभद्रः। दनुः भद्र नन्दक! भृणु संक्षेपतः। शापान्धोरुद्धरन्मामपि च शवरिकां मोचयन् जन्मपाशात् पम्पामुल्लङ्घ्य मध्येपदनि हनुगता मानितः सानुजन्मा । कृत्वा सुग्रीनसख्यं तदनु पिदलयन् पत्रिणा सप्तसालान् हिंसित्वा वालिनञ्च प्रतिवमति ग्रिावृश्यमूके स रामः ॥ ८ ॥ तदित एवं निवर्ततां भवान् । किन दृश्यतेऽसावतिभयानक उद्देशः तथाहि- अत्यन्तोद्धरहस्तिमस्तकतटीसञ्चारिपञ्चाननः शार्दूलोत्कटवस्त्रकृष्टहरिणीरक्तावसिक्तावनिः । उच्छायच्छरितोडमार्गशिखरो वैमानिकानामपि व्योमोत्संगगतागतानि कुरुते वन्ध्यानि विन्ध्याचलः ॥ ९ ॥ अतो भवद्विधैः स्मर्तुमपि न शक्यते, किं पुनरतिपतितुम् । चरः महाभाग ! एवमस्तु । कि पुनर्नन्दिग्राम गतेन मया कुमार- भरतो वक्तव्यः। (सस्मितम् ) यापदेतारतोऽध्वनः प्रतिलक्ष्य पदातिर्भवान् नन्दिग्रामभिगमिष्यति तावद्रामभद्र ए। जानकी प्रत्याहत्य स्वयं तत्रागमि-' प्यति। ३. 'र-वनस्तु' घ. 'स्वामिनी माता . ख, ग, घ, है. 'कानुदरन्। घ 83 ·पञ्चमोऽङ्कः। १ चरः - यु कागद, यतो नन्ग्रिानान् प्रस्थितस्य ममायं दशनो मामः । तदहं साधयामि । (निष्क्रान्तः) दनुः - तदहमपि चिरकालपरित्यक्तनात्मनो लोकमभिगच्छामि। (ऊर्म- गमननभिनीयाधो विलोक्य सविस्मयम् ) अहो प्लवङ्गममयी विलोक्यते विश्वतो विश्वम्भरा । आः ज्ञातम् । प्लवगपतिना सुग्रीवेण क्षणादभितो दिशो दशमुखहृतां सीतादेवीं विचेतुमभीच्छता ।, विनतहनुमन्मुख्याः सख्या विभोः प्रणिचोदिता विदधति नहोमस्तुजैरभी हरिथपाः ॥ १० ॥ ( निष्कान्तः।) इति शुद्धविष्कम्भः। रामः (ततः प्रविशति रामो लक्ष्मणसुत्रीवौ च ।) (सकरुणमात्मगतम् ) हा देवि वैदेहि ! कनकरजवचित्रे तत्र दृष्टे कुरङ्गे प्रकटितकुतुकानां प्रार्थनाकृतभाजाम् । मुहुरनुपतितानां तन्मुख मन्मुखे च प्रणयिनि तव मुग्धप्नेधितानां स्मरामि ॥ ११ ॥ सुग्रीवः --- (स्वगतम्) अन्येषु प्रियपूरणार्थिपु हरिप्रष्ठेषु तिष्ठत्स्वपि प्रायच्छनिजमङ्गलीयकासी देवो यदीये करे । १. 'वालोक्यते स. ग. घ.के. 83 ·८८ सीनाराघवे गत्वा तेन हनूमतेम नियत देवी निरीक्षिप्यते भामिन्येन यदृच्छयापि निपतत्यर्थे प्रभृणां मनः ॥ १२ ॥ लक्ष्मण - (सुग्रीवमवलोक्य स्वगतम्) आर्यशरेण हरेणेवाग्रभवे कालकूट डा रूक्षे। ग्रस्ते बालिन्यमृतपदुद्धासत एप सुग्रीव ॥ १३ ।। (रामञ्च निर्वर्ण्य स्वगतम्) कष्ट भो कष्टम् वियोगादार्याया वत् नितपमान प्रथमतो जटायोसेन व्यथितमध तातस्य सुहृदः । प्रियाया सव्यान समुपलभमानस्य च गुरो- रिदानीमामूल हृदयमिदमुन्मूलितमित्र ॥१४॥ (सुग्रीव प्रति जनान्तिकम् ) किष्किन्धाधिपने ! दुष्करमिवार्येण मारुति- प्रत्यागमनावधिकमपि जीवितधारणमिति में प्रतिभाति । तदन्यत्राक्षिप्यता- मस्य चेतः। सुग्रीव (जनान्तिकम् ) सम्यगुपलक्षित कुमारेण । तथाहि - स्वेदामृष्टललाटिकामसितया निश्वासपाताहति- व्या भूतस्फुरदक्षत्रपटलीचीरोत्तरासङ्गया । रोमोच्छ्ाससृजा निजप्रियतमास्मृत्यायमत्यायत नीतो नूतनसगयेर सुदृशा कामप्यहो विक्रियाम् ॥ २५ ॥ तदहमन्यनाक्षिपानि । (प्रकाशम्) देव ! १ 'म्) वियो' ग 84 ·पञ्चमोऽङ्कः। निश्च्योतन्निर्झराम्भश्शिशिरतरतटीनित्यनृत्यन्मयूर- स्वेच्छोघच्छत्कलापावलिशवलरुचिव्यक्तनारिचापः । शुभैराश्लिष्टसानुः शुचिपटरुचिरः शारदरियाहै- रुजुडैरेप शृङ्गरपिहितगगनो दृश्यतामृश्यमूकः ॥१५॥ लक्ष्मणः (सकौतुकम् ) आर्य! पश्य पश्यं - - पशव्यानामस्मिन्नतिघनवनालीनिचुलिते तृणानामश्नन्तः परिलघु पिवन्तश्च सलिलम् । प्रभागानिश्शाई पिदधति मतङ्गस्य तपसो विमर्द शालीनखकुलिशधारासु पशवः ।। १६ ॥ राम: - (मन संस्तभ्य) वत्म ! किमत्राचर्यम् । पश्य- रागद्वेपपिपादहर्पसुखितादुःखित्वमुख्यान्यपि द्वन्द्वानि सयमान्तराणि वशितानिया विनिम्नन्ति ये । तेपामस्तरजस्तमस्कमनसामस्तोकसत्चश्रियां धीराणामिह बाह्यमचकलनध्वसने का श्रमः ॥१७॥ सुग्रीवः --- देव ! एकमपि वस्तु पिपयमेदाद् भिन्नफलमियोपलभ्यते । तथा हि- क्षिप्तस्तेन पुरा मतङ्गमुनिना मत्यूर्वज चालिनं यो दुःखाकृत माल्यवक्षितिभृतो दुर्लङ्घन्तापाततः । सोऽयं प्रत्युत मामनुग्रहपदे तिष्ठन् प्रतिष्ठापणा- दस्मिन्नेन सुखाकरोचिरतरं शापोऽपि लामोत्तरः ॥१८॥ ३ ३. ते । शिसस्तेन. स.ग. घ.., १. शारदाप्रेरद. ग. २. निम्नानि निम्नन्ति. घ. 63 ·२० सीताराघवे १ - लक्ष्मणः --सखे सुग्रीव ! कि कारणमनेन मतङ्गमुनिना तथा प्रशतः शक्रसूनुः। सुग्रीवः - नन्वमुना देवेन तदा पादाङ्गठेन या परिवर्तितो दुन्दुभे कङ्कालकूटः स एव प्रथममस्य शापस्य कारणमासीत् । रामः -कुमार ! किं विस्मृतमिदं यत् पम्पामुल्लङ्घय माल्यवत्प्रस्थ सञ्चरन्तावायां प्रति भिक्षुवेपेण हनूमता निवेदितोऽयमपि प्रस्तावः । लक्ष्मणः -आ एवमेतत् । स्मृतभिदानी किन्तु सुग्रीवपक्षपातिनि हृदये वालिविषयो वृत्तान्तः शिथिलमेर मे लग्न आसीत् । रामः वत्स! किमुच्यते सुग्रीवपक्षपात इति, यदायत्तेन हि मया कक्षोपारुद्धरक्षोधिपभुजपटलीदुर्गतो निर्गताया येन स्वस्मिन् द्विवाहावपि वसति मुदः पूरिता वीरलक्ष्म्याः। सोऽपि त्रैलोक्यहेलाविजयपटुमहाविक्रमः शक्रमनु- नीतो धिग् छद्मवृत्त्या निधनमधरितस्फारवीनतेन ॥१९॥ आर्य ! नैप दोपः । कुतः छमना न किमरण्यगोचरान् वागुरादिपु निपातितान् मृगान् । मारयन्ति मृगयासु धन्धिनो येषु यो विधिरदोष एव सः ॥ २०॥ सुग्रीवः सत्यमाह कुमारः। शस्त्राशस्त्रिप्रवनकथनेऽप्यप्रगल्भाः प्रकृत्या कृत्याकृत्यद्वितयभिदया कष्टमस्पृष्टचित्ताः । एते केचिद् वयमपि मृगाः किन्तु शाखामृगाख्या: कोऽन्यो हिंसाविधिरनुयधिस्ता पदेतादृशां नः ॥ २१ ॥ १. ग.-किं कारणमनेन मुनिना. ग. ३. आर्य छ, २. त. स दुन्दुमे. कालकूट एव. 54 ·पञ्चमोऽङ्कः। ९१ - (नैपथ्ये) सुग्रीवपक्षपातं बालिक्षपणं च निष्फलीकुर्वन् । वामो राम! विधिस्ते चबानलदुस्सहोऽभ्येति ॥ २२ ॥ (सर्वे श्रुत्वा विषादं रूपयन्ति ।) (ततः प्रविशति मायावसुः ।) मायानसुः (सशोकम्) हा आचार्य! मृत्यु मर्त्यशरादपि स्म लभते मायामृगीभूय यः सोऽपि श्लाघ्यतमो भवानधिगतः स्वार्थों यतः स्वामिना । प्रारम्भे घटिताः फले विघटिता यस्य प्रयत्ना इमे तस्यतस्य निरर्थकं मम परं मायावसोजीवितम् ॥ २३ ॥ १ 3 ४ (सावष्टम्भम् ) अयमारिप्सितस्तु प्रयलो न तथा भविष्यति । राम्लस्नणसुग्रीमान् कर्तृनत्र स्थितानिमान् । स्वयमेमोज्झितप्राणान् करिष्याम्येप साम्प्रतम् ॥ २४ ॥ यानज्जानकी पहिरो न हनूमानााविष्यति तापच्चारणवेषमवलम्ब्य प्रस्तुतं प्रयोये (इति तथा कृत्योपसर्पति।) सुग्री: - अये! अयं कोऽपि दिव्यः स्वस्तलादितोऽवतरति । (सर्वे उत्तिष्ठन्ति मायावसुः सुमीवपक्षपातमिति पूर्वेक्तमेव पठति।) रामः -- (सविपाद) भो महाभाग! अनोपविश्य बहि किमेतदिति । मायावसुः-- (उपविश्य) ननु भवन्तोऽप्युपविशन्तु । सर्व कथाय- प्यामि ब्रहृदयः । (सर्व उपविशन्ति ।) १. न. फलिप्यत्वेव. रा. ग. घ... ३. रोहन. ग.. ४. नागमिष्य. स.ग.घ.. ५. इति कृत्वैव लहानगरात् सत्तरमागतोऽलि। (इति चारणो भूत्लोपसपंति।) स. ग.प.ध. ६. बसमय:. क. 55 ·९२ सीताराघवे १ सुग्रीच:- महाभाग ! त्वरितमाचव, पर्याकुला वयम् । मायावसुः - अहं तावद्वज्ञाझदो नाम चारणो भगवता पुत्रपिपत्ति- माकर्ण्य दीर्णहृदयेनेव विमुक्तकण्ठमाक्रन्दता संक्रन्दनेन समादिष्टोऽस्मि । सुग्रीवः किमिति । मायावसुः - भद्र बनाङ्गद! अस्मद्रोहिनिशाचरक्षपणता क्षेमकरो नश्चिरं रामः कामभिदन्तुं कर्म नितरां निर्गाति मर्मव्यथाम् । दाराणां हरगाइरिः स्फुटमनेनोपेक्षितो रावण- स्तं जित्वात्मसुहृद् भवन्नपि हतो बालीति कोऽयं क्रमः ॥२५ ।। तन्नियतमाधुनिकैः कैवन कूटसुहृद्भिः प्रतारितेन प्रकृतिसरलचेतसा तेने- दमाचरितं स्यात् । भवत्वर्धासनसुहृदं. महाराजदशरथमपेक्ष्यैतदस्य साहस सहिष्यामहे । किञ्च- पितृव्यपरिलालितो विहितयौवराज्यच्छलात् पितृव्ययशुचं जहद्वसति मे स नप्ताङ्गदः । न वेद नवधीरसौ निभृतवैरमेपां मनो मनागपि पितृगृहां दहनगर्भभस्मोपमम् ॥ २६ ॥ सुग्रीवः ---(गतम्) ह ह ह ! दारुणोऽयं मर्मणि प्रहारः । लक्ष्मणः (विगतम्) नियतमेप कश्चिमायानी प्रलपति । कथनाम तादृग्गम्भीरस्तत्रभवान् अखिलकर्मसाक्षी भगवान्महेन्द्रः ईदृशमतिप्रलघुकं वचनमभिधत्ताम् । भवतु सर्वमग्रे स्फुटीभविष्यति । (प्रकाशम् ) ततस्ततः । १. सुः शृयताम् अहे. ख. ग. घ. क. ५. सहामहे. ग. २. न्तु नाम नितरा. घ, ३. मः। नियत. ६. दृगति.ग. 66 ·पञ्चमोऽङ्कः। - ४ मायापसुः -- तद्गत्वा कुमारमङ्गदमविलम्बितमस्मत्सन्निधिमुपानय । अब हि- गाङ्गे गाङ्गेयपद्मच्युतमधुमधुरे स्वैरपेयेऽपि तोये स्वेच्छाभोग्येऽपि कल्पद्रुमफलनिकरे निष्फलं दुष्प्रभूणाम् । अल्पग्रामाधिपत्यादवनिपरिबृढम्मन्यमन्योन्यकृष्टि- क्लिष्टश्रीकं किमर्थं कुलमनुवलते बालिशो वालिसनुः ॥२७॥ इति । सुग्रीवः --- (लक्ष्मणं प्रति जनान्तिकम् ) कुमार ! भगवता पुरन्दरेण नितरा- मुपालब्धाः स्मः। लक्ष्मणः (जनान्तिकम् ) नैतदुपपद्यते । पश्य परस्त्रीपुत्रस्य स्थितिमनुजदाराभिगमनात् सतां भिन्दानस्य क्षितिपकुलदम्यस्य दमनात् । स्वयं धर्माधन्यः स खलु भगवानधरभुजा- मधीशः शक्रोऽपि व्यथत इति सम्भावयति कः ॥ २८ ॥ भवतु सर्वथा श्रोप्यामस्तावत् । सुग्रीवः भद्र वज्राङ्गद ! ततस्ततः। मायावसुः - ततोऽहं तथेत्यभिधाय किष्किन्धामनुप्राप्य कुमारमङ्गदं विचिन्वानस्तत्रभवत्या तारयाभिहितोऽस्मि । वञ्चितां दशमुखेन विचेतुं वल्लभां रघुपतेः किल सीताम् । नन्दनो मम पितृव्यनिशाइक्षिणां दिशमगात् कपिसैन्यैः ॥२९॥ 1. दमस्मत्सनिधि. ग. २. मतल. ३. न्यमानोऽन्यकृष्टि. ग. ४. हरणात् स. प. ५.त् । (प्रसाशम् ) नद! ततस्तत.. क. ६. नियोगाइक्षिणा. ग. 57 ·सीताराघवे - २ इति । तदीरितोऽहं दक्षिणां दिशं गच्छन् मध्येमार्ग खयम्प्रभाख्यया कयापि दिव्यगुहासीनया दिव्ययोगिन्या कथितोऽस्मि । सुग्रीवः किमिति । मायावसुः अत्रागतो हनुमदादिभिरन्वितोऽसौ नप्ता हरेरथ मया शमिताध्वखेदः । मदर्शितेन च पथा जलधेरवाच- स्तीरं गतः परमतस्तु परोक्षमेव ॥ ३०॥ इति । ततो दक्षिणाम्बुधितीरं प्राप्तेन च मया दृष्टः पृष्टवार्तश्च युवराजो मामेव- मवादीत् - सम्पाति म योऽसौ रविकरनिकरविक्षताः पक्षपाली: श्रीमद्रामायणस्य श्रवणमनु पुनर्लब्धवान् गृध्रराजः । उत्तीर्णाणोधिमुच्चैवपवनपरिक्षिप्तमैनाकशैलं लङ्कां प्राप्त स पश्चादगमदुपकृति व्यञ्जयन्नाञ्जनेयम् ॥३१॥ स खलु पक्षिराजो हनुमन्तं सीतादेवीञ्च पृष्ठे वहनद्य श्वो वा समागमिष्यतीति सुग्रीवः (सह) देव ! दिष्ट्या वर्धसे । तिस्रो दिशः प्रतिगतेषु कपिप्रवीरे- प्वभ्यागतेष्वनवलोक्य विदेहकन्याम् । अस्माकमेकमनुपज्जति यं किलाशा सोऽयं समेष्यति कृतार्थतया हनूमान् ॥ ३२ ॥ १. इत्युदीरितोऽह. क. २. चं तीरं. क. ३. हरिप्र. स. ग. घ. ड 68 ·पञ्चमोऽङ्कः । ९५ सखे! नायमाश्वासकालः। यदत्याहितस्य तावदुपरि प्रति- पादयिष्यमाणस पूर्वकथाशरीरमेतदुपवर्ण्यते । सुग्रीवः उपपन्नमिदम् । वज्राङ्गाद! ततस्ततः । मायावसुः ततश्व, तत्राङ्गदादिपु वलेपु वलीमुखानां प्रत्यागमं हनुमतः प्रतिपालयत्सु । सम्पातिरावृतदरातिपुरादजन- सम्पातिनेत्रजलपूरितवारिराशिः ॥ ३३ ॥ सर्वे - (सविपाद) नियतं तत्र केनचिदत्याहितेन भवितव्यम् । ततस्ततः। मायावसु: (स्वगतम् ) किमन कालक्षेपेण । तदेव दुस्सहं किश्चिदाख्यास्याम्यनृतं वचः । यदेव श्रुतमात्रेण त्रीनिमान् मूर्च्छयिष्यति ॥ ३४॥ (प्रकाशं सवाप्पगद्गदम् ) कथमतः परं निवेदयिष्यति वज्रहृदयो वज्राङ्गदः। तथापि सम्पातिना कथितं किलेदं निवेद्यते । स तत्रभवान् सम्पातिरतिचिरं रुदित्याङ्गदादिभिर्निर्बध्यमानः सास्रमिदमवादीत् । पश्यत्येवाञ्जनेये कनकमणिमयमाभृतद्रव्यहारी सीतां प्रीतां विधातुं बहुतरमकरोत् सान्त्वनं पक्तिकण्ठः । कुर्वन् पादप्रणामं मुहुरपि स यदा तत्प्रसादं न लेमे रोपाक्रान्तस्तदनामकरुणमसिना हा ततः किं ब्रवीमि ॥ ३५ ॥ 1. स्य प्रति रादविचमाणस्य. के. २. सनवादीत, रा.प. प. उ. 59 ·१६ सीताराघवे (सवें मूच्छिताः पतन्ति।) मायावसुः • (सहर्ष स्वगतम् ) हन्त फलितनायो मे मनोरथः (प्रकाशम्) भो रामभद्र! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । सौमित्रे! समाश्वसिहि । प्लवगपते ! समाश्वसिहि। रामः- (किञ्चिदाश्वस्य) हा देवि देवयजनसंभवे ! हा मदनुगमनकतान- तापास्तसमस्तवान्धवे! हा महारण्यवासनियसखि! क गतासि ! देहि मे प्रतिवचनम् (इति मूर्च्छति।) १ लक्ष्मणः ---- (आश्वस्य) आर्य ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । सखे सुग्रीव ! समावस्य समाश्वासयात्यन्तमापनमार्यम् । सुग्रीवः - (आश्वस्य) हा देनि विश्वम्भरासंभवे ! छायाप्युज्झति मूञ्छितान्धतमस नीरन्ध्रपीरुद्रम- वातापास्तगभस्तिमालिकिरणं कान्तारमाप्तं जनम् । देवि! त्वं तु कदापि तादृशमपि त्यक्तुं न जानासि यत् प्रेयांसं तदहो सतीव्रतमिदं तीव्र तवैव ध्रुपम् ॥ ३६ ॥ देव! समावसिहि समाश्वसिहि । रामः - (आधस्य) अयि प्रेयसि! क्वान्तौ यौ मणिकुट्टिमेऽपि वेलने पादौ तपादौ मया तावेवोत्कटकण्टकाश्मनि वने पापेन विन्यासितौ । तेनैवालमतृप्यता विसलतामृद्वी नवेयं तनुः प्रक्षिप्ता शिखिनीय पुष्पकलिका रक्षोसिधारामुखे ॥३७॥ (इति मुह्यति ।) 1. स्य) समा. घ. ३. सलने. ग. २. 'तदेव' स. 60 ·पञ्चमोऽङ्कः1 लक्ष्मण भोः पाष्टम् । श्रवणकटु यदुक्तं देवि! मारीचमाया- हरिणहरणलोभनापितापत्प्रवृत्तौ । तदपि विदिततचस्याशु मे जीर्णमन्त- {शमयममितापः कुत्र जीर्यन्ममायें ! ॥३८॥ मायापसुः-- (स्वगतम्) अस्मद्रोहिणस्तवायमभितापः शरीरेण सह तरसा जीर्यतीति सौमित्रे ! विदाङ्गुरु । सुग्रीवः - भद्र वज्राङ्गद! तदयस्थान्तरमवलोकयता हनूमता किमनु- ष्ठितम् । मायावसुः -- तदेवानुष्ठितं किल महावीरेण । सुग्रीवः- -किन्तदेवेति । मायापसुः --- यदात्मयशसोऽनुरूपम् । सुग्रीवः - व्यक्तमभिधेहि। मायानसुः उद्यानानि विमर्दयन् मणिगृहद्वास्तोरणान् दारयन् भजन कुमशतानि कुजवलान् निनन् निशाचारिणः । क्रुध्यन्निद्धमदोद्धतः स हनुमानित्थं प्रयुद्ध रणे वीरणेन्द्रजिता कृतः कृतधिया सद्यः कृतान्तातिधिः ॥३९॥ सुग्रीन: -हा हतोऽस्मि । अथवा १. महोद. स. २. वृत्त. स. ग.ह. वृत्तो. घ. 61 ·९ ८ सीताराघवे प्रभञ्जनेनोपहितोऽजनोइरे प्रभावतोऽधःकृतसर्वदेवतः। अनागतातीतसमस्तवस्तुविद्मिनाशमायातु कथं स मारुतिः ॥ ४०॥ कुमार! नैतदुपपद्यते । लक्ष्मणः-भो बनाङ्गद ! अङ्गदादिभिः पुनरिदमाकर्ण्य किं प्रति- पन्नम् । मायावसुः प्रायोपवेशनेन प्राणानजहुर्महानुभागास्ते। स्वजनविनाशे को वा जीवितुमीटे भवन्त इस ॥४१॥ (प्रविश्यापटाक्षेपेण संभ्रान्ती दधिमुख.) वत्स भागिनेय सुग्रीव! दृष्ट्वा सीतां प्रहृष्टो रजनिचरपुरं भस्मसात्कृत्य सद्य- स्ती| चारान्निधानं सकलकपिपलः संगतः सोऽहदायः । सम्प्राप्तोऽसौ हनूमांस्ता तु मधुपन निर्दयं मर्दयन्ति प्रौढाहकारभाजो ह ह ह जनभिम वजनास्तर्जयन्ति ॥ ४२ ॥ मायानमः-(ससेदमात्मगतम्) हा कष्टमग्निमाद्भुता फिल सा महा- राजनगरी। अमरापति ! साम्प्रतं त्वमुचरलके! संच दिनदनुपाये। अतिरेलमत्त या तृणं यां कपिना सा दिल दह्यते स्म ला ॥३॥ (विमृश्य) मया तु तदानीमेवेदमुत्प्रेक्षितं यदा फिलारिमृश्यकारिभि- नक्तवररस्य हनुमतो लागूलमादीपयितुं प्रकान्तम् । (सपमुस्थाय) रामः - 1. वां स्लप CO ·पञ्चमोऽङ्कः १ ९ १ २ कुमार। कासौ भासामधीशाधिगतविततव्याकुदम्भोनिधानः वातावुत्कण्ठिनान्तःपुरविरहशिखिग्रावृपेप्याम्बुवाहः । कामावस्माकमन्तर्निविटतमतमोमण्डलीचण्डभानुः कामापामनदासो मम विनतपुरप्लोपरुद्रो हनूमान् ॥४४॥ दधिमुखः -- (प्रणम्य) अयमयमागच्छति जाम्बवदङ्गदनीलगवयगवाक्ष- प्रमुख पलीमुखालपरिवारो मारुतिदेह्या प्रतिप्रेषितं प्रत्यभिज्ञानचूडामणि प्राभृतीकृत्य भवन्तं प्रणन्तुकामः । मायासुः-(सोद्वेग खगतम्) कष्टमिहापि निष्फलो मे प्रयत्नः । तत्सत्वर- मितः प्रद्रयामि (इति तिरोभूय निकान्त, । ) सुग्रीन:- तिरोभूतो भीतो धृतकपटदिव्याकृतिरसौ दुरात्मा येनामी संयमधिकमाधि प्रगमिताः । लक्ष्मणः असौ मन्ये मायापसुरसुहृदाराधनपर. पुरा मगाणेन प्रथनभुवि नीतो विघसताम् ॥ ४५ ॥ सुप:- भवतु प्रत्यासन्नो हि सर्वरक्षोविक्षोदमहोत्सरः, ताावधि जीवतु तपस्वी मायावसुः। राम: सखे सुग्रीन! आयान्तमेनमनपायभुजापलेप- प्रपंसिताशरपुरश्रियमाञ्जनेयम् । ३. मि (निष्फ्रान्त.1) क. .. मभिजातभुजापदान. स. ग.प.न. ४ १. 'तर'म. २. रमत न. 63 ·सीतारापर्व सम्प्राप्य साम्प्रतमितः कतिचित्पदानि सम्माश्याम समयोचितमाचराम ॥ ४६॥ (इति निष्क्रान्तास्स।) पश्चमोऽकः। २ अथ पष्ठोऽङ्कः । (नेपथ्ये) स्वागतमागन्तुकायाः। (ततः प्रविशति वनदेवता।" वनदेवता- (सविस्मयमग्रतोऽवलोक्य) उत्तप्तस्वर्णभित्तिस्फुटघटितमहेन्द्राश्मनो वेश्मपते- रुद्योतः पीतनील स्थिरचपलपनभ्रान्तिमन्त्रे दिशन्ती। संझोडकिणीकधजपटपटलीतधृतोडुसद्धा लहा मे काममक्ष्णोरियामरपुरप्रेक्षणे पिक्षिणोति ॥१॥ (पुन:पये) स्वागतमागन्तुकायाः। (पनदेवता अनातिन) स्वन्दीमुराचन्द्रकान्तिकलितकीटाचकोराहना- च्यानोरा गृहा पन्द्रमणापत्तनाप्यतोयान्टुना। दृश्यन्ने मणिरेदिकामु नितगं निप्यन्दमानास मत पक्ति गुजारिवृम्भितमिपं लव लापतेः ॥२॥ १.मनिमम ग CH ·पञ्चमोऽङ्क । (नैपये) स्वागतमागन्तुकायाः। वनदेवता--(आकण्य)अये को नु खल्ययमदृश्यमूर्तिमा प्रति समुदाचरति । इयमह लकापुराधिदेवता निर्दग्धलङ्कापुरेण तत्रभवता हनुमता निशिचरेन्द्र- निकेतनानितितापि सम्प्रति रामभद्रमाथितपतः कुमारनिभीपणस्योदय- माशामाना तिरस्कृतमूर्तिश्चिरपरिचिताभिमां पुरीमुज्झितुमक्षमत्याच निभृतमिहैव पर्यटामि । लवालमारिति च जना मां ब्याहरन्ति । वनदेवता-(सकौतुकम् ) सखि लबालक्ष्मि सिन्ध प्रकाशयात्मानम् । सगन्धा खलु तबाह वनदेवता । (प्रविश्य) लङ्कालक्ष्मीः फिन्नामधेयामनभातीमवगच्छामि । वनदेवता - भद्रे! मन्दारसत्यस्मि । लद्दालक्ष्नी: - सखि मन्दारसति ! कुतस्तापदागम्यते स्प्रियोजनो वा तालवाद्वीपप्रवेशः। वनदेवता सखि! सर्वमावेदयिप्यामि । किन्तिदमेव प्रथममा- गन्तुमिच्छामि । इय हि राक्षमराजधानी- तुङ्गप्रासादभृगस्खलितजलधरोत्सङ्गनित्सङ्गनिर्य- द्वाराधारा प्रवाहैरपिरतमनदी मातृकारामभूमिः । लङ्कालकार एको मणिकनकमयो मध्यमाया जगत्या दग्धा दग्धेति केन स्फुटमुपपटितः कोऽपि मिथ्याप्रपादः ॥३॥ लहालक्ष्मीः -मखि! नाय मिथ्यावादः। उत:- ज्य पोवा नु राजश्व ग च जना मा बाहरन्तान् ग ४ ३ ४ १ २ पुरमश रा थिरपार ग 65 ·१०२ सीताराघवे निर्दग्धानि,गृहाणि यानि हरिणा भनाश्च ये पादपा ये या कृत्रिमपर्वता विदलिता वाप्यश्च याः पूरिताः । सर्वं पूर्वप्रदेव तद्दशमुखो बन्दारुभिः कारुभिः सद्यः कारयति स्म किं पुनरहो दुस्साधमुत्साहिभिः ॥ ४ ॥ वनदेवता - अहो सर्वातिशायिनी खलु शक्तिसामग्री दशग्रीवस्य । 'अथवा किमद्भुतमद्भुतपराक्रमधुरन्धरे दशकन्धरे । कुतः-- यद्वाहालिरोहणदुमजुपस्वस्ताः समस्ताहित- प्राणौघैरुदरंभरेस्पकृपापातात् कपाणोरगात् । मन्त्रज्ञा अपि मण्डलस्थितिविदोऽप्यक्षामरक्षाभृतो- ऽप्यन्तस्संभ्रमजृम्भितानि भिपजाञ्चकुर्न शक्रादयः ॥ ५ ॥ लकालक्ष्मी -- मखि ! फियच्चिरमधमर्णतामात्मनो नापहस्तयसि । वनदेवता अयि ! का ममाधमर्णता। लङ्कालक्ष्मी ननु पूर्वप्रश्नस्य मह्यमुत्तरं धारयमि । वनदेवता (सस्मितम् ) सखि ! तर्हि श्रृयताम् । अहं खलु भगात्या भगवतः प्रथमचुलुकाचान्तचतुस्समुद्रस्य विन्ध्याचल शिखरचयधुशोपणभिपजः कुम्भमम्भास्य मुनेः महधर्मचारिण्या निजतनयनिशेिषोपलालितरामभद्रया लापामुद्रया जनस्थाननिपासेयु जनकजायाः प्रियसखीति विसम्भादिद- मभिहितास्मि । लहालक्ष्नी:-किमिति । वनदेवता- भद्रे मन्दापति! सख्यास्ते जनकाधिराजदुहितुस्ततादृशं वैशस धृष्पत्या मम दीर्णमन्धि हृदयं नायापि संरोहति । यत्मो मे रघुनन्दनः प्रियसुतो धंण सा च स्नुपा पिलपादनयोमिधः कथमहं खिन्द न मन्दतरम् ॥ ६॥ 66 ·पठोऽङ्कः। तदिदश्च विदाङ्गुरु- कुवलयदामभ्रान्त्या कालव्यालीव मानुपीवुद्धया । आत्मविनाशाय धुवमब्धिसुता रारणेन हृता ॥७॥ लहालक्ष्मी; - सत्यमाह त्रैकाल्यवेदिनी तत्रभवती लोपामुद्रा । तत- स्ततः। वनदेवता- तदिदानी प्रोपितभर्नुकाया वत्सायाः - कियत् काश्यं धत्ते प्रकृतिसुकुमारा तनुलता कियदीर्धास्तप्ताधरकिसलयाः श्वासपवनाः। दिवा किंव्यापारा निशि च किमवस्था पुनरसा- विति ज्ञातव्यं नो भवति भवती तत्र घटताम् ॥८॥ लङ्कालक्ष्मीः -- अहो सर्वसाधारणबुद्धरपि मुनिपल्याः तस्यामसाधारणो वात्सल्यातिशयः । ततस्ततः। वनदेवता - तत् त्वभितो गगनांधना लङ्काद्वीपमधिगम्य तत्रस्थायण वत्साया वैदेह्या वार्तामवगम्यागच्छ । किञ्च, अत्रिमुनेहिण्यानसूयया वत्सायै पातिव्रत्यस्य दादयोपपत्तये तपस्तेजसा निर्मितं दिव्यं यत्किञ्चिद्वरत्व- नुप्रेषितं तदिदमपि तस्यै प्रतिपादयेति । लङ्कालक्ष्मीः - (सकौतुकम् ) सखि मन्दारराति ! तत्किन्नाम । वनदेवता --- (पटान्तादुद्धृत्य दर्शयित्वा) सखि लालक्ष्मि ! अयं हि- अबेरुदारतपसस्तपसो रिवर्तः कोऽप्येय मङ्गलमहानिधिरङ्गरागः । संवर्मयत्यति हि यः कुलपालिकाना- मन्तवहिश्य दृढतीवसतीव्रतेन ॥९॥ १ लदाढयोपपत्तये. ग. २ नुनहितम् । रा. ग.. 67 ·१०४ सीताराघवे लालक्ष्मीः-साधिदानीभिदमीगवस्थायाः सीतायाः। वनदेवता- तद् भद्रे! कुत्र प्रतिपसति तत्रभवती वैदेही। लहालक्ष्मीः - सखि ! इतस्तापत् । (उभे परिकामत ।) लहालक्ष्मी: ---- (अङ्गल्या निर्दिश्य) शोकापिग्नामशोकद्रुमविपिनतले शिशपाक्षमूले पश्यनां भूपरागैरिस भृशमरुणैरचितां भूपरागैः। काम न स्नाति किन्तु स्नपयति गलितैत्श्रुभित्रमुष्णः प्राचीमूले कलेव स्वयममृतरुचेः कार्यमेपा विति ॥ १० ॥ वनदेवता-(दृष्ट्वा सकरुणातम् ) हा कथमेवमपस्था मे प्रियसखी वैदेही। अथवा मला तृणाय गृह्यन्धुसखीकदम् दुस्सश्चरे वनपधेऽपि यमन्ययासीत् । प्राणादपि नियहितेन हि तेन माधी पत्या पिना श्वसिति यत्तदिदं गरीयः ॥ ११ ॥ सखि! के इमे मौम्यदर्शने स्त्रियौ जानकीमन्यासाते । लङ्कालक्ष्मी:- (अङ्गल्या निर्दिश्य) एपा खल कुमारम्भिीपणस्य धानी त्रिजटा नाम अन्या पुनरस्य गृहिणी सरमा नाम । आननितभाटिभीपणभापणानां मध्येऽपि काममुपिता रजनीचरीणाम् । नाती भीतिमुपपात्यनयोचोमि- राधासिता मुमधुरर्जनकेन्द्रपुनी ॥ १२ ॥ 08 .

·पछोऽङ्कः। १०५ तदेनामुपसरतु भवती । अहमपि तिरस्कृतशरीरा यथापुरमिह पर्य- टामि । वनदेवता-सखि! तथास्तु । (इति निष्कान्ने ।) (प्रवेशकः।) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा सीता त्रिजटा सरमा च ।) त्रिजटा-पुत्रि सुक्षत्रिये जानकि! कोको शाकं त्यजति रजनीकालदूरोकृतापि प्रातः प्राप्य नियतमामिदं नाम दृष्टान्तयन्ती । द्विवानद्यप्रभृति दिवसान जीवितं त्वं यतथा द्रापिष्ठत्यं न खलु विपदो दृश्यते त्यादृशीपु ॥ १३ ॥ सरमा (क) हला जाणड जुत्तं भणादि अम्वा तिअडा। ण खु तुलारिसाओ महारिसधारणांभावसाहग्गसाळिणोओ अचन्तदुःख- माइणाओ होम्सन्ति । किन्दु, जाद्वाए विण जलपीळहरिआविच्छइसच्छा कि पबाआ तुहिणुकोण जाणे काचवणं ळग्वइ । एवं दव्यावहाणविकमिभं सज्जो म झिज्जए काळो चेअ सुहासुहाण सहमा संमेळणं काळणम् ॥ १४ ॥ - (क) हला जानकि ! युक्तं भणत्यम्बा त्रिजटा । न खलु युप्मादृश्यो महापुरुषगृहिणी भावसौभाग्यशालिन्योऽत्यन्दु स्वभागियो भविष्यन्ति । किन्तु, ज्योत्साया अपि न जसीम रिकाविच्छवच्छ याः किं प्रग्लायम्तुहिनोत्करण जन्तिः कशिक्षणं लक्ष्यते । एवं देवविधानदुर्विलसित सद्यः स्वयं क्षीयते काल एव मुखासम्बयोः सहसा सम्मेलनं कारणम् ॥

·२०६ सीताराघवे सीता--(सासम्) (क) अम्ब तिअडे ! पुच्वं खु जिस्से णिमेस- जणिओ वि अय्यउत्तमुहअंदसंदसणप्पच्चूहो अदिदूसहो संवुत्तो । सा वि अहं एतिरं काळं अय्यउत्तण विरहिआजीवामित्ति अहो वज्जळेव- घडिआ विअ मे पाणा। त्रिजटा-पुत्रि एवमेतत् । कुतः क्लान्तौ यो तव वासवेश्मनि किल न्यस्तौ मणिप्रतरे पादौ तौ परुपाश्मकण्टकचित मार्गे न यन्मम्लतुः । यत्पादाब्जरजोनुवृत्तिपरतालब्धः म भाग्योदयो भना तेन विना विडम्ब इव ते वैदेहि देहादरः ॥ १५ ॥ - तथापि नवीमि असूर्या नाम ये लोका अन्धन तमसा वृताः। तांस्ते प्रत्यभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ १६ ॥ इति हि पाशीणका आमनन्ति अतो नात्महत्या कर्तुमर्हसीति । सरमा---(व) अयि अविस्सम्भशोळे किं! एत्य वि अणासंघो, जं पडिगहिअचूलामणिणा पहिउँ उपफन्तेण हणुमन्तेण आचखि, तं जद । (संस्कृतमाश्रित्य) () अप बिजटे! पूर्व बलु यस्या निमेषजनितोऽप्यायपुत्रमुख चन्द्र सन्दर्शनरत्यूहोऽतिमहः संवृत्तः । साथ्यहमेतावन्त कालमार्यपुत्रेण विरहिता जीवामीत्यही बजरपटिता इव मे प्राणाः । () अयि अविसम्भागीले! किमत्राप्यनाश्वासः, यत् प्रतिगृहीत. गृडामणिना प्रसातुनुपमान्तेन दनुमता आम्न्यातम् । तपा - ·षष्ठोऽङ्कः। देवि! द्रक्ष्यसि वासरः कतिपयैः सुग्रीवसुग्राहित- प्रत्यर्थिच्छिदुरोपदेशनिहतकन्यादभव्योदयैः । आजुष्टं हरिसैनिकर्दशमुखग्रावासगापाटलान् बिभ्राणं विशिखान् धनुश्च सहितं भ्राता रघूणां पतिम् ।। १७॥ (क) इअ सुणती वि किं पा पत्तिाअसि । सीता-(ख) हला! मालदणा पउत्तो सो कदिवअसदो वासराइ अदिक्कमिज बच्छरेसु बदिति जागामि । त्रिजटा-(विहस्य) सरमे ! सत्यमिदमालपन्ति । प्रियजनविरहानौ पच्यमानात्मकानां परमिह तरुणानां वासरा वत्सरन्ति । हितजनपरिरम्भप्रौढसम्भोगकेळी- रसहतहृदयानां वत्सरा वासरन्ति ॥ १८ ॥ इति । (क) इति शृण्वत्यपि किन्न प्रत्येषि। (ख) हला! मारुतिना प्रयुक्तः स कतिपयशब्दो वासराण्यतिक्रम्य वत्सरेषु वर्तत इति जानामि । १. हा सरमे! मारु.ग. स., २. वि.ग.

·१०८ सीताराघवे सरमा -- (सीतामालिङ्गय) (क) हला जागाइ! सो खु मारुइप्पउत्तो कदिवासदो मास, पि ण छिविस्सिदि, किं पुण बच्छराई । (त्रिजटां प्रति) अम्ब तिअडे! किं मण्णेसि, अनाणं सरणं संपचो अय्य- उत्तविहीसणो राममदेण परिग्धेविश्सइण वेत्ति । त्रिजटा अयि गुग्धे! किमिदमाशङ्कसे । प्रणतवत्सलः स महात्मा रामभद्रः शरणागतमपराधिनं रावणमप्यनुग्रहीष्यति, किमुत विनयशालिनं विभीपणम् । (पुरोऽवलोक्य सहर्ष) अथवा किमर्थमिह विवदामः । यदेव कुमारविभीषणस्यानुचरः सम्पातिः समापतति, अस्माद सर्वमवगन्तव्यम् । (प्रविश्य) सम्पातिः अम्ब! प्रणमामि । त्रिजटा~भद्र सम्पाते ! अपि कुशलं कुमारविभीषणस्य । सम्पातिः अम्य! महाराजविभीषणस्येति वक्तव्यम् । कुतः- सम्प्राप्तस्य विभीषणस्य नमितं भक्त्यव यद्यप्यसो कुर्वाणो मकुटातिमारघटनादूरायननं शिरः । हांथुलपितान्पपि प्रपतितः शीतामिपेकोदक- रङ्गान्यस्नपयत् वयं स करुणासान्द्रो नरेन्द्रात्मजः ॥ १९ ॥ (मी हर्ष रूपयन्ति ।) (क) हला आनकि ! म बल मारुतिपयुक्तः कतिपयशब्दो मासामयि न स्प्रत्यति, किं पुत्सरान् । अब निजटे! किं मन्यसे छात्मानं शरणं सम्प्राप्त आर्यपुत्रविभीपणो रामभद्रेण परिप्रदीप्यते न वेति। 1 म भार ...

·षष्ठोऽङ्कः सीता--(क) सहि सरमे! तुह भत्तुणो विहीसणस्स ळंकारज लाहेण दिट्ठिआ बड्वसि। सरमा-(ख) सहि जाणइ ! तुह भत्तुणो उत्तरकोसलाहि- णाहस्स पसाओ कस्स किं ण संपादइम्मिदि । सम्पातिः-खामिनि सरमे ! मार्ताण्डकुलकमालिनीमार्ताण्डस्य तत्रभवतः सावरजस्य रामभद्रस्वामिनः कुशलवार्तया वर्धयतु भवती तदन्तःपुराणि । सरमा-(ग) सहि जाणड! किं सुदं संपादिणो वअणं । सीता--(घ) अह इम् । -- त्रिजटा-भद्र! ततः परं तत्र को वृत्तान्तः । सम्पातिः अम्ब! तत्रति क उद्देशः परामृश्यते । त्रिजटा-ननु समुद्रस्योत्तरतीरप्रदेशः। सम्पातिः--(विहस्य) कः खलु कालस्तमुज्झतः सुग्रीवसैन्य- समग्रस्य दशग्रीवनगरमलंकुर्वतः सांवरजस्य रामदेवस्य । (क) सखि सरमे ! तव भर्तुर्विभीषणस्य लकाराज्यलाभेन दिष्टया वर्षसे । (ख) सखि जानकि! तव भर्तुरुत्तरकोसलाधिनाथस्य प्रसादः कस्य किं न सम्पादयिष्यति । (ग) सखि जानकि! किं श्रुतं सम्पातेर्वचनम् । (घ) अथ किम् । २. स्मानुजस्य. स. ग. ह. १. हि नुहास गड, ·११० सीताराघवे त्रिजटा-- तत् कथमिव । सम्पातिः- श्रूयताम् -महाराजविभीपणावबोधितेन रामदेवेन लङ्कापुरगामिनं पन्थानमभ्यर्थितोऽपि यदा न धैर्यममुचदम्भसां भर्ता तदा किञ्चिदिव क्रोधपाटलितदृशा तेन तावदानेयमस्वमात्मधनुपि संहितमासीत् । त्रिजटा- अहो अनात्मज्ञता सागरस्य । कुतः- यस्य पूर्वपुरुषैर्महारथैर्यः पुरा हि सगरैर्विवर्धितः । तेन दाशरथिनैव याचितो नाचलत् किल कृतघ्न एव सः ॥२०॥ ततस्ततः। सम्पातिः-ततश्च, अस्त्रानिप्लोपशीर्यचिमिकमठकठोरास्थिभस्मावकीर्णा- दोंधेरापिरासीदतिवहलभयभ्रान्तंचेताः प्रचेताः । बद्धस्तदत्तमार्गे पयसि कपिभटैरद्रिसद्धेन सेतु- विश्वेषां प्रीतिहेतुर्विमतपरिपर्दा विप्लव 'धूमकेतुः ।।२१।। त्रिजटा-(सीती मालिङ्ग्य) वैदेहि! दिष्टया परिवर्धसे वं कृतोऽद्य भर्ना तव वैणिमाक्षः । सतीव्रतस्प स्थिरताप्तये ते स एव सेतुः परमेकहेतुः ॥ २२ ॥ (प्रविश्य) वनदेवता--- अयं च द्वितीयहेतुः (इत्यङ्गरागं दर्शयति।) ..मुबदम्भ. ग.. २. यो परिपन्य. ख. ग...

·षष्ठोऽः।
"
सीता-(महर्षम्) (5) अम्मो पियसही णं एसा अणभा
सुहाविट्ठी।
त्रिजटा-पुत्रि जानकि! का पुनरेपा ।
सीता -- (ब) अम्ब! एसा खु जणट्ठाणवणदेवदा मन्दारवई
गाम मे दुदीअं हिअअं।
सरमा-- (ग) सहि मन्दारवइ कि एदं कुदो वा आअच्छास ।
वनदेवता- एवमिव ।
त्रिजटा अहो भगवत्या लोपामुद्राया अनसूयायाश्च स्नेहा-
तेशयः । यदिदानीमीगवस्थायास्ते पातिव्रत्यस्य दायोपपत्त्यर्थम्
अपमङ्गरागोऽनुप्रहितः, तत् प्रतिगृहाण जानकीममगरागम् ।
सीता--(घ) सहि उवणेहि एदं तुवं च उपविस ।
(वनदेवता तथेत्यड्गरागमयित्वोपविशति ।)
सीता--(ड) सहि मन्दारवइ ! अवि सुहं भअवईए लोपामुदाए
भअवदो कुम्भअम्मस्स अ।
(क) अमो प्रियसखी ! नन्वेपानमा सुधावृष्टिः ।
(ख) अम्ब ! एषा खलु जनस्थानवनदेवता मन्दारवती नाम मे द्वितीय
हृदयम् ।
(ग) सखि मन्दारवति! किमेतत् कुतो वागच्छसि ।
(घ) सखि! उपनयैतत् त्वञ्चोपविश ।
(ङ) सखि मन्दारवति! अपि सुखं भगवत्या लोपामुद्राया भगवतः
कुम्भन्मनश्च।
1. बदी णाम. स. ग.

·सीताराघवे । वनदेवता अथ किम् ? । इदमुक्तञ्च भगरत्या लोपामुद्रया। अयि वासु वासुन्धरे यि! रणे रक्षोमानां रघुमुतशराणां सहचरै रव-ध्यनिध्याद्रनिनयजनकैरुचशिरसः । प्रभावैर्मद्भर्नुश्चुलुकितसमुद्रस्य तपसां भरेयुस्ते कामाः सुभगपरिणामाः सुनदने ॥ २३ ॥ किमन्यदाशास्महे इति । सीता--(क) अणुग्गहिदमि । अह पुच्छापि पिअसाहे! अपि जणाणतपारणे मम फित्तिणुत्तिया मोचिआणुकारीहिं मुउलणिउरुम्बेहिं सम्पुण्णमप्डणा संयुत्ता सिन्दुनारळआ। पनदेवता - (मस्मितम्) आम जानाफे। जाम । किन्तु -- त्वत्पाणिप्रणिदत्तपत्रफलशस्वच्छांयुसंवर्धिता यासौ सुन्दरि! सि-दुपारलतिका चूतम्य जाता य । सेयं कण्टफिना हठन तरणा केनापि शासाभुजै. राकटा परिशुष्यति प्रतिदिन न वनमालिङ्गति ॥ २४ ॥ (क) अनुगृहीतालि । अथ पृछाम प्रियमनि ! अपि जस मत पने मम कृत्रिमपुविका मौक्तिक नु कारिभि गारनिकुरुम्मै सम्पूर्णमण्डना ससा सिन्टुवारलता। - पभग 6 सा मुन्नति पग ·पष्ठोऽङ्कः । सरमा-(क) सहि जाणइ ! तुह सिन्दुबारकदिआ दसाणणवला- मोडिगहिरं तुमं एन्च अणुहरेदि । सीता-(सविषादम्) (ख) हा मम पुलिआए वि विहिणा विसमावत्या समुप्पाइआ । अहवा वसुमई एव्य तिस्से वि उप्पत्तिट्ठाणं । त्रिजटा-सम्पाते! ततस्ततः । - सम्पातिः-ततश्च- तीर्खा सेतुपथेन तेन सरितां नाथं पुरोगामिना लरेन्द्रण विभीपणेन सुहृदा सुग्रीवमुख्यैर्वलैः । सोदर्येण च पार्श्वगेन सहितो देवो रघूणां पतिः प्राप्तो मारुतिमांसलांसशिविकारूढत्रिकूटाचलम् ॥ २५ ॥ (सर्वा हर्ष नाटयन्ति ।) सम्पातिः - ततः सुवेलकटकघटितस्कन्धाबारनिवेशितनील- पालितवलीमुखवरूथिनी के सुग्रीवे प्रणिबद्धमुक्तयोश्च कपटकैपिवेपधारिणोः शुकसारणयोः, महाराजविभीषणेन लङ्काम्यन्तरवृत्तान्तमवगन्तुमनुग्रहितो- ऽहं पक्षिवपमवलम्ब्य परितः सञ्चरन् अवगतरक्षागृहरक्षाप्रकारः, तत्क्षण- (क) सखि जानकि! तव सिन्धुवारलतिका दशाननवलाद्गृहांना स्वामेवानुहरति । (ब) हा मम पुत्व्या अपि विधिना विषमावस्या समुत्पादिता । अथवा वसुमत्येव तस्या छप्युत्पत्तिस्थानम् । .. महराहिम स... २. टवेप. ग...

·सीताराघवे
मिममावेदयितुं महाराजसमीपं गच्छन् अनेन पथा भवतीनामपि
समाश्वासनायागतोऽस्मि । तदविलम्बितमितो गच्छामि ।
त्रिजटा- भद्र! एवमस्तु ।
सम्पातिः- नमोऽस्तु खामिदारेभ्यः । (निष्क्रान्तः ।)
(नैपथ्ये)
भो भोः प्रहस्तातिकायधूम्राक्षमकराक्षविरूपाक्षयूपाक्षमहोदरमहा-
पार्थप्रभृतयो महामन्त्रिणः! किमिदानीमप्युदासते भवन्तः । ह ह ह ।
उद्यानानि विमर्दयन्ति परितो मश्चन्ति रथ्यापणान
विक्षुन्दन्ति च मन्दिराणि विविध निर्मिन्दते मन्दुराः ।
निप्रमन्ति च वमजालपलयं भञ्जन्ति गञ्जागृहान्
निपिपन्ति चतुष्पथालयशतं दर्पोत्कटा मर्कटाः ॥ २६ ॥
त्रिजटा-(समन्तादवलोक्य) अये प्रक्रान्त एव प्लवगरक्षसा-
मायोधनाडम्बरः। तथाहि -
वल्गाघातप्रवल्गतुरगखुरपुटक्षुण्णभूमण्डलोत्था-
स्त्यायन्तेऽमी परागाः ककुभि करिघटाकर्णवातावधूताः ।
येषां सन्ध्यानभासामधिवितति मियो मुक्तस्त्रासधारा-
निप्पेपे निप्पतन्तो दधति पटुतटिविभ्रमं विप्फुलिङ्गाः ॥२७॥
(ऊर्धमवलोक्य)
वस्तरखाभिपातादतिभृतस्तुकरावालोकने च
भ्राम्यनिर्दमूर्य पियति मुहुरधवाचिते मेचरोपः।
अन्योन्यामर्दभिन्नागिथिलसिचयस्पष्टदृष्टस्तनीभि-
पीतप्रीलं प्रियन्ते मृधभुवि निहना चीरहीराः मुरीभिः ॥२८॥

·पष्ठोऽङ्कः। पुत्रि सरमे! । त्वं तावदनया मन्दारवत्या सह गगनतल- मुत्पत्य तत्र कचिदस्वाभिपातं परिहत्य वर्तमाना कपिरक्षसां समर- महोत्सवमवलोकय । यतो यथावृत्तं पुनरस्माकमावेदयिष्यसि । सरमा-(क) अम्ब! एव्वं होदु । सहि मन्दारवइ ! अवि रुचइ दे अंबाए णिओओ। वनदेवता- अथ किम् ? त्रिजटा-पुत्रि जानकि! तदावामपि तावदितः किश्चिद् विप्रकृष्टं प्रदेशान्तरमुपगम्यानयोरागमनं प्रतिपालयिष्यावः । सीता--(ख) अम्ब! तह । त्रिजटा-- तदुत्तिष्ठ (इति सीतया सह निष्कन्ता ।) (उभे ऊर्ध्वगमनमभिनीय तया स्थिते ।) सरमा - (अधेऽनले क्य) (ग) सहि पेक्स पेक्स- रक्खोणिक्खोसखग्गक्खुडिअकविउलं रिक्खरुक्खग्गणक्स प्पक्खेवक्षुण्णमुंडप्पसुपरहिरालितणत्तंचरोहम् । (1) अघ! एवं भवतु । सखि मन्दारवति! अपि रोचते ते अम्बाया नियोगः । (ख) अम्ब! तथा। (ग) सखि ! पश्य पश्य रक्षोनिष्कोश खड्गत्रुटितकपिकुलं ऋशक्षामनस प्रक्षेपक्षुण्णमुण्डाहमारुधिरालिप्सनकचरोधम् ।

·सीताराघवे अपणोष्णप्फालभिपणावभमिरकट्टरचुक्खोसदोग्घट्टथई जुन्नं गिन्झाइरीणं सभअखिणमिणं देइ णो कोउहळ्कम् ॥२९॥ अविनः उद्धं गिद्धन्तगिद्धावळिगरुअगरुच्छायपच्छाइअके दुष्पेक्खे भूमिबके तुलिअगअघडाकहिमे हिं तमोहिम् । रक्खोवाहचलुक्खोळिरपरसुगआखग्गधारमाणिन्ता दिप्पंता दीपकज्जं दिसि दिसि सिहिणो सव्वदो उव्यहीन्त ।। ३० ॥ वनदेवता-सखि पश्येदमाचर्यम् - येन प्रमुक्तो विशिसो न यावनि तरखानपि गात्रमेति । उत्प्लुत्य तावत् कपिराशरस्य तस्यैव पाणिग्रहणं करोति ॥३१॥ अपि च- शिलीमुखः शावमुखो विपक्षात् परापतन्नेव वलीमुखेन । प्रकोष्ठपातेन निवर्तितः सन् प्रइर्तुरचैप शिरः छिनत्ति ॥ अन्योन्यास्फालभिन्नभ्रमणक्टुरवे द्धापगजसाथै युद्ध निध्यानशीलानां सभयघृणमिदं ददाति नः कौतूहलम् ।। पिच-- ऊवं गृध्यद्भ परिगरीयारुच्छायपरमदिता दुश्पक्षे भूमिचके तुलितगजघराणिमाभिस्तमाभिः । रक्षे वादावर दार्गनशीलपरशुगदाम्बडगधारामनियन्तो दीप्यमाना दीपका दिशि दिशि शिखिनः सर्वर उवदन्ति ।। ., युकी. प.ग.प. ए.

·पष्टोऽङ्कः । सरमा--(क) सहि इदं च पेक्ख । उम्मुक्का रअणिअरेण खुग्गलट्ठी जाहे णो णिवडइ वाणरस्स कण्ठे । तूरंती कुचलअमालिआअ ताहे बोर्ड कमइशामज्झराणमेका ।। ३२ ।। वनदेवता सखि! तूष्णीं तिष्ठ । कुतश्चिदेप करुणालाप इस श्रूयते । (नेपथ्य) व्यर्थ हा गिरिमिरवन्धि सिन्धुराजः प्रायोऽर्धे अवगमटा मुधा परेताः । नागास्वैरधिरणमिन्द्रजिअमुक्त- पद्धौ यद् भुवि पतितो रघुप्रचारौ ॥ ३३ ॥ उमे -हा राम! (इत्योंक्ति मूर्च्छतः।) सरमा- (आश्वस्य) (३) सहि ! समस्ससिहि समस्सासिहि । चनदेवता-- (समावस्य) (क) सखि इदश्च पश्य -- उन्मुक्ता रजनिचरेण खड्गयष्टिः यावन्नो निपतति वानरस अण्ठे । स्वरमाणा कुवलयमालिकया तावत् मधु क्रमत नमसरसामेका (ख) साखे। समाश्वसिहि समाश्वसिदि।

·११८ सीताराघवे हा देवि! देवयजनप्रभवे ! भवस्ते वैधव्यवज्रपतनाय किर्मादृशोऽभूत् । भुत्वेदमात्मनि निपत्य मुहुर्खठन्तीं सर्वसहापि न सहेत वसुन्धरा त्वाम् ॥ ३४ ॥ सरमा ~ (क) सहि ! कहं पाम इदं दुरवत्थन्तरं पिअसहीए जाणईए निवेदइस्सामो । ता जेण केण वि उवाएण एत्थ एन्ध अत्ताणं परिच्चइस्सामो । वनदेवता- इदमेवात्रोचितं किमुपायान्तरेण । पतिप्यावस्तावत् पवनपरिधूतोर्मिपटल- स्फुटावर्तश्वभ्रप्रकटतरपातालकुहरे । अमुष्मिन्नम्भोधेः पयामि पतिते नौ पुनरमी समन्तादुद्धान्ताः सपदि निगरिष्यन्ति तिमयः ॥ ३५ ॥ सरमा - (स्वलन रूपयित्वा) (म) सहि! को एस चंडअरो संवत्तापिळसहोअरो महापवणो णो वाहेइ । मण्णे एसो चेअ णो जलेणिहिम्मि पाडइस्सिदिति । वनदेवता- (ऊर्धमपलोक्य) अये! (क) सन्धि ! कथन्नामेदं दुरवस्थान्तर प्रियसप्ट्यै निवेदयिसवः । तस्मायेन केनाप्युपायेनात्रैवात्मानं परित्यक्ष्यावः । (ब) सम्बिा क एष चण्क्षरः संपानिलसहोदरो महापवनो नौ मात । मन्य एष एव नौ जलनिधौ पातयिष्यतीति। १. धौ पयसि ग. २. मधिम्भि. ग. घ...

·षष्ठोऽकः । - आर्योऽसौ सूर्यसूतः स्वयमभिपतति श्रूयते स त्वनूरु- श्वारुधीरेप मेरुः किमु स खलु वलारातिविक्षुण्णपक्षः । आ ज्ञातं भीतभीतैर्गरुदुरुपवनापूर्णिताणोंधिगर्म- व्यक्तीभूतैः प्रभूतैरहिमिरयमयं वीक्ष्यते तार्य एपः ॥३६॥ (ततः प्रविशति तार्क्ष्यः ।) तायः आधून्यन्नश्रीसन्धोरमृतकरकरापाण्डुडिण्डीरपिण्डा- नक्षतैः पक्षवातैः स्फटिकगिरिमहाशृङ्गतुङ्गास्तरङ्गान् । अङ्गच्छायैरभङ्गः कनकविटापिनः कल्पयनल्पभासो निष्कान्तः शक्रलोकादमररिपुगृहाभ्यर्णमाहिण्डितोऽस्मि ॥३७॥ (किञ्चिद्धोऽवतीय) तदधुना- खर्भानुः पुष्पवन्ताविव भुवनहितौ राघयौ मेघनाद- क्षिप्तः सुप्तप्रकाशां नयति किल दशामल्पकः सर्पपाशः । अत्राहेरस्य भस्वामिव तनुमनिलापूरणस्फारगर्भा- मुचण्डबोटिकोटित्रुटितविघटितामेप तायः करोतु ॥ ३८ ॥ (निष्क्रान्तः ।) सरमा-~- (सहप) (क) सहि! जीवलोअस्स पाणाणि पचाहरि- स्सिदि एस महप्पहावो भुअंगसत्तू । वनदेवता--(अधे ऽवलोक्य) ससि! किं प्रत्याहरिप्यतीति । ननु प्रत्याहता एव । पश्य- (क) सखि! जीवलोकस्य प्राणान् प्रत्याहरिप्यत्येप महाप्रभावो भुजमशत्रुः ।

·१२० सीताराघवे चण्डैस्तुण्डप्रहारैर्विघटितविपद्वन्धनो चैनतेयो जानुभ्यामेप तिष्ठन् प्रणमति गरुता वीजयन्नाजिभूमौ । सरमा (क) एदे सुत्तप्पयुद्धा विज रहुतणआ दिद्विआ उद्विआणं पक्खिन्दं पक्खवादोळ्ळिरपुळणकलावीणि माणअंति ॥३९॥ वनदेवता--सखि! तदेहि वैदेझै वृत्तान्तमिमं निवेदयिष्यावः । उत्तरकालकथायाः प्रीतिकृतः प्रथममेव यत्कथनम् । तेनैव तिरस्क्रियते पूर्वावस्था ह्यनिष्टापि ॥ ४०॥ सरमा (ख) तह । (उभे अधोऽवतरतः ।) (ततः प्रविशति सीता त्रिजटा च ।) सीता-(ग) अम्ब तिअडे! अपि सचं अक्खदसरीरो अश्यउत्तो कुमारळक्खणो । त्रिजटो--(ससितम्) अयि अविसम्भाले! तदेव मुहुर्मुहुरभि. हितापि कथं न श्रद्दधासि । (क) एते मुतप्रवुद्धाविव रघुतनयो विप्ठ्योस्थितानं पक्षी पक्षपाताईप्रलोकनकलाप्रीणितं मामयतः ॥ (ब) तया 1 (ग) अम्प त्रिजटे! अपि मत्समक्षतशीर आर्यपुत्रः कुमारलश्मणय । 1. रोहितो मम्म. म. ग. प.ए. २. zिn-मपि ग.

·पष्टोऽङ्कः । १२१ सरमा - (श्रुत्वा) (क) सहि ! रामळक्खणाणं णाअत्यवंधणवुत्तो एदाहिं पुवं एव्व विदियो भवे । वनदेवता-नैतत् सङ्गच्छते। सरमा (ख) ता कहं अम्बा जाणई एवं आसाइ । वनदेवता-शृणुवस्तावद् , उपरि स्फुटीभविष्यति । त्रिज -पुत्रि जानकि! मायावसु म स यातुधानो मारीचशिष्यः प्रियपतिकण्ठः । येनैव क्ल शिरसोयुगं तत मायामयं मानिनि! दाशरथ्योः ॥३९॥ वनदेवता-सखि! आवयोरसन्निधानेऽन्यः खल्वयं प्रस्तावः । तदुपसावः । (उभे उपसृत्योपविंशतः ।) त्रिजटा-पुत्रि! एते तव प्रियसख्यावागते । सीता--(ग) सहीओ अवि अक्वदसरीरो दिट्ठो अय्यउत्तो कुमारो । (क) सखि ! रामलक्ष्मणयोनागास्त्रबन्धनवृत्तान्त एताम्या पूर्वमेष विदितो भवेत् । (ब) तत् कथमम्या जानकी मेवमाश्वासयति । (ग) सख्यौ ! अध्यक्षतशरीरो दृष्ट आर्यपुत्रः कुमारश्च । 1. म्वुप्ततो. ग. ल. २. दुपपद्यवे. क. ३. वं मस्सासेह. स. ग. प. ५ न्यःोडप्ययं. र. ग. घ .. ४. रा-माया.स. ग.न.

·१२२ सीताराघवे वनदेवता- अथ किम् । इदश्च तत्र संवृत्तम् । (एवमिव ।) सीता-(संभयविषादप्रमोदम) (क) दिद्विआ महंवादो अआळ- मिच्चुमुहादो मोआविदा दे विणदाणंदणण । (नेपथ्ये) आः दुरात्मन् ! तिष्ठ तिष्ठ । सीता--(ख) अम्मो! कुमारळक्वणस्स विअ अयं सरो । (पुनर्नेपथ्ये) मदाणात् कुशिकात्मजस्य यजने भ्रष्टोऽसि दुष्टस्ततः तातस्याकृतिमावहन् कुहन्या प्राप्तो निमीनां पुरम् । भूयश्चारणकैतवादनृतवागासीर्मतङ्गाश्रमे मायाकल्पितमस्तकद्वयमिहाप्यार्यामुपानीतवान् ॥ ४२ ॥ त्रिजटा-पुत्रि जानकि! कुमारलक्ष्मणोऽयं मायावसोरपराधान् गणयति । वनदेवता-अन्! चरमश्रुतः प्रस्तावोऽयमावयोरसन्निधाने किमिह संवृत्तः। त्रिजटा-श्वमिदम् । (क) दिष्ट्या महतोऽकालमायुमुवान्नोचितो तो विनतानन्दनेन । (4) अम्मो | कुमारलक्ष्मणस्पेवासं स्वरः । १.भामाबा १. मविपाद. ग. क. २. टोऽपि. स. प. म.स... परमपुर. प्रसायोऽयमरमसविधाने. व. ग..

·पठोऽ: १२३ (नेपथ्ये) इत्यमसकृदपकुर्वाणोऽधुना मदाणाभिमुखमापतितोऽपि त्वं प्राणितुमभिलपसत्यिहो मायावसो! तवायं दुराग्रहः । त्रिजटा-दिष्टयांचिरादिदानीमपगतासुना मायावसुना भवित- व्यम् । (नैपथ्ये) इतो दृश्यतां देवेन । सरमा- (क) अम्मो! अय्यउत्तम्स खु एस सरो। (पुनर्नैपथ्ये) युष्मद्राणप्रपञ्चक्षतकवचधनुर्वाणतूणीकृपाणो निस्सूतस्यन्दनाश्वो निरगमदमुतो निर्जितो ललितो यः। लङ्कानाथेन कृच्छादहुमिरपि मटैम्भितस्तेन बोधं सन्नद्धो योद्धुमेप प्रचलति कलितोज्जृम्भणः कुम्भकर्णः॥४३॥ त्रिजटा-कर्थमवसितप्रायः समरकथाविस्तरः, यत्' प्रहस्त- धूम्राक्षप्रमुखसमस्तनक्तञ्चरवीरवरबिनाशहेतुकमेव निद्रालोरस्यापि प्रयत्न. प्रबोधनमिति तावनिर्विवादम् । (सोच्छ्वास) हन्त भुवनस्य महान् भारोचतारितप्रायो विश्वजनीनविमलगुणगणभद्रेण रामभद्रेण । (क) अमो। आर्यपुत्रस्य खल्प स्वरः । 1. सीति माया. क. २. च्या पदुप्रकारमपकुर्वन् दुरारमा मागावसुरद्य विगताः संवत्ता. स्व. ग. ड. ३. रो। (नेपथ्ये) स. ग. ह. ४. प्रापितन ५. म्भितः. स. ग. . .थमिवावसि. ग. ल. बोचं. ख.ग.

·सीताराघवे - सीता--(क) अम्ब तिअडे! अहो दे पक्खवादविसेसो ज साहारणे वि धीरसोरिअसोंडीरप्पमुहे गुणगणे अय्यउत्तस्स रक्खसाहिणाहस्स अं अय्यउत्तविअअम्मि पहरिसो ण उण सअणविअअम्मैि । अच्छेरम् । विजेंटा-पुत्रि! किमत्राथर्यम् । कस्य का खजनः । काम- मेकमप्याधेयमाधारमेदाद्भिद्यते एव । तथाहि - यः साधौ गुणिनि स्थितो गुणगणः श्लाघ्यः सतां जायते सम्पूर्णोऽपि स एव शोच्यतमतामायात्यसाधौ स्थितः । सौन्द्रं चन्दनजन्म यन्मृगदृशां वक्षोरुहे भूपणं पाण्डुत्वं हि तदेवं हन्त भवति श्वित्रोद्भवं दूपणम् ॥४४॥ (नेपथ्ये) उत्सन्नमुत्सन्नं हाहा सर्वमप्युत्सन्नम् । निद्रालुदीर्घनिद्रामधिरणमधुना लम्भितः कुम्भकर्णः सत्रं नैकुम्भिलं यत्तदपि विनिहतं प्रक्रमे शक्रजेतुः । त्रिजटा-किमन्यदपि स्यात् । (नेपथ्ये) हाहा सोऽपि क्षतोऽभूदलघुभृतयशोलक्ष्मणा लक्ष्मणेन (क) अम्ब त्रिजटे! अहो ते पक्षपातविशेषः, यत् साधारणेऽपि धैर्यशौर्यचौण्डीयंप्रमुचे गुणगणे आर्यपुत्रस्य राक्षसाधिनामस्य च भार्यपुत्र- विजये प्रहन पुनः सजनविजये । आश्चर्यम् । नुहप.क. 1. समुदापे. रु. ३. मिति भण्रं. स..., .. प्रि! करप.प. ग. ह. ५. पाटौरवनम्न. प. ग .. भरवि. स. ग... .. पिरिणा. स...

·१२५ षष्ठोऽङ्क। त्रिजटा-(सहर्ष) वत्स लक्ष्मण! चिर जीव । इदं हि दुष्करं नाम मेघनादनिवर्हणम् । अस्मिन् हते हतः सोऽपि पापकारी दशाननः ॥ ४५ ॥ (नेपथ्य) प्रस्थानाय प्रवृत्तौ दशमुख इदमप्यापदे सम्पदे वा ॥ ४६ ॥ त्रिजटा-जगतां सम्पदै । सखि मन्दारवति! प्रत्यासन्नो रामरावणीयः संग्राममहोत्सवः। तदयमपि पूर्ववद् अत्रभवतीभ्यां गगन- मुत्पत्य दृश्यतामदृष्टश्रुतास्त्रप्रत्यखप्रपञ्चप्रयोगगहनो वीरविनोदः । सरमा-(ऊर्ध्वमवलोक्य) (क) अम्मो! किं एदं । अणहमणिमऊहसोहमाणं कणअम कमणिज्जमुजळन्तं । सुरगिरिसिहरं व वञ्जभिण्णं गअणपहादु पासमोदरेह ॥ ४७ ॥ त्रिजटा-(मावधानं क्लिोक्य) ज्ञातं ज्ञातम् , स्थाधिरूढं रजनीचरेन्द्रं दृष्ट्वा पदातिं च रघुग्ररीरम् । निजः समृताशुगवर्मचापः पुरन्दरेण प्रहितो रथोऽयम् ॥ ८॥ (क) अमो! किमतत् । अनघमणिमयूषशोभमानं कनकमयं कमनीयमुज्ज्वरत् । सुरगिरिशिवरमिव वजमिन्नं गगनपथात् प्रकाशमवतरति ॥ प्रामः २ दे सम्बति. ग... १. दस्य यो वध ख ग 6 ४. गगन स ग.

·सीतारापचे - तद् मन्दारवति! यथोक्त पनुतिष्ठ । अस्माभिस्तु- शरासनारोपणमात्रलभ्यया वृतो रणोणिभुवा जयश्रिया । य ईथितोऽयितपेव सीतया स रामभद्रः प्रतिपालयिष्यते ॥४९॥ (इति निष्कान्ताः सर्वाः।) इति पष्ठोऽङ्कः अथ सप्तमोऽङ्कः । (नतः प्रविशति पिशाचः।) पिशाचः-(सपरितोपं नृत्यन्) (क) ळक्खोळिक्खशळीळशोणिअणईणिन्धुळ्ळणुब्बुळ्ळण- क्कीळाळोळविशाअभीग्रणळवाघोशेहि भूशाबिए । घोळे ताळिशि कामळावणळणे ठंडेहि पुष्णोअळा शचं शचमिदो खु वच्छळशकं भच्छा जुउच्छामहे ॥१॥ (क) रक्षऋक्षशरी शोणितनदीनिमज्जनोन्मज्जन- क्रीडालोलपिशाचभीषणरवाघोपै भूषिते । घोरे तादृशि रामरावणरणे रुंण्डैः पूर्णोदराः सत्यं सत्यमित खलु वत्मरशतं भक्ष्यान् जुगुप्सामहे ।। १. पदी.म.न.

·सप्तमोऽङ्कः । १२७ (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) (क) पिए विश्शगन्धिणि! कोश में अणु- गच्छिउंण पाळेशि। (पविश्य) विस्रगन्धिनी-(ख) अळे मंशप्पि! कीश पळाशि । हए खु दहअंधळे चिळमिमइश दोळंतळ- स्थळादु पळिअढिआ पिअशहीहि मण्डोअळी । शुही उण विहीशणे कळिअमाउतोअंजली कए शमहिशिंचिए हुवळेण ळंकावई ॥२॥ अदो खु इदो वळं मंशशोणिअवशामत्थिक्खाणं कहावि ण शंभविश्शदि । मसिप्रियः-(ग) अले अविश्रांततले अञ्ज वि मंशशोणिया- शणपाणाहिळाशे तुज्क्षण णिवढेइ । (क) प्रिये विसगन्धिनि ! कमान्मामनुगन्तुं न पारयसि । (स) अरे मांसप्रिय ! कसात् पलायसे । हतः खलु दशकन्धरश्चिरममुप्यदोरन्तर- सलात् परिकृष्टा प्रियसखीभिर्मण्डोदरी । सुधीः पुनर्विभीषणः कृतमातृतोयानलिः कृतः समभिषिको रघुवरेण लक्षापतिः ।। अतः खपितः परं मासशोणितवसामस्तिष्कानां कृथापि । सम्भविष्यति । (ग) अरे अविश्रान्नतृष्णे! अद्यापि मासशोणिताशनपानामिलापता न निवर्तते। १. प.स.ग.

·१२८ सीतारापने विस्रगन्धिनी – (क) अ ! कह णिव इ । जदो अदिमहंते वि कविळक्खशशमळशंमाले शवशोणिआहाळेण मह तहापडिहाओ ण आशी । मांसप्रियः ---- (ख) किं एत्य फाळणम् । विस्रगन्धिनी - (ग) अले! किं तुए ण जाणिअंजं अप्पावमाणं पच्छादेउकामश्श लावणश्श आणाए शमळे णिहआणं णिहआणं लक्खशाणं शवशळीलाइ शाअळशळिळभतळं पाविआइ । वाणळाणं शवशळीळाइ पुण मालइणा शमाहळिदश्श मुशंजीवणाशहश पहावेण शंजीविआइ । किंच', -- तदो वळं जे णिहआं, वळीमुहा महिन्ददिपणेण वळेण दे विखु । शजीवशंढाळीळशंधिणो शमुट्ठिआ शुलपवुद्धशण्णिहा ॥ ३ ॥ (क) अरे! कथं निवर्तते । यतोऽतिमहत्यपि कपिराक्षससमरस मारे शवशोणिताहारण मम तृष्णाप्रतीघातो नासीत् । (ख) किमत्र कारणम् । (ग) अरे! किं त्वया न ज्ञातं यदात्मावमानं प्रच्छादयितुकामस्य रावणस्याज्ञया समरे निहतानां निहतानां राक्षसानां शवशरीराणि सागरसलिला- भ्यन्तरं प्रापितानि । वानराणां शवशरीराणि पुनः मारुतिना समाहृतस्य मृत- सञ्जीवनौषधस्य प्रभावेण संजीवितानि । किञ्च, ततः परं ये निहता वलीमुखा महेन्द्रदन्न वरेण वेऽपि खत । सजीवसंरूढशरीरसन्धयः समुस्थिताः मुप्तप्रबुद्धसनिभाः ॥ १. वले. ख. ग. २. ई मणिव.स. ३. पळे. ग.

·सप्तमोऽङ्कः । १२९ तदो कदि उष्ण अवभिट्ठाइ मंशशोणिआइ । शव्वं एदं ब्रह्माण उअब्भन्तळरश अभाअहेअपळिवाओ । मांसप्रियः -(विहस्य) (क) मुद्धे! मुळवळश्श अवशीलाइ अशंखाइ । ताई जळहि ण पाविआइ । अवि अ. लग्गाइ लुग्गाइ वि लावणश्श शिळाइ भूओ वि शमुट्टीआइ । ळवावशित्तेहि खु जेहि पुण्णो किग्णाम णो जण्णवशुंधळा शा॥४॥ विस्रगन्धिनी-(ख) अळे! किं एदेहि । णं पेच्छ णाशोद्वच्छीशवणविबळाहिट्ठिअविमएद्यु गहिज्ज णो लहिअविशि केत्तिसं मत्थएशुं । ही ही ताई बहुशदशहश्शाइ अश्शादिआई जीहाआशं णवळ ण उणो कुच्छिपोशं कुणंति ॥ ५ ॥ ततः कति पुनरवशिष्टानि मासशाणितानि । सर्वमेतदस्माकमुदराभ्य न्तरस्यामागधेयपरिपाक । (क) मुग्धे ! मूलबलस्य शवशरीराण्यसङ्ख्यानि । तानि जलधि न प्रापितानि । अपि चः रुग्णानि रुग्णान्यपि रावणस्य शीर्वाणि भूयोऽपि समुस्थितानि । रक्तावसिक्तै. खलु यैः पूर्णा किन्नाम नो जन्यवसुन्धरा सा ।। (ख) अरे! किमतः । ननु पश्य नासोठाक्षिश्रवणविवराधिष्ठितास्थिमयेषु प्राचं नो रुधिरपिशित कियन्मस्तकेषु । ही ही तानि बहुशतसहस्राण्यावादितानि जिहायासं केवलं म पुनः कुक्षिपोपं कुर्वन्ति ।। २.व.व. 1.सुजक.क.

·१३० सीताराघवे मांसप्रियः-(ऊर्ध्वमवलोक्य) (क) अळे! वह एदे विचिशंकळ- पुळन्दळप्पमुहा शुलशमूहा पुळत्थपुळहप्पहाणा निशिशबहा अ इदो णिवदृति तह मण्णे काहये णिअलाअहाणिं अओझं पहिउं उपक्कन्देति । विस्रगन्धिनी- (ख) अळे एव्वं एदं, जं मये खु पुळाइए काम- भद्दे अग्गिप्पवेशपळिशुद्धाए शीआदेवीए शह शुहशळ्ळावकळाण- महशवं अणुभवन्ते लंकाउळादो पहिउँ पवुत्ते । (नैपध्ये) भो विमानराज! इतस्तावत् । आधेयानि बहूनि यद्यपि मिथः सम्बाधकृच्छं विना खैरं धारयितुं तवोदरदरी धृष्णोति विष्णोरिव । तत्ताहाथिमन् ! समं कपिवलैः सौमित्रिसीतासखं व्योम्ना प्रापय रामदेवममराराध्यामयोध्यां पुरीम् ॥६॥ ततश्च अलकाश्रयणं विनात्मनो विफलां सम्प्रति पुष्पकाभिधाम् । सफलीकुरु संश्रितः सखे ! सविधं तस्स मनुष्यधर्मणः ॥७॥ (क) अरे! यथैते विरिञ्चशङ्करपुरन्दरप्रमुखाः सुरसमूहाः पुलस्त्य- पुलहप्रधाना ऋपिसमूहाश्वेतो निवर्तन्ते तथा मन्ये राघवोऽपि निजराज- धानीमयोध्या प्रस्थातुमुपक्रान्त इति । (ख) अरे! एवमेतत् यन्मया खलु प्रलोकितो रामभद्रोऽभिप्रवेशपरि- शुद्धया सीतादेव्या सह सुखसल्लापकल्याणमहोत्सवमनुभवन् रकापुरात् प्रस्थातुं प्रवृत्तः । 1. बळे. Alss, ·सप्तमोऽङ्कः । १३१ मांसप्रिया-(श्रुत्वा) (क) अळे विश्शगन्धिनि! अझे वि अोझ गच्छन्तं कामभदं अणुगमिश्शामो । विस्रगन्धिनी-(ब) अ. मंशप्पिा अवि तत्थ वि मंशवशा- शोणिजशंपादइत्तरं शमलं भविश्शदि । मांसप्रियः - (सरोप मेव) (1) अवेहि अप्पंभळि! अवेहि कुच्छिभळि! तुज्क्ष उजळपूळणादो अण्णं किंपि पओअणं णत्थि । शिळिपय गच्छन्ताणं अह्माणं एशे एव्य उत्तळाशाहुत्ते मग्गेत्ति मए एन्च भणिों । (ऊर्ध्वमवलोक्य) अळे विश्शगन्धिणि! पेच्छ पेच्छ - शुग्गीवं च विहीशम च पुळदो शेणाजुकं पिट्ठदो शोमित्तिं हळिशं च याशजुअळे शभावअंते शुहं । आल्ढे गअणंबुहिप्पयहणं जाळा खुजं काहवे ताळचेअ अदिकनेइ तमिणं चक्खुप्पई पुष्फ ॥ ८॥ (क) अरे विस्रगन्धिनि! आवामप्ययोध्या गच्छन्तं रामभद्रमनुगमिप्यावः। (ख) रे मासप्रिय! अपि तत्रापि मांसवसाशोणितसम्पादयितृकं समर भविष्यति । (ग) अपेहि आत्म-भरे ! अमेहि कुक्षिम्भरे ! तबोदरपूरणादन्यत् किमपि प्रयोजन नास्ति । श्रीपर्वतं गच्छतोराक्योरेप एव उच्चराशाभिमुखो मार्ग इति मयैवं भणितम् । अरे विनगन्धिनि! पश्य पश्य सुग्रीवश्च विभीषणञ्च पुरतः सेनायुगं पृष्ठतः सौमित्रि भार्याच पार्श्वयुगळे सम्भावयन् मुखम् । आरूढी गगनाम्बुधिप्रवहणं यदा खलु यदापयः तदेवातिकामति तदिदं चक्षुप्पथं पुष्पकम् ॥ ३. (अम्मरक्य) मळ भर.क.ग 8. २. भबि. क.ग. छ रिश्त.स. १.व.Ms.

·सीताराघवे तो तुळिकं गच्छा। विस्रगन्धिनी--(क) तह । (इति निष्क्रान्तौ ।। (विष्कम्भकः ।) (ततः प्रविशतः पुष्पकेण रामलक्ष्मणौ सुग्रीवविभीषणौ सीता च विभवतश्च परिवारः] लक्ष्मणः- आय! अति हि नाम विस्मयनीयोऽयं विमान- वेगः । तथाहि- आधावन्तीच दूरादभिमुखमवनौ सर्वतः पर्वतौधा निष्कामन्तीव पाश्चद् द्रुतमुडुततयः पार्श्वयोरेकरूपाः । भावा द्यावधीथव्योरपि युगपदहो दृष्टनष्टा इवामी जाने केनापि सर्व क्षणिकमिति यतः कथ्यते तथ्यमेतत् ॥९॥ रामः अयि विमानराज! तारापयादितोऽवीर्य वसुन्धराम् उपर्युपरि किश्चिद् मन्दसञ्चारो भव, येनावबुध्येत कतमोऽयमुद्देश इति । विपिण:-देव पश्य पश्य! तत्त्वरितं गच्छावः । (क) तथा । ता गण्यम निस्क्रान्तौ. स. पि विश्व..

·सप्तमोऽङ्कः । यावद्यावद् द्रुततरमधो लम्बमानं विमानं 'तावत्तावत् प्रथयति वपुः संयमुर्वीविभागः । किचामुष्मिन् गिरिसरिदरण्यादयो ये पदार्था व्यक्ति यान्ति व्यपगतमिथःसक्तयस्तेऽपि सर्वे ॥१०॥ सुग्रीवः- सखे! एवमेतत् । अमी पृथक् पृथगवलोक्यन्ते वसुन्धराभृतः। उद्यत्प्रद्योतनांशुप्रतिहतिरभसादहि वह्नि वमत्सु प्रस्थेषु प्रज्वलन्तोऽपि हि मिहिरपन्मण्डलीमण्डितेपु । व्यक्तं नक्तं च दीप्तोपधितरुषु परं व्योममार्गोपसर्पद- धूमस्तोमानुमेयां दधति खलु दशामेषु दावाग्मयोऽमी॥११॥ सीता--(अग्रतोऽवलोक्य) (क) अय्यउत्त! अणेअघाउरेसघुसिण- चंदणाळेवमणहरो गिरंतरणिपडिअणिज्झरसळिळधवलुचरिज्जदर- तिरोहिओ वीसंभरादेवीए एको धणअळसो विष किंणामहेओ एस महासेळो। रामः-देवि! अयमयं, पर्यन्तभ्रान्तभृङ्गीपरभृतपटलीपक्षविक्षेपवात- व्याधूतव्याधियातद्रुमकुसुमरजःवर्णचूर्णावकीर्णाम् । विभ्राणो मूर्तिमुच्चावचरुचिविलसद्धातुरत्नामयत्ता- दारूढो मेरुसाम्यं पथि भवति दृशास्त्र नश्चित्रकूटः ॥१२॥ सुग्रीवः---अस हि (क) आर्यपुत्र ! अनेकधातुरसपुqणचन्दनालेपमनोहरो निरन्तरनिपतित- निर्झरसलिलपवळोचरीयदरतिरहितो विश्वम्भरादेव्या एकः स्तुमफलश किनामधेय एप महाशैलः। इव ·१३४ सीताराघवे सूर्याचन्द्रमसोरविश्रमसदासञ्चारघण्टापर्थ व्योमस्कन्धमतीतवन्ति शिखराण्यध्यास्य सिद्धाङ्गनाः। निर्निद्राम्बुजकैरवोत्पलसरस्तीरेषु रात्रिन्दिवं विश्राम्यन्त्यपधर्मशीतजनितप्रम्कानकम्राननाः ॥ १३ ॥ लक्ष्मणः - अयि सुग्रीवविभीपणौ ! ' अस्मिंस्तातविपत्तिमार्यभरतादाकर्णयद्भिः पुरा नास्माभिः परमेभिरप्यतितरामाक्रन्दितं शाखिभिः । ये गुञ्चन्त्यधुनापि पुष्पनयनैर्वाप्पान् मधुच्छमना भृङ्गारावमिपाद् विलापवचनान्युर्वितन्वन्ति च ॥ १४ ॥ सीता-(सास्त्रम्) (क) हा ससुर! ससुरासुरमणुअभुअङ्गमो वि एस जीवळोओ तुए विणा सुण्णो विअ मे पडिभादि । विभीपण:-- (स्वगतम्) इदानीमेव कथमपि करुणरसवरुणालया- दुत्तरिता देवी पुनरपि तस्मिन्नेव पतितुमुपक्रमते । तदन्यतस्ताबदा- क्षिपामि । (प्रकाशम्) (अग्रतो निर्दिश्य)। देव! अयप्रयम् - रोमन्थस्फुरदोष्ठगोष्ठशयनप्रेष्ठाङ्गकट्टयन- क्रीडासक्तगीनवीनशिशुकव्यावल्गितोपान्तभूः । हव्यद्रव्यसुगन्धिगन्धवहनव्याधृतधूमावलि श्याभूतवियत्पथो नियमिनः कसाश्रमो दृश्यते ॥ १५ ॥ (क) हा श्वशुर! ससुरासुरमनुजभुजनमोऽन्येप जीरलोकः त्वया विना शून्य इव में प्रतिभाति।

·सतमोऽङ्कः । १३५ रामः --~-(विलोक्य सहष) लङ्कापते! अयं हि तत्रभवतो भरद्वाज- महेपैराश्रमवाटः। अत्र हि- शारीशुकायतनकोटरसम्प्ररूढ- श्यामाकशालिफलशालिक्टद्रुमाणि । गोगर्भिणीचरितदर्भकुशाउकुराणि विश्रान्तिमाश्रमपदानि दृशोर्दिशन्ति ।। १६ ।। (नेपथ्ये) अयि विमानराज! त्वर्यतां त्वर्यताम् । साता-(आकर्ष सहर्षम् ) (क) अम्मो भत्तुविरहमहाणळज- माणरहुउळयहसवणसीअळसन्देसक्खरपीऊसवरिसिणो केसरिकळत्तसम्म- वस्स मारुइणो विअ एस सरो सुब्बइ । रामः-~-देवि! स्यादेवम् । पुरन्दरादिभिः सह लङ्काद्वीपमा- गतस्य तातदशरथस्याशया अभिपकसम्भारसम्भरणार्थमयोध्यां प्रति पूर्वमेवानुप्रेपितौ हि जाम्बवद्धनुमन्तौ । (पुनर्नेपथ्ये) विश्वामित्रंबसिष्ठकाश्यपभूगुणाचेतसाद्याः पुनः सखीका सपुरोहितो नरपतिः सीरध्वजः सानुजः । अन्ये केकयमागधप्रभृतयो भूपाश्च सम्बन्धिनः सम्प्राप्तास्त्वरयन्ति देव! भवतो राज्याभिषेकोत्सवम् ॥१७॥ (क) अम्मो भविरहमदानलदह्यमानरघुकुलवधूश्रवणशीवलसन्देशासर- पीयूषवर्षिणः केसरिककत्रसम्भवस्य मारुतेविष स्वरः श्रूयते । 1. जो सु एस. स. १. सुवइ. स.

·सीताराघवे
१३६
सुग्रीवविभीषणी-(सहर्षम्) विमानराज! किं विलम्बसे ।
अयं हि-
ताम्रर्दूरावनम्रक्षितिपतिमकुटश्रेणिमाणिकरोचि-
मालाबालप्रपालैरविरलमिलितैरास्तृतोपान्तभागम् ।
तुझं पूर्वाद्रिभृङ्गं रविरिव विमतवातमातङ्गसिंहः
सिंहाझं पीठमुच्चैरधिवसतु चिरान्मानवं मानवेन्द्रः ॥१८॥
क्यञ्च-
-
लक्ष्म्या मुकुन्दमिव चन्द्रिकयेव चन्द्र
चन्द्रार्धशेखरमिवाचलराजपुत्र्या ।।
एकासनस्थमनया सममेव देव्या
देवं कियाचिरमुदीक्षितुमुत्सुकाः स्मः ॥ १९ ॥
(ततः प्रविशतो भरतशत्रुनौ जाम्बवद्धनुमन्तौ च ।)
जाम्बवान् -इते इतः कुमारौ ।
रक्षोराजभुजाभुजङ्गमारिपज्जालायितावच्छटा-
दुर्लक्षं जितशक्रविक्रमचमूचकोरुनोत्कटम् ।
तीत्वां समरसागरं धृवधनुर्वाणष्ठयो राघवः
मुग्रीवादिसमग्रसैन्यसहितो देवोऽयमावर्तते ॥ २० ॥
भरत:--(ऊर्ध्वमालोक्य सहर्पम्) वत्स शत्रुम! पश्य पश्य -
शरीरिण्या साक्षादिव विजयलक्ष्म्या परितः
प्रजापत्या कीत्या सहित इस मूत्यां घटितया ।
तनूमत्या स्थित्येव च मुचरितानामयमयं
चिरादाय: सिञ्चत्यमृतपरियाहरिव दृशी ॥ २१ ॥

·सप्तमोऽङ्कः । शत्रुमः --~आर्य! मायामन्थरया प्रतारितधिया तातो वरं प्रार्थितो मात्रा मध्यमया यदेतदुचित यचापि तेनार्पितम् । नेदं चेदभविष्यदाशरपतिप्रक्षोभितानां कुवो लोकानामजनिष्यदद्य सहसा सर्वात्मना नितिः ॥ २२ ।। हनूमान् - -सत्यमाह कुमारः। अद्य हि- धर्म विष्ठति विष्टपत्रयमिदं रक्षोमिरक्षोमिते चैतानेवनलेषु जुह्वति हविर्निदोषमन्याहिताः । गायन्ति स्फुटरागयोगमधुरं गन्धर्वसिद्धाङ्गना युष्मत्कीर्तिमित्तस्ततः किमधुना भद्रेतरं विद्यते ।। २३ ।। रामः -- (विमानवेगनाटितकेनाधोवलोक्य, होलासम् ।) अये! इयमियमयोध्या। विपिणः --(मबहुमानाचर्य प्रमोदम्) अये, इक्ष्वाकूणां त्रिभुवनमहाशाखिशाखोपशासा- संसक्तायाः अभववसुधा कीर्तिमन्दारवल्याः । पथेपीपुलकिततटप्रस्खलत्सारखांभ:- कल्लोलालकिलकलसुखा हश्यतेऽसायोध्या ॥ २४ ॥ लक्ष्मणः-- (अधोऽवलोक्य) आर्य! अयमसाचार्यभरतो वत्स- शत्रुनश्च जाम्बरदाञ्जनेयाभ्यां सामित एवाभिवर्तते । तदवतरामः । 1. पञ्चप तेनापितः; २. २६ । धर्म क. ३. महम् ख. सहर्ष ग. ५. साधूयतेसा.ग. ५. दाते. घ.

·१३८
सीताराघवे
(सर्वे विमानादवतरन्ति ।
१
भरतशत्रुनौ- (उपमृत्य) आर्य! अभिवादयावहे । (इति साटा.
पातं प्रणमतः।)
रामः -- (सहर्षबाप्पगद्गदम् ।) वत्सावायुष्मन्तौ भूयास्तम् ।
(इत्युत्थाप्यालिजति ।)
उभौ - (मीतामुपेत्य) आयें अभिवादयावहे ।
सीता--(सहास्रम् ) (क) वच्छा दीहाउणा होह ।
लक्ष्मणः - (भरतमुपेत्य) आर्य! अयं लक्ष्मणः प्रणमति ।
भरतः (सई परिप्वज्य) वत्स! विजयी भव ।
शत्रुनः – (लक्ष्मणमुपेत्य) आर्य! अयं शत्रुप्तः प्रणमति ।
लक्ष्मणः वत्स! चिरं जीव । (इति परिप्वजते ।)
(नेपथ्य)
(ब) ओसरह ओसरह ।
--
राम: -कुमार! किमिदम् ।
भरतः -आर्य!
(क) वत्सौ दीर्घायुषो मक्तम् ।
(स) अपसरत अपमरत ।
विप्रथम.प.ग.प.

·सप्तमोऽहः। . प्रस्तुतस्तनपयोनयनाम्मो- निरस्लपित्तशुष्फशरीराः । सम्नमस्खलितपादसरोजा मातरः स्वयममूरभियान्ति ।। २५॥ रामः-- (ससम्भ्रमम् ।) वत्स लक्ष्मण! देवि वैदेहि! वयमव त्वरितमुपेत्य प्रणमामो माजनम् । (इति ताभ्या सह निष्क्रान्तः।) जाम्बवान् -- (अड्गुल्या निर्दिश्य) कुमारौ अयं स पूर्वप्रस्तुतः सुग्रीवा, अयश्च स विभीषणः । भरतशत्रुनौ-- (सप्रमोदबहुमानमुपेत्य ।) अपि सुखमखण्डित- सौहार्दयोरत्र भवतोः । (इत्यालिश्तः ।) सुग्रीवधिमीपणौ - इदानी सम्पूर्णसुखौ भवावः । सुग्रीवः - (जनान्तिकम् ।) सखे! विभीषण ! इमावपि तायेर कुतः स एव हि गभीरिमा मधुरिमा स एवानयो- स्तदेव सरसं वचो वपुरिदं तदेवोज्ज्वलम् । विभीषण:--ससे किमिदमद्भुतं भुवनरक्षणकवतं विसंवदति किं भिथो भुजचतुष्टयं शाणिः ।। २६ ।। (नेपथ्ये) जटाचीरे पारेसरयु परिहाय प्रतिनवं वसानः कोशेयं मणिमफुटंडारागदधरः। २. ना मंसुमो. स. है नपुररसरमुषसत्य म. 1. नमुपसूत्थ. स. पाराद. ग.

·सीताराघवे घनापाये पूणः शशधर इयात्यन्तमधुरः समारूढः सिंहासनमलघु सीतासहचरः ॥ २७ ॥ (सर्वे हर्ष रूपयन्ति ।) भरतः वयस्यौ सुग्रीवविभीपणौ! तदहमप्येतावन्तं काल- मार्यनिर्विशेषगौरवभाराद्धमार्यपादुकायुगलामेदमार्यपादाम्बुजयुगलेन- योजयामि । -- उमौ -- प्राप्तकालमिदम् । (भरतो निष्क्रान्त) (नेपथ्ये) अम्भोजासनपाणिकुम्भकुहरात् सम्भूतमम्मो यथा शम्भोर्मूर्धनि चन्द्रखण्डमङ्कटे तद्वद्रघूणां प्रभोः । यालाारुणमौलिभारमहिते मन्त्राभिभूतं मह- चीथोंपात्तमिदं वसिष्ठकलशादस्मिन्नभिष्यन्दते ॥ २८ ॥ (आकाशे दुन्दुभिध्वनिः ।) हनूमान् - (ऊर्वमवलोक्य) अये, दिग्दन्तावलगण्डमित्तिगलितानुन्मुच्य दानदया- नागच्छद्भिलिवरविरलैराच्छादयन्ती दिशः । वाताधूतपरागपूरकपिशोभूतानभोमण्डलात् पौष्पी वृष्टिरसी पत्त्यनिमिपत्रणीविनिपातिता ।। २९ ।। जाम्पवान् - तदहमपि, १. स्यौपाक.

·सप्तमोऽङ्कः। क्षुब्धाचलक्षुभितदुग्धपयोनिधान- ध्वानावधारणचंणेन सुमङ्गलेन । कोणाभिताड नभुवा भुवनान्यमूनि भेरीरवेण परितः परिपूरयामि ॥३०॥ (निष्क्रान्तः ।) (नेपथ्ये) विश्वभरामात्माशिरःप्रवृतैः कृत्वा कृतार्थामाभिपेकतोयैः। गङ्गाम्वुपूरैरिव शैलराजो विराजते दाशरथिनरेन्द्रः ॥ ३१ ॥ शत्रुघ्नः (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य, सहपम् ) वयस्यौ पश्यतं - पश्यतम् पूर्णाभिषेकमङ्गल्यः पूर्णचन्द्रसमद्यातः । विश्वामित्रं पुरस्कुर्वनार्योऽयमभिवर्तते ॥ ३२ ॥ (ततः प्रतिशति विश्वामित्रेण सह रामः ।) रामः भगवन्नुपाध्याय! अयमेप रामभद्रः प्रणमति । विश्वामित्र:- वत्स! रामभद्र! तुहिनहारहराचलसन्निभैस्तव यशोभिरशोभि जगत्रयी। दशमुख विनिहत्य दिशां गणं दशमुखन्तु धिनोपि वदद्भुतम् ॥३३॥ रामः- (सप्रश्रयमञ्जलिं बवा) भगवन्नुपाध्याय! युप्मत्पादसरोजरेणुरणुरप्युच्र्भवत्सनिमः किंवा वस्तु सरीसृजीति न सतामन्तःस्थितस्सन्ततम् ।

·१४२ सीताराषवे पुष्णाति द्विपदाहवेपु विजयं मुष्णाति पापोचयं तृष्णादैन्यभयानि हन्ति कुरुते सत्कीर्तिपूर्तिश्रियः ॥ ३४ ॥ (नेपथ्ये । वैतालिका --- जयतु जयतु महाराजो रावणान्तकः । छायासूर्यमिव क्षपाचरतमत्तोमच्छिदाकारणं ताराचन्द्रमियाञ्जनं जनदृशां मुख्यैरभिख्यामृतैः । खाहानीव च देवराजसदसः सन्तर्पणे सम्मुखं सीताराघवमेतदद्भुततरं द्वन्द्वं चिरंजीवतु ॥ ३५ ।। (ततः प्रविशति सीता चेट्यौ च) सीता-(क) हळा मंजरिए! हले मंजूसिए! रजाहिसेअसविसेममणोजसाह चंदं व संदबरिसादिअहावसाणे । पुंवाअल्लच्चकणासणसण्णिसणं णिव्यण्णिउं तुवरए मणमसउत्तं ॥ ३६॥ मञ्जरिका - (क) सहि ! को सन्देहो । (क) हला मरिक ! हल्ले मन्जूपिके! राज्याभिषेकसविशेपमनोजशाम चन्द्रमिय सादवांदिवसावसाने । पूर्वाचलेचकनकासनसनिपप्णं निर्णयितुं त्वरते मन आर्यपुत्रम् ॥ (क) सन्धिः सन्देशः।

·पष्टोऽङ्कः । १५३ इअराणवि रामअंदच्छीसइसपेच्छणमुछयो जणापा । तुह किं पुण दीहविप्पवासजळणज्जाळपहिचचिचाए ॥३७॥ मपिका-- (क) दिलुिआ, रअणिअरपुरीचिराहिवासा सहि तुह किंपि मळीमसत्तणं जम् । जळणणिवडणेण तं पसंतं जह फिर जच्चसुवष्णकहिआए ॥३८॥ सीता--(उपसृत्य) (ख) जेदु अय्यउत्तो । उमे -- (ग) जेदु भट्टा। सीता--- (विश्वामित्र प्रति) (घ) मअवं पणमामि । विश्वामित्र:-~-भद्रे भर्तुरभिमता भाग्यानां भाजनं भूयाः। सीता--(ड) अणुगहिदमि । (प्रविश्य ।) भरतलक्ष्मणौ~~-जयत्वार्यः । उपाध्याय प्रणमाः । (सुग्रीवादय उपत्य प्रणमन्ति ।) विश्वामित्र:- वत्स रामभद्र, इतरेषामपि रामचन्द्ररक्ष्मी सदासम्प्रेक्षणमुरम्वो जनानाम् । तव किं पुनर्षिविप्रवासज्वलनज्वालाप्रदीपचितायाः || (क) दिष्ट्या, रजनिचापुरीचिराधिकासात् सम्वि तव किमपि मलीमसत्त्वं यत् । ज्वलननिपतनेन तत् प्रशान्तं यथा किल जात्य सुवर्णयष्टेः ॥ (ख) जयत्वार्यपुत्रः। (ग) जयतु भा। (घ) भगवन् प्रणमामि। (6) अनुगृहीतासि ।

·१४२ सीताराघवे पुष्णाति द्विपदाहवेपु विजयं मुष्णाति पापोचयं तृष्णादैन्यभयानि हन्ति कुरुते सत्कीर्तिपूर्तिश्रियः ॥ ३४ ॥ (नेपथ्ये) वैतालिका - जयतु जयतु महाराजो रावणान्तकः । छायासूर्यमिव क्षपाचरतमत्तोमच्छिदाकारणं ताराचन्द्रामिवाञ्जनं जनदृशां मुख्यैरभिख्यामृतैः । खाहानीव च देवराजसदसः सन्तर्पणे सम्मुखं सीताराघवमेतदद्भुततरं द्वन्द्वं चिरं जीवतु ॥ ३५ ॥ (नतः प्रविशति सीता चट्यौ च) सीता--(क) हळा मंजरिए! हजे मंजूसिए! रजाहिसेअसविसेममणोजसाह चंदं व संदवरिसादिअहावसाणे । पुंवाअलचकणआसणसण्णिासप्णं णिन्वणि तुवरए मणमजउत्तं ॥ ३६॥ मञ्जरिका- (क) सहि ! को सन्देहो । (क) हला मजरिके! हले मञ्जूपिके! राज्याभिषेकसविशेपमनोजशोभ चन्द्रमिव सादवांदिवसावसाने । पूर्वाचले कनकासनसनिपणं निर्वगयितुं स्वरते मन आर्यपुत्रम् ॥ (क) सम्बि का सन्देशः।

·पष्टोऽङ्कः । इअराणवि रामअंदळच्छीसइसपेच्छणमुछ्यो जणाण । तुह किं पुण दीहविप्पवासजळणज्जाळपठित्तचित्तआए॥३७॥ मञ्जूपिका (क) दिद्विआ, रअणिअरपुरीचिराहिवासा सहि तुह किंपि मळीमसत्तणं जम् । जळणणिवडणेण तं पसंतं जह किर अचसुवण्णळढिआए ॥३८॥ सीता-(उपसृत्य) (ख) जेदु अय्यउत्तो । उभे -- (ग) जेदु भट्टा । सीता- (विश्वामित्र प्रति) (घ) भअवं पणमामि । विश्वामित्रः-भद्रे भर्तुरभिमता भाग्यानां भाजनं भूयाः । सीता--(ङ) अणुग्गहिदह्मि । (प्रविश्य ।) भरतलक्ष्मणौ-जयत्वार्यः । उपाध्याय प्रणमावः । (सुग्रीवादय उपत्य प्रणमन्ति ।) विश्वामित्रा-वत्स रामभद्र, इतरेषामपि रामचन्द्रलक्ष्मीसदासम्प्रेक्षणमुत्सवो जनानाम् । तव किं पुनःविप्रवासज्वलनज्वालाप्रदीप्तचित्तायाः ।। (क) दिष्टया, रजनिचरपुरीचिराधिकासात् सचि तव किमपि मलीमसत्वं यत् । ज्वलननिपतनेन तत् प्रशान्तं यथा किल जात्यसुवर्णयप्टेः ॥ (ख) जयत्वार्यपुत्रः। (ग) जयतु भर्ता । - (घ) भगवन् प्रणमामि । () अनुगृहीतालि।

·सीताराघवे - विष्वयकचक्रवाळाचलवलयचतुष्कूलसप्तार्णवार्ण- स्वर्णाम्भोज सुवर्णक्षितिधरमभितो भाति या भूतधात्री । तस्यामस्याममान्त्यो वहुमहिमवशादूर्घमस्मादधश्च व्याप्ता भूयासुराशु क्रशितशविरुचिस्फूर्तयः कीर्तयते ॥३८॥ रामः-अनुगृहीतोऽस्मि । विश्वामित्रः -वत्स रामभद्र! किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । रामः - भगवन् , किमतः परमपि प्रियमास्ति । पश्य- विकििर्दव्याविंगतभवतापेन भवता ' कृत वैरिव्रातप्रशमनकृतार्थ त्रिभुवनम् । इयं प्रत्यानीता हुतवहविशुद्धा जनरुजा प्रतिष्ठा च प्राप्ता मम किमपरं प्रार्थ्यमधुना ॥ ३९ ॥ तथापीदमस्तु - (भरतवाक्यम्) इष्टापूर्तफतानो भवतु नियमिताभासुरो भूसुराँघो वृष्ट्या पुष्णातु पृथ्वीमुचितहतहविःसम्भृतौजा विडोजाः । रक्षेदक्षीणधर्मा चतुरुदधितटीमेसलां भूतधात्रीं पुण्यात्मा पद्मनाभप्रणिहितहृदयो पश्चिमातण्डैिवर्मा ॥ ४० ॥ (इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे ।) सतमोऽङ्कः। सीतारायं नाम नाट: सम्पूर्णम् । सीताराप रचितमिद रामपाणियादेन । एनव डिजिनपि प्रेक्षक यो मुटे भूयात् ।। पथमिदमधिकतया रयते क. मानुकायाम् । 1. र. २. पहभूपः ।

·१४५ सीताराघव श्लोकानुक्रमणी लोक: पुटम् श्लोकः पुटम् 22 आर्य 125 आकण्यांन्तः 47 आचार्यस्य 43 28 14 8 83 आदित्यः 86 आधावन्तीव 94 | माधून्वयन 103 | माधयानि 12 - अज्ञानामनुदक अणहमणि मणुरूव भतिकान्ताः अत्यन्तोछु । अत्रागत भनेरुदार अधिस्थानन्दूरं अधो दण्डाकारी अनुद्धत अनेन यज्ञे मन्येषु प्रिय मभेद्यो अमरावति! भम्भोजासन अरविन्द मलंगवल्क मलकाश्रय भलिऊण भवश्य कन्यानां भोपाधार भस्यों नाम मतदमामुदाधिस्यका भखाग्निप्लोप ममबोधि भमाननारत्य मस्मिखमीक्षण भलिवान महहि म्युरुनाम 119 130 104 26 24 99 73 88 119 25 56 3. आनर्तित 85 भाभ्या निपातिताः 10 आयाति वात 33/भायान्तमेनं 87 | भारादाराम 27 मार्यशरेण '98 | मार्योऽसौ 140 भासकामन्द 35/इभ रहसि 77/इमरागाव 130 इक्ष्वाणां 45/इवरेवराश्य 55/इदं पूर्णपात 1 इदं हि दुष्का 106 | इष्टापूर्वमतानो 12 उत्तप्तस्वर्ण 1101 उत्सरकालयापार 92| उरफुल्छन्ति 36/ उत्सोपनिशि 60/उपप्पगोत्र 143 137 18 28 125 - 144 ICO 120 24 79 133 97 114 134 उद्यानानि 80 | उपानानि विमापति ·१४६ शोकः पुटम् श्लोक 22 उद्धं गिद्धन्त उन्मादो वा उन्मुक्ता एक वक्रममा एवं यः प्रलपति ऐन्द्या किसिद् कक्षोपारुद्ध कठोरास्थि कण्ठे कौस्तुभवत् कथितमसकदमै कनकरजव कन्या काचन करगहिम काचं स्वर्णमवैतु. फार्म भूमिभुजो कालेन कियत् काश्य कुवलय कोकी शोक कोदण्ट शशि लान्तौ यो तव शान्ती यो मणि फासो भासा करं धनुः क्षिप्तम्नेन शुधापक गाले गाय पन नित पापिया चलनु चराय: सकार पम मिमा 116 चित्रं चित्राप्तिापि 30 चिरविरहित 117| चोदहवरिसाइ 77 | छायाप्युज्झवि छाया सूर्यमिव 121छित्वा सरवर जटाचीरे 42 जडप्रकृति 7 | जनकनृपतेः 20 जयलक्ष्म लक्ष्मण 87जीवनाई 9 जृम्भारम्भि 51 जोहाए विण 35 णाशोहच्छी 20 णिभ कुसुम 10 | तत्रागदादिपु 103वदेव दुस्सई 103 दो वळजे 105 तादूरावनम्र 21 तिरोभूतो 106 तिम्रो दिशः 96/नी सेतु 99 तुमप्रासाद तुः शरैः 89नाहिनहार 141नरपाभिपाता 93 वाणिप्रणिय 371 दम् येन 38दाकारण्य 120 दाक्षिग्यमाना 54दिग्दसाय 67 दुम 75 83 63 96 142 38 139 69 29 82 81 61 105 129 46 95 95 128 136 99 94 113 101 77 141 113 71 74 30 10 23 ·१४८ श्लोकः पुटम् | श्लोकः यद्वाणेन यद्वाहावलि 136 75 129 यया पूर्व 26 | लक्ष्म्या मुकुन्दमिव 102] लावण्यामृत 16 लुगाइ लुग्गाइ 57 ] वकावङ्ग 110 वञ्चितां दशमुखन 68 वदत वदत 7 वल्गाघात 48 93 84 वाणीभूत 114 21 144 यश्चक्षुर्जगवां यस्य पूर्वपुरुषैः यस्य प्राप्तुमनाम यस्यार्धासन यस्यास्ते जनक यामियानुहरन् यावद्यावत् यासी कोसल युप्मस्पाद युप्माण येन प्रमुक्को रमणिभर रक्खोणिकवोस रक्षोराज रजाहिसेभ रणदण्टः रणे रक्षोमाना स्थपयापरणाधिगत रथाधिरूद रविकुलभुया रागरेप राप्राइमता रामो गोन राममण रामेण मारतानेग रामो राम इति होमो म्पनीम्पण रोमम्प उस्मोकिाशळोड 1 यिकीर्णेर्दिन्यावैः 133 विज्जुज्जीह 59 वियोगादार्यायाः 141 विराध इति 123 विराधखरदूषण 116 विश्वम्भरामात्म 113| विश्वामिप्रवसिष्ठ 115 विप्वाचक 136 वीयोरसेक 142 पीसाण 13 वृताराति 112 वैदेवाय 85 | वैदेहि दिएपा 125 म्यर्थ हा १ साको विक्रोशितो 89 पारापनारोपण 12 शरीरिण्या साक्षाशिव বয়া 65 88 80 64 I41 135 144 68 3 5 34 110 117 73 126 136 90 76 91 to/जापान्यो 43/ भारीभुमपतन 52 45 गुग्गीय 134पेग भारपार 126/शोकाविना शिवीमुघः 135 116 131 S 104 ·१४९ शोक पुरम् | चोकः पुरम् श्रवणकटु प्रयसीच भीनारायण श्वभूः शुश्रूषणेन संबन्धो रघुमिः मरम्भेऽपि स एव हि गमीरिमा सल्यास्ते सत्रान्ठे मफलपरिणामो सम्पातिनाम सम्प्राप्यस्य सरिसपुरिस 97 सीआधीभाव 82 सुक जा 1] सुग्रीवपक्षपातं 58 सुतविप्रयोग 53 | सुन्दस्त्रियं 71 | सुबाहुबाहूरग 139 सूर्याचन्दमसो 102 सोहा जोहा 41 15 91 78 74 19. 134 47 2 119 12 स्थानन्दूर. loo 65 | स्वर्भानुः 94 | खर्वन्दीमुख 108 / स्वखीचन्द्र 47 ] स्वेदामृष्ट 73 इए सुदर्भधळे 21 हा देवि 56 88 सम्बो वि सुह 127 118 साम्राज्यस्थ.