·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·चिकित्सासारसंग्रहः।
श्रीवङ्गसेनसङ्कलितः ।
पण्डितकुलपतिना
वि, ए उपाधिधारिणा
१
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्याण
संस्कृत: प्रकाशित
हितीयसंस्करणम्।
कलिकातानगाम्
सिद्धेखरयन्त्र
मुद्रितः ।
१८८५

·पण्डितकुलपतिः
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B, A
Superintendent Free Sanskrit College, Calcutta,

·चिकित्मासारसंग्रहस्य सूचीपत्रम् । पृष्ठाः १ विषय मुखबधाधिकारः ज्वराधिकार: अतिसाराधिकारः ग्रहण्यधिकार: अर्थोऽधिकार: अजीर्णाधिकारः ३९० विमूचिकाधिकार ३९३ ४.४ अलसकाधिकारः बिलम्बिकाधिकारः ४२६ भम्मकाधिकार: ४३० कम्यधिकारः पाण्डरोगाधिकार: कामलारोगाधिकार, हलीमकाधिकार: पृष्ठाङ्क: | विषय मद्यदाहाधिकार: १२ उन्मादाधिकार ७५ अपस्माराधिकार: वातव्याध्यधिकारः वातरक्ताधिकारः ऊरुस्तम्भाधिकारः १८२ आमवाताधिकार: १८२ | शूलाधिकारः १८४ उदावाधिकारः १८५ पानाहाधिकारः १८६ गुल्माधिकारः १९० हृद्रोगाधिकारः १६६ उरोगहाधिकार: १९८ | मूवनच्छाधिकार: २०२ मूवधाताधिकारः २२० अश्मरौरोगाधिकार २३५ प्रमेहाधिकारः २४. मेदोरोगाधिकार: २५८ उदररोगाधिकार: २६२ शोथाधिकार: २६९ अन्नवाधिकार २०३ व्रनरीगाधिकार: गलगण्डाधिकारः २८४ गण्डमालाधिकारः २८८ ग्रन्थिरोगाधिकार: २६१ अर्वदाधिकार: ४७२ ४८३ ४९. ५१३ रक्तपित्ताधिकारः राजयमाधिकारः तक्षयाधिकार: कासाधिकार हिताधिकारः श्वासाधिकारः स्वरभेदाधिकारः परीचकाधिकारः छर्दिरोगाधिकारः वषााधिकार: मूर्खाधिकार: मदात्ययाधिकारः ४२६ ५३२ ५३८ ५४१ ·[ २ ] पृष्ठाः पृष्ठा ५४९ ८५६ विषय जलदोषवीर्य सम्भादियोगा. धिकार: रसायनाधिकार: वाजीकरणाधिकार: नेहपानाधिकारः खेदाधिकार: वमनाधिकारः ५५६ ११७ ६२१ १२३ ५८१ विरेचनाधिकारः १२६ ८३२ विषय श्रीपदाधिकारः विद्रधिरोगाधिकारः ब्रगाशोधाधिकार: व्रणरोगाधिकार: पागन्तुव्रणाधिकार: भग्नाधिकार: লাভীৱষাধিক্কাৰ; भगन्दराधिकारः उपदंशाधिकार: शूकदोषाधिकारः कुष्ठरोगाधिकारः विवरोगचिकित्साधिकारः उदर्दशीतपित्तकोठाधिकार: अम्नपित्ताधिकार: विसपीधिकार: विस्फोटाधिकारः नायुरोगाधिकारः मसूरिकाधिकारः क्षुद्ररोगाधिकारः मुखरोगाधिकार: करोगाधिकार: मासारोगाधिकार: नेवरोगाधिकारः शिरोरोगाधिकार: स्त्रीरोगाधिकार: बालरोगाधिकार: विषाधिकारः ५८५ वस्तिकर्माधिकारः ५८८ धूमपानाधिकारः ८५२ कवलाधिकारः ५९२ ८१७ नस्याधिकार: ८५७ स्वस्थ वृत्ताधिकारः ६२३ द्रव्यगुणाधिकार: प्रतिनिधिट्रव्याधिकार: ६३७ द्रव्य गणपाठाधिकारः ६७३ संशोधनसंशमनरसट्रव्यादीनां वर्गाधिकारः ऋतुचर्याधिकार: धान्यवर्गाधिकार: १८५ मांसवर्गाधिकार: ६८० ६६३ फलवधिकार: १८६ न्य अनमांसव्यञ्जनयोरधिकार: ९९५ मत्स्यव्यञ्जनगुणाधिकारः १००० ट्रवद्रव्याधिकारः परिष्टाधिकारः ८३६ दीपनपाचनद्रव्यलक्षणाधिकारः १०२८ . ७७४ .

·चिकित्सासारसंग्रहः ।
ध्यात्वा गिरीशमपहाय वचः प्रपञ्चं
वृद्धानुपास्य भिषजस्तदुदाहृतीश्च ।
श्रीवङ्गसेनभिषजा खलु वैद्यवृद्ध-
सिद्धप्रयोगनिवहो
बहु
लिख्यतेऽस्मिन् ॥ १॥
नत्वा शिवं प्रथमतः प्रणिपत्य चण्डी
वाग्देवतां तदनु तातपदं गुरु च ।
संगृह्यते किमपि यत्सुजनैस्तदत्र
चेतो विधातुमुचितं मदनुग्रहाय ॥ २ ॥
हे दुर्जनाः ! परगुणेषु भवादृशानां
इषः किमेष सहजो गुणतापहारी।
याज्जापि दैन्यफलका च वृथा जगत्यां
तादृग्विधस्य पिशुनस्य विमोचनाय ॥३॥
कान्तिकावासनिर्जात श्रीगदाधरसूनुना।
क्रियते वङ्गसेनेन चिकित्सासारसंग्रहः ॥ ४ ॥
हृदि तिष्ठति यस्यैष चिकित्सासारसंग्रहः ।
स निदानचिकित्सायां न दरिद्रात्यसो भिषक् ॥ ५ ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम् ।
रोगास्तस्यापहार: श्रेयसो जीवितस्य च ॥ ६ ॥
तेषां प्रशमनोपायमतिदुर्वारंहसाम् ।
ब्रूमहे नातिविस्तीर्ण सनिदानचिकित्सितम् ॥ ७ ॥

·२ चिकित्सासारसंग्रह पथ निदानपञ्चकमाह । निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा । सम्प्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम् ॥ ८॥ येनाहारविहारण रोगाणामुद्भवो भवेत् । क्षयो वृद्धिश्च दोषाणां निदानं हि तदुच्यते ॥ ८ ॥ निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः । निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ॥ १० ॥ उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः । लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद् व्याधीनां तद्यथायथम् । संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्ग लक्षणं चिह्नमाततिः ॥ ११ ॥ हेतुव्याधिविपर्यस्ताविपर्यस्तार्थकारिणाम् । औषधाविहाराणामुपयोगं सुखावहम् ॥ १२ ॥ विद्यादुपशयं व्याधेः सहि सात्मामिति स्मृतम् । विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्ममिति स्मृतम् ॥ १३ ॥ यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता। निवृत्तिगमयस्यामी मम्प्राप्तिातिरागतिः ॥ १४ ॥ संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः । मा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यम्तेऽष्टी ज्वरा इति ॥ १५ ॥ दोषाणां समवेतानां विकल्पोऽशांशकल्पना। खातन्वापारतन्त्रवाभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ॥ १६ ॥ हेवादिका समावयवैर्बलाबलविशेषणम् । नक्तन्दिनतु भुक्तांशैाधिकालो यथा बलम् ॥ १७ ॥ इति प्रोक्तो निदानार्थस्तगासेनोपदिश्यते । सर्वषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः ॥ तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् ॥ १८ ॥ बिदानार्थकरो रोगो रोगस्याम्युपजायते ।

·मुखबन्धाधिकारः। ३ । तद्यथा ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते ॥ रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां श्वासश्चाप्युपजायते ॥ १८ ॥ प्लीहाभित्रया जठरं जठराच्छोफ एव च । अर्शोभ्यो जाठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते ॥ २० ॥ प्रतिश्यायाद्भवेत्कासः कासात्सञ्जायते क्षयः । क्षयरोगस्य हेतुत्वे शोषश्चाप्युपजायते ॥ २१ ॥ ते पूर्व केवला रोगाः पश्चाद्धेवर्थकारिणः । उभयार्थकरा दृष्टास्तथैव कार्यकारिण: ॥ २२ ॥ कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा निवर्त्तते । न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेतुत्व कुरुतेऽपि च ॥ २३ ॥ एवं कृच्छ्रतमो नृणां दृश्यते व्याधिसङ्करः । तस्माद्यत्न न सबैरिच्छद्भिः सिद्धिमुत्तमाम् । ज्ञातव्यो वक्ष्यते योऽयं ज्वरादीनां विनिश्चयः ॥ २४ ॥ रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम् । तत्तत्कर्म भिषक्पश्चात् ज्ञानपूर्व समाचरेत् ॥ २५ ॥ यस्तु रोगमविज्ञाय कर्मण्याभरते भिषक् । अप्यौषधविधानजस्तस्य सिद्धिर्यदृच्छया ॥ २६ ॥ अथौषधविधानतः सर्वभैषज्यकोविदः । देशकालप्रमाणजस्तस्य सिदिन संशयः ॥ २७ ॥ भैषज्याहारचेष्टानां यो न वेत्ति गुणागुणम् । न स वेत्ति भिषक् सम्यक् तस्य स्वास्थ्यं हिताहितम् ॥२८॥ आदावन्ते रुजां जाने प्रयतेत चिकित्सिकः । साध्यासाध्यविभागजस्ततः कुर्य्याश्चिकित्सितम् ॥ २८ ॥ यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः । देशकालप्रमाणन स्तस्य सिद्धिर्न संशयः ॥ ३०॥ दर्शनस्पर्शनप्राधिज्ञानं त्रिधा मतम् ।

·चिकित्सासारसंग्रह
आदौ दृशस्तत: स्पर्शाच्छौतादिप्रश्नतः परम् ॥ ३१ ॥
कृच्छ्रोपायः सुखोपायो हिविधः साध्य उच्यते ।
असाध्यो विविधो यो याप्यो यश्चाप्रतिक्रियः ॥ ३२ ॥
याप्याः केचित् प्रकृत्यैव साध्या याप्या उपेक्षिताः ।
स्वभावायाधय: साध्या: केचिद्याप्या उपेक्षिताः ॥ ३३ ॥
साध्या याप्यत्व मायान्ति याप्याश्चामाध्यतां तथा ।
घन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणां निष्कि यावताम् ॥ ३४ ॥
जातमात्रश्चिकित्स्यस्तु नोपेक्ष्योऽल्पतया गदः ।
वगिशत्रुविषैस्तुल्यः स्वल्पोऽपि विकरोत्यसो ॥ २५ ॥
म च प्रकुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः ।
स्थानान्तरगतथापि विकारान् कुरुते बहून् ॥ ३६ ॥
निवृत्तेऽपि पुनर्व्याधिः स्वल्पनायाति हेतुना।
क्षीणे मार्ग कृत दोषैः शेषः सूक्ष्म इवानलः ॥ ३७॥
कर्मजा व्याधयः केचिद्दोषजाः सन्ति चापरे ।
कर्मदोषोद्भवाश्चान्ये कर्मजास्ते खहेतुकाः ॥ ३८ ॥
यथा शास्त्रन्तु निर्णीतो यथा व्याधिश्चिकित्सितः ।
न शमं याति यो व्याधिः स शेयः कर्मजो बुधैः ॥ ३८ ॥
स्वल्पदोषो गरीयान् यः स जेयः कर्मदोषजः ।
कर्मक्षयात्कर्मकतो दोषज: स्वस्खभेषजैः ।
कर्मदोषोद्भवो याति कर्मदोषक्षयात् क्षयम् ॥ ४० ॥
नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माञ्चिकित्सिकः ।
अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गाधिमुपाचरेत् ॥ ४१ ॥
विकाराणामकुशलो न जिहीयात् कदाचन ।
न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः ॥ ४२ ॥
यथा विषं यथा शस्त्रं यथाग्निरशनियंथा।
तथौषधमविज्ञातं विज्ञातममृतं यथा ॥ ४३ ॥

·मुखबन्धाधिकारः। याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः । सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तनिषजां मतम् ॥ ४४ ॥ न चैकान्ते न निर्दिष्टे शास्त्रे निविशते बुधः । खयमप्यत्र भिषजा तकणीयम् चिकित्मता ॥ ४५ ॥ उत्पद्यते हि सावस्था देशकालबलं प्रति । यस्यां कार्यमकायं स्यात्कर्मकार्यञ्च वर्जितम् ॥ ४६ ॥ व्याधस्तत्त्वपरिजानं घेदनायाश्च निग्रहः । एतद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः ॥ ४७ ॥ वर्षा नभो नभस्यौ तु तत्र वायुः प्रकुप्यति । पित्तं प्रायेण रक्ताच शरदाखिनकार्तिके ॥ ४८ ॥ हेमन्तो मार्गपोषौ तु वातलो रूक्ष एव तु । तबन्च शिशिरो माघः फाला नश्च प्रकीर्तितः ॥ ४ ॥ वसन्तश्चैत्रवैशाखी तस्मिन् लेमा प्रवर्तते । ज्येष्ठाषाढ़ौ च विख्यातो निदाघः पित्तवानपि ॥ ५० ॥ भथ जलप्रकरणम् । यथर्गक्रमनिर्दिष्टजलक्काथश्च वक्ष्यते । वर्षासूदकमादाय पचेत्तत्सप्तभागिकम् । अष्टभागावशिष्टन्तु निर्दोषमुदकं पिबेत् ॥ ५१ ॥ धारापातेन विष्टम्भि दुर्जरं पवनाहतम् । शृतशोतं त्रिदोषघ्न वाष्पान्तर्भावितं भुवि ॥ ५२ ॥ प्रावट नभो नभस्यौ च ईषोजौ तु शरम्मती। मार्गपौषौ तु हेमन्तः शिशिरो माघफाल्गु नौ । ५३ ।। वसन्तश्चैत्रवैशाखौ निदाघः शुचिः शकभाक् । प्राइट्काले शृतं तोयं दद्याचाष्टगुणे जले। अष्टभागावशिष्टन्तु निर्दोषमुदकं पिबेत् ॥ ५४॥ शरदि षड्गुणं तोयं दत्वा कधितमाचरेत् ।

·चिकित्सासारसंग्रह षष्ठभागावशिष्टन्तु पिबेहोषहरं जलम् ॥ ५५ ॥ हेमन्ते च तं तोयं दत्त्वा पञ्चगुणे जले। पञ्चभागावशिष्टन्तु निर्दोषमुदकं पिबेत् ॥ ५६ ॥ शिशिरे च शृतं तोयं दत्त्वा चतुर्गुण जले। चतुर्भागावशिष्टन्तु निर्दोषमुदकं पिबेत् ॥ ५७ ॥ वसन्ते त्रिगुणं तोयं दत्त्वा कथितमाचरेत् । टतीयभागशिष्टन्तु पिबेहोषहरं जलम् ॥ ५८ ॥ ग्रीष्मे च द्विगुणं तोयं दत्त्वा वापि भिषग्वरः । अझैदकावशिष्टन्तु पिबेहोषहरं जलम् ॥ ५८ ॥ कोपः शरहसन्तेषु बहुकालेषु शान्तितः । कफपित्तानिलाः पूर्वमध्यान्तेषु व्यवस्थिताः । अथाहोरात्रिभुक्तानां सन्धिष्वपि कफानिलौ ॥ ६ ॥ वायोः प्रत्यूषसायाले जीर्णान्ते च विसर्पणम् । पित्तस्याहो निशचाई जीर्णमाने च लक्षयेत् ॥ ६१ ॥ भुक्तमात्रप्रदोषे तु पूर्वाह्न श्लेष्मणो भवेत् । एकद्वित्रिविभागेन दुष्टान् दोषान् विशोधयेत् ॥ ६२ ॥ शीते शीतप्रतीकारमुष्णे चैवोष्णवारणम् । कृत्वा कुर्य्यात् क्रियां प्राप्त क्रियाकालं न हापयेत् ॥६३॥ अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न कता क्रिया। क्रियाहीनातिरिता च साध्येष्वपि न सिध्यति ॥ ६४ ॥ यात्युदीर्णं शमयति नान्यव्याधिं करोति च। सा क्रिया नतु या व्याधि हत्वा चान्यमुदीरयेत् ॥ ६५ ॥ इति षड़ ऋतुशतमलपानाध्यायः । पथ प्रवसिखचणम् । शुक्रामृगर्भिणी भोन्यचेष्टा गर्भाशयान्तरे । यः स्याद्दोषोऽधिकरतेन प्रकृतिः सप्तधोदिता

·मुखबन्धाधिकारः।
कशो रूक्षोऽल्पकेशव चलचित्तो न च स्थितः ।
बहुवाक् व्योमगः खने वातप्रकृतिको नरः ॥ ६७ ॥
अकालपलितो गौर: प्रखेदी कोपनो नरः ।
खप्रेऽपि दीप्तिवत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिको नरः ॥ ६८ ॥
'स्थिरचित्तः सुबदाङ्गः सुव्रतः स्निग्धमूर्द्वजः ।
स्वप्ने जलाशयालोको श्लेष्मप्रकृतिको नरः ॥ ६ ॥
संमिश्रलक्षणैर्नया वित्रिदोषानुगा नराः ।
दोषश्चेद्रससद्भावे व्याधिप्रकृतिकः स्मृतः ॥ ७० ॥
प्रकृतिमिह नराणां भौतिकी केचिदाहुः
पवनदहनतोयैः कीर्त्तितास्तास्तु तिस्रः ।
स्थिरविपुलशरीरः पार्थिवश्च क्षमावान्
शुचिरथ चिरजीवी नाभसः खैमहद्भिः ॥ ७१।
विषजातो यथा कौटो न विषेण विपद्यते ।
तहत् प्रकृतयो मत्यं शक्नुवन्ति न बाधितुम् ॥ ७२ ॥
वायुः
सामो विबन्धाग्निसादस्तम्भनकूजनैः ।
वेदनाशोफनिस्तोदैः क्रमशोऽङ्गानि पौड़येत् ॥ ७३ ॥
विचरेद्युगपञ्चापि गृह्णाति कुपितो भृशम् ।
नेहाद्यैर्वृधिमायाति मेघः सूर्योदये निशि ॥ ७४ ॥
निरामो विशदो रूक्षो निर्विवन्धोऽल्पवेदनः ।
विपरीतगुणै: शान्ति स्निग्धैर्याति विशेषतः ॥ ७५ ॥
दुर्गन्धं हरितं श्यावं पित्तमम्बरसं गुरु ।
पम्लिकाकण्ठहृद्दाहकरं सामं विनिर्दिशेत् ॥ ७६ ॥
पाताम्र पित्तमत्युष्णं रसे कटकमस्थिरम् ।
पक्कं विमन्धि विज्ञेयं रुचि वह्निबलप्रदम् ॥ ७७ ॥
फेनिलस्तन्तुल: श्यावः कण्ठदेशेऽवतिष्ठति ।
सामो बलाशो दुर्गन्धः सुदुहारविघातकत् ॥ ७८ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह फेनवान् पिण्डिल: पाण्डुनि:सारो बह एव च । पक्कः स एव विज्ञेयः खेदवान् ववशुद्धिकत् ॥ ७॥ पथ देशप्रकृतिमाह। बहूदकनगोऽनूपः कफमारुतरोगवान् । जागलोऽल्पाम्बुशाखी च रक्तपित्तगदोत्तरः ॥ ८० ॥ संश्लिष्टलक्षणोपेतो देश: साधारणो मतः । समाः साधारणे यस्माइर्षाशीतोष्णमारुताः । समता तेन दोषाणां तस्मात्साधारणो वरः ॥ ८१ ॥ स्वदेशे निचिता दोषास्त्वन्यस्मिन् कोपमागताः । बलवन्तस्तथा न स्युः जलजा वा स्थलाहृताः ॥८२॥ उचिते वर्तमानस्य नास्ति देशकतं भयम्। आहारखानचेष्टादौ तद्दे शस्य गुणे सति ॥ ८३ ॥ मिथ्यादृष्टा विकारा हि दुराख्यातास्तथैव च । तथा दुष्परिपृष्टाश्च मोहयेयुश्चिकित्सकान् ॥ ८४ ॥ इति देशप्रकृतिः। वैद्यो व्याध्युपसृष्टश्च भैषज्यं परिचारकः । एते पादाश्चिकिरमायाः कर्मसाधनहेतवः ॥ ८५ ॥ इति चिकित्सासक्षणम् । तत्त्वाधिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा स्वयं कती। लधुहस्तः शुचिः शूरः सर्वोपस्करभेषजः ॥ ८६ ॥ प्रत्युत्पत्रमतिर्धीमान् व्यवसायी प्रियंवदः । सत्यधर्मरतो यश्च स भिषक् पादमश्रुते ॥ ८७ ॥ इति वैद्यखचवम् । पायुमान् सत्यवान् मित्रवानपि। चिकित्यो भिषजा रोगी वैद्यवाक्यवदास्तिकः ॥ ८८ ॥ इति रोगोषम् । साध्यो ट्रव्यवान्

·मुखबन्धाधिकारः।
अधौषधि लक्षणम् ।
प्रशस्तदेशसम्भूतं प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् ।
अल्पमात्रं महावीयं गन्धवर्णरसान्वितम् ॥ ८ ॥
दोषघ्नमग्लानिकरमधिकं न विकारि यत् ।
समीक्ष्य काले दत्तं च भेषजं स्यात् गुणावहम् ॥ ८ ॥
स्निग्धोऽजुगुप्सुर्बलवान् युक्तो व्याधितरक्षणे
वैद्यवाक्य कदश्रान्तः पादः परिचरो मतः ॥२१॥
गुणवद्भिस्त्रिभिः पादैश्चतुर्थो गुणवान् भिषक् ।
व्याधिमल्पेन कालेन महान्तमपि साधयेत् ॥ १२ ॥
वैद्यहीना स्त्रयः पादा गुणवन्तो निरर्थकाः
उद्गाटहोल्टब्रह्माणो यथाऽध्ययं विनाध्वरे ॥ ८३ ॥
वैद्यस्तु गुणवानेकस्तारयेदातुरं मदा।
प्लवं प्रतितरहीनं कर्णधार इवाम्भसि ॥ ८४ ॥
अथ मानम् ।
जालान्तरगते भानौ यदणु दृश्यते रजः ।
तैश्चतुर्भिर्भवेलिक्षा लिक्षाषभिश्च मर्षपः ॥ ४५ ॥
षड़मर्षपर्यवस्त्वं को गुञ्जका च यवैस्त्रिभिः ।
गुञ्जाभिर्दशभिः प्रोक्तो माषको ब्रह्मणा पुरा ॥ ८६ ॥
चत्वारो माषकाः शाणास्तवयं कोलसंज्ञितम् ।
वटकेन्द्र क्षणं चैव कर्षस्तद् दिगुणो भवेत् ॥ ८७ ॥
अक्षः पिचुः पाणितलं कर्ष तच्च सुवर्णकम् ।
विड़ालपदकं तुल्यं किञ्चिच्च कवलग्रहम् ॥ ८ ॥
हाभ्यामईपलं ताभ्यां शुक्तिश्चापि तदुच्यते ।
स्याच्चतुष्कार्षिकं चैव पलं सर्वत्र निश्चितम् ॥ ८८ ॥
तत्प्रकुञ्चपलं मुष्टिस्तथा विल्वं चतुर्थिका।
घोड़शिका समुद्दिष्टा पलमेकं प्रमाणतः ॥ १० ॥

·१०
चिकित्सासारसंग्रहः
रक्तिकादिषु मानेषु यावत्सु कुड़वेषु च ।
शुष्कद्रव्याद्रयोस्तावत् तुल्यमानं प्रकीर्तितम् ॥ १०१ ॥
काथद्रव्यस्य बाहुल्यादुदकं स्वल्पमेव च ।
सम्यक् पाकं न मुञ्चन्ति होनवीय॑न्तु केवलम् ॥१०२॥
आर्द्रद्रव्यद्रवद्रव्यपलैरष्टाभिरेव च ।
शुष्कद्रव्यचतुष्कण कुड़वः समुदाहृतः ॥ १०३ ॥
चतुष्पलास्तु कुड़व: सशरावाई उच्यते ।
मानिकाष्टी पलान्येव धरणं दशभिः पलैः ॥ १०४ ॥
हाभ्यां पलाभ्यां प्रसृतं तच्च षोड़शकं विदुः ।
खारीच षोड़शद्रोणा दशभिर्धरणैस्तुला ॥ १०५ ॥
चत्वारः कुड़वा: प्रस्थ: स शरावद्दयं मतम् ।
पलानि चैव विवद्भिः षोड़शैव प्रकीर्तिताः ॥ १०६ ॥
प्रस्थाश्चत्वार एव स्युराढ़कोऽष्टशरावकः ।
कंसः स एव विन्न यः स तु पात्रं च पण्डितैः ॥ १०७ ॥
अपि मानविदो ह्येषः चतुःषष्टिपलो मतः ।
चत्वारश्चाढ़को द्रोण: म हात्रिंशच्छरावकः ॥ १०८ ॥
सूर्पाईनल्वणं चैव कलशी घट एव च ।
अयं च पलसंख्यातः षट्पञ्चाशच्छतदयम् ॥ १०८ ॥
द्रोणहयं च सूर्पः स्यात् स कुम्भ इति चोच्यते ।
चतुःषष्टिशरावोऽसौ व्यवहारार्थमुच्यते ॥ ११० ॥
स हादशपलानीह शतानां पञ्च चोच्यते ।
गोणी द्रोणाश्च चत्वारः स शरावशतं मतम् ।
अष्टाविंशतिसंयुक्तं सर्वथा सूक्ष्मबुद्धिभिः ॥ १११ ॥
पलानां तु सहस्रैकं चतुर्विंशतिकं स्मृतम् ।
प्रस्थादिमानमारभ्य द्रव्यादेईिगुणान्वितम् ।
कुड़वोऽपि कचिदृष्टं यथादन्ते दृते स्मृते ॥ ११२ ॥

·मुखबन्धाधिकारः।
११
वैणवाक्षायसादीनां भाण्डं तु चतुरङ्गुलम् ।
विस्तीर्णमथ वृत्तं च कुड़वं तं विनिर्दिशत् ॥ ११३ ॥
त्यतरोगिणमाह।
चण्डः साहसिको भौतः कृतघ्नो व्यग्र एव च।
यो वैद्यनृपति देष्टा तद्देष्टा शोकपीड़ितः ॥ ११४ ॥
यादृच्छिको मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्च यः ।
वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनश्च शशितः ॥ ११५ ॥
भिषजामविधेयश्च नोपक्रम्या भिषग्विधाः ।
एतानुपाचरन् वैद्यो बहून् दोषानवाप्नुयात् ॥ ११६ ॥
एभ्योऽन्ये समुपक्रम्या नराः सर्वैरुपक्रमैः ।
नैव कुर्वीत लोभन चिकित्सापण्यविक्रयम् ।
ईश्वराणां वसुमतां लिप्सेतार्थन्तु वृत्तये ॥ ११७ ॥
चिकित्सितं शरीरं यो न निष्कोणाति दुर्मतिः ।
स यत्करोति सुकृतं तत्सव भिषगश्नुते ॥ ११८ ॥
चिकित्सायाः फलमाह।
क्वचिन्मैत्री क्वचिदर्थः क्वचिद्धर्म क्वचिद्यशः ।
कर्माभ्यामः क्वचिच्चैव चिकित्सा नास्ति निष्फला ॥११८॥
निषिद्धवैद्यमाह।
कुचैलः कर्कश: स्तब्धः ग्रामीण: स्वयमागतः ।
पञ्च वैद्या न पूज्यन्ते धन्वन्तरिसमा यदि ॥ १२० ॥
सवैद्यास्ते न येऽसाध्यानारभन्ते चिकित्सितुम्।
अवैद्यजीविकासिद्धिः स्याधुणाक्षरवत् क्वचित् ॥ १२१ ॥
माषान्नं विग्रहे महे यवमद्यं मदात्यये।
अबुद्धिपूर्वमप्याशु सेवितं भेषजं भवेत् ॥ १२२ ॥
आयुर्वेदोदितां युक्तिं कुर्वन्ति स्वहिताय ये।
पुण्यायुर्बुद्धिसंयुक्ता नौरोगास्तु भवन्ति ते ॥ १२३ ॥

·१२
चिकित्सासारसंग्रह
आयुर्हिताहितं व्याधिनिदानं शमनं तथा ।
विद्यते यत्र विद्दद्भिः स चोयुर्वेद उच्यते ॥ १२५ ॥
पथ रोगगणना।
ज्वरोऽतिसारो ग्रहणी चार्थोऽजीर्ण विसूचिका।
अलसः सविलम्बी च कमिरुक् पाण्डुकामला: ॥ १२५ ॥
हलीमकं रक्तपित्तं राजयक्ष्म उरःक्षतम् ।
कासो हिका तथा खासः स्वरभेदस्वरोचकः ॥ १२६ ॥
छर्दिस्तृष्णा च मूर्छा च रोगाः पानात्ययादयः ।
दाहाख्यस्त्वपरोन्माद अपस्मारोऽनिलामयः ॥ १२७ ॥
वातरतामूरुस्तम्भ
आमवातोऽथ शूलरुक्।
पतिजं शूलमानाह उदावर्तोऽथ गुल्मरुक् ॥ १२८ ॥
हृद्रोगो मूत्रकृच्छ च मूत्राघातस्तथाऽश्मरी।
प्रमेहो मधुमेहश्च पिटिकाच प्रमेहजाः ॥ १२८ ॥
मेदो दोषोदरं शोथो वृद्धिश्च गलगण्डकः ।
गण्डमाला ततो ग्रन्थिरवुदं श्लोपदं ततः ॥ १३० ॥
विद्रधिव्रणशोफी च हौ व्रणी भग्ननाडिको।
भगन्दरोपदंशी च शूकदोषस्त्वगामयः १३१ ॥
शीतपित्तमुदर्दश्च कोठश्चैवाम्लपैत्तिकः ।
विसर्पश्च सविस्फोटः स्नायुरोग मसूरिका ॥ १३२ ॥
क्षुद्रास्यकर्णनासादृच्छिरः स्त्रीबालकामयाः ।
विषं चेत्ययमेवात्र ज्ञ य उद्देशसंग्रहः ॥ १३३ ॥
अथ ज्वराधिकारः ।
ज्वरः समस्तरोगाणां यतो राजेति विश्रुतः ।
अतः प्रथमतस्तस्य प्रवक्ष्यामि चिकित्सितम् ॥१॥
दक्षापमानसंक्रुद्धरुद्रनिःश्वाससम्भवः ।
ज्वरोऽष्टधा पृथग् बन्द सतातागन्तुजः स्मृतः ॥ २ ॥

·ज्वगाधिकारः। १३ दुष्टाहारविहाराभ्यां दोषा ह्यामाशयाश्रयाः । बहिनिरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरदाः स्युः रसानुगाः ॥ ३ ॥ श्रमो रतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः । इच्छा इषो मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु ॥ ४ ॥ जृम्भाङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः । अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे ॥ ५ ॥ सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भात्यर्थं समोरणात् । पित्तात्रयनयोर्दाहः कफादबारुचिस्तथा ॥ ६ ॥ सर्वलिङ्गसमावायः सर्वदोषप्रकोपजे । रूपैरन्यतराभ्यां च संसृष्टैईन्दजं विदुः ॥ ७ ॥ ज्वरस्य पूर्वरूपेषु वर्तमानेषु बुद्धिमान् । पाययेत वृतं स्वच्छं तत: स लभते सुखम् ॥ ८॥ विधिर्मारुतजेष्वेष पैत्तिकेषु विरेचनम् । मृदुप्रच्छर्दनं तहत् कफजेषु विधीयते ॥ ८ ॥ सर्व त्रिदोषजेषूतं यथा दोषं विकल्पयेत् । खेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा । विकारा युगपत् यस्मिन् ज्वरः स परिकीर्तितः ॥ १० ॥ दोषैः सवेगैर्बहुधा समुअान्तैर्विमार्गगैः । विक्षिप्यमाणोऽन्तरग्निर्भवत्याशु बहिवरः ॥ ११ ॥ रुणद्धि चाप्यपां धातु यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः। भवत्यत्युष्णगात्रश्च न च खिद्यति सर्वशः ॥ १२॥ परिषेकान् प्रदेहांश्च मे हान् संशोधनानि च । दिवाखानं व्यवायञ्च व्यायाम शिशिरं जलम् । क्रोधप्रवातभोज्यांश्च वर्जयेत्तरुणज्वरी ॥ १३ ॥ शोथः छर्दिर्मदो मूर्छा पणा मममरोचकः । प्राप्नोत्युपद्रवानेतान् परिषेकादिसेवनात् ॥ १४ ॥ २ ·१४ चिकित्सासारसंग्रह ज्वरितं ज्वरमुक्तं वा भोजयेलघुभोजनम् । ग्लेष्मक्षये प्रवृदोषा बलवाननलस्तदा। वेगापायेऽन्यथा तद्धि च ज्वरवेगाभिवईनम् ॥ १५ ॥ ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत्। अबकाले भुजानः क्षीयते म्रियतेऽथवा ॥ १६ ॥ गुर्व भिष्यन्दकाले च ज्वरी नाद्यात् कथञ्चन । न तु तस्या हितं भुक्तमायुषे वा सुखाय च ॥ १७॥ आनः स्तिमितैर्दोषैर्यावन्तं कालमातुरः । तावत्कालन्तु लघुनमनीयात् तु विरक्तवत् ॥ १८ ॥ सातत्यात् स्वाहभावाच्च पथ्य देयत्वमागतम् । कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत् पुन: ॥ १८ ॥ अरुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्यसैन्धवम् । धात्रौद्राक्षासितानां वा कल्कमास्येन धारयेत् ॥ २० ॥ इति तरुणज्वरबिधि: । विनापि भेषाधिः पथ्यादेव निवर्तते । न तु पथ्यविहीनस्य भेषजानां शतैरपि ॥ २१ ॥ शालयो रक्तशाल्याद्याः शस्यन्ते षष्टिकादयः । यवाग्वोदनलाजाधै ज्वरितानां ज्वरापहाः ॥ २२ ॥ मुहान् मसूरांचणकान् कुलस्यान् समकुष्ठकान्। यूषार्थे यूषसात्मयानां ज्वरितानां प्रकल्पयेत् ॥ २३ ॥ पटोलपत्रं सफलं कुलकं कारवेलकम् । कर्कोटकं कटिलं च विद्याच्छाकं ज्वरे हितम् ॥ २४ ॥ नावान् कपिञ्जलानेणान् पृषतान् शरभान् शशान् । कालपुच्छान् कुरङ्गांश्च तथैव मृगमात्रिकान् ॥ मांसाथै मांससात्मवानां चरितानां प्रदापयेत् ॥ २५ ॥ न कषायं प्रशंसन्ति नराणां तरुणवरे।

·ज्वराधिकार:। १५ कषायेणाकुलीभूता दोषा जेतुं सुदुस्तराः ॥ २६ ॥ दोषाः बद्धा कषायेण स्तम्भितास्तरुणरे । स्तभ्यन्ते न विपद्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम् ॥ २७ ॥ न च्यवन्ते न पच्यन्ते कषायैस्तम्भिता मलाः । तिर्यग्विमागर्गा स्थित्वा घोरं कुर्युर्नवज्वरम् ॥ २८ ॥ इति पथ्यविधिः । आमाशयस्थो हत्वाग्नि सामी मार्गान् पिधापयन् । विदधाति ज्वरं घोरं तस्माल्लङ्घनमादिशेत् ॥ २८ ॥ लङ्घनन क्षयं नीते दोषे सन्धुक्षितेऽनले । विज्वरत्वं लघुत्वं च तुच्चैवास्योपजायते ॥ ३० ॥ शरीरलाघवकरं यद्रव्यं कर्म वा पुनः । तल्लङ्घनमिति ज्ञ यं वृहणं तु पृथग्विधम् ॥ ३१ ॥ बलाविरोधेनाथैनं लङ्घनेनोपपादयेत् । बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थो हि क्रियाक्रमः ॥ ३२ ॥ तद्धि मारुतक्षुत्तृष्णामुखशोषभ्रमान्विते । कायं न बाले वृद्ध वा गभिण्यां न च दुर्बले। न तथाध्वश्रमक्रोधकामशोकभवे ज्वर ॥ ३३ ॥ मद्योभुक्तस्य वा जाते ज्वर सामे विशेषतः वमनं वमनाहस्य पथ्यमित्याह वाग्भटः ॥ ३४ ॥ वातमूत्रपुरोषाणां विसर्ग गावलाघवे। हृदयोहारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्रालमे गते ॥ ३५ ॥ खेदे जाते रुचौ चैव क्षुत्पिपासा सहोदये । कृतं लङ्घनमादेश्य निर्व्यथे चान्तरात्मनि ॥ ३६ ॥ पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कास: शोषो मुखस्य च । क्षुप्रणाशी रुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः ॥ ३७ ॥ मनसः सम्भमोऽभीक्ष्णमूवात: कमो हुदि। -

·चिकित्सासारसंग्रह
देहाग्निबलहानिश्च लवानेऽतिकते भवेत् ॥ ३८ ॥
इति सुलवितादिलङ्घनम् ।
दृष्यतः सलिलं चोष्णं दद्यादातकफज्वरे ।
तद्धि मार्दवलद्दोषस्रोतसां शौतमन्यथा ॥ ३८ ॥
पित्तमद्यविषोत्थेषु तितकैः शृतशोतलम् ।
मुस्ता पर्यटकोशोरचन्दनोदीच्यनागरैः ।
शृतं शीतं जलं दद्यात्तृड्दाहज्वरशान्तये ॥ ४० ॥
इति षडङ्गपानीयम् ।
पादशेषः कषायः स्यात् प्रसाध्यः षोड़शेऽम्भसि ।
कथितोऽन्तः षडङ्गादिन निषिद्धो नवज्वरी ॥ ४१ ॥
लजिताय हिता पेया यथा स्खं पाचनैः कृता।
दौपनी पाचनौ लघी ज्वरार्तानां ज्वरापहा ॥ ४२ ॥
लघुना पञ्चमूलेन पिप्पल्या सह धान्यया ।
महत्या पञ्चमूल्याथ व्याघ्रीदुस्पर्शगोक्षुरैः । ४३ ॥
संसिद्ध भिषगाहारं प्रयुञ्जीत यथाक्रमम् ।
वातपित्ते श्लेष्मपित्ते कफवाते त्रिदोषजे ॥ ४४ ॥
वाते वा सकफ पित्ते मामे वा तरुणा ज्वरे ।
यवमण्डं प्रशंमन्ति पटोलमगधान्वितम् ॥ ४५ ॥
पेयां वा रक्तशालीनां वस्तिपा“शिरो रुजि।
स्वदंष्ट्राकण्टकारीभ्यां सिद्धां ज्वरहरी पिबेत् ॥ ४६ ॥
विबद्धवर्चा: सयवां पिप्पल्यामलकैः शृताम् ।
सर्पिष्मन्तीं पिबेत् पेयां ज्वरदोषानुलोमिनीम् ॥ ४७ ॥
कासे खासे च हिकायां पञ्चमूलौशृतां पिबेत् ॥ ४८ ॥
बला वृक्षाबकोलालकलशी धावनी ता।
अखेदनिद्रावणातः पिवेत्येयां सशर्कराम् ॥ ४॥

·ज्वराधिकारः।
।
क्लियां यवागू मन्दाग्निपिपासार्ताव पाययेत् ।
मदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्म पित्तकफोत्थिते ।
ऊर्द्धगे रक्तपित्ते च यवागून हिता ज्वरे ॥ ५० ॥
तत्र तर्पणमेवाग्रे देयं स्यानाजसनुभिः ।
ज्वरहरैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करैः ॥ ५१ ॥
स्याद्धितः साधितो यूषस्त्वष्टादशगुणे जले।
शृतं पञ्चगुण भक्तं विलेपे च चतुर्गुणे ॥ ५२ ॥
काथ्यद्रव्याञ्जलिं सुखं अपयित्वा जलाढके।
अर्धशृतेन तेनाथ यवाग्वाद्येव कल्पयेत् ॥ ५३ ॥
वृद्धवैद्याः पलं द्रव्य ग्राहयन्त्याढ़के जले।
भेषजस्यातिबाहुल्यात् कदाचिदरुचिर्भवेत् ॥ ५४ ॥
तदाप्सु शृतशीतासु षडङ्गादि प्रयुज्यते ।
कर्षमात्रं ततो द्रव्यं साधयेत् प्रस्थिकेऽम्भसि ।
अईशृतं प्रयोक्तव्य पानपेयादिसंविधौ ॥ ५५ ॥
कर्षाई पिप्पलौशुण्योः कल्कद्रव्यस्य वा पलम् ।
विनीय पाचयेद्युक्त्वा वारिप्रस्थेन चापरान् ।। ५६ ॥
यूषांश्च रसकांश्चैव कल्केनानेन साधयेत् ।
विल्वप्रमाणो ततैलधृष्टो यूषो रसो वाप्युपकल्पनीयः ।।
कषायपानपथ्याचैर्दादशाहेति लडिन्ते ।
सर्पिर्दद्यात् कफे क्षीणे वातपित्तोत्तरे ज्वरे ॥ ५७ ॥
पक्केषु दोषेष्वमृतं तद्विषोपममन्यथा ।
दशाहात्परतो दाने ज्वरोपद्रवद्विवत् ॥ ५८ ॥
बहुदोषस्य मन्दाग्नेः सप्तरात्रात्पर ज्वर ।
लङ्घनाम्बु यवागूभिर्यदा दोषो न पच्यते ॥ ५९
तदा तं मुखवैरस्य तृष्णारोचकनाशनैः ।
ज्वरः पाचनई औः कषायैः समुपाचरेत् ॥ ६ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह लालाप्रसेकहलासहदयाशुद्धारोचकाः । निद्रालस्या विपाकास्यवैरस्यं गुरुगात्रता ॥ ६१ ॥ क्षुबाशो बहुमूत्रत्वं स्तब्धता बलवान् ज्वरः । आमज्वरस्य लिङ्गानि न दद्यात् तत्र भेषजम् ॥ ६२ ॥ भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो वई यति ज्वरम् । शोधनं शमनीयं वा करोति विषमज्वरम् ॥ ६३ ॥ यापयेद्दोषहरणं मोहादामज्वरे तु यः । सुसुप्तं कृष्णसर्प वा कराग्रेण परामशेत् ॥ ६४ ॥ ज्वरवेगोऽधिका कृष्णा प्रलापखसनत्रमाः । मलप्रवृत्ति रुतलेश: पच्यमानस्य लक्षणम् ॥ ६५ ॥ क्षुत्क्षामता लघुत्वञ्च गावाणां ज्वरमार्दवम् । दोषप्रकतिरुत्साहो निरामज्वरलक्षणम् ॥ ६६ ॥ मृदी ज्वर लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च । पक्क दोषं विजानीयाज्ज्वर देयं तदौषधम् ॥ ६७ ॥ दोषप्रतिवैकृत्यादेतेषां पक्कलक्षणम् । पक्कोऽप्यनिह तो दोषो देहे तिष्ठन्महात्ययम् । विषमं वा ज्वरं कु-हलव्यापदमेव वा ॥ ६८ ॥ वातिकः सप्तरात्रेण दशरात्रेम पैत्तिकः । न पिको हादशाहेन ज्वरः पाकं नियच्छति ॥ ६८॥ पैत्तिके वा ज्वर देयमल्पकालसमुत्थिते । अचिरज्वरितस्यापि भेषजं दोषपाकत: ॥ ७० ॥ पाययेदातुरं सामं पाचनं सप्तमेऽहनि । शमननाथवा दृष्ट्वा निरामं समुपाचरेत् ॥ ७१ ॥ पीताम्बुर्लवित: क्षीणोऽजीर्णीभुक्त: पिपासितः । न पिबेदौषध जन्तुः संशोधनमथेतरत् ॥ ७२ ॥ वेपथुर्विषमो वेगः कण्डौष्ठपरिशोषणम् ।

·ज्वराधिकारः। १९ निद्रानाशः क्षवस्तम्भो गात्राणां रोच्यमेव च ॥ ७३ ॥ शिरो हहानरुग्वनवैरस्यं गाड़विट्कता । शूलाभाने जृम्भणञ्च भवत्यनिलजे ज्वरे ॥ ७४ ॥ नागरं देवकाष्ठच धान्यकं वृहतोदयम् । दद्यात्याचनकं पूर्व ज्वरितानां ज्वरापहम् ॥ ७५ ॥ हिमवहिन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा। सौम्या सौम्यं हिमं हैममाग्नेयं वैध्यमौषधम् ॥ ७६ ॥ सर्वज्वरेषु । द्रव्याण्यभिनवान्येव प्रशस्तानि क्रियाविधौ। ऋते गुड़तक्षौद्रधान्य कृष्णाविडङ्गतः ॥ ७७ ॥ यत्र येन प्रधानेन द्रव्यं समनुग्रह्यते । तत्संज्ञक: समं योगो भवतीति विनिश्चयः ॥ ७८॥ मात्रोत्तमा पलेन स्यात् त्रिभिश्चातैश्च मध्यमाः । जघन्या स्यात्पलाईन स्रेहक्काथौषधेषु च ॥ ७९ ॥ क्वाथद्रव्यपले वारि दिरष्टगुणमिष्यते । चतुर्भागावशिष्टन्तु पेयं पलचतुष्टयम् ॥ ८० ॥ दीप्तानलं महाकायं दापयेदजलिं जलम् । अन्ये त्वई परित्यज्य प्रमृति चिकित्सकाः ॥ ८१॥ क्वाथत्यागमनिच्छन्तस्त्वष्टभागावशेषितम् । पारम्पर्योपदेशेन वृद्धवैद्याः पलइयम् ॥ ८२ ॥ ब्रह्मदक्षाखिरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलादयः । ऋययः सौषधि ग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु वः ॥ ८३ ॥ रसायणमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा । सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमश्नुते ॥ ८४ ॥ पथ पौषधकालः। ततोपविश्य विश्रान्तः प्रसववदनेक्षणः । तु ·२० चिकित्सासारसंग्रहे औषधान् हेमरजतमद्भाजनपरिस्थितान् ॥ ८५ ॥ पिबेत् प्रसबद्दयः पीत्वा पात्रमधोमुखम् । नि:क्षिप्याचम्य सलिलं ताम्बूलाद्युपयोजयेत् ॥ ८६ ॥ वीर्य्याधिकं भवति भेषजमबहीनं हन्यात्तथामयमसंशयमाशु चैव । तहालवृहयुवती मृदुभिच पोतं ग्लानिं परां समुपयाति बलक्षयच्च ॥ ८७ ॥ अनुलोमोऽनिल: स्वास्थ्य क्षुत्तृष्णा सुमनस्कता। लघुत्वमिन्द्रियोहारशद्धिर्जीर्णोषधावतिः ॥८८ ॥ औषधशेषे भुक्तं पौतञ्च तथौषध सशेषावे । न करोति गदोपशमं प्रकोपयत्यन्यरोगांश्च ॥ ८ ॥ शौघ विपाकमुपयाति बलं न हिंस्यात् अवाहतं न च मुहुर्वदनाबिरेति । प्राग्भुक्तासेवितमथौषधमेतदेव दद्याच्च वृशिशुभौरुबराङ्गनाभ्यः ॥ ८ ॥ विल्वादेः पञ्चमूलस्य क्वाथ: स्याहातिकज्वरे । पाचनं पिप्पलीमूल गुडची विश्वजोऽथवा ॥ ८१ ॥ न शोधयति यद्दोषान् समाबोदौरयत्यपि । समीकरोति विषमांस्तत् संशमनमुच्यते ॥ ८२ ॥ किराताब्दामृतोदीय वृहतीय गोक्षुरैः । स स्थिरा कलशी विश्वैः काथो वातज्वरापहः ॥ ८३ ॥ पञ्चमूलीबलाराम्रा कुलस्यैः सह पौष्करैः । पर्वभेदं शिर:कम्यं निहन्ति पवनज्वरम् ॥ २४ ॥ पिप्पली शारिवा द्राक्षा बला चांशमती तथा। एषोऽपि परमः सिहो वातवरविनाशनः ।। ८५ ॥ दाक्षा गुडूची काश्मयं पायमाणा सशारिवा।

·ज्वराधिकारः।
निष्काथ्य सगुडं काथं पिबेहातकते ज्वरे ॥ ६ ॥
दर्भ बलां गोक्षुरकं पिबेत्यादावशेषितम्।
शर्करावृतसंयुक्तं पिबेहातजुरापहम् ॥ ८७ ॥
शर्करा दाडिमाभ्याञ्च द्राक्षा दाडिमयोस्तथा ।
वैरस्ये धारयेत् कल्कं गण्डषञ्च तथा हितम् ॥ ८८ ॥
आम पचेदनिलजे हितो नित्यं रसोदनः ।
मुद्रामलकयूषस्तु गाढविट्के विधीयते ॥ ८ ॥
इति वातज्वरः।
तीक्ष्णोष्णदाहटट् मूर्छा मदास्य कटुता भ्रमाः ।
प्रलापो घ्राणकण्ठोष्ठमुखपाकोऽक्षिसाश्रुता ।। १० ।।
शौताभिलाषिता पौतमलनेत्रनखत्वचः ।
पित्तोहारातिसारौ च पैत्तिकजरलक्षणम् ॥ १०१ ॥
दाहवयर्दितं क्षामं निरव तृष्णयान्वितम्।
शर्करा मधुसंयुक्त पाययेल्लाजतर्पणम् ।। १०२ ॥
कलिङ्गं कटफलं मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी।
पक्क सशकरं पोतं पाचनं पैत्तिके ज्वरे ॥ १०३ ।।
शर्करामधुरो हन्ति कषायः पैत्तिकं ज्वरम् ।
चन्दनोशौरीपर्णी परुषकमधूकजः ॥ १०४ ॥
गुडुचौपद्मरोधाणां शारिवोत्पलयोस्तथा ।
शर्करामधुरो क्वाथः शीतः पित्तज्वरापहः ।। १०५ ॥
दुरालभा पर्पटक पियङ्ग भूनिम्ब वासा कटुरोहिणीनाम् ।
जलं पिवेच्छर्करयावगाढं तृष्णा सपित ज्वरदाहयुक्तः ॥१०॥
द्राक्षाभया पर्पटकादतिक्ता काथं स सम्याकफलं विदध्यात् ।
प्रलापमूर्छाभ्रमदाहमोहटष्णान्विते पित्तभवेज्वरे तु॥१०॥
पटोलयवधान्याकमधुकं मधुसंयुतम् ।
इन्ति पित्तज्वरं दाहं तृष्णाञ्चैव प्रमाथिनीम् ॥ १०८ ॥

·२२
चिकित्सासारसंग्रह
पटोलयवनिःक्काथो मधुना मधुरोकतः ।
तीव्रपित्तज्वरोन्मर्दी पानटदाहनाशनः ॥ १०८ ॥
गुडूच्यामलकैर्युक्तः केवलो वापि पर्पटः ।
पित्तज्वरं हरेत्तूर्णं दाहशोषभ्रमान्वितम् ॥ ११० ।।
रोधोत्यलामृतापद्म शारिवाणां सशर्करः ।
काथ: पित्तज्वरं हन्यादथवा पर्पटोद्भवः ॥ १११॥
पर्पटामृतधात्रीणां काथः पित्तज्वरं जयेत् ।
द्राक्षारखधयोश्चापि काश्मा अथवा पुनः ॥ ११२ ।।
एक: पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः ।
किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोशौरनागरैः ॥ ११३ ॥
विश्वपर्पटकोशोर घनचन्दनसाधितम् ।
दद्यात्सुशीतलं वारि टट्छर्दिज्वरदाहनुत् ॥ ११४ ।।
गुडूची मुस्तधन्याकं मधूकं कटुरोहिणी
तृष्णा शूलारुचिछर्दि पित्तज्वरहरो गणः ।। ११५ ।।
किरातामृतधान्याक 'चन्दनोशौरपर्पटैः ।
सपद्मकैः कृत: क्वाथो हन्ति पित्तभवं ज्वरम् ।
दाह हल्लासमरुचि मुत्क्लेशवमधूत्कफान् ॥ ११६ ।।
ससितो निशिपर्युषितः प्रातर्धान्याकतण्डुलक्काथः ।
पीतः शमयत्यचिरादन्तनहं ज्वरं घोरम् ।। ११७ ।।
चन्दनं मधुकं द्राक्षां कटुकां सदुरालभाम् ।
चन्दनादिगण: प्रोक्तो हन्याहाहज्वरारुचिम् ॥ ११८ ॥
मुहानामञ्जलौचूर्ण षष्टीमधुकसाधितम् ।
पाक्यं शीतकषायं वा पिबेत्पित्तज्वरापहम् ॥ ११८ ।।
होवेरं धान्य मुस्तं चन्दनं मधुष्टिका।
वृषोशीरयुतः क्वाथः शर्करा मधुसंयुतः ।
रलपित्तं जयत्युग्रं ष्णादाहज्वरापहः ॥ १२० ॥

·ज्वराधिकारः । २३ भूनिम्बातिविषा लोध्र मुस्तकेन्द्रयवामृताः । वामकं नागरं विल्वं कषायो माक्षिकान्वितः । खासं कासश्च विटभेदं रक्तपित्तज्वरं जयेत् ॥ १२१ ॥ तिक्ता बालकभूनिम्बश्यामापर्पटवासकैः । शृतं जलं सितायुक्तं रक्तपित्तज्वरं जयेत् ॥ १२२ ।। पथ्यां तैलतक्षौलिहेद्दाहज्वरापहाम् । कासासूपित्तवीसर्पश्वासान् हन्ति वमोनपि ॥ १२३ ॥ हर्म्य शुभचाभ्रसङ्काशे शशाङ्ककरशीतले। मलयोदकसित वा सुप्यात्पित्तज्वरी नरः ॥ १२४ ॥ जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूनि च दापयेत्। केसरं मातुलुङ्गस्य मधुसैन्धवसंयुतम् ॥ १२५ ॥ हरीतको प्रियङ्गश्च पिप्पली लोध्रमेव च । दा: हरिद्रा तेजोबा सक्षौद्रामुखधावने ॥ १२६ ।। एतेन कटुभावाच्च मुखरोगश्च शाम्यति । वक्त्रं विशदतामेति भक्तछन्दश्च जायते ॥ १२७ ॥ मुद्गयूषोदनो देयः सितया पैत्तिके जुरे ॥ दूति पित्तज्वर:: कासश्वासप्रतिश्याय प्रसकारुचिछर्दयः । निद्रागुरुत्व हृल्लासः स्तै मित्य मधुरास्यता ॥ १२८ ॥ शीतरोमाञ्चिता शौक्लामलाक्षिकरजत्वचम् । उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकज्वरलक्षणम् ॥ १२८ ।। मातुलुङ्गशिफा विश्वकायस्था ग्रन्थिकोद्भवम् । कफज्वरेषु सक्षारं पाचनं वा कणादिकम् ॥ १३० ॥ त्रिफला विवृता मुस्त कटकं सकलिङ्गकम् । पटोलारग्वध चैव रोहिणी चित्रकं समम् । क्वाथः क्षौद्रयुतः नेमज्वरकासगलामये । १३१ ॥

·४
चिकित्सासारसंग्रह
निम्बविश्वामृता भीरु शठीभूनिम्बपौष्करम् ।
पिप्पली वृहती चेति काथो हन्ति कफज्वरम् ॥ १३२ ॥
कुष्ठमिन्द्रयवं मूर्वा पटोलं वापि साधितम् ।
पिबेन्मरीचसंयुक्तं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे ॥ १३३ ॥
त्रिफला पटोलवासाछिबरुहातितरोहिणोषग्रन्था ।
मधुमा श्लेषसमुत्थे दशमूलौवासकस्य वा क्वाथः ॥ १३४ ॥
मात्राक्षौद्रतादीनां क्वाथे स्नेहे सुचूर्णवत्।
मप्तच्छदं गुडुची च निम्बस्फूर्जकमेव च ।
काथयित्वा पिबेत्तोयं सक्षौद्रं कफजे जरी ॥ १३५ ॥
प्रामलक्यभयाकृष्णाचित्रकश्चेत्ययं गण: ।
मर्वज्वरकफातङ्गे भेदी दीपनपाचनः ॥ १३६ ॥
तिक्तानिम्बविषाव्योष शकाह्वाभिः शृतं जलम् ।
पिबेत्कफज्वरं घोरं हन्ति काससमन्वितम् ॥ १३७ ॥
सिन्धुवारदलकाथं कणाढ्य कफजे जुरे ।
जडयोश्च बले क्षीण कर्ण च पिहिते पिबेत् ॥ १३८ ॥
मस्त मधुकवोजानि त्रिफलाकटुरोहिणीम् ।
परूषकादिनिष्काथः कफजुरविनाशनः ॥ १३८ ॥
कट्फलं पोष्करं कृष्णा शृङ्गी च मधुना सह ।
खासकासज्वरहरः श्रेष्ठो लेहः कफान्तकृत् ॥ १४ ॥
चातुर्भद्रावलहिका।
लिहेज्ज्वरातस्त्रिफलां पिप्पली सममाक्षिकाम् ।
कासे खासे च मधुना सर्पिषा च सुखी भवेत् ॥ १४१ ॥
कट्फलं पौष्करं शृङ्गी मुस्तकं कटुकं शठीम् ।
समस्तान्येकशो वापि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १४२ ॥
आर्द्रकखरसक्षौलियाकफविनाशनम् ।
शूलानिलारुचिछर्दिकासखासक्षयापहम् ॥ १४३ ॥

·ज्वराधिकारः। २५ क्षौद्रोपकुल्यासंयोगः खासकासज्वरापहः । प्लीहानं हन्ति हिवाञ्च बालानाच प्रशस्थते ॥ १४४ ॥ कर्षश्चूर्णस्य कल्कस्य गुटिकानाञ्च सर्वशः । ट्रव: शुक्त्यावलेढव्यः पातव्यश्च चतुर्द्रवः ॥ १४५ ॥ 'मात्राया नास्त्यवस्थानं दोषमग्निबलं वयः । व्याधिकोपञ्च कोष्ठश्च वीक्ष्य मात्रां प्रयोजयेत् ॥ १४६ ॥ अजाज्यशर्करायुक्तो दाडिमोखरसेन तु । कदुष्णो मधुनायुक्त: कर्त्तव्यः कवलग्रहः ॥ १४७ ॥ मुहयुषौदनश्चापि पेयः कफसमुत्थिते ॥ १४८ ॥ इति मन्वरप्रकरणम् । वातापित्तज्वरे देयमौषधं पञ्चमऽहनि । पित्तश्लेष्मज्वरे देयमौषधं सप्तमेऽहनि ॥ १४८ ॥ अत ऊर्द्धश्च सप्ताहाहातश्लेष्मज्वरे पिबेत् ॥ १५० ॥ तृष्णा मूर्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाश: शिरोरुजा। कण्ठास्यशोषो रोमहर्षोऽरुचिस्तथा। पर्वभेदश्च जम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः ॥ १५१ ॥ संसृष्टदोषेषु हितं संसृष्टमथ पाचनम् । निदिग्धिकाबलारामात्रायमाणामृतायुतैः । मसूरविदलैः क्वाथो वातपित्तन्जरं जयेत् ॥ १५२ ॥ त्रिफला शाल्मली राम्रा राजवृक्षाटरूषकैः । शृतमम्बु हरत्याशु वातपित्तभवं ज्वरम् ॥ १५३ ।। किराततितममृतां द्राक्षामामलकी शठीम् । निष्काथ्य पित्तानिलजे तं काथं सगुईं पिबेत् ॥ १५४ ॥ मधुकं शारिवा द्राक्षा मधुकं चन्दनोत्पलम् । लाश्मरीफलक लोभ्रं त्रिफला पद्मकेशरम् ॥ १५५ ॥ परूषकं मृणालञ्च न्यसेदुत्तमवारिणि । ३ वमथू ·चिकित्मासारसंग्रह मधुलाजसितायुक्तं तत्पीतमुषितं निशि ॥ १५६ ॥ वातपित्तज्वरं दाहं तृष्णामूर्छारुचिभ्रमान् । शमयेद्रतपित्तञ्च जीमूतमिव मारुतः ॥ १५७ ॥ इति मधुकादिकाथ:: विखामृताब्दभूनिम्बैः पञ्चमूलौसमन्वितैः । कृतः कषायो हन्त्याशु वातपित्तोत्तरं ज्वरम् ॥ १५८ ।। बला भाग्यमृतैरण्डचन्दनोशौरपर्पटैः । उपकुल्याब्दहीवेरैः कषायञ्च पिवेत्ततः ॥ १५८ ॥ पर्वभेदशिरःकम्यं वातपित्तज्वरं जयेत् । गुडूची पर्पटं मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् । वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं शुभम् ॥ १६० ॥ नौलोत्पलमुशीराणि बलापद्मकमेव च। काश्मरोमधुकं द्राक्षा मधुकं सपरूषकम् ॥ १६१ ॥ पेयः शीतकषायोऽयं वातपित्तज्वरापहः । मप्रलापं समोहन शमयेत्पत्तिकं ज्वरम् ॥ १६२ ॥ आरगबधफलं मुम्तं यष्टीमधुकमेव च । उशीरमभया चैव हरिद्रा दारुमाह्वया ॥ १६३ ॥ पटोलं पिचुमदश्च तथा कटकरोहिणी। पभिः सिद्धः कषायः स्यादातपित्तभवे ज्वर ॥ १६४ १ कफपित्तहरा मुहा: कारवेल्लादयस्तथा । प्रायेण न तु ते देया वातपित्तोद्भवे ज्वरे। शूलोदावर्त्तविष्टम्भजनकाः ज्वरवर्धनाः ॥ १६५ ॥ दाडिमामलमुगानां यूषस्त्वनिलपैत्तिके । मुगामलकयूषस्तु वातपित्तात्मके हितः ॥ १६६ ॥ महादाहे विधातव्यो यूषः चणकसम्भवः ॥ १६७ ॥ इति वातपित्तज्वरप्रकरणम् ।

·ज्वराधिकारः।
२७
मुहुर्दाहो मुहुः शीतं खेदस्तम्भौ मुहुर्मुहुः ।
मोहः कासोऽरुचिस्तृष्णा श्लेष्म पित्तप्रवर्तनम् ।
लिप्ततितास्यता तन्द्रा पित्तश्लेष्मज्वराकृतिः ॥ १६८॥
गुडूचीनिम्बधन्याकं पद्मकं चन्दनान्वितम् ।
कृष्णादाहज्वरच्छर्दिपित्तश्लेष्मज्वरापहः ॥ १६८ ॥
गुडूचीनिम्बधन्याकं पद्मकं चन्दनानि च ।
तृष्णा दाहारुचिच्छर्दिसर्वज्वरहरी गणः ॥ १७० ॥
पटोल पिचुमर्दश्च त्रिफला मधुकं बला।
साधितोऽयं कषायश्च पित्तश्लेष्मभवे ज्वरे ॥ १७१ ॥
दीपनं कफविच्छेदि पित्तवातानुलोमनम् ।
ज्वरघ्नं पाचनं भेदि सृष्टं धान्यपटोलयोः ॥ १७२ ॥
पटोल चन्दनं मूर्वा तिता पाठामृता गणः ।
पित्तश्लेष्मारुचिर्दि ज्वरकण्डूविषापहः ॥ १७३ ॥
सशर्करामक्षमात्रां कटकामुष्णवारिणा ।
पौत्वा ज्वरं जयेज्जन्तुः कफपित्तसमुद्भवम्॥ १७४ ॥
त्रिफला त्रायमाणा च मृहीका कटुरोहिणी।
पित्तश्लेष्मज्वर ह्यासां कषायो ह्यनुलोमन: ॥ १७५ ॥
वत्सकं पद्मकाष्ठञ्च नागरं चन्दनामृते।
पटोलं धान्यकञ्चैव क्वाथो मधुसमायुतः ।
कफपित्तजुरं शूलं दाहं हन्त्यतिपागिषु ॥ १७६ ॥
पटोलं बालकञ्चैव मुस्तकं रक्तचन्दनम् ।
पाठा मूर्वामृताशुण्ठी चोशौरं कटुरोहिणी।
समभागैः शृतं तोयं सर्वज्वरहरं पिबेत् ॥ १७७ ॥
सनागरं पर्पटकं पिबेद् वा सदुरालभम् ।
किराततिक्तकं मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् ।
पाठामुशीरं सोदौच्चं पिबेज्ज्वरस्य शान्तये ॥ १७८ ॥

·२८
चिकित्सासारसंग्रह
ज्वरघ्नो दीपनथैव कषायो दोषपाचनः ।
कृष्णारुचिप्रशमनो मुखवैरस्यनाशनः ॥ १७ ..
यवं पर्पटकं धान्यं पटीलं निम्बसाधितम् ।
पिबेत्सशर्कराक्षौद्रं पित्तश्लेष्मज्वरापहम् ॥ १८० ॥
अमृतेन्द्रयवारिष्टं पटोल कटुरोहिणी।
नागरं चन्दनं मुस्तौं पिप्पलीचूर्णसंयुतम् ।
अमृताष्टकमित्येतत्पित्तश्लेष्मज्वरापहम् ॥ १८१ ॥
इन्यताएका
कफपित्तवमिकण्ड चरविसर्पदाहनुत् ।
कषायः परिपोतस्तु शृङ्गवेरपटोलयोः ॥ १८२ ॥
कण्टकार्यमृता भार्गी नागरेन्द्रयवासकम् ।
भूनिम्बं चन्दनं मुस्तं पटोलं कटुरोहिणी ॥ १८३ ॥
कषायं पाययेदेतत्पित्तश्लेष्मज्वरापहम् ।
दाहष्णारचिछर्दिकासहृद्रोगशूलनुत् ॥ १८४ ॥
कण्ट कार्यादिः।
क्षुद्रामृताभ्यां सह नागरेण
सपुष्करं चैव किराततितम् ।
पिबेत्कषायन्वथ एञ्चतिक्तं
ज्वरं निहन्त्यष्टविहं समस्तम् ॥ १८५ ॥
भार्गी पुष्करमूलञ्च मुस्तकं कण्टकारिका।
विकण्टकवृहत्यौ च कणिनीनागरैः मृतः ॥ १८६ ।।
एष भाादिको नाम्ना पित्तश्लेष्मज्वरापहः ।
हृल्लासारोचकछर्दि तृष्णादाहविबन्धनुत् ॥ १८७ ।।
नागरेन्द्रयवं मुस्तं चन्दनं कटुरोहिणी।
पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं कषायन्तु पिवेबरः ।
चममूरिचिछर्दिपित्तमज्वरापहः ॥ १८८॥

·ज्वराधिकारः। २९ द्राक्षा शम्याकधान्याक कटुकामुस्तग्रन्थिकः । क्वाथो हन्यादुदावर्त्तशूलं पित्तकफज्वरम् ॥ १८८ ॥ पटोलयवधान्याकमुगामलकचन्दनम् । पैत्तिके श्लेष्मपित्तोत्थे चर टट्छर्दिदाहनुत् ॥ १८० ॥ सपत्रपुष्पवासाया रस: क्षौद्रसितायुतः । कफपित्तज्वरं हन्ति सामुक्पित्तं सकामलम् ॥ १८१ ॥ पटोल पिचुमर्दश्च त्रिफला मधुकं यवाः । माधितोऽयं कषायः स्यात्पित्तश्लेष्णभवे ज्वरे ॥ १८२ ॥ मुस्तापपटकैरातनि!हेण प्रमाधितः । कफपित्तज्वरहरो यूषो धान्यपटोलयोः ॥ १८३ ॥ निम्बकोलकयूषा हित: पित्तकफात्मक ॥ । इति पित्तनम ज्वरप्रकरणम् । स्तमित्यं पर्वणां भेदो निद्रागौरवमेव च । शिरोग्रहः प्रतिश्यायः काम: कम्पोऽरुचिस्तथा । सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लष्मज्वराततिः ॥ १८४ । खुद्रामृतानागरपुष्कराहयैः कृतः कषाय: कफमारतोत्तरे । मखासकासारुचि पावरुक्कर ज्वर त्रिदोषप्रभवेऽपि शस्यते ॥ १८.५ ॥ मुस्तापपटक शुण्ठी गुडूची सदुरालभा । कफवातारुचिछर्दिदाहशोषज्वरापहः ॥ १८६ ॥ मातुलुङ्गफलकेसरो धृतः सिन्धुजन्ममरिचान्वितो मुखे । हन्ति वातकफरोगमास्यगं शोषमाशु जडतामरोचकम् ॥१८॥ आरग्बधग्रन्थिकमुस्ततिक्ता- हरीतकीभिः क्वथितः कषायः ।

·चिकित्सासारसंग्रह . सामे सशूले कफवातयुक्त ज्वरे हितो दीपनपाचनश्च ॥ १९८॥ पारोग्यपक्ष कम्। पिप्पली पिप्पलीमूलं चयचित्रकनागरैः । दीपनीयः शृतो वर्ग: कफानिलगदापहः ॥ १८ ॥ इति पञ्चकोल: । किराततितकं मुस्ता गुडूची विश्वभेषजम् । चातुर्भद्रकमित्याहुः वातश्लेष्मज्वरापहम् ॥ २०० ॥ चातुर्भद्रकम् । पिप्पलीभिः शृतं तोयमनभिष्यन्दि दीपनम् । वातश्लेष्मविकारघ्नं ज्वरघ्नं प्लौहनाशनम् ॥ २०१॥ निम्बामृता विश्वदारु कट्फलं कटुको वचा। कषायं पाययेदाशु वातश्लेष्मज्वरापहम् ॥ २०२ ॥ पर्वभेदः शिरःशूलकासारोचकपीड़ितम् ॥ २०३ ॥ दारुपर्पटभार्यब्दवचाधान्यककट्फलैः । साभया विश्वपूतीकैः क्वाथो हिङ्गमधूत्कटः ॥ २०४ ॥ कफवातज्वरे पोतो हिकाशोषगलग्रहान्। श्वासकासप्रमेहांश्च हन्यात्तरुमिवाशनिः ॥ २०५ ॥ दशमूलौरस: पोतः कणाढ्यश्च कफानिले। अविपाकेऽतिनिद्रायां पार्षरुक् श्वासकासके ॥ २०६ ॥ पण्यौं वृहत्यौ गोकण्टी विल्वोऽग्निमन्यनोऽरलुः । काश्मरी पाटला चेति सबिपातहरो गणः ॥ २०७॥ दशमूखम्। तृष्णान्विते वातकफातिशूले सश्वासकासारचिबद्धविट्के ।

·ज्वराधिकारः।
हितं जलं दीपनपाचनञ्च
पटोलशुण्ठीयवपिप्पलीनाम् ॥ २०८ ॥
पौनसखासवाधियॆ जङ्घापर्वास्थिशूलिनि ।
कफवातज्वर खेदं कारयेत्तं विधानवित् ॥ २० ॥
'खपरभृष्ट पटस्थितकाजिकसंसिक्तबालुकास्वेदः ।
शमयति वातकफामयमस्तकशूलाङ्गभङ्गादौन् ॥ २१० ॥
स्रोतसां मार्दवं कृत्वा नीत्वा पावकमाशयम् ।
हत्वा वातकफस्तम्भं स्वेदो ज्वरमपोहति।
पुष्करमूलयूषस्तु वातश्लेष्मादिके हितः ॥ २११ ॥
वातश्व मज्वरः ।
वैरोधिकैरनपानरजीर्णाध्यशनेन च ।
व्यामिश्रसेवनाच्चापि सत्रिपात: प्रकुप्यति ॥ २१२॥
क्षणे दाहः क्षण शीतमस्थिमन्धिः शिरोरजा।
समावे कलुषे रक्त निर्भुग्ने चापि लोचने ॥ २१३ ।।
सस्वनी सरुजौ कौँ कण्ठः शूकैरिवातः ।
तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कास: श्वासोऽरुचिभ्रमः ॥ २१४ ।।
परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा सस्ताङ्गता परम् ।
ठौवनं रक्तपित्तस्य कफेनोमिश्रितस्य च ॥ २१५ ॥
शिरतो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हदिव्यथा।
वंदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः ॥ २१६ ।।
कशत्वं नातिगात्राणां सततं कण्ठकूजनम् ।
कोष्ठानां श्यावरतानां मण्डलानाञ्च दर्शनम् ॥ २१७ ॥
मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च ।
चिरात्याकश्च दोषाणां सनिपातज्वराकृतिः ॥ २१८॥
दोषे विबड़े नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः ।
सनिपातज्वरोऽसाध्यः कच्छ्रसाध्यस्ततोऽन्यथा ॥२१॥

·चिकित्सासारसंग्रह
वातपित्ताधिको यस्य सनिपातश्च कुप्यति ।
तस्य ज्वरो मदस्तृष्णा मुखशोषप्रमौलिकाः ।
आध्यानारुचितन्द्राश्च कासखासभ्रमलमा: ॥ २२० ।
पित्तश्लेष्माधिको यस्य सन्निपात: प्रकुप्यति ।
अन्तर्दाहो बहिः शीतं तस्य कृष्णा प्रवईते ॥ २२१ ।।
तुद्यते दक्षिणं पाखें मुखशोषगलग्रहाः ।
ठीवति रक्तपित्तं च कच्छात्कण्ठश्च दूयते ॥ २२२ ॥
विटभेदश्वासहिक्काच वईन्ते सप्रमोलिकाः ।
विधुः फला व तौ नाम्ना सन्निपातावुदाहृतौ ॥ २२३ ॥
श्लेष्मानिलाधिको यस्य सन्निपातः प्रकुष्यति।
तस्य शीतज्वरो मूर्छा क्षुत्तृष्णापासंग्रहः ॥ २२४ ॥
शूलमविद्यमानस्य हिक्कावासश्च जायते ।
असाध्यः सत्रिपातोऽयं शीघ्रमारीति कथ्यते ॥
न हि जीवत्यहोरात्रमनेनाविष्टविग्रहः ॥ २२५ ॥
कामः वामस्तमो मूर्छा प्रलापो मोहवेपथः ।
पाखयोवंदना
जृम्भा
कषायल्वं मुखस्य च ।
वातोत्तरस्य रूपाणि मविपातस्य लक्षयेत् ॥ २२६ ॥
एष विस्फोरको नाम्ना सन्निपात: सुटारुण: ।
अतिसारो नमो मूर्छा मुखपाकस्तथैव च ।
गात्रे च विन्दवो रक्ता दाहस्तोवः प्रजायते ॥ २२७॥
पित्तोत्तरस्य रूपाणि सनिपातस्य लक्षयेत् ।
भिषग्भिः सत्रिपातोऽयमाशुकारी प्रकीर्तितः ॥ २२८ ॥
जड़ता गद्दा वाणी गत्रो निद्रा भवत्यपि।
प्रस्तब्धे नयने चैव मुखमाधुय्यमेव च ॥ २२८ ॥
कफोत्तरस्य रूपाणि सनिपातस्य लक्षयेत् ।
मुनिभिः सन्निपातोऽयमुक्तः कम्पनसंज्ञकः ॥ २३० ॥

·ज्वराधिकारः।
३३
होनमध्याधिकर्यस्य वातपित्तकफैः क्रमात् ।
सनिपातः प्रभवति पौड़यन् दोषदर्शनात् ॥ २३१ ॥
अल्पशूलं कटौतोदो मध्यदाहो जानमः ।
भृशं क्लमः शिरो वक्त मन्याहृदयवाग्रुजः ॥ २३२ ॥
प्रमौलकाः खासहिका कासजाड्यविसंताः ।
प्रथमोत्पबर्मतन्तु साधयेत्तु चिकित्सकः ॥ २३३ ॥
एतस्मिन् सनिपाते तु कर्णमूले सुदारुणा।
पिटका जायते जन्तो यया कच्छण जीवति ॥ २३४ !
सवैदारिकसंज्ञोऽयं सन्निपातः सुदारुणः ।
त्रिरात्रात्परमेतस्य व्यर्थमौषधकल्पनम् ॥ २३५ ॥
मध्यहीनाधिकैर्यस्य सन्निपातो यदा भवेत् ।
तस्य रोगास्त एवोता यथा दोषबलाश्रयाः ॥ २३६ ॥
अन्तर्दाहो विशेषोऽत्र प्रवक्तुं न च शक्यते ।
रक्तमालतकेनैव लक्ष्यते मुखमण्डलम् ॥ २३७ ॥
यत्नेनाकर्षितःश्लेष्मा हृदयान प्रसिच्यते ।
इषुणेवाहतं पाखं तुद्यते खन्यते हदि ॥ २३८ ॥
प्रमौलकः श्वासहिका वईन्ते तु दिने दिने ।
जिह्वा दग्धा खरस्पर्श गलः शूकैरिवावृतः ॥ २३८ ॥
विसर्ग नाभिजानाति कूजते च कपोतवत् ।
अतीत श्लेषणा पूर्ण: शुष्कवनौष्ठतालुकः ॥ २४० ॥
तन्द्रानिद्रातियोगातॊ हतवह्निर्हतद्युतिः ।
न रतिं लभते नित्य विपरीतानि चेच्छति ॥ २४१ ॥
आयम्यते च बहुशो रक्तं ठीवति चाल्पशः ।
एष कर्कोटको नाम्ना सनिपातः सुदारुणः ॥ २४२ ॥
प्रवृहमध्यहीनैश्च सविपातो यदा भवेत् ।
तस्य रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रथाः ॥ २४३ ॥

·३२ चिकित्मासारसंग्रह वातपित्ताधिको यस्य सन्निपातच कुप्यति । तस्य ज्वरो मदस्तृष्णा मुखशोषप्रमोलिकाः । आध्यानारुचितन्द्राश्च कासखासभ्रमलमा: ।। २२० ।। पिन श्लेष्माधिको यस्य सन्निपात: प्रकुप्यति । अन्तर्दाहो बहिः शीतं तस्य टष्णा प्रवर्द्धते ॥ २२१ ।। तुद्यते दक्षिणं पावं मुखशोषगलग्रहाः । ठीवति रक्तपित्तं च कच्छात्कण्ठश्च दूयते ॥ २२२ ॥ विटभेदवासहिकाश्च वर्धन्ते सप्रमोलिकाः । विधुः फल्गु श्च तो नाम्ना सन्निपातावुदाहृतौ ॥ २२३ ॥ श्लेष्मानिलाधिको यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति। तस्य शीतज्वरो मूर्छा क्षुत्तृष्णापासंग्रहः ॥ २२४ ॥ शूलमविद्यमानस्य हिक्कावासश्च जायते । असाध्यः सत्रिपातोऽयं शीघ्रमारीति कथ्यते ॥ न हि जीवत्यहोरात्रमनेनाविष्टविग्रहः ॥ २२५ ॥ कामः श्वासस्तमो मूर्छा प्रलापो मोहवेपथः । पार्खयोवंदना जृम्भा कषायत्वं मुखस्य च । वातोत्तरस्य रूपाणि सन्निपातस्य लक्षयेत् ॥ २२६ ॥ एष विस्फोरको नाम्ना-मत्रिपात: सुदारुण: । अतिसारो भ्रमो मूर्छा मुखपाकस्तथैव च । गावे च विन्दवो रता दाहस्तोवः प्रजायते ॥ २२७ ॥ पित्तोत्तरस्य रूपाणि सनिपातस्य लक्षयेत् । भिषग्भिः सविपातोऽयमाशुकारी प्रकीर्तितः ॥ २२८ ॥ जड़ता गद्दा वाणी गती निद्रा भवत्यपि । प्रस्तब्धे नयने चैव मुखमाधुय्यमेव च ॥ २२८ ॥ कफोत्तरस्य रूपाणि सन्निपातस्य लक्षयेत् । मुनिभिः सन्निपातोऽयमुक्तः कम्पनसंज्ञकः ॥ २३० ॥ ॥

·ज्वराधिकारः।
६३
होनमध्याधिकैर्यस्य वातपित्तकफैः क्रमात् ।
सन्निपातः प्रभवति पौड़यन् दोषदर्शनात् ॥ २३१ ॥
अल्पशूलं कटीतोदो मध्यदाहो रुजाधमः ।
भृशं क्लमः शिरो वक्त मन्याहृदयवाग्रजः ॥ २३२ ।।
प्रमोलकाः खासहिक्का कासजाद्यविसंतताः ।
प्रथमोत्पबमेतन्तु साधयेत्तु चिकित्सकः ॥ २३३ ॥
एतस्मिन् सन्निपाते तु कर्णमूले सुदारुणा।
पिटका जायते जन्तो यया कच्छ्रण जीवति ॥ २३४ ॥
सदारिकसंज्ञोऽयं सन्निपातः सुदारुणः ।
त्रिरात्रात्परमेतस्य व्यर्थमौषधकल्पनम् ॥ २३५ ॥
मध्यहीनाधिकैर्यस्य सन्निपातो यदा भवेत् ।
तस्य रोगास्त एवोक्ता यथा दोषबलाश्रयाः ॥ २३६ ॥
अन्तर्दाहो विशेषोऽत्र प्रवक्तुं न च शक्यते ।
रक्तमालतकेनैव लक्ष्यते मुखमण्डलम् ॥ २३७ ॥
यत्नेनाकर्षितःश्लेष्मा हृदयान्न प्रसिच्यते ।
इषुणवाहतं पावं तुद्यते खन्यते हदि ॥ २३८ ॥
प्रमौलका खासहिका वईन्ते तु दिने दिने ।
जिह्वा दग्धा खरस्पर्शा गल: शूकैरिवावृतः ॥ २३८ ॥
विसर्ग नाभिजानाति कूजते च कपोतवत् ।
अतीत श्लेमणा पूर्ण: शुष्कवनौष्ठतालुकः ॥ २४० ॥
तन्द्रानिद्रातियोगातॊ हतवह्निर्हतद्युतिः ।
न रतिं लभते नित्य विपरीतानि वेच्छति ॥ २४१ ॥
आयम्यते च बहुशो रक्तं ठीवति चाल्पशः ।
एष कर्कोटको नाम्ना सविपातः सुदारुणः ॥ २४२ ॥
प्रहामध्यहीनैश्च सत्रिपातो यदा भवेत् ।
तस्य रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः ॥ २४३ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह
m
४
प्रलापायाससम्मोहकम्पमूरितिनमाः ।
एकपक्षाभिघातस्तु तत्राप्येतद्विशेषतः ।
एष सम्मोहको नाम्ना सन्निपातः सुदारुणः ॥ २४४ ॥
होनप्रवृद्धमध्यैस्तु सन्निपातो यदा भवेत् ।
तस्य रोगास्त एवोक्ता यथा दोषबलाश्रयाः ॥ २४५ ॥
हृदयं दह्यते चास्य यकृत् प्लीहान्त्रफुप्फुसाः ।
पच्यन्तेऽत्यर्थमूर्ध्वाधः पूयशोणितनिर्गम: ॥ २४६ ॥
प्रवृद्धहीनमध्यैस्तु वातपित्तकफैश्च यः ।
तेन रोगास्त एवोक्ता यथा रोगबलाश्रयाः ।
प्रलापायाससम्मोहः कम्पमूर्छारतिभ्रमाः ॥ २४७ ॥
मन्यास्तम्भेन मृत्युः स्यात् तत्राप्येतविशेषतः ।
मध्यप्रवद्धहोनैश्च सन्निपातो यदा भवेत् ।
तस्य रोगास्त एवोक्ता यथा रोग बलाश्रयाः ॥ २४८ ॥
मोहप्रलापमूच्र्छाः स्यु स्तमः कम्पशिरोग्रहाः ।
कामवासौ भ्रमस्तन्द्रा संज्ञानाशो हृदि ग्रहः ॥ २४८ ॥
खेभ्यो रक्त विसृजति तत्राप्यतविशेषणम् ।
अर्वाक् त्रिरात्रान्मृत्युश तन्द्री वा स्तब्धलोचनः ।
एषां त्रयाणां नामानि याम्यक्रकचपाकलाः ॥ २५० ॥
सर्वैर्दोषैः प्रकुपितं सन्निपातं निबोध में ।
त्रयाणामपि दोषाणां सर्वरूपाणि लक्षयेत् ॥ २५१ ॥
यानि ज्वरचिकित्सायां रूपाण्युक्तानि कत्नशः ।
तैः सर्वैरव सम्पूर्णेविज्ञेयः कूटपाकलः ॥ २५२ ॥
व्याधिभ्यो दारुणेभ्यश्च वज्रशस्त्राग्निसबिभः ।
केवलोच्छासपरमः स्तब्धाङ्गः स्तब्धलोचनः ॥ २५३ ॥
त्रिरात्रात् परमेतस्य जन्तोहरति जीवितम् ।
तदवस्थन्तु तं दृष्ट्वा मूढो व्याहरते जनः ॥ २५४ ॥

·ज्वराधिकारः। ३५ धर्षितो राक्षसैननमवेलायां चन्ति ये। अम्बया ब्रुवते केचिट् यक्षिण्या ब्रह्मराक्षसैः ॥ २५५ ॥ पिशाचैर्गा कैश्चैव तथान्यैर्मस्तके हतम् । कुलदेवार्चनाहीनं धर्षितं कुलदेवतैः ॥ २५६ ॥ 'नक्षत्रपोड़ामपर गरकर्मति चापरे । मत्रिपातमिमं प्राहुभिषजा: कूटपाकलम् ॥ २५७॥ कूटस्थैर्जायते दोषैबलि भि: कूटपाकलम् । त्रयोदशविधं प्रोता मन्त्रिपातस्य लक्षणम् ॥ २५८ ॥ वते वापि होनस्य हीयते चोच्छ्रितस्य च । कफस्थानानुपूा वा मनिपातज्वरकिया ॥ २५८ ।। होनस्य वर्धनाद्धानियोरिति निश्चयः । हायनादतिवृद्धस्य हीनयोहदिसम्भवः ॥ २६० ॥ ततः ममत्वं दोषाणामामस्थानं कफस्य तु । तत्रस्थानां क्रियां तददिति ज्वरविनिर्णयः ॥ २६१ ॥ यथा दोषोच्छ्रयञ्चैव ज्वराञ्छषानुपाचरेत् । निहरैत्पित्तमेवादी ज्वरेषु ममवायिषु । दुनिवारतरं तद्धि ज्वरार्तषु विशेषतः ॥ २६२ ॥ मन्निपाते क्षुधात्तं यो भोजयेपिशितौदनम् । म कथं भिषगाख्यातिं लभेन्मूढ़ो नराधमः ॥ २६३ ॥ मनिपाते तु दाहात्तं यः सिञ्चच्छोतवारिणा। आतुर: स कथं जीवेट् भिषक वा स कथं भवेत् ॥ २६४ ।। सत्रिपातेन मनुजं विलपन्तन्तु यो वृतम् । पाययेोजयेहापि तौ च स्यातामुभी बधम् ॥ २६५ ।। सन्निपातेन तृष्यन्तं पाखरुतालुशोषिणम् । यः पाययेज्जलं शीतं स मृत्युनरविग्रहः ॥ २६६ ॥ समुद्रतरणं ह्येतत् वदन्ति भिषगोखराः ।

·चिकित्सासारसंग्रह मृत्युना सह योद्धव्यं सबिपातं चिकित्सता ॥ २६७ ॥ यश्च तत्र भवेत् जेता स जेतामयसङ्गुले । सन्निपातार्णवे मग्न योऽभ्युद्धरति मानवम् । कस्तेन न कृतो धर्मः काञ्च पूजां न सोऽहति ॥ २६८ ॥ श्लेष्मनिग्रहमेवादी कुर्य्यायाधौ त्रिदोषजे। निरस्ते श्लेष्मणि ह्यस्य स्रोतःसूहाटितेषु च । लाघवं जायते यस्य कृष्णा चैवोपशाम्यति ॥२६८ ॥ लङ्घनं बालुकाखेदो नस्यं निष्ठीवनं तथा । अवलेहोऽञ्जनञ्चैव प्राक्प्रयोज्यं त्रिदोषजे ॥ २७० ।। विरात्रं पञ्चरात्रं वा दशरात्रमथापि वा। लङ्घनं सबिपातेषु कुर्य्यादारोग्यदर्शनात् ॥ २७१ ॥ दोषाणामेव सा शक्तिलङ्घने या सहिष्णुता। न हि दोषक्षये कश्चित्सहते लङ्घनादिकम् ।। २७२ ।। कफपित्ते द्रवे धातू सहेते लङ्घनं महत् । आमक्षयादूई मपि वायुर्न सहते क्षणम् ॥ २७३ ।। ग्लान्यङ्गगौरवोऽश्रद्धाविकृति_नलजिते । प्रकासालाघवोऽग्लानि: स्वस्थता मुप्रसन्नता ।। २७४ ।। उपद्रवनिवृत्तिश्च सम्यग्लङ्घितलक्षणम् । सम्मोहः सन्धिशैथिल्यं वातरुक् चातिलडिन्ते ॥ २७५ ॥ शस्तं सुलचिन्तस्यादौ विधाय कबलग्रहम् ।। २७६ ।। लाजसक्नुकपथ्यं स्यात्सैन्धवेनावचूर्णितम्। तञ्चेन्जोयत्यविघ्नेन रोगी जीवेत्तदा ध्रुवम् ॥ २७७ ।। इति केचित् । रक्तपित्तहरत्वेन दाहज्वरकते तथा । सक्तवः शीतवीर्याः स्युाजपूर्वा हिता न ते ॥ २७८ ॥ पाचनो दोपनो लाजमण्डस्त नोष्ण इष्यते ।

·ज्वराधिकारः। अतोऽयं दशमूलादि साधितोऽयं भिषग्मतः ॥ २७८ ॥ पञ्चमुष्टिकयुषेण त्रिकण्टकलतेन च । त्रिदोषशमनात्यर्थं त्रिकण्टेनैव साधयेत् ।। २८० ॥ यवकोलकुलस्थानां मुगामलकशुण्ठयोः । एकैकं मुष्टिमादाय पचेदष्टगुणे जले ॥ २८१ ॥ पञ्चमुष्टिक इत्येष वातपित्तकफापहः । शस्यते गुल्मशूले च खासे कासे क्षये ज्वरै ।। २८२ ॥ इति पञ्चमुष्टिकयूषः । यवकोलकुलस्यैश्च मुहामलकसंयुतैः । धान्याकविश्वयुक्तश्च यूषो वातकफापहः ॥ २८३ ॥ सप्तमुष्टिक इत्येष सत्रिपातज्वरापहः । कफवातामदोषनः कण्ठहृहक्तशोधनः ॥ २८४ ॥ इति सप्तमुष्टिकः । आईकस्वरसोपेतं सैन्धवं सकटुत्रयम् । आकण्ठं धारयेदास्ये निष्ठौवेच्च पुनः पुनः ॥ २८५॥ तेनास्य तालुकोष्ठांशमन्यापार्श्वशिरो गलात्। लोनोऽप्याकृष्यते श्लेष्मा लाघवं चास्य जायते ॥ २८६ ॥ पर्वभेदो ज्वरो मूर्छा निद्राखासगलामयाः । मुखाक्षिगौरवं जाड्य क्लेशश्चैवीपशाम्यति ॥ २८७ ॥ मतवित्रिचतुःकुर्यात् दृष्ट्वा दोषबलाबलम् । एतदि परमं प्राहुर्भेषजं सनिपातिनाम् ॥ २८८ ॥ इति कवलग्रहः। सुरसार्जकनिर्यास: समधुव्योषसैन्धवः । महाल मानिलोद्रेक संज्ञानाशविमोक्षणः ॥ २८८ ॥ मधूकसारसिन्धूस्थ वचोषणकणाः समाः । लक्ष्य पिष्ट्वाम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम् ॥ २८० ॥ इति मधूकसारादिनस्यम् । ४ ·चिकित्सासारसंग्रहे खिबमामलकं पिष्ट्वा द्राक्षया सह संसृजेत् । विखभेषजसंयुक्त मधुना सह लेहयेत् ॥ २८१ ॥ तेनास्य शाम्यते मूर्छाकास: वासस्तथैव च ॥ २८२ ।। अष्टाङ्गं मधुना लिह्यादाकखरसेन वा। सम्मोहं दारुणं हन्ति तन्द्राकाससमन्वितम् ॥ २८३ ॥ कट फलं पुष्करं शृङ्गो व्योषं यासश्च कारवी। लक्ष्ण चूर्णीकतञ्चैतन्मधुना सह लेहयेत् ।। २८४ ।। एषावलेहिका हन्ति सविपातं सुदारुणम् । हिक्कां खासञ्च कासच कण्ठरोगञ्च नाशयेत् ॥ २८५ ।। एतद्योज्य' कफोद्रेके चूर्णमाईकजै: रमैः । ऊर्छ जत्रुगदनी या सा सायम् अवलेहिका। अधोरोगहरी या सा भोजनात् प्राक प्रयुज्यते ॥ २८६ ।। इति पटाकावहिका मरीचं पिप्पली शुण्ठी पथ्यालोभ्रं सपुष्करम् । भूनिम्बकटकाकुष्ठं यवानी कट फलं तथा ॥ २८७ ।। एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । प्रस्खेदे कण्ठरोधे च सन्धी मर्दनमिष्यते ॥ २८८ ॥ एतदुडूलनं प्रोक्त सविपातहरं परम् । इति मरौचाद्युङ्कलनम्। सर्वेषु सबिपातेषु न क्षौद्रमवचारयेत् । शीतोपचारं क्षौद्रं स्याच्छोतं चात्र विरुध्यते ।। २८८ ।। क्रियाभिस्तुल्यरूपाभिः क्रियासार्यमिष्यते । भिन्नरूपतया तास्तु न कुर्वन्ति हि दूषणम् ॥ ३०० ॥ यदा खल्पानिलकफी तालुक्लोमगतौ श्रितो। कुर्य्यातामधिकं शोषं जिह्वायाः खरतां तथा ॥ ३०१ ॥ तदा तां स्फुटितां जिह्वामुच्छुष्कां मधुपिष्टया। -- ·ज्वराधिकारः। ३८ द्राक्षया साज्यया चास्य लेपयेत्सविपातिनः ॥ ३०२॥ घर्षेजिह्वां जड़ा सिन्धुवूषणैः साम्नवेतसैः ॥ ३०३ ॥ खेदोहमे भृष्टकुलस्थचूर्ण- निपातनं शस्तमिति ब्रुवन्ति । मृत्युश्च तस्मिन् बहुपिच्छिलत्वात् शौतेन जन्तोः परितः सरत्वात् ॥ ३०४ ॥ चूर्णं यथा कटफलकृष्णजौरकं लोधं गवां काननविट पुरातनम् । तिता सपथ्यालवणं तथाञ्चनम् उडूलनं खेदविकारजित्परम् ॥ ३०५ ॥ भूनिम्बःकारवी तिता वचा कट फलजं रजः । उडूलनं त्रिदोषोत्थे त्यभिष्यन्दिनि च ज्वरे ॥ ३०६ ॥ इति भूनिम्बायुडूलनम्। विल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मरी पाटला स्थिरा। त्रिकण्टकः पृष्टिपर्णी वृहती कण्टकारिका। दशमूलमिदं वाससन्निपातज्वरापहम् ॥ ३०७ ॥ अविपाकानिलम तन्द्रा पार्खार्त्तिकासनुत् । पिप्पलीचूर्णसंयुक्त हत्कण्ठग्रहनाशनम् ॥ ३०८ ॥ महान्ति यानि मूलानि काठगर्भाणि यानि च । तेषान्तु वल्कलं ग्राह्यं खमूलानि कृत्स्रशः ॥ ३०८ ॥ दशमूलस्य नियूहः कट फलादि रजो युतः । तुल्याईकरसोपेतो मृत्युकल्पं ज्वरं जयेत् ॥ ३१० ॥ पञ्चमूलो किरातादिगणो योज्यस्त्रिदोषजे। पित्तोत्कटे च मधुना कणया वा कफोकटे ॥ ३११ ॥ इति चातुर्भद्रकपञ्चमूलम् । चिरज्वरे वातकफोल्वणे वा ।

·४ चिकित्सासारसंग्रह त्रिदोषजे वा दशमूलमित्रः । किराततिलादिगणः प्रयोज्य: शुद्यार्थिने वा त्रिता विमित्रः ॥ ३१२ ॥ दशमूली शठी शृङ्गी पौष्करं सदुरालभम् । भार्गी कुटजवीजच्च पटोलं कटुरोहिणी ॥ ३१३ ॥ अष्टादशाङ्ग इत्येषः सत्रिपातज्वरापहः । कासहृद्ग्रहपार्खातिखासहिक्का वमोहरः ॥ ३१४ ॥ इति अष्टादशाङ्गकाथ: दशमूली कषायन्तु पुष्करातकणायुतम् । सत्रिपातज्वर देयं खासकासटषान्विते ॥ ३१५ ॥ वृहती पुष्करं भार्गी शठी शृङ्गी दुरालभा। वत्मकस्य च वीजानि पटोलं कटुरोहिणी ३१६ ॥ वृहत्यादिगण: प्रोक्तः सन्निपातज्वरापहः । खासादिषु च सर्वेषु हितः सोपद्रवेषु च ॥ ३१७ ॥ इति तहत्यादि: शठीपुष्करमूलं च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा। गुडूची नागरं पाठा किरातं कटुरोहिणी ॥ ३१८ ॥ एष शव्यादिको वर्गः सन्निपातज्वरापहः । कासहृद्ग्रहपार्खातिवापे तन्द्रयाञ्च शस्यते ॥ ३१८ ॥ इति ट्यादिः शठीपुष्करमूलन्तु गुडूची विश्वभेषजम् । त्रिकण्टकं त्रायमाणा पिप्पली सदुरालभा ॥ ३२० ॥ व्याघ्री पर्पटकं रास्नाऽभया कटुकरोहिणी। देवदारुवचाभार्गीसमभागानि कारयेत् ॥ ३२१ ॥ एष शठ्यादिको वर्ग: सन्निपातज्वरापहः । कासं खासं दिवानिद्रां रात्री जागरणं तथा ।

·ज्वराधकारः। ४१ मुखशोषं षां दाहं त्रिदोषञ्च नियच्छति ॥ ३२२ ॥ इति ब्रहठ्यादिः । पित्ताधिक्ये तु शठ्यादिवृहत्यादिः कफाधिके । वातोत्तरे सनिपाते कट फलादिः प्रशस्यते ॥ ३२३ ॥ 'कट फलाब्दवचापाठापुष्कराजाजिपर्पटः । देवदार्वभया शृङ्गीकणाभूनिम्बनागरैः ॥ ३२४ ॥ भार्गीकलिङ्गकटुकाशठिकलणधान्यकैः । समांशः साधित: क्वाथो हिङ्गाकरसैर्युत: ॥ ३२५ ॥ कर्णमूलोद्भवं शोथं हन्ति मन्यागलाश्रयम् । कफवातज्वरं श्वासं कासं हिक्कां हनुग्रहम् ॥ ३२६ ॥ दशमूलयुतो ह्येष सन्निपातज्वरं जयेत् । अभिन्यासं समस्तञ्च कट फलादिनियच्छति ॥ ३२७ ॥ इति कटफलादिः । दारुनागरभूनिम्ब धान्यतिता कलिङ्गजैः । गजाह्वा दशमूलाब्दैर्मृत्युकल्पं ज्वरं जयेत् ॥ ३२८ ॥ अष्टादशाङ्ग इत्येष सविपातज्वरापहः । कासहृदग्रहपार्खार्ति श्वासहिक्का वमोहरेत् ॥ ३२८ । इति अष्टादशाङ्गः । गुडूचीचन्दनं पद्मनागरीन्द्रयवासकम् । अभयारग्वधोशीरपाठा धान्याब्दरोहिणी ॥ ३३० ॥ कषायं पाययेदेतत् पिप्पलीचूर्णसंयुतम् । तन्द्रा कासज्वरश्वासपिपासा दाहनाशनः ॥ ३३१॥ विण्म वानिलविष्टम्भ त्रिदोषप्रभवस्य च । गुडूच्यादिगणो ह्येष पाचनो दीपनः परः ॥ ३३२ ॥ इति गुडूच्यादि । असतादशमूलीभ्यां साधितं विधिवज्जलम् ।

·cc चिकित्सासारसंग्रह ॥ सन्निपातज्वरं हन्यारत्रयोदशविधं नृणाम् ॥ ३३३ ॥ विषशुण्ठौ दशमूली हिन्ना पाठा च पिप्पलीन्द्रयवैः । सकिराततिक्तवासा शमयति हतौजसं सद्यः ॥ ३३४ ॥ बाषणदशमूलशुण्ठी भार्गी छिन्त्रोद्भवोद्भवः क्वाथः । पौत: शमयति सहसा ज्वरमुग्रं मविपाताख्यम् ॥ ३३५ हिपञ्चमूलो षड्ग्रन्थी विश्खा ग्रधनखोदयम् । कफवातहरः काथ: सनिपातहरः परः ॥ ३३६ ॥ सिंहास्य पर्पटारिष्टं यष्टिधान्यकनागरम् । दारूग्रगन्धेन्द्रयवाः खदंष्ट्रा ग्रन्थिकं तथा ॥ ३३७ ॥ एषां कषायमहनि सन्निपातज्वर पिबेत्। खासातिमारकासन्न शूलारुचिहरं परम् ॥ ३३८ ॥ कट फलं त्रिफला दारु चन्दनं सपरुषकम् । कटुकं पद्मकोशौरं विपचेत्कार्षिके जले ॥ ३३८ ॥ तत्सनिपातदाहन पानमात्रे प्रशंसितम् । दीर्घकालप्रयुक्तानां ज्वरोणाममृतोपमम् ॥ ३४० ॥ ममुम्तं पञ्चमूलञ्च दद्यादातोत्तर गदे। भृशोपणं वा सुखोषणं वा दृष्ट्वा दोषबलाबलम् ॥ ३४१ ॥ कफोत्तर वृहत्यादिगणश्च दशमूलजः परुषकागि त्रिफला देवदारु सकट फलम् । पित्तीत्तर नृणामतत् सविपाते चिकित्सितम् ॥ ३४२ ॥ मुस्ता पर्पटकोशौर देवदारु महौषधम् । विफला धन्वयासश्च नौलौकाम्पिल्लकं त्रिहत् ॥ ३४३ ॥ किराततितकं पाठा बला कटुकरोहिणी। मधुकं पिप्पलीमूलं मुस्ताद्यो गण उच्यते ॥ ३४४ ॥ अष्टादशाङ्गमुदकं सन्निपातज्वरापहम् ॥ ३४५ ॥ पित्तोत्तरे सत्रिपाते हितमुक्तं मनीषिभिः ।

·ज्वराधिकारः। ४३ मन्या स्तम्भ उरोघाते हनुस्तम्भे शिरोगदे ॥३४६ ॥ इत्यष्टादशामः । व्योषात त्रिफलारिष्ट पटोली तिक्तवत्सकैः सभूनिम्बामृतापाठस्त्रिदोषज्वरजिज्जलम् ॥ ३४७ ॥ विल्वकं त्रिता दन्ती समूलं चतुरङ्गलम् । पक्कं कषायं विनाव्य नौलौचूर्णविमिश्रितम् ॥ ससर्पिष्क पिबेत्तूणं सन्निपाते विरेचनम् ॥ ३४८ ॥ कम्पप्रलापनं यस्य संज्ञानाशव दारुषः । लाववर्तश्च कलिङ्गः शशतित्तिरैः ॥ ३४८ ॥ तर्पयेत्प्राक पुराणेन मर्पिषाऽभ्यञ्जयेदपि । बला राना गुडूच्याद्यैस्तै लैश्च परिषेचयेत् ॥ ३५० ॥ आचितामाशयकफे सन्निपातज्वरे दृढ़े। शान्तेऽप्यवश्यं तस्याशु तन्द्रा समुपजायते ॥ ३५१ ॥ अभिट्रवनसक्षौर दिवास्वप्रनिषेवणात् । दुर्बलस्याल्पवातस्य जन्तोः श्ल मा प्रकुप्यति ३५२ ॥ वायुमार्ग ममावृत्य धमनीरनुसृत्यच । तन्द्रां सुघोरां जनयेत्तस्या वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ ३५३ ॥ उन्मीलिते विनिर्भुग्ने परिवर्तिततारके। भवतस्तस्य नयने लुलिते चलपक्ष्मणी ॥ ३५४ ॥ विवृत्ताननदन्तौष्ठ मुहुरुत्तानशायिनाम् । पिच्छिलोच्छिवतन्तुश्च कण्ठे श्लेष्मास्य गच्छति ॥ ३५५ ॥ कण्ठमार्गावरोधश्च वैकृतं चोपजायते । सोऽर्वाक विरानं साध्यः स्यादसाध्यस्तु ततः परम् ॥३५६॥ ज्योतिष्मत्यास्तथा तैलं मूलं पिण्डाकरस्य च । तन्द्राविनाशनं श्रेष्ठं नस्यकर्मणि योजितम् ॥ ३५७ ॥ सैन्धवं खेतमरिचं सर्षपः कुष्ठमेव च ।

·४४ चिकित्सासारसंग्रह मूत्रेण पिष्ट्वा वत्सस्य नस्यं तन्द्राविनाशनम् ॥ ३५८ ॥ असुराहयगन्धस्य विट चूर्णमधुसंयुतम्। अञ्जनाबोधयेन्मुग्धं तन्द्रितं साबिपातिनम् ॥ ३५८ ॥ जातोपुष्यं प्रबालञ्च मरिचं रोहिणी वचा। सैन्धवं वसमूत्रेण तन्द्रानाशनमुत्तमम् ॥ ३६० ॥ अयोरजः खेतलोध्रमधनं मरिचं तथा। गोपित्तेन समायुक्तं तन्द्रानाशनमुत्तमम् ॥ ३६१ ॥ सबिपातज्वरोत्पन्नां युक्त्या तन्द्रां जयेद्भिषक् । उपद्रवः कष्टतमो जराणां सविशेषत: ॥ ३६२ ॥ वयश्च कुपिता दोषा उरः स्रोतोऽनुगा भृशम् । प्रामा विवहा ग्रथिता बुद्दीन्द्रियमनोऽनुगाः ॥ ३६३ ॥ जनयन्ति महाघोरमभिन्यासं ज्वरं नृणाम् । प्रस्तब्धगात्रस्त्ववाग्मी नष्टचेष्टो न काइते ॥ ३६४ ॥ न च दृष्टिर्भवेत् तस्य समर्था रूपदर्शने। न च गन्धरसस्पर्शशब्दांचाप्यथ बुध्यते ॥ ३६५ ॥ शिरो लोठयतेऽभौक्षा माहाराभिनन्दति । कूजते तुद्यते चैवं प्रतिपत्तिश्च होयते ॥ ३६६ ॥ कलं प्रभाषते किञ्चिदभिन्याम: स उच्यते । प्रत्याख्येयः स भूयिष्ठं कश्चिदेवान सिध्यति ॥ ३६७ ॥ सप्ताहं वा दशाहं वा हादशाहमथापि वा। ते नन्ति संहिताधातोः पाकाम्मुञ्चति चान्यथा ॥ ३६८ ॥ दिवसैर्हिगुणैः सप्त नवैकादशभिः क्रमात् ॥ ३६८ ॥ दुर्गेऽम्भसि यथा मग्न भाजनं त्वरया बुधः । ग्रहीयात्तलमप्राप्तं तथाभिन्यासपीड़ितम् ॥ ३७० ॥ निद्रोपेतमभिन्यासं क्षिप्रं विद्याइत्तौजसम् ॥ ३७१ ॥ कारवीपुष्करैरण्डलायन्तौनागरामृता।

·ज्वराधिकारः। ४५ दशमूली शठी शृङ्गी वासा भार्गीपुनर्नवा ॥ ३७२ ॥ तुल्यमूत्रेण निष्काथ्य पौत: स्रोतो विशोधनः । अभिन्यासज्वरायासमाशु नन्ति समुद्धतम् ॥ ३७३ ॥ मातुलुङ्गाऽश्मभिदिल्व व्याघ्री पाठा रुबूकजः । 'क्वाथो लवणमूत्राख्योऽभिन्यासानाहशूलनुत् ॥ ३७४ ॥ व्यात्री दुरालभा भार्गी शठी शृङ्गो सपौष्करम् । पक्काम्बुश्लेष्मद्देयमभिन्यासप्रशान्तये ॥ ३७५ ॥ भार्गीपुष्करमूलञ्च राम्रा विल्वं समुस्तकम् । नागरं दशमलञ्च पिप्पली विषमाधितम् ॥ ३७६ ॥ हिङ्गाकरसोपेतं पिप्पलौचूर्णसंयुतम् । सन्निपातज्वरं घोरमभिन्यामञ्च दारुणम् । हृत्पाखंशूलमानाहं सद्यः पीतं नियच्छति ॥ ३७७ ॥ वौजपूरकविल्वाश्मभेदकं वृहतीदयम् । सवासकं तथैरण्डं जले चाष्टगुणे शृतम् ॥ ३७८ ॥ पक्त्वा गोमूत्रसंयुक्त विडसौवर्चलान्वितम् । हृट्वस्तिशूलमानाहमभिन्यासे ज्वरे हितम् ॥ ३७८ ॥ दन्ती द्रवन्तीं वहतीमैरण्डं वीजपूरकम् । श्यामां व्याघ्रौञ्च निष्क्वाथ्याभिन्यासे बहुवर्चसि ॥ ३८० ॥ सिंही व्याघ्रामृता द्राक्षा अजरजी सकटत्रिकम् । शृङ्गीविडङ्गच समं पक्वा विस्राव्य साधयेत् ॥ ३८१ ॥ ताक्तैस्तण्डुलै टैः पेयामुष्णां ज्वरी पिबेत् । हिक्का खासी च कासी च तथाभिन्यासपीड़ितः ॥ विबद्धवातविण्मूत्रः पानमेत प्रयोजयेत् ॥ ३८२ ॥ वृहती पौष्करं भार्गी शठी शृङ्गो दुरालभा। पक्वा पाने प्रशसन्ति श्लेष्मा तेनोपशाम्यति ॥ ३८३ ॥ त्रिविशाला कट का त्रिफलारग्वधैः कृतः ।

·४६ चिकित्सासारसंग्रह सक्षारो भेदनः काथः पेयः सर्वज्वरापहः ॥ ३८४ ॥ तिताभयात्रिहन्तीफलं वै राजवृक्षजम् । क्षाराव्यः सैन्धवोपेतः काथो भेदी ज्वरापहः ॥ ३८५ ॥ आर्द्रकखरसोपेतं सिन्धूस्य सकट बिकम् । प्रबोधाय मुखे दद्याबस्यञ्च मरिचेन वै ॥ ३८६ ॥ मातुलुङ्गाकरसं कोणं बिलवणान्वितम् । अन्यहा सिद्धविहितं नस्यं तीक्ष्णं प्रयोजयेत् ॥ ३८७ ॥ शिरीषवीजगोमूत्रकष्णमरिचसैन्धवैः । अञ्जनं स्याप्रबोधाय सरसो न शिलावचैः ॥ ३८८ ॥ शिरीषवीजं मरिचं वत्समूत्रेण तत्समम् । अञ्जनं तदभिन्यासे संज्ञा बोधनमिष्यते ॥ ३८८ ॥ मातुलुङ्गरसं तस्य हिङ्गशुण्ठीयुतं मुखे। दद्यायधमनं तीक्ष्ण कटतितोपसंहितम् ॥ ४० ॥ पटोलपत्र सुषुवी वृहती कण्टकारिका। मरिचं पिप्पली विल्वं चिरविल्व सचित्रकम् ॥ ४०१ । करजवीजमञ्जिष्ठा त्रायन्ती विश्वभेषजम् । गलप्रबोधनं श्रेष्ठमभिन्यासज्वरापहम् ॥ ४०२ ॥ करञ्जो विस्वमञ्जिष्ठे त्रायन्त्यग्निः पटोलकम् । वृहती सुषुवीव्योषं क्वाध: स्याइलशोधनः ॥ ४०३ ॥ चिकित्सिते कृतेऽप्येवं यस्य संज्ञा न जायते। ललाटे पादयोर्वापि तस्य दाहः प्रशस्यते ॥ ४०४ ॥ सविपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुण: । शोथः सजायते तेन कश्चिदेव विमुच्यते ॥ ४०५ ॥ तं जयेच्छोणितस्रावैः मर्पि:पानप्रलेपनैः । प्रदाहैः कफपित्तन्न : वमनैः कवलग्रहैः ॥ ४०६ ॥ जीर्णानां रतशालिनां ज्वरनकाथसाधितः ।

·ज्वराधिकारः। ४७ प्रसृतस्त्वोदनो हिस्त्रिः कार्यो यूषादिकोऽपि वा ॥४०॥ स चेन्जीयंत्यविघ्न न ज्वरी जीवेत्तदा ध्रुवम् ॥ ४०८ ॥ गैरिकं पांशुकं शुण्ठी वचा कटफलकाजिकैः । कर्णशोथहरो लेपः सन्निपातज्वर भृशम् ॥ ४० ॥ अभिघाताभिचाराभ्यामभिशापाभिषङ्गतः । आगन्तुर्जायते दोषैर्यथास्वन्तं विभावयेत् ॥ ४१० ॥ श्यावास्यता विषकते दाहोऽतीसार एव च। भक्तारुचि: पिपासा च तोदश्च सह मूर्छया ॥ ४११ ॥ औषधीगन्धजे मूर्छा शिरो रुग्वमथस्तथा ॥ ४१२ ॥ कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्रालस्यमभोजनम् । हृदये वेदना चास्यं गात्रञ्च परिशुष्यति ॥ ४१३ ॥ भयात् प्रलापः शोकाच्च भवेत्कोपाच्च वेपथुः । अभिचाराभिशापाभ्यां मोहनष्णा च जायते । भूताभिषगादुहेगो हास्यरोदनकम्पनम् ॥ ४१४ ॥ कामशोकभयाहायुः क्रोधात्पित्तं त्रयो मलाः । भूताभिषङ्गात् कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणा: ॥ ४१५ ॥ अभिचाराभिशापोत्थौ ज्वरी होमादिभिर्जयेत्। दानस्वस्त्वयनातिथ्यैरुत्पातग्रहपीड़जौ ॥ ४१६ ॥ भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनताड़नैः । जयेद्भूताभिषङ्गोत्थं मनः स्वास्थ्यैश्च मानसैः ॥ ४१७ ॥ औषधिगन्धविषजौ विषपित्तप्रबाधनैः । जयेत्कषायैर्मतिमान् सर्वगन्धकृतेर्भिषक् ॥ ४१८ ॥ क्रोधजे पित्तजिकाम्ये नाUः सदाक्यमेव च । आखासनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च । हर्षणैश्च शमं यान्ति कामशोकभयज्वराः ॥ ४१८ ॥ कामात् क्रोधजरो नाशं क्रोधाकामसमुद्भवः ।

·चिकित्सासारसंग्रह याति ताभ्यामुभाभ्याञ्च भयशोकसमुत्थितः ॥ ४२० ॥ विसर्पण जुरो यश्च यश्च विस्फोटकजुरः । तत्रादौ सर्पिषः पानं कफपित्तोत्तरे भवेत् ॥ ४२१ ॥ निम्बदारुकषायं वा हितं सौमनसं तथा। श्रमक्षयोत्ये भुञ्जीत ताभ्यक्तं रसौदनम् ॥ ४२२ ॥ रोगोत्थानप्रकोपाभ्यां यो जुरो जायते नृणाम् । शमयेत् पाचयेहापि यथायोगैचिकित्सिकः ॥ ४२३ ॥ स्त्रीणामप्यप्रजातानां प्रजातानां तथाऽहितैः । स्तन्यावतरण चैव जरो दोषैः प्रकुप्यति । तस्य प्रशमनं कायं यथादोषविधानत: ॥ ४२४ ॥ अभिघातजुरे कुर्यात् क्रियामुष्णविवर्जिताम् । कषायमधुरस्निग्धां यथा दोषमथापि वा ॥ ४२५ ॥ अभिघातजुरो नश्येत्यानाभ्यनेन सर्पितः । मोद्रव्यैश्च मात्माश्च तथा मांसरसौदनैः ॥ ४२६ ॥ व्यधबन्धश्रमात्यध्वमङ्गभ्रंशसमुद्भवान् । जरानुपाचरेत् पूर्व मुस्निग्धक्षीरभोजनैः ॥ ४२७ ॥ त्यागन्तुक चरचिकित्सा । दोषोऽल्पो हितसम्भूतो अरोत्सृष्टस्य वा पुनः । धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमजुरम् ॥ ४२८ ॥ मन्ततो रसधातुस्थः सततो रक्तधातुगः । भिषजा चैव विज्ञेयः सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः ॥ ४२८ ॥ मेदो गतस्तृतीयेऽहि ह्यस्थिमज्जागतः पुनः । कु-चातुर्थिकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम् ॥ ४३० ॥ सप्ताहं वा दशाहं वा हादशाहमथापि वा। सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात्सन्ततः स निगद्यते ॥ ४३१ ॥ अहोरात्रे सततको हौकालावनुवर्त्तते ।

·ज्वराधिकारः। ४८ अन्येाष्कस्त्वहोरात्रादेककालं प्रवर्त्तते ॥ ४३२ ॥ टतीयकस्तृतीयेऽङ्गि चतुर्थेऽति चतुर्थकः । केचिद्भताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम् ॥ ४३३ ॥ यस्मादनियताकालाच्छीतोष्णाभ्यां तथैव च । वेगतश्चापि विषमः स ज्वरो विषमः स्मृतः ॥ ४३४ ॥ कफपित्ताचिकग्राही पृष्ठाहातकफात्मकः । वातपित्ताच्छिरोग्राही विविधः स्यात्तृतीयकः ॥ ४३५ ॥ चातुर्थिको दर्शयति प्रभावं विविध ज्वरः । जङ्घाभ्यां नैष्मिकः पूर्व शिरमोऽनिलसम्भवः । मध्यकायन्तु गृह्णाति पूर्व यस्तु स पित्तजः ॥ ४३६ ॥ विषमज्वर एवान्यश्चातुर्थिकविपर्ययः । अस्थिमज्जागतोदोषश्चातुर्थिकविपर्ययः । म मध्ये ज्वरयत्यङ्गि द्यादावन्ते विमुञ्चति ॥ ४३७ ॥ ममौ वातकफौ यस्य हौनपित्तस्य देहिनः । भवेत्तीक्ष्णो मृदुर्वापि ज्वरस्तस्य तु रात्रिजः ॥ ४३८ ॥ ज्वरास्तु विषमाः सर्वे सबिपातसमुद्भवाः । यथोल्वणस्य दोषस्य तेषां कायं चिकित्सितम् ॥ ४३८ ॥ विषमज्वरनाशाय चिकित्सा वक्ष्यतेऽधुना। वातप्रधानं मर्पिभिर्वस्तिभिः मानुवासनैः । निग्धोष्णैरनपानैश्च शमयेद्दिषमज्वरम् ॥ ४४० ॥ विरेचनेन पयसा सर्पिषा संस्कृतेन च । विषमं तिक्तशीतैश्च ज्वरं पित्तोत्तरं जयेत् ॥ ४४१ ॥ वमनं पाचनं रूक्षमनपानं विलङ्घनम् । कषायोष्णन्तु विषमे ज्वरे शस्तकफोत्तरे ॥ ४४२ ॥ वायन्ती कटकानन्ता सारिवाभिः शृतं जलम् । सन्तताये ज्वर देयं वातादीनां निवृत्तये ॥ ४४३ ॥ ५ Halkstun utstio Libran..

·चिकित्सासारसंग्रह
द्राक्षापटोलनिम्बाब्दशक्राह्वा त्रिफलाशृतम् ।
जलं जन्तुः पिबेच्छौतमन्येार्चरशान्तये ॥ ४४४ ॥
पटोलारिष्टमृद्दीकाशम्याकं त्रिफला वृषम् ।
क्वाथ ऐकाव्हिकं हन्ति शर्करामधुयोजितः ॥ ४४५ ॥
षोडषाष्टचतुर्भागं वातपित्तकफार्तिषु ।
क्षौद्रं कषाये दातव्यं विपरीता तु शर्करा ॥ ४४६ ।।
पटोलेन्द्रयवानन्ता पथ्यारिष्टामताजलम् ।
ज्वरं सततकं पानं निहन्त्याशु प्रयोजितम् ॥ ४४७॥
उशीरं चन्दनं मुस्तौं गुडूची धान्यनागरम् ।
अम्भसा कथित: पेयः शर्करामधुयोजितः ।
ज्वरे टतोयके पुंमां दृष्णादाहममन्विते ॥ ४४८ ॥
स्थिरामामलकोदारुशिवाषमहौषधैः ।
शृतं शीतं जलं दद्यात् मितामधुविमिश्रितम् ।
चातुर्थिक ज्वर तीव्र मन्द चैवाथ पावके ॥ ४४८ ॥
शैलुषमण्ड नरजः वयमानुरूपं
शुभ्राङ्गवत्ससुरभीपयसा निपौतम् ।
आदित्यवारभवपालदिन नरेण
चातुर्थिकं सुचिरजं जयति क्षणेन ॥ ४५० ॥
कालिङ्गकः पटोलस्य पात्र कटकरोहिणी
पटोलं शारिवा मुस्तौं पाठा कटकरोहिणी ॥ ४५१ ॥
निम्बः पटोलं त्रिफला मृहौका मुस्तवत्सको।
किराततितममृता चन्दनं विश्वभेषजम् ॥ ४५२ ॥
गुडच्यामलकं मुस्तमर्धश्लोकसमापनाः ।
कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधं ज्वरम् ॥ ४५३ ॥
कल्कः शिरीष पुष्पस्य रजनौदयसंयुतः ।
नस्य सर्पिः समायोगाज्ज्वरं चातुर्थिक जयेत् ॥ ४५४ ॥

·ज्वराधिकारः।
५१
अगस्त्यपत्रस्वरसेन नस्यं निहन्ति चातुर्थिकमुग्रवीर्यम् ॥४५५॥
सहदेवाया मूलं विधिना कण्डनिबदमपहरति ।
एकद्वित्रिचतुर्भिर्दिवसैर्भूतज्वरं पुंसाम् ॥ ४५६ ॥
सितवर्षाभूमूलं पयसा पोतं च पैत्तिकं जयति ।
चातुर्थिकं सुचिरजं ताम्बूलेनैव भक्षणादथवा ॥ ४५७ ॥
कृष्णामलकोरामठदारूवचाराजसर्षपरसोनैः ।
छागलमूत्रपिष्टैनस्थं त्वेकाहिकादिनम् ॥ ४५८ ॥
वन्दाकं विषजातञ्च तक्रेण विषमज्वरे ।
सर्पिषा दधिमण्डेन हिङ्गुना च प्रयोजयेत् ॥ ४५८ ॥
पिप्पली शर्करा क्षौद्रं शृतं क्षौरं तं नवम् ।
खजेन मथितं पेयं विषमज्वरनाशनम् ॥ ४६० ॥
क्षीराविका रजनिमर्दक सत्रयाणाम्
मूलं ज्वरापहमवश्यमिदं शिखायाम् ।
बडं दिवाकरदिनेऽप्यथवाष्टमीषु
रात्रिज्वरं हरति रन्जितसूत्रबदम् ॥ ४६१ ॥
घृतं पयः शर्करा च पिप्पलौ मधुसर्पिषा।
पञ्चसारमिदं देयं मथितं विषमज्वरे ॥
क्षतक्षीण क्षये कासे हृद्रोगे चापि शस्यते ॥ ४६२ ॥
मुस्तामलकगुडूचौविश्वौषधिकण्टकारिकाक्वाथः ।
पौत: सकणाचूर्ण: समधुर्विषमज्वरं हन्ति ॥ ४६३ ॥
रसोनकल्क तिलतैलमित्र
योऽशाति नित्यं विषमज्वरातः ।
प्रमुच्यते सोऽप्यचिराज्ज्वरेण
वातामयैश्चापि सुघोररूपैः ॥ ४६४ ॥
जौरकं गुड़संयुक्त विषमज्वरनाशनम् ।
अग्निमान्य जयेच्छौधं वातरोगापहं मतम् ॥ ४६५ ॥

·५२.
चिकित्सासारसंग्रह
तोरेण पञ्चबया वा दुग्धावाशौ कणां पिबेत् ।
यावत्पूर्ण शतं तस्यात्तथा चैवापकर्षयेत् ।
वाताम्रश्वासपाण्डमॆ गुल्मशोफोदरापहम् ॥ ४६६ ॥
विषमज्वरेषु कर्त्तव्यमूई चाधश्च शोधनम् ।
शान्तिं नयेत् त्रिच्चापि सक्षौद्रा विषमज्वरम् ॥ ४६७ ॥
मुरा समण्डाः पानाथं भक्षार्थ चरणायुधाः ।
तित्तिराश्च मयूराश्य प्रयोज्या विषमज्वर ॥ ४६८ ॥
अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च ।
वाराणस्याञ्च यहत्तं तत्तदेकाहिके स्मरेत् ॥ ४६८ ॥
योऽसौ सरस्वतीतोरे अपुत्रस्तापसो मृतः ।
तस्मै तिलोदकं दद्यान्मुञ्चत्येकाहिको ज्वरः ॥ ४७० ॥
एतन्मन्त्रेण वाखस्थपत्र हस्त: प्रतर्पयेत् ॥ ४७१ ॥
आम्लोटजसहस्रेण दलेन सुकृतां पिबेत् ।
पेयां वृतप्लुतां जन्तुचातुर्थिकहरी वाहम् ॥ ४७२ ॥
सैन्धवं पिप्पलोनाञ्च तण्डलाः समनःशिलाः ।
नेत्राञ्जनं तैलपिष्टं शस्यते विषमज्वरे ॥ ४७३ ॥
उर्णनामेश्च जालेन कज्जलं ग्राहयेच्छनैः ।
अञ्जयेनेत्रयुगलं वाहिकन्तु ज्वरं जयेत् ॥ ४७४ ॥
निम्बपत्त्रं वचा कुष्ठं पथ्यासिद्धार्थकं तम् ।
विषमज्वरनाशाय गुग्ग लुश्चेति धूपनम् ॥ ४७५ ॥
वैड़ालं वा शकच्छ ष्ठं वेपमानस्य धूपने ।
सहदेवौ वचाभद्रानाकुलोभि: प्रधूपनम् ।
प्रदेहोहर्तनं कुर्यादेभिर्वा ज्वरशान्तये ॥ ४७६ ॥
मयूरचन्द्रकैखूपः सर्वज्वरग्रहापहः ॥ ४७७ ॥
पलङ्कषावचाकुष्ठैनिम्बपत्रयवैर्वृतः ।
पथ्यासिद्धार्थकधूपः शस्त: सर्वज्वरापहः ॥ ४७८ ॥

·स्वराधिकारः।
५३
पुरध्यामवचासर्जनिम्बार्कागुरुदारुभिः ।
सर्वज्वरहरो
धूपः
श्रेष्ठोऽयमपराजितः ॥ ४७६ ॥
रुद्रजटा गोशृङ्ग विड़ालविष्ठोरगस्य निर्मोकः ।
मदनफलभूतकेश्यौ वंशत्वग्रुद्रनिर्माल्यम् ॥ ४८० ॥
वृतयवमयूरचन्द्रछागलकरोमाणि सर्षपाः सवधाः ।
हिङ्गगवास्थिमरिचाः समभागाः छागमूत्रसम्यिष्टाः ॥ ४८१ ॥
धूपनविधिना शमयन्त्येते सर्वान् ज्वरावियतम्।
ग्रहडाकिनीपिशाचप्रेतविकारानयं धूपः ॥ ४८२ ॥
इति माहेश्वरधूपः ।
ज्वरवेगस्य कालञ्च चिन्तयन् ज्वय॑ते तु यः ।
तस्येष्टैरङ्ग तैर्वापि विषयैर्नाशयेत् स्मृतिम् ॥ ४८३ ॥
सततं विषमं वापि क्षीणस्य सुचिरोस्थितम् ।
ज्वरं सम्भोजनैः पथ्ये ज्वरघ्नेः समुपाचरेत् ॥ ४८४ ॥
ज्वराः कषायैर्वमनैलङ्घनैर्लधुभोजनैः ।
रूक्षस्य ये न शाम्यन्ति सर्पिस्तेषां भिषमतम् ॥ ४८५ ।
बलाग्निमन्यत्रिफलाकाथे दधा घृतं पचेत् ।
तिल्वकावापमतधि विषमज्वरनाशनम् ॥ ४८६ ॥
चन्दनं चित्रकं सिंही वत्सकं मुस्तनागरे ।
कटुका नायमाणा च धावाशौरे दिशारिवे ॥ ४८७ ॥
द्राक्षाऽईपलमात्राणि सौम्यवारेषु संहरेत् ।
क्षौराढ़कसमायुक्तां सर्पिषोऽतुलां पचेत् ॥ ४८८ ॥
चातुर्थिकं हरेत्यौतमुन्मादं विषमज्वरम्।
वाहिकं खासकासौ च सर्वापस्मारमेव च ॥ ४८८
इति चन्दनाद्य एतम ।
विडङ्ग मुस्तत्रिफला मञ्जिष्ठा दाडिमोत्यलैः ।
स्यामैलवालुकैलाभिः चन्दनामरदारुभिः ॥ ४८० ॥

·CC चिकित्सासारसंग्रह वर्हिष्ठकुष्ठरजनीपर्णिनीशारिवाइयैः । हरेणुका त्रिवहन्तीवचातालौशनागरैः ॥ ४८१ ॥ बलाविशालहतीमालतीपृशिपर्णीभिः । एतैश्च कार्षिकैः कल्कवृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४८२ ॥ चतुर्गुणेन पयसा दिगुणेन जलेन च । एतत्कल्याणकं नाम सपि: पक्कं त्रिदोषनुत् । विषमज्वरखासकासगुल्मोन्मादज्वरापहम् ॥ ४८३ ॥ इति कल्याणहतम् ! एतदेव हविः पक्वं जीवनीयोपसंस्कृतम् । हिपञ्चमूलक्वाथेन शतावा: रसेन च ॥ ४६४ ॥ चतुर्गुणेन पयसा महाकल्याणमुच्यते । अपस्मारग्रहं शोषं क्लैव्यं कार्यमजीवितम् ॥ ४८५ ॥ तमतविहन्त्याशु ये चापि विषमज्वराः । जीवनौयगणत्वेन काकोल्यादिगणग्रहः । महाकल्याणके कार्यो वृते तु दशकार्षिकः ॥ ४८६ ॥ इति महाकल्याणक वृतम् । शुण्ठीकणा चित्रकञ्च चव्यं ग्रन्थिकमेव च । कुर्य्यात् पञ्चपलान् भागानकैकस्य तु कुट्टितान् ॥ ४८७ ॥ जलद्रोणे विपक्तव्य यावत्यादावशेषितम् । एतैस्तु पलिकैः कल्कैः मैन्धवेन समन्वितैः ॥ ४८८ ॥ षट्पलं नाम विख्यातं विषमज्वरनाशनम् । श्वासकासाग्निदोर्बल्य प्रतिश्यायित्वमेव च । ग्लौहोई वातश्वयथुपाण्डुरोगांश्च नाशयेत् ॥ ४६८ ॥ इति षट्पलं पृतम् । नागरञ्चविकाक्षार: पिप्पलीमूलचित्रकम् । कष्णा च पलिकान् भागान् एतप्रस्थे विपाचयेत् ॥५००॥ शृङ्गवेररसं प्रस्थं मस्तुप्रस्थ तथैव च ।

·ज्वराधिकारः।
५५
एकाहिकं घाहिकञ्च त्रवाहिकञ्च चतुर्थकम् ॥ ५०१ ।।
एतान् सर्वज्वरान् हन्ति स्थूलत्वं कुरुते भृशम् ।
दुर्नामखासकासन्न बलवर्णाग्निवईनम् ॥ ५०२ ॥
इति पमृतषट्पलं घृतम् ।
सुवचिका नागरकुष्ठमूर्वा लाक्षा निशालोहितयष्टिकाभिः ।
तैलं ज्वरे षटगुणतक्रसिद्धमभ्यञ्जनाच्छोतविदाहनुत्स्यात्।।५०३॥
दन्नः ससारकस्यात्र तर्क कट्टरमिष्यते ।
इति षटकट्टरतेलम् ।
शुक्तारनालैर्दधिमस्तुतः फलाम्बुभागेन समं हि तैलम् ।
कृष्णादिकल्कैर्मदुङ्गिसिद्धमभ्यञ्जनं वातकफज्वराणाम् ॥ ५५०४।।
एकाहिकहित्रिचतुथकानां मासाईमासहयमासिकानाम् !
निवारणं तहिषमज्वराणां तैलन्तु षटकट्टरकं महत्स्यात् ॥५०५।
कल्क कृष्णादिगणो यथा ।
कृष्णा चित्रकषड्ग्रन्था वासकं विषकाधनम् ।
ग्रन्थिकैले चातिविषा रेणुकञ्च कट त्रयम् ॥ ५०६ ॥
यवानो गोस्तनी व्याघ्री भूनिम्बं विल्वचन्दनम् ।
भार्गी श्यामा शिवा धात्री स्थिरा मूर्वा सजीरका॥५०॥
मर्षपं हिङ्गकटको विडङ्गञ्च समांशकम् ।
एषः कृष्णादिको नाम्ना गणो ज्वरविनाशनः ॥ ५०८॥
इति महाषटकट्टरतैलम्।
लाक्षारसाढ़के प्रस्थ तैलस्य विपचेद्भिषक् ।
मस्त्वाढ़कं समादाय पिष्ट्वा चान विनिक्षिपेत् ॥ ५०८ ॥
शतपुष्पा हरिद्रा च मूर्वा कुष्ठ हरेणुकम् ।
कटकं मधुकं राना अश्वगन्धा च दारु च ॥ ५१० ॥
समुस्तं चन्दनं चैव पृथगक्षसमानकैः ।
ट्रव्यैरतैस्तु तसिद्धमभ्यङ्ग मारुतापहम् ॥ ५११ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह विषमाख्यान् ज्वरान् सर्वानाखेव प्रशमं नयेत्। कासं खास प्रतिश्यायं कण्डू दौर्गन्ध्यगौरवम् ॥ ५१२ ॥ त्रिकपृष्ठग्रहं शूलं गात्राणां स्फुटनं तथा। पामालक्ष्मीप्रशमनं सर्वग्रहनिवारणम् ॥ ५१३ ॥ अखिभ्यां निर्मितं सम्यक् तैलं लाक्षादिकं त्विदम् ॥ इति लाक्षादितैलम्। सोमं सानुचरं देवं समाटगणमौखरम् । पूजयन् प्रयतः शीघ्र मुच्यते विषमज्वरात् ॥ ५१४ ॥ त्रिदोषजे ज्वरे ह्येतदन्तवेंगे च धातुगे। लक्षणं मोक्षकाले स्यादन्यस्मिन् वेददर्शनम् ॥ ५१५ ॥ इति विषमज्वरः। नित्यं मन्दज्वरो रूक्ष: शून: कच्छण सिध्यति । स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो नरो वातबलासको ॥ ५१६ ॥ प्रलिम्पविव गात्राणि धर्मेण गौरवेण च । मन्दज्वरविलेपौ च सशीतः स्याप्रलेपकः ॥ ५१७॥ कफवातज्वरप्रोतां क्रियां वातबलासके। प्रयुञ्जीत भिषक् श्लेष्मज्वरघ्नोन्नु प्रलेपके ॥ ५१८ ॥ विदग्धेऽबरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते । तेनाई शीतलं देहमईमुष्णं प्रजायते ॥ ५१८ ॥ काये दुष्टं यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः । तेनोष्णत्वं शरीरस्य शौतत्वं करपादयोः ॥ ५२० ॥ काये श्लेष्मा यदा दुष्टः पित्तं चान्ते व्यवस्थितम् । शीतत्वं तेन गात्राणामुष्णत्व हस्तपादयोः ॥ ५२१ ॥ त्वस्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादी जनयतो ज्वरम्। तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च ॥ ५२२॥ करोत्यादौ तथा पित्तं त्वस्थ दाहमतीव च ।

·ज्वराधिकारः।
तस्मिन् प्रशान्ते वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः ॥ ५२३ ॥
हावेतौ दाहशीतादि ज्वरी संसर्गजी मतौ।
दाहपूर्वस्तयोः कष्टः क्वच्छ्रसाध्यतमश्च सः ॥ ५२४ ॥
इति दाहशीतादिनिदानम् ।
शुण्ठीबराब्दोशौरैव पिबेत्तोयं सुसाधितम् ।
दाहशीतज्वरहरं पाचनं भिषजां मतम् ॥ ५२५ ॥
शौताभिभूते पुरुष कुर्य्याच्छीतहरी क्रियाम् ।
दाहाभिभूते तु विधिं कुर्याद्दाहविनाशनम् ॥ ५२६ ॥
मधुफाणितमिशेण निम्बपत्राम्भमापि वा।
दाहज्वरात्तं मतिमान् वामयेत् क्षिप्रमेव च ॥ ५२७ ॥
उत्तानसुप्तस्य गभीरताम्रकांस्यादिपात्रं प्रणिधाय नाभौ।
तत्राम्बुधाराबहुलं पतन्ती निहन्ति दाहं त्वरितं सुशौता॥५२८॥
वाप्यः कमलहासिन्यो जलयन्त्रग्रहाः शुभाः ।
नार्यश्चन्दनदिग्वाङ्यो दाहदैन्यहरा मताः ॥ ५२८ ॥
शतधौतमृताभ्यक्त लिह्याहा यवशक्तुभिः ।
कोलामलकसंयुक्तः शूकधान्याम्लसंयुतैः ॥ ५३० ॥
अम्लपिष्टैः सुशीतैश्च फेनिलापल्लवैस्तथा।
अम्लपिष्टैः सुशीतैश्च पलाशतरुजैदिहेत् ॥ ५३१ ॥
पदरीपल्लवोस्थेन फेनेनारिष्टकैत वा।
लिप्तेऽङ्ग दाहरण्मा सर्वथैव प्रशाम्यति ॥ ५३२ ॥
दाडिमं वदरं लोभ्रं कपित्थं वीजपूरकम् ।
पिष्ट्वा मूर्ध्नि प्रलेपोऽयं पिपासादाहनाशनः ॥ ५३३ ॥
कालीयवदरानन्ता यष्टिचन्दनकाञ्जिकैः ।
सहतैः स्याच्छिरोलेपस्तृष्णादाहविनाशनः ॥ ५३४ ॥
खरसं मातुलुङ्गस्य संयुक्त मधुसर्पिषा।
वायुशोषे प्रदेहोऽयं मूर्ध्नि दाहे ससैन्धवः ॥ ५३५ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह करवीरस्य पत्राणि चन्दनं मारिवातिलः । कृष्णानः शिरसालेप पारणालेन पेषितः ॥ ५३६ ॥ वारिशीतं मधुयुतमाकण्ठाहापि पायितम् । वामयेत्याययित्वा तु तेन तृष्णा प्रशाम्यति ॥ ५३७ ॥ पनकोत्पलकारमृणालविसपौष्करैः । कुमुदोशौरमञ्जिष्ठा पद्मगैरिककट्फलैः ॥ ५३८ ॥ शारिवाहयलोध्राब्द क्षौरीखजूरमुस्तकैः । धात्रीशतावरीयुक्तैः क्वाथे कल्कैः प्रयोजितैः ॥ ५३८ ॥ सलाक्षाम्भः पयः शक्तखच्छकालिकमस्तुभिः । पक्कं तैलमिदन्वच्यं कृष्णादाहज्वरापहम् ॥ ५४० ॥ पञ्चप्रभृति यत्र स्युर्द्रव्याणि नेहसन्निधौ। तत स्नेहसमान्याहुरीक् स्याञ्च चतुर्गुणम् ॥ ५४१ ॥ इति पद्मकतेलम्। शीते तस्य तु वातघ्नं सुखोष्णाम्भोऽवगाहनम् । पकौशेयवासोभिः पत्रोर्णादिभिराहतः । निवाते मन्दिरे स्थाप्य कृष्णागुरुमुधुपिते ॥ ५४२ ॥ कायस्था नाकुलो तिक्ता वयस्थापुरचोरकैः । सहदेवी वचा कुष्ठैः शीतन धूपलेपनैः ॥ ५४३ ॥ एतैरेवौषधैः पिष्टैलवणज्ञारसंयुतैः । माम्नर्विपाचितं तेलमभ्यगाच्छीतनाशनम् ॥ ५४४ ॥ सुखोष्णैर्मस्तुगोमूत्रशक्तैः सेकोऽतिशीतहा। सुरसार्जकशिग्रुणां प्रलेपो दलसम्भव: ॥ ५४५ ॥ इति दाहशीतादियुक्तज्वरविधिः । गुरुता हृदयोत्ल शः सदनं छीरोचकौ । रसस्थे तु ज्वर लिङ्ग दैन्यञ्चास्योपजायते ॥ ५४६ ॥ रतनिष्ठीवनं दाहो मोहः कर्दनविनमौ।

·ज्वराधिकारः। ५८ प्रलापः पिडिकास्तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वर नृणाम् ॥ ५४७ ॥ पिण्डिकोहेष्टनं तृष्णासृष्टमूत्रपुरौषता। उष्मान्तर्दाहविक्षेपी ग्लानि: स्यामांसगे ज्वरे ॥ ५४८ ॥ भृशं स्वेदस्तृषा मूर्छा प्रलापः छर्दिरेव च । दोर्गन्ध्यारोचको ग्लानिर्मदःस्थे चासहिष्णुता ॥ ५४८ ॥ भेदोऽस्थां कूजनं खामी विरेकरिव च । विक्षेपणञ्च गात्राणामतदस्थिगत ज्वरे ॥ ५५० ॥ तमः प्रवेशनं हिक्का कास: शैत्यं वमिस्तथा । अन्तर्दा हो महाखामो मर्मभेदश्च मज्जगे । ५५१ ॥ मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे। शेफसस्तब्धता मोक्ष: शुक्रस्य तु विशेषत: ॥ ५५२ ॥ रमरक्ताश्रित: साध्यो मांसमेदोगतश्च यः । अस्थिमज्जगत: कृच्छ्रः शुक्रस्थोऽपि न जीवति ॥ ५५३ ॥ अथ चिकित्मामाह । रमस्थ तु ज्वर तस्मिन् कुर्य्याहमनलङ्घने। मेकः संशमनो लेपो रक्तमोक्ष ममृग्गते ॥ ५५४ ॥ तोषण विरंकञ्च तथा कुर्य्यान्मांमगत ज्वर । मंदःस्थ मेदमो नाशमस्थिस्थे वातनाशनम् ॥ ५५५ ॥ वस्तिकर्म प्रयोक्तव्यमभ्यङ्गोहर्चनं तथा । मज्जाशुक्र क्रिया नोक्ता मरणं तत्र भाषितम् ॥ ५५६ ॥ कटुका रोहिणी मुस्ता पिप्पलीमूलमेव च । हरीतको च तत्तोयमामाशयगत ज्वरे ॥ ५५७ ॥ इति सप्तधातुगतचिकित्मा ! वर्षा शरहसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् । वैकृतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्राकृतश्चानिलोद्भवः ॥ ५५८ ॥ वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्ले मान्वितो ज्वरम् ।

·चिकित्सासारसंग्रह कुर्य्यात्पित्तञ्च शरदि तस्य चानुबलः कफः ॥ ५५८ ॥ तत्प्रकृत्या विसर्गाच तत्र नानशनाद्भयम् । कफो वसन्ते तमपि वातपित्त भवेदनु ॥ ५६. ॥ काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिवृदिरेव च । निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता ॥ ५६१ ॥ अन्तर्दाहोऽधिका तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः । सध्यस्थिशूलमखेदो दीषवर्धेविनिग्रहः ॥ ५६२ ॥ अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत् ॥ ५६३ ॥ सन्तापो ह्यधिको वाह्य तृष्णादौनाञ्च मार्दवम् । वहिर्वगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च ॥ ५६४ ॥ बलवत् स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः ॥ ५६५ ॥ ज्वरे तुल्यत्तु टूष्यत्वं प्रमेहे तुल्यदूष्यता। रक्तगुल्म पुराणत्वं सुखसाध्यस्य लक्षणम् ॥ ५६६ ॥ न शाम्यति ज्वरो यस्य पक्षादूच शरीरिणाम् । मन्दवेगानुचारी च स यो जीर्णतां गतः ॥ ५६७ ॥ आसप्तरात्रात्तरुणं ज्वरमाहुर्मनीषिणः । मध्छ चतुर्दशाहन्तु पुराणमत उत्तरम् ॥ ५६८ ॥ पुराणेऽपि ज्वर दोषाः यद्यपध्यैः पुनस्तथा । लङ्घयेत्तत्र तं पश्चाद्यथोक्तां कारयेत् क्रियाम् ॥ ५६८ ॥ निदिग्धिकानागरिकामृतानां तोयं पिबेनिमश्रितपिप्पलीकम् । जीर्णज्वरारोचक कासशूलवासाग्निमान्द्यार्दितपौनसे तु ॥५७० हन्त्य ईजान् गदान् प्रायः सायन्तेनोपयुज्यते ॥ ५७१ ॥ पिप्पलौचूणसंयुक्तः क्वाथः छिन्त्रोद्भवोद्भवः । जौर्णज्वरकफध्वंसी पञ्चमूलकृतोऽथवा ॥ ५७२ ।। पिप्पली मधुसंमिश्रं गुडूचौ स्वरसं पिबेत् । जीर्णज्वरकफल्लौहकासारोचकनाशनम् ।। ५७३ ॥

·ज्वराधिकारः। । जीर्णज्वरेऽग्निमान्ये च शस्यते गुड़पिप्पली। कासाजीर्णारुचिश्वास हृत्पाण्डु कामिरोगनुत् ॥ ५७४ ॥ अमृतायाः कषायन्तु शृतं चैव सुशोतलम् । मधुपादयुतं पोतं जीर्णज्वरहरं परम् ॥ ५७५ ॥ अनन्तं बालकं मुस्तं नागरं कटुरोहिणीम् । सुखाम्बुना प्रागुदयात् पिबेदक्षसमं रवे: एष सर्वज्वरं हन्ति दीपयत्याशु चानलम् ॥ ५७६ ।। द्राक्षामृता शठी शृङ्गी मुस्तकं रक्तचन्दनम्। नागरं कटकं पाठा भूनिम्बसदुरालभम् ॥ ५७७ ॥ उशीरं धान्यकं पद्म बालकं कण्टकारिका। पुष्करं पिचुमन्दञ्च दशाष्टाङ्गमिति स्मृतम् ।। ५७८ ॥ जीणज्वररुचिश्वासकासखयथुनाशनम् ॥ ५७८ ॥ इति द्राक्षादिकाषः । शिरोगौरवशूलघ्नमिन्द्रियप्रतिबोधनम् । जीर्णज्वरे रुचिकरं दद्याच्छीर्षविरेचनम् ॥ ५८० ।। मधुना वाथ तैलेन ज्वरघ्नेन प्रयोजयेत् ॥ ५८१॥ रक्तकरवीरपुष्प कुष्ठं धात्रीफलं मधान्याम्ब । कल्क: सुखोषणो लेपो ज्वरीषु शिरसो रुजं जयति ॥५८२॥ हिङ्गसैन्धवसंयुक्त नस्यं स्यादन वृतम् ॥ ५८३ ॥ कणामधुकमहीकाबलाचन्दनशारिवा। निःक्वाथ्य पयसा पौतो जीर्णज्वरविनाशनः ॥ ५८४ ॥ खेतजयन्तीमूलं विधिना बद्धं शिखान्तरे हन्ति जीर्णज्वरं नराणां खल इव दुरितेन चात्मानम् ॥ ५८५ ॥ तिता पर्पटभूनिम्ब मुस्तक्विन्नरुहां पिबेत् । अभ्यासेन जयत्वेष ज्वरमामृत्युमातुरः ॥ ५८६ ॥ धावनं लङ्घनं चिन्ता व्यवायं शोकभोक्रुधः ।

·६२ चिकित्सासारसंग्रह एभिरेव च निद्राया नाशः भातिसंक्षयात् ॥ ५८७ ॥ गुड़ पिप्पलीमूलस्य चूर्णेनालोड़ितं लिहन् । चिरादपि च सबष्टां निद्रामाप्नोति मानवः ॥ ५८८ ॥ सायं खिन्नमशेषं कृत्वा वार्ताकुमेव पूर्वाह्ने । मधुयुतमनन चिरानष्टामप्याप्नुयाविद्राम् ॥ ५८८ ॥ वायसजङ्घामूलं मूलं वा शिरसि काकमाच्याश्च । विकृतं निद्राकरणं मुशूलं वाऽशितं सगुड़म् ॥ ५८८ ॥ निद्रानाशे प्रकर्त्तव्यं पादयोर्मुदुमर्दनम् । तिलतैलारनालाभ्यां शतधौतकृतेन च ॥ ५८१ छागक्षीरेण विजयां पिष्ट्वा पादौ प्रलेपयेत् । तेनायाति पुनर्निद्रा चिरकालगतापि वा ॥ ५८२ ॥ सुवरं श्रावयेहापि सङ्गीतं मधुरखनम् । कर्णसम्पूरणादापि निद्रामाप्नोति मानवः ॥ ५८३ ॥ मरिचं लालया दृष्ट्वा कस्तुयाञ्जनमिष्यते । विरात्रादपि सबष्टां निद्रामाप्नोति मानवः ॥ ५८४ ॥ रक्तकरवीरपुष्प कुष्ठं धात्रीफलं सधान्याम्बु । कल्कः सोष्णो लेपो ज्वरषु शिरोम्जं हन्ति ॥ ५८५ ॥ क्षोणे कफे ज्वरे जीर्ण स्वल्पदोघे पिपामित । दाहातं च पयो योज्यं तन्नवे तु विघं भवेत् ॥ ५८६ ॥ श्वासात्कासाच्छिर: शुलात् पाचशूलात् सपीनसात् । मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलौशृतं पयः ॥ ५८७ ॥ द्रव्यादष्टगुणं क्षोरं क्षीरातोयं चतुर्गुणम् । जोगवशेषः यः क्षीरपाके त्वयं विधिः ॥ ५८८ ॥ मिताज्यविश्य नजरोमृद्दोकाभिः शृतं पयः । शीतं मयुतं गीतं दृड्दाहज्वरनाशनम् ॥ ५८८ ॥ त्रिकण्टकर लायाघौ गुड़नागरसाधितम्। ..

·ज्वराधिकारः। वर्षों मूत्रविबन्धघू शोथज्वरहरं परम् ॥ ६०० ॥ पृथ्वी च विल्ववर्षाभूपयश्चोदकमेव च । क्षीरावशिष्टं तत्पौतं तधि सर्वज्वरापहम् ॥ ६०१ ॥ चूर्णं त्रिवृत्कणा श्यामा त्रिफलानां सिता समम् । भदिकोष्णरुजादाहगौरवज्वरनाशनम् ॥ ६०२ ॥ साधितं विल्वपेशिभिर्मूलैर्लामज्जकस्य च । मद्यो हन्ति पयः पीतं ज्वरं सम्परिवर्तिकम् ।। ६०३ ॥ मधुकारग्बधद्राक्षा तिनायासफलत्रिकैः । सपटोलैजलं भेदि वरं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ ६०४ ।। ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम् । कामन्तु पायसं तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान् ॥ ६०५ ॥ अरोचके गात्रसादे वैखयें वमनादिषु । शान्तवरेऽपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयावरैः ।। ६०६ ॥ ज्वरोमणा ज्वरेऽजीणे वायुः कुप्यति रूक्षिते । दृतं संशमनं तस्य दीप्तस्येवाम्बुवेश्मनः ।। ६०७॥ कल्याणकं कटफलकं हतं जीर्णज्वरे पिबेत् ॥ ६०८ ॥ कुक्कुटं तरुणं सद्यः कृत्वा पादान्त्रवर्जितम् । तस्य मांसस्य कुर्षीत शृतं पलशतं भिषक् ॥ ६०८ ।। हती कण्टकारी च शृङ्गोकर्कटकस्य च । वदराणि कुलत्यानि भार्गी ह्यामलिको तथा ॥ ६१० ।। शठीपुष्करमूलञ्च पञ्चमूलं महत्तथा ॥ एतत्तुलाञ्च संग्टह्य विद्रोण त्वम्भसः पचेत् ॥ ६११ ।। पादशेष परिस्राव्य कषायं ग्राहयेद्भिषक् । षड्गुणं क्षीरमाहृत्य विपचेत्तु ताढ़कम् ॥ ६१२ ।। तत्र कल्कीकृतं दद्यादबल्यं पञ्चमूलकम् । तसाधु सिई विज्ञाय शुभे भाण्ड निधापयेत् ।। ६१३ ॥

·६४ चिकिसासारसंग्रह तस्य काले पिबेन्मावां बलं दोषमवेच्य च । जीर्णे तस्मिंस्तु भुजीत रक्तशाल्योदनं तथा ॥ ६१४ ॥ जीर्णज्वरोपसृष्टानां शुष्यतां श्वासकासिनाम् । प्रयोज्यं कौक्कुट सपिहिमणां विषमज्वरे ॥ ६१५ ॥ लेखनं दृहणीयच्च बलवर्णग्निवर्धनम् । इति कौकुटं तम् । वासां गुडूची त्रिफलां नायमाणां दुरालभाम् । पक्वाऽनेन कषायण पयसा हिगुणेन च ।। ६१६ ।। पिप्पलीमुस्तमृहीकाचन्दनोत्पलनागरैः । कल्कीकतैश्च विपचेद घृतं जीर्णज्वरापहम् ।। ६१७ ॥ इति वासादिष्टतम् । अत्र चाष्टगुणे तोये कथिते काथदुग्धयोः । प्रत्येक द्विगुणं भागं पृथक सर्पिषु निक्षिपेत् ॥ ६१८ ।। कल्काञ्चतुर्गुणं नेहं नेहात् क्वाथश्चतुर्गुण: । क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि क्वाथ्यः क्वाथसमो मतः ॥ ६१८ ॥ मृदौ चतुर्गुणं देयं कठिनेऽष्टगुणं तथा। कठिनात्कठिने द्रव्य देयं षोड़शिक जलम् ॥ ६२० ॥ मृदादि क्वाथ्यसङ्घाते मान उक्त चिकित्सकाः । मध्यस्योभयभागित्वादिच्छन्त्यष्टगुणं जलम् ।। ६२१ ।। पलैः षोड़शभिः प्रस्थं शुष्काणां तहिदो विदुः । हिगुणं खरसार्द्राणां तैलक्षारताम्भसाम् ॥ ६२२ ।। न लभ्यते रसो येषां काथं तेषान्तु निक्षिपेत् । त्रिफलाव्यतिरेकेण मतमेतत्यतनलेः ॥ ६२३ ।। पिप्पल्यश्चन्दनं मुस्तमुशौरं कट रोहिणी। कलिङ्गका त्वामलको शारिवातिविष स्थिरा ।। ६२४ ।। द्वाक्षासलकवीजानि वायमाणा निदिग्धिका ।

·ज्वराधिकारः। सिद्धमेतद् तं सद्यो जीर्णज्वरमपोहति ॥ ६२५ ॥ क्षयं कासं शिरःशूलं पार्खशूलमरोचकम् । यनाभितापमग्निश्च विषम सत्रियच्छति ॥ ६२६ ॥ जलस्नेहौषधानान्तु प्रमाणं यत्र नेरितम् । 'तत्र स्यादौषधात् स्नेहः न हात्तोयं चतुर्गुणम् ।। ६२७ ॥ इति पिप्पल्या घतम् । पिप्पल्याद्यमिदं वापि तन्त्रे क्षीरेण पच्यते। यत्राधिकरणनोक्तिर्गणे नहस्य सम्बिधौ। तत्रैव कल्कनिहाविष्णेते स्नेहवेदिना ।। ६२८ ।। एतहाक्यवलेनैव कल्कसाध्यपरं दृतम् ।। ६२८ ।। क्षौरवृक्षासनारिष्टजम्बूसप्तच्छदार्जुनैः । शिरीषखदिरास्फोतामृतबल्याटरूषकैः ॥ ६३० ।। कट कापर्पटोशोरवचातेजोवतीचनैः । साधितं तैलमभ्यगादाशु जीर्णज्वरं जयेत् ।। ६३१ ।। इति क्षीरवत्ताद्य तेलम् । चन्दनाद्यं हितं तैलं शोषाधिकारकीर्तितम् । तथा नारायणं तैलं जीर्णज्वरहरं परम् ॥ ६३२ ॥ जीर्णज्वरेषु सर्वेषु दोषे पक्काशयाश्रिते। स्नेहवस्तिः प्रयोक्तव्यः सनिरहो यथा विधिः ॥ ६३३ ॥ इति जीर्णज्वरः। गुडूच्या रसकल्काभ्यां त्रिफलाया वृषस्य वा। मृहौकाया बलायाश्च सिद्धाः स्नेहा ज्वरच्छिदः ॥ ६३४ ॥ इति गुडूच्यादितम् । पञ्चकोलैः ससिन्धूत्यैः पलिकैः पयसा समम् । सपिः प्रस्थ शृतं प्लौहविषमज्वरनाशनम् ॥ ६३५ ॥ इति चौरषट्पलं घृतम् ।

·६
चिकित्सासारसंग्रह
अत्र द्रवान्तरानुक्तौ क्षौरमेव चतुर्गुणम् ।
द्रवान्तरेण योगे हि क्षौरं स्नेहसमं भवेत् ॥ ६३६ ॥
दशमूलीरमे सर्पिः सक्षौरे पञ्चकोलकैः ।
सक्षारैर्हन्ति तसिहं ज्वरकासाग्निमन्दताः ॥ ६३७ ॥
वातपित्तकफव्याधीन प्लीहानं चापकर्षति।
इति दशमूलीचौरषट्पलं तम् ।
बलां श्वदंष्ट्रां वृहती कलशी धावनी स्थिराम् ।
निम्ब पर्पटकं मुस्तं वायमाणां दुरालभाम् ॥ ६३८ ॥
कत्वा कषायं कल्कार्थं दद्यादामलकी शठौम् ।
द्राक्षापुष्करमूलञ्च मेदामामलकानि च ॥ ६३८ ॥
घृतं पयश्च तत्सिद्ध मर्पिचरहरं परम् ।
क्षयकासप्रशमनं शिरः पाखरुजापहम् ॥ ६४० ॥
इति बलाद्यं तम् ।
।
अत्राप्यष्टगुणस्तोयैः कथितः क्वाथटुग्धयोः ।
प्रत्येक दिगुणो भागः कर्तव्यो भिषजा वृते ॥ ६४१ ॥
वामामृतारिष्टभार्गी पञ्चमूलफलत्रिकैः ।
मपायसमधद्राक्षा काश्मोयें रक्षमम्मितैः ॥ ६४२ ॥
घृतप्रस्थ विपक्तव्यमभिर्मात्रामत: पिवेत् ।
वहहामावृतं प्रोक्तमतत्मज्वरापहम् ॥ ६४३ ॥
इति तहहासाद्य तम् ।
मञ्जिष्ठातिविषा पथ्या वचा नागररोहिणी।
देवदारुहरिद्रा च द्रोणेऽपाम्पालिकान् पचेत् ॥ ६४४ ॥
क्वाथेऽस्मिन् माधयेत्पिष्टैघृतप्रस्थ पिचून्मितैः ।
शृङ्गवेरकणाहिङ्गदिक्षारपटुपञ्चकैः ॥ ६४५ ॥
तत्कफावतसर्वेकच्चरिणाममृतोपमम् ।
ब हिमारुचिखास पाण्डुरोगविकारिणाम् ॥ ६४६ ॥

·ज्वराधिकारः। मलग्रहप्रमेहार्श: प्लीहापस्मारशोषिणाम् । उदावर्त्तपरीतानां मन्दाग्निक्रमिकुष्ठिनाम् ॥ ६४७ ॥ इति मञ्जिष्ठाद्य एतम् । कुलत्थकोलत्रिफलादशमूलयवान् पचेत् । दिपलान् सलिलद्रोणे घृते पिष्ट्वाऽक्षकान् क्षिपेत् ॥६४८॥ पञ्चकोलकसप्ताह्वा वयस्था हिङ्गतुम्बुरु । शठीपुष्करमूलार्कमूलं प्रतिविषा वचा ॥ ६४८ ॥ किराततितकं मुस्तं कर्कटाख्या दुरालभा। नक्तमालमुभे पाठे कटुका शिग्रुतेजनी ॥ ६५० ॥ सोमवल्क हिरजनो कटुको कण्टकारिका । पटोलनिम्बगोजिह्वा कम्बुका मदनो जटा: ॥ ६५१ ॥ लवणानि पलांशानि क्षारानईपलोन्मितान् । प्रस्थ चाज्यस्य तत्सिद्धं दीपनं कफवातजित् ॥ ६५२ ॥ हृत्प्लोहग्रहणौगुल्मखासकामार्शसां हितम् । दीर्घज्वराभिभूतानां वरिणाममृतोपमम् ॥ ६५३ ॥ इति कुलत्याद्यवृतम् । लाक्षामधुकमञ्जिष्ठा मूर्वाचन्दनसारिवा। तैलं षट्चरणं नाम ह्यभ्यङ्गाज्ज्वरनाशनम् ॥ ६५४ ॥ इति षट्चरणं तैलम् । लाक्षानिशाकुष्ठ शुण्ठी मञ्जिष्ठा च सुवर्चिका। मूर्वाचन्दनसंसिद्ध तैलं तक्रऽथ षड्गुणे ॥ ६५५ ॥ अभ्यङ्गन प्रशाम्येत दाहं शीतज्वरापहम् । इति षट्तकं तैलम् । मूलाक्षाहरिद्रे हे मनिष्ठा सेन्द्रवारुणौ । वृहतीसैन्धवं कुठं राना मांसौ शतावरी ॥ ६५६ ॥ पारनालाढ़कनान तैलप्रस्थ विपाचयेत् ।

·६ चिकित्सासारसंग्रह । ॥ तैलमङ्गारकं नाम सर्वज्वरविनाशनम् ॥ ६५७ ॥ इत्यङ्गारकं तेलम् । लाक्षारससमं तैलं तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् । अखगन्धा निशा दारु कौन्तीकुष्ठाब्दचन्दनैः ॥ ६५८ ॥ ममूर्वा रोहिणी राना शताहा मधुकैः समैः । सिद्ध लाक्षादिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिना ॥ ६५८ ॥ सर्वज्वरक्षयोन्माद सर्वापस्मारवातनुत् । यक्षराक्षसभूतचू गर्भिणीनां प्रशस्यते ॥ ६६० ॥ इति लाक्षादितलम् । लाक्षा हरिद्रा मञ्जिष्ठा फेनिलं मधुकं बला। लामज्जकं चन्दनञ्च गैरिकं नीलमुत्पलम् ॥ ६६१ ॥ एषां भागान् समान् कृत्वा पत्ता तोये चतुगुण । चतुर्भागावशेषे च गर्भे चैनं समावपेत् ॥ ६६२ ॥ रेणुका पद्मकञ्चैव वाजिगन्धा तथैव च । वेतसं चोरकं कुष्ठं देवदारुनखत्वचम् ॥ ६६३ ॥ शतपुष्पा पुण्डरीक मामो मधुकमेव च । एभिरक्षसमैः कल्कैः पाषाणेनैव पेषितैः ॥ ६६४ ॥ मस्तुशुक्तारनालानामाढकाढकमावपत् । क्षीराढ़कसमायुक्तं तैलएस्थं विपाचयेत् । तदभ्यङ्गात् क्षपयति तैलं दाहं न संशयः ॥ ६६५ ॥ वातपित्तभवं क्षिप्रं ज्वरमतबियच्छति। सप्रलापञ्च तृष्णाञ्च तालुशोषणमुल्वणम् ॥ ॥ ६६६ ॥ ग्रहोपसृष्टा ये बाला रक्षःसन्दूषिताश्च ये। तेषां कष्टं प्रशमयेत्तैलं लाक्षादिकं महत् ॥ ६६७ ॥ इति महालाक्षादितेलम् । खर्जिकाकुष्ठमञ्जिष्ठा लाक्षा मूर्वा महौषधैः ।

·ज्वराधिकारः। सक्षीरैः साधितं तैलमभ्यगाहाहशीतनुत् ॥ ६६८ ॥ इति स्वर्जिकाद्य तेलम् । बलामधुकमनिष्ठा पद्मपनकचन्दनैः । समुद्रफेन हौवेर रजनोगैरिकोत्पलैः ॥ ६६८ ॥ पिष्टैरेतैः पचेत्तैलं मस्तुक्षौरं चतुर्गणम् । वातपित्तज्वराज्जीर्णस्तेनाभ्यक्तः प्रमुच्यते ॥ ६७० ॥ इति बलाद्य तेलम्। पटोलपिचुमन्दाभ्यां गुडूच्यामलकेन च । मदनैश्च शृतः स्ने हो ज्वरघ्नमनुवासनम् ॥ ६७१ ॥ इति पटोलादिनेहः ।. पटोलमदनारिष्ट गुडूचीमधुकैः शृतम् । खदंष्ट्रा मदनं शृङ्गी मधुकारिष्टवासकैः ॥ ६७२ ॥ अखगन्धेति तैलस्य कार्षिकैगढ़कं पचेत् । अनुवासनकं तैलं सर्वज्वरविनाशनम् । कत्नान् वातविकारांश्च नाशयेदपि चोस्थितान् ॥ ६७३ ॥ इति पटीलाद्यनुनासनम् । क्रियायास्तु गुणालामे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् । पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः ॥ ६७४ ॥ षड्भिः केचिदहोरात्रैः केचिदष्टाभिरेव च । वक्ष्यन्ति मुनयः प्रायो रसस्य परिवर्तनम् ॥ ६७५ ॥ परिवृत्त्या रसस्यैव शान्तवेगा क्रिया भवेत् । गुणालाभे तु कर्तव्या विश्रामान्तरितक्षया । सैव न स्याद्यथा तस्यां पूर्ववत्सङ्गराभयम् ॥ ६७६ ॥ ज्वरे पुराणे सोणे कफपित्त दृढ़ाग्नये । रूक्षबद्धपुरीषाय प्रदद्यादनुवासनम् ॥ ६७७ ॥ चन्दनोत्पलकाश्मय॑मधुकागुरुकल्ककैः ·चिकित्सासारसंग्रहे सिद्ध तैलं विधातव्य वस्तो सर्वज्वरापहम् ॥ ६७८ ॥ इति चन्दनाद्यनुवासनम् । घृततेलगुड़ादोंस्तु चैकाहेनैव साधयेत् । उषितास्तु प्रकुर्वन्ति विशेषेण गुणान् बहन् ॥ ६७८ ॥ ने हकल्को यदाङ्गल्या वर्तितो वर्त्तिवद्भवेत् । वह्नौ क्षिप्ते तु नो शब्दस्तदा सिद्धिं विनिर्दिशेत् ॥ ६८० ॥ नस्ये मृदुः खरोऽभ्यङ्गे ने हे किट्टन्तु मध्यमम् । नातिस्थिरं पचेवस्ती खरमभ्यञ्जने पचेत् ॥ ६८१ ॥ तत्र न होषधि विवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुः। मधूच्छिष्ठमिव विशदमविलेपि यत्र भेषजं स मध्यमः ॥ कृष्णमवसनमौपहिशदं चिक्कणञ्च यत्र भेषजं सखरम् ॥ इति विधा नहपाकलक्षणम् । उक्तञ्च-स्नेहपाकोऽथ कल्के स्यान्मृदुरङ्गलिलेपिनि। न गृह्णात्यङ्गलिं मध्यः शीर्यमाणो खरः स्मृतः ॥ ६८२ ॥ परं पाको मृदुः कार्यो द्रव्यस्य न खरो मतः । किञ्चित् वीर्यमादत्त तज्जहाति खर: पुनः ॥ ६८३ ॥ शब्दस्योपरमे प्राप्त फेनस्योपरम तथा। गन्धवर्णरसादीनां सम्पत्ती सिद्धिमादिशेत् ॥ ६८४ ॥ घृतस्यैवं विपक्कस्य जानीयात् कुशलो भिषक् । फनोऽतिमात्रं तैलस्य शेषं तवदादिशेत् ॥ ६८५ ॥ पक्कतैलाभदौय्यं होनमदाईत: परम् । घृताच्चाब्दात्परं पक्कं गुड़ादेस्त्वब्दतः परम् ॥ ६८६ ॥ इति तैलपाकविधिः । पारगबधमुशौरञ्च मदनस्य फलानि च । पण्यश्चतस्रो मधुकं निरूहमुपकल्पयेत् ॥ ६८७ ॥ प्रियङ्गमदनं मुस्त मधुकच्च शताया।

·ज्वराधिकारः। ७१ कल्कः सर्पिगुंडक्षौद्रेच रधो वस्तिरुत्तमः ॥ ६८८ ॥ इति पारग्बनिरूह वस्तिः ! एकादशाष्टौ पटकञ्च कपायस्य पलं मतम् । कफपित्तानिलोत्थेषु विकारेषु यथाक्रमम् ॥ ६८८ ॥ "स्त्र हस्य त्रिचतुःषष्ठाश्चत्वारो मधुनस्तथा । पलद्दयन्तु कल्कस्य कर्ष: स्यात् सैन्धवस्य च ॥ ६८० ॥ समक्षीराम्लमूत्राणामकैक प्रक्षिपेत् पलम् । निरूहकल्पना मात्रा कथितेषा महर्षिणा ॥ ६८१ ॥ इति निरूहमावाकल्पनाविधि। विष्णु सहस्रमूर्द्धानं चराचरगुरु विभुम् । स्तुवन्नाममहस्र गण ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति ॥ ६८२ ॥ ज्योतिश्चक धनिष्ठादि वक्ष्यते दिननिश्चयात् । दशरात्रं धनिष्ठासु ज्वरो भवति देहिनाम् ॥ ६८३ ॥ वारुणऽपि दशान मृत्यु माप्नोति मानवः । पडहे हादशाहे वा मृत्यभाद्रपदासु च ॥ ६८४ ।। उत्तगसु भवेन्मोक्षो दिवमोच चतुर्दशे । चतूगत्राष्ट रात्रं वा रेवत्यां वत्त त ज्वरम् ॥ ६८५ ॥ अश्विनीवपि पड़ालं सुखं भवति देहिनाम् । यमदेवे ममुत्पन्ने मरण पञ्चमऽहनि ॥ ६८६ ॥ कृतिकासु ग्टहीतस्य सप्तगतं भवेज्ज्वरः । न मुञ्चेद्यदि मप्ताहाटेकविंशति में सुखम् । अत ऊई विपद्येत त्रिपक्षात् संशयो भवेत् ॥ ६८७ ॥ रोहिण्यामष्टरात्रेण मुच्येदेकादशेऽहनि । मृगे च षड़हं ज्ञेयं नवरात्रमथापि वा ॥ ६८८ ॥ आायामुपसृष्टस्य पञ्चाहात् मृत्यमादिशेत् । ऊर्छ यद्यपि वलत त्रिपक्षात् मंशयो भवेत् ॥ ६८८ ॥ .

·७२
चिकित्सासारसंग्रह
पुनर्वसूपसृष्टेन ज्वरेण परिपौड़नात् ।
वयोदशाहान् मुच्येत सप्तविंशेऽथ वाहनि ॥ ७० ॥
पुष्प त्रिरात्रं ज्वरितः सप्तरावानिवर्तते
अश्लेषासु भवेन्मृत्युर्दीर्घकालक्रमात्तथा ॥ ७०१ ॥
मघासु द्वादशाहेन मृत्युभवति देहिनः ।
अई याति मघायान्तु पुनरेव सुखी भवेत् ॥ ७०२ ॥
पूर्वासु चोपसृष्टस्य फाला नीषु भवेद्दश ।
उत्तरासु तथा चाष्टौ नवरात्रादथापि च ।
एकविंशतिरावाहा ज्वरः मौख्यत्वमृच्छति ॥ ७०३ ॥
हस्ते च सप्तमे मोक्षश्चित्रायामष्टमेऽहनि।
ऊर्द्ध प्रपद्यमानो वा मुच्येच्चित्रागमे पुनः ॥ ७०४ ॥
स्वातियोगे दशाहेन मुच्यतेऽथ त्रयेण वा।
विशाखासु भवेन्मृत्युरेकविंशतिमऽहनि ॥ ७०५ ॥
ज्वरस्तु दिवसानष्टावनुराधासु वत्तते ।
अत ऊचन मुक्तं स्यान्नास्ति तस्य चिकित्सितम् ॥ ७०६ ॥
ज्येष्ठायां पञ्चमै मृत्युरूव वा हादशात् सुखम् ।
स्वास्थ्य दशाहान्मूलेन त्रिसप्ताहे तथा गते ॥ ७०७ ॥
आषाढ़ायान्तु पूर्वायां नवमेऽहनि मुच्यते ।
उत्तरासु त्वाषाढ़ासु मामात् क्लिश्यत्यसंशयः ।
अष्टमानवमान्मासात्ततोऽस्य सुखमादिशेत् ॥ ७०८ ॥
यवणेनाष्टरावन्तु क्लिश्यन्ति ज्वरपीड़िताः ॥ ७०८ ॥
एतद्भगवता प्रोक्तं नक्षत्राणां विचेष्टितम् ।
य एवं वेत्ति तत्वेन स राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ ७१० ॥
वसुरग्निरिति धनिष्ठायां वटशङ्गमौदुम्बरं वा जुहुयात् ॥ १ ॥
तत्वायामीति शतभिषजि जलपुष्य जुहुयात् ॥ २ ॥
उत्तरत्रहिगीहि हे इति पूर्वभाद्रपदासु शाल्योदनं जुहुयात्॥३॥

·ज्वराधिकारः।
७३
अहिरिव भोगैरिति उत्तरभाद्रपदासु वृतोदनं जहुयात् ॥४॥
पूष्णो प्राश्येति रेवत्यां फलान्यक्षतानि जुहुयात् ॥ ५ ॥
अखिना तेजसत्यखिन्यां गुड़ोदनं जुहुयात् ॥ ६ ॥
असियम इति भरण्यां तण्डुलान् जुहुयात् ॥ ७॥
अग्नि इति वत्तिकासु एतं जुहुयात् ॥ ८॥
हिरण्यगर्भ इति रोहिण्यां सर्षपवीजानि जुहुयात् ॥ ८ ॥
त्वम्भसामेति मृगशिरसि पायसं जुहुयात् ॥ १० ॥
अहः केतुना इति आर्द्रायां कशरा जुहुयात् ॥ ११ ॥
महीमूषमातरमिति पुनर्वसौ तण्डुलं जुहुयात् ॥ १२ ॥
वृहस्पते अति यदय इति पुष्थे तपायसं जुहुयात् ॥ १३ ॥
नमोऽस्तु सर्पेभ्यो इति अश्लेषासु सर्वोषधोर्जुहुयात् ॥ १४ ॥
कुष्ठं मांसी हरिद्रे हे सुरशैलेय पञ्चकैः ।
वचाकर्चुरमुस्तैश्च सर्वोषधिकमुच्यते ॥
इति सर्वोषधीवर्ग:।
इदं पिटभ्य इति मघासु शालितण्डुलं जहुयात् ॥ १५ ॥
प्रातर्जितं भागमुग्रेति पूर्वफाला नीष्वक्षतानि जुहुयात् ॥१६॥
तत्सवितुर्वरेण्यमिति उत्तरफाला नीषु तं जुहुयात् ॥ १७ ॥
आकृष्णेनेति हस्ते रक्तपुप्प जुहुयात् ॥ १८ ॥
देवस्य त्वासवितुरिति चित्रायां मधुपायसं जहुयात् ॥ १८ ॥
वायुरग्नेजा इति स्वातिषु तण्डुलान् जुहुयात् ॥ २० ॥
इन्द्राग्नि आगतमिति विशाखायां यवघृतं जुहुयात् ॥ २१ ॥
अनो मित्रो वरुणति अनुराधासु मसूरं जुहुयात् ॥ २२ ॥
इन्द्रा सुवामेति ज्येष्ठासु कनकं तदभावे पीतपुष्प जुहुयात्॥२३
मूलाय स्वाहेति मूले तिलबीह्याज्यान जुहुयात् ॥ २४ ॥
अपाघम्मुपकिल्विषमिति पूर्वाषाढे घृतोदनं जुहुयात् ॥ २५ ॥
विश्वेऽद्य इति उत्तराषाढ़े मधुरानं जुहुयात् ॥ २६ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह
इदं विष्णुरिति श्रवणे मूर्यास्तदभाव तण्डुलं जुहुयात् ॥ २७ ॥
इति धनिष्ठादिनक्षत्रोत्पन्नज्वरखस्ययनम् ।
उरग वरुण आर्द्रा वासवेन्द्र त्रिपूर्वा
यमभहुत विशाखाः पापवारण युक्ताः ।
तिथि नवमषष्ठी हादशीभिश्चतुर्थी
मरणसहितयोगो रोगिणां मृत्युरेव ॥ ७११ ॥
म ज्वरो ज्वरमुक्तो वा विदग्धानि गुरूणि वा।
असात्मयान्यनपानानि विरुद्धाध्यशनानि च ॥ ७१२ ॥
व्यायाममतिचेष्टां चाऽभ्यङ्ग स्नानं विवर्जयेत् ।
तेन ज्वरः शमं याति शान्तश्च न पुनर्भवेत् ॥ ७१३ ॥
व्यायामञ्च व्यवायञ्च स्नानं चङ्गमणानि च।
ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्नो बलवान् भवेत् ॥ ७१४ ॥
वार्यमाणो दिवा स्वप्नं भुक्त्वा यः सेवते नरः ।
तस्मात्तन्द्रा जड़त्वञ्च मोहश्चाप्युपजायते ॥ ७१५ ॥
न जातु तर्पयेत् प्राज्ञः सहसा ज्वरकर्शितम् ।
तन संशमितोऽप्यस्य पुनरव भवेज्ज्वरः ॥ ७१६ ॥
श्वासो मूरुिचिः छर्दिस्तृष्णातिसारविग्रहाः ।
हिक्काकासाङ्गभेदाश्च ज्वरस्योपद्रवा दश ॥ ७१७ ॥
हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणैः ।
ज्वरः प्राणान्तकाय शीघ्रमिन्द्रियनाशनः ॥ ७१८ ॥
ज्वरक्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्ध्यरात्रिकः ।
असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकज्ज्वरः ॥ ७१८ ॥
वितंजस्ताम्यते यस्तु शेते निपतितोऽपि वा।
शौतार्दितोऽन्तरुणश्च ज्वरेण म्रियते नरः ॥ ७२० ॥
यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि सातशूलवान् ।
वक्त्रण चैवोच्छसिति तं ज्वरो हन्ति मानवम् ॥ ७२१ ॥

·अतिसाराधिकारः। ७५ हिक्वाखासटषायुक्त मूढ़ विधान्तलोचनम् । सन्ततोच्छसितं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः ॥ ७२२ ॥ हतप्रभेन्द्रियं क्षाममरोचकनिपौड़ितम् । गम्भीरतीक्ष्णवेगात्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् ॥ ७२३ ॥ अरोचके गानसादे वैवयेऽङ्गमलादिषु । शान्तज्वरोऽपि साध्यः स्यादनुबन्धभयात्रवः ॥ ७२४ ॥ बलवान् सर्वदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः ॥ ७२५ ॥ ज्वरे तुल्यत्तुदोषत्वं प्रमेहे तुल्यदुथता । रक्तगुल्म पुराणत्वं सुखसाध्यस्य लक्षणम् ॥ ७२६ ॥ दाहः स्वेदो भ्रमस्तृष्णा कम्यो विड्भेदसंजिता। कूजनं चातिवैगन्ध्यमाकृतिवरमोक्षणे ॥ ७२७ ॥ खेदो लघुत्वं शिरसः कण्डूपाको मुखस्य च । क्षवथुश्चाबलिप्सा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ॥ ७२८ ॥ देहो लघुर्व्यपगतलममोहतापः पाको मुखे करणमौष्ठवमव्यथत्वम् । खेदक्षयः प्रकृतियोगि मनोऽबलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणं स्यात् ॥ ७२८ ॥ इति वनसेनसङ्कलिते ज्वरनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः । अथ अतिसारनिदानमाह । गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः । विरुद्धाध्यशनाजौ% रसात्माश्चापि भोजनैः ॥ १ ॥ स्रहाचैरतियुक्तश्च मिथ्यायुक्तविषैर्भयैः । शोकदुष्टाम्बुमद्यातिपानः सात्मातूंपर्ययैः ॥ २ ॥ जलाभिरमणैवेगविघात: कमिदोषतः ।

·चिकित्सासारसंग्रह नृणां भवत्यतीमागे लक्षणं तस्य वक्ष्यते ॥ ३ ॥ संशम्यापां धातुरग्निं प्रवृद्धो वर्णोमियो वायुनाधः प्रणवः । सरत्यतीवातिसारं तमाहुाधिं घोरं षविधन्तं वदन्ति ॥४॥ एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ प्रामेन चोक्तः ॥५॥ हवाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसविरोधाः । विट्सङ्ग आमानमथाऽविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि॥६॥ हितं लङ्घनमेवादौ पूर्वरूपेषु देहिनः । कार्यञ्चानशनस्यान्ते सद्रवं लघुभोजनम् ॥ ७ ॥ विखोदीच्योदकं पानं लङ्घनं चास्य शस्यते । हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेच्चामेषु मानवः ॥८॥ खड़यूषयवागूभिः पिप्पल्यादि प्रयोजयेत् । सुहयूषरमं तक्रं धान्यजीरकसंयुतम् । खड़यूषमिति प्रोक्तं सैन्धवेन ममन्वितम् ॥ ८ ॥ अग्निसन्दीपनं प्रोक्तं ग्रहणीदोषनाशनम् । अरोचके ज्वरे चैव श्रेष्ठमेतप्रवाहिके ॥ १० ॥ इति खडयूषः । विल्वं सधान्यच्च सजीरकञ्च पाठा च शुण्ठी तिलसंयुता च । पिष्ट्वा पड़ङ्गः सुक्रतो नराणां यूषो घतीसारहरः प्रदिष्टः ॥११॥ तृष्णापनयनी लघी दीपनी वस्तिशोधनी। ज्वरे चैवातिसारे च यवागूः सर्वदा हिताः ॥ १२ ॥ आमपक्कामं हित्वा नातिसारे क्रिया हिता। अतः सर्वातिसारेषु ज्ञेयं पक्कामलक्षणम् ।। १३ ॥ इति यवागूः । संसृष्टमामैर्दोषैस्तु न्यस्तमस्यु निमज्जति । पुरीषं भृशदुर्गन्धि पिच्छिलं चामसंजितम् ॥ १४ ॥ एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य वै ।

·अतिसाराधिकारः। लाघवञ्च विशेषेण तस्य पक्कं विनिर्दिशेत् ॥ १५ ॥ न तु संग्राहकं दद्यात् पूर्वमामातिसारिणे । दोषा ह्यादौ बध्यमाना जनयन्त्यामयान् बहन् ॥ १६ ॥ शोथपाण्डामयम्लीहकुष्ठगुल्मोदरज्वरान् । दण्डकालसकामानग्रहण्यों गदांस्तथा ॥ १७॥ डिम्भो यः स्थविरो वापि वातपित्तात्मकश्च यः । क्षीणधातुवलश्चापि बहुदोषोऽतिविश्रुतः ॥ १८ ॥ आमोऽपि साम्भनीयः स्यात्याचनान्मरणं व्रजेत् ॥ १८ ॥ स्तोकं स्तोकं विवृद्धं वा सशूलं योऽतिसार्यते। अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोोस्तं विरेचयेत् ॥ २० ॥ दीप्ताग्निबहुदोषो विबन्धमतिसार्यते । विडङ्गत्रिफला कृष्णा कषायैस्त विरेचयेत् ॥ २१ ॥ क्षुत्क्षामस्य विरेके तु पेयां युञ्जयादिचक्षणः । भेषजैर्मारुतघ्नेश्च दीपनीयैश्च कल्पिताम् ॥ २२ ॥ योऽतिद्रवं प्रभूतञ्च पुरीषमतिसार्यते । तस्यादौ वमनं योज्यं पश्चाल्लङ्घनमेव च ॥ २३ ॥ शूलानाहप्रसेकात्तं वामयेदतिसारिणम् । पिप्पलीलवणाभ्याञ्च साधितेन जलेन वा २४ । पथ्यादारुवचामुस्तैनांगरातिविषान्वितैः । आमातिसारनाशाय क्वाथमेभिः पिबेन्नरः ॥ २५ ॥ पाठाहिङ्गजमोदोग्रा पञ्चकोलाब्दजं रजः । उष्णाम्बुपीतं सरुजं जयत्यामं ससैन्धवम् ॥ २६ ॥ इति प्रामपाचनविधिः । अषणातिविषाहिङ्गु वचा सौवर्चलाभया । मुखोष्णेनाम्मसा हन्यादामातिसारमुद्धतम् ॥ २७ ॥ वचा विल्वकणा विश्खा कुलकं कुष्ठदीप्यकम् ।

·चिकित्सासारसंग्रह सविडङ्ग जयेत्यौतमाममुष्णाम्बुना शृतम् ॥ २८ ॥ हरीतकी सातिविषा हिङ्गः सौवर्चलं वचा। सैन्धवं चेति पिष्टानि पाययेदुष्णवारिणा । आमातिसार योगोऽयं पाचयित्वा चिकमिति ॥२८॥ आमातिसारो योगेन यद्यतेन न शाम्यति । न तं योगशतेनापि चिकित्सति चिकित्सकः ॥ ३० ॥ एरण्डरससम्पिष्टं पक्कमामञ्च नागरम् । आमातिसारशूलन दीपनं पाचनं तथा ॥ ३१ ॥ चित्रकं पिप्पलीमूलं वचा कटुकरोहिणी। पाठा वत्सकवीजानि हरितक्यो महौषधम् ॥ ३२ ॥ एतदामसमुत्थानमतीसारं सवेदनम् । कफात्मकं सपित्तञ्च सवातं हन्ति वै ध्रुवम् ॥ ३३ ॥ खदंष्ट्र रण्डधान्याम्ल यवपुष्करसाधिता। पथ्या मधुयुता लोढ़ा शूलग्रन्थिविनाशिनी ॥ ३४ ॥ नागरातिविषा मुस्तैः काथः स्यादामपाचनः ॥ ३५ ॥ विल्वं मोचरसं पाठा गूडूची विश्वमुस्तकम् । गुड़तक्रेण दुर्वारं पोतं हन्त्य दरामयम् ॥ ३६ ॥ धान्यनागरमुस्तञ्च बालकं विल्वमेव च । आमशूलविबन्धन पाचनं वह्निदीपनम् ॥ ३७ ॥ पित्ते धान्यचतुष्कञ्च शुण्ठीत्यागाइदन्ति हि। इति धान्यपञ्चकम्। देवदारुवचामुस्त नागरातिविषा भया। सर्वाजीर्णप्रशमनं पेयमेतैः शृतं जलम् ॥ ३८ ॥ नागरातिविषामुस्तैरथवा धान्यनागरैः । तृष्णाशूलातिसारघ्न रोचनं दीपनं लघु ॥ ३८ ॥ धान्यकातिविषोदीथ यवानी मुस्तनागरे।

·अतिसाराधिकारः। ७८ बलादिपर्णी विल्वञ्च दद्याद्दीपनपाचने ॥ ४० ॥ अभया नागरं मुस्तौं गुड़ेन सह योजितम् । चतुःसमेयं गुटिका त्रिदोषनी प्रकीर्तिता ॥ ४१ ॥ आमातिसारमानाहं सविबन्धं विसूचिकाम् । कमीनरोचकं हन्याद्दीपयत्याशु चानलम् ॥ ४२ ॥ इति चतु:समा गुटी। दलोत्यः सरस: पेयो हिजलस्य समाक्षिकः । जयत्याममतीसारं क्वाथो वा कुटजत्वचः ॥ ४३ ॥ पयस्युत्क्वाथ्य मुस्तानां विंशतिं त्रिगुणेऽम्भसि । क्षीरावशिष्टं तत्पीतं हन्त्यामं शूलमेव च ॥ ४४ ॥ इति पित्तामुबद्धपाचनम् । एरण्डमूलैः सकणैरारनाले विमिश्रिते सयवैः खिन्त्रां खादेदभयामामातीसारशूलात: ॥ ४५ ॥ इति काञ्जिकहरीत की। केशराजसुनिषन्त्रकञ्चटं दाडिमस्य फलमर्जुनोद्भवम् । काथ एष परिशोलितो नृणां हन्ति साममथशूलमुद्दतम् ॥४६॥ कलिङ्गातिविषा हिङ्ग पथ्यासौवर्चलं वचा। शूलस्तम्भविबन्धनं पेयं दीपनपाचनम् ॥ ४७ ॥ इति कलिङ्गाद्यं चर्णम् । खिन्नामविल्वयवगोक्षुरकोरुबूक- छिनोद्भवा तुषजलैर्मधुनावलौढ़ा। बद्दाल्पविट्कमतिसारमग्विमित्रम् आमातिसारमपि हन्ति हरीतकीयम् ॥ ४८ ॥ निरामरूपं शूलात्तं लङ्घनाद्यैश्च कर्षितम् । नरं रूक्षमवेक्ष्याग्निं सक्षारं पाययेत् घृतम् ॥ ४ ॥ क्षारनागरचारौकोलदध्यम्नसाधितम् ।

·चिकित्सासारसंग्रह
सर्पिः पक्कं पिबेहापि शूलातिसारशान्तये ॥ ५० ॥
शुण्ठीक्षार सकल्काभ्यां विशिष्टं द्रव्य मिष्यते ।
इति चाङ्गेरीष्टतम् । इति आमातिसारः ।
अरलुत्वक् प्रियङ्गश्च मधुकं दाडिमाझुरान् ।
अवाप्य पिष्ट्वा विपचेद्यवागू दनि तां पिबेत् ।
एषा सर्वानतीसारान् हन्ति पक्कानसंशयः ॥ ५१ ॥
सलोध्र धातकी विल्वं मुस्तामास्थिकलिङ्गकम् ।
पिवेन्माहिषतक्रेण पक्कातिसारनाशनम् ॥ ५२ ॥
अम्बष्टा धातको लोध्र समङ्गा पद्मकेसरम् ।
मधुकारलुविल्वञ्च पक्कातिसारहा गण: ॥ ५३ ॥
पद्म समङ्गा मधुकं विल्वं जम्बू सलाटुकम् ।
पिवेत्तण्डुलतोयेन सक्षौद्रमगदङ्करम् ॥ ५४ ॥
पक्कातिसारिणे देयो मुस्ताक्वाथः समाक्षिकः ॥ ५५ ॥
समगा धातकीपुष्पं मञ्जिष्ठा लोध्रमेव च ।
शाल्मलीवेष्टकं लोध्रमक्षदाडिमयोस्त्वची ॥ ५६ ॥
आम्रास्थिमध्यं लोध्रञ्च विल्वमध्यं प्रियङ्ग च ।
मधुकं शृङ्गवेरञ्च दीर्घवृन्तत्वगेव च ॥ ५७ ॥
चत्वार एते योगा:
स्युः
पित्तातिसारनाशनाः।
उक्ता य उपयोज्यास्तु सक्षौद्रास्तण्डुलाम्बुना ॥ ५८ ॥
इति समङ्गादिचूणम्।
दीर्घन्तत्वचं पिष्ट्वा महौषधसमन्वितम् ।
पोतं तण्डुलतोयेन पक्कातिसारनाशनम् ॥ ५८ ॥
पथ्याजाजी दुरालम्भा घोटाफलसमन्वितः ।
स्वरसोऽप्यथवा कल्कः पक्कातिसारनाशनः ॥ ६ ॥
नवचूतस्य
पर्णानि कपित्थफलमेव च ।
पिष्वा तण्डुलतोयेन पक्कातिसारशान्तये ॥ ६१ ॥

·अतिसाराधिकारः। ८१ कुटजं वहिचूर्णच्च मधुना सह लेहयेत् । चिरोत्थितमतीसारं पक्कं पित्तास्रजं जयेत् ॥ ६२ ॥ पक्क: शवदतीसारो ग्रहणी मार्दवाव्यता। प्रवर्तते यदा कार्य: क्षिप्रं सांग्राहिको विधिः ॥ ६ ॥ कञ्चटजम्बूदाडिमशृङ्गाटकपत्रविल्वहीवेरम् । जलधरनागरसहितं गङ्गामपि वाहिनीं रुथ्यात् ।। ६४ ॥ मोचरसमुस्तानागरपाठाशालूकधातकौकुसुमैः । चूर्ण मथितममेतं रुणद्धि गङ्गाप्रवाहमपि ॥ ६५ ॥ मुस्ता वत्सकवीजं मोचरसं विल्वधातकीलोध्रम् । गुड़मथितसम्प्रयुक्तं गङ्गामपि वेगवाहिनीं रुण्यात् ॥६६।। अङ्कोटमूलकन कल्कः सक्षौद्रस्तण्डु लाम्बुना पोतः सेतुरिव मरिहेगं झटिति निरूध्यादतोसारम् ॥ ६७ ॥ कृत्वालबालं सुदृढ़ पिष्टैरामलकैभिषक् । आईकस्वरमेनाशु पूरयेन्द्राभिमण्डलम् ।। ६८ ॥ नदीवेगोपमं घोरं प्रबडं दुईरं नृणाम् । सद्योऽतीसारमजयं नाशयत्येष योगराट् ॥ ६ ॥ सौवीरपिष्टः सहकारकल्को नाभिप्रलेपादतीसारहन्ता ॥७०॥ अरुणं फेनिलं रूक्षमल्पमल्पं मुहुर्मुहुः । सकदामं सरुक शब्दं मारतेनातिसार्यते ।। ७१ ।। लखनमेकं मुक्त्वा नान्यदस्तीह भेषजं बलिनः । समुदीर्णदोषनिचयं शमयति तत्याचयत्येव ॥ ७२ ॥ यथादोषौषधैः सिद्धः यूषो मण्डादिकः क्रमात् । लाजमण्ड: कतो योगैस्तैः कता हस्तमथिता ॥ ७३ ॥ वस्त्रसूता यवागूर्वा प्रसुतक्षुद्रभक्ता कम्। सर्वेषु मलभेदेषु लवणं न प्रयोजयेत् । तद्धि तैष्णवात्सरत्वाच्च दोषः क्षोभाय कल्पते ॥ ७४ ।।

·चिकित्सासारसंग्रह
सुनिषबकवार्ताक कञ्चटं हितमुथते ॥ ७५ ।।
कपित्थविल्वचाङ्गेरी तक्रदाडिमसाधिता।
ग्राहिणी पाचिनी पेया वाते वा पञ्चमूलिका ॥ ७६ ॥
पञ्चमूली बला विल्वधान्यकोत्पलविल्वजा।
वातातीसारिणे देया शुक्तोणान्यतमेन च ।। ७७॥
वचा चातिविषा मुस्त वीजानि कुटजस्य च ।
श्रेष्ठो वातातीसारे च योगो वैद्येन योजितः ॥ ७८ ॥
पूतिकं मागधी शुण्ठी बलाधान्यं हरीतकी।
पक्वाम्बुना पिबेत्सायं वातातीसारशान्तये ॥ ७८ ।।
इति वातातीसारः ।
पीतं रक्तं सितं नौलं दुर्गन्धिहरितं द्रवम् ।
दाहपाकपिपासा च शकत्यित्तात्प्रवर्तते ॥८॥
आमान्वयमतिसारं पैत्तिकं लङ्घनैर्जयेत् ।
लवितस्य यथासात्म यवागूमण्डतर्पणैः ॥८१॥
शृतां चन्दनमुस्ताभ्यां पटोलोदीच्यनागरैः ।
पेयामम्बामनम्नां वा पाचनीं ग्राहणीं पिबेत् ॥२॥
धान्योदीच्यशृतं तोयं तृष्णादाहातिसारवान्।
ताभ्यामेव सपाठाम्यां सिद्धमाहारमाचरेत् ॥ ३ ॥
विल्वशक्रयवाम्भोद बालकातिविषायुतः ।
कषायो हन्त्यतीसारं सामं पित्तसमुद्भवम् ।। ८४ ॥
विस्वविश्वघनोदौयधान्यकैः कथितं जलम् ।
सामपित्तातिसारघ्नं दीपनं धान्यपञ्चकम् ॥ ८५ ॥
रसाननं सातिविषं कुटजस्य फलत्वचम् ।
धातको शृङ्गवेरच पाययेत्तण्डु लाम्बुना ॥ ८६ ॥
माक्षिकेन युतो हन्यात्पित्तातीसारमुल्वणम् ।
मन्दं सन्दीपयेदग्निं शूलं चाश निवर्तयेत् ॥ ८७ ॥

·अतिसाराधिकारः। मधुक' कट्फलं लोध्र दाडिमस्य फलं त्वचम् । पित्तातौसारे मध्वाक्तं दापयेत्तण्डु लाम्बुना ।। ८८ ॥ समगा धातकीपुष्प विल्वं सौवर्चलं विडम् । सक्षौद्रं दाडिमञ्चैककल्कं तण्डु लवारिणा ।। ८८ ॥ पोतं पित्तातीसारघ्नं सपित्तं जठरामयम् ॥ ८ ॥ धान्यकल्क न संसिद्ध चतुर्गुणजले घृतम् । पित्तातीसारे सरुजे देयं दीपनपाचनम् ।। ८१ ॥ इति धान्य कं घृतम् । मुस्तौं वत्सकवौजानि भूनिम्ब सरसाञ्जनम् । दावी दुरालभा विल्वं बालकं रक्तचन्दनम् ॥ २ ॥ बालकं चन्दनं मुस्त भूनिम्ब सदुरालभम् । उशीरं चन्दनं लोधं नागरं नीलमुत्पलम् ॥ ३ ॥ पाठा मुस्त हरिदे हे पिप्पली कौटजं फलम् । फलत्वचं वत्सकस्य शृङ्गवेरं घनं वचा ॥८४ ॥ षडेते पाचिका योगा: पित्तातीसारानाशनाः । इति पित्तातीसारः पित्तवन्ति यदात्यथं द्रव्याण्याति पैत्तिके। तदोपजायतेऽभीक्षा रक्तातीसार उल्वण: ॥ ५ ॥ सत्र तूर्ण क्रिया कार्या रक्तपित्तनिवर्हिणी ॥ ६ ॥ छागे चार्बोदके क्षौरे नागरोत्पलबालकैः पेया रतातिसारधी पृश्निपो च साधिता ॥ ८७ ॥ कषायो मधुना पौतस्त्वचो दाडिमवसकात् । सद्यो जयेदतिसारं रक्ताजं दुर्निवारकम् ॥ ८॥ होवेरातिविषा मुस्ता विल्वधान्यकवत्सकम् । समगा धातकी लोधं विश्वं दीपनपाचनम् ॥ ८ ॥ हन्त्यरोचकपिच्छामं विबन्धं सातिवेदनम् । - ·८४ चिकित्सासारसंग्रह सशोणितमतिसारं सज्वरं वाथ विज्वरम् ॥ १० ॥ इति होवेरादिः। विल्वं छागी पयः सिद्ध सिता मोचरसान्वितम् । कलिङ्गचूर्णसंयुक्तं रक्तातीसारनाशनम् ॥ १०१ ॥ गुडेन भक्षयेहिल्वं रक्तातिसारनाशनम् । आमशूलविबन्धघू कुक्षिरोगविनाशनम् ॥ १०२ ॥ धातको वदरीपत्र कपित्थरसमाक्षिकम् । सलोधमकतो दना पिबेनिर्वाहिकार्दितः ॥ १०३ ॥ पयसा पिप्पली कल्कः पोतो वा मरिचोद्भवः । वाहानिर्वाहिका हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम्॥ १०४ ॥ रसाञ्जनं चातिविषा कुटजस्य फलत्वचम् । धातुको शृङ्गवेरञ्च पिबेत्तण्डुलवारिणा ॥ १०५ ॥ क्षौद्रेण युक्तं नुदति रक्तातिसारमुल्वणम् ॥ १०६ ॥ निःकाथ्य मूलममलं गिरिमल्लिकायाः सम्यक्पलं हितयमम्बु चतुःशरावे । तत्यादशेषसलिलं खलु शोषणीयं तौर पलहयमिते कुशलैरजायाः ॥ १०७ ॥ प्रक्षिप्य मासकानष्टो मधुनस्तत्र शीतले। रक्तातिसारी तत्यीत्वा नैरुज्यमिह विन्दति ॥ १०८॥ इति गिरिमल्लिकाद्यं तम् । वदरीमूलकल्कन्तु तिलकल्क तथैव च । संग्टह्य स्वरसं तेषामजाक्षोरेण योजयेत् । तत्पिबेन्मधुना युक्त रत्तातिसारनाशनम् ॥ १०८ ॥ यष्टीमधुतिला: कृष्णा पद्मकेसरमुत्पलम् । क्षौद्रमत्स्यगिड का युक्तमाजेन पयसा पिबेत् ॥ ११० ॥ पौत्वा शतावरीकल्क पयसा दौरभुक् जयेत् ।

·अतिसाराधिकारः । ८५ रतातिसारं पीत्वा वा तया सिद्ध तं नरः ॥ १११ ॥ क्षीरपिष्टं पिबेल्लोधं यध्याह्वोत्यलमिश्रितम् । रक्तातिसारशमनं शर्करामधुयोजितम् ॥ ११२ ॥ पौत: प्रियङ्गनः कल्कः सक्षौद्रस्तण्डुलाम्बुना । रक्तस्राव जयेच्छीघ्र धन्वयासरसान्वित: ॥ ११३ ।। कल्कस्तिलानां कृष्णानां शर्करापञ्चभागिकः । आजेन पयसा पीतः सद्यो रक्त नियच्छति ॥ ११४ ॥ शल्लको वदरी जम्बू प्रियालामार्जुनत्वचः । पौताः क्षौरेण मध्वाख्याः पृथक शोणितवारणाः ॥११५ ॥ सुखिन्न कञ्चटं बालविल्वं सनवनीतकम् । लिह्याद्रतातिसारे च सशूले ग्रहणौगदे ॥ ११६ ॥ वयस्था शारिवा लोध्र शर्करा मधुयष्टिका । पौत: शीतेन पयसा सक्षौद्रो रतनाशनः ॥ ११७ ॥ मुस्तकेन्द्रयवैः क्वाथं सुशोतं मधुना युतम् । रक्तपित्तातिसारघ्न ग्रहणीदोषनाशनम् ॥ ११८ ॥ नवनीतं मधुयुतं लिोहा सितया सह । नागकेशरचूर्ण वा रक्तसंग्रहणं परम् ॥ ११८ ॥ केशराजसमुद्भता जलेन गुटिका कता। क्षयेत्साममतीसारं सशूलं सासमाशु च ॥ १२० ॥ कृष्णमृन्मधुकं लोध्र कौटजं तण्ड लाम्बुना। पौतमकत्र सक्षौद्रं रक्तसंग्रहणं परम् ॥ १२१ ॥ पौत्वा सशर्कराक्षौद्रं चन्दनं तण्डु लाम्बुना। दाहतृष्णाप्रमेहेभ्यो रक्तस्रावाच मुच्यते ॥ १२२ ॥ कुटजस्य पलं ग्राह्यमष्टभागे जले शृतम् । तथैव विपचे यो दाडिमोदकसंयुतम् ॥ १२३ ॥ यावञ्च लसिकाभासं शृतं तमुपकल्पयेत् ।

·चिकित्सासारसंग्रह
तस्थाईकर्ष तक्रेण पिबेद्रतातिसारवान् ।
अवश्यमरणीयोऽपि मृत्योर्याति न गोचरम् ॥ १२४ ॥
कुटजवाथतुल्योऽत्र दाडिमस्य रसो मतः ॥ १२५ ॥
यो रक्तं शक्कतः पूर्व पश्चाहा प्रतिसार्यते ।
सपल्लवैवटादीनां सर्पिः साधितं पयः ॥ १२६ ॥
पिवेत्सशर्कराक्षौद्र मथ चैवातिमथितम् ।
नवनीतं पिबेद्युक्त्या तक्रं चानुपिबेवरः ॥ १२७ ॥
अल्पाल्पं बहुशो रक्त सशूलमुपदेच्यते।
यदा वायुर्विबद्धश्च पिच्छवस्तिस्तदा हितः ॥ १२८ ॥
शाल्मलेरार्द्रपुष्पाणि पुटपाककृतानि च ।
मङ्गुट्योलूखले सम्यग्ग हौयात् पयसि ते ॥ १२८ ॥
गृहीत्वा च पलं तस्य त्रिपलं घृततैलयोः ।
युक्तं मधुककल्केन माक्षिकत्रिपलेन च ॥ १३० ॥
तैलाक्तवपुषं दद्याहस्तेः प्रत्यागते रसे
भोजयेत् पयसा वापि पित्तातिमारपीडितम् ॥ १३१ ॥
इति पिच्छ वस्तिः
क्षौरद्रुमाणाञ्च रसे विपक्कं तज्जैश्च कल्क : पयसा च सर्पिः ।
सितापलाई मधुपादयुक्तं रक्तातिसारं शमयत्युदोर्णम् ॥१३२॥
टाहे पाके हितं चाजं पयः क्षौद्रं सशर्करम् ।
गुदप्रक्षालने सेके प्रशस्तं पानभोजने ॥ १३३ ॥
स्वेदोऽथ मूषिकामांसैस्तहसान क्षणं तथा ।
गुदनिस्मरणे शस्त चाङ्गेरीघृतमुत्तमम् ॥ १३४ ॥
इति चारोष्टतम्।
शम्ब कमांसं सुखिन सतैललवणान्वितम्।
ईषद घृतेन चाभ्यज्य खेदयेत्तेन यत्नतः ॥ १३५ ॥
गुदभ्रंशमशेषेण नाशयेत् क्षिप्रमेव वा ॥ १३६ ॥

·अतिसाराधिकारः। मेघनादस्य मूलानि मधुना सितया सह । निहन्ति शोणितस्राव तण्ड लोदकपानतः ॥ १३७ ॥ इति रक्तातिसारः। खेतं विस्रजनं स्निग्धं शीतलं मन्दवेदनम् । गौरवाऽरुचि हल्लासैः पुरोषं सार्यते कफात् ॥ १३८ । श्लेष्मातिसार प्रथमं हितं लङ्घनपाचनम् । योज्यथामातिसारघो यथोतो दौपनो गणः ॥ १३८ ॥ पूतिकव्योष विल्वाग्नि पाठादाडिमहिङ्गभिः । योजयेत् संस्कृतैयूषः श्लेष्मातिसारनाशनः ॥ १४० ।। गोकण्टकं गुहा व्याग्री कषायं सुशृतं पिबेत् । आमश्लेष्मातिसारघू दीपनं पाचनं परम् ॥ १४१ ॥ पथ्यासौवर्चलं हिङ्ग, सैन्धवातिविषा वचा। आमातिमारकफजं पौतमुषणाम्ब ना जयेत् ॥ १४२ ।। चव्यं सातिविषं कुष्ठं बालविल्व सनागरम् । वत्मकत्वक्फलं पथ्या छर्दिश्लेष्मातिसारनुत् ॥ १४३ ॥ पथ्याग्नि कटुका पाठा वचा ग्रन्थिकवत्मक : । सनागरैजयेत् क्वाथः कल्को वा श्लैष्मिकी स्रुतिम् ॥१४४॥ पाठावचात्रिकटुक कुष्ठं कट करोहिणी। उष्णाम्ब पीतान्येतानि श्लेष्मातिसार नाशनम् ।। १४५ ।। हिङ्ग सौवर्चलं व्योषमभयातिविषावचा । पौतमुष्णाम्ब ना चूर्ण वेष्मातिसारनाशनम् ।। १४६ ।। कुष्ठं पाठा वचा मुस्त चित्रक कटुरोहिणी पौतमुष्णाम्ब ना चूर्ण श्लेष्मातिसारनाशनम् ॥ १४७ ।। चव्य सातिविषं कुष्ठं पाठा कटुकरोहिणी। अभयाम्ब धरा शुण्ठी विल्वकर्कटिकायुता ॥ १४८ ।। चित्रक पिप्पलीमूल पिप्पली गजपिप्पली।

·चिकित्सासारसंग्रह
कमिशत्रुवचाविल्व पेशीधान्यककटफलम् ॥ १४८ ॥
लोकाध विहिता योगाश्चत्वारः कण्टकाः स्मृताः ।
श्लेष्मातिसारिणे देया घेते वर्णबलप्रदाः ॥ १५० ।।
नागरातिविषामुस्त यवानौचित्रक वचा।
शुण्ठीपुष्करमूलञ्च पाठा कटुकरोहिणी ॥ १५१ ॥
भल्लातकास्थीन्यभया धातको कौटजं फलम् ।
हिङ्ग सौवर्चलं क्षारं बिड़ङ्ग विड़सैन्धवम् ॥ १५२ ।।
मूत्रपिष्टान् समानेतान्वटकानक्षसम्मितान् ।
छायाशुष्कांस्तु तान् ज्ञात्वा दद्याच्छमातिसारिणे ॥१५३॥
कमिखयथुपाण्ड र्ति प्लौहगुल्मोदरापहान् ।
ग्रहण्यर्थो विकारघानग्निसन्दीपनान् पिबेत् ॥ १५४ ॥
इति नागराद्यो वटकः ।
दूति नमातिसारः।
तन्द्रायुक्तो मोहसादास्यशोषी
वर्चः कुर्यात्रैकरूपं दृषार्तः ।
सर्वोद्भूतः सर्वलिङ्गोपपत्तिः क्वच्छ :
साध्यो बालवृद्धावलानाम् ।। १५५ ।।
शालिपर्णी पृश्रिपर्णी वृहती कण्टकारिका।
बलावदंष्ट्राविल्वानि पाठा नागरधान्यकम् ।
एतदाहारमयोगे हितं सर्वातिसारिणाम् ॥ १५६ ।।
इति तहकालिपादिः ।
यवकल्केन संसिद्धा प्रसारिण्यग्निमन्थयोः ।
यवागू प्राश्यमानोऽपि वातीसारी सुखी भवेत् ॥ १५७ ।।
अजमोदा समगा च बालकं पद्मकेसरम्।
यवागू साधयेदेतैः सर्वातीसारनाशिनीम् ॥ १५८ ॥
शावरकभद्रमुस्ता विश्वौषधविल्वधातकीपुष्यः।
सिद्धा तत्र यवागू या सर्वातिसारिषु च ॥ १५ ॥

·अतिसाराधिकारः। ८८ खिन्न कुतूहलदहने चाङ्गेरीपत्रसञ्चयं युक्त्या । सिन्धूद्भवेन मिथं हन्त्यरुचिं जठररोगञ्च ॥ १६० ॥ कटुङ्गमोचाधनाम्बु विल्वैः ससारिवावत्मकनागरैश्च । जलं शृतं सर्वभवं नराणां निहन्त्यतीसारमसक्तवेगम् ॥१६१॥ पञ्चमूलौबलाविल्व गुडूचीमुस्तनागरैः । पाठाभूनिम्बगौवेर कुटजत्वक् फलैः शृतम् ॥ १६२ ॥ हन्ति सर्वानतिसारान् ज्वरदोषं वर्मि तथा । सशूलोपद्रवं खासं कासं हन्यात्सुदुस्तरम् ॥ १६३ ॥ पञ्चमूलौति सामान्यात्पित्ते योज्या कनीयसौ। महती पञ्चमूली च वातश्लेष्माधिके यथा ॥ १६४ ॥ इति पञ्चमूल्यादिः । समातिविषामुस्तं होवेरं विश्वधातुको। कुटजत्वक्फलं विल्व क्वाथ: मर्वातिसारनुत् ॥ १६५ ॥ अभयानागरं मुस्त गुड़ेन सह योजितम् । चतुःसमयं गुटिका त्रिदोषनी प्रकीर्तिता ॥ १६६ ॥ आमातिसारमानाहं विषमाञ्च विसूचिकाम् । कमौनरोचकं हन्याहीपयत्याशु चानलम् ॥ १६७ ॥ विल्वाब्दधातकीपाठा शुण्ठीमोचरसः समः । पोतो रुन्ध्यादतीसारं गुड़तक्रेण दुर्जयम् ॥ १६८ ॥ दन्तीन्दीवरकेसराजशिखरो क्षौराविकादीप्यकम् । सूर्यावर्त्तकजीरकहययुतं भ्रष्टं मनाक् खर्परे। पिष्ट्वा पर्युषिताम्बुना दिनमुखे पौतं निहन्याबृणाम् । नानावर्णरुजातिसारकगदं प्रोवाच धन्वन्तरिः ॥ १६८ ॥ पलमकोटमूलस्य पाठादायोश्च पेषयेत् । यथ्याम्ब नाक्षमात्रस्य वटी सर्वातिसारहा ॥ १७ ॥ अनोटमूलं तक्रेण यतिसारहरं परम् ।

·चिकित्मासारसंग्रह माहिषेण तु तक्रेण पाठापत्र तथैव च ॥ १७१ ॥ कुटजत्वक्फलं मुस्तं क्वाथयित्वा जलं पिबेत् । अतिसारं जयत्याशु शर्करामधुसंयुतम् ॥ १७२ ॥ विभौतकफलं दग्धं हन्यालवणसंयुतम् । महान्तमप्यतीसारं चक्रपाणिरिवाऽसुरान् ॥ १७३ ॥ वटप्ररोह संपेष्य लक्षण तण्डुलवारिणा । तं पिबेत्तक्रसंयुक्तमतिसारहरं परम् ॥ १७४ ॥ धातकोनागरं विस्व सलोधं पद्मकेसरम् । जम्ब त्वङ्नागरं धान्यं पाठामोचरसं तथा ॥ १७५ ॥ समगा धातकी विल्व मध्यजंब्बाम्रयोस्त्वचः । कपित्यानि विडङ्गानि नागरं मरिचानि च ॥ १७६ ॥ चाङ्गरी तत्र कोलाम्ल चत्वारस्त कफोत्तरे। श्लोकाईविहितान् दद्यात् सस्नेहलवणान् गुड़ान् ॥१७७॥ इति अतीसारे च चत्वारो यूषाः । अवेदनं सुसम्पक्कं दीप्ताग्ने: सुचिरोत्थितम् । नानावर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत् ॥ १७८ ॥ स्निग्धं घनं कुटजवल्कमजन्तुजग्ध- मादाय तत्क्षणमतीव च पेषयित्वा । जम्ब पलाशपुटतण्डुलतोयसिक्तं वई कुशेन च बहिर्घनपङ्कलिप्तम् ॥ १७८ ॥ सुखिवमेतदवपौध रसं गृहीत्वा क्षौद्रेण युक्तमतिसारवते प्रदद्यात् । कृष्णात्रिपुत्रमतिपूजित एप योग: सर्वातिसारहरणे खयमेव राजा ॥ १८० ॥ इति कुटजपुटपाकः । काश्मरी पद्मपत्रैछ पता कटुङ्ग बल्कलम् ।

·अतिसाराधिकारः। ८१ सपनसरो ग्राही स्याद्रसो मधुसंयुतः ॥ १८१ ॥ इति यीनाकपुटपाकः । न्यग्रोधादिगणा पूर्ण पुटपाकश्च तित्तिरे। द्रवो मधुसितो पेयः पोतो हन्त्युदरामयम् ॥ १८२ ॥ इति न्यग्रोधादि पुटपाकः । शुण्ठीमल्पतान्वितां परिवृतां गोधूमपिष्टैस्ततः । सद्यो गोमयवेष्टितान्तु विपचेन्मन्दाग्निना चातुरः ॥ शीतौकत्य सितासमां प्रतिदिनं भक्षेवरः पथ्यभुक् । सर्वोपद्रवसंयुतानपि जयेद्दीर्घातिसारामयान् ॥ १८३ ॥ इति शुण्ठीपुटपाक: । पुटपाकस्य पाकोऽयं वहिरारतवर्णता। भेषजत्वात्पलस्यास्य पानमिष्टं चिकित्सकैः ॥ १८४ ॥ कुटजत्वकृतः काथो घनीभूतः सुशोभन: । लोहितोऽतिविषायुक्त: सर्वातिसारनुद्भवेत् ॥ १८५ ॥ इच्छन्त्यत्राष्टमांसेन क्वाथादतिविषारजः ॥ १८६ ॥ इति कुटजावलेहः । मूलं त्वचः पलशतं रतस्य कुटजस्य च । जलद्रोणे विपाच्यैतत्यादशेषमथोहरेत् ॥ १८७ ॥ भूयस्तहिपचेतावद्यावत्सान्द्रत्वमेति च । सैन्धवाक्ष विड़क्षार कृष्णेन्द्रयवधातको ॥ १८८ ॥ जीरं चूर्ण समं कृत्वा मध्वक्त विलिहेत्ततः ततो महिषदघा च भोजयेच तमातुरम् ॥ १८ ॥ दुर्निवारमतिसारं जयेदेतदसंशयः ॥ १८० ॥ शतं कूटजमूलस्य तुसं तोयार्मणे पचेत् । क्वार्थ पादावशेषेऽस्मिल्लेहीभूते पुनः पचेत् ॥ १९१ ॥ सौवर्चल यवक्षार विड्सैन्धवपिप्पली।

·८२ चिकित्सासारसंग्रह धातकोन्द्रयवा जाजौ चूर्णं दत्वा पलइयम् ॥ १८२ ॥ लियाहदरमात्रन्तु तच्छोतं मधुसंयुतम् । पक्कापक्कमतीसारं नानावणं सवेदनम् ॥ दुर्वार ग्रहणी दोषं जयेच्चैव प्रवाहिकाम् ॥ १८३ ॥ इति कुटजावलेहः। लेहे यत्रास्ति नो भागो निर्दिष्टो द्रव्यकल्कयोः । तत्रापि पादिकः कार्यो द्रवात्कल्को विजानता ॥ १८४ ॥ कूटजत्वक्फल शतं कषायमुपकल्पयेत् । वस्त्रपूतं पुनः क्वाथ्यं यदा लेहत्वमागतम् ॥ १५ ॥ भल्लातकं विड़ङ्गानि त्रिफला विकट तथा । रसाञ्जनं चित्रकञ्च कुटजस्य फलानि च ॥ १८६ ॥ वचा सातिविषा विल्व पाठा मोचरसस्तथा । बाल कञ्च समङ्गा च प्रत्येकन्तु पलं पलम् ॥ १८७ ॥ त्रिंशत्पलं गुड़स्याथ चूर्णीकृत्य प्रदापयेत् । मधुनः कुड़वं दत्वा एतस्य कुडवं तथा ॥ १८८ ॥ एष लेहस्तु शमयेदर्शोरक्तसमुद्भवम् । वातिक पैत्तिकञ्चैव श्लैष्मिक साबिपातिकम् ॥ १८८॥ ये च दुर्नामजा रोगा स्तांस्तु सर्वान् व्यपोहति । रक्तपित्तमतौसारं पाण्डुरोगमरोचकम् ॥ १८ ॥ ग्रहणीमार्दवं कार्य खयधुं कामलामपि । अनुपाने च तं दद्याद दधि तक्रं तं पयः ॥ २० ॥ इति कुटजावलेहः। तुलामथाद्री गिरिमल्लिकायाः समुव्य पत्ता रसमाददौत। तस्मिन् सुतप्ते पलसम्मितानि सञ्चूर्ण्य दद्यात् सह शाल्मलेन॥२०१ पाठां समगाऽतिविषां समुस्तां विल्वञ्च पुष्पाणि च धातकीनाम् ।

·अतिसाराधिकारः।
८३
प्रक्षिप्य भूयो विपचेच तावद
दर्वीप्रलेपः स्वरसस्तु यावत् ॥ २०२ ॥
पौतस्त्वसौ कालविदा जनेन
मसडेन वाऽजापयसाथ वापि।
निहन्ति सर्व त्वतिसारमुग्रं
कृष्णं सितं लोहितपीतकञ्च ॥ २०३ ॥
दोषञ्च हन्यादिविधं सरक्त
पित्तं तथाशांसि सशोणितानि ।
असृग्दरञ्चैवमसाध्यरूपं
निहन्त्यवश्यं कुटजाष्टकोऽयम् ॥ २०४ ॥
इति कुटजाटकावलेहः ।
तुला द्रव्ये जलद्रोणो द्रोण ट्रव्य तुला मताः ।
जौणे त्वपथ्यभोजी स्यादर्शोभ्यः प्रतिमुच्यते ।
रोगानीकविनाशाय कौटजो लेह ईरितः ॥ २०५ ॥
इति कुटनाबलहः ।
सदाय॑ङ्कोटपाठानां मूलं त्वक्कुटजस्य च ।
शाल्मलीशालनिर्यासधातकोलोध्रदाडिमम् ॥ २०६ ॥
पिष्ट्वाक्षसम्मितान् कृत्वा वटकांस्तण्डु लाम्बुना।
तेनैव मधुसंयुक्तानैकैकान् प्रातरुस्थितः ॥ २०७ ॥
पिवेदत्ययमापनो विविसर्गेण मानवः ।
अङ्कोटवटको नाम्ना सर्वातिसारनाशनः ॥ २०८॥
इति पकोटवटकः ।
वत्सकस्याऽमृतायाश्च हे पले प्रस्थमौदकम् ।
अपयित्वा रसे तस्मिन् पादशेषेऽवतारिते ॥ २० ॥
अष्टौ पलानि शक्रस्य यवाचूर्णाक्कतानि तु।
शुद्धपाक विदित्वा तु यथा वयावतारितम् ॥ २१ ॥

·८४ चिकित्सासारसंग्रह मद्यः सर्वातिसारांश्च सर्वांश्च ग्रहणौ गदान् । नाशयेद्दीपयेच्चाग्नि कृष्णात्रेयस्य शासनात् ॥ २११ ॥ इति वत्सकाद्या गुटिका । पलमकोटमूलस्य पाठां दार्वीच तत्समाम्। पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन वटकानक्षसम्मितान् ॥ २१२ ॥ छाया शुष्का पिवेत् क्षिप्रं पिष्ट्वा तण्ड लवारिणा । वातपित्तकफप्रायान् हन्दजान् साविपातिकान् ॥ हन्यात् सर्वानतिसारान् गुटिकेयं प्रयोजिता ॥ २१३ ॥ इति पोटगुटिका। पलाईमरुणायास्तु दिपलं कुटजस्य च । केशराजस्य मूलं तु कषं तत्सर्वमेकत: ॥ २१४ ॥ सङ्गुट्य सलिलप्रस्थे पक्का पादस्थिते रसे। पूतेऽस्मिन्नर्धतः खण्ड छागक्षीरं चतुष्पलम् ॥ २१५ ॥ विल्वातिविषयोश्चूर्ण मुस्तस्येन्द्रयवस्य च । प्रत्येकमक्षमात्रन्तु क्षिप्ता पक्वा च भक्षयेत् ॥ २१६ ॥ शुद्धं तदनुभुञ्जीत कालिकाम्ब प्रसाधितम् । माषगोक्षुरसिद्ध वा कागक्षौर पिबेवरः ॥ ग्रहण्यतिसारहरी लेहोऽयमपराजितः ॥ २१७ ॥ इति अपराजिताबलेहः । वत्सकस्य च वीजानि दााश्चैव त्वगुत्तमा । पिप्पली शृङ्गवेरञ्च लाक्षा कट करोहिणौ ॥ २१८ ॥ षद्भिरेतैघृतं सिद्ध पेयं मण्डविमिश्रितम् । अतिसारं जयेच्छीघ्रं त्रिदोषमपि दारुणम् ॥ २१९ ॥ इति षड़ङ्गतम्। कुटजत्वक्फलं लोध्र कृष्णा दारूमहौषधम् ।

·अतिसाराधिकारः। ८५ कटुका चेति तैः सिद्ध घृतं सर्वातिसारनुत् ॥ २२० ॥ इति कुटजाद्य एतम्। दार्वी सलाक्षा कटका सविखा त्वक्कौटजाःशक्रयवः सकष्णः । एभिर्विपक्कं तमाशुहन्ति मण्डन पीतं सकलातिसारम् ॥२२१ इति सप्ताङ्गतम् । तुलां समुठ्य विल्वस्य पचेत्पादावशेषिताम् । मक्षीरं साधयेत् तैलं लक्षण पिष्टैरिमैः समैः ॥ २२२ ॥ धातको विल्वकुष्ठञ्च रास्ना शुण्ठी पुनर्नवा देवदारुवचामुस्तं लोभ्रं मोचरसान्वितम् ॥ २२३ ॥ मृद्दग्निना साधितञ्च ग्रहण्यर्थोऽतिमाग्नुत् । विल्वतैलमितिख्यातं महदात्रेय पूजितम् ॥ २२४ ॥ इति महाविल्वतैलम् । ग्रहण्यर्थी विकार ये महाद्या उपकल्पिता: । तेऽपि चात्र प्रयोक्तव्या यथा दोषं विजानता ॥ २२५ ॥ इति सर्वातिसारम् कटादिभोरसैः क्रुद्धैः प्रवृद्धौ पित्तमारुतौ। व्यासाद्य ग्रहणीं नृणामतीमारकरी स्मृतौ ॥ २२६ ॥ सशब्दं फेनिलं रूक्षं कषायोदकसबिभम् । पक्काम्लरसवर्णाभं हरिद्राप्रतिमं धनम् ॥ २२७ ॥ विण्मूत्र कृष्णं सृजति सशूलं दाहपाकवान् । विद्यात्तद्दाहशोषान्तं वातपित्तातिसारिणाम् ॥ २२८ ॥ लघुना पञ्चमूलेन पिप्पल्या सह धान्यया। आहारो भिषजा योज्यः सर्वदा हितमिच्छता ॥ २२८ ॥ कट्फलं मधुकं लोभ्रं त्वग्दाडिमफलस्य च । वातपित्तातिसारघ्नं पिबेत्तण्डु लवारिणा ॥ २३० ॥ कलिङ्गकं वचा मुस्तं दार सातिविषा समम् ।

·८६ चिकित्सासारसंग्रह कल्क तण्डुलतोयेन पिवेत्पित्तानिलामयी ॥ २३१ ॥ फेनिलं बहुशो रक्तं सकलं वेदनान्वितम् । विविध सार्यमाणञ्च वातपित्तातिसारिणाम् ॥ २३२ ॥ इति वातपित्तातिसारः । कटुम्बलवणस्निग्धगुरुमिष्टोपसेवनात् । श्लेष्मपित्ते प्रकुपिते वह्निं सञ्छाद्य देहिनाम् ॥ २३३ ॥ कषायन्तं द्रवं स्निग्धं मन्दवेगं सवेदनम् । धनं शाल्मली पिच्छाभं पद्मपत्रनिभं कचित् ॥ २३४ ॥ पिच्छिलं शङ्खवर्णाभं रक्तविन्दुभिराचितम् । क्षुत्तृष्णे चातिबहुले श्लेष्मपित्तातिसारिणाम् ॥ २३५ ॥ यथा दोषप्रशमनी दद्याद्दीपनपाचनी। यवागूबद्ददोषाणां श्लेष्मपित्तातिसारिणाम् ॥ २३६ ॥ शालिपर्णी बला विल्वैः पृथक् पर्णी च माधिता। दाडिमाम्लयुता पेया श्लेष्मपित्तातिसारिणाम् ॥ २३७ ।। कुटजातिविषा मुस्त हरिद्रा पर्णिनीयम् । सक्षौद्रशर्करं शस्त श्लेष्मपित्तातिसारिणाम् ॥ २३८ ॥ मुस्ता सातिविषा मूर्वा वा च कुटजैः समाः । एषां कषायः सक्षौद्रः श्लेष्मपित्तातिसारहृत् ॥ २३८ ॥ मुस्त हरिट्रे मधुकं पृश्निपर्णी सक्षकम् । मधुयुक्त निहन्त्याश श्लेष्मपित्तसमुद्भवम् ॥ २४० ॥ सवेदनं सरक्तञ्च पुरोषं तन्दधाति च । श्लेष्मपित्तातिसार रक्त चाशु नियच्छति ॥ २४१ ॥ पाठा वत्सकवोजानि चित्रकं विश्वभेषजम् । पिवेनिःक्वाथ्य चूर्णानि कृत्वा चोणेन वारिणा ॥ २४२ ॥ पित्तश्लेष्मातिसार ग्रहण्यां शूलनुद्धितम् ॥ २४३ ॥ लोभ्रं चन्दनयध्याह्न दार्वी पाठाऽनिलोत्पलम् ।

·अतिसाराधिकारः।
तण्डु लोदकसम्यिष्टं दीर्घवन्तत्वगन्वितम् ॥ २४४ ॥
पूर्ववत् कथितादस्माद्रसमादाय शीतलम् ।
मध्वक्तं पाययेचेतत् कफपित्तोत्तरामये ॥ २४५ ॥
इति लोध्रादिपुटपाकः । इति श्लेष्मपित्तातिसारः ।
रसै: स्वादुकटप्रायैरुभौ वातकफो नृणाम्।
कुरुतस्तावतीसारं क्रुद्धौ वहिं निरस्य च ॥ २४६ ॥
ट्रवं सफेनं पुरीषं तत्तुल्यमामगन्धिकम् ।
सशब्दं वेदनावन्तं न चामं परिपच्यते ॥ २४७॥
नित्यं गुड़गुड़ायन्तं तन्द्रामूनिमलमैः ।
प्रसक्तं सन्धिकढ्यूरुजानुपृष्ठास्थिशूलिनः ॥ २४८ ॥
धान्यपञ्चकसंसिद्धो धान्यविश्वकृतोऽथवा।
आहारो भिषजा योज्यो वातश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ २४ ॥
चिरविल्व वचा दारुपञ्चकोलं पुनर्नवा।
विदारिगन्धा वृहती विल्वाद्यं खण्डितान् यवान् ।
क्वाथो यवागू!षं वा बातश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ २५० ॥
विल्व वत्सकवीजानि पाठाहिङ्गशिवान्विता ।
वातश्लेष्मातिसारेषु कषायं पाचनं पिबेत् ॥ २५१ ॥
चित्रकातिविषा मुस्तं बालविल्वं सनागरम् ।
वत्मकत्वक
फलं पथ्या वातश्लेष्मातिसारनुत् ॥ २५२ ॥
पूति दारुत्वचं रोधं कटुङ्गमथ नागरम् ।
दाडिमाम्लयुतं दद्या हातलमातिसारिणाम् ॥ २५३ ॥
वातातिसारे यच्चोतं पाचनं ग्राहि भेषजम् ।
तदत्रापि प्रयुञ्जीत सपित्तकफमारुते ॥ २५४ ॥
इति वात श्लेष्मातिसारः।
विल्वचूतास्थिनियूहः पोत: सक्षौद्रशर्करः ।
निहन्याच्छद्यतीसारं वैश्वानर इवाहुतिम् ॥ २५५ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह
पटोलयवधान्याककामः पेयः सुशीतलः ।
शर्करा मधुसंयुक्तः कर्यतीसारनाशनः ॥ २५६ ॥
प्रियङ्गञ्जनमुस्ताव पाययेत्तु यथा बलम् ।
टष्णातीसारकर्दिघ सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना ॥ २५७ ॥
कषायो भृष्टमुगस्य सलाजमधुशर्करः ।
कीतीसारटट्दाहज्वरघुः संप्रकाशितः ॥ २५८ ॥
जंब्बामपल्लवोशौरवटशुङ्गावरोहकम् ।
रमः क्वाथोऽथवा चूर्ण क्षौद्र ण सह योजितम् ॥ २५८ ॥
कृर्दिज्वरमतीसारं मूच्छी तृष्णाञ्च दुर्जयाम् ।
नियच्छत्यचिराद्रक्तच्युतिं वाऽनेकहेतुकाम् ॥ २६ ॥
इति वद्यतीसार:
विडङ्गातिविषा मुस्तं दारुपाठा कलिङ्गकम् ।
मरिचेन ममायुक्त शोथातीसारनाशनम् ॥ २६१ ॥
किगताब्दामृतोदीच्य मुस्तचन्दनधान्यकैः ।
गोथातिमारहृल्लासटटदाहज्वरनाशनः ॥ २६२ ॥
विश्वौषधस्य गर्भण दशमूलजले शृतम् ।
वृतं निहन्त्यतीसारं ग्रहणी पाण्डु कामलाम् ॥ २६३ ॥
इति शोथातीसार:
तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य
वाष्पोमा वै वह्निमाविश्य जन्तोः ।
कोष्ठ गत्वा क्षोभयेत्तस्य रहा
तञ्चाधस्तात् काकणन्ती प्रकाशम् ॥ २६४ ॥
निर्गच्छेदै विडूविमिथं घविड् वा
निर्गन्धं वा गन्धवच्चातिसारः ।
शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्र
रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः ॥ २६५ ॥

·प्रतिसाराधिकारः।
६८
भयशोकसमुद्भूतौ शेयौ वातातिसारवत् ।
तयोर्वातहरी कार्या हर्षणाखासनै: क्रिया ॥ २६६ ॥
इति भयशोकजी पतीसारौ।
विषार्श: कमिसम्भूते हिता चोभयशर्मदा ॥ २६७ ॥
शर्करा धातको लोधेः पाठारलुकपिप्पली।
समङ्गाभिर्मोचरसपद्मकेसरसंयुतैः ॥ २६८ ॥
अर्श: प्रभावकृमिजं विरुद्धपानान्न दोषसम्भूतम् ।
अतिसारभयं शमयति लेहः कल्याणको नाम्ना ॥ २६८ ॥
इति कल्याणावलेहः ।
दीप्ताग्निबहुदोषो यो विबन्धं वातिसार्यते
विडङ्गत्रिफला कृष्णा कषायैस्तं विरेचयेत् ॥ २७० ॥
क्षुत्क्षामस्य विरिक्तस्य युञ्जयात्पेयां विचक्षणः ।
भेषजैर्मारुतघ्नैश्च दीपनैः सम्प्रकल्पिताम् ॥ २७१ ॥
अन्नाजीर्णात्प्रद्रुताः क्षोभयन्त:
कोष्ठं दोषा धातुसङ्घान्मलांश्च ।
नानावणं नैकश: सारयन्ति
शूलोपेतं षष्ठमनं वदन्ति ॥ २७२ ।।
तत्रापि वमनं कायं लङ्घनञ्च यथाक्रमम् ।
शूलानाहप्रमेकान्तं वामयेदतिसारिणाम् ॥ २७३ ॥
पिप्पलोलवणाभ्याञ्च साधितेन जलेन वा ।
विखोदीयोदकं पानं लङ्घनं वापि शस्यते ॥ २७४ ॥
पिप्पल्यादिः प्रयोक्तव्यो यूषः सह षड़ादिभि: ॥ २७५ ॥
नागरातिविषा मुस्तहिङ्गवत्सकचित्रकाः ।
घनसेजोवती पाठा पिप्पलीन्द्रयवा: समम् ॥ २७६ ॥
मैन्धवं कोटजं वीजं वचा कटुकरोहिणी ।
विडं पाठामतिविषां कुटजं विश्वभेषजम् ॥ २७७ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह
4
एलाकुटजवौजानि लोध्र सावरकं न्यसेत् ।
वत्सकातिविषा शुण्ठी विल्वहिङ्ग्यवाम्बुदाः ॥ ३७८ ॥
श्लोकाई विहिता योगाः षड़ेते पाचना मताः ।
उष्णाम्बुमद्यधान्याम्नः पौताः वा लक्षणचूर्णिताः ॥ २७ ॥
इति पामपाचनविधिः ।
वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य ।
प्रवाहतोऽल्पं बहुशो मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ञाः२८०
प्रवाहिका वातकता सशूला
पित्तात्मदाहा सकफा कफाच्च ।
सशोणिता शोणितसम्भवाच्च
ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु ॥ २८१ ॥
तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्ग क्रमं चामविपक्कताञ्च ॥२८२॥
तैलं सर्पिर्दधिक्षौद्रं सिता विश्वं सफाणितम् ।
सर्वमालोद्य पातव्य सद्यो निर्वाहिकां जयेत् ॥ २८३ ॥
कल्कः स्याहालविल्वानां तिलकल्कश्च तत्समः ।
दध्नः सारोऽम्लस्नेहाढ्यः सद्यो हन्यात् प्रवाहिकाम् ॥२८४॥
बलाविल्व गुड़ तैलं पिप्पली विश्वभेषजम् ।
लिह्याहातप्रतिहते सशूले सप्रवाहिके ॥ २८५ ॥
विल्वपेशी गुड़ लोध्र तैलं मरिचयोजितम् ।
लौदा प्रवाहिकाक्रान्तः क्षिप्रं सुखमवाप्नुयात् ॥ २८६ ॥
पयसा पिप्पलीकल्कः पौतो वा मरिचोद्भवः ।
वाहाविर्वाहिका हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ २८७ ॥
धातकी वदरौपत्रं कपित्थरसमाक्षिकम् ।
सलोधमेकतो दना पिबेविर्वाहिकार्दितः ॥ २८८ ॥
वाषणं त्रिफला मुस्तचित्रको हस्तिपिप्पली।
विल्व कर्कटिका हिङ्गु विडङ्ग सनिदिग्धिकम् ॥ २८ ॥

·अतिसाराधिकारः।
१०१
तप्रस्थं पचेदेभिर्गवां मूत्रे चतुर्गुणे ।
तप्रयोगं पिबेत्कोलं हन्यात्तेन प्रवाहिकाम् ॥ २० ॥
इति वाषणाद्य पृतम् । इति प्रवाहिका।
यवाः सत्तश्च लाजानां मूलं पुष्यञ्च शाल्मलेः ।
न्यग्रोधोडुम्बरावस्थशङ्गाश्च दिपलोन्मिताः ॥ २८१ ॥
त्रिप्रस्थे सलिलस्यैतत् क्षीरप्रस्थं विपाचयेत् ।
क्षीरशेषं कषायच्च पूतं कृत्वा क्षिपेदथ ॥ २९२ ॥
कल्कः शाल्मलिनिघूस समाचन्दनोत्पलम् ।
वत्सकस्य च वीजानि प्रियङ्ग पद्मकेशरम् ॥ २९३ ॥
पिच्छावस्तिरियं सिद्धा सतक्षौद्रशर्करा।
प्रवाहिका गुदभ्रंश रक्तस्रव ज्वरापहा ॥ २८४ ॥
इति पिच्छावतिः ।
दीप्ताग्निर्निष्णु गैषो यः सायंते फेनिलं शक्कत् ।
स पिबेत् फाणितं शुण्ठी दधितैलसमन्वितम् ॥ २८५ ॥
दना ससारेण समाक्षिकेन
भुञ्जीत निःसारिकपीड़ितस्तु ।
सुतप्तकुप्यक्कथितेन वापि
क्षीरेण शौतेन मधुप्लुतेन ॥ २८६ ॥
बला विश्वशृतं क्षौरं गुड़तैलानुयोजितम् ।
दीप्ताग्नि' पाययेप्रातः सुखदं वर्चसः क्षये ॥ २८७ ॥
शशमांसं सरुधिरं समगा सहतं दधिः ।
विपाय खादेत् सेवेच मृदन्नं शकृतः क्षये ॥ २८८ ॥
इति पुरीषक्षये व्यवस्था ।
विबन्धवातविट्शूलपरौतः सप्रवाहिकः ।
सरक्तपित्तश्च पयः पिबेत्तृष्णासमन्वितः ॥ २९८ ॥

·१०२ चिकित्सासारसंग्रह जीणे मृतोपमं क्षौरमतीसार सुयोजितम् । अचिरोत्ये च तत्येयमपाम्भागैस्त्रिभिः शृतम् ॥ ३०० ॥ अथ असाध्यलक्षणमाह । पक्कजाम्बवसङ्गाशं यकृत् पिण्ड निभन्तनु । कृततैलवमा मज्जा वेशवारं पयोदधि ॥ ३०१ ॥ मांसधावन तोयाभं कृष्णं नौलारुणप्रभम् । करं भेचकं स्निग्ध चन्द्रकोपगतं धनम् ॥ ३०२ ॥ कुणपं मत्तुलुङ्गाभं सगन्धं कथितं बहु। पादाहन्धमखासहिक्कापार्खास्थि शूलिनम् ॥ ३०३ ॥ समूर्छाऽरतिमोहैश्च युक्तं पक्ववलोगुदम् । प्रलापयुक्तञ्च भिषग्वर्जयेदतिसारिणम् ॥ ३०४ ॥ असंवृतगुदं क्षीणं शूलाध्मानरुपद्रुतम् । गुदे पके गतीष्माणमतिमारिण मुत्सृजेत् ॥ ३०५ ॥ खासशूलपिपासात्तं क्षीणं ज्वरनिपीड़ितम् । विशेषण नरं वृद्धमतिसारो विनाशयेत् ॥ ३०६ ॥ लिङ्गरमाध्यो ग्रहणोविकारो येतेतिसारगदो न सिळत्। वृद्धस्य नूनं ग्रहणोविकारी ऽहला तनु नैव निवर्त्तते तु ॥ ३०७ ॥ शोथं शूलं ज्वरं मूच्छां श्वासं कासमरोचकम् । छदि तृष्णाञ्च हिकाच दृष्ट्वातिसारिणं त्यजत् ॥ ३०८ ॥ हस्तपादाङ्गुली सन्धि प्रपाको मूत्रविट्ग्रहः । पुरोषस्योष्णतातीव कोष्ठभेदी न जीवति ॥ ३०८ ॥ यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति । दीप्तारनेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः ॥ ३१० ॥ सानावगाहमभ्यङ्ग गुरुस्निग्धञ्च भोजनम् ।

·अतिसाराधिकारः। १०३ व्यायाममग्निसन्तापमतीसारे विवर्जयेत् ॥ ३११ ॥ इति अतिसारनिदानचिकित्साधिकारः । अथ ज्वरातिमारमाह । ज्वरातिसारयोरुता निदानं यत् पृथक् पृथक । तस्माज्ज्वरातिसारस्य तन नानादितः पुनः ॥ ३१२ ।। चवमानं ज्वरोत्सृष्ट उपक्षेत मलं सदा । अतिप्रवत्तमानन्तु माधयेत् तं चिकित्सकैः ॥ ३१३ ॥ ज्वरातिमारयोरुत भषजं यत् पृथक् पृथक् । न तमिलित्योः कार्य मन्योन्यं वर्धते यतः ॥ ३१४ ॥ अतस्तो प्रतिकुर्वीत विशेषोशाचिकित्सकैः ॥ ३१५ ॥ लङ्घनमुभयोयुक्त मिलिते कायं विशेषतस्तदनु । उत्पलषष्टिकमिद्धं लाजामण्डादिकं पेयम् ॥ ३१६ ॥ पृश्निपर्णी बलाविल्वनागरोत्पलधान्यकैः । ज्वरातिसार पेयां वा पिवत् साम्लां शृतां नरः ॥ ३१७ ॥ धातको काथसंसिद्धा विश्वभेषजसंस्कृता। दाडिमाम्लयुता पेया वरातिसारशूलिनाम् ॥ ३१८ ॥ एरण्डमूलयवगोचुरकारनालै: खिन्नां लिहन्ति विजयां मधुना युतां ये । तेषां प्रणाशमुपयान्त्युदरामवास्तु सर्वे सशूलविषमज्वरकासयुक्ताः ॥ ३१८ ॥ कणा करिकणा लाजा गणो मधुमितायुतः । पौतो ज्वरातिसारस्य दृषणावम्योश्च नाशनः ॥ ३२० ॥ पाठेन्द्रयवभूनिम्ब मुस्त पर्पटकामृता। जयत्याममतीसारं ज्वरञ्च समहौषधम् ॥ ३२१ ॥ नागरातिविषा मुस्त भूनिम्बामृतवत्सकैः ।

·१०४ चिकित्सासारसंग्रह सर्वज्वरहरः काथः सर्वातिसारनाशनः ॥ ३२२ ॥ इति नागरादिः । होवेरातिविषा मुस्त विल्वनांगरधान्यकम् । पिवेपिच्छा विबन्धन' शूलदोषामपाचनम् । सरतं हन्त्यतीसारं सज्वरं वाथ विज्वरम् ॥ ३२३ ॥ इति हौवेरादिः । गुडूच्यतिविषा धान्य शुण्ठी विल्वाब्द बालकैः । पाठा भूनिम्बकुटजचन्दनोशौरपर्पटैः ॥ २२४ ॥ पिबेत्कषायं सक्षौद्रं पिपासादाहनाशनम् । ज्वरातिसारसन्तापं नाशयेदविकल्पतः ॥ ३२५ ॥ इति गुडूच्यादिः। वत्सकस्य फलं दारु रोहिणी गजपिप्पली। खदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं विल्वं पाठा यवानिका ॥ ३२६ ॥ हावेतौ सिद्धयोगी तो श्लोकाईनाभिभाषितौ। ज्वरातिसारशमनी विशेषाद्दाहनाशनी ॥ ३२७ ॥ उत्पलं दाडिमत्वचं पद्मकेसरमेव च । पिबेत्तण्डुलतोयेन ज्वरातिसारनाशनम् ॥ ३२८ ॥ उशीरं बालकं मुस्त धान्यकं विश्वमेव च । समगा धातकी लोधं विल्व दीपनपाचनम् ॥ ३२ ॥ हन्त्यरोचकपिच्छामं विविधं सातिवेदनम् । सशोणितमतीसारं सज्वरं वाथ विज्वरम् ॥ ३३० ॥ विल्वबालकभूनिम्ब गुडूची धान्यनागरैः । कुटजाब्दयुतः क्वाथो ज्वरातिसारशूलनुत् ॥ ३३१ ॥ समजा धातकीपुष्प केशरं नौलमुत्पलम् । तण्डलोदकसंयुक्त ज्वरातिसारनाशनम् ॥ ३३२ ॥ नागरातिविषा मुस्ता गुडूची विश्ववत्सकैः ।

·अतिसाराधिकारः। १०५ कषायः पाचन: शोथज्वरातिसारवारणः ॥ १३ ॥ मुस्तकातिविषा शुण्ठी वत्सकाभयतिताकैः । सर्वातिसार हल्लास सर्वशोफज्वरापहः ॥ ३३४ ॥ क्वाथेन दशमूलस्य विखमक्षयुगं पिबेत् । ज्वरे चैवातिसार च सशोथे ग्रहणोगदे ॥ ३३५ ॥ मुस्तकविश्वातिविषा गोपी भूनिम्बवत्सककाथः । मकरन्दगर्भयुक्तो ज्वरातिसारं जयेहोरम् ॥ ३३६ ॥ नागरामृतभूनिम्ब विल्वामलकवत्सकैः । समुस्तातिविषोशौरैज्वरातिसारहज्जलम् ॥ ३३७ ॥ व्योषं वत्सकवोजञ्च निम्बभूनिम्बमार्कवम् । चित्रकं रोहिणी पाठां दारुमतिविषां वचाम् ॥ ३३८ ॥ लक्षण' चूर्णीकृतं सर्वं तत्तुल्यां वत्सकवचम् । सर्वमेकत्र संयोज्य प्रपिवेत्तण्डु लाम्बुना ॥ ३३८ ॥ सक्षौद्रं वा पिबेदेतत्याचनं ग्राहि दीपनम् । कृष्णारुचिप्रशमनं ज्वरातिसारनाशनम् ॥ ३४ ॥ कामला ग्रहणीदोषान् गुल्मं प्लीहानमेव च । प्रमेहं पाण्डु रोगच्च श्खयथुञ्चापकर्षति ॥ ३४१ ॥ इति व्योषाद्य चूर्णम् कटुङ्गविल्वनम्बास्थिकपित्थं सरसाञ्जनम्। लाक्षा हरिदे होवेरं कट्फलं शुकनासिकाम् ॥ ३४२ ॥ लोन मोचरसः शङ्खधातकी वटशङ्गकम् । पिष्ट्वा तण्ड लतोयेन वटकानक्षसम्मितान् ॥ ३४३ ॥ छायाशुष्कान् पिबेनातर्ध्वरातीसारशान्तये। रक्तपित्तज्वरहराछूलातिसारनाशनान् ॥ ३४४ ॥ इति कटुवाद्यो वटकः । पाठामतिविषा निम्ब समङ्गा चन्दनं जलम् ।

·चिकित्सासारसंग्रह धातको मुस्त भूनिम्ब जटामांसी समागरम् ॥ ३४५ ॥ दारू च समभागानि हतप्रस्थं विपाचयेत्। सज्वरेऽस्मिबतिसारे ग्रहण्यां पाण्डु रोगिणि । मूत्रकच्छ गुदसावे विषूयामलसे हितः ॥ ३४६ ॥ इति पाठाद्य तम् । इति ज्वरातिसारनिदानम् इति वङ्गसेनमङ्कलिते अतिसाराधिकारः समाप्तः । अथ ग्रहणोनिदानमाह । अतिसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्ने रहिताशिनः । भूयः सन्दूषितो वह्निग्रहणीमभिदूषयेत् ॥ १ ॥ तस्मात्कार्य: परिहारस्त्वतिमारे विरिक्तवत् । यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषत: प्राणतस्तथा ॥ २ ॥ मांसासृन दमां तिम्रश्चतुर्थी श्लेष्मधारिणी। पञ्चमी च मलं धत्ते षष्ठी चाग्निधरा मता। रेतोधरा सप्तमी स्यादिति सप्तकला स्मृताः ॥ ३ ॥ षष्ठी पित्तधरा नाम या पूर्व समुदाहृता। पक्कामाशयमध्यस्था ग्रहणी सा प्रकीर्तिता ॥ ४ ॥ अग्न्यधिष्ठानमन्त्रस्य ग्रहणाद् ग्रहणी मता। नाभेरुपरि सा ह्यग्निर्बलोपस्तम्भहंहिता ॥ ५ ॥ अपक्कं धारयत्यन्नं पक्कं मुजति चाप्यधः ॥ ६ ॥ ग्रहण्या बलमग्निहि स चापि ग्रहणीं श्रितः । तस्मात् सन्दूषिते वह्नौ ग्रहणी दूष्यते नृणाम् ॥ ७ ॥ एकैकश: सर्वशश्च दोषैरत्यर्थ मूर्च्छितैः । सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति ॥८॥ पक्कं वा सरजं पूति मुहुर्वई मुहुईवम् ।

·ग्रहण्यधिकारः। १०७ ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ॥ ८ ॥ पूर्वरूपन्तु तस्येदं तृष्णालस्यं बलमयः । विदाहोऽवस्य पाकश्च चिरात् कायस्य गौरवम् ॥ १० ॥ कटुतिक्तकषायातिरूक्ष शोताम्लभोजनैः। प्रमितानशनाद्यध्व वेगनिग्रह मैथुनैः ॥ ११ ॥ मारुत: कुपितो वहिं सञ्छाद्य कुरुते गदान् ॥ १२॥ तस्यान्नं पचते दुःखं शुक्तपाकं खरां गता। कण्ठास्यशोषः क्षुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः ॥ १३ ॥ पा/रुवंक्षणग्रीवा रुगभीक्षण विषूचिका। हत्पीडाकार्यदौर्बल्यं वैरस्यं परिकर्त्तिका ॥ १४ ॥ ग्रडिः सर्वरसानाञ्च मनसः सदनं तथा। जौण जीर्यति चामानं भुङ्क्त स्वास्थ्यमुपैति च ॥ १५ ॥ मवातगुल्म हृद्रोग प्लीहाशङ्कौ च मानवः ॥ चिगदुःखं द्रवं शुष्क तन्वामं शब्दफेनवत् । पुनः पुनः सृजेहर्चः कासवासार्दितोऽनिलात् ॥ १६ ॥ ग्रहणीमाश्रितं दोष मजीर्णवदुपाचरेत् । लङ्घनैर्दीपनीयैश्च सामातीसारभेषजैः ॥ १७ ॥ दोषं सामं निरामञ्च विद्यादत्रातिसारवत् । अतिसारोक्त विधिना तस्यामञ्च विपाचयेत् ॥ १८ ॥ विशुद्धामाशयायास्मै पञ्चकोलक संस्कृतम् । दद्यात्पेयादि लघुनं योजयेत् पुन:दीपनम् ॥ १८ ॥ पञ्चकोलकयूषस्तु मूलकानां रसोऽथवा । सुनिग्धो दाडिमाम्लच वातनुभोजने हितः ॥ २० ॥ पेयादि पटु लघुन्न पञ्चकोलादिभिर्युतम् । दीपनानि च तक्रं च ग्रहण्यां योजयेत् भिषक् ॥ २१ ॥ कपिस्थ विल्वचाङ्गेरी तक्रदाडिमसाधिता।

·चिकित्सासारसंग्रह यवागूः पाचयत्यामं शकत् संवर्त यत्यपि ॥ २२ ॥ ग्रहणीदोषिणां तकं दीपनं ग्राहि लाघवम् । पथ्यं मधुरपाकत्वान्न च पित्तं प्रकोपयेत् ॥ २३ ॥ कषायोणविकाशित्वा द्रौक्ष्याच्चैव कफे हितम् । वाते स्वाहम्नसान्द्रत्वात् सद्यस्कमविदाहितम् ॥ २४ ॥ शुण्ठी समुस्तातिविषां गुडूची पिबेत् समांशां कथितां जलेन मन्दानलवे सततामताया मामानुबन्धे ग्रहणोगदे च ॥ २५ ॥ पिप्पली बहतीव्यात्री यवक्षार कलिङ्गकाः । चित्रकं शारिवापाठाशठी लवणपञ्चकम् ॥ २६ ।। तचूर्ण पाययेना सुरयोष्णाम्भसायिवा । मारुतग्रहणीदोष शमनं परमं मतम् ॥ २७ ॥ इति पिप्पल्यादि चूर्णम् । धान्यकाति विषोदीच्य यवानी मुस्तनागरम् । बलादिपर्णीविल्वं च दद्याद्दीपनपाचनम् ॥ २८ ॥ कलिङ्गं हिङ्गतिविषा वचा सौवर्चलाभया। दार्वी ग्रन्थिकमूलेन पातव्योष्णेन वारिणा ॥ २८ ॥ नागरं कौटज वीज पिप्पली हहतीहयम् । चित्रकं शारिवा पाठा क्षारं लवणपञ्चकम् ॥ ३० ॥ चूर्णयित्वा सुरामण्ड दधिकोष्णाम्बुकाजिकैः। पिबेदग्नि विवृद्धार्थ कोष्ठवातहरं परम् ॥३१॥ यवानी व्योषसिन्धूथ जौरकहयहिङ्गजभे । आद्यग्रासाशितं साज्यं चूर्ण वातनुदग्निवत् ॥ ३२ ।। इति हिङ्गुष्ट कम्। कृष्णाविड़ विजयानां गुटिका सर्पिमतीपाने। ग्रहणीदोष स्वरुचिमन्दाग्नि शवहिबन्धे च ॥ ३३ ।। चित्रकं पिप्पलीमूलं दो क्षारी लवणानि च ।

·ग्रहण्यधिकारः। १०८ व्योषं हिजमोदाच्च चव्य चैकत्र चूर्णयेत् ॥ ३४ ॥ गुटिका मातुलुङ्गस्य दाडिमस्य रसेन वा। कता विपाचयत्यामं दीपयंत्याशु चानलम् ॥ ३५ ॥ सौवर्चलं सैन्धवञ्च विड़मौद्भिद मेव च । सामुद्रेण समं पञ्च लवणान्यत्र योजयेत् ॥ ३६ ॥ इति चिवकादिगुटिका । ज्ञात्वातु परिपक्कं च वातजं ग्रहणौगदम् । दीपनर्भेषजः पक्कैः सर्पिर्भिः समुपाचरेत् ॥ ३७ ॥ धान्यविल्वबलाशुण्ठीतालपर्णीशृतं जलम् । स्याहातग्रहणीदोषे सानाहे सपरिग्रहे ॥३८॥ हिपञ्चमूले सरलं देवदारु सनागरम् । पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम् ॥ ३८ ॥ शरवीजं यवान् कोलान् कुलत्थानाकुलोकतान् । पाचयेदारणालेन दना सौवीरकेण च ॥ ४० ॥ चतुर्भागावशेषेण पचेत्तेन छूताढ़कम् । स्वर्जिका यावशूकानां क्षारौ दत्त्वा च युक्तितः ॥ ४१ ॥ सैन्धवोद्भिदसामुद्रविड़ानां रोमकस्य च । ससौवर्चलपाकानां भागान् दिपलिकान् पृथक् ॥ ४२ ॥ विनीय चूर्णितांस्तस्मात् पाययेत् प्रसृतं वुधः । करोत्यग्निबलं वर्ण वातघ्नं भुक्तपाचनम् ॥ ४३ ॥ अत्र शुष्कमानेन हिपञ्चमूलादीनां षट्पञ्चाशत्यलाधिक- पलशतइयमारणालादीनामन्यतमस्य च चतुर्भिोणैनि:क्काथ्य द्रोणावशेष इष्यते स्वर्जिकाक्षार यवक्षारयोरपि विपलि. कत्वम्। इति बिपञ्चमूलाद्य तम् । पञ्चमूल्यभयाव्योष पिप्पलीमूलसैन्धवैः । १०

·११०
चिकित्सासारसंग्रह
रानाक्षारयाजाजी विडङ्गशठीभिघृतम् ॥ ४४ ॥
शुक्तेन मातुलुङ्गस्य स्वरसेनादकस्य च ।
तक्रमस्तुसुरामण्डसौवीरकतुषोदकैः ।
कालिकेन च तत्पक्कं पौतमग्निकरं परम् ॥ ४५ ॥
शूलगुल्मोदरानाहकासानिलगदापहम् ॥ ४६ ॥
पञ्चमूलं कनीयांसमव । इति पञ्चमूलाद्य पृतम
चव्यचित्रकपाठानां तेजोवत्यास्तथैव च ।
कणापिप्पलीमूलानां भागान् दद्याच्चतुष्पलान् ॥ ४७ ॥
पलानि चाष्टो मुस्ताया: सुनिशामुष्टयस्त्विह ।
प्रास्फोतायाः प्रबालानां मालतीकरवीरयोः ।
मप्तपर्णकरज्जार्कतापसाऽक्षोटकस्य च ॥ ४८ ॥
तान् सङ्गुट्य विपचेत् जलद्रोणचतुष्टये।
चतुर्भागावशेषन्तु कुर्य्यान्मन्देन वहिना ॥ ४८ ॥
कटकातिबिषे स्यातां प्रत्येकं त्रिपलोन्मिते ।
पिप्पलीनाञ्च कुड़वं बिड़ङ्गानां धनस्य च ॥ ५० ॥
तथा वत्सकबोजानां कल्कार्थ सम्प्रदापयेत् ॥ ५१ ॥
क्षारस्य यावशूकस्य स्वर्जिकायास्तथैव च ।
बिड़सैन्धवयोश्चैव दद्याद् हे हे पले शृते ॥ ५२ ॥
ततस्तेन कषायेण कल्कैरेभिश्च पेषितैः । .
दधिमस्त्वम्लयुक्तश्च पचेहेद्यो वृताढ़कम् ॥ ५३ ॥
माम्बुकल्कं पिबेत् कषं विष्टम्भे द्विगुणं पिबेत् ।
उष्णोदकानुपानञ्च कुर्य्याज्जीर्णेऽथ भोजनम् ॥ ५४ ॥
अनेन ग्रहणीदोषाः सर्वे नश्यन्ति देहिनाम्।
कफवातश्रयश्चैव गुल्मश्चैव चतुर्विधः ॥ ५५ ॥
अशांसि नाशयत्येव प्लीहानं शमयत्यपि।
महदग्नितन्वेतद्भिषजा परिचक्ष्यते ॥ ५६ ॥

·ग्रहण्यधिकारः। निग्धं भुजीत चाप्यन्न मांस खादेच्च मेदुरम् । अत्यग्निनाशनार्थाय भक्षयेन्मधुना सह ॥ ५७ ॥ इति महदनियतम् । कृतं नागरकल्केन सिद्धं वातानुलोलनम् । ग्रहणी पाण्डुरोगघ्नं लोहकासज्वरापहम् ॥ ५८ ॥ विश्वौषधस्य गर्भण दशमूलजले शृतम् । हतं निहन्याच्छय) ग्रहणसामवातजाम् ॥ ५८ ॥ इति शुरहीतम। नागरं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पली। खदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं विल्वं पाठा यवानिका ॥ ६० ॥ चाङ्गेरी स्वरसे सर्पिः कल्करेतैर्विपाचयेत्। चतुगणेन दना च तद्भुतं कफवातनुत् ॥ ६१ ॥ अशांमि ग्रहणोदोषं मूत्रकृच्छ्र प्रवाहिकाम् । गुदशार्त्तिमानाहमेतत्सर्पियंपोहति ॥ ६२ ॥ इति तहचाइनीचतम । वस्तिकम भिषक् कुर्यान्मन्दाग्ने: सक्तवर्चस: ॥ इति वातग्रह। कटजीर्णविदा ह्यम्लक्षाराद्यैः पित्तमुल्वणम् । संप्लावयेचानिलं वै जलं तप्तमिवानलम् ॥ ६३ ॥ सोऽजीणं नीलपीताभं पीताभ: सार्यते द्रवम् । पूत्यम्लोहारहृत्कण्ठदाहारुचिडर्दितः ॥ ६४ ॥ वहे: प्रदूषणं पित्तं विरेकैर्वमनेन वा। हृत्वा भोज्यैलघुग्राही दीपनैरविदाहिभिः ॥ ६५ ॥ त्रिभिः संवृंहयेहि चूर्णस्निग्धैश्च तितकैः ॥ ६६ ॥ रसाचनमतिविषा वत्सकस्य फलत्वचम् । नागरं धातकी चैव सक्षौद्र तण्डु लाम्बुना ॥

·११२
चिकित्सासारसंग्रह
पित्तग्रहणीदोषार्थो रक्तपित्तातिसारनुत् ॥ ६७ ॥
इति रसाचनादि चूर्णम् ।
पाठावत्सकबीजानि चित्रकं विश्वभेषजम् ।
पिबेनिष्काथ्य चूर्णानि कृत्वा चोणेन वारिणा ॥ ६८ ॥
पित्तश्लेष्माभिभूतानां ग्रहण्यां शूलनुद्धितम् ॥ ६८ ॥
इति पाठादिक्वाथ थर्णम् ।
नागरातिविषा मुस्तं धातकी सरसाञ्जनम् ।
वत्स कत्वक्फलं विल्व पाठा तितकरोहिणी ॥ ७० ॥
पिबेत् समांशं तच्चूणं सक्षौद्रं तगड,लाम्बना ।
पैत्तिके ग्रहणीदोषे रक्तं यच्चोपवेश्यते ॥ ७१ ॥
अशांस्यथ गुदे शून्लं जयच्चैव प्रवाहिकाम् ।
नागराद्यमिदं चूणं कृष्णात्रयेण पूजितम् ॥ ७२ ॥
इति नागराद्य चूर्णम
जलमष्टगुणं दद्यात् पलं कण्डिततण्ड लान् ।
भावयित्वा ततो देयं तण्ड लोदककर्मणि ॥ ७३ ॥
इति तण्डुलीद कविधिः
भूनिम्बकटका व्योष मुस्तकेन्द्रयवान् समान् ।
हौ चित्रकाहसकत्वग्भागान् पौड़श चूर्णयेत् ॥ ७४ ॥
गुड़शीताम्ब ना पीतं ग्रहणीदोष गुल्मनुत् ।
कामला ज्वरपाण्डु त्व मेहारुच्यतिसारनुत् ॥ ७५ ॥
गुड़योगाद् गुड़ाम्बु स्याद गुड़वर्ण रसान्वितम् ।
इति भूनिम्बाद्य चूर्णम
पाठा विल्वानल व्योष जम्ब दाडिमधातको।
कटकातिविषा मुस्ता दावी भूनिम्बवत्सकैः ॥ ७६ ॥
सर्वैरेतैः ममं चूर्ण कोटजं तण्ड लाम्ब ना।
सक्षौद्रञ्च पिबच्चर्दि ज्वरातिमारशूलवान् ॥ ७७ ॥

·ग्रयण्यधिकारः । ड्दाहग्रहणीदोषाऽरोचकानलसादजित् । इति पाठाद्य चर्णम् । चन्दनं पद्मकोशौरं पाठा मूर्वा कुटनटम् । षड़ग्रन्था शारिवाऽऽस्फोता सप्तपर्णापरूषकान् ॥ ७ ॥ पटोलोदुम्बराश्वस्थवटप्लक्षकपित्थकान् । कटका रोहिणी मुस्तं निम्बञ्च हिपलांशकम् ॥ ७८ ॥ द्रोणेऽपां माधयेत्यादशेष प्रस्थं घृतं पचेत् । किराततितेन्द्रयवबोरामागधिकोत्पलैः ॥ ८० ॥ कल्करक्षममैः पयं तत्पित्तग्रहणीगटे । इति चन्दनाय इतम किराततिक्तं षड्ग्रन्या बायमाणा कटत्रिकम् । चन्दनं पद्मको शोरं दारूत्व कटुरोहिणी ॥ ८१ ॥ कुटजवक्फलं मस्तं यवानी टवटाम च । पटाला नम्बपला मौराष्ट्रपतिविषा वचा ॥ ८२ ॥ मधुशियोश्च बीजानि मूर्वा पपटकं तथा। सञ्चुगां मधुना लेह्यं पेयं मवं घृतन वा ॥ ८३ ॥ हत्यागडुग्रहणोदोषशून्नगुल्मारुचिज्वरान्। कामना मन्त्रिपातञ्च मुखरोगञ्च नाशयेत् ॥ ८४ ॥ इति किराताद्य चगाम मसूरम्य कपायेण बिल्वगर्भ पचेद् घृतम् । हन्ति कुक्ष्यामयान् सर्वान ग्रहणोपाण्डुकामलान् ॥८५ दति ममुरादा एकम मसूराणां पलशतं जलद्रोणे विपाचयेत् । पादशेषे रसे तस्मिन् दद्यादिव पलाष्टकम् ॥ ८६ । कृतप्रस्थं पचेद्दीमान् शास्त्रविन्मृदुनाग्निना । प्रवाहिकामतिसारं ग्रहणीदोषमेव च ॥ ८७ ·११४ चिकित्सासारसंग्रह हन्यात् क्षिप्रमसन्देहं कृष्णात्रेयस्य शासनात् । भिन्नविटकै प्रसंशन्ति मसूरष्टतमुत्तमम् ॥ ८८॥ इति तन्वान्तरीक्तं मसूर एतम् । व्रीहिप्राण्यङ्गयोः क्वाथ मुषितं परिवर्जयेत् । नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् । विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूद्धं वातकोपनम् ॥ ८ ॥ कलिङ्गफलकल्क न घृतप्रस्थ प्रसाधितम् । कफपित्तसमुद्भूतां ग्रहणी हन्ति वै ध्रुवम् ॥ ८ ॥ इति कलिङ्ग तम्। इति पित्तग्रहणौनिदानम गुतिस्निग्धशीतादिभोजनादतिभोजनात्। भुक्तमात्रस्य च स्वप्राइन्त्यग्निं कुपितः कफः ॥ ८१ ॥ तस्यान्न पयते दुःखात् हृल्लासकारोचकाः । पास्योपदहमाधुर्यकामठीवनपीनमाः ॥ ८२ ॥ हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरुम् । दुष्टो मधुर उहार सदनं स्त्रीष्वहर्षणम् ॥ ८३ ॥ भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चः प्रवर्तनम् । असशस्यापि दौर्बल्यमालस्यञ्च कफात्मके ॥ १४ ॥ तस्याश्चिकित्सामाह। ग्रहण्यां कफटुष्टायां तीक्षण : प्रच्छदने कृते । लवणाम्नकटतारैः क्रमादङ्गि विबईयेत् ॥ ८५ ॥ शुगठी मुस्तं विडङ्गच सुरात क्रोष्णवारिणा। श्लेमिकं ग्रहणीदोषं पोतं हन्त्यग्निबईनम् ॥ ६ ॥ पालाशं चित्रक चव्यं मातुलुङ्गहरीतकी। पिप्पली पिप्पलीमूलं पाठा धान्यकनागरम् ॥ ८७ । कर्षिकानुदकप्रस्थ पचा पादावशेषिते।

·ग्रहण्यधिकारः। ११५ पानीयार्थ प्रयुञ्जीत यवागू तैश्च साधिताम् ॥ ८८ ॥ इति यवागृविधिः । समूलां पिप्पलों क्षारौ हौ पञ्च लवणानि च । मातुलुङ्गाभया राना शठी मरिच नागरम् ॥ ८ ॥ कत्वा समांशं तच्चूर्ण पिबेत् प्रातः सुखाम्बुना। नै भिके ग्रहणोदोषे बलमांसाग्निबईनम् ॥ १०० ॥ इति पिप्पलाद्य चूर्णम् । व्योषं मानत्वचं वत्स चूर्णयेत् तण्डुलाम्बुना। निपीतं ग्रहणौदोष कामला पाण्डु रोगजित् ॥ १०१ ॥ प्रमहारुच्यतीसार गुल्म शोथज्वरापहः ॥ १०२ ॥ भल्लातकं त्रिकटकं त्रिफलां लवणत्रयम् । अन्तर्धमं हिपलिकं गोपुरीषाग्निना दहेत् ॥ १०३ ॥ मक्षारः मर्पिषा पोतो भोज्योवाग्यव चूर्णितः । हृत्याण्ड ग्रहणौदोषगुल्मोदावर्त्तशूलनुत् ॥ १०४ ॥ इति भल्लातकचारः दुरालभाकरजी ही सप्तपर्ण सवत्सकम् । षड्ग्रन्यां मदनं मूवीं पाठा मारग्वधं तथा ॥ १०५ ॥ गोमूत्रेण समांशानि कृत्वा चूर्णानि दाहयेत् । दग्धा तञ्च पिवेत् क्षारं बलवर्णाग्निबईनम् ॥ १०६ ॥ इति दुरालभादि क्षारः । भूनिम्ब रोहिणी तितां पटोलं निम्बपर्पटम् । दहेन्माहिषमूत्रेण क्षार एषोऽग्निबर्द्धनः ॥ १०७ ॥ इति भूनिम्बाद्यः चारः । हे हरिद्र वचा कुष्ठ चित्रक मुस्तकं वस्तमूत्रेण सिद्धः क्षारोऽग्निबईनः ॥ १०८॥ इति हरिद्रायः चारः । कट रोहिणी।

·चिकित्सासारसंग्रह यवक्षारं दशपलं सैन्धवं ट्विगुणं भवेत् । भल्लातकानि त्रिता चित्रकं त्रिफलात्वचः ॥ १०८ ॥ स्नुह्ययोश्च दुग्धञ्च तैलस्य र घृतस्य च । प्रस्थ प्रस्थ समावाप्य चूर्णरेतैर्विमिययेत् ॥ ११० ॥ तद्दाहयेन्महाक्षारं पाययेच्च सुखाम्बुना। ग्रहणीदीपने श्रेष्ठो गुल्मा कृमिनाशन: ॥ १११ ॥ ति महाक्षारः चतुष्पलं सुधाकाण्डात्त्रिपलं लवणत्रयात् । वार्ताकुकुड़वं चार्काविल्व हे चित्र कात्यले ॥ ११२ ॥ दग्धानि वार्ताकुरसे गुलिका भोजनोत्तराः । भुक्तं भुक्तं पचन्त्याशु कासखामार्शमां हिताः । विमूचिका प्रतिश्याय हृद्रोगशमनाश्च ताः ॥ ११३ ॥ इति वाकिगटिका । नवपिप्पलीमध्वात कलशेऽगुरुधूपित । मध्वाढ़कं जन्नसमं चूर्णानौमानि दापयेत् ॥ ११४ ॥ कुड़वाधं विडङ्गस्य पिप्पल्या: कुड़वं तथा ! चतुर्थकांशं त्वक्क्षीरं कसरं मरिचानि च ॥ ११५ ।। त्वर्गलापत्रकचूरं क्रमुकाऽतिविषा घनान् । हरगवं ले तु तंजोह्वा पिप्पलीमूल चित्रकान् ॥ ११६ ।। कर्पिकं संस्थितं मांममतदूई नियोजयेत् । मन्दं सन्दीपयत्यग्निं करोति विषमं समम् ॥ ११७ } हृत्पाण्डु ग्रहणीरोग कुष्ठाशः खयथुज्वरान् । वातले मामयांश्चान्यानरिष्टोऽयं व्यपोहति ॥ ११८ ।। इति मध्वारिष्ट: । द्रोणं मधुकपुष्याणां विडङ्गस्य ततोऽईतः । चित्रकस्य ततोऽद्धञ्च तथा भल्लातकाढ़कम् ।। ११८॥

·ग्रहण्यधिकारः । मञ्जिष्ठाष्टपलं चैव द्रोणेऽपाच विपाचयेत् । द्रोणावशेषं तच्छोतं मध्वादकसमन्वितम् ॥ १२० ॥ एला मृणालागरुभिः चन्दनागुरुधूपिते । कुम्भ मासि स्थिते तापे मासान्ते तं वियोजयेत् ॥१२१॥ ग्रहणी दीपयत्येष हणो रक्तपित्तनुत् । शोथकुष्ठकिलासानां प्रमेहाणाञ्च नाशनः ॥ १२२ ॥ इति मधुपुष्पासवः । दिपञ्चमूलरजनी जीवकर्षभचित्रकान्। पृथक् पञ्चपलैर्भागै श्चतुर्दोणेऽम्भमः पचेत् ॥ १२३ ।। द्रोणशेषे रसे पूते गुड़स्य कुड़वं क्षिपेत् । चर्णितान् पलिकान् सर्वान् दद्याच्चात्र समाक्षिकान् ।।१२४ प्रियङ्गपुष्प मञ्जिष्ठा विड़ॉ मधुकं कणा। लोधं मावरकं चैव मामा स्थापयेत् क्षिती ॥ १२५ ॥ दशमूलामव: मिद्धो दीपनो रक्तपित्तनुत् । नाह कफ हृद्रोग पाण्ड गेगाङ्गसादनुत् ॥ २२६ ॥ इति दशमूलासव.. प्रास्थिको पिप्पलीप्रस्थ गुरुं प्रस्थ बिभीतकम् । उदकप्रस्थमंयुक्त यवप्रस्थ निधापयेत् ।। १२७ ।। तस्मात् सुजातात्तु पलं सलिलाऽञ्जलिसंयुतम् । पिबेत् पिण्डासवो ह्येष रोगानीकविनाशनः ॥ १२८ ।। स्वस्थोऽपि यः पिवेन्मासं नरः स्निग्धरसाशनः । तस्याग्निं दोपयत्येष आरोग्याय प्रकीर्तितः ॥ १२८ ॥ इति पिण्डासवः। वृहतीचित्रकक्षारः सप्तवारपरिसुतः । दिगुणेन घृतं पक्क बईयत्याशु पावकम् ।। १३० ।। इति वृहतीचित्रकचार तम् ।

·११८ चिकित्सासारसग्रा स्यान्मान्द्यं जठरस्याग्ने यस्य स्याब मलचुतिः । तस्य वङ्गिकरं पक्कयुक्तियुक्त हितं घृतम् ॥ ११ ॥ इति श्भग्रहणी निदानम् । पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतुलिङ्गसमागमे । विदोषं निर्दिशेटेवं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १३२ ।। विदोषविधिवहैद्यः पञ्चकर्माणि कारयेत् । मर्वजायां ग्रहण्यान्तु सामान्यो विधिरीक्ष्यते ॥ १३३ ॥ दीपनान्यनपानानि चूर्णारिष्टं घृतानि च । प्रविभज्य यथाऽवस्थ सर्वजे वस्तिकर्म च ॥ १३४ ॥ घृतक्षाराऽऽसवाऽरिष्टान् दद्यादग्निबिबईनान् ॥ १३५ ॥ शतावरी चन्दनपद्मकोत्पलं प्रियङ्गपाठामगधास्थिराभिः । विल्वाजमोदातिविषा समङ्गा जीवन्ति वङ्गीन्द्रयवैः सुपिष्टैः ॥ १३६ ॥ वृतं कषाये तु कलिङ्गकानां पक्क निहन्याट् ग्रहणीं त्रिदोषाम् । पित्तातिसारं रुधिरप्रवाई तथार्शसो दोषसमूहबन्धम् ॥ १३७ ॥ इति शतावरीतम्। पारुष्करं हिङ्गकणा सयष्टी पूतिक शुण्ठी मरिचं गजाह्वा । अजाजी चव्यारुचकं सवधि- मूलं विडङ्ग सह दौप्यकञ्च ॥ १३८ ॥ सक्षारहिङ्गविकटूनगन्धा पलार्धभागैर्विपचेद्विधिन्नः ॥ १३८ ॥ अव धान्यकचाङ्गरौ दशमूली समं पृथक् ।

·ग्रहण्यधिकारः।
११४
हविः प्रस्थ निहन्याशु ग्रहणी सर्वजां नृणाम् ॥ १४ ॥
विष्टभमामजान् रोगान् कमिजान् कुक्षिजांस्तथा ।
मन्दानलभवान् सर्वानभवानिव वारिदम् ॥ १४१ ।
दूस्थारुष्करं वृतम् ।
इति सर्वजाग्रहणौनिदानम् ।
अन्वकूजनमालस्य दौर्बल्यं सदनं तथा ।
द्रवं धनं सितं निग्धं सकटौवेदनं सतत् ॥ १४२ ॥
आमं बहुसपैच्छिल्यं सशब्द मन्दवेदनम् ।
पक्षान्मासाद्दशाहाहा नित्यं चापि विमुञ्चति ॥ १४३ !!
दिवा प्रकोपो भवति रात्री शान्तिं ब्रजेच्च सा।
दुर्विजया दुर्निवारा चिरकालानुबन्धिनौ।
मा भवेदामवातन संग्रहग्रहणौ मता ॥ १४४ ॥
चिकित्सामाह।
मसूरयूषः संपीतः क्वाथो नागरविल्वजः ।
संग्रहग्रहणी हन्ति तक्रेण वृहती तथा ॥ १४५ ॥
विश्खाजाजी बिल्वपेशी कल्कसिद्धं घृतं हरेत् ।
मसूरस्य कषायेण संग्रहग्रहणीगदम् ॥ १४६ ॥
इति ममूरतम्।
इति संग्रहग्रहणो
अथ गोतक्रस्य गुणाः ।
ग्रहणीरोगिणां तक संग्राहि लघु दीपनम् ।
सेवनीयं सदा गव्य त्रिदोषशमनं हितम् ॥ १४७ ॥
दुःसाध्यो ग्रहणोदोषो भेषजैनॆव शाम्यति ।
महस्रशोऽपि विहितै विना तक्रस्य सेवनात् ॥ १४८ ॥
यथा तृणचयं वह्नि स्तमांसि सविता यथा।
निहन्ति ग्रहणीरोग तथा तक्रस्य सेवनम् ॥ १४ ॥
संग्राह्या धेनवः श्रेष्ठा स्तक्रपानाय रोगिणाम् ।
तासां पयस्यथ गुणा जायन्ते वर्णभेदतः ॥ १५० ॥

·१२०
चिकित्सासारसंग्रह
पौताया मारुतं हन्ति श्वेतायाः पित्तजान् गदान् ।
रक्तायाः गोः कर्फ हन्ति कृष्णायाः गोस्त्रिदोषजित् ॥१५१॥
अरण्ये चारयेद्देनू तिटणलतान्विते ॥ १५२ ॥
पौतोदकाया विसम्भात् मन्द मन्द प्रचारयेत्।
तासां दुग्ध परिग्राह्य तक्रार्थ भिषजां वरैः ॥ १५३ ॥
दुग्धमकथितं वाते पित्ते त्वौषत्कृतं हितम् ।
कफे विदोषजे रोगे पादोनक्कथितं शृतम् ॥ १५४ ॥
तदोषदम्लसंयोगात् कठिमं दधि शंस्यते ।
तदल्पजलसंयुक्त मन्यनै मथितं भवेत् ॥ १५५ ॥
तक्रमुद्धृतसारन्तु शुण्ठीचूर्णयुतं पिबेत् ।
तक्रण निर्बले जाते त्यक्ते चान्नादिभोजने ॥ १५६ ॥
शरीरे जात रूक्षत्वं शुक्लत्वं
मूत्र
नेत्रयोः ।
किञ्चित् स्निग्धं पिबेत् तक्रं ततश्चाधिकसारवत् ॥ १५७ ॥
तक सनवनीतञ्च पिवनागरसंयुतम् ।
शनैः शनै: हरदन तकन्तु परिबर्द्धयेत् ॥ १५८ ॥
तक्रमेव यथाहारो भवेदविवर्जितः ।
तक्रसात्मा यथा कुर्या त्रैवान्न तत्र भक्षयेत् ॥ १५ ॥
बुभुक्षायां पिपासायां पिबत् तक सनागरम् ।
श्रमं न कुर्य्याहहुशो न कु-बहुभाषणम् ॥ १६ ॥
न कु-न्मैथुनं तक्रपाने क्रोधं विबर्जयेत् ।
एवं यः सेवते तक ग्रहणी तस्य नश्यति ।
शीघ्रमेव न सन्देहः श्रीर्यथा द्यूतकारिणः ॥ १६१ ॥
प्रशान्ते ग्रहणीरोग अन्न ग्रह्णाति योगतः ।
अवस्यागविधानेन ग्रहीयाच्च शनैः शनैः ॥ १६ ॥
ग्रहणीरोगिणां तक हितं दोषत्रयापहम् ।
कालकूटविषं साक्षादन्यथा परिसेवितम् ॥ १६३ ॥

·ग्रहण्यधिकारः। १२१ तस्मात् यत्नेन संसेव्य तक संग्रहणीगदे । शस्त नातःपरं किञ्चिद ग्रहणौरोगशान्तये ॥ १६४ ॥ इति सर्वग्रहण्यां तकसेवनविधिः । पानातकामजम्बूस्थे कषाये पादशेषिते । शालिसिद्धां यवागून्तु भुक्ता कुक्ष्यामयं जयेत् ॥ १६५ ॥ अङ्कोटमूलं धातक्यो विल्वपेशी महौषधम् । कथितं शीतलं पेयं कुक्षिरोगहरं परम् ॥ १६६ ॥ अङ्कोटस्य त्रयोभागा: भागच कोऽरुणाभवः । तण्डुलोदकसंपीतः सर्वकुल्यामयापहः ॥ १६७ ॥ तक्रण वल्कलं पोतं स्निग्ध पथ्यातरूद्भवम् । ग्रहणों नाशयेत् क्षिप्रमामरताश्रितां ध्रुवम् ॥ १६८ ॥ खिदानि बालबिल्वानि खादेत् क्षौद्रेण मानवः । तक्रणाऽनलगर्भण साई तद् ग्रहणीं जयेत् ॥ १६८ ॥ बालविल्व बला शुण्ठी धातको मुस्तधान्यकैः । कषायैः साधिता हन्ति यवागूम्रहणौगदम् ॥ १७० ॥ जम्बूदाडिम शृङ्गाट पाठाकञ्चटपल्लवैः ॥ १७१ ॥ पक्क पर्युषितं बालविल्वं सगुड़नागरम् । हन्ति सर्वानतिसारान् ग्रहणीमतिदुस्तराम् ॥ १७२ ॥ चाङ्गरी खरसे दद्याद हतप्रस्थ चतुर्गुणम् । अजाक्षीरस्य च प्रस्थ पिबेत्सपिरिहौषधैः ॥ १७३ ॥ व्योषविल्वकपिस्थानि घनम्। अजाज्यतिविषा मोचा धान्यकोत्पलबालकम् ॥ १७४ ॥ बला यवानिकाग्निश्च पाठा प्रन्थिकदाडिमम् । अक्षप्रमाणैरेतैस्तु सर्पिः सिद्धं महागुणम् ॥ १७५ ॥ ग्रहण्यर्थोविकारनं शूलगुलमज्वरापहम् । कफवातारुचिहरं बलवर्णाग्निवईनम् ॥ १७६ ॥ समगा धातकी ·१२२ चिकित्सासारसंग्रह कमिदोषगुदभ्रंशयवत्प्लीहामयापहम् । सर्वातिसारशमनं ग्रहणोदीपनं परम् ॥ १७७ ॥ पति चाङ्गेरी तम्। पिप्पली नागरं पाठा खदंष्ट्रा च पृथक् पृथक् । भागांस्त्रिपलिकान् दत्त्वा कषायमुपकल्पयेत् ॥ १७८ ॥ गण्डारी पिप्पलीमूलं व्योषं चव्यकचित्रकम् । पिष्ट्वा कल्क क्षिपेत् क्वाथे द्रवरईपलैः पृथक् ॥ १७८ ॥ पलानि सर्पिषश्चात्र चत्वारिंशत्प्रदापयेत् । चाङ्गरी स्वरसं तुल्यं सर्पिषा दधि षड्गुणम् ॥ १८० ॥ मृहग्निना साधयेत्तत् सर्पि: सिद्धं निधापयेत् । तदाहारे विधातव्यं पाने च योगिकैर्बुधैः ॥ १८१ ॥ ग्रहण्यर्थोविकारघ्र गुल्महृदोगनाशनम्। शोथप्लीहोदरानर्थो मूत्रकृच्छ्रज्वरापहम् ॥ १८२ ॥ कामहिकारूचिश्वास सदनं पार्खशूलनुत् । बलपुष्टिवर्णकरमग्निसन्दीपनं परम् ॥ १८३ ॥ अत्र गण्डा-दिचित्रकान्तै स्त्रिपलिकैरेभिः षोड़शगुणैः जलैस्तथा क्वाथयेद्यथा करायः स्नेहसमत्वं भवतीति । इति वच्चाङ्गरी श्रुतम् । मुस्तकातिविषा विल्व चूर्णितं कौटजं तथा । मधुना वापि संलौढ़ ग्रहणीं हन्ति सर्वजाम् ॥ १८४ ॥ पञ्चकोलक सुखित बालविल्व गुड़ान्वितम् । शेषे द्रवानुपानं स्यात् संग्रहण्यतिसारनुत् ॥ १८५ ॥ श्वेतो वा यदि वा रक्तः प्रपक्को ग्रहणोगदः । गुड़ेनाधिकसंज्ञेन भक्षितेनाशु नश्यति ॥ १८६ ॥ विल्वाब्द शक्रयवबालकमोचसिद्ध माज पयः पिबति यो दिवसत्रयच्च ।

·ग्रहण्यधिकारः।
१२३
सोऽतिप्रहरचिरजं ग्रहणोविकारं
शोषं सशोणितमसाध्यमपि क्षिणोति ॥ १८७॥
भोजनार्थ समुद्रानां वर्चीवेगविनाशनम् ।
आरनालोदकैः पिष्टं प्रात: पिष्टकभक्षणम् ॥ १८८॥
केशराजोऽर्जुनक्षारं प्रात: पौतञ्च मस्तुना।
निहन्ति साममत्यर्थमचिराद ग्रहणीरुजम् ॥ १८ ॥
इति सिद्धोऽयं योगः।
कपित्थमधिलौदै व सव्योषं क्षौद्रशर्करम् ।
कट्फलं मधुसंयुक्तं मुच्यते जठरामयात् ॥ १० ॥
बूषणत्रिफला कल्क विल्वमाने गुड़ात्यले।
सर्पिषोऽष्टपलं पत्ला मात्रां मन्दानलः पिबेत् ॥ ११ ॥
इति पटपलकं दृतम् ।
विल्वाग्नि चव्याद्रकशृङ्गवेरैः
क्वाथेन कल्कन च सिद्धमाज्यम् ।
सच्छागदुग्धं ग्रहणौगदीत्थ
शोथाग्निसादाऽरुचिनुहरिष्ठम् ॥ १२ ॥
इति विल्वाद्य एतम् ।
मसूरस्य तुला काथे पृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
पिप्पली पिप्पलीमूलं चयचित्रकनागरम् ॥ १८३ ॥
तमिदं हिगुण क्षीरे ग्रहणोन विदोषनुत् ।
दुर्नामानिलविष्टम्भ जयेञ्चैव प्रवाहिकाम् ॥ १८४ ॥
बलवर्णकरं हृद्यमग्निसन्दीपनं परम् ।
इति हमसूराव तम् ।
यवानी पिप्पलीमूलं चतुर्जातकनागरैः ।
मरिचाग्निजलाजाजी धान्यसौवर्चलैः समैः ॥ १५ ॥

·१२४ चिकित्सासारसंग्रह वृक्षानधातको कृष्णाविष दाडिम तिन्दुकैः । त्रिगुणैः षड्गुणसितैः कपित्याष्टगुणैः कृतः ॥ १८६ ॥ चूर्णोऽतिसारग्रहणौ क्षयगुल्मगलामयान्। खासं कासाऽरुचिं हिकां कपित्याष्टमिदं जयेत् ॥ १८७ ॥ इति कपित्याष्टकम् । मधूकपुष्पखरसं शृतमईक्षयीकृतम्। क्षौद्रपादयुतं शीतं पूर्ववत्सविधापयेत् ॥ १८८ ॥ तं पिवन् ग्रहणोदोषान् जयेत् सर्वान् हिताशनः ॥१८॥ इति मधूकपुष्पासवः प्रस्थ त्रयेणामलकौरसस्य शुद्धस्य दत्त्वाईतुलां गुड़स्य । चूर्णीकतैग्रन्थिकजीरचव्य व्योषभ कृष्णाहबुषाजमोदैः ॥ २०० ॥ विडङ्गसिन्धुत्रिफला यवानी पाठाग्नि धान्यैश्च पलप्रमाणैः। दत्त्वा त्रिचूर्णपलानि चाष्टा- वष्टौ च तैलस्य पचेयथावत् ॥ २०१॥ तं भक्षयेदक्षफलप्रमाणे यथेष्टचेष्ट त्रिसुगन्धियुक्तम् । अनेन सर्वे ग्रहणोविकारा: सखासकास स्वरभेदशोथाः ॥ २०२॥ शाम्यन्ति चाऽयं चिरमन्तरग्ने: हतस्य पुंस्त्वस्य च वृहिहेतुः । स्त्रीणाञ्च बन्ध्यामयनाशनोऽयं कल्याणको नाम गुड़: प्रसिहः ॥ २०३ ॥ तैले त्रिसम्मनाक भ्रष्टः विसुगन्धि पलं पलम् ।

·ग्रहण्यधिकारः। १२५ सुसिद्धे निक्षिपेदन गुड़े कल्याणपूर्वके । इति कल्याणगुड़ः । पिप्पलौ पिप्पलौमूलं चित्रक हस्तिपिप्पली। धान्यकञ्च विडङ्गानि यवानी मरिचानि च ॥ २०४ ॥ त्रिफला चाजमोदा च नौलिनी जीरक तथा। सौवर्चलं सैन्धवञ्च सामुद्र रुचकं विडम् ॥ २०५ ॥ पारग्बधश्च त्वकपत्र सूक्ष्मैला चोपकुञ्चिका। नागरेन्द्रयवाश्चैव षडूविंशत्येककार्षिकम् ॥ २०६ ॥ मृहीकाया: प्रधानाया दद्यात्पलचतुष्टयम् । त्रिवृतायाः पलान्यष्टौ गुड़स्याई तुलां तथा ॥ २०७॥ तिलतेलपलान्यष्टा वामलक्या रमस्य तु । प्रस्थ त्रयमिदं सर्व शनैर्मुइग्निना पचेत् ॥ २०८ ॥ औदुम्बरं चामलकं वादरं वा यथा फलम् । तावन्मानं प्रयुञ्जीत भिषक् दृष्ट्वा यथा बलम् ॥ २०८ ॥ सांश्च ग्रहणोरोगान् प्रमेहांश्चैकविंशतिम् । उरोघातं प्रतिश्यायं दौर्बल्य वसिझयम् ॥ २१० ॥ ज्वरानपि हरेत् सर्वान् कुर्यात्कान्तिं मतिं स्वरम् । पाण्डु रोगान् जवाइन्ति रक्तपित्तञ्च विड्ग्रहम् ॥ २११ ॥ धातुक्षीणो वयःक्षीण: क्षीण: स्त्रीभिः क्षयी तथा। तेभ्यो हितश्च सर्वेभ्यो बन्ध्यानाञ्चैव पुत्रदम् ॥ २१२ ।। रूपौदार्य स्वरौदार्य मेधामावहति स्थिराम् । महाकल्याणक नाम रसायणमनुत्तमम् ।। २१३ ।। इति महाकल्याणगड़ः । विड़ङ्ग पिप्पलीमूल त्रिफला धान्यचित्रकान् । मरिचेन्द्रयवा जाजी पिप्पली हस्तिपिप्पलीः ॥ २१४ ।। लवणान्यजमोदाच चूर्णितं कार्षिकं पृथक् ।

·१२६
चिकित्सासारसंग्रह
तिलतैलत्रिवचूर्ण भागो चाष्टपलोन्मितौ ॥ २१५ ॥
धात्रीफलरसप्रस्थान् गुड़ानईतुलांस्तथा ।
पक्वा मृद्दग्निना खादेहदरोदुम्बरोन्मितम् ॥ २१६ ॥
गुरु भुक्तं न चात्र स्यात् विहाराहारमन्त्रणे ।
मन्दाग्नित्वं ज्वरं मूच्छां मूत्रकृच्छ्रमरोचकम् ॥ २१७ ॥
श्खय) गात्रशूलञ्च कासं श्वासं धमक्षयम् ।
कुष्ठार्श:कामलामहान् गुल्मोदरभगन्दरान् ॥ २१८ ॥
ग्रहणीपाण्डु रोगांथ हन्ति सर्वामयांस्त्वयम् ।
कल्याणको गुड़ः ख्यातः सर्वावृतुषु योजितः ॥ २१८ ॥
इति कल्याण की गड:
चित्रकामृतचाङ्गरोचव्यग्रन्थिकनागरम् ।
विल्वञ्च धातको पाठा होवेरं मपुनर्नवम् ॥ २२० ॥
कुटजत्वक्फलं लोध्र पृथक् पञ्चपलांशकम् ।
जले चतुर्गुणे सिद्ध यावत्पादावशेषितम् ॥ २२१ ॥
आईकस्वरसं मुस्तौं प्रसन्न चाम्लकालिकम् ।
तुलाईञ्च पृथग् दद्याद गुड़स्याईतुलां पचेत् ॥ २२२ ॥
तन्तुमत्सदृशं तोये प्रक्षिहं न विसति।
बाषणं त्रिफला मुस्त यवानी जीरकद्दयम् ॥ २२३ ॥
चूर्णमष्टपलैरतैः मिद्धशोते प्रदापयेत् ।
मात्रामग्निबलं ज्ञात्वा उपयुञ्जौत बुद्धिमान् ॥ २२४ ॥
मन्दाग्न्युपहता: केचिद्य च वातकफामयैः ।
हतास्त भ्यो हितं चेदं वद्भिवृद्धिकरं परम् ॥ २२५ ॥
ग्रहणोदोषशूलघ्नं शोथपाण्डामयापहम् ।
श्वासकासज्वरार्थीनप्लोहगुल्मोदरापहम् ॥ २२६ ॥
दीर्घकालोस्थितञ्चैव हन्ति रोगगणन्त्विदम् ।
दृष्टं वारसहस्रण किं पुनश्वाचिरोस्थितम् ॥ २२७ ॥

·ग्रहण्यधिकारः।
१२७
गुड़ कल्याणकं नाम वृष्यं पौध्य बलप्रदम् ।
इति कल्याणकं गुड़म् ।
मस्त्वारणाल चाङ्गेरी शृङ्गवेररसं तथा।
तुलाई न्तु पृथक् दद्यादामलक्याः शताईकम् ॥ २२८ ॥
तिलतैलपलान्यष्टौ गुड़स्याईतुलां पचेत् ॥ २२८ ॥
वत्सकातिविषा कुष्ठ धातकी च रमाञ्जनम् ।
सव्योषं पिप्पलीमूलं दारुचव्य सचित्रकम् ॥ २३० ॥
सक्षारलवणं चूर्ण दद्यादईपलांशकम् ।
मात्रामग्निबलापक्षी चोपयुञ्जीत बुद्धिमान् ॥ २३१ ॥
दुर्नामखासकासघ्नो ग्रहणोदोषमेहनुत् ।
गुल्मोदावर्त्तहृद्रोग शोफपाण्डामयापहः ॥ २३२ ॥
कफवातामदोषघ्नः पाचनो वह्निदीपनः ।
गुड़कल्याणको नाम्ना वृष्यः पुष्टिबलप्रदः ॥ २३३ ॥
,
इति गुड़कल्याणकः ।
कुष्माण्डकानां पक्कानां खिन्नानां निष्क लत्वचाम् ।
सर्पिष्पस्थ पलशतं ताम्रपात्रे शनैः पचेत् ॥ २३४ ॥
पिप्पलीपिप्पलीमूलं चित्रक हस्तिपिप्पली।
धान्यकानि विड़गानि नागरं मरिचानि च ॥ २३५ ॥
त्रिफला चाजमोदा च कलिङ्गाजाजिसैन्धवम् ।
एकैकस्य पलञ्चैव त्रिवृदष्टपलं तथा ॥ २३६ ॥
तैलस्य च पलान्यष्टौ गुड़ात् पञ्चाशदेवतु ।
प्रस्थ स्त्रिभिः समेतन्तु रसेनामलकस्य तु ॥ २३७ ।।
तावत्याकं प्रकुर्वीत मृदुना वङ्गि नाभिषक् ।
यावद्दझेप्रलेपः स्यात् तदैनमवतारयेत् ॥ २३८ ॥
औदुम्बरं चामलकं वादरं वा प्रमाणतः ।
यथा बलं तु कायस्य भक्षयेत्तु गुई नरः ॥ २३८ ॥

·१२८ चिकित्सासारसंग्रह अनेनैव विधानेन प्रयुक्ताश्च दिने दिने। प्रसह्य ग्रहणोदोषान् कुष्ठानमॆभगन्दरान् ॥ २४० ॥ ज्वरमानाहहृद्रोग गुल्मोदरविसूचिकाः । कामलापाण्डुरोगांश्च प्रमेहांश्चैकविंशतीन् ॥ २४१ ॥ वातशोणितवीसर्प राजयक्ष्माहलीमकान् । कफपित्तानिलान् सर्वान् प्ररूढ़ांचापि नाशयेत ॥ २४२ ॥ व्याधिक्षीणा वयः क्षीणाः स्त्रीषु क्षीणाय ये नराः । तेषां हितश्च बल्यश्च वयःस्थापन एव च । गुडकल्याणको नाम्रा बन्ध्यायाः पुवदः परः ॥ २४३ ॥ इति कुष्माण्ड कल्याण गुड़: । वित्तिता निकुम्भा च खदंष्ट्रा चित्रकं शठौ विशाला मुस्तकं शुण्ठी कमिशत्रुहरौतको ॥ २४४ ॥ दिपलांशाः पलान्यष्टौ भल्लातकफलानि च । सूरणं हादश प्रोक्त षट् पलं वृछदारकम् ॥ २४५ ॥ एतानि खण्डशः कृत्वा हिद्रोणेऽपां विपाचयेत्। पादशेषन्तु कुर्वीत पचेगुडतुलां भिषक् ॥ २४६ ॥ कन्दस्तिक्तस्त्रिवृद्धतिर्मुस्तैलामरिचत्वचम् । नागकेशरचूर्णञ्च ोकैकं दिपलोन्मितम् ॥ २४७ ॥ एतानि सूक्ष्मचूर्णानि गुडमध्ये विनिक्षिपेत् । भक्षयेद् गुटिकां प्राज्ञः कांशां पथ्यभुङ्नरः ॥ २४८ ॥ वातपित्तकफप्रायां हिदोषां सानिपातिकाम् । ग्रहणों नाशयत्याशु चक्रपाणिर्यथाऽसुरान् ॥ २४८ ॥ कामलाकुष्ठमेहाशः पाण्डुरोगभगन्दरान् । खयथूदरगुल्मांश्च जयेसम्यक् प्रयोजितः ॥ २५० ॥ सर्वाखतुषु कर्तव्यो गुड़ोऽयं बहुशालिकः । इति बहुशाखि गुड़।

·ग्रहण्यधिकारः। १२८ प्रालिप्य तापीकरवीरकाभ्यां वैखानरे प्रज्वलिते निधाय । तप्तं सुतप्त विनियोज्य तक्र निर्वाप्य वारान् बहुशः सुलोहम् ॥ २५१ ॥ एभिः प्रकारैः सुमृताश्च लोहाः चूर्णीकृताश्चापि पलानि चाष्टौ। सर्पिष्पलं तैलपले पलानि चत्वारि चादाय वरारसस्य ॥ २५२ ॥ तक्रस्य चाम्लस्य चतुष्पलानि कर्षच्च कर्ष पृथगौषधानाम् । व्योषाजमोदा चविकानलानां मूलं प्रदद्याद्दशपिप्पलीनाम् ॥ २५३ ॥ सिन्धुप्रभूतं मविडङ्गचूर्ण तकेण हन्यादग्रहणीं ममस्ताम् । अशांसि शोथं परिणामसंनं शूलञ्च दीप्ति प्रकरोति वतेः ॥ २५४ ॥ इति सारकल्पोऽयम् । पलाईमरुणायास्तु दिपले कुटजत्वचः। केशराजस्य मूलानि कषं तत्सर्वमेकतः ॥ २५५ ॥ सङ्घय्य सलिलप्रस्थे पत्वा पादस्थिते रसे। दत्त्वा सप्तपलं तस्मिंश्छागसीरं चतुष्पलम् ॥ २५६ ॥ शोषं पक्करसं भूयः पचेद्दावर्वीप्रलेपनम् । विश्वातिविषयोशूर्ण मुस्तस्येन्द्रयवस्य च ॥ २५७ ॥ प्रत्येकमक्षमात्रन्तु क्षिता तदक्षमात्रकम्। तदशित्वानुभुञ्जीत कालिकाम्नप्रसाधितान् ॥ २५८ ॥ मत्स्यान् गोपुच्छसंज्ञांस्तु छागक्षीरं ततः पिबेत् ।

·चिकित्सासारसंग्रह
ग्रहण्यतिसारहरो लेहोऽयमपराजितः ॥ २५८ ॥
इति अपरागिती लेहः ।
रति वङ्गसेनसङलिते ग्रहणोनिदानचिकित्साधिकारः समाप्त: ।
अथ अर्शीनिदानमाह।
पृथग्दोषैः ममस्तैश्च शोणितासहजानि च ।
अशांसि षट्प्रकाराणि विद्याद्गुदबलित्रये ॥ १ ॥
दोषास्त्वमांममेदांसि
सन्दूष्य
विविधाकतोन्।
मांसामुरानपानादौ कुर्वन्त्यशांसि तान् जगुः ॥ २ ॥
कषाय कटुतितानि रूक्षशीतलघूनि च ।
प्रमितात्याशनं तीक्ष्णमद्यमैथुनसेवनम् ॥ ३ ॥
लङ्घनं देशकालौ च शीती व्यायामकर्म च ।
शोको वातातपस्पर्शी हेतुर्वातार्शसां मतः ॥ ४ ॥
कटम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः ।
देशकालावशिशिरी क्रोधो मद्यमसूयनम् ॥ ५ ॥
विदाहि तौक्षणमुष्णञ्च सबै पानानभोजनम् ।
पित्तोल्वणानां विजेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम् ॥ ६ ॥
मधुरनिग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च ।
अव्यायामदिवास्वप्न शय्यासनमुखे रतिः ॥ ७॥
प्राग्वातसेवाशीतौ च दंशकालावचिन्तनम् ।
भिकाणां समुद्दिष्टमेतत्कारणमर्शसाम् ॥ ८॥ .
हेतुलक्षणसंसर्गाविद्यात् इन्होल्वणानि च ।
सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणैः समम् ॥ ८ ॥
विष्टम्भोऽवस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च ।
कार्यमुहारबाहुल्यं सक्थिमादोऽल्पविटकता ॥ १० ॥

·अर्थोऽधिकारः।
१३१
ग्रहणी दोषपाण्डुर्तेराशङ्का चोदरस्य च ।
पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिद्धये ॥ ११ ॥
गुदाजुरा बहनिलाः शुष्काश्चिमिचिमान्विताः ।
म्नानाः श्यावारुणा: स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः ॥१२॥
मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फटिताननाः ।
विम्बौकर्कन्धुखर्जुर कर्कोटिफलसनिभाः ॥ १३ ॥
केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचिमिधार्थकोपकाः ।
शिरः पाखींशकट्यूमवयणाभ्यधिकव्यथाः ॥ १४ ॥
क्षवहारविष्टम्भहृद्ग्रहाऽरोचकप्रदाः ।
खामकासाग्निवैषम्य कर्णनादभ्रमावहाः ॥ १५ ॥
तैराक्रे ग्रथितं स्तोक मशब्दं मप्रवाहिकम् ।
रुफेनपिच्छानुगतं विबहमुपवेश्यते ॥ १६ ॥
कृष्णत्वखविण्मूत्र नेत्रवक्तश्च जायते
गुल्मप्लोहोदराष्ठीला मम्भवस्तत एव च ॥ १७ ॥
इति वातार्थोनिटानम् ।
अथ तस्य चिकिमामाह ।
तत्र वातप्रायेषु स्नेहखेदवमनविरेचनास्थापनानुवासन-
मतिसिद्धमिति। वातजे नेहखेदादीति।
लवणान्यर्कपत्राणि विनीय तरुणानि च ।
तैलेनाम्लेन युक्तानि युक्त्या क्षारं दहेद्भिषक् ॥ १८ ॥
उष्णोदकेन मद्यैर्वा रसैरम्नस्त्व लाभतः ।
पौतः प्रशमयत्येष क्षारोऽर्थो वातसम्भवम् ॥ १८ ॥
इति लवणादिचारः ।
पथ पित्ताऽर्थो निदानम् ।
पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीता सितप्रभाः ।
तन्वसम्राविणो विना स्तनवो मृदवस्तथा ॥ २० ॥

·१३२ चिकित्मासारसंग्रहे । शुकजिह्वायकत्खण्ड जलौकोवसविभाः । दाहपाकज्वरखेद तृणमूर्छाऽरतिमोहदाः ॥ २१ ॥ सोभाणो द्रवनौलोणपोतरतामवर्चसः यवमध्या हरित्यौतहारिद्रत्वनखादयः ॥ २२ ॥ अथ चिकित्सामाह। पित्तजषु विरचनमिति । बालकं शृङ्गवेरञ्च यापयेत् तण्डुलाम्बुना। मधुयुक्तं प्रशमये दर्श:पित्तसमुद्भवम् ॥ २३ ॥ अथ कफाऽर्थो निदानम् । लेमोल्वणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः । उत्सनोपचिताः स्निग्धाः स्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ॥ २४ ॥ पिच्छिला: स्तिमिताः श्वक्षणाः कण्डाळ्याः स्पर्शनप्रियाः करौरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनमनिभाः ॥ २५ ॥ वयणानाहिन: पायुवस्तिनाभिविकर्षिणः । सकासखासहृल्लास प्रमकारुचिपीनसाः ॥ २६ ॥ मेहकच्चशिरोजाड्य शिशिरज्वरकारिणः । क्लैव्याग्निमादवछर्दि ममप्राविकारदाः ॥ २७ ॥ वसाभासकफप्राय पुरोषाः सप्रवाहिकाः । न सवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुनिग्धत्वगादयः ॥ २८ ॥ अथ चिकित्सा। कफजे शुङ्गवेरस्य काथो नित्योपयौगिकः । अथ समकार्मोनिदानम् । सर्वेः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च ॥ २८ ॥ अथ चिकित्मामाह। यथाखौषधसंयुक्त पाययेमहजेषु च । सर्वाण्यांसि मतिमान् पूर्वमालेपनादिभिः ।

·अर्थोऽधिकारः । १३३ खेदरतावसेकैश्च जयेच्च हितभोजनैः ॥ ३० ॥ त्रयो विकारा: प्रायेण ये परस्परहेतवः । अशांसि चातिसारथ ग्रहणीगुद एव च ॥ ३१ ॥ एषामग्निबले होने वृद्दि वृद्धे परिक्षयः । तस्मादग्निं सदा रक्षेदेषु त्रिषु विशेषतः ॥ ३२ ॥ यहायोरानुलोम्याय यदग्निबलवृद्धये । अनपानौषधं सर्व तत्सेव्यं नित्यमासैः ॥ ३३ ॥ यदतो विपरीतं स्याद्रिदाने यत्प्रदर्शितम् । गुदजाऽविपरीतेन न तत्कायं कदाचन ॥ ३४ ॥ शालिषष्टिकगोधूमयवान्न संस्कृतं तैः । अजाक्षौरण वा निम्बपटोलानां रसेन वा ॥ ३५ ॥ मांसैमांसरसैर्वापि कन्दवार्ताकुमूलजैः । जीवन्त्युपोदकाशाकै स्तगड लीयकवास्तुकैः ॥ ३६ ॥ अन्यैश्च सृष्टविणमूत्रमरुद्भिर्वह्निदीपनैः ॥ ३७ ॥ वातातिमारवभिनवचांस्यऽशांस्युपाचरेत् । उदावतविधानेन गाढ़विटकानि वाऽसतत् ॥ ३८ ॥ प्रवृत्तबहुलाऽस्राणि पित्तशोणितनाशनैः । योगैरुपाचरेत्तत्तु विड्बन्धे बन्धनाशनैः ॥ ३८ ॥ कृष्णसर्पवराहोष्ट्रजम्बूक वृषदंशनाम् । वसामभ्यञ्जनं दद्याडूपनं वार्शसां हितम् ॥ ४० ॥ इति कृष्णसर्पादि वसाया अभ्यञ्जनं धूपनच । दुर्नाम्नां साधनोपायश्चतुर्दा परिकीर्तितः । भेषजक्षारशस्त्राग्निसाध्यत्वं याप्यमुच्यते ॥ ४१ ॥ नृकेशं सर्पनिर्मोकं वृषदंशस्य चर्म च । अर्कमूलं शमीपत्र मर्शसां धूपनं परम् ॥ ४२ ॥ इति नृकेशादि धूपनम् । १२ ·१३४ चिकित्सासारसंग्रह निशा कोशातकीचूर्ण विशुष्क सैन्धवान्वितम् । गोमूत्रेण समायुक्त लेपो टुर्नामनाशनः ॥ ४३ ॥ इति निशादि लेपः । कृष्णानिशा शङ्खसुवर्चिका च करञ्जवीजं सदलञ्च सिन्धुः । गुञ्जाफलं केशरमध्यवीज समूलकन्तुस्थकहेमपाच्यम् ॥ ४४ ॥ दक्षस्य वर्चः कनकं यवानी कोशातकौवीजरसश्च तुल्यः । मुह्यर्कदुग्धेन च भावयित्वः पश्चात् प्रभाव्यं सुरभौरसेन ॥ ४५ ॥ कित्वा विध्याथ विध्य योज्यं लेपं विदध्याद् गुदजक्षयाय । ग्रन्थाव॒दं पूयवहाञ्च नाड़ी सगण्डमालामपची प्रहन्ति ॥ ४६ ॥ शस्त्रादिभिर्य च जिता: प्रलेपा- तेऽपि प्रणश्यन्त्यधिमांसदोषाः । इति सिद्धयोगोप्यम् : गुदखयथुशूलात्तं मन्दाग्निं पाययेत्तु तम् । वाषणं पिप्पलीमूलं पाठा हिङ्ग, सचित्रकम् ॥ ४७ ॥ मौवर्चलं पुष्कराख्य मजाजी विल्वपेशिकम् । विडं यवानी हबुषा विड़ङ्गं सैन्धवं वचाम् ॥ ४८ ॥ तिन्तिडीकच्च मण्डन मोनोष्णोदकेन च । तथाणे ग्रहणीदोषाच्छूलानाहाच्च मुच्यते ॥ ४८ ॥ इति वाषणाद्य चूर्णम् । पूतीकमभया मुस्तं भूनिम्बाऽसितवत्सकाः ।

·अर्थोऽधिकारः।
१३५
शूरणाग्निकसिन्धूत्थं देवदाली च चूर्णिता ॥ ५० ॥
तक्रण पिबतवावं तक्रेणैव समश्रतः ।
मासात्पक्कफलानीव पतन्त्यशांस्यऽसंशयम् ॥ ५१ ॥
इति : पातनम् ।
विडङ्गसारामलकञ्च पिष्टं
भल्लातककाथमधुप्रगाढ़म् ।
अशांसि जन्तश्च जयत्यजीर्णान्
क्षयञ्च सन्धुक्षयति क्षणेन ॥ ५२ ॥
कठिनं यः पुरोषन्तु कच्छ्रान्मुञ्चति मानवः ।
सतं लवणैर्युक्तं नरोऽपानजहं पिबेत् ॥ ५३ ॥
सक्नुर्दधिरसोपेतो दधिमर्पिः समायुतः ।
त्वपला विड़योषजौरकद्दयमिश्रितः ।
विड्विबन्धामशूलघ्नो रोचनो गुदजे हित: ॥ ५४ ॥
विड्विबन्धे हितं तकं यवानोविड़संयुतम् ॥ ५५ ॥
मैन्धवं नागरं पाठा दाडिमस्य रसं गुड़म् ।
मतकं लवणं दद्यादातव!ऽनुलोमनम् ॥ ५६ ॥
गुड़भल्लातकं शुण्ठी विडङ्गं वृद्धदारकम् ।
विगुणं दीपनं वृष्यमर्शमो विड्विबन्धनुत् ॥ ५७ ॥
इति गुहाद्यं चूर्णम् ।
न प्ररोहन्ति गुदजा: पुनस्तक्रसमाहताः ।
तक्राभ्यासोऽर्शसां कार्यो बलवर्णाग्निहदये।
स्रोतःसु तक्रशुद्धेषु रस: सम्यगुपैति यः ॥ ५८ ॥
तेन पुष्टिबलं वणं प्रहर्षश्चोपजायते ।
वातनं मविकाराणां शतञ्च विनिवर्तयेत् ॥ ५८ ॥
चिरविल्याग्निसिन्धूत्थनागरेन्द्रयवारलून् ।
तक्रेण पिवतोऽशांसि निपतन्यसृजा सह ॥ ६ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह
हरिद्राजालिनौचूर्ण कटुतैलसमायुतम् ।
एष प्रलेपकः प्रोक्तो धर्शसामन्तकारकः ॥ ६१ ॥
इति हरिद्रादि प्रलेपः ।
खेदो गोमयपिण्डेन सतुनामलकेन च ।
शतपुष्य ण वा कार्यो गुदजानां निवृत्तये ॥ ६२ ॥
इति गदखेदः ।
सगुड़ां पिप्पलीयुक्तामभयां तभर्जिताम् ।
त्रिहद्दन्तीयुतां वापि भक्षयेदनुलोमिकीम् ॥ ६३ ॥
अम्बुना वाप्यपामार्गमूलं वा तण्डुलाम्बुना।
तिलारुष्करसंयोगं भक्षयेदग्निवर्द्धनम् ॥ ६४ ॥
कुष्ठरोगहरं श्रेष्ठमर्शसां नाशनं परम् ॥ ६५ ॥
तिलभल्लातकं पथ्या गुड़श्चेति समांशकम् ।
दुर्नाम श्वासकासन लोहपाण्ड ज्वरापहम् ॥ ६६ ॥
मल्लिप्तं शरणं कन्दं पत्वाग्नी पुटपाकवत् ।
दद्यात्मतेललवणं टुर्नामविनिवृत्तये ॥ ६७ ॥
असितानां तिलानां प्राक् प्रकुञ्चं शीतवारिणा।
खादतोऽशांसि शाम्यन्ति दिजदााङ्गपुष्टिदम् ॥ ६८ ॥
स्विनं वार्ताकुफलं व्योषाया: क्षारजेन सलिलेन ।
तशतभृष्टं युक्तं गुड़ न टप्तितां याति ॥ ६८ ॥
पिबति च तक्रं नूनं तस्यान्वे व सुवृद्धगुदजानि।
नाशं प्रयान्ति पुंसां महजान्यपि सप्तरात्रेण ॥ ७० ॥
इति वार्ताकुपुटपाकः ।
पित्तश्लेष्म प्रशमनी कच्छ कण्डु रुजापहा।
गुदजाबाशयत्याशु योजिता सगुड़ाभया ॥ ७१ ॥
त्वचं चित्रकमूलस्य पिष्ट्वा कुम्भ प्रलेपयेत्।
तक्र वा दधि वा तत्र जातमर्शोहरं पिबेत् ॥ ७२ ॥

·अर्थोऽधिकारः। दुःस्पर्शकेन विल्वेन यवान्या नागरेण वा। एकैकेनापि संयुक्ता पाठा हन्त्यर्शसां रुजम् ॥ ७३ ॥ प्रातः प्रातरदृष्ट्वार्थो ब्रह्मचारी गुड़ामयाम् । गोमूत्रद्रोणसंसिद्धां भक्षयेदनुलोमिकीम् ॥ ७४ ॥ कुशमूलं बलायुक्त पानं तण्डु लधावनम् । रुणद्धि गुदजास्राब प्रदरं वापि सर्वजम् ॥ ७५ ॥ शस्त्रैर्वापि जलौकाभिः प्रोच्छुनकठिनार्शसः । शोणितं सञ्चितं दृष्ट्वा हरेत्याज्ञः पुनः पुनः ॥ ७६ ॥ इति शोणितमावविधिः । रुग्गतं कफवातेन अत्यर्थ गुदकीलकम् । खेदयेहा वृषापिण्डै:रास्नया वाथ शिग्रुभिः ॥ ७७ ॥ नागरं ग्रन्थिकं चव्यं पिप्पली क्षारचित्रकम् । एतैश्च पलिकैः सर्वैः सृत प्रस्थ विपाचयेत् ॥ ७८ ॥ उदकस्य त्रयो भागा: क्षीरस्यैकं तदेकतः । टुर्नामखामकासघ्नं लोह पाण्डामयापहम् ॥ ७० ॥ विषमज्वरशान्त्यर्थं दृषणारोचकनाशनम् । एतत् षट्पलकं नाम बलवर्णाग्निबर्द्धनम् ॥ ८ ॥ इत्युद कषट्पस्न छतम् : व्योषगर्भ पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि । माधितं पिबत: मर्पिः पतत्यशांस्यऽसंशयम् ॥ ८१ ॥ इति पलाशतारतम । चव्य त्रिकटुकं पाठा क्षारं कुस्तंबुरूणि च । यवानी पिप्पलीमूलमुभे च विड़सैन्धवे ॥२॥ चित्रकं विल्वमभयां पिष्ट्वा मर्पिविपाचयेत् शकहातानुलोम्याथं जाते दनि चतुर्गुणे ॥ ८३ ॥ प्रवाहिकां गुदभ्रशं मूत्रकृच्छ परिस्रवम् ।

·१३८ चिकित्सासारसंग्रह गुदवणशूलञ्च तमेतद्यपोहति ॥ ८४ ॥ इति चव्या हतम् । हीबेरमुत्पलं लोधं समझा चित्रचव्यकम् । पाठा सातिविषा विल्व धातकी देवदारु च ॥८५ ॥ दारूत्वङ् नागरं मांसी मुस्त क्षारो यवाग्रजः । चित्रकति पेप्थाणि चाङ्गेरीखरसे वृतम् ॥ ८६ ॥ एकत्र साधयेत्सर्वं तत्सर्पिः परमौषधम् । अर्थोऽतिसारग्रहणी पाण्डुरोगेऽरुचौ तथा ॥ ८७ ॥ मूत्रकृच्छ्रे गुदभ्रशे वस्त्यानाहप्रवाहके। पिच्छासावेऽर्शमां शूले योज्यमेतत्रिदोषनुत् ॥ ८८ ॥ इति होवेराद्य तृतम् । पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलो। हिङ्ग चव्याजमोदा च पञ्चैव लवणानि च ॥ ८८ ॥ हौ क्षारी हबुषा चैव दद्यादईपलोन्मितान् । दधिकाजिकशुक्तानि मेहमात्राममानि च ॥८० ॥ आईकस्वरसप्रस्थं वृतप्रस्थ विपाचयेत्। एतदग्नितं नाम मन्दाग्नीनां प्रशस्यते ॥ ८१ ॥ अर्शमां नाशनं श्रेष्ठ तथा गुल्मोदरापहम् । ग्रन्थावंदापची कास कफमेदोऽनिलानपि ॥ १२ ॥ नाशयेद ग्रहणोदोषं खय) सभगन्दरम् । ये च वस्तिगता रोगा ये च कुक्षिसनाश्रिताः ॥ ३ ॥ सांस्ताबाशयत्याशु सूर्यस्तम इवोदितः । इति भनिएतम्। मनातक सहस्राई जलद्रोणे विपाचयेत् । अष्टभागावशिष्टन्तु कषायमवतारयेत् ॥ १४ ॥ वृतप्रख समावाम्य करकेष्विमानि दापयेत् ।

·अर्थोऽधिकारः। वाषणं पिप्पलीमूलं चिवक हस्तिपिप्पली ॥ ५ ॥ हिङ्ग चव्याजमोदा च पञ्चैव लवणानि च । हौ क्षारी हबुषा चैव दद्यादईपलोन्मितान् ॥ ८६ ॥ दधिकाजिकशुक्तानि स्नेहमात्रासमानि च । आर्द्रकखरसञ्चैव शोभाञ्जनरमं तथा ॥ ८७ ॥ तत्सर्वमेकतः कृत्वा शनैः मृहग्निना पचेत् । एतदग्निहतं नाम मन्दाग्नीनां प्रशस्यते ॥८८ ॥ अर्शसां नाशनं श्रेष्ठं गूढ़वातानुलोमनम् । कफवातोद्भवे गुल्म प्लौहोदरदकोदरी ॥ ८ ॥ शोफ पाण्डामयं कासं ग्रहणो खासमेव च । एतान् विनाशयत्याशु सूर्यस्तम इवोदितः ॥ १० ॥ इति तहनिहतम् । उदावतपरीता ये ये चात्यर्थनिरूक्षिताः । विलोमवातशूलार्ता स्तष्विष्टमनुवासनम् ॥ १०१ ॥ पिप्पली मधुकं विल्व शताद्वा मदनं वचा। कुष्ठं शठी पुष्कराह चित्रकं देवदारु च ॥ १०२ ॥ पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं द्विगुणक्षीरसंयुतम् । अर्शसां दृढ़वातानां तच्छ ष्ठमनुवासनम् ॥ १०३ ॥ गुदनिःसरणं शूलं मूत्रकृच्छ्र प्रवाहिकाम् । कट्य रुपृष्ठदौर्वल्यमानाहं वझणामयम् ॥ १०४ ॥ पिच्छासावं गुदे शोथं वातवर्ची विनिग्रहम् । उत्थानं बहुशो यच्च जयेत्तच्चानुवासनात् ॥ १०५ ॥ इति पिपल्याद्य एतम् । काशीश दन्तौसिन्धूस्थ करवीरानलैः पचेत् । तैलमर्कपयो मिश्रमभ्यगात्यायुकौलनुत् ॥ १०६ ॥ इति काशीशाय' वृतम् ।

·१४० चिकित्सासारसंग्रह काशीशं सैन्धवं कृष्णा शुण्ठी कुष्ठञ्च लागली। शिलाभिदश्वमारञ्च जन्तुघ्न दन्तीचित्रकम् ॥ १०७ ॥ हरितालं तथा स्वर्णक्षौरी चैतैः पचेत्समैः । तैलं स्नुह्यर्कपयसा गवां मूत्रं चतुर्गुणम् ॥ १०८ ॥ एतदभ्यङ्गतोऽसि क्षारवत् पातयेद् ध्रुवम् । क्षारकर्मकरं ह्येतब च सन्दूषयेहलिम् ॥ १०८ ॥ वहत्काशौशाद्य तेलम् । दन्त्यखमारकाशीश विडङ्गलाग्निसैन्धवैः । सार्कक्षीरैः पचेत् तेलमभ्यगात्यायुकौलनुत् ॥ ११० ॥ इति दन्त्यादा तैलम्। लवणोत्तमवति कलिङ्गयवान् चिरबिल्वमहापिचुमन्दयुतान् । पिब सप्तदिनं मथिताल्लुलितान् यदि मदितुमिच्छसि पायुरुहान् ॥ १११ ॥ इति लवणासमाद्य चणम् । कटुत्रयं वचाहिङ्ग पाठाक्षारौ विषयम् । चव्यतिक्तकलिङ्गानि गजाह्वालवणानि च ॥ ११२ ॥ ग्रन्थिविल्वाजमोदा च गणो हाविंशको मतः ॥ ११३ ॥ एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । एरण्डतैलमंयुक्तं मदा लिह्यात् ततो नरः ॥ ११४ ॥ विड़ालपदकं वापि पिबेदुणेन वारिणा । खासं हन्यात्तथा शोथमणांसि च भगन्दरम् ॥ ११५ ॥ हृच्छूलं पाखंशूलञ्च सक्थिशूलमरोचकम् । प्लीहानं सप्रमेहञ्च कामलां पाण्डुरोगताम् ॥ ११६ ॥ आमवातमुदावर्त्तमन्त्र वृद्धिगुदक्कमौन् ।

·अर्थोऽधिकारः। १४१ हन्याञ्च ग्रहणौरोगान् ये मया परिकीर्तिताः ॥ ११७ ॥ इति कटुत्रयाद्य चूर्णम् । भल्लातकच त्रिफलां दन्तीचित्रकमेव च । एतानि समभागानि सैन्धवं दिगुणं भवेत् ॥ ११८ ॥ कपालपुटसम्यक्कं मृदुना गोमयाग्निना। एतत्कल्याणलवणं श्रेष्ठमझेविकारिणाम् ॥ ११८ ॥ इति कल्याणलवणम् । शुण्ठीकणामरिचनागदलत्वगेलं चूर्णीकृतं क्रमविवर्द्धितमूईमन्त्यात् । खार्ददिदं समसितं गुदजाग्निमान्द्य- गुल्माऽरुचिश्वसन कण्ठहृदामयेषु ॥ १२० ॥ इति समशकराचूर्णम् : व्योषाऽग्न्यारुष्करविडङ्गतिलाभयानां चूर्ण गुड़ेन सहितं सततं प्रयोज्यम् । दुर्नामशोथगरकुष्ठशवहिबन्धान् अग्र्नेजयत्य बलतां कमिपाण्डु तां च ॥ १२१ ॥ इति व्योषाद्य चूर्णम् । तिक्ततुम्बुबद्भवं तैलं तैलमलसि सम्भवम् । आक्षोटकरसञ्चैव रमं निगुण्डिगोमयैः ॥ १२२ ॥ प्रत्येकैकन्तु सर्वेषां ग्राह्य पलचतुष्टयम् । कर्षकं सैन्धवं दद्याद्दन्तीमूलं हिमाषकम् ॥ १२३ ॥ हिमाषं सर्जिकाक्षारमतत्तैलं विपाचयेत् । तिततुम्बीकता वर्ती यवेन्द्रवरसेन च । तैलेनाभ्यञ्जनेनैव दद्यात् दुर्नामशान्तये ॥ १२४ ॥ इति फलवचितेलम् । - ·१४२ चिकित्सासारसंग्रह - विकत्रयं वचाहिङ्ग पाठांक्षारौ निशाइयम् । चव्यतिक्ताकलिङ्गानि शताह्वालवणानि च ॥ १२५ ॥ ग्रन्थिविल्वाजमोदा च गणोऽष्टाविंशतिर्मतः । एतानि समभागानि लक्षणचूर्णानि कारयेत् ॥ १२६ ॥ ततो विड़ालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा एरण्डतैलसंयुक्त मदा लिह्यात्ततो नरः ॥ १२७ ॥ श्वासं हन्यात्तथा शोथमशीसि च भगन्दरान् । हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च वातगुल्मं तथोदरम् ॥ १२८ ॥ हिक्काखासं प्रमेहांश्च कामलापाण्डु रोगताम् । आमवातमुदावर्त मन्त्र वृद्धिगुदक्कमौन् ॥ १२८ ॥ अन्ये च ग्रहणीदोषा ये मया परिकीर्तिताः । महाज्वरोपसृष्टानां भृतोपहतचेतसाम् ॥ १३० ॥ अप्रजानाञ्च नारीणां प्रजाबईनमेव च । विजयो नाम चूर्णोऽयं महाव्याधिहरः परः ॥ ६३१ ॥ इति विजयचूर्णम् त्रिफलादशमूलाग्नि निकुम्भानां पलं पलम् । वारिद्रोणे शृतं पाद शेषे गुड़तुलायुतम् ॥ १३२ ॥ आज्यभाण्ड स्थितं मामं दन्त्यरिष्टो निसेवितः । गुदजकम्युदावर्त ग्रहणीपाण्डु रोगनुत् ॥ १३३ ॥ अरिष्टादेस्तु सन्धानं धातकौलिप्तभाजने । पानमानमरिष्टादेः क्वाथपानसमं जगुः ॥ १३४ ॥ भेषजत्वात् पलञ्चकं प्रथमं मदलक्षणम् । इति दन्यरिष्ट: सनागराऽरुष्करहदारकम् गुड़ेन यो मोदकमत्युदारकम् । अशेषदुर्नामकरोगदारकं ·अर्थोऽधिकारः। १४३ करोति वृद्धिं सहसैव दारकम् ॥ १३५ ॥ इति चतुःसमी मोदकः । मरिचमहौषधिचित्रक शूरणभागाः यथोत्तरं हिगुणाः । मर्वसमो सेव्योऽयं मोदकः प्रसिद्धफलः ॥ १३६ ॥ ज्वलयति ज्वलनं जाठर मुन्मूलयति शूलगुदगुल्मगदान् । निःशेषयति श्लोपदमशीसि प्रणाशयत्याशु ॥ १३७ ॥ गुड़भाग: इति स्वल्पशूरणमीद कः । चूर्णीकृताः षोड़श शूरणस्य भागास्ततोऽईन च चित्रकस्य । महौषधाऽ? मरिचस्य चैको गुड़ेन दुर्नामजयाय पिण्डो॥१३८॥ इति शूरणपिण्डी षोड़श शूरणभागा वरष्टौ महौषधस्याथ । अर्डन भागयुक्तिमरिचस्य ततोऽपि चाईन ॥ १३८ ॥ त्रिफलाकणा ममूला तालौशाऽरुष्कर कृमिघ्नानां भागा महौषधसमा दहनांशा तालमूली च ॥ १४० ॥ भागः शरणतुल्यो दातव्यो वृद्धदारकस्यापि । भृङ्गले मरिचांशे सर्वाण्येकत्र कारयेत् चूर्णम् ॥ १४१ ॥ दिगुणेन गुड़े न युतः सेव्योऽयं मोदकः प्रकामधनैः । गरुष्यभोजनरतैरितरेषूपद्रवं कुर्यात् ॥ १४२ ॥ भस्मकमनेन जनितं पूर्वमगस्त्यस्य योगराजेन । भौमस्य मारुतरपि महाशनी तेन ती जातौ ॥ १४३ ॥ अग्निबलबुद्धिहेतुर्न केवलं शूरणो महावीर्यः प्रभवति शस्त्रक्षाराग्निभिविनाप्यशंसामेषः ॥ १४४ ॥ खयथुश्लोपदगदजित् ग्रहणौञ्च तथा कफानिलजाम् । नाशयति बलीपलितं मेधाकुरुते जराञ्च हरेत् ॥ १४५ ॥ हिक्कां खासं कासच्च सराजयक्ष्मप्रमेहांश्च ।

·१४४ चिकित्सासारसंग्रह प्लीहानञ्च तथोपं हन्त्याशु रसायनं पुंसाम् ॥ १४६ ॥ इति हत् शूरणमोदकः । हरोतकोनां त्रिपलं त्रिपलं कटुकत्रयम् । त्वपत्रं साईपलकं गुड़स्याईपलं मतम् ॥ १४७ ॥ अगस्त्यमोदकानेतान् कल्पितान् परिभक्षयेत् । शोथार्थोग्रहणौदोषकासोदावर्त्तनाशनान् ॥ १४८ ॥ इत्यगस्त्य मोदकः। त्रिपलं शृङ्गवरस्य चतुष्कं मरिचस्य च । पिप्पल्याः कुड़वाईञ्च चव्यस्य पलमेव च ॥ १४८ ॥ तालौशपत्रस्य पलं पलाई केशरस्य च । हे पले पिप्पलीमूलादईकर्षञ्च पत्रकात् ॥ १५० ॥ सूक्ष्मनाकर्षमेकन्तु कर्षञ्च त्वङ्मृणालयोः ॥ १५१ ॥ गुड़ात्यलानि त्रिंशच्च चूर्णमेकत्र कारयेत् । अक्षप्रमाणा गुड़िका प्राणदेति च मा स्मृता ॥ १५२ ॥ पूर्व भक्षेच्च पश्चाच्च भोजनस्य यथा बलम् । मद्यं मांसरसं यूषं क्षौरं तोयं पिबेदनु ॥ १५३ ॥ हन्यादशासि सर्वाणि सहजान्यनजानि च । वातपित्तकफोस्थानि सन्त्रिपातोद्भवानि च ॥ १५४ ॥ पानात्यये मूत्रकृच्छ वातरोगे गलग्रहे। विषमज्वर च मन्देऽग्नी पाण्ड रोग तथैव च ॥ १५५ ॥ कृमिहृद्रोगिणाञ्चैव गुल्मशूलार्तिनां तथा। छातीसाररोगाणां कामलाहिकिनां हिता॥ १५६ ॥ शुण्ठया: स्थानेऽभया देया विद्महे वातपित्तजे। प्राणदेयं सितां दत्वा चूर्णमानाच्चतुर्गुणाम् ॥ १५७ ॥ अम्लपित्ताग्निमान्द्यादी प्रयोज्या गुदजातुरे।

·अर्थोऽधिकारः। १४५ अनुपानं प्रयोक्तव्यं व्याधी श्लेष्णभवे पलम् । पलायन्वनिलजे पित्तजे तु पलत्रयम् ॥ १५८ ॥ फलाम्नधान्याम्बरमोदकच्च मा मरुद्रोगिणि चानुपानम्। इक्षो रमाक्षीरहिमाम्बुपित्ते उष्णाम्बुयूषं कफजे विदध्यात् ॥१५॥ गण्ड षमात्रया देयं मृदी क्रूरे च पञ्च च । अनुपानं प्रयोक्तव्यं देशकालमवेक्ष्य च ॥ १६० ॥ यथा जलगतं तैलं तत्क्षणादेव सर्पति । तथा भैषज्यमङ्गषु प्रसपत्यनुपानतः ॥ १६१ ॥ इति प्राणादागुटिका। पथ्यापञ्चपलान्येकमजाज्या मरिचस्य च। पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागराः ॥ १६२ ॥ पलाभिवृया क्रमशो यवक्षारपलहयम् । भल्लातकपलान्यष्टौ कन्दम्तु द्विगुणो मतः । दिगुणन गुड़ेनैषां वटकानक्षमम्मितान् ॥ १६३ ॥ कत्वेनं भक्षयेत्प्रातस्तक्रमम्भोऽनु वा पिबेत् । मन्दाग्नि दीपयत्येष ग्रहणौपाण्डु रोगनुत् ॥ १६४ ॥ काङ्कायनेन शिष्येभ्यः शस्त्रक्षाराग्निभिविना। भिषगजितमिदं प्रोक्तं श्रेष्ठमझेविकारिणाम् । इति काढायनो मोदकः । भल्लातकसहस्रे हे जलद्रोणे विपाचयेत्। पादशेपे रसे तस्मिन् पचेद गुड़तुलां भिषग् ॥ १६६ ॥ भल्लातकसहस्राई कित्वा तत्रैव दापयेत् । मिद्धेऽस्मिंस्त्रिफलां व्योषं यवानी मुस्तसैन्धवम् ॥ १६७ ॥ काशसम्मितं दद्यात्त्वगैलापत्रकेसरम् । खाटेदग्निबलापेक्षौ प्रातरुत्थाय मानवः ॥ १६८ ॥ कुष्ठार्श:कामलामहान् ग्रहणी पाण्डु तामपि । १३

·१४६
चिकित्सासारसंग्रह
हयात् प्लीहोदरं कासं कृमिदोषं भगन्दरम् ॥ १६८ ॥
भल्लातकगुड़ो ह्येष श्रेष्ठचार्गेविकारिणाम् ॥ १७० ॥
इति भल्लातकगुड़ः ।
सुपक्कभल्लातफलानि चैव विधा विदा-ढकसम्मितानि।
विपाय तोयेन चतुर्गुणेन चतुर्थशेषे व्यपनीय तानि ॥१७१॥
पुनः पचेत् क्षौर चतुर्गुणेन
तांशयुक्तेन धनं यथा स्यात् ।
सितोपलाः षोड़शभिः पलैच
विमृश्य संस्थाप्य दिनानि सप्त ॥ १७२ ॥
ततः प्रयुज्याग्निवलेन मावां
जयेदिकारानखिलान् गुदोस्थितान् ।
कचान् सुनौलान् घनकुञ्चिताग्रान्
सुपर्णदृष्टिञ्च शशाङ्ककान्तिम् ॥ १७३ ॥
जवं हयानां बलमुत्तमञ्च
खरं मयूरस्य हुताशदीप्तिम्।
स्त्रीवल्लभत्वं विविधां प्रभाञ्च
नौरोगतां दित्रिशतायुषञ्च ॥ १७४ ।
न चावपाने परिहारमस्ति
न चातपे वाऽध्वनि मैथुने च ।
प्रयोगकाले सकलामयानां
राजा ह्ययं सर्वरसायनानाम् ॥ १७५ ॥
इति भल्लातकाववलेह ।
पटोलमूलं त्रिफलां विशालां चतुरङ्गलाम् ।
नौलिनों विवृतां दन्तीं कमिन्न सपुनर्नवम् ॥ १७६ ॥
कटकं सातला लोध भागान् दशपलोमितान् ।
दत्त्वा द्रोणचतुष्कन्तु सलिले पादथेषिते ॥ १७७ ॥

·अर्थोऽधिकारः।
१४७
तैलस्य कुड़वं दत्त्वा गुड़स्य तु तुलां पचेत् ।
विचूर्ण पलान्यष्टौ लेहवसाधु साधयेत् ॥ १७८ ॥
शीतीभूते न्यसेत्तत्र व्योषं पंञ्चपलोन्मितम् ।
पलवयं त्रिजातस्य दत्वा सङ्घध्येत् पुनः ॥ १७ ॥
ततो यथाबलं खादेत्पलाई पिचुमेव च ।
नाहारे यन्त्रणा काचिव विहारे तथैव च ॥ १८० ॥
विबन्धाभानगुल्मार्श:पाण्डुरोगकफक्कमौन् ।
कुष्ठमेहारुचिं हन्ति यन्त्रहद्विषु शस्यते ॥ १८१॥
इति पटोलाद्योऽवलेहः ।
मोटकं वट लेहं कर्षमात्र प्रयोजयेत् ।
कर्षडयं पलं वापि देयं रोगाऽग्न्यपेक्षया ॥ १८२॥
वीजं भल्लातकस्यैकं पूते निःक्वाथ्य वारिणि ।
काथयेत् षोड़शगुणे शक्तिशेषं हि तं पिबेत् ॥ १८३ ॥
एकैकं बईयेहीजमापञ्चाशविचक्षणः ।
श्रामप्ततिं पञ्चहया वईयेन्मतिमांस्ततः ॥ १८४ ॥
शुक्तिवृया कषायच्च वर्षयेदातुरः पलान् ।
सकषायाणि वीजानि वहितानि यथाक्रमम् ॥ १८५ ॥
पुनः क्रमेण तेनैव हामयेदात्मवाबरः ।
इत्यत्कर्षापकर्षाभ्यां सहस्रं यावदादरात् ॥ १८६ ॥
उपयुक्तं जयत्येतद् गुदजानि कमींस्तथा।
भल्लातकस्य विधानमिदं गोपुरगदितम् ॥ १८७॥
इति भल्लातकविधानम् ।
पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागरैः ।
पाठाविड़नेन्द्रयवहिङ्गभागवचान्वितैः ॥ १८८ ॥
सर्षपाऽतिविषा जाजी चित्रकैरण्ड कट्ठमैः ।
तेजःकुष्ठाजमोदादा कटुका
तेजनौ समैः ॥ १८८॥

·१४८ चिकित्मासारसंग्रह भागैः संचूर्णितैरेषां त्रिफला त्रिगुणा भवेत्। सर्वेषामेव द्रव्याणां समो देयोऽथ गुग्गुलुः ॥ १० ॥ एकीकत्य शुभे भाण्डे मधुना सुपरिप्लुतः । योगराज इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः ॥ १८१ ॥ एष निष्परिहारस्तु पानभोजनमैथुनैः । रेतोदोषाश्च ये पुंसां योनिदोषास्तु योषिताम् ॥ १८२ ॥ निहन्ति सर्वान् दुर्वारान् नात्र कार्या विचारणा । अशासि वातगुल्मञ्च वातरोगमरोचकम् ॥ १८३ ॥ नाभिशूलमुदावत हृद्रोगं ग्रहणीं तथा । क्षयं कुष्ठमपस्मारं प्रमेहं वातशोणितम् ॥ १८४ ॥ महान्तमग्निमादञ्च कामं श्वासं भगन्दरम् । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेहर्षशतहयम् ॥ १८५ ॥ क्षौराज्यरसयूषाक्तं दोषधात्ववलोचितम् । बुभुक्षितो मात्रयाऽन्न मद्याद् गुग्गुलुसेवकः ॥ १८६ ॥ वातं स्थिरादिकाथेन पित्तं काकोलिकादिना । आरग्वधाद्येन कर्फ पोतो जयति गुग्गुलुः ॥ १८७ ॥ दावीकाथेन मेहं जयति मधुयुतो मदमश्चापि वृद्धि पाण्ड त्वं मूत्रयुक्तः क्षपयति बहुलं छागदुग्धेन सिद्धम् । निम्बकाथेन कुष्ठं खयथुमतिबलं मूल कक्वाथपोतः क्षिप्रं कुम्भीकवक्षस्वरसपरिगतो मूषकग्रासदोषान् ॥१८८॥ इति योगराजगुग्गलः ।। त्रिवृत्त जोवती दन्ती खदंष्ट्रा चित्रकं शठौ। गवाक्षी मुस्तविश्वाहा विडङ्गानि हरीतको ॥ १८८ ॥ पलोमितानि चैतानि पलान्यष्टावरुष्करात् । वृद्धदारपलान्यष्टौ शूरणस्य च षोड़श ॥ २० ॥ जलद्रोणे पचेत् काथं चतुर्भागावशेषितम् ।

·अर्शीऽधिकारः।
१४८
पूर्त पूतं रसं भूयः काथेभ्यस्त्रिगुणं गुड़म् ॥ २०१॥
मेलयित्वा पचेत् तावद्यावद्दीप्रलेपनम् ।
अवतार्य ततः पश्चात् चूर्णानौमानि दापयेत् ॥ २०२ ॥
त्रिवृत्त जोवतीकन्दचित्रकान् दिपलांशिकान् ।
एलात्वनरिचं चापि गजावञ्चापि षट्पलम् ॥ २०३ ॥
हात्रिंशच पलञ्चैव चूर्णयित्वा निधापयेत् ।
ततो मात्रां प्रयुञ्जीत जीणे क्षीररसाशिनः ॥ २०४ ॥
पञ्चगुल्मान् प्रमेहांश्च पाण्ड रोगं हलीमकम् ।
जयेदशामि सर्वाणि तथा सर्वोदराणि च ॥ २०५ ॥
दीपये ग्रहणीं मन्दां यक्ष्माणं चापकर्षति ।
पौनसे च प्रतिश्याय आमवाते तथैव च ॥ २०६ ॥
अयं मर्वगदेष्वेव कल्याणो लेह उत्तमः ।
दुर्नामान्त करो ह्येष दृष्टो वारसहस्रशः ॥ २०७ ॥
भवन्त्यनेन पुरुषाः शतं वर्षाण्यनामयाः ।
आयुषो दैयंजननो बलीपलितनाशनः ॥ २०८ ॥
रसायनवरश्चैष मेधाजनन उत्तमः ।
गड़त्रीबाहुशालोऽयं दुर्नामारि: प्रकीर्तितः ॥ २० ॥
इति श्रीबाहुशाली गडः :
माई पलं पलं चाई विदध्यागुड़खण्डयोः ।
श्रेष्ठमध्यमहीनेषु मात्रेयं मुनिना स्मृता ॥ २१० ॥
तोप्रपूर्णे यदा पात्रे क्षिप्तो न लवते गुड़ः ।
क्षिप्तस्तु निश्चलस्तिष्ठेत्पतितस्तु न शौर्यते ॥ २११ ।।
यावत् दर्वीप्रलेपः स्वात् यावद्दा तन्तुमान् भवेत् ।
एष पाकः समस्तानां गुड़ानां परिकीर्तितः ॥ २१२ ।।
सुखमर्दः सुखस्पर्शो गन्धवर्णरसान्वितः ।
पौड़ितो भजते मुद्रां गुड़: पाकमुपागतः ॥ २१३ ॥

·१५०
चिकित्सासारसंग्रह
पथ लीभेदानाह।
मुण्ड तीक्ष्णञ्च कान्तञ्च विप्रकारमयः स्मृतम् ।
मृदु कुण्डञ्च कण्डारं त्रिविध मुण्डमेव च ॥ २१४ ॥
हतद्रावमविस्फोटं मृदु कुम्भहतं च यत् ।
घट्टने प्रसरं दुःखात्तत्कुण्ड मध्यमं स्मृतम् ॥ २१५ ॥
विकृतं भज्यते भङ्ग कृष्णं स्यात्तु कण्डालकम् ॥ २१६ ॥
मुण्ड वरं मृदुलकं कफवातशूल-
मानाहमेहगुदजामय पाण्डु हारि।
गुल्मामवातजठरातिहरं प्रदीपि
शोफापहं रुधिरकत् खलु कोष्ठशोधि ॥ २१७ ॥
खराख्यं योगरं सारं कर्णकं द्रावकं तथा ।
रोमकं षड्विधं तीक्ष्ण मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ २१८ ॥
हुन्तालमपरं तारं वट्ट वाजरकालकम् ।
कान्तं महविधं प्रोक्तं भ्रामकं चुम्बकं तथा ॥ २१८ ॥
नौलं कृष्णमतिस्निग्ध सूक्ष्म सारमयः शुभम् ।
न नमेङ्गरं यत्तत् खरलोहमुदाहृतम् ॥ २२० ॥
कृष्ण पाण्डु र कच्छुर वीजतुख्यन्तु योगरम् ।
विच्छेदनऽतिपरुष हुन्तालमिति कथ्यते ॥ २२१ ॥
योगरवज्रसङ्काशेः सूक्ष्मयूखैश्च सान्ट्रकैः । .
निशितं श्यामलानञ्च वाजरं तत्प्रकीर्तितम् ॥ २२२ ॥
नोलं कृष्णप्रभं सान्द्र मवणं गुरुतारकम् ।
अयः पारशवं तीक्ष्ण शस्त्रं कालायसं खरम् ॥ २२३ ॥
रूक्षं स्यात् खरलोहकं समधुरं पाके च वीर्ये हिमम्
तितोष्णं कफवातपित्तजनित प्लीहामपाण्ड र्त्तिनुत्
सद्यः शूलयकत् गदक्षयजरामोहामवातापहम्
दीप्तं चातिरसायनं कफकरं दुर्नाममेदापहम् ॥ २२४ ॥

·अर्थोऽधिकारः।
१५१
खरलोहात्परं सर्वमेकैकं स्याच्छतोत्तरम् ॥ २२५ ॥
गुडूची हंसपादौ च रक्तमालाफलत्रयम् ।
गोपालिका गोरसना तुम्ब रु' लोहतप्तकम्
एषां रसै: सिञ्चयेत्तहरदोषनिवृत्तये ॥ २२६ ॥
इति तीक्ष्णशोधनम् ।
पथ लोहवर्णनम् ।
तत्तदाकरसम्म तं तत्तद्रोगविनाशनम् ।
तेन तस्य परीक्षायां यतेमहि सहेतुकम् ।। २२७॥
कान्तकं तण्डु लाङ्ग स्यादार्यवन्मलयोपरि।
कशताडं कशाङ्गञ्च शूलाग्रञ्चोग्रदेशजम् ॥ २२८ ॥
पाण्डिज विविधं कृष्ण शुक्लञ्च समदाडिमम् ।
भद्रमैरण्डबीजाङ्ग स्नुहोपत्रनिभं शुभम् ।। २२८ ॥
वज्रदमर्कपत्राङ्ग मौषत्स्वर्णच्छवि विधा।
कान्तं मृदुतरं ताडं रूक्ष कान्ति शितौकरम् ।। २३० ।।
क्षुद्राङ्ग गुरुतारं स्यात् कलिङ्गजमयः स्मृतम् ।
रूक्षं रुक्मप्रतीकाशं तीक्ष्णं मृदुफलं स्मृतम् ।। २३१ ।।
यक्तत्प्लीहशिरःशलमम्लपित्तानिलोद्भवम् ।
पार्वरोगहतं वातं हन्याहातकफोद्भवम् ॥ २३२ ।।
छातीसारशूलानि परिणामोद्भवं तथा।
वातं सर्वाङ्गिकं पित्तं निहन्याच्चोग्रदेशजम् ॥ २३३ ।।
भेदनं दीपनं व दुर्नामाख्यं त्रिदोषजम् ।
गात्रभेदं कर्फ वातं हन्ति वजोद्भवं तु यत् ॥ २३४ ॥
गुल्मञ्च पाण्डुरोगञ्च ज्वरांश्च विषमोद्भवान् ।
अशांसि खासशोथांश्च प्रमेहांश्च विशेषतः ॥ २३५ ॥
गलग्रहं रक्तपित्तं मरुद्रोगं भयानकम् ।
निद्रालस्यावरोधञ्च निहन्यात् पाण्डिदेशजम् ॥ २३६ ॥

·१५२
चिकित्सासारसंग्रह
रतोत्थं चापि चोभाणं रक्तपित्तं सुदारुणम् ।
मूछिर्दिहरं दाहं वचं शमयति ध्रुवम् ॥ २३७ ॥
सर्वान् रोगाब्रिहत्यारा कुष्ठाष्टादशसम्मिताम् ।
पावनं पुत्रजननं बन्ध्याया वीर्यबईनम् ।
बल्यं क्षयापहं धातुलुहणं स्यात् कलिङ्गजम् ॥ २३८ ॥
एतानि सर्वाणि विचेष्टितानि
हितानि रोगोपशमाय सन्ति ।
वयोविशेषेषु विशेषविन्न-
विज्ञाय दत्तानि च देशकाले ॥२३८ ॥
सामान्यात् दिगुणञ्चोय तस्मादष्टगुणं कलिः ।
कलेर्दशगुणं भद्रं भट्राइच सहस्रधा ॥ २४० ॥
वचात् षष्टिगुणं पाण्डिनिरचिर्दशभिर्गुणैः ।
ततः कोटिसहस्रेण त्वयः कान्तं महागुणम् ॥ २४१ ॥
इति लोहवर्णनम् ।
विचित्रकनिर्गुण्डी मुहीमुण्डितका जटा।
प्रत्ये कशोऽष्टपलिका जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २४२ ॥
पादशेष रसे तस्मिन् पुनस्तेन विपाचयेत् ।
पलवयं विड़ङ्गस्य
व्योषाकर्षवयं
पृथक् ॥ २४३॥
त्रिफलाया: पलं पञ्च शिलाजतु पलं न्यसेत् ।
दिव्यौषधहतस्यापि वैककतहतस्य वा ॥ २४४ ॥
पलहादशकं देयं रुक्मलोहस्य चूर्णितम्।
मधुशर्करयोर्युक्तं चतुर्विंशतिभिः पलैः ॥ २४५ ॥
घनीभूते सुशौते च दापयेदवतारिते।
एतदग्निमुखं नाम दुर्नामान्तकरं परम् ॥ २४६ ॥
मन्दमग्निं करोत्याशु कालाग्निसमतेजसम् ।
पर्वतोऽप्यवजीर्येत प्रसादादस्य देहिनाम् ॥ २४७ ॥

·अर्थोऽधिकारः। १५३ गुरुवष्यानपानानि पयो मांसरसा हिताः । दुर्नामपाण्ड,खयथु प्लीहकुष्ठोदरापहम् ॥ २४८ ॥ न स रोगोऽस्ति यचापि न निहन्यादिदं क्षणात् । करौरकाञ्जिकादौनि ककारादौनि वर्जयेत् । स्रवत्यतोऽन्यथा लौहो देहात्किट्टञ्च दुर्जयम् ॥ २४८ ॥ इत्यग्रिमुखलीरः। पलहादशकं कृत्वा कृषालोहस्य खण्डशः । भायंम्बष्ठा सगण्डोरमूलैः पिण्ड प्रलेपयेत् ॥ २५० ॥ दत्त्वा प्रधमयेत्तावद्यावत्सर्वमृतं भवेत् । सृतस्य षट्पलं देयं शर्करायास्तथैव च ॥ २५१ ॥ सूर्य्यावत रमप्रस्थे त्रिफलासहिते शुभे । प्रक्षिप्य विपचेडूयो यावत्मान्द्रत्वमति च ॥ २५२ ॥ सिद्धे रात्रुाषिते वीजं सूर्यावर्त स्य दापयेत् । कर्ष विकटकस्यापि त्रिकर्ष चूर्णसंयुतम् ॥ २५३ ॥ मधुत्रिपलसंयुक्तं यथाग्निं चोपयोजयेत् । अशांसि कामला कुष्ठपाण्डरोग कमींस्तथा ॥ २५४ ॥ वृद्घि गुल्मोदरं शोथं विशेषात्परिणामजम् । शूलानिहन्ति सांस्तु विकारान्नात्र संशयः ॥ २५५ ॥ एतल्लोहाष्टकं नाम सर्वदोषहरं परम् । इति लोहाष्टकम् चव्यं पलाष्टकं देयं खदिरं चाईमेव च । चित्रकस्य पलं पञ्च तालमूली च तत्समा ॥ २५६ ॥ त्रिफलाप्रस्थसंयुक्त जलद्रोणे विपाचयेत् । अष्टभागावशेषण कषायमवतारयेत् ॥ २५७ ॥ प्राज्यात्यलाष्टकं देयं रुकालोहस्य षोड़श । पचेत्तानमये पात्रे सुशीते चावतारयेत् ॥ २५८ ॥ .

·१५४ चिकित्सासारसंग्रह विहन्ती विडङ्गानि पथ्या चामलकानि च । शुण्ठी विभौतकं कृष्णा एषां चूर्णं पलाधिकम् ॥ १५ ॥ शर्करा मधु चत्वारि सिग्धे भाण्डे निधापयेत् । गुरुकृष्यानपानानि पयो मांसरसो हित: ॥ २६० ॥ दुर्नाम कुष्ठश्वयथुपाण्ड लौहोदराणि च । गुदशूले कुक्षिशूले परिणामकते हितः ॥ २६१ ॥ वलवर्णकरं वृष्यमग्निसन्दीपनं परम् । करीरं कालिकञ्चैव काकमाचीञ्च वर्जयेत् ॥ २६२ ॥ इति चव्याद्य' लीम् । पथात: शङ्करलीहमाह। प्रणम्य शङ्करं देवं दण्डपाणिं महेश्वरम् । जीवितारोग्यमन्विछवारदोऽपृच्छदौखरम् ॥ २६३ ॥ सुखोपायेन हे नाथ ! शस्त्रक्षाराग्निभिविना। चिकित्सामर्शषां नृणां कारुण्यात् वक्तुमर्हसि ॥ २६४ ॥ नारदस्य वचः श्रुत्वा नराणां हितकाम्यया। अर्शसां नाशनं श्रेष्ठं भैषज्यमिदमोरितम् ॥ २६५ ॥ पाण्डिवजादिलोहाना मादायान्यतमं शुभम्। कृत्वा निर्मलमादौ तु कुनव्या माक्षिकेण च ॥ २६६ ॥ पत्तूरमूलकल्केन सरसेन दहेत्ततः । वह्नौ निक्षिप्य विधिवत् सारागारण निर्धमेत् ॥ २६७ ॥ ज्वाला च तस्य रोहव्या त्रिफलाया रसेन तु । ततो विज्ञाय गलितं शङ्खनोवं विनिःक्षिपेत् ॥ २६८ ॥ त्रिफलाया रसे पूते तदाकृष्य तु निर्धमेत् । न सम्यक् गलितं यत्तु तेनैव विधिना पुनः ॥ २६८ ॥ मातं निर्वापयेत्तसिंमोहं तचिफलारसे। यल्लोहं न मृतं तत्तु पाचं भूयोऽपि पूर्ववत् ।

·अर्थोऽधिकारः। १५५ मारणान मृतं यच्च तत्यक्तव्यमलोहवत् ॥ २७० ॥ तदनुलोहवत् लोहपात्रे . कालायसमुहरेण सचूर्ण्य हत्वा बहुशः सलिले प्रक्षाल्याङ्गारादुइतन्तदयः केवलमग्नौ शुष्की- कृत्य पातपे दद्यात् पश्चात् लोहशिलायां पिट्वा ततः संशोथ विधिवचूर्णयेत्। लोहेनैव तथा यत्स्यात् दृषदा सूक्ष्मचूर्णितम् ॥ २७१ ॥ कृत्वा लोहमये पात्रे मृत्तिकालिप्तरन्धके । रसैः पङ्कोपमं कृत्वा पचेहोमयवङ्गिना ॥ २७२ ॥ पुटानि क्रमशो दद्यात् पृथगेषां विधानतः । त्रिफला कभृङ्गाणां केशराजस्य बुद्धिमान् ॥ २७३ ॥ मानकन्दकभल्लातवहीनां शरणस्य च । हस्तिकर्णपलाशस्य कुलिशस्य तथैव च ॥ २७४ ॥ पुटे पुटे चूर्णयित्वा लोहात् षोड़शिकं पलम् । तन्यानं त्रिफलायाश्च पलेनाधिकमाहरेत् ॥ २७५ ॥ अष्टभागावशेषे तु रसे तस्याः पचेत् बुधः । अष्टौ पलानि दत्त्वा च सर्पिषो लोहभाजने ॥ २७६ ॥ ताम्र वा लोहदा तु चालयेविधिपूर्वकम् । ततः पाकविधानतः स्वच्छे चोड़े च सर्पिषि ॥ २७७ ।। मृदुमध्यादिभेदेन गृहीयात्याकमादृतः । आरभेत विधानतः कृतकौतुकमङ्गलः ॥ २७८ ॥ भ्रामरं तसंयुक्त लिहेद्दा रक्तिकाक्रमात् । हादशरत्तिकापर्यन्तं यथाग्निवलं खादेत्। वईमानानुपानञ्च गव्यक्षौरेण संयुतम् ॥ २७८ ॥ गव्याभावे घजायाच निग्धवृष्यादिभोजनम् । मद्यो वहिकरश्चैव भस्मक नियच्छति ॥ २८० ॥ हन्ति वातं तथा पित्तं कुष्ठानि विषमज्वरम् ।

·चिकित्सासारसंग्रह
गुल्मश्लाक्षिरोगांश्च निद्रालस्यमरोचकम् ॥ २८१ ॥
शूलञ्च परिणामञ्च प्रमेहमपबाहुकम् ।
श्वय, रुधिरनावं दुर्नामञ्च विशेषतः ॥ २८२ ॥
बलहणञ्चैव कान्तिदं खरबोधनम् ।
शरीरलाघवकरमारोग्यं पुष्टिबर्द्धनम् ॥ २८३ ॥
आयुष्य श्रीकरञ्चैव यशस्तेजम्करं शुभम् ।
मश्रीकं पुत्रजननं बलीपलितनाशनम् ॥ २८४ ॥
दुर्नामारिरयं नाम्ना दृष्टो वारमहस्रशः ।
निर्मूलं दह्यते शीघ्र यथा तूलञ्च वह्निना ॥ २८५ ॥
सौकुमार्याल्पकायत्वान्मद्यसेवी यदा नरः ।
जीर्णमद्यादियुक्तादि भोजनैः सह दापयेत् ॥ २८६ ॥
लावतित्तिरिवर्तीरमयूरशशकादयः ।
चटकः कलविङ्गश्च वर्तकोहरिगणकः ॥ २८७ ॥
श्येनः काकः वृहल्लावो वनविष्किरकादयः ।
पारावतमृगादीनां मांस जाङ्गलजं शुभम् ॥ २८८ ॥
मह रो रोहितः श्रेष्ठः शकुन्तश्च विशेषत: ।
मत्स्यराज इमे प्रोक्ता हितमत्स्याय देहिने ॥ २८८ ॥
प्रशस्तं वार्ताकुफलं पटोलं वृहतीफलम् ।
प्रलम्बा भीरवेवाग्रं ताड़कं तण्ड लीयकम् ॥ २८० ॥
वास्तुकं धान्यशाकञ्च क्रमुकं चक्रवर्त्तनम् ।
नारिकेलञ्च खजूरं दाडिमं लवलीफलम् ॥ २८१ ॥
शृङ्गाटकञ्च पक्कानं द्राक्षा तालफलानि च ।
जातिकोशं लवङ्गच्च पूगताम्बूलपत्रकम् ॥ २८२ ॥
हितान्येतानि वस्तूनि लोहमेतत्समशताम् ।
नाशीयालकुचं कोलं कर्कन्धुवटराणि च ।
जम्बीरं बौजपूरञ्च करमर्दकतिन्तिड़ी: ॥ २८३ ॥

·अर्थोऽधिकारः। १५७ भानूपानि च मांसानि क्रकरं पुण्ड कादयः । हंससारसदात्यूह शगु कङ्गबलाहकाः ॥ २८४ ॥ मानकन्दकसेरूणि कतकञ्चकलिङ्गकम् । कुष्माण्डञ्च कर्कोट क्रमुकञ्च विशेषतः ॥ २८५ ॥ कटकं कालशाकञ्च कुण्टुरु कर्कटीं तथा। दिदलानि च सर्वागि ककागदींश्च वर्जयेत् ॥ २८६ ॥ लोहराजस्तथा चायं स्वयं रुद्रेण भाषितः । जगतामुपकाराय दुर्नामारिरयं ध्रुवम् ॥ २८७ ॥ स्थानादपैति मेरुव पृथ्वी पर्य्यति वायुना। पतन्ति चन्द्रताराश्च मिथ्या चेदहमब्रुवम् ॥ २८८ ।। ब्रह्मनाश्च कृतघ्नाश्च क्रूरा येऽसत्यवादिनः । वजनीया विशेषण भिषजाः गुरुनिन्दकाः ।। २८८ ॥ मुनिरसपिष्टं विडङ्गं मुनिरसलौढ़ चिरस्थितं धर्मे द्रावयति लोहदोषान् वहिनवनीतपिण्डमिव ॥ ३०० ।। काले मलप्रवृत्तिाघवमुदरे विशुद्धिरुगार। अङ्गेषु नावमादो मनःप्रमादोऽस्य परिपाके ॥ ३०१ ।। कमिरिपुचूर्ण लौढ़ सहितं खरसेन वङ्गसेनस्य । क्षपयत्यचिराबियतं लोहमजीर्णोद्भवं शूलम् ।। ३०२ ॥ कुर्यात्कनकबोजैश्च रेचनं किमुशान्तये। भवेत् यद्यतिसारश्च पौत्वा दुग्धन्तु तं जयेत् ।। ३०३ ॥ गुजाहादशकादूर्द्ध वृद्धिरस्य भयप्रदा । इति शकणणीतलीहः । अथ सामान्यविधिः । रतोल्वणाः गुदे कोलाः पित्तारुतिसमन्विताः । वटप्ररोहसदृशा गुञ्जा विद्रुमसन्निभाः ॥ ३०४ ॥ तेऽत्यर्थ दुष्टमुष्णञ्च गाढ़विटकप्रपीड़िताः । १४

·चिकित्मासारसंग्रह
सवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रहत्तितः ॥ ३०५ ॥
भेकाभः पोयते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ।
हौनवर्णबलोत्साही हतौजा कलुषेन्द्रियः ।। ३०६ ॥
विटश्यावं कठिनं रूक्षमधो वायुनं वर्त्तते ॥ ३०७ ।।
वातायनुबन्धमाह।
तनु चारुणवर्णच फेनिलं चामृगर्शमाम् ।
कव्यरुगुदशूलञ्च दौर्बल्यं यदि वाधिकम् ।
तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् ॥ ३०८।।
शिथिलं वेतपौतञ्च विनिग्धं गुरु गोतलम् ।
यद्यर्शमां धनं चासृक् तन्तुमत्पाण्डुपिच्छिलम् ॥ ३०८ ॥
गुदं मपिच्छ स्तिमितं गुरु स्निग्धञ्च कारणम् ।
श्लेष्णानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शमां बधैः ॥ ३१० ॥
रत्तार्शसामुपेक्ष्येत रक्तमादी स्रवद्भिषक् ।
दुष्टाने निरहौते स्युः शूलानाहाद्यमृग्गदाः ॥ ३११ ॥
चन्दनकिराततितक धन्वयवामा: सनागराः कथिताः ।
प्रकाशमां प्रशमना दारूत्वगुशीरनिम्बाथ ॥ ३१२ ॥
नवनीततिलाभ्यामात् केमरनवनीतशर्कराभ्यामात् ।
दधिरसमथिताभ्यासाद गुदजाः शाम्यन्ति रक्तवाहा: ॥३१३॥
मपद्मकेशरं क्षौद्र नवनीतं नवं लिहन् ।
सिताकेशरसंयुक्त रक्तासि सुखी भवेत् ॥ ३१४ ॥
लाजैः पेया पोता चुक्रिका केशरोत्पलैः सिहा।
हन्त्याशु रक्तरोगं तथा बलापृश्निपर्णीभ्याम् ॥ ३१५ ॥
पयसा शृतेन यूषैः सतीनमुद्राढ़कौममूराणाम्।
भोजनमद्यादम्नै: शालिश्यामाककोद्रवाणाम् ॥ ३१६ ॥
शशहरिणलावमांस: कपिनलैरेणमांसैश्च ।
भोजनमद्यादम्नैः मधुरैरोषसुमधुरैर्वा ॥ ३१७ ॥

·अर्थोऽधिकारः। १५८ ज्योत्निका वीजकल्केन लेपो रक्तार्शसां हितः । तहगोषरजोयुक्तं नवनीतं प्रलेपयेत् ॥ ३१८ ॥ समतोत्पलमोचात तिरीटतिलचन्दनैः। छागक्षीरं प्रयोक्तव्यं गुदजे शोणितात्मके ॥ ३१९ ॥ सातिविषा कुटजत्वक् फलञ्च रसाचनञ्च मधुयुतानि । रक्तापहानि दद्यात्पिपासवे तण्डु लजलेन ॥ ३२० ॥ यवानीन्द्रयवं पाठा विल्व शुण्ठी रसाञ्जनम् । चूर्ण शूले हितं पेयं प्रवृडे वातशोणिते ॥ ३२१ ॥ कुटजफलबल्ककेशरनौलोत्पललोध्रधातकीकल्कः सिद्धं घृतं विधेयं शूले रक्तार्शसां भिषजा ॥ ३२२ ॥ इति कुटजाय इतम् । अवाक्पुष्पी बला दारू पृश्निपर्णी विकण्टकम् । न्यग्रोधोदुम्बरावस्थ शुङ्गाश्च त्रिपलोन्मिताः ॥ ३२३ ॥ कषाय एव देया च जीवन्तौ कटुरोहिणी। पिप्पली पिप्पलीमूलं नागरं सुरदारु च ॥ ३२४ ॥ कलिङ्गशाल्मलीपुष्य वीरा चन्दनकुमुमम् । कटफलं चित्रकं मुस्तं प्रियङ्गतिविष स्थिरा ॥ ३२५ ।। पद्मोत्पलानां किचल्क ममङ्गा मनिदग्धिका। विल्वं मोचरसं पाठा भागाः कर्षममन्विताः ॥ ३२६ ॥ चतुष्पस्थं हतप्रस्थे कषायमुपकल्पयेत् । विंशत्पलानि प्रस्थोऽत्र विजेयो दिपलाधिकः ॥ ३२७॥ सुनिषस्मकचाङ्गाः प्रस्थो हौ स्वरमस्य च । सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टेघृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३२८ ॥ एतदर्श:खतीमारे विदोषे रुधिरच्युतो। प्रवाहणे गुदभ्रंशे पिच्छासु विविधासु च ॥ ३२८ ॥ उत्याने चातिबहुशः शोथे शूले गुदायये।

·चिकित्सासारसंग्रह मूत्रग्रहे मूढ़वाते मन्दाग्नावरुचावपि ॥ ३३० ॥ प्रयोज्यं विधिवत्सर्पिर्बलवर्णाग्निबईनम् । विविधष्वन्नपानेषु केवलं वा निरत्ययम् ॥ ३३१ ॥ द्रव्याण्यष्टाविहावाप्य जलषोड़शके क्षेत् । निःक्वाथ्य प्रस्थशेषन्तु रहीयात् प्रसृतं भिषक् ॥ ३३२ ॥ इति अवाक्पुष्पीकृतम्। न्यग्रोधोदुम्बराखत्थ वदरी प्लक्षवेतमाः । एभ्यः प्रवालास्तरुणांस्विपलांश्च समाहरेत् ॥ ३३३ ॥ अवाक्पुष्पग्रा: पलान्यष्टौ हौ च दाास्तथैव च । शालपर्णा: पले हे तु मर्वमेतत् समावपेत् ॥ ३३४ ॥ हे पले कालशाकस्य मर्वमेतत् समावपेत् । विद्रोण सलिले माध्यमष्टभागावशेषितम् ॥ ३३५ ॥ तस्याऽ ढकञ्च स्यात् सकषायं सुखाग्निना । कुचाङ्गाम्लिकाभ्याञ्च स्वरमः स्नेहमम्मितः ॥ ३३६ ॥ देवदारु च मुम्तञ्च चित्रकं विल्वपेशिका । कटफलं शृङ्गवेरञ्च पिप्पली चन्दनं तथा ॥ ३३७ ॥ सोवेरमञ्जनं मूलं पिप्पल्याः कटुरोहिणी। गन्धप्रियङ्ग पुष्पञ्च शाल्मली जीवकाह्वया ॥ ३३८ ॥ वत्सकस्य च वीजानि तथा चातिविषाभया। एषामक्षसमा भागाः पृथग्दत्त्वा विपाचयेत् ॥ ३३८ ॥ वातगुल्ममतीसारं शूलं ज्वरमरोचकम् । स्त्रीणामसृग्दरं सर्वं रक्तपित्तप्रवाहिकाम् ।। ३४० ।। पाण्डु रोगं तथा कासं कमिदोषांश्च नाशयेत् । छदि माक्षिकसंयुक्तं शमयेद्दीपनं परम् ॥ ३५१ ॥ गर्भाधानञ्च बन्ध्यानां करोत्यमॆनिवारणम् । चाङ्गरोतमित्युक्तं ख्यातमझे निवारणम् ॥ ३४२ ।।

·अर्थोऽधिकारः।
बलमांसकरञ्चैतद्रक्तगुल्महरं तथा ।
अर्शमां पित्तजातानां हितं तद्रक्तजष्वपि ।
सन्निपातसमुत्थेषु सर्वतो भिंषजः क्रमः ॥ ३४३ ॥
इति महच्चाङ्गरीछतम् ।
कुटजत्वचो विपाच्यं पलशतमा, महेन्द्रसलिलेन ।
यावत्मान्द्ररमं तव्यं स्वरमस्ततो ग्राह्यः ॥ ३४४ ॥
मोचरस: समगा फलिनी च पलांशकैस्त्रिभिस्तैश ।
वत्सकबीजं तुल्य चूर्णीकृतमत्र दातव्यम् ॥ ३४५ ॥
पूतः कथितः मान्द्रः स्वरमो दारूप्रलेपनो ग्राह्यः ।
मात्राकालोपहिता रमक्रियैषा जयत्यमृक् सावम् ॥३४६।
छागदौरप्रयुक्ता पया मण्डन वा यथाग्निबलम् ।
जीर्णौषधम्तु शालीन् पयमा लागेन भुञ्जीत ॥ ३४७ ॥
रक्तगुदजातीमारं मासृग्रुजो निहन्त्याशु ।
बन्लवच्च रक्तपित्तं रमक्रियषा ह्युभयमार्गगम् ॥ ३४८ ॥
अत्राष्टभागावशिष्टा कन्या
त्तया काघकल्पना ॥ ३४८।।
इंति कुटजर किया
कुटजत्वक् पलभतं जल द्रोण विपाचयेत् ।
अष्टभागावशिष्टन्तु कषायमवतारयेत् ॥ ३५० ॥
वस्त्रपूतं ततः झार्थ पचेल्लेहत्वमागतम् ।
मुस्तं मोचरम लोधं कपिस्थफलधातको ॥ ३५१ ॥
भल्लातकं विडङ्गानि त्रिकटं त्रिफलां तथा ।
रसाञ्जनं चित्रकञ्च कुटजस्य पलानि च ॥ ६५२॥
वचामतिविषां बिल्वं प्रत्येकन्तु पलं पलम् ।
त्रिंशत्पलं गुड़स्याथ चूर्णो कल्य निधापयेत् ॥ ३५३ ५
मधुन: कुड़वं दद्यात् तस्य कुड़वं तथा ।
एष लेहः शमयति चामॅरतसमुद्भवम् ॥ ३५४ ॥

·चिकित्मासारसंग्रह
वातिक पैत्तिकञ्चैव लौमिकं साबिपातिकम् ।
ये च दुर्नामजा रोगास्तान् सर्वान् नाशयत्यपि ॥ ३५५ ॥
अम्लपित्तमतिसारं पाण्डुरोगमरोचकम् ।
ग्रहणीमार्दवं काश्यं खयथं कामलामपि ॥ ३५६ ॥
अनुपानं कृतं दद्यान्मधु तक्रं जलं पयः ।
यथा मात्मा निषेवेत पानाहारविचक्षणः ।
रोगानीकबधार्थाय कौटजो लेह उच्यते ॥ ३५७ ॥
ति कुटजलेहः ।
चित्रक त्रिफला मुस्तं ग्रन्थिकञ्चविकामृता ।
हस्तिपिप्पल्यपामार्ग दण्डोत्पल कुठेरकाः ॥ ३५८ ॥
एषां चतुष्यलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ।
भल्लातकसहस्र हे हित्वा तत्रैव दापयेत् ॥ ३५८ ॥
तन पादावशेषेण लोहपात्रे पचेद्भिषक् ।
तुलार्ड तीक्ष्णलोहस्य तस्य कुड़वद्दयम् ॥ ३६० ॥
प्रषणं त्रिफलावति सैन्धवं विडमौद्धिदम् ।
मौवर्चलं विडंङ्गानि पलिकांशानि कल्पयेत् ॥ ३६१ ॥
कुड़वं वृद्धदारस्य तालमूल्यास्तथैव च ।
शूरणस्य पलान्यष्टौ चूणं कृत्वा विनिक्षिपेत् ॥ ३६२ ॥
मिद्धशौते प्रदातव्यं मधुनः कुड़वदयम् ।
प्रातर्भोजनकाले वा ततः खादेद्यमाबलम् ॥ ३६३ ॥
अशांसि ग्रहगीरोगं पाण्डगेगमगेचकम् ।
कृमिगुल्माश्मरीमेह शन्नञ्चाशु व्यपोहति ॥ ३६४ ॥
करोति शुक्रोपचयं बलोपलितनाशनम् ।
रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं परम् ॥ ३६५ ॥
इति चिवकादि भल्लातकावलेहः !
असात्मतायामेतेषां दाहादिक्रम दृष्यते ॥ ३६६ ॥

·अर्थोऽधिकारः।
भावितं रजनीचूर्ण मुहीक्षौरैः पुन: पुनः ।
बन्धनात् सुदृढ़ सूत्रं छिन्नत्यर्शोभगन्दरम् ॥ २६७ ॥
इति सूवबन्धनम्।
महीकाण्डगते क्षौरे भल्लातकसमन्विते ।
ज्योतिष्मत् त्रिफलादन्तीकोशातक्यग्निसैन्धवैः ॥ ३६८ ॥
चूर्णरेतै: ममतेः बन्धयेत् सूत्रकं दृढ़म् ।
सूत्रं तत्पातयेदर्श: छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ३६८ ॥
इति तारमूत्रम् ।
खेतपुष्पः कालपुप्पो रक्तपुष्यस्तथैव च ।
पौतपुप्पो वरस्त षु कालपुष्पच कीर्तितः ॥ ३७० ॥
प्रशस्तेऽहनि नक्षत्रं कृतमङ्गलपूर्वकम् ।
कालपुष्पकमाहृत्य दग्धा भस्म समाहरेत् ॥ ३७१ ॥
अाढ़ कन्तु समादाय जलद्रोणे विपाचयेत्।
चतुर्भागावशिष्टेन वस्त्रपूर्तन वारिणा ॥ ३७२ ॥
शङ्खचूर्णस्य कुड़वं प्रक्षिप्य विपचेत् पुनः ।
शनैः शनैर्मुदावग्नी यावत्सान्द्रतनुर्भवेत् ॥ ३७३ ॥
स्वर्जिकायावशके च शुण्ठीमरिचपिप्पली।
वचातिविषा चैव हिङ्गचित्रकयोस्तथा ॥ ३७४ ॥
एषां चूर्णानि निक्षिप्य पृथगवाऽष्टमाषकम् ।
दा सङ्घट्टितञ्चैव स्थापयेदायसे घटे ॥ ३७५ ॥
एषः वसिमः क्षारः कीर्तितः कश्यपादिभिः ।
नातितीक्ष्णो न च मृदुः शिवः शीघ्रं सपिच्छलः ।
शुक्लः श्लक्ष्णोऽत्यभिष्यन्दी क्षारस्याष्टाविमे गुणाः ॥ ३७६ ॥
इति कालपुष्पादिक्षारः।
करोषराशिमध्यस्थ कृत्वा कर्मसु योजयेत् ।
क्षारं क्षारोदकं कोष्णं न्यसेन्मन्दप्रवाहिनीम् ॥ ३७७ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह तोये कालकपुष्ककस्य विपचेगमाढ़कं षड्गुणे पात्रे लोहमये दृढ़े विपुलधौर्दा शनैर्घयेत् । दग्धाग्नौ बहुशङ्खनाभिशकलान् पूतावशेषे क्षिपेत् योरण्डजनालमेष दहति क्षारो वरो वाक् शतात् ॥३७८॥ पानौयं प्रतिसारणीयमिति च क्षारो विधा शस्यते तवाद्यो गरगुल्मकादिशमने दुर्नामकादौ परः । तुयेणाष्टमकेन षोड़शगुणेनांशेन संव्यूहितो मध्यः श्रेष्ठ इति क्रमेण विहितः क्षारोदकः शङ्खकः।।३७८॥ पानीयं भावयित्वा तु सावयेच्च चतुर्गुणे । हिगुणे षड्गुणे वारि तहारानेकविंशतिम् ॥ ३८० ।। प्रायस्विभागशिष्टेऽस्मिन्नच्छपछिल्यरक्तता। मजायते तदा स्राव्यं क्षाराम्भो ग्रामिष्यते ॥ ३८१ ॥ इतिचार हरीतकोनां प्रस्थाई प्रस्थमामलकरण च । कपित्थानां दशपलं तदर्डा चेन्द्रवारुणी ॥ ३८२ ।। विडङ्ग पिप्पली लोधं सरिचं मैलवालुकम् । दिपलांशं जलस्यैतच्चतुणि विपाचवेत् ॥ ३८३ ।। द्रोणशेष रमे तस्मिन् पूतशेप प्रदापयेत् । गुड़स्य दिशतं रक्षेत् मासाई घृतभाजने ॥ ३८४ ।। पलादूई भवत्येवं ततो मात्रा यथा बलम् । अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुदजा यान्ति सद्भयम् ।। ३८५ ॥ ग्रहणीपाण्डु रोगन्नः लोहगुल्मोदरापहः । कुष्ठशोथारुचिहरो बलवर्णाग्निबईनः ॥ ३८६ ।। सिद्धोऽयमभयारिष्टः कामलाखित्रनाशनः । कमिग्रन्थाव॑दव्यङ्ग राजयक्ष्मज्वरान्तकृत् ।। ३८७ ॥ पानमानमरिष्टादेः काथपानसमं जगुः ।

·अर्थोऽधिकारः। भेषजत्वात्पलं केचित् प्रथमं मदलक्षणम् ॥ ३८८ ॥ इत्यभयारिष्टः। षडङ्गलं सकर्णीकं कुर्याद्यन्त्रस्य मण्डलम् । अङ्गुष्ठोदरविस्तौणं छिद्रं स्यादङ्गलायतम् ॥ ३८८ ॥ पञ्चाङ्गलं बालकानां वयस्थानां षडङ्ग लम् । अर्शसान्तत् प्रयोक्तव्यं लुप्ताष्टन्तु भगन्दरे । यन्त्र सप्ताङ्गलं स्त्रीणामायतं चतुरङ्गलम् ॥ ३८० ॥ इति यन्त्र प्रमाणाद्य पदेशः । सत्र स्थूलान्त्रप्रतिबदमईपञ्चाङ्गलं गुदमाहुः । तस्मिन् बलयस्तिस्त्रोऽध्यङ्गिलान्तरसम्भूताः प्रवाहिणी विसर्जनौ संवरणी चेति। रोमान्तभ्यो यवाध्यो गुदे दृष्टः परिकीर्तितः प्रथमा तु गुदे अष्टादशाङ्गलमात्रा तवाऽचिर कालजातानि अल्पदोषन्लिङ्गोपद्रवाणि भेषजमाध्यानि। मृद्- प्रस्तावगाढ़ानि उच्छ्रिताग्राणि क्षारेण कर्कशस्थिरपृथु- कठिनानि अग्निना। तनु मूलानि उच्छ्रिताग्राणि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण। क्षारेण वङ्गिना वापि वातश्लेषममुद्भवम् । क्षारेणैव दहेदर्श: पितरक्तसमुद्भवम् ॥ ३८१ तत्र बलवन्तमातुरम भि: उपद्रुतमुपस्निग्ध परिस्विव- मनिलवेदनाद्ययपशान्त्यर्थं स्निग्धमुष्णमल्पमन्नं द्रवप्राय भुक्त- वन्तमुपवेश्य शुचौ देशे साधारण व्यभे काले समे फलक शय्यायां वा प्रत्यादित्यगुदम् अन्यस्योत्सङ्गे निषणपूर्वकायम उत्तानं किञ्चिदुव्रतकटिकं वस्त्रकम्बलकोपविष्टं यन्त्रशाटकेन परिक्षिप्तग्रोवासकथिक परिकर्मभि: सुपरिग्टहीतमस्पन्दनशरोरं सत्वा ततोऽस्मिन् ताभ्यक्तं यन्त्रमृज्वणुमुखं पायौ शनैः शनैः ·चिकित्सासारसंग्रह प्रवाहमानस्य प्रणिधाय प्रविष्टं चार्थो वीक्ष्य शलाकया उत्पीद्य पिचुवस्त्रयोः अन्यतरेण प्रमृज्य क्षारं पातयेदिति। पद्मपत्रसमः पात: क्षारलेपः प्रशस्यते। हेमन्ते ह्युहते सूर्ये वसन्तेऽस्तगते मतः ॥ २८२ ॥ पातयित्वा च पाणिना यन्त्रहारं पिधाय वाक्शतमात्र- मुपेक्षेत तत: प्रमृज्य क्षारव्याधिबलं चावेक्ष्य पुनः पातयेत् अथार्श: पक्कजाम्बवसङ्काशम् अभिवीच्यावमन्नमोषव्रतमुपावत- येत् क्षारं प्रक्षालयेत् धान्याम्लदधिमस्तुशक्तानामन्यतमन ततो यष्टिमधुकमिश्रितसर्पिषा निर्वाप्य यन्त्रमपनीय उत्थाप्य तुर- मुष्णोदककोटेऽवगाह्य शीताभिरभिः परिपिञ्चेत । अशीताभि- रित्येके ततो निर्वातमागारं प्रवेश्य आचारिकमादिशेत् । उक्तञ्च-युञ्जयात्याकाय लघुन्न माषतक्रसमन्वितम् । अथ चेत् स्थिरमूलत्वात् क्षारदग्धं न शोर्यते ॥ ३८३ ॥ इदमालेपनं तत्र समग्रमवचारयेत ॥ ३८४ ॥ अम्लीकाञ्जिकबीजानि तिलान् मधुकर्मव च । सर्पिषा सममात्राणि तथैवमनुलेपयेत् ॥ ३८५ ॥ तिलकल्कः समधुको तातो व्रणरोपण: । सावशेष पुनर्दा हैश्चैकैकं समुपक्रमेत् ॥ ३८६ ॥ प्राग्दक्षिणं ततो वामं तत: पृष्ठाग्रज पुनः । ज्वलनेनाथ सन्दग्धः पक्वजम्बूफलोपमः ॥ ३८७ ॥ तत्र लेपं प्रयुञ्जीत पथ्याम्लतारचन्दनैः । दाहे वस्त्यादिजे लेपः शतधौतेन सर्पिषा ॥ ३९८ ॥ विषदेवाह सुरसा कुष्ठ गुड़पुनर्नवैः । कल्कः कतैरधो नाभेर्लेपयेहस्तिवझणम् ॥ ३८८ ॥ छाया सुशोषिता गोविट पिण्डै: सौवीरपाचितैः । खेदयेद् गुददेशन्तु दाहादिकेशशान्तये ॥ ४० ॥ ॥

·अर्थोऽधिकारः। क्षारमुष्णाम्बुनाऽवाप्य विबन्धे मूत्रवर्चसे। पिबेत् व्रणविशुद्धार्थ वराक्वाथं सगुग्ग लुम् ॥ ४०१ ॥ आहारमुद्दिशेच्चापि खेदनं वेदनासु च । जीर्णशाल्यन्त्रमुहादि पथ्यौं तिक्ताज्यसैन्धवैः ॥ ४०२ ॥ गुदेष्वर्शसु सर्वेषु तद्देशे पूर्वजन्मनि । जलौकाभिर्हरैचामुक पुनर्जन्मनिवृत्तये ॥ ४०३ ॥ तत्र वातानुलोम्यमवरुचिरग्निदीप्तिलाघवं बलवर्णोत्य- त्तिर्मनस्तुष्टिरिति मम्यग्दग्धलिङ्गानि। अतिदग्धे तु गुदावद- रणं दाहो ज्वरः पिपासा शोणितातिप्रकृत्तिस्तबिमित्ताधोप- द्रवा भवन्ति। श्यामाल्पव्रणता कण्डुरनिलवैगुण्य मिन्द्रिया- णामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिहीनदग्ध तु लक्षणमिति । खरमे तु कपित्थाम्लदाडिमामलकोद्भवे। विप्रम्थे मर्पिषोः प्रस्थ पचेत् क्षारार्त्तिदाहनुत् ॥ ४०४ ॥ इति कपित्थाद्य पृतम् रूढ़ मर्ववर्ण वैद्यः क्षारं दत्त्वानुवासयेत् । पिप्पल्यादोन तैलेन मेवेद्दीपनभेषजम् ॥ ४०५ ॥ मेद्रादिष्वपि जायन्ते यथाखं नाभिजानि तु । गण्डपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च ॥ ४०६ ॥ नाभिकर्णाक्षिनासासु जातेष्वर्श:सु योजयेत्। लेपं तैलञ्च पूर्वोक्तं घ्राणजे शस्त्रकर्म च ॥ ४०७ ॥ प्रतिसारणेन च सैन्धवनिशायुगाङ्गारधूमकासौसलवण- प्रलेपनानि नासामेहनगुदजानि शमयन्तीति । प्रतिसारणमुद्दिष्टं चूर्ण कल्कश्च तत्विधा । कोलास्थिमात्रपिण्डेन घर्मेण नवसप्तषट् ॥ ४०८ ॥ श्रेष्ठमध्यमहीनेषु कवलोक्त च लक्षणम् ।

·चिकित्सासारसंग्रह नासाजा:स कुर्वीत क्षारण प्रतिसारणम् । नासास्रोतःप्रमाणेन यन्त्रं सौवर्णराजतम् ॥ ४०८ ॥ अङ्गुलं वर्णकोपेतमाङ्गलमघायतम् । उत्तानशायिन: क्षारं दद्यात् पिचुशलाकया ॥ ४१० ॥ व्यानो ग्टहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो वहिः । कोलोपमं स्थिरखरं चर्मकौलन्तु तहिदुः ॥ ४११ ॥ वातेन तोदपारुष्यं पित्तादमितरतता। श्लेषणा निग्धता तस्य ग्रन्थित्वं समवर्णता ॥ ४१२ ॥ चर्मकोल दहेच्छित्वा क्षारंग दहनेन वा। पञ्चात्मा मारुत: पित्तं कफो गुदवलित्रये । सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे ॥ ४१३ ॥ तस्मादशांमि सर्वाणि बहुव्याधिकराणि च । मदहोपतापोनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च ॥ ४१४ ॥ बाह्यायान्तु वली जातान्येकदोषोल्वगानि च । अशांमि सुखमाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ॥ ४१५ ।। इन्दजानि हितीयायां बलौ यान्याथितानि च । कच्छसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ॥ ४१६ ॥ सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तराम्बलिम् । जायन्ते शांमि मंश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत् ॥४१७१ शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते । याप्यन्ते दीप्तकायाग्ने: प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा ॥ ४१८॥ हस्ते पाद मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा। शोथो हृत्पार्श्वशूलञ्च यस्या माध्योऽशसो हि सः ॥ ४१९ ॥ हत्यार्श्वशृनं मम्मोहः छरिङ्गस्य रुग्ज्वरः । तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्युर्मुदजातुरम् ॥ ४२० ॥ टणारोचकशूलार्त्तमतिप्रसुतशोणितम् ।

·अजीर्णाधिकारः। शोथातौसारसंयुक्त मसि क्षपयन्ति हि ॥ ४२१ ॥ वेगावरोध: स्त्री पृष्ठयान मुत्कटकासनम् । यथाखं दोषलञ्चाब मर्शमा परिवर्जयेत् ॥ ४२२ ॥ इति वङ्गसेनसङ्कलिते अर्थोनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः । अथ अजीर्णनिदानमाह। मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषम: समश्चेति चतुर्विधः । कफपित्तानिलाधिक्यात् तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ॥ १॥ विषमो वातजान् रोगां स्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् । करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ॥ २ ॥ समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते स्वल्पापि नैव मन्दाग्नेविषमाग्नेस्तु देहिनः ॥ ३ ॥ कदाचित् पच्यते सम्यक् कदाचिन्न विपच्यते । मावातिमात्राप्यशिता सुखं यस्य विपश्यते ॥ ४ ॥ तौक्षणाग्निरिति तं विद्यात् समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते ॥ ५ ॥ समाग्निं रक्षयेन्नित्य मनपानेन्धनहितैः । मन्दाग्निं कटुतितश्च कषायवमनैर्हितैः ॥ ६ ॥ तीक्ष्णाग्नि मधुरस्निग्धः विरैकगुरुशोतलैः मेहाम्नलवणायैश्च विषमाग्नि मुपाचरेत् ॥ ७ ॥ अथ चिकित्सामाह। अन्न मण्डं पिबेदुषणं हिङ्गसौवर्चलान्वितम् । विषमोऽपि समस्त न मन्दो दीप्येत पावकः ॥ ८ ॥ सुतण्डुलानां प्रसृतहयञ्च तदईमुगः कटुकत्रयञ्च । कुस्तुम्बुरुसैन्धवहिङ्गतैलेरेभिश्च सर्वैः क्रियते च मण्डः ॥८॥ होधनो वस्तिविशोधनश्च प्राणप्रदः शोणितवईनश्च । १५

·चिकित्सासारसंग्रह
ज्वरापहारी कफपित्तहन्ता वायु जयेदष्टगुणो हि मण्डः ॥१०॥
हरीतकी भक्ष्यमाणा नागरेण गुड़ेन वा।
सैन्धवोपहिता वापि सातत्येनाग्निदीपनी ॥ ११ ॥
सिन्धूथ हिङ्ग त्रिफला यवानौ व्योषैगुंडांशेर्गुड़कान् प्रकुर्यात् ।
तैर्भक्षितैस्तृप्ति मवाप्नुवन्ना भुञ्जौत मन्दाग्निरपि प्रभूतम् ॥१२॥
गुड़ेन शुण्ठीमथचोपकुल्या पथ्या हतीयामथ दाडिमं वा।
आमेखजीर्णेषु गुदामयेषु वर्धेविबन्धेषु च नित्यमद्यात् ॥१३॥
विडङ्ग भल्लातक चित्रकामृता सनागरा तुल्यगुडेन सर्पिषा ।
लिहन्ति ये मन्दहुताशना नरा भवन्ति ते वाड़वतुल्यवहयः॥१४
अभया निम्बसंयुक्ता भक्षितानलद्धिवत् ।
दद्रुविस्फोटकांचैव नाशयत्याशु देहिनाम् ॥ १५ ॥
दहनाजमोदमैन्धव नागरमरिचालतक्रण।
सप्ताहादग्निकरं पाण्डुर्शीविनाशनं परम् ॥ १६ ॥
हरीतको धान्यतुषोदमिडा मपिप्पली मैन्धवहिङ्ग, युक्ता ।
सोहारधूम भृशमप्यजीगी विजित्य मद्यो जनयेत् क्षधां च ॥१७॥
शुण्ठौचूर्णममायुक्तं यवक्षारं समालिहेत् ।
सर्पिषा प्रातरुत्थाय ततो वह्निप्रदीपनम् ॥ १८ ॥
विजया पिप्पली शुण्ठी त्रिसमं परिकीर्तितम् ।
अग्निसन्दीपनं नृणां टट्दोषमयनाशनम् ॥ १८ ॥
नागराम्बु सदा पथ्यं जीर्णाऽजीर्णविशङ्गिनाम् ॥ २० ॥
किञ्चिदामन मन्दाग्नि रभयागुडनागरम् ।
जग्धा तक्रेण भुञ्जीत युक्तमन्नं षडूषणैः ॥ २१ ॥
विश्वाभया गडूचौनां कषायेण षडूषणम्।
पिबेच्छ पणि मन्दाग्नौ त्वक्पत्रसुरभीकतम् ॥ २२ ॥
कणामरीचशुण्ठीभिग्रन्थिकानलचव्यकैः ।
भिषम्भिरायै राख्यातं चतुष्पच्च षडूपणम् ॥ २३ ॥

·अजीर्णाधिकारः।
उपवासादि मन्दाग्निर्यवागूभिः पिबेत् तम्।
रौक्षे मन्दे पिबेत् सर्पिः तैलं वा दीपनैर्युतम् ॥ २४ ॥
चूर्णारिष्टासवैर्मन्द मभिस्नेहादुपाचरेत् ।
भिने गुदोपलेपास्तु मले तैलमुरासवाः ॥ २५ ॥
उदावर्ते तु मन्दाग्नी निरूहाः सानुवासनाः ।
व्याधियुवस्व मन्दाग्नी सपिरेवाग्निदीपनम् ॥ २६ ॥
इति पग्निमान्द्यम्।
अजीनाह।
आमं विदग्ध विष्टब्ध कफपित्तानिलैस्विभिः ।
अजीणं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ॥ २७ ॥
अजीणं पञ्चमं केचिबिर्दोषं दिनपाकि च ।
वदन्ति षष्ठं चाजौणं प्राकृतं प्रतिवासरम् ॥ २८ ॥
कफे क्षीणे यदा पित्तं स्वस्थाने मारुतानुगम् ।
तीव्र प्रवर्द्धयेदग्निं तदा तं भस्मकं वदेत् ॥ २८ ॥
ड्दाहश्वासमूर्छादीन् कृत्वैवात्यग्निसम्भवान् ।
पक्वा रसादिकान् धातूनाशयेदाशु जीवितम् ॥ ३० ॥
अत्यम्बुपानादिषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च ।
कालेऽपि सात्म लघु
चापि
भुक्त
मनं न पाकं भजते नरस्य॥३१
तृष्णाभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्ध न रुग्दै न्यनिपीड़ितेन ।
प्रहेषयुक्तेनच सेव्यमान मन्त्रं न सम्यक् परिपाकमेति ॥ ३२ ॥
ग्लानिगौरवमाटोपं धमो मारुतमूढ़ता।
विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम् ॥ ३३ ॥
तवाम गुरुतोत्लेदः शोथो गण्डाक्षिकूटगः ।
उहारश्च यथाभुक्तमविदग्ध प्रवर्तते ॥ ३४ ॥
विदग्धे भ्रमणम . पित्ताञ्च विविधा रुजः ।
उद्वारख सधमाम्लः खेदो दाहश्च जायते ॥ ३५ ॥

·१७२ चिकित्सासारसंग्रह विष्टब्बे शूलमामानं विविधा वातवेदनाः । मलवाताऽप्रपृत्तिश्च स्तम्भो मोहोऽङ्गसादनम् ॥ ३६ ॥ रसशेषेऽवविद्देषो हृदयाशडिगौरवैः । अनात्मवन्तः पशवगुन्जत येऽप्रमाणतः ॥ रोगानौकस्य ते मूलमजीणं प्राप्नुवन्ति हि ॥ ३७ ॥ प्रायेणाहारवैषम्यादजीणं जायते नृणाम् । तन्मूलो रोगसङ्घात स्तहिनाशाहिनश्यति ॥ ३८ ॥ मूर्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः । उपद्रवा भवन्त्येते मरणचाप्यजीर्णतः ॥ ३८ ॥ वचा लबणतोयेन वान्तिरामे प्रशस्यते। धान्यनागरमिदं बा तोयं दद्याहिचक्षणः ॥ ४० ॥ आमाजीणप्रशमनं शूलन वस्तिशोधनम् ॥ ४१ ॥ अन्नं विदग्ध हि नरस्य शीघ्र शीताम्बुना वै परिपाकमेति । तहास्य शैत्येन निहन्ति पित्तमालदिभावाच्च नयत्यधस्तात् ॥४२॥ विष्टब्धे स्वेदनं कायं पेयं वा लबणोदकम् । रसशेषे दिवास्वप्नं लानं बातवजनम् ॥ ४३ ॥ आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गाषणसैन्धवैः । दिवास्वप्न प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णप्रणाशनम् ॥ ४४ ॥ व्यायामप्रमदाध्ववाहनरतान् क्लान्तानतिसारिण: शूलवासवतस्तृषापरिगतान् हिक्वामरुत्पौड़ितान् । क्षीणान् क्षोणकफाञ्छिशुन्मदहतान् दृट्वानुसाजौर्णिनो रात्री जागरितान्नराबिरशनान् कामन्दिवा स्वापयेत् ॥४५॥ पथ्यापिप्पलोसंयुक्तं चूर्ण सौवर्चलं पिबेत् । मस्तुनोष्णोदकेनाथ मत्वा दोषगतिं भिषक् ॥ ४६ ॥ चतुर्विधमजीर्णश्च मन्दानलमथारुचिम्। प्रामानं वातगुल्मञ्च शूलञ्चाश नियच्छति ॥ ४७ ॥ ।

·अजीर्णाधिकारः।
१७३
भवेदजीर्ण प्रति यस्य शङ्का स्निग्धस्य जन्तोलिनोऽनकाले।
पूर्व स शुण्ठीमभयामशोभुञ्जीत संप्राश्य हितं हिताशी ॥४८॥
विदधते यस्य तु भुक्तमात्रं दधेत हुत्कोष्ठगलञ्च यस्य ।
द्राक्षासितामाक्षिकसंप्रयुक्तां लोढ़ाऽभयां वैस सुखं लभेत् तु॥४६
चित्रकचविकानागर मागधिकाग्रन्थिकैर्यवागूः स्यात् ।
गुल्मानिलशूलहरी रुचिप्रदा वङ्गिजननी च ॥ ५० ॥
वसकं सप्तपर्णश्च करनञ्च दुरालभाम् ।
पाठामारग्वधं मूवी षड् ग्रन्यां मदनं दहेत् ॥ ५१ ॥
गोमूत्रेणोपयुक्तस्तु क्षारोऽयं वह्निदीपनः ।
शूले निरवकोष्ठेऽद्भिः कोष्णाभिचूर्णितं पिबेत् ॥ ५२ ॥
हिङ्गप्रतिविषाव्योष सौवर्चल वचाभया।
तीव्रातिरपि नाऽजीर्णो पिबेच्छुलनमौषधम् ।
दोषग्रस्तानलो नालं पक्तं शक्तोऽहिताशनम् ॥ ५३ ॥
प्रातराशे त्वजीणे तु सायमाशो न दुष्यति ।
अजीर्ण सायमाशे तु प्रातराशो विषोभवेत् ॥ ५४ ॥
विकटकमजमोदा सैन्धवं जौरके हे
समधरणस्तानामष्टमो हिङ्गभागः ।
प्रथमकवलभोजी सर्पिषा चूर्णमेतत्
जनयति जठराग्नि वातरोगांव हन्ति ॥ ५५ ॥
इति हिनष्टकम्।
हिन भागो भवेदेको वचा च हिगुणा भवेत्।
पिप्पली त्रिगुणा देया शृङ्गवेरं चतुर्गुणम् ॥ ५६ ॥
यवानिका पञ्चगुणा षड़गुणा च हरीतकी।
चित्रकं सप्तगुणितं कुष्ठं चाष्टगुणं भवेत् ॥ ५७ ॥
एतदातहरं चूर्ण पोतमात्र प्रशस्यते ।
पिबेहना मस्तुना वा सुरया कोष्णवारिणा ॥ ५८ ॥

·चिकित्मासारसंग्रह
सोदावर्त्तमजीर्णञ्च प्लीहानमुदरं तथा ।
अङ्गानि यस्य शौर्यन्ति विषं वा येन भक्षितम् ॥ ५ ॥
अर्थोहरो दीपनश्च श्लेष्मघ्नो गुल्मनाशनः ।
चर्णो धग्निमुखो नाम्ना न क्वचित् प्रतिहन्यते ॥ ६० ॥
इति अग्रिमुखचूर्णम
चित्रकहपुषा ग्रन्थिक पिप्पलीसौवर्चलाजमोदाभिः ।
धान्यशठीयवपुष्करक्षाराजाजितिन्तिडीकैश्च ॥ ६१ ॥
चव्ययवानीदाडिममृहौकैलालवेतसैश्च समैः ।
अग्निमुखोऽयं चूर्ण: काचिकेन मस्तुनापि वा ॥ ६२ ॥
पोतोऽन्यतमन नृभिः गुल्मारुचिह्निसादशूलानि ।
दुर्नामप्लौहोदर कफवातगदान्विनाशयति ॥ ६२ ॥
इति दितीयमग्रिमुखतर्णम
पिप्पली पिप्पलीमूलं धान्यकं कृष्णजीरकम् ।
सैन्धवञ्च विड़ञ्चैव पत्रं तालीशकेशरम् ॥ ६४ ॥
एषां हिपलिकान् भागान् पल सौवर्चलस्य च ।
मरिचाजाजीशुण्ठोनामकैकस्य पलं पलम् ॥ ६५ ॥
त्वर्गले चाईभाग च सामुद्रात् कुड़वदयम्।
दाडिमात् कुड़वञ्चैकं हे पले चाम्लवेतसात् ॥ ६६ ॥
एतच्चूर्णीकृतं लक्षण गधाट्यममृतोपमम् ।
लवणं भास्करं नाना भास्करण विनिर्मितम् ॥ ६७ ।।
जगतोऽस्य हितार्थाय वातश्नेमामयापहम् ।
तक्रमस्तुसुराशक्त मलकाञ्जिकयोजितम् ॥ ६८ ॥
जाङ्गलानूपमांसेषु रसेषु विविधेषु च ।
मन्दाग्नीनां खादयतां शक्तो भवति पावकः ॥ ६८ ॥
अशांसि ग्रहणीदोषं शोथकुष्ठभगन्दरान्।
हृद्रोगमामदोषांश्च विविधान् उदरे स्थितान् ॥ ७० ॥

·अजीर्णाधिकारः। प्लौहानं वातरक्तञ्च श्वासकासोदरक्कमोन्। शूलञ्च नाशयत्येतद्दष्टं नृप इवापदः ॥ ७१ ॥ इति भास्करलवणम् । ---- सैन्धवसमूलमगधा चव्यानल नागरहरीतक्यः । क्रमबद्धमग्नि वईनं करोति वड़वानलं चूर्णम् ॥ ७२ ॥ इति वड़वानलचूर्णम् । हिङ्ग सैन्धव कृष्णानां कृष्णामूलककोलयोः । यवान्याश हरीतक्या दाडिमाम्लिकयोस्तथा । ७३ ॥ वह्निनागरकोग्राणां भागा: सम्बधिताः क्रमात् । हिङ्ग, द्वादशकं नाम चूर्ण ब्रह्मविनिर्मितम् ॥ ७४ ॥ अरुचिं पञ्चगुल्मांश्च हृद्रोगं मनियच्छति । अष्ठीलामानशूलानां हन्दमांमि नाशयेत् ॥ ७५ ॥ इति हिमुडादशकं चूर्णम् । हौ क्षारो चित्रकं पाठा करजलबणानि च । सूक्ष्मैलापत्रक भार्गी कृमिघ्नं हिङ्ग पुष्करम् ॥ ७६ ॥ शठी दावी निहन्मुस्तं वचा चेन्द्रयवास्तथा । धात्री जीरकवृक्षाम्न श्रेयसी चोपकुञ्चिका ॥ ७७॥ अम्लवेतसमम्लीका दाडिमं सकटुत्रिकम् । भल्लातकाजमोदा च यवानी मुरदारु च ॥ ७८ ॥ अभयातिविषा श्यामा हपुषारग्वधं समम् । तिलमुष्ककशिग्रूणां कोकिलाक्षपलाशयोः ॥ ७८ ॥ क्षाराणि लोहकिदृञ्च तप्तं गोमूत्रसेचितम् । सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा तु समभागानि कारयेत् ॥ ८ ॥ मातुलुङ्गरसेनैव भावयेद्दिवसत्रयम् । दिनत्रयच्च शक्तन आईकस्वरसेन च ॥ ८१ ॥ अत्यग्निकारकं चूर्णं प्रदीप्ताग्निसमप्रभम् ।

·चिकित्मासारसंग्रह उपयुक्त विधानेन नाशयत्यचिराइदम् ॥ १॥ अजीर्णक मथो गुल्मं मौहानं जठराणि तु। उदराण्यन्त्रहच्चि अष्ठीला वातशोणितम् ॥३॥ प्रणुदत्युल्षणान् दोषान् नष्टमग्निञ्च दीपयेत् । समस्तव्यच्चनोपेतं भक्तां दत्त्वा च भाजने। दापयेदस्य चूर्णस्य विड़ालपदमात्रकम् ॥ ८४ ॥ गोदोहमात्रात्तत्सर्वं द्रवीभवति सोष्णकम् ॥ ८५ ॥ इति हनिमुख चूर्णम् । पथ्या नागरकष्णा करजविस्वादिभिः सितातुल्यैः । वड़वामुख इव जरयति बहुगुर्वपि भोजनम् ॥ ८६ ॥ इति समस्त बड़वामुख चूर्णम् । हिङ्गाम्लवेतसकटुबिकचित्रकेभ्यः सक्षारपौष्करफलत्रिकदाडिमेभ्यः । कार्यः पृथग इपलान्यवकुट्य चूर्ण: ज्वालामुखोऽयमनलस्य करोति दीप्तिम् ॥ ८७ ॥ इति ज्वालामुख चूर्णम् । पिप्पल्यतिविषा हिङ्गु नागरेन्द्रयवाः वचा। पाठाजमोदकटका वृषसौवर्चलाभयाः ॥८८ ॥ वृषहादशकं चूर्णमजीर्णानाह गुल्मनुत्। भगन्दरखासकास मूत्रकृच्छ्रार्शसां हितम् ॥ ८ ॥ इति षडादशकं चूर्णम् । एलात्वङ् नागपुष्याणां मात्रोत्तर विवर्जिता। मरिचं पिप्पली शुण्ठी चतुष्पञ्च षडुत्तरा: ॥ ८० ॥ ट्रव्याण्येतानि यावन्ति तावन्तौ सितशर्करा। चूर्णमेतत् प्रयोक्तव्यमम्निसन्दीपनं परम् ॥ २१ ॥ इति समशर्करं चूर्णम् ।

·अजीर्णाधिकारः।
१७७
मरिचाग्निकणा पथ्या दाडिमञ्च महौषधम् ।
जिङ्ग, सौवर्चलोपेतं चूर्णमग्निकरं परम् ॥ १२ ॥
इति मरिचाद्य चूर्णम् ।
नागरं कौटजं बीजं पिप्पली वृहती हयम् ।
चित्रकं शारिवा पाठा क्षारं लबणपञ्चकम् ॥ ८३ ॥
चूर्ण पिष्ट्वा सुरा मण्ड दधिकोष्णाम्ब काजिकैः ।
पिबेदग्नि विद्यार्थ कोष्ठवातहरं परम् ॥ ८४ ॥
इति मागराद्य चूर्णम् ।
पलिकैः पञ्चकोलेस्तु तं मस्तु चतुर्गणम् ।
सक्षारसिद्धमप्लाग्नि कफगुल्मच्च नाशयेत् ॥ ८५ ॥
इति मस्तुषट्पत्तं तम।
शृङ्गवेररमप्रस्थ हतप्रस्थञ्च तत्समम् ।
चुक्रप्रस्थेन संयोज्यं तथा कानिकमस्तुनोः ॥ ८६ ॥
पिप्पली मरिचं हिङ्ग, साजमोदं सजौरकम् ।
हपुषाजाजि कृष्णा च सैन्धवं विड़मौद्भिदम् ॥ ८७ ॥
सौवर्चलं यवक्षारं चित्रको हस्तिपिप्पली।
चविका पिप्पलीमूलं यवानी धान्यनागरम् ॥ ८८ ॥
एतैः कर्षसमैर्भागैविपचेन्मृदुनाग्निना।
कफजान् हन्ति रोगांव वातजान् कमिसम्भवान् ॥ ८८ ॥
अजीणं जरयत्याशु नराणां बलवर्धनम्।
गुल्मप्लीहोदरं शूलं ज्वरं हिक्कां प्रमोलिकाम् ॥ १० ॥
महाषट्पलमित्येतज्ज्वलनं दाववडिवत् ।
क्षिप्रमेव तथा रोगाबाशयत्यशनिर्यथा ॥ १०१ ॥
इति महाषट् पलं उतम् ।
मरिचं पिप्पलीमूलं नागरं पिप्पली तथा।
भल्लातकं यवानीञ्च विडङ्ग हस्तिपिप्पली ॥ १०२॥

·१७८ चिकित्सासारसंग्रह हिङ्ग सौवर्चलञ्चैव विड़सैन्धवचव्यकम् । सामुद्रच यवक्षारं चित्रको वचया सह ॥ १०३॥ एतैरईपलै गैर्वृतप्रस्थं विपाचयेत् । दशमूलरसे सिद्धं पयसा हिगुणेन च ॥ १०४ ॥ मन्दाग्नीनां हितं सिद्धं ग्रहणीदोषनाशनम् । विष्टम्ममामदौर्बल्यं प्लीहानमपकर्षति ॥ १०५ ॥ कासं खासं क्षयच्चापि दुर्नाम सभगन्दरम् । कफजान् हन्ति रोगांच वातजान् कमिसम्भवान् ॥१०॥ तान् सर्वानाशयत्याशु शुष्क दावानलो यथा ॥ १०७ ॥ इति मरिचायं कृतम् । धान्यजीरकसंसिद्ध तमग्निविवईनम्। रोचनं दोषशमनं छर्दिदाहविनाशनम् ॥ १०८ ॥ इति धान्यनीरक वृतम्। धान्यकं निस्तुषं कृत्वा जले चाष्टगुणे पचेत् तेन पादावशेषण तत्कल्कैर्विपचेत् पृतम् ॥ १० ॥ वातरोगेषु मर्वेषु पैत्तिकेषु च शस्यते । कफजेषु च रोगेषु सपिरेतद्यथामृतम् ॥ ११० ॥ इति धान्य एतम् । हे जोरके चित्रकं च यवानी नागरं तथा। पलिकानि च तत्सर्व पञ्चैव लवणानि च ॥ १११ ॥ भारनालाढकं दत्त्वा तप्रस्थ विपाचयेत् । एतदग्निवियर्थमर्शसां नाशनं परम् ॥ ११२ ॥ इति जीरक वृतम् । धान्यकस्य त शुद्धस्य चतुःषष्टिपलानि च । जलद्रोणे विपत्तव्यं यावत्पादावशेषितम् ॥ ११३ ॥ घृतप्रस्थ पचेत्तेन शनैर्मुदग्निना भिषक् ।

·अजीर्णाधिकारः। १७८ जोरकस्य पलान्यष्टौ कल्कीकृत्य निधापयेत् ॥ ११४ ॥ अम्निसन्दीपनं हृद्यं पिबेच्छु म निवर्हणम्। पामशूलं गुदे शूलं शूलं बणियोनिजम् ॥ ११५ ॥ आमवातमुदावत्तमर्शरोगांश्च नाशयेत् । इति धान्यक दृतम् । पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली। हिङ्ग, चव्याजमोदा च पञ्चैव लबणानि च ॥ ११६ ॥ हौ क्षारी इपुषा चैव दद्यादईपलोन्मितान् । दधिकाञ्जिकशुक्तानि वृतमात्रासमानि च ॥ ११७ ॥ आर्द्रकस्य रमप्रस्थ वृतप्रस्थ विपाचयेत् । एतदग्निमुख नाम मन्दाग्नीनां प्रशस्यते ॥ ११८ ॥ असां नाशनं श्रेष्ठं तथा गुल्मोदरापहम् । ग्रन्थावंदापचौकासकफमेदोऽनिलानपि ॥ ११८ ॥ नाशयेद ग्रहणोदोषं श्वयधु सभगन्दरम् । ये च वस्तिगता रोगा ये च कुक्षिसमाश्रिताः । सांस्तानाशयत्याशु सूर्यस्तम इवोदितः ॥ १२० ॥ इसि अग्रितम यन्मस्त्वादि शुची भाण्डे सक्षौद्र गुड़काञ्जिकम् । धान्यराशी विरात्रस्थ शुक्लं चुक तदुच्यते ॥ १२१ ॥ इत्यल्पचक्रम्। गुड़क्षौद्रारणालानि समस्तुनि यथोत्तरम् । शंसन्ति द्विगुणान् भागान् सम्यक् चुक्रस्य सिद्धये ॥१२२॥ इति चुक्रसन्धानविधानम् । प्रस्थ तण्ड लतोयत स्तुषजलात् प्रस्थत्रयं चाम्लत: प्रस्थाई दधितोऽम्लमूलकफलान्यष्टौ गुड़ान्मानिके। मान्यौ शोधितशृङ्गवेर सकलात् हे सिन्धजाज्योः पले ·१८. चिकित्सासारसंग्रह हे कृष्णोषणयोनिशापलयुगं निक्षिप्य भाण्डे दृढ़े ॥१२३॥ निग्धे धान्ययवादि राशिनिहितं त्रीवासरात् स्थापयेद ग्रोभे तोयधरात्यये च चतुरो वर्षाषु पुष्यागमे । षट्शोतेऽष्टदिनान्यतः परिमितं विस्राव्य संवापयेत् चातुर्जातपलेन संहितमिदं शुक्तञ्च चुक्रञ्च यत् ।। १२४ ।। हन्यादातकफामदोषजनितान् नानाविधानामयान् । दुर्नामानि च शूलगुल्मजठरान् हत्वाऽनलं दीपयेत् ॥१२५।। इति वचक्रसन्धानविधानम् । वढेहिपञ्चमूलस्य क्का पलशतहये । अमृताया रसस्य के पूतेऽस्मिन्नभयाढ़के ।। १२६ ।। पचेद् गुड़तुला तावद्यावदाऽऽपाकलक्षणम् । अन्येास्तव मधुनः सुशौते कुड़वद्दयम् ।। १२७ ॥ प्रक्षिपचिसुगन्धस्य विकटोच पलं चन्नम् । प्रत्येकं स्याद्यवक्षाराच्छुक्तिम्तस्मिन् रमायने ॥ १२८ ॥ उत्तमं कथितं घुमामश्विभ्यामग्निबद्धये । जौयंत्यपि हि काष्ठानि कामवासं क्षयं कमौन् ॥ १२८ ॥ गुल्मोदराश: कुष्ठानि मान्नडि निहन्ति च । योगशतैरप्याजितां त्यहाज्जयति पीनसान् ॥ १३० ॥ चित्रकहरौतक्यमृतत्यत्र चित्रकादीनां त्रयाणामम्भः प्रत्येक पञ्चाशत्पलं दत्त्वा विस्राव्य साईदादशवासरा: स्थापयितव्यम्। इति चित्रकगुड़: । हे पाठे दशमूला। कटफलातिविषात्रिहत् । भागैर्दशपलान् दावा जलद्रोण विपाचयेत् ॥ १३१ ॥ पादशेषे गुड़तुलां दत्वा पक्के गुड़े ततः । चूर्णितां पञ्चपलिका चव्यव्योषहरोतकौम् ॥ १३२ ।। चित्रकं सयवक्षारं हगणं तत्र दापयेत् ।

·अजीर्णाधिकारः। १८१ दा प्रलेपनं वापि ततस्तमवतारयेत् ।। १३३ ॥ हिङ्गलवेतमं चव्यं विकृतस्तु पलं तथा। क्षिप्वा चैकीकृतं सर्व स्थापयेभाजने शुभे ॥ १३४ ॥ ततः क्षारगुडं खादेदजीरुचिनाशनम् । प्लीहार्श: शोथपाण्डुत्व मेहकुष्ठगरापहम् ॥ १३५ ॥ दूति चारगुडः । हे पञ्चमूले त्रिफलां विन्मूलं शतावरीम् । दन्ती चित्रकमास्फोतां रानां पाठां सुधां शठीम् ॥१३६॥ पृथक् दशपलान् भागान् दग्ध्वा भस्म समाहरेत् । विमप्तकत्वम्तद्भस्म जलद्रोणेन गालयेत् ॥ १३७ ॥ तद्रोगां माधयेदग्नी चतुर्भागावशेषितम् । ततो गुडतुलां दत्त्वा साधयेन्मृदुनाग्निना ॥ १३८ ॥ मिई गुडन्तु विज्ञाय चूर्णानौमानि दापयेत् । वृश्चिकालों हिंकाकोल्यो यवक्षारं समावपेत् ॥ १३८ ॥ एतत्पञ्चपलान् भागान् पृथक्पञ्च पलानि च । हरीतकों विकटकं खर्जिकां चित्रकं वचाम् ॥ १४० ॥ हिङ्गलवेतमाभ्याञ्च हे पले तत्र दापयेत् । अक्षप्रमाणां गुटिकां कृत्वा खादेद्यथाबलम् ॥ १४१ ॥ अजीर्ण जरयत्येष जीणं सन्दीपयत्यपि । भुक्तं मुक्तञ्च जीयंत पाण्डु त्वमपकर्षति ॥ १४२ ॥ लोहार्श:खयथुञ्चैव श्ले पकासमरोचकम् । मन्दाग्निविषमाग्नीनां कफे कण्ठोरसि स्थिते ॥ १४३ ॥ कुष्ठानि च प्रमेहांश्च गुल्मं चाशु व्यपोहति । ख्यात: क्षारगुडो ह्येष रोगग्रस्ते प्रयोजयेत् ॥ १४४ ॥ इति चारगुड़ः । खल्यं यदा दोषविबदमाम लोनं न तेजःपथमावृणोति । rur

·१८२
चिकित्सामारसंग्रह
भवत्यजीर्णेऽपि तदा बुभुक्षा सा मन्दबुद्धिं विषवनिहन्ति॥१४५
प्रायेणाहारवैषम्यादजीणं जायते नृणाम् ।
तन्मूलो रोगसङ्घातस्तदिनाशाहिनश्यति ॥ १४६ ॥
इति अजीणांग्रिमान्यनिदानचिकित्साधिकारः ।
विसूच्यादि रोगानाह।
अजीर्णमाम विष्टब्ध विदग्धञ्च यदीरितम् ।
विमुच्यन्लमको तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ॥ १४७॥
मूचीभिरिव गात्राणि
तुदन्
मन्तिष्ठतेऽनिलः।
यस्याजीर्णन मा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते ॥ १४८ ॥
न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमा: ।
मूढ़ास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः ॥ १४८ ॥
विमन्या लक्षणामाह।
मूर्छातिमारी वमथुः पिपामा शूलं भ्रमोद्देष्टनजम्भदाहाः ।
वैवर्णकम्पो हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ॥१५०
अलसकलक्षगा माह।
कुक्षिरानह्यतेऽत्यथं प्रताम्यत्यथ कूजति।
निरुद्धो मारुतश्चैव कुचेरुपरि धावति ॥ १५१ ॥
वातकम्पभ्रमानाहशूलादीन् प्रकरोति वा ।
पित्तं ज्वरातिमारौ च दाहादिवेदनानि च ॥ १५२ ॥
श्लेष्माङ्गगुरुताछर्दिवाग्भङ्गष्ठीवनानि च ॥ १५३ ॥
वातव!निरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदनु।
तस्यालमकमाचष्टे तृष्णोहागै च यस्य तु ॥ १५४ ॥
नाधो गच्छति यो नोर्ध्वमाहारो न विपच्यते।
तेन मोऽलमको नाम्ना शीघ्रं देहविनाशकृत् ॥ १५५ ॥
दोषास्त्वलसके प्रोक्ताश्छद्यतीमारवर्जिताः ।
कारकास्तीव्रशूलादेः स्रोतसः सन्निरोधकाः ॥ १५६ ॥

·विसूचिकाद्यधिकारः। १८३ तिर्ययातास्तनुस्तब्धाः स्तम्भवत्स्तम्भयन्ति च । स दण्डालसकस्त्याज्यः शीघ्रं देहविनाशकृत् ॥ १५७ ।। दुष्टच्च भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य । विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्याम् आचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ॥ १५८ ॥ यत्रस्थमाम विरुजेत् तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः । दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणेगमममुद्भवैश्च ॥ १५८ ॥ यः श्यावदन्तीष्ठ नखोऽल्पसंज्ञो वम्यदितोऽभ्यन्तरजातनत्रः। क्षामस्वरः मर्वविमुक्तमन्धिर्यायानरोऽमी पुनरागमाय ॥१६८ उगारशुधिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः । लघुता क्षुत्पिपामा च जीर्णाहारस्य लक्षगाम् ॥ १६१ ॥ निद्रानाशोऽरतिः कम्यो मूत्राघातो विमंज्ञता । अमी उपद्रवा घोरा विमूच्यां पञ्च दारुणाः ॥ १६२ ॥ विसूच्यां मर्वरूपाणि मन्त्रियम्य चिकित्मकः । वमनं कारयेत् क्षिप्र मुष्णेन लबणाम्बुना ॥ १६३ ॥ यावत्सन्तिष्ठते दुष्टो नरस्याऽन्नरमो हृदि । तावन्माणि भिद्यन्त विषं पीतवतो यथा ॥ १६४ ॥ विसूच्यामतिहडायां पाषणोर्दाहः प्रशस्यते । तद्दिन लङ्घनं कायं विरिक्तवद्पाचरेत् ॥ १६५ ॥ जातिफलञ्च चुक्रञ्च मिष्टतेलेन पाचयेत् । तेन मर्दनमात्रेण खल्लोशूलं निवारयेत् ॥ १६६ ॥ कुष्ठसैन्धवयोः कल्कं चक्रतैलसमन्वितम् । विसूच्यां मर्दनं कोणं खल्लोशूलनिवारणम् ॥ १६७ ॥ इति चुक्राभावेऽत्र कानिक दयम् : अर्कपत्नरसप्रस्थ प्रस्थ धत्तरकस्य च ।

·१८४ चिकित्मासारसंग्रह खेतस्नुहौरसप्रस्थ प्रस्थ शोभाञ्जनाकात् ॥ १६८ ॥ कुष्ठसैन्धवयोः कल्क पले हे हे प्रमाणतः । एकीकृत्य समस्तं तदधिकं चाम्लकाञ्जिकम् ॥ १६८ ॥ तैलप्रस्थं समावाप्य पचेन्मदग्निना शनैः । खल्ली निवारयत्येतत् विसूचीरोगसम्भवाम् ॥ १७० ॥ पक्षाघातामवातांश्च रध्रमी खञ्जपङ्गताम् । इति परमादितैलम् । करननिम्बशिखरी गुडूच्यर्जुनवत्सकैः । पीतः कषायो वमनाद घोरां हन्ति विसूचिकाम् ॥ १७१ ॥ हन्ति दन्त्यग्निकल्कस्तु पिप्पलीकल्कमयुतः । पौतः कोष्णेन तोयेन तिनं हन्यादिसूचिकाम् ॥ १७२ ॥ व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं ममावाप्य च मातुलुङ्ग्याः । छाया विशुष्का वटिका तु कार्या हन्याडिसूची नयनाञ्जनेन१७३ इति पञ्जनम् । गुड़पुष्यमारशिखरौ तण्डुलं गिरिकर्णिका हरिने हे। अञ्जनगुटिका विलयति विसूचिकां त्रिकटुकमनाथा ॥ १७४ ॥ इति दितीयमञ्जनम् । त्वक्पत्ररास्नाऽगुरुशिव कुष्ठरत्यम्लपिटै: मवचाशताहः । उहतनं खल्लिविमूचिकाघ्न तैलं विपक्कञ्च तदर्थ कारि ॥१७५॥ पिपासायामथोत्ले शे लवङ्गस्याम्ब शस्यते । जातीफलस्य वा शीतं शृतं भद्रघनस्य च ॥ १७६ ॥ सरुम्वाऽऽनदमुदर मम्लपिष्टैः प्रलेपयेत् । दारुहैमवती कुष्ठशताबा विश्वसैन्धवैः ॥ १७७ ॥ तक्रेन युक्त यवचूर्णमुष्ण सक्षारमात्तिं जठरस्य हन्यात् । खेदो घटै वा वहुवाष्यपूर्ण रुष्णैस्तथान्यैरपि पाणितापैः ॥१७८॥ विलम्बिकाऽलसकयो।गोत्सर्गो यथोचितः ।

·भस्मकाधिकारः । १६५ लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ॥ १७८ ॥ सुरसादिकरञ्जादि सहकाररसं तथा । हिङ्ग सौवर्चलं चुकं मधुमद्यानि यानि च ॥ १८० ॥ एतेषामूईभागित्वात् सम्यक् जीर्णऽपि देहिनाम् । अजीर्णतायामिवोहारो गन्धतो ा पलक्ष्यते ॥ १८१ ॥ इति वङ्गसे नसङ्कलित: विसूचिकाऽलस कविलम्बिकानिदान- चिकित्साधिकार: : समाप्तः। ---- अथ भम्मकनिदानमाह । कफे क्षीणे यदा पित्तं स्वस्थाने मारुतानुगम् । तीव्र प्रवईयेदग्निं तदा तं भम्मकं वदेत् ॥ १ ॥ ड्दाह श्वास मूछ दीन् कत्वैवात्यग्निसम्भवान् पक्कानमाशु धात्वादीन् सझ्यन्नाशयेत्तनुम् । क्षणाद्भुक्तं भवेद्भस्म म गेगो भस्मकः स्मृतः ॥ २ ॥ तं भस्मकं गुरुम्निग्ध मान्द्रमण्ड हिमस्थिरैः । अन्नपाननयेच्छान्तिं पित्तनैश्च विरेचनैः ॥ ३ ॥ अत्यु द्धताग्निशान्त्यै माहिषधिदुग्धतक्रसी पि । ममवेत यवागू ममधुच्छिष्टां समर्पिष्काम् ॥ ४ ॥ असहत्पित्तहरणं पायसं प्रतिभोजनम् । श्यामात्रिदिपक्कं वा पयो दद्याहिरेचनम् ॥ ५ ॥ यत्किञ्चिन्मधुरं सेव्य श्लं मलं गुरुभोजनम्। मवं तदग्निहितं भुक्ता प्रखपनं दिवा ॥ ६ ॥ कफे पूर्व जिते पित्ते मारुते वामलः समः । समधातो पचत्यन्नं पुथ्यायुर्बलवर्धनम् ॥ ७ ॥ मुहुर्मुहुरजीर्णोऽपि भोज्यान्नान्युपहारयेत् । ।

·१८६
चिकित्सासारसंग्रह
निरिन्धनो रसं लब्धा यथैवान्नेन पाचयेत् ॥ ८ ॥
कोलास्थि मज्जा कल्कस्तु पोतो वाप्युदकेन वै।
अचिरादिनिहन्त्येष प्रयोगो भस्मकं नृणाम् ॥ ८ ॥
नारीक्षौरण संयुक्तां पिबेदौदुम्बरी त्वचम् ।
ताभ्यां वा पायसं सिद्ध पिवेदत्यग्निशान्तये ॥ १० ॥
सिततण्डुलसितकमलं छागक्षौरेण पायसं सिद्धम् ।
भुक्त्वा धृतेन पुरुषो द्वादशदिवसं बुभुक्षितो न भवेत् ॥११॥
विदारी स्वरसं क्षौरे पचेदष्टगुणं वृतम् ।
माहिषं जीवनीयेन कल्क नात्यग्निनाशनम् ॥ १२ ॥
दुनि बङ्गसेनसङ्कलित: भमा कनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।
अथ कृमिनिदानमाह ।
कमयस्तु विधा: प्रोता वाह्याभ्यन्तरभेदतः ।
वहिमल कफाऽमृग्विट जन्मभेदाच्चतुर्विधाः ॥ १ ॥
नामतो विंशतिविधा वाह्यास्तत्र मलोद्भवाः ।
तिलप्रमागसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः ॥ २ ॥
बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूकालिख्याच नामतः ।
हिधा ते कोठपिटिकाः कण्ड गण्डान् प्रकुर्वते ॥ ३ ॥
अजीर्णभोजो मधुराम्लसेवी द्रवप्रियः पिष्टगुडोपभोक्ता।
व्यायामवर्जी च दिवाशयो च विरुद्धभोजी लभते कमीस्तु ॥४
माषपिष्टाम्ललबणगुड़शाकैः पुरोषजाः ।
मांममाषगुडजोरदधिशक्तः कफोद्भवाः ॥ ५ ॥
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोस्था भवन्ति हि ॥ ६ ॥
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः छर्दनं भ्रमः ।
भक्त देषातिसारथ सञ्जातकमिलक्षणम् ॥ ७ ॥

·कम्यधिकारः।
१८७
कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः ।
पृथुवर्भनिभाः केचित् केचित् गण्डूपदोपमाः ॥ ८ ॥
रूढ़धान्याकुराकारा स्तनुदीर्घास्तथाऽणवः ।
खेतास्ताम्रावभासाश्च नामत: सप्तधा तु ते ॥ ८ ॥
अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महागुहाः ।
चुरवो दर्भकुसुमा: सुगन्धास्ते च कुर्वते ॥ १० ॥
हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम् ।
छर्दिशूलज्वरानाह कायखयथुपीनसान् ॥ ११ ॥
रक्तवाहिशिरास्थाना रक्तजा जन्तवोऽणवः ।
अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्मयाकेचिददर्शनाः ॥ १२ ॥
केशादा लोमविध्वंसा रोमहीपा उदुम्बराः ।
षड़ेते कुष्ठकाण: महसौरममातरः ॥ १३ ॥
पक्वाशये पुरोषोत्था जायन्तेऽधोविमर्पिणः ।
संवृद्धाश्च भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः ॥ १४ ॥
तदास्योहारनिःश्वासविड्गन्धानुविधायिनः ।
पृथुत्ततनुस्थूला: श्यावा: पौताः सिताऽसिताः ॥ १५ ॥
ते पञ्च नामभिः ख्याताः ककेरुकमकेरुका: ।
मौसुरादाः सशून्नाख्या लेलिहा जनयन्ति च ॥ १६ ॥
विद्भदशूल विष्टम्भ काश्यपारुष्यपाण्डु ताः ।
रोमहर्षाग्निसदन गुदकण्ड विमार्गगा: ॥ १७ ॥
अथ चिकित्सामाह।
तेषामन्यतमं वैद्यो जिघांसुः स्निग्धमातुरम् ।
सुरसादिविपक्केन सर्पिषा वाऽब्रमादिशेत् ॥ १८ ॥
विरेचयेत्तीक्षणतमैः योगैरास्थापयदि च ॥ १८ ॥
विडङ्ग तण्डु लव्योषशिग्रुभिर्मरिचेन च ।
तक्रसिद्धा यवागू: स्यात् कमिनी ससुवर्चिका ॥ २० ॥

·१८८ चिकित्सासारसंग्रह विडङ्गव्योषसंयुक्त मन्त्रमण्ड पिवेवरः । दीपनं कृमिनाशाय वञ्चि कुरुते भृशम् ॥ २१ ॥ मक्षौद्रः कमिजिद्भिः पोतः कमिहरशिग्रुजय काथः । पोतं मूत्रमजायाः ग्रन्थिकचूर्णान्वितं वापि ॥ २२ ॥ पुष्कराह्वास्थिनिर्यासं कृमिनाईन संयुतम् । लियाहर्मस्थितः प्रातः सर्वलमिनिवारणम् ॥ २३ ॥ पारशीय यवानी पीता पर्युषिता वारिणा प्रातः । गुडपूर्वा कमिजालं कोष्ठगतं पातयत्याशु ॥ २४ ॥ पारिभद्रकपत्रोत्थं रसं क्षौद्रयुतं पिबेत् । किंशुकस्य रसं वापि धत्तूरस्यापि वा रसम् ॥ २५ ॥ मुस्ता सुपर्णी फलदारुशिग्रु क्वाथः सकृष्णाकृमिशत्रु कल्कः । मार्गहयेनापि चिरप्र! नान् कमीनिहन्ति कृमिजांच रोगान्॥२६ आखुपर्णीदलः पिष्टः पिष्टकेन तु पूपिकाः । जगध्वा मौवीरमा पानु पिबेत् कमिहरं परम् ॥ २७ ॥ पलाशबीजवरसं पिबेहा क्षौद्रसंयुतम् । पिवेत्तहीजकल्क वा तक्रेण कृमिनाशनम् ॥ २८ ॥ लिह्यात् क्षौद्रण वैडङ्ग चूर्ण कमिविनाशनम् । सुरसादिगणं वापि सर्वथैवोपयोजयेत् ॥ २८ ॥ प्रत्यहं कटकं तितं भोजनच्च हितं भवेत्। कमौनां नाशनं रुच्यमग्निसन्दीपनं परम् ॥ ३० ॥ पलत्रयं वचा दन्ती विकम्पिल्लकैः समः। सिद्ध सर्पिगवां मूत्रे पोतं कमिविनाशनम् ॥ ३१ ॥ इति विफलाद्य कृतम् । त्रिफलायाः त्रयः प्रस्थाः विडङ्ग प्रस्थमेव च । दौप्यञ्च दशमूलञ्च लाभत: समुपाहरेत् ॥ ३२ ॥ पादशेषे जलद्रोणे पूते सर्पिर्विपाचयेत् । ॥

·कम्यधिकारः। १८८ प्रस्थोन्मितं सिन्धुयुतं तत्परं कृमिनाशनम् ॥ ३३ ॥ विडङ्गतमित्ये तल्लेह्यं शर्करया सह । मर्वकमौन प्रणुदति वज्र मुक्तमिवासुरान् ॥ ३४ ॥ इति विड़गावं वृतम् । पिप्पलौ पिप्पलीमूलं मैन्धवं कृष्णजीरकम् । चव्यचित्रकतालीमपत्रकं नागकेशरम् ॥ ३५ ॥ एषां हिपलिकान् भागान् पञ्चमौवर्चलस्य च । मरिचाजाजिशुण्ठीनामेकैकस्य पलं पलम् ॥ ३६ ॥ दाडिमात् कुडवञ्चैव हे पले चाम्लवेतमात् । सर्वमेकत्र मंदृष्य योजयेत्कुशलो भिषक् ॥ ३७॥ पिप्पल्याद्यमिदं ख्यातं नष्टवक्तेः प्रटीपनम् । अशांमि ग्रहणीगुल्म मुदरं सभगन्दरम् ॥ ३८ ॥ कृमिकण्ड रुचिहरं सुरयोष्णोदकेन वा। नात:परतरं किञ्चिदामशोथनिषूदनम् ॥ ३८ ॥ इति पिप्पल्या द्य चर्णम् । पलकषापले हे तु कृष्णायसपलदयम् । पथ्यामृताक्षधात्रीणां पृथगेकैकशः पलम् ॥ ४० ॥ पूतीकचव्यव्योषाग्नि कारवीकृमिनाशनः । चूर्णितैरईपलिकैस्तिलतैलं पल हयम् ॥ ४१ ॥ त्रिफलाया रसप्रस्थे खडं प्रस्थयुगं पचेत् । दारूप्रलेपात्याकश्च चातुर्जातकसंयुतम् ॥ ४२ ॥ सावित्रवटका ोते यथाग्निबलभक्षिताः । कृमिकोष्ठाग्निदौर्बल्य शोथगुल्मोदरवणान् ॥ ४३ ॥ कामलापाण्डु रोगार्थो भगन्दरगदज्वरान् । मिहन्युर्वा सन्निरुद्दाः वयःस्थैर्यबलप्रदाः ॥ ४४ ॥ वातप्रमहशमनाः चक्षुष्याः पुष्टिवर्द्धनाः ।

·१८.
चिकित्मासारमंग्रह
भवन्त्यतिस्निग्धभुजां वातातपनिषेविणाम् ॥ ४५ ॥
इति सावितवटकः।
ग्सेन्ट्रेण समायुक्ती रसो धत्तूरपत्रजः ।
ताम्बूलपत्रजो वापि लेपनं यूकनाशनम् ॥ ४६ ॥
ककुभकुसुमं विडङ्ग लागलो भल्लातकं तथोशौरम् ।
श्रौवेष्टक सर्जरसं मदनञ्चैवाष्टमं दद्यात् ॥ ४७ ॥
एष सुगन्धो धूपो मशकानां नाशनः श्रेष्ठः ।
शय्यास मत्कुणानां शिरमि वस्त्रे च यूकानाम् ॥ ४८ ॥
इति मशकहरी धूपः ।
भण्डीपिष्टाऽऽरनालेन गोमूत्रेणाभिपिष्टकाः ।
कुनटीकटुतैलेन योगा यूकापहास्त्रयः ॥ ४८ ॥
लाक्षाभल्लातकश्च श्रीवास: खेताऽपराजिता।
अर्जनस्य फलं पुष्प विडङ्ग सर्जगुग्गुलुः ॥ ५० ॥
एभिः कृतेन धूपेन शाम्यन्ति नियतं गृहे।
भुजङ्गमूषका दंशा घुणा मशकमत्कुणा ॥ ५१ ॥
इति ग्रह भजङ्गादिनाशको धपः ।
सविडङ्ग गन्धशिलया सुमिदं सुरभीजलेन कटुतैलम् ।
निखिलान् नयति विनाशं लिख्यासहितांश्च वै यूकान्॥५२॥
इति विडङ्गतैलम् ।
क्षीराणि मांसानिवृतानि चैव दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति।
समाषतोयान्मधुरान् रसांश्च कमौन जिघांसुः परिवर्जयेत्तु॥५३॥
इति वङ्गासनसङ्कलित: तमिनिदानचिकित्साधिकार: समाप्तः ।
अथ पाण्डुरोगनिदानमाह ।
पाण्डुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः ।
चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमो भक्षणात् मृदः ॥ १॥

·पाण्डधिकारः।
१८१
पिपासारुचिहृल्लासैरुरुदाहोऽङ्गगौरवम् ।
रक्तलोचनता तस्य पूर्वरूपस्य लक्षणम् ॥ २ ॥
व्यवायमम्लं लबणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीवतीक्ष्णम् ।
निषेव्यमाणस्य समेत्य रक्तं कुर्वन्ति दोषास्त्वचि पाण्डुताञ्च ॥३॥
त्वक्स्फोटनिष्ठीवनगात्रमादो मृद्भक्षणप्रेक्षणकूटशोथाः ।
विण्म बपौतत्व मथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ॥४॥
त्वमूत्र नयनादीनां रूक्ष कृष्णारुणाभता ।
वातपाण्डामये कम्यतोदानाहभ्रमादयः ॥ ५ ॥
पौतमूत्रशकनेत्री दाहटणावरान्वितः ।
भिन्नविटकोऽतिपीताभः पित्तपागडामयो नरः ॥ ६ ॥
कफप्रसेकश्वयथ तन्द्रालस्यातिगौरवैः ।
पाण्डु गेगी कफाच्छक्लैस्त्वम त्रनयनाननैः ॥ ७ ॥
मान्न मेविनः सर्वे दुष्टा दोषास्त्रिदोषजम् ।
त्रिदोषनिङ्ग कुर्वन्ति पाण्ड गेगं सुदुःसहम् ॥ ८ ॥
चरागेचकहल्लाम छर्दिष्णालमान्वितः ।
पाण्ड रोगी त्रिभिर्दोषै स्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रियः ॥ ८॥
मृत्तिकादनशीलस्य कुप्यत्यन्यतमो मलः ।
कषाया मारुतं पित्त मूषरा मधुरा कफम् ॥ १० ॥
कोपयेन्मृद्रमादींश्च रोक्ष्याद्रक्तञ्च रूक्षयेत् ।
पूरयत्यविपक्कैव स्रोतांसि निरुणद्धि च ॥ ११ ॥
इन्द्रियाणां बलं हत्वा तेजो वीयौजसी तथा ।
पाण्डु रोगं करोत्याशु बलवर्णाग्निनाशनम् ॥ १२ ॥
शुनाक्षिकूटगण्डभूः शूनपान्नाभिमेहनः ।
कृमिकोष्ठोऽतिसार्येत मलं सासूक्कफान्वितम् ॥ १३ ॥
पाण्डु रोगश्चिरोत्पन्नः खरीभूतो न सिध्यति।
कालप्रकर्षाच्छूनाङ्गो यो वा पीतानि पश्यति ॥ १४ ॥

·१८२
चिकित्सासारसंग्रह
बहुलं विट सुहरितं सकर्फ योऽतिसार्यते ।
दौनः खेदादिदिग्धाङ्गः छर्दिमूर्छाटडन्वितः ॥ १५ ॥
म नास्त्याऽमृगक्षयाद्यस्तु पाण्ड: श्वेतत्वमाप्नुयात् ।
पाण्डु दन्तनखो यस्तु पाण्डु नेत्रश्च यो नरः ॥
पाण्ड सङ्घातदर्शी च पाण्ड रोगी विनश्यति ॥ १६ ॥
अन्तेषु शूनं परिहीनमध्यं म्लानं तथान्तेषु च मध्यशूनम् ।
गुदे मुखे शेफसि मुष्कयोश्च शनं प्रताम्यन्तमसंज्ञकल्पम् ॥१७॥
विवर्जयेत्याण्ड किनं यशोऽर्थी तथातिसारज्वरपौडितच्च ।
साध्यञ्च पाण्डामयिनं समीक्ष्य स्निग्धतेनोईमधश्च शुद्धम् ॥१८॥
अथ चिकित्मामाह।
मम्पादयेत् क्षौद्रष्टतप्रगाढ़ेर्हरीतकीचूर्णमयैः प्रयोगैः ।
पिबेड तं वा रजनौविपक्व यत्रै फलं तिक्तकमेव चापि ॥ १८ ॥
विरेचनद्रव्य कृतं पिबेहा योगांश्च वैरेचनिकान् कृतेन ॥ २० ॥
विधिदिग्धोऽथ वातोत्थ तिक्त शीतस्तु पैत्तिके।
श्लेभिके कटरूक्षोष्णः कार्या मिश्रस्तु मिश्रके ॥ २१ ॥
दिपञ्चमुलीक्वथितं सविखं कफात्मके पाण्डु गदे पिबेत्तत् ।
ज्वर तिमारे श्वयथौ ग्रहण्यां वासेऽरुचौ कण्ठहृदामयेषु ॥२२॥
अयस्तिलवयषणकोलभागः सर्वैः समं माक्षिकधातुचूर्णम् ।
तैर्मोदकः क्षौद्रयुतः सुभुक्तः पाण्डामये दूरगतेऽपि शस्तम् ॥२३॥
इति श्रादिमीदकम् ।
दहनाजमोदमैन्धव नागरमरिचालतक्रेण ।
सप्ताहादग्निबलं पाण्ड मॆ विमर्दनं परम् ॥ २४ ॥
सप्तरात्रं गवां मूत्रे भावितं चाप्ययोरजः ।
पाण्डु रोगप्रशान्त्यर्थं पयमा वा पिवेन्नरः ॥ २५ ॥
गोमूत्रसिद्धमण्ड रचूर्ण सगुड़मभ्यसेत् ।
पाण्डुरोगं जयेत्सर्वं पक्तिशूलञ्च दारुणम् ॥ २६ ॥

·पाणुरोगाधिकारः।
१८३
अयोमलन्तु मन्तप्तं भूयो गोमूत्रसाधितम् ।
मधुसर्पिर्युतं लौढ़ा पाण्डुरोगी सुखी भवेत् ॥ २७ ॥
दीपनं चाम्निजननं शोथपाण्डामयापहम् ।
कल्याणकायं दद्याक्षयेदा गुड़ नरः ॥ २८ ॥
मृत्तिका भावितां दद्यात्तुल्यां निम्बरसेन वा।
वार्ताक्या कटुरोहिण्या गोमूत्रेण च भावयेत् ॥ २८ ॥
मृद्देषकरणार्थन्तु भिषक् पशानियोजयेत् ।
मूर्वातितानिशायास कृष्णाचन्दनपर्पटैः ।
त्रायन्तीवत्मभूनिम्बपटोलाम्बुददारुभिः ॥ ३० ॥
अक्षमात्रै तप्रस्थं सिद्ध क्षीरचतुर्गुणे ।
पाण्डताज्वरविस्फोट शोफार्मो रक्तपित्तनुत् ॥ ३१ ॥
इति मूर्वाद्यवृतम्।
कटकां रोहिणी मुस्तां हरिद्रां वत्सकवचम् ।
पटोलं चन्दनं मूवी नायमाणां दुरालभाम् ॥ ३२ ॥
मपिप्पलों कर्कटिकां पूतिकां देवदारु च।
पिष्ट्वाक्षमात्र तैः सर्पि: प्रस्थ क्षीराढ़के पचेत् ॥ ३३ ॥
रक्तपित्त ज्वरं दाहं श्वय, सभगन्दरम् ।
अशांस्यऽसृग्दरञ्चैव हन्याविस्फोटकांस्तथा ॥ ३४ ॥
इति कटकाद्यं वृतम् ।
व्योषं विल्व हिरजन्यौ त्रिफलादिपुनर्नवा।
मुस्ता चायोरजः पाठा विडङ्ग देवदारु च ॥ ३५ ॥
वृश्चिकाली च भार्गी च सक्षीरैस्तैः शृतं वृतम् ।
सर्वान् प्रशमयत्याशु विकारान् मृत्तिकोद्भवान् ॥ २६ ॥
इति व्योषाद्यं कृतम् ।
देवदुत्रिफलां व्योषं वृश्चिकाली हासोरजः ।
हरिने चित्रकं भार्गी पाठे वेत पुनर्नवाम् ॥ ३७॥

·१६४ चिकित्सासारसंग्रहे विडङ्ग पिप्पली लोभ्रं पचेन्मूत्रचतुर्गुणे । घृतं तत्पाण्डुरोगन ग्रहणौगुददोषनुत् ॥ ३८ ॥ इति देवदााद्य वृतम् । रजनीकाथकल्काभ्यां घृतं पाण्डामयापहम् । त्रिफलाकल्कगोमूत्रसिद्ध वा माहिषं तम् ॥ ३८ ॥ इति रमनी विफलाद्य वृतम् । दन्त्याश्चतुष्पलरसे पिष्टैर्दन्तीशलाटुभिः । तहत्प्रस्थो ताद गुल्मप्लीहहृद्रोगपाण्डु नुत् ॥ ४० ॥ दन्ती कुड़वोऽत्राष्टपलिकः षोड़शभिः सलिलकुड़वैः नि:क्वाथ्य पादावशेषः कृतः । इति दन्तीकृतम्। ताप्यरजतरूपयायो मलाः पञ्चपलाः पृथक् । चित्रकत्रिफलाव्योष विडङ्गः पलिकैः सह ॥ ४१ ॥ शर्कराष्टपलोन्मित्रा चूर्णिता मधुनाप्लुता। उदुम्बरसमां मात्रा मतः खादेद्यथाम्निमान् ॥ ४२ ॥ दिने दिने प्रयोगेण जीणे भुञ्जमाद्यथेसितम्। वर्जयित्वा कुलस्थांश्च काकमाचौकपोतकान् ॥ ४३ ॥ योगराज इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः । रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं परम् ॥ ४४ ॥ पाण्डु रोगं विषं कासं यक्ष्माणं विषमज्वरम् । कुष्ठानि गरज मेहं श्वासं हिकामरोचकम् ॥ ४५ ॥ विशेषाइन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च ॥ ४६ ॥ सुवर्णमथवा रूप्य योगे यत्र न सम्भवेत् । तत्र लोहेन कर्माणि भिषक्कादतन्द्रितः ॥ ४७ ॥ इति योगरानः।

·पाण्डुरोगाधिकारः। कुटजत्रिफलानिम्बपटोलघननागरैः । भावितानि दशाहानि रसैबिगुणितानि च ॥ ४८ ॥ शिलाजतुपलान्यष्टौ तावती सितशर्करा। त्वक्क्षौरी पिप्पली धात्री कर्कटाख्या पलोमिता ॥४८॥ निदिग्धिफलमूलाभ्यां पलं युञ्जयाचिजातकात् । मधुत्रिपलसंयुक्ता कु-दक्षसमा गुटी ॥ ५० ॥ दाडिमानपयःक्षौर रसयूषसुरासवान् । तां भक्षयित्वाऽनुपिबेबिरबो हितभक्ष्यभाक् ॥ ५१ ॥ पाण्डु कुष्ठगरप्लौह कामलार्शोभगन्दरान् । श्रुतिटक छुक्रमूत्राग्नि दोषशोथगदोदरान् ॥ ५२ ॥ कासासग्वातपित्तामुक शूलगुल्मगलग्रहान् । नेत्रचक्रगदान् हन्ति सर्वरोगहरा शुभा ॥ ५३ ॥ इति कुटजगटिका। बूषणं त्रिफला दारु हरिने नीलिनीफलम् । द्राक्षा चेन्द्रयवं मुस्ता मञ्जिष्ठा कटुरोहिणी ॥ ५४ ॥ शतावरी शिग्रुबीजं चित्रकं गजपिप्पली। शालिपर्णी पृश्रिपर्णी वृहती कण्टकारिका ॥ ५५ ॥ पाठा भल्लातकं दन्तौ विशाला सदुरालभा । शठो मधुरसा राम्रा विडङ्गञ्च समाक्षिकम् ॥ ५६ ॥ एतैश्चूणैः समैर्वापि लोहं द्विगुणमाहरेत् । यावशूकञ्च सम्भृत्य गवां मूत्रेण पाचयेत् ॥ ५७ ॥ ततोऽक्षमात्रां गुटिकां पाययेत्तण्डु लाम्बुना। पाण्डुरोगं जयत्याशु ब्रह्मदण्ड इवासुरान् ॥ ५८ ॥ कमिकुष्ठप्रमेहार्थो ग्रहणीदोषशोथहा। भगन्दरखासकास प्लोहगुल्मोदरापहा ॥ ५८ ॥ इति षणादिगृठी

·१८६
चिकित्सासारसंग्रह
अथ कामलानिदानम् ।
पाण्ड रोगौ तु योऽत्यर्थं पित्तलानि निषेवते ।
तस्य पित्तमसमासं दग्धा
रोगाय कल्पते ॥ ६ ॥
हारिद्रनेत्रः सुभृशं हारिद्रत्वङ्गखाननः ।
रक्तपौतशक्कनेत्रो मेकवर्णो हतेन्द्रियः ॥ ६१ ॥
दाहाऽविपाकदौर्वल्य सदनाऽरुचिकर्षितः ।
कामला बहुपित्तैषा कोष्ठशाखाश्रया मता ॥ ६२ ॥
कालान्तरात् खरोभूता कच्छा स्यात् कुम्भकामला ॥६३॥
कृष्णपीतशक्कम्भूत्रो भृशं शूनच मानवः ।
सरक्ताक्षिमुखच्छदि विण्मत्रो यश्च ताम्यति ॥ ६४ ॥
दाहारुचिडानाह तन्द्रामोहसमन्वितः ।
नष्टाग्निसंज्ञः क्षिप्रं हि कामलावान् विपद्यते ॥ ६५ ॥
चरोचकहल्लास ज्वरलमनिपौड़ितः ।
नश्यति वासकासातॊ विड्भदौ कुम्भकामली ॥ ६६ ॥
अथ चिकित्मामाह।
रेचनं कामलार्तस्य स्निग्धस्यादी प्रयोजयेत् ।
ततः प्रशमनी कार्या क्रिया वैद्येन जानता ।। ६७ ॥
त्रिफलाया गुडूच्या वा दाळ निम्बस्य वा रसः ।
प्रातर्माक्षिकसंयुक्तः शौलितः कामलापहः ॥ ६८ ॥
अञ्जनं कामलार्तानां द्रोणपुष्पोरसं शुभम् ।
निशागैरिकधात्रीणां चूर्ण वा सम्प्रकल्पयेत् ॥ ६८ ॥
नस्यं कर्कोटमूलस्य लें यं वा जालिनीफलम् ॥
गुडूचीपत्रकल्क वा पिवेत्तक्रेण कामली।
भक्तं तक्रेण भुजीत स जहात्याशु कामलाम् ॥ ७० ॥
लोहचूर्ण निशायुग्म त्रिफलां कटुरोहिणीम् ।
प्रलिय मधुसर्पिभ्यां कामलातः सुखी भवेत् ॥ ७१ ॥

·पाण्डुरोगाधिकारः।
१८७
किराततिक्त सुरदारु दा/ मुस्ता गुडूची कटुका पटोलम् ।
दुरालभा पर्पटकं सनिम्ब कटुत्रिकं वापि फलत्रिकञ्च ॥ ७२ ॥
विडङ्गसारच समांशकानि सर्वैः समं चूर्णमथान लौहम् ।
सर्पिर्मधुभ्यां गुटिका विधेया तक्रानुपानात् भिषजा प्रयोज्यम्७३
निहन्ति पाण्डं वय, प्रमेहं हलोमकं हृद्ग्रहणीप्रदोषम् ।
खासञ्च कासञ्च सरक्तपित्तमशीस्यथो वाग्ग्रहमामवातम् ॥७४॥
वणान् सगुल्मान् कफविद्रधींश्च खित्राणि कुष्ठं सततप्रयोगात् ७५
इत्यष्टादशाङ्ग गुटिका ।
धात्री लोहरजो व्योष निशाक्षौद्राज्यशर्कराः ।
लोढ़ा निवारयत्याशु कामलामुद्धतामपि ॥ ७६ ॥
तुल्यां वायोरजःपथ्याहरिद्रां क्षौद्रसर्पिषा ।
चूर्णितां कामली लिह्याट् गुड़क्षौद्रेण चाभयाम् ॥ ७७ ॥
हरिद्रात्रिफलानिम्ब वलामधुकसाधितम् ।
मक्षीरं माहिषं मर्पिः कामलाहरमुत्तमम् ॥ ७८ ॥
इति हरिद्राद्य' वृतम् ।
गुडुचौरसकल्काभ्यां मिदं क्षौरचतुगुणे ।
माहिषं वृतमेवाशु कामलाहरमुत्तमम् ॥ ७८ ॥
इति गड़चौ शतम् ।
अयोरजो हरिद्रे हे त्रिफला कटुरोहिणी।
चूर्ण कामलिनां श्रेष्ठं वृतमाक्षिकसंयुलम् ॥ ८० ॥
मकफे मारुते पित्तं कामलायां वहि: क्षिपेत् ।
तस्य स्युः पौतमूत्रत्वक खेतविट दशनानि च ॥ ८१ ॥
विष्टम्भगोरवाटोप हिकाखासज्वरादयः ॥ १२ ॥
तं हि कटुम्नरूक्षश्च शिखितित्तिरदक्षजैः ।
रसैर्यषैश्च कौलत्यैर्मुहुजैश्चापि भोजयेत् ।
योषान्य वीजपूराम्न पिवेद वातप्रशान्तये ॥ ८३ ॥

·१८८ चिकित्सासारसंग्रह कुम्भाख्यकामलायान्तु हितः कामलिको विधिः ॥ ८४ ॥ गोमूत्रेण पिबेत् कुम्भकामलायां शिलाजतु । मासं माक्षिकधातु वा किट्ट वाथ हिरण्यजम् ॥ ८५ ॥ दग्धाक्षकाष्ठेमलमायसन्तु गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारम् । विचूर्ण्य लौढं मधुनाऽचिरेण कुम्भाह्वयं पाण्डु गदं निहन्ति ॥८६ इति कुम्भकामला चिकित्मा। कामलातः सृजेद्यस्तु तैलपिष्टनिभं मलम् । कफवदगुदातस्य श्लेष्मन:कामलां हरेत् ॥ ८७ ॥ इति कामला चिकित्मा । पथ हलीमकनिदानम्। यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याहरितः श्यावपातकः । बलोत्साहक्षयस्तन्द्रा मन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः ॥ ८८ ॥ स्त्रोष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च श्वासस्तृष्णाऽरुचिर्भमः । हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः ॥ ८८ ॥ सन्तापो भिववर्चश्च वहिरन्तश्च पोतता पाण्डु ता नत्रयोर्यस्य तं हलीमकिनं वदेत् ॥ ४० ॥ अथ हलीमकतिकित्मामाह। ॥ पिवत् खदिरतोयेन मद्य लोहरजांसि च ॥ ८१ ॥ मिता तिक्ता वला यष्टो त्रिफला रजनौयुगैः । लेहं लिह्यात् समध्वाज्यं हलीमकप्रशान्तये ॥ १२ ॥ इति सितायो लेहः । मधुरैरम्लपानस्त वातपित्तहरैहरेत् । कामलापाण्ड रोगोक्तां क्रियां चात्र प्रयोजयेत् ॥ ८३ ॥ अमृतलतारसकल्के प्रसाधितं तुरगविहिषा सर्पिः । क्षोरचतुर्गुणमेतहितरेच्च हलीमकार्तेभ्यः ॥ ८४ ॥ इत्यमताद्य तम् ॥ इति इलामकचिकित्सा ।

·१८८ पाण्डुरोगाधिकारः। फलत्रिका मृतावासा तिता भूनिम्ब निम्बजः । क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलम् ॥ ४५ ॥ दारूतिताभयारिष्ट वर्षाभू षु पटोलजः । काथः शोथोदरखास कामला.पाण्डु रोगनुत् ॥ ८६ ॥ बूषणं त्रिफलासुस्तं विडङ्गचित्रक समम्। लोहचूर्ण नवगुणं कृत्वा चूणं पिबेबरः ॥ ८७ ॥ मासं तक्रेण गोमूर्लिह्यादा मधुसर्पिषा । स जयेत् पाण्डु हृद्रोग कुष्ठशोथ भगन्दरान् ॥ ८ ॥ कमौनांसि जयति मन्दाग्नित्वमरोचकम् । युक्तितोऽभ्यसनाचैव जरां न लभतेऽचिरात् ॥ ८ ॥ इन्द्रियाणां विशुद्धिञ्च वलबर्णप्रसादनम् । मासेन लभते जन्तु रेतचूर्णात् नवायसात् ॥ १०० ॥ इति नवायस चूर्णम् । पुननवावियोषं विडङ्ग दारुचित्रकम् । कुष्ठं हरिने त्रिफला दन्ती चव्यं कलिङ्गकम् ॥ १०१ ॥ कटुका पिप्पलौमूलं मुस्तञ्चेति पलोन्मितम् । मण्ड र दिगुणं चूर्णाद गोमूत्रा ढ़के पचेत् ॥ १०२ ॥ गुडेन वटकान् कृत्वा तक्रणाऽलोय तान् पिबेत् । ते पाण्डु रोगं लौहानमहांसि विषमज्वरम् ॥ १०३ ॥ श्वयधुं ग्रहणोदोषं हन्युः कुष्ठकमींस्तथा । मण्डरवटक: बाषणं त्रिफला मुस्त' विडङ्ग चव्यचित्रको। दावीत्वनाक्षिकं धातु ग्रन्थिकं देवदारु च ॥ १०४ ॥ एषां विपलिकान् भागान् कृत्वा चूर्ण पृथक् पृथक् । मण्ड रं द्विगुणं चूर्णाच्छुद्धमलनसबिभम् ॥ १०५ ॥ मूत्रे चाष्टगुणे पक्का तस्मिंस्तु प्रक्षिपेत्ततः । নি

·२००
चिकित्सासारसंग्रह
उदुम्बरसमान् कुर्य्या हटकांस्तान् यथाग्नितः ॥१०६ ॥
उपयुञ्जीत तक्रेण सात्मा जीणे च भोजयेत् ।
मण्ड रवटका होते प्राणदाः पाण्डु रोगिणाम् ॥ १०७ ॥
कुष्ठानि गरज शोथमूरुस्तम्भं कफामयान् ।
अशांसि कामलां मेहान् प्लौहानं शमयन्यपि ॥ १०८ ॥
इति बृहन्महरवटकः ।
निम्बं पटोलं कुटज त्रिफला मुस्तनागरम् ।
पचेजलाढ़के पादशेषे दद्याच्च शीतले
॥ १०८ ॥
एलाजतुपलान्यष्टो मासं संस्थापयेच्च तम् ।
उद्धृत्य
तं शिलातुल्य मेतांश्चापि पलोन्मितान् ॥ ११ ॥
मोचधात्रीफलतुगा कर्कटादिनिदिग्धिकाः ।
त्रिवर्णपादसंयुक्तं क्षौद्रं त्रिपलसंयुतम् ॥ १११ ॥
पयोऽनुपानं गुटिकां कृत्वा खादेद्यथाबलम् ।
कामलापाण्डु रोगार्श: शोथज्वरनिपीड़ितः ॥ ११२ ॥
इति मिम्बादिगुटिका ।
विडङ्गमुस्तत्रिफला देवदारु षडूषणैः ।
निर्वाप्य मप्तधा मूत्रे मण्डूरं ग्रामिष्यते ॥ ११३ ॥
तुल्यमानमयचूर्ण गोमूत्रेऽष्टगुण पचेत् ।
तैरक्षमात्रां गुटिकां कृत्वा खादहिने दिन ॥ ११४ ॥
कामला पाण्डु रोगातः सुखमापद्यते क्षणात् ।
इति मण्डरगुटिका।
विभौतकाऽयोमलनागराणां चूर्ण तिलानां गुड़सम्प्रयुक्तम् ।
तक्रानुपानं गुटिका निहन्ति खतिप्रबहानपि पाण्डु रोगान्११५
इति विभीतकाद्या गुटिका ।
पञ्चकोलं समरिचं देवदारुफलत्रिकम् ।
हिमुस्तसमायुक्ता भागास्त्रिपलसम्मिताः ॥ ११६ ॥

·पाण्डुरोगाधिकारः। २०१ यावन्त्येतानि चूर्णानि मण्डरं हिगुणं ततः । पक्षा चाष्टगुणे मूत्रे घनीभूतं तमुद्धरेत् ॥ ११७ ॥ ततोऽक्षमात्रान् वटकान् पिबेत्तक्रण तक्रभुक् । पाण्ड रोगं जयत्येष मन्दाग्नित्वमरोचकम् ॥ ११८ ॥ अशांसि ग्रहणी शोथमूरुस्तम्भं हलौमकम् । कृमि प्लीहानमुदरं गलरोगञ्च नाशयेत् ॥ ११८ ॥ मण्ड रो वजनामायं रोगानोकप्रणाशनः ॥ १२० ॥ निर्वाप्य मप्तधा मूत्र मण्ड रं ग्राह्यमिष्यते । ग्राहयेदष्टगुणितं गोमूत्र सर्वचूर्णतः ॥ १२१ ॥ इति मण्डरवजवट कः । विडङ्ग त्रिफला व्योषं दाी कृष्णमयोरजः । कामला पाण्ड रोगन लिह्यात् क्षौद्रकृतप्ल तम् ॥ १२२ ॥ इति विडङ्गाद्यं लोहम् । ८ रसमामलकोनान्तु संशुद्धं यन्त्रपौड़ितम् । द्रोणं पचेत्तु मृहग्नौ तत्र चेमानि दापयेत् ॥ १२३ ॥ चूर्णितं पिप्पलीप्रस्थं मधुकं हिपलं तथा । प्रस्थं गोस्तनिकायाश्च द्राक्षायाः कल्कपेशितम् ॥ १२४ ॥ शृङ्गवेरपले हे च तुगाक्षी-ः पलहयम् । तुलाई शर्करायाश्च घनीभूतं समुद्धरीत् ॥ १२५ ॥ मधुप्रस्थसमायुक्तं लेहयेत्पलसम्मितम् । हलोमक कामलाञ्च पाण्डु त्वं चापकर्षति ॥ १२६ ॥ इति प्रामलक्यवलेहः । पचेत् खदिरनिःक्वार्थ विडङ्गधान्यायोरजः । बलातितासिता यष्टी त्रिफला रजनीयम् ॥ १२७ ॥ लेहं लियात्समध्वाज्यैः पाण्ड रोगी हलीमको।

·२०२
चिकित्सासारसंग्रहे
स लेहः कामलां हन्यात् अपि संवत्सरोस्थिताम् ॥ १२८ ॥
इति खदिरलेहः ।
कृष्णे हे ग्रन्थिक वह्निर्दीप्यकोषणसैन्धवम् ।
कृमिघ्न त्रिफला धान्य कालजामजमोदकम् ॥ १२८ ॥
पलिकानि त्रिवृत्पञ्च तैलं सर्पिः पलाष्टकम् ।
रसप्रस्थ त्रयं धावा गुड़स्याई शतं पचेत् ॥ १३० ॥
एतत्कल्याणक पाण्ड कामलाऽर्शोज्वरापहम् ।
मेहकुष्ठक्षयखास ग्रहणीहृद्रसायनम् ॥ १३१ ॥
इति कल्याणगुड़:।
पुनर्नवा निम्बपटोलशुण्ठी तितामृता दाय॑भया कषायः ।
सर्वाङ्गशोथोदरकासशूलं खासान्वितं पाण्डु गदं निहन्ति ॥१३२
यवगोधूमशाल्यन रसैर्जाङ्गलजैः समैः ।
मुहाढ़कौमसूराद्यैरेषु भोजनमिष्यते ॥ १३३ ॥
इति तङ्गसेनसङ्कलितः पाण्डुरोगकामलाकुम्भकामलाइलोमकनिदान
चिकित्साधिकारः समाप्त: ।
अथ रक्तपित्तनिदानमाह ।
धर्मव्यायामशोकाध्व व्यवायैरतिसेवितैः ।
तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्नैः कटुभिरेव च ॥ १ ॥
पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् ।
ततः प्रवर्तते रक्त मूर्खञ्चाधो द्विधापि वा ॥ २ ॥
ऊच नासाक्षिकर्णास्यैर्मेद्रयोनिगुदैरधः ।
कुपितं रोमकूपैश्व समस्तैस्तप्रवर्तते ॥ ३ ॥
केचिञ्चैव यकतप्लीहा प्रवदन्त्यमृजो गतिम् ॥ ४ ॥
सदनं शीतकामित्वं कण्ठधमायनं वमिः ।
लोहगन्धश्च निःश्वासे भवत्यस्मिन् भविष्यति ॥ ५ ॥

·रक्तपित्ताधिकारः। २०३ सान्द्रं सपाण्ड, सस्नेहं पिच्छिलञ्च कफान्वितम् । श्यावारुणां सफेनञ्च तनुरूक्षञ्च वातिकम् ॥ ६ ॥ रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसत्रिभम् । मेचकागारधमाभ मञ्जनाभञ्च पैत्तिकम् ॥ ७ ॥ संसृष्टलिङ्ग संसर्गात् विलिङ्ग साबिपातिकम् । ऊर्द्धगं कफसंसृष्ट मधोगं मारुतानुगम् । हिमागं कफवाताभ्या मुभाभ्यां तत्प्रवर्त्तते ॥८॥ ऊई साध्यमधो याप्यमसाध्य युगपगतम् ॥ ८ ॥ एकमार्ग वलवतो नातिवेगं नवोस्थितम् । रक्तपित्त सुखे काले साध्य' स्यात् निरुपद्रवम् ॥ १० ॥ एकदोषानुगं साध्य विदोषं याप्यमुच्यते। यत्तिदोषमसाध्य तम्मन्दाग्नेरतिवेगवत् ॥ ११ ॥ याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्रतश्च यत् ॥ १२ ॥ दौर्बल्यं श्वासकास ज्वर वमथुमदाः पाण्डु ता दाहमूर्छाः भुक्ते घोरो विदाहस्त्वतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पौड़ा। कृष्णा कोष्ठस्य भेदः शिरसि च तपनं पूयनिष्ठीवनच्च भक्ताद्देषोऽविपाको विततिरपि भवेद्रक्तपित्तोपसर्गात् ॥ १३ ॥ मांसप्रक्षालनाभं कथितमिव च यत् कर्दमाम्भोनिभं वा मदः पूयास्रकल्पं यकदिव यदि वा पक्कजम्बूफलाभम् । यत् कृष्णं यच्च नौलं भृशमतिकुणपं यत्र चोक्ता विकाराः तहज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति ॥ १४ ॥ येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः । पश्येभृशं वियञ्चैव तश्चासाध्यमसंशयम् ॥ १५ ॥ लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः । लोहितोहारदर्शी च म्रियते रतापैत्तिकः ॥ १६ ॥ पित्तास शमयेवादी प्रवृत्तं बलिनो यतः ।

·२०४
चिकित्सासारसंग्रह
हृत्याण्ड ग्रहणोदोष लोहगुल्मक्षयादिवत् ॥ १७ ॥
गलग्रहं पूतिनस्यं मूर्छाच ह्यरुचिं तथा ।
कुष्ठाण्यांसि वौसर्प वर्गानाशं भगन्दरम् ।
बुद्धौन्द्रियोपरोधञ्च कुर्यात् स्तम्भनमादितः ॥ १८ ॥
क्षीणमांसबलं बालं वृद्धं शोषानुबन्धिनम् ।
अवाम्यमविरेच्यञ्च शमनीयैरुपाचरेत् ॥ १८ ॥
ऊङ्घ प्रवृत्तदोषस्य पूर्व लोहितपित्तिनः ।
अक्षीणबलमांसाग्नेः कर्त्तव्यमपतर्पणम् ॥ २० ॥
अथ चिकित्मामाह।
ऊर्द्धगे तर्पणं पूर्व कर्तव्यञ्च विरेचनम् ।
प्रागधोगमने पेयं वामनञ्च यथा बलम् ॥ २१ ॥
पारग्वधेन धानमा वा विवृता पथ्ययाऽथवा ।
विरेचनं प्रयोक्ताव्यं शर्करामाक्षिकोत्तरम् ॥ २२ ॥
मुस्तेन्द्रयवयध्याह मदनाव पयो मधु ।
शिशिरं वमनं योज्य रक्तपित्तहरं परम् ॥ २३ ॥
शालिपादिना मिद्धा पेया पूर्वमधोगते।
रक्तातिमारहन्ता च योज्यो विधिरशेषतः ॥ २४ ॥
शालिषष्टिकनीवार कोरदूषप्रसाधिका ।
श्यामाकश्च प्रियङ्गश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम् ॥ २५ ॥
मसूरमुहचणका: समकुष्ठाढ़कीफलाः ।
प्रशस्ताः सूपयूषार्थं कल्पिता रक्तपित्तिनाम् ॥ २६ ॥
दाडिमामलकं कोलमम्लाथं चापि दापयेत् ।
पटोलनिम्बवेवाग्र पक्षवेतमपल्लवाः ।
शाका) शाकसात्मवानां तण्डु लोयादयो हिताः ॥ २७ ॥
पारावतकपोताच लावरताक्षवर्तकान् ।
शशान् कपिचलानेणान् हरिणान् कालयुच्छकान् ॥२८॥

·रक्तपित्ताधिकारः।
रक्तपित्तहरान् दद्या सांस्तेषां प्रयोजयेत् ॥ २८ ॥
ईषदलाननम्त्रांच कृतभृष्टान् ससैन्धवान्।
कफानुगे पूषशाकं दयाहातानुगे रसम् ॥ ३० ॥
पथ्यं सतीनयूषेण ममितैर्लाजमक्तभिः ।
जलं खजूरमृहीकामधुकैः सपरूषकैः ॥ ३१ ॥
होवरमुत्पलं धान्यं चन्दनं यष्टिकामृता।
वृषोशीरयुतः क्वाथः शर्करामधुसंयुतः ॥ ३२ ॥
रक्तपित्तं जयत्युग्रं हगां दाहं ज्वरं तथा ॥ ३३ ॥
पद्मोत्यलानां किञ्जल्क पृश्निपर्णी प्रियङ्ग का।
जले साध्यरमे तम्मिन् पेया स्याद्रक्तपित्तिनाम् ॥ ३४ ॥
चन्दनोशौरलोध्राणां रमे तस्मिन् सनागरे।
किराततितकोशीरमुहानां तहदेव तु ॥ ३५ ॥
शश: सवास्तुकः शस्तो बिबन्ध रक्तपित्तजे
वातोत्तरे तित्तिरिःस्यादुदुम्बररसे शृतः ॥ ३६ ॥
मयुरप्लक्षनियूहः न्यग्रोधस्य च कुक्क टः ।
रसो विषोत्पलादीनां वार्ताक ककरौ हितौ ॥ ३७॥
वृष्यते तिक्तसंसिद्ध तृष्णाघ्न वा कफोदकम् ।
सिद्ध विदारीगन्धायैः शृतशीतमथापि वा ॥ ३८ ॥
प्रियङ्गजनमृल्लोध्रः लक्षणचूर्णावचूर्णितः ।
वासाकाथो रसो वाऽमृक् पित्तजित्ससितामधुः ॥ ३८ ॥
वृषपत्राणि संपोय रसं समधुशर्करम् ।
पिबत्तेन शमं याति रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ ४० ॥
पत्रं त्वगेलानतचन्दनानां श्यामाकशुण्ठीमधुकोत्पलानाम् ।
स्थाद्धात्रीवामादिगुणोत्तराणां चूर्ण सिताक्षौद्रसमन्वितानाम् ४१
दाहे न्वर लोहितपित्तयुक्ते कासे क्षये शोणितमूत्रकृच्छ ।
रक्तेऽतिमान पतिते मुखेन गुदेऽथ नासाश्रुतिमेढ्योनौ ॥ ४२ ॥

·२०६ चिकित्सासारसंग्रह प्रोक्तं पुरा रतविनिग्रहार्थं चूर्णं वशिष्ठेन महागदनम् । इति पत्रकादिचूर्णम् । उत्पलं कुसुमं पद्म कतारं लोहितोत्पलम् । मधुकच्चेति पित्तामृक् टष्णार्दिहरो गणः ॥ ४३ ॥ तथा वषाकषायच्च शर्करा मधुसंयुतम् । पाययेत्तेन सद्यो हि रक्तपित्तं प्रशाम्यति ॥ ४४ ॥ पाटरूषकनियूहं प्रियङ्गमृत्तिकाञ्जने। विनीय लोध्र सक्षौद्रं रक्तपित्तहरं पिबेत् ॥ ४५ ॥ वासाकषायोत्पलमृप्रियङ्ग लोध्राञ्जनाम्भोरुहकेशराणि । पौवा सिताक्षौद्रयुतानि हन्यात् पित्तासृजो वेग मुदौर्णमाशु४६ वासायां विद्यमानाया माशायां जीवितस्य च । रक्तपित्ती क्षयौ कामी किमर्थमवसौदति ॥ ४७ ॥ तालीशचूर्ण युक्तः पेयः क्षौद्रेण वामकस्वरमः । कफपित्तश्खासतमक स्वरभेटरक्तपित्तहरः ॥ ४८॥ आटरूषकमहीका पथ्या क्वाथः सशर्करः । क्षोद्राव्यः सकलवासरक्तपित्तनिवहणः ॥ ४ ॥ शतावरीवरारामा काश्मयं सपरूषकम् । पाययेद्रक्तपित्तघ्नं सद्यः शूलहरं परम् ॥ ५० ॥ चन्दनेन्द्रयवाः पाठा कटका सदुरालभा। गुडूचीवासकं लोभ्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् ॥ ५१ ॥ कफान्वितं जयेद्रतं टष्णाकासज्वरापहम् ॥ ५२ ॥ पिबेच्छौतकषायं वा जम्वामार्जुनसम्भवम् । उदुम्बरफलानाञ्च रसं समधु पाययेत् ॥ ५३॥ त्रिता त्रिफला श्यामा पिप्पलौ शर्करा मधु । मोदकः सविपातोईरक्तपित्तज्वरापहः ॥ ५४ ॥ अतसौकुसुमसमङ्गा वटपरोहत्वगम्भसा पीता । 2 ।

·रक्तपित्ताधिकारः। ॥ प्रशमयति रक्तपित्तं यदि भुक्त मुद्गयूषेण ॥ ५५ ॥ उशौरकालौयकलोध्रपद्मकं प्रियङ्गकाकटफलशगैरिकम् । पृथक् पृथक् चन्दनतुल्यभागिकं सशर्करां तण्डुलधावनमुतम ५६ रक्ता सपित्तं तमकं पिपासां दाहच पित्तं शमयन्ति सद्यः ॥५७॥ वृषस्य खरसं कृत्वा द्रवैरेभिः प्रयोजयेत् । प्रियङ्गमृत्तिकालोध्र मन्चनच्चेति चूर्णयेत् । एतञ्चूर्णन्तु पातव्यं रसक्षौद्रसमन्वितम् ॥ ५८ ॥ नासिकामुखपायुभ्यो योनिमेद्वाञ्च वेगतः। रक्तपित्तं सवन्ति सिद्ध एष प्रयोगराट् ॥ ५ ॥ यच्च शस्त्रक्षतेनैव रक्तं सवति वेगतः । तदप्यनेन चूर्णन तिष्ठत्येवावचूर्णितम् ॥ ६ ॥ अभया मधुमंयुक्ता पाचनौ दीपनी मता। माणं रक्तपित्तञ्च हन्ति शूलातिसारनुत् ॥ ६१ ॥ इथूणां मध्यकाण्डानि सकन्द नीलमुत्पलम् । केसरं पुण्डरीकस्य मोचामधुकपद्मकः ॥ ६२ ॥ वटप्ररोहशुङ्गाश्च द्राक्षाखजूर एव च । एतानि समभागानि कषायमवतारयेत् ॥ ६३ ॥ व्युषितं मधुसंयुक्तं पाययेच्छर्करान्वितम्। सप्रमेहं रक्तपित्तं क्षिप्रमेतत्रियच्छति ॥ ६४ ॥ लोहगन्धिनि निःखासे उहार धूमगन्धिनि । पृथ्वीका शाणमात्रान्तु खादेद द्विगुणशर्कराम् ॥ ६५ ॥ कषायैर्विविधैर्योगैर्दीप्तेऽम्नौ विजिते कफे रक्तपित्तं नचेच्छाम्य तत्र वातोल्वणं पयः ॥ ६६ ॥ छागं पयः स्यात्परमं प्रयोगे गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले वा। सशर्करं माक्षिकसंप्रयुक्त विदारिगन्धादिगो शृतं वा ॥६॥ यष्टीमधुकार्जुनजीवनीय द्राक्षा बला गोक्षुरकैःऋतं वा ६८ ·चिकित्सासारसंग्रह द्राक्ष या फलिनौभिर्वा प्रियाल मधुकेन वा। श्वदंष्ट्रया शतावर्ध्या रक्तजित्साधितं पयः ॥ ६८ ॥ पक्कोदुम्बरकाश्मयः यथ्या खरगोस्तनौ। मधुना हन्ति संलोढ़ा रक्तपित्तं पृथक् पृथक् ॥ ७० ॥ खदिरस्य प्रियङ्गनां कोविदारस्य शाल्मलेः । पुष्पचूर्णन्तु मधुना लिहन्नारोग्यमश्न ते ॥ ७१ ॥ वासकस्य रसे पथ्या सप्तधा परिभाविता। कृष्णा वा मधुमा पौता रक्तपित्त द्रुतं जयेत् ॥ ७२ ॥ खरस: सरस: प्रोक्तः कल्को दृषदि पेषितः । कथितस्तु शृतः शीतः शर्वरीमुषितो हिमः ॥ ७३ ॥ ट्रव्येण यावता द्रव्य मेकीभूयाऽर्द्रतां व्रजेत् । तावप्रमाणं निर्दिष्टं भिषभिर्भावनाविधौ ॥ ७४ ॥ क्षौरेण लाक्षां मधुमिथितेन प्रपौय जीणे पयसाब मद्यात् । सद्यो निहन्याद्रुधिरं क्षतोत्थं कान्तार्जुनानामथवापि कल्कम् ७५ कल्कं मधूकत्रिफलार्जुनानां निशिस्थितं लोहमये सुपात्रे । साज्य विलिह्यानुपिबेत्सुशीतं सशर्करं छागपयः क्षुधातः ॥७६॥ अतिनिस्मृतरक्तो वा क्षौद्रयुक्त पिवेदनु । सकहा भक्षयेदाज मांसं पित्तसमायुतम् ॥ ७७ । पारावतस्य मांसं वा तसिई सशर्करम् । भक्षयेन्मधुना शीतं रक्तपित्तनिवारणम् ॥ ७८ ॥ सकफे ग्रथिते रक्त क्षार: सक्षौद्रसर्पिषा। मृणालोत्पलपद्माना किंशुकासनयोस्तथा ॥ ७ ॥ मधुकस्य प्रियङ्गना मवलेहः पृथक् पृथक् । प्रायेणोपहताग्नित्वात् सपित्तमतिसार्यते ॥८० ॥ प्राप्नोति चास्ववैरस्यं नवावमभिनन्दति । नागरेन्द्रयवौ तव पातव्यौ तण्डुलाम्बुना।

·रक्तपित्ताधिकारः। सिद्धा यवागूर्जीर्ण वा चाङ्गरोतक्रदाडिमैः ॥ ८१ ॥ नासाप्रवृत्तरुधिरं तभृष्टं लक्षण पिष्टमामलकम् । सेतुरिव तोयवेगं रुणद्धि मूर्ध्नि प्रलेपेन ॥ ८२ ॥ घ्राणप्रवृत्ते जलमाशु देयं सशर्करं नासिकया पयो वा। द्राक्षारसं क्षौरकृतं पिवेद्दा सशर्करं चेक्षुरसं पिबेहा ॥३॥ रमो दाडिमपुष्योत्थो रमो पूर्वाभवोऽथवा । आमास्थिजः पलाण्डोर्वा नासिकासुतरक्तजित् ॥ ८४ ॥ रसो दाडिमपुष्पस्य दूरससमन्वितः । अलक्तकरसोपतः पथ्यारससमन्वितः ॥ ८५॥ योजितो नसयोः क्षिप्रं विदोषमपि दारुणम् । नामारक्तं प्रवृत्तन्तु हन्यादिति किमद्भुतम् ॥ ८६ ॥ दूर्वाभयादाडिमपुष्पकाणां लाक्षामलक्याः स्वरसेन नस्यम् । दिनत्रयं यः कुरुते प्रभाते नामाऽसृजं नाम रुजं निहन्ति ॥८॥ श्यामाऽश्व मोग्टानन्ता शर्कराभिः शृतं दृतम् । सर्वदोपहरं हृद्यं नस्यं नासागतेऽमृजि ॥८८ ॥ इति श्यामाइतम् दूर्वाभव्यफलं माषकुलथौ वंशपत्रिका। जलस्थलोद्भवी कर्णमोचको खरमञ्जरी॥८८ ॥ दण्डोत्पलस्य मूलन्तु निःक्काथ्याष्टगुणेऽम्भसि । तत्यादर्शषितं तैलं तुल्यं कृत्वा विपाचयेत् । तसलं प्रतिमर्षण चानाहाख्यं गदं जयेत् ॥ ८ ॥ इति दूर्वाद्य तेल म । रक्तातिसारिकं कर्म रक्त स्यात्यायुमामिनि । पित्तप्रमेहिकं कर्म मेढ़गे विनियोजयेत् ॥ ११ ॥ शृतं क्षीरं पिवेच्चापि पञ्चमूल्या टणाह्वया। गोकण्टकानां स्वरसैः पर्णिनीभिस्तथा पयः ॥ ८२ * ·२१० चिकित्सासारसंग्रह हन्याश रक्त सरुज विशेषाभूत्रमार्गगम् । मदगे विहितथापि वस्तिरुत्तरसंजिकः ॥ ८३ ॥ इति बपञ्चमूलीचीरम् । चन्दनं नलदं लोध्र मुशीरं पञ्चकेशरम् । नागपुष्पञ्च विल्वञ्च भद्रमुस्त सशर्करम् ॥ १४ ॥ होवेरञ्चैव पाठा च कुटजोत्पलमेव च । शृङ्गवरं सातिविषा धातको सरसाञ्जनम् ॥ १५ ॥ आमास्थि जम्बूसारास्थि तथा मोचरसोऽपि च । नीलोत्पलं समझाञ्च सूक्ष्मैला दाडिमत्वचम् ॥ ८६ ॥ चतुर्विंशतिरेतानि समभागानि कारयेत् । तण्डुलोदकसंयुक्तं मधुना सह योजयेत् ॥ ८७ ॥ योगो लोहितपित्तानामर्शिनां ज्वरिणां तथा । मूमिदोपसृष्टानां तृष्णार्तानां प्रदापयेत् ॥ ८८ ॥ अतीमारं तथा दिं स्त्रीणाञ्च रजमो ग्रहम् । प्रच्युतानाञ्च गर्भाणां स्थापनं परमुच्यते । अविनो: सम्मतो योगो रक्तपित्तनिवहणः ॥ ८ ॥ इति चन्दनाद्य चूर्णम् । दूर्वा सोत्पल किञ्चका मञ्जिष्ठा सैलबालुका। सिता लोध्रमुशीरच मुस्तचन्दनपनको ॥ १० ॥ विपचेत्कार्षिकैरेतैः सर्पिराजं सुखाग्निना। तण्ड लाम्बु त्वजाक्षौरं दद्यादेवं चतुर्गुणम् ॥ १०१ ॥ द्राक्षायध्याह्नमधुक काश्मरी चन्दनं सितम्। पिष्ट्वा तत्कार्षिकै व्यई सप्रस्थ विपाचयेत् ॥ १०२ ॥ तत्यानं वमतो रक्त नावनं नासिकागते। कर्णाभ्यां यस्य गच्छच्च तस्य कौँ प्रपूरयेत् ॥ १०३ ॥ चक्षुःस्राविणि रक्त च पूरयेत्त न चक्षुषो।

·रक्तपित्ताधिकारः। मेढ़पायुप्रवृत्ते तु वस्तिकर्म प्रयोजयेत् । रोमकूपप्रवृत्त तु तदभ्यङ्ग प्रयोजयेत् ॥ १.४ ॥ इति दूर्वाधं तम् दूर्वा सेन्दौवरं पद्म मञ्जिष्ठा शैलबालुका । राना मुस्ता तथोशीरं चन्दनं मधुकाद्वयम् ॥ १०५ ॥ पद्मकं लोध्रकुष्ठञ्च चन्दनं रजनीयम् । काकोल्यो शारिखें चेति कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः ॥ १० ॥ वृतप्रस्थमजाक्षीरं तण्डु लोदकसंयुतम् । दूर्वायाः स्वरसेनापि साधितं मृदुनाग्निना ॥ १०७ ॥ तत्यानं वमतो रक्तं नावनं नासिकागते कर्णाभ्यां यस्य गच्छेच्च तस्य को प्रपूरयेत् ॥ १०८ ॥ रक्तस्रावीणि चाशांसि लेपयेतं न सर्पिषा। मेढ़पायुप्रवृत्तं तु तदभ्यङ्ग प्रयोजयेत् ॥ १०८ ॥ पित्तजेषु विकारेषु स्फोटादिषु च बुद्धिमान् । विषेषु कोटदोषेषु विसर्पषु प्रयोजयेत् ॥ ११० ॥ इति महादर्बाद्यं वृतम् । न्यग्रोधोदुम्बरावस्थशुङ्गानाऽऽपोथ्य वासयेत् । अहोरात्र जले तप्ते वृतं तेनाम्भसा पचेत् ॥ १११ ॥ तद शर्करायुक्त लेहयेत् क्षौद्रपादिकम् । अधो वा यदि वा चोई रक्तं यस्य प्रवर्त्तते ॥ ११२ ॥ मुखं तस्याशु युज्यत अग्निवेशवचो यथा। इति शुङ्गाध हतम्। शतावरीदाडिमतिन्तिडीकं काकोलीमेदे मधुकं विदारीम् । पिष्ट्वा च मूलं फलपूगकस्य घृतं प्रचेत् क्षौरचतुर्गुणञ्च ॥११३॥ कासज्वरानाहविबन्धशूलं तद्रतापित्तञ्च वृतं निहन्ति ॥११४॥ इति शतावरीष्ठतम् ।

·२१२ चिकित्सासारसंग्रह ॥ शतावास्तु मूलानां रसं प्रस्थहयं मतम् । तत्समञ्च भवेत् क्षौरं घृतप्रस्थ विपाचयेत् ॥ ११५ ॥ जीवकर्षभको मेदा महामदा तथैव च । काकोलीक्षौरकाकोली मृहीका मधुकं तथा ॥ ११६ ॥ मुहपर्णी माषपर्णी विदारी रक्तचन्दनम् । शर्करामधुसंयुक्तं मिद्धं विस्रावयेद सृतम् ॥ ११७ ॥ रक्तपित्तविकारेषु वातरक्तगरेषु च । नौणशुक्रेषु दातव्यं वाजीकरणमुत्तमम् ॥ ११८ ॥ इन्दाहं शिरोदाहं ज्वरं पित्तसमुद्भवम् । योनिशूलञ्च दाहञ्च मूत्रकृच्छ्रञ्च पैत्तिकम् ॥ ११८ ॥ एतान् रोगानिहन्त्याशु छिन्नाभाणीव मारुतः । शतावरीमर्पिरिदं बलवर्णाग्निवदनम् ॥ १२० ॥ शतावादिके चाज्यं शर्करामधुपादिकम् । इति तहातावरोधतम् । वामां मशाखां सपलाशमूलां कृत्वा कषायं कुसुमानि चास्याः । प्रदायकल्क विपचेद् घृतं तत्मक्षौद्रमाश्वव निहन्ति रक्तम्॥१२१ शाणस्य कोविदारस्य वृषस्य ककुभस्य च । कल्कान् कृत्वा प्रशंसन्ति पुष्पकञ्च चतुष्पलम् ॥ १२२ ॥ इति वासाद तम्। समूलपत्रशाखन्तु वृषं धौतं सुकुट्टितम् । स्वरसं तस्य निष्कास्य कषायं वा जले शृतम् ॥ १२३ ॥ चतुर्गुणे जले तस्मिन् वृतप्रस्थ विपाचयेत् कुसुमैमञ्जरीभिश्च कल्कपेष्थैः सुखाग्निना ॥ १२४ ॥ वियेत् काष्ठदा पात्रे लोहमये दृढ़े। अनेन विधिना पक्कं मधुपादसमायुतम् ॥ १२५ ॥ पिबेत्कासे क्षये खासे रक्तपित्ते हलीमके ।

·रक्तापित्ताधिकारः।
२१३
शिरोपघाते तिमिरे तथा सवे च पावके ॥ १२६ ॥
न तुल्यमस्ति भैषज्य विशेषाद्रतापित्तिनाम् ।
इति वासाहतम् ।
वासाकल्करसे सर्पिः पयसा सह पाचयेत् ।
कल्कै निम्ब कुटजमुस्तयध्यातचन्दनैः ॥ १२७ ॥
उशीरमधुकानन्ता शारिवोत्पलपद्मकैः ।
त्रायन्त्युत्पलमूर्वाभिर्मदयन्त्याश्च पल्लवैः ॥ १२८ ॥
सिताक्षौद्रयुतं हन्याद्रक्तपित्त सुदारुणम् ।
पैत्तिकं वातिकं गुल्म स्वरभेदं हलीमकम् ॥ १२८ ॥
ये चान्ये कोर्तिता रोगा रक्तपित्तकफाश्रयाः ।
तान् सर्वानाशयत्येतत्यीयमानं हिताशिना ॥ १३० ॥
ति महावासाद्यं तम् ।
अश्वगन्धापलशतं तदई गोक्षुरस्य च ।
शतावरीविदारी च शालिपर्णी बला तथा ॥ १३१ ॥
अखस्थस्य च शुङ्गानि पद्मबीजं पुनर्नवा।
काश्मया॑श्च फलञ्चव माषबीजं तथैव च ॥ १३२ ॥
पृथग्दशपलान् भागांश्चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् ।
द्रोणशेषे रसे तस्मिन् पूतशौते प्रदापयेत् ॥ १३३ ॥
मृहीका पद्मकं कुष्ठं पिप्पलौरक्तचन्दनम् ।
पत्रकं नागपुष्पञ्च प्रात्मगुप्ताफलं तथा ॥ १३४ ॥
नौलोत्पलं शारिवे हे जीवनीयं विशेषतः ।
पृथक्कर्षसमा भागाः शर्कराया: पलहयम् ॥ १३५ ॥
रस: स्यात्पौण्ड केक्षणा माढ़काढ़कमाहरेत् ।
चतुर्गुणेन पयसा वृतप्रस्थ विपाचयेत् ॥ १३६ ॥
रक्तपित्त चतक्षीणं कामलां वातशोणितम् ।
हलीमकं पाण्डुरोगं वर्णभङ्गं स्वरक्षयम् ॥ १३७ ॥

·२१४
चिकित्सामारसंग्रह
मूत्रकच्छमुरोदाहं पार्खशूलञ्च नाशयेत् ।
एतद्राज्ञां प्रदातव्यं बह्वन्तःपुरचारिणाम् ॥ १३८ ।
स्त्रीणाञ्चैवानपत्यानां दुर्बलानाञ्च देहिनाम् ।
क्लीवानामल्पशुक्राणां जीर्णानामल्परेतसाम् ॥ १३८ ॥
श्रेष्ठं बलकरं धन्यं हृद्यं वृष्यं रसायनम् ।
ओजस्तेजस्कर स्वयं मायुष्य प्राणबईनम् ॥ १४० ॥
मंहयति शुष्कांश्च पुरुषान् दुबैलेन्ट्रियान् ।
सर्वरोगविनिर्मुक्त स्तोयसिक्तो यथा द्रुमः ।
कामदेव इति ख्यातं सर्पिरुक्तं महागुणम् ॥ १४१ ॥
इति कामदेवकृतम्।
अनन्ता शारिवा पद्म मलोभ्रं नौलमुत्पलम् ।
कल्कैरेतैः पचेत्सर्पिः सक्षीरं नावनं परम् ॥ १४२ ॥
रक्तपित्त प्रशमयेनारीणां प्रदरं तथा ॥ १४३ ॥
दूत्यनम्ताद्य एतम् ।
हस्तपादाङ्गदाहेषु ज्वरे रक्ते तथोड़गे।
वासावृतं शतावा मिह वा परमं हितम् ॥ १४४ ॥
दूर्वामधूकमञ्जिष्ठा द्राक्षुरसचन्दनैः ।
शारिवायनताह स्तैलप्रस्थ विपाचयेत् ॥ १४५ ॥
क्षौरं चतुर्गुणं दत्त्वा सिद्धमभ्यञ्जने हितम् ।
रक्तपित्तहरं ह्येत ईल्यं वातघ्नमुत्तमम् ।
दूर्वातैलमितिख्यातं शशिवर्णकरं महत् ॥ १४ ॥
इति दूर्वाद्यं तैखम् ।
मधुकं मधुकं द्राक्षा त्वक्क्षौरौ पिप्पली तथा।
त्रिजातस्य त्रयः कर्षाः शंकराया: पलहयम् ॥ १४७ ॥
द्राक्षामधुकखर्जरं पलाशं लक्षणचूर्णितम् ।
मधुना गुटिका बहाः घन्तीह पित्तशोणितम् ॥ १४८ ॥

·रक्तपित्ताधिकारः। २१५ कासखासारुचिछर्दि मूर्छाहिकामदभ्रमान् । क्षतक्षयं स्वरभ्रशं प्लीहानं दीर्घमारुतान् ॥ १४८ ॥ रक्तनिष्ठीवहृत्पार्च रुपिपासाज्वरानपि । इति मधुकाद्या गुटिका । वृद्धं पुरातनं वापि कुष्माण्ड कठिनं दृढ़म्। त्वक्सिराभिविनिमत मन्त्रबीजैविवर्जितम् ॥ १५० ॥ खिन्नं सुपिष्ट दृषदि वस्त्रेणैव तु पीड़ितम् । विशुष्कमातपे किञ्चिद ग्रह्णीयात्तु तुलां ततः ॥ १५१ ॥ औदुम्बरे कटाहे तु पचेत् प्रस्थ तु सर्पिषः । कत्वा क्षौद्रनिभं तस्मिन् क्षिपेत् खण्ड शतं भिषक् ॥१५२॥ कुष्माण्डपौड़नात् तोयं तेनैव विपचेत्युनः । मुक्तमर्पियंदा पश्येत्तदा पक्कं विनिर्दिशेत् ॥ १५३ ॥ सुखिनपाके निष्पन्ने सर्पिरई क्षिपेन्मधु । कणापलयं चूर्ण जीरकञ्च सनागरम् ॥ १५४ ॥ त्रिसुगन्धं सधन्याकं मरिचं शुक्तिपाणिकम् । खादेदग्निबलापेक्षी पथ्यभुमात्रया नरः ॥ १५५ ॥ कामं खास क्षतक्षीणं यक्ष्माणं हृदये रुजम् । रक्तपित्त ज्वरं दाहं टट्छर्दिञ्च विमुञ्चति ॥ १५६ ॥ वैस्वयं पौनसं काय जीमूतमिव मारुतः । इति खण्ड कुष्माकम् । कुष्माण्डकात्पलशतं सुखिन्ब निष्कुलोकतम् । पचेत्तप्ते घृतप्रस्थे शनैस्ताममये कटे ॥ १५७ ॥ यदा मधुनिभः पाक स्तदा खण्ड शतं न्यसेत् । पिप्पलीशृङ्गवेराभ्यां हे पले जोरकस्य च । त्वगेलापत्रमरिचधन्यकानां पलाईकम् ॥ १५८ ॥ न्यसेचूर्णीकृतं तव दा संघटयेत् मुहुः ।

·२१६ चिकित्सासारसंग्रह तत् पक्क स्थापयेद्भाण्डे दत्त्वा क्षौद्रं घृतार्थकम् ॥ १५ ॥ तद्यथाऽग्निबलं खादे द्रक्तपित्ती क्षतक्षयो। कासखासतमछर्दि तृष्णाज्वरनिपौडितः ॥ १६ ॥ वृष्य पुनर्नवकरं वलवर्णप्रसादनम् । उर: मन्धानकरणं हहणं स्वरबोधनम् ॥ १६१ ॥ अखिभ्यां निर्मितं श्रेष्ठं कुष्माण्ड करसायनम् । इति खण्डकुष्माण्डकः । पञ्चाशच पलं खिब कुष्माण्डात् प्रस्थमाज्यतः । पक्कं पलशतं खण्ड वासाकाथाढ़के पचेत् ॥ १६२ ॥ शुभाधानीघनैर्भार्गी त्रिसुगन्धैश्च कर्षिकैः । शैलेयविश्वधन्याकमरिचैव पलांशकैः ॥ १६३ ॥ पिप्पलीकुड़वञ्चैव मधुमानी प्रदापयेत् । कासं खास क्षयं हिकां रक्त पित्तं हलोमकम् । हृद्रोगमम्लपित्तञ्च पौनसञ्च व्यपोहति ॥ १६४ ॥ युक्तसर्पिषि कुष्माण्ड पाके बन्धेनुमुद्रया ॥ १६५ ॥ इति वासागडखकुष्माण्डः: कुष्माण्ड कविधानेन शूरण: परिकीर्तितः । अर्शसां मूढ़वातानां मन्दाग्नीनां विशेषतः ॥ १६६ ॥ इति शूरणपाक: क्षौरमिक्षुरसं यूषं पञ्चमूलौकषायजम् । अनुपानं प्रयोक्तव्य खण्ड कुष्मागह कादिषु ॥ १६७ ॥ तुलामादाय वासाया: पचेदष्टगुणे जले। तेन पादावशेषेण पाचयेदाढ़कं भिषक् ॥ १६८ ॥ चूर्णानामभयानाञ्च खण्डाच्छुद्धाच्छतं तथा । हे पले पिप्पलौचूर्णात् सिद्धशौते च माक्षिकात् ॥१६८ ॥ कुड़वं पलमावन्तु चातुर्जातन्तु चूर्णितम् ।

·रलपित्ताधिकारः। २१७ क्षिप्वा विलोड़ितं खादेत् रक्तपिनो यथानलम् ॥ १७० ॥ कासखासगृहीतच यक्ष्मणा च प्रपौड़ितः ॥ १७१ ॥ इति वासाखण्डः । वासाकुटजकुष्माण्ड शतपत्रमा सहामृता। नित्यमार्दाः प्रयोक्तच्या मानतो हिगुणा मताः ॥ १७२ ॥ दौरं चतुर्गुणां लेहाद घृतं द्विगुणमुत्तमम् । चूर्णपादञ्च वैडङ्ग दद्यान्मधुमिते समे ॥ १७३ ॥ एकौलत्य पचेल्लेहं खादेदग्निबलं यथा । रतापित्तं जयत्युग्रं खण्डखाद्यं रसं स्मृतम् ॥ १७४ ॥ इति शर्करासमं ढहम् । अमृता विकृता दन्ती श्रावणी खदिरो वृषः । चित्रको भृङ्गराजच कोकिलाक्षः सपुष्करः ॥ १७५ ॥ पुनर्नवाबलाकाशाः शिग्रमोरटदारकाः । सहौरविरमो दर्भ: कुशास्थि सह पौबरौ ॥ १७६ ॥ गवाक्षीवरुणः कन्दश्वविका तालमूलिका । नागबलाकणामूलं कुष्ठं ब्राह्मणयष्टिका ॥ १७७ ॥ पलोमितानि सर्वाणि जलद्रोणे विपाचयेत् । अष्टभागावशिष्टन्तु कषायमुपकल्पयेत् ॥ १७८ ॥ त्रिफलायास्तथा प्रस्थं जलाष्टगुणपाचितम् । तस्मादष्टावशेषस्तु कषायः सुपरिसुतः । १७८ ॥ माक्षिकेण हतच्चापि पुटितच्च यथाविधि । आयसं चूर्णितं पूतं पलं षोड़शसम्मितम् ॥ १८० ॥ पलान्यनस्य चत्वारि तावन्ति गन्धकस्य च । हे पले च रसस्यापि पुटितस्य यथाविधि ॥ १८१ ॥ गुड़स्य च पलान्यष्टौ सितायाश्चाथ पैत्तिके। रक्तपित्तेऽथ खण्डस्य मत्यण्डया वाथ कार्षिके । १८२॥ १८ ·चिकित्सासारसंग्रहे गुग्गुलोईिपलं दत्त्वा प्रस्थाई सर्पिषस्तथा। एवं पाकविधिज्ञस्तु पचेल्लोहं समाहितः ॥ १८३ ॥ शौतेऽवताय मधुनः क्षिपदष्टपलं भिषक् । माक्षिकस्य विशुद्धस्य दिपलं रजम: क्षिपेत् ॥ १८४ ॥ शिलाजतोस्तथा चूर्ण पलाई सम्मितं भिषक् । अथैषां प्रक्षिपेञ्चूर्णं पलमात्र पृथक् पृथक् ॥ १८५ ॥ विकटुत्रिफलादन्तौ त्रिता जोरकद्दयम् । गायत्रिसारं तान्लोशं धन्याकं मधुयष्टिका ॥ १८६ । शुभा रसाजनं शृङ्गी चित्रकं चव्यमुस्तकम् । चातुर्जातककङ्कोलं लवङ्ग जातिकं फलम् ॥ १८७ ॥ द्राक्षाखर्जरकं चूर्ण पलाई सम्मितं भिषक् । एषः लोहवरः श्रीमान् सर्वव्याधिप्रणाशनः ॥ १८८ ॥ यत्र यत्र प्रयुचौत तत्तदाश विनाशयेत् । रक्तपित्तेऽम्लपित्ते च क्षये कुष्ठे ज्वरऽरुचौ ॥ १८८ ॥ दर्नानि चोटरे शूले ग्रहण्याच्चामवातक । वातरक्त मूत्रकृच्छ प्रमहे शर्करागर्दै ॥ १८० ॥ अस्योपयोगामनुजस्तारुण्यमधिगच्छति । ब्रह्मचर्येण कुर्वीत प्लुतं माक्षिकसर्पिषा ॥ १८१ ॥ माषकं रत्तिकावृद्धया यावदष्टौ च माषकाः । बईयेद दिदलं सूपं मांसं चानूपसम्भवम् ॥ १८२ ॥ ककारपूर्वकं सर्व प्रयत्न न विवर्जयेत् । अमृताख्यो वरो लोहः सर्ववैवोपयुज्यते ॥ १३ ॥ अनेन जन्तवः स्वस्था नौरुजः सन्ति नान्यथा। इति अमृताख्य शोहरसायनम् । शतावरौछिन्त्ररुहा वृषमुण्डतिका बला। तालमूली च गायत्री त्रिफलायास्त्वचस्तथा १९४ ॥

·पित्ताधिकारः। २१५ भार्गीपुष्करमूलच्च पृथक् पञ्चपलानि तु । जलद्रोणे विपक्तव्यमष्टभागावशेषितम् ॥ १८५॥ दिव्यौषधिहतस्यापि माक्षिकेण हतस्य च । पलहादशं देयं रुकालोहस्य चूर्णितम् ॥ १८६ ॥ खण्ड तुल्यं तं देयं पलषोड़शिकं बुधैः । पवेत्ताममये पावे गुड़ादेः पाकवद्यथा ॥ १९७॥ प्रस्थाई मधुनो देयं शुभाश्मजतुकं त्वचम् । शृङ्ग विडङ्ग कृष्णा च शुण्ठाजाजी पलं पलम् ॥ १९८॥ त्रिफलाधान्यक पत्रं हयं मरिचकेशरम् । चूर्ण दत्त्वा समथितं निग्धभाण्डे निधापयेत् ॥ १८ ॥ यथाकालं प्रयुनीत विड़ालपदकं ततः । गव्यक्षौरानुपानञ्च सेव्यं मांसरसं पयः ॥ २०० ॥ गुरुवृष्यानपानानि निग्धं मांसादि हणम् । रक्तपित्तं प्रदुष्टञ्च क्षयं कासं विशेषतः ॥ २०१ ॥ वातरता प्रमेहच शीतपित्तं वमि लमम् । श्वय, पाण्डुरोगञ्च कुष्ठं प्लौहोदरं तथा ॥ २०२ ॥ पानाहं रक्तस्रावच अम्लपित्त निहन्ति च । चक्षुष्य हणं वृष्य माङ्गल्य प्रोतिबईनम् ॥ २०३ ॥ आरोग्य पुत्रदं श्रेष्ठ कायाऽग्निबलबईनम् । श्रीकर लाघवकरं खण्डखाद्यं प्रकीर्तितम् ॥ २०४ ॥ कागं पारावतं मांसं तित्तिरिक्रकराः शशाः । कुलिङ्गाः कृष्णसारा ये तेषां मांमानि योजयेत् ॥ २०५ ॥ नारिकरपयः पानं मुनिषबकवास्तुकम् । शूष्कमूलकजीराख्यौं पटोलं वृहतीफलम् ॥ २०६ । फलं वार्ताकुपक्काम खजूरं स्वादु दाडिमम् । ककारपूर्वकं यच्च मांसं चानपसम्भवम् ॥ २०७५ ·२२० चिकिमासारसंग्रह वर्जनौयं विशेषेण खण्डकाद्यं समनता। इति खखाद्यी कर यच पित्तज्वरे प्रोत्र वहिरन्तय भेषजम् । रक्तपित्त हितं तच्च क्षीणक्षतहितं च यत् ॥ २०८ ॥ शीतावगाहसेकाद्याः प्रशस्ता रक्तपित्तिनाम् । दाडिमामलकं विहानम्बमात्मपाय दापयेत् ॥ २०८ ॥ शालिषष्टिकनोवार चणमुद्गमसूरकाः । श्यामाकाच प्रियङ्गश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम् ॥ २१ ॥ पटोलनिम्बवेवाग्र तण्ड लोयादयो हिताः । पारावतकपोतांश्च लावान् रक्ताक्षवर्णकान् ॥ २११ ॥ शशान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान् कालपुच्छकान् । रक्तपित्तहरान् विद्याद्रसांस्त्वेषां प्रयोजयेत् । ईषदम्लाननम्नांश्च पृतभृष्टान् मशकंगन् ॥ २१२ ॥ सामान्यो हितयोगषु द्रव्यशक्ति समीक्ष्य हि। प्रयोज्यो रक्तपित्तादौ योगो वातादिजे गदे ॥ २१२ ॥ ३ इति बसे नमलिस: रक्रपिन निदामचिकित्साधिकारः समाप्त । अथ राजयक्ष्मनिदानमाह । वेगरोधात् क्षयाच्चैव साहसाहिषमाशनात् । त्रिदोषो जायते यक्ष्मा गदो हेतुचतुष्टयात् ॥ १ ॥ कफप्रधानैर्दोषैस्तु रुद्धेषु रसवम सु । अतिव्यवायिनो वापि क्षीणे रेतस्यानन्तराः । क्षौयन्ते धातवः सर्वे तत: शुष्यति मानव: ॥ २ ॥ श्वासाङ्ग-सादकफसंम्रवतासुशोष- वम्यग्निसादमदपौनसकासनिद्राः ।

·राजयक्ष्माधिकारः। २२१ शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शल क्षणो भवति मांसपरो रिरंसुः ॥ ३ ॥ खनषु काकशुकशनकिनीलकण्ठ- ग्यधास्तथैव कपयः कलासकाश्च । तं वाहयन्ति सनदौर्विजलाश्च पश्य- च्छुष्कांस्तरून् पवनधूमदवादितांश्च ॥ ४ ॥ अंसपार्खाभितापश्च सन्तापः करपादयोः । ज्वरः सर्वाङ्गगचेति लक्षणं राजयक्ष्मिणः ॥ ५ ॥ कासो ज्वरः पार्श्वशूलं स्वरभेदो महारुचिः । अग्निमान्य विजानीयालक्षणं राजयक्ष्मणः ॥ ६ ॥ स्वरभेदोऽनिलाच्छूलं सङ्कोचश्चांसपार्श्वयोः । ज्वरो दाहोऽतिमारश्च पित्तामुक्तस्य चागमः ॥ ७॥ शिरम: परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च । काम: कण्ठस्य चोडंमि विज्ञेयः कफकोपतः ॥ ८ ॥ भक्ताईषो ज्वरः कासः श्वास: शोणितदर्शनम् । स्वरभेदश्च जायन्ते षड्पे राजयक्ष्मणि ॥ ८ एकादशभिरभिर्वा षडभिर्वापि समन्वितम् । कासातिसारपाङर्ति स्वरभेदाऽरुचिज्वः ॥ १० ॥ विभिर्वा पौड़ितं लिङ्गैः ज्वरकासाऽमृगामयैः । जधाच्छोषार्दितं जन्तु खमिच्छन् विपुलं यश: ॥ ११ ॥ सर्वैरई स्त्रिभिर्वापि लिङ्गमांसबलक्षयः । युक्तो वयश्चिकित्स्यस्तु सर्वरूपोऽप्यतोऽन्यथा ॥ १२ ॥ महाशनं क्षीयमाण मतिमारप्रपीड़ितम् । शूलमुष्कोदरश्चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत् ॥ १३ ॥ शुक्लाक्षमवद्देष्टार मूङ्घ श्वासनिपौड़ितम् । कृच्छ्रण बहु मेहन्तं यस्मा हन्तौह मानवम् ॥ १४ ॥ -

·२२२
चिकित्सासारसंग्रह
पर दिनसहस्रन्तु यदि जीवति मानवः ।
सुभिषभिरुपक्रान्तस्तरुपः शोषपीड़ितः ॥ १५ ॥
उपक्रमेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकशं मरम् ॥ १६
व्यवायशोकवाई क्यव्यायामाऽध्वप्रशोषितान् ।
व्रणोरक्षतमंजौ च शोषिणी लक्षणैः शृणु ॥ १७ ॥
व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गरुपद्रुतः ।
पाण्डुदेहो यथा पूर्व क्षौयन्ते चास्य धातवः ॥ १८ ॥
प्रध्यानशीलः सस्ताङ्गः शोकगोष्यपि तादृशः ।
विना शुक्रक्षयकृतैर्विकारैरुपलक्षितः ॥ १८ ॥
जराशोषी कृशो मन्दो नष्ट बुद्धिबलेन्द्रियः ।
कम्पनोऽरुचिमान् भित्रकांस्यपात्रहतस्वरः ॥ २० ॥
ठीवति श्लेष्मणा होनो गौरवारुचिपीडितः ।
मंप्रसुतास्य नासाक्ष: शुष्करूक्षमलच्छविः ॥ २१ ॥
अध्वशोषौ च स्रस्ताङ्गः संभृष्टपरुषच्छवि:
प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कलोमगलाननः ॥ २२॥
व्यायामशोषौ भूयिष्ठ मेभिरेव समन्वित: ।
लिङ्गरःक्षतकतै: संयुक्तश्च क्षतं विना ॥ २३ ॥
रक्तक्षयाइदनाभि स्तथैवाहारयन्त्रणात् ।
व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमःस्मृतः ॥ २४ ॥
पथ चिकित्मामाह ।
व्यवायशोषिणां क्षीररसमांमाज्यभोजनैः ।
सकलैमधुरैह द्यैः जीवनौयरुपाचरेत् ॥ २५ ॥
हर्षणाश्वासनैः क्षौरैः स्निग्धैर्मधुरशीतलैः ।
दीपनलंधभिचारैः शोकशोषमुपाचरेत् ॥ २६ ॥
आस्यासुखैर्दिवास्वप्न शीतैर्मधुरतहणैः ।
तक्रमांसरसाहारै रध्वशोषिणमाचरेत् ॥ २७ ॥

·राजयक्ष्माधिकारः। ३२३ व्रणशोषं जयेत् स्निग्धैर्दीपनैः स्वादशीतलैः । ईषटम्बैरनम्बैर्वा यूषमांसरसादिभिः ॥ २८ ॥ व्यायामशोषिणं स्निग्धैः क्षतक्षयहितैहिमैः । उपाचरज्जीवनौयविधिना श्लैष्मिकेण तु ॥ २८ ॥ बलिनो बहुदोषस्य पञ्चकर्माणि कारयेत् । यक्ष्मिणः क्षीणदहस्य तत्कृतं स्यादिषोपमम् ॥ ३० ॥ शुक्रायत्तं बलं पुंसां मलायत्तञ्च जीवितम् । अतो विशेषात् संरक्षेद् यक्ष्मिणो मलरतसौ ॥ ३१ ॥ शालिष्टिकगाधूम यवमुगादयो हिताः । मद्यानि जाङ्गलाः पक्षिमृगाः पथ्या विशष्यताम ॥३२॥ मूलकानां कुलस्थानां यूषैर्वा सूपसंस्कृतैः । मपिप्पलीक मयवं सकुलस्थ मनागरम् ॥ ३३ ॥ दाडिमामलकापतं स्निग्धमाज रसं पिबत् । यन डिनिवत्तन्त विकाराः पौनसादयः ॥ ३४ ॥ द्रव्यतो हिगुणं मांमं सर्वतोऽष्टगुणं जन्लम् । पादस्थं मंस्कृतं चाज्यं षडङ्गो यूष उच्यते ॥ ३५ ॥ दति षडयषः । धन्याकं पिप्पली विश्व दशमूलौजलं पिबेत् । पार्खशलज्वरखास पोनसादिनिवृत्तये ॥ ३६ ॥ अश्वगन्धामृता भार्गी दशमूलीवचाया। पुष्करातिविषा प्रन्ति क्षयं क्षौररसाशिनः ॥ ३७॥ कपिमांसं समादाय लक्षणचूर्णन्तु कारयेत् । तत्पिबेत् क्षीरसंयुक्तं क्षयरोगहरं परम् ॥ ३८ ॥ हारिणं छागमांसन्तु लक्ष्णचूर्णीकृतं शुभम् । अजाक्षौरण पातव्यं क्षयव्याधिविनाशनम् ॥ ३८ ॥ दशमूलवचाराम्रा पुष्करसुरदारनागरैः कथितम् ।

·२२४ चिकिक्षासारसंग्रहे पेयं पार्वशिरोरुक् क्षयकामादिशान्तये सलिलम् ॥ ४० ॥ ककुभत्वङ्गागबला वानरिबोजानि चूर्णितं पयसि । पक्क मधुतयुक्तं ससितं यक्ष्मादिकासहरम् ॥ ४१ ॥ स्थिरा पुनर्नवैरण्ड वामर्षभाः मजौरकाः । श्वदंष्ट्राभोरुलाङ्गली विदारी हंसपादिका ॥ ४२ ॥ वृहत्यो दृश्चिकालौ च हे मैदे मर्कटौ तथा । शोषगुल्मानिलखाम कामपित्तहरो गणः ॥ ४३ ॥ हिपञ्चमूलीमगधा धान्यनागरज जन्नम् । चातुर्जातकसंयुक्त पिबित्यं क्षयातुरः । कामज्वरादिशमनं बलपुष्टिविवर्द्धनम् ॥ ४४ ॥ ममूलपवच्छदपल्लवाया रस: प्रयोज्यो मदयन्तिकायाः । मासोपयोगेन समस्तलिङ्गं यक्ष्माणमुग्रं हर्गत प्रमह्य ॥ ४५ ॥ क्लागमांम पयः छागं लागं मपिः मनायम्म् । कागोपसेवाशय छागमध्यं तु यक्ष्मनुत ॥ ४६ । कुष्माण्डकफलोत्थेन रसन परिपेषितम् । लाक्षाकर्षडयं पौत्वा जयद्रक्तक्षयं नरः ॥ ४ ॥ व्योषं शतावरीत्रीणि फलानि ई वले तथा। सर्वामयहरो योगः सेव्यो लोहरजोऽन्वितः ॥ ४८ ॥ एतदक्षःक्षतं हन्ति कण्ठ जां विविधां रुजम् । राजयक्ष्माणमत्यग्र बाहुस्तम्भमथार्दितम् ॥ ४८ ॥ मधुनाढ्या विड़ङ्गाश्म जतुलोहताभयाः । प्रन्ति यक्ष्माणमत्य ग्रं मेव्यमाना हिताशिनः ॥ ५० ॥ चव्यव्योषविड़ङ्गानि चूर्ण कृत्वा लिहेबरः । सर्पिर्मधुभ्यां मुच्येत क्षयरोगान संशयः ॥ ५१ ॥ दिनकरदीधितिशोषित पारावतमांसमनुदिनं नियतम् । यो लेढिमधुघताभ्यां स जयति यक्ष्माणमत्युग्रम् ॥ ५२ .

·राजयक्ष्माधिकारः। २२५ कृष्णाद्राक्षासितालेहः क्षय हा क्षौद्रतैलवान् । मधुमर्पियुतो वाश्वगन्धा क्षणासितोद्भवः ॥ ५३ ॥ शर्करामधुसंयुक्तं नवनीतं लिहेत् क्षयो। क्षौराशी लभते पुष्टि मतुल्ये चाज्यमाक्षिके ॥ ५४ ॥ शतपुष्पा नतं कुष्ठं मधुकं देवदारु च । पिष्टवा लेप: ममर्पिष्कः पृष्ठपावांशरुक्षु च ॥ ५५ ॥ चूर्ण काकुमिष्टं वामकरमभावितं बहन् वारान् । मधुतमितोपलाभिर्ला क्षयकामरक्तपित्तहरम् ॥ ५६ ॥ जीवन्ती शतवीजा च विकमा मपुनर्नवा । अश्वगन्धाभयाभार्गी तर्कारी मधुकं बला ॥ ५७ । विदारोसर्षपा कुष्ठं तण्डुन्नीयातमीफलम् । माषास्तिलाश्च किट्टञ्च सर्वमकत्र चूर्णयेत् ॥ ५८ ॥ यवचूर्णञ्च दिगुणं दध्ना युक्त ममाक्षिकम् । एतदर्तनं कायं पुष्टिवर्णबलप्रदम् ॥ ५८ ॥ पुष्टये शोषिणां कार्यमभ्यङ्गोहर्तनादिकम् । इति जीवन्त्याद्युहर्तमम पिबेत्रागबलामूलं माई कर्ष विवर्द्धितम्। पलं क्षौरयुतं मामं क्षौरवर्तोरनबभुक् ॥ ६ ॥ एष प्रयोगः पुध्यायुर्बलारोग्यकरः परः ॥ ६१ ॥ सितोपलातुगाक्षोरी पिप्पली बहुला त्वचः । अन्त्यादूच द्विगुणितं लेहयेन्मधुसर्पिषा ॥ ६२ ॥ चूर्णितं प्राशयेदेतच्छासकासज्वरापहम् । पार्दशूलञ्च मन्दाग्नि सुप्तजिह्वामरोचकम् । हस्तपादाङ्गदाहेषु ज्वरे रक्त तथोड़गे ॥ ६३ ॥ इति सितोपलादिलः । तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा।

·चिकित्सामारसंग्रह यथोत्तरं भागहमा वगैला चाईभागिके ॥ ४ ॥ पिप्पल्यष्टगुणा चात्र प्रदेया मितशर्करा। कामवासारुचिहरं तच्चूर्णं दीपनं परम् ॥ ६५ ॥ हृत्पाण्डु ग्रहणोदोषप्लीहशोषज्वरापहम् । कातीमारशूलघ्नं मूढ़वातानुलोमनम् ॥ ६६ ॥ कल्पयेद गुटिकाञ्चैव चूर्ण पत्ता सितोत्पलम् । गुटिका ह्यग्निसंयोगाचूर्णाल्लघुतरा स्मृता ॥ ६७ ॥ इति तालीमादिचूर्णगटिका तालीशं चित्रकं व्योषं दाडिमं तिन्तिडीयकम् । एतेषां पलिकान् भागान् दौप्यको गजपिप्पली ॥ ६८ ॥ यवानी शतभेद्यच्च कमिघ्नं ग्रन्थिकं तथा । चव्यञ्च केमरञ्चैव हपुषाजाज्यधान्यकम् ॥ ६८ ॥ जातीफलं लवङ्गञ्च त्रिसुगन्धं कणा शुभा। एतेषां कर्षमेकन्तु हिगुणा शर्करा भवेत् ॥ ७० ॥ पौनस राजयक्ष्माणं हृद्रोगं वातत्तिकम् । मूत्रकच्छ्राबेत्ररोगान् पाण्ड रोग हलीमकम् ॥ ७१ ॥ रोगांश्चत्वारिंशन्च पैत्तिकान् । विंशति श्लैभिकांश्चैव ोकादशगलग्रहान् ॥ ७२ ॥ ज्वरांच्छूलानि चाशांसि भगन्दरांश्च शोषकान् । वैवर्यहननश्चैव जरुस्तम्भ हनुग्रहम् ॥ ७३ ॥ महातालौशमित्येतत् सर्वान् व्याधीन् व्यपोहति ॥ ७४ ॥ पति महातालौशादिचूर्णम् । तालौशमरिचनागर पिप्पलीतम लत्रुटिफलत्वचः । जातिफलमृणालं त्वक्षौरीमुस्ततुल्यांशम् ॥ ७५ ॥ चूर्ण विगुणमितोत्पल मेतद्रुच्यं प्रदीपनं हृद्यम् । ज्वररतापित्तकास खासक्षयगुन्मशूलधम् ॥ ७६ ॥ प्रशीतिं वातजान् ·राजयक्ष्माधिकारः। २२७ । छम्यतिसारग्रहणी हृद्रोगान् मूढ़मारुतं दाहम् । करचरणादिषु शमयति पाण्डु गदं कण्ठरोगञ्च ॥ ७७ ॥ इति तालीशाय चूर्वम्। कर्पूरचीचकं कोल जाजीफलदलैः समैः । लवङ्गमांसोमरिचैः कृष्णाशुण्ठीविवदितैः ॥ ७८ ॥ चूर्ण सिता समं हृद्यं रोचनं क्षयकासजित् । वैश्वर्यखासगुल्मार्श: छर्दिकण्ठामयापहम् ॥ ७ ॥ प्रयुक्तं चानपानेषु भेषजहेषिणां हितम् ॥ ८० ॥ इति कर्पूराद्यं चूकम् । जातिफलं विडङ्गानि चित्रकं तगरं तिलाः । तालोशं चन्दनं शुण्ठी लवङ्ग चोपकुञ्चिका ॥ ८१ ॥ कर्परं चाभया धात्री मरिचं पिप्पलौतुगा। एषामक्षममा भागाश्चातुर्जातकमंयुताः ॥ ८२ ॥ पलानि सप्तमङ्गायाः शर्करा समयोजिताः । जयेत्कामं क्षयं श्वासं ग्रहणीमग्निमार्दवम् ॥ ८३ ॥ वातलेभोद्भवांश्वान्यान् प्रतिश्यायानरोचकान् । एतानेव रुजो हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ८४ ॥ इति नातिफलादिचूर्णम्। शृङ्गार्जुनाखगन्ध नागबलापुष्कराह्वयाछिबरहाः । तालीसादिसमेता लेहा मधुसर्पिभ्यां यक्ष्महराः । ८५ ॥ काय चूर्णम् । यवानौतिन्तिडीकञ्च नागरञ्चालवेतसम् । दाडिम वदरचाम्नं कार्षिकानुपकल्पयेत् ॥ ८॥ धान्यसौवर्चलाजाजी वराङ्ग चाईकर्षिकम् । पिप्पलीनां पलञ्चैकं हे पले मरिचस्य च ॥ ५० ॥ शर्करायाश्च चत्वारो पलान्येकत्र चूर्णयेत् ।

·२२८ चिकित्सामारसंग्रह जिह्वामंशोधनं दृद्य तचूर्ण भक्तरोचकम् ॥ ८८ ॥ हतम्लोहपार्खशूलघ्न विबन्धानाहनाशनम् । कामवासहरं ग्राहि ग्रहण्यर्थोविबन्धनुत् ॥ ८८ ॥ इति यवान्याय चूर्णम् सूक्ष्मैलाकेमरं त्वक च पत्र तालीशजं तुगा। पृथ्विका दाडिमं धान्यं जीरकञ्च हिकार्षिकम् ॥ ८ ॥ पिप्पली पिप्पलौमूल चव्यचित्रकनागरम् । मरिचं दीप्य कञ्चैवं वृक्षाम्न चाम्लवेतसम् ॥ ८१ ॥ अजमोदाजगन्धा च दधिस्थञ्चति कार्षिकम् । प्रयमिह शुद्धाया: शर्करायाश्चतुष्पलम् ॥ ८२ ॥ चूर्णमस्ति प्रदातव्यं परमं रुचिवर्द्धनम् । पोहकाममथाशांमि श्वामं शुलं ज्वरं वमिम् ॥ ८३ ॥ निहन्ति दीपयत्यग्नि बलवर्णप्रदं परम् । वातानुलोमनं हृद्य कण्ठजिह्वाविशोधनम् ॥ ८४ ॥ इति मुलीलाद्य चम् । गडूची शारिवा ह्रस्वा पञ्चमूलीवलावृषम् । ममूलपत्रशाखन्तु पृथग्दशपलानि च ॥ ८ ॥ नलद्रोण विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितम् । पिप्पलौचन्दनं लोधं होवेरोशौरपर्पटम् ॥ ८६ ॥ पाठाभूनिम्बय ध्याह वायन्ती नीलमुत्यलम् । मुस्तकेन्द्रयवाः शुण्ठी कटकं सदुरालभम् ॥ ८७ ॥ त्वपत्रं सुषमूलञ्च कल्कैरईपलैभिषक् । अजाक्षीरंण तत्तुल्यं हतप्रस्थ विपाचयेत् ॥ ८८ ॥ हन्ति यक्ष्माणमत्यु ग्रं रक्तपित्तं विदोषजम् । प्रवासकासक्षतक्षीण दाइशोथरजापहम् ॥ ८ ॥ इत्यमताद्यं तम्।

·राजयक्ष्माधिकारः। २२८ वामामृतारिष्टनिदिग्धिकानां रमेऽखगन्धेभवलार्जुनानाम् । सिद्ध सपञ्चोषणपुष्कराणां कल्क टं तं छागपयस्म शोषे ॥१०॥ इति वासाद्यं तम् । बलाविदारिगन्धाभ्यां विदार्यामलकेन च । मिळ सलवणं मपिनम्यं पेयमनुत्तमम् ॥ १०१ ॥ इति बलाद्य पृतम् । घृतं खर्जरमृहीका मधुकैः मपरुषकैः । मपिप्पलीकस्वयंकासश्वासज्वरापहम् ॥ १०२ ॥ इति खर्जगद्यं कृतम् । एलाजमोदामलकाभयाक्ष गायत्रिनिम्बाशनसालसारान् । विडङ्गभन्लातकचित्रकञ्च कटत्रिकाम्भोदसुराष्ट्रिकांस्तु ॥१३॥ पक्वा जले तेन पचेत्तु सर्पिस्तस्मिंस्तु मिद्धे त्ववतारिते च । त्रिंशत्यलान्यत्र मितोपलाया दद्यात्तुगाक्षौरिपलानि षट च १०४ प्रस्थ वृतस्य दिगुणाञ्च दद्यात् चौद्रं ततो मन्यकृतं विदध्यात् । पल पलं प्रातरतो लिहेच्च पश्चापिबत् क्षौरमतन्द्रितश्च ॥१०५॥ एतविधेयं परमं पवित्र दोषघ्नमायुष्थतमं तथैव । यक्ष्माणमाशु व्यपहन्ति ननं पागडामयञ्चैव भगन्दरञ्च ॥ १०६ ॥ न चात्र किञ्चित्परिवजनीयं रमायनञ्चैतदुपास्यमानम्। अत्र चतुगगावान कल्कमिदं पाच्यम् : दशमूलोशृतात् क्षौरात् मर्पि यदुदियान्नवम् । मपिप्पलीकं सक्षौद्रं तं स्वरविशोधनम् ॥ १०७ ॥ शिरःपाश्वांशशूलघ्न कासखासज्वरापहम् ॥ १०८ ॥ इति दशमूलीत वृतम् । पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागरैः । सयावशूकैः सक्षीरैः स्रोतसां शोधनं घृतम् ।। इति एलामन्य एतम् । २० ·२३० चिकित्मासारसंग्रहे कल्कोऽत्र पादिकः कार्यः क्षौरञ्चापि चतुर्गुणम् ॥ १०८ ॥ इति षड़ङ्गतम्। जीवन्तौ मधुक द्राक्षा फलानि कुटजस्य च । शुण्ठीपुष्करमूलञ्च व्याघ्रौगोक्षुरक बला ॥ ११० ॥ नीलोत्पलं चामलको नायमाणा दुरालभा । पिप्पली च ममञ्जिष्ठा एतं वैद्यो विपाचयेत् ॥ १११ ॥ एतद् व्याधिसमूहस्य रोगशस्य समुत्थितम् । रूपमेकादशविधं सर्पिरुन व्यपोहति ॥ ११२ ॥ इति जीवन्त्याद्यं दृतम् । पिप्पलीगु संयुक्तं कागक्षीरयुतं तम् । एतदग्निविवार्थ सर्पिश्च क्षयकासिनाम् ॥ ११३ ॥ इति पिप्पलौतम् । यष्टीबलागुड़च्यल्प पञ्चमूलतुलां पचेत् । द्रोणेऽपामटभागस्थ तत्र पात्रं पचेद् पृतम् ॥ ११४ ॥ धात्रीविटारोक्षुरसे त्रिपात्रे पयमोऽर्मणे । सुपिष्टैर्जीवनौयश्च पाराशरमिदं कृतम् ॥ ११५ ॥ प्रवलं राजयक्ष्माण मुन्म लयति शोलितम् । इति पाराशरकृतम् खदंष्ट्रां सदुरालभां चतस्रः पर्णिनी बलाम् । भागानेतान्मितान् कृत्वा पलं पर्पटकस्य च ॥ ११६ ॥ पचेदष्टगुणे तोये चतुर्भागावशेषिते । रमे तु पूते ट्रव्याणामषां कल्क समाचरेत् । अठीपुष्करमूलानां पिप्पलीवायमाणयोः ॥ ११७ ॥ आमलक्याः किरातस्य तिक्तस्य कुटजस्य च । फलानां शारिवायाश्च सुपिष्टानक्षसम्मितान् ॥ ११८ ॥ तैः साधयेद हतप्रस्थ क्षौरं द्विगुणितं भिषक् ।

·राजयक्ष्माधिकारः।
२३१
पलान्यष्टौ
ज्वरं दाहं भ्रम शोष मंशपाखंशिरोरुजम् ॥ ११८ ॥
तृष्णार्दिमतीसार मेतत्सर्पियंपोहति ।
पचेदष्टगुणेनात्र तं जेयं चिकित्सकैः ॥ १२० ॥
इति श्रदंष्ट्राद्य इतम् ।
छागमांसं तुलां गृह्य साधयेदुल्वणेऽम्भसि ।
पादशेषेण तेनैव सर्पिः प्रस्थ विपाचयेत् ॥ १२१ ॥
ऋद्धितिश्च मेदे हे जीवकर्षभको तथा।
काकोलौक्षौरकाकोलीकल्क : पृथक पलोन्मितैः॥१२२॥
सम्यक मिड़े चावतार्य शौते तस्मिन् प्रदापयेत्।
शर्कराया: मधुनः कुड़वं क्षिपेत् ॥ १२३ ॥
पलं पलं लिहत्यातर्यक्ष्माणं हन्ति दुस्तरम् ।
चतक्षयञ्च कामञ्च पार्श्वशूलमरोचकम् ॥ १२४ ॥
स्वरक्ष यमुरोरोगं श्वासं हन्यात् सुदुस्तरम् ।
बलमांमकरं वृष्यमग्निसन्दीपनं परम् ॥ १२५ ॥
स्त्रीषु चतुष्पदे श्रेष्ठं पुसु वै विहगे मतम् ।
इति छागलाद्य तृतम् ।
हिपञ्चमूलस्य पचेकषाये प्रस्थहयं मांसरसस्य चैकम् ।
कल्क बलायाः मुनियोज्य गर्ने मिदं पयः प्रस्थयुतं वृतञ्च ॥१२६ ॥
मर्वाभिघातोत्थितयक्ष्मशूल क्षतक्षयोल्कासहरं प्रदिष्टम् ॥१२७॥
इति बलागर्भ वृतम्।
चन्दनाम्बुनखं वाप्य यष्टीशैलेयपद्मकम् ।
मञ्जिष्ठा सलिलं दारु कटफलं पूतिकेशरम् ॥ १२८ ॥
पवैले च मुरामांसी ककोलं वनिताम्बुदम् ।
हरिद्रे शारिवे तिता लवङ्गागुरुकुङ्कुमम् ॥ १२८ ॥
त्वग्रेण नलिका चैभिस्त लं मस्तुचतुर्गुणम् ।
लाक्षारससमं सिद्ध ग्रहन बलवर्णकृत् ॥ १३० ॥

·२३२ चिकित्मामारमंग्रह अपस्मारज्वरोन्माद कत्या लक्ष्मी विनाशनम् । आयुः पुष्टिकरञ्चैव वशीकरण मुत्तमम् ॥ १३१ ॥ इति चन्दनाद्य सैलम् । क्षौरे चतुर्गणे तैलं प्रस्थ मिद्धतिलोद्भवम् । शतश: पाचितं यष्टी पलकल्क न यत्नतः ॥ १३२ ॥ पाननस्यादिभिर्यक्ष्मदृगुदामयपाण्डुजित् । ऊर्द्ध जत्रगुदोन्माद रक्तपित्तविममपनुत् । १३३ ॥ इति शतपाकतेलम् । ज्वरमन्तापदौर्बल्ये लाक्षातैलं प्रयोजयेत् । बालरोगाधिकागेतं पारम्पर्योपटेशत: ॥ १३४ ॥ वासकस्य रमप्रस्थ मानिका मितशर्कग। पिप्पलीविपन्न मर्पिर्दत्ता महग्निना पचेत् ॥ १३५ ॥ लेहीभृते ततः पश्चात् गौते बौद्रपलाष्टकम् । दत्त्वावतारयेद्यो मात्र या लेहमुत्तमम ॥ १३६ ॥ निहन्ति राजयक्ष्माणं श्वामकामञ्च दारुणम् । पार्खशूलञ्च हृच्छुलं रक्तपित्तं ज्वरं तथा ॥ १३७ ॥ । इति तासावलेहः । : त्वक्सौगैथावणीद्राक्षा मूवर्षभकजीवकैः । वीरहिक्षौरकाकोलो वृहतोकपिकच्छभिः ॥ खजूरविषमेदाभिः क्षीरपिष्टेः पलोन्मितैः ॥ १३८ ॥ धात्रीविदारीक्षुरसप्रस्थ : प्रस्थ घृतं पचेत् । शर्करायास्तुलां शौते क्षौद्राई प्रस्थमेव च ॥ १३८ ॥ दत्त्वा सर्पिगुड़ान् कुर्यात् कामहिकाज्वरापहान् । यक्ष्माणं तमक वासं रक्तपित्त हलीमकम् ॥ १४० ॥ शक्रनिद्राक्षयं कृष्णां हन्युः काश्यं सकामलम् । इति सर्पिर्गडः।

·राजयक्ष्माधिकारः।
विस्थाग्निमन्यश्योनाक काश्मयः पाटलाबला।
पर्ण्यवतमः पिप्पल्यः खदंष्ट्रा बहतीहयम् ॥ १४१ ॥
शृङ्गी तामलको द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु ।
अमृता चाभया हिर्जीवकर्षभको शठी ॥ १४२ ॥
मुस्त पुनर्नवा मेदा सूक्ष्मैलोत्पलचन्दने।
विदारोबषमूलानि काकोली काकनासिका ॥ १४३ ॥
एषां पलोन्मितान् भागान् शतान्यामलकस्य च।
पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ १४४ ॥
ज्ञात्वा रसगतानेतानौषधानथ तद्रसान् ।
सच्चामलकमद्द त्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः ॥ १४५ ॥
पलद्दादशके भृष्ट्वा दत्ता चाईतुलां भिषक् ।
मत्यण्डिकायाः पूताया लेहवसाधु साधयेत् ॥ १४६ ॥
षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धसिते प्रदापयेत् ।
चतुष्पलं तुगाक्षी-ः पिप्पल्या हिपलं तथा ॥ १४७ ॥
पलमेक निदध्याञ्च त्वगैलापत्रकेशरात्।
इत्ययं च्यवनप्राश: परमुक्तो रसायनः ॥ १४८ ॥
कासखासहरचैव विशेषेणोपदिश्यते ।
क्षीणक्षतानां दृष्ट्वानां बालानां चाङ्गवईनम् ॥ १४८ ॥
स्वरक्षयमुरोरोग हृद्रोगं वातशोणितम्।
पिपासां मूत्रशुक्रस्थान् दोषांश्चैवापकर्षति ॥ १५० ॥
अस्य मात्रां प्रयुजीत योऽपरुन्धयात्रभोजनम् ।
अस्य प्रयोगाच्चावनः सुवोऽभूत् पुनर्युवा ॥ १५१ ॥
मेधां स्मृति कान्तिमनामयत्व मायुः यहषं बलमिन्द्रियाणाम्।
स्त्रीषु प्रहर्ष परमम्निधिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम् ॥ १५२ ॥
रसायनस्यास्य नरः प्रयोगानभेत जीर्णोऽपि कुटौप्रवेशात् ।
नराकृत रूपमपास्य पूर्व विभर्ति रूपं नवयौवनानाम् ॥ १५३॥

·चिकित्सासारसंग्रह
केचिदिच्छन्ति मस्यण्डयाः स्थाने तु शितशर्करा।
मृदुकल्कसमः पाको भृष्टधानमा प्रशस्यते ॥ १५४ ।
चतुर्भागजले प्रायो द्रव्यं गतरसं भवेत् ।
अयन्तु च्यवनप्राशः पित्तोद्रेके प्रशस्यते ॥ १५५ ॥
चत्वारः षड्यवाश्चास्य दीयते प्रथम, किल।
इति च्यवनप्राशावलेहः ।
उच्चटेक्षुरसः क्षौद्रं तुगाक्षीर्य्याश्च बुद्धिमान् ।
प्रस्थं प्रस्थ पृथग्गृह्य शर्कराईतुला तथा ॥ १५६ ॥
आत्मगुप्ताफलानाञ्च कुड़वं मरिचस्य च ।
विसुरान्धीलतावापं मन्यानेन विमन्ययेत् ॥ १५७ ॥
पलिकान्मोदकान् कृत्वा स्थापयेद्भाजने वरे।
एतद्दिकालमेकं वा खादेदग्निबलं प्रति ॥ १५८ ॥
बटकानियताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
सहन्याद्यक्ष्मिणः सद्य एकादविधं क्षयम् ॥ १५८ ॥
खरवर्णवलौदार्य तुष्टिपुष्टिविवईनम् ।
आयुष्य पौष्टिक चाग्य भूतोपहतचेतसाम् ।
व्याकुलीकृतदेहानां वृद्धानां क्षीणरेतसाम् ॥ १० ॥
वाजीकरणमप्येवं बन्धनानां पुत्रदं परम् ।
धनुः स्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलवईनम् ॥ १६१ ॥
हत्प्लीहग्रहणीदोष मूत्रकृच्छापतन्त्रकम् ।
अपस्मारविषोन्मादनाशनं तद्रसायनम् ॥ १६२ ॥
इत्युचटाद्यो मोदकः ।
ज्वराणां शमनीयो य: पूर्वमुक्त: क्रियाविधिः ।
यमिणां ज्वरदाहेषु समर्पिष्कः प्रशस्यते ॥ १६३ ॥
नित्यं स्वदेवपूजा भक्तिभैषज्यदेवतागुरुषु ।
छागलमांसपयोऽनन् जीवति यक्ष्मी चिरं तिमान् ॥१६४॥

·क्षतक्षयाधिकारः।
उपद्रवान् सत्वरवैकतादीन् जयेद्यथा क्षिप्र मवेक्ष्य शास्त्रम् ।
त्यजेत् कुवैद्यप्रतिपादितानि बुद्धेविरुद्धानि च भेषजानि॥१६५॥
इति वङ्गसेनसङ्कलित: राजयक्ष्मनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।
अथ क्षतक्षयनिदानमाह ।
धनुराऽऽयस्यतोऽत्यथं भारमुहहतो गुरुम् ।
युद्धद्यमानस्य वलिभि: पततो विषमोच्चतः ॥ १ ॥
वृषं हयं वा धावन्तं दम्य चान्य' निरहृतः ।
शिला काष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतो निघ्नतः परान् ॥ २
अधीयानस्य वात्युच्चैर्दू रं वा व्रजतो द्रुतम् ।
महानदी वा तरतो हयैर्वा सह धावत: ॥ ३ ॥
सहमोत्यततो दूरं तूणं वापि प्रनृत्यतः ।
तथान्यैः कर्मभिः क्रूर शमभ्याहतस्य वा ॥ ४ ॥
विक्षते वक्षसि व्याधिर्वलवान् समुदौर्यते ॥ ५ ॥
स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रूक्षस्याल्पमिताशनः ।
उरोविरुध्यतेऽत्यर्थ भिद्यतेऽथ विदह्यते ॥ ६ ॥
प्रपौद्यते तत: पाखें शुष्यत्यङ्ग प्रवेपते ।
क्रमावणं बलं वौयं रुचिरग्निश्च होयने
ज्वरो दाहो मनोदैन्य विड्भेदोऽग्निवधावपि ।
दुष्टः श्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहु ॥ ८ ॥
कासमानस्य वाऽभीक्ष्ण कफः सान्द्रश्च जायते।
स क्षतः क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसः क्षयात् ॥ ८ ॥
अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्वरूपमिति स्मृतम् ॥ १० ॥
उरोरुक् शोणितच्छर्दिः काशो वैशेषिकः क्षते।
क्षीणे सरतमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटीग्रहः ॥ ११ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह क्रियाजयकरत्वाच्च क्षय इत्यभिधीयते। संशोषणाद्रसादीनां शोष इत्युच्यते बुधैः ॥ १२ ॥ अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो वलवतो नवः । परिसंवत्सरो याप्यः सर्वलिङ्ग विवर्जयेत् ॥ १३ ॥ भक्तहेषो ज्वरः श्वासः कासशोणितदर्शनम्। स्वरभेदश्च जायन्ते षड्पे राजयक्ष्मणि ॥ १४ ॥ परं दिनसहस्रन्तु यदि जीवति मानवः । सुभिषभिरुपक्रान्त स्तरुण: शोषपौड़ितः ॥ १५ ॥ पथ चिकित्मामाह। प्राणरोधात् क्षयाहापि कोष्ठात्पतियुतात्तथा। क्षतोरस्यन्नपाकेन निःश्वासो वाऽतिपूतिकः ॥ १६ ॥ उरो मत्वा क्षतं लाक्षां पयसा मधुसंयुताम् । सद्य एव पिबेज्जीर्णे पयोऽद्याच्च सशकरम् ॥ पाखं वस्तिरुजि चाल्प पित्ताग्निस्तां सुरायुताम् ॥ १७ ॥ भिन्नविट्कः समुस्ताभिर्विषापाठा सवत्सका। बलाखगन्धा श्रीपर्णी बहुपत्री पुनर्नवा ॥ १८ ॥ पयसा नित्यमभ्यस्ताः शमयन्ति क्षतक्षयम् ॥ १८ ॥ शर्करायवगोधूमं जीवकर्षभको मधु । शृतं क्षौरानुपानञ्च लिह्यात् क्षीणः क्षत: कशः ॥ २० ॥ इच्खालिका विसग्रन्थि पद्मकेशरचन्दनः । शृतं पयो मधुयुतं सन्धानाथं पिबेत् क्षती ॥ २१ ॥ रक्तष्ठीवी पिबेसिह लाक्षारसपयो हतैः । वर्षाभूशर्करामुस्त शालितण्डुलजं रजः ॥ २२ ॥ लाक्षाचूर्णन्तु सुकृतं क्षौद्राज्येन समन्वितम् । सक्कलौढ़ शमयति शोषोद्भूतां वमिं तथा ॥ २३ ॥ एलापत्र त्वची द्राक्षा पिप्पल्याई पलं तथा।

·क्षतक्षयाधिकारः।
२३७
सितामधुकखर्जर मृवीकाश्च पलोम्मिताः ॥ २४ ॥
संचूर्ण्य मधुना युक्ता गुटिकाः संप्रकल्पयेत् ।
अक्षमावास्ततश्चैकां भक्षयेच्च दिने दिने ॥ २५ ॥
कासं खास ज्वरं हिक्कां छर्दि मूछी मदं भ्रमम् ।
रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पार्खशूलमरोचकम् ॥ २६ ॥
शोथप्लीहाट्यवातांश्च स्वरभेदं क्षतक्षयम् ।
गुटिकातर्पणीवृष्या रक्तपित्तञ्च नाशयेत् ॥ २७ ॥
इत्ये लाद्यागुटिका
यध्यावनागवलयोः क्वाथे क्षौरमम हतम् ।
पयसापिप्पलीमांमो कल्कै मिद्धं क्षये हितम् ॥ २८ ॥
इति यट्याह्नतम ।
घृतं बलानागबलाजुनाम्बु मिझ मयष्टीमधुकल्कपादम् ।
हृद्रोगशूलक्षतरक्तपित्त कामानिन्लोस्थान् शमयत्युदोर्णान्॥२८॥
इति बलाद्यं कृतम्।
खदंष्ट्रोशोरमञ्जिष्ठा बलाकाश्मर्यकत्तृणम् ।
दर्भमूलं पृश्निपर्णी वलासर्षपका स्थिरा ॥ ३० ॥
पलिकान् साधयेत्तेषां रसे क्षौरचतुर्गुण ।
कल्क : स्वगुप्तवर्षाभू मैदाजीवन्तिजीवकैः ॥ ३१ ॥
शतावादिमृद्दीका शर्कराश्रावणीवृषैः ।
प्रस्थ सिद्धं घृताहात पित्तहृद्रोगगुल्मनुत् ॥ ३२ ॥
मूत्रकृच्छ्रप्रमहाश: कासशोषक्षयापहम् ।
धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वखिवानां बलमांमदम् ॥ ३३ ॥
इति वदंष्ट्राद्य सम् ।
द्राक्षाया: सम्मितं प्रस्थ मधुकस्य पलाष्टकम् ।
पचेत्तोयाढ़के शुद्ध पादशेषेण तेन तु ॥ ३४ ॥
पलिके मधुकद्राक्षे पिष्टे कृष्णापलद्दयम् ।
प्रदाय सर्पिषः प्रस्थ पचेत् क्षौरे चतुर्गुणे ॥ ३५ ॥

·२३८ चिकित्मासारसंग्रह सिद्धे शौते पलान्यष्टौ शर्करायाः प्रदापयेत् । एतद्राक्षातं सिद्ध क्षीणक्षतसुखावहम् ॥ ३६ ॥ वातपित्तज्वरखास सविस्फोटहलीमकान् । प्रदरं रक्तपित्तञ्च हन्यान्मांसवलप्रदम् ॥ ३७॥ इति द्राक्षाद्यम् तम। क्षीरे धात्रीविदागैक्षुक्षौरीणाञ्च तथा रसे। पचेत्समे वृतपस्थ मधकैरिक्षुकान्वितैः ॥ ३८ ॥ द्राक्षादिचन्दनोशोरशर्कगेत्यलपद्मकैः । मधूककुसुमानन्ता काश्मगैटणमंजकैः ॥ ३९ ॥ मधुनः शीते शर्कराईतुलां तथा। पलाई कांश्च संचण्यं त्वगैलापत्रकेमरान् ॥ ४० ॥ विनीय तस्य मंनिह्यात् मात्रां नित्यं मुयन्त्रितः ॥ ४१ ॥ अमृतप्राशमित्येतदश्विभ्यां परिकीर्तितम् क्षीरमांमाशिनां हन्ति रक्तपित्तं क्षतक्षयम् ॥ ४२ ॥ तृष्णारुचिश्वासकाम छर्दिमूर्छाप्रमर्दनम्। मूत्रकृच्छ्रज्वरघ्नञ्च बलं स्त्रीरतिबर्द्धनम् ॥ ४३ ॥ प्रस्थाई इत्यमृतप्राशः। बलाविदारीहवा च पञ्चमूलीपुनर्नवा। पञ्चानां क्षीरवृक्षाणां शुङ्गाः मध्य शिकाः पृथक् ॥ ४४ ॥ विपाच्य मलिलद्रोणे पूते पादावशेषिते । पादांश छागगोक्षीरे विदायाः स्वरसे पृथक् ॥ ४५ ॥ जीवनीयैः पचेत्कल्के रक्षमात्रै घृताढ़कम । सितापलानि पूते च शोते हानिशहापयेत् ॥ ४६ ॥ गोधूमं पिप्पलीभार्गी चूर्णं शृङ्गाटकस्य च । समाधिक कौडविकं तत्सर्वं खजमूच्छितम् ॥ ४७ ॥ स्थानं सर्पिगुंड़ान् कृत्वा भूर्जपत्रण वेष्टयेत् । 1

·तक्षयाधिकारः।
२३८.
तान् जग्धा पलिकान् चौरं मद्य चानुपिबेत्कफे ॥ ४८ ॥
शोषे कासे क्षये क्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्षिते ।
रक्तनिष्ठीवने तापे पौनसे चोरमि ते ॥ ४ ॥
मस्ताः पार्शशिर: शूले भेदे च स्वरवर्णयोः ॥ ५० ॥
अत्र षोड़शगुणे जले निःक्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टक्वाथे दिगुण
क्षीरं विदाऱ्यांजरसयोः प्रत्येक हिपञ्चाशत्पलैः पाकः ।
इति सर्पिमड़ः ।
गोक्षौराहाढ़क सर्पिः प्रस्थमिक्षुरसाढ़कम् ।
रमं विदार्याः कुड़वं रमात् प्रस्थञ्च तैत्तिरात् ॥ ५१ ।।
दद्यात् सिध्यति तस्मिंस्तु पिष्टानिक्षुरमैरिमान् ।
मधूकपुष्पकुड़वं पिप्पलीकुड़वं तथा ॥ ५२ ॥
कुड़वाई तुगाक्षी-: खजूराणि च विंशतिः ।
पृथग्विभौतकान् पञ्च पिप्पल्यश्च चतुर्थकान् ॥ ५३ ॥
त्रिशत्पलानि खण्डाहा मधुकाकर्षमेव च।
तथाईपलिकान्यत्र जीवनीयानि दापयेत् ॥ ५४ ॥
सिद्धेऽस्मिन् कुड़वं क्षौद्राच्छोते प्रक्षिप्य मोदकान् ।
कारयेन्मरिचाजाजी पलचूर्णावचूर्णितान् ॥ ५५ ॥
वातामुक पित्तरोगेषु क्षतकासक्षयेषु च ।
शुष्यतां क्षीणशुक्राणां रक्त चोरसि संस्थिते ॥ ५६ ॥
क्षयिदुर्वलभीरूणां पुष्टिवर्णबलार्थिनाम् ।
योनिदोषक्षतम्रावदुबलानाञ्च योषिताम् ॥ ५७ ॥
गर्भार्थिनीनां गर्भञ्च स्रवेद्यासां म्रियेत च ।
धन्या बल्या हितास्तासां शुक्रशोणितबईनाः ॥ ५८ ॥
इति सर्पिोदकः।
यद्यच्च तर्पणं शौतमविदाहि हितं लघु ।
अवपानं निषेव्यन्तु क्षतक्षीणे मुखार्थिभिः ॥ ५ ॥

·२४०
चिकित्सासारसंग्रह
शोकं स्त्रियः क्रोधमसूयताञ्च
त्यजेदुदारान् विषयान् भजेत्तु ।
तथा द्विजातीस्त्रिदशान् गुरूच
वाचच पुण्याः शृणुयात् हिजभ्यः ॥ ६ ॥
इति वनसेनसङ्गलितः क्षतक्षयनिदानचिकित्साधिकार: समाप्त:
अथ कासनिदानमाह।
धूमोपघाताद्रजसस्तथैव व्यायामरुक्षावनिषेवणाच्च ।
विमार्गगत्वादपि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ॥ १ ॥
प्राणो युदानानुगतः प्रदुष्टः मम्भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः ।
निरति वक्तात् सहमा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः ॥२॥
पञ्च कामाःस्मता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः ।
क्षयायोपेक्षिता: मर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ॥ ३ ॥
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता।
कण्ठ कगडश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ॥ ४ ॥
हृच्छङ्खमूर्योदरपाचशूली क्षामाननः क्षीणबलःस्वरौजा:
प्रसक्तवेगस्तु समोरणेन भिन्नखरः कामति शुष्कमेव ॥ ५ ॥
अथ चिकित्सामाह।
रूक्षस्यानिलज कासमादी स्नेहैरुपाचरेत् ।
मर्पिभिर्वस्तिभि: पेया क्षौरयूषरसादिभिः ॥ ६ ॥
वास्तुको वायसोशाकं मूलक सुनिषसकम् ।
रोहात्तैलादयो भच्याः क्षौरेचरसगौड़िकाः ॥ ७ ॥
दध्यारनालाम्लफुलं प्रसवापानमेव च।
शस्यते वातकासेषु स्वाहम्ललवणानि च ॥८॥
गाम्यानपोदकैः शालियवगोधमषष्टिकान् ।
रसै: मांसात्मगुप्तानां यूषैर्वा भोनयेदितान् ॥ ८ ॥

·कासाधिकारः।
२४१
दशमूलीता कासखासहिकालापहा।
यवागूर्दीपनी वृष्या वातरोगविमाशिनी ॥ १० ॥
पञ्चमूलोकतः क्वाधः पिप्पलीचूर्णसंयुतः ।
रमाबमवतो नित्यं वातकासमुदस्यति ॥ ११ ॥
रमं कर्कटकानां वा वृतभृष्टं सनागरम् ।
वातकासप्रशमनं शृङ्गोमत्यस्य वा पुनः ॥ १२ ॥
शठौशृङ्गीकणाभार्गी गुड़वारिदघासः ।
सतैलर्वातकासन्न लेहोऽयमपराजितः ॥ १३ ॥
भार्गीद्राक्षाशठौशृङ्गी पिप्पलीविश्वभेषजैः ।
गुड़तैलयुतो लेहो हितो मारुतकासिनाम् ॥ १४ ॥
चूर्णिता विश्वदुःस्पर्शा शृङ्गी द्राक्षा शठी सिता।
लौढ़ा तैलेन वातोय कासं जयति दुस्तरम् ॥ १५ ॥
दशमूलीकषायण भार्गीकल्कैष्टतं पचेत् ।
दक्षतित्तिरिनि!हे तत्परं वातकासनुत् ॥ १६ ॥
इति दशमूलाद्य इतम् ।
भार्गीकल्कैई तच्चाथ पचेद्दनि चतुर्गुणे
भार्गीरसं द्विगुणितं वातकासहरं परम् ॥ १७ ॥
इति मायादितम् ।
द्रोणेऽपां साधयेद्रानां दशमूलीं शतावरीम् ।
पलिकां मानिकांशांस्त्रीन् कुलस्थान् वदरान् यवान् १८
तुलाई राजमाषस्य पादशेषेण तेन तु ।
ताढ़कं समक्षीरं जीवनौयैः पलोन्मितः ॥ १८ ॥
सिद्ध तद्दशभिः कल्क : नस्यपानामृवासनैः ।
समीक्ष्य वातरोगेषु यथावस्थ प्रयोजयेत् ॥ २० ॥
पञ्चकासाञ्छिर:कम्यं शूलं वक्षणयोनिजम् ।
सर्वाङ्गकाणरोगांच सल्ली हो निलं जयेत् ॥ २१ ॥

·२४२
चिकित्सासारसंग्रह
जीवकर्षभको मैदे काकोल्यौ मधुकं सह ।
जीवन्तौजीवनीयोऽयं मधुरो जीवनो गणः ॥ २२ ॥
सूर्य पर्णी विना केचिदष्टवर्गमिमं विदः ।
ऋद्धितियुतं चान्ये जीवन्ती मधुकं विना ॥ २३ ॥ .
इति रासाद्य तम।
चित्रकं पिप्पलीमूलं व्योषं मुस्तं दुरालभाम् ।
शठौपुष्करमूलञ्च श्रेयसी
सुरसावचा ॥ २४ ॥
भार्गी छिबरहा राम्रा कर्कटाख्या च कार्षिकान् ।
कल्काविदिग्धिकाईस्य कषाये पलविंशतिः ॥ २५ ॥
मत्स्यण्डिकाया दत्ता तु सर्पिषः कुड़वं पचेत् ।
सिद्धगौते पृथक चौद्र पिप्पली कुड़वान्वितम् ॥ २६ ॥
चतुष्यलं तुगाक्षौर्याः चूर्णितं तत्र दापयेत् ।
लेहयेत्कामहद्रोग श्वासगुल्मनिवारणम् ॥ २७ ॥
इति कण्ट्र कार्यावलेहः । [ इति वातकासनिदानम् ।
उरोविदाहवरवक्तशोगभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः ।
पित्तेन पीतानि वमत्कटूनि कासेत्सपाण्डः परिदद्यमानः ॥२८॥
काकोली वृहती मैदा युग्म : मवृषनागरैः ।
पित्तकासे रसक्षीरयूषांथाप्य पकल्पयेत् ॥ २८ ॥
वला विहती द्राक्षा वासाभिः कथितं जलम् ।
पित्तकामापहं पेयं शर्करामधुयोजितम् ॥ ३० ॥
भठीहीवेरवहतौ शर्करा विश्वभेषजम् ।
पवा रसं पिबेत्पूतं सहतं पित्तकासनुत् ॥ ३१ ॥
मरादिपञ्चमूलस्य पिप्पलीद्राक्षयोस्तथा।
कषायेण शृतं क्षीरं पिबेत्समधुशर्करम् ॥ ३२ ॥
द्राक्षामधुकखजूर पिप्पलीमरिचान्वितम् ।
पित्तकासहरं ह्येतल्लियामाक्षिकसर्पिषा ॥ ३३ ॥

·कासाधिकारः।
महिष्यजाविगोचौर धावीफलरसैः समैः ।
सर्पिःप्रस्थ पचेद्युक्त्या पित्तकासनिवारणम् ॥ ३४ ॥
इति षट्प्ररथं एतम्।
पापोथ्य क्षौरिणां शृङ्गान् पचेत् क्षौरचतुर्गुणे ।
द्राक्षाकल्क वृतं सिहं लियात् तत्पित्तकासनुत् ॥ ३५ ॥
इति चौरहतम।
सौरवृक्षारक्वाथं पक्कं क्षीरसमं वृतम् ।
पाययेस्पित्तकासन्न मधुना चावलेहयेत् ॥ ३६ ॥
इति हितोय चीरहतम् । इति पित्तशास: ।
प्रलिप्यमानेन मुखेन सौदन शिरोरुजात: कफपूर्णदेहः ।
अभवरमौरवसादयुक्तः कासेशं सान्द्रकफः कफेन ॥ ३७ ॥
कफजे छर्दन कार्य मामे लानमेव च ।
शस्तं यवाबविलतियूषांश्च कटुतिक्तकान् ॥ ३८ ॥
मुद्रामलाभ्यां यवदाडिमाभ्यां कर्कन्धुना मूलकशुण्ठिकेन ।
शुण्ठोकणाभ्यां सकुलस्यकेन यूषो नवाङ्गः कफरोगहर्ता ॥३८॥
इति नवाझ्यषः ।
शठी मातिविषा मुस्तौं शृङ्गी कर्कटस्य च ।
अभया शृङ्गवेरञ्च ममं दृषदि पेषयेत् ॥ ४० ॥
हिङ्गसैन्धवसंयुनं सुखोदकपरिनुतम् ।
काले पानाय दातव्यं श्लेषकर्मनिवर्हणम् ॥ ४१ ॥
तैलपृष्टञ्च पिप्पल्याः कस्काक्षं सतोत्यलम् ।
पिबेहा कफवातघ्न कुलत्थं सलिलन तम् ॥ ४२ ॥
पावशूले ज्वर खासे कासे श्लेषसमुद्भवे ।
पिप्पलीचूर्णसंयुक्त दशमूलौजलं पिबेत् । ४३ ॥
पौष्कर कटफसं भार्गी विश्वपिप्पलीसाधितम् ।
पिबेत् काथं कफोद्रेके कासखासे च हृद्ग्रहे ॥ ४४ ॥

·२४४ चिकित्सासारसंग्रह देवदारुशठीराखा शृङ्गीधन्वयवासकम् । तैलक्षौद्रयुतं लियाच्छु भकासे सुदारुणे ॥ ४५ ॥ व्योषपुष्करमृद्दीका त्रिफला-शठिचित्रकैः । मधुतैलयुतो लेहः नेमकासनिवहणः ॥ ४६ ॥ समूलपवशाखायाः कण्टका- रसाढ़कं । तप्रस्थ बलाव्योष विडङ्गशठिचित्रकैः ॥ ४७ ॥ सौवर्चलयवक्षार विल्वामलकपुष्करैः । वृश्चीक-वहतीपथ्या-यवानोदाडिमादिभि: ॥ ४८ ॥ द्राक्षापुनर्नवा-चव्य दुरालम्भालवेतमैः । शृङ्गो तामलको भार्गी रानागोक्षुरकैः पचेत् ॥ ४८ ॥ कल्कैस्तु सर्वकासेषु हिक्कावासे च शस्यते कण्टकारीतं सिद्ध कफकासनिषदनम् ॥ ५० ॥ इति वृहत्कण्टकारीवृतम् । व्योषाजमोदचिवक जोरकषड्ग्रन्थिकचव्यकल्कितम् । सर्पिः कफकासहरं वासकरससाधितं समधु ॥ ५१ ॥ इति व्योषाद्य एतम् । निर्गुण्डिपत्रस्वरसेन सिई सर्पिः कफोत्यं विनिहन्ति कासम् ॥ ५२ ॥ इति निर्गण्डीएतम् । विभौतकं ताभ्या गोशकत्वरिवेष्टितम् । स्विनमग्नौ हरेत्कासं ध्रुवमास्वविधारितम् ॥ ५३ ॥ इति श्लेष्मकासः । कट्फलं कर्तृणं भार्गी मुस्त धान्यं बलाभया। शुण्ठीपर्पटकं शृङ्गो सुरातञ्च जले शृतम् ॥ ५४॥ मधुहिङ्गघुतं पेयं कासे वातकफात्मके। कण्ठरोगे मुखे शूले खासे हिकावरेषु च ॥ ५५ ॥ इति कट्फलादिः नाथः ।

·कासाधिकारः। २४५ लवङ्गजातोफलपिप्पलीनां भागान् प्रकल्पाक्षसमानमोषाम् । कर्षाईमेकं मरिचस्य दद्यात्पलानि चत्वारि महौषधस्य ॥५६॥ सितासमं चूर्णमिदं प्रसह्य रीगानिमांस्तु प्रबलानिहन्ति । कासज्वरारोचकमेहगुल्म खासाम्निमान्यग्रहणोगदेषु ॥ ५७ ॥ प्रति लघुलवङ्गादिसमशर्करं चूर्ण । सिंहास्यामृतसिंहीनां क्वाथं मधुसमायुतम् । पिवेत्सपित्त कफजे कासे खासे ज्वर क्षये ॥५८॥ वासकः स्वरस: पेयो मधुयुक्तो हिताशिना। पित्तश्नष्पकते कासे रक्तपित्ते विशेषत: ॥ ५८ ॥ वातम्लेष्मकृते कासे तालीसाद्य प्रयोजयेत् । पित्तयुक्त भवेच्छष्ठं वंशरोचनया युतम् ॥ ६ ॥ दशमूलाढके प्रस्थं तस्याक्षसमैः पचेत् । पुष्कराक्षशठोविल्व सुरसाव्योषहिङ्गभिः ॥ ६१ ॥ पेयानुपानं तत्पेयं कासे वातकफात्मके । खासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च ॥ ६२ ॥ इति दशमृत्लाय घतम् । मृङ्गराजरसप्रस्थ शृङ्गवेररसं तथा। कटुतैलस्य च प्रस्थ गोमूत्रप्रस्थ संयुतम् ॥ ६३ ॥ दशमूलकुलस्थांश्च शुष्कमूलकशिग्रुकम् । भार्गी च कुड़वांशानि क्वाथयेमलिलांढ़के ॥ ६४॥ पादशेषेण तेनापि कल्क दत्ता देवदारुवचाकुष्ठ शताह्वा लवणत्रयम् ॥ ६५ ॥ हिङ्गतुम्बुरुणो व्योषं यवानोजीरकहयम् । चित्रकं पिप्पलीमूलं वरा भृङ्गरसस्तथा ॥ ६६ ॥ कट्फलं चित्रकञ्चैव समभागानि कारयेत् । सम्यक् सिद्धच्च विनाय पाने नस्ये प्रयोजयेत् ॥ ६ ॥ विपाचयेत् ।

·२४६
चिकित्सासारसंग्रह
वातश्लेषात्मके कासे प्रतिश्याये च पौनसे।
खासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च।
तैलं विदं भृङ्गगज कफव्याधिविनाशनम् ॥ ६८ ॥
इति भृङ्गाराज लम्। इति वातपित्तमाधिकारः ।
अथ निदामम्।
अतिव्यवायभाराऽध्व युद्धाऽश्वगजनिग्रहै:
रूक्षस्योरःक्षतात् वायु होत्वा कासमावहेत् ॥ ६८ ॥
स पूर्व कासते शुष्कं ततः ठौवेत्सशोणितम् ।
कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विभिन्नेनैव चोरसा ॥ ७० ॥
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभि स्तुद्यमानेन शूलिना।
दुःखस्पर्शन शूलेन भेदपीड़ाभितापिना ॥ ७१ ॥
पर्वभेदज्वरश्वास दृष्णा वैस्वयंपीडितः ।
पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ॥ ७२ ॥
भथ चिकित्सामाह।
कासे नु क्षतजे वल्यैर्जीवनौयैघृतैरपि ।
शमनै: पित्तकासनैरन्यैश्च मधुरोषधैः ॥ ७३ ॥
यवागू वा पिवेसिद्धां क्षतोरस्कः सुशीतलाम् ॥ ७४ ॥
द्राक्षेक्षुबालिकापद्म मृणालोत्पलचन्दनैः ।
शृतां पेयां मधुयुतां सन्धानार्थ पिवेत् क्षती । ७५ ॥
इविक्षुबालिकापद्ममृणालोत्पलचन्दनैः ।
मधुकं पिप्पली द्राक्षा लाक्षा शृङ्गो शतावरी ॥ ६ ॥
हिगुणा च तुगाक्षीरी सिता सर्वैश्चतुर्गणा।
लियात्तमधुसर्पिभ्यां क्षतकासनिहत्तये ॥ ७७ ॥
इसीवाद्यवदहः ।
पिप्पलौपद्मकं द्राक्षा सुपक्कं वृहतीफलम् ।
तक्षौद्रयुतो लेहः क्षयकासनिवईणः ॥ ७८ ॥

·कासाधिकारः। २४७ मच्चिष्ठमूर्वानतवहिपाठाः छष्णां हरिद्रा विलिहेहिचूर्ण्य । क्षौद्रेण कासे क्षतजे क्षयोत्थे पिवेद तं चक्षुरसे विपकम् ॥७८॥ इविक्षुबालिकापद्म मृणालोत्पलचन्दनैः । शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थ पिवेत् क्षती ॥८० ॥ पूती चादिभिर्धारणकः । पञ्चाशच्च पलं खिन्न कूष्माण्डात् प्रस्थमाज्यतः । पक्क पलशतं खण्ड वासाकाथाढ़के पचेत् ॥ ८१ ॥ शुभ्रा धात्री घना भार्गी त्रिसुगन्धैव कार्षिकैः । पिप्पलीकुड़वञ्चैव मधुमानं प्रदापयेत् ॥ २ ॥ कासं वामं क्षयं हिक्कां रक्तपित्तं हलीमकम् । हृद्रोगमम्लपित्तञ्च पीनसञ्च व्यपोहति ॥ युक्तसर्पिषु कूष्माण्डे पाके गन्धेन मुद्रया ॥ ८३ ॥ इति वासाकू'माण्ड कः। इति क्षत कास: विषमासात्माभोज्याति व्यवायातिप्रजागरैः । घृणिनां शोचतां नृणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः ॥ ८४ ॥ कुपिताः क्षयजं कामं कुर्युर्देहक्षयप्रदम् ॥ ८५ ॥ सगात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी। शुष्कञ्च निष्ठीवति दुर्बलश्च प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् ॥८६॥ तं सर्वलिङ्ग भृशदुचिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ॥८७ इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः । साध्यो बलवतां वा स्याद्याम्यस्त्वं वं क्षतीस्थितः ॥ ८८॥ मवी कदाचित् सिध्येतामपि पादगुणान्वितो। स्थविराणां जराकासः सर्वो पाप्यः प्रकीर्तितः ॥८en घौन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत् ॥४०॥ अथ चिकित्सामा। पिप्पलीपद्मकं लाक्षा सम्पक वृहतीफलम् ।

·२४८
चिकित्सासारसंग्रह
तक्षौद्रयुतो लेहः क्षयकासनिवर्हण: ॥ ८१ ॥
चूर्ण काकुभनिष्क वासकरसभावितं बहुन् वारान् ।
मधुतसितोपलाभिर्लां क्षयकासपित्तहरम् ॥ ८२ ॥
पिप्पलीगुड़ससिद्ध छागक्षीरयुतं पृतम् ।
एतदग्निविवृद्धार्थ सर्पिश्च क्षयकासिनाम् ॥ ८ ॥
इति पिप्पल्यावं इतम् ।
कुलौरशक्तींश्चटकैणलावाविवाथ्य वर्गमधुरैस्तथान्यैः ।
पचे तं तत्तु निषेव्यमाणं हन्यात् क्षयोत्यक्षतजञ्च कासम्॥८४
इति कुलीराचं घसम् ।
हिपञ्चमूलीत्रिफला भार्गी शुण्ठी सचित्रकैः ।
कुलस्थपिप्पलीमूल पाठाकोलयवैर्जले ॥ ८५ ॥
शृते नागरदुस्पर्श शठीपिप्पलौपौष्करैः ।
कल्कैः कर्कटशृङ्ग्या च समैः सपिर्विपाचयेत् ॥ ८६ ॥
सिद्धेऽस्मिन् चूर्णिती क्षारौ द्वौ पच्चलवणानि च ।
दत्त्वा युक्त्या पिबेन्मात्रां क्षयकासनिपीड़ितः ॥ ८७ ॥
इति हिपञ्चमूलाद्यं तम् ।
शुभेऽङ्गि सुदेशसम्भूतं मूलशतं सम्यगश्वगन्धायाः ।
पुण्येऽहनि संचमं विपचे द्रोणऽम्भसि च विहान् ॥ १८ ॥
ज्ञात्वाष्टभागसिद्धं ग्रहीयात्तद्रसं सुपरिपूतम् ।
हे चैवात्र पलथते दद्याच्छागस्य मांसस्य ॥ ८ ॥
सर्पिःप्रस्थमथैकं गव्यञ्च पयश्चतुर्गुणं दद्यात् ।
कल्कानक्षसमानानूई मतः सम्प्रवक्ष्यामि ॥ १०० ।
काकोलीयसद्दी मैदे हे जौरकं स्वयं गुप्ताम् ।
हषभकमेला मधुकं मृद्दीका यासपिप्पल्यौ ॥ १०१ ॥
जीवन्तीमुपकुल्यां बलां विदारी शतावरीं चात्र ।
दत्त्वा सम्यग्विपचेत् सर्पिरथोवृत्य स्थित्वा च ॥ १०२ ॥

·कासाधिकारः। २४८ मधुशर्करयोः कुड़वं दत्त्वा भाण्डे शुभ स्थितं मदितम् । लौदा तत्पाणितले यथेष्टमाहारमनीयात् ॥ १०३ ॥ क्षीणक्षतशिशुबद्धाः क्षोणेन्द्रियहीनबलवर्णमांसास। प्राश्य प्रकुर्यात् सद्यः पुष्टिबलारोग्यतेजांसि ॥ १०४ ॥ उपयुज्य सर्पिरेतत् सप्ततिवर्षो युवेव पुनर्भूत्वा। बहुशः स्त्रियोऽधिगच्छेत् न चात्र शुक्रक्षयं लभते ॥१.५॥ पुत्रार्थिनीच नारी लभते पुत्रान् वयस्यतीतेऽपि । बन्ध्या लभते पुत्र प्राश्येदञ्चाश्वगन्धाद्यम् ॥ १०६ ॥ उपभंते यः पुरुषो मासत्रयं हिमासं मासं वा। नारीशतं स गच्छेनैव भजेद्योषितां टप्तिम् ॥ १०७ ॥ खालित्यबलीपलितैर्नचास्य देहीऽभिभूयते क्षिप्रम् । वातव्याधिभिरातस्तथैव हृहस्तिरोगातः ॥ १०८॥ न चिरादपि रोगार्ता भुजानाः सर्पिररोगा भवन्ति । अतोजगद्धितार्थि सर्पिरिदं वाजिगन्धायाः ॥ १०८ ॥ श्रेष्ठ वाजीकरणं निदृष्ट्वाश्विभ्यां पूर्व बहुशः । प्रोतां वृष्य वल्यं क्षयकासहरं पुष्टिकरञ्च ॥ ११० ॥ इत्यश्वगन्धाद्यं कृतम्। पिप्पलीमधुकं वापि कार्षिकञ्च सितोत्पलम् । प्रस्थिकं गव्यमाज्यच्च क्षीरमिक्षुरसं तथा ॥ १११ ॥ यवगोधममृद्दीका चूर्णमामलकाद्रसम्। तैलञ्च प्रसूतांशानि तत्सर्वं मृदुनाम्निना ॥ ११२ ॥ पचेल्लेहं तक्षौद्र युक्तः सखासकासनुत् । क्षय हृद्रोगकासनो हितो हाऽल्परेतसाम् ॥ ११३ ॥ इति पिप्पल्यायोऽवलेहः । सबिपातभवो ह्येष क्षयकासः सुदारुणः । सबिपातहितं तस्मात् कार्यमत्र चिकित्सितम् ॥ ११४ ॥ इति चयवासः ।

·चिकिक्षासारसंग्रह
मस्तानागरं फनी व्याघ्रपर्णीसुसाधितः ।
काथ: पिप्पलौचूर्णाव्यः कासखासौ जयत्यलम् ॥ ११५ ॥
भार्गी सनागरा सिंहो कुलत्य मूलकं तथा ।
पिबेत् पिप्पलौचूर्णेन कासखास व्यपोहति ॥ ११६ ॥
स्वरसं शृङ्गवेरस्य माक्षिकेण समन्वितम्।
पाययकासखासन्न प्रयियायकफापहम् ॥ ११७ ॥
पथ्या शुण्ठोघमगुडैगुटिकां धारयेन्मुखे।
सर्वेषु श्वासकासेषु केवलं वा बिभौतकम् ॥ ११८ ॥
नागरेणाभया तहत् काममाशु व्यपोहति ॥ ११ ॥
स पिप्पलौपुष्करमूलयथ्या शुण्ठीशठीमुस्तकसूक्ष्मचूर्णः ।
गुड़ेन युक्ता गुटिकाः प्रयोज्याः खासेषु कासेषु च हितेषु १२०
अष्टाङ्गचूर्णसंयुक्त पमा क्षीरं प्रयोजयेत्।
कामं खासान्वितं घोरं हन्यादेतवःसंशयः ॥ १२१ ॥
पञ्चकोलैः शृतं क्षौरं कफघ्नं लघु शस्यते ।
श्वासकासारुचिहरं बलवर्णाग्निबईनम् ॥ १२२ ॥
रति कासवासः।
वाम्यमानस्य कासेन नासासावे खरे जड़े।
क्षवथौ गन्धनामे च धमपानं प्रयोजयेत् ॥ १२३ ॥
अथ कामे धूमामां पानम् ।
मनःशिलैला मरिचं मांसौमुस्तं सगुग्ग लम् ।
धूमन्तस्यानु च पयः सुखोष्ण सगुईं पिबेत् ॥ १२४ ॥
पञ्चकासान् क्षयहन्द सर्वदोषसमुत्थितान् ।
शतैरपि प्रयोगाणां साधयेदप्रसाधितान् ॥ १२५ ॥
इति मनःशिलादिधूमपानम्
मनःशिलालिमदलं वदाधर्मशोषितम् ।
सक्षौरं धूमपामन्तु महाकासनिवारणम् ॥ १२६ ॥

·कासाधिकारः।
२५१
पिष्ट्वा त्रिपुटधत्तुर मूलव्योषमनःशिलाः ।
तेन प्रलिप्य वमनं धूमवर्तिः प्रयोजयेत् ॥ १२७ ॥
धूम तस्याः पिबेद्यस्तु पाहात् कासमुदस्थति ॥ १२८ ॥
पर्कक्षौरशिले तुल्ये तदईञ्च कटविकम्।
चूर्णित वहिनिक्षिप्तं पिबेडूमन्तु योगवित् ॥ १२८ ॥
जातरुत्तरदिनुल शिलेलागुम्ग लुः समः ।
अजामूत्रेण पिष्टोऽयं
धूमः कासहरः परः ॥ १३० ॥
भक्षयेदथ तच्चूणं पिबेद् दुग्धमथाम्बुना।
कासाः पञ्चविधा यान्ति शान्तिमाशु न संशयः । १३१॥
कण्टकारीकतः क्वाथः सकृष्णः सर्वकासहा ।
कण्टकार्या: कणायाश्च चूर्ण मधुयुतं लिहेत् ॥ १३२ ॥
देवदारुबलारामा त्रिफलाव्योषपद्मकैः ।
सविडङ्गैः शिलातुल्य' तचूणं सर्वकासनुत् ॥ १३३ ॥
कुमटीमैन्धवव्योष विड़ङ्गामलहिङ्गभिः ।
लेहः माज्यमधुः कासखासहिकानिवारणः ॥ १३४ ।
इति कुनग्यादिले
हरीतकोकणाशुण्ठी मरिचं गुड़संयुतम् ।
कासघ्नो मोदकः प्रोक्तः परं चाऽनलदीपनः ॥ १३५ ॥
इतिरोतक्याची मोदकः ।
शुण्ठोकणामरिचनागदलत्वगेलं
चूर्णीकृतं क्रमविवर्द्धितमूर्ख मन्त्यात् ।
खादेदिदं समसितं गुदजाग्निमान्द्य-
गुल्मारुचिखसनकण्ठहदामयेषु ॥ १३६ ॥
इति शर्करासमचूर्णम् ।
लवङ्गजातोफलपिप्पलीनां भागान् प्रकल्पग्रामसमानमौषाम् ।
पलाईमात्र मरिचस्य दद्यात्पलानि चत्वारिमहौषधस्य ॥१३॥

·२५२ चिकित्सासारसंग्रह सितासमं चूर्णमिदं प्रसय रोगानिमानाशु बलाबिहन्यात् । कासवरारोचकमेहगुल्मखासाग्निमान्य ग्रहणीप्रदोषान्॥१३८॥ इति हिच्छर्करा समचूर्णम् । कर्षः कर्षाईमथो पलं पलयं तथाईकर्षश्च । मरिचस्य पिप्पलीनां दाडिमगुड़यावशूकानाम् ॥ १३८ ॥ सर्वोषधैरसाध्या ये कासाः सर्ववैद्यविनिर्मुक्ताः । अपि पूर्य छर्दयतां तेषामिदमौषधं पथ्यम् ॥ १४० ॥ पत्र दाडिमं दाडिमफलत्वक् च । इति मरिचाद्यं चूर्णम् । प्रस्थं विभौतकानामस्थि विहाय साधयेदजामूत्रे । लेहयेदवलेहोऽयं मधुयुक्तः श्वासकासनः ॥ १४१ ॥ इसि बिभीतकावलेहः । जीवन्ती मधुकं पाठां त्वक्क्षीरं त्रिफलां शठीम् । मुस्तैलां पिप्पली द्राक्षां दो वृहत्यो बिभीतकम् ॥ १४२ ॥ शारिवां पौष्करं मूलं कर्कटाख्य रसाञ्जनम् । पुनर्नवां लोहरज स्वायमाणां यवानिकाम् ॥ १४३ ॥ भार्गी तामलकोमृद्धि विड़नं धन्वयासकम् । क्षारं चित्रकहिंग्वम्नवेतसं देवदार च ॥ १४४ ॥ चुर्णीकृत्य पलांशानि लेहयेन्मधुसर्पिषा। चूर्ण पाणितलं पञ्च कासानैतधपोहति ॥ १४५ ॥ इति जीवन्त्याद्य चूर्णम् । पद्मकं त्रिफलां व्योषं विडङ्ग सुरदार च। चूर्णीकृत्य पलांशानि लेहयेन्मधुसर्पिषा ॥ १४६ ॥ एतैचूर्णैः समः सर्वैः पृथक् क्षौद्र घृतं सिताम् । लियाल्लेहं विपश्यैतत् सर्वकासहरं परम् ॥ १४७ ॥ इति पद्मकाद्यं चूर्णम् ।

·कासाधिकारः । २५३ मर्पिगुंडूचौथषकण्ट कारोक्वाथेन कल्केन च सिद्धमतत् । पेयं पुराणज्वरकासशूलवासाग्निमान्य ग्रहणौगदेषु ॥ १४८॥ इति सिंहामृतं पृतम् । सृतं राम्राबलापथ्या खदंष्ट्रा कल्कपाचितम् । कण्टकारीरसे सर्पिः पञ्चकासनिसूदनम् ॥ १४ ॥ इति करट कारोघतम् । समूलपत्र शाखायाः कण्टका-स्तुलां शुभाम् । सुमां पचेज्जलद्रोणे चतुर्भागावशषिते ॥ १५० ॥ मिश्रिते तत्कषायेऽस्मिन् वृतप्रस्थ विपाचयेत् । कल्कान् विल्वप्रमाणांश्च तत्रेमानि प्रदापयेत् ॥ १५१ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली । मौवर्चलं यवक्षारो राम्रा त्रिकटुकं वचा ॥ १५२ ॥ एतत्सपि: प्रशंसन्ति पञ्चकासनिवारणम् । श्वास कामं प्रतिश्यायं श्लेष्मकामञ्च नाशयेत् ॥ १५३ । निदिग्धिकातमिदं न व्याधिरतिवर्तते। आतशूलोऽपि महो देवसेनामिवासुराः ॥ १५४ ॥ इति कण्ट कारोष्ठतम् । कण्टकायास्तुलां शुमां कृत्वा द्रोणेऽम्भमि पचेत् । तेनाढकेन क्वाथेन एतप्रस्थ विपाचयेत् ॥ १५५ ॥ राम्रादुःस्पर्शषड्ग्रन्था पिप्पलीयचित्रकैः । मौवर्चलयवक्षार कृष्णामूलैश्च तं जयेत् ॥ १५६ ॥ कासश्वासकफष्ठौवहिवारोचकपौनसान् ॥ १५७ ॥ इति कण्टकारीतम । समूलपन शाखन्तु नक्ष्ण क्त्वाटरूषकम् । तस्य कुर्यात्पलशतं ही प्रस्यौ पञ्चमूलयोः ॥ १५८ ॥ हरीतको विभौतक्योर्वल्कलं कुड़वयम् । २२

·२५४
चिकित्सासारसंग्रह
दद्यादामलकानाञ्च कुड़वञ्च त्रिभागशः ॥ १५८
निःक्वाथ्य सलिलद्रोणे चतुर्भागावशेषिते ।
भेषजानि सुपिष्टानि तत्रेमानि प्रदापयेत् ॥ १६० ॥
हे मेद हे हरिद्रे च जीवकर्षभकाबुभौ।
काकोलौक्षीरकाकोली चन्दनं मधुकं तथा ॥ १६१ ।।
महपर्णी माषपर्णी पयस्या चापि पिप्पलो।
मरिचं चाश्वगन्धा च मशुण्ठी काकनामिका ॥ १६२ ।
सूक्ष्मला शतपुष्पा च मृहीका च शतावरी।
एतैः मर्पिविपक्तव्यं गवां क्षोर चतुर्गण ॥ १६३ ॥
मर्वकामापहं मपि: क्षीणक्षतसुखावहम् ।
हिक्कावासहरञ्चैव स्वररक्त प्रमादनम् ॥ १६४ ॥
इति तहदास काद्य कृतम् ।
कण्ट कार्यास्तुलां मम्यग् जल द्रोण विपाचर्यत् ।
पादावशषित तम्मिन् कल्कानतान् प्रदापयेत् ॥ १६५ ॥
टुरालभा
छिन्द्ररूहा
भागी कर्कटकाह्वया।
राना मुस्तौं शटौ चव्यं चित्रकं वृषणं तथा ॥ १६६ ॥
पलांशानि पन्नान्यत्र शर्करायास्तु विंशतिः ।
ततैलपलान्यम्मिनष्टावष्टौ प्रदापयेत् ॥ १६७ ॥
कल्की कृत्य कृत शोले मधुनोऽष्टपलं क्षिपेत् ।
चतुःपलं पिप्पलोनां तुगाक्षी-श्चतुःपलम् ॥ १६८ ॥
एषः लेहः शमयति पञ्चकामांचिगेस्थितान् ।
इति कण्टकारौलहः ।
ममूलपुष्पछदकण्टका-स्तुलां जलद्रोण परिप्लुताञ्च ।
हरीतकीनाञ्च शतं निदध्यादेतत्त पक्का चरगावशेषम् ॥१६॥
गुड़स्य दत्त्वा शतमेतटग्नौ विपक्वमुत्ताय तत: सुशीते।
कटविकञ्च विपलप्रमाणं पलानि षटपुष्परसस्य
चापि ॥१०॥

·कासाधिकारः ।
२५५
क्षिपेञ्चतुर्जातपलं यथाग्निप्रयुज्यमानो विधिनावलेहः ।
वातात्मकं पित्तकफोद्भवञ्च विदोषकासानपि च त्रिदोषान् १०१
क्षतोद्भवं च क्षयजञ्च हन्यात् सपौनसखासमुरःक्षतञ्च ।
यक्ष्माणमेकादशमुग्ररूपं भृगूपदिष्टं हि रसायनं स्यात् ॥१७२॥
इति व्याजौहरीतको।
दशमुली स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पों शटी बलाम् ।
हस्तिपिप्पल्यपामार्ग पिप्पलीमूलचित्रकान् ॥ १०३ ॥
भार्गीपुष्करमूलञ्च हिपलांशं यवाढ़कम् ।
हरीतकोशतञ्चैकं जले पञ्चाढ़के पचेत् ॥ १७४ ॥
यवैः खिन्त्रैः कषायन्तु पूतं तच्चाभयाशतम् ।
पचेद् गुड़तुलां दत्त्वा कुड़वञ्च पृथग तात् ॥ १७५ ॥
तैलात् सपिप्पलौचूर्णात् सिहशौते च माक्षिकात्।
कुड़वं पलमानं च चातुर्जातविचूर्णितम् ॥ १७६ ॥
लियाद हे चाभये नित्यमत: खादेद्रसायनम् ।
तहलोपलितं हन्यादर्णायुर्बलवर्धनम् ॥ १७७ ॥
पञ्चकासान् क्षयं श्वासं हिक्का: सविषमज्वरान् ।
हन्यात् गुल्मग्रहण्यर्थो हृद्रोगारुचिपौनसान् ॥ १७८ ॥
अगस्त्यविहितं धन्यमिदं श्रेष्ठं रसायनम् ॥ १७८
इत्यमस्त्य हरीतको।
संख्या पलानां शतशो मताऽगस्त्य हरीतकी॥ १८० ॥
यथोद्दिष्टगुणं कुर्वन् पित्तञ्च कुरुते यदि।
तथा सायं गुड़ा याज्य एष एवाल्पमात्रया ॥ १८१ ॥
आद्रव्यद्रवद्रव्यपलैरष्टाभिरेव च ।
शुष्कद्रव्य चतुष्केण कुड़वः ममुदाहृतः ॥ १८२ ।
यवगोधूममाषाश्च तिलाश्चापि नवा हिताः ।
पुराणा विरसा रूक्षा न तदर्थकराः स्मृताः ॥ १८३ ॥

·चिकित्मासारसंग्रह
हरौतयोऽपि भवा ग्राह्याः ।
प्रभयानां शतं दारु शङ्खपुप्पी मधूलिकाम् ।
खयं गुप्तां पञ्चमूल्यौ हे शटों पुष्करावयम् ॥ १८४ ॥
पञ्चकोलवला हस्तिपिप्पली साश्मभेदकान् ।
भार्गी पुनर्नवाञ्चैव हिपलांशां यवाढ़कम् ॥ १८५ ॥
पचेत्पञ्चाढ़के तोये पादशेषं तथोहरेत् ।
विनीय चाभयां तत्र पुनश्चाग्नावधियेत् ॥ १८६ ॥
दत्वा गुड़तुलां तत्र कषाये कुड़वं पृथक् ।
सैलात् पिप्पलीचूर्णाञ्च घृतात् क्षौद्रात्तथैव च ॥ १८७ ॥
पत्वा तल्ले हवत् स्थाप्यं कृतभाण्डे विधानतः ।
पथ्यभुङ मियताहारः खाटेद हे हे हरीतकी ॥ १८८ ॥
हन्याच ग्रहणौगुल्मपाण्डर्त्तिविषमज्वरान् ।
यक्ष्मार्शः प्लौह वैस्वयं श्वामकामारुचिक्षयान् ॥ १८ ॥
बलवर्णाग्निजनन बलोपालतनाशनम् ।
रसायनमिदं मिड मगस्त्यविहितं मतम् ॥ १९ ॥
इति हदगस्य हरीतकी।
यवाढ़ के मप्तजलाढ़ कानि हरीतकीनान्तु शतं गुरूणाम् ।
लौहे कटाहे समधिश्वयित्वा द्रव्याणि चैतानि ममाधदौत॥१८१
दन्ताश्वगन्धाचिरविल्वमूलं भल्लातकं विल्वफलं नतञ्च ।
उभे हरिद्रे गजपिप्पली च पत्राणि मूलानि च चित्रकस्य॥१८२॥
पिप्पल्यपामार्गमथात्मगुप्ता सर्वाणि कुर्य्यात्पलमम्मितानि।
एकत्र सर्वाणि भिषग्विदग्धाद हिपञ्चमूली च यवप्रमाणाम् १८३
मृदूनि सुस्विनयवान् विदित्वा शनैः प्रयत्नादवताग्येच्च।
विस्राव्य तेनैव जलेन साई पचेत्यराणस्य शतं गुड़स्य ॥१८४॥
भूयो गुरूणामपि सत्र दद्याहरीतकोनाञ्च सहस्रमन्यत् ।
प्रस्थं पुराणस्य एतस्य दद्याबवस्व तैलस्य च तावदेव ॥ १८५ ॥

·कासाधिकारः। २५७ . शौते मधु नेहसमन्तु दद्यात् पलानि चाष्टावथ पिप्पलीनाम् । सा कल्कमिथा त्वथ सेव्यमाना सर्वान् ज्वराबाशयतीह मासात् ॥ १८६ ॥ मासहयेनैव च नेत्ररोगानिहन्तापूर्वाच्च करोति दृष्टिम् । कुष्ठानि मासत्रयतो निहन्ति प्रभिवार्णाङ्गलिनासिकानि १८७ भगन्दरं श्लोपदवातगुल्म खामं तथा मासचतुष्टयेन । सम्भक्षिता पञ्चभिरेव मामै: करोति केशान् भ्रमराञ्जनाभान् ॥ १८८॥ षड्भिस्तु मासै: खलु मापि कुर्यात् केशान् सुनोलान् घनकुञ्चिताग्रान् । सहस्रपथ्यामथ चोपयुञ्जा बलं भवेदुत्तमकुञ्जरस्य ॥ १८८ ॥ खरं मयूरस्य हयस्य वेगं शरच्छशाङ्कस्य पराञ्च कान्तिम् । सौभाग्यमधास्मतिसत्वयुक्तो बलान्वितः पद्मदलायताक्षः ॥२०० ॥ जीवत्समानाञ्च सहस्रमय प्रयोगकालादिति सत्यवाक्यम् । समौत्य कल्पांस्तु चकार योगं हिताय लोकस्य मुनिवशिष्ठः२०१ इति वशिष्ठहरितको । कुलस्थानां पलशतं दशमूलपलं तथा शतं ब्राह्मणयथ्याश्च चतुगुणजले शृतम् ॥ २०२ ॥ पादावशेष पूर्त च गुड़स्याई तुलां पचेत् । पाकं ज्ञात्वावतायैव सुशौते लक्षणचूर्णितम् ॥ २०३ ॥ षट्पलञ्च तुगाक्षी-: पिप्पल्या दिपलं तथा। कुड़वं मधुनो दद्यात् स्थापयेत् निग्धभाजने ॥ २०६ । खादेदग्निबलापेक्षौ नाशयेदचिरादयम् ।

·२५८ चिकिक्षासारसंग्रह - यक्ष्मा पौनसं कासं खास जौर्णमजीर्णकम् ॥ २०५ ॥ जीर्णज्वर पाण्डुरोग जद्रोग श्लेममारुतम् । कुलत्यगुड़ इत्युक्तः सर्वोपद्रवनाशनः ॥ २० ॥ इति कुखत्वगुड़ः। चतुष्पलं मूलकशण्ठिकस्य तथैव शुद्धस्य कुलत्थकस्य । तुल्यं प्रदद्यादशमूलतश्च द्रोणेऽम्भस: सर्वमिदं पचेत्त ॥ २०७ ॥ दत्त्वा हविस्तैलपलाष्टकञ्च गुड़स्य शुद्धस्य तुलां तथैव तावत्पचेद्यावदिदं समस्त साव्य दा गुड़पाकमेति ॥२०८॥ चूर्णीकतै रकचव्यशृङ्गो भार्गीत्रिसौगन्धिककट्फलैश्च । मुस्तायवानोशटिपुष्करैच सव्योषकैरईपलप्रमाणैः ॥ २० ॥ माई क्षिपेत् माक्षिकास्थमात्रं दद्यात् सुशीतेत्वथ वडापेक्ष्याम्। मात्र ततो लेहवदालिहेच पथ्याशनश्च त्वथ योगकाले ॥२१॥ कफोद्भवा ये च विकारजाता सश्वासकासा हृदयक्षताश्च । हृत्यावशूलज्वरकहिष्णा स्वरक्षयारोचकवतिसादा: ने नाशमायान्त्य पयोगतच कुलत्यसंज्ञस्य गुड़स्य शीघ्रम् ॥२१॥ इति हितीयः कुखत्य गुड़ः । खादिरवासकपल्लवं छायाशुष्कञ्च संचूर्ण्य । विभागपिप्पलीयुक्त कटुवयं मधुनावलिह्यात् ॥ २१२ । इति कासश्ले भन्नचूर्णम् । इति वङ्गसेनसङ्कलित: कासनिदानचिकित्साधिकारः समानः । अथ हिक्कानिदानमाह। विदाहि गुरुविष्टभि रुक्षाभिष्यन्दिभोजनैः । शीलपानासनमानरजोधूमातपानिलैः ॥ १ ॥ व्यायामकर्मभारावगाघातापतर्पणैः ।

·हिकाधिकारः। २५८ प्रामदोषाभिघातस्त्रोक्षयरोगप्रपौड़नैः ॥ २ ॥ विषमाशनाध्यशनैस्तथा संशमनैरपि हिकाखासच कासश्च नृणां समुपजायते ॥ ३ ॥ मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सखनो यकत् प्लौहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् । सघोषवानाशु हिनस्त्यसून यत- स्ततस्तु हिक्कति भिषभिरुच्यते बुधैः ॥ ४ ॥ प्राणोदकाब्रवाहोनि स्रोतांसि सकफोऽनिलः । हिकां करोति संरुध्य तामां लिङ्ग' पृथक् शृणु ॥ ५ ॥ अवजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा। वायुः कफेनानुगतः पञ्चहिक्काः करोति च ॥ ६ ॥ कण्ठोरसो गुरुत्वञ्च वदनस्य कषायता । हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षराटोप एव च ॥ ७ ॥ पानात्रैरतिसंयुक्तोः सहसा पीड़ितोऽनिलः । हिवयत्यच गो भूत्वा तां विद्यादब जां भिषक् ॥ ८॥ चिरेण यमलेगैर्या हिक्का संप्रवर्तते। कम्पयन्ती शिरोग्रौवां यमलान्तां विनिर्दिशेत् ॥ ८ ॥ विकष्टकाला वर्मन्दः समभिवर्तते क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जमूलात् प्रधावति ॥ १० ॥ नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनांदिनी। भनेकोपट्यवती गम्भौरा नाम मा स्मृता ॥ ११ ॥ माण्यापोड़यन्तीव सततं या प्रवर्तते। महानिक न सा ज्ञेया सर्वगात्रप्रकम्पिनी ॥ १२॥ अत्यते हिकतो यस्य देही हरिमाइम्भाम्यते यस्य नित्यम् । दीको हिट क्षौति यथातिमात्र ।

·चिकिमासारसंग्रह
तो हो चान्त्यो वर्जयेद्धिकमानौ ॥ १३ ॥
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तहषकतस्य च ।
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृहस्थातिव्यवायिनः ॥ १४ ॥
आयासात् या समुत्पना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् ।
यमिका या प्रलापाति मोहष्णासमन्विता ॥ १५ ॥
अक्षीणश्चाप्यदौनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः ।
तस्य सार्धायतु शक्या यमिका हन्यतोऽन्यथा ।
आसां क्षुद्रानजाः साध्याः शेषा: प्राणहरा मता: ॥ १६ ॥
यथाग्निरिक्षो: पवनानुवृद्धो वज यथा वा सुरराजमुक्तम् ।
रोगास्तथैते खलु दुर्निवाराः खास सहिका च विलम्बिका च १७
प्राणावरोधतर्जनविस्मापनभयभाषकैच घोरैः ।
कथाप्रयोगैः शययेडिकां घोरां मनोघातेः ॥ १८॥
हिक्कात्तस्य पयश्छागं हितं नागरसाधितम् ।
रसान् पिवेत् फलिन्याच लाजशक्तून् ससैन्धवान् ॥ १८ ॥
मधुकं मधुसंयुक्त पिप्पलीशर्करान्विता।
नागरं गुड़संयुक्त हिक्काघ्न नावनत्रयम् ॥ २० ॥
स्तन्येन मक्षिकाविष्टा नस्यं बालककाम्बुना।
योज्यं हिक्काभिभूताय स्तन्यं वा चन्दनान्वितम् ॥ २१ ॥
मधुसौवर्चलोपतं मातुलुङ्गरसं पिबेत् ।
अप्यमाध्या नयत्यस्त हिक्काक्षीद्रावलेहनात् ॥ २२ ॥
मद्य एव महायोगः काशमूलभवं रजः ।
हिक्कानॊ मधुना लिह्याच्छुण्ठोधात्री कणान्वितम् ॥ २३ ॥
प्रबालत्रिफलाशङ्ख चूर्ण मधुतप्लुतम् ।
पिप्पलीगैरिकं चेति लेहो हिक्कानिवारण: ॥ २४ ॥
कोलमजाञ्जनं लाजा तिता काञ्चनगैरिकम् ।
छष्णाधानीसिताशुण्ठी कासौसन्दधिनाम च ॥ २५ ॥

·हिवाधिकारः। २६१ पाटल्याः सफलं पुष्य' कृष्णाखर्जरमुस्तकम् । ण्डेते पादिका लेहा हिकाना मधुसंयुताः ॥ २६ ॥ नेपाल्यागोविषाणाभ्यां कुष्ठमर्जरसस्य च । धुमं कुशस्य वासाज्यं पिबेद्धिकोपशान्तये ॥ २७ ॥ निधूमाङ्गारनिक्षिप्त नक्षणमाषरजोद्भवः । हिक्का पञ्च निहन्ताशु धूमः पोतो न संशयः ॥ २८ ॥ सुपूतिकोटं लसुनोग्रगन्धाहिंग्वन्वितं चूर्णमिदं सुभावितम् । प्रजाविमूत्रेण च सप्तकत्वा घ्राणानिषिक्तं विनिहन्ति हिकाम३८ इति सुपूतिकोटाद्यं चूर्णम् । हरेणवोऽथ पिप्पल्यः क्वाथहिङ्गसमायुतः । हिक्काप्रशमनः श्रेष्ठो धन्वन्तरिवचो यथा ॥ ३०॥ कुकूलानलसंखिन्न इक्षुवाल्यप्रससम्भवः । रसः समाक्षिकः पौतो हिकामाशु नियच्छति । ३१॥ नारीक्षौरेण वा सिह सर्पिमधुरकैरपि । नासानिमिक्त पौतं वा सद्यो हिकां नियच्छति ॥ ३२ ॥ इति नारोचौरायं कृतम् । यत्किश्चित्कफवातघ्न मुष्ण वातानुलोमनम् । भेषजं पानमन्त्र वा हिक्काखामेषु तद्धितम् ॥ ३३ ॥ हिकावासे पिबेद्भार्गी मविश्वामुषण वारिणा। नागरं वा सिताभार्गो मौवर्चलममन्वितम् ॥ ३४ ॥ अभयानागरकल्क पौष्करयावशूकमरिच कल्क वा। तोयेनोष्णेन पिबच्छासी हिकी च तच्छान्तैः ॥ ३५ ॥ हषितो दशमूलस्य क्वाथं वा देवदारुजम् । मदिरां वा पिबेद्युक्त्या हिककाम्बामनिपौड़ितः ॥ ३६ ॥ दशमूलौरसे सर्पिर्दधिमण्डेन माधयेत् । कृष्णासौवर्चलक्षार वयस्थाहिङ्गरोचकैः ।

·चिकित्मासारसंग्रह कायस्थया च तत्पानाधिक्काखासौ नियच्छति ३७ ॥ इति दशमूलाय इतम् । वासातं वाथ पिबेत्पिबेत् वाषणमेव वा । बातपित्तानुबन्धे तु गुड़ विश्वसमन्वितम् ॥ ३८ ॥ कागक्षीरं प्रयोक्तव्यं शृतं तोये चतुर्गुणे। श्वासघ्न भेषजं यच्च तच्च कायं प्रयत्नतः ॥ ३८ ॥ इति वनसेनस लिस: शिक्कानिदानचिकित्साधिकारः समानः । अथ प्रवासनिदानम् । यैरेव कारणैहिक्का बहुभिः संप्रवर्तते। तैरेव कारणैः खास: घोरो भवति देहिनाम् ॥ १ ॥ महोर्ध्वछिनतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा । भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः॥२॥ प्राग्रूपं तस्य हृत्पोड़ा शूलमामानमेव च । पानाहो वक्तवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ॥ ३ ॥ यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफमूच्छितः । विश्वग्वजति संक्रुद्ध स्तदा खामान् करोति म: ॥ ४ ॥ उडूयमानवातो यः शब्दवःखितो नरः । उच्चैः खमति मरुद्धो मत्तर्षभ इवानिशम् ॥ ५ ॥ प्रनष्टमंन्नाविज्ञान स्तथा विभ्रान्तलोचनः । विवृताक्षाननो वद्धमूत्रवर्चा विशौणवाक् ॥ ६ ॥ दौर्घ प्रवमितं चास्य दूरादिज्ञायते भृशम् । महाखासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमव विपद्यते ॥ ७ ॥ ऊर्ल्ड श्वमति यो दोघं न च प्रत्याहरत्यधः । लेमावृत्तमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः । ८ ॥

·प्रवासाधिकारः।
ऊर्द्ध दृष्टिविपश्यंश्च विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः ।
प्रमुधन्वेदनातंच शुष्कास्यो रतियोड़ितः ॥ ८ ॥
ऊड खासे प्रकुपिते चाधः श्वासो निरुध्यते ।
मुद्यतस्त्राम्यतश्चोङ्घ श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ॥ १० ॥
यस्तु खमिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेनिपीडितः ।
न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मछेदरुगर्दितः ॥ ११ ॥
पानाह खेदमूर्तीि दह्यमानेन वस्तिना।
विप्ल ताक्षः परिक्षीण: श्वमनक्कलोचनः ॥ १२ ॥
विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्ण: प्रलपन्नरः ।
विनवासेन विच्छिन्नः म शीघ्रं विजहात्यमून् ॥ १३ ॥
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते ।
ग्रीवां शिरश्च संगृह्य श्लेष्माणं ममुदीर्य च ॥ १४ ॥
करोति पौनसं तेन रुद्दो घुर्घरकं तथा ।
अतीव तीव्रवेगञ्च श्वामं प्राणप्रपीड़कम् ॥ १५ ॥
प्रताम्यति सवेगन वस्यते स निरुध्यते ।
प्रमोहं काममानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ॥ १६ ॥
श्लेष्मणा मुच्यमानेन भृशं भवति दुःखितः ।
तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहत्तं लभते सुखम् ॥ १७ ॥
तथास्योद्धसत कण्ठः कच्छाच्छनोति भाषितुम् ।
न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीड़ित: ॥ १८ ॥
पाखें तस्यावग्रह्णाति शयानस्य समोरण: ।
आसीनो लभते मौख्यमुष्णञ्चैवाभिनन्दति ॥ १८ ॥
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन विद्यता भृशमार्त्तिमान् ।
विशुष्कास्यो बहुश्वासो मुहश्चैवावधम्यते ॥ २० ॥
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेमलैश्च प्रवईते ।
स याप्यस्तमकः श्वास: साध्यो वा स्याबवोत्थितः ॥ २१ ॥

·२६४
चिकित्सासारसंग्रह
चरमूर्छापरीतस्य विद्यात्प्रतमकन्तु तम्।
उदावतरजोऽजीर्णलिन्द्र कायनिरोधजः ॥ २२ ॥
तमसा वर्द्धतेऽत्यथं शीतैश्चाशु प्रताम्यति ।
मज्जतस्तमसीवास्य विद्याप्रतमकन्तु तम् ॥ २३ ॥
रूनायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वातमुदीरयेत् ।
क्षुद्रखासेन सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रवाधकः ॥ २४ ॥
हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखं यथोत्तरे ।
न च भोजनपानानां निरुणडु चिताङ्गतिम् ॥ २५ ॥
नेन्द्रियाणां व्यथाञ्चैव काच्चिदापादयेद्रुजम् ।
म साध्य उक्तो बलिन: सर्वो वाऽव्यक्तलक्षण: ॥
क्षुद्रः साध्यतमस्तेषां तमकः कच्छ उच्यते ॥ २६ ॥
वयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ॥ २७ ॥
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा ।
यथा खासश्च कासश्च हरते प्राणमाशु हि ॥ २८ ॥
वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोत्तरः ।
कफाहाताधिकात्पित्तसंसृष्टः छिन्नमंज्ञकः ॥
श्वासो मारुतसंसृष्टो महानव स्तथा मतः ॥ २८ ॥
अथ चिकित्मामाह।
मेहर्वस्ति मृते केचिदूई वाधश्च शोधनम् ।
मृदुप्राणवतां श्रेष्ठं खासिनामादिशन्ति हि ॥ ३० ॥
दशमूली शटी राम्रा पिप्पली विखपौष्करैः ।
शृङ्गीतामलकीभार्गी गुडूचीनागरार्धिभिः ॥ ३१ ॥
यवागू विधिना सिहं कषायं वा पिबेबरः ।
कासद्हपाऑर्ति हिवाश्वासप्रशान्तये ॥ ३२ ॥
कुलस्ययवकोलाम्ब दशमूलबलाजलम् ।
पानार्थ कम्पयेत् कास हिवाखासनिहत्तये॥१॥

·खासाधिकारः। २६५ कुलत्यनागरव्याघ्रीवासाभिः कथितं जलम् । पौतं पोष्करसंयुक्तं श्वासकासनिवारणम् ॥ ३४ ॥ दशमूलकषायस्तु पुष्करण विचूर्णितः । श्वासकासप्रशमनः पार्श्वशूलविनाशनः ॥ ३५ ॥ रम्भाकुन्दशिरोषाणां कुसुमं पिप्पलीयुतम् । पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन पीत्वा श्वास व्यपोहति ॥ ३६ ॥ देवदारुवचाभार्गी विश्वपौष्करकट फलैः । कत्वा क्वाथो जयत्याशु खामकासानशेषत: ॥ ३७॥ शृङ्गोमहौषधिकणाघनपुष्कराणां चुणं शटौमरिचशर्करया ममेतम् । क्वाथेन पौतममृतावृषपञ्चमूल्या: वामं वाहेगा शमयेत् अतिदोषमुग्रम् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्ड कसिताचणं पोतं कोणेन वारिणा । शीघ्र शमयति वामं कामञ्चैव सुदारुणम् ॥ ३८ ॥ व्याघ्रौदुगलभाशृङ्गी विल्वमध्यत्रिकण्टकैः । अमृताग्निमृतैरते: यूषः स्याच्छामनुत्परः ॥ ४० ॥ कुलत्य दशमूलानां क्वाथे स्युर्जाङ्गला रसाः । कासमदकपत्राणां यूषः शोभाञ्जनस्य च ॥ ४१ ॥ शुष्कमूलकयूषश्च हिक्वाश्वासनिवारणः ॥ ४२ ॥ द्राक्षां हरीतकी कृष्णां कर्कटाख्यां दुरालभाम् । मर्पिमधुभ्यां विलिहन् हन्ति श्वासान् सुदारुणान् ॥ ४ ३ ॥ गुड़ कटुकतैलेन मिश्रयित्वा समं लिहन् । त्रिसप्ताहप्रयोगण श्वासं निर्मूलतो जयेत् ॥ ४४ ॥ श्वाविधः सूचका दग्धा सक्षौद्रतशर्करा। श्वासकासहरा वहिंपादौ वा मधुसर्पिषा ॥ ४५ ॥ हरिद्रां मरिचं द्राक्षां गुई राम्रां कणां घटीम् ।

·चिकित्मासारसंग्रह सैलेन विलिहन् हन्याच्छासान् प्राणहरानपि ॥ ४ ॥ हरिद्रापत्रमैरण्ड मूलं लाक्षां मनःशिलाम् । देवदारुघनं मांसी पिष्ट्वा वर्तिः प्रकल्पयेत् ॥ ४७ ॥ तां ताक्तां पिबेडमं श्वासं हन्ति सुदारुणम् । खामहिकापरिगतं स्निग्धैः खेदैरुपाचरेत् ॥ ४८ ॥ युक्तैलवणतैलाभ्यां तैरस्य अथितः कफः । खामो विलयनं याति मारुतश्च प्रशाम्यति ॥ ४८ ॥ निधं ज्ञात्वा ततश्चैनं भोजयित्वा रमौदनम् । वातनपविबन्धे वा भिषग्धमं प्रयोजयेत् ॥ ५० ॥ शृङ्गीकटुवयफलत्रयकण्टकारी भार्गी सपुष्करजटालवणानि पञ्च । चूणं पिबेदर्शिशरण जलेन हिक्का- वासोवातकसनारुचिपौनसेषु ॥ ५१ ॥ इति घयादि चूणाम् । निदिग्धिकां चामलकप्रमाणां हिंग्वार्द्रयुक्तां मधुना सुयुलाम् । लिहबरः श्वासनिपोड़ितो हि खास जयत्येव बलात् वाहेण५२ भल्लातकमधुपर्णी पथ्यादशमूलनागरक्वाथः । तमकं कफप्रधाने शस्त: खासे च मारुतजे ॥ ५३॥ पथ्या कषायमथवा पिबेद्रस मार्कवस्य मधुना। तमक पुष्कर वा सनागरं क्षौरमेकच्च ॥ ५४ ॥ शटीपुष्करजीवन्तौ त्वचुस्त पुष्करावयम् । मुरमा तामलक्यौ वा पिप्पल्यगुरुनागरम् ॥ ५५ ॥ बालकञ्च समं चर्य कृत्वाष्टगुणशर्करम् । सर्वथा तमके श्वासे हिक्कायाञ्च प्रयोजयेत् ॥ ५६ ॥ अकस्माद्रव्यादष्टगुणा शर्करा॥ सर्वथेति पानभोजमादिषु ॥ इति मन्याचं चूर्णम् ।

·खासाधिकारः। हिंस्राण्डिङ्गतिक त्रिफलाव्योषचित्रकैः । हिक्षौरं सर्पिषः प्रस्थं चतुर्गुणजले न तम् ॥ ५७ ॥ कर्षमाचैः पचेतद्धि खासकासौ व्यपोहति । प्रीस्वरोचकं गुल्म शकतेंदं क्षयं तथा ॥ ५८ ॥ इति हिंसा हत्तम् । सौवर्चल यवक्षार कटकाव्योषचित्रकैः । हतं वचाविडङ्गश्व साधितं खासशान्तये ॥ ५८ ॥ इति सौवचेखष्टतम् । कुलत्थरससंयुक्तं पञ्चकोलशृतं पृतम् । दीपनं खासकासन कफव्याधिहरं परम् ॥ ६ ॥ इति कुलत्याद्य एवम् । तितासौवर्चलक्षारपथ्यात्रिकटहिङ्गभिः । समालुरैष्ठतं सिद्ध सक्षौरं खासकासनुत् ॥ ६१ ॥ गुल्मानाहश्च शमयेत् प्रहहान् गुदजानपि । इति तिताय एतम् । कुलत्थदशमूलञ्च तथा ब्राह्मणयष्टिका। प्रस्थं प्रस्थञ्च संगृह्य वारिद्रोणेन साधयेत् ॥ ६२ ॥ पादशेषे रसे तस्मिन् तप्रस्थ विपाचयेत् । क्षीरकं हिगुणं दत्त्वा कल्कितैः पञ्चकोलकैः ॥ ६३ ॥ सक्षारैः पलिकैः मर्वैः शनैमहग्निना पचेत् । कासखासहरचैव हिक्काच विषमज्वरम् ॥ १४ ॥ हन्यात्तथार्थोग्रहणी हद्रोगारुचिपौनसान् । गुल्म नौहामयं हन्थाइलवर्णाग्निबईनम् ॥ ६५ ॥ अग्निसन्दीपनञ्चैव कौलव षट्पलं दृतम् ॥ ६६ ॥ इतिहत्या' बम् । सुवहाकालिकाभार्गी शकास्वं कौघुलं फखम् ।

·२६८
चिकित्मासारसंग्रह
काकादनौशृङ्गवरं वर्षाभूबहतीहयम् ॥ ६७ ॥
पलमात्रैट सप्रस्थ पचेदेतैर्जलाढ़ के ।
कदुष्ण पौतमेतदि खामामयविनाशनम् ॥ ६८ ॥
इति सुबहाद्य एतम्।
तैलं दशगुणे सिह भृङ्गराजरसे शुभे ।
पीयमानं यथा न्यायं खासकामौ व्यपोहति ॥ ६ ॥
इति भृङ्गरामतैखम् ।
तिम्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्ने भुक्ताग्रे भोजनस्य च ॥ ७० ॥
पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता तभाजिताः ।
प्रयोज्या मधुमंमिश्रा रसायनगुणैषिणा ॥ ७१ ॥
जेतुं कासक्षयखामहिकाशोषगलामयान् ।
अशांमि ग्रहणीदोषं पाण्डुतां विषमज्वरान् ॥ ७२ ॥
वैस्वयं पौनस शोफ गुलमं वातवलासकम् ।
माममेवाश्रतो
युक्त्या माविकां पिबतोऽनु च ॥ ७३ ॥
अवधारितवेगस्य यक्ष्मा न भवति ध्रुवम् ।
इति नारपिप्पली।
शतं संग्राह्य भाास्तु दशमल्यास्तथा परम् ।
शतं हरीतकोनाश्च पचेत्तोये चतुर्गणे ॥ ७४ ॥
पादावशेष तस्मिंस्तु रसे वस्त्रपरिस्रुते ।
आलोय च तुलां पूतां गुड़स्य त्वमयां तत: ॥ ७५ ॥
पुनः पचेत्तु मृहग्नौ यावले हत्वमागतम् ।
शौते च मधुनश्चात्र षट्पलानि प्रदापयेत् ॥ ७६ ॥
विकट त्रिसुगन्धञ्च पलिकानि पृथक् पृथक् ।
कर्षवयं यवक्षारं संचूर्ण्य प्रक्षिपेत्ततः ॥ ७७ ॥
भक्षयेदभयामकां लेहस्याईपलं लिहेत् ।
श्वासं सुदारुणं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा ॥ ७८ ॥

·खरभेदाधिकारः।
स्वरवर्णप्रदोह्येष जठराग्निप्रदीपनः ।
हरीतकौशतस्यात्र प्रस्थत्वादाढ़कं जलम् ॥ ७८ ॥
इति भार्गौगुडः।
कुलत्थं दशमूलञ्च तथैव हिमयष्टिका।
शतं शतञ्च मंग्टह्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ८ ॥
पादावशेष तस्मिंस्तु गुड़स्याईतुलां क्षिपेत् ॥ ८१ ॥
शौतीभूते च पक्के च मधुनोऽष्टौ पलानि च ॥ २ ॥
षटपलानि तुगाक्षी-: पिप्पल्याश्च पलहयम् ।
त्रिसुगन्धिकयुक्तञ्च खादेदग्निबलं प्रति ॥ ८३ ॥
वासं कामं ज्वरं हिक्कां नाशयेत्तमकं तथा ।
योगमन्दर्शनादत्र वृद्धवैद्योपदेशतः ॥ ८४ ॥
जलं चतुर्गुणं देयं स्वल्पत्वाद्रोणवारिणा।
मानमानिध्यसंवादाविपलं त्रिसुगन्धिनः ॥ ८५ ॥
इति कुलत्यगड: ।
इति वासेनसङ्कलित: शासनिदानचिकित्माधिकारः समाप्र: ।
अथ स्वरभेदनिदानमाह ।
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघात-
सन्दूषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु ।
स्रोत:सु ते स्वरवहेषु गता: प्रतिष्ठा
हन्युः
स्वरं भवति चापि हि षड्विध: म: ॥ १ ॥
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा
भिवं शनैः वदति गर्दभवत् स्वरञ्च ।
पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्चा
ब्रूयाइलेन स च दाहसमन्वितेन ॥ २॥

·चिकित्सामारसंग्रह
कच्छात्कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः
स्वल्प शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात् ।
सर्वात्मके भवति मविकारसम्पत्
तं चाप्यमाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः ॥ ३ ॥
धूप्येत वाक्क्षयकते क्षयमाप्न याच्च
वागेषु चापि हतवाक् परिवर्जनीयः ।
अन्तर्गतं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेण
मेटोऽन्वयादति दिग्धगलस्तषातः ॥ ४ ॥
क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोस्थितो यः महजोऽपि जातः ।
मदखिन: मममद्भवश्व स्वगमयो यो न म मिद्धिमेति ॥ ५ ॥
अथ चिकित्मामाह।
स्निग्धान् स्वरातुरनरानपकष्टदोषान्
मंयोजयेदमनरचनम्तिभिश्च ।
नस्यावपौड़मखधावनधूमले है:
मम्पादयेत्तु विविधैः कवल ग्रहैथ ॥ ६ ॥
यः श्वामकामविधिरादित एव चोक्तः
तञ्चाप्यशेषमवचारथितं यतेत ।
वैशेषिकञ्च विधिमूर्द्धमतो वदामि
तहै स्वरातुरहितं निखिलं निबोध ॥ ७ ॥
स्वरोपघातेऽनिलजे भुक्तोपरितं पिबेत् ॥ ८ ॥
काममर्दकवार्ताक मार्कवस्वरसैः पचेत् ।
पोतं कृतं हन्त्यनिलं सिद्ध वार्ताकजे रमे ॥ ८ ॥
इति कासमर्दादितम् ।
तथा कोष्णं जलं देयं भुक्ते तगड़ोदने ।
पेत्तिकै त विरेकश्च पयश्च मधुरैः शृतम् ॥
लिहेन्मधुरकाणां वा चूर्ण मधुसमायुतम् ॥ १० ॥

·खरभेदाधिकारः।
अनौयाच्च ससर्पिष्क यष्टीमधुकषायकम् ॥ ११ ॥
शुङ्गांस्त्वचं क्षौरवतां द्रुमाणां सङ्घठ्य दुग्धे विपचेत्तु तेन ।
कल्केन यष्टीमधुकस्य मर्पि: सिडं पिवेत्तन्मधुशर्कराक्तम् ॥ १२ ॥
इति शङ्गाद्यं पृतम् ।
पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं विश्वभेषजम् ।
पिबेन्मूत्रे गा मतिमान् कफजे स्वरमंक्षये ॥ १३ ॥
अजमोदां निशां धात्रीं क्षारं वह्नि विचूर्ण्य च ।
मधुमर्पियतं लोढा स्वरभेदं व्यपोहति ॥ १४ ॥
पलविकाषणयावशूकचूर्णञ्च हन्यात् स्वरभेदमाशु ।
किं वा कुलत्थं वदनान्तरस्थ स्वरामयं हत्यथ पौष्करं वा ॥१५॥
वाते मलवणं तैलं पित्ते मर्पिः ममाक्षिकम् ।
कफे मक्षारकटकं क्षौद्रं केवलमिष्यते ॥ १६ ॥
गले तालुनि जिह्वायां दन्तमूलेषु चाश्रितः ।
तेन निष्कमते श्लेष्मा स्वरश्वाशु प्रमोदति १७ ॥
अगुरु सरदारूदा: मलिलं स्वरभेदहत्यिबत्कोणम ।
व्याघ्रीसुरतानागर मसिंहमुखक्वाथमथवापि ॥ १८ ॥
तैलाक्तं स्वरभेट वा खादिरं धारयेन्मुखे ।
पथ्या पिप्पलीमंयुक्त युक्तं वा नागरेण तु ॥ १८ ॥
वदरीपत्रकल्क वा घृतभृष्ट ममैन्धवम् ।
स्वरोपघात कासे च लेहमेनं प्रयोजयेत् ॥ २० ॥
स्वरोपघात मंदोज कफवदिधिरिष्यते ।
क्षयजे सर्वज वापि प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ॥ २१ ॥
निदिग्धिकापलशतं तदई' ग्रन्थिकस्य च ।
चित्रकम्य तदईञ्च दशमूलञ्च तत्समम् ॥ २२ ॥
द्रोणयेऽपां निःक्वाथ्य कषायाढ़कमाहरेत् ।
पूते निपेत्तदईन्तु पुराणस्य गुड़स्य च ॥ २३ ॥

·२७२ चिकित्मासारसंग्रह सर्वमेकत्र कृत्वा च लेहवसाधु साधयेत् । प्रष्टी पलानि पिप्पल्या स्त्रिजातकपलं तथा ॥ २४ ॥ मरिचानां पलन्त्वेकं सर्वमेकन चूर्णितम् । मधुनः कुड़वं दत्त्वा तदनीयाद्यथानलम् ॥ २५ ॥ वरभेदहरं मुख्यं प्रतिश्यायहरं परम् । श्वासकासाग्निमान्द्यार्थी गुल्ममेहगलामयान् ॥ २६ ॥ पानाहमूववच्छ्राणि हन्याद ग्रन्थावुदानि च ॥ २७॥ इति निदिग्धिकालेहः । शर्करामधुमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह । पिबत्ययांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः ॥ २८ ॥ वातादिजनितखासकामघ्ना ये प्रकीर्तिताः । योगास्तांश्चापि युजीत यथा दोषं चिकित्सकः ॥ २८ ॥ चव्याम्लवेतमकटुत्रयतिन्तिडोकं तालौशजीरकतुगादहनै: समांशैः । चूर्ण गुड़प्रमृदितं त्रिसुगन्धियुक्तं वैस्वयंपौनसकफारुचिषु प्रशस्तम् ॥ ३० ॥ इति चव्यादिचूर्णम् । व्याघ्रौखरमविपक्कं रानाबाट्यालगोक्षुरव्योषैः । मर्पिः स्वरोपघातं हन्यात् कामञ्च पञ्चविधम् ॥ ३१ ॥ शुष्कद्रव्यमुपादाय खरमानामसम्भवे । वारिण्यष्टगुणे साध्य' ग्राह्यं पादावशेषितम् ॥ ३२ ॥ स्वरसानां चालाभे चूर्णस्याढ़कमुदकस्य च । तहारिपर्युषितं मृदितं स्वरसवत् प्रयोज्यम् ॥ ३३ ॥ इति कण्ट कारोष्ठतम् । हिक्काखासे क्षये कासे स्वाणि पठितानि तु । मपी षि तानि योज्यानि भिषग्भिः स्वरसंक्षये। इति वङ्गसेनसहलितः खरभेदनिदानचिकिम्माधिकारः समाप्तः ।

·अथारोचकनिदानमाह । वातादिभिः शोकभयार्तिलोभक्रोधैर्मनोनाशनरूपन्धैः । अरोचका: स्य: परिकृष्टदन्तः कषावक्तश्च नरोऽनिलेन ॥१॥ कटुम्नमुष्ण विरसच्च पूति पित्तेन विद्यालवणञ्च वक्त्रम् । माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्य विवन्धमम्बन्धयुतं कफेन ॥ २ ॥ अरोचके शोकभयार्तिलोभक्रोधाय हृद्याशुचिगन्धजे स्यात् । स्वाभाविकच्चास्यमथारुचिश्च त्रिदोषजेनैकरसं भवेत्तु ॥ ३ ॥ हृच्छुलपौड़नयुतं पवनेन पित्तात् टड्दाहशोषबहुलं सकफप्रसेकम् । श्लेष्मात्मकं बहुरुजं बहुभिश्च विद्या- हैगुण्यमोहजड़ताभिरथापरञ्च ॥ ४ ॥ प्रक्षिप्तन्तु मुखे चाव यत्र नास्वादते नरः । अरोचकः म विज्ञेयो भक्तहषमत: शृणु ॥ ५ ॥ चिन्तयित्वा तु मनसा दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तु भोजनम् । हे षं करोति यो जन्तुः स भक्तहष उच्यते ॥ ६ ॥ यस्य चान्ने भवेच्छ्रद्धा मभक्त छन्द उच्यते। कुपितस्य भयार्तस्य ज्वरितस्य विरोधकः ॥ ७ ॥ अथ चिकित्सामाह। वस्तिः समीरणे पित्ते विरेको वमनं कंफे कुर्य्यादृ द्यानुकूलानि हर्षणाञ्च मनोनजे ॥ ८॥ वान्तोवचाभिरनिले विधिवत् पिबेत् तु स्नेहोष्णतोयमदिरान्यतमन चूर्णम् । कृष्णाविडङ्गन्यवभपहरेणु भार्गी. राप्रैलहिङ्गुलवणोत्तमनागराणाम् ॥ ८ ॥ पैत्ते गुड़ाम्बुमधुकैर्वमनं प्रशस्त ।

·२७४
चिकित्सासारसंग्रह
लेहः ससैन्धवसितामधुमर्पिरिष्टः ।
निम्बाम्बुर्दितवत: कफजेऽनुपानं
राजद्गुमाम्ब मधुना सह दौप्यकाव्यम् ॥ १॥
मरिच मधुना लेह्यं कफजेऽरोचके भिषक् ।
अरुची कवलास्तावहमाः सुमखधावनम् ।
मनोज्ञमनपानन हर्षणाऽऽखासनानि च ॥ ११ ॥
कुष्ठसौवर्चलाजाजी शर्करामरिचं विडम्।
धान्यैलापद्मकोशोर पिप्पल्यचन्दनोत्पलम् ॥ १२ ॥
लोध्र तेजोवती पथ्या बाषणं मयवाग्रजम् ।
प्रार्द्रदाडिमनिामस्त्वजाजीशर्करायुतः ॥ १३ ॥
सतैलमाक्षिकास्त्वेते चत्वारः कवलग्रहाः ।
चत्वारोऽरोचकान् हन्युतायेकजसर्वजान् ॥ १४ ॥
अम्बिकागुड़तोयञ्च त्वगैलामरिचान्वितम् ।
प्रभक्त छन्दरोगेषु शस्त कवलधारणम् ॥ १५ ॥
शृङ्गवेररसञ्चैव मधुना सह योजयेत् ।
परुचिखासकामघ्नं प्रतिश्यायकफापहम् ॥ १६ ॥
भोजनाग्रे सदा पथ्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम् ।
अग्निसन्दीपनं हृद्य लवणार्द्रकभक्षणम् ॥ १७ ॥
कारव्यजाजीपला व्योषवृक्षाम्लदाडिमम् ।
सक्षौद्रशर्करं हृद्य रुचि वह्निप्रदीपनम् ॥ १८ ॥
इच्छाविनाशजनितेषु च बाधकेषु
भावान् भवाय वितरेत् खलु शक्यरूपान् ।
अर्थेन चाप्यपचितेषु पुनर्भवाय
पौराणिकैः श्रुतिपथैरनुमानयेत्तम् ॥ १९॥
दैन्यं गते मनसि बोधनमत्र शस्त
दद्यात् प्रियं मनसि सेव्यमरोचकेषु ॥ २०॥

·परोचकाधिकारः। २७॥ सात्मवान् खदेशरचितान् विविधांस भक्ष्यान् पानानि मूलफलखाण्डवरागलेहान् । सेवेद्रसांच विविधान्विविधैः प्रकारे- र्भुजीत चापि लघुरूक्षमनः सुखानि ॥ २१ ॥ यस्य यदीप्सितं किञ्चित्तद्देयमरुचौ सदा । विडङ्गमधुसंयुक्तो रसो दाडिमसम्भवः ॥ असाध्यमपि संहन्यादरुचिं वक्त्रधारितः ॥ २२ ॥ अष्टादशशिग्रुफलानि दशमरिचानि विंशतिपिप्पल्यः । आर्द्रकपलं गुड़पलं प्रस्थ त्रयमारनालस्य ॥ २३ ॥ विडलवणसहितमेतत्खजाहतं सुरभिगन्धाव्यम् । व्यञ्जनसहस्रघाति नेयं कलहंसकं नाना ॥ २४ ॥ इति कलहंसकाचिकम् । हे पले दाडिमादष्टौ खण्डाघोषात्पलचयम् । त्रिसुगन्धिपलञ्चैकं चूर्णमेकत्र कारयेत् ॥ २५ ॥ दीपनं रोचनं हृद्य पौनसज्वरकासजित् । इति दाडिमाचं चूर्णम्। पिप्पलौनां शतश्चैकं हे शते मरिचस्य च । सितापलचतुष्कञ्च नागराईपलं तथा ॥ २६ ॥ धान्यसौवर्चलाजाज्य स्त्वगेले चाईकार्षिके । कोलदाडिमवृक्षाम्ल यवानी चाम्नवेतसम् ॥ २७ ॥ कार्षिकांचूर्णयेदेतान् हृद्यमनप्ररोचनम् । पोहहृद्ग्रहणीदोष पञ्चकासनिवईणः ॥ २८ ॥ खाण्डवो नाम गुरुमाति विबन्धानाह शूलनुत् । इति खाडवचूर्णम् । तालौशोषणचव्यनागरवणेस्तुल्यांशकैहिणतः कृष्णान्यिकतिन्तिडीकहुतभुगत्वचौरकाश्यैर्युतः । -

·२०६
चिकित्सासारसंग्रह
विश्वैलावदराम्ल वेतसघर्धान्याजमोदायुतै-
स्त्यं शैर्दा डिमपाद एष विहित श्रेष्ठः सितायुतः ॥२८॥
कण्ठास्योदरहधिकारशमनः कायाम्निसन्दीपनो
गुल्मामानविसूचिका गुदरुजाखासकमिच्छर्दिहा।
कासारुच्यतिसारमूढ़मरुतां वा हृद्रुजां नाशनः
चूर्णोऽयं भिषजामतीव कथितः ख्यातो महाखाण्डवः ॥३०
इति महाखाहवः ।
क्षतोक्तन्तु यवान्याद्यं चूर्णमत्र प्रयोजयेत् ॥ ३१ ॥
यवानौ तिन्तिडीकच्च नागरं साम्बवेतसम् ।
दाडिम वादरश्चाम्न कार्षिकानुपकल्पयेत् ॥ ३२ ॥
धान्य सौवर्चलाजाजी वराङ्गमर्धकार्षिकम् ।
पिप्पलीनां शतञ्चैकं हे शते मरिचस्य च ॥ ३३ ॥
शर्करायाश्च चत्वारि पलान्ये कत्र चूर्णयेत् ।
जिह्वाविशोधनं हृद्यं तचूर्णं भक्तरोचकम् ॥ ३४ ॥
हृत्पीड़ापार्खशूलघ्न विबन्धानाहनाशनम् ।
कासखासहरं पाहि ग्रहण्यर्थो विकारनुत् ॥ ३५ ॥
इति यवानीखाण्डवचूर्णम् ।
लवङ्गकोलमुशौरचन्दनं नतं सनौलोत्पलकृष्णजोरकम् ।
एला सकृष्णागुरुभृङ्गकेशरं कणा सविश्वा नलदं सहाम्बुना ३६
कर्पूरजातौफलवंशरोचनं सिताष्टभागं समसूक्ष्मचूर्णितम् ।
मुरोचनं तर्पणमग्निदीपनं बलप्रदं वृष्यतमं त्रिदोषनुत् ॥ ३० ॥
उरो विबन्धं तमकं गलग्रहं सवासयक्षमारुचिपौनस तथा।
ग्रहस्थतीसारमथासृजः क्षयं प्रमेहरोगच्च निहन्ति सत्वरम् ॥३८
इति लवाद्यं चूर्णम् ।
सूक्ष्मैलापत्रक त्वक् च पत्रं तालीशजन्तुगा।
पृथ्वीकाजोरकं धान्य दाडिमं चाईकार्षिकम् ॥ ३९ ॥

·कधिकारः। पिप्पली पिप्पलीमूलं चयचित्रकनागरम् । मरिचं दीप्यकञ्चैव वृक्षाम्वं चाम्लवेतसम् ॥ ४० ॥ अजमोदामश्वगन्धा दधिस्यौं चापि कार्षिकम् । प्रदेयं चातिशुद्धावाः शर्करायाश्चतुःपलम् ॥ ४१ ॥ चूर्णमग्निप्रसादं स्यात्परमं रुचिवईनम् । ग्लोबानं काममशांमि शुन्न प्रवास वमि ज्वरम् ॥ ४२ ॥ निहन्ति दीपयत्यग्नि बन्नवर्गप्रद परम् । वातानुलोमनं हृद्य कण्हजिह्वाविशोधनम् ॥ ४३ ॥ इति महलादी चूरी । व्याघोबरमविपकं राहाकटफलगोक्षुरव्योपैः । सर्पिः स्वराभिघातं हन्यात कामं च पञ्चविधम् ॥ ४४ १६ इति वङ्गसनसङ्कलित: मरीच निदानचिकित्माधिकार: समार' ! अथ छर्दि रोगनिदानमाह । दुष्टैर्दोषैः पृथक सर्वबीभत्सालोकनादिभिः । छर्टयः पञ्च विजयास्तासां लक्षणमुच्यते ॥ १॥ अतिद्रवैरतिस्निग्धैषहृद्येलवगैरपि अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽमात्मय भोजनैः ॥ २ ॥ श्रमाद्भयात्तथोडे गादजीर्णात् क्वमिदोषतः । नार्याश्चापनमत्वाया स्तथातिद्रुतसशतः ॥ ३ ॥ बीभत्सर्हेतुभिश्चान्द्रुतमत्वाशिलो बलात् । काटयन्नाननं वेगैरर्दयन्त्रणमञ्जनः । निरुच्यते छर्दिरिति दोपो वह्न प्रधावित: ॥ ४ ॥ हृल्लासोझाररोधौ च प्रमेको लवणस्तनुः । हेषोऽनपाने च भृशं वमौनां पूर्वलक्षणम् ॥ ५ ॥ २४

·२७८
चिकित्सासारसंग्रह
हत्यार्खपौड़ामुखशोषशीर्ष नाभ्यर्तिकासखरभेदतोदैः ।
उगारशब्दप्रवलं सफेनं विच्छिवकणं तनुकं कषायम् ॥६॥
कच्छण चाऽल्पमहता च वेगेनार्कोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम् ७
क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रवृत्ता सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता।
सचन्द्रिकां तां प्रवदन्त्य साध्या साध्या चिकित्स दनुपद्रवाचा
पथ वातछर्दिचिकित्मामाह।
आमाशयोत्नेशभवा हि सर्वाः
स्युः छर्दयो लङ्घनमेव तस्मात् ।
प्राक् कारयेत् मारुतजां विमुच्य
संशोधनं वा कफपित्तहारि॥८॥
मसैन्धवं पिबेत्सपिर्वातछर्दिनिवारणम् ।
लवणत्रययुक्तोन संयुक्त बाषणेन च ।
हन्यात् क्षीरोदकं पोतं छदि पवनसम्भवाम् ॥ १० ॥
मुहामलकयूषं वा मसर्पिष्क ससैन्धवम् ।
यवागू मधुमित्रां च पञ्चमूलोशृतां पिबेत् ॥ ११ ॥
धान्याकविश्वदशमूलकषायसिद्धान्
यूषावसान् पवनवम्यरुचिप्रशान्त्यै।
पौत्वा सुखानि लभते मधुमिश्रितं वा
शङ्खाया स्वरसमूषणचूर्णयुक्तम् ॥ १२ ॥
रति वासवर्दिः।
अथ पित्तर्दिनिदानम् ।
मूर्छापिपासामुख शोषमूईताल्वक्षिसन्तापतमो भ्रमातः ।
पित्तं भृशोणं हरितं सतिक्तं धूम्रञ्च पित्तेन वमेन्मदाहम् ॥१३॥
अथ पित्तकदिचिकित्मा।
छद्यां पित्तोद्भवायान्तु लक्ष्णकुम्भोद्भवं रजः ।
महोकेक्षुविदारौणां रसोरेकाय शस्यते ॥ १४ ॥

·छधिकारः। २७८ पित्तोपशमनीयानि पानानि शिशिराणि च । कषायाण्युपयुक्तानि नन्ति पित्तयुतां वमिम् ॥ १५ ॥ लाजामसूरयवमुगकता यवागू: छर्या हिता मधुयुता बहुपित्तजायाम् । यूषाः सुगन्धिमधुतिक्तरसप्रगाढ़ा मृदृष्टलोष्टभवमम्बु हितं षायाम् ॥ १६ ॥ टदाहपित्तबहुलेषु वमोगयेषु द्राक्षारसं पिबति माक्षिकसंयुतञ्च ॥ १७ ॥ मोदीच्यं गैरिक पेयं सेव्यं वा तण्डुलाम्ब ना। शीतं धात्रीरसाद्य वा पित्तछर्दिनिवृत्तये ॥ १८ ॥ चन्द नेनाक्षमात्रेण संयोज्यामलकोरसम् । पिबन्माक्षिकसंयुक्त छर्दिसन निवार्यते ॥ १८ ॥ चन्दनञ्च मृणालच्च बालकं तगरं वृषम्। सतण्डुलोदकक्षौद्रः कल्क: पौतो वमिं जयेत् ॥ २० ॥ कषायो भृष्टमुहस्य सलाजमधुशर्करः । छद्यतीसारटट्दाह ज्वरघ्नः संप्रकाशितः ॥ २१ ॥ काथः पर्पटजः पौत: सक्षौद्रः छर्दिनाशनः ॥ २२ ॥ हरीतकीनां चूर्गन्तु लिह्यान्माक्षिकसंयुतम् । अधोभागीकृत दोषे छदि शीघ्र निवर्त्तते ॥ २३ ॥ गुडून चौत्रिफलानिम्बपटोलैः क्वथितं पिबेत् । क्षौद्रयुक्तं निहन्त्याशु छदि पित्ताम्लसम्भवाम् ॥ २४ ॥ सिताचन्दनमध्वक्तं लिहहा मक्षिकाशकत्। सोपद्रवा पित्तभवा छर्दिरतेन शाम्यति ॥ २५ ॥ सर्पिः कोद्रसितोपतान् लाजशन न् पिबेत् तथा। पित्त छर्दिश्च तनाशु प्रशाम्यति सदुस्तरा ॥ २६ ॥ इति पिक्तक चिकित्सा ।

·२८० चिकित्सासारसंग्रह अथ क फर्दिनिदानम्। तन्द्रास्यसाधुर्य कफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः । सिग्धं घनं स्वादुकर्फ विशुद्धं मलोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु ॥२७॥ अथ कफछदिचिकित्मा। कद्यां कफोद्भवायान्तु वमनं योजये भिषक् । तोयैः सर्षपमिन्धूहिङ्गनिम्ब कणायुतैः ॥ २८ ॥ शस्यन्ते शालिगोधूमयवमुद्रमकुष्ठकाः । तक्रकाजिकयूषाश्च पटोलाद्याश्च भोजने ॥ २८ ॥ आरग्वधादिनिय॒हं दशाङ्गं योग्यमव च । पाययेन्मधर्मयुक्तं कफछर्दिविनाशनम् ॥ ३० ॥ मनःशिन्तायाः फलपूरकम्य रमैः कपिलस्य च पिप्यन्नौनाम् । सौद्रण चूर्ण मरिचैश्च युक्त लिह्याक फच्छदियुत च वेगे ॥३१॥ विड़ङ्गत्रिफलाविश्वचूर्ण मयतं जयंत । विडङ्ग लक्षशुराठी नासधवा नेमजा वसिम् ॥ २ ॥ मन्त्राव वा वदरस्य चुग मस्तायुतां कर्कट कस्य शृङ्गीम्। दुगलमा वा मधुसम्प्रयुक्तां लिया कफर्टिविनिग्रहार्थम्॥२३॥ इति कादिविकिन्सा। अथ विदोष दिनिदानम । शूलाविपाकारुचिदाहष्णा बासप्रमोहप्रवलं प्रसक्तम् । छर्टिस्त्रिदोषालवणाम्लनील मान्द्रोणारतं वमतां नृणां स्यात्३४ विर स्वदमूत्राम्बवहानि वायुः सोनामि मरुध्य यटोमिति । उत्पन्नदोषस्य समाचितन्तु दो ममय नरस्य कोष्ठात् ॥३५॥ विरामृत्रयोस्तत्समगन्धवण टट्टा कासात्तियुतं ग्रसक्तम् । दुष्टं नरश्र्दयतीह वेगात् नयादितचाशु विनाशमति ॥ ३६ ॥ अघ विदोष चिकित्सा । पिष्ट्वा धात्रीफलं द्राक्षां शर्कराञ्च पलोमिताम् ।

·काधिकारः। २८१ दत्त्वा मधुपलञ्चैव कुड़वं सलिलस्य च । वाससा गालितं पोतं हन्ति छदि विदोषजाम् ॥ ३७॥ मसूरसक्तवः क्षौद्रं मर्दिता दाडिमाम्भसा। पौता निवारयत्याशु छदि दोषत्र योद्भवाम् ॥ ३८ ॥ श्रीफलस्य गुडूच्या वा कषायो मधुसंयुतः । पेयर्दित्रये शीतो मुर्वा वा तण्डुलाम्बुना ॥ ३८ ॥ समाक्षिका मधुरसा पौता वा तण्डुलाम्भसा। सर्पणं वा मधुयुतं तिमृणामपि भेषजम् ॥ ४० ॥ कृतं गुडूच्या विधिवत् कषायं हिमसंजितम् । तिसृष्वपि भवेत्यथ्य माक्षिकेण समन्वितम् ॥ ४१ ॥ युक्ताम्ललवण: पिष्टाः कुस्तुम्ब र्योऽथवा हिताः। तण्डु लाम्बुयुतं खादेत् कपित्थं वयषणेन वा ॥ ४२ ॥ एलालवङ्गगजकेशरकोलमज्ज- लाजाप्रियङ्गघनचन्दनपिप्पलीनाम् । चूर्ण सितामधुयुतं मनुजो विलिय छर्दि निहन्ति कफमारुतपित्तजां च ॥ ४३ ॥ इत्य लादि चूर्णम् । इति विदोषच्छर्दिचिकित्सा । कोलमज्जाकणाधात्री लाजाविश्व फलत्रिकम् । श्यामाजनाब्द कौलत्थ माक्षिकं विस्मितायुतम् ॥ ४४ ॥ कणोषणकपित्यन्तु त्वगेलापत्रकं समम् । सक्षौद्राः पादिका लेहाः षड़े ते छर्दिनाशनाः ॥ ४५ ॥ कोलामलकम ज्जानौ मक्षिकाविट् सितामधु । सक्वष्णतण्डुलो लेहछर्दिमा नियच्छति ॥ ४६ ॥ लाजाकपित्थमधुमागाधकोषणानां क्षौद्राभयातिक धान्य क जीरकाणाम् । पच्यामृतामरिचमाक्षिकपिपलीनां

·२८२
चिकित्सासारसंग्रह
लेहास्त्रयः सबलवम्यरुचिप्रशान्त्यै ॥ ४७ ॥
मनः शिलामागधिकोषणानां चूर्ण कपित्थाम्बरसेन युक्तम्।
लाजैः समांशैर्मधुनावलौढ़ छदि प्रसक्लाममनिहन्ति ॥४८॥
अश्वत्थबल्कलं शुष्क दग्ध निर्वापितं जले।
तज्जलं पानमात्रेण छर्दि जयति दुर्जयाम् ॥ ४८ ॥
जात्या रसः कपित्थस्य पिप्पलीमरिचान्वितः ।
क्षौद्रेण युक्तः शमयेल्लेहोऽयं छर्दिमुल्वणाम् ॥ ५० ॥
पत्र जातीशब्दन धावत्रा: ग्रहणम् ।
निम्बाम्रपल्लवगवेधकधान्यमव
हौवेरवारि मधुना पिबतोऽल्पमल्पम् ।
छर्दिः प्रयाति शमनं त्रिसुगन्धियुक्ता
लोढ़ा निहन्ति मध ना मदरालभा वा ॥ ५१ ॥
विदलानि च मुहानां पिप्पल्यश्चैव कुहिता।
प्राशु तत्सलिलं पेयं ममधु, छर्दिनाशनम् ॥ ५२ ॥
सौवर्चलमजाज्यश्च पिप्पलीमरिचानि च ।
युक्तोऽयं मधु ना लेहः श्रेष्ठः छर्दिनिवारण: ॥ ५३ ॥
मातुलुङ्गरसो लाजा शर्करामधु मंयुतः ।
पिप्पलौचूर्णसंयुक्तः श्रेष्ठः छर्दिनिवारणः ॥ ५४ ॥
लष्णोषणसिताचूर्ण लाजतुल्यं समाक्षिकम् ।
कपित्थवीजपूरा कल्कितं छर्दिनाशनम् ॥ ५५ ॥
प्रियङ्गजनमुस्तानि पाययेत्तु यथाबलम् ।
तृष्णातिसारछर्दिघ्नं सक्षौद्रतण्डुलाम्बुना ॥ ५६ ॥
आम्रास्थिविल्वनियूहः पीतः समधु शर्करः ।
निहन्याच्छीतीसारं वैखानर इवाहुतिम् ॥ ५७ ॥
जम्बामफलशतं क्षौद्र दत्त्वा सुशोतलं सलिलम् ।
लाजैरवचूण्यं पिबेच्छर्य तिसारे परं सिद्धम् ॥ ५८ ॥

·छर्दाधिकारः। २८३ पद्मकामृतनिम्बानां धान्यचन्दनयोः पचेत् । कल्के क्वाथे च हविषः प्रस्थ छर्दिनिवारणम् । तृष्णारुचिप्रशमनं दाहज्वरहरं परम् ॥ ५ ॥ पद्मकायं घतम्। कल्याण कनाषणजीवकानि तानि हृद्यानि तु छर्टिरोगे ॥३०॥ इति माधारणविधिः । अथ भागन्तुनछर्दिनिदानम् । वीभत्मजा दौर्हृदजामजा च घमात्मातो वा कमिजा च या हि। सा पञ्चमी ताश्च विभावयेत्तु दोषोच्छयेणैव यथोक्तमादौ ॥३१॥ शूलहल्लासबहुला कमिजा च विशेषतः । कमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ॥ ६२ ॥ अथ पागन्तुजर्दिचिकित्सः । बीभत्सजामबीभत्स हेतुभिः संहरेमिम् । दौह दोत्यां वमिं हृद्यैः काशितैर्वस्तुभिर्जयेत् ॥ ६३ ॥ लङ्घनैर्वमनैर्वापि सात्मा; मात्मासम्भवाम् । कमिहृद्रोगवञ्चापि साधयेत् कृमिजां वमिम् ॥ ६४ ॥ यथादोषञ्च वितरच्छस्तं विधिमनन्तरम् । पवननो चिरोत्यासु प्रयोज्या छर्दिषु क्रिया ॥ ६५ ॥ अथ छर्दिष्णाचिकित्मामाह। फला प्रवालं छिद्रायाः मधुकं नौलमुत्यलम् । सुमैः शीतकषायोऽयं कृष्णार्दिनिवारणः ॥ ६६ ॥ एतैरवौषधः सिद्धां लाजपेयां पिबेन्नरः । सशर्करां समाक्षिकां तृष्णार्दिनिवारणाम् ॥ ६७ ॥ पाम्रजम्बुकषायं वा पिबेन्माक्षिकसंयुतम् । छदि सवीं प्रणुदति तृष्णाश्चैवापकर्षति ॥ ६८ ॥ वटशुङ्ग सितालोधं दाडिमं मधु कं मधु ।

·२८४
चिकित्सासारसंग्रह
पिवेत्तण्डुलतोयेन टिष्णानिवारणम् ॥ ६ ॥
मोदनं रक्तशालीनां शीतं माक्षिकसंयुतम् ।
भोजयेत्तेन शाम्येत छर्दिवणे चिरोस्थिते ॥ ७० ॥
महाकल्याणकं सर्पिः कल्याणकमथापि वा।
शतावरौहतं वापि तृष्णाछर्दिनिवारणम् ॥ ७१ ॥
कासखासौ ज्वरस्तृष्णा हिक्का वैचित्यमेव च ।
हृद्रोगस्तमकश्चैव जेयाः छःरुपद्रवाः ॥ ७२ ॥
इति बङ्गसेनसङ्कलित: छर्दिवाछर्दिनिदानचिकित्साधिकारः समाप्त: ।
-
अथ तृषा निदानमाह।
भय श्रमाभ्यां बलसजन्याहा उर्ध्व चितं पित्तविवईनैश्च ।
पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालु प्रसवं जनयत्यिपासाम् ॥१॥
स्रोतःस्वऽपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च टट् सम्भवतीह जन्तोः ।
तिम्रः स्मृतास्ता: क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथा ह्यामसमुद्भवा च ॥२॥
भक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ॥ ३ ॥
क्षामास्यता मारुतसम्भवायान्तोटस्तथा शङ्खशिरस्म चापि।
स्रोतोनिरोधो विरसच वक्त्र शीताभिरभिश्च विधिमेति ॥४॥
मूर्छानविहेषविलापदाह रक्तक्षणत्वं प्रततश्च शोषः ।
शौताभिनन्दा मुख तिक्तता च पित्तात्मिकायां मुखध्मनश्च॥५॥
वाष्यावरोधात्कफसंकृतेऽग्नी वृष्णाबलासेन भवेत्तथानु।
निद्रागुरुत्वं मधुरास्यता च हष्णादित: शुष्यति चातिमात्रम्॥६॥
क्षतस्य रुक् शोणितनिर्गमाभ्यां हष्णा चतुर्थी क्षतजामता तुnon
रसक्षयाद्या क्षयसम्भवा सा तयाभिभूतस्तु निशादिनेषु ।
पेपौयतेऽम्भः स मुखं न याति बां सन्निपातादिति केचिदाहुः ।
रसक्षयोतानि च लक्षणानि तस्यामप्रेषेण भिषम् व्यवस्येत् ॥८॥

·वृषणाधिकारः। २८५ त्रिदोषलिङ्गामसमुद्भवा च दृच्छूलनिष्ठीवनसादयुक्ता। स्निग्धं त थाम्न लवणञ्च भुक्त' गुर्वनमेवाशु टषां करोति ॥ ८ ॥ क्षीणस्वरःप्रताम्यन् दौनाननः संशुष्क हृदयगलतालुः । भवति खलु सोपसर्गात् तृष्णा सा शोषिणी कष्टा ॥ १० ॥ ज्वरमोहक्षयकास श्वासाद्य पसृष्टदेहानाम् । सर्वास्त्वतिप्रसता रोगलशानां वमिप्रसक्तानाम् ॥ घोरोप द्रवयुक्ता कृष्णा मरणाय विजेया॥ ११ ॥ पथ तृष्णाचिकित्सामाह। वातघ्नमनपानं मृटुलघुशीतच वातहष्णायाम् । स्याज्जीवनीयसिद्ध क्षीरसृतं वातजे तर्षे ॥ १२ ॥ टष्णातिवृद्धावुटरे च पूर्णे तं वामयेन्मागधिकोदकेन । विलोमनचात्र हितं विधेयं स्याहाडिमाम्रातकमातुलुङ्गः ॥१३॥ सुवर्णरोप्यादि भिरग्नितप्तैः लोष्टैः कृतं वा सिकतोत्करैर्वा । जलं सुखोणं शमयेत्तु दृषणां सशर्करं क्षौद्रयुतं हितं वा ॥१४॥ तृष्णायां पवनोत्थायां मगुड़ दधि शस्यते। रमाश्च हहणाः शौता गुडूच्या पञ्चाङ्गकाः पञ्चगणा य उक्तास्तेष्वम्बुमिव प्रथमे गणे वा। पिवेत्सुखोष्णं मनुजोऽल्पशस्तु टषो विमुच्येत हि वातजाया:॥१६॥ रस एव च ॥ १५॥ इति वान वषाा। पित्तोस्थितां पित्तहरैविपक्कं निहन्ति तोयं पय एव वापि॥१७॥ स्वादुतिक्तं द्रवं शीतं पित्तटष्णापहं परम् । काश्मयं शर्करायुक्त चन्दनोशौरधान्यकम्। ट्राक्षामधुकमंयुक्त पित्ततर्षे जलं पिबेत् ॥ १८ ॥ स्याज्जीवनौयसिद्ध क्षीरं तं वा पित्तजे तर्षे तहद् द्राक्षाचन्दन खजूरोशौरमधुर्मयुतं तोयम् ॥ १८ ॥ द्राक्षाचन्दनखर्जरौ पौतं मधु युतं जलम् ।

·२८५
चिकित्सासारसंग्रह
तृष्णाहरं पिबेदापि मधु ना तण्डुलोदकम् ॥२०॥
इति पिचवणा।
तक्त' द्रवञ्च कटन कफष्णानिवर्हणम् ॥ २१ ॥
विवादकोधातकीपञ्चकोल दर्भेषु सिद्ध कफजां निहन्ति।
हितं भवेच्छर्दनमेव चात्र तप्तन निम्बप्रसवोदकेन ॥ २२ ॥
सजीरधान्या कशृङ्गवेर-
सौवर्चलान्यईजलप्मुतानि।
मद्यानि वृद्यानि च गन्धवन्ति
पौतानि सद्यः शमयन्ति तृष्णाम् ॥ २३ ॥
लाजोदकं मधु युतं शीतं गुड़विमर्दितम् ।
काश्मर्यशर्करायुक्त पिबेत् तृष्णार्दितो नरः ॥ २४ ॥
शर्कराकेसरं क्षौद्रं कृष्णाजीरकदाडिमः ।
नेहो वा टटजयी कृष्णा मधु क्षौरद्रुमागुरैः ॥ २५ ॥
पम्न दाडिमवीजं पोतं धात्रीफलञ्च धान्याम्नः ।
पार्द्रपटास्तरणकृतप्रावृतगावस्तृषां जयति ॥ २६ ॥
गोस्तनेचरसक्षीर यष्टीमधुमधूत्पलैः ।
नियतं नस्यतः पौतैस्तृषा शाम्यति दारुणा । २७ ॥
कर्णशिरो मुखलेपः चुक्रिकयाम्लदाडिमरसेन।
सर्पयति शीघ्रमेव जलौघवसैकतराशिम् ॥ २८ ॥
कोलदाडिमहक्षाम्लचुक्रिकाचुक्रिकारसः ।
पञ्चाम्बको मुखे लेपः सद्यस्तृष्णां मियच्छति ॥ २८ ॥
क्षौरक्षुरसमाध्वौक क्षौद्रशोधुगुड़ोदकैः ।
वृक्षाम्बाम्तैश्च गण्डपास्तालुशोषनिवारणाः ॥ ३० ॥
तालुशोष पिबेत्सर्पितमण्डमथापि वा।
धान्याम्नमास्यवेरस्य मलदौर्गन्ध्यनाशनम् ॥
तदेव शृतशीतं हि मुखशोषहरं परम् ॥ ३१ ॥

·कृष्णाधिकारः।
२८७
वैशय जनयत्यास्ये सन्दधाति मुखवणान् ।
दाहटष्णाप्रशमनं मधुगण्डषधारणम् ॥ ३२ ॥
जिह्वातालुगललोमशोषे मूर्द्धनि दापयेत् ।
केशरं मातुलुङ्गस्य तसैन्धवसंयुतम् ॥ ३३ ॥
दाडिमं वदरं लोनं कपित्थं बीजपूरकम् ।
पिट्वा मूर्ध्नि प्रलेपश्च पिपासादाहनाशनः ॥ ३४ ॥
वारिशोतं मधुयुक्त माकण्ठाहा पिपासितम्।
पाययेदामयेच्चापि तेन तृषणा प्रशाम्यति ॥ ३५ ॥
वटप्ररोहैर्मधुकुष्ठकोत्पलैः
सलाजचूर्णेगुटिकां प्रकल्पयेत् ।
सुसंहिता सा वदने विधारिता
कृष्णां प्रवृद्धामपि हन्ति सत्वरम् ॥ ३६ ॥
इति सामान्य विधिः ।
.
क्षतोड़वां रुग्विनिवारणेन जयेद्रसानामसृजच पानैः ।
क्षयोस्थितां क्षौरकृतं निहन्यात् मांसोदकं वा मध कोदकं वा३७
प्रामोद्भवां विल्ववचायुतानां जयेत्कषायैरथ दीपनानाम् ।
उल्लेखनैर्गुवंशनप्रजातां जयेत् क्षतोत्यां तु विनापिपामाम् ॥८॥
स्निग्धेऽन्ने भुक्ते या टष्णा स्यात्तां गुड़ाम्बना शमयेत् ।
अतिरूक्षदुर्वलानां षां शमयेबृणामिहाशु पयः ॥ ३८ ॥
छागो वा घृत पृष्टः शीतो मधु रो रसो हृद्यः ॥ ४० ॥
मू छर्दिषादाह स्त्रीमद्यभ्शकर्षिताः
पिबेयुः शीतलं तोयं रक्तपित्त मदात्यये ॥ ४१ ॥
दृष्यन्नू मयौ क्षीणो न लभेत जुलं यदि।
मरणं दीर्घरोगञ्च प्राप्नुयात् त्वरितं नरः ॥ ४२ ॥
सात्मयानपानभैषज्यैस्तृषार्तस्य जयेत्तृषाम् ।
तस्याजितायामन्योऽपि व्याधिः शक्य चिकिलितम् ॥४३॥

·२८८
चिकित्सासारसंग्रह
हषितो मोहमायाति मोहात् प्राणान् विमुञ्चति ।
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु न क्वचिद्दारि वर्जयेत् ॥ ४४ ॥
अन नापि विना जन्तुः प्राणान् धारयते चिरम् ।
तोयाभाव पिपामात: क्षणात्प्राणैर्विमुच्यते ॥ ४५ ॥
इति वङ्गसनसङ्कलित: शानिदानचिकित्साधिकार: समाप्तः ।
अथ मू निदानमाह।
क्षीणस्य बहुदोपस्य विरुद्धाहारमेविन: ।
वेगावातादभी वातादीनमत्वस्य वा पुनः ॥ १ ॥
करणायतनेग्रा वाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च ।
निविशन्ते यदा दोषा स्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः ॥ २ ॥
मंज्ञावहासु नाड़ीषु पिहिताप्वनिलादिभिः ।
तमोऽभ्युपैति महमा सुखदुःखव्यपोह कृत् ॥ ३ ॥
सुखदुःखव्यपोहाच नरः पतति काष्ठवत् ।
मोही मूछति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता ॥ ४
वातादिभिः शामितेन मद्यं न च विषेण च ।
षटप्वप्यतासु पित्तं हि प्रभुत्वेनावतिष्ठति ॥ ५ ॥
हृत्पौड़ाजृम्भणं ग्नानि: संज्ञादौर्बल्यमेव च ।
सर्वामा पूर्वरूपाणि यथावन्तं विभावयेत् ॥ ६ ॥
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवारुणम् ।
पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रञ्च प्रतिबुध्यते ॥ ७ ॥
वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रप्पीड़ा हृदयस्य च ।
काश्य यावारुगा छाया मूर्छाये वातसम्भवे ॥ ८ ॥
रनं हरितवर्णच वियत्यौतमथापि वा।
पश्यंस्तमः प्रविशति सखेदश्च प्रबुध्यते ॥ ८॥

·मूाधिकारः। २८८ सपिपासः ससन्तापो रतापीताकुलेचणः । संभिववर्चाः पीताभो मूर्छाये पित्तसम्भवे ॥१०॥ मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः । पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ॥ ११ ॥ गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवाट्टैण चर्मणा। सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्छाये कफसम्भवे ॥ १२ ॥ सर्वाततिः मविपातादपस्मार इवागतः । स जन्तु पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ॥ १३ ॥ पृथिव्यापस्तमोरूपं रक्तगन्धश्च तन्मयः । तस्माद्रक्तस्य गन्धेन भुवि मूर्च्छन्ति मानवाः ॥ १४ ॥ . ट्रव्यखभाव इत्ये के दृष्ट्वा यदपि मुद्धति ॥ १५ ॥ गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः । त एव तस्मात्ताभ्यान्तु मोहौ स्यातां यथेरिती ॥ ११ ॥ स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजागूढोच्छासश्च मूर्च्छितः ॥ १७ ॥ मीन विलपन शेते नष्टविनान्तमानसः । गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन याति तत् ॥१८॥ वेपथुः स्वपटष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्च्छिते। वेदितव्यं तीव्रतरैर्यथाखं बिषलक्षणैः ॥ १८ ॥ मूर्छा पित्ततमप्राया रज: पित्तानिलाइमः । तमो वातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ॥ २२ ॥ अनायासश्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः । क्लमः स इति विज्ञेयः इन्द्रियार्थप्रबाधकः ॥ २१ ॥ इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः । निद्रातस्येव यस्यैतत्तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ॥ २२ ॥ इन्द्रियाणान्तु मनसो मोहो निद्रा निगद्यते। विमोहस्विन्द्रियाणान्तु स तु तन्द्रा निरच्यते ॥ २३ ॥ २५ ·२८. चिकिक्षासारसंग्रह दोषेषु मदमूर्छाया गतवेगेषु देहिनाम् । खयमेवोपशाम्यन्ति सन्यासेनौषधैर्विना ॥ २४ ॥ वाग्दे हमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबलामलाः। सन्यस्यन्त्यबलं जन्तु प्राणायतनमाश्रिताः ॥ २५ ॥ स ना सन्याससभ्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः । प्राणैर्विमुच्यते शीघ्र मुक्ता सद्यःफलां क्रियाम् ॥ २६ ॥ पथ चिकित्सामाह। सेकावगाहा मणयः सहारा: शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च । शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्छासु निवारितानि ॥ २७ ॥ सिद्धानि वर्ग मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रमाश्च । तथा यवा लोहितशालयश्च मूर्छासु पथ्याश्च सतीनमुहाः ॥ २८ ॥ मूछी प्रशस्ताम्बुशिरोविरेकैः जयेदभौक्षण वमनैश्च तीक्ष्णैः ॥ २८ ॥ कोलमज्जोषणोशौरं केशरं शीतवारिणा। पोतं मूछी जयेल्लौदा कृष्णां वा मधुसंयुताम् ॥ ३० ॥ भ्रमः पित्तस्य संवृष्ट्वौ जायते पवनस्य च । अतस्तयोः प्रशमनी क्रियामत्रावचारयेत् ॥ ३१ ॥ महौषधामृता क्षौद्रं पुष्करं ग्रन्थिकोद्भवम् । पिबेत्कणायुतं काथं गायाञ्च मटेषु च ॥ ३२ ॥ पिबेद दुरालभावार्थ सहतं भ्रमशान्तये । त्रिफलायाः प्रयोगो वा प्रयोगः पयसोऽपि वा ॥ ३३ ॥ कार्पासवौजपाण्डुर तण्डुलतमैः प्रकल्पिता पेया।

·मदात्ययाधिकारः।
२८१
धान्यकहिङ्गनागर जीरकलवणैविनाशयेद भ्रमणम् ॥३४॥
खिबमामलकं पिष्ट्वा द्राक्षया सह संमृजेत् ।
विश्खभेषजसंयुक्ता मधुना सह लेहयेत् ।
तेनास्य शाम्यते मूर्छा खास: कासस्तथैव च ॥ ३५ ॥
पञ्चमूलकषायञ्च मधुना सितया पिबेत् ।
यथाखञ्च ज्वरनानि कषायाणि प्रयोजयेत् ॥ ३६ ॥
रक्तजायान्तु मूर्छायां हित: शीतक्रियाविधिः ।
मद्यजायां पिबेन्मयं निद्रा सेवेत वा सुखम् ॥ ३७॥
विषजायां विषघ्नानि भेषजानि प्रयोजयेत् ॥ ३८ ॥
कृष्णा शताह्वा शुण्ठीनां साभयानां पलं पलम् ।
गुड़स्य षटपलान्येषा गुटिका भ्रमनाशिनी ॥ ३९ ॥
इसि भ्रममाशिनीगटी।
अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च ।
सूचौभिस्तोदनं शस्त दाहपौड़ानखान्तरे ॥ ४० ॥
लुञ्चन केशलोनाञ्च दन्तैदशनमेव च ।
आत्मगुप्तावघर्षश्च हितस्तस्यावबोधने ॥ ४१ ॥
उत्थितो लब्धमंज्ञश्च लशुनस्य रसं पिबेत् ।
खादेत् सव्योषलवणवीजपूरककेशरम् ॥ ४२ ॥
पथ्याक्वाथेन संसिद्धं कृतं धात्रीरसेन च ।
सर्पिः कल्याणकं वापि मदमूर्छापहं पिबेत् ॥ ४३ ॥
इति वनसेनसङ्कलित: मू निदानचिकित्साधिकार: समाप्तः ।
अथ मदात्ययनिदानमाह ।
ये विषस्य गुणा: प्रोतास्ते मद्येऽपि प्रकीर्तिताः ।
तेन मिथ्योपयुक्तोन भवत्युगो मदात्ययः ॥ १॥

·२६२ चिकित्सासारसंग्रह किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्न तथा स्मृतम् । अयुक्तियुक्त रोगाय युक्तियुक्त तथामृतम् ॥ २ ॥ प्राणा: प्राणभृतामव तदयुक्तन्तु हन्त्यसून् । विषं प्राणहरं तच्च युक्तियुक्त रसायनम् ॥ ३ ॥ विधिना मात्रया काले हितैरन्नैयथा बलम् । प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतोपमम् ॥ ४ ॥ स्निग्धैम्तदन्द्रमांसैय भक्ष्यैश्च मह सेवितम् । भवेदायुःप्रकर्षाय बलायोपचयाय च ॥ ५ ॥ काम्यता मनसस्तुष्टिस्तेजो विक्रम एव च । विधिना सेव्यमाने तु मद्ये सब्रिहिता गुणाः ॥ ६ ॥ तदेवानन्त्रमनेन सेव्यमानममात्रया। कायाग्निना ह्यग्निसमं समेत्य कुरुते मदम् ॥ ७ ॥ मदेन करणानान्तु भावान्यत्वे कते सति । निगूढ़मपि भावं खं प्रकाशं कुरुतेऽवशः ॥ ८॥ श्लैष्मिकांशाल्पपित्तांच स्निग्धामात्रोपीविनः । पानं न बाधतेऽत्यर्थं विपरीतांश्च बाधते ॥ ८ ॥ पथ त्रिगुणमदलच यामाह। बुद्धिस्मृतिप्रौतिकरः मुखश्च पानान निद्रारतिवईनश्च । सम्पाठगौतखरवईनच प्रोक्तोऽतिरम्यो प्रथमो मदो हि ॥ १० ॥ अव्यक्तबुद्धिस्मृतिवाग्विचेष्ट: सोनात्तलीलावतिरप्रशान्तः । आलस्यनिद्राभिहतो मुहुश्च मध्येन मत्तः पुरुषो मदेन ॥ ११ ॥ गच्छेदगम्यानगुरूंश्च मन्येत् खादेदभच्याणि च नष्टसंजः । ब्रूयाञ्च गुह्यानि हृदि स्थितानि मदे टतीये पुरुषस्त्वतन्त्रः॥१२॥ चतुर्थे तु मदे मूढो भग्नदार्विव निष्क्रियः । कार्याकार्यविभागानो मृतादपि परी मृतः ॥ १३ ॥ को मदं तादृशं गच्छेदुम्माद इव चापरः ।

·मदात्ययाधिकारः। २८३ बहुदोषमिवामूढ़ः कान्तारं स्ववशः कृतौ ॥ १४ ॥ निर्भुक्तमेकान्तत एव मद्य निषेव्यमाणं पुरुषेण नित्यम् । उत्पादयेत् कष्टतमान् विकारानुत्यादयेचापि शरीरभेदम् ॥१५॥ क्रुद्धेन भौतेन पिपासितेन शोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन । व्यायामभाराध्वपरिक्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि ॥ १६ ॥ अत्यम्लभक्ष्यावततोदरेण सजीर्णभक्तन तथा बलेन । उषणाभितप्तेन च सेव्यमानं करोति मद्यं विविधान् विकारान्१७ पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि वा। पानबिभ्रममन्तञ्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १८ ॥ हिक्कावासशिरः कम्पपावशूलप्रजागरैः । विद्याइहुप्रलापस्य वातप्रायं मदात्ययम् ॥ १८ ॥ तृष्णादाहवरखंद मोहातिमारबिचमैः । विद्याडरितवर्णस्य पित्तप्रायं मदात्ययम् ॥ २०।। छद्यरोचकहल्लास तन्द्रास्तमित्यगौरवैः विद्याच्छोतपरीतस्य कफप्रायं मदात्ययम् ॥ २१ ॥ जयस्त्रिदोषजवापि सर्वलिङ्गमदात्ययः ॥ २२ ॥ श्लेष्मोच्छ्रयोऽङ्गगुरुता विरमास्यता च विणमूत्रसक्तिरथ तन्द्रिररोचकश्च । लिङ्गं परस्य तु मदस्य वदन्ति तज्ज्ञाः वृषणारुजा शिरमि सन्धिषु चापि भेदः ॥ २३ ॥ आध्यानमग्रमथवोहिरणं विदाहः पाने वजीर्णमुपगच्छति लक्षणानि । जेयानि तत्र भिषजा सुविनिश्चितानि पित्तप्रकोपजनितानि च कारणानि ॥ २४ ॥ हहावतोदकफसंस्रवकण्ठधूम- मूर्छावमिज्वरशिरोरुजनप्रदेहाः ।

·२०४ चिकित्सासारसंग्रह हेषः सुराबविकृतेषु च तेषु तेषु तं पानबिचममुशन्त्यखिलेन धीराः ॥ २५ ॥ हौनोत्तरोष्ठमतिशीतममन्ददाहं तैलप्रभास्यमतिपानहतं त्यजेत्तु। जिह्वौष्ठतालुमसितं त्वथवापि नौलं पौते च यस्य नयने रुधिरप्रभ वा ॥ २६ ॥ हिक्काज्वरौ वमथवेपथुपार्श्वशूला: कासक्रमावपि च पानहतं त्यजेत्तु ॥ २७ ॥ ध्वंसको विक्षयश्चेव रोगश्चास्योपजायते । श्लेष्मप्रसेकहत्कण्ठास्य गोषश्च सहिष्णुता। तन्द्रानिद्रातियोगश्च ज्ञेयं ध्वंसकलक्षणम् ॥ २८ ॥ पथ चिकित्सामाह। मद्य सौवचलं व्योषं युक्त किञ्चिज्जलान्वितम्। जोर्णमद्याय दातव्यं वातपानात्ययापहम् ॥ २८ ॥ योजयेन्मातुलुङ्गाम्लदाडिमैः पानकान्यपि। स्निग्धाम्नलवणाम्नांश्च रमान् जाङ्गलजान् शुभान् ॥ ३० सूक्तं सौवर्चलं शृङ्गी वाषणाकदीप्यकैः । मद्य पौत्वा जयत्युग्रं पवनोत्थं मदात्ययम् ॥ ३१ ॥ पित्तात्मके मधुरवर्ग कषायसिई मद्य हितं समधुशर्करमिष्टगन्धि । पौत्वा च मद्यमपि चेक्षुरसप्रगाढ़ किञ्चित् क्षणस्थितमथोल्लिखितव्यमेव ॥ ३२ ॥ सतीनमुहमिश्रान् वा दाडिमामलकान्वितान् । द्राक्षामलकखजूरपरुषकरसेन वा। कल्पयेतर्पणान् यूषान् रसांश्च विविधात्मकान् ॥ ३३ ॥ पित्त क्षौद्रसितायुक्त मद्यमोदकं पिबेत् ।

·मदात्ययाधिकारः। पित्तपानात्यये योज्या सर्वतश्च क्रिया हिमाः ॥ ३४ ॥ वमनद्रव्यसंयुक्त मोनोल्लेखनं हितम् । पानरोगे कफोद्भूते लखनञ्च यथा बलम् । टोपनीयौषधोपेतं पिबेमद्यसमाहितः ॥ ३५ ॥ त्रिफलाटा रसो वापि व्योषचूर्णसमन्वितः । शुष्कमूलकजो यूषः कौलस्थो वा मधूत्कटः ॥ ३६ ॥ यवान विततिर्योज्या जाङ्गलाबकतानि च । सौवर्चलमजाजौथ वृक्षाम्लं सामवेतसम् । वगैला मरिचाहीशं शर्कराभागयोजितम् ॥ ३८ ॥ एतल्लवणमष्टाङ्ग मग्निसन्दीपनं परम् । मदात्यये कफप्राये दद्यात् स्रोतोविशुद्धये ॥ ३८ ॥ अवैकद्रव्यभागात्त त्वगेला मरिचानामांशकत्वम् । शर्क- रायाश्च सौवर्चलादिभिश्च तुल्यो भागः । इति अष्टाङ्गलवणम् । ॥ सर्वजे सर्वमेवेदं प्रयोक्तव्य चिकित्सकैः आभिः बियाभिः सिद्धाभि: शान्तिं याति मदात्ययः ॥४०॥ न चेन्मद्यक्रमं हित्वा क्षौरमस्य प्रयोजयेत् । लङ्घनाद्यैः कफे क्षीणे जाते दौर्बल्यलाघवे ॥ ४१ ॥ ओजस्तुल्यगुणं क्षीरं विपरीतञ्च मद्यतः । क्षौरप्रयोगं मद्यञ्च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत् ॥ ४२ ॥ मन्यः खर्जरमृहीका वृक्षाम्लाम्बिकदाडिमः । परूषकैः सामलकैर्युक्तो मद्यविकारनुत् ॥ ४३ ॥ चव्यं सौवर्चलं हिङ्ग जौरकं विश्वदौप्यकम् । चूर्ण मद्येन दातव्यं पानात्ययरुजापहम् ॥ ४४ ॥ इति चव्यादिचूर्णम् । मधुना हन्त्युपयुक्ता त्रिफला रात्रौ गुड़ाईकं प्रातः ।

·२८ चिकित्मासारसंग्रह सप्ताहात् पथ्यभुजो मदमूर्छाकामलोन्मादान् ॥ ४५ ॥ इति मधुधिफलागुड़ा कयोगी। अहानि सप्त चाष्टौ च नृणां पानात्ययं स्मृतम् । पानं हि भजते जीर्णमत ऊद्ध विमार्गगम् ।। ४६ ॥ कुष्माण्डकरसः सगुड़: शमयति मदमाशु मदनकोद्रवजम् । धस्ताकञ्च दुग्ध सशर्करञ्च पानयोगेन ॥ ४७ ।। मछर्दिमूर्छातिसारं मदं पूगफलोद्भवम् । सद्य: प्रशेमयेत्यौतमाटतेर्वारिशीतलम् ।। ४८ ।। वन्यकरौषघ्राणाज्जलपानालबणभक्षणादपि च । शाम्यति पूगफलमदचूर्ण रुजा शर्कराकबलात् ॥ ४८ ॥ मद्य पौत्वा यदि ना तत्क्षणमवलेढि शर्करां सताम् । जातु न मदयति मद्य मनागपि प्रथितवीर्यमपि ॥५०॥ कटफलमुस्तगुडूची माषैः क्रमविवहितैश्च तत्सर्वम् । चर्वितमुखतमात्र हन्याइन्ध सुराप्रभवम् ।। ५१ ॥ पथ्याकाथेन संसिद्ध वृतं धात्रीरसेन वा। मर्पिः कल्याणकं वापि मदमू पहं पिके ।। ५२ ।। शतावरी मवृश्चिक यष्टीकल्कः शृतं वृतम्। पयः पुनर्नवाकाथे पानात्ययमपोहति ॥ ५३ ।। धृतं पुष्टिकर पानान्मद्यपानहतौजसः । इति शताबगैपुनर्नवाद्यं कृतम् । ये च तृष्णादयो रोगास्त निवाऱ्याः स्वभेषजैः ।। ५४ ।। मद्यप्रक्षौणदेहस्य वस्तयः मानुवामनाः । अभ्यङ्गोत्सादनम्नानमर्पिः क्षीरनिषेवणम् ॥ ५५ ॥ जलप्लुतश्चन्दनभूषिताङ्गः स्रग्वी सभक्तां पिशितोपदंशाम् । पिबेत्सुरां नैव लभेत रोगान् मनोपघातांश्च मदं न याति ॥५६॥ यं दोषमधिकं पश्येत्तमादौ प्रतिकारयेत् ।

·दाहाधिकारः। २८७ कफस्थानानुपूर्या वा तुल्यदोषे मदात्यये ॥ ५७ ॥ कान्तिच होना च विहौनकौँ जिह्वातिनीला दशनाबली च। नेत्रे तु रतो शुकपक्षपीते कृष्णाधरौ यत्र विवर्जनीयः ॥ ५८ ॥ इति वगसेनसङ्कलित: पानात्ययपरमदपानाजीर्णपानविभमनिदान. चिकित्साधिकार: समाप्तः । अथ मद्यजदाहनिदानमाह । त्वचं प्राप्तः सपानोमा पित्तरक्ताभिमूर्च्छितः । दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ॥ १॥ अथ चिकित्मामाह। शतधौतताभ्यक्त दिद्यात्तु यवशक्तुभिः । कोलामलकसंयुक्त र्दाडिमाम्लेन बुद्धिमान् ॥ २ ॥ छादयेत्तस्य सर्वाङ्गमारणालावाससा। लामज्जकेन युक्तन चन्दनेनानुलेपयेत् ॥ ३ ॥ चन्दनाम्बुकणास्यन्दि तालसन्तोपवीजनैः । सुम्याहाहार्दितोऽम्भोनकदलौदलसंस्तरे ॥ ४ ॥ परिषेकावगाहेषु व्यजनानाञ्च सेवने । शस्यते शिशिरं तोयं दाहष्णोपशान्तये ॥ ५ ॥ क्षीरैः क्षौरकषायैश्च सुशीतैश्चन्दनान्वितैः । अन्तर्दाहं प्रशमयेदेतैथान्यैः मुशीतलैः ॥ ६ ॥ फलिनीलोध्रसेव्याम्बु हेमपत्रं कुटबटम् । कालीयकरसोपेतं दाहे शस्तं प्रलेपनम् ॥ ७ ॥ लक्षासूक्ष्मकतो लेपश्चन्दनस्यापि दाहनुत् त्वग्जातस्योपणो रोधाच्छोतकत्वमथागुरु ॥ ८ ॥ होवेरपनकोशौर चन्दनक्षीदवारिणा।

·२८८
चिकित्सासारसंग्रह
सम्पूर्णामवगाहेत द्रोणी दाहार्दितो नरः ॥ ४ ॥
प्रामलक्याच कुड़वं सुखिन्नं निष्क लोकतम् ।
प्रस्थेन पयसः पिष्ट्वा पचेत् प्रस्थे च सर्पिषि ॥ १० ॥
प्रस्थं दत्त्वा सितायाश्च वासापलचतुष्टयम्।
जोरकं मरिच कृष्णा चातुर्जातं क्षिपेत्युनः ॥ ११ ॥
कर्ष दत्त्वा ततः स्निग्धे भाण्डे धृत्वोपभोजयेत् ।
दाहं सुदुर्जयं हन्ति मूर्छा छर्दि चिरोत्थिताम् ॥ १२ ॥
इति पामलक्यादिखण्डः ।
मातुलुङ्गरमक्षौद्र प्रलेपात् दाह नाशनम् ।
शस्यते चान पानानि शीतानि विविधानि च ॥ १३ ॥
शीतवातजलस्पर्श: शीतान्युपवनानि च ।
पित्तज्वरहरं यच्च दाहे तत्काय॑मिष्यते ॥ १४ ॥
वाप्यः कमलहासिन्यो जलयन्त्रग्रहा: शुभाः ।
नार्यश्चन्दनदिग्धाझ्यो दाहदैन्यहरा मताः ॥ १५ ॥
कुशादिशालिपर्णीभिर्जीवकर्षभमाधितम् ।
तैलं तञ्च दाहघ्नं वातपित्तविनाशनम् ॥ १६ ॥
इति कशाचं वृतम् ।
अथ रक्तजदाहनिदानम् ।
कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ध्रुवम् ।
संन्धप्यते चोष्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ।
लोहगन्धाङ्गवदनो वहिनेवावकीर्यते ॥ १७ ॥
अथ चिकित्सामा।
तं विलय विधानेन संसृष्टाहारमाचरेत् ।
प्रशाम्यत्यथवा दाहो रसैस्तुष्टस्य जाङ्गलैः ॥ १८ ॥
शाखाश्रयं यथा न्यायं रोहिणी व्यधयेच्छिराम् ॥ १९॥

·दाहाधिकारः। २८८ पथ पित्तनदाहनिदानम् । पित्तज्वरसमः पित्तात् स चाग्यस्य विधिः स्मृतः ॥ २० ॥ तृष्णानुरोधादब्धातौ क्षीणे तेज: समुद्भवः । सबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेनान्दचेतसः । संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्थ वेपते ॥ २१ ॥ पथ चिकित्सा। पाययेत् काममम्भव शर्कराम्भः पयोऽपि वा। क्षीरमिक्षुरसं वापि कारयेत् पित्तजं विधिम् ॥ २२ ॥ अथ रक्तपूर्णको जदाहनिदानम् । असजा पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽन्यः स्यात्सुदुस्तरः । विधिः सद्योव्रणीयोक्तस्तस्य लक्षणमेव च ॥ २३ ॥ धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तेन मूर्छा षान्वितः । क्षामखर: क्रियाहीनः स सौदेभृशपौड़ितः ॥ २४ ॥ क्षतजोऽनतश्चान्यः शोचतो वाप्यनेकधा। तेनान्तर्दह्यतेऽत्यथं टष्णा मूर्छा प्रलापकम् ॥ २५ ॥ माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः । मर्व एव च वाः स्युः शीतगात्रेषु देहिनः ॥ २६ ॥ अथ चिकित्सामाह। तमिष्टविषयोपेतं सुहृद्भिरभिसम्मितम् । क्षीरमांसरसाहारं विधिनोतोन साधयेत् ॥ २७ ॥ सर्व एव विवास्तु शीतगात्रेषु देहिषु । प्रशान्तोपद्रवो वापि शोधनं प्राप्तमाचरेत् ॥ २८ ॥ इति वनसेनसङ्कलित: दाहनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।

·" अथोन्मादनिदानमाह । मदयन्त्य बता दोषा यस्मादुन्मार्गमाश्रिताः । मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कौर्तितः ॥ १॥ एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्छितैः । मानसेन च दुःखेन स पञ्चविध उच्यते ॥ २ ॥ विषाद्भवति षष्ठस्तु यथाखं तेषु भेषजम् । स चाप्रवृहस्तरुणो मदसंज्ञां बिभर्ति च ॥ ३ ॥ विरुद्धदुष्टाशुचि भोजनानि प्रधर्षणं देवगुरुद्दिजानाम् । उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो मनोऽभिघातो विषमाश्च चेष्टाः ॥ ४ ॥ तैरल्पसत्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवामं हृदयं प्रदूष्य । स्रोतांस्यधिष्ठाय मनोवहानि प्रमोहयन्याशु नरस्य चेतः ॥ ५ ॥ धौबिभ्रमः सत्वपरिप्लवश्व पर्याकुला दृष्टिरधीरता च । अवद्धवाक्यं हृदयञ्च शून्यं सामान्यमुन्मादगदस्य लिङ्गम् ॥ ६ ॥ रुक्षाल्पशीतानविरेक धातुक्षयोपवामैरनिलोऽतिबद्धः । चिन्तातिदुःखं हृदयं प्रदूष्य बुद्धिं स्मृतिं चाप्यपहन्ति शीघ्रम्॥७॥ प्रस्थानहास्य स्मितगीतनृत्यवागङ्गविक्षेपणरोदनानि । पारुष्य काारुणवर्णता च जीणे बलं चानिलजस्य रूपम् ॥८॥ अजीर्णकट म्लविदायशीतै ज्यैश्चितं पित्तमुदौर्णवेगम् । उन्मादमत्युग्रमनात्मकस्य हृदि स्थितं पूर्ववदाशु कुर्यात् ॥ ८ ॥ अमर्षसंरम्भविनम्नभावाः सन्तर्जनाभिद्रवणोष्णप्ररोषाः । प्रच्छायशीताबजलाभिलाषाः पीताचभापित्तक्कतस्य लिङ्गम् १० संपूरणैर्मन्दविचेष्टनैश्च सोमा कफो मर्मणि संप्रहावः । बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहन्ति चित्तं प्रमोहयन् संजनयेदिकारम् ॥११॥ वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकश्च नारी विविक्तप्रियता च निद्रा। छर्दिश्च लाला च रणश्च भंत नखादिशौलाच कफात्मके स्यात् १२ ·उन्मादाधिकारः। यः सनिपातप्रभवोऽपि घोरः सर्वैः समस्त रपि हेतुभिः स्यात् । सर्वाणि रूपाणि विभर्ति तादृग् विरुद्धभैषज्यविधिविवर्यः ॥१३ चोरेनरेन्द्रपुरुषैररिभिस्तथान्यै- वित्रासितस्य धनबान्धवसंक्षयाहा। गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसो- र्जायेत चोत्कटतरो मनसो विकारः ॥ १४ ॥ चित्रं ब्रवीति च मनोऽनुगतं विसंज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति चातिमूढः । रक्तक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीन: श्यावाननो विषततेन भवेहिमंजः ॥ १५ ॥ अवाङ्मुखस्तन्मुखो वा क्षीणमांमबलो नरः । जागरूको ह्यसन्देह मुन्मादेन विनश्यति ॥ १६ ॥ अथ चिकित्सामाह। वातिके स्नेहपानं प्राग्विरेक: पित्तमम्भवे। कफज वमनं कायं परो वस्त्यादिकः क्रमः ॥ १७ ॥ यच्चोपदिश्यते किञ्चित् अपस्मारचिकित्सिते । उन्मादे तच्च कर्त्तव्यं मामान्याहोषदृष्ययोः ॥ १८ ॥ द्रुमाग्निजलशैलेभ्यो विषमेभ्यश्च तं सदा। रक्षेदुन्मादिनं चैव सद्यः प्राणहरं हि तत् ॥ १८ ॥ ब्राह्मी कुमाण्डौफल षड़ग्रन्था शङ्खपुष्पिका स्वरमाः । उन्मादहृतो दृष्टाः पृथगत कुष्ठमधुमिथाः ॥ २० ॥ चाङ्गरोरसकाञ्जिक गुड़समभागाः सुमथिता: क्रमशः । उन्मादरोगशमनाः पीता दिवसत्रयेणैव ॥ २१ ॥ मण्डूकपाः स्वरसः कनकदलसंयोजितः समभागः । शमयत्युन्मादगदं टणराजवल्लौरसयुक्त: ॥ २२ ॥ सितकुसुमवलायाः साईकर्ष त्रयं यः २६

·३०२
चिकिमासारसंबहे
शिखरिचरनकोलं क्षौरपाकेन पक्कम् ।
पिवति
तदनु
शीतं प्रातरुत्थाय नित्यम्
जयति झटिति घोरं व्याधिमुन्मादमुग्रम् ॥ २३ ॥
सिद्धार्थको हिङ्गवचा करझो देवदारु च
मजिष्ठा त्रिफला श्वेता कटमौत्वक् कटुविकम् ।
समांशानि प्रियङ्गश्च शिरोषो रजनौहयं
वस्तमूत्रेण पिष्टोऽयमगदः पानमञ्चनम् ॥ २४ ॥
नस्यमालेपनञ्चैव सानमुहर्तनं तथा ।
अपस्मारविषोन्मादं कृत्वा लक्ष्मीज्वरापहम् ॥ २५ ॥
भूतेभ्यश्च भयं हन्ति राजहारे च शस्यते।
सपिरेतेन सिद्ध वा गोमूत्रे च तदर्थवत् ॥ २६ ॥
इति सिद्धार्थकाद्यननम् ।
दशमूलाम्बु मतं युक्तं मांसरसेन वा।
ससिद्धार्थकचूर्णं वा पुगणं वैककं घृतम् ॥ २७ ॥
उन्मादशान्तये पेयो रसो वा तिलमाषजः ।
प्रयोज्यं मार्षपं तैलं नस्याभ्यञ्जनयोः सदा ॥ २८ ॥
आश्वासयेत् मुहद्भिश्च वाक्यैधर्मार्थसंहितैः ।
ब्रूयादिष्टविनाशं वा दर्शयेदङ्गतानि च ॥ २८ ॥
बई सार्षपतैलात मुत्तानमातये न्यसेत् ।
कपिकच्छाथवा तप्तै र्लोहतैलजलैःस्पृशेत् ॥ ३० ॥
कषाभिस्ताडयित्वा च सुबई विजने रहे।
सन्ध्याच्चेतो हि विहां स्तं यथा व्रजति तत्सुखम् ॥ ३१ ॥
मर्पणोद्धृतदंष्ट्रेण दान्तैः सिंहगंजैश्च तम् ।
बामयेच्छस्त्रहस्तैश्च शत्रुभिस्तस्करैस्तथा ॥ ३२ ॥
अथवा राजपुरुषा बहिर्नीत्वा सुसंयतम् ।
वासयेयुर्वधेरेनं तर्जयन्तो नृपानया ॥३३॥

·उन्मादाधिकारः।
देहदुःखभयेभ्यो हि परं प्राणभयं भवेत्।
तेन तस्य शमं याति सर्वतो विप्ल तं मनः ॥ ३४ ॥
सततं धूपयेच्चैनं खगोमांसैच पूतिभिः ॥ ३५ ॥
इष्टद्रव्यविनाशन मनो यस्योपहन्यते ।
तस्य तत्सदृशं प्राप्त्या शान्त्यावामै: शमं नयेत् ॥ ३६ ॥
कामशोकभय क्रोधहर्षालोभसम्भवात् ।
परस्परप्रतिबन्द रेभिरेव शमं नवेत् ॥ ३७ ॥
बुडा दोषं वय.मात्मा देशकालं बलाबलम् ।
चिकित्सितमिदं कुम्वादुन्मादे भूतदोषजे ॥ ३८ ॥
देवर्षिपिटगन्धरम्मत्तस्य तु बुद्धिमान् ।
वर्जयेदानादीनि तीक्ष्णानि क्रूरकर्म च ॥ ३८ ॥
अपस्मारक्रियां वापि ग्रहोद्दिष्टाञ्च कारयेत्।
शान्तिं दोषविशुद्धिञ्च नेहवस्तिभिराचरेत् ॥ ४० ॥
मृदुपूर्वान्तु विषजे क्रियामूडी प्रयोजयेत् ।
शोकशान्तिमुपनयेदुन्माद पञ्चमे भिषक् ॥ ४१ ॥
उरोबाहुललाट स्थां शिरां मुक्त्वा प्रयत्नतः ।
निवाते शमनं यंज्याहिल्वाद्यम्बुकणान्वितम् ॥ ४२ ॥
वाषणं हिङ्ग लवणं वचा कटुकरोहिणी।
शिरीषनक्तमालानां बीजं खेताश्च सर्षपाः ॥ ४२ ॥
गोमूत्रपिष्टैरेतैस्तु वर्त्तिर्नेवाजने हिता।
चातुर्थिकमपस्मार मुन्मादं वा नियच्छति ॥४४॥
इति वाषणाद्या वर्तिः ।
कुष्ठावगन्धे लबणाजमोदे हे जीरके नौणि कटनि पाठा ।
माङ्गल्यपुष्यया च समानचूर्ण कृत्वा च चूर्णेन वचोद्भवेन ॥४५॥
तुल्येन युक्तां बहुशो रसेन तद्भावितं ब्रह्मविनिर्मितायाः।
सर्पिर्मधुभ्याच्च ततोऽक्षमावं लियाबरः सप्तदिनं हिताशी ॥४६॥

·३०४ चिकित्सासारसंग्रह ऐश्वर्य मिच्छन्मनसश्च धैर्य मेधां तथेच्छन्दिगुणञ्च कालम् । पठेबर: श्लोकसहस्रमहस्तहत् प्रयोज्यं दिगुणञ्च कालम् ॥४७॥ सारखतमिदं चूर्ण ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम् । जगदिताय लोकानां दुर्मेधानां विचेतमाम् ॥ ४८ ॥ इति सारस्वतं चूर्णम् । हिङ्गसौवर्चलव्योपै दिपलांशेर्पताढ़कम् । चतुर्गुण गवां मूत्र सिद्धमुन्मादनाशनम् ॥ ५८ ॥ इति हिंग्वाद्यं पृतम् । जटिला पूतना केशी चारटो मर्कटौ वचा। वायमाणा जया वीरा चोरकः कटुरोहिणी ॥ ५० ॥ वयस्था शूकरी छत्रा सातिच्छता पलङ्कषा। महापुरुषदन्ता च वयस्थानाकुलोदयम् ॥ ५१ ॥ कटम्भरा वृश्चिकाली मस्थिराऽपि च तैघुतम् । सिद्धं चातुर्थिकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥ ५२ ॥ महापैशाच नाम वृतमेतद्यथामृतम् । मेधाबुद्धिम्मृतिकरं बालानां चाग्निदीपनम् ॥ ५३ ॥ इति महापैशाचिकं कृतम् । त्रिफलालक्ष्मणाऽनन्ता समगा शारिवामृता । ब्राह्मो पाठा विहती हिस्थिरा हिपुनर्नवा ॥ ५४ ॥ सहदेवी सूर्यवल्ली वयस्था गिरिकर्णिका। तोयकुम्भे पचेदेतत् पलांशं पादशेषिते ॥ ५५ ॥ नतं कौन्ती वचा कुष्ठं कृष्णासर्षपसैन्धवैः । निरुक् मवर्णवत्सायाः संसिद्धं पयसा च गोः ॥ ५६ ॥ पुष्ययोगे वृतप्रस्थं सुहेमकलशे स्थितम् । पानाभ्यञ्जनतो मेधा स्मृत्यायुः पुष्टिवर्धनम् । रक्षोघ्नञ्च विषघ्नञ्च सारखतमिदं तम् ॥ ५७॥ इति सारम्वतं एतम् ।

·उन्मादाधिकारः। काथ्ये विचूर्णिते क्षिप्वा ततः षोड़शिकं जलम् । पादशेषं प्रकर्त्तव्यमेषः क्वाथविधिः स्मृतः ॥ ५८ ॥ दशमूली तथा राना वातारिस्त्रिवता बला। मूर्वा शतावरी चेति काथ्यैस्तु कुड़वैः पृथक् ॥ ५ ॥ कृतकाथं पृथक् प्रस्थ हयं मृहग्निना पचेत् । विशाला त्रिफला कौन्ती देवदार्वेलवालुकम् । स्थिरानन्ता हे रजन्यौ शारिवे हे प्रियङ्गका ॥ ६ ॥ नौलोत्पलेला मञ्जिष्ठा दन्तीदाडिमकेसरम् । विडङ्ग ह्यग्निपर्णी च कुष्ठचन्दनपद्मकैः ॥ ६१ ॥ तालौशपत्रं वृहती मालतीकुसमं नवम् । अष्टाविंशतिभिः कल्कैः एतैः कर्षसमन्वितैः ॥ ६२ ॥ चतुर्गणं जलं दत्त्वा पिष्टेस्तद् विपचेत् पृतम् । अपस्मार ज्वरे शोषे कासे मन्दानले कशे ॥६॥ वातरक्त प्रतिश्याये तृतीयकचतुर्थके। मूत्रकृच्छ्रे कटोशूले विसर्याभिहतेषु च ॥ ६४ ॥ कण्डूपाण्डामयोन्माद विषमहगरेषु च । भूतोपहतचित्तानां गगदानामचेतसाम् ॥ ६५ ॥ शस्तं स्त्रोणाच्च बन्यानां धन्यमायुर्बलप्रदम् । अलक्ष्मीपापरक्षाघ्न सर्वग्रहनिवारणम् ॥ ६६ ॥ कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पसवनेषु च ॥ इति पानीयकल्याण के एतम् । हिजलं सचतुःक्षीरं तत्स्यात् कल्याणकं महत् । एभ्य एव स्थिरादीनि जले पक्वैव विंशतिम् ॥ ६७ ॥ रसे तस्मिन् पचेत् सर्पिष्टिक्षीरं चतुर्गुणम्। वौराद्विमाष काकोली स्वयं गुप्तर्षभर्डिभिः ॥ ६८ ॥ मेदया च समैः कल्कैस्तस्मात् कल्याणकं महत् ।

·३०६ चिकित्सासारसंग्रह हृहणीयं विशेषेण सविपातहरं परम् ॥ ६८ ॥ इति महा कल्याणक वृतम् । श्यामा मधुरसा राम्रा देवदार शतावरी। श्वदंष्ट्रा दशमूलञ्च तैर्युक्त्या क्वाथकल्कितैः ॥ ७० ॥ साधितञ्चैतसं नाम घृतं चेतो विकारनुत्। उन्मादमदमूर्छायां ज्वरापस्मारभेषजम् ॥ ७१ ॥ इति चैतसं कृतम्। पञ्चमूल्या च काश्मर्यो रास्प्रेरण्ड त्रिहला। मूर्वाशतावरी चेति कार्डिपलिकैरिमैः ॥ ७२ ॥ कल्याणकस्य चांशन चैतसं नाम तहतम् । सर्वचेतो विकाराणां शमनं परमुच्यते ॥ ७३ ॥ कार्यः कषायो हिगुणाष्टतोयैः पानीयकल्याणककल्कपाच्यम् । इति द्वितीयं चैतसं वृतम् । निशायुक् त्रिफला श्यामा वचा सिद्धार्थहिङ्गभिः । शिरीषकटभी खेता मञ्जिष्ठा व्योषदारुभिः ॥ ७४ ॥ समैः कल्कैर्घतं मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनम् ॥ इति निशाद्य' छतम् । चन्दनाम्बुनखं याव्यं यष्टौशेलेयपद्मकम् । मजिष्ठा सरलं दारु शठ्येलापूतिकेशरम् ॥ ७५ ॥ पत्रं तैल्वं सुरां मांसो कोलं वनिताम्बुदम् । हरिने शारिवे तिक्ता लवणागुरुकुङ्कुमम् ॥ ७६ ॥ त्वग्रेणुनलिका चेति तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् । लाक्षारससमं सिद्धं ग्रहन परमं मतम् ॥ ७७॥ अपस्मारग्रहोन्माद कत्यालक्ष्मीज्वरापहम् । आयुःपुष्टिकरञ्चैव वशीकरणमुत्तमम् ॥ ७८ ॥ इति चन्दनाद्य तेलम् ।

·उन्मादाधिकार। त्रिहतामिषमद्यो यो हिताशी प्रयतः शुचिः । निजागन्तुभिरुन्मादैनं कदाचित् स युज्यते ॥ ७८ ॥ प्रसादश्चेन्द्रियार्थानां बुद्यात्ममनसां तथा । धातूनां प्रकृतिस्थत्वं विगतोन्मादलक्षणम् ॥ ८ ॥ अथ भूतोन्मादनिदानमाह । अमत्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टाज्ञानादिविज्ञानबलादिभिर्यः । उन्मादकालो नियतश्च यस्य भूतोत्थमुन्मादमुदाहरेत्तम् ॥८१॥ सन्तुष्टः शुचिरथ दिव्यमाल्यगन्धो निस्तन्द्रोऽप्यविततसंस्कृतप्रभाषी। तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुष्टः ॥८२ ॥ संखेदी हिजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः । सन्तुष्टो भवति न चानपानजातैः दुष्टात्मा भवति च देवशत्रुजुष्टः ॥ ८३ ॥ हष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी खाचार: प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः । नृत्यन् वै प्रहमति चार चाल्पशब्द गन्धर्वग्रहपरिपौड़ितो मनुष्यः ॥ ८४ ॥ ताम्राक्ष: प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी गम्भीरो द्रुतमतिरल्पवाक्सहिष्णुः । तेजखी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीड़ितो मनुष्यः ॥ ८५ ॥ प्रेतानां स दिशति संस्तरेषु पिण्डान् शान्तात्मा जलमपि चापसव्यवस्त्रः । मांसेप्सुस्तिलगुड़पायसाभिकाम- ·चिकित्सासारसंग्रह वहणीयं विशेषेण सविपातहरं परम् ॥ ६८ ॥ इति महा कल्याण कं एतम् । श्यामा मधुरसा राम्रा देवदार शतावरी श्वदंष्ट्रा दशमूलच्च तैर्युक्त्या काथकल्कितैः ॥ ७० ॥ साधितञ्चैतसं नाम घृतं चेतो विकारनुत्। उन्मादमदमूर्छायां ज्वरापस्मारभेषजम् ॥ ७१ ॥ इति चैतसं कृतम्। पञ्चमूल्या च काश्मर्यो रात्रैरण्डविवाहला। मूर्वाशतावरी चेति क्वाथैर्डिपलिकरिमैः ॥ ७२ ॥ कल्याण कस्य चांशेन चैतसं नाम तवतम । सर्वचेतो विकाराणां शमनं परमुच्यते ॥ ७३ ॥ कार्यः कषायो हिगुणाष्टतोयैः पानीयकल्याणककल्कपाच्यम् । इति द्वितीयं चैतसं कृतम् । निशायुक् त्रिफला श्यामा वचा सिद्धार्थहिङ्गभिः । शिरीषकटभी खेता मञ्जिष्ठा व्योषदारुभिः ॥ ७४ ॥ समैः कल्कैर्घतं मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनम् ॥ इति निशाद्य एतम् । चन्दनाम्बुनखं याव्यं यष्टौशैलेयपद्मकम् । मञ्जिष्ठा सरलं दारु शठ्येलापूतिकेशरम् ॥ ७५ ॥ पत्रं तेल्वं सुरा' मांसी कोलं वनिताम्बुदम् । हरिद्रे शारिवे तिता लवणागुरुकुङ्कुमम् ॥ ७६ ॥ त्वग्रेणुनलिका चेति तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् । लाक्षारससमं सिद्ध ग्रहन परमं मतम् ॥ ७७॥ अपस्मारग्रहोन्माद हत्यालक्ष्मी ज्वरापहम् । आयु:पुष्टिकरञ्चैव वशीकरणमुत्तमम् ॥ ७८ ॥ इति चन्दनाद्यं तेलम् ।

·उन्मादाधिकारः। त्रिवृतामिषमद्यो यो हिताशी प्रयतः शुचिः । निजागन्तुभिरुन्मादैन कदाचित् स युज्यते ॥ ७८ ॥ प्रसादश्चेन्द्रियार्थानां बुद्ध्यात्ममनसां तथा। धातूनां प्रकृतिस्थत्वं विगतोन्मादलक्षणम् ॥ ८० ॥ अथ भूतोन्मादनिदानमाह । अमत्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टान्नानादिविज्ञानबलादिभिर्यः । उन्मादकालो नियतश्च यस्य भूतोत्थमुन्मादमुदाहरेत्तम् ॥८१॥ सन्तुष्टः शुचिरथ दिव्यमाल्यगन्धो निस्तन्द्रोऽप्यविततसंस्कृतप्रभाषी। तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुष्टः ॥ ८२ ॥ संवेदी हिजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः। सन्तुष्टो भवति न चानपानजातैः दुष्टात्मा भवति च देवशत्रुजुष्टः ॥ ८३ ॥ हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी खाचार: प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः । नृत्यन् वै प्रहसति चारु चाल्पशब्द गन्धर्वग्रहपरिपीड़ितो मनुष्यः ॥ ८४ ॥ ताम्राक्ष: प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी गम्भीरो द्रुतमतिरल्पवाक्सहिष्णुः । तेजखी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीड़ितो मनुष्यः ॥ ८५ ॥ प्रेतानां स दिशति संस्तरेषु पिण्डान् शान्तात्मा जलमपि चापसव्यवस्त्रः । मांसेप्सुस्तिलगुड़पायसाभिकाम-

·चिकिमासारसंग्रह
।
स्ततो भवति पिटग्रहाभिजुष्टः ॥ ८६ ॥
यस्तयां प्रसरति सर्पवत् कदाचित्
मृक्किण्यौ विलिहति जिह्वया तथैव ।
क्रोधालुगुडमधुदुग्धपायसेप्स:
विज्ञेयो भवति भुजङ्गमेन जुष्टः ॥ ८७॥
मांसासग्विविधसुराविकारलिप्स
निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठ रोऽतिशूरः ।
क्रोधालुर्विपुलबलो निशाविहारी
शौचहिड् भवति स राक्ष होत: ॥ ८८ ॥
देवविप्रगुरुदेषी वेदवेदाङ्गनिन्दकः ।
प्रात्मपीड़ाकरोऽहिंस्रो ब्रह्मराक्षससेवितः ॥ ८८ ॥
उद्दस्त्रः कशपुरुषो विरुद्धभाषी-
दुर्गन्धो भृशमशुचिस्तथातिलोलः ।
बह्वाशी विजनवनान्तरोपसेवी
व्याचेष्टन् त्रसति रुदन पिशाचजुष्टः ॥ ८० ॥
स्थूलाक्षो द्रुतमटन: मफेनलेही
निद्रालुः पतति च कम्पते च योऽति।
यश्चादिहिरदनगादिविच्युतः सन्
सोऽमाध्यो भवति तथा त्रयोदशाब्दे ॥ ८१ ॥
देवग्रहाः पौरामास्या मसुराः सन्ध्ययोरपि ।
गन्धर्वाः प्रायशोऽष्टम्यां यक्ष्माश्च प्रतिपद्यपि ॥ ८२ ॥
पितरः कृष्णपक्षे स्युः पञ्चम्यामपि चोरगाः ।
रक्षांसि रात्रौ पैशाचाः चतुर्दश्यां विशन्ति हि ॥ ८३ ॥
दर्पणादीन् यथा छाया शीतोष्णं प्राणिनो यथा।
खमणिं भास्करार्चिच यथा देहच देहधक् ।
विंशन्ति न च दृश्यन्ते ग्रहास्तइच्छरीरिणाम् ॥ ८४ ॥

·उन्मादाधिकारः । पथ चिकित्मामाह। सर्पिष्यानादिरागन्तोमन्वादिश्चेष्यते विधिः ॥ ८५ ॥ पूजावल्युपहारेष्टि होममन्त्राञ्जनादिभिः । जयेदागन्तुमुन्मादं यथाविधि शुचिभिषक् ॥ ६ ॥ रक्तमाल्यानि गन्धश्च वीजानि मधुसर्पिषी। भक्ष्याश्च सर्वे सर्वेषां सामान्यो विधिरुच्यते ॥ ७ ॥ ऋक्षजम्ब करोमाणि शल्लकोलसुनं तथा। हिङ्ग मूत्रञ्च वस्तस्य धूपमस्य प्रयोजयेत् । एतेन शाम्यति क्षिप्रं बलवानपि यो ग्रहः ॥ ८८॥ शिरीषवीजं लशुनं शुण्ठी मिद्धार्थकं वचाम् । मनिष्ठां रजनी कुष्ठं वस्तमूत्रेण पेषयेत् ॥ ८ ॥ वार्तीछायाविशुष्का च सा योज्या नयनाञ्जने ॥ १०० ॥ कर्पासास्थिमयूरपिच्छवहतीनिर्माल्यपिण्डीतकै- स्त्वमांसी वृषदंशविट तुषवचाकेशाहिनिर्मोचनैः । नागेन्द्रद्दिजशृङ्गहिङ्गमरिचैम्तुल्यैः कृतं धूपनं स्कन्दोन्मादपिशाचराक्षससुरावेशज्वरघ्नं परम् ॥ १०१ ॥ महाधूपवरः कल्याणकं प्रयुञ्जीत महद्दा चैतसं कृतम् । तैलं नारायणं वाघ महन्नारायणं तथा ॥ १०२॥ न च रौद्र प्रयुञ्जीत प्रयोगं देवताग्रह ऋते पिशाचादन्येषु प्रतिकूलं न वा चरेत् ॥ १०३ ॥ वैद्यांस्तु वै निहन्युस्ते ध्रुवं कहा महौजसः । हिताहितविधानञ्च नित्यमेव समाचरेत् ॥ १०४ ॥ इति वङ्ग से नसङ्कलित: उन्मादभूतोन्मादनिदानचिकित्साधिकारः समाप्त: ॥ इति ·अथापस्मारनिदानमाह । चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः । कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते ॥ १ ॥ वातात्पित्तात्कफात्सर्वैर्दोषैः स स्याञ्चतुर्विधः । तमसो दर्शनं ध्यानं हृत्कम्पो नेत्रवैकृतम् । नमो हृदयशून्यत्वं भाविनस्तस्य लक्षणम् ॥ २ ॥ तमः प्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेक हतस्मृतिः । अपस्मार इति जेयो गदो घोरचतुर्विधः ॥ ३ ॥ हत्कम्पशून्यता खेदो ध्यानं मूर्छा प्रमूढ़ता। निद्रानाशश्च तस्मिंश्च भविष्यति भवन्त्यथ ॥ ४ ॥ कम्पते दशते दन्तान् फेनोहामी खसित्यपि। परुषारुण कृष्णानि पश्येद्रूपाणि चाऽनिलात् ॥ ५ ॥ पौतफेनाङ्गवत्राक्षः पीतामृग्रपदर्शनः । सटष्णोष्णानलव्याप्त लोकदर्शी च पैत्तिकः ॥ ६ ॥ शुक्लफेनाङ्गवत्राक्ष: शीतहृष्टाङ्गजो गुरुः । पश्यन् शुक्लानि रूपाणि श्लेषिको मुच्यते चिरात् ॥ ७ ॥ सर्वैरेतैः समस्तैश्च लिङ्गय स्त्रिदोषजः । अपस्मारः स चाऽमाध्यो यः क्षोमास्याऽनवश्च यः ॥ ८॥ प्रस्फुरन्तं सुबहुशः क्षीणं प्रचलितभुवम् । नेत्राभ्याच्च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत् ॥ ८ ॥ पक्षाहा हादशाहाहा मासाहा कुपिता मला: । अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथान्तरम् ॥ १० ॥ देवे वर्षयपि यथा पूमौ वौजानि कानिचित् । शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्छ्रयः ॥ ११ ॥ पथ चिकित्सामाह। पूर्व युञ्जमादपस्मारे छर्दनादौनि बुद्धिमान् ।

·अपस्माराधिकारः। वातिकं वस्तिभिः प्रायः पैत्तिकन्तु विरेचनैः । कफजं वमनै/मानपस्मारमुपाचरेत् ॥ १२ ॥ ततस्तीक्ष्ण प्रयुञ्जीत भिषक् सम्यग्विशोधनम् । सर्वतः शुद्धदेहस्य स्याटुन्मादहरी क्रिया ॥ १३ ॥ उपयोगे ग्रहोक्तानां योगानां चाथ शेषतः । शिकटङ्गकिणिही निम्बत्वग्रससाधितम् ॥ चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलमभ्यश्चने हितम् ॥ १४ ॥ गोधानकुलनागानां वृषभःगवामपि । पित्तेषु तैलं सिद्धञ्च नस्याभ्यङ्गेषु पूजितम् ॥ १५ ॥ तौक्षण सभयतो भागैः शिरश्चापि धिरेचयेत् । पूजां रुद्रस्य कुर्वीत तगणानां विशेषतः ॥ १६ ॥ तैलेन लशुनं सेव्यं पयसा च शतावरीम् । ब्राझीरसश्च मधुना सर्वापस्मारभेषजम् ॥ १७ ॥ उद्वन्धननरग्रीवापाशं दग्धा कृतामसी। शौताम्बुना समं पौत्वा हन्त्यपस्मारमुखतम् ॥ १८ ॥ विदा निद्रवां कृत्वा छागजामन्त्रनालिकाम् । तामम्लसाधितां खादेदपस्मारमुदस्यति ॥ १८ ॥ निर्गुण्डी भव वन्दाक पाननस्योपयोगतः । उपैति सहसा नाशमपस्मारो महागदः ॥ २० ॥ मनोहा ता_जञ्जैव शत्पारावतस्य च । अञ्जनाइन्त्यपस्मारमुन्मादच विशेषतः ॥ २१ ॥ खशृगालविड़ालानां कपीनाच गवामपि । पित्तानि नस्यतो दद्यादपस्मृतिनिवृत्तये ॥ २२ ॥ यष्टोहिङ्गवचादारु शिरीषलशनामयैः । साजमूत्रैरपस्मारे सोन्मादे नावनाञ्जने ॥ २३ ॥ कपित्थाञ्छारदान्मुहान् मुस्तोशौरयवांस्तथा। .

·चिकित्सासारसंग्रह सव्योषान् वस्तमूत्रेण पिष्ट्वा वत्ति प्रकल्पयेत् ॥ २४ ॥ अपस्मार तथोन्मादे सर्पदंष्ट्र गरादिते। विषपोते जलमृते चैताः स्युरमृतोपमाः ॥ २५ ॥ बद्दपायुं विपर्याक्षं शीतपादकरोदरम् । विद्याज्जलमृतं जन्तु शूनपावाभिमेहनम् ॥ २६ ॥ इति जलमतलक्षणमिदम् । पुष्योद्धृतं शुनः पित्तमपस्मारघ्नमञ्जनम् । तदेव सर्पिषा युक्तं धूपनं परमं स्मृतम् ॥ २७ ॥ याभिः क्रियाभिः सिद्धाभिह दयं सम्प्रबुद्धयते । स्रोतांसि चास्य शुद्धयन्ति स्मृतिं संज्ञाञ्च विन्दति ॥ २८ ॥ नकुलोलूकमार्जार रध्रकोटाहिकाकजः । तुण्डैः पक्ष पुरौषैश्च धूपनं कारयेभिषक् ॥ २८ ॥ गोमूत्र सिद्धार्थकशिग्रुपर्णरुदत्तनं तैरथवा प्रलेपः । पूतिश्च गोमत्स्य कृतोऽत्र धूमो नस्यञ्च तीक्षण रवबोधनार्थम्॥२०॥ अपेतराक्षसीकुष्ठं पूतनाकेश रोचकैः । उत्सादनं मूत्रपिष्टैमूत्रैरेवावसेचयेत् ॥ ३१ ॥ मूलं वहिशिखाया गवाक्ष्यालोढ़ नरण मासेन । निःशेषयत्यपस्मृतिमिति सिद्ध नात्र सन्द हः ॥ ३२ ॥ यः खादेत् क्षौरभताशी माक्षिकेण वचारजः । अपस्मारं महाघोरं मुचिरोत्यं जयेद् ध्रुवम् ॥ ३३ ॥ उत्तरदिग्गतमुस्तकमूलं बुद्ध्या समुद्धृतं पेयम् । पौतं पयसा हन्यादपस्मृतिं गो सवर्णवत्सायाः ॥ ३४ ॥ कूष्माण्ड कफलोस्थेन सेन परिपेषितम् । अपस्मारविनाशाय यध्याह्नं स पिबेत्राहम् ॥ ३५ ॥ काकोत्तरगतं मूलं योगानौतं विधूपितम् ॥ ३६ ॥ उग्रमचमितं चूर्ण कतञ्च मधुसर्पिषा ।

·अपस्माराधिकारः।
भक्षयेत् क्षीरभक्ताशी त्रिदिनेऽपस्मृतिक्षयः ॥ ३७ ॥
ककलासस्य मत्तस्य ग्रीष्मे च जठरे क्षिपेत् ।
विपाटितेच मरिचं शोष स्थाप्य प्रयत्नतः ।
चूर्णयित्वा प्रधमयेदपस्मारनिवृत्तये ॥ ३८ ॥
मदनस्य च वीजानि चूर्णयित्वा तथैव च ।
पिण्डीतकस्य चाल्पस्य कर्षक पेषयेज्जले ॥
ततोऽस्य पानमात्रेण नश्यतेऽपस्मृतिर्गदः ॥ ३८ ॥
त्रिपाठिना विक्रमेण ह्ययमुक्तो न संशयः ।
दुश्चिकित्स्यो ह्यपस्मारश्चिरकाली महागदः ॥ ४० ॥
तस्मादसायनैरेनं प्रायशः समुपाचरेत् ॥ ४१ ॥
हत्कम्पोऽक्षिरुजा यस्य खेदो हस्तादिशीतता।
दशमूलौजलं तस्य कल्याणाज्यञ्च योजयेत् ॥ ४२ ॥
पञ्चकोलं ममरिचं त्रिफलं विडमैन्धवम् ।
कृष्णाविडङ्गपूतीक यवानोधान्यजीरकम् ॥ ४३ ॥
पौतमुष्णाम्बुना चूर्ण वातश्लेष्मामयापहम् ।
अपस्मार तथोन्मादे अर्शसां ग्रहणौगदे ॥ ४४ ॥
एतत्कल्याणकं चूर्ण नष्टस्याग्नेश्च दीपनम् ।
इति कल्याणकं चूर्णम् ।
पलषा वचा यष्टी वृश्चिकाली च सर्षपा।
जटिला पूतनाकेशी नाकुलो हिङ्गजीरकैः ॥ ४५ ॥
लसुनातिविषा तिक्ता कुष्ठेविड भिश्च पक्षिणाम् ।
मांसाशिनां यथा लाभं वत्समूत्रे चतुर्गुणे ॥ ४६ ॥
सिद्धमभ्यञ्जने तैलमपस्मारविनाशनम् ॥ ४७ ॥
इति पलक्षातैलम् ।
त्रिफलाव्योषकुष्ठाब्दयवक्षारफणिज्नकैः ।
एभिः कल्कीकतैर्द्रव्यैर्गजमूवे चतुर्गुणे ॥ ४८ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह साधितं नावनं तैलमपस्मार विनाशयेत् ॥ ४ ॥ इति चिफलातैलम्। ब्राह्मीरसवचाकुष्ठं शमयुष्यौभिरेव च । पुराणं पक्कमुन्मादग्रहापस्मारहृतम् ॥ ५० ॥ इति प्राचीतम्। कुष्माण्ड करसे सर्पिरष्टादशगुणे पचेत् । यध्याह्न कल्कं तत्यानमपस्मारविनाशनम् ॥ ५१ ॥ इति कुमाण्डतम् । गोसकद्रसदध्याम्नक्षीरमूत्रैः समैघृतम् । सिद्धं चातुर्थिकोन्मादमपस्मारविनाशनम् ॥ ५२ ॥ इति स्वल्पपञ्चगव्य तम्। हे पञ्चमूल्यौ त्रिफला रजन्यौ कुटजत्वचम् । सप्तपर्णमपामागं नौलिनी कटुरोहिणी ॥ ५३ ॥ शम्याकफलमूलञ्च पौष्कर मदुरालभम् । हिपलानि जलद्रोणे यत्ता पादावशेषिते ॥ ५४ ॥ भार्गी पाठा त्रिकट कं त्रिता निचुलानि च । श्रेयसीमाढ़कों मूवी दन्ती भूनिम्बचित्रको ॥ ५५ ॥ हे शारिवे रोहिषञ्च भूतिकं मदन्तिकाम् । क्षिपेत् पिष्वाक्षमावाणि तैः प्रस्थं सर्पिषः पचेत् ॥ ५६ ॥ गोशक्तद्रसदध्यम्लक्षौरमूत्रैश्च तत्समैः । पञ्चगव्यमिदं ख्यातं महत्तदमृतोपमम् ॥ ५७ ॥ अपस्मार तथोन्मादे श्खयथावुदरेष्वपि । गुल्मार्श: पाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके ॥ ५८ ॥ अलक्ष्मीग्रहरक्षोघ्नं चातुर्थिकनिवारणम् । इति महापञ्चगव्यं कृतम् । जङ्गमानां वयस्थानां चर्मरोमनखादिकम् । । ॥

·अपस्माराधिकारः। क्षोरमूत्र पुगेषाणि जीर्णाहारेषु संहरेत् ॥ ५८ ॥ शणस्त्रि वृत्तथैरण्ड दशमूलौ शतावरी । राम्रा मागधिका शिग्रु क्वाथ्ये हे हे पले पृथक् ॥ ६ ॥ विदारी मधुकं मदे हे काकोल्यौ तथा सिता। खजूरी भोरुमृद्दोका युञ्जातं गोक्षुरं तथा ॥ ६१ ॥ चैतमस्य पृतस्थांशः पक्तव्यं सर्पिरुत्तमम् । महाचैतसमजन्तु ज्वरापस्मारनाशनम् ॥ ६२ ॥ मदोन्मादप्रतिश्याय तृतीय कचतुर्थकान् । पाप्मालक्ष्मयो जटेतत् मवग्रहनिवारणम् ॥ ६३ ॥ वासकामहरञ्जैव शुकावविशोधनम् ॥ ६४ ॥ ट्रव्य आपोस्थित क्वाथ्ये दत्त्वा षोड़शिकं जलम् । पादशेषञ्च कर्त्तव्यमष क्काविधिः स्मृतः ॥ ६५ ॥ इति मइचैतसं कृतम् । मधकद्दिपले कल्क द्रोण चामल कौरसे । तम्मिन् सिद्ध वृतप्रस्थं पित्तापस्मारभेषजम् ॥ ६६ ॥ इति मधूककृतम्। मांसक्षोरेक्षुरमयो: काश्मय॑ष्टगुण हते । काषिकर्जीवनौयैश्च सपिः प्रस्थं विपाचयेत् । वातपित्तोद्भवं क्षिप्रमपस्मारं नियच्छति ॥ ६७॥ इति मासीकृतम्। वचा शम्याककरण्ड वयस्था हिङ्गचोरकैः । सिद्धं पलङ्खषायुक्तैर्वातश्लेष्मात्मके तम् ॥ ६८ ॥ इति वचावं एनम्। कटभी निम्बकटुङ्गमधुशिग्रुत्वचा रसे । सिद्ध मूत्रसमं तैलमभ्यङ्गार्थ प्रशस्यते ॥ ६८ ॥ इति कटौतेलम।

·चिकित्सासारसंग्रह शिकुष्ठशिलाजाजौ लशुनव्योषहिङ्गभिः । वत्समूत्रे शृतं तैलं नावनं स्यादपस्मृतौ ॥ ७० ॥ इति शिगुतलम् । तैलप्रस्थं हतप्रस्थं जीवनौयैः पन्लोन्मितः । क्षीरद्रोणे पचेत् मिद्धमपस्मारविनाशनम् ॥ ७१ ॥ इति जीवनीययमकम् । इति वङ्गसेनसङ्कलितोपमारनिदानचिकित्साधिकारः समाप्त: । । अथ वातव्याधिनिदानमाह । रूक्षशीताल्पलपन्न व्यवायातिप्रजागरैः । लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामादिप्रचेष्टितैः ॥ १ ॥ विषमादपचाराहा दुष्टामृक् सावणादति। धातूनां संक्षयाचिन्ता शोकरोगातिकर्षणात् ॥ २ ॥ वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनात्। मर्मबाधाहजोष्ट्राश्व शीघ्रयानादिमेवनात् ॥ ३ ॥ देहे स्रोतांमि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली करोति विविधान् व्याधीन् माङ्ग काङ्गमंश्रयान् ॥ ४ ॥ अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम् ॥ ५ ॥ आत्मरूपन्तु यदव्यक्तमपायो लघुता पुनः । सङ्कोच: पर्वणां स्तम्भो भङ्गोऽस्थां पर्वणामपि ॥ ६ ॥ लोमहर्षः प्रलापश्च पार्खपृष्ठकटीग्रहा: खानपाङ्गल्य कुन्नत्वशोषोऽङ्गानामनिद्रताम् ॥ ७ ॥ गर्भशुक्ररजोनाशः स्यन्दनं गावसुप्तता। शिरोनामाक्षिजन्तूनां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम् ॥ ८ ॥ भेदस्तोदार्तिराक्षेपो मोहचायास एव च । - ·वातपाध्यधिकारः। एवं विधानि रूपाणि कुरुते कुपितोऽनिलः । हेतुस्थानविशेषाश्च भवेद्रोगविशेषकत् ॥ ८ ॥ तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः । महृद्रोगगुल्मापाचशूलञ्च मारुते ॥ १० ॥ सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जनम् । वेदनाभिः परीताश्च स्फुटन्तौवास्थिसन्धयः ॥ ११ ॥ ग्रहो विणमूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः । जङ्घोरुत्रिकहृत्पृष्ठ रोगशोफा गुदे स्थिते ॥ १२ ॥ रुक्पार्योदरहन्नाभ्यां वृष्णोहारविमूचिकाः । कासः कण्ठास्यशोषश्च खासश्चामाशयस्थिते ॥ १३ ॥ पक्वाशयस्थेऽन्त्रकूज शूलाटोपौ करोति च । कच्छमूत्रपुरोषत्व मानाहन्त्रिकवेदनाम् ॥ १४ ॥ श्रोत्रादिष्विन्द्रियबधं कुर्यात् क्रुद्धः समोरण: ॥ १५ ॥ त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कशा कृष्णा च तुद्यते । पातन्यते सरागा च सर्वरुक त्वग्गतेऽनिले ॥ १६ ॥ रुजस्तीवा: ससन्तापा वैवण्यं कृशताऽरुचिः । गात्रे चारुषि भुक्तस्य स्तम्भश्चामृग्गतेऽनिले ॥ १७ ॥ गुर्वङ्गन्तुद्यतेऽत्यथं दण्डमुष्टिहतं तथा । सरुक स्तिमितमत्यर्थं मांसमैदोगतेऽनिले ॥ १८ ॥ भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धि शूलं मांसबलक्षयः । प्रखप्नं सन्तता रुक् च मज्जास्थिक्कुपितेऽनिले ॥ १८ ॥ क्षिप्रमुञ्चति बनाति शुक्र गर्भमथापि वा। विततिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः ॥ २० ॥ कु-च्छिरागतः शूलं शिरः कुञ्चनपूरणम् । बाह्याभ्यन्तरमायाम खल्लीकुजत्वमेव च ॥ २१ ॥ सर्वाङ्गकाङ्गरोगांव कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः ।

·चिकित्सासारसंग्रहे हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलशोथौ करोति च ॥ २२ ॥ प्राण पित्तावते छदिहश्चैवोपजायते । दौर्बल्य सदनं तन्द्रा वैरस्यञ्च कफावते ॥ २३ ॥ उदाने पित्तयुक्त तु दाहो मूर्छा भ्रमः क्लमः । अखेदहर्षी मन्दाग्निः शीतता च कफावते ॥ २४ ॥ खेददाहोष्णामूर्ध्वाः स्युः समाने पित्तसंयुते । कफेन सङ्गो विग्म त्रे गात्रहर्षश्च जायते ॥ २५ ॥ अपाने पित्तयुक्त तु दाहोषणा रक्तमूत्रता। अधःकाये गुरुत्वञ्च शीतता च कफाहत ॥ २६ ॥ व्याने पित्तावते दाहो गात्रविक्षेपणं लमः । गुरूणि सर्वगात्राणि स्तम्भनं चास्थिपर्वणाम् ॥ २७ ॥ लिङ्ग कफावते व्याने चेष्टास्तम्भस्तथैव च । स्तम्भनोत्क्षेपणश्वास शीफशूलानि सबंशः ॥ २८ ॥ अथ चिकित्सामाह। नरञ्च शुद्धवातालमादौ पानं नियोजयेत् । वसायाचाथ मचायाः तैलस्याथ तस्य च ॥ २८ ॥ अभ्यङ्ग खंदनं वस्तिनस्य न हो विरेचनम् । स्निग्धाम्नलवणस्वादु वृष्यं वातामयापहम् ॥ ३० ॥ पटोलकफलैयूषो वृष्यो वातहरो लघुः । वाट्यालकलतो युषः परं वातविनाशनः ॥ ३१ ॥ पञ्चमूलौबलासिद्ध क्षीरं वातामये हितम् ॥ ३२ ॥ कोलं कुलत्था सुरदारुराना माषा उमातैलफलानिकुष्ठम् । वचाशताङ्कायवचूर्णमलमुष्णानि वातामयिनां प्रदेहः ॥ ३३ ॥ स्नेहैश्चतुर्भिर्दशमूलमिर्गन्धौषधशानिलहृप्रदेहः । आनुपमल्यामिषवेशवारैरुष्णैः प्रदेहः पवनापहः स्यात् ॥ ३४ ॥ निरस्थिपिशित पिष्टं खिवं गुड़तान्वितम् ।

·वातव्याध्यधिकारः।
३१८
Maa
कृष्णामरिचसंयुक्तं वेशवारमिति स्मृतम् ॥ ३५ ॥
इति वेशवारः।
वृहत् फाणिज्जकोत्थ न रसेन परिलेपयेत् ।
प्रदेशं वायुना ग्रस्त नरः सम्यक् प्रशान्तये ॥ २६ ॥
तिन्तिडोकदलैः सिङ्घ ताललिण्डि कया सह ।
पिष्ट्वा सुखोष्णमालेपं दद्यादातरजापहम् ॥ ३ ॥
वाजिगन्धाबलातिम्रो दशमूली महौषधम् ।
हे ग्ध्रनख्यो राम्रा च गणो मारुतनाशनः ॥ ३८ ॥
इति वाजिगन्धादिगण: ।
सहचराऽमरदारु सनागरं क्वथितमम्भसि तैलविमिश्रितम् ।
पवनपोडितदेहगतिः पिबन् द्रुतविलम्बितगो भवतीच्छया ॥३८॥
पलमईपलञ्चापि रमोनस्य च कुट्टितम् ।
हिङ्गजौरकसिन्धूल्य मौवर्चलकटुत्रिकैः ॥ ४० ॥
चूर्णेस्तैौषकोन्मानैरवचूर्ण्य विलोड़ितम् ।
यथाग्निक्षितं प्रातरुवुक काथानुपानतः ॥ ४१ ॥
दिने दिन प्रयोक्तव्य साममकं निरन्तरम् ।
वातरोगानिहन्त्याशु चार्दितं चापतन्त्रिकम् ॥ ४२ ॥
एकाङ्गरोगिण दद्यात्तथा मर्वाङ्गीगिणे ।
अरुस्तम्भेषु च गृध्रस्यां कृमिदोष विशेषतः ॥ ४३ ॥
इति पेयं रसीनम् ।
पलमईपलं वापि रसोनस्य सुकुट्टितम् ।
हिङ्गजीरकसिन्धूस्थ सौवर्चलकटुत्रिकैः ॥ ४४ ॥
चूर्णितैर्भाषकोन्मानैरवचूर्ण्य विलोड़ितम्।
यथाग्निभक्षितं प्रातरुवुक क्वाथानुपानतः ॥ ४५ ॥
दिने दिने प्रयोक्तव्य मासमेकं निरन्तरम् ।
वातामयं निहन्त्य व मर्दितं चापतन्त्रकम् ॥ ४६ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह एकाङ्गरोगिणां रोग तथा सर्वाङ्गरोगिणाम् । ऊरुस्तम्भरध्रसौञ्च शूलबन्द कमोनपि ॥ ४७ ॥ कटिपृष्ठामयं हन्याज्जाठरञ्च समोरणम् । इति स्वल्परसीनपिण्डः। पिष्ट्वा ससूक्ष्मं लशुनस्य कन्दं कृतेन लिह्याद् तभोजनाशी। तस्य प्रणश्यन्ति हि वातरोगाः संस्कारहीनात् पुरुषादिवार्थः ४८ दशमूलस्य नि!हो हिङ्गपुष्करचूर्णितः । शमयेत्परिपौतस्तु वातं मिम्मिणज्ञितम् ॥ ४ ॥ वातग्रहप्रदेश च स्वेदः कार्यो विजानता। सिद्धार्थकविमिश्रस्तु पत्रैमदनमिश्रितैः ॥ ५० ॥ यदा तेन विधानेन सदोषत्वान्न सियति ॥ ५१ ॥ भेषजैः स्नेहसंयुक्तैर्भोज्यहि प्रचितो मलः । मागं रुडाऽनिलं रुध्यात्तस्मात्तमनुलोमयेत् ॥ ५२ ॥ क्षीणो यश्च विरकैः स्यात्तं निरुहैरुपाचरेत् ॥ ५३ ॥ शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्वातलो यो न शाम्यति । विकारस्तत्र विज्ञ यो दुष्टमेवात्र शोणितम् ॥ ५४ ॥ पिबेत् कुटजवोजानां चूर्ण प्रातः सुखाम्बुना। शुण्ठीचित्रकयुक्तानां कुक्षिवातनिवारणम् ॥ ५५ ॥ प्रातरुत्थाय यत्नेन तैलमात्रासमन्वितम् । पिबेषणवातघ्न मादकस्वरमं बुधः ॥ ५६ ॥ ऊर्छ वातविनाशाय वासापत्रसमन्वितम् । श्यामामूलं पिबेत्पिष्टं क्षौरेण परिमिश्रितम् ॥ ५७ ॥ सुप्तवाते त्वसृमोक्ष कर्याच्च बहुशो भिषक् । दिह्याच्च लवणागार धूमैस्तै लसमन्वितैः ॥ ५८ ॥ •हृदयानिलनाशाय गुडूचौमरिचान्वितम्। पिबेबात: प्रयत्न न सम्यगुष्णाम्भसा सह । ५८ ॥

·वातव्याध्यधिकारः।
३२१
पिबेदुष्णाम्भसा पिष्टं साखगन्ध विभौतकम् ।
गुड़युक्त प्रयत्न न हृदयानिलनाशनम् ॥ ६ ॥
देवदारुसमायुक्तं नागरं परिपेषितम् ।
हृहातवेदनातस्तु पौत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ ६१ ॥
हदि प्रकुपिते सिद्धमंशुमत्या पयो हितम् ॥ ६२ ॥
काकोल्यादिः सवातघ्नः सर्वाम्लद्रव्यसंयुतः ।
सानपमांस: सुखिनः सर्वस्नेहसमन्वितः ॥ ६३ ॥
सुखोष्णः स्पष्टलवण: साल्वणः परिकीर्तितः ।
तेनोपनाहं कुर्वीत सदा वै वातरोगिणाम् ॥ ६४ ॥
काकोल्यादिगणो ग्राह्यो नाष्टवर्गिकसंज्ञिकः ।
वातघ्नो दशमूलादि वर्गोऽम्लो दाडिमादिकम् ॥ ६५ ॥
सर्वनेहचतुःस्नेहो लवणे सैन्धवादिकम् ।
अम्लादिभिश्च संस्कार्यं काकोल्यादित्रयं त्रिभिः ॥ ६६ ॥
इति सावण: खेदः ।
दशमूलीवलास्तिस्रो विदारीपृश्निपर्णिका।
शतावयश्वगन्धा च जीवनीयगणैः सह ॥ ६७ ॥
श्यामापुनर्नवैरण्ड पृश्नि पर्णी च मकटी।
पुण्डरीकं तुगाक्षीरी शाल्मलीसुरदारु च ॥ ६८ ॥
कुष्ठशूरणमूलानि कर्कटाख्यामृता निशा।
आम्रातकोकिलाख्यश्च शठोपाषाणभेदकः ॥ ६८ ॥
अलर्को वसुघण्टा च सूर्य्यावत: सकाञ्चनम् ।
यवकोलकुलत्याच तिलोमासर्षपास्तथा ॥ ७० ॥
रानाप्रसारणोकुष्ठ मातुलुङ्गाम्नवतसौ।
चूकानूपानि मांसानि स्नेहाश्चत्वार एव च ॥ ७१ ॥
काजिक दधितक्रञ्च जम्बीरं तिन्तिडीफलम् ।
कुक्क टीवीजपूरञ्च सर्वाणि लवणानि च ॥ ७२ ॥

·३२२
चिकित्सासारसंग्रह
सुखोष्णैस्तैलयुक्तस्तु सुपिष्टैर्वातरोगिषु ।
उपनाहः सदा कार्यो वातव्याधिनिवृत्तये ॥ ७३ ॥
अयं हि गुल्मञ्च तथान्त्र वृद्धि हन्यात्तथा शोफमुदग्रमानम् ।
हन्यानरस्यादितवातमुग्रमाजानुशोथञ्च तथादितं वा ॥ ७४ ॥
इति महाशाखनः ।
वायो जठरजे युञ्जयात् क्षारचूर्णादिपाचनम् ।
विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षिप्र पिबेन्नरः ॥ ७५ ॥
पाचनीयरमैयुक्तैरन्यैर्वा पातयेन्मलान् ।
गुदपक्वाशयस्थे तु कोदावर्तिकं हितम् । ७६ ॥
आमाशयस्थ त्वनिले प्रशस्त प्राम्भोजनं दीपनपाचनञ्च ।
प्रछर्दनं तीक्ष्णविरेचनञ्च पुरामुहा यवशालयश्च ॥ ७७ ॥
भूतोकपथ्या शठिपुष्कराणि विल्वं गुडूचीसुरदारुशुण्ठी।
विडङ्गवासातिविषा कणा च क्वाथास्त्रयः सामसमोरणनाः॥७९
आमाशयगते वायो छर्दिः श्यावो यथाक्रमम् ।
दयः षट्धरणो योगः सप्तरात्रं मुखाम्बुना ॥ ७८ ॥
चित्रकन्द्रयवो पाठा कटुकातिविषाभया ।
महाव्याधिप्रशमनो योगः षट्धरणस्मृतः ॥ ८० ॥
योगेऽस्मिन् भिषजा ग्राह्याः षस्मां षट्धरणाः पृथक् ।
दिनेषु षट्सु दातव्यास्तेन षट् धरणः स्मृतः ॥ ८१ ॥
इति षट्धरणो योगः।
वह्नः संहहणं कायं कमौदावर्तिकं तथा।
पक्वाशयगते वापि देयं स्नेहविरेचनम् ॥ ८२ ॥
वस्तयः शोधनीयाश्च प्राशाच लवणोत्तराः ।
कार्यो वस्तिगते चापि विधिर्वस्तिविशोधनः ॥ ८३ ॥
थोत्रादिषु प्रकुपिते कार्यश्वानिलहा क्रमः ।
नेहाभ्यङ्गोपनाहाश्च मदनालेपनानि च ॥ ८४ ॥

·वातव्याध्यधिकारः।
३२३
वायौ त्वगाश्रितेऽभ्यङ्ग स्नेहं खेदञ्च योजयेत् ।
रक्तस्थे शीतलान् लेपान् विरेकं रक्तमोक्षणम् ॥ ८५ ॥
मांसमेदोगते वाते सविरेकं निरूहणम् ।
अस्थिमज्जागते स्नेहं वाह्याभ्यन्तरतो भिषक् ॥ ८६ ॥
केतको नागबलातिबलानां यदबहुलेन रसेन विपक्कम् ।
तैलमनल्पतुषोदकसि मारुतमस्थिगतं विनिहरति॥८७n
इति केतकाद्यं तैलम् ।
सन्धिस्नायुगते वाते दाहनेहोपनाहनम् ।
हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम् ॥ ८८॥
अवगाह कुटीकर्षः प्रस्तराभ्यङ्गवस्तिभिः ।
जयेत् सर्वगतं वातं शिरामोक्षश्च बुद्धिमान् ॥ ८८ ॥
एकाङ्गवातं मतिमान् शृङ्गवावस्थितं जयेत् ॥ ८० ॥
वक्षस्त्रिकस्कन्धगतं वायं मन्यागतं तथा।
वमनं हन्ति नस्यञ्च कुशलेन प्रयोजितम् ॥ ८१ ॥
सर्गाङ्गगतमकाङ्गस्थितं वापि ममौरणम् ।
रुणद्धि केबलो वस्तिस्तोयवेगमिवाचलः ॥ ८२ ॥
पिबेदैरण्ड तैलं वा वस्ति कुक्षि गुदाश्रये ।
दशमूलीकषायेण मातुलुङ्गरसेन वा ॥ ८३ ॥
मूईस्थे स्नेहलत्तस्य शिरोवस्तिश्च लेपनम् ॥ ८४ ॥
बला विल्वशृते क्षीर तमण्डं विपाचयेत् ।
तस्य शुक्तिं प्रकुर्व वा नस्यं शीर्षगतेऽनिले ॥ ५ ॥
इति बलादिधतमरहः ।
तैलं समुचिते त्वङ्ग माषसैन्धपसाधितम् ।
बाहुशीर्षगते नस्यं पानञ्चोपरिभक्तकम् ॥ २६ ॥
गर्भे शुष्क तु वातेन बालानां चापि शुष्यताम् ।
सिताकाश्मय॑मधुकैहितमुत्थापने पयः ॥ ८७ ॥

·३२४
चिकित्सासारसंग्रह
पथ हनुग्रहमाह।
जिह्वा निर्लेखनाच्छुष्क चर्वणादभिधाततः ।
कुपितो हनुमूलस्थः
संशयित्वाऽनिलो
हनुम् ॥ २८॥
करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् ।
हनुग्रहः स तेन स्यात् कच्छाञ्चर्वणभाषणम् ॥ ८ ॥
पथ चिकित्सामा।
संवृतं चिवुकं खिन्ना मुन्नाम्यास्यञ्च बुद्धिमान् ।
विवृतां नामयित्वा तु कुर्य्यादायामवत् क्रियाम् ॥ १००
सगुड़ां पक्कविम्बीन्तु प्रक्षिप्य वदनान्तरे ।
सस्तं मङ्गमयेत् स्थानं स्निग्धस्विन्नञ्च नाशयेत् ॥ १०१ ॥
अर्दिते नवनौतेन खादेन्माषेण्डरी नरः ।
अदिते शोथ युक्ते तु वमनं रक्तमोक्षणम् ॥ १०२ ॥
नेमभागे क्षयं नीते वृंहणेः समुपाचरेत् ।
रसोनं ततैलाभ्यां पिबेहाप्यर्दितापहम् ॥ १०३ ॥
अथ जिहास्तम्भमाह।
वाग्वादिनी शिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः ।
जिह्वास्तम्भः स तेनानपानवाक्यष्वनौशता ॥ १०४ ॥
अथ चिकित्सामा ।
जिह्वास्तम्भे यथावस्थ वातव्याधिचिकित्सितम् ।
सामान्योक्ता क्रिया चात्र अर्दितस्य हिता मता ॥१०५ ॥
अथ मन्यास्तम्भमाह।
दिवा स्वपासनस्थानविकृतोल निरीक्षणैः ।
मन्यास्तम्भ प्रकुरुते ना एव श्लेष्मणाकृतः ॥ १०६ ॥
अथ चिकित्सामाह।
पञ्चमूलीलतः बाथो दशमूलीशतोऽथवा।
रूवं खेदं तथा नस्यं मन्यास्त प्रयोजयेत् ॥ १०७ ॥

·वातव्याध्यधिकार। ३२५ मध कुमराहणमाइ। हृदयं यदि वा पृष्ठमुखतं क्रमशः सरुक् । क्रुहो वायुर्यदा कुर्यात्तदा तं कुममादिशेत् ॥ १०८ ॥ अथ चिकित्सा। वातघ्नैर्दशमूख्या च वातकुनमुपाचरेत् । नेहैमांसरसैर्वापि प्रहवं तं बिवर्जयेत् ॥ १०८ ॥ अथ शिरीग्रहमाह। रक्तमाश्रित्य पवनं कुर्य्यान्मूर्ख धराः शिराः । रूक्षाः सवेदना: कृष्णा: सोऽसाध्यः स्याच्छिरोबहः ११०॥ पथ चिकित्मा। शिरोग्रह तु कर्तव्या शिरोगतमरुक्रिया ॥ १११ ॥ अथ निदानम् । अंसदेशस्थितो वायुः शोषयित्वांऽसबन्धमम् । अंसबन्धनशोषः स्याहाहुशोषः सवेदनः । शिरां संकुथ तत्रस्थो जनयत्यपबाहुकम् ॥ ११२ ॥ स्फिक्पायुकटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात् । गृध्रसीस्तम्भरुक् तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः ॥ ११३ ॥ वाताहातकफाभ्यां सा विज्ञेया हिविधा पुनः । वातजायां भवेत्तोदो देहस्यातीव वक्रता ॥ जानुजबोरुसन्धौनां स्फुरणं स्तम्भता भृशम् ॥ ११४ ॥ वातश्लेष्मोनवायान्तु गौरवं वह्निमार्दवम् । तन्द्रामुखप्रसेकच भक्तहेषस्तथैव च ॥ ११५॥ तलं प्रत्यङ्गलौनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः । बाहो: कर्मक्षयकरी विश्वाचीति हि सोचते ॥ ११६ ॥ अथ चिकित्मा। बाहुशोष पिबेत् मुबा सांप: कल्याणकं महत्

·चिकिक्षासारसंग्रह
वातेऽपबाहुके नस्यं खेदं चोत्तरभक्तिकम् ॥ ११७ ॥
वलामूलशृतं तोयं सैन्धवेन समन्वितम् ।
बाहुशोषगते वायो मन्यास्तम्भे च शस्यते ॥ ११८ ॥
परमौषधमपबाहुकमन्यास्तम्भो जत्रुगतरोगे।
शीतलजलेन नावन मुपशमने जिङ्गिनी च पुरः ॥ ११९ ॥
नस्येन शीतपयमा शुकशिम्बीमूलजिङ्गिनी पिष्ट्वा ।
अपवाहुककन्धरपौड़ा मचिराहिनाशयेद्योग एषः ॥ १२० ॥
काकोडुम्बरिदुग्धैः सरामठेहरेत् सर्वयोगविञ्च ।
कपिकच्छुमूलयुक्तौनस्यैरपबाहुजां पौड़ाम् ॥ १२१ ॥
मूलं बलायास्त्वथ पारिभद्र तथात्मगुप्तास्वरमं पिबेहा।
नस्यन्तु यो माषरसेन दद्यान्मासादसौ वचसमानबाहुः ॥१२२॥
दशमूलोबलामाषक्वाथं तेलाज्यमिश्रितम् ।
सायं भुक्त्वा पिवत्रस्य विश्वाच्यामपबाहुके ॥ १२३ ॥
माषसिन्धुबलारास्ना दशमूल कहिङ्गभिः ।
वचाजटाशताख्याभिः सिहं तैलं मनागरम् ॥ १२४ ॥
ऊच भक्ताशनाइन्याहाहुशोषापबाहुको।
पक्षाघातं तथैवाशु विश्वाचौमुखतामपि ॥ १२५ ॥
रति माषतेलम्।
पथ निदानम्।
वायुः
कव्याश्रितः
सक्थः
कण्डरामाक्षिपेद्यदि।
खजस्तदा भवेन्नन्तुः पङ्ग : सक्थोईयोर्बधात् ॥ १२ ॥
कम्पते गमनारम्भे खस्त्रबिव च गच्छति ।
कलायखच्चं तं विद्यात् मुक्तासन्धिप्रबन्धनम् ॥ १२७ ॥
दृष्येते चरणो यस्य भवेतां च प्रसुप्तको।
पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारतकोपजः ॥ १२८ ॥

·वातव्याध्यधिकारः। ३२७ पादयोः कुरुते दाहं पित्तामुक्महितोऽनिलः । विशेषतचङ्गामणात् पाददाहं तमादिशेत् ॥ १२८ ॥ वातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारुजः । प्रेयः क्रोष्ट कशीर्षस्तु स्थूलकोष्ट कशीर्षवत् ॥ १३० ॥ रुक पादे विषमे न्यस्ते श्रमाहा जायते यदा। वातेन गुलफमाश्रित्य तमाहुतकण्टकम् ॥ १३१ ॥ अथ चिकित्मा। खजपङ्गो: कलायाख्ये विश्वाचौपादहर्षयोः । पाददाहे च गृध्रस्यां कोष्टके वातकण्टके ॥ १३२ ॥ शिरां विध्वाश कुर्वीत यथाविधि चिकित्सकः । उपाचरेदभिनवं खजपङ्गमथापि वा । विरकाऽऽस्थापनखेदगुग्गलस्नेहवस्तिभिः ॥ १३ ॥ पादहर्षे तु कर्त्तव्यः कफव्याधिहरो विधिः । वातरक्तक्रमं कुर्यात् पाददाहे विशेषतः ॥ १३४ ॥ मसूरविदलैः पिष्टैः शृतशीतेन वारिणा । चरणो लेपयेत् सम्यक् पाददाहप्रशान्तये ॥ १३५ ॥ नवनीतेन संलिप्तौ वहिना परितापितो। मुच्यते चरणो क्षिप्र परितापात् सुदारुणात् ॥ १३६ ॥ गुग्ग लं क्रोष्टुशौर्षे तु गुडूची विफलाम्भसा । क्षीरणैरण्डतैलं वा पिबहा वृद्धदारुकम् ॥ १३७ ॥ रसं तित्तिरिमांसस्य क्रोष्टुके मधुरं पिबेत् । वातरक्तक्रियाभिश्च जयेज्जाम्बुकमस्तकम् ॥ १३८ । रक्तावसेचनं कुर्यादभीक्ष्णां वातकण्टके । पिबेदेरण्डतैलं वा दहेत् सूचीभिरेव वा ॥ १८ ॥ पुनर्नवायाः खेताया स्तैलं मूलेन साधयेत्। वातकण्टकमाहन्यात् पादाभ्यङ्गेन मर्दनात् । १४० ॥

·१२९ चिकित्सासारसंग्रह पथ निदानम्। नाभरधस्तावजातसञ्चारी यदि वाऽचलः । अष्ठीलावइनो ग्रन्थिरूडमायत उन्नतः ॥ वाताष्ठीलां विजानौया इहिर्मार्गावरोधिनीम् ॥ १४१ ॥ एतामेव सजायुक्तां वातविण्म वरोधिनीम् । प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुस्थिताम् ॥ १४२ ॥ अथ चिकित्सामाह। अष्ठीलाया: क्रिया कार्या गुल्मस्थान्तरविद्रधेः । चूल हिङ्गादिकच्चात्र पिबेदुषणेन वारिणा ॥ १४३ ॥ अथ निदानम्। प्रधो या वेदना यातिव!मूत्राशयोस्थिता। भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनी नामतो मता ॥ १४ ॥ गुदोपस्थोत्थिता या तु प्रतिलोमं विधाविता। वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनौति सोच्यते ॥ १४५ ॥ पथ चिकित्मा। तून्याञ्च प्रतितून्याञ्च प्रशस्ताः स्नेहवस्तयः । पिबेहा नेहलवणं पिप्पल्यादिमधाम्बुना ॥ १४६ ॥ उष्णम रामठक्षारं प्रलोढ़मथवा एतम् । पथ निदानमाह। वाताहातकफात्तन्द्रा गौरवारोचकान्विता ॥ १४७॥ प्रयोरजः खेतलोध्र मञ्जनं मरिचं तथा । गोपित्तेन समायुक्त तन्द्रानाशनमुत्तमम् ॥ १४८ ॥ पलाण्डुहिङ्गलशुनं वनाकटकरोहिणी। जीवन्तौरससंयुत्ता तन्द्राविलयनं परम् ॥ १४८॥ निदानम् । साठोपमन्युग्ररुजमाधानमुदर भृशम् ।

·वातव्याध्यधिकारः। ३२८ प्राभानमिति जानीयाद् घोरं वातनिरोधजम् ॥ १५० ॥ विमुक्तपाचहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् । प्रत्यामानं विजानीयात् कफव्याकुलिताऽनिलम् ॥ १५१ ॥ प्राधमाने लवनं पूर्व दीपनं पाचनं ततः । फलवर्तिक्रियां कुर्याइस्तिकर्म च शोधनम् ॥ १५२ । प्रत्याभाने समुत्पन्ने कुल्लिङ्घनछर्दने । दीपनानि प्रयुञ्जीत पूर्वववस्तिकम्म च ॥ १५३ ॥ निदानम् । सर्वाङ्गकम्पः शिरसो वायुर्वेपथुसंज्ञकः । खल्ली तु पादजङ्घोरु करमूलावमोटिनी ॥ १५४ ॥ वायु वेपथुनामानं खेदाभ्यङ्गानुवासनैः । उपाचरबिरू हैश्च शिरोवस्ति विरेचनम् ॥ १५५ ॥ कुष्ठमैन्धवयोः कल्कश्शुक्रतैलसमन्वितः । सुखोष्णो मर्दने योज्यः खल्लोशूलनिवारणः ॥ १५६ ॥ भल्लातकानि सिन्धूस्थ मधूच्छिष्टमहौषधम् । अम्लेन पयमा वाऽपि वृतमेतद्दिपाचवत् ॥ १५७ ॥ एतेनोहर्तनं कायं प्रदेहश्चैव शाम्यति । अतिप्रवृद्धां खल्लों तु तत्क्षणादेव नाशयेत् ॥ १५८ ॥ इति भल्लावकाद्यं तम् । पथ निदानमाह। आकृत्य वायुः सकफो धमनी: शब्दवाहिनीः । नरान् करोत्यवचनान् मूकमिन्मिणगढ़दान् ॥ १५८ ॥ अथ चिकित्सामाह। प्रस्थं तस्य पलिकैः शीग्रुवचाधातकीलोध्रलवणैः भाजे पयसि सपाठः सिद्धं सारस्वतं नाम्ना ॥ १६०॥ विधिवटुपयुज्यमानं जड़गढ़दमूकतां क्षणाजित्वा।

·चिकित्सासारसंग्रह
स्मृतिमतिमेधाप्रतिभाः कुर्यात् सम्यगिष्टवाग्भवति ॥१६॥
इति सारखतं पृतम् ।
सहरिद्रावचाकुष्ठं पिप्पलीविश्वभेषजम् ।
अजाजी चाजमोदा च यष्टिमधुकसैन्धवम् ॥ १६२ ॥
एतानि समभागानि लक्ष्णचर्णानि कारयेत् ।
तञ्चूर्णं सर्पिषालोद्य प्रत्यहं भक्षयेबरः ॥ १६३ ॥
एकविंशतिरात्रेण भवेच्छ तिधरो नरः ।
मेघदुन्दुभिनिर्घोषो मत्तकोकिलनिःस्वनः ॥ १६४ ॥
जड़गढ़दमूकत्वं लेहः कल्याणको जयेत् ।
इति कल्याण को लेहः ।
पथ निदानम् ।
॥
मारुते प्रगुण वस्तौ मूत्र सम्यक् प्रवर्तते ।
विकारान् विविधान् वापि प्रतिलोमे भवन्ति च ॥१६५॥
स्थाननामानुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत् ।
सर्वेष्वेतेषु संसर्ग पित्तादेरुपलक्षयेत् ॥ १६६ ॥
यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः ।
तदा क्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः ॥ १६७ ॥
मुहुर्मुहुस्तदाऽऽक्षेपादाक्षेपक इति स्मृतः ॥ १६८ ॥
क्रुद्धः स्वैः कोपनर्वायुः स्थानादूई प्रवर्त्तते ।
पौड़यन् हृदयं गत्वा शिरः शङ्खौ च पौड़येत् ॥ १६ ॥
धनुर्वनामयेहावाण्याक्षिपेन्मोहयेत्तथा ।
अवच्छादुच्छसेचापि स्तब्धाक्षो वा निमौलिकः ॥
कफोत इव कूजेच नि:संज्ञः सोऽपतन्त्रकः ॥ १७० ॥
दृष्टि संस्तम्भव संशाच्च इत्वा कण्ठेन कूजति ।
इदि मुक्त नरः स्वास्थ्यं याति मोहं कृते पुनः ॥ १७१ ॥
वायुना दारुणं प्राहुरेके तमयतानकम् ॥ १२ ॥

·वातव्याध्यधिकारः। कफान्वितो यदा वायुर्धमनीष्वेव तिष्ठति। स दण्डवत् स्तम्भयति कृच्छ्रो दण्डापतानकः ॥ १७३ ॥ धनुस्तुल्यो नमेद्यस्तु स धनुस्तम्भसंजितः । विवर्णबद्दवदन: सस्ताङ्गो नष्टचेतनः । प्रखियंश्च धनुस्तम्भे दशरात्रौं न जीवति ॥ १७४ ।। अङ्गलौगुलफजठर हृहक्षोगलसंश्रितः । स्नायुप्रतानमनिलो यदा क्षिपति वेगवान् ॥ १७५ ॥ विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्व: कर्फ वमन् । अभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवः ॥ १७६ ॥ तदा मोऽभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली ॥ १७७ ॥ वाह्यस्नायुप्रतानस्थो वाह्यायाम करोति च । तमसाध्यं बुधाः प्राहुः पृष्ठकव्युरुभञ्जनम् ॥ १७८ ॥ कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः । कुर्यादाक्षेपकन्त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् ॥ १७८ ॥ गर्भपातनिमित्तश्च शोणितप्रसवाच्च यः । अभिघातनिमित्तश्च न सिद्दात्यपतानकः । गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकादिषु ॥ १८० ॥ पथ चिकित्सामाह। अथापतानकेनात मनस्ताक्षमवेपनम् । अस्तब्धमेदमस्वदं वहिरायामवर्जितम् ॥ १८१ ॥ पखहापातिनञ्चैव त्वरितं समुपाचरेत् ॥ १८२ ॥ तत्र प्रागेव सुखिन स्निग्धाङ्ग तीक्ष्णनावनम् । स्रोतोविशुद्धये युञ्जयादवपाने ततो छतम् ॥ १८३ ॥ विदार्यादिगणकाथे दधिक्षीररसैः शतम् । नातिमात्र ततो वायुाप्नोति सहसैव च ॥१८४ ॥ वेगान्तरेऽनु मूनिमसवञ्चास्य रेचयेत्।

·३३२ चिकित्सासारसंग्रह प्रवपौड़ : प्रधमनैस्तीक्षण : श्लेष्मनिवर्हणैः ॥ १८५ ॥ खसनासु विमुक्तासु तथा संज्ञां न विन्दति। सौवर्चलाभयाव्योषसिद्ध सर्पिश्चले कफे ॥ १८६ ॥ अपतानकिने शस्तं दशमूलोशृतं जलम् । पिप्पलीचूर्णमंयुक्तं जीणे मांसरसौदनम् ॥ १८७ ॥ हन्त्यभुक्तावता पौतमन्न दध्यपतानकम्। मरिचेन समायुक्त नेहवस्तिरथापि वा ॥ १८८ ॥ कुलत्थयवकोलानि भद्रदाादिकं गणम् । निष्काथ्यानुपमांसञ्च तेनाम्लः पयमाऽथवा ॥ १८८ ॥ खादुकन्दयुतं चेमं महास्नेहं विपाचयेत् । खेदाभ्यगावगाहैव नस्यपानानुवासनैः । स हन्ति वातं तेनैव रोहखेदान् प्रयोजयेत् ॥ १८ ॥ इति महासहः । पलाष्टकं तिल्वकतो वचाया: प्रस्थं पलं शिग्रु च पञ्चमूलम् । सैरण्ड सिहोत्रिवृतं घटेपां पक्वा पचेत्पादशृतेन तेन ॥ १८१ ॥ दनोपेतं यावशूकांशविल्वैः सर्पिष्यस्थं हन्ति तत्सेव्यमानम् । दुष्टान्वाताने कसर्वाङ्गसंस्थान् योनिव्यापद्धगुल्मोदरञ्च ॥१८२॥ इति तिवकटतम्। चिकित्सितमिदं कुर्य्याच्छुदवातेऽपतानके। संसृष्टदोष संसृष्ट कुर्याद्येन क्रियापथम् ॥ १८३ ॥ दोषमाक्षेपके ज्ञात्वा शिरां विड्डा यथाक्रमम् । समीरणहरं कर्म कारयेत् कुशलो भिषक् ॥ १८४ ॥ वाद्ये चाभ्यन्तरायाम योज्या चार्दितवत् क्रिया। अथापतन्त्रकणार्त्तमातरं नापतर्पयेत् । निरूहवस्तिं वमनं सेवयेब कदाचन ॥ १५ ॥ श्वसनाः कफवाताभ्यां रुदास्तस्य विमोचयेत्।

·वातव्याध्यविवार। तीक्ष्णैः प्रधमनै, संज्ञां सासु मुक्तासु बिदलि १८६ मरिचं शिग्रुवीजानि विडाच फणिज्जकम् । एतानि लक्षणचूर्णानि दद्यार्षिविरेचनम् ॥ १७ ॥ इति मरिचादिनयम् । हिङ्गालवेतसं शुण्ठी मसौवर्चलदाडिमम् । पिबेहातकफन्नश्च बातदोगनुचितम् ॥ १८ ॥ हरीतकीवचारामा सैन्धवं चाम्बवेतसम् । वृतमादकसंयुक्तमपतन्त्रकनाशनम् ॥ १८ ॥ विभौतकं सातिविषं भद्रमुस्तञ्च पिप्पलीम् भार्गी च शृङ्गवेरञ्च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ २० ॥ चूर्णाण्येतानि मद्येन पीतान्युष्णोदकेन वा । नाशयन्ति तृणां शीघ्र कासश्वासापतानकम् ।। २०१॥ इति विभौतकादिचूर्णम् । अथ निदानम् । ग्टहीत्वोईन्सनो वायुः शिरास्नायु विविश्य च । पक्षमन्यतमं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् ॥ १८ ॥ कत्नोई कायस्तस्य स्यादकमण्यो विचेतनः । एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षषधं विदुः ॥ २०३ ॥ सर्वाङ्गरोगं तं कचित् सर्वकायस्थितेऽनिले ॥२०४॥ दाहसन्तापमूर्छाः स्युः वायो पित्तसमन्विते । शैत्यशोफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावते ॥ २०५ ॥ शुद्धवातहतं पदं कच्छसाध्यतमं विदुः । साध्यमन्येन संयुक्तमसाध्यं क्षयतकम् ॥ २०६ ॥ पथ चिकित्सामाह। पक्षघातिनमक्षीणं स्निग्ध खिन्न विरचितम् । वस्तिभिः संप्रयुनीत क्रमेणाक्षेपकस्य च । २०७ ॥

·-- २२४ चिकित्सासारसंग्रह माषामगुप्तामैरण्डतं बाबालक तथा । हिसैन्धवसंयुक्त पक्षाघातं विनाशयेत् ॥ २०८ ॥ पात्मगुप्तावलामाषविखैरडशृतं जलम् । ससैन्धवं पिबेवासारधणाशु व्यपोहति ॥ पक्षाघातं शिरोरोगं नेवरोगहरं परम् ॥ २० ॥ माषबलाशुकशिखी कत्तणरास्नोरुबूकाश्वगन्धानाम् । काथो नस्य निपीतो रामठलवणान्वितः कोणः ॥ २१॥ अपहरति पक्षवातं मन्यास्तम्भसकनादरजम् । दुर्जयमर्दितवातं पक्षाहाब्जयति चावश्यम् ॥ २११ ॥ माषिके हिसिन्धूत्ये जरणाद्यास्तु शाणिकाः । इति माषादिमस्यम्। ग्रन्थिकाऽग्निकणाशुण्ठी रानासैन्धवकल्कितम् । माषक्वाथाम्बुना तैलं पक्षाघातं व्यपोहति ॥ २१२ ॥ इति ग्रन्यिकादितैलम् । माषात्मगुप्तातिविषोरुबक रानाशताहालवणे: सुपिष्टैः । चतुर्गणे माषबलाकषाये तैलं कृतं हन्ति हि पक्षवातम् ॥२१३॥ इति माषतेलम् । पृथक् पलांशा त्रिफला पिप्पली चेति चुर्णितम् । दशमूलाम्बुना भाव्यं त्वगेलाईपलान्वितम् ॥ २१४ ॥ दत्त्वा पलानि पञ्चैव गुग्गु लोर्यटकीकतम् । एवं मांसरसाभ्यासादातरोगानशेषतः। हन्ति सध्यस्थिमज्जास्थान् वृक्षमिन्द्राशनियथा ॥ २१५ ॥ लेहवद द्विगुणेनायमालोद्यालोद्य चातपे। दशमूलाम्बना शोष्यः सप्तवारान् सुगुग्गुलुः ॥ २१६ ॥ इति पादित्यपाकगुग्गुलुबटकः । शतरण्डस्य मूलानि युग्म' सहचरस्य च ।

·वातव्याध्यधिकारः।
मुस्ता दुरालभा दौम्या देवाह कटुका शटी ॥ २१७ ॥
पञ्चकोलं बला पथ्या क्षुद्रे हे च पुनर्नवा।
विषोग्रा वाजिगन्धा च शतावाटरुमकम् ॥ २१८ ॥
धान्य विवरहा चैव विडङ्ग व्याधिघातकम् ।
गोक्षुरं वृद्धदार च दीप्यको निशयुग्मकम् ॥ २१८ ॥
चतुस्त्रिंशतिको भाग: पौतः कौशिकसंयुतः ।
सर्ववातविकारघ्नः पाचनो दौपनी लघुः ॥ २२० ॥
पामवातस्य शोथस्य स्रोतसां कफनाशनः ।
इत्ये रण्डादिगुग्गुलुयुतः क्वाथः ।
आभावगन्धाहबुषागुडूची शतावरीगोक्षुरकश्च राना।
श्यामाशताह्वा च शटौ यवानोसनागरा चेति समैश्व चूर्णम्२२१
देयं भवेत्कौशिकमत्र तुल्यं देयं तथा सर्पिरतोऽभागम्।
अक्षाईमात्रन्तु ततः प्रयोगात् कृत्वानुपानं सुरयाथ यूषैः ॥२२२॥
मोन वा कोष्णजलेन वाथ क्षौरेण वा मांसरसेन वापि।
कटिग्रहे म्ध्रसि बाहुपृष्ठे हनुग्रहे जानुनि पादयुग्म ॥ २२३ ॥
सन्धिस्थिते चास्थिगते च वाते
मज्जागते स्नायुगते च कोठे।
रोगान् जयेहातकफानुबन्धान
वातेरितान् दृग्रहयोनिदोषान् ॥ २२४ ॥
भग्नास्थिविद्देषु च खञ्जवाते
वयोदशाङ्ग प्रवदन्ति सिद्धाः ॥ २२५ ॥
इति वयोदमानगुग्नुलुः ।
व्योषं सग्रन्थिकं पथ्यां चित्रकं जीरकद्दयम् ।
प्रजमोदा यवानौ च वचाचव्यमवला जम् ॥ २२ ॥
लवणत्रितयं चारी सम भागानि कारयेत् ।
यावन्त्येतानि चूर्णानि तावन्त गुग्गुलुं शुभम् ॥ २२७ ॥

·चिकित्साशारसंचाई पादाईसम्भितं पात्र योजयेदम्बतसम् । गुटिकैषा हिता वाले सामे सध्यस्थिमज्जगे ॥ २२८॥ दृढ़ीकरोति भग्नञ्च जठरानलदीपनी। पूजिता देवदेवेन कालपाशेन शम्भुना ॥ २२८ ॥ इति स्वायम्भुयगग्गुलुबटौ। गन्धर्वहस्ताटरूषमुस्तकनतामालपूतीकारग्धचित्रकाणां पत्राण्याहृत्यार्द्राणि लवणेन सहोलुखले संक्षुद्य ने हघटे संक्षिप्यालिप्य गोश वद्भिर्दाहयेत् एतत्पत्रलवणमुपदिशति वातरोगिणामिति पत्रलवणम् । एवं नुहौकाण्ड वार्ताकुशिग्रु- लवणानि संक्षुद्य घटे मर्पिस्तैलवसामज्जानं प्रक्षिप्याऽवलिप्या- ऽवलिप्य पूर्ववहहेत् एतत् स्नेहलवणमुपदिशति हि वातरोगेषु। इति सेहलवणम् । त्रिफलाशजिनौदन्तीविडङ्ग विहता सुधा। कार्षिकाणि पचेतानि तिल्वकस्य पलेन च ॥ २३० ॥ दनि च त्रिवृताक्वाथे हतप्रस्थ चतुर्गणम् । तिल्वकाख्यं दृतं तत्याहिरक वातरोगिणाम् ॥ २३१ ॥ इति तिलकाख्यं एतम् । रानापुष्करविल्वाम्नि शिग्रुसैन्धवगोक्षुरैः । कष्णां पिट्वा पचेत्सर्पिः कृत्स्न वातातिनाशनम् ॥२३२॥ इति रासादिष्टतम् । पक्षमधाकषाये च कल्क : क्षौरं चतुर्गुणम् । घृतं पक्कन्तु वातन वृष्यं मांसविवर्धनम् ॥ २३३ ॥ इत्यवमन्वायं धतम् । द्रोणेऽम्भसः पचेद्भागान् दशमूलाचतुष्यलान् । वपकीसकुलत्थान भानै खोभितः सह ।

·वातव्याध्यधिकारः। क्षौरेण च तं पक्कं तपणं पवनार्त्तिजित् ॥ २३४ ॥ इति दशमूलाद्यं दृतम् । प्राजं चर्म विनिर्मुक्तं त्यक्त्वा शृङ्गखुरादिकम् । पञ्चमूलीहयञ्चैव जलद्रोण विपाचयेत् ॥ २३५ ॥ तेन पादावशषेण वृतप्रस्थ विपाचयेत् । जीवनौयैः सयध्याहः क्षीरञ्चैव शतावरीम् ॥ २३६ ॥ छागल्याद्यमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् । अर्दिते कर्णशूले च बाधियं मूकमिम्मिणे ॥ २३७ ॥ जड़गदपङ्गनां खले ग्टध्रसी कुजयोः । अपतानेऽपतन्त्रे च सपिरतत् प्रशस्यते ॥ २३८ ॥ हाविंशच्च पलान्यव देयानि दशमूलतः । घृते तैले च योगे च यव्यं पुनरुच्यते । तज्ज्ञातव्यमिहार्येण भागतो हिगुणं भवेत् ॥ २३८ ॥ दूति छागल्याचं वृतम् । बलानिष्काथकल्काभ्यां तैलपक्कं पयोऽन्वितम् । सर्ववातविकारघ्नमेवं शैलेयपाचितम् ॥ २४ ॥ इति बलाशैले यतैलम् । बलाग्निमन्थमैरण्ड बहतीदयगोचरम् । विल्वनागबलाभोरुश्योनाकं पारिभद्रकम् ॥ २४१ ॥ पाटला साखगन्धा च केतकी च प्रमारणी। पृश्निपर्णी स्थिरा चैव श्वदंष्ट्रा हहतीदयम् ॥ २४२ ॥ एषां दशपलान् भागान् वारिद्रोण हये पचेत् । पादशेषं परिस्राव्य लेलं प्रस्थहयं पचेत् ॥ २४३ ॥ कल्कानि जीवयानि रानासैन्धवदारु च । कुष्ठं मांसोवचाग्रन्थि मञ्जिष्ठासरलानि च ॥ २४४ ॥ त्वपत्रकं वराङ्गच एलासुस्तकबालकम् । २९ ·३३८ चिकिमासारसंग्रह एतैः कल्कैः सुपिष्टैच पाचयेअदुनाग्निना ॥ २४५ ॥ क्षीरञ्च द्विगुणं दद्याच्छतावारसस्य च । एतत्तैलवरं तेषां रोगाणां वातजन्मनाम् ॥ २४६ ॥ नाशयेहातरमञ्च प्रामवातं सुदारुणम् । ग्रध्रसौपीठसर्येषु चाब्यवाते सदाहितम् ॥ पाने वस्ती तथाभ्यने नस्ये चैव प्रयोजयेत् ॥ २४७ ॥ इति महाबलालम्। बलामूलौकषायस्य दशमूलौकतस्य च । यवकोलकुलस्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा ॥ २४८ ॥ अष्टावष्टौ शुभा भागास्तैलादेकस्तदेकत: । पचेदवाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम् ॥ २४८ ॥ तथाऽगुरु सर्जरसं सरलं देवदारु च । मञ्जिष्ठां पद्मकं कुष्ठ मलां कालानुशारिवाम ॥ २५० ॥ मांसी शैलेयक पत्रं तगरं शारिवां वचाम् । शतावरीमश्वगन्धा शतपुष्पां पुनर्नवाम् ॥ २५१ ॥ तत्साधु मिद्ध मौवर्ण राजते मृण्मयेऽपि वा। प्रक्षिप्य कलमे मम्यक् सुनिगुप्तं निधापयेत् ॥ २५२ ॥ बलातैलमिदं नाम्ना सर्वबातविकारनुत् । यथा बलमतो मात्रां सूतिकार्य प्रदापयेत् ॥ २५३ ॥ या च गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रच यः पुमान् । क्षीणे वाते मम्महते मथितेऽभिहते तथा ॥ २५४ ॥ भग्ने श्रमाभिपने च सर्वथैवोपयुज्यते। सर्वानाक्षेपकादींश्च वातव्याधीन् व्यपोहति ॥ २५५ ॥ हिक्काखासमधीमन्थं गुल्म कासं सदुस्तरम् । षण्मासादुपयुज्यैतदन्त्रहदि व्यपोहति ॥ २५६ ॥ प्रत्यग्रधातुः पुरुषो भवेञ्च स्थिरयौवनः ।

·वातव्याध्यधिकारः। एतद्धि राज्ञाकर्त्तव्यं राजमान्याश्च ये नराः । सुखिनः सुकुमाराश्च धनिनथापि मानिनः ॥ २५७ ॥ इति महाबलालम् । साधयित्वा जलद्रोणे तुलां महचरस्य च । पादशेष पचेत्तैलं दत्वा क्षौरं चतुर्गणम् ॥ २५८ ॥ चन्दनाऽगुरुयध्याह्व शटौदेवद्रुमं धनम् । सैन्धवञ्चाजमोदा च का कोल्यो जोरकावुभौ ॥ २५८ ॥ कुष्ठं सौवर्चलं योपं राना भार्गोंत्रिकण्टकम् । एतै रक्षसांगै: शगयाः पलाष्टकम् ॥ २६० ॥ पक्क प्रयोजयेत्यानादभ्यङ्ग नाचनेऽपि वा। ऊईवात ह्यधोवाते पक्षाघातेऽपबाहुके ॥ २६१ ॥ कर्णवात शिर:कम्प शिरोरोग तथार्दिते । सर्ववातकृत दोष कफर्मदः कृतऽनिले ॥ २६२ ॥ इति सहचराद्यं तैलम् । कृतनां महचगदेकां कृत्वा जर्जरितां तुलाम् । काश्मरीपाटलाविल्वं तुलात्रिभिरथापरम् ॥ २६३ ॥ अश्वगन्धां बलां तहत् मूलं शातावरं वचाम् । चतुर्दोणे विपक्तव्यं चतुर्भागावशेषितम् ॥ २६४ ॥ शताबाहिङ्ग,यट्याव देवदारु मचित्रकम् । त्वगेला कमिहन्ता च रानातगरसैन्धवाः ॥ २६५ ॥ महासहचरं तैलं वातश्लेष्महरं परम् । पाने नस्य तथाभ्यङ्ग वस्तिकर्मणि शस्यते ॥ २६६ ॥ अशौतिं वातजान् रोगांश्चत्वारिंशञ्च पैत्तिकान् । विंशतिं श्लैमिकांश्चैव पानादेवापकर्षति ॥ २६७ ॥ इति महासाधरायं तखम् ।

·चिकित्साशासंग्रह शालिपर्णी पृश्रिपर्णी बला च बहुपुत्रिका । एरण्डस्य च मूलानि वृहत्याः पृतिकस्य च ॥ २६८ ॥ गवेधुक स्य मूलानि तथा महचरस्य च । एतेषां पलिकान् भागान् तैनप्रस्थं विपाच येत् ॥ २६८ ॥ आजञ्चैवाथ गव्यञ्च क्षीरं दद्याच्चतुर्गणम् । अस्य पक्कस्य तैलस्य शृणु वीर्यमतःपरम् ॥ २७० ॥ अश्वानां वा तभग्नानां कुञ्जराणां तथैव च । तैलमैतत्प्रयोक्तव्यं मर्ववातनिवारणम् ॥ २७१ ॥ आयमांश्च नरः पीत्वा निश्चयेन दृढ़ो भवेत्। हृच्छ्रलं पार्श्वशून्नञ्च तथैवाईञ्च भेदकम् ॥ कामनापागड़गेगञ्ज शर्करामश्मरी हरेत् ॥ २७२ ॥ क्षीणेन्द्रिया नरा ये च जरया जर्जरीकृताः । येषां चापि यो व्याधिरन्वदिश्च दारुणा ॥ २७३ ॥ अर्दितं गलगण्डञ्च वातशोणितमेव च । स्त्रियो या न प्रमूयन्ते तामाञ्चैव प्रयोजयेत् ॥ २७४ ॥ गर्भमश्वतरौ विन्देत् किं पुनर्मानुषो तथा। एतदङ्गवरं तैलं विष्णुना परिकीर्तितम् ॥ २७५ ॥ इति विषा तैलम्। बलाश्वगन्धामरदारुराना स्थिरावचानागबला मलोहम्। आरकरं चन्दनपुष्कराख्यं नतं गुडूचीलवणोत्तमं च ॥ २७६ ॥ काकोलिमदे मधुकं विदारी सचित्रकं गुग्ग लुजोरकच्च। द्राक्षागुरु गरधान्यकञ्च एतानि मर्वाणि समानि कृत्वा ॥२७७ करोः कषायैर्विधिना प्रयुक्तस्तैलं पचेत्तोयचतुर्गुणञ्च । अम्बारणालं दधिदुग्धयुक्तां दत्त्वा समांसं विधिवदिधिज्ञः ॥२७८॥ तन्नावनाभ्यञ्जननस्यपाननिहन्ति घोरानचिरेण रोगान् कल्याणकं नाम महच तैलं स्तम्भ जय काकनामधेयम् ॥२६८ ·वातव्याध्याधिकारः। ३४१ दण्डापतानार्दितवेपमानाः सुपिण्डिताः पिण्डितकुअखञ्जाः । पुनर्यवानोऽतिमनोऽभिरामा भवन्ति ते तैलवरेण सर्वे ॥२८०॥ अखोऽपि भग्नः सकदेव दन्ती भग्नो भवेन्मारुतविक्रमश्च । बध्यापि पुत्रं लभते वराभं दीर्घायुषं सर्वगुणैरुपेतम् ॥ २८१ ॥ अप्सुप्रवाताहतचञ्चलोमिमहोदधिलयतोह वेलाम् । सवातजा एव हि तैलराजं रोगा न वै लयितं समर्थाः ॥२८२॥ इति महाकल्याणक तैलम् । शतावरी चांशुमतौ पृशिपर्णी शटी बला। एरण्ड स्य च मूलानि हत्याः पृतिकस्य च ॥ २८३ ॥ गवेधुकस्य मूलानि तथा सहचरस्य च । एषां दशपलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २८४ ॥ पादावशप पूते च गर्भ चैनं ममाचरेत् । पुनर्नवा वचा दारुशताहाचन्दनागुरु ॥ २८५ ॥ शैलेयं तगरं कुष्ठमलामांसीस्थिराबला। अश्वाहा मैन्धवं गवा पला नि च पेषयेत् ॥ २८६ ॥ गव्याजपयसा: प्रस्थो हा हावत्र प्रदापयेत् । शतावया रसप्रस्थं तेलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २८७ ॥ अस्य तलस्य सिद्धस्य शृण वीर्यमतः फलम् । अखानां वातभग्नानां कुञ्जराणां नृणां तथा ॥ २८८ ॥ तैलमतत्प्रयोक्तव्यं सर्ववातविकारनुत् । आयुष्मांश्च नरः पौत्वा निश्चयेन दृढ़ो भवेत् ॥ २८८ ॥ गर्भमखतरी विन्देत् किं पुनर्मानुषो तया । हृच्छुलं पार्श्वशूलञ्च तथैवा वभेदकम् ॥ २८० ॥ अपची गण्डमालाञ्च वातरक्तं हनुग्रहम् । कामलां पाण्डुरोगञ्च अश्मरौञ्चापि नाशयेत् ॥ २८१ ॥ सैलमेतद्भगवता विष्णुना परिकीर्तितम् ।

·३४२ चिकित्सासारसंग्रह नारायणमितिख्यातं वातान्तकरणं तथा ॥ २८२ ॥ इति स्वल्पनागयणं तेलम् । विल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः पाटला पारिभद्रकः । प्रसारण्यश्वगन्धा च वृहती कण्टकारिका । २८३ ॥ बला चातिबला चैव श्वदंष्टा मपुनर्नवा । एषां दशपलान् भागांश्चतु द्रोणेऽम्भमः पचेत् ॥ २८४ ॥ पादशेषं परिसाव्य तैलप्रस्थं पचेच्छः। शतपष्यो देवदारु मामी शैलेयकं वचा। चन्दनं तगरं कुष्ठमेला पर्णी चतुष्टयम् ॥ २८५ ॥ रास्ना तुरगगन्धा च मैन्धवं मपुनर्नवम् । एषां दिपलिकान् भागान् पेषयित्वा विनिक्षिपेत् ॥२८६॥ शतावरीरमञ्चैव तैलतन्यं प्रदापयेत् । अाजं वा यदि वा गव्यं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गणम् ॥ २८७ ॥ पाने वम्तो तथाभ्यङ्गे भोज्ये नस्ये प्रदापयेत् अखो वा वातमम्भग्नो गजो वा यदि वा नरः ॥ १९८॥ पङ्गलः पौठमी च तैलेनानेन मिध्यति । अधोभागे च ये वाता: शिरोमध्यगताश्च ये॥ २८८ ॥ मन्यास्तम्भे हनुस्तम्भे दन्तरोग गलग्रहे। यव्य शुष्यति चैकाङ्ग गतिर्यस्य च विह्वला ॥ ३० ॥ होणेन्द्रिया नष्टशुक्रा ज्वरक्षीणाश्च ये नराः । वधिरा ललजिह्वाश मन्दीधस एव वा ॥ ३०१ ॥ मन्दप्रजा च या नारी या च गर्भ न विन्दति। वातातौ वृषणी येषान्ववृद्धिश्च दारुणा। एतत्तैलवरं तेषां नाम्ना नारायणं स्मृतम् ॥ ३०२ ॥ इति मध्यमनारायणं सैलम !

·वातव्याध्यधिकारः। विस्खाखगन्धा वृहती खदंष्ट्रा श्योनाकवाट्यालकपारिभद्राः । क्षुद्राकटिल्लातिबलाग्निमन्यं प्रत्येकमेकं प्रदन्ति तज्ज्ञाः ॥३०३॥ सपादप्रस्थं विधिनोबृतानां क्षिप्या सुयत्नात्मरणीयुतानाम् । मूलं विदध्यादथ पाटलीनां द्रोणैरपामष्टभिरेव पक्वा ॥३०४॥ पादावशेषेण रसेन तेन तैलाढकाभ्यां सममेव दुग्धम् । आज विदध्यादयवापि गव्यं दद्याद्री वापि शतावरीणाम् ॥३०५ तैलेन तुल्यं पुनरेव तत्र राम्राश्वगन्धामरदारुकुष्ठम् । पर्णीचतुष्कागुरुकैमराणि मिन्धूत्यमांमौरजनोहयञ्च ॥ ३०६ ॥ शैलेयकं चन्दनपुष्कराणि एला सयष्टीतगराब्दपत्रम् । भृङ्गाष्टवर्गाम्बु वचा पलाशं पृथ्वो च थाणेयक चोरकाख्यम् ३०७ एतैः समस्तैः विघलप्रमाणे: कर्परकाश्मीरमृगाण्डजानाम् । दद्यात् सुगन्धाय वदन्ति कचित् प्रवेददीगन्ध्यविनाशाय ॥३०८ चूर्णीकतानां विपन्नप्रमाणरालोद्य मवं विधिना विपक्वम् । नारायणं नाम महच्च तैलं सर्वः प्रकाविधिवत्प्रयोज्यम् ॥३०८॥ अखेमपंमां पवनादितानां ये पङ्गवः पोटबिमर्पिणच एकाङ्गशुष्कादितवेषमाना वार्यि शुक्रक्षयपौड़िताश्च ॥ ३१० ॥ मन्याहनुस्तम्भगल ग्रहार्ताः त्यक्तासयाम्त बलवर्णयुक्ताः । संसेव्य तैल सहना भवन्ति बभ्यापि नारो लभते सुपुत्रम् । देवोपमं सर्वगुणोपपन्नं सुमधन श्रोविजयान्वितञ्च ॥ ३११ ॥ शाखाथिते कोष्ठगतं च वाते हावा विधेयं पषनादितानाम् । जिह्वानिले दन्तगते च शूले वातापहं तैलवरं प्रसिद्धम् ॥३१२॥ उन्मादकुजज्वरकर्षितानां नातःपरं तैलवरं प्रदिष्टं वातामये वैद्यवरेणयोज्यं वायुः प्रकर्ष प्रमदाप्रियत्वम्॥३१३॥ प्राप्नोति लक्ष्मीविजयञ्च नित्यं रक्षांसि दुष्टानि निहन्ति नूनम् । तेलोपजीवी जरया विमुक्तो जीवेवरो वर्षशतानि पञ्च ॥३१४॥ देवासरे युद्धवरे समीक्ष्य स्नायूस्थिभग्नानसुरैः सुरांश्च । ।

·३४४ चिकित्सासारसंग्रह नारायणोक्तं सुरहणा) नारायणं तेन वदन्ति तज्ज्ञाः ॥३१५॥ इति महानारायणं तैलम् । माषप्रस्थं समादाय पचेत् सम्यक् जलाढके । पादशेष रसे तस्मिन् क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ॥ ३१६ ॥ जीवनीयानि यान्यष्टा शतपुस्पा ससैन्धवा ॥ ३५१ ॥ रानात्मगुप्ता कटुका मधुकं कुष्ठमेव च । पक्षाघातार्दिते वाते कर्णशूले च दारुणे ॥ ३१८ ॥ मन्दश्रुतौ चाश्रवणे तिमिरी च त्रिदोषजे। हस्तकम्प शिरःकम्ये विश्वाच्यामपबाहुके ॥ ३१८ ॥ कलायखळे शस्तं स्यात् पानाभ्यञ्जनवस्तिभिः । माषतैलमिदं श्रेष्ठमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ ३२० ।। यवमाषतिलानाञ्च प्रस्थः षोड़शभिः पलैः । इति माषसैलम् । माषक्वाथ बलाक्वार्थ रामाया दशमूलजे । यवकोल कुलस्थानां छागमांसरमे पृथक ॥ ३२१ ।। प्रस्थे तैलस्य च प्रस्थं क्षौर दत्त्वा चतुर्गणम् । रास्नात्मगुप्ता सिन्धूस्थ शताद्वैग्गड मुस्तकैः ।। ३२२ ॥ जीवनीय बलाव्योपैः पचेदक्षममैभिषक् । हस्तकम्य शिरःकम्प बाहुशोषिऽपबाहुके ।। ३२३ ।। वाधियं कर्णशूले च कर्णनाद च दारुण । विश्वाच्या मर्दिते कुज ग्घ्रस्यामपतानके ।। ३२४ ॥ वस्त्यभ्यञ्जनपानेषु नावनेषु प्रयोजयेत् । माषतैलमिदं श्रेष्ठमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ।। ३२५ ॥ इति महामाषतेलम्। माषस्था ढ़कं दत्त्वा तुलाई दशमूलतः । छाममांसपलं त्रिंशज्जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ३२६ ।।

·वातबाध्यधिकारः। ३४५ चतुर्भागावशेषन्तु कषायमवतारयेत् । प्रस्थञ्च तिलतैलस्य पयो दत्त्वा चतुर्गुणम् ।। ३२७ ॥ जीवनीयानि मञ्जिष्ठा चव्यचित्रककटफलम् । सव्योषं पिप्पलीमूलं रानामलकगोक्षुरम् ॥ ३२८ ॥ आत्मगुप्ता तथैरण्डः शताह्वा लवण त्रयम् । अश्वगन्धामृताभौरु यवानी सवचा शटी ॥ ३२८ ॥ एतैरक्षममैः कल्कैः साधयेन्मृदुनाग्निना। पक्षाघातादिभिः सर्वैरर्दिते च हनुग्रहे ।। ३३२।। कर्णशूले च बाधिवें तिमिरे च त्रिदोषजे । पाणिपाटशिरो ग्रीवा श्रवणे मन्द एव च ॥ ३३१ ॥ कलायखञ्ज पङ्गौ च ग्ध्रस्यामपवाहुके पाने वस्तौ तथाभ्यङ्ग नस्ये कर्णाक्षिपूरणे ॥ ३३२ ॥ एतत्तैलं प्रशंसन्ति सर्ववातविकारनुत् । इति तन्माषादि तैनम् । माषद्रोणं ममावाप्य चाखगन्धां शतावरीम्। प्रसारणों सातिबला तथा गन्धर्वहस्तकम् ॥ ३३३ ॥ सहचरस्य मूलन्तु केतकीनां तथैव च । आत्मगुप्ता च वाट्यालं दशमूलमथापि वा ।। २६४ ।। एषां दशपलान् भागान् कौकटं मांसमेव च। चतुःषष्टिपलं दत्त्वा जलसूर्प विपाचयेत् ।। ३३५ ।। तेन पादावशेषेण शास्त्रवन्मृदुनाग्निना। क्षौरद्रोणसमायुक्तं तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३३६ ॥ अत: कल्कानिमान् दद्यात् पलिकान् लक्षणपेषितान् । जीवनौयानि यान्यष्टौ यष्टीचन्दनसैन्धवम् ॥ ३३७ ॥ देवदारुबलाकुष्ठं रानैलाशकशिम्बिका। शतपुष्या वचा मांसी विदारी च प्रसारिणौ। ३३८ ॥

·३४६ चिकित्सासारसंग्रह वृद्धदारुकमूलञ्च विडङ्ग सरलं तथा। शतापर्यखगन्धा च शटी वाषणमेव च ॥ ३३८ ॥ पम्नवेतसदारू च शाणं देयं पृथक् पृथक् ॥ ३४० ॥ पाने वस्ती तथाभ्यन नस्ये कर्णाक्षिपूरणे । पर्दिते कर्णशूले च शिरोरोगे हनुग्रहे। मुखरोगेषु सर्वेषु मन्यास्तम्भेऽपबाहुके ॥ ३४१ ॥ कर्णस्रावे च वाधियॆ तिमिरे च त्रिदोषजे। हृद्रोगे चैव गृध्रस्यामामवाते कटिग्रहे ॥ ३२४ ॥ कलायखजे विश्वाच्या हितमेतहिशेषतः । जजोरुपादपृष्ठे च पाये शूलमतीव च ॥ ३४३ ॥ अन्त्रवाण्डाधिञ्च वातरक्तं सुदारुणम् । पौनसं कुञ्जपङ्ग वा चाशीतिं वातजान् गदान् ॥ ३३४ ॥ बलिपलितखालित्यान् केशानां पतनं हरेत् । बलमांसप्रदञ्चैव शुक्रवृद्धिकरं परम् ॥ ३४५ ॥ अपत्यजननं श्रेष्ठं गर्भिण्याः परमं हितम् । हस्त्यखोष्ट्रादिव्यायामैभ्रष्टमन्धिप्रमादकम् ॥ ३४६ ॥ तैलमानोपयोगन व्याधिनिर्मलतां नयेत् । मर्ववातविनाशाय कृक्षमिन्द्राशनिर्यथा। महामाषमिदं तैलं कृष्णात्रेयेण पूजितम् ॥ ३४७ ॥ इति सामिषमहामाषसम् । क्षोराढ़कं शतावर्या रसप्रस्थहयं पृथक् । शृङ्गवेरस्य तैलस्य प्रस्थं साध्यञ्च कार्षिकैः ॥ ३८४ ॥ शताह्वा दारुशेलेय मांसौ चन्दनबालकैः । त्वरीलांशुमती राना तगरैरण्डसैन्धवैः ॥ ३४८ ॥ अश्वगन्धा समङ्गोग्रा मूर्वामरिचनागरैः । तन्मास पीतं विधिवत्तैलं सिद्धार्थक जयेत् ॥ ३५० ॥ ।

·वातव्याध्यधिकारः।
३४७
कुलवामनपङ्गुत्ववातभग्नावकुञ्चनम् ।
सर्वाङ्गकाङ्गरोगांश्च हनुमन्या गला मयान् ॥ ३५१ ॥
वातरक्तञ्च कुष्ठानि कण्डूपामाविचिकाः ।
गण्डमालापचिवक्त्रपाकोदरभगन्दरान् ॥ ३५२ ॥
कुष्ठवणान् सविषमानारम्भान् विविधान् ज्वरान् ।
सन्निपातांश्च शूलानि विषमूईभ्रमामयान् ॥ ३३५ ॥
वातगुल्म वहन् मेहानन्त्रद्धिच्च शर्कराम् ।
कामलां पाण्डुरोगञ्च शूलं नेत्रगदोद्भवम् ॥ ३५४ ॥
मूढ़गभांश्च भग्नांश्च योनबन्ध्यामयान् बहून् ।
वृद्धानामल्पशुक्रदृक् स्मृतीनां क्षयरेतसाम् ॥ ३५५ ॥
रसायनं बलारोग्यवर्ध्यान्यायुर्विवईनम् ॥ ३५६ ॥
ओं नारायणाय खाहा उत्तराभिमुखः स्थित्वा खदिर-
कोलकेन खन्यते। शतावरी औषधी च सर्वासां साधनाय
उत्पाटनाय अयं मन्त्रः ।
ओं कुमारवीजनाय स्वाहा। इत्युत्पाटनमन्त्रः । इति
शतावरीतेलम् ।
माषस्या ढकं देयं दशमूलं तुलाईतः ।
बलामूलन्तु तस्याई केतकीनां तथैव च ॥ ३५७ ॥
दक्षमांस पलं त्रिंशच्छण्टिका पञ्चविंशतिः ।
जलद्रोणहये पक्का पादशेषेऽवतारिते ॥ ३५८ ॥
तिलतैलस्य च प्रस्थं पयो दत्वा चतुर्गुणम्।
जीवनौयानि यान्यष्टौ मञ्जिष्ठा चव्यकटफलम् ॥ ३५८ ॥
व्योषं राना कणामूलं मधुकं पुष्करं तथा ।
माषात्मगुप्तकरण्ड शताला लवणत्रयम् ॥ ३६० ॥
कुष्ठाखगन्धा ह्यमृता यवानी सवचा शटी।
नागरं मागधी मुस्तं वर्षामू रजनौद्दयम् ॥ ३६१ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह । शतावरी वृहत्यौ च एतैरक्षसमन्वितैः । मन्दश्रुतौ च श्रवणे तिमिरे च त्रिदोषजे । हस्तकम्प शिरःकम्प गात्रकम्प शिरोग्रहे ॥ ३६३ ॥ शस्त कलायखळे च ग्ध्रस्यामपबाहु के । वाधिये कर्णनादे च सर्ववातविकारनुत् ॥ ३६४ ॥ दण्डापतानके चैव मन्यास्तम्भे विशेषतः । हनुस्तम्भे प्रशस्तं स्यात् सूतिकावातनाशनम् ॥ ३६५ ॥ त्वच्यं मांमप्रदञ्चैव शुक्राग्निबलवर्द्धनम्। अण्ड वृद्धिमन्वद्धिं वातरक्तञ्च नाशयेत् ॥ ३६६ ॥ इति महामाषसेलम् । माषप्रस्थं बलाप्रस्थ दशमूल्यास्तथा परम् । प्रस्थं सहचरस्यैकमखाहा प्रस्थमेव च ॥ ३६७ ॥ जन्लट्रोणहये पता चतुर्भागावशेषिते । तलप्रस्थ पचेच्छाग क्षौरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ॥ ३६८ ॥ कल्कः सिन्धूथयध्याह राना व्योषाश्वगन्धकैः । शतपुष्या समायुक्तस्तसिद्ध सर्ववातनुत् ॥ ३६८ ॥ इति माषतेलम् । शतत्रयं प्रसारिण्या हे च पीतमहाचरात् । अश्वगन्धैरण्डबला वरोराना पुनर्नवा ॥ ३७० ॥ केतको दशमूलञ्च पृथक् त्वक् पारिभद्रतः । प्रत्येकमेषान्तु तुला तुलाई किटिभं तथा ॥ ३७१ ॥ तुलाई स्याच्छिरोषस्य लाक्षायाः पञ्चविंशतिः । पलानि लोध्राञ्च तथा सर्वमेकत्र साधयेत् ॥ ३७२ ॥ द्रोणहयं काजिकञ्च षड्विंशत्याढ़कान्वितम् । क्षौरदनोः पृथक् प्रस्था दशमस्त्वाढ़कं तथा ॥ ३७३ ॥ इक्षीरसाढ़के चैव छागमांसतुलां नयेत् ।

·वातव्याध्यधिकारः। ३४ जलं पञ्चचत्वारिंशत्प्रस्थे पक्के तु शेषयेत् ॥ ३७४ ॥ सप्तदशरसप्रस्थान् मञ्जिष्ठाकाथ एव च। कुड़वानाढ़ कोन्माने द्रवैरेमिस्तु साधयेत् ॥ ३७५ ॥ सुशुद्धतिलतैलस्य द्रोणप्रस्थेन संयुतम् । आद्य एभिर्देवैः पाक: कल्कैर्भल्लातकं कणा ॥ ३७६ ॥ नागरं मरिचं चैव प्रत्येकं षट्पलोन्मितम् । भल्लातकासहिवे तु रक्तचन्दनमिष्यते ॥ ३७७॥ पथ्याक्षधानाः सरलं शताह्वा कर्कटी वचा। चोरपुष्यो शटी मुस्तं दयं पद्मञ्च सोत्पलम् ॥ ३७८ ॥ पिप्पलीमूलमनिष्ठा साखगन्धा पुनर्नवा। दशमूलं समुद्दिष्टं चक्रमर्दो रसाञ्जनम् ॥ ३७८ । गन्धलणं हरिद्रा च जीवनौयगणस्तथा। एतेषां पलिकै गैराद्यः पाको विधीयते ॥ ३८० ॥ देवपुष्यीयोलपत्रे शल्लकोरमशैलजे । प्रियङ्गशौरमधुरी मांसोदारुवलावचा ॥ ३८१ ॥ श्रीवासो नलिकाख्येति सूक्ष्मैला कुन्दुरुर्मुरा। नखीहयञ्च त्वक्पत्री सुमना पूतिचम्पकम् ॥ ३८२ ॥ मदनं रेणुकापृक्का मातुलुङ्गं पलत्रयम् । प्रत्येकं गन्धतोयेन द्वितीयः पाक इष्यते ॥ ३८३ ॥ गन्धोदको च त्वक्पनी पत्रकोशौरमुस्तकम् । प्रत्येकं सबलामूलं पलानि पञ्चविंशतिः ॥ ३८४ ॥ तुल्याईभागोऽत्र जले प्रस्थास्तु पञ्चविंशतिः। अवशिष्टाः कर्त्तव्याः पाके गन्धाम्बुकर्मणि ॥ ३८५ ॥ गन्धाम्बुचन्दनाम्बुभ्यां टतीयः पाक इष्यते । कल्कोऽत्र केशरं कुष्ठ वकालोयककुङ्कुमम् ॥ ३८६ ॥ भद्रश्रियं ग्रन्थिपणं लता कस्तूरिका तथा । ।

·चिकिमासारसंग्रह
लवङ्गागुरुकजोल जातीकोषफलानि च ॥ ३८७ ॥
एलालवङ्गछल्ली च प्रत्येक त्रिपलोन्मिता।
कस्तूरीषट्पला चन्द्रात्पलं सार्धञ्च गृह्यते ॥ ३८८ ॥
बेधार्थञ्च पुनश्चन्द्र भदौ देयौ तथोन्मितो।
महाप्रसारणो सेयं राजभोग्या प्रकीर्तिता ॥ ३८८ ॥
गुणान् प्रसारणोनान्तु बहत्येषा बलोत्तमान् ॥ ३८० ॥
अत्र शक्तिविधिमण्डः प्रस्थपञ्चाढ़कोन्मितम् ।
काचिकं कुड़वं दनो गुड़प्रस्थोऽम्बुमूलकात् ॥ ३८१ ॥
पलान्यष्टौ शोधितार्दोत्पलषोड़शकं तथा ।
कणाजीरकसिन्धूस्थ हरिद्रामरिचं पृथक् ॥ ३८२ ॥
हिपलं भाविते भाण्डे तच्चाष्टदिनस्थितम्।
सिद्धं भवति तच्छुक्तं यदावतायं गृह्यते ।
तदा देयं चतुर्जातं पृथक्कर्षत्रयोन्मितम् ॥ ३८३ ॥
इति शुक्रविधिः।
पञ्चपल्लवतोयेन गन्धानां क्षालनं तथा ।
शोधनं चात्र संस्कारो विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥ ३८४ ॥
पामजम्बूकपित्थानां बीजपूरकविल्वयोः ।
गन्धकर्मणि सर्वत्र पत्राणि पञ्चपल्लवम् ॥ ३८५ ॥
चण्डीगोमयलोयन यदि वा तिन्तिडीजलैः ।
नखं संक्वाथयेदेभिर्भाण्डेन मृण्मयेन तु ॥ ३८६ ॥
पुनरुद्धृत्य प्रक्षाल्य
भर्जयित्वा निषेचयेत्।
गुड़पथ्याम्बुना ह्येवं शुद्धयते नात्र संशयः ॥ ३८७ ॥
इति नखशुद्धिः
गोमूत्रे चालम्बुषके पल्ला पञ्चदलोदके ।
पुनः सुरभितोयेन वाष्पखेदेन खेदयेत् ॥ ३९८ ॥

·वातव्याध्यधिकारः।
३५१
गन्धोग्रा शुध्यते येवं रजनी च विशेषतः ॥ ३८८
इति हरिद्रावचाशुद्धिः ।
मुस्तकन्तु मनाक् क्षुमं काञ्जिके विदिनोषितम् ।
पञ्चपल्लवपानीये खिन्नमातपशोषितम् ॥ ४०० ॥
गुड़ाम्बुना सिच्यमानं भर्जयेच्चूर्णयेत्ततः ।
पाजशौभाञ्जनजलैर्भावयेच्चेति शुद्धाति ॥ ४०१॥
इति मुस्तकशुद्धिः ।
कालिके कथितं शैलं भृष्ट्वा पथ्यागुड़ाम्बुना।
सिञ्चेदेवं ततः पुष्पैर्विविधैरधिवासयेत् ॥ ४०२ ॥
इति शैखनशुद्धिः।
यथालाभमपामार्ग सुझ्यादिक्षारलेपितम् ।
वाष्पखेदेन संखेद्य पूतिं निर्लोमतां नयेत् ॥ ४०३ ॥
दोलापक्कं पचेत्पश्चात्पञ्चपल्लववारिणि ।
खलः साधुमिवोत्पीड्य ततो नि:सेहतां नयेत् ॥ ४०४ ॥
पाजशौभालनजलैर्भावयेच पुनः पुनः ।
शिग्रुमूले च केतक्याः पुष्यपत्रपुटे च तम् ।
पचेदेवं विशुद्धव मृगनाभिसमो भवेत् ॥ ४०५ ॥
इति खाटासौशुद्धिः ।
तुरुष्कं मधुना भाव्यं काश्मीरचापि सर्पिषा।
रुधिरणायसं प्राज्यैर्गोमूत्रैर्ग्रन्यिपर्णिकम् ॥ ४०६ ॥
मधूदकेन मधुरी पत्रकं तण्डुलाम्बुना।
ईषत्क्षारानुगन्धा तु दग्धा याति न भस्मताम् ॥ ४.७ ॥
यौता केतकौगन्धा च लघुस्निग्धा मृगोत्तमा ॥ ४०८ ॥
पक्षात् कर्पूरतः प्राहुरपक्वं गुणवत्तरम् ।
तत्रापि स्याद्यदक्षुद्रं स्फटिकाभं तदुत्तमम् ॥ ४०८ ॥

·३५२
चिकित्सासारसंग्रह
पक्कञ्च सदलं स्निग्धं हरितद्युति चोत्तमम् ।
भने मनागपि न चेनिपतन्ति ततः कणाः ॥ ४१० ॥
मृगशृङ्गोपमं कुष्ठं चन्दनं रक्तपीतकम् ।
काकतुण्डाकृति: स्निग्धो गुरुश्चैवोत्तमोऽगुरुः ॥ ४११ ॥
स्निग्धाल्पकेशरं त्वदं शैलजो वृत्तमांसलः ।
मुरा पोता वरा प्रोक्ता मांसी पिङ्गजटाकृतिः ॥ ४१२ ॥
रेणुका मुहसंस्थाना शस्तमानपजं धनम् ।
जातीफलं मशब्दच स्निग्धं गुरु च शस्यते ॥ ४१३ ॥
एला सूक्ष्म फला श्रेष्ठा प्रियङ्गः श्यामपाण्डुरा ।
नखमश्वखुरं हस्तिकर्णञ्चैवात्र शस्यते ।
एतेषामपरेषाञ्च नवताप्रवरो गुणः ॥ ४१४ ॥
इति चतुर्विंशतिकाप्रसारणीतैलम् ।
माषद्रोणं समादाय अखगन्धाप्रसारणी।
हिपञ्चमूल्यात्मगुप्ता बलागन्धर्वहस्तकः ॥ ४१५ ॥
एषां दशपलान् भागान् वारिद्रोणे चतुष्टये।
काथमेभिः प्रकुर्वीत चतुर्भागावशेषितम् ॥ ४१६ ॥
यध्याह्वदारुकुष्ठुला राना मांसी बला वचा।
शताता चात्मगुप्ता च अखगन्दा च चन्दनम् ।। ४१७॥
शव्युरुवुकक्षाम्ल वाषणागुरुकृश्चिकम् ।
सिन्धूद्भवं विदारी च प्रसारणौ शतावरी ॥ ४१८ ॥
वृद्धदारुकातिबला विड़ङ्गसरलानि च ।
कल्कैरेतैः पलैर्भागैस्तैलाढ़ कसमायुतैः ॥ ४१८ ॥
क्षौरतुल्यसमायुक्तं शनैर्मदग्निना पचेत् ।
पाने वस्तौ तथाभ्यने नस्य भोज्ये च पूजितम् ॥ ४२० ॥
अर्दिते कर्णशूले च शिरोरोगे हनुग्रहे।
मुखरोगेषु सर्वेषु मन्यास्तम्भेऽपबाहुके ॥ ४२१ ॥

·वातव्याध्यधिकारः।
३५३
***
मन्दश्रवणवाधिय॒ कर्णरोगातिपौनसे ।
हृद्रोगं ग्रध्रसीञ्चैव आमवातकटिग्रहम् ॥ ४२२ ॥
जोरपादपृष्ठेषु पार्श्वशूलमतीव च ।
प्रवाण्डवृद्धिञ्च वातरक्त सुदारुणम् ॥ ४२३ ॥
विश्वाचौखञ्जपङ्गर्वा वातजान् अशौतिं हरेत् ॥ ४२४ ॥
बलीपलितखालित्यं केशानां पतनं परम् ।
बलमांसकरञ्चैव शुक्रवद्धिकरं परम् ॥ ४२५ ॥
अपत्यजननं श्रेष्ठ गर्भिणीनां परं हितम् ।
हस्त्यश्वोष्ट्रादिव्यायामैर्भग्नसन्धिप्रसाधनम् ॥ ४२६ ॥
तैलमानोपयोगेन व्याधिं निर्मलतां नयेत् ।
मर्वातविनाशाय वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ।
महामाषमिदं तैलं कृष्णात्रेयेण पूजितम् ॥ ४२७ ॥
इति महामाषसेलम् ।
प्रसारणीशतवाथे तैलप्रस्थं पयः समम् ।
जीवकर्षभको मैदे काकोल्यौ कुष्ठचन्दने ॥ ४२८ ॥
शताह्वा दारुमञ्जिष्ठा रास्ना पिष्ट्वा विपाचयेत्।
वस्तिपानादिभिर्युक्त मेतन्मारुतरोगनुत् ॥ ४२८ ॥
इति शतप्रसारणीतेलम् ।
प्रसारण्यास्तुलामश्वगन्धाया दशमूलतः ।
तुलां तुलां पृथग्वारि द्रोणे पादांशशेषिते ।
तैलाढक चतुःक्षीरं दधितुल्यं हिकाञिकम् ॥ ४३० ॥
हिपलैग्रन्थिकक्षार प्रसारिण्यक्षसैन्धवैः ।
ममजिष्ठाग्नियध्याक्षैः पलिकैर्जीवनीयकैः ॥ ४३१ ॥
शुण्ठयाः पञ्चपलान् दत्त्वा त्रिंशद्भल्लातकानि च ।
पचेहस्यादिना वातं हन्ति सन्धिशिरास्थिगम् ॥ ४३२ ॥

·चिकिक्षासारसंगर
पुंस्त्वोत्साहस्मृतिप्रज्ञा बलवर्णाग्निवृदये।
प्रसारिणीयं त्रिशतीत्वक्षं सौवर्चलन्विह । ४३३ ॥
इति विशतीप्रसारणोतलम् ।
प्रसारणोशतं क्षुसं पचेत्तोयाऽर्मणे शुभे ।
पादशिष्टे समं तैलं दधि दद्यात् सकान्त्रिकम् ॥ ४३४ ॥
हिगुणञ्च पयो दत्त्वा कल्कान् दिपलिकांस्तथा।
चित्रकं पिप्पलीमूलं मधुकं सैन्धवं वचाम् ॥ ४३५ ॥
शतपुष्पां देवदारु रास्त्रां वारणपिप्पलीम् ।
प्रसारिण्याश्च मूलानि मांसो भल्लातकं तथा ॥ ४३६ ॥
पचेन्मृद्दग्निना तैलं वातश्लेभामयान् जयेत् ।
अशीति नरनारीस्थान् वातरोगान् व्यपोहति ॥ ४३७ ॥
कुमस्तिमितपङ्गत्वं रध्रसीखनकादितम्।
हनुपृष्ठशिरोग्रीवास्तम्भञ्चाशु नियच्छति ॥ ४३८ ॥
इति कुलप्रसारणीतेलम् ।
समूलपत्रामुत्याट्य शरत्काले प्रसारणीम्।
शतं ग्राह्यं सहचराच्छतवाः शतं तथा ॥ ४३८ ॥
बलात्मगुप्ताश्वगन्धा केतकीनां शतं शतम् ।
चतुर्गुणेन तोयेन द्रवैस्तैलाढ़कं पचेत् ॥ ४४० ॥
मस्तुमांसरमं चुकं पयश्चाढ़कमाढ़कम्।
दध्याढ़कममायुक्त पाचयेमृदुनाग्निना ॥ ४४१ ॥
द्रव्याणान्तु प्रदातव्या मात्रा चाईपलात्मिका।
तगरं चन्दनं कुठं केशरं सुस्तकं त्वचम् ॥ ४४२ ॥
गना सैन्धवपिप्पल्यौ मांसी मञ्जिष्ठयष्टिका।
जीवकर्षभको मेदा महामेदा तथा पुनः ॥ ४४३ ॥
शतपुष्पा व्याघ्रनखं शुण्ठी देवावमेव च ।
काकोली क्षौरकाकोली वचा भन्नातक तथा ॥ ४४४ ॥

·वातव्याध्यधिकारः। ३५५ पेषयित्वा समानेतान् साधनीया प्रसारणी। मातिपक्कं नातिहीनं सिद्धपूतं निधापयेत् ॥ ४४५ ॥ यत्र यत्र प्रदातव्यं तन्मे निगदतः शृणु । कुत्रानामथ पङ्गनां वामनानां तथैव च ॥ ४४६ ॥ येषां शुष्यति चैकानं ये च भग्नास्थिसन्धयः ॥ ४४७ ॥ वातशोणितदुष्टानां वातोपहतचेतसाम् । श्लोपदक्षीणशुक्राणां वाजीकरणमुत्तमम् ॥ ४४८ ॥ वस्तौ पाने तथाभ्यङ्ग नस्ये चैव प्रदापयेत् । प्रयुक्तं शमयत्याशु वातजान् विविधान् गदान् ॥ ४४८ इति सप्तशति का महाप्रसारणीतेलम् । प्रसारणीपलशतं गुडूचीसहचरं बला। एरण्डमश्वगन्धा च दशमूलौशतावरी ॥ ४५० ॥ कुट्टयित्वा पलशतं साधयेत् सलिलामणे । चतुर्भागावशेषञ्च कषायमवतारयेत् ॥ ४५१ ॥ तैलं मांसरसं क्षीरं दधिशक्तं तथैव च । एतानि समभागानि हिगुणं चाम्लकाचिकम् ॥ ४५२ ॥ कल्के पेष्थाणि भागानि तत्रेमानि प्रदापयेत् । नागरातिविषा मुस्तं शठी चैलाम्बुपत्रकम् ॥ ४५३ ॥ चन्दनं तगरं कुष्ठं पुष्करावं ससैन्धवम् । बुधषणं कटकं क्षारं मञ्जिष्ठा कटुका गुरु ॥ ४५४ ॥ शताह्वा पिप्पलीमूलं मांसीचन्दनमेव च । प्रसारणीमूलमपि जीवनीयानि यानि च ॥ ४५५ ॥ एतैस्तु पलिकैर्भागै स्तैलपात्रे विषाचयेत् । पखं वा वातसम्भग्नं गजं वा जर्जरोकतम् ॥ ४५६ ॥ एकाङ्ग क्षवधु कम्पमपतानकमेव च । हन्यादेतान् गदान् सर्वान् महत्येषा प्रसारणी ।

·चिकित्सासारसंग्रह
बलवर्णकरी ह्येषा नित्यमानेयपूजिता ॥ ४५७ ॥
रति महाप्रसारणीतेलम् ।
समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्या: शतत्त्रयम्।
सहचरस्य शतं हे च शतावर्यखगन्धयोः ॥ ४५८ ॥
गुडुच्यैरण्डमूलानां वानरीक्षुरकस्य च ।
पुनर्नवायाः केतक्याः पञ्चमूलदयस्य च ॥ ४५८ ॥
त्रिफलाचित्रकं विस्व बलातिबलयोरपि ।
शिरीषमूलं पञ्चाश द्रास्नादारु तदंशिके ॥ ४६० ॥
सर्वमेतत् सुमंक्षद्य कटाहे ममधिक्षिपेत् ।
वारिद्रोणे शते क्वाथ्य दशभागस्थितेन वै ॥ ४६१ ॥
व्यक्ताम्लेनारणालेन द्रोणहययुतेन च ।
मस्तुक्षौरेक्षुनिघूस छागमांसरसैस्तथा ॥ ४६२ ॥
आढ़काढ़कसंयुक्त तथा शुक्त्याढ़केन च ।
तेन द्रोणसमायुक्त दृढ़े भाण्डे निधापयेत् ॥ ४६३ ॥
द्रव्याणि यानि पेष्थाणि तानि वक्ष्याम्यतः शृणु ।
भल्लातकं नतं शुण्ठी कृष्णा शट्यभया वचा ॥ ४६४ ॥
बलाप्रसारिणी चैव कणामृलन्तु चोरकम् ।
लवङ्ग शतपुष्पा च सूक्ष्मैलात्वक् च बालकम् ॥ ४६५ ॥
कुष्ठं व्याघ्रनखं मांसो सैन्धवं मदनं वचा।
कस्तुर्यगुरुमञ्जिष्ठा तुरुष्कनख्ख कुखुमम् ॥ ५६६ ॥
तुम्बुरं चन्दनं पूति ककोलं विसुगन्धिकम् ।
पद्मकोत्पलकालीय दाय॑ग्निमितचन्दनम् ॥ ४६७ ॥
शठी रेणुकशैलेयं सीवामं कण्डुरं नलम् ।
जातीकोषं वरा भौरु सरलं पद्मकेसरम् ॥ ४६८ ॥
प्रियङ्गशौरतगरं नलिकाजीवनं गणम् ।
लवङ्ग नागपुष्पञ्च तथा कर्परमञ्जनम् ॥ ४६८ ॥

·वातव्याध्यधिकारः। कटु कापूगजातीनां फलानि ताड़िकीफलम् । भागांस्त्रिपलिकान् कृत्वा शनैर्मुहग्निना पचेत् ॥ ४७० ॥ इष्टवर्गरसस्पर्श गन्धेनापि समन्वितम् । खभागशेषं तसिद्धं तत्तु गुप्तं निधापयेत् ॥ ४७१ ॥ पानाभ्यङ्ग तथा नस्य निरूहे चानुवासने । एतद्धि वड़वाखानां किशोराणां यथामृतम् ॥ ४७२ ॥ एतदेव कुमाराणां कुमाराणां गवामपि । वृद्धोऽप्येतवरः पीत्वा पुनश्च तरुणो भवेत् ॥ ४७३ ॥ एतेनैव च तैलेन शुष्यमाणा महाद्रुमाः । मूले सिक्ताः प्ररोहन्ति सनालकदपल्लवाः ॥ ४७४ ॥ पप्रसूता च या नारी सम्यक पौत्वा प्रसूयते। पप्रजः पुरुषो यश्च सोऽपि पीत्वा सुतं लभेत् ॥ ४७५ ॥ प्रशीतिं वातजान् रोगांश्चत्वारिंशच पैत्तिकान् । विंशति श्लैष्मिकांश्चापि संसृष्टान् साबिपातिकान् ॥४७६॥ क्षिप्रं विनाशयत्येव तैलमेतत् प्रयोजितम् । पूर्वस्मा विशिष्टतरं गन्धहस्तौति लक्षणम् ॥ ४७७ ॥ इति गन्धहस्तीप्रसारिणीतेलम् । समूलपत्नशाखाया: प्रसारण्या: शतत्रयम् । शतमेकं शतावऱ्या अखगन्धाशतं तथा ॥ ४७८ ॥ केतकीनां शतञ्चैकं दशमूलाच्छतं शतम् । शतं वाट्यालकस्यापि शतं सहचरस्य च ॥ ४७८ ॥ जलद्रोणशतं दत्त्वा शतभागावशेषितम् । ततस्तेन कषायेण कषायद्विगुणेन च ॥ ४८० ॥ सुव्यक्तनारणालेन दधिमस्त्वाढ़केन च । क्षीरशुतोक्षुनिर्व्यास छागमांसरसेन च ॥ ४८१ ॥ तैलं द्रोणसमायुक्तं दृढ़े भाण्ड निधापयेत् ।

·३५८
चिकित्सासारसंग्रह
द्रव्याणि यानि पेष्याणि तानि वक्ष्याम्यत: मृणु ॥ ४८२ ।
भल्लातकं नतं शुण्ठी चित्रकं पिप्पली शटी
वचापक्काप्रसारिण्यः पिप्पलीमूलमेव च ॥ ४८३ ॥
देवदारुशताह्वा च सूक्ष्मैलात्वक् च बालकम् ।
कुष्ठ व्याघ्रनखं मांसी वीरचन्दमशारिवाः ॥ ४८४ ॥
कस्तुर्यगुरुमलिष्ठा तुरुष्कनखकुकुमम् ।
कर्पूरकन्दुरुनिशालवङ्गध्यामसैन्धवम् ॥ ४८५ ॥
कोलनलिका मुस्तकालीयोत्पलपत्रकम् ।
शटौहरेणुशैलेय श्रीवासच कशेरुकम् ॥ ४८६ ॥
त्रिफलाकच्छुराभौरु सरलाप केमरम्।
प्रियङ्गशौरजलदं जीवकाचं पुनर्नवा ॥ ४८७ ॥
दशमूलाखगन्धा च नागपुष्प रसाञ्जनम् ।
भागांत्रिपलिकान् दत्त्वा शनैर्मुद्दग्निना पचेत् ।
पायसे वाथ ताने वा सुदृढ़े मृण्मयेऽपि वा ॥ ४८८ ॥
प्रयोगः षड्विधश्चापि रोगार्तानां विधीयते ।
अभ्यङ्गात् त्वग्गतं हन्ति पानात् कोष्ठगतं तथा ॥ ४८० ॥
भोजनात् सूक्ष्मनाड़ौस्थावस्यादूई गतांस्तथा ।
प्रामाशयगते वस्तिनिरूहः सर्वकायिके ॥ ४८१ ॥
एतद्धि वड़वाखानां किशोराणां यथामृतम्।
एतदेव मनुष्याणां कुञ्जराणां गवामपि ॥ ४८२ ॥
अनेनैव च तैलेन शुष्यमाणा महाद्रुमाः।
सिक्ताः पुनः प्ररोहन्ति भवन्ति फलशालिमः ॥ ४८३ ॥
वृद्धोऽप्यनेन पीतेन पुनश्च तरुणो भवेत्।
पप्रसूता च या नारी सा पौत्वापि प्रसूयते ॥ ४८४ ॥
पप्रजः पुरुषो यच सोऽपि पौत्वा लभेत् सुतम् ।
प्रशौतिं वातजान् रोगान् पैत्तिकान् श्भिकानपि ॥४८५॥

·वातव्याध्यधिकारः। ३५८ सविपातसमुत्थांश्च नाशयेत् क्षिप्रमेव च । एतेनान्धकवृष्णीनां कृतं पुंसवनं महत् । पुष्टिवर्णबलञ्चाशु तैलमेतत् प्रदापयेत् ॥ ४८६ ॥ इति अष्टादशशतकं प्रसारणीतेलम् । शरत्सुसम्पक्कसुजातसारप्रसारणीमूलशतं विशुद्धम् । दशैव मूलानि बलाखगन्धा शतावरीसाहचरं वदंष्ट्रा ॥ ४८७ ॥ रानात्मगुप्तामृतहश्चिकानां शतं शतञ्चापि सुकुट्टितञ्च । पृथक् पृथक् त्वाढ़कसम्मितानां कुलत्थकोलांश्च यवांश्च दद्यात् ॥ ४८८ ॥ द्रोणैस्तु षभिर्विपचेजलस्य द्रोणावशेषेषु पचेचि तत्र । तैलाढकं मांसरसाढ़कञ्च दध्याढ़कं क्षौरचतुर्गुणञ्च ॥ ४ ॥ शुक्ताढ़कं मूलरसाढ़कञ्च मस्त्वाढ़कञ्चाढ़ककाजिकञ्च । ट्रव्यैः समैरईपलांशिकैश्च सुसूक्ष्मपिष्टैटू षदि प्रयत्नात् ॥५००॥ रानाशताह्वाऽगुरुदारुयुक्त मञ्जिष्ठयष्टीमधुकं नताब्दम् । मांसौवचासैन्धवचित्रकच्च क्षारं यवानां सरलं कमिघ्नम् ॥५०१॥ पारुष्करं पुष्करमूलकुष्ठ' सपिप्पली पिप्पलीमूलचव्यम् । मेदायुगञ्चार्षभका वुभौ च काकोलियुग्म मरिचं त्वगैलम्॥५०२ गृङ्गोशटी व्याघ्रनखं सचोचं पृक्कागजाह्ना मदनं सशुण्ठी। सकेशरं चन्दनपत्र चोरं विकण्टशृङ्गाटककोलकञ्च ॥ ५०३ ॥ ऋद्धिं सद्धिं रजनौमृणालं यवान्यजाजीत्वजमोदकञ्च । पञ्चाशतन्तानधिकांश्चतुर्भिः क्षिा विपायं मृदुनाग्निना च ॥ ५०४ ॥ सम्पूज्य विप्रान् भिषजोऽवतार्थ शान्ति तथा खस्यवधार्य कुम्भे ।

·चिकित्सासारसंग्रहे क्षिवा च सम्प ज्य ग्रहे सुगुप्ते तत् स्थापयेत्तैलवरं प्रयत्नात् ॥ ५०५ ॥ यान्यान्विकारान्विनिहन्ति युक्त नियुज्यते यत्र तथा निबोध मे। ये पङ्गवः पौठविसर्पिणश्च सोचितनायुशिराच कुजाः ॥ ५०६ ॥ गतिप्रनष्टा विनताश्च खचा: सध्यस्थिसम्पीड़ितभग्नगात्राः । मन्यास पृष्ठ भुजकण्ठकव्यां स्तम्भं नृणां मारुतजं निहन्ति ॥ ५०७ ॥ एकाङ्गसर्वाङ्गजमप्यशेष वातं जयेदर्दितशोथकण्डः । स्तम्भ जयेच्चापकताभिधानं वाह्यान्तरायामहनुग्रहञ्च ॥ ५०८॥ ये वातसंग्राह्यतिजर्जिताङ्गा- विश्लिष्टजान्वस्थिकटीकपालाः । सन्धिच्युताः स्तब्धतमः शिराथ भवन्ति सर्वेऽपि पुनर्नवास्ते ॥ ५०८ ॥ मायस्थिसन्ध्यूरुगवातशूलं शिरोभवं गावभवं निहन्ति । कर्मायथार्थप्रभवञ्च शूलं सर्वाङ्गमेकाङ्गगमाश हन्ति ॥ ५१० ॥ स्त्रीणाञ्च योन्युड़ववस्तिशूलं क्रुद्धेन वातेन च राजञ्च । साञ्च शुक्रक्षयमागते च शूलं तथा मेद्रगतं निहन्ति । ५११ ॥

·वातव्याध्यधिकारः। ३६१ क्षीणेन्द्रिया ये विकलाच गहदाः स्मृत्या विहीनाः पुनरुतावाचः । निरुद्धवाचस्त्वथ कश्मला ये स्त्रियश्च याः स्युः प्रजया विहीनाः ॥ ५१२ ॥ टुष्टेन्द्रिया ये पुरुषाश्च तेषां प्रसारणी चैव हिता क्रियासु । विशोधयेदातवशुक्रदोषान् प्रजाकरी स्यात् स्मृतिदा प्रदिष्टा ॥ ५१३ ॥ प्रत्यामानामानमाहार्तिकोष्ठं जृम्भोहारं कर्णनादं क्षतञ्च । वातोन्मादं वातजापस्मृतिञ्च शाखावात ग्ध्रसों चापि हन्ति ॥ ५१४ ॥ रोगान् जयेहातभवानशौतिं मिश्रांस्तथा वातकफोद्भवांश्च । सेवन्ति ये शूलजितां प्रसारणीम् अभ्यङ्गपानाशननस्यवस्तिभि: ॥ ५१५ ॥ भवन्ति ते चाप्यजिताः सदामयैः विष्णुर्यथाभूजितः सुरारिभिः ॥ ५१६ ॥ अजिता नामतः ख्याता वातरोगेर्न जीयते । क्षीणजर्जरिताङ्गानां वातसङ्कोचितात्मनाम् ॥ ५१७ ॥ प्रसारयति चाङ्गानि तेन प्रोक्ता प्रसारणी। अभ्यङ्गस्त्वग्गतं हन्ति पाने नाडीगतं तथा ॥ ५१८ ॥ भोजनेन तु कोष्ठस्थावस्येनोर्बुगतान् गदान् । अधोगान्वस्तिदानेन सर्वान् हन्ति प्रसारणी ॥ ५१८ ॥ सकलभुवनरोगानुग्रवीर्याविहन्ति प्रतिहतविषमाग्नीरूपसम्पत्खभावः ।

·३६२ चिकित्सासारसंग्रह उपचितसमगावः कान्तिलावयुक्तो भवति च बलवान् वा जाठराग्नौ प्रदीप्ते ॥५२०॥ तुरगजवसमं स्याद् ध्रदृष्टिवपुमान् । श्रुतिमयूरसमं स्याहारयेत् विश्रुतञ्च ॥ स्मृतिमतिकृतियुक्तः स्पष्टवाक् हृष्टचित्तः । स्फुटपटुगुणयुक्तः शुद्धशुक्रः प्रजावान् ॥ ५२१ ॥ विषगदविनिहन्ता यहदेवादरः स्यात् । पवनगदनिहन्ता तहदेवाशु दृष्टिः । अमृतमिव सुराणां नागराजं सुधैव । भवति च पुरुषाणां तहदेतद्धि तैलम् ॥ ५२२ ॥ प्रसारण्यखगन्धा च नागराख्या बला तथा। नित्यमार्दा प्रयोक्तव्या भागतो हिगुणा मता ॥ ५२३ ॥ इति अजितप्रसारणौतेलम् । रसोनकल्कखरसेन सिहं तैलं पचेद्यस्त्वनिलामयातः । तस्याश नश्यन्ति च वातरोगा ग्रन्थौ विशाला इव दुर्गृहीताः५२४ इति रसीनतेलम् । बालमूलकमापौध तैलं दध्यम्बकाधिकम् । नोरञ्चैवाढकं दद्यात्यचेत्कल्कः पलोमितैः ॥ ५२५ ॥ रानाभल्लातकं शिग्रु सैन्धवं गजपिप्पली। बला चातिबला शुण्ठी पिप्पली चित्रकं वचा ॥ ५२६ ॥ श्वदंष्ट्रा चेति तत्पक्कं वातश्लेषामयापहम् । अमरसिपङ्गत्वं खच्नं वै सापतानकम् ॥ ५२७ ॥ कव्यूरुस्तम्भनं शोषं पूर्वस्तम्भप्रकम्पनम् । हन्याद गुल्मश्च वातोत्यं बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ बध्यानां पुत्रदश्चैव तैलमूलकसाह्वयम् ॥ ५२८ ॥ इति मूक्षकाद्यं तैवम्।

·वातव्याध्यधिकारः। दशमूल बला राना चाखगन्धा पुनर्नवा। गुडूच्थेरण्डपूतोकभार्गीदृषकरोहिषम् ॥ ५२८ ॥ शतावरी सहचरा काकनासा पलोमिता। यवमाषातसौकोल कुलस्था: प्रस्तोन्मिताः ॥ ५३० ॥ चतुर्दोणेऽम्भसः पक्वा द्रोणशेषेणं तेन तु। तैलाढकं समक्षीरं जीवनौयैः पचेच्छनैः ॥ ५३१ ॥ अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत् । इति दशमूलाद्यं तेलम् । शतं पत्वाऽखगन्धाया जलद्रोणेऽशशेषितम् । विसाव्य विपचेत्तैलं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ॥ ५३१ ॥ कल्कैर्मृणाल शालूक विमकिञ्जल्कमालती। पुष्प जीवेरमधुक शारिवा पद्मके सरैः ॥ ५३३ ॥ मेदा पुनर्नवा द्राक्षा मञ्जिष्ठावृहतौयैः एलैलबालुत्रिफला मुस्तचन्दनपद्मकैः ॥ ५३४ ॥ पक्वं रक्ताश्रयं वातरक्तपित्तममृग्दरम् । हन्यात्पुष्टिबलं कुर्य्यात् कशानां मांसवर्धनम् ॥ ५३५ ॥ रेतो योनिविकारन व्रणशोथापकर्षणम् । खण्डानपि वृषान् कुर्यात् पानाभ्यङ्गानुवासनैः ॥ ५३६ ॥ इति अश्वगन्धाद्यं तेलम् । शतावरोरसप्रस्थं क्षौरप्रस्थसमन्वितम् । तैलप्रस्थं पचेदेभिः समस्तैर्गोमयाग्निना ॥ ५३७ ॥ शतावरी सांशुमतौ पृश्निपर्णीबलाढ्यम् । अश्वगन्धा च विस्वञ्च श्वदंष्ट्रा पौण्डकं तथा ॥ ५३८ ॥ निष्काथ्य मूलमेतेषां तस्मिंस्तैले विनिक्षिपेत् । शतपुष्पादेवदारुमांसौ शैलेयकं बला ॥ ५३८ ॥ चन्दनं तगरं कुष्ठ मेलाचांशुमतौ वचा।

·चिकित्सासारसंग्रह वृद्धिजीवककाकोलि मेदामधुकमुत्पलम् ॥ ५४० ॥ सर्वमेतत्समाहृत्य कल्कैरक्षसमन्वितैः । पाने वस्तौ तथाभ्यङ्गे नस्य चैव प्रदापयेत् ॥ ५४१ ॥ अङ्गशूलं शिरःशूलं मेहदण्डापतानकम् । वातरक्त सदाहञ्च वातपित्तादितं गदम् ॥ ५४२ ॥ शोथपाण्डामयप्लौह कामलागरग्टनसीः । योनिशूलममृग्दोष मामानं विनिहन्ति च ॥ ५४३ ॥ क्षीणशुक्रोज मां पुंसां शस्त बन्ध्यासुतप्रदम् । शतावरीतेलमिदं कृष्णाने येण पूजितम् ॥ ५४४ ॥ इति शतावरीतेलम्। सर्पिस्तैलवसामज्जा पानाभ्यञ्जनवस्तयः । खेदोऽग्निना निवातञ्च स्थानं प्रावरणानि च ॥ ५४५ ॥ रसः पयांमि भोज्यानि स्वाहम्ललवणानि च। तहणं यच्च तत्सर्व प्रशस्त वातरोगिणाम् ॥ ५४६ ॥ हनुस्तम्भार्दिताक्षेप पक्षघातापतानकाः । कालेन महता वाता यत्नासियन्ति वा न वा॥ ५४७॥ नवान् बलवतश्चैतान् साधयेन्निरुपद्रवान् ॥ ५४८ ॥ विसर्पदाहरुक्सङ्ग मूर्छारुच्यग्निमार्दवैः । क्षीणमांसबल वाता हन्युः पक्षबधादयः ॥ ५४८ ॥ क्षीणं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीड़ितम् । रुजातिमन्तञ्च नरं वातव्याधिविनाशयेत् ॥ ५५० ॥ अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतिस्थितः । वायुः स्यात्सोऽधिकं जीवेद्दौनरोगः समाः शतम् ॥ ५५१ ॥ पथ पर्दिनिदानमाह। उच्चाहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि च ।

·वातव्याध्याधिकारः !
हसतो जृम्भतो भारा विषमाच्छयनासनात् ॥ ५५२ ॥
शिरोनासौष्ठचिवुकललाटेक्षणसन्धिगः ।
अर्दयत्यनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः ॥ ५५३ ॥
वक्र भवति वक्ताई ग्रीवा चाप्यपवर्त्तते ।
शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनाञ्च वैकृतम् ॥ ५५४ ॥
ग्रोवाचिवुकदन्तानां तस्मिन् पाखें च वेदना।
तमर्दितमिति प्राहुाधिं व्याधिविशारदाः ॥ ५५५ ॥
वातात्पित्तात्कफाच्च स्यात्रिविधं तत् समासतः ।
लालास्रावो व्यथा कम्पः स्फुरणं हनुवाग्ग्रहः ।
ओष्ठयोः खयथुः शूलमर्दिते वातजे भवेत् ॥ ५५६ ॥
पोतमास्यं ज्वरस्तृष्णा
पित्तजे मोहधूपने।
गण्डे शिरसि मन्यायां शोथ: स्तम्भः कफात्मके ॥ ५५७ ।।
भाविनो लक्षणं तस्य वेपथुर्नत्रमाविलम् ॥ ५५८ ।।
क्षीणस्यानिमिषाक्षस्य प्रसताव्यक्तभाषिण: ।
न सिध्यत्यर्दितं गाढं विवर्ष वेपनस्य च ॥ ५५८ ॥
अथ चिकित्सा माह ।
स्नेहपानानि नस्यञ्च भोज्यान्यनिलवस्ति च ।
उपनाहाश्च शस्यन्ते नावनं वस्तयोऽर्दिते ॥ ५६० ॥
दशमूलौकषायेण मातुलुङ्गर
रसेन च।
बलया पञ्चमूलं वा क्षीरं वातात्मके हितम् ॥ ५६१ ॥
मांसपिष्टकतं जग्धा नवनौतेन सोऽदिती।
क्षीरं मांसरसै त्वा दशमूलीरसं पिबेत् ॥ ५६२ ॥
वस्तावभ्यङ्गनस्ये च स्वेदयेत्तत्परः पुमान् ।
पिबेदुपरि भुक्त्वाज्य मर्दितं स व्यपोहति ॥ ५६३ ॥
अर्दिते पित्तजे शौतान् स्नेहांश्चैव विनिर्दिशेत् ।
तवस्तिप्रसेकञ्च क्षीरसेकन्तथैव च ॥ ५६४ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह
जिमीभूताननो मूको दाहवान्योऽदिती भवेत्
कु-प्रतिक्रियां तस्य वातपित्तविनाशिनीम् ॥ ५६५ ॥
शिरसो रेचनं कार्य द्रव्यैः पित्तहरैस्तथा।
सतीक्ष्णनस्यपानेन पुराणस्यैव सर्पिषः ॥ ५६६ ॥
श्लेष्मभाग क्षयं नौते श्रृंहणैः समुपाचरेत् ।
अर्दिते शोथसंयुक्त वमनं सम्प्रशस्यते ॥ ५६७ ॥
दाहेन च समायुक्त शिरसा रक्तमोक्षणम् ॥ ५६८ ॥
रसोनकल्क तिलतैलमित्र' खादेवरो योऽदितरोगयुक्तः ।
तस्यादितं नाशमुपैति शीघ्र बन्द धनानामिव वायुवेगात्५६८
दशमूलौरसक्षौर जीवनीयविपाचितम् ।
तैलं हत्यर्दितं तस्य पानाभ्यङ्गानुवासनः ॥ ५७० ॥
इति दशमूलाद्यं तेलम् ।
सटणमहापञ्चमूलमाहृत्य, दिगुणोदके क्षौर निष्काथ्य,
क्षीरावशिष्टमवतार्य, विसाव्य, तैलप्रस्थेन सहोन्मिश्रा, पुन-
रग्नावधिशृत्य, विपाचयेत्, ततस्तैलानुगतमवतार्य, शोती.
भूतमश्नीयात्, तदेतत् दौरतलम् अर्दितानां पानादिषु प्रयो-
ज्यम् । इति क्षौरतैलम्।
वातव्याधिविधान मिहकुर्यादिचक्षणः ।
अथ ध्रसीनिदानम्।
स्फिक्पायूरकटीपृष्ठ जानुजङ्खापदं क्रमात् ।
ग्यप्रसौस्तम्भरुक तोदै, हाति स्पन्दते मुहुः ।
वाताहातकफाभ्यां सा विज्ञेया द्विविधा पुनः ॥ ५७१ ॥
वातजायां भवेत् तोदो देहस्यातीव वक्रता।
जानुजङ्घोरुसन्धीनां स्फुरणं स्तब्धता भृशम् ॥ ५७२ ॥
वातश्लेष्मोद्भवायान्तु स्तमित्यं वह्निमार्दवम् ।
तन्द्रामुखप्रसेकच भक्त द्वेषस्तथैव च ॥ ४७३ ॥

·वातव्याध्यधिकारः।
पथ चिकित्सामा।
सर्वत्राकर्षणं कूर्या द्रूक्षदीपनपाचनम्।
तप्ततैलेष्टकाखेदमर्दनं चोपनाहनम् ॥ ५७४ ॥
रध्रस्यानन्तरं सम्यक् रेकेण वमनेन वा।
ज्ञात्वा निरामदीप्ताग्निं वस्तिभिः समुपाचरेत् ॥ ५७५ ॥
आदो वस्तिविधिं कुर्याद्यावदूच न शुद्धयति
नेहो निरर्थकस्तस्य भस्मन्य व हुतं यथा ॥ ५७६ ॥
दशमूलीबलाराना गुड़ चौविश्वभेषजम् ।
पिबदेरगड तैलेन मृध्रसीखञ्जपङ्गुषु ॥ ५७७ ॥
इति रानादशमूलम् ।
पञ्चमूलीकषायन्तु सुखोष्णं वितायुतम् ।
ग्गध्रसी गुल्मशूलञ्च सद्यः पीतं नियच्छति ॥ ५७८ ॥
हित्रिस्थानेषु गृध्रस्यां शिरां प्रच्छन्नवेधिताम् ।
गुञ्जाकल्केन लिया च सद्यस्त्यजति वेदनाम् ॥ ५७८ ॥
यद्येवं तथापि ग्रन्थान्तरमवलोकनीयम् ।
तैलमेरण्डजं वापि गोमूत्रेण पिबेवरः ।
मासमेकं प्रयोगोऽयं ग्रध्रस्यूरुग्रहापहः ॥ ५८० ॥
तैलं वृतं साईकमातुलुङ्गं रसं सचुकं सगुड़ पिबेहा।
कट्यूरुपृष्ठत्रिकगुल्मशूलं ग्रध्रस्युदावर्तहरः प्रयोगः ॥५८१॥
विशोध्यैरण्डवीजानि पिष्ट्वा क्षीर विपाचयेत् ।
तत्यायसं कटोशूले गृध्रस्यां परमौषधम् ॥ ५८२ ॥
पच्चमूलीकषायन्तूरुवुतैलविद्युतम् ।
सौगुल्मशूलच्च पीतं सद्यो नियच्छति ॥ ५८३ ॥
मेषशृङ्गीविडङ्गानि खदंष्ट्वा चाखगन्धजम् ।
एरण्डमूलविस्वच्च बहतीकण्टकारिका ॥ ५८४ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह कषायोवुकोपेतः पोतो वणवस्तिजम् । शूलं ध्रसीजं हन्ति चिरकालानुबन्धि वा ॥ ५८५ ॥ गोमूत्रैरण्डतैलाभ्यां कृष्णा पोता सुचूर्णिता। दीर्घकालोस्थितां हन्ति ग्रध्रसी कफवातजाम् ॥ ५८६ ॥ सिंहास्यशुण्ठीकतमालकानां पिबेल्कषायं रुवुतैलमित्रम् । यो म्ध्रसौनष्टगतिश्च सुप्तः स वीतरुक् स्यात्तु किमत्र चित्रम्५८७ अनाति यो नरः सिद्धामरण्ड फलमिश्रिताम् । यवागू ग्टध्रसौखिन्नः शीघ्रमाप्नोत्यसौ गतिम् ॥ ५८८ ॥ वृहनिम्बतरोमलं वारिणा परिपेषितम् । पोतं तन्नाशयेत् क्षिप्रमसाध्यामपि ग्रध्रसीम् ॥ ५८८ ॥ शेफालिकादलैः काथो मृहग्निपरिपाचितः । दुर्वारं ग्रध्रसीरोगं पोतमात्रश्च संहरेत् ॥ ५८० ॥ तगरस्य शिफां साई पिष्ट्वा तक्रेण यः पिबेत् । रिङ्गणानिलरोगस्तु तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ५८१ ॥ शुण्ठोगन्धर्ववीजाभ्यां पिष्टाभ्यां पायसं पचेत् । भक्षितं तत्कटोशूलं गृध्रसों हन्त्यसंशयम् ॥ ५८२ ॥ वापनादिक्रियायोगैयदि शान्तिं न याति सा। तदा कर्त्तव्यमेवन्तु व्यधनादि चिकित्सकैः ॥ ५८३ ॥ ध्रस्यात्तस्य जङ्घायां स्नेहखेदे कृते भिषक् । पद्भ्यां समर्दितायाञ्च सूक्ष्ममार्गेण गृध्रसीम् ॥ ५८४ ॥ अवतार्याङ्गुलौ सम्यक कनिष्ठायां शनैः शनैः। ज्ञात्वा समुहतां ग्रन्थिं कण्डरायां व्यधेच्छिराम् ॥ ५८५ ॥ तां शस्त्रेण विदाऱ्यांशु सवालामुरसन्निभाम् । समुद्धृत्याग्निना दग्धा लिम्येद्यध्याह्वचन्दनैः ॥ ५८६ ॥ बिध्याच्छिरामेव वस्तरधस्ताच्चतुरङ्गले । यदि नोपशमं गच्छेहहे त्यादकनिष्ठिकाम् ॥ ५८७ ·वातव्याध्यधिकारः । राम्रायास्तु पलञ्चेकं पञ्चकर्षाणि गुग्गुलोः । सर्पिषा वटिकां कृत्वा खादेवा ग्यध्रसीहराम् ॥ ५८८ ॥ इति रासादिगुग्गुलु: । पथ्याविभौतामलको फलानां शतं क्रमेण हिगुणाभिवृद्धम् । प्रस्थेन युक्तञ्च पलं कषाणां द्रोणे जले संस्थितमेकरात्रम् ॥५८८॥ अझैवशेषं क्वथितं कषायं भाण्डे पचेत्तत्पुनरेव लोहे। अमूनि पश्चादवतायं दद्यात् द्रव्याणि सञ्चये पलाईकानि॥६०० विडङ्गदन्तौत्रिफलागुडूचीकृष्णात्रिन्नागरकोषणानि। यथेष्टचेष्टस्य नरस्य शीघ्रं हिमाम्बुपानानि च भोजनानि ॥६०१॥ निषेव्यमाणो विनिहन्ति रोगां. स्तयाधितान् राधमिवञ्जितांश्च । प्लीहानमुग्रं जठराणि गुल्म पाण्डत्वकण्डमपि वातरक्तम् ॥ ६०२ ॥ पथ्याङ्कयो गुग्गुलुरेष नाम्ना ख्यातः क्षिती चाप्रमितप्रभावः । बलेन नागेन्द्रबलं मनुष्य जवेन कुर्यादयतुल्यवेगम् ॥ ६०३ ॥ आयुः प्रकर्ष विदधाति सद्यः चक्षुर्बलं पुष्टि करो विषघ्नः । क्षतस्य सन्धानकरो विशेषात् रोगेषु शस्तः सकलेषु चैव ।। ६०४ ॥ इति पथ्याद्यो गुग्गुलुः । पचेवताढ़कं क्वार्थ लशुनस्थाढ़कोद्भवे । कर्ष चव्याग्निकृष्णानां पलिके विश्वहिनी ॥ ६०५ ॥ लवणांश्च पृथक् पिश्वा पलाई चाम्बवेतमम् ।

·चिकित्मासारसंग्रह मृध्रसौवातरम्गु ल्म पक्षाघातनिवारणम् ॥ ६०६ ॥ इति वशुनाद्यं कृतम् । वाजिगन्धाबलाविल्व दशमूलाम्बुसाधितम् । गृध्रस्यां तैलमैरण्डं परं वस्तौ प्रयोजयेत् ॥ ६०७ ॥ इति अवगन्धाद्यं तैखम । शिंशपात्वक् तुलां क्षुसां जलद्रोणहये पचेत् । अष्टभागावशिष्टञ्च पूतं लेहच कारयेत् ॥ ६०८ ॥ पायसं सहविष्यानं तत्कर्षेण च मिश्रितम् । भक्षयेदेकविंशाहं ग्रध्रसौनाशनं परम् ॥ ६०८ ॥ हे पले सैन्धवात्पञ्च शुण्या ग्रन्थिकचित्रकात्। हे हे भल्लातकास्थीनि विशति तथाढ़के ॥ ६१० ॥ भारणालात्यचेत्प्रस्थं तैलस्यैरण्डजस्य च । गृध्रस्यूरुग्रहांथापि सर्ववातविकारनुत् ॥ ६११ ॥ इति सैन्धवाद्यं तैलम। ॥ खदंष्ट्रा खरसं तैलं क्षौराढ़कसमन्वितम् । शृङ्गवेरपलान् पञ्च विंशग पलानि च ॥ ६१२ ॥ सिद्धमेकत्र तत्तैलं ग्रघ्रस्यां पादकम्पने । कटौपृष्ठग्रहे शोथे शस्तं वातविकारिणाम् ॥ ६१३ ॥ बध्यानां गर्भजननं रेतोदोषापकर्षणम् । वस्तौ पाने हितञ्चैव विशेषात् मूत्रकृच्छ्रिणाम् ॥ ६१४ ॥ इति वङ्गसेनसङ्कलितः वातव्याधिनिदानचिकित्साधिकारः समाप्त: ।

·अथ वातरक्तनिदानमाह । लवणाम्नमधुक्षारनिग्धोष्णाजीर्णभोजनैः। क्लिनशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः ॥ १ ॥ कुलस्थमाषनिष्यावशाकादिपललेक्षुभिः । दध्यारणालसौवीर चुक्रतक्रसुरासवैः ॥ २ ॥ विरुद्धाध्यशनक्रोध दिवास्वप्नप्रजागरैः । प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् । स्थूलानां दुःखितानाञ्च कुप्यते वातशोणितम् ॥ ३ ॥ हस्त्यखोट्रैगच्छतश्चानतश्च विदाान्न सविदाहाशनस्य । कत्लं रक्तं विदहत्याशु तञ्च दुष्टं सस्त पादयोथीयते तु ॥४॥ तसंपृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्रावल्यादुच्यते वातरक्तम् ॥५॥ खेदोऽत्यर्थं नवा काश्यं स्पर्शाज्ञत्वं क्षति रुक् । सन्धिशैथिल्यमालस्यं सदनं पिड़कोहमः ॥ ६ ॥ जानुजङ्घोरुकट्य स हस्तपादाङ्गसन्धिषु । निस्तोदः स्फुरणं भेदो गुरुत्वं मुप्तिरेव च ॥ ७ ॥ कण्डू: सन्धिषु रुग्दाहो भूत्वा नश्यति चासकृत् । वैवर्ण्य मण्डलोत्पत्तिर्वातामृक् पूर्वलक्षणम् ॥ ८ ॥ वाताधिकेऽधिकं तत्र शूलं स्फुरणं तोदनम् । शोथस्य रूक्षकष्णत्वं श्यावताविहानयः ॥८॥ धमन्यङ्गलौसन्धौनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् । शीतद्देषानुपशयो स्तम्भवेपथुसुप्तयः ॥ १० ॥ रक्त शोथीऽतिरुक् तोदस्तामचिमिचिमायते । स्निग्धरूतैः शर्म नैति कण्डक्लेदसमन्वितः ॥ ११ ॥ पित्ते विदाहः सम्मोहः खेदो मूर्छा मदस्तषा।

·चिकित्सासारसंग्रहे स्पर्शाक्षमत्वं रुग्दाहः शोफः पाको भृशोष्णता ॥ १२ ॥ कफे स्तमित्यगुरुता सुप्तिः स्निग्धत्व शीतता। कण्डर्मन्दा च रुग्इन्हे सर्वलिङ्गञ्च सङ्करे ॥ १३ ॥ उपद्रवैर्यच्च जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः । प्राक् स्थित्वा पाणिपादेषु कृत्सदेहं विसर्पति ॥ १४ ॥ पादयोर्मूलमास्थाय कदाचित् हस्तयोरपि । आखोर्विषमिव क्रुद्धं तद्दे हमनसर्पति ॥ १५ ॥ आजानुस्फुटितं यच्च भिन्न प्रस्न तञ्च यत् । वातरक्तमसाध्यं स्याद्याप्य संवत्सरोस्थितम् ॥ १६ ॥ अस्वप्नागेचकश्वास मांसकोथशिरोग्रहाः । मम्मो मन्दरुक तृष्णा ज्वरमोहप्रलेपकाः ॥ १७ ॥ हिक्कापाङ्गल्यवीसर्पपाकतोटभ्रमलमाः । अङ्गुलीवकतास्फोट दाहमर्मग्रहाव॑दाः ॥ १८ ॥ एतैरुपद्रवैर्युक्तो मोहेनैकेन चापि यत् । तममाध्यमिति प्राहुर्वातरक्तं विचक्षणाः ॥ १८ ॥ अकृत्स्रोपद्रवं याप्य साध्यं स्यानिरुपद्रवम् । एकटोषानुगं माध्यं नवं याप्य हिदोषजम् ॥ विदोषजमसाध्यं स्याद्यस्य च स्युरुपद्रवाः ॥ २० ॥ वातशोणितिनो रती स्निग्धस्य बहुशो हरेत् । अल्पाल्पं रक्षयेहायं यथादोषं यथा बलम् ॥ २१ ॥ उग्राङ्गदाहतोदेषु जलौकाभिविनिहरेत् । तुम्बीशृङ्गश्चिमिचिमा कण्डूरुग्वेदनान्वितम् ॥ २२ ॥ प्रच्छन्नेन शिराभिर्वा देशदेशान्तरं व्रजेत् ॥ २३ ॥ अङ्ग म्लाने तु न स्राव्यं रूक्षं वातोत्तरञ्च यत्। गम्भीरं वयथु' स्तम्भं कम्पग्लानि शिरामयान् ॥ २४ ॥ ग्लानिमन्यांश्च वातोस्थान कुर्याद्वायुरसृक् क्षयात् ।

·वातरताधिकारः। खादीन् वातरोगांश्च मृत्यं वात्यवशेषितम् ॥ २५ ॥ कुर्यात्तस्मात्प्रमाणेन स्निग्धाद्रत विनिहरेत् । विरचयेच्च पित्तादौ नेहयुक्तविरेचनैः ॥ २६ ॥ रूक्षैर्वा मृदुभिः शस्तमसक्तहस्तिकर्म च ॥ न हि वस्तिममं किञ्चित् वातरक्तचिकित्सितम् ॥ २७॥ वाह्यमालेपनाभ्यङ्गपरिषेकोपनाहनैः । विरेकाऽस्थापननेहपानगम्भोरमाचरेत् ॥ २८ ॥ दिवास्वप्नं श्रमं तापं व्यायाम मैथुनं तथा । कटषणं गुवभिन्दि लवणाम्लं विवर्जयेत् ॥ २८ ॥ पराणयवगोधूमा नीवाराः शालिषष्टिकाः । भोजनार्थ रसायं तु विष्किरा: प्रतुदा हिताः ॥ ३० ॥ प्राढ़क्य चणका मुहा मसूराश्च मकुष्ठका:। मूपार्थे बहुमर्पिष्काः प्रशस्ता वातशोणिते ॥ ३१ ॥ सुनिषम्मकवेत्राग्र काकमाची शतावरी। वास्तु कोपोदकोशाकं शाकं मौवर्चलं तथा ॥ ३२ ॥ तमांसरसभष्टं शाकमात्मवाय दापयेत् ॥ ३३ ॥ मर्पिस्तैलवमामज्जापानाभ्यञ्जनवस्तिभिः । मुखोष्णरुपना हैश्च वातोत्तरमुपाचरेत् ॥ ३४ ॥ हितं गोधूमचूर्णा छागक्षोरतल तैः ।. लेपाः पिष्टास्तिलास्तबद्भष्टाः पयसि निवृताः ॥ ३५ ॥ क्षीरपिष्टातमोलेपाहईमानफलेन वा ॥ ३६ ॥ उभे शतावे मधुकं बला च प्रियालकञ्चापि कशेरुकञ्च । वृतं विदागे च सितोत्पलञ्च युञ्जयापार में पवने सरत ॥३७॥ राम्रागुडूचीमधुकं पले हे सजीरक माषपकं पयश्च । घृतं सुसिद्ध मधुशेषयुक्त रक्तानिन्लात्तं प्रणुदेत् प्रदेहम् ॥ ३८ ॥ वासागुडूचीचतुरङ्गलानामरण्ड तैलेन पिबेत्कषायम् ।

·३७४ चिकित्सासारसंग्रह क्रमेण सर्वाङ्गजमयशेष जयेदसग्वातभवं विकारम् ॥ ३८॥ त्रिविदारोक्षुरकः क्वाथो वातासनाशनः ॥ ४० ॥ गुडूच्याः खरसं कल्कं चूर्ण वा क्वाथमेव वा। प्रभूतकालमासेवी मुच्यते वातशोणितात् ॥ ४१ ॥ अमृतानागरधान्यक कर्षत्रितयेन पाचनं सिद्धम् । जयति सरक्तवातं सामं कुष्ठान्यशेषेण ॥ ४२ ॥ वत्सादन्युद्भवः काथः पीतो गुग्गु लुमिश्रितः। समीरणसमायुक्त शोणितं सम्प्रणाशयेत् ॥ ४३ ॥ तिम्रोऽथवा पञ्चगुड़ न पथ्या जग्धा पिबेच्छिवाहाकषायम् । तदातरक्तं शमयत्युदौर्णमाजानुभिन्न च्युतमण्यवश्यम् ॥ ४४ ॥ गुग्गु ल्वमृतवल्लौभिक्षालुङ्गरसेन वा। त्रिफलाया रसयुक्ता गुटिका कोलसम्मिता ॥ ४५ ॥ भक्षयेन्मधुनाऽलोद्य शृणु कुर्वन्ति यत् फलम् । पादस्फोटं महाघोरं स्फोटं सर्वाङ्गजञ्च यत् ॥ तत्सर्वं नाशयत्याशु ह्यसाध्य वातशोणितम् ॥ ४६ ॥ इति गुग्गुलुवटिका। माहिषं नवनौतन्तु फलिनौपरिमिश्रितम् । गोमूत्रमिश्रितं कृत्वा क्षौरेण लवणेन च ॥ ४७ ॥ तदेकत्र समाबोध वहिना तापयेच्छनैः गात्रमुहर्तयेत्तेन देहस्फटनशान्तये ॥ ४८ ॥ कृतेन वातं सगुढ़ा विबन्धं पित्तं सिताब्या मधुना कफञ्च। वातासमुग्रं रुवुतैलमित्रा शुण्ठामवातं शमयेद् गुडूची ॥४८॥ सिंहास्य पञ्चमूल हिवरहैरण्डगोक्षुरक्वाथः । एरण्डतैलरामठ सैन्धवचूर्णान्वितः पौतः ॥ ५० ॥ शमयति वातरक्त तथामवातं कटौशूलम् । मूत्रपुरोषविबन्ध ब्रमविकारं सुदुर्वारम् ॥ ५१ ॥ - ·वातरताधिकारः । ३७५ गन्धर्वहस्तषगोक्षुरकामतानां मूलं बलेक्षुरकयोश्च पचेत्तु धीमान् । वातामृगाशु विनिहन्ति चिरप्ररूढ़- माजानुगस्फटितमूर्भिगतं तु धीमान् ॥ ५२ ॥ पिप्पलीवर्धमानं वा सेव्या पथ्या गुड़े न वा। कोकिलाक्षामृता काथे पिबेत् कृष्णां यथाबलम् ॥ ५३ ॥ मधुकाहिगुणं तैलं तैलादाजं पयो भवेत् । तद्यथाग्निबलं पेयं वातरक्तरुजापहम् ॥ ५४ ॥ त्रिफला निम्बमनिष्ठा वचा कटुकरोहिणी। वसादनी दारुनिशा कषायं नवकार्षिकम् ॥ ५५ ॥ वातरक्तं तथा कुष्ठं पामानं रतामण्डलम् । कुष्ठं कपालिकाकुष्ठं पानादेवापकर्षति ॥ ५६ ॥ पञ्चरक्तिकमाषण कार्योऽयं नवकार्षिकः ॥ इति नवकार्षिककाषः । कर्षादौ तु पलं यावद्दद्याद्दशगुणं जलम् । ततस्तु कुड़वं यावत्तोयमष्टगुणं भवेत् ॥ ५७ ॥ विरेचनैट तक्षौरपानैः सेकैः सवस्तिभिः । शीतैर्निर्वापणश्चापि रक्तपित्तोत्तरं जयेत् ॥ ५८ ॥ रतोत्तरं क्षौरतमधुकोशौरवारिभिः । लेपनं शाल्मलीकल्कमाविक्षीरेण संयुतम् ॥ ५ ॥ सेचनं वा प्रकर्त्तव्यमाविक्षीरैः क्षणं क्षणम् । सहस्रशतधौतेन तेन रुधिरोचरे ॥ ६ ॥ लेपनं शुष्कशीतन तसर्जरसेन वा। सराग सरुजे दाहे रक्तं विसाव्य लेपयेत् ॥ ६१॥ तिलाः प्रियालं मधुकं विषं मूलञ्च वेतसाम्।

·चिकित्सासारसंग्रहे सतः पयसा पिष्टः प्रलेपो रागदाहनुत् ॥ ५२ ॥ पित्तोत्तरे तु काश्मय॑द्राक्षारग्वधचन्दनैः । मधुकक्षौरकाकोली युक्तः क्वाथं सुशोतलम ॥ शर्करामधुसंयुक्तं वातरक्त पिबेन्नरः ॥ ६३ ॥ पटोलत्रिफलाभोरु गुडुची कटुरोहिणी। काथः पित्ताधिके शस्तः शर्करामधुमंयुतः ॥ ६४ ॥ वमनं मृदुनात्यर्थे नेहसेकैर्विलडनम् । कोष्णा: सेकाश्च शस्यन्ते वातरक्त कफोत्तरे ॥६५॥ तैलमूत्रसुरायुक्तः परिषेकः सदा हिता। गौरसर्षपकल्केन प्रदेहो वातरक्तहा ॥ ६६ ॥ शिग्रुवरुणस्य कल्को धान्याम्ले नानिलार्त्तिजिल्ले पात् । भवति नवेति च कल्को न विधेयः सिद्धियोगेऽस्मिन् ॥ ६७ ॥ कल्कः श्लेष्मोत्तरे लेप्यो वाजिगन्धातिलोद्भवः । लेपः सर्षपनिम्बार्क हिंस्राक्षारतिलैर्हितः ॥ ६८ ॥ ग्रहधूमवचाकुष्ठ शताह्वा रजनौदयम् । प्रलेपः शूल नुहातरक्त चाथ कफोत्तरे ॥ ६८ ॥ अमृतं कटुकायष्टी शुण्ठीकल्क समाक्षिकम् । गोमूत्रपीतं जयति सकर्फ वातशोणितम् ॥ ७० ॥ धात्रीहरिद्रामुस्तानां कषायं वा ममाक्षिकम् । संसर्ग सन्निपाते च क्रियामन्यविमिश्रिताम् ॥ ७१ ॥ बलामतिबला मेदामात्मगुप्तां शतावरीम् । काकोलों क्षौरकाकोली रानां मृहीञ्च पेषयेत् ॥ ७२ ॥ घृतं चतुर्गुणं क्षौर तैः सिद्धं वातरक्तनुत् । हृत्पाण्डुरोगवीसर्पकामला दाहनाशनम् ॥ ७३ ॥ ति बलातम् । शतावरीकल्कगर्भ रसे सस्याश्चतुर्गुणे ।

·वातरक्ताधिकारः।
३७७
क्षीरतुल्यं तं सिद्ध वातशोणितनाशनम् ॥ ७४ ॥
इति शतावरोहतम् ।
गुडूचीक्काथकल्काभ्यां सपयस्क घृतं शृतम् ।
हन्ति वातं तथा रक्त कुष्ठं जयति दुस्तरम् ॥ ७५ ॥
इति गुडूचीकृतम्।
अमृतायाः कषांयेण कल्केन च महौषधम् ।
मृहग्निना तं सिद्ध वातरक्तहरं परम् ॥ ७६ ॥
प्रामवातासवातादीन् कृमिकुष्ठव्रणानपि ।
अशांसि गुल्मांश्च तथा नाशयेदाशु योजितम् ॥ ७७ ॥
इति अमृप्तादितम् ।
अमृतास्वरसविपक्कं सर्पिस्तत्कल्कसाधितं पौतम् ।
अपहरति वातरक्तमुत्तानं चावगाढ़च ॥ ७८ ॥
इति हितीयममृतादितम् ।
अमृताया: पलशतं जलद्रोणेऽशशेषितम् ।
वृतप्रस्थं विपक्तव्यं कल्कानष्टो पलानि च ॥ ७८ ॥
चतुर्गुणेन पयसा वातासृक्कुष्ठनाशनम् ।
कामलापाण्डुरोगघ्न प्लौहकासज्वरापहम् ॥ ८० ॥
इति गुडूचीकृतम् ।
अमृतामधुकं द्राक्षा त्रिफलानागरं बला।
वासारग्वधवृश्चीर देवदारुत्रिकण्टकम् ॥ ८१ ॥
कटुकासवरीकृष्णाकाश्मर्यस्य फलानि च ।
रानाक्षुरकगन्धर्ववृद्धदारुधनोत्पलैः ॥ ८२ ॥
कल्कैरेभिः समैः कृत्वा सर्पिः प्रस्थं विपाचयेत् ।
धात्रौरससमो देयो वारित्रिगुणसंयुतः ॥ ८३ ॥
सम्यक् सिद्धन्तु विज्ञातं भोज्य पाने च शस्यते।
बहुदोषोत्थितं वातं रक्तेन सह मूर्छितम् ॥ ८४ ॥

·चिकित्मासारसंग्रह
उत्तानं चापि गम्भीरं त्रिकजधोरुजानुजम् ।
क्रोष्टुशौर्षे महाशूले प्रामवाते सुदारुणे ॥ ८५ ॥
दाहरोगोपसृष्टस्य वेदनां चातिदुस्तराम् ।
मूत्रकृच्छ्रमुदावत्तं प्रमेहं विषमज्वरम् ॥ ८६ ॥
एतान् सर्वानिहन्त्याशु वातपित्तकफोस्थितान् ।
सर्वकालोपयोगेन वर्णायुर्बलवईनम् ॥ ८७ ॥
अखिभ्यां निर्मित श्रेष्ठं तमेतदनुत्तमम् ॥
इति अमृतादां तम् ।
अमृतायाः शतं प्राप्य जलद्रोणे विपाचयेत् ।
चतुर्भागावशिष्टन्तु इतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ८८ ॥
क्षीरं चतुर्गुणं तत्र दापयेन्मतिमान् भिषक् ।
कल्क चात्र प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वश: ॥ ८ ॥
काकोलीक्षौरकाकोली जीवकर्षभकौ च यत् ।
शतावरोवयस्था च मधुकं नौलमुत्पलम् ॥ १० ॥
अश्वगन्धा च मूलानि स्थिरा कटकरोहिणी।
ऋद्धि विस्तथा मैदे श्वदंष्ट्रा बहतीद्वयम् ॥ ८१ ॥
गुडूचीफलिनौराम्रा वासकं चापि संहरेत् ।
तदेकत्र समैर्भागः पाचयेन्मृदुनाग्निना ॥ ८२ ॥
पानाभ्यञ्जननस्येषु परिषेके च दापयेत् ।
वातरक्त सशोथाढ्यं सदाहं क्रोष्टशीर्षकम् ॥ १३॥
खजोरुस्तम्भवातञ्च रक्तपित्त सुदारुणम् ।
वातकच्छ्र बहुविधं ग्रध्रसी वातकण्टकम् ॥
नाशयेद्योजितं सर्पिर्धन्वन्तरिवचो यथा ॥२४॥
अति महागुडूचीकृतम्।
शारिवास मनिष्ठा यष्टीसिक्थैः पयोन्वितैः ।
तिले पक्वा प्रयोक्तव्यं पिण्डाख्यं वातरक्तनुत् ॥ २५॥

·वातरताधिकारः। शारिवास ध्याह्न मधूच्छिष्टैः पयोन्वितैः । सिद्धमैरण्डतैलं वा वातरक्तरजापहम् ॥८६॥ अपूतमथितस्यास्य पिण्डतैलस्य योगतः ॥ ७ ॥ रति पिण्ड तेलम्। तुलां पचेज्जलद्रोणे गुडूच्याः पादशेषितम् । क्षीरद्रोणन्तु ताभ्याञ्च पचेत्तैलाढकं शनैः ॥ १८ ॥ कल्कैर्मधुकमजिष्ठा जीवनीयगणैस्तथा । कुष्ठलागुरुमृहीका मांसीव्याघ्रनखं नखी। हरेणुश्रावणीव्योषं शताह्वा शृङ्गिशारिवा ॥ ८ ॥ त्वक्पना गुरुविक्रान्ता स्थिरा तामलको तथा। नतं केसरीवरं पद्मकोत्पलचन्दनम् ॥ १० ॥ मिद्धं कर्षसमै गैः पानाभ्यङ्गानुवासनैः । सेव्यं वाताम्रजान् हन्ति सर्वधात्वन्तराश्रितान् ॥१०१॥ धन्यौं एमवने स्त्रीणां गर्भदं वातपित्तनुत् । खेदकण्डुरुजायास शिरःकम्पामयादितान् ॥ १०२ ॥ हन्याद व्रणकतान् दोषान् गुडूचीतैलमुत्तमम् ॥ इति गुडूचौतेलम् । गुडूचीमधुकं इस्वपञ्चमूली पुनर्नवा। रानामैरण्डमूलञ्च जीवनौयानि लामतः ॥ १०३ ॥ पलानां शतकैर्भागैर्बलापञ्चशतं भवेत् । कोलाविल्वयवान्माषान् कुलुस्थांश्चाढ़कोन्मितान् ॥१०४॥ काश्मर्याणाञ्च शुष्काणां षोड़शद्रोणवारिणि । साधयेजर्जरं पूतं चतुर्दोणञ्च शेषयेत् ॥ १०५ ॥ तैलद्रोणं पचेत्तेन दत्त्वा पञ्चगुणं पयः । पिष्टा त्रिपलिकांश्चैव चन्दनोशौरकेशरम् ॥ १०६ ॥ पौलागुरुकुष्ठानि तगरं मधुयष्टिका।

·३८०
चिकित्सासारसंग्रह
मनिष्ठाईपलच्चैव तमिदं सर्वयौगिकम् ॥ १०७ ॥
वातरक्त क्षत क्षीण भारात क्षीणरतसि।
वेपथौ क्षिप्तभग्नानां शस्तमकाङ्गरोगिणाम् ॥ १०८॥
योनिदोषमपस्मारमन्मादं विषमज्वरम् ।
हन्यात् पुंसवनञ्चैव तैलाग्राममृताह्वयम् ॥ १०८ ॥
इति पम्ताह तेलम् ।
शुद्धां पचेन्नागबला तुलान्तु जलामणे पादकषायसिद्धम् ।
पाच्यन्तु तैलाढकमत्र देयमजापयस्तै लविमिश्रितन्तु ॥ ११० ॥
नतं सयष्टीमधुकं सकल्क दत्त्वा पृथक् पञ्चपलं विपकम् ।
तहातरक्त शमयत्युदोणं वस्तिप्रदानेन हि सप्तरात्रात् ॥१११॥
दशाहयोगेन करोत्यरोगं पोतञ्च तैलोत्तममखिजुष्टम् ॥
इति नागबलालम्।
बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरचतुर्गुणम् ।
दशपाकं भवेत्तेन वातासृग्वातपित्तनुत् ॥ ११२ ॥
धन्यपुसवनञ्चैव नराणां शुक्रवईनम् ।
रतोयोनिविकारघ्न मैतहातविकारनुत् ॥ ११३ ॥
इति दशपाक बलातैलम।
बलाकषायकल्काभ्यां तैलं जीरं ममं पचेत् ।
सहस्रशतपाके वा वातामृग्वातपित्तनुत् ॥ ११४ ॥
रमायनमिदं श्रेष्ठमिन्द्रियाणां प्रबोधनम् ।
जीवनं वृहणं स्वयं शुक्रामग्दोषनाशनम् ॥ ११५ ॥
बलातैलसहस्रेण तथा पाकसहस्रकम् ॥ ११६ ॥
पुनर्नवामूलशतं विशुद्धं रुकमूलञ्च तथा प्रग्या ।
दत्त्वा पलं षोड़शकञ्च शुण्ठयाः सङ्कट्य सम्यग्विपचेटेऽपाम् ११७
पलानि चाष्टावथ कौशिकस्य तेनाष्टशेषेण पुनः पचेत्त ।
एरण्ड तैलं कुड़वं च दद्यात्तथा त्रिचूर्णपलानि पञ्च ॥११८॥

·वातरक्ताधिकारः। ३८१ निकुम्भचूर्णस्य पलं गुड्याः पलवयं चार्धपलं पलं वा। पलत्रयं यषणचित्रकागि मिन्धूत्थभल्लातविडङ्ग कानि ॥११८॥ कर्ष तथा माक्षिकधातुचूर्ण पुनर्नवायाः पलमेव चूर्णम् । चूर्णानि दत्त्वा यवताय शोते खाटबरः कर्षसमप्रमाणम् ॥१२० वाताम्रजं वृद्धिगदञ्च मर्व जयत्यवश्यं त्वथ एध्रसौञ्च । जोरुपृष्ठत्रि कवस्ति जञ्च तथामवातं प्रवलं जयेत्त ॥ १२१ ॥ इति पुनर्नवागुग्गुलु:। चत्वारो माषका होने मध्यमेऽष्टौ च माषका: । श्रेष्ठ द्वादशका: प्रोक्ताः वैद्यैविज्ञायते त्रिधा ॥ संसरत्वाद्गुरुत्वाहा गुग्ग लो: करण क्रमः ॥ १२२ ॥ प्रस्थमेकं गुडुच्याश्च ह्यधप्रस्थ न्तु गुग्ग लोः । प्रत्येकं त्रिफलायास्तु तत्प्रमाणं विनिर्दिशेत् ॥ १२३ ॥ सर्वमकत्र मङ्गुठ्य क्वाथयेत्त्वमगम्भसि । पादशेषं परिम्राव्य कषायं ग्राहयभिषक ॥ १२४ ॥ पुन: पचेकषायन्तु यावत्मान्द्रत्वमागतम् । दन्तीव्योषविड़ङ्गानि गुड़चौत्रिफलात्वचः ॥ १२५ ॥ ततश्चाईपलं चूणं ग्टहीयाहा प्रति प्रति। कर्षन्तु त्रिवृतायाश्च मर्वमेकत्र चूर्णयेत् ॥ १२६ ॥ तस्मिन् सुसिई विज्ञाय कवीषणे प्रक्षिपेढुधः । ततश्चाग्निबलं ज्ञात्वा खादत्कर्ष प्रमाणतः ॥ १२७॥ वातरक्त तथा कुष्ठं गुदजान्यग्निसादनम् । कुष्ठवणं प्रमेहांश्च सामवातं भगन्दरम् ॥ १२८ ॥ पाठ्यवातञ्च श्वयथं मनितान् व्यपोहति । अश्विभ्यां निर्मित: पूर्वममृताख्यो हि गुम्ग लुः ॥ १२८ ॥ इति अमृतागुगगुलः । हिप्रस्थममृतायाश्च प्रस्थमेकन्तु गुग्ग लोः ।

·३८२ चिकित्सासारसंग्रह प्रत्येक त्रिफलाप्रस्थं वर्षाभूप्रस्थमेव च ॥ १३० ॥ सर्वमेकत्र सङ्गुठ्य साधयेवणेऽम्भसि। पुनः पचेत्यादशेषं यावत्सान्द्रत्वमागतम् ॥ १३१ ॥ दन्ती चित्रकमूलानां कणा विश्वाफलत्रिकम् । गुडचीत्वग्विडङ्गानां प्रत्येकाईपलोन्मितम् ॥ १३२ ॥ विवृता कर्षमेकन्तु सर्वमेकत्र चूर्णयेत् । सिद्धे चोष्णे क्षिपेत्तत्र त्वमृतां गुग्ग लु परम् ॥ १३३ ॥ ततो यथाबलं खादेदम्लपित्ती विशेषतः । वातरक्त तथा कुष्ठ गुदजान्यग्निसादनम् ॥ १३४ ॥ कुष्ठवणं प्रमेहांश्च सामवातं भगन्दरम् । नाद्याढ्यवातं वय, हन्यात्सर्वामयांस्तथा ॥ १३५ ॥ अखिभ्यां निर्मितो ह्येष छमृताद्यस्तु गुगा लुः ॥ इति अमृताद्यो गुगगुलुः । चित्रकं त्रिफलानिम्ब पटोलमधुयष्टिका। वराङ्ग केसरञ्जैव जीवन्ती चाम्लवेतसम् ॥ १३६ ॥ रामसेनकदायेला मुस्ता पर्पटकं तथा । तुस्थकं कटका भार्गी चव्यं पद्मकदीप्यकौ ॥ १३७ ॥ पिप्पलीमरिचं दन्तौ शटी शुण्ठी सपुष्करम् । विडङ्ग पिप्पलीमूलं जीरकं देवदारु च ॥ १३८ ॥ पद्मकं कटकं राम्रा दुरालम्भामृता विकृत् । लतातुरुष्कतालीशी वृक्षाम्ललवणत्रयम् ॥ १३८ ॥ धान्यकं वाजमोदा च कारवी धातुमाक्षिका। जातीफलं तुगाक्षौरी वाजिगन्धा च दाडिमम् ॥ १४० ॥ कङ्कोलकमुशोरञ्च हिक्षारामलकं तथा । एतानि पलमात्राणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १४१ ॥ गिरिजस्य पलान्यष्टौ हिपल चैव गुग्ग लोः ।

·वातरक्ताधिकारः। ३८३ प्रस्थमेकं सितायाश्च तस्य कुड़वं तथा ॥ १४२ ॥ गिरिजन समं लोहं प्रस्थाध माक्षिकस्य च । सर्वमेकत्र सम्मिश्रा स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ॥ १४३ ॥ वातव्याधिमूरुस्तम्भमर्दितं एध्रसी तथा। विद्रधिं स्लीपदं गुल्मं पाण्डुरोगं हलीकमम् ॥ १४४ ॥ क्षतक्षयमपस्मार मन्त्रहडिच्च नाशयेत् अरोचकं पार्श्वशूलमुदरञ्च भगन्दरम् ॥ १४५ ॥ हृद्रोगशूलनुत्कम्पविषमज्वरनाशनम् । वर्षोपयोगात् कुरुते बलीपलितनाशनम् ॥ ॥ १४६ ॥ उरः क्षतञ्च याव्रोगान् मुखरोगांश्च दारुणान् । नाशयेट् गुटिकाञ्चापि चूर्ण पाणितलोन्मितम् ॥ १४७ ॥ विविधानानि भुञ्जीत यथेष्टञ्च यथासुखम् । रमैमांसैश्च यषैश्च क्षीरैर्द्राक्षां शुभां पिबेत् ॥ १४८ ॥ मेधां मञ्जनयेहीप्तिं जीवेहर्षशतत्रयम् । बन्ध्यानां पुत्रदा श्रेष्ठा शुक्रवृद्धिकरा परा ॥ १४८ ॥ गुटिका भाम्करी नाम्ना प्रोता देवेन शम्भना। प्रमेहं रक्तपित्तञ्च मामवातमहाक्षयम् ॥ १५० ॥ नाडीव्रणांश्च घोगंश्च द्यपचौञ्च प्रणाशयेत् । खयथुञ्च शिगेरोगं कामलाञ्च नियच्छति ॥ १५१ ॥ धात्विन्द्रियबलक्षीणो हतभी हतपौरुषः । भवेदनेन युतो ना बलधातुपराक्रमैः ॥ दृष्टिपुष्ट्या म युक्तश्च निर्विकारो निरामयः ॥ १५२ ॥ अग्निदौप्तियुतो हृष्टो दीर्घायुः पुरुषो भवेत् । ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः ॥ कफरोगाश्च ये केचिद इन्दजं सविपातजम् ॥ १५३ ॥ ते सर्वे प्रशमं यान्ति भास्करण तमो यथा।

·२८४
चिकित्मासारसंग्रह
रोगविद्राविणौ प्रोक्ता गुटौ सूर्यप्रभा मता ॥ १५४ ॥
इति सूर्य प्रभागुटिका।
वरमहिषलोचनोदर मन्त्रिभवर्णस्य गुग्ग लोः प्रस्थम् ।
प्रक्षिप्य तोयराशी त्रिफलाञ्च यथोक्तपरिमाणाम् ॥ १५५ ॥
हाविंशच्छिन्नरुहा पलानि देयानि यत्नेन ।
विपचेदप्रमत्तो दा सङ्घयन्मुहुर्यावत् ॥ १५६ ॥
अर्धक्षयितं तोयं जातं ज्वलनस्य सम्पर्कात्।
अवतार्य वस्त्रपूतं पुनरपि सम्पादयेदयःपावे ॥ १५७ ॥
मान्द्रीभूते तस्मिन्बवतार्य हिमोपलप्रस्थे ।
त्रिफलाचूर्णाईपलं त्रिकटीचूर्ण षडक्षपरिमाणाम् ॥१५८॥
कृमिरिपुचूर्णाईपलं कषं कर्ष निहन्त्योः ।
पलमेकन्तु गुडूच्या दत्त्वा मञ्चूर्ण्य यत्नेन ॥ १५८ ॥
उपयुज्य चानुपानं यूषं क्षोरं सुगन्धिमलिलञ्च ।
इच्छाहारविहारी भैषज्यमुपयुज्य सर्वकालमिदम् ॥१६०॥
तनुरोधि वातशोणित मेकजमथ इन्दजं चिरोस्थितञ्च ।
जयति मृतं परिशष्क स्फुटितञ्चाजीणं वा जानुजं वापि ॥१६१॥
व्रणकामकुष्ठगुल्म श्व यथूदरपाण्डुमेहांश्च ।
मन्दाग्निञ्च विबद्धं प्रमहपौड़कांश्च नाशयत्याशु ॥ १६२ ॥
मततं निषेव्यमाण: कालवशान्ति सर्वगदान् ॥
अभिभूय जरादोषं करोति कैशोरकं रूपम् ॥ १६३ ॥
प्रत्येक विफलाप्रस्थं जलं तत्र षड़ाढ़कम् ।
गुड़वद् गुग्गु लो: पाकः सन्धयस्तु विशेषतः ॥ १६४ ॥
इति के शोरगुग्गुलुः ।
अष्टो पलान्यत्र पलाषायाः प्रस्थं पृथक शुद्ध फल त्रयस्य ।
दत्त्वा पचेत् द्रोणयुगे जलस्य पादावशेष पुनरेव वैद्यः ॥१६५॥

·वितरहाधिकार। ३८५ दन्ती त्रिहत् वयषण वानरौला विडङ्गमुस्ता त्रिफलामृतानरम् । कन्दोग्रगन्धालुकमाणकानां सपारदानाच्च सगन्धकानाम् ॥ १६॥ पलार्द्धमानप्रमितं सचूर्ण दद्यांदिपक्के पुनरेव तत्र । फलानि संचूण्यं च कातकानि सहस्रसंख्याकलितानि पश्चात् । १६७ से खादेत्तु माहितयं प्रतप्त तोयादिकं देयमतोऽनुपाने । प्रामानिलं सधिगतं सशुलं शिरोगतं जान कटिस्थितञ्च ॥ १६८. जोषातिवत्तिं विषमज्वरार्ति प्रमेहकुष्ठानि भगन्दरञ्च । हन्यावराणामिति सिंहनादो मेदो मरुच्छषगदान पुरोऽयम् ॥ १६८ । दाहोऽत्यन्तप्रवृत्तिा विकारोल्पोऽपि चेबहुः । तत्कृतस्तु तदा तव तक्रमहं हितं पिवेत् । उहर्तनं शीतजलस्नानञ्च शयनं तथा । विरकातिशयं कुर्यात् सिंहनादे यतः सुधीः ॥ १७ ॥ ज्ञात्वा बलं शरीरे तु दद्यादेवं न वा भिषक् । तोयारखालगोक्षौरैः क्रमात्पक विशुद्धाति ॥ फलं कतकसंचन्तु छत्वा चूर्ण ततः क्षिपेत् ॥ १७१ ॥ इति सिंहमादगुग्गुलुः । पलवयं कषायस्व त्रिफलायाः सुचूर्णितम् । सौगन्धिकापलबैक कौशिकस्य पलवयम् ॥ १७२ ॥ ३३ ·चिकित्सासारसंग्रह कुड़वं चित्रतैलस्य सर्वमादाय यत्नतः । पाचयेत्याकविद्यः पात्रे लोहमये दृढ़े ॥ १७३ ॥ हन्ति वातं तथा पित्तं नैष्मिणं खञ्जपङ्गताम् । खासं सुदुर्जयं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा ॥ १७४ ॥ कुष्ठानि वातरतञ्च गुल्मशूलोदराणि च । आमवातं जयेदेतदपि वैद्यविवर्जितम् ॥ १७५ ॥ मासादस्योपयोगेन जरापलितनाशनम् । सर्पिस्तैलरसोपेत मश्रीयाच्छालियष्टिकम् ॥ १७६ ॥ सिंहनाद इति ख्यातो रोगवारणदर्पहा । वहेर्दीप्तिकरं पंसां भाषितं दण्डपाणिना ॥ १७७ ॥ प्रवाहुस्त्रिफलाक्वायं पृथक् त्रिपलसम्मितम् । किञ्चिविता॑ति चैरण्डनेहपाकेऽधिके खरे ॥ १७८ ॥ इति सिंहनादगुग्गुलुः । धान्यतुम्बरुशुण्ठीनां मांमकूष्माण्डमाषयोः । गुडूच्या गुग्ग लोश्चैव प्रस्थं षोड़शभिः पलैः ॥ १७ ॥ अथ चन्द्रप्रभागटिकामाद । मिरिपुदहनव्योषत्रिफलामरदारुचव्यभूनिम्बाः । मागधिमूलं मुस्तं शटौवचाधातुमाक्षिकञ्चैव ॥ १८० ॥ लवणक्षारनिशायुगकुस्तुम्बुरुगजकणातिविषाः ॥ १८१ ॥ कोशिकान्यव समानि कुर्यात्यलाष्टकं चाश्मजतु प्रदद्यात्। निष्यत्रशुद्धस्य पुरस्य धीमान् पलयं लोहरजस्तथैव ॥ १२ ॥ सिताचतुष्क पलमत्र वा स्यात् निकुम्भकुम्भं विसुगन्धियुक्तम् । पृथक् पलं चूर्णमथावपेच चन्द्रप्रमेयं गुटिका विधेया ॥१८३॥ ज्वरातिसारग्रहणोविकारांश्चाशीसि निर्नाशयते षडेव । भगन्दरान् कामलपाण्डुरोगान् नष्टस्य वरु कुरुते प्रदीप्तिम१८४ ·वातरवाधिकारः। ३८० हन्यामयान् पित्तकफानिलोत्थान् नाडीगते मर्मगते व्रणे च । क्षतक्षये ग्रसियक्ष्मणोच मेहे गजाख्ये प्रदरे प्रयोज्या ॥१५॥ शुक्रक्षये चाश्मरिमूत्रकृच्छ्र शुक्रप्रवाहेऽप्युदरामये च । शम्भु समभ्यर्य कृतप्रसादं प्राप्ता गुटौ चन्द्रमसः प्रसादात्॥१८६ न पानभोज्ये परिहारमस्ति न शीतवातातपमैथुने वा। भक्तस्य पूर्व सततं प्रयोज्या तक्रानुपानाप्यथ मस्तुना वा ॥१८॥ अजारसो जाङ्गलजो रसो वा पयोऽथवा शीतजलानुपानम्॥१८८ शुक्रदोषाविहन्त्यष्टौ प्रमेहांचव विंशतिः । बलीपलितनिर्मुक्तो वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ १८ ॥ इति चन्द्रप्रभागुटिका। काले रवितापाट्य चायःपात्रे शिलाजतु प्रवरम् । त्रिफलारससंयुक्तं नाहं विशुद्धं पुन: शुष्कम् ॥ १० ॥ दशमूलस्य गुडूच्या रसे बलायास्तथा पटोलस्य । मधुकरसे गोमूत्रे वाहं भावयेत् क्रमशः ॥ १८१॥ एकाहं क्षौरेण तु ततःपरं भावयेत्युनः शुष्कम् । सप्ताहं भाव्यं स्यात् क्वाथेनैषां यथा लाभम् ॥ १८२॥ काकोल्यो हे मेदे विदारियुग्म शतावरी द्राक्षा। वृदियुगर्षभवोरामुण्डितकाजीवांशमत्यश्च ॥ १८ ॥ रानापुष्करचित्रकदन्तौभकणाकलिङ्ग चव्याश्च । कटकाशृङ्गीपाठा चैतानि पलांशकानि कार्याणि ॥१९४॥ अष्टगुणसाधितानां रसेन पादांशकेन भाव्यं स्यात् । गिरिजस्यैवं भाविन: शुद्धस्य पलानि दशषड् वा ॥ १९५॥ द्विपलञ्च विश्वधात्रीमागधिका कर्कटाख्यमरिचानाम् । तुगाक्षौरीत्वग्नागदलैलानां मन्वयित्वा तु ॥ १६ ॥ गिरिजस्य षोड़शपलैगुटिकाः कार्यास्ततोऽक्षसमाः ॥१८॥ ताः शष्का नवकुम्भे जातीपुष्पाधिवासिते स्थातव्याः।

·चिकित्सासारसंग्रह तासामेका काले पेया भक्ष्यापि वा सततम् ॥ १९८॥ जौरसदाडिमासाः सुरासदश्च मधुकशिशिरतोयामि। पालोक्य गुणं सासामनुपाने वा प्रशस्यन्ते ॥ १८॥ सुजीर्णलधुनपयोजाङ्गलनिय॒हयूषभोजी स्यात् । सप्ताहं यावदतःपरं भवेत्सर्वसामान्यः ॥ २० ॥ भुनापि भक्षतेऽयं यदृच्छया नोहहेअयं किञ्चित् । निरुपद्रका प्रयुझा मुकुमारैः कामिभिश्चैव ॥ २०१॥ संवत्सरं प्रयुक्ता हन्त्येषा वातशोणित् प्रबलम् । बहुवार्षिकमपि गाहें यक्ष्माणं चाव्यवातञ्च ॥ २०२ ॥ ज्वरयोनिशुक्रदोषनीहार्श: पाण्डुरोगह हणी। ब्रमकमिगुलापौनसहिक्काकासारुचिश्वासान् ॥ २०॥ जठरं खिवं कुठं जाय कैव्यं मदक्षयं शोषम्। उन्मादमपस्मारौ वदनाक्षिशिरोगदान् सर्वान् ॥ २०४॥ पानाहमतीसारं सासुग्दरकामलां प्रमेहांश्च । यवदर्बुदानि विद्रधि भगन्दरं रक्तपित्तञ्च २०५ ॥ अतिकायमतिस्थौल्यं स्वेदमपि प्लीहमदञ्च निहन्ति । दंष्ट्राविषमपि चौग्रा गराणि चैषां बहुप्रकाराणि ॥२०६॥ मन्नौषधप्रयोगानरिप्रयुक्तांस्ताविकास्तथा वाधाः । पामा लक्ष्मी चेयं शमयति गुटिका शिवा नाम्रो ॥२०७॥ बल्या अश्या धन्या कान्तिवर्मयशः श्रीकरी चेयम् । दयात् नृपसदृशतां जयति वादं मुखस्था सर्वम् ॥ २०८ ॥ प्रतिमेधासुस्मृति बुद्धिबलयुक्तास्तथा दृढ़शरीरः । पुध्योनोवन्द्रिय तेजोबलसम्पदोपेतः ॥ २० ॥ बलिपलितरोगरहितो जौबे शरदां शसं स पुरुषः । संवत्सरप्रयोगात् हाभ्यां लु शतानि चत्वारि ॥ २१०॥ सामयजिविहितं मुनिभिर्भया रसायनं रहस्यम् ।

·वातरताधिकार शिवगुटिकेति रसायनमुक्त गिरिशेन गणपतये ॥ २१ ॥ इति शिवसिद्धान्तात् बहच्छिवगुटिका । तेषु यत्कृष्णमलघु स्निग्धं निःशर्करञ्च यत् । गोमूत्रगन्धि यच्चापि तप्रधानं शिलाजतु ॥ २१२ ॥ शिलाजतुसमं द्रव्यं क्वाथ्यमष्टगुणे जले। पादावशिष्टं तत्पूतं तस्मिन् कोष्ण विनिक्षिपेत् ॥ २१३ ॥ समगिरिजमष्टगुणिते नि:क्वाथ्य तन्मानौषधं तोये। तविhहेऽष्टांशे भूयोष्णे प्रक्षिपेगिरिजम् ॥ २१४ ॥ तत्समरसतां यातं संशुष्क प्रक्षिपेट्रसे भूयः । खैः खैरेव क्वाथैर्भाव्यं वारान् भवेत्सप्त ॥ २१५ ॥ इति शिलाजतुशुद्धिप्रकारः । शतावरी नागबला वृद्धदारकमुच्चटा। पुनर्नवामृताकृष्णा वाजिगन्धात्रिकण्टकम् ॥ २१६ ॥ पृथग् दशपलान्येषां सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । तदईशर्करायुक्त चूर्ण सम्मर्दयेडुधः ॥ २१७ ॥ स्थापयेत् सुदृढ़े भाण्डे मध्व ढकसंयुतम् । घृतप्रस्थेन चालोद्य त्रिसुगन्धिपलेन च ॥ २१८ ॥ खादेद्यथेष्टचेष्टानो यथा वहिबलं नरः । वातरक्तक्षयं कुष्ठं कायं पित्तास्रसम्भवम् ॥ २१८ ॥ वातपित्तकफोत्यांश्च रोगानन्यांस तविधान् । हत्वा करोति पुरुषं बलीपलितवर्जितम् ॥ २२० । योगसारामृतो नाना लक्ष्मीकौर्त्तिविवर्धनः । इति योगमारामतः। व्यायाम मैथुन कोपमुष्णाम्बु लवणं रसम् । दिवास्वप्रमभिस्यन्दि गुरुधान्य विवर्जयेत् ॥ २२१ ॥ प्रति वासेनसङ्कलितः वातरक्तनिदानचिकित्साधिकार, समान। .

·चिकिमासारसंग्रह अथ अरुस्तम्भनिदानमाह। शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः । जीर्णाजीणे तथायासससोभस्वप्नजागरैः ॥ १ ॥ सस्नेभमेदः पवनः साममत्यर्थसञ्चितम् । पभिभूयेतरं दोषमूर चेत्प्रतिपद्यते ॥२॥ सक्थ्यस्थौनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च । नदा स्तम्भाति तेनोरू स्तब्धी शीतावचेतनौ ॥३॥ परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथी। ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यं तन्द्राच्छरुचिज्वरैः ॥ ४ ॥ संयुक्तौ पादसदन कच्छ्रोहरणसुप्तिभिः । तमूरुस्तम्भमित्याहुराट्यवातमथाऽपरे ॥ ५ ॥ प्राग्रूपं तस्य निद्रातिध्यानस्तिमितता ज्वरः । लोमहर्षोऽरुचिछर्दिखोर्वो: सदनं तथा ॥ ६ ॥ वातशङ्गिभिरज्ञानात्तस्य स्यात् स्रेहनात् पुनः । पादयोः सदनं सुष्मिः कच्छादुद्धरणं तथा ॥ ७॥ जोरुग्लानिरत्यर्थ शश्वत् वा दाहवेदने । पादं च व्यथते न्यस्तं शीतस्पर्श न वेत्ति च ॥८॥ संस्थाने पौड़ने गत्यां पालने वाप्यनीखरः । अन्यनेयौ हि सम्भग्ना वूरू पादौ च मन्यते ॥ ८ ॥ यदा दाहार्तितोदातॊ वेपनः पुरुषो भवेत् । जरुस्तम्भस्तदा हन्यात् साधयेदन्यथा नवम् ॥ १० ॥ पथ चिकित्सामाध। मेहामृक् सावक्मनं वस्तिकर्म विरेचनम् । वर्जयेदाब्यवाते तु यतस्तै स्तस्य कोपनम् ॥ ११ ॥ तस्मादत्र सदा कार्य खेदलङ्घनरूक्षणम् ।

·अरुस्तम्माधिकारः।
३८१
॥
भाममेदः कफाधिक्यात् मारुतं परिरक्षता ॥ १२ ॥
यस्याकफप्रशमनं न च मारुतकोपनम् ।
तत्सर्वं सर्वदा कार्य मूरुस्तम्भस्य भेषजम् ॥ १३ ॥
सर्वो रुक्षः क्रमः कार्य स्तत्रादौ कफनाशनः ।
पश्चाहातविनाशाय विधातव्याखिलाः क्रिया ॥ १४ ॥
भोज्याः पुराणाः श्यामाककोद्रवोद्दालशालयः ।
जाङ्गलैरहतमांमः शाकैश्चालवणैर्हितैः ॥ १५ ॥
वायसीवास्तुकारिष्ट सुनिषकमूलकैः ।
शाकैरलवणैर्युक्त जीर्णशाल्योदनं भिषक् ॥ १६ ॥
रूक्षणादातकोपश्चेन्निद्रानाशातिसूचकः ।
स्नेहस्वेदक्रमस्तत्र कार्यो वातामयापहः ॥ १७ ॥
प्रतारयेत्प्रतिस्रोतो नदी शीतजलां शिवाम् ।
सरच विमलं शीतं स्थिरतोयं पुनः पुनः ॥ १८ ॥
तथा विशुष्कऽस्य कफे शान्तिमूरुग्रहो व्रजेत् ।
शरीरबलमग्निच कार्येषा रक्षता क्रिया ॥ १८ ॥
सक्षारमूवखेदांच रूक्षास्युत्मादनानि च ।
कुर्यादिह च मूवाढ्यैः करमलसर्षपैः ॥ २० ॥
मूलैर्वाप्यश्वगन्धाया मूलैरकस्य वा भिषक् ।
पिचुमर्दस्य वा मूलैरथवा देवदारुणः ॥ २१ ॥
क्षौद्रसर्षपवल्मीकमृत्तिकासंयुतैर्भिषक् ।
गाढ़मुत्सादनं कुर्य्या दूरुस्तम्भे सवेदने ॥ २२ ॥
दन्ती द्रवन्तीस्वरस सर्षपैथापि बुद्धिमान् ।
तर्कारीसरसा शिग्रु वचावत्सकनिम्बकैः ।
पत्रमूलफलैस्तोयैस्तृणमुस्तेन सेचनम् ॥ २३ ॥
भल्लातकामृताशुण्ठी दारुपण्यापुनर्नवा।
पञ्चमूलौड़योन्मिश्रा जरुस्तम्भनिवर्हणा ॥ २४ ॥

·३८२ चिकिक्षासारसंग्र पिप्पली पिप्पलीमूलं भन्नातकफलानि च । कल्क मधुयुतं पीत्वा जरुस्तम्भाद्विमुच्यते ॥ २५ ॥ रामाश्यामाकपथ्या मरिचमिसिशिवा वेलकञ्चाखगन्धा। यामछिन्द्राजमोदासमुखमतिविषा वृद्धदारोहहत्यौ। शुण्ठीतितायवानी सहचरचविरण्डदााजकर्णा जरुस्तम्भामवातं जठररुजकटिपृष्ठशूलान्वहदिम् ॥ वातामश्वासशोथान् कफपवनरुजं दण्डकांचाशु हन्यात् ॥२६॥ ग्रन्थिकारुष्कलष्णानां काथं क्षौद्रान्वितं पिबेत् । चव्ययामाग्निदारूणां कल्क वा मधुसंयुतम् ॥ २७ ॥ त्रिफलाचव्यकटकं ग्रन्थिकं मधुना लिहन् । ऊरुस्तम्भविनाशाय पुरं मूत्रेण वा पिबेत् ॥ २८ ॥ लिह्याद्दा त्रिफलाचूर्ण क्षौद्रेण कटुकायुतम् । सुखाम्बना पिबेदापि चूर्ण करणं नरः ॥ २८ ॥ पिप्पलीवईमानं वा माक्षिकेण गुड़ेन वा। ऊरुस्तम्भे प्रशंसन्ति गण्डोरारिष्टमेव वा ॥ ३० ॥ शिलाजतु गुग्गुलु वा पिप्पलीमथ नागरम् । ऊरुस्तम्भे पिबन्मवैर्दशमूलोरसेन वा ॥ ३१ ॥ त्रिफलापिप्पलीमुस्त चव्यं कट करोहिणी । लिह्यादा मधुना चूर्णमूरुस्तम्भार्दितो नरः ॥ ३२ ॥ घृतं सौरेश्वरं दद्यादूरुस्तम्भे कफोत्तरे । दद्याच्छुण्ठीसृतं वापि वैश्वानरमथापि वा ॥ सैन्धवाद्यं हितं तैलममृताख्योऽपि गुग्गुलुः ॥ ३३ ॥ कुष्ठं श्रीवेष्टकोदौथं सरलं दारुकेसरम् । अजगन्धाश्वगन्धे च तैलं तैः सार्षपं पचेत् । सक्षौद्रं मात्रया तहदूरुस्तम्भार्दितः पिबेत् ॥ ३४ ॥ इति कुष्ठाद्यं तेलम् ।

·आमवाताधिकारः। ३८३ पलाभ्यां पिप्पलीमूला नागरादष्टकटूरम् । तैलप्रस्थ समं दना एघ्रस्यूरुग्रहापहम् ॥ ३५ ॥ समेहं दधिसम्भूतं तकं कटरमुच्यते। अष्टकटूरतैलेऽत्र तैलं सार्षपमिष्यते । पिप्पलीमूलशुण्योश्च प्रत्येक दिपलं कृतम् ॥ ३६ ॥ इति प्रष्ट करं तैलम् । इति वनसेनसङ्कलित: जरुस्तम्मनिदानचिकित्माधिकारः समाप्त: । अथ आमवातदिदानमाह । विरुवाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेनिश्चलस्य च । स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामच्चाथ कुर्वतः ॥ १ ॥ वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति। तेनात्यर्थं विदग्धोऽसौ धमनीः प्रतिपद्यते ॥ २ ॥ वातपित्तकफै यो दूषितो ह्यन्द्रजो रसः । स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ॥ ३ जनयत्यग्निदीवल्यं हृदयस्य च गौरवम् । व्याधीनामाश्रयो ह्येष प्रामसंज्ञोऽतिदारुणः ॥ ४ ॥ अजीर्णात् यो रसोजातः मञ्चित: संक्रमेण वै प्रामसंज्ञां स लभते शिरोगावरुजाकरः ॥ ५ ॥ युगपत् कुपितावेतो त्रिकसन्धिप्रवेशको। स्तब्धञ्च कुरुते गात्रमामवातः स उच्यते ॥ ६ ॥ अङ्गमर्दोऽरुचिस्तृष्णा पालस्यं गौरवं ज्वरः । अपाकः शूनताङ्गाना मामवातस्य लक्षणम् ॥ ७ ॥ स कष्टः सर्वरोगाणां यदा प्रकुपितो मवेत् ।

·३८४
चिकित्सासारसंग्रह
हस्तपादशिरोगुल्फ त्रिकजानूरुसन्धिषु ॥८॥
करोति सरुज शोथं यत्र दोषः प्रपद्यते।
सदोषो रुजतेऽत्यर्थं व्याविद्ध इव वृश्चिकैः ॥ ८ ॥
जनयेत् सोऽग्निदौर्बल्यं प्रसेकारुचिगौरवम् ।
उत्साहहानि वैरस्यं दाहश्च बहुमूत्रताम् ॥ १० ॥
कुक्षौ कठिनतां शूलं तथा निद्राविपर्ययम्।
टर्दिभ्रममूचि हृह हं विडिबन्धनम् ॥ ११ ॥
जाद्यान्नकूजमानाहं कष्टांश्चान्यानुपद्रवान् ॥ १२ ॥
पित्तात्सदाहरोगञ्च सशूलं पवनानुगम् ।
स्तिमितं गुरुकण्डूकं कफजुष्टं तमादिशेत् ॥ १३ ॥
एकदोषानुगः साध्यो दिदोषो याप्य उच्यते
सर्वदेहचरैः शोथैः स कच्छ्रः साबिपातिकः ॥ १४ ॥
।
पथ चिकित्मामाह।
लङ्घनं खेदनं तिक्तं दीपनानि कटूनि च ।
विरेचनं रोहनञ्च वस्तयश्चाममारुते ॥ १५ ॥
रूक्षः खेदो विधातव्यो वालुकापुटकैस्तथा।
उपनाहाश्च कर्त्तव्यास्तेऽपि स्नेहविवर्जिताः ॥ १६ ॥
आमवाताभिभूताय पीड़िताय पिपासया ।
पञ्चकोलेन संसिद्धं पानीयं हितमुच्यते ॥ १७॥
शुष्कमूलकयूषस्तु यूषं वा पाश्चमौलिकम् ।
रसकं काञ्जिकं वापि शुण्ठीचूर्णावचूर्णितम् ॥ १८ ॥
सौवीरं विनवाकिं तथा तिताफलानि च ॥ १८ ॥
वास्तू कशाकं सारिष्टं शाकं पौनर्नवं हितम् ।
पटोल गोक्षुरञ्चैव वरुणं कारवेलकम् ॥ २० ॥
यवानं कोरदूषान्न पुराणं शालिषष्टिकम् ।
लावकानां तथा मांसं हितं तक्रेण संस्कृतम् ॥ २१ ॥

·पामवाताधिकारः। ३८५ हितं च यूषं कौलुत्थं कालायचणकस्य च । रुयं दद्याद्यथा सात्मा मामवातहितं च यत् ॥ २२ ॥ शतपुष्या वचा विश्व खदंष्ट्रावरुणत्वचः । पुनर्नवा सदेवाब शटीमुगिडतिकाः समाः ॥ २३ ॥ प्रसारणी च तर्कारी फलञ्च मदनस्य च । शुक्तकानिकपिष्टाश्च सुखोष्णा लेपने हिताः ॥ २४ ॥ अहिंसाकेमुकामूलं शिग्रुवल्मीकमृत्तिका। मूत्रपिष्टैच कर्त्तव्यमुपनाहप्रलेपनम् ॥ २५ ॥ चित्रकं कटुका पाठा कलिङ्गातिविषामृताः । देवदारुवचामुस्ता नागरातिविषाभयाः ॥ प्रिबेदुष्णाम्बुना नित्यमामवातस्य भेषजम् ॥ २६ ॥ शटौशुण्ठाभया चोग्रा देवाद्वातिविषामृता। कषायमामवातस्य पाचनं रूक्षभोजनम् ॥ २७ ॥ रानां गुडूचोमैरण्डं देवदारुमहौषधम् । पिबेत् सर्वाङ्गिके वाते सामे सध्यस्थिमज्जगे ॥ २८ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागरैः । कथितं वारि तत्येय मामदातनिवहणम् ॥ २८ ॥ शटी विश्वौषधी कल्क वर्षाभूकाथसंयुतम् । सप्तरानं पिबेज्जन्तु रामवातविनाशनम् ॥ ३० ॥ रानामृतारग्वधदेवादारु विकण्टकैरण्डपुनर्नवानाम् । क्वाथं पिबेनागरचूर्णमिथं जमोरुपार्शनिकपृष्ठशूले ॥ ३१ ॥ प्रामवाते कणायुक्त दशमूलीजलं पिबेत् । खादेवाप्यभया विश्वं गुडूची नागरेण वा ॥ ३२ ॥ चित्रकेन्द्रयवापाठा कटुकातिविषाभया । भामाशयोत्थवातघ्नं चूर्ण पेयं सुखाम्बुना ॥ ३३ ॥ पुनर्नवामृताशुण्ठी शताद्वावदारकम् ।

·चिकिलासारसंग्रह
शटौमुण्डतिकाचूर्णमारणालेन पाययेत् ॥
आमवातं निहन्त्याशु ग्रनसौमुद्धतामपि ॥ ३४ ॥
इति पुनर्नवादि चूर्णम् ।
कर्ष नागरचूर्णस्य काचिकेन पिबेत् सदा।
आमवातप्रशमनं कफवातहरं परम् ॥ ३५ ॥
पञ्चकोलकचूर्णन्तु पिबेदुष्णेन वारिणा।
मन्दाग्निशूलगुल्मञ्च कफारोचकनाशनम् ॥ ३६ ॥
मामवातगजेन्द्रस्य शरीरवनचारिणः ।
एक एव निहन्याशु धेरण्डप्रेहकेसरी ॥ ३७॥
एरण्ड तैलयुक्तां हरतकी भक्षयेबरो विधिवत् ।
प्रामानिलार्त्तियुक्तो ग्टद्धसी हार्दितो नियतम् ॥ ३८ ॥
पागग्बधस्य पत्राणि भृष्टानि कटुतैलतः ।
पामनानि नरः कुर्यात् सायं भतातानि च ॥ ३८ ॥
अथ कटिग्रहलक्षणमाद।
वायुः
कव्याथितः
शुधः
सामो वा जनयेगुजम् ।
कटिग्रहः स एवोतः
पङ्गः
सकथिहयाश्रितः ॥ ४०॥
तस्य चिकित्साशाह।
शुण्ठीगोक्षुरकः क्वाथः प्रातः प्रातनिषेवितः ।
सामे वाते कटौशूले पाचनो रुकप्रणाशनः ॥ ४१ ॥
यवक्षारसमायुतो मूत्रकृच्छविनाशनः ॥ ४२ ॥
दशमूलौकषायेण पिबेहा नागराम्भमा ।
कुक्षिवस्तिकटीशूले तैलमैरण्डसम्भवम् ॥ ४३ ॥
महौषधगुडूयोस्तु क्वाथं पिप्पलौसंयुतम् ।
पिबेदामे सरकोठे कटोशूले विशेषतः ॥ ४४ ॥
विशोध्यैरण्डवीजानि पिष्ट्वा क्षीर विपाचयेत् ।
सत्यायसं कटौशूले गतस्यां परमौषधम् ॥ ४५ ॥

·आमवाताधिकारः । शुष्कतरुवल्कलसहितं गोमूत्रं स्थापितं तु सप्ताहम् । हिङ्गवचाशतपुष्यासैन्धवयुक्तेन तेनाथ ॥ ४६ ॥ तत्पुटपक्कं हन्यात् कटीरुजं दारुणं पंसाम् । आममेदोहद्धिभवान् विकारांश्वानिलोद्भवान् ॥ ४७ ॥ अमृतानागरगोक्षरमुण्डतिकावरुणकैः कृतं चूर्णम् । मस्त्वारनालपोतं मामानिलनाशनं ख्यातम् ॥ ४८ ॥ इति अमृताद्यं चूर्णम् । रास्नै रण्ड शतावरीलहचरादुःस्पर्शवामामृता- दवाह्वातिविषाभयाघनशीशुण्ठीकषायः कृतः । पौत: मारुवतैल एष विहित: सामे सशुलेऽनिले कट्यूरत्रिकपार्श्वपृष्ठजठरे कोष्ठे च वातार्त्तिजित् ॥ ४८ ॥ इति लधुरासादिः । गमावातारिमूलञ्च वासकः सदुगलभः । शटी दारुवला मुस्तं नागरातिविषाभया ॥ ५० ॥ खदंष्ट्राव्याधिघातश्च मिमिधान्य पुनर्नवा । अश्वगन्धामृताकृष्णा बद्ददारुशतावरी ॥ ५१ ॥ वचासहचरा चैव चविकावृहतीहयम् । समभागान्वितैरतैः रास्थात्रिगुणभागिकैः ॥ ५२ ।। कषायं पायवेत् सिद्धमष्टभागावशेषितम् । शुण्ठीचूर्णसमायुक्तमाभादोन युतं तथा ॥ ५३ ॥ अलम्बुषादिमंयुक्तमजमोदादिना तया । यथादोषं यथाव्याधि प्रक्षेपं कारयेद्भिषक् ॥ ५४ ॥ सर्वेषु वातरोगेषु सन्धिमज्जगतेषु च । कुनके वामने चैव पक्षाघाते तथार्दिते ॥ ५५ ॥ जानुजङ्घास्थिपौड़ासु म्ध्रस्याञ्च हनुग्रहे। प्रशस्तं वातरक्ते स्यादूरुस्तम्भे तथाऽसि ॥ ५६ ॥ ३४

·३८८
चिकित्सासारसंग्रह
विखाचोगुल्महद्रोगविसूचीकोष्टुशीर्षके ।
अन्त्रहरी लोपदे च योनिशुक्रामये तथा ॥ ५७ ॥
पंसां मेदगते रोगे स्त्रीणां बन्ध्यामयेऽपि च ।
योषितां गर्भदं मुख्यं नास्ति किञ्चित् अतःपरम् ॥ ५८ ॥
सर्वेषां पाचनानान्तु श्रेष्ठमेतद्दि पाचनम् ।
महारासादिको नाना प्रजापतिविनिर्मितः ॥ ५८ ॥
इति महारासादिः ।
रानाविश्वविड़ङ्गानि रुवुकं त्रिफला तथा ।
दशमूलं पृथक् श्यामाकाथो वातामयापहः ॥ ६ ॥
अविभेदके चाव्य चार्दिते वातखञ्ज के ।
नेत्ररोगे शिरःशूले ज्वरापस्मारयोस्तथा ॥
मनोनशे च विविध कथितञ्च सुखप्रदम् ॥ ६१ ॥
इति राम्रादशमूलकाथः ।
अलम्बुषा गोक्षुरकं त्रिफलानागरामृता
यथोत्तरं भागवड्या श्यामाचर्णञ्च तत्समम् ॥ ६२ ॥
पिबेन्मस्तु सुरां तत्र काञ्जिकोष्णोदकेन वा।
आमवातं जयत्याशु रनपित्तं मशोणितम् ॥ ६३ ॥
विकजानूरुमध्यस्थिज्वरारोचकनाशनम् ।
अलम्बुषादिकं चूर्ण रोगानौकविनाशनम् ॥ ६४ ॥
हरीतक्यक्षधानीभिः प्रसिद्धा त्रिफला क्रमात् ।
प्रत्येकं तेन वा युञ्जयात् भागहद्धिं यथोत्तरम् ॥ ६५ ॥
इति अलम्बुषाद्यं चूर्णम्।
आमा राम्रा गुडूची च शतावरी महौषधम् ।
शतपुष्याखगन्धा च हयुषा वृद्धदारुकम् ॥६६॥
यवानो चाजमोदा च समभागानि कारयेत् ।
सूक्ष्मचूर्णमिदं कृत्वा विड़ालपदकं पिबेत् ॥ ६७ ॥

·प्रामवाताधिकारः। कटिग्रहं ग्रध्रसीच्च मन्यास्तम्भ' हनुग्रहम् । ये च कायगता रोगा सवींस्तांच प्रणाशयेत् ॥ १८ ॥ चूर्णमामादिनामेदं सर्ववातविकारनुत् । इति पाभादिचूर्णम् । अलम्बुषा गोक्षुरकं गुडूची वृद्धदारुकम् । पिप्पली त्रिसता मुस्ता वरुणं मपुनर्नवम् ॥ ६८ ॥ त्रिफला नागरञ्चैव सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । मस्त्वारनालतक्रेण पयोमांमरसेन वा। आमवातं निहन्त्याशु श्वयथ सन्धिसंस्थितम् ॥ ७० ॥ इति अलम्बुषाद्यं चूर्णम्। माणिमन्थस्य भागो हौ यवान्याम्तावदेव तु। भागास्त्रयोऽजमोदाया नागराद्भागपञ्चकम् ॥ ७१ ॥ टश हो च हरीतक्याः लक्षाचूर्णीकृतं शुभम् । मस्वारनालतक्रेण सर्पिषोषणोदकेन वा ॥ ७२ ॥ पोतं जयत्यामवातं गुल्महृदस्तिजान् गदान् । प्लीहानं हन्ति शूलादीनानाहं गुदजानि च ॥ ७३ ॥ विबन्धं जाठरान् रोगान् तथा हस्तपादजान्। वातानुलोमनमिदं चूर्ण वैवानरं स्मृतम् ॥ ७४ ॥. इति वैश्वानरं चूर्णम् । पथ्यथं पयमा साध्य दना विण्म वसंग्रहे। दीपनार्थ मतिमता मस्तुना च प्रकीर्तितम् ॥ ७५ ॥ सर्पिर्नागरकल्केन सौवीरं तच्चतुर्गुणम् । सिद्धमग्निकरं श्रेष्ठमामवातहरं परम् ॥ ७६ ॥ इति शुल्हौतम्। नागरक्वाथकल्काभ्यां वृतप्रस्थं विपाचयेत्। चतुर्गुणेन तेनाथ केवलेन जलेन वा ॥ ७७ ॥ वै

·चिकिमासारसंग्रह
वातश्लेष्मप्रशमन मम्निसन्दीपनं परम् ।
नागरं तमित्युक्तं कटौशूलामनाशनम् ॥ ७८ ॥
इति हितोयशुलौतम् ।
हिङ्गु निकटकं चव्यं माणिमन्य तथैव च ।
कल्कान् कृत्वा पृथक् सर्वान् हतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ७८ ॥
आरनालाढकं दत्त्वा तत्सर्पिर्जाठरापहम् ।
शूलं विबन्धमानाह मामवातं कटिग्रहम् ॥
नाशयेद् ग्रहणोदोषं मन्दाग्नेर्दीपनं परम् ॥ ८ ॥
इति हिमाद्यं पृतम्।
शृङ्गवरं यवक्षारं पिप्पलीमूलपिप्पलीः ।
मचव्यं चित्रकं हिङ्ग माणिमन्य तथैव च ॥ ८१ ॥
कल्क कृत्वा तु मतिमान् कृतप्रस्थ विपाचयेत् ।
आरनालाढकं दत्त्वा तत्सर्पिजीठरापहम् ॥ ८२ ॥
शुलं विबन्धमानाहमामवातं कटिग्रहम् ।
नाशयेद ग्रहणौगेगमग्निमन्दीपनं परम् ॥ ८३ ॥
इति अवेराद्यवृतम् ।
पिबेहिन्दुतं वापि धान्वन्तरमथापि वा।
महाशुण्ठीतं चैव मामवाते पुन: पुन: ॥ ८४ ॥
यत्किञ्चिल्लेखनं मपिर्दीपनं पाचनञ्च यत्।
तत्सर्वमामवातेषु योज्यं वा मम्तुना पृतम् ॥ ८५ ॥
अजमोदमरिचपिप्पलीविडङ्ग सुरदारूचित्रकशताहा।
सैन्धवं पिप्पलीमूलं भागा नवकस्य पलिकाः स्युः ॥ ८६ ॥
शुण्ठोदशपलिका
स्यात्
पलानि तान्ति वृहदारस्य ।
अभयापलानि पञ्च तच्चूर्ण कारयेच्छूक्षणम् ॥ ८७ ॥
समगुड़वटकानदतचूर्ण वा कोष्णवारिणा पिवतः ।
नश्यन्त्यामानिलजाः सर्व रोगाः सुदारुणा: शीघ्रम् ॥ ८८ ॥

·आमवाताधिकारः। ४०१ विसूचिका प्रतितूनी तूनी हृद्रोगाः ध्रसी चोग्रा। कटिवस्तिगुदस्फुटनं चैवास्थिजयोस्तोत्रम् ॥ ८८ ॥ श्वय थुस्तथाङ्गसन्धिषु ये चान्ये चामवातसम्भूताः । मर्वे प्रयान्ति नाशं तम इव मूर्यांशुविध्वस्तम् ॥ ८ ॥ क्षुद्दोधनमारोग्यं स्थिरतरुणं बलीपलितनाशनञ्च । कुरुते सतताभ्यामाद गणानन्यांस्तथा सुबहून् ॥ ८१ ॥ इति पाभादिवटकः । चित्रकं पिप्पलीमूलं यवानी कारवी तथा । विडङ्गमजमोदा च जौरक सुरदारु च ॥ ८२ ॥ चव्यैला सैन्धवं कुष्ठं रास्ना गोक्षरधान्यकम्। त्रिफला मुस्तकं व्योषं त्वगुशौरं यवाग्रजम् ॥ ८३ ॥ तालीशपत्रं पत्रञ्च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । यावन्त्येतानि चूर्णानि तावन्मात्रञ्च गुग्ग लुम् ॥ ८४ ॥ मम्मी मर्पिषा गाढ़े स्निग्ध भाण्डे निधापयेत् । ततो मावां प्रयुञ्जीत यथेष्टाहारवानपि ॥ ८५ ॥ योगराज इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः । आमवाताव्यवातादीन् कमिदुष्टवणानि च ॥ ८६ ॥ प्लोहगुल्मोदरानाहदुर्नामानि विनाशयेत् अग्निञ्च कुरुते दीप्तं तेजोवृद्धिं बलं तथा ॥ वातरोगान् जयत्येष सन्धिमज्जागतानपि ॥ ७ ॥ इति योगरागगुग्गुल: । नागरस्य पलान्यष्टौ घृतस्य पलविंशतिः । क्षौराढ़कसमायुक्तं खण्ड स्याईशतं पलम् ॥ १८ ॥ व्योषत्रिजातकद्रव्यात् प्रत्येकञ्च पलं पलम् । निदध्याच्चर्णितं तत्र खादेदग्निबलं प्रति ॥ ८८ ॥ आमवातप्रशमनं बलपुष्टिविवईनम् । ।

·४०२
चिकित्सासारसंग्रह
बल्यमायुष्यमोजस्यं बलोपलितनाशनम् ॥ १० ॥
इति शुण्ठीखगहः ।
पलं शतं रसोनस्य तिलस्य कुड़वं तथा ।
हिङ्ग त्रिकटकं क्षारौ हौ पञ्चलवणानि च ॥ १०१ ॥
शतपुष्पा तथा कुष्ठं पिप्पलीमूलचित्रको।
अजमोदा यवानौ च धान्य कञ्चापि बुद्धिमान् ॥ १०२ ।
प्रत्येकञ्च पलञ्चैषां लक्षाचानि कारयेत् ।
घृतं भाण्डे दृढ़ चैव स्थापयहिनषोड़शम् ॥ १०३ ॥
प्रक्षिपेत्तैलमानीय प्रस्थाई काजिकस्य च ।
खादेकर्षप्रमाणन्तु तोयं मद्यं पिबदन ॥ १०४ ॥
आमवाते तथा वाते मर्वाङ्गकाङ्गमंस्थिते ।
अपस्मारनले मन्दे प्रवाम काम गरषु च ॥ १०५ ॥
मोन्मादे वाताग्ने च शून्ले जन्तुषु शस्यते
पनि मीनपिगटः ।
प्रसारिण्या रमे सिद्ध तेलमैरगड़जं पिवेत् ।
मर्वदोषहरञ्चैव कफरोगहरं परम् ॥ १०६ ।।
इति प्रसारिणीतेन्नम्।
विपञ्चमूलीनिर्यास फलदध्याम्न काजिकैः ।
तैलं कट्यूरुपार्खार्तिकफवातामयान् गदान् ॥ १०७ ॥
हन्ति वस्तिप्रदानेन करोत्यग्निबलं महत् ॥ १०८ ॥
ति बिपञ्चमूलाद्य तेलम् ।
।
सैन्धवं श्रेयसी राना शतपुष्पा यवानिका ।
स्वजिका मरिच कुष्ठ शुण्ठी सौवर्चलं विडम् ॥ १०८ ॥
वचाजमोदा सरणी पौष्करं मधुकं कण।।
एतान्यईपन्लांशानि सूक्ष्मपिष्टानि कारयेत् ॥ ११० ॥

·आमवाताधिकारः। ४०३ प्रस्थमेरगडतैलस्य प्रस्थं तु शतपुष्पजम् । काञ्जिकं द्विगुणं दत्त्वा मस्तु च द्विगुणं तथा ॥ १११ ॥ एतत्सम्भृत्य मम्भारं शनैमहग्निना पचेत् । मिद्धमतत्प्रयोक्तव्य मामवातहरं परम् ॥ ११२ ॥ पानाभ्यञ्जनवस्तौ च कुरुतेऽग्निबलं भृशम् । वातात्तिवकणे शस्तं कटोजानसमन्धिजे ।। १२३ ॥ शूले हृत्पावजे चैव वातश्लेष्मनिपीड़िते । वाह्यायामार्दितानाहेष्वतन्त्र हद्धिनिपीड़िते ।। अन्यांश्वानिलजान् रोगानाशयत्याशु देह जान् ॥ ११४ ॥ इति तहमैन्धवादितलम् । स्वल्पप्रमारणौतेलं तैन्नं वा मैन्धवादिकम् । दशमूलाद्यतेलेन वस्तिदानं प्रशस्यते ॥ ११५ ।। तैलस्य दिपलं दद्यात् काञ्जिकस्य चतुप्पलम् । दशमूलरमं मूत्रं पृथक् पञ्चपलानि च ॥ ११६ ।। वचा मदनयध्याह्वा शताहा कुष्ठमैन्धवैः । पिप्पल्यतिविषा मुम्ता गमाकटफलपौष्करैः ॥ ११७ ।। अक्षांशिकैश्च तत्सव मन्थयोत विचक्षणः । प्रस्थाई प्रथमं देयो वस्तिभिरविशङ्कितः ।। ११८।। हितीये च तीये च वर्जयेत्प्रसूतदयम् । सर्ववातविकारेषु मोहेषु वृषणामये ॥ ११८ ॥ कुक्षौ हत्यार्खपृष्ठेषु जानुजङ्घाकटीग्रहे । विबन्धानाह रोगषु शकराश्मरोपीड़िते ॥ १२० ।। भग्नास्थिपृष्ठगात्रेषु पिचितेषु क्षतेषु च । एतन्त्रिरूहवत्याज्ञो निरायासो महागुणः ॥ १२१ ।। ति निरूहः । दधि मत्स्य गुड़क्षोरं पोतकोमाषपिष्टकम् ।

·चिकित्मासारसंग्रह वर्जयेदामवाता? मांसमानुपजञ्च यत् ।। १२२ ॥ अभिष्यन्दिकरा ये च ये चान्ये गुरुपिच्छिलाः । वर्जनीयाः प्रयत्नेन आमपीड़ार्दितैनरैः ॥ १२३ । शोकाक्षेपकमकोच स्तम्भश्खयथुकम्पनम् । हनुग्रहार्दितं खलं पाङ्गल्यं सुप्तवातता ॥ १२४ ।। मन्धिच्युतिः पर्वभेदो मेदो मज्जास्थिजा गदाः । एते स्थानस्य गाम्भीर्य्यात् सिध्ये युर्यत्नतो नवाः । तस्माज्जयेनवान्येव सुभिषक् निरुपद्रवान् ॥ १२५ ।। इति वङ्गसेन सङ्कलित: पामवातनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः । अथ शूलनिदानमाह। दोषैः पृथक् समस्तामहन्दः शूलोऽष्टधा भवेत् । सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः ॥ १ ॥ व्यायामयानादतिमैथुनाञ्च प्रजागराच्छोतजलातिपानात् । कलायमुहाढकि कोरदूषादत्यर्थरूत्ताध्यशनाभिघातात् ॥ २ ॥ कषायतिनातिविरूढ़जान्न विरुद्धवल्लूरकशष्कशाकात् । विटशुक्रमूवानिलवेगरोधाच्छोकोपवासादतिभाष्यहास्यात् ॥३॥ वायुः प्रवृद्धो जनयेदि शूलं हृत्पार्श्वपृष्ठत्रिकवस्तिदेशे। जीणे प्रदीप च धनागमे च शौते च कोपं समुपैति गाढम्॥४॥ मुहुर्मुहुश्चोपशमप्रकोपौ विड्वातसंस्तम्भनतोदभेदैः । संवेदनाभ्यञ्जनमर्दनायैः स्निग्धानभोज्यैश्च समं प्रयाति॥५॥ पथ चिकित्सामाह। वमनं लग्नं खेदः पाचनं फलवर्तयः । क्षारचूर्णानि गुटिका: शस्यन्ते शूलशान्तये ।। ६ ।।

·शूलाधिकारः।
४०५
विज्ञाय वातशूलन्तु नेहखेदैरुपाचरेत ।
पायसैः कशरापिण्डैः स्निग्धैर्वा पिशितोत्कटः॥७॥
पाशुकारी हि पवनस्तस्मात्त त्वरया जयेत् ।
तस्य शूलाभिपत्रस्य खेद एव सुखावहः ॥ ८॥
विल्वैरण्ड तिलैः कृत्वा गुडिकामम्बपेषिताम् ।
वातशूलोपशान्त्यर्थं प्रमृज्यादुषणया तया ॥ ८ ॥
तिलैश्च गुटिकां कृत्वा भ्रामयेज्जठरोपरि
गुटिका शमयत्याशु शूलञ्चैव सुदुस्तरम् ॥ १० ॥
नाभिलेपाज्जयेच्छुलं मदनः कालिकान्वितः ।
जीवन्तीमून कल्को वा मतैलः पार्खशूलहा ।। ११ ॥
वातात्मकं हन्त्यचिरेण शूलं स्नेहेन युक्तस्तु कुलत्ययुषः ।
ससैन्धवो व्योषयुतः सलावः सहिङ्गमौवर्चलदाडिमान्यः ॥१२॥
बलापुनर्नवैरण्ड बहतीदयगोक्षुरम् ।
सहिङ्ग लवणोपेतं सद्यो वातरुजापहम् ॥ १३ ॥
इति बलादिचूर्णम् ।
तुम्बुरूण्यभयाहिङ्ग, पौष्करं लवणत्रयम् ।
पिवेद्यवाम्बना वातशूलगुल्मापतन्त्रको ॥ १४ ॥
इति तुम्बु रादिचूर्णम् ।
हिङ्गलकृष्णामलकं यवानी क्षौराभयामैन्धवतुल्यभागम् ।
च णं पिबहारुणिमण्डमिश्र शूले प्रद्धेऽनिलजे शिवाय ॥१५॥
विश्वमैरण्डजं मूलं क्वाथयित्वा जलं पिबेत् ।
हिङ्गसौवच लोपितं मद्यः शून्लनिवारणम् ॥ १६ ॥
विश्वैरण्डयवैः क्वाथः सद्यः शूलनिवारणः ।
तहदिन्द्रयवक्वाथो हिङ्गमौवर्चलान्वितः ॥ १७ ॥
यवानौहिङ्गसिन्धूत्य क्षारसौवर्च लाभयाः ।
सुरामण्डेन पातव्या वातशूलनिषदनाः ॥ १८ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह
शूले निरत्रकोष्ठे हि कोणानिर्णिताः पिवेत्।
हिङ्गप्रतिविषाव्योष वचासौवर्च लाभयाः ॥ १८ ॥
इति वावमूखम्।
.
पथ पित्तशूलमाछ।
क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहितैल निष्थावपिण्याककुलत्थयूषैः ।
कटुम्ल सौवीरसुराविकारैः क्रोधानलायासरविप्रतापैः ॥ २० ॥
ग्राम्यातियोगादशनैर्विदग्धैः पित्तं प्रकुप्याश करोति शूलम् ।
तृण्मोहदाहार्तिकरं हि नाभ्यां संखेदमूर्छाभ्रमदोषयुक्तम् ॥२१
मध्यन्दिन कुप्यति चाईराने विदाहकाले जलदात्यये च ।
शौते च शीतैः समुपैति शान्ति सुस्वादुशीतैरपि भोजनैश्च॥२२॥
अथ चिकित्सामाह।
गुड़शालियवा: क्षीरं सर्पिष्पानं विरेचनम् ।
जाङ्गलानि च मांसानि भेषजं पित्तशूलिनः ॥ २३ ॥
वामयेत्पित्तशलात्तं पटोलेचुरसादिभिः ।
पश्चादिरेचयेत् सम्यक पित्तगुल्मविरेचनैः ॥ २४ ॥
शीतावगाहाः पुलिनाः मवाता भाण्डानि कांस्यानि जलमुतानि।
अन्यानि शस्तानि च शीतलानि सचन्दनाद्रश्च कर: सुशीतः॥२५॥
मणिराजतताम्राणि भाजनानि च सर्वशः ।
परिपूर्णानि तोयेन शूलस्योपरि निक्षिपेत् ॥ २६ ॥
विरेचनं पित्तहरं च शस्तं रसश्च शस्तः शशलावकानाम् ।
सतर्पणं लाजमधूपपन्नं योगाः सुशौता मधुसम्प्रयुक्ताः ॥ २७॥
शतावरी सयध्याह्वा वाट्याल कुशगोक्षुरैः ।
तशीतं पिबेत् तोयं मक्षौद्रगुड़शक रम् ।
पितामृग्दाहशलघ्नं सद्यो दाहज्वरापहम् ॥ २८ ॥
धानवा रसं विदार्या वा त्रायन्ती गोस्तनाम्बु वा।
पिबेत् सशर्करं सद्यः पित्तशूलनिषूदनम् ॥ २८ ॥

·शूलाधिकारः। त्रिफलारग्वधक्काथं सक्षौद्र शर्करान्वितम् । पाययेद्रक्तपित्तात्तं दाहशलनिवारणम् ॥ ३० ॥ छवी ज्वर पित्तभवे च शूले घोरे विदाहे टषितेऽतिमात्रम् । यवस्य पेयां मधुना विमियां पिबेत् सुशीतां मनुजः सुखार्थी३१ शतावरीरमं क्षौद्रयुक्तं प्रातः पिबेबरः । दाहशूलोपशान्त्यर्थं सर्वपित्तामयापहम् ॥ ३२ ॥ वृहत्यौ गोक्षुरैरण्ड कुशकाशेक्षुबालिकाः । पौता: पित्तभवं शूल मद्यो हन्युः सुदारुणम् ॥ ३३ ॥ प्रलिह्यात्पित्तशून्नघ्नं धात्रीच गणं समाक्षिकम् । सगुड़ा तमिया वा शलं हन्याइरोतकौ ॥ ३४ ॥ कुशादिमलयथ्याङ्कः क्षौरमोदके शृतम् । रक्तपित्तोपशमनं वेदना चोपशाम्यति ॥ ३५ ॥ कुशादिमूलारुणपञ्चवल्कलं शतावरौकोमलकाम्बुमाधितम् । घृतं पयस्यूल्वणपित्तशूलजित् सितामधूकारुण कल्कसाधितम्३६ कुशाद्य पृतम्। इति पित्तशूलम् । अथ श्लेम शूलमाह। आनूपवारिजकिलाटपयोविकारैः मांसेक्षुपिष्टकशरातिलशष्कुलौभिः । अन्येबलासजनकैरपि हेतुभिश्च नेभा प्रकोपमुपगम्य करोति शूलम् ॥ ३७॥ हल्लासकाससदनाचिसम्प्रमेक: भामाशये स्तिमितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः । भुक्त सदैव हि रुजं कुरुतेऽतिमात्रम् सूर्योदये च शिशिर कुसुमागमे च ॥ ३८ ॥ पथ चिकित्मामाहा संखेद्य कोणसक्षार सततस्तथापरैः ।

·४.८ चिकित्सासारसंग्रह प्रवाप्य कफशूलार्त्तमवश्यमुपवासयेत् ॥ ३८ ॥ शाल्यनं जाङ्गलं मांसं सारिष्टं कटक रसम् । मद्यानि जीर्णगोधूमं कफशूले प्रयोजयेत् ॥ ४० ।। लवणत्रयसंयुक्तं पञ्चकोलकरामठम् । सुखोष्णेनाम्बुना पानं कफशूले प्रदापयेत् ॥ ४१ ।। श्लेषशूलहरा पेया पञ्चकोलेन माधिता ॥ ४२ ॥ व्याघ्रो ससिंहोफलविल्वमूलं शिलोद्भवं गोक्षुरकञ्च तुल्यम् । एरण्डमूलं हिगुणं च पत्वा पिबद्यवक्षारयुतं कषायम् ॥ ४३ ।। हृत्कुक्षिपार्खानुगतं निहन्याच्छलं नराणां कफजं प्रवृहम् । इति पशुलम् । अथ इन्दजं विदीषजच्च शूलमाह । हिदोषलक्षणैरतैर्विद्याच्छुलं हिदोषजम् ॥ ४४ ।। सर्वेषु दोषेषु च सर्वलिङ्ग विद्याभिषक सर्वभवञ्च शूलम् । सुकष्टमेनं विषवजकल्पं विवर्जनौयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ।। ४५ ।। अथ चिकित्मामाह। शङ्खचूर्ण मलवणं महिङ्गव्योषसंयुतम् । उष्णोदकेन तत्पीतं शूलं हन्ति त्रिदोषजम् ।। ४६ ॥ गोमूत्रसिद्ध मण्डरं त्रिफलाच संयुतम् । विलि हन्मधुमर्पिभ्यां शलं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ ४७ ॥ विदारीदाडिमरमः सव्योषलवणान्वितः । क्षौद्रयुक्तो जयत्याश त्रिदोषप्रभवां रुजम् ॥ ४८ ॥ एरण्डफलमूलानि बहतीहयगाक्षुरम् । पणिन्यः सहंदवी च सिंहपुच्छौसुबालिका ॥ ४८ ।। तुल्यैरतैः शृतं तोयं यवक्षारयुतं पिबत् । पृथग्दोषभवं शूलं हन्यात्सर्वभवं तथा ॥ ५० ॥ इति एरण्ड बादशकः क्वाथ: । इति विदोषण लम् ।

·शूलाधिकारः। अथ भामशूलमार। आटोपल्लासवमोगुरुत्वं स्तै मित्यमानाह कफप्रसेकैः । कफस्य लिङ्गेन ममानलिङ्गमामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति ॥ ५१ ॥ अध चिकित्सामा। आमशूले क्रिया कार्या कफशूलविनाशिनी। मेव्यमामहरं सर्व यद्यदग्निविवर्द्धनम् ॥ ५२ ॥ चित्रकग्रन्थिकरण्ड शुण्ठौधान्यजलैः शृतम् । शूलानाहविबन्धेषु सहिङ्गविड़सैन्धवम् ॥ ५३ ॥ एरण्डविल्ववृहतीद्दयमातुलुङ्ग- पाषाणभिचिकटूमूलकतः कषायः । सक्षारहिङ्गलवगोरुवतैलमिश्रः शोण्यंसमद्रहृदयस्तनरुक्षु पेयः ॥ ५४ ॥ इति एरण्ड सप्तकः कषायः । पथ शूलस्थानमाह। वातात्मकं वस्तिगतं वदन्ति पित्तात्मकं चापि वदन्ति नाभ्याम् । हनाभिकुक्षी कफमनिकष्टं सर्वेषु देशेषु च मनिपातात् ॥५५॥ वस्तौ हत्कण्ठपार्वेषु मशूल: कफवातिकः कुक्षी हृन्नाभिमध्येषु मशूलः कफपैत्तिकः ।। दाहज्वरकरो घोरो विनेयो वातपैत्तिकः ॥ ५६ ॥ एकदोषोस्थित: माध्यः कच्छमाध्यो हिदोषजः । मर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्य्यपद्रवः ॥ ५७ ॥ निग्राह्य मारुतं श्लेष्मा कुक्षिपार्श्वव्यवस्थितः । माधानाटोपसरुद्धः सूचीभिरिव निस्तुदन् ॥ ५८ ॥ उच्छमित्येव वक्त्रण नवान्नमभिनन्दति । न च निद्रामपैत्येष पार्खशूलः प्रकीर्तितः ॥ ५८ ॥ प्रकुप्यति यदा कुक्षौ वह्निमाक्रम्य मारुतः । ३५ ·४१० चिकित्सासारसंग्रह इच्छल तदास्य भोजनं भुक्तां वातस्तब्ध न पचते ॥ ६॥ उच्छसबतिमात्रेण शूलेनाऽहन्यते मुहुः । शयनेनासनेनैव तिष्ठन्तो लभते सुखम् ॥ कुक्षिशूल इति ख्यातो वातादामसमुद्भवात् ॥ ६१ ॥ कफपित्तावरुद्धस्तु मारुतो रसमूर्छितः । हृदिस्थं कुरुते शूल मुच्छासारोधनं परम् ॥ ६२ ॥ इति स ख्यातो रसमारुतकोपतः ॥ ६३ ॥ संरोधात् कुपितो वायुर्वस्ति संकृत्य तिष्ठति । वस्तिवपणनाड़ीषु ततः शूलोऽस्य जायते ॥ विण्मूत्रवातसंरोधो वस्तिशूल: स संजितः ॥ ६४ ॥ नाभ्यां वयणपाषु कुक्षौ मैद्रानुबन्धकः । मूत्रमावत्य गृह्णाति मूवशूल: स मारुतात् ॥ ५५ ॥ वायुः प्रकुपितो यस्य रूक्षाहारस्य देहिनः । वातान् रुणद्धि कोष्ठस्थः मन्दोकृत्य तु पावकम् ॥ ६६ ॥ शूलं सञ्जनयन् शीघ्र स्रोत आकृत्य मारुत:। दक्षिणं यदि वा वामं कुतिमादाय जीर्यते ॥ ६७ ॥ मर्वत्र वईते क्षिप्रं धमनिःश्वासघोषवत् । पिणसा बईतेऽतीव नमो मूच्र्छा च जायते ॥ ६८ ॥ उच्चारितो मृवितश्च न शान्तिमधिगच्छति । विटशूलमेतज्जानीयाभिषक् परमदारुणम् ॥ २८ ॥ पथ चिकित्सामा। रसोनं मद्यसम्मिश्रं पिबेत्रातः प्रकाजितः । वातश्लेष्मकतं शूलं निहन्याइङ्गिदीपनम् ॥ ७० ॥ क्षीरोदकं पिबेत्तत्र पिप्पल्या सगुड़ान्वितम्। कुक्षिशूलं जयत्युग्र यच्च बातकफोद्भवम् ॥ ७१ ॥ पटोलत्रिफलारिष्टैः शृतं क्षौद्रयुतं पिबेत् ।

·शूलाधिकारः। ४११ पित्तश्लेष्मज्वरछर्दि दाहशूलोपशान्तये ॥ ७२ ॥ पित्तजे कफजे वापि या क्रिया कथिता पृथक् । एकीकृत्य प्रयुजीत तां क्रियां कफपित्तजे । ७३ ॥ निदग्धिकाहहत्यौ च कुशकाशेक्षुबालिका। खदंष्ट्ररण्डमूलानि बारिणा सह पाचयेत् ॥ पिबेत्सशर्कराक्षौद्र शूले पित्तानिलात्मके ॥ ७४ ॥ इति हम्हजं शूलम् । हिंगुसौवर्चलं पथ्या बिड़मैन्धवतुम्बरु । पौष्करच पिबेच्चूणं दशमूलीयवाम्भसा ॥ ७५ ॥ पार्श्वहृत्कटिपृष्ठानां शूले तन्द्रापतानके। श्लेष्मणोत्ये प्रसेके च गलरोगे च शस्यते ॥ ७९ ॥ इति हिङ्गादिचूर्णम् । तुम्बरूण्यभयाहिङ्ग पौष्करं लवणत्रयम् । यवानी च यवक्षारं विडङ्ग नागरं वचा ॥ ७७ ॥ विचिगुणितं चूर्ण रुवुतैलसमन्वितम् । उष्णाम्बुना च तत्पेयं गुल्म वातकफात्मके ॥ ७८ ॥ उदरेषु विबन्धे च वातविण्म नरेतसाम् ॥ ७० ॥ इतिहहत्तुम्बुर्यादिचूर्णम् । तुम्बुरूण्यभयाहिङ्ग पौष्करं लवणत्रयम्। पिवेद्यवाम्बुना वातगुल्मशलापतन्त्रको ॥ ८ ॥ विश्वोरुवकदशमूलयवाम्भसा च दिक्षारहिङ्ग लवणत्रयपुष्कराणाम् । चूर्ण पिबेदृदयपृष्ठकटिग्रहाम- पक्वाशयार्तिभृशरुगज्वरगुल्मशूली ॥१॥ इति विश्वादिचूर्णम् । चूर्ण समं रुचकहिङ्ग महौषधानां ·४१२ चिकित्मासारसंग्रह शुण्ठयम्बुना कफसमीरणसम्भवासु। हृत्पार्खपृष्ठजठरातिविषूचिकासु घेथं तथा यवरसेन च विड्विबन्धे ॥ २ ॥ क्वाथेन चूर्णपानञ्च यत्र क्वाथप्रधानता। प्रवर्त्तते न तेनायं चूर्णापेक्षाञ्चतुर्गणः ॥ ८३ ॥ हिङ्गलः स्वल्पमानोक्त समशब्दे सहार्थता ॥ ८४ ॥ इति रुचकादिचूर्णम् । त्रिफलाक्काथगोमूत्र क्षौद्रक्षौररमैः पृथक् । एरण्ड तैलैर्दिगुणे हितं शान्त्य विरेचनम् ॥ ८५ ॥ हिङ्ग तैलं मलवणं गोमूत्रेण विपाचितम् । नाभिस्थाने प्रदातव्यं यस्य शूलं मवेदनम् ॥ ८६ ॥ दारु हैमवतीकुष्ठ शताबा हिङ्ग मैन्धवैः । अम्लपिष्टैः सुखोणश्च शलासमुदरं दिहेत् ॥ ८७ ॥ इति दारुषटकलेपः । पुनर्नवैरण्ड यवातमीभिः कसरथिभिरारनालेः । खिनैरमोभिभिषजा च कार्य: खेदः समोरातिहरो नगणाम् ॥ ८८ ॥ पति पुनर्नवादिख दः। सैलमैरण्ड वापि दशमूलस्य वारिणा। पोतं निहन्ति साटोपं हिङ्ग सौवर्चलान्वितम् ॥ ८८ ॥ पथ्यां सशक्रयवपुष्करमूलयुक्तां निष्काथ्य हिजटिलातिविषासुयुक्ताम् । पीत्वा सुखोष्णमथ वातकतञ्च शूल- मामोद्भवं कफक्कतञ्च निहन्ति तूर्णम् ॥ ८॥ मातुलुङ्करसो वापि शिक्काथस्तथापरः ।

·शूलाधिकारः। ४१२ सक्षारो मधुना पीतः पार्खहृदस्तिशूलनुत् ॥ २१॥ मातुलुङ्गरस: सर्पिः सहिङ्ग लवणान्वितम् । सुखोष्णं पाययेदेतदितिबन्धानुलोमनम् ॥ ८ ॥ कुक्षिहत्यावशूलेषु वेदना चोपशाम्यति ॥ ८ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूल चचित्रकनागरैः । यवागूर्दीपनोया स्याच्छलघ्नी चोपमाधिता ॥ ४ ॥ सहिङ्ग तुम्बुरुव्योष यवानौचित्रकाभयाः । सक्षारल वगैश्चणं पिबत्प्रातः सुखाम्बना । विण्मूत्रानिलशूलघ्नं पाचनं वह्निदीपनम् ॥ ८५ ॥ विल्वमूलमथैरण्डं चित्रकं विश्वभेषजम् । हिङ्गसैन्धवसंयुक्त सद्य:शूलनिवारणम् ॥ ८६ ॥ मूत्रान्त्रः पाचितां शुष्का लोहचुगममन्विताम् । सगुड़ामभयामद्यात् सर्वशूलप्रशान्तये ॥ १७ ॥ त्रिफलायास्तथा चूर्ण चूर्ण वा काललोहजम् । शर्कराचूर्णसंयुक्त सर्वशूलनिवारणम् ॥ ८८ ॥ कम्बलावृतदेहस्य प्राणायाम प्रकुर्वतः । कटुतैलाक्तशक्तनां धूपं शूलनिवारणम् ॥ १८ ॥ हिङ्ग त्रिकट कं कुठं यवक्षारोऽथ मैन्धवम् । मातुलुङ्गरसोपेतं लोहशूलायहं रजः ॥ १० ॥ वाते निरूहाः मविरेचनाश्च क्षीरप्रयोगा मधुराश्च पित्ते । तिक्तः कषायः कटु कस्तथैव कफेन शूले खलु सविविष्टे ॥ १०१ हिङ्गसौवर्चलं पाठा द्वौ क्षारी लवणत्रयम् । चुर्णीकत्य विधातव्यं भिषजा लशुने रसे ॥ १०२ ॥ हृच्छले पार्षशूले च मन्यास्तम्भे सुदारुणे। प्रयोज्यं कुक्षिशूले च भिषजा सिद्धिमिच्छता ॥ १०३ ॥ इति डिझायो बटमः।

·चिकित्सासारसंग्रह एरण्डमूलं बहती खदंष्ट्रा पुनर्नवागोरुकस्य मूलम् । शतावरी हंसपदी बला च महासहा क्षुद्रसहा विदारी॥१०४॥ विस्वस्य मूलं समृणालचित्र निदिग्धिकाजीवकसर्षपौ च । कुशे कुशाख्या सह देवदेवे पचेत्कषायं जलपादशेषम् ॥ काथन कल्केन पचेतु धीमानसेन तुल्यं फलपूरकस्य ॥ १०५ ॥ उत्कृष्टदोषो यस्य स्याद्यस्य शूलो न शाम्यति । तत्र सर्पिरिदं दद्यात् प्रसह्यविनिवारणम् ॥ १०६ ॥ सर्वस्थानगतं शलमेतद्धन्ति चतुर्विधम् । एरण्डाद्यमिदं सर्पिः कृष्णात्रेयेण पूजितम् ॥ १०७ ॥ इति एरण्डा एतम । . वीजपूरकमैरण्ड रामनागोक्षुरकं बला। पृथक् पञ्चपन्लान् भागान् यवप्रस्थ समायुतान् ॥ १०८ ॥ वारिद्रोणेन माध्यं स्यात् यावत्यादावशेषितम् । वृतप्रस्थं पचेत्तेन कल्कं दत्त्वानम्मितम् । १०६ ॥ तुम्बुरुण्यभयाहिङ्गव्योषं सौवर्चन्नं विडम् । सैन्धवं यावशकञ्च स्वर्जिका माम्बवेतमम् ॥ ११० ॥ मस्तुप्रस्थ हयं दद्यात् मिदं मृदग्निना भिषक् । पानमेतत् प्रशंसन्ति शून्न हन्ति त्रिदोषजम् ॥ १११ ॥ वातशूलं यक्वच्छूलं गुल्मप्लोहापहं परम् । हृच्छूलं पार्श्वशलच्च अन्वशुलञ्च यद्भवेत् ॥ ११२ ॥ वलवर्णकरं हृद्य मग्निमन्दीपनं परम् । याज्ञवल्कोन मुनिना भाषितं तत्त्वदर्शिना ॥ ११३ ॥ इति बीजपूराद्यं कृतम्। घृताच्चतुर्गुणो देयो मातुलुङ्गरसस्त था । शष्कमूलककोलाम्ब कषायो दाडिमाद्रमः ॥ ११४ ॥ विडङ्गलवणक्षारं पञ्चकोलयवानीभिः ।

·परिणामशूलाधिकारः। ४१५
पाठामूलककल्क व सिहं शूले मतं पृतम् ॥ ११५ ॥
हृत्पावशूलं वा श्वासं कासं हिकां तथैव च ।
प्रमगुल्मप्रमेहार्थो वातव्याधिं विनाशयेत् ॥ ११६ ॥
इति शूलएतम्।
यस्य नैवं प्रशाम्यत तस्य वस्तिविधिर्मतः ।
नारायणेन तैलेन प्रमारण्या तथैव च ॥ ११७ ॥
वेदना च दृषा मूर्छा पानाही गौरवारत्तीः ।
कामवामौ च हिक्का च शूलस्योपद्रवाः स्मृताः ॥ ११८ ॥
व्यायाम मैथुनं मद्यं लवणं कटकानि च ।
वेगरोधं शुचं क्रोध विदलं शलवान् त्यजेत् ॥ ११८ ॥
इति वङ्गसेनसङ्कलितः शूल निदानचिकित्साधिकार: ममाप्तः ।
प्रकुपितो
यदा।
अथ परिणामशूलनिदानमाह ।
स्वैनिदानैः
वायुः
सविहितो
कफपित्ते ममावृत्य शूलकारी भवेद्दलौ ॥ १ ॥
भुक्ते जीर्यति यच्छ्रलं तदेव परिणामजम् ।
तस्य लक्षणमप्येतत्समामेनाभिधीयते ॥ २ ॥ .
आध्मानाटोपविण्म व विवन्धारतिवेपनैः ।
स्निग्धोष्ण : प्रशमं याति वातिक तहदेभिषक् ॥ ३ ॥
तृष्णादाहारतिखेदं कटुम्ललवणोत्तरम् ।
शूलं शौतशमप्रायं पैत्तिकं तहदेद्भिषक् ॥ ४ ॥
छदिहल्लामसम्मोह स्वल्परुग्दीर्घसन्ततिः ।
कटुतितोपशान्तौ च तहिनेयं कफात्मकम् ॥ ५ ॥
संसृष्टलक्षणं बुध्वा हिदोषं परिकल्पयेत् ।
त्रिदोषजमसाध्यं स्यात् क्षीणमांसबलानलम् ॥ ६ ॥

·४१६
चिकित्सासारसंग्रह
पथ चिकित्सामाछ।
लङ्घनं प्रथमं कुर्य्यादमनं सविरेचनम् ।
बस्तिकम्मपरं चात्र पक्तिशूलोपशान्तये ॥ ७ ॥
निरूहो वाजिगन्धा च मधुतैलिकवस्तयः ।
निम्बक्काधन वमनं कटतम्बोरसेन वा ॥ ८ ॥
पटोलपत्रकाथेन कारवेल्लोदकेन वा।
प्रियङ्ग पत्रकाथेन हितं मोचरसेन वा ॥ ८ ॥
यध्याह्वादिकयोगन वमनं परिशस्यते ।
पौत्वा च क्षीरमाकण्ठं मदनकाथमंयुतम् ॥ १० ॥
कान्तारकस्य पौण्डस्य कोशकारस्य वा रसम् ।
परिणामशनशान्त्यर्थ वमनाय प्रयोजयेत् ॥ ११ ॥
दन्तो च त्रिवृता श्यामा कणिका कट काह्वया ।
नौनिकानागरं चूर्ण तैलेनैरगाड जेन वा ॥
युक्त विरेचनं सद्यः पक्तिशूलनिवारणम् ॥ १२ ॥
विड़ङ्ग तण्डुलं व्योषं वहद्दन्तो मचित्रकम् ।
माण्येतानि चाहृत्य लदा चूर्णानि कारयेत् ॥ १३ ॥
गुड़ेन मोदकं कत्वा भक्षयेत्नातस्थितः ।
उष्णोदकानुपानं च दद्यादग्निविवईनम् ॥ १४ ॥
जयेत्रिदोषजं शूलं परिणामसमुद्भवम् ॥ १५ ॥
इति विडङ्गायो मोदकः ।
नागरगुड़तिलकल्क पयसा संसाध्य यः पुमानद्यात् ।
उग्र परिणतिशूलं तस्य नश्यति त्रिरात्रेण ॥ १५ ॥
एरण्डवह्निशम्बूक वर्षाभूगोक्षुरं समम् ।
अन्तर्दग्धा पिबेदनि रुष्णाभिः शूलशान्तये ॥ १६ ॥
पोतं शम्बकजं भस्म जलेनोषण न तत्क्षणात् ।
पतिजं विनिहन्त्येतच्छन्नं विष्णुरिवासुरान् ॥ १७ ॥

·परिणामशूलाधिकारः। ४१७ शम्बूकं अषणञ्चैव पञ्च वै लवणानि च । ममांजर्गटिकां कृत्वा कलम्बुकरसेन वा ॥ १८ ॥ प्रातभॊजनकाले वा भक्षयेच्च यथा बलम् । शलादिमुच्यते जन्तुः सहमा परिणामजात् ॥ १८॥ विषणुकान्तामूलकल्कः पीतः ससृतशर्करः । पयमा शमयत्याशु शलं पक्तिसमुद्भवम् ॥ २० ॥ यः पिबति मप्तरात्र शक्तूने कान् कलाययूषण । जयति परिणामशलं शमयेत्तज्जलं वा प्रयोजितम् ॥ २१ ॥ पलानि नौणि शम्बू कालोहचूर्णात्यलहयम् । रमाञ्जनात्पलञ्चैकं लोहमिङ्घातकात्यलम् ॥ २२ ॥ मः ममं शर्करा च मधुना च परिपतम् । सर्वमेतत्समाहृत्य मोदकान् कारयेद्भिषक् ॥ २३ ॥ तान् भक्षयेच्च यत्नेन शूले गुल्म हृदामये । विशेषत: पक्ति शूले शोथे पाण्डगदे भ्रमे ॥ २४ ॥ दुर्नाम्नि कासे कच्छ च प्रमेहाश्मरिद्धिषु । अग्निमान्य स्मृतिभ्रंशे पौनसेऽविभेदके ॥ २५ ॥ इति शम्बकाद्यी मोदकः । कृष्णाभया लोहचूर्ण विलिहन्मधुमर्पिषा । परिणामोद्भवं शूलं सद्यो हन्ति सुदुस्तरम् ॥ २६ ॥ इति कृषणायं लीम् । पथ्या लोहरजः शुण्ठौ तच्ची मधुसर्पिषा। परिणामभवं हन्ति वातपित्त कफात्मकम् ॥ २७ ॥ दूति पथ्यालोहम्। त्रिफलां लोहचूर्णन्तु यष्टीमधुकमेव च । मधुसर्पियुतं लिह्याच्छूलं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ २८ ॥ इति विफल्खाद्यं लीम् ।

·४१८
चिकित्सासारसंग्रह
पचन्ताम्यं रसं लोहं प्रत्येकं संस्कृतं पलम् ।
सर्वमेतत्समाहृत्य गृह्णीयात्कुशलौ भिषक् ॥ २८ ॥
प्राज्ये पलहादशके दुग्धे वत्सरसंख्यके ।
क्षिप्ता तत्र पचेञ्चणं सुपूतं धनतन्तुना ॥ ३० ॥
विडङ्गं त्रिफलावङ्गोन् त्रिकटून्वा तथैव च ।
पिष्ट्वा पलोम्मितानेतान्यथा संमिश्रितानयेत् ॥ ३१ ॥
तत: पिष्ट्वा शुभे भाण्ड स्थापयेत्तु विचक्षणः ।
प्रात्मनः शोभने वनि पूजयित्वा रविं गुरुम् ॥ ३२ ॥
वृतेन मधुना मांस भक्षयेन्माषकादिकम् ।
अष्टौ माषान् क्रमेणैव बईयेत्तु समाहितः ॥ ३३ ॥
अनुपानञ्च दुग्ध न नारिकेलोदकेन च ।
जीर्णशकरशाल्यन्नं मुहुमांसरसादयः ॥ ३४ ॥
रसायनान्यविरु द्धान्यन्यान्यपि कारयेत् ॥ ३५ ॥
हृच्छूलं पाखंशलञ्च आमवातं कटिग्रहम् ।
गुल्मशलं प्लौहशूलं यक्कच्छूलं विशेषतः ॥ ३६ ॥
अग्निमान्य क्षयं कुष्ठं कामं खासं विचचिकाम् ।
अश्मरी
मूत्रकृच्छञ्च योगेनानन नश्यति ॥ ३७॥
इति चतुःसमी ली।
त्रिवृता चित्रकं मुस्तं त्रिफला प्रषणं तथा ।
एकैकस्य समोभागस्तद? रसगन्धयोः ॥ ३८ ॥
लोहात्विक विभागानां भङ्गस्तदिगुणो भवेत्।
एतत्सकलचूर्णन्तु चूर्णयित्वा विचक्षणः ॥ ३८ ॥
त्रिफलायाः कषायेण गुटिकां कारयेभिषक् ।
तत्रैक भक्षयेत्प्रातभक्तवारि पिवेदनु ॥ ४० ॥
पक्तिशुलं त्रिदोषोत्थमम्लपित्तं वर्मि ज्वरम् ।
इच्छुन्न पार्श्वशूलञ्च वस्तिकुक्षिगुदे रुजम् ॥ ४१ ॥

·परिणामशूलाधिकारः। ४१८
कासं खास तथा कुष्ठं ग्रहणीदोषनाशनम् ।
यक्वत्प्लौहोदरच्चैव राजयक्ष्मज्वरापहम् ॥ ४२ ॥
इति भक्तवारिगुटिका।
अक्षामलकशिवानां स्वरसै: पक्कं सुलोहजञ्च रजः ।
सगुड़ यापभुक्त मुञ्चति त्रिदोषज शूलम् ॥ ४२ ॥
इति विफलायं लोहम् ।
सामुद्रं सैन्धवं क्षारोरुवकं रोमकं विडम्।
दन्ती लोहरज: कि निवृच्छरणकं समम् ॥ ४४ ॥
दधिगोमूत्रपयसा मन्दपावकयाचितम् ।
तद्यथाग्निबलं चूणं पिबेदुष्णेन वारिणा ॥ ४५ ॥
जीर्णऽजीर्ण तु भुञ्जीत मांसादितसाधितम् ।
नाभिशूलं यक्कच्छूलं गुल्मप्लीहवतञ्च यत् ॥ ४६ ॥
विद्रध्यष्ठीलज हन्ति कफवातोद्भवं तथा ।
अन्नद्रवं जरयितुमजीणं ग्रहणोगदम् ॥ ४७ ॥
शुलानामपि सर्वेषामोषधं नास्त्यतःपरम् ।
परिणामसमुत्थस्य
विशेषणान्तकं
स्मृतम्
इति सामुद्राद्यं घूर्णम् ।
सपिप्पलीगुड़ सर्पिः पचेत् क्षीरचतुर्गुणे ।
विनिहन्त्यम्लपित्तञ्च शूलञ्च परिणामजम् ॥ ४८ ॥
इति गुडपिप्पलीघसम्।
काथन कल्केन च पिप्पलीनां
सिद्धं वृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तम् ।
क्षीरानुपानं विनिहन्त्यवश्यं
शूलं प्रद्धं परिणामसञम् ॥ ५० ॥
अति पिप्पलीहतम् ।
लोहस्य रजसो भागस्त्रिफलायास्त्रयखथा।
॥४८॥

·४२०
चिकित्सासारसंग्रहे
गुड़स्याष्टो तथा भागा गुड़ान्मूत्र चतुर्गुणम् ॥ ५१ ॥
एतत्सर्वन्तु विपचेद् गुड़पाकविधानवत् ।
लिहेचैतद्यथाशक्ति क्षये शुले च पाकजे ॥ ५२ ॥
॥
इति लोहादिलेहः ।
कोलग्रन्थिकशृङ्गवेरचपलाक्षारैः समं चूर्णितम् ।
मण्डरं सुरभीजलेऽष्टगुणिते पक्वाथ सान्द्रीकृतम् ।
तत् खादेदशनादिमध्यविरतौ प्रायेण दुग्धात्रभुक् ।
जेतुं वातकफामयान् परिणतोशूलं हि शूलानि च ॥ ५३ ॥
इति कोलादिमण्डूरम् ।
यवक्षारं कणा शुण्ठी कोलं ग्रन्थिकचित्रके ।
पलप्रमाणमादाय प्रस्थं लोहस्य किट्टकम् ॥ ५४ ॥
शनैः पचेद्दाविलेपं गोमूत्राष्टगुणेन च ।
ततोऽक्षमात्रान्वटकान्योजयेत्सप्तरात्रकम् ॥ ५५ ॥
भक्षयेभोजनस्याग्रे मध्ये भुक्तवतस्तथा ।
सपिः क्षीररसोपेतैरसैर्जाङ्गलजैः शुभैः ॥ ५६ ॥
विनिहन्त्यम्बपित्तञ्च
शुलञ्च
परिणामजम् ।
सर्वशूलगदाश्चांशु नाशयत्येप वीर्यवान् ॥
सभौमवटको ह्येष योगराजः प्रकीर्तितः ॥ ५.७॥
इति भौमबट कमण्डपम् ।
लोहकिट्टपलान्यष्टौ गोमूत्रस्याढ़के पचेत् ।
क्षौरप्रस्थेन तत्सिद्ध पक्तिशूलहरं नृणाम् ॥ ५८ ॥
इति सौरमण्डपम् ।
संशोध्य चूणितं कृत्वा मण्डूरस्य पलाष्टकम् ।
शतावरीरसस्याष्टो दनश्च पयसस्तथा ॥ ५८ ॥
पलान्यादाय चत्वारि तथा गव्यस्य सर्पिषः ।
विपचेत् सर्वमेकत्र यावत्पिण्डत्वमागतम् ॥ ६० ॥

·४२१
परिणामशूलाधिकारः।
सिद्धन्तु भक्षयेन्मध्ये भोजनस्याग्रतोऽपि वा ।
वातात्मकं पित्तभवं शलञ्च परिणामजम् ।।
विनिहन्त्य ष योगोऽयं मण्डूरस्य न संशयः ॥ ६१ ॥
इवि शतावरीमड्रम् ।
विडङ्ग चित्रकं चव्य त्रिफलातूषणानि च ।
नवभागानि सर्वारिष्ट लोहकिट्टसमानि च ॥ ६२॥
गोमूत्र हिगुणं दत्त्वा मूत्रात् द्विगुणितं गुड़म् ।
शनैर्मदग्निना पत्वा सुसिद्ध पिण्डतां गतम् ॥ ६३ ॥
स्निग्ध भाण्डे विनिक्षिप्य भक्षयेत् कोलमात्रया।
प्रामध्यान्तक्रमेणैव भोजनस्य प्रयोजितः ॥ ६४ ॥
योगोऽयं शमयत्याशु पक्तिशलं सुदारुणम् ।
कामलापाण्डुरोगञ्च शोथं मन्दाग्निनामपि ॥ ६५ ॥
प्रथांमि ग्रहणोरोगं कृमिगुल्मोदराणि च ।
नाशयेदम्लपित्तं च स्थौल्यं चाप्यपकर्षति ॥ ६६ ॥
वर्जयेच्छुष्कशाकानि विदाह्यम्बकटूनि च ।
पक्तिशूलान्तको होष गुड़ो मण्डरसंज्ञकः ।
शूलार्तानां कपाहे तो स्तारया परिकीर्तितः ॥ ६७ ॥
इति तारामण्डरगुडः ।
वर्षाभूवरुणोमान लोहकिट्टन्तु पूतकम्।
भार्गी च ममभागानि मूत्र दशगुणे पचेत् ॥ ६८ ॥
अन्तर्धूमविपक्वेन मधुसर्पिर्युतं लिहन् ।
बाताधिकं तथा पित्तं इन्दजं श्लेष्मजं तथा ।
एतत् विदोषजं हन्ति शलं हि परिणामजम् ॥ ६८ ॥
इति पुनर्नवादिमहरम् ।
वाषणं त्रिफला चव्य विड़ङ्गानलजोरकम् ।
शृङ्गो मुस्त देवकाष्ठ कारवीधान्यतुम्बुरु ॥ ७० ॥

·४२२ चिकित्सासारसंग्रह । दन्तौ त्रिहत्तयोर्मल ग्रन्थिकं गजपिप्पली। वगेलापत्रकं चूर्णं सर्वमईपलं पृथक् ॥ ७१ ॥ गृह्णीयाइन्धपाषाणं केशरं चाक्षसम्मितम् । मण्डूरस्य विशुद्धस्य पलानां पञ्चविंशतिम् ॥ ७२ ॥ कत्वा चूर्णं ततः सूक्ष्म स्वरसैर्भावयेत्तु तम् । कर्कोटककेशराज बन्ध्यातालसमुद्भवैः ॥ ७३ ॥ धात्रीफलरसप्रस्थ मूत्रमष्टगुणं तथा । दत्त्वा विपाचयेत्तावद्यावत्याकञ्च गच्छति ॥ ७४ ॥ खादेदग्निबलं मत्वा परिहारविवर्जितः । वातश्लेष्मोद्भवं शूलमम्लपित्त सुदारुणम् ॥ ७५ ॥ प्लीहानमुदरं गुल्म ग्रहणीपाण्डुकामलाम्। कमौनांसि कुष्ठानि शोषस्थौल्यमरोचकम् ॥ ७६ ॥ ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तकफोद्भवाः । तान् सर्वानाशयत्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ७७ ॥ बाषणं नाम विख्यातं वहेर्दीप्तिकरं परम् ॥ ७८ ।। इति ठहत्त्व प्रषणाद्यं मण्डरम । नारिकेलस्य तोयञ्च लवणेन प्रपूरितम् । विपक्वमग्निना सम्यक् परिणामजशूलनुत् ॥ ७ ॥ वातिकं पैत्तिकञ्चैव श्लैणिक साबिपातिकम् ॥ ८० ॥ इति नारिकेललवणम् । त्रिफला मुस्तकं व्योषं विडङ्ग पुष्करं वचा। चित्रक मधुकं चैव पलांशं श्लक्ष्णचूर्णितम् ॥ ८१ ॥ अयचूर्ण पलान्यष्टौ गुग्गुलोस्तावदेव तु । प्रातर्विलिह्य भुञानोऽजीणेऽस्मिंस्तु जयेद्रुजम् ॥ २ ॥ जीर्णावसम्भवं शूलं पाण्डुरोग हलीमकम् ।

·अन्नद्रवशूलाधिकारः। ४२३ पामवातं तथा गुल्म वयधुं विषमज्वरम् ॥ २३ ॥ इति अबीगुग्गुलुः । खिबपौडितकूष्माण्डात्तुलाई भृष्टमाज्यतः । प्रस्थाई तुल्यखण्डच्च पचेदामलकीरसात् ॥ ८४ ॥ प्रस्थे सुखिन्नकूष्माण्डरसप्रस्थं विघयन् । दा पकं गते तस्मिंश्चूर्णीकृत्य निधापयेत् ॥ ५ ॥ हे हे पले कणाजाजी शुण्ठीनां मरिचस्य च । पलं तालीशधन्याक चातुर्जातकमुस्तकम् ॥ ८६ ॥ कर्षप्रमाणं प्रत्येक प्रस्थाई माक्षिकस्य च । पप्तिशलं निहन्त्येव दोषत्रयकतञ्च यत् ॥ ८७ ॥ छद्यम्लपित्तमूर्खाश्च कासश्वासावरोचकम्। हृच्छुलं रक्तपित्तञ्च पृष्ठशूलञ्च नाशयेत् ॥ ८८ ॥ रमायनमिदं श्रेष्ठं खण्डामलकसंज्ञकम् ॥ . इति पामलकखण्डः । अर्थोविकारनिर्दिष्टो लेहो लोहामृताह्वयः । परिणामशूलशान्त्यर्थ कर्त्तव्यः सम्प्रजानता ॥ ८ ॥ पथ अन्नद्रवशूल निदानमाह । जीर्णेऽजीर्यति चाप्यने यच्छुलमुपजायते । पथ्याऽपथ्य प्रयोगेण भोजनाभोजनेन वा ॥ न शमं याति नियमात् सोऽवद्रव उदाहृतः ॥२०॥ पथ चिकित्सामाह। अबद्रवाख्ये शुले तु न तावत् स्वास्थ्यमश्रुते। यावत्कटकपित्ताम्लमबं न छर्दयद्रवम् ॥ ११ ॥ वान्तमात्रे जरत्यित्ते शुलमाश प्रशाम्यति। पित्तात्तै वमनं कायं कफाः च विरेचनम् ॥ २ ॥ अबद्वे च तत्कायं जरस्थित्ते बदौरितम् ।

·४२४ चिकित्मासारसंग्रह प्रामपकाशये शुद्धे गच्छदबद्रवः शमम् ॥ ३॥ माषेण्डरी समधुकां सुखिन्त्रां तैलपाचिताम् । तादृशीं मर्पिषा खादेदबद्रवनिपीडितः । ८४ ॥ धात्रीफलभवं चूर्णमयचूर्णसमायुतम् । यष्टीचर्णेन वा युक्तं लिह्यात् क्षौद्रण तहदे । ८५ ॥ श्यामाकतण्डुलैः सिद्ध सिद्ध कोद्रवतण्डुलैः । प्रियङ्गतगाडुन्नैः सिद्ध पायसं शार्करं हितम् ॥ ८६ गौडिकं मौरणं कन्दं कूष्माण्डं वापि भक्षयेत् । कलाययवशक्तन्वा शतान्वा लाजसम्भवान् ॥७॥ कुलत्थशक्तनथवा दनाऽद्याहिस्तरेण तु। चणकानामथवा शक्तन् कोद्रवस्योदनं तथा ॥ ८८ ॥ गोधममण्डकं तत्र मर्पिषा गुड़मंयुतम् । ममितं शीतदग्ध न मृदितं वा हितं मतम् ॥ ८ ॥ पटोलपत्रयूषेण खादेच्चणकशक्त कान् । भृष्ट्वा वा चणकान् खादे द्रुजावानथ निस्तुषान् ॥ १०० ॥ कलायान्वा निराहार स्त षित: क्षौरपो भवेत् ॥ १०१॥ अन्नद्रवो दुचिकित्स्यो दुर्विजयो महागदः । तस्मात्तस्य प्रशमने परं यत्न ममाचरेत् ॥ १०२ ॥ अन्न द्रवे जरपित्ते वहिर्मन्दो भवेद्यतः । तस्मादन्नानि पानानि दीपनीयानि कारयेत् । १०३ ॥ कलाययवगोधम श्यामाका: कोरदूषकाः । राजमाषाः स्थलमाषाः कुलस्थाः कङ्गणी यवाः । १०४ ॥ भोजनार्थे प्रशस्ताव पुराणा: सप्रियङ्गवः । दधि लुप्तरसं चौरं गव्यमा समाहिषम् । घृतं पुराणं शाकाथं वास्तुको निम्बपल्लवाः ॥ १०५ ॥ कर्कोटकारबेल्लानां पवाणि खरसस्य वा।

·अन्नद्रवशूलाद्यधिकारः। ४२५ यानि कानि प्रयोज्यानि कासमर्दफलानि च । १०६ ॥ वहिणो हरिणा मस्या रोहिताः सकपिञ्जलाः । एतस्मिन्नामये शस्ता मता मुनिचिकित्सकैः ॥ १०७॥ गुड़ामलकपथ्यानां चूर्ण प्रत्येकशः पलम् । त्रिपलं लोह किदृस्य तत्सव मधुसर्पिषा ॥ १०८॥ ममालोद्य तत: खादे दक्षमात्र प्रमाणत: । पादिमध्यावसानेषु भोजनस्य निहन्ति तत् ॥ १० ॥ पन्नद्रवं जरत्पित्त मम्लपित्तं सुदारुणम् । परिणामममुत्थञ्च शूलं संवत्सरोस्थितम् ॥ ११० ॥ इति गुड़मण्डरः । कलायचूर्णी भागौ हौ लोहकिट्टस्य चापरः । कावेलपलाशानां रसेनैव विमर्दयेत् ॥ १११ ॥ कर्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेटुगुटिकां नरः । मण्डानुपानात्मा हन्ति जरपित्तं सुदुर्जयम् ॥ ११२ ॥ इति कलायचूर्णगुटिका। एरण्डसप्तकं पेयं हपुषाद्यं मदा हितम् । धान्वन्तरं मकौमारं घृतं रमायनञ्च यत् । इति संक्षेपतः प्रोक्त मन्नद्रवचिकित्सितम् । अनद्रवेऽपि यत्रोक्तं जरत्पित्तेऽपि तद्वितम् । इति वङ्गसेनसङ्कलितः परिणामशूलान्नद्रवजरपित्तनिदानचिकित्साधि- कारः समाप्तः ·चिकित्सासारसंग्रह अथ उदावर्तनिदानमाह । वातविण्म त्रजृम्भाश्रु क्षवोहारवमीन्द्रियैः। तुत्तृष्णाश्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसम्भवः ॥ १ ॥ वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गो ध्यानं क्लमो रुजः । जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युतिनिग्रहात् ॥ २ ॥ आटोपशलौ परिकर्तिका च मङ्गः पुरोषस्य तथो+वातः । पुरोषमास्यादथवा निरति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य ॥ ३ ॥ वस्तिमेहनयोः शुलं मूत्रकृच्छ्र शिरोरुजः । विनामो वनणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे ॥ ४ ॥ मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात्पवनात्मका स्युः । तथाक्षिनासावदनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह कर्णरोगैः ॥५॥ आनन्दजं वाप्यथ शोकजं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि । शिरो गुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः मह पीनसेन ॥६॥ मन्यास्तम्भः शिरः शूल मर्दिता वभेदको इन्द्रियाणाञ्च दौर्बल्यं क्षवथोः स्यादिधारणात् ॥ ७ ॥ कण्ठास्य पूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरथवा प्रवृत्तिः । उदारवैगेऽभिहिते भवन्ति जन्तोविकाराः पवनप्रसूताः ॥८॥ कण्डूकोठारुचिव्यङ्ग शोफपाण्डामयज्वराः । कुष्ठविसर्पहल्लासाः छर्दिनिग्रहजा गदाः ॥ ८ ॥ मूत्राशये वै गुदमुष्कयोश्च शोथो रुजा मूत्रविनिग्रहश्च । शुक्राश्मरीतत्स्रवणं भवेच्च ते ते विकाग विहते तु शुक्र ॥१०॥ तन्द्राङ्गम रुचिविभ्रमाश्च क्षुधाभिघातात् कृशता च दृष्टेः । कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाभिघातादृदये व्यथाच ॥११॥ श्रान्तस्य निःखासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवापि गुल्मः । जृम्भाङ्गमर्दाक्षि शिरोऽतिजाद्य निद्राविधातादथवापि तन्द्रा१२ ·उदावाधिकारः । ४२७ तृष्णादितं परिक्तिवं क्षीणं शूलैरुपद्रुतम् । शकहमन्तं मतिमानुदावर्त्तिनमुत्सृजेत् ॥ १३ ॥ अथ चिकित्मामाह । मर्वेष्वेतेषु विधिवदुटावर्त्तषु कत्म्नश: । वायोः क्रिया विधातव्या स्वमार्गप्रतिपत्तये ॥ १४ ॥ पुरीषजे तु कर्तव्यो विधिरानाहिकश्च यः । क्षारवैतरणो वस्ती युञ्जयादव चिकित्सकः ॥ १५ ॥ सौवर्चलाढ्यां मटिरां मूत्रेत्वभिहते पिवेत् । एलां वाप्यथ मद्येन क्षीरं वारि तथा पिवेत् ॥ १६ ॥ दुस्पर्शा खरसं वापि कषायककुभस्य च । एर्वारुवीजं तोयेन पिबेहा लवणीकृतम् ॥ १७ ॥ शर्करेक्षुरसं क्षीरं द्राक्षारसमथापि वा। सर्वत्रैव प्रयुञ्जीत मूत्रवाच्छ्राश्मरी विधिम् ॥ १८ ॥ स्नेहस्वदेरुदावत्तं जुम्भजं ममुपाचरेत् । अश्रुमोक्षोऽश्रुजे कार्यः स्निग्धस्विन्त्रम्य देहिनः ॥ १८ ॥ क्षवजे क्षवपत्र ण प्राणस्थेनानयेत् क्षवम् । तथोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः खेदो धूमः समाहृतः ॥ २० ॥ उहारजे क्रमोपेतं नैहिकं धृममाचरेत् । वम्याघातं यथादोषं सम्यक् स्नेहादिभिर्जयेत् ॥ २१ ॥ सक्षारलवणोपेत मभ्यङ्ग वात्र दापयेत् । वस्तिशुद्धिकरं सिद्धं चतुर्गुणजलं पयः ॥ २२ ॥ पावारिनाशात् कथितं पीतवन्तं प्रकामतः । रमयेयुः प्रिया नार्यः शुक्रोदावतिनं नरम् ॥ २३ ॥ प्रत्राभ्यगावगाहाश्च मदिराश्चरणायुधाः । शालि:पयो निरूहाश्च हितं मैथुनमेव च ॥ २४ ॥ शुद्दिघाते हितं निग्ध मुष्णमल्पाम्बुभोजनम् ।

·४२८
चिकित्सासारसंग्रह
तृष्णाघाते पिबेन्मन्थ' यवागू वा सुशीतलाम् ॥ २५ ॥
रसेनाद्यात् सुविधान्तः श्रमखासातुरो नरः ।
निद्राघाते पिबेत् क्षीरं सुप्याच्चेष्टकथारतः ॥ २६ ॥
पथ कुपित वातज निदानमाह।
वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतितकैः ।
भोजनेः कुपितः सद्य उदावतं करोति च ॥ २७ ॥
वातमूत्रपुरोषाणि कफमेदोवहानि च ।
स्रोतमूत्रपुरोषाणि कफमेदोवहानि च ।
स्रोतांस्युदावर्त्तयति पुरीषं च प्रवर्त्तयेत् ॥ २८ ॥
ततो हृइस्तिशलातॊ हन्नासाऽरतिपीड़ित: ।
वातमूत्रपुरोषाणि कच्छण लभते नरः ॥ २८ ॥
खासकासप्रतिश्याय दाहमोहटषावरान् ।
वमिहिकाशिरोरोग मनः श्रवणविभ्रमान् ।
वइनन्यांश्च लभते विकारान् वातकोपजान् ॥ ३० ॥
पथ चिकित्मामाह।
उदावर्त्तिनमभ्यतं खिन्नगात्रमुपाचरेत्।
वर्तिकास्थापनस्वेदवस्तिरेचनकर्मभिः ॥ ३१ ॥
विवृत्सुधापनतिलादिशाक ग्राम्यौदकानपरसैर्यवान्नम्।
प्रन्यैश्च सृष्टानिलमूत्रविड्भरद्यात्प्रमन्नागुड़सीधुपायी ॥३२॥
क्षारचित्रकहिंग्वाम्न वेतसैदनैर्मता।
यवागूः साधिता वापि तत्रारग्वधकैः पलैः ॥ ३३ ॥
श्यामा दन्ती द्रवन्ती त्वक् महाश्यामाऽमृतात्रिहत्।
सप्तला शालिनी खेता राजवृक्षः सतिल्वकः ।
काम्पिल करञ्जश्च हेमक्षौरोत्ययं गण: ॥ ३१ ॥
मर्पिस्त लरजः काथ कल्केष्वन्यतमेषु च ।
उदावतॊदरानाह विषगुल्मविनाशनः ॥ ३५ ॥

·उदावाधिकारः। ४२८ बल्मीकमृत्तिकामूलं करञ्जस्य फलत्वचम् । पिष्ट्वा मूत्रेण सिद्धार्थ मुदावर्त्तप्रलेपनम् ॥ ३६ ॥ हरीतकीयवक्षार पौलूनि विवृता तथा । धृतैश्वर्णमिदं पेय मुदावत विनाशनम् ॥ ३७ ॥ हिङ्ग कुष्ठवचास्वर्जि विड़ञ्चेति बिरुत्तरम्। . मोन चाथ पिप्पल्या मूलकानां रसेन वा । भुक्वा स्निग्धमुदावर्त्ता हातगुल्माद्विमुच्यते ॥ ३८ ॥ हिङ्गमाक्षिकसिन्धुत्य : पक्वा वर्ति सुनिर्मिताम् । दृताभ्यक्तां गुदे दद्या दुदावत विनाशिनीम् ॥ ३८ ॥ इति हिंग्वाद्या वतिः । मदनं पिप्पली कुष्ठं वचागोराश्च सर्षपाः । गुड़क्षीर समायुक्ता फलवति: प्रशस्यते ॥ ४० ॥ इति फलमतिः। प्रागारधममिन्धस्थ तैलयुक्ताम्नमूलकम् । तुमा निगुण्डिपत्र वा स्विन्ने पायो क्षिपद्धः ॥ ४१ ॥ खण्ड पलं त्रिवृतामममुपकुल्या कर्षचूर्णितं सूक्ष्मम् । प्राम्भोजन समधु विड़ालपदकं लिहत्याज्ञः ॥ ४२ ॥ एतगाढ़पुरोष पित्तकफात्त च विनियोज्यम् । स्वादुपयोग्योऽयं चूर्णा नाराचको नाम्ना ॥ ४३ ॥ इति नाराचचूर्णम्। मव्योषं पिप्पलीमूलं त्रिवहन्ती मचित्रकम् । तञ्चूर्ण गुड़संमिथ भक्षयेत् प्रातरुस्थितः ॥ ४४ ॥ एतद् गुड़ाष्टकं नाम बलवर्णाग्निवईनम् । शोथोदावत गुल्मघ्नं प्लीहपाण्डामयापहम् ॥ ४५ ॥ इति गुडाष्टकम्।

·चिकित्सासारसंग्रह मूलकं शुष्कमार्द्रश्च वर्षाभू पञ्चमूलकम् । पारेवतफलञ्चाशु पक्का तेन तं पचेत् ॥ तत्पीयमानं शमयेदुदावत मसंशयम् ॥ ४६ ॥ इति मूलकाद्यं एतम्। स्थिरादिवर्गस्य पुनर्नवायाः सम्याकपूतीककरनयोश्च । सिद्धः कषाये हिपलांशिकानां प्रस्थो तात् स्यात्प्रतिबद्धवाते॥४७ इति स्थिराद्यं एतम् । यन्महावचकं सर्पिगुलिमनां विहितं च यत् । उदरिणामशेषेण तदुदावतिने हितम् ॥ ४८ ॥ उदावतॊदरगदे पक्कं सर्पियंदौरितम् । एतद् हित्रिचतुर्मासान् दद्यादुष्णाम्बुना भिषक् ॥ ४ ॥ वाव्यक्षीररसै: सेव्यं यच्च वातानुलोमनम्। वातघ्नलवणाद्यैश्च रसाढ्य रनमाचरेत् ॥ ५० ॥ इति वङ्गसेनसङ्कलितः उदावर्तनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः । अथ आनाहनिदानमाह । आमं शक्कदा निचितं क्रमेण भूयो विबद्ध विगुणानिलेन । प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ॥ १ ॥ तस्मिन् भवत्यामसमुद्भवे च दृष्णाप्रतिश्याय शिरोविदाहाः । भामाशये शूलमथो गुरुत्वं हृत्स्तम्भमुहारविघातनञ्च ॥ २ ॥ स्तम्भः कटौपृष्ठपुरीषमूत्र शूलोऽथ मूर्छा शक्तश्च छर्दिः । खासच पक्वाशयजे भवन्ति तथालसोक्तानि च लक्षणानि ॥३॥ पथ चिकित्सामाह। पामोद्भवे वातमुपक्रमेत संसर्गभक्तक्रमदीपनौयैः ।

·पानाहाधिकारः। ४३१ विषुचिकायामभिकीर्तितानि द्रव्याणि वैरेचनिकानि चापि॥५ बिद्धरीतको श्यामा मुहीक्षौरेण पेषयेत् । वटिका मूत्रपीतास्ता श्रेष्ठाश्चानाहभेदिकाः ॥ ६ ॥ इति वित्ताद्या वटिकाः । मदनं पिप्पलीकुष्ठं वचागौराश्च सर्षपाः । गुड़दौरसमायुक्ताः फलवति: प्रशस्यते ॥ ७॥ आनाहं च गुदे शलं कुक्षिशलकमेव च । तस्य वातमुदावत योगेनानेन शाम्यति ॥ ८॥ इति फलवतिः। रामठधूमविड़योष गुड़मूत्रविपाचिता। गुदेऽङ्गुष्ठ वति विधेयानाहशूलनुत् ॥ ८ ॥ दति रामठाद्या वतिः विवत् कृष्णाहरीतक्यो हिचतुष्पञ्चभागिकाः । गुटिका गुड़तुल्यास्तु विड्विबन्धगदापहाः ॥ १० ॥ इति विवादाद्या गुटी। वत्ति स्त्रिकटु कसैन्धव सर्षपग्रहधूममदनकुष्ठफलैः । मधुनि गुड़े वा पक्के विदधीताङ्ग ठपरिमाणा ॥ ११ ॥ वतिरियं दृष्टफला शनैः प्रणिहिता गुदे ताभ्यक्ता। पानाहोदावर्त शमनी जठरगुल्मनिवारणी ॥ १२ ॥ इति विकटुकाद्या वत्ति:। हिरुत्तराहिङ्गवचा सकुष्ठं सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम् । सुखाम्बुनानाहविषूचिकार्ति हृद्रोगगुल्मोर्ध्व समीरणेषु ॥१३॥ इति हिरुत्तराहिंग्वाद्यं चूर्णम्। हिङ्गग्रगन्धाविड़शुण्ठाजाजी हरीतकीपुष्करमूलकुष्ठम् । यथोत्तरं भागविवृद्धमेतत् प्लीहोदरानाहविषचिकासु ॥ १४ ॥ इति हिंग्वाद्यं चूर्णम् ।

·चिकित्सासारसंग्रह
वचाभयाचित्रकयावशूकान्
सपिप्पलीकातिविषान् सकुष्ठान् ।
उष्णाम्बु नानाहविमूढ़वातान् पीत्वा जयेदाशु रसौदनाशी॥१५
इति वचाद्यं चूर्णम् ।
पानाहेऽपि प्रयुञ्जीत उदावत हरी क्रियाम् ।
प्रति वङ्गसेनसङ्कलित भानाहनिदानचिकित्साधिकार: समाप्त: ।
अथ गुल्मनिदानमाह।
दुष्टा वातादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः ।
कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्म कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् ॥ १ ॥
सस्य पञ्चविधं स्थानं पाखहस्तिनाभयः ॥ २ ॥
हहस्त्योरन्तर ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचल: ।
वृत्तश्चयोपचयवान् सगुल्म
इति कीर्तितः ॥ ३ ॥
स व्यस्त र्जायते दोघेः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः ।
पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञ यो रतन चापरः ॥ ४ ॥
उहारबाहुल्यपुरोषबन्धस्त प्तपक्षमत्वान्त्रविकूजनानि !
आटोपभाभानमपाकशक्तिरासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिङ्गम् ॥ ५ ॥
अरुचिः कृच्छ्रविण्म त्र वातश्चान्त्रविकूजनम्।
भानाहथोड़वातत्वं सर्वगुल्मेषु लक्षणम् ॥
रूक्षानपानं विषमातिमात्र विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च ॥६॥
शोकाभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरनता चानिलगुल्महेतुः ।
यत् स्थानसंस्थानरुजाविकल्प विडातसङ्ग गलवक्तशोषम् ॥७॥
श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरञ्च हुत्कुक्षिपाखीसशिरोरुजञ्च ।
करोति जीर्णेऽत्यधिक प्रकोपं भुङ्क्त मृदुत्वं समुपैति यश्च ॥८॥
वातात्सगुल्मो नच तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपसेवेत् ॥ ८ ॥

·गुल्माधिकारः। ४३३ अथ चिकित्सामार। । प्रागेव वातिके गुल्मे सुस्निग्धं खेदितं नरम् । रेचितं नेहरेकैश्च निरूहै: सानुवासनैः । उपाचरेभिषक् प्राज्ञो मात्राकालविवेकत: ॥ १० ॥ मातुलुङ्गरसो हिङ्ग, दाडिमं विड़सैन्धवम् । सुरामगडे न दातव्यं वातगुल्मरुजापहम् ॥ ११ ॥ नागराईपलं पिष्टं हे पले चित्रकस्य च । तिलस्यैकं गुड़पलं क्षौरेणोष्णेन पाययेत् ॥ वातगुल्ममुदावत योनिशूलञ्च नाशयेत् ॥ १२ ॥ हिङ्गसौवर्चलं शुण्ठी दाडिमं साम्बवेतसम् । खासहृद्रोगशमनमिदं स्यादिङ्गपञ्चकम् ॥ १३ ॥ इति हिङ्गपञ्चकम् । स्वर्जिका कुष्ठमहिता क्षारः केतकिजोऽपि वा। पौतस्तं लेन मयेद् गुल्मं पवनसम्भवम् ॥ १४ ॥ पिबेदैरण्ड तैलं वा वारुगोमण्ड मिश्रितम् । तदेव तैलं पयमा वातगुल्मी पिबेन्नरः ॥ १५ ॥ पञ्चमूलकषायेगा सक्षारेण शिलाजतु। पिबेत्तस्य प्रयोगेगा वातगुल्मादिमुच्यते ॥ १६ ॥ वातगुल्मप्रतिकार प्रकुप्यति यदा कफः । शस्तमुल्लेखनं तत्र चांद्याश्च कफापहाः ॥ १७ ॥ यदि कुप्यति वा पित्तं विरेकस्तत्र भेषजम् । दोषघ्नैरप्यशान्तौ च गुल्मे शोणितमोक्षणम् ॥ १८ ॥ वाषणं त्रिफला धात्री विडङ्गचचित्रकैः । कल्क रेतैघृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत् ॥ १८ ॥ इति वाषणाद्यं तम् । हपुषा व्योषपृथ्वीका चव्यचित्रकसैन्धवैः ।

·४३४
चिकित्मासारसंग्रह
साजाजी पिप्पलीमूल दीप्यकैर्विघचेद् तम् ॥ २० ॥
सकोलमूलकरसं सक्षारं दधिदाडिमम्।
तत्परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविमोक्षणम् ॥ २१ ॥
योन्यर्शी ग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान् ।
पार्श्वदृहस्तिशूलञ्च छतमतापोहति । २२ ॥
पञ्चादीनि च यत्र स्यद्रव्याणि नेहसंविधौ।
सत्र स्नेह समान्याहुरर्वाक् स्याच्च चतुर्गुणम् ॥ २३ ॥
इतिहपुषाद्य एतम्।
वित्र कव्योषसिन्धूथ पृथ्वीका चव्यदाडिमैः ।
दीप्यकग्रन्थिकाजाजी हपुषा धान्यकैः समैः ॥ २४ ॥
दध्यारनालबदरमूलकखरसैघृतम् ।
तत्पिबेहातगुल्माग्निदौर्बल्याटोपशृलनुत् ॥ २५ ॥
इति चित्रकाद्य एतम्।
हिङ्ग सौवर्चलव्योष विड़दाडिममाषकैः ।
पुष्कराजाजोधान्याम्लवेतसचारचित्रकैः ॥ २६ ॥
शटीवचाजगन्धैला स्वरसैश्च विपाचितम् ।
शूलानाहहरं सर्दिना चानिलगुल्मिनाम् ॥ २७ ॥
इति हिंग्वाद्य इतम्।
तित्तिरांच मयूरांश्च कुक्क टांश्चैव वर्तिकान्
सर्पिः शालिप्रसन्नांश्च वातगुल्मे प्रयोजयेत् ॥ २८ ॥
इति वावगुयचिकित्सा ।
अथ पित्तगुस् निदानमाह।
कटम्लतीक्षणोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा।
प्रामाभिधातो रुधिरं प्रदुष्ट पैत्तस्य गुल्मस्य निदानमुक्तम् ॥२८॥
ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजने च ।
खेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहं पैत्तिकगुल्मरूपम् ॥३०॥

·गुल्माधिकारः । ४३५ पथ चिकित्सामाह। काकोल्यादि महातिक्तवासाद्यैः पित्तगुल्मिनम् । नेहितं संसयेत् पश्चात् योजयेदस्तिकर्मणा ॥ ३१ ॥ विरकाय सितातं वा कम्पिल्लं वा समाक्षिकम् । ट्राक्षाभयारसं गुल्म पैत्तिके सगुड़ पिबेत् ॥ ३२ ॥ मधुकं चन्दनं द्राक्षा पयसा मधुकं मधु । पिबेत्तण्ड लतोयेन पित्तगुल्मोपशान्तये ॥ ३३ ॥ अथ पक्कगन्मलक्षणमाह। गरुः कठिनसंस्थानो गूढमांसोत्तराश्रयः । अविवर्ण: स्थिरश्चैव स पक्को गल्म इष्यते ॥ ३४ ॥ दाहशूलादिमंक्षोभ स्वप्ननाशारुचिज्वरैः । विदह्यमानं जानीयाद गल्मं तमुपनाहयेत् ॥ ३५ ॥ पक्के तु व्रणवत्कायं व्यधशोधनरोपणम् । स्वयमूर्द्ध मधो वापि स चेद्दोषः प्रपद्यते ॥ ३६ ॥ हादशाहमुपेक्षेत रक्षन् वैद्यैरुपद्रवान् । परञ्च शोधनं मर्पिः शुढे समधुतिक्तकम् ॥ ३७ ॥ जले दशगुणे साध्य नायमाणा चतुष्पलम् । पञ्चभागस्थितं पूतं कल्क : संयोज्य कार्षिकैः ॥ ३८ ॥ रोहिणी कटु कामस्त त्रायमाणा दुरालभा। द्राक्षा तामलको वोरा जीवन्ती चन्दनोत्पलैः ॥ ३८ ॥ रसस्यामलकानाञ्च क्षीरस्य च तस्य च । एतानि पृथगष्टाष्टौ दत्त्वा सम्यग्विपाचयेत् ॥ ४० ॥ पित्तगुल्मं रक्तगुल्मं वीमपं पैत्तिकं ज्वरम् । हृद्रोगं कामलां कुष्ठ हन्यादेतत् तोत्तमम् ॥ ४१ ॥ इति वायमाणाद्य एवम् । द्राक्षां मधुकखर्जूरं विदारी सशतावरीम् ।

·४३६
चिकित्सासारसंग्रह
परूषकाणि त्रिफलां साधयेत्पलसंमिताम् ॥ ४२ ॥
जलाढ़ के पादशेषे रसमामलकस्य च ।
घृतमिक्षुरसं क्षीरमभया कल्कपादिकम् ॥ ४३ ॥
साधयेत्तु तं सिद्धं शर्करा क्षौद्रपादिकम् ।
प्रयोगाहातगुल्मघ्न सर्वपित्तविकारनुत् ॥ ४४ ॥
इति द्राक्षाद्य एवम् ।
शालिगोछागदुग्धञ्च
पटोलं मिश्रितं दृतम् ।
द्राक्षापरूषकं धात्री खजूरं दाडिमं मिता।
पथ्याथं पैत्ति के गुल्मे बलातैलञ्च योजयेत् ॥ ४५ ॥
इति पित्तगुलाचिकित्मा।
अथ कफगुन्नानिदानमाह।
शीतं गुरुस्निग्धमचेष्टनञ्च संपरणं प्रवपनं दिवा च ।
गुल्मस्य हेतुः कफमम्भवस्य मर्वस्तु दृष्टो निचयात्मकस्य ॥ ४६॥
स्तमित्यशीतज्वरगात्रसाद हल्लामकामारुचिगौरवाणि ।
शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य ॥४on
अथ चिकित्सामाह ।
स्नेहोपनाहनस्वेद तीक्षणसंमनवस्तिभिः ।
योगैश्च वातगुल्मोक्तः श्लेष्मगुल्म सुपाचरेत् ॥ ४८ ॥
तिलेरण्डातमोबीजमर्षपैः परिलिप्य च ।
श्लेषगुल्ममयःपात्रैः सुखोषणे: खेदयेद्भिषक् ॥ ४ ॥
पञ्चमूलीशृतं तोयं पुराणं वारुणोरमम् ।
कफगुल्म पिबेत्काले जीणं माध्वीकमेव च ॥ ५० ॥
यवानोचूर्णितं तकं विड़ेन लवणो कृतम् ।
पिवेत्सन्दीपनं वातमूत्रवर्णोऽनुलोमनम् ॥ ५१ ॥
पिप्पली पिप्पलीमूल चयचित्रकनागरैः ।
पलिकैः सयवक्षार्रवृतप्रस्थ विपाच येत् ॥ ५२ ॥

·गुल्माधिकारः। ४३७ क्षौरप्रस्थेन तत्सर्पिर्हन्ति गुल्म कफात्मकम् । पहणी पाण्डु रोगन प्लौहकासज्वरापहम् ॥ ५३ ॥ इति चौरषटपलं एतम् । सव्योषक्षारलवणं दशमूलशृतं वृतम् । कफगुल्म जयत्याशु सहिङ्गविड़दाडिमम् ॥ ५४ ॥ इति व्योषाद्य तम् । भल्लातकानां दिपलं पञ्चमूलं पलोन्मितम् । साध्य विदारिगन्धाढ्यमापोथ्य सलिलाढ़के ॥ ५५ ॥ पादावशेषे पूते च पिप्पली नागरं वचा । विडङ्ग सैन्धवं हिङ्ग, यावशूकं विडं शटी ॥ ५६ ॥ चित्रकं मधुकं रास्ना पिष्ट्वा कर्षसमान भिषक् । प्रस्थञ्च पयसो दत्त्वा वृतप्रस्थ विपाचयेत् ॥ ५७ ॥ एतद्भल्लातकं सर्पिः कफगुल्महरं परम् । प्लोहपाण्डामयश्वास ग्रहणो कासरोगनुत् ॥ ५८ ॥ इति भल्लातकहतम् । विता त्रिफला दन्ती दशमूलं पलोन्मितम् । जले चतुर्गुणे परवा चतुर्भागे स्थिते रसे ॥ ५९॥ . सपिरेरण्डज तैलं क्षीरं तत्र प्रयोजयेत् । सस्निग्धो मिश्रकः नेहः सक्षौट्रः कफगुल्मनुत् ॥ ६० ॥ कफवातविकारेषु कुष्ठप्लीहोदरेषु च । प्रयोज्यो मिश्रकः स्नेहो योनिशूले तथाधिके ॥ ६१ ॥ इति मिथक: नेहः। जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च चाभया: । दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च ॥ ६२ ॥ पष्टभागावशेषं तं रसं पूतमधिनयेत्।

·४३८ चिकित्सासारसंग्रह दन्ती समं गई पूतं दद्यात् तत्राभयाश्च ताः ॥ ६॥ तैलाईकुड़वं चैव निवृतायावतुष्पलम् । चूर्णितं चाईपलिकं पिप्पली विश्वभेषजम् ॥ ६४ ॥ तत्साध्य लेहवच्छोते तस्मिंस्तैलसमं मधु । क्षिपचूर्ण पलञ्चैकं त्वगैला पत्रकेसरात् ॥ ६५ ॥ ततो लेहपलं लोट्दा जग्धा चैकां हरीतकीम्। सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थमनामयः ॥ ६६ ॥ मुलां वयधुमशांसि पाण्डु रोगमरोचकम् । हृद्रोगं ग्रहगीदोषान् कामलां विषमज्वरान् ॥ ६ ॥ गुला मोहानमानाहमतान् हन्त्य पसेविता ॥ इति दन्तीहरीतक्यावलेहः । कुलस्यान् जीर्णशालीश्च षष्टिकानवजाङ्गलान् । मध्यतेलहतं तक्र कफगुल्मे प्रयोजयेत् ॥ ६८ ॥ इति कफगुल्मचिकित्मा। अथ संमगजानाह। निमित्तलिङ्गानुपलभ्य गुल्मे संसगजे दोषबलाबलञ्च । व्यासिलिङ्गानुपलभ्य गुल्यांस्त्रोनादिशेदोषधकल्पनार्थम् ॥६६॥ हिङ्ग त्रिकटु के पाठां हपुषामभयां शटीम् । अजमोदःजगन्धे च तिन्तिड़ी चाम्लवेतसम् ॥ ७० ॥ दाडिमं पोकरं धान्यमजाजीचित्रकं वचाम् । हो नारी पक्षलवणं चव्यं चैकत्र योजयेत् ॥ ७१॥ वर्णमतत्प्रयोक्तव्यसनपानेष्वनव्ययम् । प्रागभुक्तमथवा पेयं मद्येनोष्णोदकेन च ॥ ७२ ॥ पाचहृदस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफात्मके । आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च शूले च गुदयोनिजे ॥ ७३ ॥ ग्रहण्यर्थो विकारेषु लौहपाण्डामयेऽरुची।

·गुल्माधिकारः।
४३८
उरोविबन्धे हिकायां कासे खासे गलग्रहे ॥ ७४ ॥
भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतद्रसेन वा।
बहुशो गुटिका काया: कार्षिकाः स्युस्ततोऽधिकम् ॥७५॥
इति हिङ्गादिचूर्णम् ।
हिङ्ग ग्रन्थिकधान्यजीरकवचा चव्याग्निपाठा शटी।
वृक्षाम्नं लवणत्रयं त्रिकटुकं क्षारयं दाडिमम् ॥
पथ्या पौष्करवेतसाम्लहपुषाजाज्यस्त देभिः कृतम् ।
चूणं भावितमेतदाकरम: स्याहौजपूरद्रयैः ॥ ७६ ॥
गुल्मामानगुदाकुरग्रहणिकोदावतमन्नान् गदान
प्रत्याभानगढोदरासरियुतांस्तुनीहयारोचकान् ।
ऊरुस्तम्भसतिस्त्रमञ्च मनमो वाघियमष्ठीलिकां
प्रत्यष्ठीलिकया सहापहरते प्राक् पौतमुष्णाम्बुना ॥ ७७ ॥
हृत्कुक्षिवण कटीजठरान्तरेषु
वस्तिस्तनांसफल केषु च पार्श्वयोश्च ।
शूलानि नाशयति वातबलासजानि
हिङ्गाद्यमाद्यमिदमाश्विनसंहितोक्तम् ॥ ७८ ॥
इति दितीयहिङ्गाद्य चूर्णम् ।
गुल्मवान्मदिरामण्ड स्तैलमैरण्डजं पिवेत् ।
बलासे प्रबले वात पित्ते तु क्षीरसंयुतम् ॥ ७८ ॥
इति संसृष्टगुलाचिकित्सा ।
पथ त्रिदोषगुलानिदानम् ।
महारज दाहपरीतमश्मवत्
घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् ।
मनः शरीराग्निवलापहारिणं
विदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ॥ ८ ॥

·४४. चिकित्सासारसंग्रह पथ चिकित्मामाहा धीमानुपाचरेह ल्मं प्रत्याख्याय त्रिदोषजम् । सविपातोत्थिते गुल्मे त्रिदोषघ्नो विधिहितः ॥ ८१ ॥ धात्रीफलानां स्वरसे षडङ्ग विपचेड़ तम् । शर्करासैन्धवोपेतं तद्वितं सर्वगुल्मिनाम् ॥ २ ॥ इति धात्रीफलकं तम्। इति विदोषगुल्यचिकिया । लङ्घनं दीपनं स्निग्धमुष्णं वातानुलोमनम्। हृहणञ्च भवेदन तद्वितं सर्वगुल्मिनाम् ॥ ८३ ॥ गुल्मिनामनिलशान्तिरूपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या। मारुते तु विजिते समुदौणे दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात्॥४॥ सुखोष्णजाङ्गलरसाः सुस्निग्धा व्यक्तसैन्धवाः । कटुत्रिकसमायुक्ताः हिताः पानेषु गुल्मिनाम् ॥ ८५ ॥ कुम्भौपक्केष्टका खेदान् कारयेत् कुशलो भिषक् । उपनाहाश्च कर्तव्याः सुखोष्णाः माल्वणादयः ॥ ५५॥ स्थानावसेको रतस्य बाहुमध्ये शिराव्यधः । खेदानुलोमनञ्चैव प्रशस्तं सर्वगुल्मिनाम् ॥ ८७ ॥ स्रोतसा मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्वणम् । भित्वा विबन्धं गुल्मस्य खेदो गुल्ममपोहति ।। ८८ ॥ बल्लूरं मुलकं मत्स्यान् शुष्कशाकांश्च वैदलम् । म खादेदालुकं गुल्मी मधुराणि फलानि च ॥ ८८ ॥ अईवातञ्च मनुजं गुल्मिनञ्च निरुहयेत् ॥ २० ॥ वचाविड़ाभया शुण्ठी हिङ्गकृष्णाग्निदीप्यकाः । हित्रिषट् चतुरेकाष्ट सप्तपञ्चांशिकाः क्रमात् ॥ २१ ॥ चूर्ण मद्यादिभिः पीतं गुल्मानाहोदरापहम् । शूलार्श: खासकासन ग्रहणीदीपनं परम् ॥ ४२ ॥ इति वचाद्यं चूर्णम् ।

·गुल्माधिकारः। ४४१ पाठा निकुम्भरजनी त्रिकटुविफलाग्निकम् । लवणं वृक्षवौजञ्च चूर्ण गोमूत्रसाधितम् ॥ ८३॥ घनीभूते तु वटिकां कृत्वा खादेत्तु गुल्मवान् । गुल्मप्लीहाग्निसादांच नाशयेयुरशेषतः ॥ ८४ ॥ हिङ्ग पुष्करमूलानि तुम्बुरूणि हरीतकीम्। श्यामां विडं सैन्धवञ्च यवक्षारं महौषधम् ॥ २५ ॥ यवक्काथोदकेनैव तभृष्टन्तु पाययेत् । तेनास्य भिद्यते गुल्मः समूलः सपरिग्रहः ॥८६॥ वचा हरीतको हिङ्ग सैन्धवं साम्लवेतसम् । यवक्षारं यवानीच पिबेदुषणेन वारिणा ॥ १७ ॥ एतद्धि गुल्मनिचयं समूलं सपरिग्रहम् । भिद्यते सप्तरात्रेण वरुर्वृद्धि करोति च ॥ ८८॥ वातव]निरोधे वा सामुद्राज़्कसर्षपैः । कत्वा पायौ विधातव्या वर्तयो मरिचोत्तरः ॥ ६ ॥ खादेहाप्यकुरान् भृष्ट्वा पूतीकनृपवृक्षयोः । पिबेचिन्नागरं वा सगड़ां वा हरौतकीम् ॥ १० ॥ गुग्ग लु त्रिवृतां दन्तों द्रवन्ती सैन्धवं वचाम् । मूत्रमद्यपयो द्राक्षा रसैर्वीक्ष्य यथा बलम् ॥ १०१ ॥ क्षारहयानलव्योष नौलौलवणपञ्चकम् । चूर्णितं सर्पिषा पेयं सर्वगुल्मोदरापहम् ॥ १०२ ॥ षड्भिः पलैर्मगधजाफलमूलचव्य- विश्वोषधज्वलनयावककल्कपक्वम् । प्रस्थ वृतस्य दशमूलरुवकभार्गी- काथेन वा पयसि दनि च षट्पलाख्यम् ॥ १०३ ।। गुल्मोदरारुचिभगन्दरवतिसाद- कासज्वरक्षयशिरोग्रहणोविकारान् ।

·४४२ चिकित्सासारसंग्रह चुक्रवक्षाम्लवेतसैः सद्यः शमं नयति ये च कफानिलोत्या. स्तामाश नाशयति दुर्जयमग्निमान्यम् ॥ १०४ ॥ रति भार्गौषट्पखवं छतम् । दल्याः चतुष्पलरसे पिष्टैर्दन्तीशलाटुभिः । पचे प्रस्थ तागुल्मप्लौहपाण्डार्तिशूलनुत् ॥ १०५ ॥ विदर्कनहीक्षौरकम्पिल्लैश्च पलांशकैः । सैन्धवहिपलोपेतैः हवि: कुड़वमम्भसि ॥ १०१ ॥ पक्कमस्मात् पिबेत्कर्षमुष्णवाय॑नुपानकम् । सर्वगुल्मोदरध्वंसि ससनं विन्दुसंज्ञकम् ॥ १०७ ।। इति बिन्दुष्टतम् । विड़दाडिमसिन्धूत्थ हुतभुग व्योषजौरकैः । हिङ्ग, सौवर्चलक्षार ॥ १०८॥ बोजपूररसोपेतैः सर्पिर्दधि चतुर्गुणम् । साधितं दधिकं नाना गुल्महृत्यावशूलनुत् ॥ १० ॥ इति दधिकष्टतम् । मौलिनी त्रिफलां रास्ना बलां कटुकरोहिणीम् । पचेविडङ्ग व्याघ्रीञ्च पलिकानि जलाढ़के ॥ ११०।। तेन पादावशेषेण हतप्रस्थं विपाचयेत् । दनः प्रस्थन संयोज्य सुधाक्षौरपलेन च ॥ १११॥ ततो पृतपलं दद्याद यवागूमण्ड मिश्रितम् । जीर्ण सम्यग्विरितञ्च भोजयेद्रसभोजनम् ॥ ११२ ॥ गुल्मकुष्ठोदरव्यङ्ग शोफपाण्डामयज्वरान् । खिलं प्रौहानमामाहं घृतमेतद्यपोहति ॥ ११३ ॥ इति नौलिनीकृतम् वचापुष्करकुष्ठेला मदनामरसिन्धुजैः । काकोलीद्दययध्याद मेदायुग्मकुटवटैः ॥ ११४ ।।

·गुल्माधिकारः। ४४३ पाठाजोरकजीवन्ती भार्गी चन्दनकटफलैः । सरलागुरुविल्वाम्म वाजिगन्धाग्निदिभिः ॥ ११५ ।। विडङ्गारग्वधश्यामा त्रिवृन्मागधिकादिभिः । पिष्टस्तैलं पचेत् क्षौरे पञ्चमलौरसान्विते ॥ ११६ ॥ गुल्मानाहाग्निमान्द्यार्थी ग्रहणीमूत्रसङ्गिनाम् । अन्वासनविधी युक्तं शस्यतेऽनिलरोगिषु ॥ ११७ ।। इति वचाद्यं तैलम्। शटीपुष्करमन्नञ्च दन्तीचित्रकमाढकी। शृङ्गवरं वचाञ्जैव पलिकानि समाहरेत् ॥ ११८।। त्रिवतायाः पलं कुर्यात् लोन् कषांश्चैव हिनः । पलं हि लवणानाञ्च यवज्ञारपलं तथा ॥ ११८ ।। सद्यः पुष्करमूलस्य दन्तीचित्रकयोरपि । हे हे पले तथा शुण्ठया हे पले चाम्लवेतसात् ।। १२० ।। यवान्यजाजीमरिचं धान्यकं गिरिकर्णिका। उपकुञ्चिकाजमोदा च कुर्य्यादईपलोन्मितान् ॥ १२१ ।। हरीतकोपले ह च विडङ्ग दाडिमं तथा । मातुलुङ्गरसेनैव गुड़िकाः कारयेद्धिषक ॥ १२२ ।। एकान्तामाञ्च दे तिम्रो गुटिकास्ताः सुखाम्बुना। अम्लेर्मोथ पातव्या घृतेन पयसाथवा ।। १२३ ॥ एताः काङ्गायनेनोक्ताः गुटिका गुल्मभेदिकाः । अर्थो हृद्ग्रहणीरोग कृमिणाञ्च विनाशिकाः ॥ १२४ ॥ गोमूत्रेण निहन्युश्च श्लेष्मगुल्मं चिरोत्थितम् । क्षीरेण पित्तगुल्मन्तु मद्येन श्लेष्मवातिकम् ।। १२५ ॥ त्रिफलारसमूत्राभ्यां निचयं साबिपातिकम् । रक्तगुल्मञ्च नारीणां पयसा कारभेण तु ॥ १२६ ॥ इति कासयनगुटिका ·४४४ चिकित्सासारसंग्रह हिङ्गत्रिकटुकवचाजमोदा धान्याजगन्धा दाडिमतिन्ति- डीका पाठाचित्रकचव्यसैन्धवविड़ सौवर्चलयवक्षारस्वर्जिका पिप्पलीमूलाम्बवेतसशटीपुष्करहपुषाजाजीपथ्याः । संचूण्यं मातुलुङ्गाम्लेन बहुश: परिभाव्य गुटिका: कारयेत् । प्रातरेकैकां वातरोगी च भक्षयेत् । एवं खलु योगो गुल्मखास- कासारोचकहृद्रोगान् हरति अयं जन्तून् प्रति प्रयोगशा- स्यर्थमुपयुज्यत इति। इति हिंग्वादिवटिकाप्रकारः संस्कृते- ततः नोक्तः । अपामार्गपलांशानां तथैवेक्षुरमस्य च । सुह्ययोर्मातुलुङ्ग कुटजस्याग्निकस्य च ॥ १२० ॥ तिलसर्षपमूलानि दग्धा भस्मानि कारयेत् । गोजाविण्म वसहितं मर्पिस्तै लमसन्वितम् ॥ १२८ ।। साषणं पिप्पलीमूलं चित्रक शुष्कमूलकम् । मूर्वामतिविषां पाठां कुष्ठ भल्लातकानि च ॥ १२८ ॥ चव्यं पूतिकरञ्जञ्च विल्वं कट करोहिणीम् । हौ क्षारी पञ्चलवणं ममभागानि कारयेत् ॥ १३० ॥ सन्नीय चूर्णलवणैः शनैर्मुद्दग्निना पचेत् । तदग्निचूर्ण निर्धमं कृत्वा चूर्ण सुशीतलम् ॥ १३१ ।। अङ्ग लोग्रहमालोड्य सुरामण्डन पाययेत् । मस्त्वारणालमूत्रैस्तु युक्तः स्याहातगुल्मनुत् ॥ १३२ ।। शूलवातोदरप्लोहपाण्डमय किलासकम् । हन्यादारोग्यलवणं प्रशस्त कफवातनुत् ॥ १३३ ।। इति पारोग्यलवणम् । नादेयौ कुटजार्कशिग्रु बहती नुग्विल्वभल्लातक- व्याघ्री किंशुकपारिसदकजटापामार्गनीपाग्निकान् । वासामुष्ककपाटलां सलवणां दग्धा जले पाचितम्

·गुल्माधिकारः।
४४५
हिङ्गादिप्रतिवापमेतदुदितं गुल्मोदराठीसिषु ॥ १३४ ॥
रवि मादयीचारः।
कोऽसौ हिङ्गादियस्य प्रतिवापः क्रियते
हिङ्गग्रगन्धाविड़शुण्ठाजाजी हरीतकीपुष्करमूलकुष्ठम्।
भागोत्तरं चूर्णितमेतदिष्टं गुल्मोदराजौर्णविषूचिकासु ॥ १३५ ॥
?
इति सामान्यविधिः ।
पथ रक्तगुल्य निदानमाह ।
नवप्रसूता हितभोजना या या चामगर्भ विसृजेतौ वा।
वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम्॥१३६
पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्ग विशेषणञ्चाप्यपरं निबोध ।
यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैचिरात् सशूल: समगर्भलिङ्गः ॥
सरोधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्यः१३७
अथ चिकित्मामाहा
रौधिरस्य तु गुल्मस्य गर्भकालक्रमेण च ।
सुनिग्धखिन्त्रकायायै योज्यं नेहविरेचनम् ॥ १३८ ॥
शताह्रा चिरविल्वत्वज् दारुभार्गी कणाभवः ।
कल्कः पोतो जयेहु ल्म तिलक्काथन रक्तजम् ॥ १३८ ॥
तिलक्काथो गुड़व्योष पृतभार्गीयुतो भवेत् ।
पानं रक्तभवे गुल्मे नष्टे पुष्य च योषिताम् ॥ १४ ॥
पौतः सुरारसो युक्त्या मदिरा वाशु गुल्मनुत् ॥ १४१ ॥
मुण्डिरेचनिकाचूर्ण शर्करामाक्षिकान्वितम् ।
विदधीतासगुल्मिन्यां मलसंरचनाय च ॥ १४२ ॥
विशेषमपरञ्चास्याः शृणु रक्तप्रभेदनम्।
पलाशक्षारतोयन सर्पि: सिद्ध पिवेच्च सा ॥ १४३ ॥
यभिन्नवसरे क्षारतोयसाध्यघृतादिषु ।
फेनोहमस्य निष्पत्तिर्नष्टदुग्धसमाकतिः ॥ १४४ ॥

·४४६ चिकित्सासारसंग्रह स एव तस्य पाकस्य कालो नेतरलक्षणः ॥ इति पलाशक्षारतम्। कह्नारमुत्पलं पद्म कुमुदं मधुयष्टिका। पक्वाम्ब नाथ तत् क्वाथं जीवनीयोपकल्पितम् ॥ १४५ ॥ वृतं पत्ता नवं पोतं रक्तपित्ताम्रगुल्मनुत् । दाहरणावरछर्दि योनिदोषहरं परम् ॥ १४६ ॥ इति कह्नारकं एबम् । उपमैर्वा भेदयेभिवे विधिरासृग्दरो हितः । अतिप्रवृत्तमम्रन्तु भिन्ने गुलमे निवारयेत् ॥ १४७ ॥ रक्तपित्तहोंगे तिघच मरुद्दान् । गुर्वभिथन्दि कुर्याई रक्षबग्निबलं मदा ॥ १४८ ॥ गुल्म बदन्नपानानि यथावस्थं प्रयोजयेत् ॥ १४८ ॥ इति रक्तगुल्मचिकित्मा। असाध्यलक्षणान्याह। सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः । कृतशूल: शिरानद्धो यदा कून्न इवोबतः ॥ १५० ॥ दौर्बल्यारुचिहृल्लास कासकर्यरुचिज्वरैः । तृष्णा तन्द्रा प्रतिश्यायै युज्यते न स सिध्यति ॥ १५१ ॥ ग्टहीत्वा सरुजं खास छद्यतीसारपीड़ितम् । हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुलिमनम् ॥ १५२ ॥ श्वास: शूलं पिपासावविहेषो ग्रन्थिमूढ़ता। मायते दुर्बलत्वञ्च गुल्मिनो मरणाय वै ॥ १५३ ॥ इति वासेन सदलित: गुलानिदानचिकित्साधिकारः समासः ।

·अथ हृद्रोगनिदानमाह। पत्यष्णगुर्वम्लकषायतिक्तश्रमाभिघाताध्यशनप्रसङ्गैः । सञ्चिन्तनैवेगविधारणव हृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः ॥ १॥ जठरानलदौर्बल्यादविपक्कन्तु यो रसः । स आममंजको देहे मर्वदोषप्रकोपजः ॥ २ ॥ अन्यदोषेभ्य एवादी विवृद्धेभ्योऽन्यमूछनात् । कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम् ॥ ३ ॥ दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः । हदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ॥ ४ ॥ प्रायम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा । निर्मथ्यते दौर्यते च स्फोव्यते पाव्यतेऽपि च ॥ ५ ॥ पथ चिकित्मामाह। वातोपसृष्टे हृदये वामयेत् स्निग्धमातुरम् बिपञ्चमूलौक्वाथेन सनेहलवणेन च ॥ ६ ॥ पिप्पल्ये लावचाहिङ्ग यवक्षारोऽथ सैन्धवम् । सौवर्चलमथो शुण्ठौ ह्यजमोटा च चूर्णितम् ॥ ७ ॥ फलधान्याम्नकौलत्थदधिमद्यवमादिभिः । पाययेच्छवदे हज नेहेनान्य तमेन च ॥ ८ ॥ सपुष्करात फलपूगमूलं महौषधं शट्यभया च कल्कः । क्षाराम्नमपिलवणैर्विमित्रः स्युर्वातहृद्रोगविकर्तिकानः ॥ ८ ॥ काथः कृतः पौष्करमातुलुङ्गपलाशपूतोकशटौराह्वः । सनागराजाजिवचायवानी सक्षार उष्णो लवणेन पेयः ॥ १० ॥ हरीतकीपुष्करनागराह्वयैर्यवैवर्यस्थालवणैश्च कल्कोः । सहिङ्गुभिः साधितमेभिः सर्पिः हितञ्च हृत्पाखंगदेऽनिलोत्थे॥११ इति हरीतक्याचं वृतम् ।

·४४८ चिकित्सासारसंग्रह पुनर्नवां दारु सपञ्चमूलं रानां यवान् कोलकपित्थविस्वम् । पक्का जले तेन पचेतु तैलमन्वङ्गपानेऽनिलहादधम् ॥ १२ ॥ इति पुनर्नवाद्यं तैखम् । बल्यमांसरसक्षौर घृतशालिश भोजयेत् । वातघ्नसिहं तैलञ्च वस्ति दद्याविचक्षणः ॥ १३ ॥ इति वात हद्रोगचिकित्सा। पथ पैतिक हदीगनिदानम् । कृणोमदाहचोषा: स्य: पैत्तिके हृदयल्लमः। धमायनञ्च मूर्छा च खेदः शोषो मुखस्य च ॥ १४ ॥ षय चिकित्मामाह। श्रीपर्णीमधुकक्षौद्र सितागुड़जलैर्वमेत् । पित्तोपसृष्टे हृदये सेवेत मधुरैः शृतम् । घृतं कषायांश्चोद्दिष्टान् पित्तज्वरविनाशनान् ॥ १५ ॥ शीताः प्रदेहाः परिशोधनञ्च तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे । द्राक्षासिताक्षौद्रपरुषकैः स्याच्छुढे च पित्तापहमनपानम् ॥१६॥ पिष्ट्वा पिबेहापि सिताजलेन यध्याह्वयं तितकरोहिणी च ॥१७॥ अर्जुनस्य त्वचा सिइ क्षीरं योज्यं हृदामये। सिल्या पञ्चमूल्या वा बलया मधुकेन वा ॥ १८ ॥ इति पर्जुनादिचौरपाकम्। घृतेन दुग्धेन गुड़ाम्भसा वा पिबन्ति चूर्ण ककुभस्त्वचो ये । हृद्रोगजीर्णज्वररक्तपित्त हत्वा भवेयुश्चिरजीविनस्ते ॥ १८ ॥ इति ककुभादिचूर्णम् । कशेरुकाशैवलशृङ्गवेरप्रपौण्डरीक मधुकं विसञ्च । ग्रन्थिञ्च सर्पिः पयसा पचेत्तैः क्षौद्रान्वितं पित्तगदामयनम् ॥२०॥ इति कसेरका वृतम्।. श्रेयसी शर्करा द्राक्षा जीवकर्षभकोत्यलैः । ।

·हृद्रोगाधिकारः। ४४८ बलाखर्जरकाकोली मेदायुग्म श्च साधितम् ॥ २१ ॥ सक्षौरं माहिषं सर्पिः पित्तहृद्रोगनाशनम् ॥ इति शेयस्याद्यं दृतम् । स्थिरादिकल्कवत्सर्पिः क्षीरणक्षुरसेन वा। द्राक्षारसेन पक्क वा पित्तरोगविनाशनम् ॥ २२ ॥ इति स्थिराद्यवृतम् । सक्षौद्रं वितरहम्ति तैलं मधुकमंयुतम् ॥ २३ ॥ इति पित्त हृद्रोगचिकित्सा । अथ कफहृद्रोगनिदानमाह। गौरवं कफमस्रावोऽरुचिस्तम्भोऽग्निमार्दवम् । माधुर्य्यमपि चास्यस्य बलामावतते हृदि ॥ २४ ॥ अथ चिकित्मामाह। हृद्रोगे कफजे खिन्नं वमितं लडितं नरम् । कफनभैपर्युञ्जयात् ज्ञात्वा दोषबलाबलम् ॥ २५ ॥ वचानिम्बकषायाभ्यां वाम्यं हृदि कफोथिते । वातहृद्रोगहृचूर्ण पिप्पल्यादि च योजयेत् ॥ २६ ॥ कुम्भी शटौ बला रास्ना शुण्ठौ पथ्या सपोष्कराः । चूर्णिता वा मृता मूत्रे पातव्याः कफहृद्महे ॥ २७ ॥ सूक्ष्मेला मागधीमूलं प्रलोढ़ मर्पिषा सह। नाशयत्याशु हृद्रोगं गुल्मानपि विशेषतः ॥ २८ ॥ मुस्तैलाचन्दनोशोर जीवनी व्योषचित्रकाः । विल्वत्वक् कटकादारु दात्विक पपंटत्वचः ॥ २६ ॥ पटोलं निम्बषड्ग्रन्था ऋद्धिभूनिम्बशिग्रुकाः । चूर्ण त्रायन्तौ सौराष्ट्री केशरातिविषाः समाः ॥ ३० ॥ तिताख्य हन्ति हृद्रोगं शूलहृत् सन्निपातजित् । इति तितकं चूर्णम् ।

·४५.. चिकित्सासारसंग्रह फलतैलं विदध्याच्च वस्तौ वस्तिविशारदः ॥ ३२ ॥ कौलस्यधान्यैश्च रसैर्यवानपानानि तीक्ष्णानि सशर्कराणि ॥३२॥ इति कफहद्रोगचिकित्सा। पथ निदानमाह। विद्याविदोषन्वपि सर्वलिङ्ग तीव्रार्त्तितोदं क्वमिजं सकण्डम् ॥३३ उत्ल दः ठौवनं तोदः शूलं हल्लासकस्तमः । अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोथश्च कमिज भवेत् ॥ ३४ ॥ लोमः सादो भ्रमः शोषो जेयास्तेषामुपद्रवाः । कमिजे कमिजातीनां श्लैष्मिकाणाञ्च ये मता: ॥ ३५ ॥ त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्यादन्नञ्च सर्वेषु हितं विधेयम् । होनाधिकं मध्यमवेक्ष्य चैव कायं त्रयाणामपि कर्म शस्तम् ॥६६॥ हृद्रोगे कृमिजे पूर्व कुर्य्याल्लङ्घनपाचनम् । पश्चात् कमिहरं कम्म कमिरोगोतमाचरेत् ॥ ३० ॥ कृमिजे च पिबेन्मूत्रं विड़ गोमयसंयुतम् । हृदि स्थिताः पतन्त्येव ह्यधस्तात् कमयो नृणाम् ॥ ३८ ॥ कमिहृद्रोगिणां स्निग्धं भोजयेत् पिशितौदनम् । दना च पललोपेतं वाहं पश्चाबिरेचयेत् ॥ ३८ ॥ सुगन्धिभिः सलवणैः योगैः साजाजिशकरैः । विडङ्गगार्धान्याम्लं पाययेत् सिद्धमुत्तमम् ॥ ४० ॥ यवान्न वितरच्चा सविडङ्गमतःपरम् ॥ ४१ ॥ इति विदोषकमिहदोगी। चूर्ण पुष्करजं निह्यात् माक्षिकेण ममायुतम् । हृच्छुलवामकासघ्न क्ष्यहि कानिवारगाम् ॥ ४२ ॥ हिङ्ग, सौवर्चलं विखं दाडिमं साम्नवतसम् । चूर्णमुष्णाम्बुना पेयं श्वासहृद्रोगशान्तये ॥ ४३ ॥ इति हिडपस कम्।

·हृद्रोगाधिकारः। ४५१ हिङ्गग्रगन्धाविड़विश्वकष्णाकुष्ठाभयाचित्रकयावशूकम् । पिबेत् ससौवर्चलपुष्कराज्यं यवाम्भसा शूलहृदामयघ्नम् ॥४४॥ दशमूलकषायन्तु लवणक्षारयोजितम् । कासं श्वासच हृद्रोगं गुल्मशूलञ्च नाशयेत् ॥ ४५ ॥ तेन दुग्धेन गुड़ाम्भमा वा पिबन्ति चूर्ण ककुभस्त्वचोस्थम् । हृद्रोगजीर्णज्वररक्तपित्तं हत्वा भवेयुश्चिरजीविनस्ते ॥ ४६ ॥ हरीतकी वचा राना पिप्प ल्यो विश्वभेषजम् । शटीपुष्करमूलञ्च चूर्ण हृद्रोगनाशनम् ॥ ४७ ॥ पुटदग्ध हरिणशृङ्ग पिष्टं गव्येन सर्पिषा पिबतः । हत्पृष्ठशूलमचिरादुपैति शान्तिं सुकष्टमपि ॥ ४८ ॥ तैलाज्यगुडविपक्कं चूर्ण गोधूमपार्थजं वापि । पिबति पयमा यः स भवेज्जितसकलहृदामयः पुरुषः ॥४८॥ गोधूमककुभश्च गं छागपयो गव्यसर्पिषा पक्कम् । मधुशर्करासमेतं शमयति हृद्रोगमुद्धतं पुंसाम् ॥ ५० ॥ मुख्यं शताईन्तु हरीतकीनां मौवर्चलस्यापि पलहयञ्च । सिद्धं घृतं वल्लभकं हि नाम्ना हृत्कासगुल्मोदरमारुतघ्नम् ॥५१॥ इति वल्लभष्टतम् । शताईमभयानान्तु सौवर्चलपलहयम् । पचेत्कल्क र्वतप्रस्थं दत्त्वा क्षौरं चतुर्गुणम् ॥ ५२ ॥ घृतं वल्लभकं नाम्ना श्रेष्ठं स्यादपतन्त्रके ॥ इति चौरवल्लभतम् । पार्थस्य कल्क स्वरसेन सिद्ध शस्त घृतं सर्वहृदामयघम् ॥५३॥ इति अर्जुनष्टतम् । घृतं बना नागबलार्जनाम्बुमिदं सयष्टीमधुकल्कपादम् । हृद्रोगशूलं क्षतरक्तपित्तकामानिलामृक शमयत्युदौर्णम् ॥ ५४ ॥ इति बलाद्यं तम्। एति बङ्गसेनसालितः ट्रीगनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।

·४५२ चिकित्मासारसंग्रह अथ उरोग्रहनिदानमाह। अत्यभिष्यन्दि गुर्वन्न शुष्कपूत्यामिषाशनात् । सास्र सामं यकृत्प्लौह मद्यो वृद्धि यथा गतम् ॥ १ ॥ उरोग्रहं तदा कुक्षौ कुरुतः कफमारुती। सस्तम्भं मरुजं घोरं रूक्ष स्पर्शामहं गुरुम् ॥ २ ॥ प्रामानकुक्षिहृच्छोथ वातविण्म नरोधता। तन्द्रारोचकशूलानि तत्र लिङ्गानि निर्दिशेत् ॥ ३ ॥ अथ चिकित्सामाह। अत्राशु खेदनं युक्त्या दहनं रक्तमोक्षणम् । तीक्षोनिरहणं चैकं कमात्तत्क्षणमादरात् ॥ ४ ॥ पुत्रजीवकशि‍वत्थाः सूर्य्यावर्त्तबलोद्भवाः । रमा एकैकशः कोष्णादिशो वा रामठान्विताः ॥ ५ ॥ मपञ्चलवणाः पयाः त्रिवल सुकल्पिताः । तं प्रवृत्तं यथालाभं मूत्रतेल सुरामवैः ॥ ६ ॥ दध्यम्लवेतमक्षारान् सरामठान् सचित्रकान्। पिबत्तैलारनालाभ्यामुरोग्रहनिवृत्तये ॥ ७ ॥ यथातुरेणात्र कृतस्य कर्मणो विधेविरोधो न भवेन्मनागपि। यथा बल वीक्ष्य च शुद्धविग्रहं तथाविधं पमिति प्रयोजयेत्॥८ इति वङ्गसनसखित: उरीग्रहनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः । 0 अथ मूत्रकृच्छ्रनिदानमाह । व्यायाम तौणोषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात् । भानूपमत्स्याध्यशनादजीर्णात् स्यमंत्रलच्छ्राणि नृणां तथाष्टौ ॥१ पृथग्मला: स्व: कुपिता निदानः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य वस्तौ।

·मूत्रकृच्छ्राधिकारः।
४५२.
मूवस्य माग परिपौड़यन्ति यदा तदा मूत्यतीह कछात् ॥२॥
तौवा हि रुग्वजणवस्तिमेढ़े स्वल्पं मुहुर्मूयतीह वातात् ।
पोतं सरक्त समजं सदाहं कच्छ मुहुर्मूवयतीह पित्तात् ॥ ३ ॥
वस्तः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्र ।
सर्वाणि रूपाणि तु सनिपाताद्भवन्ति तत्कच्छ्रतमञ्चकन्छम्॥४
मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु च।
मूत्रकृच्छ्र तदाघाताज्जायते भृशदारुणम् ।
वातकच्छ्रण तुल्यानि तस्य लिङ्गानि निर्दिशेत् ॥ ५ ॥
शक्कतस्तु प्रतिघाताहायुर्विगुणतां गतः ।
प्राधानं वातशूलञ्च मूत्रसङ्गं करोति च ॥ ६ ॥
प्रश्मरीहेतुतत्पूर्व मूत्रकृच्छमदाहरेत् ॥ ७ ॥
शुक्र दोषैरुपहते मूत्रमार्गे विधारिते ।
सशुक्रं मूत्रयेत् कच्छादस्तिमेहनशूलवान् ॥ ८ ॥
प्रश्मरौ शर्करा चैव तुल्य सम्भवलक्षणे ।
विशेषणं शर्करायाः शृणु कौतयतो मम ॥८॥
पच्यमानाश्मरोपित्ताच्छोष्यमाणा च वायुना।
विमुक्तकफसन्धाना क्षरन्ती शर्करा मता ॥ १० ॥
हृत्पीड़ा वेपथुः शूलं कुक्षावग्निस्तु दुर्बलः ।
तथा भवति मूळ च मूत्रकृच्छञ्च दारुणम् ॥ ११ ॥
पथ चिकित्सामाह।
अभ्यञ्जननेहनिरूहवस्तिखेटोपनाहोत्तरवस्तिसे कान् ।
स्थिरादिभिर्वातहरैश्च सिद्धान् दद्याद्रसांश्चानिलमूत्रकृच्छे ॥१२॥
अमृता नागरा धात्री वाजिगन्धा विकण्ट कम्।
प्रपिबेदातरोगात्तः शूलवान् मूत्रकृच्छवान् ॥ १३ ॥
पुनर्नवैरण्ड शतावरौभिः पत्तूरसचीवबलाश्मभिद्भिः ।
हिपञ्चमूलेन कुलत्यकेन यवैश्च तोयोत्कथिते कषाये ॥१४॥

·8५४ चिकित्सासारसंग्रह तैलं घराहक्षवसातच तैरव कल्केलवणेच सिद्धम् । तभातयात्र प्रतिहन्ति पौतं शूलान्वितं मारुतमूत्रकृच्छम् ॥१५ पुनर्नवाद्यो मिथक: । इति वातकछम् । सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा ग्रेमो विधिस्पियोविकाराः । द्राक्षा विदारौक्षुरसैघृतेश्च क्वच्छषु पित्तप्रभवेषु कार्याः ॥१५॥ कुशः काशः शरो दर्भ: क्षुद्रश्चेति गोद्भवम् । पित्तक्कच्छहरं पञ्च शूलं वस्ति विशोधनम् ॥ १७ ॥ एतमिवं पयः पीतं मद्रगं हन्ति शोणितम् ॥ १८ ॥ शतावरीकाम कुशाखदंष्ट्रा विदारि शालौतुकशेरुकाणाम् । क्वाथं सुशीतं मधुशर्कराभ्यां युक्तं पिबेत्यत्तिकमूत्रकृच्छ ॥१८॥ एर्वारुबीज मधुकं सदारू पैत्ते पिबेत्तण्ड लधावनेन। दारू तुषेलामलकोरसेन समाक्षिकं पित्तकृते च कच्छ ॥२०॥ हरीतकोगोक्षुरराजवृक्षपाषाणभिद्धन्वयवासकानाम् । काथं पिबन्माक्षिकमंप्रयुक्तं कच्छ मदाहे समजे विबन्धे ॥ २१ ॥ शतावरीकासकुशखदंष्ट्रा विदारिकेच्चामलकैश्च सिद्धम् । सर्पिः पयो वा सितया विमि कच्छ षु पित्तप्रभवेषु योज्यम्॥२२ इति शतावरीतम्। त्रिकण्टकरण्ड कुशाद्यभीरु कर्कारुके क्षखरसेन सिद्धम् । सर्पिगुड़ाईांशयुतं प्रयोज्य कच्छाश्मरौ मूत्रविघातदोषे ॥२३॥ अयं विशेषमा पुरा विधयः सर्वाश्मरीणां प्रवरः प्रयोगः । इति विकण्टकाद्यं तम् । इति पित्तकच्छम् । क्षारोष्णतीक्ष्णौषधमनपानं खेदो यवान वमनं निरूहाः । तक्रञ्च तिक्तोषणसिद्धतेलान्यभ्यङ्गपानं कफमत्रलच्छ ॥ २४ ॥ मूत्रेण सुरया वापि कदलोखरसेन वा। कफकच्चविनाशाय सूक्ष्म पिष्ट्वा त्रुटिं पिबेत् ॥ २५ ॥ तक्रण युक्त शितिवारकस्य बीजं पिबेमवविघातहतोः ।

·मूवलच्छ्राधिकारः। ४५५ पिवेत्तथा तण्डलधावनेन प्रबालचूर्ण कफमूत्रकृच्छ् ॥ २६ ॥ सर्व त्रिदोषप्रभवे च कच्छ स्थानानुपूर्ध्या प्रसमौक्ष्य कार्यम् । त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफ स्यात्पित्ते विरकः पवने च वस्ति॥२७ वृहतो धावनी पाठा यष्टीमधुकलिङ्गकाः । पाचनीयो बृहत्यादिः कच्छ्रदोषत्रयापहः ॥ २८ ॥ गुड़ेन मिथितं क्षौरं कटूपणं कामतः पिबेत् । मूत्रकृच्छ षु सर्वेषु शर्करा वातरोगनुत् ॥ २६ ॥ इति विदोषकच्छम् । मूत्रकृच्छ्रे ऽभिघातोल्ये वातक्वच्छ क्रिया मता। पञवल्कल हालेपः कवोष्णोऽत्र प्रशस्यते ॥ ३० ॥ मद्यं पिबदा ममितं ममर्पिः शृतं पयश्चापि मिताज्ययुक्ताम् । धात्रीरसं चेत्तुरम पिबेहा कच्छ सरते मधुना विमित्रम् ॥३१॥ इति अभिघातकम्। लेल्यं शुक्रविबन्धोत्थ शिलाजतु समाक्षिकम् । वृष्यैहितधातोश्च विधेयाः प्रमदोत्तमाः ॥ ३२ ॥ इति शुक्रजं मूवक छम् । एलाहिङ्गयुतं क्षीरं सपिमित्र पिवेबरः । मूत्रहृद्रोगशुद्धार्थ शुक्रदोषहरं परम् ॥ ३३ ॥ खेदचूर्णक्रियाभ्यङ्गवस्तयः स्युः पुरीषजे। कच्छ तव विधिः कार्यो सर्वशुक्रविबन्धजित् ॥ ३४ ॥ क्वाथो गोक्षुरबीजस्य यवक्षारयुतः सदा। मूत्रकच्छ शकज्जन्म पीत: शौघं नियच्छति ॥ ३५ ॥ प्रति प्रकाज कछम् । सप्तच्छदारग्बधकेतकैला: निम्बः करनः कुटजो गडूची। साध्या जले तेन पचेद्यवागू सिद्ध कषायं मधुसंयुतं वा ॥३॥ एरिबीजकल्कश्च वक्ष्ण पिष्वाक्षसंमितः ।

·४५६ चिकित्सासारसंग्रह धान्याम्सलवणे: पेयो मूवकच्छ विनाशनः ॥ ३७॥ त्रिकण्टकारग्वधदर्भकाशदुरालभा पर्वतभेदपथ्याः । निघ्नन्ति पौता मधुनाश्मरौन्तु सम्प्राप्त मृत्योरपि मूत्रक्कच्छ म३८ निदग्धिकायाः स्वरसं कुड़वं मधुसंयुतम् । मूत्रदोषहरं पीत्वा नरः सम्पद्यते सुखम् ॥ ३८ ॥ कषायोऽतिबलामूल साधितोऽशेषकच्छ जित्। पीतञ्च त्रपुसौबीजं सतिलाज्य पयोन्वितम् ॥ ४० ॥ त्रिफलायाः सुपिष्टायाः कल्कं कोलसमन्वितम्। वारिणा लवणीकृत्य पिवेन्मत्ररुजापहम् ॥ ४१ ॥ यवोरुवकैस्तृणपञ्चमुलपाषाणभेदैः सशतावरीभिः । कच्छ षु गुग्गुल्वभयाविमित्रः कृतः कषायो गुड़सम्प्रयुक्तः ॥१२॥ मूलानि कुशकाशेक्षु शराणां चेक्षुबालिकाः । मूत्राघातेऽश्मरीकच्छ पञ्चमूली टणात्मिका ॥ ४३ ॥ गुड़मामलकं पिष्टं श्रम तर्पणं प्रियम् । पित्तामृग्दाहशूलघु मूत्रकृच्छ निवारणम् ॥ ४४ ॥ सितातुल्यो यवक्षारः सर्ववच्छ प्रणाशनः । द्राक्षासितो पलाकल्कं कच्छ घमस्तुना युतम् ॥ ४५ ॥ विटारी शारिवा छागशृङ्गी वत्सादिनी निशा। कृच्छ्र पित्तानिलं हन्ति वल्लि पञ्चमुलकम् ॥ ४६॥ एलाश्मभेदकशिलाजतुपिप्पलीनाम् एस्विीजलवणोत्तमकुमुमानाम् । चूर्णानि तण्डुलजले लुलितानि पौत्वा प्रत्यग्रमृत्युरपि जीवति मूत्रकृच्छी॥ ४७ ॥ अयोरजः लक्षणपिष्ट मधुना सह योजितम् । मूत्रकृच्छ, निहन्त्याशु विभिलेहैन संशयः ॥ ४८ ॥ पुनर्नवामूलतुला दर्भमूलं शतावरी।

·मूत्राघाताधिकारः।
४५७
बलातुरङ्गगन्धा च तृणमूलं त्रिकण्टकम् ॥ ४८ ॥
विदारीगन्धानागाह्न गुडूच्यतिबला तथा ।
पृथग्दशपलान् भागानपां द्रोण विपाचयेत् ॥ ५० ॥
तेन पादावशेषण तस्या ढ़कं पचेत् ।
मधुकं शृङ्गवेरञ्च द्राक्षासैन्धवपिप्पलीः ॥ ५१ ॥
दिपलानि पृथग्दत्त्वा यवान्याः कुड़वं तथा ।
त्रिंशद्गुड़पलान्यत्र तैलस्यैरण्डजस्य च ॥ ५२ ॥
एतदोश्वरपुत्राणां प्राग्भोजनमनिन्दितम् ।
रान्नां राजसमानानां बहुस्त्रोपतयश्च ये ॥ ५३ ॥
मुत्र कच्छ कटौशूले तथा गाढ़पुरीषिणाम् ।
मेदवणशले च योनिशूले च शस्यते ॥ ५४ ।।
यथोक्तानाञ्च गुल्मानां वातशोणितजाश्च ये।
बल्यं रसायनं शीतं सुकुमारकुमारकम् ॥ ५५ ॥
पुनर्नवाशते द्रोणे देयोऽन्येष्वपि चापरः ।
इति सकुमारकुमारक: पुनर्नवादिलेर: ।
मूत्राघातविधानमप्यत्र कार्यम् ।
इति वङ्गसेनसशालत: मूवकनिटानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।
अथ मूत्राघातनिदानमाह ।
जायन्ते कुपितैर्दोषै मंत्रघातास्त्रयोदश ।
प्रायो मूत्रविघाताद्यैर्वातकुण्डलिकादयः ॥ १॥
रोक्ष्याहेगाभिघाताहा वायुर्वस्तौ सवेदनः ।
मूत्रमाविश्य चरति विगुणः कुण्ड लोकुतः ।। २ ।।
मूत्रमल्पाल्पमथवा सरुजं संप्रवर्तते
वातकुण्डलिकान्तान्तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ॥ ३॥

·४५८ चिकित्सासारसंग्रह । आमापयन् वस्तिगुदं रुध्वा वायुश्चलोवताम् । कुर्यातीवातिमष्ठोलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम् ।। ४ ।। वेगं विधारयेद्यस्तु मूवस्याकुशलो नरः । निरुणद्धि मुख तस्य वस्त वस्तिगतोऽनिलः ॥ ५ ॥ मूत्रसङ्गो भवेत् तेन वस्ति कुक्षिनिपौड़ितः । वातवस्तिः स वित्यो व्याधिः कच्छ प्रसाधनः ।। ६ ।। चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते । मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीत: स उच्यते ॥ ७॥ मूवस्य वेगेऽभिहिते तदुदावत हेतुकः । अपानः कुपितो वायु रुदरं पूरयेद् भृशम् ॥ ८॥ नाभरधम्तादाभानं जनयेत्तौववेदनम् । तन्मूत्रजठरं विद्या दधास्तिनिरोधनम्।। ८ ॥ वस्ती वाप्यथवा नाले मणी वा यस्य दहिनः । मूत्रं प्रवृत्त सज्येत सरक्तं वा प्रवाहतः ॥ १० ॥ सवेच्छनेरल्पमल्यं मरजं वाप्यनौरुजम् । विगुणानिलजा व्याधिः स मूत्रोत्सङ्ग संजितः ॥ ११ ॥ रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य वस्तिस्थौ पित्तमारुतो। मूवक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् ॥ १२ ॥ अन्तर्वस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत् । अश्मरीतुल्यरुग् ग्रन्थिः मूवग्रन्थिः स उच्यते ॥ १३ ।। मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धृतम् । स्थानात् च्युतं मूत्रयत: प्राक् पश्चाहा प्रवर्तते । भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्र तदुच्यते ॥ १४ ॥ व्यायामाध्वातपः पित्त वस्तिं प्राप्यानिलावृतम् । वस्तिं मढ़ गुदञ्चैव प्रदहन् सावयेदधः ॥ १५ ॥ मूत्रं हारिद्रामथवा सरक्त रतामेव च । ।

·मूत्राघाताधिकारः।
४५८
कच्छात्पनः पनर्जन्तो कण वातं वदन्ति तम् ॥ १६ ॥
पित्तं कफो वा हो वापि मंहन्यतेऽनिलेन चेत् ।
कच्छान् मूत्र तथा पोतं रक्तं श्वेतं धनं सवेत् । १७ ॥
मदाहं गेचनाशचणवर्णञ्च तयन् ।
शुष्कं ममम्तवणं वा मूत्रमादं वदन्ति तम् ।। १८ ।।
रूक्षदर्बलयो तिनोदावत्तं शक्दाथा ।
मूवम्रोतोऽनपद्यत विटमंसृष्टं तदा नरः ।। १८ ।।
विड्गन्धं मूत्रयेत् कच्छ्रात् विडिघातं विनिर्दिशेत् ॥ २० ॥
द्रुताध्वलङ्घनाया मै रभिघातात्प्रपोड़नात् ।
स्वस्थानास्तिरुइत्तः स्थलस्तिष्ठति गर्भवत् ॥ २१ ॥
शूलस्पन्दनदाहालॊ विन्दु विन्दु स्रवत्यपि ।
पीड़ितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोई ष्टनातिमान् ।। २२ ॥
वस्ति कुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम्।
पवनप्रबलं प्रायो दुनिवार मबुद्धिभिः ॥ २३ ॥
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता।
श्लेष्मणा गौरवं शोथः स्निग्ध मूवं घनं मितम् ॥ २४ ॥
श्लेष्मरुद्धविलो वस्ति: पित्तोदी! न मिध्यति ।
अबिभ्रान्तविल: माध्यो नच यः कुण्ड लोकत: ।
स्याहस्तो कुण्डलीभूते टण्मोहः श्वास एव च ॥ २५ ॥
अथ चिकित्मामाह।
नेहखेदोपपत्रस्य हितं न हविरेचनम् ।
दद्यादुत्तरवस्तिञ्च मूत्राघाते सवेदने ।। २६ ॥
नलकुश काशेक्षुशिफां कथितां प्रातः सुशीतला ससिताम् ।
पिबतो नश्यति नियतं मूवग्रह इत्युवाच कविः ॥ २७ ॥
गोधापद्या मूलं कथितं घृततैलगोरसोन्मिश्रम् ।
पोतं निरुद्धमचिरात् भिनत्ति मूत्रसङ्घातम् ॥ २८ ॥

·चिकित्मामारमंग्रह पिबेच्छि लाजतुक्काथ युक्त वीरतरादिके। रमं दुरालभाया वा कपाषं वामकस्य वा ।। २८ ॥ काथं मपत्रमूलस्य गोक्षुरोः मफलस्य च । पिबेन्मधुमितायुक्त मूत्रकृछरुजापहम् ॥ ३० ॥ घनमारस्य चूर्गान वस्त्रवतिः कृताम्बुना। गुण्डयित्वा ध्वजे क्षिप्या मूवरोधं जहाति तम् ॥ ३१ ॥ मदा भद्राश्मभिन्मलं शतावऱ्याच चित्रकम् । रोहिणीकोकिलाक्षौ च क्रौञ्च स्थूलविकण्टकम् ॥ लक्षणपिष्टः सुरापोतोमूत्राघातप्रबाधनः ॥ ३२ ॥ पिवेद हिशिवामूलं दुग्धभुक् तण्डुलाम्बुना। वम्तिमुत्तरवम्ति वा मर्वेषामेव दापयेत् ॥ ३३ ॥ निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेदा तक्रमंयुतम् । जले कुङ्गमकल्कं वा सक्षौद्रमुषितं निशि ॥ ३४ ॥ मतैलं पाटलाभम्म चारवहा परिश्रुतम् । सुगं मौवर्चनवतीं मूत्राघाती पिबेन्नरः ॥ ३५ ॥ विकण्टकैरगड शतावरीभिः सिद्ध पयो वा तृणपञ्चमूलैः । गुड़प्रगाढ़ मघृतं पयो वा गेगेषु कच्छादिषु शम्तमेतत् ॥३६॥ गृतशीतपयोऽत्राशी चन्दनं तण्डु लाम्बुना। पिबेत् मशर्करं श्रेष्ठ मुष्णवाते मशोणिते ।। ३ ।। शिलोद्भवैरण्ड कुशास्थिरादिपुनर्नवाभोरसेषु मिद्धम् । तैलं शृतं नौग्मथानपानं कालेषु कच्छ ादिषु संप्रयोज्यम् ॥३८ इति शिसोद्भिदादि तेलम् । धान्य गोक्षरकक्वाथ कल्कमिदं घृतं हितम् । मूत्राघात मूवक्तच्छ्र शुक्रदोषे च दारुणे ॥ ३८ ॥ । इति धान्यगोक्षुरकं कृतम्। अम्बष्ठा पाटला चैव वर्षाभूदयमेव च ।

·मूत्राघाताधिकारः । विदारीकन्दकाशश्च कुशमोरटगोक्षुरा: ॥ ४० ॥ पाषाणभेदो वाराही शालिमूलं शरस्तथा । भल्लातकं शिरीषस्य मूलमेषामथाहरेत् ॥ ४१ ॥ समभागानि सर्वाणि काथयित्वा विचक्षणः । पादशेष कषाये तु वृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४२ ॥ कल्क दत्त्वा च मतिमान् गिरिजं मधुकं तथा । नौलोत्पलन्तु काकोली वीजं त्रापुममेव च ॥ ४३ ॥ कूष्माण्डजं तथैर्वारुमम्भवञ्च समं भवेत् । उष्ण वातं निहन्त्येतद् तं भद्रावहं स्मृतम् ॥ ४४ ॥ इति भद्रावह वृतम् । विदारी वृषको युथी मातुलुङ्गी च भूस्तृणम् । पाषाणभेदः कस्तरी वसुको वशिरोऽनल: ॥ ४५ ॥ पुनर्नवा वचा राजा बला चातिबला तथा । कशेरुविमशृङ्गाट तामलक्यः स्थिरादयः ॥ ४६ ॥ शरक्षुदर्भमूलञ्च कुशः काशस्तथैव च । पल हयन्तु संग्रह्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ४७ ॥ पादशेषे रसे तस्मिन् वृतप्रस्थ विपाचयेत् । शतावास्तथा धावत्राः स्वरमो वृतमम्मितः ॥ ४८ ॥ षट्पलं शर्करायाश्च कार्षिकाण्यपराणि च । यध्याह्न पिप्पली द्राक्षा काश्मयं सपरूपकम् ॥ ४८ ॥ एला दुरालभा कौन्तो कुगुमं नागकेशरम् । जीवनीयानि चाष्टौ च दत्त्वा च द्विगुणं पयः ॥ ५० ॥ एतत्सर्पिविपक्तव्यं शनैर्मुद्दग्निना भिषक् । मूत्राघातेषु सर्वेषु विशेषात् वित्तजेषु च ॥ ५१ ॥ शर्कर्यश्मरिशूलेषु शोणितप्रभवेषु च । हृद्रोगे पित्तगुल्मे च वातास्मृक् पित्तजेषु च ॥ ५२ ।।

·चिकित्सामारसंग्रह कामखामक्षतोरस्क धनुस्त्रीभारकर्षिते । तृष्णार्दिमनःकम्प शोणितच्छादित तथा । रक्त यक्ष्मण्य परमारे तथोन्मादशिरोग्रहे ॥ ५३ ॥ योनिदोष रजोदोषे शुक्रदोष स्वगमये। एतत् स्मृतिकरं वृष्यं वाजीकरणमुत्तमम् । पुत्रदं बलवयं विशेषाहातनाशनम् ॥ ५४ ॥ पानभोजननस्येषु न क्वचित्प्रतिहन्यते । विदारोएतमित्युक्तं रमायनमनुत्तमम् ॥ ५५ ॥ इति विदारीतम । पिष्ट्वाखुमलमुष्णन चाग्नालेन पेषयेत् । वडमूत्र निहन्त्याश तथैव करभीभवम् ॥ ५६ ॥ स्त्रीणामतिप्रसङ्गन शोणितं यस्य रिच्यते । मैथनोपरमथास्य वृंहणीयो विधिर्हितः ॥ ५७ ॥ ताम्रचूड़वमातैलं हितञ्चोत्तरवस्तिषु । स्वगुप्ताफलमृद्दीका कृषणे क्षुमितारजः ॥ ५८ ॥ ममांशम भागानि क्षौरक्षौद्रघृतानि च । सर्व सम्यग्विमथ्याक्षमावं लोढ़ा पयः पिबेत् ॥ ५८ ॥ हन्ति शुक्रक्षयोस्यांश्च दोषान् बन्ध्या सुतप्रदम् ॥ ६० ॥ इति म्व गुप्तादि मन्थः । क्षौद्राईभागः कर्तव्यो भागः स्यात् क्षीरसर्पिषोः । शर्करायाथ चुगाञ्च द्राक्षाचूणञ्च तत्समम् ॥ ६१ ॥ स्वयंगुप्ताफल जैव तथा चेक्षरमस्य च । पिप्पलोनां तथा चूर्ण ममभागं प्रदापयेत् ॥ ६२ ॥ तदैकध्य समानीय खनाथ विमध्य च । तस्य पाणितलं चूणं लिहन् क्षौरं ततः पिवेत् ॥ ६३ ॥ एतत्सपिः प्रयुञान: शुद्धदेहो नरः सदा ।

·अश्मयधिकारः। ४६३ शुक्रदोषान् जयेत्सर्वान् ये चापि भृशदुर्जया: ॥ ६४ ॥ जयेच्छोगितरोगांश्च बन्ध्या गर्भ लभेत च । सपिरेतत्प्रयुञ्जानात् योनिदोषात् प्रमुच्यते ॥ ६५ ॥ इति क्षौद्राईभागं धतम् । अश्मगैमूत्रकृच्छ्रे षु भोजनं यत् प्रकीर्तितम् । मूत्रावातेषु तत् कुर्याद्देशकालविधानवित् ॥ ६६ ॥ इति वङ्ग से नसझलित: मूत्राघातनिदानचिकित्माधिकार: समाप्त: । अथाश्मरी निदानमाह । वातपित्तकफेस्तिस्र श्चतुर्थी शुक्रजा मता। प्रायः श्लेष्माययाः सर्वा अश्मयः स्युर्यमोपमाः ॥ १ ॥ विशोषयेदम्तिगतं मशुक्र मूत्र' सपित्तं पवनः कर्फ वा। यदा तदाश्मयपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः ॥ २ ॥ नैकदोषाश्रयाः सर्वा अथामा पूर्वलक्षणम् । वम्त्यायानं तदामन्न देशषु परितोऽतिरुक् ॥ मूत्र वस्तसगन्धत्वं मूत्रकृच्छ्र ज्वरोऽरुचिः ॥ ३ ॥ मामान्यलिङ्गं रुग्नाभिसवनीवस्तिमू सु । विशौर्णधारं मूत्रं स्यात्तथा मार्गनिरोधनम् ॥ ४ ॥ तापायात् सुखं मेहे दच्छ गोमदकोपमम् । तत्सझोभात् क्षते मास्र मायामाचातिरुग्भवेत् ॥ ५ ॥ तत्र वाताद भृशं चादन्तान् खादति वेपते । गृह्णाति महनं नाभि पोड़यत्यनिशं वणन् ॥ ६ ॥ सानिलं मुञ्चति शक्त् महुमहति विन्दुशः । श्यावा रूक्षाश्मरी चास्य म्याच्चिता कण्ट कैरिव । ॥

·४६४
चिकित्मासारसंग्रह
पथ चिकित्मामाह।
तस्याः पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते ॥ ८॥
शुण्ठाग्निमन्थपाषाण शिग्रुवरुणगोक्षुरैः ।
पभयारग्वधकल्कः क्वाधं कृत्वा विचक्षणः ॥en
रामठक्षारलवण चूर्ण दत्त्वा पिबन्नरः ।
प्रश्मरीमूत्रकृच्छ्रघ्नं दीपनं पाचनं परम् ॥
हन्यात्कोष्ठाश्रितं वातं कट्यूरुगुदमद्रजम् ॥ १० ॥
इति शमादिः ।
:.
एलोपकुल्यामधुकाश्मभेदकौन्तोश्वदंष्ट्रावृषकोरुवकैः ।
गृतं पिबेदश्मजतुप्रगाढ़ सशर्करं चाश्मरीसूत्र कच्छ ॥ ११ ॥
इति एलादि क्वाथ ।
वरुणस्य बचं श्रेष्ठां शुण्ठीगोक्षुरमंयुताम् ।
यवक्षारगुडं दत्त्वा क्वायित्वा पिबेद्धितम् ॥ १२ ॥
अश्मरी वातजा हन्याचिरकालानुबन्धिनौम् ॥ १३ ॥
पाषाणभेदोवसुकोवशिरोऽश्मन्तकम्तथा ।
शतावरीखदंष्ट्रा च बहती कण्ट कारिका ॥ १४ ॥
कपोतवङ्गामलको काञ्चनोशोरगुन्द्र काः ।
वृक्षादनौ भल्लू कश्च वरुणः शाकजं फलम् ॥ १५ ॥
यवाः कुलस्यकोलानि कतकस्य फलानि च ।
उषकादिप्रतिवापमेषां क्वाथैः शृतं घृतम् ॥
भिनत्ति वातसम्भूतामम
मश्मरी क्षिप्रमेव तु ॥ १६ ॥
इति पाषाणभेदाचं वृतम् ।
क्षारान् यवागू: पेयांश्च कषायांश्च पयांसि च ।
भोजनानि प्रकुर्वीत वगैरश्मरिनाशनैः ॥ १७ ॥
वीरवृक्षोऽग्निमन्थथ काशवृक्षादनीकुशाः ।
मोरटेदोरो सूर्यभक्ता गोक्षुरटुण्टकाः ॥ १८ ॥

·अश्मयधिकारः। वसुकोबशिरो दर्भ शैरीयावश्मभेदकः । गुन्द्रोऽनन्न कुरण्टश्च गणो वीरतरादिकः ॥ १८ ॥ अश्मरीशर्कराकच्छ मारुतातिहरो गणः । वृहहाते वीरतर स्तदभाव मतः शरः ॥ २० ॥ रति वीरतरादिगणः । इति वाताश्मरो। पथ पित्ताश्मरीनिदानमाह। पित्तेन दह्यते वम्तिः पच्यमान इवोमणा । भन्नातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरी ॥२१॥ अथ चिकित्मामाह। कुश: काशः शरो गुन्द्रः उत्कटो मोरटाश्मभित् । दर्भी विदारी वाराही शालिमूलं विकण्टकम् ॥ २२ ॥ भल्लू क पाटला पाठा पत्तरोऽथ कुरण्टिका ॥ २३ ॥ पुनर्नवा शिरीषश्च क्वथितास्तेषु साधितम् । घृतं शिलाहमधुकै:जैरिन्दोवरस्य च ॥ २४ ॥ वपुर्वारुकादीनां वोजैशावापितं शुभम् । भिनत्ति पित्तसंभूता मश्मरी क्षिप्रमेव तु ॥ २५ ॥ इति कुशाद्यं तम्। क्षारान् यवागूः पेयांश्च कषायाणि पयांसि च ।' भोजनादि प्रकुर्वीत वर्गेऽस्मिन् पित्तनाशने ॥ २६ ॥ शिलाजतु शिलाह स्यात्पटीरोगुत्थगुन्द्र कौ। मधुकः कत इस्वत्वाद् वीजैर्वीजकमुच्यते ॥ २७ ॥ कुर्यात् क्षारादिकं क्वाथे तस्मिन् क्षयमवापकैः । वर्गवेन यथालाभं परिभाषा प्रवर्तते ॥ २८ ॥ इति पित्ताश्मरी। पथ कफाश्मरीनिदानमाह। वस्तिनिस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः ।

·चिकित्सामारसंग्रह अश्मरी महती लवणा मधुवर्णा सिताथवा ॥ २८ ॥ एता भवन्ति बालानां तेषामेव च भूयसा । आश्रयोपचयाल्पत्वाद ग्रहणाहरणे सुखाः ॥ ३० ॥ पथ चिकित्सामाह। गणे वरुणकादो तु गुग्गल्वेलाहरणुभिः । कुष्ठभद्राद्धमरिचित्रक: ससुरावयैः ॥ ३१ ॥ एतें: सिद्धमजासपिरूषकादिगणन वा। भिनत्ति कफसंभूता मश्मरी क्षिप्रमेव च ॥ ३२ ॥ भद्रादिस्तेन चात्रे ष्टो गणः श्यामादिको बुधैः ॥ ३३ इति वरुणादि तम् । क्षारान् यवागू: पेयांश्च कषायाणि पयामि च । भोजनानि प्रकुर्वीत वर्गेऽस्मिन् कफनाशने ॥ ३४ ॥ इति कफाश्मरी। पथ शुक्राश्मरी निदानमाह। शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्रधारणात् । स्थानात् च्युतममुक्तं हि मुष्कयोरन्तरेऽनिलः ॥ शोषयत्युपसंहृत्य शुक्रं तच्छुक्रजाश्मगै ॥ ३५ ॥ वस्तिरुङ्म नकच्छ त्वं मुष्कन्वय थुकारिणी। स्यामुत्पन्नमात्रायां शुक्रमति विलीयते ॥ २६ ॥ पौड़िते त्ववकाशेऽस्मिन्नश्म>व च शर्करा। अणुशो वायुना भिन्ना स्यात्तस्मिन्ननुलोमगे ॥३७॥ निरति सह मूत्रण प्रतिलोमे विबध्यते । मूत्रस्रोतः प्रविश्यैताः मिताः कुर्युरुपद्रवान् ॥ ३८ ॥ अथ उपद्रवानाह। दौर्बल्यं सदनं काश्यं कुक्षिरोगमथारूचिम्।

·अश्मय॑धिकारः। पाण्डवगुण वातञ्च टण हृत्पीड़न वमिम् ॥ ३८ ॥ प्रसून नाभिवृषणं वद्धमूत्रं रुजातुरम् । अश्मरी क्षपयत्याशु सिकता शर्करान्विताः ॥ ४० ॥ अथ चिकिमामाह। शुक्राश्मर्यान्तु मामान्यो विधिरश्मरिनाशनः । यवक्षारगड़ोन्मिथ रसं पुष्यफलोद्भवम् ॥ पिवेम्मूत्रविबन्धघ्न शर्कराश्मरीनाशनम् ॥ ४१ ॥ तिलापामार्गकदली पलाशयवविल्वजः । क्वाथः पेयोऽविमूवगा शकराश्म रिनाशनः ॥ ४२ ॥ कम्बकाकोलकनक शाकेन्दीवरजैः फलैः । पौतमुष्णाम्बु सगुई शर्करां पातयत्यधः ॥ ४ ३ ॥ पाषाणभिगोक्षुरकोरुबको ई कण्टकार्यों क्षुरकाबमूल स् । टध्ना पिबेत्क्षीरसुपिष्टमेतत् स्याद्भदनाथ सिकताश्मरीणाम् ॥४४ यः पिबद्रजनीं सम्यक् मगुड़ां तुषवारिणा। तस्याशु चिररूढापि यात्यस्त मढ़शर्करा ॥ ४५ ॥ पिवतः कुटजं दना पथ्यमन्त्र च खादतः । निपतत्यचिरात्तस्य नियतं मद्रशर्करा ॥ ४६ ॥ नापुमवीजं दना पीतं वा नारिकेलजं कुसुमम् । विण्म त्रशकराया भवति सुखो कतिपयैर्दिवसः ॥ ४७ ॥ स्वदंष्ट्रा वारुणीशुण्ठी, क्वाथं क्षौद्रयुतं पिबेत् । शर्कराश्मरिशूलन मूत्रकृच्छ हरं परम् ॥ ४८ ॥ कूष्माण्ड करसो हिङ्गायवक्षारसमायुतः । वस्ती मेढे सशूले च शर्कराश्मरिनाशनः ॥ ४८ ॥ पुनर्नवायो रजनौखदंष्ट्वा फलाप्रवालाश्च सदर्भपुष्पाः । क्षौराम्नमोक्षुरसप्रपिष्टः पेयो भवेदश्मरिशर्कराम ॥ ५० ॥ वरुणत्वच्छिलाभेद शुण्ठौगोक्षुरकैः कृतः ।

·चिकित्सासारसंग्रह कषायः क्षारसंयुक्ताः शर्कराञ्च भिनत्त्यपि ॥ ५ ॥ पञ्चमूल्यास्तृणाख्याया स्तथा गोक्षुरकस्य च । पृथग्दशपलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ५२ ॥ चतुर्भागावशिष्टेन घ,तप्रस्थ विपाचयेत्। गुड़गोक्षुरवीजञ्च कल्क तत्र प्रदापयेत् ॥ ५३ ॥ तत्सिद्धं मूत्रदोषेषु शर्करावश्मरीषु च । नेहेन भोजने चैव प्रयोज्यं सर्पिरुत्तमम् ॥ ५४ ॥ इति तणपञ्चमूलाद्यं धृतम् । त्वक् पत्रफलमूलस्य वरुणात् सविकण्टकात्। कषायेण पचेत्तैलं वस्तिना स्थापनेन च ॥ ५५ ॥ शकराश्मरोशूलन मूत्रकृच्छ निवारणम् । इति वरुणलम। कुशाग्निमन्यशैरेय नलदर्भेक्षुगोक्षुराः । कपोतवतावसुकवशिरेन्दीवरीशराः ॥ ५६ ॥ धातक्यरलुबन्दाक कर्णिकाराश्मभेदकाः । एषां कल्ककषायाभ्यां मिद तैलं प्रयोजयेत् ॥ ५७ ॥ पानाभ्यञ्जनयोगन वस्तिनोत्तरवस्तिना। शकराश्मरिरोगेषु मुत्र कच्छच दारुणे ॥ ५८ ॥ प्रदरै योनिशूले च शुक्रदोषे तथैव च । बध्यागर्भप्रदं प्रोक्तं तैलमतत् कुशादिकम् ॥ ५८ ॥ इति कुशाचं तेलम्। इति शुकाश्मरी। नागरवरुणगोक्षुरपाषाणभित् कपोतवजः क्वाथः । गुड़यावशूकविमिश्रः पोतो हन्त्यश्मरोमुग्राम् ॥ ६ ॥ विकण्टकस्य वोजानां चूर्ण माक्षिकसंयुतम् । पविक्षौरण सप्ताहं पेयमश्मरिनाशनम् ॥ ६१ ॥ पिबदरुण मूलं वाथं तत्कल्कसंयुतम् ।

·अश्मय॑धिकारः। वाथश्च शिमूलोस्थः कटूष्णोऽश्मरिनाशनः ॥ ६२ ॥ शृङ्गवेरयवक्षार पथ्याकालौयकान्वितः। दधिमण्डो भिनत्त्यामश्मरीमाश पानतः ॥ ६३ ॥ पाषाणभदवरुणगोक्षुरकपोतवङ्गजः क्वाथः । गिरिजतु गुड़प्रगाढ़ः कर्कटिका पुसबौजयुतः ॥ ६४ ॥ पेयोऽश्मरीमवश्यं दुर्भेदामपि भिनत्ति योगवरः । शिखरिणमिव शतकोटिः शतमन्योर्हस्तनिमुक्तः ॥ ६५ ॥ श्रीपर्णीफलबीजं मथितेन यः पुमानद्यात् । शाकमशित्वावश्यं तद्धन्ति रोगाश्मरीपौड़ाम् ॥ ६६ ॥ खदंष्ट्रेरण्डवीजानि नागरं वरुणत्वचः । एतत् काथवरं प्रात: पिवेदश्मरिनाशनम् ॥ ६७ ॥ रतोद्भवे तूत्यलनालतालकाशेक्षबाली क्षुकुशोदकानि । पिबत्मिताक्षौद्रयुतानि खादेविदारिमिक्षुत्रपुमानि चैव ॥६८॥ पलान्यष्टो तु कुर्वोत क्षाराणां वरुण त्वचः । तद यावशूकात्तु ततोऽप्यई गुड़ात् स्मृतम् ॥ ६८ ॥ एकीकृत्य विमृद्यैतत् स्वादेत् कर्षप्रमाणतः । धर्माम्बुना सहावश्यं कच्छाश्म रिविनाशनम् ॥ ७० ॥ इति वरुणादिचूर्णम् । वरुण कभस्मपरिसुतसलिलं तचूर्णं यावशूकयुतम् । क्वथनीयं तत्तावद्यावभूर्मत्वमायाति ॥ ७१ ॥ तह डयुक्त हन्यात्तदुदारामश्मरी घोराम्। वङ्गिमदनं सुकष्टमश्ममयोमश्मरों चाशु ॥ ७२ ॥ इति वरुणादिचूर्णस्यैवायमन्यः प्रकार: । नो जग्धं शामिभिर्धर्म सुतरुणं स्निग्धं शुचिस्थानजम् घने पुण्यनिरीक्षिते वरुणकं छित्वा तुलां ग्राहयेत्। संग्राह्याभु चतुर्गुणासु विपचेत्पादावशेषं जलम् ॥ ४०

·४७.
चिकित्सासारसंग्रहे
तत्तुल्येन गुड़ेन वै दृढ़तरे भाण्डे पचेत्तत् पुनः ॥ ७३ ॥
जात्वैवं घनतां गुडे परिणते प्रत्ये कमेषां पलम्
शुण्ठेरर्वारुकवोजगोक्षुरकणा पाषाणभिच्छीतलाः ।
कूष्माण्ड नपुसाक्षवीजकुनटी वास्तू कशौभाजनैः
द्राक्षलागिरिजाभया कमिहतां चूर्णी क्तानां क्षिपेत् ॥ ७४ ॥
पथ्याशी प्रतिवासरं गुड़ममं योग्यप्रमाणं नरः ।
खादेत्तस्य समस्तदोषजनिताश्मयः पतन्ति द्रुतम् ॥ ७५ ॥
इति वरुणकगुड़: ।
कुलस्थसिन्धूस्थविड़ङ्गसारं सशर्करं शीतलियावशूकम् ।
वीजानि कूष्माण्ड कगोक्षुराभ्यां घृतं पचेत्तदरुणस्य तोये ॥७६॥
दुःसाध्य सर्वाश्मरिमूत्रकच्छ मूत्राभिघातञ्च समूत्रबन्धम् ।
एतानि सर्वाणि निहन्ति शीघ्रं प्ररूढ़वक्षानिव वचपातः ॥७॥
इति कुलत्याच घृतम्।
शरादिपञ्चमूल्या वा कषायेण पचेद् तम् ।
प्रस्थं गोक्षुरकल्केन सिद्धमद्यात् सशर्करम् ।
अश्मरीमूत्रकच्छन्न रेतोमागरुजापहम् । ७८ ॥
इति शरादिपञ्चमूलघृतम् ।
वरुणस्य तुलां क्षुस्मां जलद्रोणे विपाचयेत् ।
पादशेष परिमाव्य पृतप्रस्थ विपाचयेत् ॥ ७९ ॥
वरुणं कदलीविल्वं तृणजं पञ्चमूलकम् ।
अमृता चाश्मभेदच्च वीजच्च नपुसस्य च ॥ ८ ॥
शतपर्वा तिलक्षारं पलाशक्षार एव च ।
यथिकायाश्च मूलानि कार्षिकाणि समावपेत् ॥ ८१॥
अस्य मात्रां पिबेज्वन्तुर्दशकालाद्यपेक्षया ।
जोणे चास्मिन् पिबेत्पूर्व गुड़ जीर्णन्तु मस्तुना ॥ २२ ॥

·अश्मयधिकारः।
४७१
प्रश्मरीं शर्कराचैव मूवक्कच्छच्च नाशयेत् ॥ ८३ ॥
इति वरुणकृतम् ।
मैन्धवाद्यन्तु यतैलमृषिभिः परिकीर्तितम् ।
तत्तैलं द्विगुणं क्षीरं पचेहौरतगदिना ॥ ८४ ॥
क्वाथेन पूर्वकल्केन साधितन्तु भिषग्वरैः ।
एतत्तैलवरं श्रेष्ठमश्मरीणां विनाशनम् ॥ ८५ ॥
मूत्राघाते मूत्रकच्छ पिच्चिते मथिते तथा ।
भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैव प्रशस्यते ॥ ८६ ॥
इति वीरतराद्य तेलम् ।
वौरवृक्षाश्मभेदाग्निमन्थश्योणाकपाटलाः ।
वृक्षादनी सहेरण्ड भल्लू कोशौरपद्मकम् ॥ ८७ ॥
कुशकाशशरेषणामास्फोता को कलाक्षयोः ।
शतावरी खदंष्ट्रा च सोत्कटा हयवञ्जुलाः ॥ ८८ ॥
कपोतवसा श्रीपर्णी काश्मरीमूलसंयुता।
एतैः कषायैः कल्क श्च तैलं धौरो विपाचयेत् ॥ ८ ॥
वातपित्तविकारेषु वस्ति दद्याविचक्षणः ।
शर्कराश्म रिशूलघ्न मूवकच्छविनाशनम् ॥ ८ ॥
इति हितोयं वीरतराव तेलम् ।
पुनर्नवा मृताभीरु मक्षारलवणत्रयैः ।
शटौ कुष्ठवचा मुस्तराना कटफलपौष्करैः ॥ ८१ ॥
यवानी हयुषा हिङ्गः शताह्वा साजमोदकैः ।
विडङ्गातिविषा यष्टी पञ्चकोलकसंयुतैः ॥ ८२ ॥
एतैरक्षसमैः कल्क स्तैलप्रस्थ विपाचयेत् ।
गोमूत्रं हिगुणं देयं काञ्जिकं तहदेव तु ॥ ३ ॥
पुनर्नवाद्यमित्येतत्तैलं पानेन वस्तिना।
शर्कराश्म रिशूलघ्न मूत्रकृच्छ्रप्रमोचनम् ॥ ८४ ॥

·४७२
चिकित्मासारसंग्रह
कट्य रुवम्तिमेद्रस्थं कुक्षिशूलविनाशनम् ।
कफवातामशूलघ्न मन्त्र हद्धेश्च नाशनम् ॥ १५ ॥
पति पुननंबाय तेक्षम्।
बध्नाधिकारनिर्दिष्टं सैन्धवाद्यमिहेष्यते
सर्वथैवोपयोज्यस्तु गणो वीरतरादिकः ॥ ६
वृतैः क्षीरैः कषायैश्च क्षारैश्चोत्तरवस्तिभिः ।
शन्यवतीमशाम्यम्तीं प्रत्याख्याय ममुहरेत् ॥ ७॥
इति वङ्गसेन सङ्कलितः प्रामरीमिदानचिकित्साधिकारः समाप्त: ।
अथ प्रमेहनिदानमाह।
आस्यासुखं स्वप्नमुखं दधीनि ग्राम्यौदकानपरसाः पयासि ।
नवानपानं गुडवै कतच प्रमेह हेतुः कफक्तच्च सर्वम् ॥ १ ॥
मैदश्च मांसञ्च शरीरजं च क्लदं कफो वस्तिगतं प्रदूष्य ।
करोति महान् ममुदौर्णमुणस्तानेव पित्तं परिदृष्य चापि ।
क्षीणेषु दोषेष्ववक्ष्यधातून सन्दूथमेहान् कुरुतेऽनिलय ॥ २ ॥
माध्याः कफोल्या दशपित्तजाः षड्-
याप्या न साध्या: पवनाच्चतुष्काः।
ममक्रियत्वादिषमक्रियत्वात्
महात्ययत्वाच्च यथाक्रम ते ॥३॥
कफः मपित्तः पवनश्च दोषा मेदोन शुक्राम्बवसालसोकाः ।
मज्जारमौजः पिशितञ्च दूष्याः प्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः ॥४॥
दन्तादौनां मलाढ्यत्वं प्राग्रुपं पाणिपादयोः ।
दाह चिक्कगता देहे दृट्वाहास्यञ्च जायते ॥ ५ ॥
सामान्य लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता।
दोषदृष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ॥ ६ ॥

·प्रमेहाधिकारः।
४७३
मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्पाते ॥ ७ ॥
पथ कफमेहानाह।
पच्छ बहुसितं शीतं निर्गन्धमुद कोपमम् ।
मेहत्य दकमेहेन किञ्चिचाविलपिच्छिलम् ॥ ८ ॥
इक्षो रस मिवात्यथं मधुरं चेक्षुमेहतः ।
सान्द्री भवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति ॥ ८ ॥
सुरामही सुरातुल्यमुपद्वेच्छमधो धनम् ।
संदृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवबहुलं सितम् ॥ १० ॥
शुक्राभं शुक्रमिश्र वा शुक्रमेही प्रमेहति ।
मूत्राणन् सिकतामेही सिकतारूपिणो मन्लान् ॥ ११ ॥
शौतमही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ।
शनैः शनैः शनैर्मही मन्दं मन्दं प्रमेहति ॥ १२ ॥
लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ।
पथ पित्तमेहानाह।
गन्धवर्णरसस्पर्श: क्षारेण क्षारतोयवत् ॥ १३ ॥
नौलमेहेन नीलाभ कालमही मषीनिभम् ।
हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासबिभं दहत् ॥ १४ ॥
विसं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठा सलिलोपमम् ।
विसमुष्णं सलवणं रत्ताभं रक्तमेहिनः ॥ १५ ॥
अथ वात मेहानाह।
वसामेही वसामिश्र वसाभं मूत्रयेन्मुहुः ।
मज्जाभं मज्ज मित्र वा मज्जमेन्ही मुहुर्मुहुः ॥
कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेहं वदेहुधः ॥ १६ ॥
हस्तो मत्त इवाजस्र मूत्रं वेगविवर्जितम् ।
सालसोकं विबद्धच हस्ती मे ही प्रमेहति ॥ १७ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह
पथ उपद्रवाना।
अविपाकोऽरुचिछर्दिस्तन्द्राकासः सपोनसः ।।
उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् ॥ १८ ॥
वस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः ।
दाहटष्णाम्निका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् ॥ १८॥
वातजानामुदावर्त्त कम्पहृदग्रहलोलताः ।
शूलमुनिद्रता शोषः श्वास: कामच जायते ॥ २० ॥
यथोक्तोपद्वारिष्टमतिप्रसुतमेव च ।
पिड़िकापीड़ितं गाढ़ प्रमेहो हन्ति मानवम् ॥ २१ ॥
मूछिर्दिज्वरश्वासकासवौसर्पगौरवैः।
उपद्रवैरुपेतो यः प्रमेही दुष्पतिक्रियः ॥ २२ ॥
अथ स्त्रीणां प्रमेहाभावे कारणमा।
रजः प्रसेकाबारीणां मासि मासि विशुद्धाति ।
कृत्स्नं शरीरं दोषांश्च न प्रमहन्त्यत: स्त्रियः ॥ २३ ॥
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्यरोगः स हि वीजदोषात्।
ये चापि केचित्कुलजा विकारा भवन्ति तांश्च प्रवदन्त्य साध्यान्२४
सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः ।
मधुमेहलमायान्ति तदासाध्या भवन्ति हि ॥ २५ ॥
मधुमेहो मधुसमो जायते स किल विधा।
क्रुद्ध धातुक्षयाहायो दोषाहतपथेऽथवा ॥ २६ ॥
आहतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् ।
क्षणात् क्षीण: क्षणात् पूर्णो भजते कच्छ साध्यताम् ॥२७॥
मधुरं यच्च सर्वेषु प्रायो मध्विव मेहति।
सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्य्याच तनो रतः ॥ २८ ॥
शराविका कच्छपिका जालिनी विनतालजी।
मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका ॥ २८ ॥

·प्रमेहाधिकारः। विद्रधिचापि पिड़का प्रमेहोपेक्षया दश । सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु ॥ ३० ॥ अन्सोवता च तद्रूपा निम्नमध्या शराविका। गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सर्षपौ ॥ ३१ ॥ मदाहा कूर्मसंस्थाना जेया कच्छपिका बुधैः । नालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमाता ॥ ३२ ॥ अवगाढ़रुजा क्लदा पृष्ठे वाप्युदरेऽपि वा। महती पिड़का नीला सा बुधैर्विनता स्मृता ॥ ३३ ॥ महत्यल्पचिता जेया पिड़का चापि पुत्रिणी। मसूरसंस्थानसमा विज्ञेया तु मसूरिका ॥ ३४ ॥ रक्ता सिता स्फोटचिता विज्ञेया त्वलजी भवेत् । विदारी कन्दवदृत्ता कठिना च विदारिका ॥ ३५ ॥ विट्रधर्लक्षणेयुक्ता ज्ञेया विद्रधिका च सा ॥ ३६ ॥ ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तम्मयाः । विना प्रमेहमप्यता जायन्त दुष्टमेदसः ॥ तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावहास्तुपरिग्रहः ॥ ३७ ॥ गुदे हृदि शिरस्यंसे पृष्ठे मर्मसु चोस्थिता। सोपद्रवा दुर्बलाग्ने: पिड़काः परिवर्जयेत् ॥ ३८ ॥ टटखासमांससङ्कोच मोहहिकामदज्वराः । विसर्पमर्मसंरोधा पिड़कानामुपद्रवाः ॥ ३८ ॥ पथ चिकित्मामाह। श्यामाककोद्रवोद्दालगोधूमचणकाढ़को। कुलत्थाश्च हिता भोज्य पुराणा मेहिनां सदा ॥ ४० ॥ महिनां तिक्तशाकानि जाङ्गला हरिणाण्ड जा: । यवानविकतिर्मुहाः शस्यन्त शालिष्टिकाः ॥ ४१ ॥ सौवीरच सुरा तक तैलं क्षीरं तं गुड़म्।

·चिकित्सासारसंग्रह
पन्न क्षुरसपिष्टाबानूपमांसानि वर्जयेत् ॥ ४२ ॥
तत्रादित एव प्रमेहिणमुपस्निग्धमन्यतमेन. प्रियङ्गादि-
सिद्देन तैलेन वामयेत्प्रगाढ़ विरेचयेच्च विरेचनादनन्तरं सुर-
सादिकषायेणास्थापयेत् । महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधु-
सैन्धवयुक्तोन दह्यमानं वा न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेनेति ।
वातोत्कटेषु महेषु नेहपानं विशेषतः ।
पारिजातजयानिम्ब वह्निगायत्रिणा पृथक् ।
पाठायाः सागुरोः पीता हयस्य शारदस्य च ॥ ४३ ॥
जलेआमद्यसिकताः शनैलवणपिष्ट कान् ।
सान्द्रमेहान् कफान् नन्ति क्वाथाश्चाष्टौ समाक्षिकाः ॥४४॥
हरीतकीकटफलमुस्तलोध्राः पाठा विडङ्गार्जनधन्वयासाः ।
उभे हरिद्रे तगरं विडङ्गं कदम्बशालार्जुनदीप्यकाश्च ॥ ४५ ॥
दावीविडङ्ग खदिरो धवश्च सुराह कुष्ठागुरुचन्दनानि ।
दाय॑ग्निमन्यो त्रिफला च पाठा मुर्वाभया चैव तथा वदंष्ट्रा॥४६
यवान्युशोराण्यभया गुडूची जम्ब शिवाचित्रकसप्तपर्णाः ।
पादैः कषायाः कफमेहविर्दशोपदिष्टा मधुमम्प्रयुक्ताः ॥ ४७ ॥
उशौरलोध्रार्जुनचन्दनानामुशौरमुस्ता मधुकाभयानाम् ।
पटोलनिम्बामलकामृतानां मुस्ताभया मुष्ककवृक्षकाणाम् ॥४८॥
लोध्रामफालोयकधातकोनां विश्वार्जुनानां मिशि सोत्पलानाम् ।
शिरीषधान्यार्जुनकेशराणां प्रियङ्गपद्मोत्यलकिंशुकानाम् ॥४८॥
अखत्यपाठासनवेतसानां कटङ्कटेर्युत्पलमुस्तकानाम् ।
पैत्तेषु मेहेषु सदोपदिष्टाः कषाययोगा मधुमम्प्रयुक्ताः ॥ ५० ॥
कफमेहहरक्काथसिद्धं सर्पिः कफे हितम् ।
पित्तमेहन्ननियुह सिद्ध पित्तहरं कृतम् ॥ ५१ ॥
कम्पिल्लसप्तच्छदशालजानि भीतरीहीतक कौटजानि।
पटोलकालीय गदागुरुगिय क्षौद्रण नि ह्याकफपित्तमही ॥५२॥

·प्रमेहाधिकारः।
दूर्वा कसेरुपूतीक कुम्भौकालवथैवलम् ।
जलेम कथितं पोतं शक्रमेहहरं परम् ॥ ५३॥
विफलारग्वधट्राक्षा कषायो मधुसंयुतः ।
पोतो निहन्ति फेनाब प्रमहं नियतं मृणाम् ॥ १४ ॥
किवा वहिकषायं वा पाठा कुटजरामठम्।
तिक्ता कुष्ठच्च संचयॆ मर्पिही पिबेबरः ॥ ५५ ॥
पाठा शिरीषदस्पर्शमूर्वातिन्दुककिंशुकम् ।
कपित्यानां भिषक् काथं हस्तिमेहे प्रयोजयेत् ॥ ५६ ॥
त्रिफला दारुदाय॑ब्दक्वाथः क्षौद्रेण मेहहा।
कुटजामनदाय॑ब्दफलत्रयभवोऽथवा ॥ ५७ ॥
गुडूच्या स्वरम: पेयो मधुना मह मेहजित् ।
निशाकल्कयुतो धात्रीरमो वा माक्षिकान्वितः ॥ ५८ ॥
मधुना त्रिफलाचूर्णमथवाश्मजतूद्भवम् ।
लोहज वाभयोत्थं वा लिहेन्म हनिवृत्तये॥ ५८ ॥
कटंकटेरो मधुकत्रिफलाचित्रकैः ममैः
मिडः कषायः पातव्यः प्रमेहाणां विनाशनः ॥ ६ ॥
फलत्रिकं दारुनिशां विशाला मुस्ताञ्च निःक्वाथ्य निशांश कल्कम्।
पिवेत्कषायं मधुसंप्रयुक्त सर्वप्रमेहेषु समुत्थितेषु ॥ ६१ ॥
इति फलविकादिः काथः ।
गोभक्षितान्यवान्मूत्रभावितान् केवलानपि ।
चित्रकोदखिता खादेविम्बमुद्रसेन वा।
भक्षयेन्मधुना मासं प्रमेही यवपिष्टकम् ॥ ६२ ॥
मेदोघ्ना वह मूत्राश्च समाः सर्वेषु धातुषु ।
यवास्तस्माहिशिष्यन्ते प्रमेहेषु विशेषतः ॥ ६३ ॥
न्यग्रोधोदुम्बरावस्थ श्योणाकारग्वधासनम् ।
पान कपित्थं जम्बूश्च प्रियालं ककुभं धवम् ॥ ६४ ॥

·४७६ चिकित्सासारसंग्रह मधुकं मधुकं लोध्र वरुणं पारिभद्रकम् । पटोल मेषशृङ्गी च दन्तौचित्रकमाढ़कम् ॥ ६५ ॥ करनत्रिफलाशक भलातकफलानि च । एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ ६६ ॥ न्यग्रोधाद्यमिदं चूर्ण मधना सह योजयेत्। फलत्रयच्चानुपिबेत्तेन मूत्रं विशुद्धयति ॥ ७ ॥ एतेन विंशतिमहा मूत्रकृच्छ्राणि यानि च । प्रशमं यान्ति योगेन पिड़का न च जायते ॥ ६८ ॥ इति न्यग्रोधाद्य' चूर्णम् । विकट त्रिफलातुल्यं गुग्ग लुञ्च समांशिकम् । गोक्षुरकाथसंयुक्तां गुटिकां कारयेद्दधः ॥ ६८ ॥ देशकालबलापक्षी भक्षयेचानुलोमिकाम् । न चात्र परिहारोऽस्ति कर्म कुर्याद् यथेप्सितम् ॥ ७० ॥ प्रमेहान् वातरोगांव वातशोणितमेव वा। मूत्राघातं मूत्रदोषं प्रदरञ्चाशु नाशयेत् ॥ ७१ ॥ इति विकटाद्या गुटिका। दाडिमस्य च वीजानि कृमिघ्नस्य च तण्डुलाः । रजनौ चविकाजाजी नागरं त्रिफला कणा ॥ ७२ ॥ त्रिकण्टकस्य च फलं यवानी धान्यकं तथा । वृक्षाम्ल चविकाकोल सिन्धूद्भव समाहितैः ॥ ७३ ॥ कल्कैरक्षसमैरेभिघृतप्रस्थं विपाचयेत्। भोज्ये पाने प्रदातव्यं सर्वत्र्तुषु च मात्रया ॥ ७४ ॥ प्रमेहान् विंशतिं चैव मूत्राघातं तथाश्मरीम् । कच्छ सुदारुणञ्चैव हन्यादेव न संशयः ॥ ७५ ॥ विबन्धानाहशूलघ्नं कामला ज्वरनाशनम् ।

·प्रमेहाधिकारः। ४७८ ॥ दाडिमाद्यं तञ्चैतदखिभ्यां परिकीर्तितम् ॥ ७६ ॥ इति दाडिमाद्यं कृतम् । खदंष्ट्रा सकणा मुस्ता गुडूची फला पल्लवाः । दर्भाङ्गुराश्च गण्डोरो रोहिषस्य च पल्लवाः ॥ ७७ ॥ काला पुनर्नवा श्यामा शारिवा देवदारु च। पिप्पली शृङ्गवेरञ्च विडङ्ग मरिचानि च ॥ ७८ ॥ पाठा कम्पिल्लक भार्गी हे हरिट्रे निदिग्धिका। एरण्ड मूलं दन्ती च चित्रकं कटुरोहिणी ॥ ७८ ॥ एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । यावन्त्येतानि चूर्णानि विस्तावत् स्यादयोरजः ॥ ८० ॥ ततो विड़ालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा। अलाभे चापि मद्यानां मेहान् जयति विंशतिम् ॥ ८१ ।। श्वयथुञ्च तथाशांसि पाण्डरोग हलोमकम् । उदराण्य थ शूलानि प्लीहानञ्चापि कर्षति ॥ २॥ एभिर्गोमूत्रपिष्टैस्तु गुटिकां कारयेभिषक् । रोगप्वेतेषु मुख्याः स्युर्बलमांसविवईनाः ॥ ८३ ॥ इति गोक्षुरादिचूर्ण गुटिका: । कण्टका- गुडूच्याश्च संहरेच्च शतं शतम् । सङ्गुथ्योलूखले विहांश्चतुर्दाणेऽम्भस: पचेत् ॥ ८४ ॥ तेन पादावशेषेण हतप्रस्थ विपाचयेत् । विकट त्रिफला राना विड़ङ्गान्यथ चित्रकम् ॥ ८५ ॥ काश्मर्य: पञ्चमूलानि पूतिकस्य त्वगेव च । कलिङ्ग इति सर्वाणि सूक्ष्मपिष्टानि कारयेत् ॥ ८६ ॥ अक्षमात्रं पिबेत् प्रातः शालिभिः पयसा हितैः । प्रमेहं मधुमेहञ्च मूत्रकृच्छ्र भगन्दरम् ॥ ८७ ॥ आलस्यञ्चान्वद्धिञ्च कुष्ठरोग विशेषतः ।

·चिकित्सासारसंग्रह क्षयं चैव निहन्त्य तवाना सिंहामृतं तम् ॥ ८८ ॥ इति सिंहामतं वृतम् । दशमूलं करलो हौ देवदारु हरीतको। वर्षाभूवरुणो दन्तौ चित्रकं सपुनर्नवम् ॥ ८८ ॥ सुधानीपकदम्बाश्च विल्वभल्लातकानि च । शटौ पुष्करमूलञ्च पिप्पलीमूलमेव च ।। ८० ॥ पृथग्दशपलान् भागानेतांस्तोयामणे पचेत् । यवकोलकुलत्थानां प्रस्थ प्रस्थ विपाचयेत् ॥ ८१ ।। तेन पादावशेषेण कृतप्रस्थ पचेभिषक् । निचुलं त्रिफला भार्गी रोहिषं गजपिप्पलौ ॥ ८२ ॥ शृङ्गवरं विडङ्गानि वचा कम्पिल्लक तथा । वर्गेणानेन तमिदं पाययेत्तु यथा बलम् ॥ ८३ ॥ एतद्धान्वन्तरं नाम विख्यातं सर्पिरुत्तमम् । कुष्ठप्रमेहगुल्मांश्च खयथं वातशोणितम् ॥ ८४ ॥ प्लौहोदराणि चाशांसि विद्रधिं पिड़काश्च याः । अपस्मार तथोन्मादं मर्पिरतत्रियच्छति ॥ २५ ॥ पृथक्तीयार्मणे तत्र पचेद्रव्याच्छतं शतम्। शतनयाधिके तोय मुत्सर्गक्रमतो भवेत् ॥ ८६ ॥ इति धान्वन्तरं शतम् । अर्जुनपटोलंनिम्बेः सवचा दीप्यकरमा समञ्जिष्ठः । भल्लातकागुरुधनैः मगदानल चन्दनोशौरैः ॥ ७॥ गोक्षरकसोमवल्कैनिम्बपटोलेहरिद्रया वरया। अश्मन्तकार्जुनाभ्यां दीप्यकयुक्तोन चैव लोध्रेण ॥ ८ ॥ मञ्जिष्ठातिविषाभ्यां कल्कीर्वा कषायैः पञ्चेत्तैलम् । कफवातोत्थे मेह पित्तक्ते माधयेत्सर्पिः ॥ ८ ॥ पति नाय घसं तैलं वा ।

·प्रमेहाधिकारः। ४८२ गीकण्ठकं सदलमलफलं ग्टहीत्वा सङ्गुहितं पलशतं क्वथितन्तु तोये। पादस्थितेन च जलेन पलानि दत्त्वा पञ्चाशतञ्च विपचेदथ शर्करायाः ॥ १०॥ तस्मिन् धनत्वमुपगर च्छति चूर्णितानि दद्यात्पलहयमितानि सुभेषजानि । शुण्ठीकणामरिचनागदलत्वगैला- जातीयकोशककुभत्रपुसीफलानि ॥ १०१।। वांसीपलाष्टकमिह प्रणिधाय नित्य लेह्यं सुसिद्धममृतं पलसंमितन्तु । हन्त्याशु मूत्रपरिदाहविबन्धशुक्रान् कच्छाश्मरीरुधिरमेहमधुप्रमेहान् ॥ १०२॥ इति गोक्षुराद्यवलेहः । सारवर्गकषायं चतुर्थांशावशिष्टमवतायं परिस्राव्य पुन- रपनीय साधयेत्। सिध्यति चामलकलोप्रप्रियङ्गुदन्तीकृष्णा- यसताम्रचूर्णानि भावपेत्। तदेतदनुपदग्धं लेहीभूतमवता-- ऽनुगुप्तं निदध्यात् ततो यथा योगमुपयुञ्जीत एषः लेहः सर्व- मधुमेहानपहन्ति । इति सारीहः । असनञ्च प्रियालञ्च सालञ्च खादिरं तथा। शालवर्ग तथा ग्राह्यं भवेच्चैतविचक्षणः ॥ १०३ ।। मधुमेहत्वमापन भिषग्भिः परिवर्जितम् । योगेनानेन मतिमान् प्रमेहिणमुपाचरेत् ॥ १०४ ॥ मासि शुक्र शुचौ वापि शैला: सूर्यांशु तापिताः । जतुप्रकाशं स्वरसं शिलाभ्यः प्रस्रवन्ति हि ॥ १०५ ॥ शिलाजत्विति विख्यातं महाव्याधिनिवारणम् । ४१ ·४८२ चिकित्सासारसंग्रह अप्वादीनाञ्च लोहानां षसामन्यतमञ्च यत् ॥ १० ॥ जेयं तद्न्धतश्चापि षद्योनि प्रथितं क्षिती। लोहाद्भवति यद्यस्मा च्छिलाजतु जतुप्रभम् ॥ १०७॥ पस्य लोहस्य तहोयं रसं वापि विभर्ति तत् । वपुसौसायसादौनि प्रधानान्युत्तरोत्तरम् ॥ १०८॥ यथा तथा प्रयोगोऽपि श्रेष्ठः श्रेष्ठगुणः स्मृतः । तत्सर्वं तितकटुकं कषायानुरसं सरम् ॥ १० ॥ कटपाक्युष्णवीर्यञ्च शोषणं छेदनं तथा। तत्र यल्लघु कृष्णा स्निग्ध निःशर्करच यत् ॥ ११ ॥ गोमूत्रगन्धि नौलं वा तप्रधान प्रचक्षते । तद्भावितं सारगणै हृतदोषं दिनादितः ॥ १११ ॥ पिबेत्सारोदकेनैव लक्षापिष्टं यथा बलम् । जाङ्गलेन रसेनाद्यात्तस्मिन् जीणे तु भोजनम् ॥ ११२ ॥ उपयुज्य तुलामेकाममृतस्यैवाश्मजन्मनः । विजित्य मधुमेहाख्य मातङ्घ रोगशङ्करम् ॥ ११३ ॥ वपुर्वर्णबलोपेतः शतं जीवत्यनामयः । शतं शतं तुलायान्तु सहस्रदशतौलिकम् ॥ ११४ ॥ भल्लातकविधानेन परिहारविधिः स्मृतः । मेहं कुष्ठमपस्मार मुन्मादं श्लोपदं तथा ॥ ११५ ॥ शोषं शोफार्शसी गुल्मं पाण्डुतां विषमज्वरम् । व्यपोहत्यचिरात्काला च्छिलाजतु निषेवितम् ॥ ११६ । न सोऽस्ति रोगो यं वापि न इन्यात्तच्छिलाजतु । शर्करां चिरसंभूतां भिनत्ति च तथाश्मरीम् ॥ ११७ ॥ भावनालोड़ने चास्य कर्तव्ये भेषजैहितैः । एवं च माक्षिकं धातु तापोजममृतोपमम् ॥ ११८ ॥ मधुरं काञ्चनाभास मम्लं वा रजतप्रभम् ।

·मेदोऽधिकारः। ४८३ ध्यपोहति ज्वरान् कुष्ठमेहपाण्डामयक्षयान् ॥ ११ ॥ तावितान् कुलत्यांश्च कपोतांश्च विवर्जयेत् ॥ १२० ॥ प्रति शिलाजतुमाधिकयो: प्रयोगः । प्रमेहपिड़कानां प्राकार्य रतावसेचनम् । पाटनच्च विपक्कानां तासां पानं प्रशस्यते ॥ १२१॥ काथो वनस्पतेर्वस्तमूत्र तीक्ष्णच शोधनम् । एलादिकेन कल्केन तैलं व्रणविशोधनम् ॥ १२२ ॥ काथमारग्वधादौनां कुर्य्यादुहर्तनानि च । सालसारादिना सेकं भोज्यादींचणकादिना । प्रमेहिणो यदामृत मनाविलमपिच्छिलम् । विशदं तितकटकं तदारोग्य प्रचक्षते ॥ १२३ ॥ इति बसेनसहित: प्रमेहमिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः । अथ मेदोनिदानमाह। पव्यायामदिवास्वप्न श्लेष्णलाहारसेविनः । मधुराम्बरसप्रायः नेहान्दो विबईते ॥ १ ॥ मेदसाहतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धातवः । मेदस्तु चीयते तस्मा दशक्तः सर्वकर्मसु ॥ २ ॥ क्षुद्रखासटषामोह स्वपक्रथनसादनैः । युक्तः क्षुत् खेददौर्गव्यैरल्पप्राणोऽल्पमैथुन: ॥ ३ ॥ मेदस्तु सर्वभूताना मुदरे वस्तिषु स्थितम् । पतएवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदखिनो भवेत् ॥ ४ ॥ मेदसावृतमार्गत्वा हायुः कोष्ठे विशेषतः । चरन् सन्धुक्षयत्यग्नि माहारं शोषयत्यपि ॥ ५ ॥ तस्मात्स शीघ्र जरयत्याहारञ्चापि काइन्ते ।

·४८४
चिकित्सासारसंग्रह
विकारांचाश्रुते घोरान् कांश्चित्काल विपर्यायात् ॥ ६ ॥
एतावुपद्रवकरी विशेषादग्निमारुतौ।
एतौ हि दहतः स्थूलं वनं दावानलो यथा ॥ ७ ॥
मेदस्यतीव संबद्ध सहसैवानिलादयः ।
विकारान्दारुणान् कृत्वा नाशयत्याशु जीवितम् ॥ ८ ॥
मेदोमांसातिवृहत्वाञ्चलस्फिगुदरस्तनः ।
अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ॥ ॥
स्थूले स्युर्दुस्तराः कुष्ठाः विमा:
सभगन्दरा:।
ज्वरातीसारमेहाश: लीपदापचिकामला: ॥ १० ॥
मेदसः खेददौर्गन्ध्या ज्जायते जन्तवोऽणवः ।
अथ चिकित्मामाह।
पुराणा: शालयो मुहाः कुलत्योद्दालकोद्रवाः ।
लवणा वस्तयश्चैव सेव्या मेदखिना सदा ॥ ११ ॥
अस्वपञ्च व्यवायञ्च व्यायामश्चिन्तनानि च ।
स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तं क्रमेणाति विबईयेत् । १२ ॥
श्रमचिन्ता व्यवायाध्व क्षौद्रजागरणप्रियः ।
हन्त्यवश्यमतिस्थौल्य यवश्यामाकभोजनम् ॥ १३ ॥
सचयजीरकव्योष हिङ्गसौवर्चलानलाः ।
मस्तुना शक्तवः पीता मेदोघ्ना वह्निदोपनाः ॥ १४॥
फलत्रयं त्रिकटुकं सतैलं लवणान्वितम् ।
षण्मामाटुपयोगेन कफमेदोऽनिलापहम् ॥ १५ ॥
विडङ्ग नागरं क्षारं काललोहरजो मधु ।
यवामलकचूर्गान्तु प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते ॥ १६ ॥
मूत्रं वा त्रिफलाचूर्ण मधुयुक्तं मधूदकम् ।
विल्वादि पञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः ॥.
अतिस्थौल्यहरः प्रोक्तो मण्डश्च सेवितो
ध्रुवम् ॥ १७॥

·मेदोऽधिकारः। ४८५ कर्कशदलाशिसलिलं शतयुष्याहिङ्गसंयुक्तम् । पुटकेनं हन्ति नियतं सर्वभवां मेदसां वृद्धिम् ॥ १८ ॥ क्षारं वातारिपत्रस्य हिङ्गयुक्तं पिबेन्नरः । मेदोहविविनाशाय भक्तमण्ड समन्वितम् ॥ १८ ॥ गवेधुकानां पिष्टानां यवानाचाथ शक्तवः । सक्षौद्र त्रिफलाक्काथः पोतो मेदोहरो मतः ॥ २० ॥ गुडूचौत्रिफलाक्काथ स्तथा लोहरजो युतः । प्रश्मजं महिषाक्षं वा तेनैव विधिना पचेत् ॥ २१ ॥ प्रतिमुक्ताहौजमध्य मधुलोढ़ हन्त्युदरद्धिम् । मधुना चित्रकमूलं तथैव हितभोजनो भुङक्त ॥ २२ ॥ यहोरुबूकमूलं मधुदिग्धं स्थाप्यते निशां सकलाम् । तस्य सलिलस्य पानाज्जठरहद्धिं शर्म नयति ॥ २३ ॥ प्रातर्मधुयुतं वारि सेवितं स्थौल्यनाशनम् । उष्णमनस्य मण्डं वा पिबन् कशतनुर्भवेत् ॥ २४ ॥ पदरीपत्रकल्क न पेया काजिकसाधिता। स्थौल्य नश्येदग्निमन्य रसं वापि शिलाजतु ॥ २५ ॥ शैलेय कुष्ठागुरुदेवदारु कौन्ती समुस्तान्यथ पञ्चपत्त्रैः । श्रीवासपृक्वाखरपुष्पदेव पुष्प तथा सर्वमिदं प्रपिष्य ॥ २६ ॥ धत्तूरपत्रस्य रसेन गाढ़ मुदतनं स्थौल्यहरं प्रदिष्टम् ॥ २७॥ अमृतात्रुटिविल्ववत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः । क्रमबद्धमिदं मधुप्लुतं पिडकास्थौल्यभगन्दरान् जयेत् ॥ २८ ॥ इति अमृतादिगुग्गुलुः । व्योषाग्नित्रिफलामुरत विडङ्गैर्गुग्ग लुं समम् । खादन् सर्वान् जयेद्याधीन्मेदः श्लेष्मामवातजान् ॥ २८ ॥ इति दशाङ्गी गुग्गुलः।

·४८६
चिकित्सासारसंग्रह
गुग्गु लुस्तालमूली च त्रिफलाखदिरं वृषम् ।
त्रिहतालम्बुषा शुण्ठौ निर्गुण्डीचित्रकस्तथा ॥ ३० ॥
एषां दशपलान् भागां स्तोये पञ्चाढ़के पचेत् ।
पादशेषं ततः कृत्वा कषायमवतारयेत् ॥ ३१ ॥
पलद्दादशकं देयं रुक्मलोहं सुचूर्णितम् ।
पुराण सर्पिषः प्रस्थं शर्कराष्टपलान्वितम् ॥ २२ ॥
पचेताम्रमये पात्रे सुशौते चावतारिते।
प्रस्थाई माक्षिकं देयं शिलाजतु पलद्दयम् ॥ ३३ ॥
एलात्वचः पलाईञ्च विडङ्गानि पलत्रयम् ।
मरिचाञ्जनकृष्णे हे हिपलं त्रिफलान्वितम् ॥ ३४ ॥
पलद्दयन्तु कासौसं सूक्ष्मचूर्णीकृतं बुधैः ।
चूर्ण दत्त्वा सुमथितं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ॥ ३५ ॥
तत: संशुद्धदेहस्तु भक्षयेदक्षमात्रकम् ।
अनुपानं क्षिपेत् क्षीरं जाङ्गलानां रसं तथा ॥ २६ ॥
वातश्लेष्महरं श्रेष्ठं कुष्ठमेदोहरं परम् ।
कामलापाण्डुरोगन वय, सभगन्दरम् ॥ ३७॥
मूर्छामोहविषोन्मादं गराणि विषमाणि च ।
स्थूलानां कर्षणं श्रेष्ठं मेदुरे परमौषधम् ॥ ३८ ॥
कर्षयेच्चातिमात्रेण कुक्षि पातालसन्निभम् ।
बल्यं रसायनं मेध्यं वाजीकरणमुत्तमम् ॥ ३८ ॥
श्रीकर पुत्रजननं बलीपलितनाशनम् ।
नाशीयात्कदलोकन्दं काञ्जिकं करमर्दकम् ।
करौरं कारवेलञ्च षटककाराणि वर्जयेत् ॥ ४० ॥
इति लोहरसायमम्।
सालसारादिनियूहं चतुर्थांशावशेषितम् ।
परिसुतं ततः शीतं मधुना मधुरोकतम् ॥ ४१ ॥

·मेदोऽधिकारः ।
४८७
फाणितीभाव मापनं गुड़ शोधितमेव वा।
श्लष्णपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादेर्गणस्य च ॥ ४२ ॥
एकध्यमावपेत् कुम्भे संस्कृते पृतभाविते ।
पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्ते चान्तरे शुचौ ॥ ४३ ॥
सूक्ष्माणि तीक्ष्णलोहस्य तनुपत्राणि बुद्धिमान् ।
खादिराङ्गारतंप्तानि बहुशः प्रक्षिपदुधः ॥ ४४ ॥
सुपिधानं ततः कृत्वा यवपल्वे निधापयेत्।
मासांस्त्रोंचतुरो वापि यावदालोहसंक्षयात् ॥ ४५ ॥
ततो जातरसं जन्तुः प्रात: प्रातर्यथा बलम् ।
उपयुञ्जयाद्यथा योगमाहारं चास्य कल्पयेत् । ४६ ॥
एष स्थूलं कशेनं नष्टस्याग्नेः प्रसाधनम् ।
शोथनः कुष्ठमेहघ्नो गुल्मपाण्डामयापहः ॥ ४७ ॥
प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनम् ।
अभिष्यन्दापहरणो लोहारिष्टो महागुणः ॥ ४८॥
प्रति लोहारिय:।
व्योषचित्र कशिग्रूणि त्रिफलां कटुरोहिणीम् ।
हहत्यौ हे हरिद्रे हे पाठामतिविषां स्थिराम् ॥ ४॥
हिङ्गकेवकमूलानि यवानी धान्यचित्रकम् ।
सौवर्चलमजाजी च हपुषा चेति चूर्णयेत् ॥ ५० ॥
चूर्ण तैलस्तक्षौद्र भागा स्युर्मानतः समाः ।
शक्तूनां षोड़शगुणो भागः सन्तर्पणं पिबेत् ॥ ५१ ॥
प्रयोगात् त्वस्य शाम्यन्ति रोगा: सन्तर्पणोस्थिताः ।
प्रमेहा मूढ़ वाताव कुष्ठान्यशांसि कामलाः ॥ ५२ ।
पाण्डुः प्लीहामयः शोथो मूत्रकृच्छ्रमरोचकम् ।
हृद्रोगी राजयक्ष्मा च कासवासी गलग्रहः ॥ ५३॥

·४८८ चिकित्सासारसंग्रह कमयो ग्रहणौदोषः खैत्रय स्थौल्यमतीव च । नराणां दीप्यते वह्निः स्मृतिर्बुद्धिश्च वईते ॥ ५४ ॥ इति व्योषाद्यः शत प्रयोगः । त्रिफलातिविषामूर्वा विचित्र कवासकैः । निम्बारग्वधषड्ग्रन्या सप्तपर्णानिशाह्वयैः ॥ ५५ ॥ गुड़चौन्द्रासुरी कृष्णा कुष्ठसर्षपनागरैः । तैलमेभिः समः पक्कं सुरसादिरसप्ल तम् ॥ ५६ ॥ पानाभ्यञ्जनगण्डूष नस्यवस्तिषु योजितम् । स्थूलतालस्य पाण्डादीन् क्षयेत् कफक्ततान् गदान् ॥५७॥ इति विफलाद्यं तेलम् । चन्दनं कुमुमोशीर प्रियङ्गुटिरोचनाः । तुरुष्कागुरुकस्तुरी कर्पूरो जातिपविका ॥ ५८ ॥ जातीककोलपूगानां लवङ्गस्य फलानि च । नलिका नलदं कुष्ठं हरेणु तगरं प्लवम् ॥ ५ ॥ नखं व्याघ्रनख स्मृक्का वोलोदमनकं तथा । स्थौणयकं चोरकञ्च शैलेयं शैलवालुकम् ॥ ६ ॥ सरलं सप्तपर्णञ्च लाक्षा तामलको तथा । लामज्जकं पद्मकञ्च धातक्याः कुसुमानि च ॥ ६१ ॥ प्रपौण्डरीकं करं समांशैः शाणमात्रकैः । महासुगन्धिमित्येतत्तैलप्रस्थ न साधयेत् ॥ ६२ ॥ प्रस्खेदमलदौर्गध्य कण्ड कुष्ठहरं परम् । पनेनाभ्यक्त गावस्तु वृद्धः सप्ततिकोऽपि वा ॥ ६३ ॥ युवा भवति शक्रायः स्त्रीणामत्यन्तवल्लभः । सुभगो दर्शनीयश्च गच्छेच्च प्रमदा शतम् ॥ ६४ ॥ बन्यापि लभते गर्भ षण्डोऽपि पुरुषायते । A ·मेदोऽधिकारः। ४८८ अपुत्रः पुत्रमाप्नोति जीवेश्च शरदां शतम् ॥ ६ ॥ इति महासगन्धितैलम् । पासादलरसो लेपाच्छचूर्णेन संयुतः । विल्वपत्तरसो वापि गात्रदौर्गन्ध्यनाशनः ॥ ६६ ॥ भलम्बुषाभवं चूर्णं पोतं काञ्चिकसंयुतम् । दौर्गध्यं नाशयंत्याशु दृष्टं मेदो भवं नृणाम् ॥ ६७ ॥ विल्वशिवा समभागा लेपा नमूलगन्धमपहरति । परिणत तिन्तिड़िकान्वितपूतिकरजोत्यवीजं वा ॥ ६८ ॥ चिचापत्रस्वरसं म्रक्षितं कक्षादि योजितं जयति । दग्धहरिद्रोहर्तनमचिराचिरदेहदौगम्यम् ॥ ६८ ॥ शिरीषलामज्जकहेमलोधै स्वग्दोषसंखेदहरः प्रघर्षः । पत्राम्बुलोध्राभयचन्दनानि शरीरदीर्गस्यहरः प्रदेहः ॥७॥ हिलमोचिरसो युक्त सूर्णेरुदधिफेनजैः। प्रलेपेन हरत्याशु देहदौर्गन्ध्यमुत्कटम् ॥ ७१ ॥ हरीतकोन्तु संपिष्थ गात्रमुहर्तयेवरः । पश्चात् सानं प्रकुर्वीत देहप्रख दशान्तये ॥ ७२ ॥ वब्व लस्य दलैः सम्यग्वारिणा परिपेषितैः । गात्रमुहर्तयेत् पश्चाइरितक्या सुपिष्टया ॥ ७३ ॥ भृय उद्दत्तनं कत्वा पश्चात् स्नानं समाचरेत् । प्रखेदान्मुच्यते शीघ्रं ततस्त्व वं समाचरेत् ॥ ७४ ॥ चन्द्रांशु सलिलं लोध्र शिरीषोशौरकेसरैः । उहतनं भवेदग्रीष्मे खेदकर्मनिवारणम् ॥ ७५ ॥ सुरया सममभयाफल चूर्ण मधुना विलिय प्रत्यूषे । खेदान् हत्वा लभते पुरुषोऽप्यत्यन्तसौरभ्यम् ॥ ७६ ॥ मल्लीकुसुमाभयकरिलेपो धर्म विनिहन्ति सदाहम् । विचकिलपत्रहरिने कर्कटिपत्र सदूर्वया सहितम् ।

·४२. चिकित्मासारसंग्रह सम्पिय गावलेपात् धर्म विविध शमं याति ॥ ७ ॥ हस्तपादसुतौ योज्यं गुग्गु लुपञ्चतिक्तकम् । पशती पञ्चतितं वा पक्का खादेदतन्द्रितः ॥ ७८॥ इति वासनसखितः मेदीनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः । अथ उदररोगनिदानमाह । रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च । अजीर्णान्मलिनैश्चार्जायन्ते मलसञ्चयात् ॥ १॥ रुवा खेदाम्बुवाहोनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः । प्राणानपानान् सन्दूष्य जनयन्त्यु दरं नृणाम् ॥२॥ तत्पूर्वरूपं बलवर्णकाला बलौविनाशो जठरे निरोधः । जीर्णापरिज्ञानविदाहयुक्तो वस्तौ रुजः पादगतच शोथः ॥३॥ प्राभानं गमनेऽशक्तिदौर्बल्यं दुर्बलाग्निता। शोथः सदनमणानां सङ्गो वातपुरीषयोः । दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि ।। पृथग्दोषैः समस्तैव लौहबक्षतोदकैः । सम्भवन्त्य दराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु ॥३॥ तत्र वातोदरे शोथः पाणिपानाभिकुक्षिषु । वक्षिपार्योदरकटी पृष्ठरुक् पर्वभेदनम् ॥ ६ ॥ शुष्ककासाङ्गमर्दश गुरुता मलसंग्रहः घ्यावारुणत्वगादित्वमकस्माइतिहासवत् ॥ ७ ॥ सतोदभेदमुदरं तनु कृष्णशिराततम् । पायातहतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च ॥८॥ वायुखात सरुक् शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः । जन्मनैवोदरं सर्व प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् ।

·उदररोगाधिकारः।
४८१
बलिनस्तदजाताम्यवसाध्यं नवोत्थितम् ॥ ॥
प्रजातशब्दमरजं सशब्दं नातिभारिकम् ।
सदा गुड़गुड़ायन्तं शिलाजालगवाक्षितम् ॥ १० ॥
नाभिं विष्टभ्य पायौ तु वेगं कृत्वा प्रशाम्यति ।
हुदणकटिनाभिगुदं प्रत्येकशूलिनः ॥ ११ ॥
कर्कशं सृजतेपानं नातिमन्दे च पावके ।
लोलस्याचिरमेवास्ये मूत्रेऽल्पे संहते वहिः ।
अजातोदकमित्येतैर्युक्त विज्ञाय लक्षणैः ॥ १२ ॥
पथ चिकित्सामा।
उपक्रमे भिषग्दोष बलकालविशेषवित् ।
स्थिरादिसर्पिषः पानं स्नेहखेदविरेचनम् ॥ १३ ॥
वेष्टनं वाससा नाभौ साल्वनच्चोपनाहनम् ।
चित्रतैलं स्थिराद्यन्तु निरुहः सानुवासनः ।
पयोयषरसाबच्च योज्यं वातोदर क्रमात् ॥ १४ ॥
एरण्डतैलं दशमूलमिश्र गोमूत्रयुक्तस्त्रिफलारसो वा।
निहन्ति वातोदरशोथशूलं क्वाथः समूत्रो दशमूलजश्च ॥१५॥
कुष्ठं दन्तौ यवक्षारं व्योषं त्रिलवणं वचा।
प्रजाजी दीप्यकं हिङ्गु स्वर्जिका चयचित्रकम् ॥ १६ ॥
शुण्ठी चोष्णाम्बुना पीता वातोदररुजापहा ॥ १७ ॥
दशमूलीकषायेण क्षीरवृत्ति शिलाजतु।
सद्यो वातोदरी क्षौर मौष्ट्र वानातु केवलम् ॥ १८ ॥
सामुद्रसौवर्चलसैन्धवानां क्षारो यवानामजमोदकञ्च ।
सपिप्पलौचित्रकशृङ्गवेरं हिङ्गविड़ञ्चेति समानिकुर्यात् ॥१॥
एतानि चूर्णानि तप्लु तानि युञ्जीत पूर्वं कवले प्रशस्तम् ।
वातोदरं गुल्ममजीर्णभुक्त वायुप्रकोपं ग्रहणीच दुष्टाम् ॥२०॥

·४८२
चिकित्मासारसंग्रह
अशांसि दुष्टानि च पाण्डुरोगं भगन्दरञ्चेति निहन्ति सद्यः ॥२१॥
इति सामुद्राद्यं चूर्णम् ।
पिप्पली पिप्पलीमूलं चयचित्रकनागरैः ।
सक्षौद्ररईपलिकैदिप्रस्थं सर्पिषः पचेत् ॥ २२ ॥
कल्क हिपञ्चमूलस्य तुलाईस्य रसेन तु।
दधिमण्डाढ़कं दत्त्वा तत्सर्पिर्जठरापहम् ॥ २३ ॥
खयर्थं वातविष्टम्भ गुल्माशीसि च नाशयेत् ।
अनया मात्रया वारदयं पाच्यमिदं हविः ॥ २४ ॥
रति दशमूलषटपलं घतम् ।
दशमूलीकषायेण रामानागरदारुभिः ।
पुनर्नवाभ्याञ्च तं सिद्धं वातोदरापहम् ॥ २५ ॥
इति दशमूलाद्यं कृतम्।
लशुनस्य तुलामेकां जलदोणे विपाचयेत्।
चतुर्भागावशेषन्तु कषायमवतारयेत् ॥ २६ ॥
तत्क्वाथञ्च परिस्राव्य विशाले ताम्रभाजने ।
चिवतैलाढकं दद्यात् भेषजानि प्रदापयेत् ॥ २७ ॥
त्रिकटुत्रिफलादन्ती हिङ्गमैन्धवचित्रकम् ।
देवदारुवचाकुष्ठं मधुशिग्रुपुनर्नवम् ॥ २८ ॥
सौवर्चलविड़ङ्गानि दीप्यकं हस्तिपिप्पली ।
एतेषां पलिकान् भागां स्विताईपलानि च ॥ २८ ॥
पिष्ट्वा कषायणानेन शनैर्मुद्दग्निना पचेत् ।
तत्पिप्रातरुत्थाय यथाग्निबलमात्रया ॥ ३० ॥
निहन्ति सर्वरोगाणि जठराणि विशेषतः ।
मूत्रकृच्छ्रमुदावर्त मन्त्रधिं गुदक्कमौन् ॥ ३१ ॥
पाखंकुक्षिभवं शूल मामशूलमरोचकम् ।
यकदष्ठीलिकानाहान् प्लीहानञ्चाङ्गवेदनाम् ॥ ३२ ॥

·उदररोगाधिकारः। ४८३ मासमात्रेण नश्यन्ति चाशीतिर्वातजा गदाः । इति लशुनतेलम्। इति वातोदरम् । पथ पित्तीदरनिदानमाह। पित्तोदर ज्वरो मूळ दाहस्तट कटुकास्यता। भ्रमोऽतीसारः पौतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ॥ ३३ ॥ पौतताम्रशिरांन सखेदं सोम दह्यते । धूमायते मृदुस्पर्श क्षिप्रपाकं प्रदूयते ॥ ३४ ॥ अथ चिकित्मामाह। पित्तोदरे तु बलिनं पूर्वमेव विरेचयेत् । दुर्वलन्त्वनुवास्यादौ शोधयेत् क्षौरवस्तिना ॥ ३५ ॥ सञ्जातबलकायाग्निं जातस्निग्धं विरेचयेत् । विकल्केन पयसा रुवुकस्य शृतेन वा। शातलावायमाणाभ्यां कृतेनारग्वधन च ॥ ३६ ॥ तं पित्तोदर देयं मधुरौषधसाधितम् । स्यात्तिवृत्तिफलासिद्ध पश्चात्सर्पि विशोधनम् ॥ ३७ ॥ न्यग्रोधादिकषायेण सर्पिः क्षौद्रसितायुतम् । आस्थापनं प्रयोक्तव्य नेहवस्तिसमन्वितम् ॥ ३८ ॥ सान्द्रपायमसिद्धेन कर्त्तव्यमुपनाशनम् । स्थिरादिसाधितं तैलं क्षीरञ्च प्राशने हितम् । पञ्चमूलौशृतं क्षीरं पित्तोदरविनाशनम् ॥ ३८ ॥ पृश्रिपर्णी बला व्याघ्री लाक्षानागरसाधितम् । क्षीरं पित्तोदरं हन्ति इति पित्तोदर क्रिया ॥ ४० ॥ इति पित्तीदरम्। अथ ने मोदरनिदानम् । मोदरेऽङ्गसदनं श्खयथुर्गौरवं तथा । निद्रालेशोऽरुचिः खासः कासः शोला त्वगादिषु ॥४१॥ ४२ ·४८४ चिकित्सासारसंग्रह उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् । चिराभिवृद्धिकठिनं शीतस्पर्श गुरु स्थिरम् ॥ ४२ ॥ अथ चिकित्सामाह। श्लेष्मोदरिणन्तु पिप्पल्यादिसिद्धेन सर्पिषाः स्नेहयित्वा, मुहीक्षौरविपक्केनानुलोम्य च, त्रिकटुकमूत्रतैलप्रगाढ़ेन मुस्तकादिक्वाथेनास्थापये दनुवासयेच्च । किट्टसर्षपामलक- वीजैश्चोपनाहयेत् उदरिणं भोजयेचैनं त्रिकटुप्रगाढ़ न कुलस्थयुषण पयसा खेदयेचाभीक्षणम् । व्योषयुक्तं कुलस्थाम्बु पयो का भोजने हितम् । गोमूत्रारिष्टपानश्च चूर्णायस्कृतिभिस्तथा। सक्षीरतैलपानेश्च शमयेत्त कफोदरम् ।। ४३ ।। इति कफीदरम्। अथ सन्निपातीदरमिदानमाह। स्त्रियोऽनपानं नखरोममूत्रविड़ातवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः । यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बदूषीविषसेवनाहा ।। ४४ ।। तेनाशु रक्त कुपिताश्च दोषाः कुर्य्यः सुघोरं जठरं विलिङ्गम्॥४५॥ तच्छोतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च । सचातुगे मूर्च्छति हि प्रसक्तं पाण्डुः कश: शुष्थति सृष्णया च । दृष्योदरं कोर्त्तितमेतदेव लोहोदरं कौतयतो निबोध ॥ ४६ ॥ पथ चिकित्मामाह। सत्रिपातोदरे कार्य एष एव क्रियाक्रमः । रोहीतकाभयाकल्कं गोमुत्रेण विभावितम् । पीतं सर्वोदरप्लौहमहाश: कृमिगुल्मनुत् ॥ ४७ ॥ सप्तलाशजिनीसिद्धवृतं चात्र विशोधनम् । दन्तीद्रवन्तीफलजं तैलं दूथोदरे पिबेत् ॥ ४८ ॥ नागरं त्रिफलाप्रस्थं ततैलं तथाढ़कम् ।

·उदररोगाधिकारः।
४८५
मस्तुना साधयित्वा तु पिबेत्सर्वोदरापहम् ॥ ४८ ॥
कफमारुतसम्भूते गुल्मे चैव प्रशस्यते ।। ५० ॥
इति नागराद्यं यमकम् । इति विदोषदरम् ।
प्रत ऊई निगद्यन्ते सामान्या योगसम्प्रताः ।
दोषैः कुक्षौ हि सम्पर्णे वमिन्दत्व मिच्छति ॥ ५१ ।।
तस्माद्योज्यानि पेयानि दीपनानि लघूनि च ।
शालिषष्टिकगोधूम यवनीवारभोजनम् ।। ५२ ॥
विरकास्थापन श्रेष्ठ सर्वेषु जठरेषु च ।
उदकानूपजं मांसं शाकं पिष्टकृतं तिलान् ॥ ५३ ॥
व्यायामाध्व दिवास्वप्नस्नेहपानानि वर्जयेत् ।
तथोष्णलवणाम्लानि विदाहोनि गुरूणि च ।। ५४ ॥
नाद्यादनानि जठरे तोयपानं विवर्जयेत्।
उदरिणां मलाब्यत्वा बहुश: शोधनं हितम् ॥ ५५ ॥
क्षौरेणैरण्डजं तैलं पिबेन्मूत्रेण वा शकृत् ।
ज्योतिष्मत्या पिबेत्तैलं पयसा वा दिनाष्टकम् ।। ५६ ॥
कङ्गुष्ठचूर्णं मुस्ताम्बुपीतं संसेव्य मानवः ।
अष्टाभ्योऽप्युदरेभ्यश्च द्रुतं कुर्य्यानिवृत्तिकाम् ॥ ५७ ॥
नुहोपयोभावितानां पिप्पलौनां पयोऽशन: ।
सहस्रमुपयुञ्जौत शक्तितो जठरामयो ।। ५८ ॥
वातोदरी पिबेत्तकं पिप्पलोलवणान्वितम् ॥
शर्करामरिचोपेतं स्वादु पित्तोदरी पिबेत् ॥ ५८ ।।
यवानौहपुषाजाजी व्योषयुक्तं कफोदरी।
सन्निपातोदरी क्षिप्र त्रिकटुक्षारसैन्धवैः ॥ ६ ॥
बद्दोदरी च हपुषा दोप्यकाजाजीसैन्धवैः ।
पिबेच्छिद्रोदरी तक पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् ।।
ब्राषणक्षारलवणैर्युक्तन्तु निचयोदरौ॥ ६१ ॥

·४८६ चिकित्सासारसंग्रह शिलाजतूनां मूत्राणां गुग्गु लोस्त्रिफलस्य च । स्नुहोक्षीरप्रयोगश्च शमयत्युदरामयम् ॥ ६२ ॥ पूतीकरज्जवीज मूलकवीजं गवादनौमूलम् । शङ्खभस्म च काञ्जिकपीतं शमयेज्जलोदरमपि ।। ६३ ।। कलिङ्गवौजशाणश्च शाण: टङ्गणहिङ्गनोः । शङ्खशाणममायुक्तं षड्वा पिप्पलीमाषकाः ॥ ६४ ॥ गोमूत्रेण तु मपिष्थ पीतं शमयति द्रुतम् । उदराणि च सर्वाणि चिरजातोदकान्यपि ॥ ६५ ॥ सप्ताहं माहिषं मूत्रं पयसाऽन्नाम्बुवर्जितम् । पौतमौष्ट्रमजामूत्र श्ययथूदरनाशनम् ॥ ६६ ॥ यः पिबेत्प्रातरुत्थाय चव्यचित्रकमिश्रितम् । क्षिप्र तस्य जयेदौष्ट्र मसाध्यमपि चोदरम् ।। ६७ ॥ विशाला शशिनौदन्तो त्रिसन्नीलीफलत्रयम् । निशाविडङ्गकम्पिल्लं मूत्र णोदरवान् पिबेत् ॥ ६८ ॥ पेयं वा चव्यदन्त्यग्निविड़ङ्ग व्योषकल्कितम् । पेयो वा शृङ्गवेराम्ब कषायो दारुवङ्गिजः ।। चव्यविश्वसमुत्थो वा पेयो जठरशान्तये ॥ ६८ ॥ क्षारहयानलव्योष नौलौलवणपञ्चकम् ।। चूणितं सर्पिषा पेयं सर्वगुल्मोदरापहम् ॥ ७० ॥ विडङ्ग चित्रकं दन्ती चव्यं व्योषञ्च तत् पयः । कल्क: कोल समैः पीत्वा प्रवृद्धसुदरं जयेत् ॥ ७१ ।। गवाक्षीसिनीदन्तो नौलिनीकल्कसंयुतम् । सर्वोदरविनाशाय गोमूत्रपानमाचरेत् ॥ ७२ ॥ देवद्रुमं शिन च पूरकञ्च गोमूत्रपिष्टामथवाश्वगन्धाम् । पीत्वाशु हन्याज्जठरं प्रवई कमौन् सशोथानुदरञ्च दूष्यम् ॥७३॥ पिप्पलीवईमानं वा कल्योद्दिष्ट प्रयोजयेत् ।

·उदररोगाधिकारः।
४८७
जठराणां विनाशाय नास्ति तेन समं भुवि ॥ ७४ ॥
मुक्पयमा परिभावित तण्डुलचुर्गनिर्मितः पूपः ।
उदरमुदारं हन्या द्योगोऽयं सप्तरात्रेण ॥ ७५ ॥
वबूलस्य त्वचं श्रेष्ठां क्कायवेत्सलिलेन तु ।
पुनः पचेत्कषायन्तु यावत्मान्द्रत्वमागतम् ॥ ७६ ॥
तत्यिवेत्तक्रमयुंक्त तक्रभोजी मिताशनः ।
निहन्यादाशु योगोऽयं जलोदरमपि ध्रुवम् ॥ ७७ ॥
मूत्राण्यष्टावदरिणां सेके पाने च योजयेत्।
पिप्पलीवईमानं वा पयसैव प्रयोजयेत् ॥ ७८ ॥
देवदारुपलाशार्क हस्तिपिप्पलिशिग्रुभिः ।
माश्वगन्धैः मगोमूत्रैः प्रदिह्यादुदरं शनैः ॥ ७८ ॥
पटोलपत्र रजनी विडङ्ग त्रिफलात्वचम् ।
कम्पिलकं नौलिनी च त्रिवृतं चेति चूर्णयेत् ॥ ८० ॥
षड़ाद्यान् कार्षिकानन्त्यां स्त्रींश्च द्वित्रिचतुर्गुणान् ।
कत्वा चूर्ण ततो मुष्टिं गवां मूत्रेण वा पिबेत् ॥ ८१ ॥
विरिक्तो जाङ्गलरमै रोदनं मृदु भोजयेत् ।
मण्ड पेयाच पीत्वा वा सव्योषं षड़हं पयः ॥ ८२॥
शृतं पिबेत्ततश्चूर्ण पिबेदेवं ततः पुन: ।
हन्ति सर्वोदराण्येतच्चूर्ण जातोदकानि च ॥ ८३ ॥
कामलां पाण्ड रोगञ्च खयधुं वापि कर्षति ॥ ८४ ॥
अत्र पटोलादीनां भागाः कार्षिका अन्य षां दित्रिचतु-
गुणाः भागा ग्रहणीयाः। इति पटोलाद्यं चूर्णम् ।
यवानी हपुषा धान्य त्रिफला सोपकुञ्चिका।
कारवी पिप्पलीमूल मजगन्धा शटी वचा ॥ ८५ ॥
शताह्वा जौरकं व्योषं स्वर्णक्षीरी सचित्रकम् ।
दौ क्षारी पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम् ॥ ८६ ॥

·४८८ चिकित्सासारसंग्रह ॥ विडङ्गच समांशानि दन्तिभागवयं भवेत् । त्रिदिशाले द्विगुणे शातला स्याचतुर्गुणा ॥ ७ ॥ एष नारायणो नाम्ना चूर्णो रोगगणापहः । एनं प्राप्य निवर्तन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः ॥ ८८ ॥ तक्रणोदरिभिः पयो गुल्मिभिवंदराम्बुना। आनदवाते सुरया वातरोग प्रसनया ॥ ८८ ॥ दधिमण्ड न विड्भेदे दाडिमाम्ब भिरहसि । परिकत्तिषु वृक्षाम्रुष्णाम्ब भिरजौर्णके ॥ ८ ॥ भगन्दर पाण्डु रोगे कासे खासे गलग्रहे । हृद्रोगे ग्रहणीरोग कुष्ठे मन्दानले ज्वरे ॥ ८१ ॥ दंष्ट्राविषे मूलविषे सङ्गरे कृत्रिमे विषे । यथा स्निग्धकोष्ठेन पेयमेतद्विरेचनम् ॥ ८२ ॥ इति नारायणचूर्णम् । तिलसर्षपनालानि यवनाल सुधामपि । दशमूलमपामार्ग दन्तीं चित्रकमाढकीम् ॥ ८३ ॥ मधूकमैन्ट्री त्रिफलां निवृतां करवीरकम् । पुनर्नवा वृश्चिकालोमर्ककम्पिल्लनिम्बकम् ॥ ८४ ॥ एतान् दशपलान् भागान् युक्त्या दग्धा समावपेत् । गोमूत्रे द्रोणसंयुक्त सप्तकत्वस्तु पाचयेत् ॥ ८५ ॥ वचामतिविषां पाठां हे हरिद्र महौषधम् । त्रिवृत्कम्यिलक क्षारं तथैव लवणानि च ॥ ८६ ॥ महापधं शिग्रुफलं कुष्ठं भल्लातकानि च । पिप्पली च विड़ङ्गानि त्रिफलां देददारु च ॥ ८७ ॥ कटकां रोहिणी मुस्तं दन्तीं हिम्ल वेतसम् । दधिशुक्तारनालाना माढकाढ़कमाचरेत् ॥ ८८ ॥ समांशकेन भागेन सर्पिस्तैलं विपाचयेत् ।

·उदररोगाधिकारः। ४८८ विगतार्चिर्यथाशान्तमथैतदवतारयेत् ॥ ८ ॥ ततो विड़ालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा । रुच्चरम्नश्च पानश्च क्षौरैमत्रेण वा पुनः ॥ १० ॥ महाक्षार इति ख्यातो जठराणां विनाशनः । प्लीहान्यांसि गुल्मानि सशूलं हृदयग्रहम् ॥ १०१ ॥ यक्ष्माणञ्च प्रमेहच पाण्डुरोगं भगन्दरम् । सकृमिग्रहणोदोषान् व्रणोदावर्त्तकुण्डलम् ॥ मूत्रकृच्छ्रमपस्मारं क्षारोऽयं विनिवर्त्तते ॥ १०२ ॥ इति महातारः । मुक्क्षौरदन्तौ त्रिफला विड़ङ्गसिंही विचित्रककर्षकल्कम् । घृतं विपक्वं कुड़वप्रमाणं तोयेन तस्याक्षसमानकर्षम् ॥ १०३ ॥ पौत्वोषणमम्भोऽनुपिबहिरिक्त पेयां रसं वा प्रचरहिधिनः । नाराचमेतज्जठरामयाणां युक्त्योपजुष्टं समनुप्रदिष्टम् ॥ १०४ ॥ इति नाराषतम्। त्रिफलाचित्रको दन्ती बहती कण्टकारिका। स्नुहोसार्कविड़ङ्गानि पृतस्य कुड़वं पचेत् ॥ १०५ ॥ तस्य मृहग्निसिद्धस्य कर्षा पाययेन्नरः । शोथगुल्मोदरानाह प्लीहोदरकफोदरान् ॥ १०६ ॥ नाशयत्युल्वणानेतान् सर्पि राचसंज्ञितम् ॥ १०७ ॥ इति नाराचष्टतम् । पयस्यष्टगुणे सर्पिः प्रस्थं स्वक् पयसः फलम् । त्रिता पलषन सिद्ध जठरगुल्मनुत् ॥ १०८ ॥ इति विद्वताचं शतम्। अर्कक्षौरपले हे तु स्नुहोक्षीरपलानि षट् । पथ्या कम्पिलकं श्यामा शम्याकं गिरिकर्णिका ॥ १० ॥ नौलिनी त्रिवृता दन्ती शलिनी चित्रकं तथा।

·चिकित्मासारसंग्रहे
एतेषां पलिकैर्भागैतप्रस्थं विषाचयेत् ॥ ११० ॥
अथास्य कोठे मलिनि विन्दुमात्र प्रदापयेत् ।
यावत्तस्य विशेहिन्दु स्तावहेगाहिरिच्यते ॥ १११ ॥
कुष्ठं गुल्ममुदावत्तं वयसभगन्दरम् ।
शमयत्युदराण्यष्टौ वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ११२ ॥
एतहिन्दुसतं नाम येनाभ्यतो विरिच्यते ।
इति विन्दुतम्।
शालिपर्णी विदारी च सहदेवा सगोक्षुरा।
उभे स्थिर शारिवे च जीवकर्षभकाबुभौ ॥ ११३ ॥
पणिन्यौ च विशाला च रुतूको वृदिरेव च ।
कण्डरा त्वक् पत्री च फलनयमथापि वा ॥ ११४ ॥
एषां चतुर्दशपलं मानत: सर्वसंयुताम् ।
पुनर्नवैरण्डयोश्च पलमेकं पृथक् पृथक् ॥ ११५ ॥
षोड़शांशसमाख्यातं दशमूल्याश्च विंशतिम् ।
सङ्गुट्य क्वथिते द्रोणे जले पादावशेषिते ॥ ११६ ॥
दधिकाञ्जिकमूत्राणां प्रस्थं प्रस्थं चतुश्चतुः ।
तैलमैरण्डजं चैव प्रस्थमेकं समाचरेत् ॥ ११७ ॥
साईकर्षप्रमाणां तां मानां वैद्यस्तु दापयेत ॥ ११८ ॥
पलाशपुष्पौधवचित्रकाणां मुहौद्रुमत्वनदनाहकानाम्।
फलत्रिकस्यापि तथैव दद्यात् क्षारस्य लोध्रस्य पलं तथैव ॥११८
पयः सुहायाश्च पलञ्चतुष्कं येषां च कल्केन पचेद्दिधनः ।
दौरेण तहै पिवतश्च जन्तोः मोटरं तेलवरं निहन्ति ॥१२०॥
इति शालोपणात लम्। सामान्यविधि ।
पथ मोहनिदानमाह।
विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसक्कफश्च ।
प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ॥१२१॥

·उदररोगाधिकारः।
५.१
तबामपार्श परिवधिमेति विशेषत: सौदति चातुरोऽत्र ॥१२२ ॥
प्लीहानिवेदनः श्वेत: कठिनः स्थूल एव च ।
महापरिग्रहः शान्तः श्लेषसम्भव उच्यते ॥ १२३ ॥
मज्वरः सपिपासश्च खेदनस्तीव्रवेदनः ।
पौतगावो विशेषेण प्लौहा पैत्तिक उच्यते ॥ १२४ ॥
नित्यमाबद्धकोष्ठश्च नित्योदावर्तपीडितः ।
वेदनाभिः परीतश्च प्लीहा वातिक उच्यते ॥ १२५ ॥
कमो विदाहः सम्मोहो वैवण्यं गावगौरवम् ।
उत्ल दभ्रममूर्खाभिर्जेयं रतस्य लक्षणम् ॥ १२६ ॥
त्रयाणामपि रूपाणि प्लीहासाध्ये भवन्ति हि ॥ १२७॥
अथ चिकित्मामाह।
स्नेहखेदविरेकादि विधेयं प्लौहरोगिणे ॥ १२८ ॥
दना भुक्तावतो वाम बाहुमध्ये शिरां भिषक् ।
विध्ये त् प्लीहविनाशाय यक्कनाशाय दक्षिणे ॥
प्लौहानं मदयेहाद दुष्टरक्तप्रशान्तये ॥ १२८ ॥
मणिबन्धे समुत्पन्न वाममङ्गठमीरितम् ।
दहेच्छिरां शरणाशु वैद्यः प्लौहप्रशान्तये ॥ १३० ॥
विडङ्गान्यान् ससिन्धूस्थान् शक्तन् कृत्वा वचान्वितान् ।
पिबेत् क्षौरेण सञ्चयॆ प्लौहगुल्मोदरापहम् ॥ १३१ ॥
सिन्धुमगधाग्निचूर्ण शिग्रुशिवामलकौरसनिपौतञ्च ।
प्रवलमपि योगराजः पौहानं नाशयत्याशु ॥ १३२ ॥
तिलैरण्डद्वस्तस्य क्षारो भल्लातकं कणा।
एषां भागं समं कत्वा तत्तुल्यन्तु गुडं मतम् ॥ १३३ ॥
खादेदग्निबलं मत्वा पावकस्य विदये।
जयेत् प्लौहानमत्युग्रं यक्व ल्मं तथैव च ॥ १३४ ॥

·५०२ चिकित्सासारसंग्रह सम्बवेतससंयुक्त: शिक्काथः ससैन्धवः । पौतः पोहोदरं हन्ति पिप्पलीमरिचान्वितः ॥ १३५ ॥ कुठं वचाशृङ्गवेरं चित्रक कौटजं फलम् । पाठा चैवाजमोदा च पिप्पल्यः समचूर्णिताः ॥ १३६ ॥ ततो विड़ालपटक पिबेदुष्णेन वारिणा। पोहोदरमुदावत्तं सर्वमेतेन शाम्यति ॥ १३७ ॥ पातव्यो युक्तित: क्षारः क्षीरेणोदधिशक्तिजः । पयमा च प्रयोक्तव्याः पिप्पल्यः पौहशान्तये ॥ १३८ ॥ अर्कपत्रं सलवणं पुटदग्ध सुचूर्णितम् । निहन्ति मस्तुना पोतं पोहानमतिदारुणम् ॥ १३८ ।। वायुः पौहानमुद्धम्य कुपितो यस्य तिष्ठति । शूलैः परितुदन पाच पोहा तस्य विवईते ॥ १४० ॥ हिङ्ग त्रिकटुक कुष्ठं यवक्षारोऽथ सैन्धवम् । मातुलुङ्गरसोपेतं पोहशूलहरो रजः ॥ १४१ ॥ पलाशक्षारतोयेन पिप्पलीपरिभाविता गुल्मप्लीहार्त्तिशमनी वह्निदीप्तिकरी मता ॥ १५२ ॥ रसेन जम्बीरफलस्य शङ्ख नाभीरज: पौतमवश्यमेव । कर्षप्रमाणं शमयेदशेषं पोहामयं कूर्मसमानमाशु ॥१४३॥ शरपुंखमूलकल्कः पौतस्तकेण नाशयत्यचिरात् । चिरतरकालसमुत्थं पोहानं रूढ़मवगाढ़म् ।। १४४ ।। क्षारं वा विड़कष्णाभ्यां पूतीकस्याम्बु निःशृतम् । यतत्पीहप्रशान्त्यर्थं पिबेत्यातर्यथाबलम् ॥ १४५ ॥ इति क्षारयोगः । सुखिन्न शाल्मलीपुष्य निशापर्युषितं नरः । राजिकाचूर्णसंयुक्त मद्यात् लोहोपशान्तये ॥ १४६ ॥ यवानिकाचित्रकयावशूक षडूग्रन्यिदन्तीमगधोद्भवानाम् ।

·उदररोगाधिकारः । प्लीहानमेतहिनिहन्ति चूर्णमुष्णाम्बुना मस्तुसुरासवैर्वा ॥१४७॥ इति ययान्यादिचूर्णम् । घिडङ्गानि यवानी च चित्रकं चेति तत्समम् । हिगुणं देवदारु च नागरं सपुनर्नवम् ॥ १४८ ॥ अथ चैतानि चूर्णानि गवां मूत्रेण पाययेत् । उदरीभूतमप्येवं पौहानं सम्प्रणाशयेत् ॥ १४८ ॥ इति विड़ङ्गादिचूर्णम् । भल्लातकाभयाजाजी गुड़ेन सह मोदकः । सप्तरात्रानिहन्त्याशु पौहानमतिदारुणम् ॥ १५० ॥ इति भल्लातक मोदकः । अभयाफलत्रयाणां पलत्रयं त्रिकटुकात्पलमेकञ्च । दोप्यक चव्यकचित्रक विडङ्गवृक्षाम्लसिन्धुवचाईपलैः ॥ १५१ ॥ त्वपौलाकर्षस्विभिर्युक्तं सुचूर्णितं सूक्ष्मम् । त्रिंशद् ड़पलमहिताः कर्तव्यास्तदक्षसम्मिता वटकाः ॥ १५२ ॥ अभयावटकानाम्ना पौहार्थो गुल्मजठरापहराः । पाण्डामयकामलिनां मन्दाग्नीनां सर्वदा शस्ताः ॥१५३॥ इति प्रभयावटकाः । चित्रकं त्रिवता दन्ती त्रिफलापुष्करैः समैः यावन्त्य तानि चूर्णानि तावन्मात्रन्तु मैन्धवम् ॥ १५४ ॥ भावयेनु स्नुहोक्षौरे तत्काण्ड प्रक्षिपेडुधः । मृत्तिकेनानुलिप्तस्य प्रक्षिपज्जातवेदसि ॥ १५५ ॥ सुदग्धन्तु ततो ज्ञात्वा उद्धरेत्तु शनैर्भिषक् । यक्तत्प्पोहोदरानाह गुल्मपाण्डामयादिहत् ॥ १५६ ॥ सेविनोऽग्निबलं मत्वा अर्शोभ्यः प्रतिमोक्षयेत् । लवणोऽग्निमुखो नाम्ना वह्न र्दीप्तिकरः परः ॥ १५७ ॥ इति अग्रिमुखलवषम्।

·५.४ चिकित्सासारसंग्रह पिप्पलिपिप्पलीमूल चव्यचित्रकसुनागराणाम् । ससैन्धवानाम्पलिका भागा हतप्रस्थं तदेकध्यम् ॥ १५८ ॥ तुल्यक्षीरं विपचेत्मर्पिः स्यात् खलु षट्पलकं नाना। पोहाग्निसादगुल्मोदावर्त्तखयथुपाण्डगदान् ॥ १५८ ॥ श्वासं कासं सपौनसमाङ्गवातविषमज्वरानपहरति॥१६॥ इति षट्पलकं एतम्। चिरविल्वत्वचः काथ माद्रकखरसं वृतम् । मस्तुभल्लातकक्काथं शक्तञ्चैवाम्लकालिकम् ॥ १६१ ॥ एतैस्तुल्यैघृतं धृत्वा कल्कै रेतैस्तु पादिकैः । ग्रन्यिकव्योषहपुषा हिजाजीहयं तथा ॥ १६२ ॥ चव्याजमोदे सक्षार तथा लवणपञ्चकम् । श्रेयसी चेति मृदुना तत्माध्यमनलेन वा ॥ १६३ ॥ वहिषटप्रस्थमेतत्त जठरानलदीपनम् । पोहोदरामानहरं वातोदरदकोदरम् ॥ १६४ ॥ कफवातकृते चैव शूलेऽतीव प्रशस्यते । अशांसि नाशयत्याशु कृमींश्चैव विशेषतः ॥ १६५ ॥ सपाण्डु राणि कुष्ठानि दद्रुकष्ठानि यानि च । अन्यान्यपि च कुष्ठानि तानि हन्यादिदं दृतम् ॥ १६६ ॥ इ िवहिषटप्रस्थं कृतम्। चित्रकस्य तुलाकाथे वृतप्रस्थ विपाच येत् । पारनालन्तु द्विगुणं दधिमण्ड चतुर्गुणम् ॥ १६७ ॥ पञ्चकोलकतालीस क्षारलवणसंयुतैः । हिजीरकनिशायुग्म मरिचन्वत्र दापयेत् ॥ १६८ ॥ पौहगुल्मोदरोन्मादपाण्डु रोगारुचिज्वरान् । वस्तिहृत्पावकट्य रू शूलोदावर्तपौनसान् ॥ १६८ ॥ हन्यात्पीतं तदर्शोघ्न शोथनं दीपनं परम् ।

·उदररोगाधिकारः। ५०५ बलवर्णकरञ्चापि भस्मकञ्च नियच्छति ॥ १७ ॥ इति चिवकाद्यं तम्। इति चिवकटतम् । शिलाह्वयं नागरकालशाकं काकादनौमूलनिदग्धिका च । पञ्चैव दद्यालवणानि हिङ्गकष्णा च तैरक्षसमैः पृथक् पृथक॥१७१ प्रस्थं वृतं स्याञ्च पधेच्छनैः शनैः चतुर्गुणं मूत्रमतः प्रदीयते । पयश्च दद्यात् हिगुणं विपक्कं तब्रह्मजुष्टं प्रवदन्ति सर्पिः प्लौहोदरं दूष्यमथोदरश्च आयास्यमानं जठरं निहन्ति ॥ १७२ ॥ इति ब्रह्मवृतम् । स्वर्जिका च यवक्षार: कासौस टङ्कणं तथा । सौराव सैन्धवञ्चैव लवणं स्फटिकानि च ॥ १७३ । सर्वमेकत्र कर्त्तव्यं सूक्ष्मचूर्णन्तु कारयेत् । कूपमध्ये क्षिपेत्तन्तु द्रावयेद् द्रावयन्त्रके ॥ १७४ ॥ गुल्मं प्लीहान्तथानाहं सर्वोदरांस्तथैव च । अशांसि ग्रहणौदोषं भगन्दरवणानि च। १७५ ॥ नाशयेत्रात्र सन्देहो नान्यथा शङ्करोऽब्रवीत् । इति शहंद्रावः । रोहितकत्वचः श्रेष्ठाः पलानां पञ्चविंशतिः । कोलहिप्रस्थसंयुक्तं कषायमुपकल्पयेत् ॥ १७६ ॥ पलिकैः पञ्चकोलैश्च तत्तुल्यैश्चापि मात्रया। रोहितकत्वचा पिष्टैघृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १७७ ॥ लोहाभिवृद्धि शमये देतदाशु प्रयोजितम् । तथा गुल्मज्वरवास कमिपाण्डुत्वकामलाः ॥ १७८ ॥ अत्राष्टगुणे जले निष्काथ्य चतुर्भागावशेषः कर्त्तव्यः । इति रोहितकतम्। रोहितकात्पलशतं संकाय वदराढ़कम् । साधयित्वा जलद्रोणे चतुर्भागावशेषिते ॥ १७ ॥ ४३

·५०६
चिकित्सासारसंग्रह
तप्रस्थं समावाप्य छागक्षीरं चतुर्गुणम् ।
तस्मिन्द्रव्याणि सर्वाणि प्रदद्यात्कार्षिकाणि च ॥ १८० ॥
व्योषं फलत्रिकं हि यवानी तुम्बुरु विडम् ।
प्रजाजीकृष्णलवणं दाडिम देवदारु च ॥ १८१ ॥
पुनर्नवा विशाला च यवक्षारं सपौष्करम् ।
विडङ्ग चित्रकञ्चैव हपुषा कारवी तथा ॥ १८२ ॥
एतैघृतं विपक्वन्तु विदध्याद्भाजने नवे ।
पाययेत्रिपलां मात्रां व्याधेबलमवेक्ष्य च ॥ १८३ ॥
रसकेनाथ युषेण पयसा वा घृतं पिबेत् ।
प्रयुक्तन्तु वृतं तेषां व्याधीन् हन्यादिमान् बहून् ॥ १८४ ॥
यवत्प्लौहोदरञ्चैव प्लीहशूलं तथैव च।
दृच्छूलं कुक्षिशूलञ्च पार्श्वशूलमरोचकम् ॥ १८५ ॥
विबन्धशूलं शमयेत् पाण्डुरोगं मकामलम् ।
छातीसारशूलघ्न तन्द्राज्वरनिवारणम् ।
रोहितकतं ह्येतत् प्लीहानां दृष्टमौषधम् ॥ १८६ ॥
इति महारोहितकं तम् ।
कदलीतिलनालानां क्षारण पुरकस्य च ।
पोतं तैलं जयेनृणां प्लीहानं कफवातजम् ॥ १८७ ॥
इति कदलीचारतलम् ।
माणमार्गामृता वासा स्थिरा चित्रकसैन्धवम् ।
नागरं तालमूलञ्च प्रत्येकन्तु त्रिकार्षिकम् ॥ १८८ ॥
विड़ सौवर्चलं क्षारी पिप्पल्यश्चापि कार्षिकाः
एतच्चीकृतं सर्वं गोमूत्रस्थाढ़के पचेत् ॥ १८८ ॥
सान्द्रीभूते गुटी कुर्याहत्त्वा त्रिपलमाक्षिकम् ।
यकत्लौहोदरहरो गुल्मार्थो ग्रहणीहरः ॥ १० ॥

·उदररोगाधिकारः। योगः परिकरो माना वहिसन्दीपनः परः । इति माणादिगुटिका । चित्रकस्य शतं दद्यात् तत्तुल्य ग्रन्थिकस्य च । पञ्चाशदशमूलस्य शेषान् पञ्च पलान् पृथक् ॥ १८१ ॥ बलाभार्गीशटो पाठा पौष्करं मूलमेव च । चतुर्दोणेऽम्भस: परवा पाद शेषावतारिते ॥ १८ ॥ पचेगुड़शतं दत्त्वा तैलवत् साधु साधयेत् । चतुष्पलन्तु पिप्पल्यास्तुगाक्षीर्याश्चतुष्पलम् ॥ १८३ ॥ त्रिजातकपलञ्चैकं मरिचस्य पलं तथा । सूक्ष्मचूर्णं ततः कृत्वा दत्त्वा सम्यग्विधयेत् ॥ १८४ ॥ पलमात्रं तत: खादेत् पोहगुल्मोदराणि च । हन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं पित्तात्तिं चाम्लपित्तिनाम् ॥ १८५ ॥ भारदाजेन कथितो लेहश्चित्रकसंज्ञकः ॥ १८६ ॥ इति चित्रकलेहः। चपलायाः पलं पञ्च यवाग्रं तावदेव तु । सामुद्रलवणानाञ्च तावन्मानं प्रदापयेत् ॥ १८७ ॥ वेणुशाक्षोटकञ्चैव शिखयङ्गांस्तथैव च । शिरीषो लोध्रवृक्षश्च विशाखा माणकन्दकम् ॥ १६८॥ सुधा च सुरपुष्पञ्चशम्याकदलसञ्चयम् । वरुणं शिगुमूलञ्च वाट्यालं चित्रकं तथा ॥ १८ ॥ एषां पञ्चपलान् भागान् पलाशान् पञ्चविंशतिम् । क्षारं दत्त्वा तु सर्वेषां पचेत्तत्र जलाढ़के ॥ २० ॥ गोमूत्रं तावदेवात्र साधयेच यथाविधि । भक्षयेद तसंयुक्तां यकृत् प्लीहहरां पराम् ॥ २०१॥ वातमष्ठोलकाञ्चैव गुल्मं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ इति चारपिप्पली।

·चिकित्सासारसंग्रह प्रशस्तेऽहनि नक्षत्रे वृक्ष लोधचित्रकम् । वरुणं शिग्रुमूलञ्च वाव्यालं चाथ पुष्करम् । २०२॥ कन्दो विशाखापुष्पी च तथा ब्राह्मणयष्टिका। पृथक् पञ्च पलान्येषां पलाशात् पञ्चविंशतिः ॥ २० ॥ क्षारं कृत्वा पचेहारि गोमूबाढ़कयोस्तथा। सर्व विपाच्य सक्षारा समुस्तानलपिप्पलौ । २०४ ॥ पृथक् पञ्चपलैर्भागैः पिप्पली कृतमर्दिता। यक्त् प्लीहहरा श्रेष्ठा वाताष्ठीलामगुल्मनुत् ॥ २०५ ॥ इति वृहत् चारपिप्पली। पारिभद्र पलाशार्क मुद्यपामार्गचित्रकाः । वरुणोऽग्निमन्य वसुकं खदंष्ट्रा वृहतौड़यम् ॥ २०६ ॥ पूतीकास्फोतकुटज कोशातक्यः पुनर्नवा । समूलपत्र शाखाया: क्षोदयित्वा उदूखले ॥ २०७॥ तिलनालप्रदीप्ताग्नि सुदग्धं भस्म शीतलम् । क्षारप्रस्थं ग्रहीत्वा तु न्यसेत् पाने दृढ़े नवे ॥२०८॥ जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितम् । पूर्ववत् क्षारकल्केन साधयेच्च विचक्षणः ॥ २०८ ॥ प्रस्थूमेकञ्च लव तदर्भाञ्च हरीतकीम् । तुल्याम्बुभागगोमूत्रं साधयेन्मृदुनाग्निना ॥ २१० ॥ किञ्चित् सवाष्य चाहे च सम्यक् सिद्धेऽवतारिते। अजाजी षणं हि यवानी पुष्करं शटौ ॥ २११ ॥ एतैश्चाईपलैचूर्णं कृत्वा तत्र प्रदापयेत् । लवणञ्चाभया नाम भक्षयेच्च यथा बलम् ॥ २१२॥ व्याधिञ्चावेक्ष्य मतिमाननुपानं यथा हितम् । ये च कोष्ठगता रोगास्ताविहन्ति न संशयः ॥ २१३ ॥ यवत् पोहोदरानाह गुल्माष्ठीलाग्निसादनुत् । ॥

·उदररोगाधिकारः। ५०८ प्रतितून्यर्ति हयोग शर्कराश्मरिनाशनम् ॥ २१४ ॥ इति पभमालवणम् । इति लौहीदरचिकित्सा । अथ यवद्रोगनिदानमाह । मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गेरुपद्रुतः होणबलोऽतिपाण्डुः । सव्यान्यपाखें यकृति प्रदुष्टे ज्ञेयं यकद्दाल्युदरं तथैव ॥ २१५ ॥ उदावर्तरुजाना हैर्मोहट्दहन ज्वरैः । गौरवारुचिकाठिन्यविद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ॥ २१६ ॥ अथ चिकित्सामाह। पोहोद्दिष्टाः क्रियाः सर्वा यततः संप्रकल्पयेत्। कार्यञ्च दक्षिणे बाहौ तत्र शोणितमोक्षणम् ॥ २१७॥ . पिप्पली चित्रकान् मूलं पिष्ट्वा मर्पिर्विपाचयेत् । घृतं चतुर्गुणं क्षौरं यक़त् पोहोदरापहम् ॥ २१८ ॥ इति चिवकटतम् । पिप्पलीकल्कमयुक्तं कृतं क्षीरं चतुर्गुणम् । पिवेत् पोहाग्निसादाग्नि यकद्रोगहरं परम् ॥ २१८ ॥ इति पिप्पलीटतम् । इति यक्कहाल्युदरम् । अथ बद्धोदनिदानमाह। यस्यान्त्रमरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा पिहितं यथावत् । सञ्चीयते यस्य मलः सदोषः शनैः शनैः शर्करवच्च नाद्याम्॥२२० निरुद्धते तस्य गुदे पुरोष निर्गति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् । हृवाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बडगुदं वदन्ति ॥ २२१ ॥ स्वल्पं तथानोपहितं यदन्नं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा। तस्मात् क्षतावात्सलिलप्रकाशः सावः सवे गुदजस्तु भूयः२२२ नाभेरधशोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् । एतत्परिस्राव्युदरं प्रदिष्टन्दकोदरं कौतयतो निबोध ॥ २२३ ॥ यः नेहपौतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरितोऽप्यथवा निरूढ़ः ।

·५१.
चिकित्मासारसंग्रह
-
पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दुष्यन्ति हि तहहानि ॥२२४
नेहोपलिप्तेष्वथवापि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति ।
निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभि ममाततं पूर्णमिवाम्बुना वा ॥२२५॥
यथादृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ॥२२६
अथ चिकित्मामाह।
खिन्ने बद्धोदरे योज्यो मूत्रैम्तीक्षण यंथान्वितैः
सतैललवणश्चात्र निरूहचानुवासनम् ॥ २२७॥
क्षारं वनकरोषाणां खिन्न वस्त्रेण गालयेत् ।
कार्षिक पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च ॥ २२८ ॥
पिप्पलोचित्रकं शुण्ठी विकृता त्रिफलावचा।
हौ क्षारी सातला दन्ती स्वर्णक्षौरी विषाणिका ॥ २२८ ॥
कोलप्रमाणां वटिकां पिबेमौवीरसंयुताम् ।
खयथावथ वक्त्रस्य प्रहदे च दकोदरै ॥ २३० ॥
इति क्षारगुटिका।
छिद्रान्वबदसंज्ञेषु जठरेषु प्रयोगवित् ।
लब्धानुज्ञो भिषक्कुर्यात् पाटनं व्यधनक्रियाम् ॥ २३१ ॥
तथा जातोदकं सर्वमुदरं व्यधयेद्भिपक् ।
ज्ञातीच सुहृदो दारान् ब्राह्मणान् नृपतिं गुरुम् ॥ २३२ ॥
अनुज्ञाप्य भिषक्कम विदध्यात् संशयावहम् ।
सुवेष्टितमधो नाभेर्वामतचतुरङ्गलात् ॥ २३३ ॥
अङ्गल्योदरमावन्तु व्रीहिवक्त्रेण भेदयेत् ।
नाडोमभयतो हारां संयोज्यापहरेज्जलम् ॥ २३४ ॥
न चैकस्मिन् दिने सर्व दोषन्त्वपहरेत्तथा।
कासखासज्वरास्तृष्णा गानभङ्गश्च वेपथुः ॥ २३५ ॥
अतिसारश्च सुतरां पूर्यते जठरं तथा ।
द्वतीयपञ्चमायेषु दिवसेष्वल्पशः पुनः ॥ २३६ ॥

·उदररोगाधिकारः। सावयेदुदकं तेललवणाभ्यां दृढ़ व्रणम् । बध्नौयादिमुते दोषे जठरं परिगृह्य वा ॥ २३७ ॥ संवेष्टयेगाढ़तरं कौशेयाविकचर्मभिः । निःस्रुते लडितः पेयाममेहलवणां पिवेत् ॥ २३८ ॥ अतःपरन्तु षण्मासान् क्षौरवृत्तिर्भवेवरः । तीन्मासान् पयमा पेयां पिवेत्तींश्चापि भोजयेत् ॥ २३८ ॥ सकोरदूषं श्यामाकं पयमा लवणं लघु । नरः मंवत्सरेणैव जयेत्प्राप्तजलोदरम् ॥ २४० ॥ इति बदक्षतदकीदरचिकित्सा । स्न ह्यर्कदन्ती धववह्निफञ्जी शोफारिपांशी सलकञ्च कन्दः । माणत्रियामाग्निकवाणरण्डा तालं तथा मञ्जरिपारभद्रौ॥२४१॥ प्रत्ये कशः क्षारचतुःपलाशं तथा पलाशस्य समैः समः स्यात् । चतुर्गुण क्वाथजलावशेषे पचेहिधिज्ञो विधिशुद्धलोहम् ॥ २४२ ॥ चूर्णी कृतं तत् पुटितं पुटेन तन्तुच्यतं षोडषिकं पलानाम् । वर्षाभुभल्लातकवङ्गिदन्ती त्रिवन्तौ रविवृद्धमूलम् ॥ २४३ ॥ कञ्चको तालमूली च पौवरी गिरिकर्णिका। नोलिनी वृहतौ पत्रं शम्याकं विजया समम् ॥ २४४ ॥ चतुष्पलाशं क्वथिताष्टशेषं न ह्यर्कदुग्धन पलाष्टकेन । दत्वा पवेत्ताम्रमये सुपात्रे पलैहिरटेहविषस्तथैव ॥ २४५ ॥ अमूनि चूर्णानि च सिद्धशोते क्षिपेत्तथा लोहरजः समानि ॥२४६ मिलितानीति सम्बन्धः । लवणानि च सर्वाणि क्षारः पञ्चोषणस्तथा। मरिचं चाजमोदा च हिङ्कभल्लातकानि च ॥ २४७ ॥ चित्रक तालमूलञ्च गवाक्षी निवृतामृता। वर्षाभूः सूरणो मातो विड़ङ्ग दन्तीग्रन्थिकम् ॥ २४८ ॥ पलं माक्षिकचूर्णस्य कङ्गुष्ठकशिलाजतोः ।

·चिकित्सासारसंग्रह गुग्गुलोर्गन्धकस्यापि पारदस्य पलं पृथक् ॥ २४८ ॥ शौते पलाष्टक क्षौद्रं दत्त्वा मधुरातान्वितम्। • लोहदण्डेन संदृष्य लोहपात्रे चिरं भिषक् ॥ २५० ॥ विधिज्ञोक्तेन विधिना हिताहारविहारवान् । अन्नपानं यथासात्मा कुर्वन्नित्यं निरामयः ॥ २५१ ॥ उदरेषु च सर्वेषु शोथेषु विविधेषु च । अश:सु च विशेषेण पाण्ड रोगे सकामले ॥ २५२ ॥ विधिनोक्तेन कुर्वाणो नरो रोगान विन्दति । इत्यदरारिलीहम् । अथ साध्यासाध्य निदानम् । जन्मनैवोदरं सर्व प्रायः कृच्छ्रतमं स्मृतम् । बलिनस्तदजाताम्बु यत्नात्साध्यं नवोस्थितम् ॥ २५३ ॥ पक्षाहदगुदं तुई सर्वजातोदकं तथा । प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्र चोदरं नृणाम् ॥ २५४ ॥ शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नं तनुत्वचम् । बलशोणितमांमाग्नि परिक्षीणन्तु वर्जयेत् ॥ २५५ ॥ पार्श्वभङ्गान्न विदेषशोफातिसारपीड़ितम् । विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवजयेत् ॥ २५६ ॥ अथ चिकित्मामाह। हरीतकोनागरदेवदारु पुनर्नवा छिन्नरहा कषायः । सगुग्गुलुर्मूत्रयुतश्च पेयः शोफोदराणां प्रवरः प्रयोगः ॥ २५७ ॥ पुनर्नवानिम्बपटोलशुण्ठी तिक्तामृतादाय॑भया कषायः । सर्वाङ्गशोथोदरकासशूलखासान्वितं पाण्डु गदं निहन्ति ॥२५८॥ पुनर्नवां दाय॑भयां गुडूची पिवेत्समूत्रां महिषाख्ययुक्ताम् । त्वग्दोषशोफोदरपाण्डु रोगस्थौल्यप्रसेकोई कफामयेषु ॥ २५८ ॥ पुराणवारुणो वह्नि प्रषणं लवणानि च ।

·शोथाधिकारः।
चविकाचिरविश्वञ्च भस्म चैषां सुसंस्कृतम् ॥ ३६० ॥
गव्येन मस्तुना साध्यं भोजयेत भिषग्वरः ।
श्वयथूदरगुल्मेषु वस्तिसादे च दुस्तरे ॥ २६१ ॥
पुराणं मानक पिष्टवा द्विगुणोकततण्डुलम् ।
साधितं तोयक्षीराभ्यामभ्यासे पायसन्तु तम् ॥ २६२ ॥
हन्ति वातोदरं शोथं ग्रहणौपाण्डतामपि ॥ २६३ ॥
नवतमाईककल्क स्वरसाभ्यां परिसाधितं च विधिना।
खयथूदराग्निसादैरभिभूतः पिबेद्भवत्यरोगः ॥ २६४ ॥
इति पार्द्रकटतम् ।
विल्वाग्निचव्याक शृङ्गवेरकाथन कल्केन च सिधमाज्यम् ।
सम्छागदुग्धं ग्रहणोगदोत्ये शोथाग्निसादारुचिषु प्रदिष्टम्॥२६५
इति विवादितम् ।
इति वङ्गसेनस खित: उदरनिदानचिकित्माधिकार; समाप्तः ।
अथ शोथनिदानमाह।
रक्तपित्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टा
वहिःशिराः ।
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्वलांससंश्रयम् ॥
उमेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयात्मकम् ॥ १ ॥
सर्वहंतुविशेषैस्तु रूपभेदानवात्मकम् ।
दोषैः पृथग्हयैः सर्वैरभिघातादिषादपि ॥ २ ॥
तत्पूर्वरूपं दवथुः शिरायामोऽङ्गगौरवम् ॥ ३ ॥
शुधामयाभक्त कशाबलाना क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा।
दध्याममृच्छाकविरोधिपिष्टगरोपमृष्टावनिषेवणञ्च ॥ ४ ॥
प्रशास्य चेष्टा न च देहशुद्धिर्मोपघाती विषमा प्रसूतिः ।
मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणाञ्च निजस्य हेतुः खयथोः प्रदिष्टः ॥५॥

·५१४
चिकित्सासारसंग्रहे
।"
सगौरवं स्वादनवस्थितत्वं सोत्सेधमूमाथ शिरातनुत्वम् ।
सलोमहर्षश्च विवर्णता च सामान्यलिङ्ग खबथोः प्रदिष्टम् ॥६॥
चलस्तनुत्वक् परुषोऽरुणोऽसितः
सुषुप्तिहर्षार्तियुतो निमित्तप्तः ।
प्रशाम्यति प्रोत्रमति प्रपौड़ितो
दिवाबली च श्खयथुः समोरणात् ॥ ७ ॥
मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान्
भ्रमज्वरस्वेद वृषामदान्वितः ।
य उष्यते स्पर्शमहोऽक्षिरागवान्
स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान् ॥८॥
गुरुस्थिरः पाण्ड,ररोचकान्वितप्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्यवत् ।
स वजम्मप्रशमो निपीड़ितो नचोवमेद्रात्रिबली कफात्मकः॥e
निदानकतिसंसर्गाच्छयथः स्यात् हिदोषजः ।
सर्वाततिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रलक्षण: ॥ १० ॥
अभिघातेन शस्त्रादि छेदभेदक्षतादिभिः ।
हिमानिलो दध्यनिर्भल्लातकपिकच्छुजैः ॥ ११ ॥
रसै: शूकैश्च संस्पर्शाच्छ यथुः स्यादिमर्पवान्।
भृशोपालोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ॥ १२ ॥
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पण मूत्रणात् ।
दंयादन्तनखाघाता दविषप्राणिनामपि ॥ १३ ॥
विण्मत्रशुक्रोपहतमलवहस्त्रसकरात्।
विषक्षानिलस्पर्शाइरयोगावचूर्णनात् ॥ १४ ॥
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः ॥ १५ ॥
दोषाः श्खयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशये स्थिताः ।
पक्वाशयस्था मध्ये तु वर्चस्थानगतास्त्वधः ।
छत्न देहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा ॥ १६ ॥

·शोथाधिकारः।
-
यो मध्यदेशे खयथुः कष्टः सर्वाङ्गगश्च यः ।
प्राङ्गोऽरिष्टभूतः स्याद्यश्चोई परिसर्पति ॥ १७ ॥
खासः पिपासा छर्दिश्च दौर्बल्यं ज्वर एव च ।
यस्य चान्ने रुचिर्नास्ति श्वय) तं विवर्जयेत् ॥ १८ ॥
अनन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुस्थितः ।
पुरुषं हन्ति नारीञ्च मुखजो गुदजो हयम् ॥ १८ ॥
ऊर्ध्वगामी नरं पद्भया मधोगामौ तथा स्त्रियम् ।
उभयं वस्तिसञ्जात: शोथो हन्ति न संशयः ॥ २० ॥
नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुररितः ॥ २१ ॥
शुन्नाशो हृदयाऽशुद्धिस्तन्द्राजठरगौरवैः ।
दोषप्रवत्तिर्नो यत्र व्याधिमामान्वितं वदेत् ॥ २२ ॥
उक्तञ्च तन्त्रान्तरे।-
अथ चिकित्मामाह।
पुराणयवशाल्यन्नं दशमूलाम्बुमाधितम् ।
अल्पमल्यं पटुझे हं भोजनं श्खयथो हितम् ॥ २३ ॥
मप्ताहं माहिषं मूत्रं पयसाऽवाम्बुवर्जितम् ।
पौत्वा चौष्ट्रमजामूत्रं श्खयथदरनाशनम् ॥ २४ ॥
शिग्रुत्वतमालार्क दाक्रग्वधमूलकैः ।
गोमूत्रपिष्टैः खयथुः प्रलेप्तव्यः कफात्मकः ॥ २५ ॥
खोक्तिचाह।
निदानदोषैस्तु विपर्ययक्रमैरुपाचरेत् वै बलकालदोषवित्।
यथामजं लङ्घनपाचनक्रमविशोधनैरवणदोषमादितः ॥ २६ ॥
शिरोगतं शौर्षविरेचनैश्च
संशोधनैः शोध्यमधस्तथोर्ध्वम् ।
उपाचरेत् स्नेहभवं हि रूक्षणे:
प्रकल्पयेत् ने हगणैश्च रूक्षजम् ॥ २७ ॥

·५१६
चिकित्सासारसंग्रह
विवहविट्केऽनिलजे निरूहणं हतं तु पित्तानिलजे सतिताम् ।
पयश्च मूर्खापरिदाहतर्षिते विशोधनीये तु समूत्रमिष्यते ।
कफोत्थितं क्षारकदृष्णसंयुतैः समूत्रदुग्धासवयुक्तिभिर्हरेत् ॥२८॥
शोथै वातोत्थिते पूर्व मासाध्वं विकृतं पिबेत् ।
तैलमैरण्ड वापि मलबन्धे तदेव तु ॥ २८ ॥
शाल्यन्नं पयसा युक्तं रसैर्वापि प्रयोजयेत् ।
खेदाभ्यङ्गांश्च वातघ्नान् सेकलेयांश्च कल्पितान् ॥ ३० ॥
शुण्ठीपुनर्नवैरण्ड पञ्चमूलशृतं जलम् ।
वातके वयथौ शस्तं पानाहारपरिग्रहे ॥ ३१ ॥
न्यग्रोधादिगणे सिद्ध सर्पिः स्यात्यित्तशोथिने ।
ढण्मोहदाहपादस्थे हिमलेपादिवाचरेत् ॥ ३२ ॥
क्षौराशन: पित्तकृते तु शोथे पिबेगुडुचीत्रिफलाकषायम् ।
पिबेहवां मूत्रविमिथितं वा फलत्रिकाचूर्णमथाक्षमात्रम् ॥३३॥
पटोलत्रिफलारिष्ट दाऊक्काथः सगुग्ग लुः ।
हन्ति पित्तकतं शोथं तृष्णाज्वरसमन्वितम् ॥ ३४ ॥
कफोद्भवे पिबत्तैलं सिद्धमारग्वधादिना।
मन्दाग्नी स्तिमित कोठे स्रोतोरोधे रुजावति ॥ ३५ ॥
क्षारमूवासवारिष्ट चूर्णतक्राणि योजयेत् ॥ ३६ ॥
कफे तु कृष्णासिकतापुराण पिण्याकशिग्रुत्वगुमाप्रलेपः ।
कुलत्थ शण्ठिजलमूत्रसेकश्वण्डागुरुभ्यामनुलेपनञ्च ॥३७॥
वर्हानुरूपः खरसः सर्षपतैलेन मिश्रितः पौतः ।
पङ्कजपत्रसमुत्यः शोथानां नाशनः परमः ॥ ३८ ॥
पुनर्नवाविश्वविद्गुडूची शम्याकपथ्यासुरदारुकल्कम् ।
शोथे कफोत्थेऽक्षसमं समूत्रं क्वाथं पिबेहाप्यथ चैव तेषाम् ॥३८॥
व्योषं वित्तिक्तकरोहिणी च सायोरजः सत्रिफलारसेन।
पौताः कफोत्थं शमयन्ति ग्रोथं गव्येन मूत्रेण हरीतकी वा॥४०॥

·शोथाधिकारः। विडङ्गातिविषादारु नागरेन्द्रयवावचा । उष्णाम्बुना पिबेच्छोथी ह्यक्षमात्र सहोषणम् ॥ ४१ ॥ सुक्क्षारभाविता: कृष्णाः पथ्यामूत्रेण वा युताः । योजिताः शमयन्त्याशु शोथं श्लेष्मभवं नृणाम् ॥ ४२ ॥ पुनर्नवाऽमृतादारु दशमूलरसाढ़के । आद्रकखरसे प्रस्थ गुड़स्य च तुलां पचेत् ॥ ४३ ॥ तसिद्ध व्योषचव्यला त्वकपत्रैः कार्षिकैः पृथक् । चूर्णाकृतैलिहेच्छोते मधुनः कुड़वं क्षिपेत् ॥ ४४ ॥ लेहः पोननवा नाम्ना श्लेमशोथनिमूदनः । खासकासारुचिहरो बलपुध्यग्निबर्द्धनः ॥ ४५ ॥ इति पुनर्नवादिले हः। मिश्रे मिश्रक्रमं कुर्यात् सर्वजे सर्वमेव तु ॥ ४६ ॥ पिप्पल्यजाजीगजपिप्पली च निदिग्धिका नागरचित्रके च । रजन्यथो पिप्पलीमूलपाठा मुस्तञ्च चूर्ण सुखतोयपीतम् ॥ ४७ ॥ हन्यात्तिदोषं चिरजञ्च शोथं कल्कोऽथ भूनिम्बमहौषधाभ्याम् । रमस्तथैवाऽऽकनागरस्य पयोऽथ जी पयमानमद्यात् ॥४८॥ शिलाहयञ्च त्रिफलारसैन हन्यात् त्रिदोषं श्वयधुं प्रसह्य । तकं पिवेदा गुरुभिन्नवर्चा: मव्योषसौवर्चलमाक्षिकञ्च । विडातमङ्गे पयमा रसैर्वा प्रागुष्णमद्यादुरुचूकतैलम् ॥ ४८ ॥ विल्वपत्ररसं पूतं शोषणं वयथौ विजे विड्भङ्गे चैव दुर्नाम्नि विदध्यात् कामलासु च ॥ ५० ॥ शोथे वागन्तुजे कुर्यात् सेकलेपादिशीतलम् ॥ ५१ ॥ ४४ ·५१८ चिकित्सासारसंग्रह - रसा यवाग्वश्च भल्लातक्या जयेच्छोथं गतिला कृष्णमृत्तिका। माहिषं नवनीतं वा लेपाटदुग्धं तिलान्वितम् ॥ ५२ ॥ यष्टोदुग्धतिलेलेंपो नवनौतेन संयुतः । शोथमारुष्करं हन्ति चूर्ण मालदलस्य च ॥ ५३ ॥ महिषीक्षौरमंपिष्टैनवनौतसमन्वितैः । भल्लातककतः शोथस्तिललिप्तश्च शाम्यति ॥ ५४॥ सरुचकप्रलेपस्तु तिलहक्षोद्भवोमृदा। भल्लातलोत्य श्वय) हन्ति सर्वरुजां ध्रुवम् ॥ ५५ ॥ विषनिमित्तोत्येषु शोथेषु विषोक्तः प्रतीकारः कर्तव्यः पथ्यामृताभार्गिपुनर्नवाग्नि दाव:निशादारमहौषधानाम् । काथः प्रसहोदरपाणिपादवनस्थितं हन्त्वचिरेण शोथम् ॥५६॥ पुनर्नवामूलकविश्वदारु छिन्त्रोद्भवा चित्रकमूल सिद्धाः । पयांसि यूषाः शोथे प्रदेया दशमूलगर्भाः ॥५७॥ वृश्चीव देवद्रुमनागरैर्वा दन्तोत्रिहत्षणचित्रकैश्च । पयः सुसिद्धं विधिना निपीतं गौतं परं शोथहरं भिषग्भिः ॥५८ क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूनागरैः शृतम् । पेयं वा चित्रकव्योष त्रिबदारुप्रसाधितम् ॥ ५८ ॥ विल्वमूलं त्रिकटुकं श्यामाचित्रकमेव च । शौरमतैः शृतं पेयं वयथोर्विनिवारणम् । ६० ॥ यूषो मूलकशुण्ठीन शाकं वनिपुनर्नवा । माणकन्दक्कता हन्ति यवागूः शोथमुद्धतम् ॥ ६१ ॥ सेकस्तथार्कवर्षाभू निम्बक्काथेन शोफजित् । गोमूत्रेणापि कुर्वीत सुखोषणेनावसेचनम् ॥ ६२ ॥ उरुवककरनार्क वर्षाभूनिम्बकैः शृतम् । कोणं सेकं प्रशंसन्ति शोफे सर्वाङ्गगे नृणाम् ॥ ६३ ॥ पुनर्नवादारुशुण्ठी सिद्धार्थः शिग्रुमेव च ।

·शोधाधिकारः।
पिष्टवा चैवारनालेन प्रलेपः सर्वशोथनुत् ॥ ६४ ॥
विभौतकानां फलमध्यलेयः सर्वेषु दाहार्तिहरः प्रदिष्टः ।
यध्यातमुस्तैः मकपित्थपत्रैः सचन्दनैस्तत्पिड़िकासुलेपः ॥१५॥
राम्राषाकं त्रिफलाविड़ङ्ग शित्वचो मूषिककर्णिका च ।
निम्बार्कजो व्याघ्रनखः समूर्वा सुवर्चिका तिक्त करोहिणी चा६६
मकाकमाची वृहती समष्णा पुनर्नवानागरचित्रकैश्च ।
उहतनं शोथिषु मूत्रपिष्टं शस्तं तथा गोसलिलेन सेकः ॥६७॥
वृषणायो रज: क्षारः शोथ नुत्रिफलारजः ।
कटकायो रजो व्योष विद्भिर्वा समन्वितम् ॥ ६८ ॥
पुरी मूत्रेण सेव्यश्च पिप्पली वा पयोन्विता।
गुड़ेन वाऽभयातुल्या विखा वा शोथरोगिभिः ॥ ६८ ॥
दारुगुग्ग लुशुण्ठीनां कल्को मूत्रेण शोथजित्।
वर्षाभूशृङ्गवेराभ्यां कल्को वा सर्वशोजित् ॥ ७० ॥
गोमूत्रस्य प्रयोगो वा शीघ्र स्खयथुनाशनः ।
कल्को वा गिरिकण्योश्च पौतः शोथविनाशनः ॥ ७१ ॥
पिवेदुष्णाम्ब ना दारु पथ्याशुण्ठौपुनर्नवाः ।
विडङ्गातिविषावासा विश्खदारुकणान्विताः ॥ ७२ ॥
इति दार्वादिचूर्णम् ।
विडङ्गदन्तीकटुका विचित्रकदारुणाः ।
व्योषेभकष्णात्रिफला: समादेया घयोरजः ।
द्विगुणन्तु पिवेचूर्ण पयसा शोथ शान्तये ॥ ७३ ॥
इति विड़ङ्गादिलोहम् ।
सितपुनर्नवामूलं पीतच गोसलिलेन निहन्ति ।
शोथं सर्वसमुत्थमुदराणि च दुस्तराण्यचिरात् ॥ ७४ ॥
पुराणं मानकं पिष्ट्वा द्विगुणोकततण्डुलम् ।
साधितं क्षौरतोयाभ्यामभ्यसेत्यायसन्तु तत् ॥ ७५ ॥

·५२. चिकित्सासारसंग्रह इति वातोदरं शोथं ग्रहणीं पाण्डुतामपि । सिद्धो भिषभिराख्यातः प्रयोगोऽयं निरत्ययः ॥ ७॥ इति मानमण्डः। सुमाध्यं वजकन्देन पायसं योतिमानतः युक्त कोशाम्रतैलेन तेनाभ्यङ्ग प्रकुर्वतः । शोथः प्रशान्तिमायाति बहुदुष्टं निरन्तरम् ॥ ७७ ॥ आर्द्रकं मगुड़ खादेत् प्रकुच्चाई विवदितम् । यावत्पञ्चपलं मुद्यूषक्षीररसाशिनः ॥ ७८ ॥ श्वयधु गुल्ममदरं कासं श्वासमरोचकम् । पीनसं पाण्डुदुर्नाम हृद्रोगञ्च विनाशयेत् ॥ ७ ॥ गुड़ाईकं वा गुड़नागरं वा गुड़ाभयां वा गुडपिप्पली वा। कर्षाभिवृया विपलप्रमाणं खादेबरः पक्षमथापि मासम् ॥८॥ शोथप्रतिश्यायगलास्यरोगान् मखामकामारुचिपौनमादीन् । जीर्णज्वरार्थो ग्रहणौविकारान् हन्यात्तथान्यान् कफवातगेगान् ॥ ८१॥ आर्द्रकस्य रम: पौतः पुराणगुड़मिथितः । अजातीराशिनां शीघ्रं मवंशोथहरो भवेत् ॥ २ ॥ भूनिम्बविश्वकल्क भुक्त्वा पेयः पुनर्नवाक्काथः । अपहरति नियतमाशु श्व यथं सर्वाङ्गजं नृणाम् ॥ ८३ ॥ विश्व गुडेन तुल्यं वृश्चीव रमानुपानमभ्यम्तम् । विनिहन्ति मर्वशोथं घनबन्द चण्डवायुरिव ॥ ८४ ॥ गुडपिप्पलीशुण्ठीनां चूर्ण वयथुनाशनम् । आमाजीणप्रशमनं शूलघ्न वस्तिशोधनम् ॥ ८५ ॥ इति गुडचूर्णम्। गुड़ात्पलत्रयं ग्राह्य शृङ्गवेरपलत्रयम् ।

·शोथाधिकारः। ५२१ शृङ्गवेरममा कृष्णा लोहविट भस्म नः पलम् ॥ एतच्चूर्ण समुद्दिष्टं सर्वश्वयथुनाशनम् ॥ ८६ ॥ इति हितोयगुड़ायं चूर्णम् । पुनर्नवा दाव्यं मृता पाठा विवं श्वदंष्ट्रिका। रजन्यो हौ हत्यौ च पिप्पल्यश्चित्रकं विषम् ॥ ८७ ॥ समभागानि संचूर्ण्य गवां सूत्रेण वा पिवेत् । बहुप्रकारं श्वयथं सर्वगात्रप्रसारिणम् । हन्ति चैवोदराण्यष्टौ व्रणांश्चैवोडतानपि ॥ ८८ ॥ इति पुनर्नवाद्य चूर्णम् । मिहास्यामृतभाण्डाको क्वाथं कृत्वा समाक्षिकम् । पीत्वा शोथं जयेज्जन्तुः वाम कामं ज्वरं वमिम् ॥ ८८ ॥ गोमूत्रमिद्ध मण्डरं सुरभोरसभावितम् । माणकाद्र ककन्दानां रमेष्वपि च भाववत् ॥ ८० ॥ त्रिफलाव्योषचव्यानां चूणं पाणितलवयम् । क्षिपेत् सुमिद्ध पाके च मधुनश्च पलदयम् ॥ ८१ ॥ निहन्ति सर्वजं शोथं माङ्गच विशेषतः ॥ ८२ ॥ अत्र गोमूत्रमिद्ध लोहमलं चूणं माणका करम: आतप परिभाव्य, त्रिफलादिचूर्ण दिगुण मूत्रे पक्तव्यम् । इति गोमवमरम्। पुनर्नवापत्ररमालमूलं संक्षुद्य तोयामी गाशेपमिदम् । चतुर्थभागन घृतं विपक्कं प्रस्थं तु तत्कल्कपलाष्टकन ॥ ८३ ॥ मर्मवितं वातबलामरोगान् माश्च शोधानपि दम्तगंध । गुल्मोदरप्लोहगुदोद्भवांव निहन्ति वह्निं कुरुते हि माम॥ ८४ ॥ डात पननवाद्यं वृतम् । पुनर्नवाचिन कदेवदारु वचोषणक्षारहरीतकीनाम् ।

·५२२ चिकित्सासारसंग्रह कल्केन पक्कं दशमूलतोये तोत्तमं शोधनिषूदनं स्यात् ॥१५॥ इति द्वितीयपुनर्मवाद्य एवम् । सचित्रकाधान्ययवानिपाठा सदौप्यकास्वाषणवेतसाम्लाः । विश्वोत्पलं दाडिमयावशूकं सपिप्पलीमुलमथापि चव्यम्॥८६॥ पिष्ट्वाक्षमावाणि जलाढ़केन पत्ता हतप्रस्थमथोपयुञ्जयात्।। प्रशासि गुल्म खयथुञ्च कत्त्रं निहन्ति वहिं कुरुते च दीप्तम् ॥ ८७ ॥ इति चित्रकाद्यं कृतम् । क्षीरं घटे चित्रककल्कलिप्ते दध्यागतं साधु विमथ्य तेन । तज्जं तं चित्रकमूलगर्भ तक्रेण सिद्ध खयथुनमग्राम् । अर्थोऽतिसारानिलगुल्ममेहांस्तदन्ति सम्बईयते च वह्निम् ॥१८॥ इति हितीचित्रकाद्य तृतम् । माणककाथकल्काभ्यां तप्रस्थं विपाचयेत् । एकजं इन्दजं शोथं त्रिदोषञ्च व्यपोहति ॥ ८ ॥ इति माणकं तम् । स्थलपद्मपलान्यष्टौ वाषणस्य चतुष्पलम् । घृतप्रस्थं पचेदेतैर्दत्त्वा क्षौरं चतुर्गुणम् ॥ पञ्च कासान् हरेच्छौघ्र शोथञ्चैव सुदुस्तरम् ॥ १० ॥ इति स्थलपनकाटा एवम् । रसेन विपचेसर्पिः पञ्चकोलकुलस्थयोः । पुनर्नवायाः कल्केन तत्परं शोथनाशनम् ॥ १०१ ॥ इति पञ्चकोलकतम् । शुष्कमूलकवर्षाभू दारुराम्रामहौषधैः । पक्कमभ्यञ्जनात् तैलं समूलं शोथनाशनम् ॥ १०२ ॥ इति शुष्कमूलकार्य तेलम् ।

·शोथाधिकारः। ५२३ सवेतसाः क्षीरवतां ह्रमाणां त्वचः समनिष्ठलता मृणालाः । सचन्दनं पद्मकबालकौ च पैत्ते प्रदेशस्तु सतैलपाकः ॥ १०३ ॥ इति वेवसाद्यः प्रदेहः । यवान् कुलस्थान् कोलांश्च दशमूलञ्च साधयेत् । एतत्कषाये विपचेत्तैलं क्षौरचतुर्गुणम् ॥ १०४ ॥ शतावरीजीवनौयैः पिष्टेः समधुशिग्रुभिः । पानाभ्यङ्गाज्जयत्याशु श्खय) मारुतोवणम् ॥ १०५ । इति यवाद्यं तेलम्। शैलेयकुष्ठागरुदारुकौन्ती त्वक् पद्मकोलाम्बुशटौ समुस्तैः । प्रियङ्गस्थौणेयकममांसी तालौशपत्रलवपत्रधान्यैः ॥ १०६ ॥ श्रीवेष्टकं ध्यामकपिप्पलीभिः पृक्वानखैश्चैव यथोपलाभम् । वांतोस्थितेऽभ्यङ्गमुशन्ति तैलं सिद्ध सुपिष्टैरपि च प्रदेहम् ॥१०७ इति शैलाद्य तेलम् । पञ्चमूलं सलवणं सरलं देवदारु च । हस्तिकर्णपलाशस्य फलानि निचुलस्य च ॥ १०८ ॥ पलाशं काकनासा च गुडूची देवपुष्पकम् । अहिंसा श्रीयसी हिंसा वत्सगन्धा पुनर्नवा ॥ १०८ ॥ कायस्था च वयस्था च दारुको जटिला जटा। अलम्बुषोरवूकच्च प्रपुबाट सनागरम् ॥ ११० ॥ शिग्रुगोधावतीभार्गी तर्कारी पौष्करी जटा। एतैः सिद्ध यथा लाभं तैलमभ्यञ्चनैस्विमिः ॥ १११॥ निहन्त्युदौणं वयधु जन्तोर्वातकफात्मकम् ॥ ११२ ॥ इति पञ्चमूलाद्य तेलम्। विपञ्चमूलस्य पचेत्कषाये कंसेऽभयानाञ्च शतं गुड़ाञ्च । लिहे त्सुसिद्धे च विनीय चूर्ण व्योषं त्रिसौगध्यमुपस्थिते च॥११३ प्रस्थाईमात्रं मधुन: सुशौते किञ्चिच चूर्णादपि यावशूकात् ।

·५२४ चिकिमासारसंग्रहे एकाभयां प्राश्य ततश्च लेहाच्छुक्तिं निहन्ति खयथुप्रधम्॥११४ खासज्वरारोचकमेहगुल्मप्लीहांस्त्रिदोषोदरपाण्डुरोगान् । कायमवातावमृगम्लपित्तं वैवण्यमूवानिलशुक्रदोषान् ॥११५॥ किञ्चिच्च कर्षपर्यायः शक्तिरईपलं मतम् । निदध्यात् मधुनो मानं व्योषाधैर्मिश्रितस्य च ॥ ११६ ॥ दशमूल्या हरौतक्या तुल्यं कंसहरीतको। मानं तेनात तत्रत्यं चरके प्राह जैज्जटः ॥ ११७॥ इति कंसहरीतकी। दशमूलौकषायस्य कसे पथ्याशतं गुड़ात् । तुलां पचेद् घने दद्यात् व्योषक्षारचतुष्पलम् ॥ ११८ ॥ त्रिजातकं सुचूगाशं प्रस्थाई मधुना लिहेत् । दशमूलीहरौतक्यः शोथं घ्नन्ति सुदुस्तरम् ॥ ११८ ॥ ज्वरारोचकगुल्मार्थो महपाण्डदरामयान् । खासकाामवाताम्ल पित्तं वश्व मन्दताम् ॥ १२० ॥ इति दशमूलहरीत की। यथा दोषञ्च तीक्ष्णानि वमनानि विरेचनानुवासनानि अजस्रमुपसेवेत शिराभिश्चाभीक्ष्ण' शोणितमवसेचयेदन्यत्र पाण्डुशोथा दिभिरिति। पुराणयवशाल्यनं दशमूलोपसाधितम् । अल्पमल्पं कटु स्नेह भोजनं शोथिने हितम् ॥ १२१ ॥ पिष्टानमम्न लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमजाङ्गलञ्च । पयो गुड़ तैलमथो गुरूणि शोथं जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ॥१२२॥ त्रिकट त्रयषणं दन्तौ विडङ्ग त्रिफला तथा । चित्रको देवदारुश्च त्रिच्च गजपिप्पली ॥ १२३ ॥ चूर्णान्येतानि तुल्यानि द्विगुण स्यादयो रजः ।

·शोधाधिकारः। ५२५ क्षीरेण पौतमेतत्तु श्रेष्ठं खयथुनाशनम् ॥ १२४ ॥ इति विकटुकावं लोहम्। पुनर्नवामृतावङ्गि गवाक्षीमाणशिग्रुकाः । सूर्यावर्त्तकमूलञ्च पृथगष्टपलं जले ॥ १२५ ॥ पादशेषे शृते द्रोणे सुपूते वस्त्रगालिते। विधिवत्पाचित पूतं योज्यञ्च पुटनक्रमैः ॥ १२६ ॥ लोहचूर्णाष्टपलकं पवेत्तामादिपात्रके। अर्कस्य दिपलं क्षीरं स्नुहोक्षीरं चतुष्पलम् ॥ १२७ ॥ पलवयं कौशिकस्य गन्धकस्य पलं तथा। पलाधं पारदं तत्र विधिवच्छोधितं क्षिपेत् ॥ १२८ ॥ सिद्धेऽवतारिते चूर्णं वक्ष्यमाणं निधापयेत् । कमुष्ठवहिक दन्तौ गवाक्ष्याखण्ड कर्णजम् ॥ १२८ ॥ पलाशस्य च वीजानि कञ्चुकीतालमूलिका। त्रिफला वा कमिरिपु विहन्तीभवं तथा ॥ १३० ॥ सूर्यावर्तगवाक्षच वर्षाभूवज्रवल्लिजम् । एषां लोहममा मात्रा भाण्ड स्निग्धे सुगोपिते ॥ १३१ ॥ संस्थापिते ततः शुद्धौ सुयोगादस्य सर्वशः । उदराणि पाण्ड रोगाश्च कामला सहलीमका ॥ १३२ ॥ अर्शोभगन्दरं कुष्ठ कृमि: शूलं तथैव च । ये चान्ये विविधा रोगाश्चिरकालानुबन्धिनः ॥ १३३ ॥ ते सर्वे नाशमायान्ति प्रयोगादस्य सर्वशः । नातःपरतरं किञ्चित् शोथोदरविनाशनम् ॥ १३४ ॥ इति शोथोदरहरं लोहम् । इति वङ्गसेनसङ्कलित: शीथीदरनिदानचिकित्साधिकार: समाप्तः ।

·५२६
चिकित्मासारसंग्रह
अथ अन्वद्धिनिदानमाह ।
मूत्रधारणशीलस्य
कुद्योऽनुवं गतिर्वायुः शोफशूलकरचरन् ।
कुक्षौ वहणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ।
प्रपौध धमनीः हहिं करोति फलकोषयोः ॥ १ ॥
दोषासमेदो मूत्रान्वैः सद्धिः सप्तधा गदः ।
मूवान्त्रजावष्यनिला तुभेदस्तु केवलम् ॥ २ ॥
वासपूर्ण इति स्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक् ।
पक्कोदुम्बरसङ्गाशः पित्ताहाहोमपाकवान् ॥ ३ ॥
कफाच्छीतो गुरुः
स्निग्धः कण्डमान् कठिनोऽल्परक् ॥४॥
कृष्णस्फोटाहत: पित्तहिलिङ्गस्तु रताजः ।
कफवान् मेदमा वृद्धिदुस्तालफलोपमः ॥ ५ ॥
मूत्रजः स तु गच्छतः ।
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः ।
मूव कच्छमधस्ताच चलयन् कफकोषयोः ॥ ॥
वातकोपिभिराहारः शीततोयावगाहनैः ।
धारणे रणभाराव विषमाङ्गप्रवर्त्तनैः ॥ ७ ॥
क्षोभन: क्षुभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्वाक्यवं यदा।
पवनो विगुणोकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत् ॥८॥
कुर्याद्दणसन्धिस्थो ग्रन्ययाम खयथु तदा ॥ ८ ॥
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवधिमामानरुक् स्तम्भमतीव कुर्यात् ।
प्रपौड़ितोऽन्तःस्खनवान् प्रयाति प्रध्यापयति पुनश्च मुष्कम् ॥१०
सुदान्त्रावयवाश्लेषो मुष्कयोर्वातसञ्चयात् ।
प्रबहिरसाध्येयं वातद्धिसमाकृतिः ॥ ११ ॥
वेगाघात पृष्ठयानं व्यायाम मैथुन तथा।
प्रत्यशनमथाध्वानमुपवासं परित्यजेत् ॥ १२ ॥

·मन्त्राधिकारः। अथ चिकित्मामाहा वातही पिबेत् स्निग्धैः यथान्यायं विरेचनम् । सक्षौरञ्च पिबेत्तैलं मासमैरण्डसम्भवम् । १३ ॥ गुग्गुल्वेरण्डजं तैलं गोमूत्रेण पिबेवरः । वातविं जयत्याशु चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ १४ ॥ अन्त्र दिमदीप्ताग्नेर्वस्तिभिः समुपाचरेत्। सैलं नारायणं योज्यं पानाभ्यञ्जनवस्तिभिः ॥ १५ ॥ जलौकाभिहरेद्रक्तं वृद्धौ पित्तभवे तथा। पित्तग्रन्थिक्रमेणैव पित्तद्धिमुपाचरेत् ॥ १६ ॥ चन्दनं मधुकं पद्म चोशौरं नीलमुत्पलम् । क्षौरपिष्टैः प्रदेहः स्याहाहशोथरुजापहः ॥ १७ ॥ पञ्चवल्कलकल्केन सहतेन प्रलेपनम् । एषामेव कषायेण शीर्तन परिषेचनम् ॥ १८ ॥ न्यग्रोधोदुम्बरावस्थाः सपिप्पलकपीतना: । क्षौरवृक्षास्तु पञ्चैषां वल्कलं पञ्चवल्कलम् ॥ १८ ॥. कचित्कपोतनस्थाने शिरोषो वेतस: क्वचित् ॥ २० ॥ इति पञ्चवल्कलम् । कफवृद्धौ मूत्रसम्पिष्टैरुष्णवीर्ये प्रलेपनम् । पातव्यो मूत्रसंयुक्तः कषायः पौतदारुणः ॥ २१ ॥ त्रिकटु त्रिफलाक्वाथं सक्षारलवणं पिबेत । कफवातप्रकोपेऽपि विरेकः कफहदिनुत् ॥ २२ ॥ त्रिफलाकाथगोमूत्रं पिबेत्प्रातरतन्द्रितः । कफवातोद्भवं हन्ति वय वषणोद्भवम् ॥ २३ ॥ लेपनः कटुतीक्ष्णोष्णः खेदनं रूक्षमेव च । परिषेकोपनाहौ च सर्वमुष्णमिहेष्यते ॥ २४ ॥ वचासर्षपकल्केन प्रलेपः शोथनाशनः ।

·५२८ चिकित्सासारसंग्रह शिग्रुत्वक सर्पिषैः पिष्टैः शोथः मानिलापहः ॥ २५ ॥ सरलागरुकुष्ठानि देवदारुमहौषधम् । मूत्रारनालसम्पिष्टं शोथन्न कफवातजित् ॥ २६ ॥ हरीतकी मृत्र सिद्धां सतैललवणान्विताम्। प्रातः प्रातश्च मेवेत कफवातामयापहाम् ॥ २७ ॥ अविदाहि च कर्त्तव्यं भेषजं रक्तपैत्तिके। सर्व पित्तहरं कायं रक्तजे रक्तमोक्षणम् ॥ २८ ॥ शीतमालेपनं कायं पाको रक्ष्यः प्रयत्नतः । मुहुर्मुहुजलोकाभि: शोणितं रक्तजे हरेत् ॥ २८ ॥ पिबेदिरेचनं वापि शर्करा क्षौद्रसंयुतम् । पित्ततिक्रमं कुर्य्या दाम पक्के च रक्तजे ॥ ३० ॥ स्विनं मेदः समुत्यन्तु लेपयेत् सुरसादिना। शिरोविरेचनद्रव्यैः सुखोणेमूत्रसंयुतैः ॥ ३१ ॥ संखेद्य मूत्रप्रभव वस्त्रप न वेष्टयेत्। सौवन्याः पावतोऽधस्ताहिध्येत् व्रीहिमुखेन घे ॥ ३२ ॥ मुष्ककोशमगच्छन्त्यामन्ववृद्धौ विचक्षणः । वाततिक्रमं कुर्य्याद्दाहस्तत्राग्निना हितः ॥ ३२ ॥ शहस्योपरिकर्णान्ते त्यक्त्वा सेवनीमादरात् । व्यत्यामाहा शिरां विध्येदन्वद्धिनिवृत्तये ॥ ३३ ॥ तैलमैरण्डज पौत्वा बलासिद्धं पयोन्वितम् । प्रामानशूलोपचितामन्त्रद्धिं जयेबरः ॥ ३४ ॥ राम्रा यध्यमृतैरण्ड बलागोक्षुरसाधितः । काथोऽन्वद्धिं हत्याशु रुवुतैलेन मिश्रितः ॥ ३५ ॥ विदग्धासु च सर्वासु योज्यं कर्म व्रणापहम् । अङ्गुष्ठमध्ये त्वक् छित्वा दहेहायु विवर्जयेत् ॥ अनेनैव विधानेन कुर्य्याहातकफात्मजे ॥ ३६ ॥ ॥

·अन्नवाधिकारः । પૂરી वाषणं पिप्पलीमूलं देवदारुफलत्रिकम् । कषायं पाचयेत् तेषां सक्षारलवणत्रयम् ॥ ३७॥ विभिर्मासै: प्रशाम्येत हविर्वातकफात्मजा ॥ ३८ ॥ रास्नायथ्यमृतैरण्ड पटोलारणुका बला। वृषश्च कथितो वृद्धिं निहन्याञ्चिततैलवान् ॥ ३८ ॥ गन्धर्वतैलसंमिश्र विशालामूलजं रजः । क्षीरेण पोतं सप्ताहात् हद्धिं हन्ति न संशयः ॥ ४० ॥ अथ कुरण्डलक्षणमाद । अत्यभिष्यन्दि गुर्वम्नसेवनाविचयं गतः । करोति ग्रन्थिवच्छोफ दोषो बइणसन्धिषु ॥ ४१ ॥ अथ चिकित्मामाह। यवाम्बुना तु संपिष्टं मूलं भार्याः प्रलेपनात् । कुरण्डं गण्डमालाच हन्त्यवश्यं न संशयः ॥ ४२ ॥ शम्बू कोदरनिहितं गव्यं सप्ताहमातपे सर्पिः । स्थितमपहरति कुरण्ड सैन्धवचूर्णान्वितं लेपात् ॥ ४३ ॥ ससैन्धवं वृताभ्यक्तं तात्रभाजनमातपे। प्रतप्तं चूर्णनिघृष्टं तन्मलं समुपाहरेत् ॥ ४४ ॥ मक्षयेत्तेन कोरण्डमनुहिग्नो दिवानिशम् । प्रवृद्धं तेन कोरण्डं नश्यत्याह पुनर्वसुः ॥ ४५ ॥ लज्जालुमूलरध्रस्य विटालेपः प्रयोजितः । कुरण्ड योनिरोगच नाशयेदविकल्पतः ॥ ४६ ॥ सललवणं भस्म पारदं लेपमात्रतः । अपि तालकलाकारां वृद्धि जयति वेगत: ॥ ४७॥ शतपुष्पामृतादारुचन्दनं रजनौदयम् । जौरके हे वचानागं त्रिफला गुग्गुलुत्वचम् ॥ ४८ ॥ ४५ ·. चिकित्सासारसंग्रह मांसो कुष्ठं पत्रकैला राम्रा शृङ्गी च चित्रकम् । कमिन्नमवगन्धा च शैलेयं कटुरोहिणी ॥ ४८ ॥ सैन्धवं तगरञ्चैव कुष्ठजातिविषैः समः । एतैश्च कार्षिकैः कल्कैघृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ५० ॥ वृषमुण्डितिकैरण्डनिम्बपत्रभवो रसः । कण्टकार्यास्तथा क्षीरं प्रस्थं प्रस्थं विनिक्षिपेत् ॥ ५१ ॥ सिद्धमेतदुष्टतं पौतमन्वद्धि व्यपोहति । वातहदि पित्तहदि मेदोहद्धिमथापि वा ॥ ५२ ॥ मूत्रहिलोपदच्च यवत्प्लीहानमेव च । शतपुष्पातं चैतद् हन्यादेतन संशयः ॥ ५३ ॥ शतपुष्पाद्य वृतम्। शतमैरण्डमूलस्य पलं शुण्ठया यवाढ़कम्। जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितम् ॥ ५४ ॥ तेन पादावशेषेण पयसा तत्समेन च । प्रस्थमैरण्डतैलस्य तन्मलाच्च चतुष्पलम् ॥ ५५ ॥ त्रिपलं शृङ्गवेरस्य गभं दत्त्वा विपाचयेत् । तत्पिवेबियतः शुद्धो नरः क्षोरावभुक् सदा ॥ ५६ ॥ अनविजयत्याशु तैलं गन्धर्वहस्तकम् ॥ ५७ ॥ इति गन्धर्वहस्तलम् । तैलं नारायणं योग्यं पानाभ्यञ्जनवस्तिषु । हतं सौरखरञ्चैव ह्यन्वदिनिवृत्तये ॥ आर्द्रकं षट्पलं वापि चव्याद्यं च प्रयोजयेत् ॥ ५८ ॥ प्रति वङ्गवेनसङ्कलित: अन्वद्धिनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।

·अथ ब्रननिदानमाह। प्रत्यभिष्यन्दिगुर्वन शुष्कपूत्यामिषाशनात् । करोति न्यिवत् शोथं दोषो बबणसन्धिषु । ज्वरशूलाङ्ग सादाब्य तं बध्नमिति निर्दिशेत् ॥ १ निर्व्यथश्च कुरण्ड: स्यात् ब्रनो भवति सव्यथः । अयमेवानयोर्भेदः अन्यत्सर्व समं तथा ॥ २ ॥ पथ चिकित्सामाह। भृष्टश्चैरण्डतैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः । कृष्णासैन्धवसंयुक्तो ब्रनरोगहरः परः ॥ ३ ॥ प्राविक्षौरेण गोधूमचूर्ण कुन्दुरुकस्य च । प्रलेपनं सुखोष्णं स्याद् अध्नरोगहरं परम् ॥ ४ ॥ मृतमात्रे च वै काके विशाले तु प्रवेशयेत् । ब्रने मुइत्तं मेधावी तत्क्षणादरजो भवेत् ॥ ५ ॥ प्रजाजीहपुषाकुष्ठं गोधूमं वदरान्वितम् । काचिकेन तु संपिष्टं कुर्य्याद ब्रनप्रलेपनम् ॥ ६ ॥ खदंष्ट्रासिन्धुविखाब्ददारुकमिहराश्मभित् । लोधचूर्ण तेनाद्याहातबनहरं परम् ॥ ७ ॥ पुष्थोद्धृतं हरेदाशु विप्लुतं तुषवारिणा। भार्गीमूलमखण्डन्तु पानाङ्गणवातजित् ॥८॥ मूलं विल्वकपित्थयोररलुकस्याग्नेहहत्योईयोः श्यामापूतिकरअशिग्रुकतरोविश्वौषधारुष्करम् । कृष्णाग्रन्थिकचव्यपञ्चलवणं क्षाराजमोदान्वितम् पोतं कानिककोणतोयमथितैश्चूर्णीकृतं ब्रनजित् ॥ ८॥ इति विवाद्य चूर्णम् ।

·५३२
चिकित्सासारसंग्रह
सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताबा निचुलं वचा।
हौवरं मधुकं भार्गी देवदारु सनागरम् ॥ १० ॥
कटफलं पौष्कर मेदे चविका चित्र शटी।
विडङ्गातिविषा श्यामा हरेणु नलिनी स्थिरा ॥ ११ ॥
विश्खाजमोदे कृष्णा च दन्तौ रामा च तैः समः।
साध्यमैरगड तैलमभ्यगात्कफवातजित् ॥ १२ ॥
ब्रनोदावर्त्तगुल्मार्श: प्लीहमेहाव्यमारुतान् ।
पानाहमश्मरीञ्चैव हन्यात्तदनुवासनात् ॥ १३ ॥
इति तहमैन्धवाद्यं तेलम् ।
इति वासेमसङ्कलित: ब्रननिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।
अथ गलगण्डनिदानमाह
निबद्धः खयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले।
महान् वा यदि इखो गलगण्डतमादिशेत् ॥ १ ॥
वातः कफश्चापि गले प्रदुष्टो मध्ये समाश्रित्य तथैव मेदः ।
कुर्वन्ति गण्ड क्रमशः स्वलिङ्गः भन्वितं तं गलगण्डमाहुः ॥२॥
तोदान्वितः कृष्ण शिरावनदः श्यावारुणो वा पवनात्मकस्तु ।
पारुष्ययुक्तश्विरवृद्धिपाको यदृच्छया पाकमियात् कदाचित् ॥३॥
वैरस्य मास्यस्य च तस्य जन्तोभवेत् तथा तालुगलप्रशोषः ।
स्थिरः सवर्णो गुरुरुग्रकण्डः शोतो महांश्चापि कफात्मकस्तु ॥४॥
चिराच वृद्धि भजते चिराहा प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् ।
माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत् तथा तालुगलप्रलेपः ॥५॥
स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदोयुतः कण्डु युतो रुजश्च ।
प्रलम्बतेऽलाबुबदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः ॥ ६ ॥
स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेन शब्दं कुरुते च नित्यम् ॥७॥

·गलगण्डाधिकारः। ५३३ कच्छाच्छसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्मरातीतमरोचकार्त्तम् । क्षीणञ्च वैद्यों गलगण्डयुक्तं भिन्नखरञ्चापि विवर्जयेत् तम् ॥८॥ पथ चिकित्सामाह। खेदोऽनिलोत्ये गलगण्डकादौ नायानिलनौषधपत्रभङ्गैः । खेदोपनाहैः कफसम्भवे तु संखेद्य विस्रावणमेव कुर्यात् ॥2॥ मेदः समुत्थे तु यथोपदिष्टं बिध्येच्छिरां स्निग्धतनोनरस्य । श्यामासुधालोहपुरीषदन्तौ रसाजनैचापि हितः प्रलेपः । मूत्रेण वा लोय हिताय कल्कं प्रात: पिवेत्सारमहीरहाणाम्॥१० निचुलं शिग्रुवीजानि दशमूलमथापि वा। पालेपनं वातगण्ड सुखोष्णं संप्रशस्यते ॥ ११ ॥ देवदारुविशाला च कफगण्डे प्रलेपनम् । कर्दनं शौर्षरेकच सर्वो रेचनिको हितः ॥ १२ ॥ सर्षपान् शिवोजानि शणवीजातसीयवान् । मूलकस्य च वीजानि तक्रणाम्ले न पेषयेत् ॥ १३ ॥ गण्डानि ग्रन्ययश्चैव गण्डमालाः सुदारुणाः । पालपादेव नश्यन्ति विलयं यान्ति चाचिरात् ॥ १४ ॥ रक्षोन्नतैलयुक्तेन जलकुम्भोकभस्मना । लेपनं गलगण्डस्य चिरोत्वस्यापि शस्यते ॥ १५ ॥ दग्ध वराहपुच्छाग्र कटतेलसमन्वितम् । नस्येन हन्ति तरुणं गलगण्डमसंशयम् ॥ १६ ॥ तण्डलोदकपिष्टेन मूलेन परिलेपतः । हस्तिकर्णपलाशस्य गलगण्डः प्रशाम्यति ॥ १७॥ खेतापराजितामूलं प्रात: पिष्ट्वा पिवेन्नरः । सर्पिषा नियताहारो गलगण्डप्रशान्तये ॥ १८ ॥ तिक्तालवुफले पक्के सप्ताहमुषितं जलम् । ।

·५३४ चिकित्सासारसंग्रह मद्यं वा गलगण्डघ्नं पानात्पथ्याबसेविनः ॥ १८ ॥ कर्णयुग्मवहिः सन्धिमध्याभ्यासे स्थितञ्च यत्। उपर्युपरि तच्छिन्द्यागलगण्डे शिरात्रयम् ॥ २० ॥ हिंसा वचा गुडूचौ त्रिफलानलदारूपिप्पलीकल्कैः । भृङ्गखरसैः सिद्ध तैलं गलगण्डजित् मधुना ॥ २१॥ इति हिंसाद्य तेलम्। तैलं पिवेच्चामृतवलिनिम्ब हिंसाह्वया वृक्षकपिप्पलीभिः । सिद्ध बलान्याञ्च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगी ॥२२॥ इति अमृताद्य तेलम् । प्रियङ्गयष्टीमधुकं सकुष्ठं सपिप्पलीचन्दनमुस्तनिम्बम् । कल्क विनिक्षिप्य विपाच्य तैलं चतुर्गणे नस्यविधिप्रयुक्तम् । शाखोटवल्कवरसे च सिद्ध हन्यात् प्रवृद्धं गलगण्डरोगम् ॥२३॥ इति शाखोटाद्य तेलम् । त्रिफलायाः त्रयो भागा व्योषस्तविगुणो मतः । तस्माच्च हिगुणं देयं काञ्चनारस्य वल्कलम् ॥ २४ ॥ एकीकृते तु चूर्णेऽस्मिन् समो देयोऽथ गुग्गु लुः । क्षौद्रस्य तु ततो दद्यात् दशभागान् विचक्षणः ॥ २५ ॥ नाडीव्रणेषु सर्वेषु गलगण्ड तथैव च । सर्वासु गण्डमालासु गुटिकेयं प्रशस्यते ॥ २६ ॥ इति काञ्चनारगुग्गुलुगुटिका। यवमुहपटोलादि कटरूक्षञ्च भोजनम् । छर्दिश्च रक्तमुक्तिश्च गलगण्ड प्रयोजयेत् ॥ २७ ॥ इति वङ्गसेनसङ्कलित: गलगण्डनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।

·अथ गण्डमालानिदानमाह । कर्कन्धुकोलामलकप्रमाणैः कक्षांसमन्यागलवङ्खणेषु । मेदः कफाभ्यां चिरमन्दपाकैः स्याद्गण्डमालाबहुभिस्तु गण्डैः॥१ ते ग्रन्थयः केचिदवाप्तपाका सवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्य। कालानुबन्धं चिरमादधाति सैवापचीति प्रवदन्ति केचित् ॥२॥ साध्याः स्मृताः पीनसपार्श्वशूलकासज्वरश्छर्दियुतास्त्वऽसाध्या॥३॥ अथ चिकित्सामाह। सर्षपारिष्टपत्राणि दग्धा भल्लातकैः सह । छागमूत्रेण सम्पिष्टमपचौघ्न प्रलेपनम् ॥ ४ ॥ अखत्थकाष्ठं निचुलं गवां दन्तञ्च दाहयेत्। वाराहमज्जसंयुक्तं भस्म हन्त्यपचौवणान् ॥ ५ ॥ वनकर्पास मूलं तण्डुलैः सह योजितम् । पवाज्ये पोलिकां खादे दपचौनाशनाय च ॥ ६ ॥ अलम्बुषादलोद्भूतं स्वरसं दिपलं पिबेत् । अपच्या गण्डमालायाः कामलायाश्च नाशनम् ॥ ७ ॥ मणिबन्धोपरिष्टाहा कुर्य्यानेखात्रयं भिषक् । अङ्गुल्यन्तरितं सम्यगपचौनां निहत्तये ॥ ८॥ चन्दनं साभया लाक्षा वचा कटकरोहिणी। एतैस्तैलं शृतं पीतं समूलामपची जयेत् ॥ ८ ॥ इति चन्दनाद्य तेलम्। व्योषं विडङ्ग' मधुकं सैन्धवं देवदारु च। एभिस्तैलं शृतं नस्यात् कच्छामप्यपची जयेत् ॥१०॥ इति व्योषाद्य तेलम्। काकादनौ शिफाकल्कैनिर्गुण्ड्याः स्वरसैः शृतम् ।

·५३६ चिकित्मासारसंग्रह पारनालैश्च कटकं तैलं स्यादपचौहरम् ॥ ११ ॥ इति काकादन्यादि तेलम् । अजमोदा ससिन्दूरं श्रीवासं रजनीयम् । क्षारयमपामार्ग हरितालं मनःशिलाः ॥ १२ ॥ आद्रकागुरु वा शुण्ठी जालिनी सेन्द्रवारुणी। सर्वे दव्याः समानाः स्युर्भागाश्चाईपलोन्मिताः ॥ १३ ॥ छागेनाष्टगुणेनैव मूत्रेण मृदुङ्गिना। कटुतैलं पचेदेभिः मुहर्कपयसा सह ॥ १४ ॥ उत्पाद्यमानामपची नस्यादिपर्यये नृणाम् । उत्पन्नामामपक्काञ्च नस्याभ्यङ्गन नाशयेत् ॥ १५ ॥ विशौर्णकथितात्यर्थ निर्गन्धा पूयवाहिनौ। चिरजासाध्यकल्पापि तैलेनानेन साध्यते ॥ १६ ॥ युक्ताहारविहारेण नस्यदानेन चैव हि। रोहिताक्षिप्रमेवं हि सप्तरानात् न संशयः ॥ १७ ॥ इति महाजमोदाद्य तैलम् । माक्षिकाव्यः सतत् पीत: क्वाथो वरुणमूलजः । गण्डमालां हरत्याशु चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ १८ ॥ पिष्ट्वा ज्येष्ठाम्बुना पेयाः काञ्चनारत्वचः शुभाः। विश्वभेषजसंयुक्ता गण्डमालाहरा: पराः ॥ १८॥ पलमईपलं वापि पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा । काञ्चनारत्वचः पीत्वा मुच्यते गण्डमालया ॥ २० ॥ जिह्वाधःपार्श्वयोः मूलाच्छिरा हादश कीर्तिताः । तासां स्थूलशिरे हे तु छिद्यते च शनैः शनैः ॥ २१ ॥ वड़िशेनैव संग्रह्य कुशपत्रेण बुद्धिमान् । सुते रक्त व्रणे तस्मिन् दद्यात् सगुड़मादकम् ॥ २२ ॥ भोजनं चानभिष्यन्दि यूषः कौलस्थमिष्यते । इति अपची चिकित्मा । ।

·गण्डमालाधिकारः। नस्यं वैरेचनं योज्यं वमनञ्च प्रयोजयेत् । गण्डमालाप्रशान्त्यर्थं यवमुगादिभोजनम् ॥ २३ ॥ वचाशटीहरिद्र हे देवदासमहौषधम् । हरीतकी चातिविषा मुस्तकेन्द्रयवाः समाः ॥ २४ ॥ एतान् दश पलान् भागांश्चतुर्दोणेऽम्भस: पचेत् । पादशेष जले तस्मिन् वृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २५ ॥ कल्क दत्त्वा पलोन्मानैः क्वाथ्यद्रव्यैः सुपेषितैः । प्रक्षिप्य त्रिगुणं क्षौद्र व्योषचूर्णात् पलानि षट् ॥ २६ ॥ यथाकालं पिवेन्मात्रा यथेष्टाहारमेव च । गण्डमालां निहन्त्याशु बहुवर्षममुद्भवाम् ॥ २७ ॥ कासं श्वास प्रतिश्यायं गलगण्डं मुखामयम् । इति बचाद्य एतम् । चक्रमर्दकमूलस्य कल्क कृत्वा विपाचयेत् । केशराजरसे तैलं कटकं मृदुनाग्निना ॥ २८ ॥ पत्वा शेषे विनिक्षिप्य मिन्दूरमवतारयेत् । एतत् तैलं निहन्त्याशु गण्डमालां सुदारुणाम् ॥ २८ ॥ चक्रमर्दादिमिन्दरतलम् । निर्गुण्डीवरसे तैलं लागलीमूलकल्कितम् । तेलं नस्याविहन्त्याशु गण्डमालां सुदारुणाम् ॥ ३० ॥ इति मिर्गुण्डीतेलम् । गुञ्जामूलफलैस्तैलं तोये द्विगुणिते पचेत् । नस्याभ्यङ्गेन शमयेहण्डमालां सुदारुणाम् ॥ ३१ ॥ इति गुजालम् । विड़ङ्गानलसिन्धूस्थ राम्रोग्राक्षारदारुभिः । तैलं चतुर्गुणं सिद्धं कटुतुम्बोजलेन वा ।

·५३८ चिकित्सासारसंग्रह गण्डमालापहं श्रेष्ठं गलगण्डहरं परम् ॥ ३२॥ इति तुम्बौखम् । गण्डमालापहं तैलं सिद्ध शाखोटकत्वचा। विस्वाश्वमारनिर्गुण्डी साधितं चापि नावनम् ॥ ३३ ॥ इति शाखीटकविनाद्य तैषम् । छुछुन्दा विपक्कन्तु क्षणात्तैलवरं ध्रुवम् । अभ्यङ्गानाशयेबृणां गण्डमाला सुदारुणाम् ॥ ३४ ॥ इति कुकुन्दरौखम् । त्रिफला विकृता दन्ती नौलिनी चतुरङ्गुलैः । पञ्चविंशतिमङ्ख्याकैप्रत्येक पलमात्रया ॥ ३५ ॥ कथितैः कुटितैरेभिश्चतुर्दोणे प्रमाणतः । पचेत्तु सलिले तावद्यावद्रोणञ्च शेषितम् ॥ ३६ ॥ पञ्चाशत्तत्र निक्षिप्य गुग्ग लोस्तु पलान्यपि । काथयेत् सघनं यावत् पुनस्तत्पूर्ववत् पचेत् ॥ ३७॥ ततस्तस्मिन् घनीभूते त्वगैलानागकेसरम् । त्रिकटुत्रिफलापर्णी यवानौ जौरकाणि च ॥ ३८ ॥ पिप्पलीमूलदहन हपुषाकरण जौरकम् । वाष्पिका चाजमोदा च तित्तिडीचाम्बवेतसम् ॥ ३८ ॥ सौवर्चलयुतं कृत्वा लक्षणचूणं विनिक्षिपेत् । प्रत्येकमईपलिकैर्भागः सम्यग्विचक्षणः ॥ ४० ॥ ततोऽक्षमात्रां गुटिकां भक्षयेच्च दिने दिने। गण्डमालावुदग्रन्थि जास्तम्भोदरार्दितः ॥ ४१ ॥ अनेनैव विधानेन गिरिजं वा प्रयोजयेत् ॥ ४२ ॥ इति विफलाद्यी गुग्गुलुः । इति वनसेनसङ्कलितः गण्डमालाधिकारः साप्तः ।

·अथ ग्रन्थिनिदानमाह। वातादयो मांसमसृगप्रदुष्टाः संदूष्य मेदश्च तथा शिराश्च । वृत्तोबतं विग्रथितं तु शोथं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ॥१॥ प्रायम्यते वृश्चाति तुद्यते च प्रबंश्यते मध्यति भिद्यते च । कृष्णो मृदुर्वस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेञ्चानिलजोऽसमच्छम् ॥२॥ दन्दधते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि । रत: सपोतोऽप्यथवापि पित्ताद्भिवः सवेदुषणमतीव चासम् ॥३॥ शीतो विवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डः पाषाणवत्संहननोपपन्नः । चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भित्रः सवेच्छुलधनं च पूयम् ॥४॥ शरीरक्षियवृद्धिहानिः स्निग्धो महान् कण्ड युतोऽरुजश्च । मेदः कृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिः प्रतिमन्तु मैदः॥५॥ व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुश्व शिराप्रतानम्। सङ्कोच सम्यौद्य विशोष्य चापि ग्रन्थि करोत्युनतमाशु वृत्तम्॥६ अन्थिः शिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजवलय । अरुक्स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोस्थितश्चापि विवर्जनौयः ॥७॥ अथ चिकित्सामाह। प्रन्धिष्वथामेषु भिषग्विदध्याच्छोथक्रियां विस्तरतो विधिनः । रक्षेदलं चास्य नरस्य नित्यं तद्रक्षितं व्याधिबलं निहन्ति ॥८॥ हिंसा सरोहिण्यमृताथ भार्गी श्योनाकविल्वागुरुकृष्णगन्धाः । गोपित्तपिष्टाः सह तालपत्नया अन्य विधेयोऽनिलजे प्रलेपः ॥ कुर्यात् खेदोपनाहांश्च तथान्यान् सिद्धलेपनान् ॥ १० ॥ विदार्य वा पक्कमपोह्य पूर्य प्रक्षाल्य विल्वार्कनरेन्द्रतोयैः । तिलैश्च पञ्चाङ्गुलपत्रमित्रैः संखेदयेत् सैन्धवसंप्रयुक्तौः ॥ ११ ॥ शुद्धं ब्रणच्चाप्युपरोहयेत्तु तैलेन रानासरलान्वितेन ।

·चिकित्सासारसंग्रह
विडङ्गयष्टीमधुकामृताभि: सिद्धेन वा क्षीरसमन्वितेन ॥ १२ ॥
जलायुकाः पित्तकृते हितास्तु क्षीगेदकाभ्यां परिषेचनच्च ।
काकोलिवर्गस्य तु शीतलानि पित्ते कषायाणि सशर्कराणि ॥१३
द्राक्षारसेनेचुरसेन चापि चूर्णं पिबेहापि हरीतकोनाम् ॥१४॥
मधूकजम्बार्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रदेहानवधारयेच्च ।
सशकरैर्वा टणमूलकल्क दिह्यादभौक्षणं मुचुकुन्दजैर्वा ॥१५॥
विदार्य चापक्कमपोह्य पूयं धोतं कषायेण वनस्पतीनाम् ।
तैलैः सयष्टौमधुकविंशोध्य सपि: प्रयोज्यं मधुर्विपक्कम् ॥१६॥
हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्या ग्रन्थी भिषक् श्लेष्मसमुस्थिते च ।
खिवस्य विप्लावनमेव कुर्य्यादङ्गष्ठलोहोपलवेणुदण्डः ॥ १७ ॥
विकतारग्वध काकणन्ती काकादनीतापसवृक्षमूलैः ।
आलेपयेदेनमलावुभार्गी करञ्जकालामदनैश्च विद्वान् ॥१८॥
मेदः समुत्थितं ग्रन्यि तिलकल्क : प्रदिह्य च ।
मंछाद्य वस्त्र पट्टे न खेदयेत्तप्तलोहकैः ॥
पाटयित्वा तु शस्त्रेण हृत्वा मेदोऽग्निना दहेत् ॥ १८ ॥
ग्रन्थोनमर्मप्रभवानपक्वानुवृत्य
चाग्नि विदधीत वैद्यः ।
क्षारेण चेतान् प्रतिसारयेच्च संलिख्य संलिख्य यथोपदेशम् ॥२०॥
लेपनं शङ्खचूर्णेन सह मूलस्य भस्मना ।
कफादापहं कुर्याद ग्रन्थयादिषु विशेषतः ॥ २१ ॥
अन्यौनुवृत्य वा पक्कं वह्निकर्म प्रयोजयेत् ।
पश्चात् क्षारेण संशोध्य व्रणवत् समुपाचरेत् ॥ २२ ॥
शिराग्रन्थि परित्यज्य शेष यत्नेन साधयेत् ॥ २३ ॥
दन्तीचित्रकमूलत्वक् सुधार्कपयसीगुड़ः ।
भल्लातकास्थि काशीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि ॥ २४ ॥
खर्जिकामूलकक्षारः शङ्खचूर्णसमन्वितः ।
प्रलेपे विहितः नक्ष्यो हन्ति ग्रन्यावंदादिकान् ॥ २५ ॥

·५४१ अर्बुदाधिकारः। यानि प्रतिहादश चाङ्गलानि मञ्च वस्तिं परिवर्त्य सम्यक् । विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो विवष्य जालं पललं विदध्यात इति वङ्गसेनसलितः ग्रनिदानाधिकारः समाप्तः । अथ अर्बुदनिदानमाह। गात्रप्रदेश क्वचिदेव दोषाः संमूर्छिता मांसमसृक् प्रदूष्य । वृत्तं स्थिरं मन्दरुज महान्त मनल्पमूलं चिरापाकम् ॥ कुर्वन्ति मांसोच्छ्यमत्यगाध तददं शास्त्रविदो वदन्ति ॥१॥ वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तन मांसेन च मेदसापि। यज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थ : समानानि सदा भवन्ति ॥२॥ दोषः प्रदुष्टो रुधिरं शिरासु सङ्कोच्य सम्पौध ततस्त्वपाकम् । सास्रावमुब्रह्यति मांसपिण्ड मांमाङ्गुरैराचितमाशु वृद्धिम् ॥३॥ स्रवत्यजस्रं रुधिरं सदुष्टमसाध्यमेकं रुधिरात्मकन्तु । रक्तक्षयोपद्रवपीड़ितत्वात् पाण्डुर्भवेदवुदपीड़ितस्तु ॥ ४ ॥ मुष्टिप्रहारादिभिरदितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टञ्जनयेच्च शोथम् । अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम् ॥ ५ ॥ प्रदुष्टमांसस्य नरस्य गाढ़मेतद्भवेन्मांसपरायणस्य । मांसावुदन्त्व तदसाध्यमुक्तं साध्येष्वपौमानि विवर्जयेत्तु ॥ ६ ॥ सम्प्रसृत मर्मणि यच्च जात स्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यम् । यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदप्यवुदमर्वदज्ञैः ॥ ७ ॥ यदहन्दजात युगपत् क्रमाद्दा दिदं तच्च भवेदसाध्यम् ॥ ८ ॥ न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान् मेदो बहुत्वाञ्च विशेषतस्तु । दोषस्थिरत्वादग्रथनाञ्च तेषां सर्वाव॑दान्येव निसर्गतस्तु ॥ ८ ॥ पथ चिकित्मामाह। जयेद्विद्रधिवत् पूर्वमव॒दं प्रोञ्छनादिभिः । ४६

·५४२
चिकित्सासारसंग्रह
क्षाराग्निभ्यां दहेच्चापि प्रदे हैर्विविधैर्जयेत् ॥ १० ॥
कर्कारकैर्वारुकनारिकेल प्रियालपञ्चाङ्गलवीजपूरैः ।
वाताव॒दं क्षीरसृताम्लसिद्धैरुष्णैः सतैलरूपनाहयेत्तु ॥ ११ ॥
स्टेदं विदध्यात् कुशलस्तु नाड्या शृङ्गण रक्तं बहुशो हरेञ्च ।
वातघ्ननियूहपयोऽम्बभागः मिद्धां शताहां त्रितां पिबेदा ॥१२॥
खेदोपनाहा मृदवस्तु पथ्याः पित्तावुदे कायविरेचनञ्च ।
विष चोदुम्बरशाकगोजौपवैभु शं क्षौद्रयुतैः प्रलिम्येत् ॥१३॥
सूक्ष्मी कृतः सर्जरसप्रियङ्ग, पतङ्गलोध्रार्जुनयष्टिकाढः ॥ १४ ॥
शुद्धस्य जन्तोः कफजेऽव॒दे तु रक्ते च सिक्तं च ततोऽव॒दं तत्।
कपोतपारावतविङ्गिमित्र सकांस्थनीली शुकलाङ्गलाख्यैः ॥१५॥
सूक्ष्मस्तु काकादनमूलमिथ : क्षारप्रदिग्धैरथवा प्रदिह्येत् ॥१६॥
निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैमासप्रगाढ़ेर्दधिमदितैश्च ।
लेपं विदध्यात् कमयो यथात्र मुञ्चन्त्यपत्यान्यथमक्षिका वा।
अल्पावशिष्टं कमिभिः प्रदग्धं लिखेत्ततोऽग्निं विदधीत पश्चात्१७
अशेषदोषाणि हि नावदानि करोति तस्याश पुनर्भवन्ति ।
नरो न शेषाणि समुहरेत्तु हन्युः सशेषाणि यथा विषाग्नौ ॥१८॥
हरिद्रा लोध्रपतङ्गग्रहध ममनःशिला।
मध प्रगाढ़ा लेपाऽयं मेदोऽवदहरः परः ॥
एतामेव क्रियां कुर्य्यादशेषां शर्करावुदे ॥ १८ ॥
यदल्पमूलं त्रपुसैः सतास्तद्देश्य पढ़रथवायसैर्वा ।
क्षाराग्निशस्त्राण्यवचारयेच्च मुहुर्मुहुः प्राणमवेक्ष्यमाण: ॥
यदृच्छया चोपगतानि पाकं पाक क्रमेणोपच हिधिज्ञः ॥ २० ॥
प्रास्फोतगोजोकरवीरपत्नैः कषायमिष्टं व्रणशोधनार्थम् ।
शुद्धञ्च तैलं विदधीत भार्गो विडङ्गपाठा त्रिफला सुसिद्धम् ॥२१॥
सही गण्डौरिकाखेदो नाशयेदवुदानि च।
लवणेनाथवा खेदः सौसकेन तथैव च ॥ २२ ॥

·नीपदाधिकारः।
३४३
नित्य जिह्वां दशनैर्विदंश्य विधा शिराशब्दमपि प्रकृत्य ।
निशावसाने त्रिदिनान्यवश्यं पौड़ा हरेदवुदजां सुघोराम् ॥२३॥
मूलकस्य कृत: क्षारो हरिद्रायास्तथैव च ।
शङ्खचूर्णेन संयुक्तो लेपः सिद्धोऽर्वदापहः ॥ २४ ॥
पोदिकरसाभ्यक्तास्तत्पत्रपरिवेष्टिता:
प्रणश्य त्यचिरान्नृणां पिड़का ह्यवदादयः ॥ २५ ॥
उपोदिका काञ्जिकतक्रपिष्टा तथोपनाहं लवणेन साईम् ।
दृष्टोऽवदानां प्रशमाय कैश्चिद्दिने दिने वा त्रिषु मर्मजानाम्॥२६
वटदुग्धकुष्ठरोमकलिप्तं बई वटस्य कल्केन
अध्यस्थि सप्तरावान् महदपि शमयेत् सिद्धमिदम् ॥२७॥
गन्धशिलाविश्वोषधविडङ्ग यवभस्मजं समं चूर्णम् ।
सकलासरत युक्तं लेपात् सर्वदध्वमि ॥ २८ ॥
सितमारशिग्रुमर्षपयवमूलकवीजसरलेन ।
लेपस्तत्र कृतोऽयं ग्रन्थाव॒दगण्डमालाघ्नः ॥ २८ ॥
शिग्रुमूलकयो:जं रक्षोनं सरलं यवम् ।
अश्वमारञ्च सम्पिय तक्रले पोऽव॑दादिजित् ॥ ३० ॥
इति वङ्ग से नसङ्कलितः पर्वदनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।
अथ श्लोपदनिदानमाह।
यः सज्वरो वझणजो भृशाति: शोथो नृणां पादगत: क्रमेण ।
सत् श्लोपदं स्यात् करकर्णनेत्रशिनौष्ठनासाष्वपि केचिदाहुः ॥१॥
वातजं क्वष्णरूक्षञ्च स्फुटितं तीव्रवेदनम् ।
अनिमित्तरजं तस्य बहुगो ज्वर एव च ॥ २ ॥
पित्तज पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं मृदु ।
श्रेमिकं स्निग्धवर्णञ्च श्वेतं पाण्डु गुरु स्थिरम् ॥ ३ ॥

·५४४ चिकित्सासारसंग्रह वल्मौकमिव सञ्जात कण्टकैरुपचीयते। अब्दात्मक महत्तञ्च वर्जनीयं विशेषतः ॥ ४ ॥ वीण्यप्येतानि जानीयात् लोपदानि कफोच्छ्रयात् । गुरुत्वञ्च महत्वञ्च यस्मानास्ति विना कफात् ॥ ५ ॥ यत् पलाहारविहारजातं पंसः प्रत्यापि कफात्मकस्य । सास्रावमत्युनतसर्वलिङ्गं सकण्डुरं श्लेष्मयुतं विवयम् ॥ ६ ॥ पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः । ये देशास्तषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ॥ ७ ॥ पथ चिकित्सामा। शाम्यति पिच्छिलगुटिका सर्षपकरकोपनाहतः सपदि । शैलबलाभ्यां लेपः करचरणशोथतामपि च ॥८॥ लङ्घनालेपनखेदरचनैः रक्तमोक्षणैः प्रायः श्लेष्महरैरुणे: श्लोपदं समुपाचरेत् ॥ ८ ॥ मासमैरण्डजं तैलं पिवेन्मूबेण मानवः । कासमर्दशिफाकल्क गव्येनाज्येन यः पिवेत् । नोपदं वातजं तस्य नाशमायाति सत्वरम् ॥ १० ॥ महौषधविपकेन पयसा चानमादिशेत् ॥ ११ ॥ गुल्फस्याध:शिरां बिध्येत् श्लोपटे पित्तसम्भवे । पित्तनौञ्च क्रियां कुर्य्यात् पित्ताव॑दविसर्पवान् ॥ १२ ॥ मनिष्ठा मधुकं राना सहिंसा मपुनर्नवा। पिष्टवारणालैलेपोऽयं पित्तश्लीपदशान्तये ॥ १३ ॥ शिरां सुविदितां विध्येदङ्गठे श्वेमलीपदे। पिवेदाप्यभयाकल्क मूत्रेणान्यतमेन वै ॥ १४ ॥ पिवेदेव गुडूची वा नागरं भद्रदारु च। पिवेत्सर्षपतैलेन लीपदानां निवृत्तये ॥ १५ ॥ हित वा लेपने नित्यं चित्रकं देवरारु च । ॥ ॥

·श्लीपदाधिकारः। ५४५ । सिद्धार्थशिग्रकल्को वा सुखोष्णो मूत्रपेषितः ॥ १६ ॥ सिद्धार्थशोभाञ्जनदेवदारु विश्वौषधैर्मूत्रयुतैः प्रलेपः । पुनर्नवानागरसर्षपाणां कल्कन वा काञिकमिश्रितेन ॥१७॥ धरैरण्ड निर्गुण्डी वर्षाभूशिग्रुसर्षपैः । प्रलेपः श्लोपदं हन्ति चिरोस्थमपि दारुणम् ॥ १८ ॥ असाध्यमपि यात्यस्तं स्लीपदं चिरकालजम् । मूलेन सहदेवायास्तालमिथेन लेपितम् ॥ १८ ॥ निष्पिष्टमारणालेन रूपिकामूलवल्कलम् । प्रलेपात् श्लोपदं हन्ति बद्दमूलमपि स्थिरम् ॥ २० ॥ शाखोटवल्कलमिथ तोयं गोमूत्रसंयुत पीत्वा । हन्याच्छोपदमुग्रं श्लेष्मभवं लीपदं पुंसाम् ॥ २१ ॥ पिण्डारकतरसम्भववन्दाकशिफा जयति सर्पिषा पीता। श्लौपदमुग्रं नियत बड्डा सूत्रेण जङ्घायाम् ॥ २२ ॥ धत्तुरकस्य वीजानि पिप्पलीवईमानवत् । शीतोदकेन पीतानि श्लोपदं घ्नन्ति दारुणम् ॥ २३ ॥ पिवेत्सर्षपतैलेन लोपदानां निवृत्तये। पूतीकरञ्जछद रसं वापि यथा बलम् ॥ २४ ॥ अनेनैव विधानेन पुत्रजीवकज रसम् । प्रयुञ्जीत भिषक् प्रातः कालसाम्यविभागवित् ॥ २५ ॥ सप्तताम्बूलपत्राणां कल्क तप्तेन वारिणा। संसृष्टलवणोपेत लोपदं हन्ति सेवितम् ॥ २६ ॥ रजनीगुड़मयुक्तं गोमूत्रेण पिवेन्नरः । वर्षोत्थं श्लोपदं हन्ति कण्ड कुष्ठं विशेषतः ॥ २७ ॥ वर्षाभूत्रिफलाचूणं पिप्पल्या सह योजितम् । सक्षौद्रं विलिहेल्लेहं चिरोत्यं लीपदं जयेत् ॥ २८ ॥ वृहदारुकचूर्णन्तु मूबसोवोरकादिभिः ।

·५४६ चिकित्सासारसंग्रह शौलित लोपदं हन्ति कच्छ संवत्सरोस्थितम् ॥ २८ ॥ क्षौरेण प्रातरुत्थाय पिवेद्यस्तु बलायम् । सक्षीरं लीपदाज्जन्तु रमाध्यादपि मुच्यते ॥ ३० ॥ धान्याम्न तैलसंयुक्त कफवातविनाशनम् । दीपनं चामदोषघ्नमेतत् श्लोपदनाशनम् ॥ ३१ ॥ उपोष्य पिष्ट्वा क्षीरण पिबेदक्षसमं शुचिः । कीचकस्य च वीजस्य सप्तपर्णत्वचस्तथा ॥ ३२ ॥ नाड़ी च वीजकस्यापि वातज्वरप्रशान्तये। पीत्वा च मासमेकं हि श्लोपदं नाशयेत् ध्रुवम् ॥ ३३ ॥ जिङ्गिण्यास्तु दलैः सम्यक् तुषाम्बुपरिपेषितैः । खेदः श्लोपदनाशाय कर्तव्यः सम्प्रजानता ॥ ३४ ॥ गन्धर्वतैलसिद्धां हरीतकी गोजलेन यः पिबति । श्लीपदबन्धनमुक्तो भवत्यमौ सप्तरात्रेण ॥ ३५ ॥ इति गीमूवहरीतकी। कृष्णाचित्रकदन्तीनां कर्षमईपल पलम् । विंशतिस्तु हरीतक्यो गुड़स्य तु पलहयम् ॥ ३६ ॥ मधुना सह संयुक्तं श्लोपदं हन्ति दारुणम् । इति कृष्णायो मोदकः । पिप्पली त्रिफला दारु नागरं सपुनर्नवम् । भागेपिलिकैरेषां तत्सम वृद्धदारकम् ॥ ३७॥ काचिकेन हि तच्चूर्ण पिबेत्कर्षप्रमाण तः । जीर्णे वा परिहारं स्यानोजनं सार्वकामिकम् ॥ ३८ ॥ श्लोपदं वातरोगांश्च हन्यात् प्लीहानमेव च । अग्निञ्च कुरुते घोरं भस्म कच्च प्रयच्छति ॥ ३८ ॥ इति पिप्पल्याद्यं चूर्णम् ! विकट त्रिफला चव्य दारूवरुणगोक्षुरम् ।

·५४७ श्रीपदाधिकारः। अलम्बुषा गुडूचौ च समभागानि चूर्णयेत् ॥ ४० ॥ सर्वेषां चूर्णमाहृत्य वृद्धदारुकवत्समम् । कानिकेन च तत्येय मक्षमात्रं प्रमाणत: ॥ १४ ॥ जीर्ण चापरिहारं स्याद्भोजनं सार्वकामिकम् । नाशयेत् श्लोपदं स्थौल्यमामवातञ्च दारुणम् ॥ ४२ ॥ गुल्म कुष्ठारुचिहरं वातश्लेष्मरुजापहम् । इति वृद्धदारुकतूर्णम् । निर्गुण्डौ तिन्तिड़िका शिखिमन्थदलं पुनर्नवामूलम् । भत्ता पाषाणानां गोक्षुरुकः पारिभद्रकत्वक् ॥ ४३ ॥ एतैः पलांशेर्यो राशिस्ततः स्यादिगुण: खलिः । तैलेन मर्षपाणान्तु तदको कृत्य बुद्धिमान् ॥ ४४ ॥ शालेमण्डेन मन्दध्यात् मप्तरानं नवे घटे। ततः सर्षपतैलेन पिबत्कर्षप्रमाणतः ॥ ४५ ॥ जीर्ण भुञ्जीत शाल्यनं मुहानां पक्षिणां रसैः । पञ्चाशवर्षजातञ्च जाताङ्गुरमपि ध्रुवम् । विसप्ताहाज्जयत्येष श्लीपदं नात्र संशयः ॥ ४६ ॥ इति निर्गुण्ड्यादिमण्डः। पिप्पली त्रिफला दारु नागरं सपुनर्नवम् । प्रत्येकं षोड़शपलं गृहीत्वा चात्र चूर्णयेत् ॥ ४७ ॥ वृद्धदारुकचूर्णेन समभागेन मिश्रयेत् । ततश्चूणं पिबेत्कर्ष मानवः काञ्जिकादिभिः ॥ ४८ ॥ जीणं त्वपरिहारं स्यानोजनं सार्वकामिकम् । नाशयेच्छोपदं गुल्मं शूलं प्लीहानमेव च ॥ ४८ ॥ अग्निञ्च कुरुते दीप्तं सेव्यमानन्तु भस्मकम् । उदावर्त्तमजीणञ्च हत्यामानिलपाण्डुताम् ।

·५४८
चिकित्सासारसंग्रह
पिप्पल्यादिरय ख्यातो विशेषाच्छोपदे हितः ॥ ५० ॥
इति पाठान्तरभदै न पिप्पल्याद्यं चूर्णम् ।
काकादनी काकजङ्घा वृहतौ कण्टकारिका।
कदम्बपुष्पो मन्दारी लवा शुकनसो तथा ॥ ५१ ॥
दग्धा मूत्रेण तद्भस्म स्रावयेत् क्षारकल्पवत् ।
तत्र दद्यात् प्रतीवापं काकोदुम्बरिकारसम् ॥ ५२ ॥
मदनानां पलक्काथं शुकाख्याया रसस्तथा ।
एषः क्षारस्तु पानीयः स्लीपदं हन्ति सेवितः ॥ ५३ ॥
अपची गण्डमालाञ्च ग्रहणीदोषमेव च ।
अभक्त रोचनञ्चैव हन्यात् सर्वविषाणि च ॥ ५४ ॥
एष्वेव तैलं संसिद्धं यस्याभ्यङ्गषु योजितम् ।
एतत्तानामयान् हन्ति ये च दुष्टव्रणा नृणाम् ॥ ५५ ॥
इति काकादन्यादिक्षारम् ।
सुरसा देवकाष्ठञ्च त्रिकटु त्रिफला तथा।
लवणानि च सर्वाणि विडङ्गान्यथ चित्रकम् ॥ ५६ ॥
चविका पिप्पलीमूलं गुग्ग लुह पुषा वचा।
यवाग्रजञ्च पाठा च शट्य ले हडदारकम् ॥ ५७ ॥
कल्कैश्च कार्षिकैरेतै तप्रस्थं विपाचयेत् ।
दश नूलोकषायेण धान्ययुषद्रवेण च ॥ ५८ ॥
दधिमण्ड समायुतां प्रस्थं प्रस्थं पृथक् पृथक् ।
पक्कं तदुद्धृत कल्कात् पिबेत् कर्षत्रयं हविः ॥ ५८ ॥
श्लीपदं कफवातोस्थ मांसरताश्रितञ्च यत् ।
मेदः श्रितञ्च पित्तोत्यं हन्यादेव न संशयः ॥ ६ ॥
अपचों गण्डमालाञ्च अन्वद्धि तथाव॒दम् ।
नाशयेद ग्रहणीदोपं श्वयधुं गुदजान्यपि ॥ ६१ ॥
परमग्निकरं हृद्यं कोष्ठकमिविनाशनम् ॥ ६२ ॥

·विध्यधिकारः। ५४८ वृत सौरखरं माम लीपदं हन्ति दारणम् । जीवकेन कत घेतद्रोगानीकविनाशनम् ॥ ६३ ॥ इति सौरवरं तम्। दन्तीमूलपलं दद्याचिन्मूलपलं तथा । त्रिफलातिविषाचित्रविड़ङ्गाईपलोभितम् ॥ ६४ ॥ सहीक्षारममायुक्तं तस्य कुड़वं पचेत् । विन्दुमात्रोपयोगेन वेग: ममुपजायते ॥ ६५ ॥ दुर्वारं लीपदं हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ इति दन्तीकृतम्। वृतप्रस्थ विपक्तव्यं सव्योपैडदारकैः। कल्कैः सौवीरसिद्ध स्याच्छीपदानां निवृत्तये ॥ ६६ ॥ अग्निञ्च कुरुते नृणामामवाते च शस्यते । एभिः कट पचेत्तैलं पानाच्छोपदनाशनम् ॥ ६७ ॥ रति उडदारक तन्नेलच। विडङ्गमरिचार्केषु नागरं चित्रकं तथा । भद्दालकाख्ये च मर्वेषु लवणेषु च ॥६॥ तैलं पकं पिबेदापि श्लोयदानां निवृत्तये ॥ इति विड़नाद्य खम् । यवान कटतैलेन कूर्ममांमञ्च योजयेत् । नीपदानां प्रशान्त्यर्थमशान्तौ दाहमग्निना ॥ ६८ ॥ इति श्रीवद्रसेनसङ्कलितः नौपदनिदानचिकित्साधिकारः समाप्त: । अथ विद्रधिनिदानमाह। त्वग्रतमांसमेदांसि प्रदूष्यास्थिसमाश्रिताः । दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ॥ १॥ महामूलं रुजावन्त वृत्तं वाप्यथवाऽऽयतम् ।

·चिकित्सासारसंग्रहे
स विद्रधिरिति ख्यातो विक्षेपः षविधय सः ॥ २॥
पृथग्दोषैः समस्तैश्च सतेनाप्यसृजा तथा।
षमामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रचक्षते ॥ ३ ॥
कृष्णोऽरुणो वा विषमो भृशमत्यर्थवेदनः ।
चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ॥ ४ ॥
पक्कोडुम्बरमङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् ।
क्षिप्रोस्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ॥ ५ ॥
शरावसदृशः पाण्डुः
शीतः स्निग्धोऽल्पवेदनः ।
चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिःकफसम्भवः ॥ ६ ॥
तनुपीतमिताश्चैषा साम्रावाः क्रमशः स्मृताः ॥ ७ ॥
नानावर्णरुजाम्रावो घण्टालो विषमो महान् ।
विषमं पचते वापि विद्रधिः साबिपातिकः ॥८॥
तैम्तैर्भावैरभिहते क्षते वा पथ्यकारिगा:।
क्षतोमावायुविसृतः सरक्तं पित्तमौरयेत् ॥ ८ ॥
ज्वरस्त षणा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ।
आगन्तुविद्रधिज्ञेयः पित्तविधिलक्षणः ॥ १० ॥
कषास्फोटावृतः श्याव स्तोत्रदाहरुजाकरः।
पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुयते ॥ ११ ॥
उक्ला विद्रधयो ह्येते तेष्वसाध्यस्त्रिदोषजः ।
आभ्यन्तरानतश्चोई विद्रधीन् परिचक्ष्महे ॥ १२ ॥
पृथक् संभूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ।
वल्मौकवत्समुन्द्रद्ध मन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् ॥ १३ ॥
गुदे वस्ति मुखे नाभ्यां कुक्षौ बझणयोस्तथा।
वृक्कयो: प्नोति यति हृदये लोम्नि चाप्यथ ॥ १४ ॥
तेषामुक्तानि लिङ्गानि वाद्यविद्रधिलक्षणैः ।
अधिष्ठानविशेषेण लक्षणानि निबोध मे ॥ १५ ॥

·विद्रध्यधिकारः । ५५१ गुदे वातनिरोधस्तु वस्तौ कच्छाल्पमूत्रता। नाभ्यां हिक्का तथाटोपः आक्षी मारुतवेदना ॥ १६ ॥ कटौपृष्ठग्रहस्तीतो लवनोत्थे तु विद्रधी। वृक्कयोः पावसङ्कोच: प्लीहाच्छासावरोधनम् ॥ १७ ॥ सर्वाङ्गप्रग्रहस्तोवो हृदि कासश्च जायते । भ्वासो यकृति हिका च पिपासा लोमजाधिका ॥ १८ ॥ नाभेरुपरिजा पक्का यान्ताईमितरेत्वधः । अधःसुतेषु जोवेत्तु मुतेषड्च न जोवति ॥ १८ ॥ हनाभिवस्तिवया ये तेषु भिन्नेषु वाह्यतः । जीवेत् कदाचित पुरुषो नेतरेषु कथञ्चन ॥ २० ॥ साध्या विद्रधयः पञ्च विवर्त्यः सानिपातिकः । आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् ॥ २१ ॥ आध्यानं बदनिःस्पन्दं छदिहिकाटषान्वितम् । रुजाश्वाससमायुक्त विद्रधि गयेबरम् ॥ २२ ॥ आमो वा यदि वा पक्को महान्वा यदि चेतरः । सर्वो मोत्थितश्चात्र विद्रधिः कष्ट उच्यते ॥ २३ ॥ हृवाभिवस्तिजः पक्को वयो यश्च त्रिदोषजः । मुष्टिप्रमाणो रक्तस्तु विधिस्तु ततः परः ॥ २४ ॥ गुल्मस्तिष्ठति दोषेषु विद्रधिमांसशोणिते । विद्रधिः पच्यते तस्मात् गुल्ाश्चापि न पच्यते ॥ २५ ॥ पवनेन स्तनशिराः विकृताः प्राप्य योषिताम् । सूतानां गर्भिणीनाञ्च सम्भवे श्वयथुर्घन: ॥ २६ ॥ स्तने सदुग्धे वा वाह्यो विद्रधलक्षणान्वितः । नाड़ीना सूक्ष्मवत्रत्वात् कन्यानां न तु जायते ॥ २७॥ अथ चिकित्मामाह। जलौकापातनं शस्त सर्वस्मिनेव विद्रधी।

·५५२ चिकित्सासारसंग्रहे मृदुर्विरेको लघुन खेदः पित्तोत्तरं विना ॥ २८ ॥ अपक्के विद्रधी युञ्जयाद्रणशोथवदौषधम् । वातघ्नमूलकल्कैस्तु वसातैलतनुतैः ॥ २८ ॥ सुखोष्णो बहुशो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ। खेदोपनाहः कर्तव्यः शिग्रुमूलसमन्वितः ॥ ३० ॥ यवागोध ममुरैश्च सर्पि: पिष्टैः प्रलेपयेत् । विलीयते क्षणेनैव स विदग्धस्तु विद्रधिः ॥ ३१ ॥ पुनर्नवादारुविल्व दशमूलभवा सा। गुग्ग ल्वेरण्डतैलं वा पिबेन्मारुविद्रधौ ॥ ३२ ॥ दशमूली छिबरुहा पथ्यादारुपुनलंवाः । ज्वरविद्रधिशोफेषु शिग्रुविश्वयुता हिता: ॥ ३३ ॥ पैत्तिकं सारिवा लाजा मधुकैः शर्करायुतैः। प्रदिद्यात् क्षारपिष्टेर्वा पयस्योशोर चन्दनैः ॥ ३४ ॥ त्रिबद्धरीतकोनाञ्च चूर्ण मधुयुत पिबेत् । पिबहा त्रिफलाकाथं त्रिवकल्काक्षसंयुतम् ॥ ३५ ॥ पञ्चवल्कलकल्केन वृतमिश्रण लेपनम् । मर्पिषा शतधौतेन नवनीतन वा गवाम् ॥ ३६ ॥ इएकासिकतालोह गोशक्कत्तुषपांशुभिः । मूवरुष्णैश्च सतत खेदयेत् श्लेष्मविद्रधिम् ॥ ३७ ॥ दशमूलीकषायेण सस्नेहेन रसेन वा। शोथं वणं वा कोणेन समूलं परिषेचयेत् ॥ ३८ ॥ त्रिफलाशिग्रुवरुणं दशमूलाम्भसा पिबेत् । गुग्गुलं मूत्रयुक्तं वा विद्रधी कफसम्भवे ॥ ३८ ॥ शिरां यथोक्तां बिध्येच कफजे विद्रधौ भिषक् । रक्तपित्तानिलोत्थ षु केचिद्दाहा भवन्ति हि ॥ ४० ॥ पित्तविद्रधिवत्सर्वा क्रियानिरवशेषतः ।

·विद्रध्यधिकारः। ५५३ विद्रध्योः कुशलः कुर्य्या द्रक्ताङ्गन्तु निमित्तयोः ॥ ४१ ॥ पिबेदाभ्यन्तरे पथ्यां स व शौभाजनाद्रसम् । नाराचमथवा सर्पिस्तलं वाद्याद्रुबुकजम् ॥ ४२ ॥ कृष्णाजाजौविशाला च ह्यपामार्गफलं तथा। पोतं ह्येतविहन्तमाशु विद्रधिकोष्ठमम्भवम् ॥ ४३ ॥ शिग्रुमूलं जले धौतं दरपिष्टं प्रगालयेत् । तसं मधुना पीत्वा हन्तान्तविधि नरः ॥ ४४ ॥ श्वेतवर्षाभुवो मूलं मुलं वरुण कस्य च । जलेन कथितं पीत मपक्कं विद्रधि जयेत् ॥ ४५ ॥ शोभाञ्जनकनि!हो हिङ्गमैन्धवसंयुतः । अचिराविद्रधि हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितः ॥ ४६ ॥ शमयति पाठामूलं क्षौद्रयुतं तण्डुलाम्बुना पौतम् । अन्तर्भूतं विद्रधिमुद्धतमाश्वेव मनुजस्य ॥ ४७ ॥ काशीससैन्धवशिलाजतु हिङ्गुचूर्ण- मिश्रीकृतो वरुणवल्कलजः कषायः । अभ्यन्तरोस्थितमपक्कमतिप्रमाणं नृणामयं जयति विद्रधिमुग्रवीर्यम् ॥ ४८ ॥ दन्तीचित्रकगोदन्त चिरविल्वाश्वमारकान् । आन्तरे वितरीदिदानऽपक्के शोथविद्रधी ॥४८॥ वरुणादिगणवाथ मपक्केऽभ्यन्तरोस्थिते। उषकादिप्रतीवापं पिबेत्संशमनाय वै ॥ ५० ॥ अपक्के त्वेतदुद्दिष्टं पक्के तु व्रणवत् क्रिया ॥ ५१ ॥ सुतेऽप्यूईमधश्चापि मैरेयाम्नसुरामवैः । पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिगुरसोऽथवा ॥ ५२ ॥ मधुशिग्रुस्तु मूलेन यवागू साधुसाधिताम् । यवकोलकुलत्यानां रसैर्भुञ्जीत मानवः ॥ ५३ ॥ ४७ ·५५४ चिकित्सासारसंग्रहे भूनिम्बाईपलं निशापलयुतं दाा पले हे तथाः मूर्बाईन पुनर्नवां कुरुसमां दाव्ः समः प्रग्रहः । वासादईयुतं पलन्तु कटका योज्या तदर्थेन वै प्रवाह निशया समानममृता कर्षास्तु पञ्चैव तु ॥ ५४ ॥ सर्व वत्सक सप्तकर्षसहितं सुलक्षणचूर्णीकृतम् । वासायाः स्वरसेन भावितमिदं त्रीन् पञ्च वै वासरान् ॥५॥ भूयस्तद्गुड़वारिणा प्रतिदिनं पोतं पुरस्थे रवौ। पुंसां विद्रधिनाशनच कथितं तथ्य स्वयं ब्रह्मणा ॥ ५६ ॥ इति भूनिम्बाद्यं चूर्णम्। सिद्धं वरुणादिगणे विधिना तत्काथकल्पितं सर्पिः । शुद्धतनोस्तत्पीत भिषजा सद्योऽग्निजं प्रथितम् ॥ ५७ ॥ शिरसां शूलमशेष विद्रधिमन्तःस्थमुग्रमपहरति । पञ्चविधं गुल्मगदं शमयति वारि बहुभुत्वानम् ॥ ५८ ॥ इति वरुणकाद्यं कृतम्। नक्तमालस्य पत्राणि वरुणादिफलानि च । सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा ॥ ५४॥ हे हरिट्रे मधू च्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी। प्रियङ्गकुशमूलञ्च निचुलस्य त्वगेव च ॥ ६ ॥ एतेषां कार्षिकैर्भागै घृतप्रस्थ विपाचयेत्। टुष्टव्रणप्रशमनं तथा नाड़ीविशोधनम् ॥ ६१ ॥ सद्यः चिन्नं व्रणानाञ्च करनाद्यमिदं शुभम् ॥६२॥ इति करनटतम् । तितकटफलक सर्पि महातिक्तमथापि वा। धान्वन्तरं वा नम्बं वा विद्रधी योजयेत्सदा ॥ ६ ॥ प्रियङ्गधातकोलोनं कटफलं हिनिशान्वितम् ।

·व्रणशोथाधिकारः।
५५५
एतत्तैलं विपक्तव्यं विदधौ व्रणरोपणम् ॥ ६४ ॥
इति प्रियङ्गाद्यं तेलम् ।
हिपञ्चमूलौत्रिफला कुलस्थत्रिच्छन: मूल कशिग्रुयुक्तः ।
तैलं तिलैरण्डजमेतदेभिः सिद्धं हित विद्रधिगुल्मशूले ॥६५॥
इति वनसेनसद्धलित: विद्रधिनिदानचिकित्साधिकारः समानः ।
अथ व्रणशोथनिदानमाह ।
एकदेशोस्थिते शोथै ब्रणानां पूर्वलक्षणम् ।
षविधः स्यात् पृथक् सर्वरक्तागन्तुसमुद्भवः ॥ १॥
शोथा: षडेते विज्ञेयाः प्रागुतः शोधलक्षणैः ।
विशेषः कथ्यते तेषां पक्कापक्कादिनिश्चये ॥२॥
विषमं पच्यते वातात् पित्तोत्यश्वाचिरं चिरम् ।
कफजः पित्तवच्छोथो रक्तागन्तुसमुद्भवः ॥ ३ ॥
मन्दोमताल्पशोथत्वं काठिन्यं त्वक् सवर्णता।
मन्दवेदनता चैव शोथानामामलक्षणम् ॥ ४ ॥
दह्यते दहनेनैव क्षारेणैव प्रपच्यते ।
पिपीलिकागणेनैव दश्यते विद्यते तथा ॥ ५॥
भिद्यते चैव शस्त्रेण दण्डे नैव च ताद्यते।
पौद्यते पाणिनैवान्तःसूचीभिरिव तुद्यते ॥ ६ ॥
सोषचोषौ विवर्णः स्यादङ्गल्येवावघढ्यते ।
आसने शयने स्थाने शान्तिं वृश्चिकविद्वत् ॥ ७ ॥
न गच्छदायत: शोथो भवेदाभानवस्तिवत् ।
ज्वरस्तृष्णारुचिस्त्वतत् पचमानस्य लक्षणम् ॥ ८ ॥
वेदनोपशमः शोथो लोहितोऽल्पो न चोवतः ।
प्रादुर्भावो बलीनाञ्च तोदः कण्ड मुहुर्मुहुः ॥ ८ ॥

·चिकित्सासारसंग्रह
उपद्रवाणां प्रशमो निम्नता स्फुटनं त्वचः ।
वस्ताविवाम्बुसञ्चारः शोथेऽङ्गुलिनिपीड़िते ॥ १० ॥
पूयस्य पौड़यत्येकमन्तमन्ते च पौड़िते।
भक्तकाङ्गा भवेच्चैव शोथानां पक्कलक्षणम् ॥ ११ ॥
कफजेषु तु शोथेषु गम्भीरं पाकमेत्यसृक् ।
पक्कं लिङ्गच तत् स्पष्टं यत्र स्याच्छ्रान्तशोफता॥ १२ ॥
त्वक स्रावाच्च रुजोऽल्पत्वं यन्त्र स्पर्शत्वमश्मवत् ।
रक्तपाकमिति ब्रूयात् तत् प्राज्ञो मुक्तसंशयः ॥ १३ ॥
ऋतेऽनिलाद्रुग्न विना च पित्तं पाकः कफाचापि विना न पूयः।
तस्माद्धि सर्वे परिपाककाले पचन्ति शोथास्त्रिभिरेव दोषैः ॥१४
कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफी प्रसह्य ।
पचत्यत: शोणितमेषपाको मतः परेषां विदुषां हितीयः ।।१५।।
कक्षं समासाद्य यथैव वहिर्वातरितः मन्दहति प्रसह्य ।
तथैव पूयो ह्यविनिःसृतोहि मांस शिगः स्नायु च खादतीह॥१६
आमं विदह्यमानं हि सम्यक् पक्कञ्च यो भिषक।
जानीयात्स भवेद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः ॥ १७ ॥
इति व्रणशोधनिदानम् ।
वङ्गवेनसङ्कलितः व्रणशोथनिदानचिकित्माधिकारः समाR: !
अथ व्रणरोगनिदानमाह ।
विधा व्रणः स विजेयः शरीरागन्तुभेदतः ।
दोषैराद्यस्तयोरन्य शस्त्रादिक्षतसम्भवः ॥ १८ ॥
स्तब्धः कठिनसंस्पर्शो मन्दस्रावो महारुजः ।
तुद्यते स्फुरति श्यावो व्रणो मारुतसम्भवः ॥ १८ ॥
तृष्णामोहज्वरलेद दाहपाकावदारणैः ।
व्रणं पित्तकृतं विद्याइन्धैः सावैश्च पूतिकैः ॥ २० ॥

·व्रणरोगाधिकारः। ५५७ बहुपिच्छो गुरुस्निग्धः स्तिमितो मन्दवेदनः । पाण्ड वर्णोऽल्पसंक्लेद चिरपाको कफव्रणः ॥ २१ ॥ रतो रक्तस्रुतीरतावित्रिजः स्यात्तदन्वयैः ॥ २२ ॥ त्वमांसजः सुखे देशे तरुणस्याऽनुपद्रवः । धीमतोऽभिनवः काले सुखे माध्यः सुखं व्रण: ॥ २३॥ गुणैरन्यतमैीन स्तत: कच्छ्रो व्रणः स्मृतः । सर्वविहीनो विजेय स्वसाध्यो निरूपक्रमः ॥ २४ ॥ पूतिपूयातिदुष्टामुक् स्राव्युत्सङ्गो चिरस्थितिः । दुष्ट व्रणोऽतिगन्धाढ्यः शुद्धलिङ्गविपर्ययः ॥ २५ ॥ जिह्वातलाभोऽतिमृदुः लक्षण: स्निग्धोऽल्पवेदनः । सुव्यवस्थो निरानाव: शुद्धो व्रण इति स्मृतः ॥ २६ ॥ व्रण: शुध्यति गन्ध न मृदुत्वञ्चोपगच्छति । रोहत्यपरिनिःसङ्गस्त स्माइन्धः प्रशस्यते ॥ २७ ॥ कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्तः क्ल दवर्जिताः । स्थिराव पिठिकावर्ती रोहतीति तमादिशेत् ॥ २८ ॥ दोषप्रकोपाद्यायामा दभिघातादजीर्णतः । हर्षात् क्रोधाद्भयाच्चैव व्रणो रूढ़ोऽपि दीर्यते ॥ २८ ॥ कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् । व्रणाः कृच्छ्रण मिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः ॥ ३० ॥ वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गञ्च यः सवेत् । आगन्तुजी व्रण: सिध्येबसिध्येहोषसम्भवः ॥ ३१ ॥ मद्यागुर्वाज्य सुमन: पद्मचन्दनचम्पकैः । सुगन्धा दिव्यगन्धाश्च मुमुघृणां व्रणाः स्मृताः ॥ ३२ ॥ ये च मर्मसु सम्भता भवन्त्यत्यर्थवेदनाः । दह्यन्ते चान्तरत्यथं वहि: शौताश्च ये व्रणाः ॥ ३३ ॥ दह्यन्ते वहिरत्यथं भवन्त्यन्तश्च शीतलाः ।

·५५८ चिकित्सासारसंग्रह प्राणमांसक्षयखासकासारोचकपीड़िताः ॥ ३४॥ प्रवृदयरुधिरा व्रणा येषाञ्च मर्मसु । क्रियाभिः सम्यगारब्धा न सिध्यन्ति च ये व्रणाः ॥ ३५॥ वैद्यः संरक्षवात्मनो यशः । वर्जयेदपि तान् अथ चिकित्सामा। आदौ विलापनं कुर्य्याद्वितीयमवसेचनम् । टतीयमुपनाहन्तु चतुर्थी पाटनक्रियाम् ॥ ३६ ॥ पञ्चमं शोधनं कुर्यात् षष्ठं रोपणमिष्यते । एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमं च कतापहम् ॥ ३७॥ मातुलुङ्गाग्निमन्यौ च सुरदारु महौषधम् । अहिंसा चैव रास्ता च प्रलेपो वातशोथनुत् ॥ ३८ ॥ कल्कः काञ्जिकसंपिष्टः स्निग्धः शाखोटकत्वचः । सुपर्ण इव नागानां वातशोथविनाशनः ॥ ३८ ॥ शिरीषोन्मत्तवीजानि हिंसाकाला सुदर्शनः । तण्डु लीयकमूलञ्च प्रलेपः शोथनाशनः ॥ ४० ॥ दूर्वा च नलमूलच्च मधुकं चन्दनं तथा। शीतलाव गणाः सर्वे प्रलेपः पित्तशोथहा ॥४१॥ न्यग्रोधोदुम्बरावस्थ प्लक्षवेतसशेलुभिः । चन्दनदयमञ्जिष्ठा यष्टौशूरणगैरिकैः ॥ ४२ ॥ शतधौततोन्मिौ लेंपो रतप्रसादनः । दाहपाकरजास्राव शोफनिर्वापणः परः ॥ ४३ ॥ इति वहन्यग्रोधादिरूपः। विधिविषघ्नो विषजे पित्तनो विहितो विधिः ॥४४ ॥ अजगन्धाजशृङ्गोच्च काला सरलमेव च । एकांशिकाखगन्धा च प्रलेपः श्लेमशोथहा ॥ ४५ ॥ पुनर्नवादारुशिग्रु दशमूलमहौषधैः ।

·व्रणरोगाधिकारः। ५५८ कफवातकते शोथे लेपः कोणो विधीयते ॥ ४६॥ पिण्डीतकात्रयं लोधं पूर्वजैश्च प्रकीर्तिताः । वर्गास्त्रयः प्रलेपेन शोथे सर्वकते हितः ॥ ४७॥ स्निग्धाम्ललवणैर्वात स्निग्धः शीतः पयोन्वितः । पित्ते कोण: कफे क्षार मूत्राट्यस्तत् प्रशान्तये ॥ ४८।। न रात्री लेपनं कुर्य्याहत्तञ्च पतितं तथा। न च पर्युषितं चैव शुष्यमाणं न धारयेत् ॥ ४८ ॥ न प्रशाम्यति यः शोधः प्रलेपादिविधानतः । द्रव्याणि पाचनीयानि दद्यात्तत्रोपनाहने ॥ ५० ॥ शोथयो रुपनाहन्तु कुर्यादामविदग्धयोः । प्रशाम्यत्य विदग्धस्तु विदग्धः पाकमेति च ॥ ५१ ॥ कटुतैलान्वितैर्लपात् सर्पनिर्मोकभस्मभिः । चयः शाम्यति गण्डस्य प्रकोपः स्फुटति ध्रुवम् ॥ ५२ ॥ दण्डोत्पलकमूलेन पिटिका सम्पलेपिता। तण्डुलोदकपिष्टेन नाशमायात्यसंशयम् ॥ ५३ ॥ सतिला सातसो वौजा दध्यम्ला सक्नुपिण्डिका। सकिण्व कुष्ठलवणा शस्ता स्यादुपनाहने ॥ ५४ ॥ शणमूलक शिग्रणां फलानि तिलसर्षपाः । सक्तवः किण्वमतसो प्रदेहः पाचनः स्मृतः ॥ ५५ ॥ संपूरणैः स्नेहपानै: सन्दिग्धैथोपनाहनैः। प्रदेहपरिषेकैश्च वातव्रणमुपाचरेत् ॥ ५६ ॥ शीतलैमधुरस्निग्धैः प्रदेहपरिषेचनैः । अन्नपानाशनै: सर्वेः पित्तव्रणमुपाचरेत् ॥ ५७ ॥ रूक्षैः कटुभिरुष्णैश्च प्रदेहपरिषेचनैः । कफव्रणं प्रशमयेत्तथा लवनपाचनैः ॥ ५८ ॥ रुजावतां दारुणानां कठिनानां तथैव च ।

·चिकित्सासारसंग्रह
शोथानां खेदनं कायं ये चाप्येवंविधा व्रणा ॥ ५८ ॥
वेदनोपशमाहापि तथा पाकभयादपि ।
सुचिरोत्यतिते शोथे कायं शोणितमोक्षणम् ॥ ६ ॥
सशोथे कठिने श्याम सरक्त वेदनावति।
संरब्धे विषमे वापि ब्रणे विस्रावणं हितम् ॥ ६१ ॥
वातपित्तप्रदुष्टेषु दीर्घकालानुबन्धिषु ।
विरेचनं प्रसंशन्ति व्रणेषु व्रणकोविदः ॥ ६२ ॥
अन्तः पूयिष्ठ वक्त्र षु सदैवोत्सर्गवत्स्वपि ।
गतिमत्सु च रोगेषु भेदनं प्राप्तमुच्यते ॥ ६३ ॥
बालवृद्धासहक्षीण भौरूणां योषितामपि।
मर्मोपरि च जातेषु पक्कदोषेषु दारणम् ॥ ६४ ॥
चिरविल्वाग्निको दन्तो चित्रको हयमारकः ।
कपोतकाकगृध्राणां पुरीषाणि च दारणम् ॥ ६५ ॥
अत्यर्थकठिना यान्ति शोथा: पाचनभेदनम् ।
द्रव्याणां पिच्छिलानां त्वमूलेन परिपीड़िताः ॥ ६६ ॥
यवगोधूममाषाणां चूर्णानि च समासतः ।
शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पौड़नं प्रति ॥
न जापि मुखमालिम्पत्तथा दोषः प्रसिच्यति ।। ६७ ।।
तत: प्रक्षालने काथः पटोलनिम्बपत्रजः ।
अविशुद्धे विशुद्धे तु न्यग्रोधादित्वगुद्भवः ॥ ६८ ॥
पञ्चमूलौदयं वाते न्यग्रोधादिश्च पैत्तिके।
पारग्वधादिको योज्यः कफजे सर्वकर्मसु ॥ ६८ ॥
त्रिफला खदिरो दारू न्यग्रोधादि बलाकुशाः ।
निम्बकोलकपत्राणि कषायाः शोधने हिताः ॥ ७० ॥
यहध म: सलवण: सकिण्वतिलचित्रकः ।
सेदो दुष्टवणान्याशु शोषयेन्मधुमिश्रितः ॥ ७१ ॥

·व्रणरोगाधिकारः।
तिलसैववयध्याह्न निम्बपत्रनिशायुगैः ।
त्रितयुतैः पिष्टैः प्रलेपो व्रणशोधनः ॥ ७२ ॥
एकं वा शारिवामूलं सर्वव्रणविशोधनम्।
निम्बपत्र तिलैः कल्को मधुना क्षतशोधनः ।
रोपण: सर्पिषा युक्तो यवकल्केऽप्ययं विधिः ॥ ७३ ॥
व्रणान्
विशोधयेहा सूक्ष्मांश्च मन्धिवमजान् ।
अभया त्रिहता दन्ती लागली मधुमैन्धवैः ॥ ७४ ॥
अपेतपूतिमामानां मांसस्थानमरोहताम् ।
कल्पस्तु रोपणो देय स्तिल जो मधुसंयुतः ॥ ७५ ॥
निम्बपत्रमधुभ्यान्तु युक्तः मंशोधनः परः ।
पूर्वाभ्यां सर्पिषा वापि युक्तः संरोपणः परः ॥ ७६ ॥
निम्बपत्रतक्षौद्र दाऊमधु कमंयुता।
वर्त्तिस्तिलानां कल्को वा शोधयेद्रोपयेद् व्रणान् ॥ ७७ ॥
अश्वगन्धारहालोध्र कट्फलं मधु यष्टिका।
समाधातकीपुष्पं परमं व्रणरोपणम् ॥ ७८ ॥
प्रपौण्डरीकं जीवन्ती गोजिह्वा धातकी बला।
रोपणं सतिलं दद्यात् प्रलेपं सकृतं व्रणे ॥ ७८ ॥
यष्टी तिला: सुपिष्टा वा सता व्रणरोपणे ।
धातकीचन्दनबला समङ्गामधु कोत्यलैः ।
दारूमेदातिलेलेयः सर्पिव्रणरोपण: ॥८० ॥
निम्बपतिलादन्ती त्रिसैन्धवमाक्षिकम् ।
दुष्टव्रणप्रशमनो लेपः शोधनकेशरी ॥ ८१ ॥
वसुकार्जुनविक्रान्ता मांसोलोध्रनिशायुगैः ।
तिलवहिशिखारिष्टैर्लेपो
दुष्टवणापहः ॥ ८२॥
कटफलदाडिमरजनो प्रियङ्गफलताम्रपुष्पैः ।
धानोरससम्पिष्टैर्दुष्टव्रणरोपण: कल्कः ॥ ८३ ॥

·५६२
चिकित्मासारसंग्रह
सर्षपतैलविमित्रो रविकरसंशोषितस्तु सप्ताहम ।
विषनिशयोः समभागो दुष्टतणनाशन: कथितः ॥ ८४ ॥
गम्भीरे शुष्कमांसे च व्रणे चोच्छादनं मतम् ।
अपामार्गोऽखगन्धा च तालपत्री तथैव च ।
उच्छादने प्रशस्यन्ते काकोल्यादिश्चयो गणः ॥ ८५ ॥
सुषवीपत्रधत्तूर कर्ण मोटकुठेरकाः ।
पृथगते प्रलेपन गम्भौरव्रणरोपणाः ॥ ८६ ॥
ककुभोदुम्बराश्वत्थ जम्बूकफललोध्रजैः ।
त्वक्चूर्णे चर्णिताः क्षिप्रं मरोहन्ति व्रणा ध्रुवम् ॥ ८७ ॥
मदाहा वेदनावन्तो ये व्रणा मारुतोत्तराः ।
तेषां तिलानुमांश्चैव भृष्टान् पयसि निर्वतान् ।
तेनैव पयसा पिष्ट्वा दद्यादालेपनं भिषक् ॥८८ ॥
दिपञ्चमूनकल्कन क्वथितेनाम्भसापि वा।
सर्पिषा सहतैलेन कोष्णेन परिषेचयेत् ॥ ८८ ॥
यवचूर्ण समधु कं सह तैलेन सर्पिषा
दद्यात्प्रलेपनं कोष्णं दाहशूलोपशान्तये ॥ ५० ॥
उच्छूनमधु मांसानां व्रणानामवसादनम् ।
जातीपुष्प मनोह्वा च स्नुहोकालसचित्रकैः ॥ ८१ ॥
मासोस्थितांचिरोत्यांश्च दुःशोथकठिनान् व्रणान् ।
दण्डोद्भूतसमायुक्ताञ्छोधयेत् क्षारकर्मणा ॥ ४२ ॥
वातादिभूतान् सस्रावान्धूपयेदुग्रवेदनान् ।
यवाज्यभूर्जमदन श्रीवेष्टकमुराद्वयः ॥ ८३ ॥
श्रीवासगुग्गु ख्वगुरु सालनिर्यासध पिताः ।
कठिनत्वं व्रणा यान्ति नश्यन्त्यासाववेदनाः ॥een
रक्तपित्तविषागन्तुगम्भौरान सोमणान् व्रणान् ।
चौररोपणभैषज्य शृतेनाज्येन रोपयेत् ॥ ५ ॥

·व्रणरोगाधिकारः। निर्वापनवृतं क्षौद्रं तैलं मधु कचन्दनम् । लेपनं शोथरुग्दाह रक्तं निर्वापयेवणात् ॥ ८६ ॥ करजारिष्टनिर्गुण्डी रसो हन्याद् व्रणकमौन् । कलायविदलीपत्रं कोशाम्रास्थि च पूरणात् । सुरसादिरसै: सेको लेपनं लशुनेन वा ॥ ८७ ॥ निम्बपत्रवचाहिङ्ग सपिलवणसर्षपैः । ध पनं स्याद्रणे देयं कमिकण्डूरुजापहम् ॥ १८ ॥ रोमाकीर्णो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति । तुरकर्त्तरिमन्दंशै स्तस्य रोमाणि निहरेत् ॥ १८ ॥ रोमस्थाने यदा रोम व्रणशान्ते च नो भवेत् । तत्र वैद्येन कर्तव्यो रोमसञ्चयनो विधिः ॥ १.० ॥ कपोतवालशुनं सशौर्ष मसैन्धवं चित्रकमूलमियम् । तदवलेण्डस्य रसेन पिष्टं व्रणे प्रलेपो भवते हिरोमणाम् ॥१०१॥ ये क्लेदपाकस्रुतिगन्धवन्तो व्रणाविरोस्थाः सरुजः सशोथाः । प्रयान्ति ते गुग्गुलुमिश्रितेन पीतेन शान्तिं त्रिफलारसेन ॥१०२ पटोलनिम्बासनसारधात्रो पथ्याक्षनिहमहर्मुखेषु । नरः पिबेद्गुग्ग लुना विसर्पविस्फोटदुष्टव्रणशान्तिमिच्छन् ॥१०३ मनःशिला समञ्जिष्ठा सलाक्षा रजनीयम् । प्रलेपात्महतः क्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परः ॥ १०४ ॥ पूतिगन्धिविवर्णांथ महासावान् महारुजः । व्रणानशुद्धान् विज्ञाय शोधनैः समुपाचरेत् ॥ १०५ ॥ जीर्णशाल्योदनं निग्ध मल्पमुष्णं द्रवोत्तरम् । भुजानो जाङ्गलैमासै: शीघ्रं व्रणमपोहति ॥ १०६ ॥ तण्डुलौयकजीवन्ती सुनिषणकवास्तुकैः । कालमूलकवार्ताकु पटोलैः कारवेल्लकैः ॥ १०७ ॥ सदाडिमैः सामलकै घृतभृष्टैः ससैन्धवैः ।

·५६४
चिकित्सासारसंग्रह
अन्यैरवं गुणैर्वापि मुगादीनां रसेन वा ॥ १०८ ॥
अम्ल दधि च शाकञ्च मांसमानूपमोदकम् ।
क्षीरं गुरूणि चावानि व्रणे च परिवर्जयेत् ॥ १०८ ।।
दिवानिद्राविहोनश्च निर्वातरहसेवकः ।
व्रणी वैद्यवशे तिष्ठन् शीघ्रं व्रणमपोहति ॥ ११० ॥
व्रणे
श्खयथुरायासात् स च रागश्च जागरात् ।
तौ च रुक् च दिवास्वापात् तेच मृत्युश्च मैथुनात् ॥१११॥
यश्छिनत्त्याममज्ञानात् यश्च पक्वमुपेक्षते ।
खपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणौ ॥ ११२ ॥
इति वङ्गसेनसङ्कलित: व्रणशोथशारीरव्रणोपक्रमनिदान-
चिकित्साधिकारः समाप्त: ।
अथ आगन्तुव्रणनिदानमाह ।
नानाधारामुखैः शस्त्रैः नानास्थाननिपातितः ।
भवन्ति नानाकृतयो व्रणास्तांस्तां निबोध मे ॥ १॥
छिन्न भिन्न तथा विद्धं क्षतं पिच्छितमेव च।
दृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ २ ॥
तिर्यक् छिन्न ऋजुर्वापि व्रणो यस्त्वायतो भवेत् ।
गात्रस्य पाटनं तद्धि छिन्नमित्यभिधीयते ॥३॥
शक्तिकुन्तेषुखङ्गाग्र विषाणैराशयो हतः ।
यत्किञ्चित् प्रस्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणमुच्यते।। ४ ।।
स्थानान्यामाग्निपक्कानां मूत्रस्य रुधिरस्य च ।
हृदुन्दुकः फुष्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते ॥ ५ ॥
तस्मिन् भिवे रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश्च जायते ।
मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाञ्च गच्छति ॥ ६ ॥

·आगन्तुव्रणाधिकारः। मूर्ध्वाखासटषाधान मभन्नाच्छन्द एव च । विण्मत्रवातसङ्गच खेदास्रावोऽक्षिरताता ॥ ७ ॥ लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौगध्यमेव च । इच्छूल पार्श्वयोवापि विशेषं चात्र मे शृणु ॥ ८ ॥ आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि। आध्मानमतिमात्रञ्च शूलञ्च भृशदारुणम् ॥ ८ ॥ पकाशयगते चापि रुजा गौरवमेव च । अधःकाये विशेषण शीतता च भवेदिह ॥ १० ॥ सूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गन्तु शरैः प्लुतम् । उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्दिद्धमिति निर्दिशेत् ॥ ११ ॥ नातिच्छिन्नं नातिभिन्न मुभयोर्लक्षणान्वितम् । विषमं ब्रणमङ्गेषु तत्क्षतन्तु विनिर्दिशेत् ॥ १२ ॥ प्रहारपीड़नाभ्याञ्च यदङ्ग पृथुतां गतम् । सास्थि तत्पिच्छितं विद्यान्मज्जारक्त परिप्लु तम् ॥ १३ ॥ घर्षणादभिघाताहा यदङ्ग विगतत्वचः । ऊषासावान्वितन्तत्त दृष्टमिति विनिर्दिशेत् ॥ १४ ॥ श्यावं सशोफ पिटिकाचितं च मुहुर्मुहुः शोणितवाहिनञ्च । मृदूबतं बुहुदतुल्यमांसं व्रणं सशल्यं सरुजं वदन्ति ॥ १५ ॥ त्वचोऽतीत्य शिरादीनि भित्वा वा परिहृत्य वा। कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्य्याद्रक्तानुपद्रवान् ॥ १६ ॥ तत्रान्तर्लोहितं पाण्डु शौतपादकराननम् । शीतोच्छासं रक्तनेत्र मानधञ्च विवर्जयेत् ॥ १७ ॥ भ्रमः प्रलापः पतनं प्रमोहो विचेष्टनं ग्लानिरथोष्णता च । सस्ताङ्गता मूच्र्छ नमूर्द्धवात स्तौवा रुजो वातकताच तास्ताः॥१८ मांसोदकाभं रुधिरञ्च गच्छ सर्वन्द्रियार्थो परमस्तथैव । दशाईसंख्येष्वथवा क्षतेषु सामान्यतो मर्मसु लिङ्गमुक्तम् ॥१८॥ ४८ ·चिकित्सासारसंग्रहे सुरेन्द्रगोपप्रतिमं प्रभृतं रक्तं सवेत् तत्क्षतजश्च वायुः करोति रोगान् विविधान् यथोक्ताञ्छिरासु विद्वाखथवा क्षतामु२० कौलं शरीरावयवावसादः क्रियास्वऽशक्तिस्तुमुला रुजश्च । चिरावणो रोहति यस्य चापि तं स्नायुविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ॥२१ शोथाभिवृद्धिस्तुमुला रुजश्च बलक्षयः सर्वत एव शोथः । क्षतेषु सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात्सर्वकर्मोपरमश्च लिङ्गम् ॥ २२ ॥ घोरारुजो यस्य निशादिनेषु सर्वाखवस्थासु च नैति शान्तिम् । भिषग्विपश्चिहिदितार्थसूत्रः तमस्थिविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ॥२३॥ यथाखमेतानि विभावयेच लिङ्गानि मर्मस्वभिताड़ितेषु । पाण्डुर्विवर्णः स्मृशितं नवेत्ति यो मांसमर्माण्यभिताड़ितः स्यात् २४ मर्माश्रितं व्रणं प्राप्य वायुर्हि सर्वदेहग: । वेगैरायामयेद्देहं व्रणायामन्तु तत्त्यजेत् ॥ २५ ॥ विसर्पः पक्षघातश्च शिरःस्तम्भोऽपतानकः । मोहोन्मादव्रणरुजो ज्वरस्तृष्णाहनुग्रहः ॥ २६ ॥ कासः छर्दिग्तीसारो हिक्कावासः सवेपथुः । षोडशोपद्रवाः प्रोक्ताः व्रणानां व्रणचिन्तकैः ॥ २७ ॥ अथ चिकित्मामाह। बुवागन्तुव्रणं वैद्यो तक्षौद्रसमन्विता। शोतक्रिया प्रयोक्तव्या रक्तपित्तोपनाशिनी ॥ २८ ॥ क्रुद्धे सद्योव्रणे युञ्जया दूच चाधश्च शोधनम् । लङ्घनञ्च बलं ज्ञात्वा भोजनं चास्रमोक्षणम् ॥ २८ ॥ दृष्टे विदालिते चैव सुतरामिष्यते विधिः । यतोह्यल्पं सवयन पाकस्तेनाशु जायते ॥ ३० ॥ छिन्ने भिन्ने तथा बिद्धे क्षते वामृगतिम्रवेत् । रक्तक्षयात्तत्र रुजः करोति पवनो भृशम् ॥ ३१ ॥ नेहपानपरीषेक लेपखेदोपनाहनम् ।

·आगन्तुव्रणाधिकारः। कुर्वीत नेहवस्तिञ्च मारुतघ्नौषधैः शृतैः ॥ ३२ ॥ किने भिन्ने तथा विढे क्षते सद्यो भिषग्वरः । पटसूत्रेण संवेध्य व्रणं व्रणविशारदः ॥ ३३ ॥ मुहुर्मुहु तथा दुःखं न प्राप्नोति भिषग्वरः । तथा कर्म प्रकुर्वीत सर्वतश्च सुखप्रदम् ॥ ३४ ॥ अथवा दीप्यलवण पोटल्या खेदयेन्मुहुः । सन्तप्तया तप्तलोहपात्रसंयोगतः क्रमात् । दुष्टं रक्तं स्थितं चापि शृयलाव्वादिभिहरेत् ॥ ३५ ॥ सद्यःक्षते व्रणे वैद्यः मशूले परिषेचयेत् । यष्टीमधुकमिण नातिशीतेन सर्पिषा ॥ ३६ ॥ कषायमधुराः शीता: क्रियाः सर्वास्तु योजयेत् ॥ ३७ ॥ आभाशयस्थे रुधिर विदध्यादमनं नरः । तस्मिन् पक्वाशयस्थे तु प्रकुर्वीत विरेचनम् ॥ ३८ ॥ क्वाथो वंशवगेरगड खदंष्ट्राश्मभिदा कृतः । हिङ्गसैन्धवसंयुक्त: कोष्ठस्थं स्रावयेदमृक् ॥ ३८ ॥ खङ्गादिछिन गात्रस्य तत्काले पूरितो व्रणः । गाङ्गरुकीमूलरसैः सद्यः स्याह्नतवेदनः ॥ ४० ॥ यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रमेन च । भुञ्जीतान्न यवागू वा पिबेत्सैन्धवसंयुताम् ॥ ४१ ॥ अपामार्गस्य संसिक्तं पत्रोस्थेन रसेन वा। सद्यो व्रणेषु रक्तन्तु प्रवृत्तं परितिष्ठति ॥ ४२ ॥ कर्परपूरितं बई मघृतं सम्प्ररोहति । सद्यः शस्त्रक्षतं तत्तु व्यथापाकविवर्जितः ॥ ४३ ॥ शुनोजिह्वाक्कतचूर्ण: सद्यःक्षतविरोहगाः । चुक्रतैलं क्षते बिडे रोपणं परमं मतम् ॥ ४४ ॥ मानुषशिरःकपालं तदस्थि लेपनं मूत्रेण ।

·५६८ चिकित्सासारसंग्रह रोपणमिदं क्षतानां योगशतैरप्यसाध्यानाम् ॥ ४५ ॥ नेहपानं परौषेक नेहलेपोपनाहनम् । मेहवस्तिं च कुर्वीत वातघ्नौषधसाधिताम् ॥ ४६॥ इति सप्ताहिक: प्रोता: सद्यो व्रणहितो विधिः । सप्ताहात्परतो कुर्य्याच्छारीरव्रणवत् क्रियाम् ॥ ४७ ॥ त्रिफलाचूर्णसंयुक्तो गुग्ग, लुटकीकृतः । निर्यन्वणो विबन्धनो व्रणशोधनरोपण: ॥४८॥ इति गुग्गुलुवटिका। अमृतापटोलमूल विफलात्रिकटु कृमिघ्नानाम् । समभागानां चूर्ण सर्वसमो गुग्गुलोर्भागः ॥ ४८ ॥ प्रतिवासरमेकैकां खादेदक्षप्रमाणां गुटिकाम् । जेतु व्रणावातासृग्ग ल्मोदरश्खयथुरोगादौन् ॥ ५० ॥ इति ममतागुग्गुलुः । जातीनिम्बपटोलपत्र कटका दारूनिशासारिवा मञ्जिष्ठाभयसिक्थतुत्यमधुकैर्नताबीजैः समः ॥ सर्यि: सिद्धमनेन सूक्ष्मवदना मर्माश्रिताः साविणो। गम्भीराः सरजो व्रणा: सगतिका: शुडान्ति रोहन्ति च ॥५१॥ वृद्धवैद्योपदेशेन पारम्पर्योपदेशतः । जातीयते तु संसिद्ध क्षेप्तव्यं मिक्थकं बुधैः ॥ ५२ ॥ इति जात्यादिधतम् । तितासिथनिशायष्टी नताद्वाफलपल्लवैः । पटोलमालतीनिम्बपत्नब्रण्यं शृतं वृतम् ॥ ५३ ॥ इति तिकायं कृतम्। जातिनिम्बपटोलानां नतमालस्य पल्लवा: । सिक्थं समधु कं कुठं हे निशे कटुरोहिणौ ॥ ५४ ॥ मनिष्ठा पद्मक लोध्रमभयानौलमुत्पलम् ।

·आगन्तुव्रणाधिकारः । तुस्थकं शारिवाबीजं नक्तमालस्य दापयेत् ॥ ५५ ॥ एतानि समभागानि पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत् । विषव्रणे समुत्पन्ने स्फोटिके कछुरोगके ॥ ५६ ॥ दद्रुविसपंरोगेषु कोटदुष्टेषु सर्वथा। सद्यः शस्त्रप्रहारषु दग्धविडेषु चैव हि ॥ ५७ ॥ नखदन्तक्षते देहे दुष्टमांसापकर्षण । प्रोक्षणार्थमिदं तैलं हितं शोधनरोपणम् ॥ ५८ ॥ इति जातिकाद्यं तेलम् । शरपुडालाङ्गली चित्रकरामठरसोनसिन्धुवरेः । सविषामयैः ममांश: कटुतैलसाधितं विधिना ॥ ५८ ॥ विपरीतमल्लमनं तैलं दुष्टवणं तथा नाडीम् । बहुभेषरसाध्या मपथ्यभोक्तश्च निस्तुदति ॥ ६ ॥ इति विपरीतमलतेलम्। कुठारकात्पन्नशतं क्वाथ येदुल्वणेऽम्भसि । तेन पादावशेषेण तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ६१ ॥ लल्कः कुठारापामार्गप्रोष्ठिकामक्षिकासु च । एतत्तैलं कुठारस्य शोधनं व्रणरोपणम् ॥ ६२ ॥ नाडौषु परमाभ्यङ्गो निजास्वागन्तुकेषु च ॥ इति कुठारतेलम् । दूर्वावरससिद्धं तैलं कम्पिल केन वा । दारूत्वचश्च कल्केन प्रधानं व्रणरोपणम् ॥ ६३ ॥ इति दूर्वाद्य तेलम् । बलाशिखरिकामूलं पिट्वा तैलं विपाचयेत् । नलतैलमिति ख्यात मभ्यङ्गाल कान्वित: ॥ ६४ ॥ ये व्रणास्त्रिवृत्ताः केचिच्छरोरागन्तवः सदा ।

·चिकित्सासारसंग्रह रोपणार्थं भिषक् तेषा मिदं तैलं प्रयोजयेत् ॥ ६५ ॥ इति मूलतेखम् । अमृतागुम्ग लुः श्रेष्ठो हितं तैलञ्च वचकम् ॥ ३६॥ विडङ्गत्रिफलाव्योष चूर्ण गुग्म लुना समम् । सर्पिषा वटको कृत्य खादेहा हितभोजनम् ॥ ६७ ॥ दुष्टवणापचौमह कुष्ठनाड़ीविशोधनः । इति व्रणेषु वटिकागुग्गुलुरेषः । त्रिकटुत्रिफलामुस्त विड़ङ्गामृतचित्रकम् । पटोलपिप्पलीमूलं हपुषा सुरदारु च ॥ ६८ ॥ तुम्बुरु पुष्करं चव्यं विशाला रजनौदयम् । विड़ सौवर्चलं क्षारं सैन्धवं गजपिप्पली ॥ ६८ ॥ यावन्त्येतानि सर्वाणि तावद्दिगुणगुग्ग लुः । कोलप्रमाणां गुटिकां भक्षयेन्मधुना सह ॥ ७० ॥ कासं खासं तथा शोथ मशांसि च भगन्दरम् । इच्छुलं पाखंशूलञ्च कुक्षिवस्तिगुदे रुजम् ॥ ७१ ॥ अश्मरीमूत्रकृच्छ्रञ्च यन्त्र द्धि तथा कमौन् ॥ ७२ ॥ चिरज्वरोपसृष्टानां क्षयोपहतचेतसाम् । पानाहञ्च तथोन्मादं कुष्ठान्यष्टोदराणि च ॥ ७३ ॥ नाड़ौदुष्टवणान् सर्वान् प्रमेहान् श्लोपदं तथा। सप्तविंशतिको नाम्ना गुग्ग लुः प्रथितो महान् । धन्वन्तरिकतो ह्यषः सर्वरोगनिषदनः ॥ ७४ ॥ इति ससप्तविंशति को गुग्गुलुः । इति सद्योव्रपचिकित्सा । तत्र स्निग्धं रूक्ष वाश्रित्य द्रव्यमग्निर्दहति। अग्निसन्तप्तो हि नेहः सूक्ष्ममार्गानुसारित्वात् त्वगादींस्तु प्रविश्याशु तस्मात् स्नेहदग्धऽधिका रजो भवन्ति पुष्टं दुर्दग्ध सम्यग्दग्धमतिदग्धमिति चतुर्विधं भवत्यग्नि- दहति। । तत्र ·सम्य. प्रागन्तुव्रणाधिकारः। दग्धम्। तत्र विवर्णमात्र पुष्यते तत्पुष्टं यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटा- स्तोत्रदाहवेदनाचिरादेवोपशाम्यन्ति तदुर्दग्धम् । ग्दग्धमवगाढ़ तालवणं सुस्थितं पूर्वलक्षणसंयुक्तं च । अतिदग्धे त्वमांसावलम्बनं गात्रविश्लेषणं शिरास्नायुसन्ध्यस्थि व्यापादन- मतिमात्रवेदना ज्वरदाहपिपासा मूर्छाश्वासोपद्रवा भवन्ति । व्रणाश्चास्य चिरेणोपरोहन्ति उपरूढ़ा विवर्णा भवन्ति। इति व्रण: पुष्टादिभेदेन वह्निदग्धश्चतुविधो भवति । अथ तस्य चिकित्मामाह। पुष्टस्याग्निप्रतपनं कुर्य्यादुष्णं तथौषधम् । शौतामुष्णाञ्च दुर्दग्धे क्रियां कुर्यात्तत: पुनः ॥ ७५ ॥ घृतलेपनसेकांस्तु शीतानेवास्य कारयेत् ॥ ७६ ॥ अतिदग्धे तु शीर्णानि मांसानुबृत्य शीतलाम् । क्रियां कुर्य्याच्च तां काले शालितण्डुलचन्दनैः । तिन्दुक्या त्वक् कषायैर्वा तमिश्रः प्रलेपयेत् ॥ ७७॥ सम्यग्दग्धे तुगाक्षौरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः । सामृतैः सर्पिषा युक्तैरालेपं कारयेभिषक् ॥ ७८ ॥ पथ्या कर्दमजीरक मधु सिक्थकसर्जमिश्रित लेपात् । गव्यं तमपहरति पावकजनितं व्रणं सद्यः ॥ ७८) अन्तरध मकुठारको दहन लेपानिहन्ति व्रणम्। अश्वत्थस्य च शुष्कवल्कलकृतं चूर्ण तथा गुण्डनात् ॥ अभ्यङ्गादिनिहन्ति तैलमखिलं गण्डूपदैः साधितम् । पिष्ट्वा शाल्मलितूलकैलगता लेपात्तथा बालुका॥८॥ अयित्वारो योगा: कथिताः । दग्धयवभस्मचूर्ण तिलतैलाक्तं प्रलेपनादचिरात् । हरति शिखिदाहदग्ध भूयोऽभ्यङ्गाबणञ्चाश ॥ ८१ ॥ पित्तविधिवौसर्पशमनं लेपनादिकम् ।

·५७२ चिकित्सासारसंग्रह अग्निदग्धे व्रणे सम्यक् प्रयुञ्जीत विचक्षणः ॥ ८२ ॥ शुभ्रा पुरातनी दना वारिणा परिपेषिता। लेपनं तैलदग्धस्य विस्फोटव्याधिनाशनम् ॥ ८३ ॥ अक्षिजेषु तु कर्त्तव्यमिदमाशयोतनं हितम् । शेलुत्वक् त्रिफला दारू क्वाथो रोचनया युतः ॥ मुह्यकक्षौरसिक्तेऽक्षिण गव्य सर्पिनिषेचयेत् ॥ ८४ ॥ मध छिष्टं समधु कं लोध्र सर्जरसं तथा । मञ्जिष्ठां चन्दनं मूवी पिष्ट्वा सपिर्विपाचयेत् ॥ ८५ ॥ सर्वेषामग्निदग्धानां व्रणरोपणमुत्तमम् । इति मधूच्छिष्टाद्यं पृतम् । उभे हरिद्रे मनिष्ठा मधु कं लोध्रकटफलम् । कम्पिल्लकमुभे मेदे लाङ्गलोमूलमेव च ॥ ८६ ॥ पिप्पली त्रिफला चैव निम्बपत्रञ्च कार्षिकम् । कपिलाया वृतग्रस्थं पचेतद्दिगुणं पयः ॥ ८७ ॥ पलयञ्च सिक्थस्य सिद्धपूतं च दापयेत् । लाङ्गलोकं घृतं नाम व्रणानां रोपणं परम् ॥ ८८ ॥ अग्निदग्धे विमर्प च कोटलूना वर्णषु च। चिटोत्थेषु च दुष्टेषु नाडीमाथितषु च ॥ ८८ ॥ इति लागलीतम् । सिद्ध कषायकल्काभ्यां पटोल्याः कटुतैलकम् । दग्धव्रणरुजास्राव दाह विस्फोटनाशनम् ॥ ८ ॥ इति पटोलौतेलम् । चन्दनं वट शुङ्गाश्च मञ्जिष्ठा मध कं तथा । प्रपौण्डरीक मूर्वा च पतङ्ग धातको तथा ॥ २१ ॥ एतैस्तैलं विपक्तव्यं सर्पिः क्षीरसमायुतम्।

·भग्नाधिकारः। ५७३ अग्निदाधे व्रणे श्रेष्ठं तत्क्षणाद्रोपणं परम् ॥ १२ ॥ इति चन्दनादा' तैखम्। अम्लं दधिच शाकञ्च मांसमानूपवारिजम् । क्षौरं गुरूणि चानानि वणिनः परिवर्जयेत् ॥ ८ ॥ वातासमस्रुतं दुष्ट सशोथं ग्रथितं प्रणम् । कुर्यात्मदाहं कण्डाय व्रणग्रन्थिरिति स्मृतः ॥ ८४ ॥ क्षारसूत्रं प्रयुञ्जीत दुष्टवणहरं विधिम् । कम्पिलक विडङ्गानि त्वचं दाास्तथैव च ॥ पिष्टा तैलं विपक्तव्यं व्रणग्रन्थिहरं परम् ॥ १५ ॥ इति कम्पिल कतैलम्। इति वङ्ग सेनसङ्कलित: भागन्तुव्रणाग्निदग्धवनिदानचिकित्साधिकार: समाप्तः । - - अथ भग्ननिदानमाह। पतनपीड़नव्यालविषदग्धप्रभृतिभिः अभिघातविशेषैः अनेक- विधिभि: सन्ध्यस्थां भङ्गमुपदिशन्तीत्यत आह । भग्नं समासाद्दिविध हुताशकाण्डे च सन्धाविह तत्र सन्धी। उत्यिष्टविश्लिष्टविवर्तितञ्च तिर्यग्गतं क्षिप्तमधश्च षट्कम् ॥ १ ॥ प्रसारणाकुञ्चनवर्तनोग्रा रुक स्पर्शविहेषणमेतदुक्तम् । सामान्यतः सन्धिगतस्य लिङ्गमुत्पिष्टसन्धेः खयथुः समन्तात् । विशेषतो रात्रिभवारुजा च विश्लिष्टकेतौ च रुजा च नित्यम्॥२॥ विवर्तिते पार्खरुजव तौवास्तिर्यग्गते तीव्ररुजो भवन्ति । क्षिप्तेऽति शूलं विषमा रुगस्योः क्षिप्ते त्ववो रुग्विघटश्च सन्धेः॥३॥ काण्डे त्वतः कर्कटकाव कर्णविचूर्णितं पिच्छितमस्थि खल्लितम्। काण्डे च भग्नं ह्यतिपातितं च मज्जागतञ्च स्फुटितञ्च वक्रम् ॥४॥ हिवं विधा हादशधा च काण्ड़े सस्ताङ्गता शोफरजातिवधिः।

·५७४ चिकित्सासारसंग्रह सम्पौड्यमानो भवतीह शब्दः स्पसहः स्पन्दनतोदशूलाः ॥५॥ सर्वाखवस्थासु न शर्मलाभो भग्नस्य काण्ड खलु चिह्नमेतत् । भग्नन्तु काण्ड बहुधा प्रयाति समासतो नामभिरेव तुल्यम् ॥६ अल्पाशिनोऽनात्मवतो जन्तीर्वातात्मकस्य च । उपद्रवैर्वा जुष्टस्य भग्नं कच्छ्रण सिध्यति ॥ ७ ॥ भिन्न कपालं कट्यान्तु सन्धिमुक्तं तथाच्युतम् । जघनं प्रतिपिष्टञ्च वर्जयेत्त विचक्षणः ॥ ८॥ अमंश्लिष्ट कपालञ्च ललाटे चूर्णितञ्च यत् । भग्नं स्तनान्तरे शङ्ख पृष्ठे मूनि तु वर्जयेत् ॥ ८ ॥ मम्यक् संहितमप्यस्थि दुर्निक्षेपनिबन्धनात् । संक्षोभादापि यद्च्छे हिक्रियां तच्च वर्जयेत् ॥ १० ॥ तरुणास्थोनि नम्यन्ते भिद्यन्ते नलकानि च । कपालानि विभज्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ॥ ११ ॥ अथ भग्नचिकित्मामाह । प्रादौ भग्न विदित्वा तु सेचवेच्छोतलाम्बुना। पङ्गेनालेपनं कार्य बन्धनं च कुशान्वितम् ॥ १२ ॥ अवनामितमुन्नम्येदुन्नतं चावपौड़येत् । आञ्छ दतिक्षिप्तमधोगतज्ञोपरिवर्तयेत् ॥ १३ ॥ पलाशोदुम्बरावस्थ कदम्बनिचुलत्वचः । वंशसर्जार्जुनानाञ्च कुशार्थमुपसंहरेत् ॥ पटस्योपरि बन्नीयान गाढ़ शिथिलं न वा ॥ १४ ॥ सप्तसप्तदिनाच्छोते धर्मे मुञ्चत्त्यहात् नाहात्। समाने पञ्चपञ्चाहाद्भग्न दोषवशेन च ॥ १५ ॥ पालेपनाथ मनिष्ठा मधुकं चाम्बुपेषितम् । शतधौततोन्मिशालिपिष्टञ्च लेपनम् ॥ १६ ॥ सद्योऽभिघातजनिता रागन्तुजाः खयथवः प्रशाम्यन्ति।

·भग्नाधिकारः। ५७५ पिष्टकलवणालेपादम्लीकाफलरसाभ्यां वा ॥ १७ ॥ न्यग्रोधादिकषायन्तु सुशोतं परिषेचने । पञ्चमूलौविपक्वन्तु क्षीरं दद्यात्मवेदने ॥ १८ ॥ सुखोष्णमवचायं वा चुक्रतैलं विजानता। अविदाहिभिरने व पौष्टिकैः समुपाचरेत् ॥ १८ ॥ ग्लानिहिं न हिता तस्य सन्धिविश्लेषकारिका ॥ २० ॥ मांसं मांसरसः क्षीरं सबिषः सतीनजः । वृंहणं चानपान देयं भग्नाय जानता ॥ २१ ॥ ष्टिक्षीरं समर्पिष्क मध गैषधसाधितम् । शीतलं लाक्षया युक्तं प्रातर्भग्नः पिबेन्नरः ॥ २२ ॥ सतनास्थिसंहारं लाक्षागोध ममर्जुनम् । सन्धिमुक्तोऽस्थिसंभग्न पिबत् चोरण वा पुनः ॥ २३ ॥ चूर्ण पुटेन संयोज्य पृतनार्जुनलाक्षयोः । भग्नः सन्धानमायाति लोढ़ा सीरधुताशनः ॥ २४ ॥ मूलं शृगालविनायाः पीत्वा मांमरसेन तु । चूर्णी कृत्य त्रिमप्ताहा दस्थिभन्नगपोहति ॥ २५ ॥ अाभाचूणं मधु युत मस्थिभन्ने नाहं पिबेत् । पौत्वाप्यस्थि भवेत् सम्यग वज्रसारनिभं दृढम् ॥ २५ ॥ अम्बौकाफलकल्कः मोवीरम्त लविमिथितः खेदाद । भग्नाभिहतरजाघ्ने रथवोषधमाधितं श्वयथौ ॥ २७॥ आभाफलत्रिकव्योपैः सवरेतैः समांश: । तुल्यं गुग्गु लुना योज्यं भग्नसन्धिप्रसाधनम् ॥ २८॥ इत्यामागुग्गुलु। लाक्षास्थिसंहृत् ककुभोऽवगन्धाचूर्णीकतो नागबला पुरश्च । सम्भग्नमुक्तास्थिरुजं निहन्यादङ्गानि कुर्यात् कुलिशोपमानि॥२९ इति लाक्षादिगुगगुलुः ।

·चिकित्सासारसंग्रहे रात्रौ रात्री तिलान् कृष्णान् वासयेदस्थिरे जले। दिवा दिवा शोषयित्वा गवां क्षीरेण भावयेत् ॥ ३०॥ बतीयं सप्तरात्रन्तु भावयेन्मध राम्बुना । ततः क्षीरं पुनः पीतान् शुष्कान् सूक्ष्मान्विचूर्णयेत् ॥३१॥ काकोल्यादिं वदंष्ट्रालु मञ्जिष्ठां शारिवां तथा । कुष्ठं सर्जरसं मांसों सुरदारु सचन्दनम् ॥ ३२ ॥ शतपुष्पाञ्च संचूर्ण्य तिलचूर्णन योजयेत् । पौड़नार्थे तु कर्त्तव्यं सर्वगन्धैः शृतं पयः ॥ ३३ ॥ चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं पाचयेत् पुनः । एलामंशमतीपत्रं जीवन्ती तगरं तथा ॥ ३४ ॥ लोध्र प्रपौण्डरीकञ्च तथा कालानुशारिवाम् । शैलेयकं क्षीरशुक्लामनन्तां समधलिकाम् ॥ ३५ ॥ पिष्ट्वा शृङ्गाटकं चैव प्रागुक्तान्योषधानि च । एभिवा विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाग्निना ॥ ३६ ॥ एतत्तैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु । आक्षेपके पक्षघाते तालुशोषे तथादिते ॥ ३७ ॥ मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णरोग हनुग्रहे। वाधियं तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु क्षयं गताः ॥ ३८ ॥ पथ्यं पाने तथाभ्यङ्ग नस्य वस्तिषु भोजने। ग्रीवास्कन्धोरसां वृदिरेतेनैव प्रजायते ॥ ३८ ॥ मुखञ्च पद्मप्रतिमं ससुगन्धि समीरणम् । गन्धतेलमिदं नाना सर्ववातविकारनुत् ॥ ४० ॥ राजाहमेतत्कर्तव्यं राज्ञामेव चिकित्सकैः । तिलचूर्णसमं तत्र मिलितं चूर्णमिष्यते ॥ ४१ ॥ इति गन्धलम् । पूर्वे वयसि जातं हि भग्नं सुकरमादिशेत् ।

·नाडीव्रणाधिकारः। अल्पदोषस्य जन्तोश्च काले तु समशीतले ॥ ४२ ॥ प्रथमे वयसि त्वेवं मासात्सन्धिस्थिरो भवेत् । मध्यमे हिगुणात् कालादन्तमे त्रिगुणात्तथा ॥ ४३ ॥ नैति पाकं यथा भग्न तथा यत्नेन रक्षयेत् । पक्का हि स्याच्छिरास्नायु स्तद्धि कृच्छण सिध्यति ॥ ४४ ॥ पतनादभिघाताहा शूनमङ्ग यदक्षतम् । शीतान् सेकान् प्रदेहांश्च भिषक् तस्यावचारयेत् ॥ ४५ ॥ सव्रण स्य तु भग्नस्य व्रणं सर्पिमध त्तरैः । प्रतिसायं कषायैश्च शेषं भग्नवदाचरेत् ॥ ४६ ॥ वातव्याधिविनिर्दिष्टान् स्नेहांस्तत्रापि योजयेत् । लवणं कटकं क्षार मम्लमातपमैथुनम् । व्यायाम न च सेवेत भग्नो रक्षावमेव च ॥४७॥ भग्नसन्धिमनाविद्ध महीनाङ्गमनुल्वणम् । सुखचेष्टाप्रचारञ्च सम्यक सन्धितमादिशेत् ॥ ४८ ॥ इति वङ्गसेनसङ्कलित: भग्ननिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः । अथ नाडीव्रणनिदानमाह । यः शोफमाममिति पक्कमुपेक्षतेऽजो यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः । अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः सपूयः ॥ १ ॥ तस्यातिमात्रगमनाइतिरिष्यते तु नाड़ीव यहहति तेन मता च नाड़ी ॥ २ ॥ दोषैस्त्रिभिर्भवति मा पृथगेकशव संमूर्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या ॥ ३॥ ४८ ·चिकित्सासारसंग्रहे तत्रानिलात्परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं सवति क्षपाम् । पित्ताच हट्ज्वरकरी परिदाहयुक्ता पौतं सवत्यधिकमुष्णमहःसु चापि ॥ ४ ॥ ज्ञेया कफाहुघना सितपिच्छिलासा स्तब्धा सकण्डुररुजा रजनीप्रवृद्धा। दोषहयाभिहितलक्षणदर्शनन तिम्रो गतिव्यतिकरप्रभवांस्तु विद्यात् ॥ ५ ॥ दाहज्वरश्वसनमूचनवक्त शोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि। तामादिशेत्पवनपित्तकफप्रकोपाद घोरामसुक्षयकरौमिव कालरात्रिम् ॥ ६ ॥ नष्टं कथञ्चिदनुमार्गमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमरिचेण गतिं करोति सा फेनिलं मथितमुष्णममुग्विमिथ सावं करोति सहसा सरुजञ्च नित्यम् ॥ ७॥ नाड़ो त्रिदोषप्रभवा न सिध्ये- च्छेषाश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः ॥८॥ अथ चिकित्मामाह। तत्रानिलोत्थामुपनाह्य पूर्वमशेषतः पूयगतिं विदार्य । फलैरपामार्गभवैः सुपिष्टैः ससैन्धवैः संपरिपूर्य बन्धेत् । प्रक्षालने वापि सदा व्रणस्य योज्यं महद्यत् खलु पञ्चमूलम् ॥ हिंस्रां हरिद्रां कटुकों वचाच्च गोजिद्विकाञ्चापि सविल्वमूलम् । संहृत्य तैलं विपचेद्रणस्य संशोधनं पूरणरोपणञ्च ॥ १० ॥ इति हिंसाद्यं तेलम् । पित्तात्मिकां प्रागुपनाह्य धीमा नुत्कारिकाभिः सपयोताभिः । ।

·नाडीव्रणाधिकारः। ५७८ निपात्य शस्त्रं तिलनागदन्तीमञ्जिष्ठकल्कैः परिपूरयेच्च ॥ प्रक्षालने चापि हरिद्रमोमनिम्बा: प्रयोज्याः कुशलेन नित्यम् ॥११ श्यामात्रिभङ्गोत्रिफलासु मिद्धं हरिद्रया तिल्वकवृक्षकेण । घृतं मदुग्ध व्रणतर्पणेन हन्याइति कोष्ठगतापि या स्यात् ॥१२॥ इति श्यामाप्रतम्। नाड़ी कफोस्थामुपनाह्य पूर्व कुलस्थमिद्धार्थकशक्तविल्वैः । मृदूकतामेकगतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रमशेषकारि ॥ १३ ॥ दद्यात् व्रणे निम्बतिलाग्निदन्ती सुराष्ट्रजाः सैन्धवसंप्रयुक्ताः। प्रक्षालने चापि करञ्जनिम्ब जात्वकपोलुखरसाः प्रयोज्याः ॥१४ खर्जिकासिन्धुदन्त्यग्नि यूथिका जलनीलिका । खरमञ्जरिवौजेषु तैलं गोमूत्रमाधितम् ॥ दुष्टव्रणप्रशमनं कफनाडीव्रणापहम् ॥ १५ ॥ इति स्वर्जि काय तैलम् । सैन्धवाक्षमरिचज्वलनाख्यैः कारवेल्लरजनोहयसिद्धम् । तैलमेतदचिरेण निहन्याद् दूरगामपि कफानिलनाडीम् ॥१६॥ इति सैन्धवाद्यं तेलम् । नाडौन्तु शल्यप्रभवां विदार्य निष्कास्य शल्य प्रविशोध्य मार्गम्। बन्धेवणं क्षौद्रवृतप्रगाढ़ निम्बां स्तिलान् शोध्यच रोपयेच ॥१७॥ कुम्भीकखर्जूरकपिथविल्ववनस्पतीनाञ्च शलाटुवर्गे। कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमवाप्य मुस्तं सरलं प्रियङ्गम् ॥१८॥ सौगन्धिकं मोचरसाहिपुष्प लोध्राणि दत्त्वा खलु धातकी च । एतेन शल्यप्रभवा हि नाड़ी रोहेद्वणो वा सुखमाशु चैव ॥१८॥ इति कुम्भिकाचं तेलम् । मुह्यर्कदुग्धदारूणां वतिं कृत्वा प्रपूरयेत् । एष सर्वशरीरस्थां नाड़ी हन्यात्प्रयोगराट् ॥ २० ॥ पारग्वधनिशाकालं चूर्णयेत् क्षौद्रसंयुतम् ।

·चिकित्सासारसंग्रह सूत्रवर्त्तिव्रणे योज्या शोधिनी गतिनाशिनी ॥ २१ ॥ वर्तीकृतं माक्षिकसंप्रयुक्त नाडीनमुक्तं लवणोत्तमं वा। दुष्टवणे यदिहितं तु तैलं तत्सेव्यमानं गतिमाशु हन्ति ॥ २२ ॥ जात्यर्क शम्पाककरञ्जदन्ती मिन्धूथ सौवर्चलयावसूकैः । वत्ति: कता हन्त्यचिरेण नाड़ी स्क्क्षीरपिष्टा सह चित्रकेण । विभौतकामास्थि वटप्रबालहरेणुका शङ्खिनी वीजमिश्रा ॥ वराहविट सूक्ष्मममी प्रदेया नाड़ीषु तैलेन विमित्रयित्वा ॥२३ मेषरोममसोतुम्बीकटुतैलं विपाचितम् । नाडीव्रणं चिरोद्भूतं जयेत्तूलकमङ्गमात् ॥ २४ ॥ इति मेषरोममसी। क'रस्य रसेनैव कटुतैलं विपाचयेत् । सिन्दूरकल्कितं नाड़ि दुष्टव्रणविमर्पनुत् ॥ २५ ॥ इति कर्पराद्यं तेलम्। स्वर्जिकासैन्धवं दन्ती नीलीमूलं फलं तथा । मूत्र चतुर्गणे सिद्धं तैलं नाडीव्रणापहम् ॥ २६ ॥ इति स्वर्जिकाद्यं तैलम् । मरू व्रणक्रमः कार्यो शोधनारोपणादिकः । गुग्गुलुत्रिफलाव्योषैः समांशेराज्ययोजितैः ॥ अक्षप्रमाणां गुटिकां खादेटेकामतन्द्रित: ॥ २७ ॥ नाड़ी दुष्टवणं शूल मुदावत्तं भगन्दरम । गुल्मञ्च गुदजान् हन्यात् पक्षिराट् पनगानिव ॥ २८ ॥ इति सप्ताङ्गगगगुलः। या हिवणीये विहितास्तु वत्त्व स्ताः सर्वनाड़ीषु भिग्विदध्यात्र कशदुर्बलभीरूणां नाड़ी मर्माश्रितामपि । क्षारसूत्रेण तां छिन्द्या व शस्त्रेण कदाचन ॥ ३० ॥ एषण्या गतिमविष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् ।

·भगन्दराधिकारः। ५८१ सूची विदध्या वाड्यन्ते प्रोग्राम्याशु विनिहरेत् ॥ ३१ ॥ सूत्रस्यान्त समानौय गाढ़ बन्ध समाचरेत् । ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत्प्रवेशयेत् ॥ ३२ ॥ क्षाराक्त सतिमान् वैद्यो यावत्र छिद्यते गतिः । भगन्दर प्येष विधिः कार्यो वैद्येन जानता ॥ ३३ ॥ अर्बुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले मूत्रं निधापयेत् । सूचिभिर्यववक्त्राभि राचितं वा समन्ततः ॥ मूले सूत्रेण बनीयाच्छिन्ने चोपचरेद्रणम् ॥ ३४ ॥ - इति श्रीवङ्गसे नसङ्कलित: नाडीव्रणनिदानचिकित्साधिकार: समाप्त: । अथ भगन्दरनिदानमाह । गुदय ह्यङ्गुले क्षेत्रे पावत: पिड़कार्तिकत्। भित्रो भगन्दरो जेयः स च पञ्चविधो मतः ॥ १ ॥ कोकपालनिम्तोद दाहकण्डरुजादयः । भवन्ति पूर्वरूपाणि भविष्यति भगन्दरे ॥ २ ॥ कषायरू रतिकोपितोऽनिलस्त्वपानदेशे पिड़कां करोति याम्। उपेक्षणात्याकमुपैति दारुणं रुजा च भिन्नारुणफेनवाहिनी ॥३॥ तत्रागमो मूत्रपुरोषरतसां व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेत् ॥ ४ ॥ प्रकापणैः पित्तमतिप्रकोपितं करोति रतां पिड़कांगुदश्रिताम् । तदाशु पाकां हिमपूयवाहिनी भगन्दरं चोष्ट्रशिरोधरं वदेत् ॥५॥ कण्डयनो घनस्रावो कठिनो मन्दवेदनः । श्वेतावभास: कफजः परिस्रावी भगन्दरः ॥ ६ ॥ बहुवर्णरुजाम्रावः पिड़का गोस्तनोपमाः । शम्बूकावर्तगतिकः शम्बूकावतको मतः ॥ ७ ॥ आताहतिः पायुगता विवईते छुपेक्षणामा कमिभिर्विदार्यते।

·५८२
चिकित्सासारसंग्रह
प्रकुर्वते मार्गमनेकधा मुखैर्ऋणैस्तमुन्मार्गिभगन्दरं वदेत् ॥ ८ ॥
घोराः साधयितु दुःखाः सर्व एव भगन्दराः ।
तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्च विशेषतः ॥ ८ ॥
वातमूत्रपुरोषाणि कमय: शुक्रमेव च ।
भगन्दरात् स्ववन्तस्तु नाशयन्ति तमातुरम् ॥ १० ॥
पथ चिकित्मामाह।
अथास्य पिड़कामेव तथा यत्नादुपाचरेत् ।
शुद्दास्रसुतिसेकाद्यैर्यथा पाकं न गच्छति ॥ ११ ॥
वटपत्रेऽष्ट काशुण्ठी गुडुची सपुनर्नवाः ।
सुपिष्टः पिड़कावस्थे लेपः शस्तो भगन्दरे ॥ १२ ॥
पिड़कानामपाकानामपतर्पणपूर्वकम् ।
कर्म कुर्य्यादिरेकान्तं भिवानां वक्ष्यते क्रिया ॥ १३ ॥
एषणीपाटनक्षार वह्निदाहादिकं क्रमम् ।
विधाय व्रणवत्कायं यथा दोषं यथा क्रमम् ॥ १४ ॥
पयः पिष्टैस्तिलैराज्य मधुकैश्च सुशीतलैः ।
भगन्दरी प्रशस्तोऽयं सरते वेदनावति ॥ १५ ॥
सुमना वटपत्राणि गुडूचौविश्वभेषजम् ।
मैन्धवं तक्रपिष्टच्च लेपाद्धन्ति भगन्दरम् ॥ १६ ॥
त्रिवृत्तिला नागदन्ती मनिष्ठा सह सर्पिषा।
उत्सादनं भवेदेतसैन्धवक्षौद्रसंयुतम् ॥ १७ ॥
खदिराम्बुरतो भूत्वा कषायं वैफलं पिबेत् ।
महिषाक्षविडङ्गानां भगन्दरविनाशनम् ॥ १८ ॥
शम्बूकमांसमश्नीयात् प्रकारैर्व्यञ्जनादिभिः ।
अजीर्णवर्जी मासेन मुच्यते तु भगन्दरात् ॥ १८ ॥
न्यग्रोधादिगणो यश्च हितः शोधनरोपणः ।
लं घृतं वा तत्पक्कं भगन्दरविनाशनम् ॥ २० ॥

·भगन्दराधिकारः । ५८३ तिला ज्योतिष्मती कुष्ठं लागली गिरिकर्णिका। शताहा निता दन्त्यः शोधनाश्च भगन्दरे ॥ २१ ॥ तिलाभयाकुष्ठमरिष्टपत्रं निशे बला लोध्रमगारधूमम् । भगन्दरे चाप्युपदंशजे च दुष्टवणे शोधनरोपणाय ॥ २२ ॥ स्नुह्यर्कदुग्धदारूभिर्वत्तिं कृत्वा विचक्षणः । भगन्दरगतिं ज्ञात्वा पूरयेत्तां प्रयत्नतः ॥ एषा सर्वशरीरस्थां नाड़ों हन्ति न संशयः ॥ २३ ॥ त्रिफलारससंयुक्त विडालास्थिप्रलेपनम् । भगन्दरं निहन्त्याशु दुष्टवणहरं परम् ॥ २४ ॥ कुष्ठं त्रिवृत्तिला दन्ती मागध्यः सैन्धवं मधु । रजनी त्रिफलातुत्यं हितं स्याद्रणशोधनम् ॥ २५ ॥ रसाञ्जनं हरिद्र हे मजिष्ठा निम्बपल्लवाः । त्रिवृत्तेजोवती दन्तो वल्को नाडीव्रणापहः ॥ २६ ॥ ज्योतिषती लागली च श्यामा दन्ती वित्तिला। कुष्ठं शताबा गोलोमी वर्ग: शोधन इष्यते ॥ २७ ॥ मधुतैलयुता विड़ङ्गसार त्रिफलामागधिकाकणाश्च लौढ़ाः। कुष्ठभगन्दरप्रमेहान् चयनाडीव्रणरोपणा भवन्ति ॥ २८ ॥ चित्रकाकौं त्रिवृत्पाठे मलपूहयमारको। सुधां वचा लाङ्गलिकी हरितालं सुवर्चिकाम् ॥ २६ ॥ ज्योतिष्मतीञ्च संहृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् । एतद्दिष्यन्दनं नाम तैलं दद्याद्भगन्दरे । शोधनं रोपणञ्चैव सवर्णकरणं तथा ॥ ३० ॥ इति विष्यन्दनलम्। निशाकक्षीरसिन्धूथ पुरावहरवत्सकैः । सिद्धमभ्यञ्जनं तैलं भगन्दरहरं परम् ॥ ३१ ॥ इति निशाय लम् ।

·५८४
चिकित्सासारसंग्रह
करवीरनिशादन्ती लागलौलवणाग्निभिः ।
मातुलुङ्गकवत्साहः पचेत्तैलं भगन्दरी ॥ ३२ ॥
इति करवीराद्य तेलम् ।
त्रिफलापुरकृष्णानां त्रिपञ्चैकांशयोजिता।
गुटिका शोथगुल्मार्थोभगन्दरवतां हिता ॥ ३३ ॥
इति नव कार्षिकी गुगगुलुः ।
नाड्यन्तरे व्रणान् कुर्य्याभिषक् तु शतपोनके।
ततस्तेष्ववरूढ़ेषु शेषा नाड़ीरुपाचरेत् ॥ ३४ ॥
व्याधी तत्र बहुछिद्रे भिपजा तु विजानता।
अर्धलाङ्गलिक: छेदः कार्यो लाङ्गलिकोऽपि च ॥ ३५ ॥
सर्वतो भद्रको वापि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा।
हाभ्यां ममाभ्यां पााभ्यां छेदो लाङ्गलिको मतः ॥२६॥
इस्वमेकतरं
यत्तु मोऽर्द्धलाङ्गलिकः स्मृतः।
सेवनी वर्जयित्वा तु चतुर्धा दारिते गुदे ॥ ३७ ॥
मर्वतोभद्रकं छेद माहुः छेदविदो जनाः ।
पार्खादागतशस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मत: ॥ ३८ ॥
सर्वानाम्रावमागांस्तु दहेवैद्यस्तथाग्निना।
अथोष्ट्रग्रीवमेषिण्या ठित्वा क्षारं निपातयेत् ॥
पूतिमांसव्यपोहार्थमग्निरत्र तु पूजितः ॥ ३८ ॥
उत्कृत्याऽऽस्रावमार्गन्तु परिस्राविणि बुद्धिमान् ।
क्षारणाऽऽस्रावितगतिं दहेडुतवहेन वा ॥ ४० ॥
गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात् खर्जरपत्रकम् ।
चन्द्राई चन्द्रवक्तञ्च सूचीमुखमवाङ्मुखम् ॥
छित्वाग्निना दहेत्सम्यगेव क्षारण वा पुनः ॥ ४१ ॥
येषान्तु शस्त्रपतनात् वेदना ह्यतिजायते ।
तत्राशु तैलेनोषणेन परिषेकः प्रशस्यते ॥ ४२ ॥

·उपदंशाधिकारः। ५८५ आगन्तुजे भिषड़ाड़ी शस्त्रेगोत्कृत्य यत्नतः । जम्बोष्ठेनाग्निवर्णन तप्तया वा शन्ताकया॥ ४३ ॥ दहेद्यथोक्तं मतिमा स्तं व्रणं सुसमाहितः ॥ ४४ ॥ व्यायाम मैथुनं युद्ध पृष्ठयानं गुरूणि च । संवत्मरं परिहरेत् उपरूढ़वणो नरः ॥ ४५ ॥ इति वङ्गने नमालित: भगन्दरनिदानचिकित्माधिकार: समाप्तः । अथ उपदंशनिदानमाह। हस्ताभिघातानखदन्तघातादधावनाद्रत्युपसेवनात् वा । योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधोपचारैः ॥१॥ सतोदभेदस्फरणैः मतषणैः स्फोटव्यवस्येत्यवनोपदंशम् । पोतेर्बहुक्ल दयुतैः मदाहैः पित्तेन रक्तापिशितावभामैः ॥ २ ॥ सकण्ड रैः शोथयुतैमहद्भिः शुक्लर्धनैः स्रावयुतैः कफेन । नानाविधम्रावरुजोपपन्न मसाध्यमाहुस्विमलोपदंशम् ॥ ३ ॥ प्रशीर्णमासं कृमिभिः प्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जयेच्च ॥ ४ ॥ मञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नगे यो विषये प्रमतः । कालेन शोथः कृमिदाहपाकैः प्रशोशिश्नो म्रियते स तेन ॥५॥ अथ लिङ्गाशमाह। अङ्कुरिव मनातैरुपर्यपरि संस्थितैः । क्रमण जायते वत्ति स्ताम्रचूड़शिखोपमा ॥ ६ ॥ कोषस्याभ्यन्तर मन्धौ पर्वसन्धिगतापि वा। लिङ्गवर्त्तिरिति ख्याता लिङ्गाशं इति चापरे । सवेदना पिच्छिला च दुधिकित्स्या त्रिदोषजा ॥ ७ ॥ पथ चिकित्सामाह। उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धखिवस्य देहिनः ।

·चिकित्सासारसंग्रह न मेद्रमध्ये शिरां विध्येत्यातयेहा जलौकसः ॥ ८॥ हरेदुभयतयापि दोषानत्यर्थमूर्छितान् । सद्योनिर्दृतदोषस्य रुक्शोथावुपशाम्यतः ॥ ८ ॥ यदि वा दुर्बलो जन्तु च प्राप्तविरेचनः । निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमूर्छितान्। पाको रक्ष्यः प्रयत्न न शिक्षयकरो हि संः ॥ १० ॥ प्रपौण्डरीकयध्याह्व सरलागुरुदारुभिः । सरास्नाकुष्ठपृथ्वीकै तिके लेपसेचने ॥ ११ ॥ निचुलेरण्डवीजानि यवगोधूमशक्तवः । एतैश्च वातजैः स्निग्धैः सुवोणं मप्रलेपयेत् ॥ १२ ॥ पद्मोत्पल मृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतमैः । मर्पि: स्निग्धः समधुकैः पैत्तिक संप्रलेपयेत् ॥ १३ ॥ सेचयेच इतक्षौर शर्करेक्षु मधदकैः । अथवापि सुशोतेन कषायेण वटादिना ॥ १४ ॥ शालाजकर्णाखकर्ण धवत्वग्भिः कफोस्थितम् । सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः मतैलाभिः प्रलेपयेत् ॥ १५ ॥ पारग्वधादिकाभेन परिषेकन दापयेत् ॥ १६ ॥ निम्बार्जुनाखत्थकदम्बशाला जम्बवटोदुम्बरवेतमैश्च । प्रक्षालनालेपक्कतानि कुर्य्याचूणं च पित्तास्रभवोपदंशे ॥ १७ ॥ त्वचोदारुहरिद्रायाः शङ्खनाभिरसाञ्जनम् । लाक्षागोमयनि-सस्तैलं क्षौद्रं घृतं पयः ॥ १८ ॥ एभिस्तु पिष्टैस्तुल्यांशै रुपदंशं प्रलेपयेत् । ब्रणाश्च तेन शाम्यन्ति श्खयथुर्दाह एव च ॥ १८ ॥ उपदंशहयेऽप्य तां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् । तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम् ।। २० ॥ शस्त्रेणोल्लेखयेच्चापि पाकमागतमाशु च ।

·उपदंशाधिकारः। ५८७ तमपोह्य तिलैः सर्पिः क्षौद्रयुक्तः प्रलेपयेत् ॥ २१ ॥ वटप्ररोहार्जुनजम्बु पथ्यालो| हरिद्रा च हितः प्रलेपः । सर्वोपदंशेष्ववरोहणार्थ चूर्णच कायं विमलाञ्जनेन ।। २२ ।। त्रिफलायाः कषायेण भृङ्गराजरसेन च । ब्रणप्रक्षालनं कुर्य्यादुपदंशप्रशान्तये ॥ २३ ॥ पटोलनिम्वत्रिफलाकिरातक्वाथं पिबहा खदिरासनाभ्याम् । सगुग्ग लं वा त्रिफलायुतं वा सर्वोपदंशापहरः प्रयोगः ॥ २४ ॥ नीलोत्पलानि कुमुदं पद्मसौगन्धिकानि च । उपदंशेषु चूर्णानि प्रदहोऽयं प्रशस्यते ॥ २५ ॥ बन्धूकदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजोऽथवा । गुण्डनं वृषण शस्तं लेपः पूगफलेन वा ॥ २६ ॥ सौराष्ट्री गैरिकं तुत्यं युष्प काशीश सैन्धवम् । लोध्र रसाञ्जनं वापि हरितालं मनःशिला ॥ २७ ॥ हरेणुकैले च तथा समं संहृत्य चूर्णयेत् । तञ्चणं क्षौट्रसंयुक्त मुपदंशेषु योजितम् ॥ २८ ॥ पुटदग्धकृतं भस्म हरितालं मनःशिला। उपदंशविसर्पाणा मेतद्धानिकरं परम् ॥ २८ ॥ दहेकटाहे त्रिफलां तां मसों मधुसैन्धवम् । उपदंशे प्रलेपोऽयं सद्यो रोपयति ब्रणम् ।। ३० ॥ तिरोटाञ्जनवज्राक्ष कोविदारभकेशरैः । लेपनं पुरुषव्याधौ जलपिष्टैः प्रशस्यते ॥३१॥ रसाञ्जनं शिरीषेण पथ्यया वा समन्वितम् । सक्षौद्रं लेपनं योज्यं सर्वानङ्गगदापहम् ॥ ३२॥ भार्गोसम्भवशिखरिजमूलं भद्रश्रियं च सम्पिष्टम् । मनःशिलाञ्च मधुना शमयत्युपदंशमचिरेण ॥ ३३ ॥ शतधौतं प्रयत्न न लिङ्गोत्थमवचूर्णयेत्।

·५८८ चिकित्मासारसंग्रहे रोगं कासीसचूर्णेन पुरुषः सुखवाञ्छया ।। ३४ ।। करवीरस्य मूलेन परिपिष्टेन वारिणा। असाध्यापि ब्रजत्यस्तं लिङ्गोत्था रुक् प्रलेपनात् ।। ३५ ।। करञ्जनिम्बासनशालजम्बूवटादिभि: कल्ककषायसिद्धम् । सर्पिनिहन्यादुपदंशदोषं सदाहपाकस्रुतिपाकयुक्तम् ॥ ३६ ॥ ति करञ्जाद्य तृतम् । भूनिम्बनिम्बत्रिफलापटोलकरञ्जधानीखदिरासनानाम् । सतोयकल्कैघृतमाशु पक्कं सर्वोपदंशापहरं प्रदिष्टम् ॥ ३७॥ इति भूनिम्बाद्यवृतम् । घृतानि यानि वक्ष्यामि कुष्ठे नाड़ीब्रणे ब्रणे । उपदंशे प्रयोज्यानि सेकाभ्यञ्जनभोजनः ।। ३८ ॥ प्रागारधूमो रजनी सुराकिट्टञ्च तैस्त्रिभिः । यथोत्तरैः पचेत्तैलं कण्डशोथरुजापहम् ॥ ३८ ॥ शोधन रोपणञ्चैव उपदंशहरं परम् ।। ४० ॥ इत्यागारधुमाद्य तेलम् गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धं च संयुतम् । एतत्सर्वोपदंशषु श्रेष्ठ गेपण मिष्यते ॥ ४१ ॥ इति गीजोखम् जम्बूवेतसपत्राणि धात्रीपत्रं तथैव च । नक्तमालस्य पत्राणि तहत्पद्मोत्पलानि च ॥ ४२ ॥ बला चातिबलाम्रास्थि मधुकच्च प्रियङ्गवः । लाक्षा कालीयकं लोचन्दनं त्रिवताह्वया ।। ४३ ॥ एतान्येकीकतान्येव वस्तमूत्रेण पेषयेत् । अक्षमात्रयुतैव्यै स्तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४४ ॥ सर्वब्रणहरं तेल मेतसिद्ध प्रयोजितम् ।

·शूकदोषाधिकारः।
५८८
उपदेशहरं श्रेष्ठं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ ४५ ॥
इति अम्बाद्य तेलम् ।
यस्य लिङ्गस्य मांसन्तु शौर्यते
मुष्कशेषतः
तितकोशातकोलम्बा वीजनागरसाधितम् ॥ ४६ ॥
तैलं हन्त्यचिराद घोरं व्रणदुष्टमनेकधा ।
इति कोशातकोखम् ।
सेवेत्रित्ययवावञ्च पानीयं कोपमेव च ।
अशसां छिवदग्धानां क्रिया कार्योपदंशवत् ॥ ४७ ॥
अथ लिङ्गार्थश्चिकित्मामाह।
स्वर्जिकातुत्य शैलेयं सरलं सरसाञ्जनम् ।
मनःशिलाले च सम चूर्णी मांसाङ्खरापहः ॥ ४८॥
इति वङ्गवनसङ्कलित: एपदंशनिदानचिकित्साधिकारः समाप्त: ।
अथ शूकदोषनिदानमाह ।
अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधौः ।
व्याधयस्तस्व जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ॥ १॥
गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भग्नहेतुका।
पिड़काश्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका बुधैः ॥ २ ॥
कठिना विषमैर्भुग्नै युनाष्ठौलिका भवेत् ।
शूकैर्यत्पूरितं शश्वद् ग्रथितं नाम तत्कफात् ॥ ३ ॥
कुम्भिका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभा शुभा।
अलजौलक्षणैर्युक्ता मलजी प्रवितर्क येत् ॥ ४ ॥
मृदित पौड़ित यत्तु संरब्ध वायुकोफ्तः ।
याणिभ्यां भृशसंमूढ़े संमूढ़पिड़का भवेत् ॥ ५॥

·चिकित्सासारसंग्रह दीर्घा बह्वाश्च पिड़का दीयन्त मध्यतस्तु याः। सोऽवमन्थः कफासुग्मयां वेदनारोमहर्षकत् ॥ ६ ॥ पिड़काभिश्चिता या तु पित्तशोणितसम्भवा। पद्मकर्णिकसंस्थाना जेया पुष्करिका तु सा ॥ ७ ॥ स्पर्शहानिन्तु जनयेच्छोणित शूकदूषितम् ॥ ८ ॥ मुहमाषोपमा रता रक्तपित्तोद्भवा तु या। व्याधिरेषोत्तमा नाम शूकाजीर्णनिमित्तजा ॥८॥ छिट्टैरणमुखैलिङ्गं चित यस्य समन्ततः । वातशोणितजो व्याधिः स जेय: शतपोनकः ॥ १० ॥ वातपित्तकतो ज्ञ य स्त्वक्पाको ज्वरदाहकत् ॥ ११ ॥ कणैः स्फोटः सरताभिः पिड़काभिर्निपीडितम् । यस्य वस्तिरजश्चोग्रा जेयं तच्छोणिताबुदम् ॥ १२ ॥ मांसदोषेण जानौया दवि॒दं मांमसम्भवम् । शीयन्त यस्य मांसानि यस्य मर्वाश्च वेदनाः । विद्यात्तं मांसपाकन्तु सर्वदोषकत भिषक् ॥ १३ ॥ विद्रधिं मन्त्रिपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत् ॥ १४ ॥ कृष्णानि चित्राण्यथवा शुकानि सविषाणि वा। पाचितानि पचल्याशु मेढ़ निरवशेषतः ॥ १५ ॥ कालानि भूत्वा मांसानि शोर्यन्त यस्य देहिनः । मनिपातसमुत्थांस्तु तान्विद्यात्तिलकालकान् ॥ १६ ॥ तत्र मांसावंदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः । विद्रधिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ॥ १७ ॥ अथ चिकित्मामाह। शूकदोषेषु सर्वेषु विषघ्नों कारयेत् क्रियाम् । विरेचनं प्रयुञ्जीत शोणितस्य च मोक्षणम् ॥ १८ ॥ जलौकाभिहरेद्रक्तं मेढ़े वा व्यधयेच्छिराम् ।

·शूकदोषाधिकारः। ५८१ गुग्ग लु.पाययेच्चापि त्रिफलाकाथसंयुतम् । क्षीरण लेपसेकांश्च शीतानेव च कारयेत् ॥ १८ ॥ मर्षपी लिखितां सूक्ष्मः कषायैरवचूर्णयेत्। तैरेवाभ्यञ्जनं तैलं साधयेद् व्रणरोपणम् ॥ २० ॥ क्रियेयमवमन्ये ऽपि रक्त स्राव्यं तथोभयोः । अष्ठीलायां सुते रक्त श्लेष्मग्रन्थिवदाचरेत् ॥ २१ ॥ कुम्भिकायां हरेट्रक्त पक्वायां शोधित व्रण । तिन्दुकत्रिफलालोध्र लेपस्त लञ्च रोपणम् ॥ २२ ॥ अलज्यां हृतरताया मयमैव क्रियाक्रमः ॥ २३ ॥ खंदयेद् ग्रन्थित शवबाडोस्वदेन बुद्धिमान् । सुखोष्णरुपनाहैश्च सुम्निग्धैरुपनाहयेत् ॥ २४ ॥ उत्तमाख्यान्तु पिड़कां मंछिद्य वडिशोद्धृताम् । कल्कैश्चूणं कषायाणां क्षौद्रयुक्तरुपाचरेत् ॥ २५ ॥ क्रमः पित्तविसर्पोक्तः पुष्करीमूढ़योहंतः ॥ २६ ॥ त्वक्पार्क स्पर्शहान्याञ्च संचयेन्मृदित पुनः । बलातैलेन कोष्णन मधुरैश्चीपनाहयेत् ॥ २७॥ रसक्रिया विधातव्या लिखिता शतपोनके। पृथक्पादिसिद्धञ्च तैलं देयमनन्तरम् ॥ २८ ॥ रक्तविद्रधिवञ्चापि क्रिया शोणितजेऽव॒दे । कषायकल्कसी षि तैलं चूर्ण रसक्रियाम् । शोधने रोपणे चैव वीच्यवीक्ष्यावचारयेत् ॥ २८ ॥ तोरण लेपसेकांश शीतेनैव च कारयेत् । पूयते च यथा चाशु नैति पाकं यथा ध्वजम् ॥ ३० ॥ अर्बुदे मांसपार्क च विद्रधौ तिलकालके । प्रत्याख्याय प्रकुर्वीत भिषक्त षां प्रतिक्रियाम् ॥ ३१ ॥ दावोसुरसयध्याह्न गुहधूमनिशायुतैः ।

·५८२
चिकित्मासारसंग्रह
तैलमभ्यञ्जने पाने मेढ़े रोगं विनाशयेत् ॥ ३२ ॥
इति दावीतैखम्।
गुञ्जाभस्ममषीवाथ हरितालं मनःशिला।
दाहिरिद्रामधुकं मृतक्षौद्रसमायुतम् ।
प्रलेपार्थं प्रयुञ्जौत विशुद्धव्रणरोपणम् ॥ ३३ ॥
रसाञ्जनं साह्वयमेतदेव प्रलेपमात्रेण नयेत्प्रशान्तिम् ।
सपूतिपूयव्रणशोथकण्डशूलान्वितं सर्वमनङ्गरोगम् ॥ ३४ ॥
इति वन्सेनसङ्कलितः शूकदोषनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः !
अथ कुष्ठनिदानमाह।
विरोधीन्यवपानानि द्रवस्निग्धगुरूणि च ।
भजतामागतां कदि वेगांवान्यान् प्रतिघ्नताम् ॥ १ ॥
व्यायाममग्निसन्तापमतिभुक्ता निषेविणाम् ।
शीतोष्णलङ्घनाहारान् भजतामक्रमेण तु ॥ २ ॥
धर्मश्रमभयार्त्तानां द्रुतं शौताम्बुमेविनाम्।
अजीर्णाध्यशनानाञ्च पञ्चकर्मापचारिणाम् ॥ ३ ॥
नवान्नदधिमत्स्यादि लवणासनिषेविणाम् ।
माषमूल कपिष्टान्न तिलक्षोरगुड़ाशिनाम् ॥ ४ ॥
व्यवायं चाप्यजीर्णऽन्ने निद्रां वा भजतां दिवा।
विप्रान् गुरून्धर्षयतां पापकर्म च कुर्वताम् ॥ ५ ॥
वातादयस्त्रयो दुष्टास्त्वग्रतं मांसमम्बु च ।
दूषयन्ति सकुष्ठानां सप्तको द्रव्यसंग्रहः ॥ ६ ॥
अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव तु ॥७॥
तिलतैलकुलस्यांश्च वल्मीकलिङ्गमेव च ।
माहिषं दधि वृन्ताक सप्तते कुष्ठहेतवः ॥८॥

·कुष्ठाधिकारः । ५८३ कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथगहन्दः समागतः । सर्वेष्वपि विदोषेषु व्यपदोषोऽधिकस्ततः ॥ ८ ॥ अतिश्लक्षणखरस्पर्श खेदावेदविवर्णता। टाहः कण्ड स्त्वचि खापस्तोदः कोठोन्नतिः अमः ॥ १० ॥ व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः । रूढ़ानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्येऽपि कोपनम् । रोमहर्षोऽसृजः काष्णा कुष्ठलक्षणमग्रजम् ॥ ११ ॥ कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु । कपालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् ॥ १२ ॥ रुग्दाहरागकण्डभिः परीतं रोमपिञ्जरम् । उदुम्बरफलाभामं कुष्ठमोदुम्बरं वदेत् ॥ १३ ॥ श्वेतं रक्तं स्थिरं त्यानं निग्धमुत्सन्त्रमण्डलम् । कृच्छ्रमन्योऽन्यसंयुक्तं कुष्ठं मण्डलमुच्यते ॥ १४ ॥ कर्कशं रक्त पर्यन्त मन्तःश्यावं सवेदनम् । यदृक्षजिह्वामङ्काश मृक्षजिह्व तदुच्यते ॥ १५ ॥ सश्वेतरक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम् । सोत्सेधञ्च सरागञ्च पुण्डरीकं प्रचक्षते ॥ १६ ॥ खेतं ताम्रञ्च तनु य द्रजोदृष्टं विमुञ्चति । प्रायश्चोरसि तमिम मलावुकुसुमोपमम् ॥ १७ ॥ यत्काकणन्तिकावणं सपाकं तीव्रवेदनम् । त्रिदोषलिङ्ग तत्कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति ॥ १८ ॥ अखेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम् । तदेव कुष्ठं चौख्य बहुलं हांस्तचर्मवत् ॥ १८ ॥ श्यावङ्गिणं खरस्पशं परुष किटिभं स्मृतम् । वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम् ॥ २० ॥ कण्डमद्भिः सरागैश्च गण्डैरलसकञ्चितम् ।

·५८४
चिकित्सासारसंग्रह
सकण्डूरागपिड़कं दद्रुमण्डलमुहतम् ॥ २१ ॥
रक्तं सशूलं कण्ड मत् सस्फोटं दलयत्यपि ।
तञ्चमैदलमाख्यातं संस्पर्शाऽसह मुच्यते ॥ २२ ॥
सूक्ष्मा वह्वयः पिड़का: स्राववत्यः
पामेत्युक्ताः कण्ड मत्यः सदाहाः ।
सैव स्फोटैस्तीवदाहैरुपेता
जेया पाण्योः कच्छुरुग्रास्फिजोश्च ॥ २३ ॥
स्फोटाः श्यावारुणाभासा विस्फोटा: स्यस्तनुत्वचः ।
रक्तं श्यावं मदाहार्तिः शतारः स्याइहुव्रणम् ॥ २४ ॥
सकण्ड पिड़काश्यावा बहुस्रावा विचर्चिका ॥ २५ ॥
खरं श्यावारुणं रूक्षं वातकुष्ठं सवेदनम् ।
पित्तात् प्रकुपितं दाहरागनावान्वितं मतम् ॥ २६ ॥
कफात् क्लेदि धनं स्निग्धं सकण्ड शैत्यगौरवम् ।
हिलिङ्गं इन्दर्ज कुष्ठं त्रिलिङ्ग सानिपातिकम् ॥ २७ ॥
अथ धातुगत कुष्ठलक्षणान्या ह ।
त्वकस्थे वैवयमङ्गेषु कुष्ठे रौक्ष्यञ्च जायते ।
त्वक्वाको रोमहर्षश्च खेदस्यातिप्रवर्तनम् ॥ २८ ॥
कण्ड विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितमम्भवे ॥ २८ ॥
दौगध्यं सर्वदेहेऽस्मिन् पूयोऽतिकमयस्तथा ।
गात्राणां भेदनं वापि कुष्ठे मांससमाश्रिते ॥ ३० ॥
कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतमर्पणम् ।
मेदःस्थानगते लिङ्ग प्रागुतानि तथैव च ॥ ३१ ॥
नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षतेषु कृमिमम्भवः ।
स्वरोपघातश्च भवेदस्थिमज्जासमाश्रिते ॥ ३२ ॥
दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याट् दुष्टशोणितशुक्रयोः ।
यदपत्यं तयोर्जातं जेयं तच्चापि कुष्ठितम् ॥ ३३ ॥

·कुष्ठाधिकारः। ५८५ साध्यं लग्रतमांसस्थं वातश्लेष्माधिकञ्च यत् । मेदमि इन्द्रजं याप्यं वज्य मज्जास्थिसंश्रितम् ॥ ३४ ॥ कृमिटटदाहमन्दाग्नि संयुक्तं यत्चिदोषजम् । प्रभिन्न प्रसुताङ्गञ्च रक्तनेत्रं हतस्वरम् ॥ पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठ हन्तीह कुष्ठिनम् ॥ ३५ ॥ वातेन कुष्ठ कापालं पित्तेनोदुम्बरं कफात् । मण्ड लाख्यं विचर्ची च ऋक्षाख्य वातपित्ततः ॥ ३६ ॥ चमककुष्ठं किटिभं सियालमविपादिकाः । वातलेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषो ॥ ३७ ॥ पुण्डरीकं सविस्फोट पामाचर्मदलं तथा। सर्वेः स्यात्काकणं पूर्व त्रिक दद्रुमकाकणम् ॥ पुण्डरीकर्तजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु ॥ ३८ ॥ अथ श्वित्रलक्षणमाह। कुष्ठे कसम्भवं श्वित्र किलासं दारुणं भवेत् । निर्दिष्टमपरिस्रावं विधातूद्भवसंश्रयम् ॥ ३८ ॥ वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्तामं कमलपत्रवत् । मदाहं रोमविध्वसि कफाच्छत घनं गुरु ॥ ४० ॥ सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमदस्मु चादिशेत् । वर्णनैवेदृगुभयं कृच्छ्र तच्चोत्तरोत्तरम् ॥ ४१ ॥ अशुक्लरोमा बहुलमसंश्लिष्टमथो नवम्। अनग्निदग्धजं साध्यं वित्र वयंमतोऽन्यथा ॥ ४२ ॥ गुह्यपाणितलोष्ठे षु जातमप्यचिरन्तनम् । वर्जनौयं विशेषण किलासं सिद्धिमिच्छता ॥ ४३ ॥ प्रसङ्गाहात्रसंस्पर्शानिःश्वासात्सहभोजनात् । एकशय्यासनाच्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ॥ ४४ ॥ कुष्ठ ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव ।

·चिकित्सासारसंग्रह
औपसगिकरोगाश्च संक्रामन्ति नराबरम् ॥ ४५ ॥
मथ चिकित्सा माह।
वातोत्तरेषु सर्विमनं श्लेभोत्तरेषु कुष्ठेषु ।
पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं चाग्राम् ॥ ४६ ॥
घृतं महानीलमुशन्ति वाते पित्ते महातितकमेव तज्ज्ञाः ।
तैलन्तु शैरीषमुशन्ति कुष्ठे श्लेष्मात्मकेऽभ्यञ्जनपानयोगे ॥ ४७ ॥
प्रच्छन्नेर्वा जलौकाभिः शृङ्ग्यलावुशिराव्यधैः ।
स्निग्धस्य मोक्षयेत् कुष्ठे दुष्टरक्तं पुनः पुनः ॥ ४८ ॥
सुतरक्त हृते द्रोषे स्नेहै: संशमितेऽनिले।
रसायनानि प्राण्याश्च प्रशस्ताः कुष्ठिनामतः ॥ ४ ॥
घचावामापटोलानि निम्बस्य फलिनौत्वचः ।
कषायो मधुना पौतः वान्तवन्मदनान्वितः ॥ ५० ॥
इति पञ्च कषायः ।
विरेचनं प्रयोक्तव्यं त्रिबद्दन्तीफलत्रिकैः ॥ ११ ॥
ये लेपाः कुष्ठानां प्रयुञ्जान्ते निर्गतास्रदोषाणाम् ।
संशोधिताशयानां सद्य: मिडिभवति तेषाम् ॥ ५२ ॥
पथ्या करञ्जसिद्धार्थ निशावला ससैन्धवैः
रिडङ्गसहितैः पिष्टैः लेपो मूत्रेण कुष्ठजित् ॥ ५३ ॥
एलाकुष्ठविडङ्गानि शताहा चित्रको वचा।
दन्तीरसाञ्जनीभिर्लेपः कुष्ठविनाशनः ॥ ५४ ॥
मनःशिलैले मरिचानि तेल मार्क पयः कुष्ठहरः प्रदेहः ।
करञ्जवोजैडगजः मकुष्ठो गोमूत्रपिष्टश्च वरः प्रदेहः ॥ ५५ ॥
धात्रीस्नुहोसर्जरसचक्रमर्दतुषोदकैः ।
कच्छदद्रुहरो लेपः कण्डत्वग्दोषनाशनः ॥ ५६ ॥
शृङ्गाटकर्कटौमूलं हविषा ब्रह्मचारिणा।
निपीत शमयत्याशु दट्ठरोगमसंशयम् ॥ ५७ ॥