·No text on this page.

·DATE LABEL
THE ASIATIC SOCIETY
1, Park Street, CALCUTTA-16.
'The Book is to be returned on
the date last stamped :
25.14.5%

·No text on this page.

·Taittiriya sambita of the Black Yajurveda
with commentary of by Sayanacharya
Satya
edited by Satyavrata somasrame
Calcutta
The Asiatic Society
1899
BI 26,0.5

·No text on this page.

·तत्तिरीयसंहिता-पणामकाण्डस्य सूचीपत्रम् । अग्निचयनब्रामणम्। प्रपाठकाः१-01 प्रपाठकः १ एके। १-२५ १-२ १-० . ९-१९ बबुवाका-उख्यामिवाचवम् १ नुवाका...बावियाडतिः, पनवादानव सदामाधान ... मत्खननम्, उदयमुखत्वेन परस्य निर्गमनम्, उदबासेचमच मत्खनन, पुष्करपणे मदा सम्भरणं, वण्या- जिने भदः स्थापना ... मणक्षेपणादिपूर्वक यभूमौ मदाहरणम्, उसानिम्माणम् उखासंसार मएशीर्षसम्पादनादि .. दौलासंसार, उखाप्रतापनादि उलामो समिदाधानादि ११ एपारशासपधिवासा ऋक १ २ १०.१२ २०.१५ १५.९० १०.१६ २.-२९ २२.२५ २७.२५ " " ·[ २ ] प्रपाठक:२॥ एके। ... १-१२ पनुवाका:-चित्युपकामबाभणम् १बनुवाक...चासन्याम् उत्थानिस्थापनम, बामप्रेय उप- ... १२-२० :: ३ ३८-8. 8 ... 8.-११ 82-88 ५ ॥ . 88.88 84-80 ... ... उख्खस्य धमेवयनप्रदेशं प्रति नयनम् गाईपत्यामेश्चयनम् । गाईपबामौ खामिसनिवाया जापचयनभूमेः कर्षणम् सिकतादिवापः पुष्करपणे समायुपधानम खयमारसेवकोपधानम् उखांथुपधानम् प्रथमपिती पपस्यामागदपानमदिवकोप- धानम् सौवर्यसूचीभिः पश्वस्य परिच्छेधेषु स्थानेषु रेखाकारणमन्ला ... पश्वस्य तदनमन्बाः १८५९ ... " है ५३-१५ ... ... १२ " (8.0 प्रपाठकः३० १-१२ पनुवाका:-चितिचतुच्याश्वमेघविधानबासनम् १ पनुवाकः..हितोषचितौ पाश्विनीनाम्, ऋतथानाम्, प्राबवाम, अपस्थानां, वयस्थानापखवा- बामुपधानम् बतीयचितौ खयमाखाया, पचानां दि. शाना, दशानां प्रासमता, बर्षियता . नीना, सप्तौना बाविस्थानाच काना मुपधानम् ... ... ...

·[१] एके। ... ७३.७५ " चतुर्थचितौ बणयालोमोयानाम् इडका- मामुपधानम् चतुर्थचिती इडीनां युडोनाव इसकामा. मुपधानम् पचमचितौ पतपनानां विरजाच काना- मुपधानम् पचमचितौ लोमभागामामिठकानामुमधा- नम् पचमचितौ पचाना नाकसदां, पचानां चो. , ड़ानाम्, खयमारमायाः विकाच रह- काया: उपधानम् पवमचितौ छन्दसामियकानामुपधानम् पद्यानां सयुजामियकानां, तिसयां महले. तिसूर्ण विश्वव्योतिषामिडवाना- धोपधानम्... पचानां डिसगीनाम, बहानां संयानौनाम, बहानाम् धादित्यानामिछकानां, पचानां हतेखकाना, पचानां यशोदागामिछकानाच उपधानम् ११ , .... पञ्चानां भूयस्कृता, पचानामनिरूपाणाम्, पञ्चानां द्रविणोदाना, घसामायुष्याणाम् इसकानाम्, पमिहदयेखकायाः, सप्तानाम् ऋतथानाच इकानामुपधानम्, १२ ॥ पवमेधविधानम् 8.. C..२ २-७३ ३-७४ ·[.] २ ... . " प्रपाठकः४॥ एथे। १-१२ पनुवाका:-चितिसंखारः ८६-१९९ १ पनुवाकः ..इन्छतनु-यक्षत-नक्षत्रेठकानामुपधानम् -t. ऋतथेशकोपधानादि, साहसवता मनलेण प्रोक्षणच. 8.६२ ३ ॥ प्रतद्रीयहोमः १२.४३ चमिपरिषेचनविकर्षणे 28-६५ व्याधारणम्, वैश्यकर्मसूक्ताभ्यामाडतिच सभिदाधानामिप्रणयने, अमिचयनाङ्गस्य दशस्य पवर्चस्य वा अप्रतिरथसूक्तस्य विनियोगः वतिस्थापनम् ८८-१०२ वसोर्धाराहोमविधानम् १.२.१.४ वाजप्रसवीयहोमविधानम् ... १०४.१०५ वहियोगमन्त्रविनियोगः, पुनश्चितिविधान १०६-१०० काम्यचयनानां विहव्येशकोपधानस्य च वि- धानम् १०८-१०६ १२ ॥ अश्वमेधीय-वहिष्यवमानस्तोत्रादौ ऋक्तोम- सामविशेषाणामभिधानम् ११०:१९१ . d " प्रपाठकाः ५-७॥ अग्निचितेः शिष्टाङ्गविषयकम् श्रौपानुवाक्यम् उत्तरं काण्डम्। प्रपाठकः५॥ १-२० पनुवाकाः-ौपानुवाक्यगतमन्नविशेषाद्युक्ति ११७.१५ ·५ ] २ ... 8 ५ " एछे। १ पनुवाका...विविीक्षणीयेविकथनम्... चमिचयनविधिः, तत्फलकथनम्, उख्यामि- धारणस्य विधिव १२७.१३. उखाहोम-पुरुषशौर्षापधान-वामभदिएको. पधानविधानानि रेतासिगधोम-चिविस्पर्णविधानम् १४१.१०३ हिरण्येष्ठका-खयमासेठकोपधानविर्धानम् १०८-१88 ६ यहां-रूपाभिधेयानामिठकानामुक्तिः, तासां लोकंएणायाथार्थवादौ १५३-१५४ ... एकयूपादिविधयः १५.१५९ गायत्रसामादिना उपस्थानादिविधिः, यात्मे- कोपधानविधिच १९४-९६८ पश्चाज्याहुति-जप-चरूपधान-प्रोक्षणानि १. घट्सपोडति-षड्मशाहोमामिमोक्षविधयः १७५-९७७ १९-२४ घनुवाकाः-अश्वमेधानपशुसङ्घविषयाः १८४-१६७ ११ बनुवाकः...एकादशिनी नाम प्रथमो वन्यपशुसा... १८४ दशिनी नाम द्वितीयो वन्यपमुस: १५ १३ , हतीयो वन्यपशुस १. " चतुर्थी वन्यपशुसः १८७ १० " " ~ १८ १ १०१४, १९. पञ्चमो वन्यपशुस पठो बन्यपशुस सप्तपोवन्यपशुस'... परमो वन्यपशुसकर .. नवमो वन्यपशुस दशमो वन्यपशुस १९ " १६१ १८२ . . . २० ·[] एछ। २१ पनुवाका...एकादशो वापस २९" १९ २१ प्रथमो ग्राम्यपशता बितीयोग्राम्यममा हतीयोग्राम्यपमुसा १९५ १९ प्रपाठकः । . ... ... २ " ३ ९-२१ पनुवाका,-बपिविधेकत्तरं काण्डं, १-१०, पश्व- मेधपशवः१५-२१ २...२७५ १ पनुवाकः-कुम्भेर्वकारममन्त्रणास्त्रियोदश मन्नाः २...२०१ कुम्भेष्ठकोपधान-चरूपधानयोविधिः २०७-२०३ भूतेहकाभिषेक-चयनाङ्गौवायाधः... २१५-२१७ दर्भलम्भ होमविधानादि २२६.२२० पायाडाकपालाभिषिदाहविःपषक- विधान २२६-२३० समानिनोपानप्रतिमोचनविध्यादेः प्रशंसा २३३-२३५ दीक्षाकानविकल्पः २४०-९४१ पवारोणादिविधयः २४-२९६ पासन्धुग्रामोखाधुपधानादिप्रभंसोपधान- कारविधयः २५३-९५० " बमियनप्रशंसा २५८.२५ ... ... . ... " ·एके। " . ११ पनुवाकः बनुवाकः पवमेधाज्ञानाम् बहादशिनानाम् बहादशानां पशूनां प्रथमः सातः १२ द्वितीयः १३ हवीयः १४ चतुर्थः २६३ . ... " - २६५-२६८ पचमः " सप्तमः २६७-२६८ २१८-२१६ ... [ . ] " " टमः १६ २६९ . ". " दशमः .. " " ... ... पमुयल्पाः इन्दिनः पशवः हतीदिनप्रातराखभ्या एकादश पशवः २७२ तुपशवः ... २०४-२०५ ·[ ८ ] प्रपाटक:७॥ एके। ४ ... ५ " १-२६ बनुवाकाः-अभिकाण्डम्, १-१०, अश्वमेधार- मन्त्राः ११-२६ २७७-२५४ १ बमुवाका गायन्यादिपञ्चमः पञ्चचितिस्पर्शादिकं... २७७-२७७ ऋषभेटकोपधानादि ... २८२-२४ वचिणी-चित्रिणीयकोयधान-वसुधारा- प्रशंसादि :.. २६१-२८२ चदाभ्यादीनां तिहणामाङतौनां राष्ट्रस्टतात बेशका विधिः २९-३६६ ... पुनः परीन्धन-होमविशेष-पञ्चचितिप्रशंसादि ३०५-३०६ व्रताचरण-हिरण्येष्ठकोपधान-बगाडयमि- प्रशंसादि ३९२-३११ ... दश चाकूत्याडतिमन्त्राः ३१६-३२० स्वयंचितिमन्लेण क्षेत्राभिमर्शणं, कूर्मोपधा- नादि च ३२४-३२५ बांग्रग्रहणं,चयनप्रशंसा,हिरण्येवकाभिः सर्वतोमुखस्यामेरुपधानं दिशि दिक्प्रोता. भिधानच ३२९-३३० १० " पशुशीर्षाणां प्रशंसा विशेषविधामन्च ३३४३३५ . ६ ,, ·एछ। ११ धनुवाका १२ होमार्याः मन्लाः ३३७ " ... ... " " . " :: " " ३४१ ३४२ २४३ ३४४ ३४५ " ... " " ११ अश्वस्य दंष्ट्रादिभिः स्तेगादौनां देवतानां हन्वादिभिः वाजादीनां शपादिभिः कूर्मादीनां कक्षादिभिः योत्रादीनां जघनमांसादिभिः मित्रावरुणादीनां गनभागादिभिः इन्द्रादीनां प्रौपान्त्रादिभिः पूषादीनां ग्रीवादिभिः योजयादौनां गुह्येन्द्रियादिभिः खानन्दादीनां मांसादिभिः बहरादौनां दक्षिणपक्षत्यादिभिः अमादीनां उत्तरपक्षत्यादिभिः वाग्वादीनां बनूरगादिभिः पथ्यादौनां अश्वं प्रति प्रार्थनमन्त्रः अश्वानुमन्त्रणामन्त्रः अश्वस्योदकावधापनमन्त्रः " [ 7 ] " ... .." . " " २२ ... " " " ३९७ ३४ ३४६ ३५० ३५१ २५२ ३५३ ३५४ " " २३ २४ २५ २६ ... ... ... ... ...

·No text on this page.

·INDEX TO TUE FIFTH KANDA UF THE TAITTIRIYA-SANHITA. AGNICHAYANA BRAHMAŅAM PRAPATHAKA 1-7. PRAPATHAKA 1. Pages 1-25 1-2 ... ... IC 6-8 ... ... 8-10 ... 1-11 Anu ákas-Ukbyagnibrálımaņam... 1 Anuváka-Sávitryábutih, abhryádánancha 2 Mridá krántib 3 Mritkhananain udarmukhatvena as- Vasya nirgamanam udakasechanancha Mritkhananam, pushkaraparne mridal sambharaṇam, krishnajino mridah sthapanancha 5 Jalakshepanádipúrvakam yajnablú. mau iridábaranam 6 Uklánirmáņam 7 Ukbásanskárah 8 Pasuśírshasampádanádi 9 Díkshásanskárab, ukhúpratúpanádicha 10 Ukhyágnau sainidhádhánáli .1 Ekádaśasvasya apriyarichal 10-13 14-15 15-17 17-19 ... ... 20-21 22-23 21-25 ·ii INDEX. Pages PRAPATHAKA 2. 32-61 32-34 ROC > > 9 . 36-37 38-40 40–41 42-44 44-46 46-48 48-51 51-53 ... 1-12 Anuvákas-Chityupakramabráhmaņam 1 Anuváka - A sandhyám ukhyágnisthápanam, bátsapreņa upasthánancha 2 Ukhyasya agnes-chayanapradeśam prati nayanam 3 Gárbapatyágne-scbayanam 4 Gárbapatyágnau ukbyágnisannibápah 5 Agnichayanabhúmeh karshanam 6 Sikatádibápah 7 Pushkaraparne rukmádyupadhánam 8 Svayamátriņneshţakopadhánam 9 Ukhády upadbánam 10 Prathamachitau apasya-praṇabhridapánabhridishţakopadhánain 11 Saularņasúchivih asvasya asichchhedyeshu stáneshu rekbákaraņainantráh 12 Asvasya tachchbedanamantráh ... ... 53-55 >> ... .. 56 60-61 3 PRAPÁTIIAKA 3. 64-86 ... 61-66 1-12 Anuvákas-Chitichatushțayáśvamedba vidhána. brábmanam 1 Anuváka-Dvitiyachitau ásvinívám, ritabyánám, práṇabhritám, apasyánám, baya. syánúncba islaţakánám-upadhánam 2 Tritiyachitau svayamátriņņáyál, pancháním diśyánám, dasánáin pránabhritám, shaạbinsatám bțihatínám, saptánám bálak bilyanámcha ishţakánám upadbánam 3 Chaturthachitau aksbņayástomiyanám ishtakánám-upadhánam Obaturthachitau srishtinám byushținánclta ishţakánáın upadlávam... 66-68 68-70 150 >> 70-73 ·INDEX. iii Tages 78-75 6 75-76 II. 7 76-78 .. 8 >> 78—79 9 Anuváka-Panchamachitau asapatnánám birajáncha ishtakánámupadbánam ... Panchamachitau stomabhágánám ishitakánámupadhánam Panchamachitau panchánám nákasadám, panchánáin chodúnáin svayamátriņņáyál bikarnyáécha ishtakáyáh upadlánam Panchamachitau chhandasámishtakánám upadhánam ... Ashțánám sayujámishtakánám, tissinám mandalesbţakávám, tisſinám biśvajyotisbáin ishtakánácha upadhanam Panchánám břishţisanínám, ashtáním samyúvínám,ashtánám-ádityánám ishtakánáin, pancbánán ghriteshtakánám, panchánám yasodánámishțakánám upadhánam Pancbánám bhúyaskțitám, panchánám agnirúpánám, pancbánám drabiņodánáin, sbaņņám áyushyanám iſhtakánám, aguihșidayeshțakáyál, saptánám sitabyánáncha ishtakánám upadhánam Ašvamedhavidhánam 79--80 JO . 80-82 11 82-83 83-84 12 PRAPÁTILAKA 4. 89-111 89-90 1-12 Anuvákas-Chitisanskárah ] Anuváka-Indratanu-yajuatanu-nakshatreshţakávám-upadlánam ... Řitabyeshţakopadhúnádi, ráhasrabutá mant reņa prokshanamcha 3 Satarudriyahomah Agniparishechava-bikarshane ... 90-92 92-93 91-95 ... ..

·iv INDEX. 5 ... ... 6 ... 7 8 > > l'ages Anuváka-Byágháraņam baiśyakarma-súktábbyám áhutischa 95-97 Sabhiidádhánágnipraņayne agnichayanángasya dasarchasya pancharchasya bá apratirathasúktasya viniyogah 97-99 Valnisthápanam 99-102 Basordháráhomayidhanam 102-104 Bájaprasabiyahomavidhánam 104--105 Valniyogamantraviniyogah, punas. chitividhánancha 106-108 Kámyachayanánám bihabyeshţako. padhánasya cha vidhanam 108-109 Asvamedhiya-bahishpabamánastotrádau șikstomasúmaviscsháņáinabli. dhánarn 110-111 9 10 11 II. 12 ... ... PRAPÁTILAKAS 5—7. Agnichitch sishtángavishayakam aupánuvákyam uttaram káņdam. ... PRAPÁTIAKA 5. 1-24 Anuvákas-Aupanuvákyagata-mantra viseshad. yuktih ... 117-196 1 Anuváka-Trihabirdikshaņiyeshţikathanam 117-119 2 Agnichayanavidhib, tatphalakathanam, ukhyágnidbaranasyavidhiếcha 127-130 3 Uklahoma-purushasirshogadhana-bamabbridishtakopadhánavidhánáni 136-137 Retah sigghomachitisparśavidbánam 141-143 5 Hiranyeshtaká-svayamátriņneshţakopadbánavidhanam 148-149 6 Alnám rúpábhidheyánámishţakánámuktib, tásám lokampriņáyáschárthabádau 153-154 9 > ...

·INDEX. T'ages 158-159 ... 161-166 170-171 ... ... 175-177 184-199 184 7 Anuváka-Ekayúpádividhayal 8 Gáyatrasámádiná upasthánádividhih, átmeshtakopadbánavidhischa 9 Panchájyáhuti-japa-charúpadhánaprokshanani 10 Shatsarpáhuti-shadmaháhomágnimokshavidhayah 11—24 Anuvákas-Aśvamedhánga-paśusanghabislayáh 11 Anuváka-Ekádasinináma prathaino prathaino banyapasusanghah 12 Dasíní náina dvitiyo banyapasusanghah 13 Tritiyo banypaśusanghah 14 Chaturtho 15 Panchamo 16 Shashito 17 Saptamo 18 Ashtamo 19 Navamo 20 Daśamo 21 Ekáda so 22 Prathamo grámyapaśusanghalı 23 Dviti yo Tritiyo ... . . ... > 185 186 187 168 189 190 191 192 193 193 194 195 196-197 > ... 24 PRAPÁTIAKA 6. ... ... 1-23 Anuvákás-Agnibidhe-ruttaram káņdam--1,-10; Aøvamedha pasabah--11--23. 200-275 1 Anuváka–Kumbheshițakábhimantranárthás-trayodaśamantrál 200-201 2 Kumbheshţakopadhána-charúpadhánayorvidhih 208--200 Bhúteshțakávisheka-chayanánya-sautsáyani. vidhih 215--217 4 Darbhastambhe hiomabiglbánádi 223-221 ... 3 ... II ·vi INDEX. Pages 6 ... ... 7 ... ... > >> ... >> > 5 Anuváka-Agneyáshțákapáládyabhijidanga-habih panchakabidhanam 229-230 Krishnájinopánat-pratimochana-bidhyádeh praśamsá 233-235 Díkshákálabikalpah 210-241 8 Anvárobaņádibidhayah 241--246 9 A sandyudyámokhádyupadhánádi prašamsopadhánakartribidhayah 253-254 10 Agnichayana-prasámsá 258-259 11 Asvamodhángánám ashtadasinámnám ashtádasánám paśúváin prathamah sanghátah 262 12 dvitiyal 263 13 tritiyah 261 14 cbaturthah 265-266 15 panchamah 267 16 sbashthah 267-268 17 » saptamah 269-269 18 ashtamah 269 19 navamah 270 20 dasamah 271 Pasúdvayarúpáh dvandvinah pasavah 22 Tritiyadinaprátarálabhyá okádaśa pasayah 273 23 271-275 02 " " > " > 21 272 . » Ritupaśavah ΡΒΑΡΑΤΙΑΚΑ 7. 277-354 ... 1-26 Anuvákąs--Agnikándain-1-10. Asvainedhángamantráb-11-20 1 Anuváka-Gáyatryúdipanchainantraih pasuchiti-spar- Sadikain 2 Rishabheshţakopadhánádi 3 Bajrini-chitriņíslıţakopadhána-basudbáráprasámsádi Adábhyádínain tisriņúm-áhutínam ráshtrablțițámcheshțakánám vidhih 277-278 232-284 .. 291-292 ... 4 11 298299 I.

·INDEX. vii ... . ... ... ... 12 Pages 5 Anuváka, Punah parindhanahomavisesha-panchachitiprašamsádi 305-306 6 Bratácharaṇa-hiraṇyeshtakopadbána-lugúhutgagni-prasameadi 312--313 7 Daša ákútyáhutimantráh 319-320 8 Svayam chitimantrena kshetrábbimarśanam, kúrmopadhánádi cha 324-325 9 Agnigrahaņam, chayanaprašamsá, hiraṇyeshtakábhih sarbatomukbasyágne-rupadlúnam disi dik protábhidbanaincha 329-330 10 Pasuśírshiánám prasamsa višeshavidhánamcha 334 335 11 Asvasya danshtrádibhih angaih stegádínáin devatánám homártháh mantrah 337 han vádibhih angaib bájádínáin devatánám homártháh mantrál 339 13 ſa phádibbih angaih kúrinádtnám dovatánám homárthú mantrál 311 14 kakshádibhih angaih yoktrádínám devatánám homártháh mantrálı 342 15 jagbanamávsádíbbih angail mitrávaruņádínám clevatánám liomártháh mantrúh 343 16 galabbágúðibhih angaih indrádínúin devatánám homártháh mantráb 34+ 17 praudhantradibhih aligaib púsládínám devatánáin homártháh mantráb 345 18 gríbádibbih angaih oja-ádinám devatánám homártbáh mantráb 316 19 guhyendriyádibhih angaib ánandádí. nám devatánám homártháh mantráh 347 20 mánsádibhih angaib abarádínáin devatánám homártháh mailtráh 348 21 dakshiņapakshatyádibhih angaih agnyádínám. devatánám hoinártháh mantrál 319 2 > » > . ...

·viii
INDEX.
Page
350
II
13
22 Anuráka--Asvasya uttarapaksbatyádibhih augaih
vásbvádínám dovatánám hom.
ártháh mantrál
23
anúbrigádibhib angaih pathyádí.
nám devatávám homártháh
mantráh
24
Asvam prati prarthanamantral
25
Asvánumantriņanantrah
26
Asvasyodakábaghrápanamantrah
...
351
352
353
351
OTO

·॥॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ nmAhNIA तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । हरिः आम्। सावित्राणि 'जुहोति प्रसृत्यै चतुर्रहीतेन जुहोति चतुष्यादः पशवः पशूनेवावरुन्धे चतसो दिशौ दिलेव प्रति तिष्ठति छन्दा सि. देवेभ्योऽपाक्रामन् न वो भागानि हव्यं वक्षाम् इति तेभ्य एतच्चतुर्थहीतमधारयन् पुरोऽनुवाक्यायै यायायै देवतायै वषट्काराय यच्चतु- रहीतं जुहोति छन्दास्येव तत् मीणाति तान्चस्व प्रीतानि देवेभ्यो इंव्यं वहन्ति यं कामयेत ॥१॥ पापीयानस्यादित्येकैक तस्य॑ जुहुयादाहुतीभिरे- वैनमप गृह्णाति पापीयान् भवति यं कामयेन वसीया- न्स्यादिति सर्वाणि तस्यान्द्रुत्य जुहुयादात्यैवैनमभि क्रमयति वसीयान् भवत्यथा यजस्यैवैवाभिकान्तिरेति 1 ·त्तिरीयसंहिताभाष्ये। [फा०५/प्र.प.] वै एष यज्ञमुखावृध्याः योऽमेदेवताया रत्यूष्टाबेतानि सावित्राणि भवन्ति अष्टाक्षरा गायत्री गायचः ॥२॥ अग्निस्तेनैव यज्ञमुखाध्या अग्नेर्देवतायै नैत्यष्टी साविचाणि भवन्ति आहुतिनवमी त्रिवृतमेव यज्ञमुखे वि यातयति यदि कामयत छन्दा सि यज्ञयशसेना- येयमित्यूचमन्तमा कुर्याच्छन्दास्येव यज्ञयशसेनाप- यति यदि कामयेत यजमानं यज्ञयशसेनार्पयेयमिति यजुरन्तम कुर्याद्यजमानमेव यजयशुसेनार्पयत्यूचा स्तोम सम? येति ॥३॥ अाह समृद्ध्यै चतुर्भिरभिमा दत्ते चावारि छन्दासि छन्दे। भिरेव देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह प्रसत्यै अग्निर्देवेभ्यो निलायत स वेणु प्राविशत् स एतामूति- मनु समचद् यदेणैः सुषिर५ सुषिराऽनिर्भवति स- योनित्वाय स यबचावसत् सत्कृष्णमभवत् कल्माषी भवति रूपसमझे उभयताक्ष्णूभवतीतच, अमुतश्चार्क- स्थावरुध्यै व्याममाची भवत्येतावृद्ध पुरुषे वीर्य' वीर्य- सम्मिताऽपरिमिता भवत्यपरिमितस्यावरुध्यै या वन- स्पतीनां फलग्रहिः स एषां वीर्यावान् फलाहिर्वेणु- बैंणवी भवति वीर्यस्यावरुध्ये ॥ ४ ॥ व्याख्यानं धतुर्थकाण्ड-प्रथमप्रपाठक-प्रथमानुवाकभाष्ये द्रव्यम् ।

·[फापराव.]
बेदार्थप्रकाशे।
कामयेत। गायत्रः। अ.येति। च। सप्तविंशतिश्च ।
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः ।।
श्रीगणेशाय नमः ॥
यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
चतुर्थकाण्ड़े चित्यर्थमन्त्राः सर्वत्र वर्णिताः ।
ब्राह्मणं पञ्चमे काण्डे, तत्र सप्त प्रपाठकाः ॥
मन्त्रव्याख्या चतुर्थादौ, शिष्टमौपानुवाक्यंगम् ।
एकादशानुवाका स्युराऽऽस्लेवमीरिताः ॥
भावित्राहुतिरभ्रेश्च स्वीकारः प्रथमे भवेत् ।
द्वितीये मृत्खनं गच्छन्नश्वेनाकामयेडवम् ॥
तीये रकमय्याश्वं भूसंस्कारो जलादिभिः ।
चतुर्थे तु मदं खात्वा मम्भरेशर्मपचयोः ।।
पञ्चमे सम्मृतामेतां यज्ञभूमौ ममाहरेत् ।
षष्ठे वखां निर्मिमीत, सप्तमे संस्करोति ताम् ।।
अठमे पशवो वख्यस्य नवमे जनिः ।
'मुकामय्याश्चम्' इति सार्वत्रिकः पाठी न सम्बगिव प्रतिभाति ।

·तैपिरीयसंहिताभाष्ये। [फा०५/०१/०१] एख्यं दधीत दामे, वादन्यवाश्वमेधिकः ॥ अध्येतुमनुवाकोऽच प्रोका, उत्कष्यतां ततः । 'ममिद्धः' इत्येवमाद्या अश्वस्याप्रिय ईरिताः ॥ श्राप्रियः स्युः प्रयाजानां याज्या एकादशाच ताः । अश्वमेधाख्यकाण्डे ताः विनियुका स्फुटं श्रुतम् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥०॥ व्युचवा एतद्यज्ञस्य यदयजुष्कण क्रियत" इमाम- पृभणन् रशनामतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्ते' यजुष्कृत्यै यजस्य समृद्ध्यै प्रतं वाजिन्ना द्र्वेत्यश्वमभि दधाति रूपमेवास्यैतन्महिमानं व्याचष्टे युञ्जाथा५ रासभं युवमिति गभमसत्येव गर्दभं प्रति छापयति तस्माद- श्वाङ्गभा सत्तरो योगैयोगे तवस्तरमित्याह ॥१॥ योगेयोग एवैनं युक्त वाजेवाजे हवामह इत्याहावं वैवाजोऽनमेवाव रुन्धे सखाय इन्द्रमूतय इत्याहेन्द्रिय- मेवाव रुन्धे निर्देवेभ्यो निलायत तं प्रजापतिरन्यविन्दत प्राजापत्योऽश्वोऽश्चन सम्भरत्यनुवित्यै पापवस्यसं वा एतत् क्रियते यच्छ्रेयसा च पापीयसा च समानं कम कुर्वन्ति पापीयान् ॥२॥ 'यादश्यस्यांवमेधिकाः' इति बनेकेषु पाठी न संजगति ।

·[फा०/प्र.ब.] वेदार्थप्रकाशे। अश्वार्दुभाऽश्चपूर्व नयन्ति पापवस्य॒सस्य व्याहत्त्यै तस्माच्छ्यास पापीयान् पश्चादन्वेति बहुवै भवतो धाव्यो भवतीय खलु वा एष योऽग्निं चिनुते वजावः प्रतूर्वबेधवक्रामन्बशस्तीरित्याह: वजेणैव सामान धाव्यमर्व कामति कुद्रस्य गाणपत्यादित्याह रौद्रा वै पशवा रुद्रादेव ॥३॥ पशूनिर्याच्यात्मने कर्म कुरुते पष्णा सयुजी सहे- त्याह पूषा वा अध्वनारसबेता समश्यै पुरीषायतनो वा एष यदुनिरगिरसो वा एतमने देवताना५ सम- भरन् पृथिव्याः सधस्थादमिं पुरीष्यमगिरस्वदच्छेही- त्याह सायतनमेवैनं देवताभिः सम्भरत्यग्निं पुरीष्य- मङ्गिरस्वदच्छम् इत्याह येन ॥ ४॥ सङ्गच्छते वाजमेवास्य वृत प्रजापतये प्रति- प्रोचामिः सम्भृत्य इत्याहुरीयं वै प्रजापतिस्तस्या एतच्छ्रोत्रं यद्दल्मीकोऽग्निं पुरीष्यमगिर स्वरिष्याम इति वल्मीकवपामुप तिष्ठते साक्षादेव मजापतये प्रति- प्रोच्यामि सम्भरत्यमिं पुरीष्यमगिरवराम इत्यार येन सङ्गच्छते वाजमेवास्य वृतोऽनिरुकुषसाम । अस्खदित्याहानुस्यात्या बागत्य काव्यश्वन श्रावस्य ·A तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [फा०५प्र.राच वाजिन् पृथिवोमित्याहेच्छत्येवैन पूर्वया विन्दत्युत्तरया हाभ्यामा क्रमयति प्रतिष्ठित्या अनुरूपाभ्यां तस्मादनु- रूपाः प॒शवः प्रजायन्ते द्यौस्तै पृष्ठं पृथिवी सधस्थ- मीत्याह एभ्यो वा एतं लोकेभ्यः प्रजापतिः समैरयत् रूपमेवास्यैतन्महिमान व्याचष्टे ववी वै, एष यदश्वा दुझिरन्यवादह्यो भूयालोमभिरुभयादयो यं विष्या- तमधस्पदं ध्यायेइज्जेणैवैन५ स्तृणुते ॥ ६ ॥ आह । पापीयान् । रुद्रादेव। येन । अयं । बुवी वै । सप्तदश च ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥०॥ उत्क्रामादक्रमीदिति हाभ्यामुत्क्रमयति प्रतिष्ठित्या अनुरूपाभ्यां तस्मादनुरूपाः पशवः प्रजायन्त ऽप उप सृजति यत्र वा आप उपगच्छन्ति तदोषधयः प्रति तिष्ठन्योषधीः प्रतितिष्ठन्तीः पुशवाऽमु प्रति तिष्ठन्ति पशून् यज्ञो यज्ञं यजमानो यजमानं प्रजास्तस्मादप उप सजति प्रतिष्ठित्य यदध्वर्युरनमावाहुतिं जुडु- यादन्धोऽध्वर्युः॥१॥ * अस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्ड-प्रथमप्रपाठक-दितीयानुवाकभाष्ये प्रथम ।

·[पा०५/प्र.श.] वेदार्थप्रकाशे। स्याद्रक्षासि यज्ञ हन्युहिरण्यमुपास्य जुहोत्यनि- वत्येव जुहोति नान्धोऽध्वर्युर्भवति न यज्ञ रक्षा सि घन्ति जिघम्यग्निं मनसा घृतेनेत्याह मनसा हि पुरुषो यज्ञमभिगच्छति प्रतिक्ष्यन्त भुवनानि विश्वेत्याह सर्वोष प्रत्यक्षेति पृथुतिरचा वयसा हहन्तुमि- त्याहाल्पो ह्येष जातो महान् ॥ २ भवति व्यचिष्ठमन्न५ रभसं विदानमित्याहाचमे- वास्मै स्वदयति सर्वमस्मै स्वदते य एवं वेद आ त्वा जिमि वचसा घृतेनेत्याह तस्माद्यत् पुरुषो मनसाभि गच्छति तहाचा वदत्यरक्षसेत्याह रक्षसामपहत्य मर्यश्रीः स्पृहयद्दण अमिरित्याहापचितिमेवामिन् धात्यपचितिमान् भवति य एवं ॥३॥ वेद मनसा तु *वै तामामहति यामध्वर्युरनमा- बाहुतिं जुहोति मनस्वतीभ्यां जुहोत्याहुत्योराय हाभ्यां प्रतिष्ठित्यै यज्ञमुखेयज्ञमुखे वै क्रियमाणे यज्ञ रक्षा- सि जिघांसन्येतहि खलु वा एतद्यज्ञमुखं यझेनदा. हुतिरश्नुते परि लिखति रक्षसामपहत्यै तिसृभिः परि लिखति विद्या अभिर्यावानेवाग्निस्तस्माद्रक्षास्यप इन्ति ॥ ४॥ वैतामिति B पु• पाठः।

·तैत्तिरोयसंहिताभाष्ये। [फा०५/प्र.प.] गायत्रिया परि लिखति तेजो वै गायत्री तेजसैवैन परि राति त्रिष्टुभा परि लिखतीन्द्रियं वै विष्टुगिन्द्रि- येणैवैनं परि रहात्यनुष्टुभा परि लिखत्यनुष्टुप् सर्वाणि छन्दारसि परिभूः पर्यात्यै मध्यताऽनुष्टुभा वाग्वा अनुष्टुप् तस्मान्मध्यतो वाचा वदामा गायत्रिया प्रथमया परि लिखत्यानुष्टुभायं त्रिष्टुभा तेजो वै गायत्री, यशेाऽनुष्टुगिन्द्रियं त्रिष्टुप् तेजसा चैवेन्द्रियेणं चोभयतो यज्ञं परि गृह्वाति ॥५॥ अन्धोऽध्वर्युः। महान्। भवति य एवं । इन्ति विष्टुभा तेजो वै गायची । त्रयोदश च ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके वृतीयोऽनुवाकः ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति खनति प्रमत्या अथो धूममेवैतेन जनयति ज्योतिष्मन्तं त्वामे सुप्रतीकमि- त्याह ज्योतिरेबैतेन जनयति सोऽमिर्जातः प्र॒जाः शुचार्पयत् सं देवा अधुनाशमयन् शिवं प्र॒जाभ्यो हिसन्तुमित्याह प्रजाभ्य एवैन! शमयति हाभ्यां खनति प्रतिष्ठित्या अपां पृष्ठमसीति पुष्करपर्णमा ॥१॥ अस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्ड-प्रथमप्रपाठक द्वितीयानुवाकभाष्ये द्रव्यम् ।

·का०प्र०ाब..] वेदार्थप्रकाशे। है हरत्यपां वै एतत् पृष्ठं यत् पुष्करपूर्ण रूपेणैवै- नत् आ हरति पुष्करपणेन सम्भरति योनिर्वा अमे पुष्करपूर्ण सयौनिमेवानि संम्भरति कृष्णाजिनेन सम्भरति यज्ञो वै कृष्णाजिनं यज्ञेनैव यज्ञ सम्भरति यद् ग्राम्याणां पशूनां चर्मणा सम्भरैद ग्राम्यान् पशून् शुचार्पयेत् कृष्णाजिनेन सम्भरत्यारण्यानेव पशून् ॥२॥ शुचापयति तस्मात् समावत् पशनां प्र॒जायमानाना- मारण्याः पशवः कनीयासः शुचा घृता लामतः सम्भरत्यतो ह्यस्य मेध्यं कृष्णाजिनच पुष्करपूर्णच सस्तृणाति इग्नं वै कृष्णाजिनमसौ पुष्करपर्णमाभ्या- मेवैनमुभयतः परि रहात्यनिर्देवेभ्यो निलायत तम- थर्वान्वपश्यदर्थर्वा त्वा प्रथमो निरमन्यदम्र इति ॥३॥ आह य एवैनमन्वपश्यत् तेनैवैन५ सम्भरति त्वा- मम्मे पुष्करादधि इत्याह पुष्करपणे निमुपश्रितम- विन्दुत्तमु त्वा दुध्यकृषिरित्याह ध्यङ् वा आथवण- तेजस्व्यासीत् तेज एवास्मिन् दधाति तमु त्वा पाथ्यो षेत्याह पूर्वमेवोदितमुत्तरेणाभि र॑णाति ॥४॥ चतसृभिः सम्भरति चत्वारि छन्दासि छन्दाभिरेव गायचीभिर्ब्राह्मणस्य गायत्रो हि ब्राह्मणस्त्रिष्टुग्भी- राजन्यस्य चैष्टुंभो हि राजन्या यं कामयेत वसोया- 2 ·वैत्तिरोयसंहिताभाष्ये। [का०५।०१।१०५] नस्यादित्युभयी भिस्तस्य सम्भरेत् तेजश्चैवाम्मै इन्द्रियं च समीची दधात्यष्टाभिः सम्भरत्यष्टाक्षरा गायची गायचोऽग्निर्यावानेवामिस्त सम्भरति सीद होतरिति, आह देवता एवास्मै स सादयति नि होतेति मनुष्यान्सर सौदस्खेन वयासि जनिया हि जेन्यो अग्रे अङ्गामित्याह देवमनुष्यानेवास्मै ससवान् प्र जनयति ॥५॥ आ। एव पशून्। इति। गृणाति। होतरिति । सप्तविशतिश्च ॥ ४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्ड़े प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥ क्रूरमिव वै अस्याः एतत् करोति यत् खनत्यप उप- सृजत्यापो वै शान्ताः शान्ताभिरेवास्यै शुच शमयति सन्ते वायुर्मातरिश्वा दधात्वित्याह प्राण वै वायुः प्राणेनेवास्दै 'प्राणाः सन्दधाति सन्ते वायुरित्याह तस्माद्दायुप्रच्युता दिवो दृष्टिीनें तस्मै च देवि वर्ष- डस्तु ॥१॥ बस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयप्रथमप्रपाठकस्य हतीयानुवाक- भाष्ये द्रव्यम्।

·[का०५/प्र.श.५] वेदार्थप्रकाशे। तुभ्यमित्याह पहा ऋतव ऋतुधेव दृष्टिं दधाति तामात् सवान् कानून वर्षति यद्दषट्कुर्याद् यातयामा अस्य वषट्कारः स्याद्यन्न वषट्कर्याद रक्षासि यशर इन्युर्वडित्याह परोक्षमेव वर्षट्करोति नास्य यातयामा वषट्कारो भवति न यज्ञ५ रक्षासि प्रन्ति सुजातो ज्योतिषा सहेत्यनुष्टुभा उप नह्यत्यनुष्टुप् ॥२॥ सर्वाणि छन्दासि छन्दासि खलु वा. अग्नेः प्रिया तनूः प्रिययैवैनं तनुवा परि दधाति वेदुको वासी भवति य एवं वेद वारुणो वै अमिरुपनड उर्दु तिष्ठ स्वध्वर् ऊर्ध्व षु ण ऊतये इति सावित्रीभ्यामुत्तिष्ठति सवितप्रसूत एवास्योवी वरुणमेनिमुत्सृजति हाभ्यां प्रतिष्ठित्य स जाता गर्भो असि ॥३॥ रोदस्योरित्याह इमे वै रोदसी तयारष गर्भो यत् अमिस्तस्मादेवमाह अग्मचारुर्विमृत औषधिष्पित्याच यदा ह्येतं वि भरन्ति अथ चारुतरो भवति प्र मातृभ्यो अधि कनिक्रदहा इत्याह औषधयो वा अस्य मातरस्ताभ्य एवैन प्र च्यावयति स्थिरो भव वीजङ्ग इति गर्दभ पा सादयति ॥ ४ ॥ सबद्यत्येवैनमेतया स्थेम्ने गर्दभेन सं भरति तस्मात् गर्दभः पशूनां भारभारितमा.गर्दभेन संभरति तस्मा- ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [का०५/प्र.ब.] हर्दाऽप्यनाहेलेशेऽत्यन्यान् पशून् मैत्यवर छोने- नार्क सभरन्ति गर्दभेन सं भरति तस्माद् गर्दभी द्विरेताः सन् कनिष्ठं पशूनां प्रजायतेऽग्निद्यस्य योनि निर्दहति प्रजासु वै एष एतारूढः ॥ ५॥ स ईश्वरः प्रजाः शुचा दहः शिवो भव प्र॒जाभ्य इत्याह प्रजाभ्य एवैनर शमयति मानुषीभ्यस्त्वमगिर इत्याह मानव्या हि प्रजाः मा द्यावापृथिवी अभि श्रूशुचो मा अन्तरिक्षु५ मा वनस्पतीनित्याह एभ्य एवैनं लोकेभ्यः शमयति प्रेतु वाजी कनिक्रददित्याह बाजी द्वेष नानदंद्रासभः पत्वेति ॥६॥ बाह रासभ इति ह्येतमृषयोऽवदन् भरग्निं पूरीष्यमित्याह अनि होष भरति मा पादि आयुषः पुरेत्याह आयुरेवास्मिन् दधाति तस्मागर्दभः सर्वमायु- रेति तस्मागर्दभे पुरा आयुषः प्रमीते बिभ्यति वृषाग्नि वृषण भरन्नित्याह षा द्वेष षामिपां गर्भ। . समुद्रियमित्याह अपार ह्येष गर्भो यनिरम श्रा याहि वीतये इति वै दुमौ लोकौ विरतामन आ याहि वीतये इति यदाहानयार्लोकयोर्वीत्य प्रच्युतो वै एष आयतनात् अगतः प्रतिष्ठा स एतर्हि अध्वर्युश्च यज- ·[का०५/प्र.ब.५] वेदार्थप्रकाशे। मानश्च ध्यायति तं सत्यमित्याह इयं वा तमसौ। सत्यमनयोरेवैन प्रतिष्ठापति नातिमा त्यध्वर्यु- नं यजमानो वरुणो वै एष यजमानमभ्यति यनि- रुपनकोषधयः प्रति गृहीतामिमेतमित्याह शान्त्य व्यस्यन् विश्वा अमतीररातीरित्याह रक्षसामपहत्यै निषीदन् नो अप दुर्मति५ हनदित्याह प्रतिष्ठित्य ओषधयः प्रति मादध्वं ॥६॥ एनमित्याहौषधयो वै अमेभागधेय ताभिरेवैन समईयति पुष्यावतीः सुपिप्पला इत्याह तस्मादोषधयः फलं गृहन्त्ययं वो गर्भ ऋत्वियः प्रत्न५ सधस्थमासंद- दित्याह याभ्य एवैनं प्र च्यावयति तावेवैन प्रति छापयति हाभ्यामुपावहरति प्रतिष्ठित्यै ॥ १० ॥ अस्तु । अनुष्टुप् । असि । सादयति। आरूढः । पत्वेति । गर्भम् । असौ । मौदध्वम् । विचत्वारिशच॥ ॥ ५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥॥ यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयप्रथमप्रपाठकस्य चतर्थानवाक- भाष्ये द्रव्यम् ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.ब.] वारुणो वै अमिरुपनहो वि पाजसा इति वि संश्सयति सवितप्रसूत एवास्य विषूची वरुणमेनिं वि सृजति अप उपसृजति आपो वै शान्ताः शान्ताभिरे- वास्य शुच शमयति तिसृभिरुपसृजति त्रिदै अग्नि- र्यावानेव अग्निस्तस्य॒ शुचशमयति मिचः सरसच्च पृथिवीमित्याह मित्रो वै शिवो देवानां तेनैव ॥१॥ एन५ सर सृजति शान्ये यद् ग्राम्याणां पाचाणां कपालैः ससृजेद ग्राम्याणि पाचाणि शचायेद् अर्भ- कपालैः ससृजत्येतानि वै अनुपजीवनीयानि तान्येव शचायति शर्कराभिः स५ सृजति इत्य अथा शन्न्वा- याजलोमैः स सृजत्येषा वै अग्नेः प्रिया तनूर्यदुजा प्रिययैवैनं तनुवा स५ सृजत्यथो तेजसा कृष्णाजिनस्य लोमभिः सं ॥२॥ सृजति यज्ञो वै कृष्णाजिनं यज्ञेनैव यज्ञ स५ सृजति रुद्राः सम्भृत्य पृथिवीमिन्याहता वै एनं देवता अग्रे समभरन् ताभिरेवैन सम्भरति मखस्य शिरोऽसीत्याह यज्ञो वै मखस्तस्य एतच्छिरो यदुखा तस्मादेवमाह यज्ञस्य पदे स्थ इत्याह यत्रस्य यते॥३॥ पदे अथो प्रतिष्ठित्य प्रअन्याभिर्यच्छति अनु अत्यै- मलयते मिथुनत्वाय व्यकिरोति चय मे लोका एषां ८ ·[का०५/प्र.अ.] वेदार्थप्रकाशे। लोकानामाग्य छन्दोभिः करोति वीर्य वै छन्दासि वीर्येणैवैनां करोति यजुषा विलं करोति व्याहत्य इयतों करोति प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितां द्दि- स्तनां करोति द्यावापृथिव्योहाय चतुस्तनां करोति पशूनां दाहाय अष्टास्तनां करोति छन्दसा दाहाय नवाश्रिम् अभिचरतः, कुर्यात् वितमेव वज५ सम्भृत्य भातृव्याय प्र हरनि स्तुत्यै कृत्वाय सा महीम् उखा- मिति नि दधाति देवतास्ववैनां प्रति छापयति ॥ ॥४॥ तेनैव । लोमभिः सं। एते। अभिचरतः। एक- विशतिश्च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहिताय पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥०॥ सप्तभिधूपयति सुप्त वै शोषण्याः प्राणाः शिर एतद् यज्ञस्य यदखा शीर्षन्नेव यज्ञस्य प्राणान् दधाति तस्मात् सप्त शीर्षन् प्राणा अश्वशकेन धूपयति प्राजापत्यो वै अस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयप्रथमप्रपाठकस्य पञ्चमानुवाक- भाष्ये द्रव्यम् ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये [का०५/प्र.एच०० अश्वः सयानित्वाय अदितिस्वेत्याह दुयं वै अदिति- रदित्या एव अदित्यां खनत्यस्याः अक्रूरकाराय न हि स्वः स्व५ हिनस्ति देवानां त्वा पत्नीरित्याह देवानाम्॥ वै एतां पत्नयोऽग्रेऽकुन्ताभिरेवैनां दधाति धिषणा- स्वा इत्याह विद्या वै धिषणा विद्याभिरेवैनामभीन्धे मास्त्वत्याह छन्दासि वै माग्छन्दाभिरेवैना अपयति वरूचयत्वयाह होचाः वै वरूचयो होचाभिरेवैना पचति जनयत्वा इत्याह देवानां वै पत्नीः॥२॥ जनयस्ताभिरवैना पचति षभिः पचति षड्वै ऋतव तुभिरेवैनां पचति दिः पचन्त्वियाह तस्मात् दिः संवत्सरस्य सस्य पच्यते वारुण्य॒खा अभीडा मैचिया उपैति शान्य देवस्वा सविता उद्दपत्वियाइ सवित- प्रसूत एवैनां ब्रह्मणा देवताभिरुद्धपति अपद्यमाना पृथिवि आशा दिश आ पृण ॥३॥ इत्याद तस्मादमिः सर्वा दिशोऽनु वि भाति उत्तिष्ठ बहती भवोया निष्ठ ध्रुवा त्वमित्याह प्रतिष्ठित्यै असूर्य पाचमनाच्छ्समा कृणत्ति देवचा अकः अज- क्षीरेण या कृणत्ति परमं वै एतत् पयो यदजक्षीरं परमेणैवैनां पयसि आ छृणत्ति यजुषा व्यारत्यै ·मा.प्र.ब.न] वेदार्थप्रकाशे। न्दिाभिराणत्ति छन्दाभि एषा, क्रियते छन्दा- भरेव छन्दासि आ वृणत्ति* ॥ ४ ॥ श्राह देवानां । वै पत्नीः। पृण । एषा। षट् च । इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥॥ एकविशत्या माषैः पुरुषशीर्षमति अमेध्या वै गषा अमेध्यं पुरुषशीर्षममध्यैरेवास्य अमध्य निरवदाय मेयं कृत्वा बाहरति एकविशतिर्भवति एकवियो के पुरुषः पुरुषस्यास्य व्यूह वा एतत् प्राणैरमेध्यं यत् पुरुषशीर्ष५ सप्तधा विटा वल्मीकवां प्रति नि दधाति सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः प्राणैरवैनत् सम- यति मेध्यत्वाय यावन्तः ॥१॥ वै मृत्युबन्धवम्तेषां यम आधिपत्यं परीयाय यम- गाथाभिः परि गायति यमादेवनद्दत.तिसृभिः परि गायति चयं दुमे लोका एभ्य एवैनल्लोकेभ्यो सुनो तस्माद् गायत न देय गाथा हि तद् हनिभ्यः यस्यानुवाकम्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयप्रथमप्रपाठकस्य घष्ठानुवाक- भाष्ये द्रश्यम् । 8 ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.राच.] पशूनालभते कामा वै अग्नयः कामानेवार्य रुन्धे यत् पशूबालभेत अनवरुवा अस्य ॥२॥ पशवः स्युर्यत् पर्यंभिक्तानुत्सृजेद्यज्ञवेशसं कुर्यात् यत् संस्थापयेत् यातयामानि शीर्षाणि स्युर्यत् पशू- नालभते नैव पथून रुन्धे यत् पर्य्यमिकृतानुल्सृजति शीर्णामयातयामत्वाय प्राजापटेन स५ स्थापयति यज्ञो वै प्र॒जाप॑तियज्ञ एव यज प्रतिष्ठापयति प्रजापतिः प्रजा असृजत स रिरिचानाऽमन्यत स एता आमी- रपश्यताभि. स मुखतः ॥ ३ ॥ श्रात्मानमा प्रीणीत यदेता आप्रिया भवन्ति यज्ञो वै प्र॒जाप॑तिर्यज्ञमेवैताभिर्मुखत आ प्रीणाति अपरि- मितछन्दसो भवन्ति अपरिमितः प्रजापतिः प्रजापते- रायै ऊनातिरिक्ता मिथुनाः प्रजात्यै लोमशं वै नामैतच्छन्दः प्रजापतेः पशवो लोमशाः पशूनेवाव रुन्धे सवाणि वै एता रूपाणि सवाणि रूपाण्यग्नौ चित्य क्रियन्त तस्मादेता अमेश्चित्यस्य ॥ ४॥ भवन्ति एकविशति सामिधुनीरवाह रूग्वे एकविश्शो रुचमेव गच्छत्यथा प्रतिष्ठामेव प्रतिष्ठा हि एकवि शश्चतुर्विशतिमम्वाह चतुर्विशतिरईमासाः संवत्सरः संवत्सरोऽनिर्वैश्वानरः साक्षादेव वैश्वानर- ·का/प्र.ब.] वेदार्थप्रकाशे। मव॑ रुन्धे पराचीरवाह पराडिव हि सुवर्गो लोकः समास्त्वाग्ने तवा वईयन्दियाह समाभिरेवाग्निं वर्धयति ॥ ५॥ ऋतुभिः संवत्सरं विश्वा या भाहि प्रदिशः पृथिव्या इत्याह तस्मादमिः सर्वा दिशोऽनु विभाति प्रत्याहता- मश्विना मृत्युमस्मादित्याह मृत्युमेवास्मादप नुदति उत् व्यं तमसुस्परीन्याह पाभा वै तमः पाप्मानमेवास्मादप इन्ति अगन्म ज्योतिरुत्तममित्याह असौ वै श्रादित्यो, ज्योतिरुत्तमम् श्रादिस्यैव सायज्यं गच्छति न संवत्सर- स्तिष्ठति नास्यु श्रीस्तिष्ठति यस्य एताः क्रियन्त ज्योति मतोमुत्तमामन्वाह ज्योतिरवाम्मै उपरिष्ाद दधाति सुवर्गस्य लोकस्य अनुख्यात्यै ।। यावन्तः। अस्य। मुखतः। चित्य॑स्य । वर्धयति । आदित्यः । अष्टाविशतिश्च ॥८॥ • इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥०॥ अस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयप्रथमप्रपाठकस्य अपमानुवाक- भाष्ये द्रव्यम् ।

·सैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.प्र.प.] षडभिट्टैक्षयति षड्वै तवं चतुभिरेवैम दीक्ष- यति सप्तभिर्दीक्षयति सप्त छन्दा सि छन्दाभिरवैन दीक्षयति विश्वे देवस्य नेतुरित्यनुभा उत्तमया जुहाति बाग्वै अनुष्टुप् तस्मात् प्राणानां वागुनमा एकस्मात् अक्षरादनातं प्रथमं पदं तस्माद् यहाचोहनाम तम्मनुष्या उप जीवन्ति पूर्णया जुहोति पूर्ण इव हि प्रजापतिः ॥१॥ प्रजापतेराप्य न्यूनया जुहोति न्यूनाधि प्रजापतिः प्रजा असृजत प्रजाना सृष्ट्य यदर्चिषि प्रज्याद भूतमर्व रुन्धीत यदकारेषु भविष्यदकारेषु प्र रणक्ति भविष्यदेवावरुन्धे भविष्यहि भूयो भूताहाभ्यां महणक्ति द्विपाद यजमानः प्रतिष्ठिन्य ब्रह्मणा वै एषा यजुषा सम्भृता यदुखा सा यद्भिद्येत चार्तिमाच्छेत् ॥२॥ यजमानो हन्येतास्य यज्ञो मित्रतामुखान्तपेत्याह ब्रह्म वै मित्री ब्रह्मवैनां प्रतिष्ठापयति नातिमा- इति यजमानो नास्य यशो हाते यदि भिद्येत नरेव कपालैः ससृजेत् सैव ततः प्रायश्चित्तिर्यो गत- श्रीः म्यान्मथित्वा तस्य अव॑ दध्याद् भूता वै एष स खां ॥३॥ देवतामुपैति यो भूमिकामः स्याद् व उखायै स- ·[पापाप.प.] वेदार्थप्रकाशे। भवेत् स एव तस्य स्यादती ह्येष सम्भवति एष वै स्वयम्भू- नाम भवत्येव यं कामयेत भ्रातृव्यमस्मै अनयेयमित्य- न्यतस्तस्याहत्य अव दध्यात् साक्षादेवाम भावव्यं जनयति अम्बरीषादनकामस्य अव दध्याद् अम्बरीषे वै अघियते सयोन्येवान ॥४॥ अब रुन्धे मुञानव दधाति ऊग्वै मुन्ना जजमेवास्मै अपि दधाति अभिर्देवेभ्यो निलायत स कुमुकं प्राविशत् कुमकमयं दधाति यदेवास्य तत्र न्यक्त तदेवाव रुन्थे आज्येन सं याति एतद अग्नेः प्रियं धाम यदाज्य प्रियेण वैन' धामा समईयति थो तेजसा॥५॥ वैकहतीमा दधाति भा एवाव रुन्धे शमीमयीमा दधाति शान्य सीद त्वं मातुरस्या उपस्थे इनि तिसभिर्जातमुप तिष्ठते चर्य हुमे लोका एष्वेव लोकेषु बाविदं गच्छति अथौ प्राणानेवात्मन् धत्ते ॥६॥ प्रजापतिः। काकृत् । स्वां। एवान । तेजसा । चतुस्त्रिशच ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमाऽनुवाकः ॥ ॥ पस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाखीयपथमप्रपाठकस्य नवमानुवाक- भाध्ये हरव्यम् ।

·२२ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.ब.९.] न है स्म वै पुराग्निरपरशुटणं दहति तदस्मै प्रयोगः एव ऋषिरस्वदयत् यदग्ग यानि कानि चेति समिधमा दधात्यपरशुंकणमेवाम्मै स्वदयति सर्वमस्मै स्वदते य एवं वेद औदुम्बरीमा दधाति ऊर्वै उदुम्बर जजमेवाम्म अपि दधाति प्रजापतिरमिमसृजत तर सृष्ट५ रक्षासि ॥१॥ अजिघासन्स एतद्राक्षोधमपश्यत् तेन वै स रक्षारस्यपाहत यद्राक्षोभं भवत्यग्नरेव तेन जाता- द्रधारस्यप हन्ति श्राश्वत्थीमा दधाति अश्वत्थो वै वन- स्पतीनार सपत्नसाहो'विजित्य वैकड़तीमा दधाति भा रवाव रुन्धे शमीमयोमा दधाति शान्य सशित मे ब्रह्म उदेषां बाहू अतिरमित्युत्तमे औदुम्बरी॥२॥ वाचयति ब्रह्मणैव क्षत्र सश्यति क्षत्रेण ब्रह्म तस्माद ब्राह्मणो राजन्यवानति अन्यं ब्राह्मणं तस्माद राजन्या ब्राह्मणवानति अन्य राजन्य मृत्युर्वै एष यत् अग्निरमृतर हिरण्यर कुकामन्तर प्रति मुञ्चतेऽमृत- मव मृत्योरन्तधत्ते एकविशतिनिधिो भवति एक- विशति देवलोका बादश मासाः पञ्च तवस्वयं दुमे लोका असावादित्यः ॥३॥ एकविश एतावन्तो वै देवलोकास्तेभ्य एव चाहव्य- ·[का०५/प्र.शब...] वेदार्थप्रकाशे। २३ मन्तौति निर्वाध देवा असुराविधेिऽकुर्वत तत् निर्वाधानां निर्वाधत्वं निर्वाधी भवति भाव्यानेव निर्वाध कुरुते सावित्रिया प्रति मुञ्चते प्रसृत्य नतो- पासेत्युत्तरया अहोराचाभ्यामेवैनमुद्यच्छते देवा अग्निं धारयन् द्रविणोदा इत्याह प्राणा वै देवा द्रविणोदा अहोराचाभ्यामेवैनमुद्यत्य ॥ ४ ॥ प्राणैर्दाधारासीनः प्रति मुचते तस्मादासीनाः प्रजाः प्रजायन्ते कृष्णाजिनमुत्तर' तेजो वै हिरण्यं ब्रह्म कृष्णाजिनं तेजसा चैवैन ब्रह्मणा चोभयतः परि गृह्णाति षडद्याम शिक्यं भवति पतव तुभि- रेवैनमुद्यच्छते यद् हादशोद्याम संवत्सरेणैव मौज भवति जग्ई मुन्ना जेंवैन सम्, अर्धयति सुपर्णोऽसि गुरुत्मानित्यवक्षते रूपमेवास्य एतन्महिमान व्याचष्टे दिवं गच्छ सुवः पतेत्याह सुवर्गमेवैन लोकं गमयति' , रक्षासि। आदम्बरी। आदित्यः । उद्यत्य । सं। चतुर्विशतिश्च ॥ १० ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥॥ यस्यानुवाकस्य . व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयप्रथमप्रपाठकस्य दशमानुवाक- भाष्ये द्रव्यम्।

·२० तैत्तिरोयसंहिताभाष्ये। [का/प्र.११.१.] समीती अञ्चन्दरं मतीनां तमंन मधुमत पिवमानः। वाजी वहन् वाजिनं जातवेदो देवानी वक्षि प्रियमा सधस्थम् । एतेनानन्स पथो देव- यानान् प्रजानवाजी अप्येतु देवान्। अनु त्वा सप्ते प्रदिशः सचन्तार स्वधाममै यजमानाय धेहि। इयश्चासि बन्धश्च वाजिबाशुश्चासि मेध्यश्च सप्ने। अमिष्ट्वा । १. देवैर्वसुभिः सजोषाः प्रीतं वहिं बहतु जातवेदाः। स्तीर्णं बर्हिः सुष्टरीमा जुषाणा उर पृथु प्रथमानं पृथिव्याम्। देवेभिर्युक्तमदितिः सजोषाः स्योनं खाना मुक्तेि दधातु"। एता उ कः सुभगा विश्वरूपा वि पक्षोभिः श्रयमाणा उत् भातैः। धाः सतीः कवषः शुम्भमाना हारौ देवीः सुप्रायणा भवन्तु" । अन्तरा मित्रावरुणा चरन्ती मुखं यज्ञानामभि संविदाने। उषासा वां ॥२॥ सुहिरण्ये सुशिल्ये ऋतस्य योनाविह सादयामि। प्रथमा वार सरथिना सुवर्णा देवा पश्यन्ती भुवनानि विश्वा । अपिप्रय चोदना वा मिमाना होतारा ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता । श्रादित्यैनों भारती वष्ट या सरखती सह रुदैन' भावीत् । इडा उपहता ·२५ बेदार्थप्रकाशे। [का.प्र.ब.११] . वसुभिः सजोषा युनं नो देवीरमृतेषु धत्त । त्वष्टा वीरं देवकामं जजान त्वष्टुरा जायते श्राशुरश्वः ॥ त्वष्टेदं विश्व भुवनं जजान बहोः कर्तारमिह यक्षि होतः । अश्वा घृतेन त्मन्या समक्त उप देवार तुशः पार्थ एतु। वनस्पतिर्देवलोकं प्रजानन् अमिना व्याः स्वदितानि वक्षत्र.)। प्रजापतेस्तपसा वा- धानः सद्यो जातो दधिषे यजमग्ने। स्वाहाकृतेन हविषा पुरोगा याहि साध्या इविरदन्तु देवाः ११ ॥ ॥४॥ अग्निष्ट्वा । वाम् । अश्वः । द्विचत्वारि शश्च । ॥११॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥॥ सावित्राणि । व्यूडम् । उत्क्राम । देवस्य-खनति । क्रूर। वारुणः। सप्तभिः । एकविशत्या। षड्भिः । नईम। समोडो अनन् । एकादश ॥ ११ ॥ साविचाणि उत्क्रामर क्रूर। वारुण 4 ·तैत्तिरोयसंहिताभाष्ये। का०५/प्र०व०११] पशवः स्युः । न ई म.)। नवपञ्चाशत् ॥ समाप्त: प्रथमप्रपाठकः। ॥ हरिः ओम् ॥॥ एवं हि श्रूयते, 'ममिडो प्रचन्दरम्मतीनामित्यश्वस्याप्रियो भवन्ति मरूपत्वाय' इति । तत्र प्रथमाम चमाह,-"ममिद्धो अनन् कदरं मतीनां घृतमग्ने मधुमत् पिवमानः । थाजी वहन् वाजिनं जातवेदो देवानां पति प्रियमा सधस्यम्()" इति। हे 'जातवेदः"अमे', 'वाजिनं' (अव) 'वहन्' (वर, देवान् प्रापयेत्यर्थः)। कीदृशोऽमिः?- 'समिद्धः' (सम्यक् प्रदीप्तः), वाजी' (अन्नवान्, अन्नसम्पादक इत्यर्थः) । किं कुर्वन् ?-'मतीनां 'आदरं 'अञ्चन्', कदरशब्दो धान्यानां पावापनं कुसूलादिकमाचष्टे, 'मतीनां' (अभिज्ञानां) 'कदर' (कुसूलस्थानीय) वक्खरूपम् 'अन्' (प्रकाशयन्), 'मधुमत्' (मधुर) 'घृतं' 'पिवमानः' (पिवन), तथा देवार्थं सर्वाणि हवींषि वहन् । कीदृशं वाजिमं?-'देवाना' 'प्रिय' (प्रीतिहेतु), 'श्रामधन्य (सर्वतः पश्वन्तरः मह स्थित)। अत एवाश्वमेधकाडे समावास्यते,-'आमेयं कृष्णगीवं पुरस्साललाटे' इत्यादि। प्रथमे चनुवाके 8, दितीये ६, हतीये ५, चतुर्थे ५, परमे १०, बडे, सप्तमे ., परमे ६, नवमे , दशमे ५, एकादशे रवि नवपञ्चाशत् ।

·का/प्र./ब०११] बेदार्थप्रकाशे। अथ दितीयामचमाह,-"घृतेनाअन् पयो देवयानान् प्रजानन वाजी अप्येतु देवान्। अनु वा मते प्रदिशः सचन्ता५ खधामसी यजमानाय धेहि(२)" इति । अयं 'वाजी' 'देवान्' 'अप्येतु' (प्राप्नोत)। किं कुर्वन् ? -घृतेन' (खस्योपरिभूतेनाज्येन) 'देवयानान्' 'पर' (देवलोकस्थितान् मार्गान्) 'म-'अचन्' (मम्यक् द्रवीकुर्वन्), प्रजानन्' (तेन घृतलाञ्छनेन मार्गों यथा ज्ञायते तथा कुर्वन् )। हे 'सप्ते' (अश्व), 'प्रदिशः' (प्रवष्टाः सर्वा दिन:) 'बा' (वाम्) 'अनु'-मृत्य 'मचन्ता' (मवें वेतारो भवन्तु'), देवप्राप्तावानुकूल्यमेव कुर्वन्तु ; वञ्च 'श्री' (यजमानाय) 'खां' (खधाकारोपलक्षितमन्त्र) 'धेहि (सम्पादय) ॥ अथ हतीयानमान,-"ईद्यचासि वन्द्यश्च वाजिबाशवासि मेध्यश्च सप्ते । अमिष्टा देवैर्वसुभिः सजोषाः प्रीतं वझिं वहतु जात- वेदाः(१)" इति। हे 'वाजिन्' (अश्व), त्वम् अस्माभिः 'ईद्यश्व' (स्तोतव्यय), 'वन्द्यच' (नमस्कार्यश्च) 'अमि'। हे 'सो' (अश्व), 'एच' (शीघ्र- गामी च), 'मेध्यश्च' (यागयोग्यच) 'असि'। 'जातवेदाः' 'अग्निः' 'वा' (वां) 'वहतु' (देवान् प्रापयतु)। कीदृशः 'अग्निः'? 'वसुभिः' (जगनिवास हेतुभिः) 'देवः' 'मजोषाः' (समानप्रीतिः)। कीदृशं त्वां ?-'प्रीत' (प्रीतिविषय) 'वकि' (बोढार) ॥ अथ चतुर्थीमचमाह,-"स्तीर्ण बहिः सुष्टरीमा जुषाणा उरु पृथु प्रथमानं पृथिव्याम्। देवेभिर्युकमदितिः सजोषाः स्योनं कएखाना सुविते दधातु(४)" इति । 'अदितिः' (भूमिदेवी) 'मुविते' * सबा पेच्यो भवन्तु रवि पु• पाठः ।

·तत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [काप्र.ब.११] (शोभनप्राप्तियोग्य) खाने दधातु' अश्यं(खापयतु)। कीदृशी अदितिः?- 'बाई' 'जुषाणा' (दर्भ पूर्ण सेवमामा)। कीदृशं बर्हिः ? 'सी' सपनायाश्वं शाययितुं जास्तीण), 'सुष्ठरीम' (मुछु स्तरणयोग्य), 'पृथिया' (भमौ) 'उ' (बहुल) यथा भवति तथा, 'पृथु' (अति- विस्तृत) यथा भवति तथा 'प्रथमान' (प्रसारित) । तथा इयमदितिः, 'देवेभिः' (मर्वैः देवः) 'सजोषाः' (समानप्रीतिः) तथा, 'युक' (योग्य) 'स्थान सुखकर (स्थान) 'कृण्वाना' (कुर्वती) ॥ अथ पञ्चमीमृचमार,-"एता उ वः सुभगा विश्वरूपा वि पक्षोभिः श्रयमाणा उत् प्रातः। अवाः सती.. कवषः शम्भमाना द्वारो देवीः संप्रायण भवन्तु(५)" इति । 'एता' अपि दारो' 'देवी' (हाराख्या देव्यः) 'सुप्रायणाः 'भवन्तु (सुष्टु अश्वा प्रापिका भवन्तु)। कीदृश्यो देव्यः ?-'व' (युमाक) विग्यजमानानां 'सुभगाः' (मौभाग्यप्रदाः), 'विश्वरूपाः' (बहुविधरूपयुकाः), 'प्रातः (सततगमन- साधनानि वाहनानि), पक्षोभिः' (पक्षस्थानीयः) गतः विशेषेण 'उत्'- 'श्रयमाणाः' (ऊ. गच्छन्यः) 'सवाः' 'मतीः' (गमनागमनयोग्याः मयः), कवषः' (कवाट:) 'शम्भमानाः' (शोभमानाः); द्वाराभिमानिन्यो हि देव्यः कपाटसमीपे वर्तमानाः शोभन्ते ॥ * 'बाराख्यो देव्यः' इति आदर्शपुस्तक s पुस्तकयोः पाठः न सम्यगिव प्रतिभाति । + सछु अस्य अश्वस्य इति । पुस्तकपाठः । * माता इति S पुलकपाठः । एवमेव सर्वत्र पाठः। बत्र ते' इति पतितम् ; किंवा 'सततगमन- साधना वा येव पाठः।

·२८ बेदार्थप्रकाशे। [का पापराच.११] अथ षष्ठीलचमार,-"अन्तरा मित्रावरुणा चरन्ती मुखं यज्ञा- नामभि संविदाने। उषामा वायू मुहिरये सुशिल्पे एतस्य योनौ इह मादयामि(१)" इति। हे 'उषासा' (उषःशब्दोपलक्षिते अहोरात्र देवते), 'वां' (युवा) 'सतस्य' 'योनौ' (यज्ञस्य कारणे) 'दह' (अश्वे) 'मादयामि' (स्थापयामि)।कीदृश्यो अहोरात्रे देवते? मित्रावरुणरूपे। श्रत एवं अन्यचाबातम्,-'मैत्रं वा अर्वारुणी रात्रिः' इति । 'अन्तरा' 'चरन्ती' (ब्रह्माण्डस्य मध्ये वर्नमाने), 'यज्ञाना' 'मुर्ख' 'अभि' 'मंविदाने' (यज्ञप्रारम्भम् अभिलक्ष्य परस्परमैकमत्ययुत), 'सुहिरण्ये' (शोभनहिरण्यवत् सूर्यचन्द्रप्रकाशयुक्त ) 'सुशिल्ये' (सर्वव्यव- हारहेतुत्वेन शोभनैः शिल्पैर पेने) ॥ अथ सप्तमीमनमाड,"प्रथमा वाधू संरथिना सुवर्णा देवी पश्यन्तौ भुवनानि विश्वा । अपिप्रयं चोदना वां मिमाना होतारा छोतिः प्रदिशा दिशन्ता()" इति। हे दम्पती यजमानपत्न्यौ, 'वो' (युवयोर) 'होतारा' (देवानां मध्ये यौ होतारौ तावुभौ) 'अपिप्रयं' (प्रीणयामि)। कीदृशौ ?-'प्रथमा' (प्रथमौ, मुख्यौ), 'मरथिना' (ममान एको रथः, सरथः, तदन्तौ), 'सुवर्णा' (शोभनवणेपेतौ), देवौ' (दीप्यमानौ), 'विश्वा' 'भुवनानि' (मवाँलोकान्). पश्यन्तौ', 'वां 'चोदना' 'मिमाना' (युवयोर्विहितानि कर्माणि प्रमितवन्तौ) 'प्रदिशा' (प्रष्टासु दिनु) 'ज्योतिः' 'दिशन्ता' (खकीयप्रका। प्रमारयन्तौ)॥ * सूर्यचन्द्र इव प्रकाशयुक्तो इति आदर्शपुस्तक N पस्तकयाः पाठः ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का/प्र.राच.९१] प्रथामीमचमाह,-"आदित्यनों भारती वटु यज्ञ सरखती सह रुद्रन श्रावीत् । इडा उपहता वसुभिः सजोषा यजं नो देवीरमतेषु धत्त()" इति । 'भारती' (भारताख्या देवी) 'आदित्यैः' 'मह' 'न' (अस्मदीय) यज' 'वष्टु'(कामया)। 'सरस्वती' (मरखत्याख्या देवी) 'रुद्रः' 'मह' 'न:' (अस्मान्) 'आवीत्' (रक्षतु)।डाख्या देवी 'वसुभिः' 'मह' 'मजोषा' (समानप्रीतिः) 'उपहता' (अनुज्ञाता) मती अस्मान् अवतु । 'देवी' (हे देव्यः), सर्वे 'नः' (अस्मदीय) 'यज्ञम्' 'अमृतेषु' (मरणरहितेषु देवेषु) 'धत्त' (स्थापयत)। अथ नवमीमचमाह,-"त्वष्टा वीरं देवकामं जजान बारवी जायत पारश्वः । त्वष्टेदं विश्वं भुवनं जजान बहोः कतारमिह यति होत:)" इति । 'वष्टा' (त्वष्टनामको. देवः) 'देक्काम' (देवान् कामयमान) 'वीर' (कर्मसुधर) पुत्र 'जजान' (उत्पादयामास)। स 'स्वछुः' सकाशात् 'अर्वा' (गमनकुशलः), 'आशः' (शीघ्रगामी) 'अश्वः' 'जायते'। किंबहुना, 'वा' 'इदं' 'विश्वं' 'भुवन (सर्वमपि लोक) 'जजान' (जनयामास)। हे होतः', 'बहाः' (बहुलस्य जगतः) 'कतार (मष्टारं 'दह' (अस्मिन् कर्मणि) 'यक्षि' (यज)। अथ दशमीमचमाह,-"अश्वो घृतेन त्मन्या समक उप देवा चतुशः पाथ एतु । वनस्पतिर्देवलोकं प्रजाननगिना हव्याः स्वदितानि वछत्()" इति । अयम् 'अश्वः' 'मन्या' (आत्मना, खयमेव) 'घृतेन' 'समनः' (घृताक व रुचिकरः) मन् 'पाथः' (देवानामन्त्र) भूत्वा 'चतुश' (तत्तदृतुकाले) 'देवान्' 'उप'-'एतु' (प्राप्नोत) । 'वनस्पतिः (एतनामको देवः) देवलोक' 'प्रजानन्' (प्रकर्षणावगछन्) ·[का०५।०१।१०११] वेदार्थप्रकाश। 'अधिना' मह 'खदितानि' 'हव्याः' (खानुभूतानि वीषि) 'वनन्' (वस्तु, देवान् प्रापयतु)॥ अर्थकादमचमार,-"प्रजापतेस्तपसा वावृधानः सद्यो जाता दधिषे यजमने। खाहारतेन इविषा पुरोगा याहि साध्या इवि- रदन्तु देवाः(११)" इति। हे 'श्री', वं 'प्रजापतेः' (जगदीश्वरस्य) 'नपमा' (पालोचनेन) 'वावधानः' (बर्द्धमानः), त्वं 'जातः' (उत्पत्र- मात्र.) 'मद्यः' (तदानीमेव) 'या' 'दधिषे' (धारयमि)। 'स्वाहातेन' (खाहाकारसमर्पितेन) 'हविषा' सह 'पुरोगाः' (अग्रतो गछन्) 'याहि' (देवान् प्रानुहि)। 'माध्याः' अस्माभिः (साधनीयाः पूजनीयाः) 'देवाः' इदम् अस्माभिः समर्पित हविः 'अदन्नु' (भक्षयन्तु) ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- 'समिद्धः' इत्याप्रियः स्युरश्वस्यैकादशोदिताः ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाद विनाशयन् । पुमाश्चतुरो देयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ।। इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥०॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक- भूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण मायनाचार्येण विरचिते माधवोये वेदार्थ- प्रकाशनामकतैत्तिरीययजुःसंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः मन्पूर्णः ॥०॥ ॐ तत्सत् ॥॥ ॥०॥ .

·॥ श्रीगणेशाय मनः ॥ ॥
अथ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये
पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः।
विष्णुमुखा वै देवाग्छन्दाभिरिमाल्लोकाननपजय्य-
मभ्यंजयन् यहिष्णुक्रमान् क्रमते विष्णुरेव भूत्वा
यजमानश्छन्दाभिरिमालोकाननपजय्यमभि अयति
विष्णोः क्रमोऽस्यभिमाति हत्या गायची वै पृथिवी
चैटभमन्तरिक्ष जागती द्यौरानुष्टुभीदिशश्छन्दाभिरेव
इमाल्लोकान् यथापूर्वमुभि जयति प्रजापतिरमिम-
सृजत सोऽस्मात् सृष्टः ॥१॥
पराङ ऐत्तमेतयाऽन्दकन्ददिति तया वै सोऽमे
मियं धामावारुन्ध यदेतामन्याह अमेरेवतया प्रियं
धामा रुन्धे ईश्वरो वै एष पराङ प्रदधो यो विष्णु-
अमान् क्रमते चतसृभिरा बनते चत्वारि छन्दासि
छन्दासि खलु वै अमेः मिया तनूः प्रियामेवास्य
सुनुवमभिः ॥२॥

·[का०५/प्र.शब०१] वेदार्थप्रकाशे। ३५ . . पर्यावर्तते दक्षिणा पर्यावर्तते स्वमेव वीर्यमनु पर्यावर्तते तस्मादक्षिणार्ध श्रात्मने। वीर्यावत्तुगड्या आदित्यस्यैवास्तमनु पर्यावर्तते शुभाशेपमाजीगनि वरुणोऽयह्वात् स एतां वारुणीमपश्यत् तया वै स आत्मान वरुणपाशादमुश्चद् वरुणो वै एतं रखाति य उखा प्रतिमुचते उदुत्तमं वरुणपाशमस्मदित्याह श्रात्मानमेवैतया ॥३॥ वरुपाशात मुञ्चत पात्वाहार्पमित्याचार हरति ध्रुवस्तिष्ठ अविचाचलिरित्याह' प्रतिष्ठिन्य विशस्त्वा रुवी. वाञ्छत्वित्याह विशैवैन समयति अस्मिन् राष्ट्रमधि श्रयेत्याह राष्ट्रमेवास्मिन् ध्रुवमक यं कामयेत राष्ट्र५ स्यादिति तं मनसा ध्यायेद् राष्ट्रमेव भवति ॥ ४॥ : अमै बृहनुषसामू/ अस्थादिन्याहाप्रमेवैन! समानानां* करोति निर्जग्मिवां तमस इत्याह तम एव अस्मादप इन्ति ज्योतिषा आ-अगादित्याह ज्योतिरे- वास्मिन् दधाति चतसृभिः सादयति चत्वारि छन्दासि छन्दोभिरेव अतिछन्दसोत्तमया वर्ष वै एषा छन्दसा यदतिबन्दा वर्भे वैन५ समानानां करोति सहती॥५॥ * 'समानां' इति आदर्शपुस्तकपाठः । एवं परत्रापि ।

·नेतिरीयसंहिताभाष्ये। [का/प्र.राष.] भवति सत्यमेवैनं गमयति वात्सप्रेणाप तिष्ठते रतेन वै वत्समी खन्दनोऽनः प्रियं धाम अब अगन्ध अमेरे- वैतेन प्रियं धाम अव रुन्धे एकादशं भवति एकधैव. यजमाने वीर्य दधाति स्तोमेन वैदेवा अस्मिन् लोके श्रा वन् छन्दाभिरमुष्मिन्त्स्तोमस्येव खलु कै एतद्रूपं यहात्सप्रं यहात्सप्रेणापतिष्ठते ॥६॥ इममेव तेन लोकमभि जयति यहिष्णुक्रमान् क्रमामुमेव नेलीकमभि जयति पूर्वेयुः प्र क्रामति उत्तरेयुरुप तिष्ठत तस्माद्योगेऽन्यासी प्रजानां मनः क्षेमेऽन्यासां तस्माद्यायावरः क्षम्यस्य ईशे तस्माद्याया- वरः म्यमध्यवस्वति मुष्टीकरोनि वार्च यच्छति यत्रस्य धृत्य ॥७॥ सृष्टः । अभि। रतया । भवति । सहती। उप- तिष्ठते । विचत्वारि शञ्च ॥१॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे दितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥॥ * व्यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयहितीयप्रपाठकस्य प्रथमदिती. यानुवाकभाष्ये अव्यम्।

·पा०५/प्र.श.]
दार्थप्रकाशे।
श्रीगणेशाय नमः॥
यस्य निश्चमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
उख्यामिः प्रथमे प्रोको द्वितीये चित्युपक्रमः ।
बादशाचानुवाका युरासन्या वयवस्थितिः ।
वात्सप्रेणाप्युपस्थानं प्रथमे समुदीरितं ।
दितीये वख्यनयन गाईपत्यं चिनोति हि॥
हतीये तु चतुर्थे तु उख्याग्निं तत्र संवपेत् ।
पञ्चमे कृषति क्षेचं पठेत्र सिकतादिकं ।।
वपेद्रुक्साधुपादध्यात् सप्तमे चाटने पुनः ।
स्थापयेत् खयमाबलामुखादीववमे तथा ।
अपस्याश्च प्राणतः तथोपानमृतश्चितौ ।
प्रथमायामुपादयाद् दशमे तत्समीरितम् ॥
एकादशहादशौ तु विज्ञेयावाश्वमेधिकौ ।
अश्वस्यामिपथाः कल्या गायत्रीत्यादिमन्त्रकैः ।।
कस्लेत्यसिपथेछित्वा त्वचमाशयता इयम् ।
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:-
संहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥०॥

·म ३६. त्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.श.] अश्वपतेऽवस्य नो देहत्याए पनि अबपतिः स एवाम्म अन्न प्रयच्छति अनमीवस्य शुष्मिण इत्यात अयक्षमस्येति वावैतदाह प्र प्रदातारं तारिषः ऊर्जनो धेहि हिपदे चतुष्पदे इत्याह वाशिषमेवैतामा शास्त उद् उ त्वा विश्वे देवा इत्याह प्राणा वै विश्वे देवा ॥१॥ प्राणैर वैनमुद्यकृतेऽने भरन्तु चितिभिरित्याह यस्मै एवैनं चित्ताय उद्यच्छते तेनैवेन समयति चत- सृभिरा सादयति चत्वारि छन्दारसि छन्दाभिरवाति- छन्दसा उत्तमया वयं वै एषा छन्दसां यदनिछन्दा, व वैन समानानां करोति सहती भवति सत्त्वमेवेनं गमयति प्रेदने ज्योतिष्मान् ॥२॥ याहीत्याह ज्योतिरवास्मिन् दधाति तनुवा वै एष हिनस्ति य५ हिनस्ति मा हिंसीस्तनुवा प्रजा इत्याह प्रजाभ्य एवैनः शमयति रक्षासि वै एतद्यचर सचन्त यदनः उत्सति अक्रन्ददित्यवाह रक्षसामपहत्य अनसा वहन्ति अपचितिमेवास्मिन् दधाति तस्माद अनुस्वी च रथी च अतिथीनामपंचिततमौ ॥३॥ अपचितिमान भवति य एवं वेद समिधाऽग्निं. दुवस्य॒तेति तानुषिक्तामवसिते समिधम् पा दधानि यथाऽतिपय भागताय सर्पिष्वदातिथ्य क्रियते ताहगेव ·[ काराब.२] वेदार्थप्रकाश। तहायचिया ब्राह्मणस्य गायत्रो हि ब्राह्मणस्विटुभा राजन्यस्य चैटुभी हि राजन्याऽसु भस्म प्रवेशयति असुयोनिर्वा अग्मिः खामेवैन यानि गमयति तिसभिः प्र वैशयति पि ॥ ४॥ अनिर्यावानेवामिस्तं प्रतिष्ठां गमयति परा वै एषोऽमिं वपति योऽसु भस्म प्रवेशयति ज्योतिष्मतीभ्या- मव दधाति ज्योतिरवास्मिन् दधाति दाभ्यां प्रतिष्ठित्यै परा वा एष प्रजा पशून् वपति योऽम भम्म प्रवेशयति पुनरूजी सह रति पुनरुदैति प्रजामेव पशूनात्मन् धत्तं पुनस्वादित्याः ॥५॥ रुद्रा वसवः समिधतामित्याह एता वै एतं देवता अग्ने समैधत ताभिरेवैन५ समिधे बोधा सा बोधी- त्युप तिष्ठते बोधयत्येवेन तस्मात् सुस्वाः प्र॒जाः प्र- बुध्यन्ते यथास्थानमुप॑ तिष्ठते तस्माद्यथास्थानं पशवः पुनरेत्योपतिष्ठन्ते* ॥६॥ • वै विश्वे देवाः। ज्योतिस्मान्। अचिततमौ । विहद। आदित्याः । विचत्वारिशच।। इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः॥॥ यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थ काण्डीयदितीयप्रपाठकस्य हतीयानुवाक- भाष्ये द्रव्यम् ।

·१८ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.श. यावती वै प्रथिवी तस्यै यम आधिपत्यं परीयाय यो वै यमं देवयजनमस्याः अनिर्याचामिं चिनुते यमानः स चिनुते अप इत इत्यध्यवसाययति यममेव देवयजनममै निर्याच्यात्मनेऽग्निचिनुते इग्रेण वै अस्याः अनामृतमिच्छन्तो नाविन्दन्ते देवा एतद्यज- रपश्यन् अप इत इति यदेतेनाध्यवसाययति ॥१॥ अनामृत एवानिं चिनुने उहन्ति यदेवास्याः अमेध्यं तदप हन्ति अपोऽवोक्षति शान्यैः सिकता नि वपत्थे- तदै श्रमेवैश्वानरस्य रूप रूपेणैव वैश्वानरम रुन्धं जषान् नि वपति पुष्टिवै एषा प्रजनन यदूषाः पुच्चा- मेव प्रजननेऽग्निं चिनुते ऽथो संज्ञान एवं संज्ञान येतत् ॥२॥ पशूनां यदूषाः द्यावापृथिवी सुहास्तां ते विद्युती अब्रूतामत्येव ना सह यषियमिति यदमुष्या युधिय- मासीत्तदुस्यामंदधात् ते ऊषाः अभवन् यदस्या यजिय- मासीत्तदमुष्यामदात्तदश्चन्द्रमसि- कृष्णमूषाविवर्ष- बुदो ध्यायेद् द्यावापृथिव्योरेव यजियोमिं चिनुते ऽयर सो अमिरिति विश्वामित्रस्य ॥३॥ सूक्तं भवत्येतेन वै विश्वामित्रोऽग्नेः प्रियं धाम अव अरुन्ध अमेवैतेन मियं धामा रुन्धे छन्दोभिवं ·[का ५/प्र.श.] बेदार्थप्रकाश। देवाः सुवर्ग लोकमायन् चतसः प्राचीरूपं दधाति चत्वारि छन्दासि छन्दाभिरेव तयजमानः सुवर्ग लोकमेति तेषार सुवर्ग लोकं यतां दिशः समबलीयन्त ते हे पुरस्तात् समीची उपादधत वे ॥ ४ ॥ पश्चात् समीची ताभिर्वै ते दिशीऽहरहन् यत् दे पुरस्तात् समीची उपदधाति के पश्चात् समीची दिशा विश्त्य अथो पशवो वै छन्दासि पशूनेवामै समीची दधाति अष्टावपं दधाति अष्टाक्षरा गायची गायचा- ऽमियावानेवामिस्तं चिनुतेऽष्टावुर्य दधाति अष्टाक्षरा गायची गायची सुवर्ग लोकमञ्चसा वेद सुवर्गस्य लोकस्य ॥५॥ प्रज्ञात्यै पयोदश लोकंपृणा उप दधाति एकविरश- तिः सम्पद्यन्ते प्रतिष्ठा वै एकविरशः प्रतिष्ठा गाई पत्यः एकविशस्यैव प्रतिष्ठा गाईपत्य॒मनु प्रति तिष्ठति प्रत्यग्निं चिक्यानस्तिष्ठति य एवं वेद पञ्चचितीकं चिन्वीत प्रथम चिन्वानः पांता,यजः। पांकाः पशवा यजमेव पशूनव रुन्धे चिचितीकं चिन्वीत द्वितीय चिन्वानस्वयं सुमे लोका एवेव लोकेषु ॥६॥ प्रति तिति एकचितोकं चिन्वीत तृतीय चिन्यानः रवधा वै सुव! लोक एकस्तव सुवर्ग लोकमत ·सैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.प्र.श.] पुरॊषेणाभ्यू हति तस्मामा सेनास्थि छन्नं न दुश्चमी भवति य एवं वेद पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरी- रभ्यूइति दश सम्पद्यन्ते दशाक्षरा विराडनं विराड्- विराज्येवाबाद्ये प्रति तिष्ठति ॥ ७॥ अध्यवसाययति । ह्येतत् । विश्वामित्रस्य । आदधत है। लोकस्य । लोकेषु । सप्तचत्वारि शञ्च ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥०॥ वि वै एतौ दिषाने यश्च पुराग्निर्यश्चोखाया समित- मिति चतसृभिः सन्नि वपति चत्वारि छन्दासि छन्दासि खलु वै अमेः प्रिया तनूः प्रिययैवैना तनुवा स शास्ति समितिमित्याह तस्मात् ब्रह्मणा सुवर समेति यत् सन्मुय विहरति तस्मात् ब्रह्मणा शुकं व्येति कातुभिः ॥ १॥ वै एतं दीक्षयन्त स ऋतुभिरेव विमुच्चा मातेव पुर्व पृथिवी पुरीष्यमित्याह चतुभिरेवैनं दीक्षयित्वा चतुभिर्वि मुश्चति वैश्वानय्यी शिकमा दत्ते स्वदयत्ये- वैनत् नैतीः कृष्णास्तिवस्तुषपक्का भवन्ति नित्यै • चस्यानुवाकरय काख्यानं चतुर्थकाण्डीयदितीयप्रपाठकम्य चतुर्थीनुवाक- भाष्येप्रकृतम्।

·१ गा/प्र.श.] वेदार्थप्रकाशे। वै एतद्वागधेयं यत्तुषाः नित्यै रूपं कृष्णं रूपेणव नितिं निरवदयते इमां दिशं यन्येषा ॥२॥ वै नित्यै दिक स्वायामेव दिशि निति निरव- दयते स्वकृत इरिण उप दधाति प्रदरे वैतह नित्याः आयतनस्वे एवायतने निति निरवदयते शिक्ध- मभ्युप दधाति नैतो वै पाशः साक्षादेवैनं निति- पाशात् मुञ्चति तिस उप दधाति वेधाविहितो वै पुरुषो यावानेव पुरुषस्तमात नितमय यजत पराचीरुपं ॥३॥ दधाति पराचीमेवास्मात् विकास प्रणदते प्रतीक्षम् श्रा यन्ति नित्याः अन्तहित्य मार्जयित्वोप तिष्ठन्ते मेध्यत्वाय गाईपत्यमुप तिष्ठन्ते नितिलोके एव चरित्वा पूता देवलोकमुपावर्तन्त एक्योप तिष्ठन्ते एकधैव यजमाने वीर्य' दधति निवेशनः सङ्गमैनो वसनामित्याह प्रजा वै पशवो वसु प्रजयैवैनं पशुभिः समर्धयन्ति* ॥४॥ तुभिः। एषा। पराचीरुप। अष्टाचत्वारि शच॥४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥॥ बस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयदितीयप्रकाठकस्य पवमानवाक- भाष्ये द्रव्यम्।

·२ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। का०प्र०शब०५ पुरुषमाचेण वि मिमोते यज्ञेन वै पुरुषः समिती यज्ञपुरुषवैन वि मिमीते यावान् पुरुष जुवाहु- स्तावान् भवति एतावर पुरुषे वीर्य वीर्येणवेन विमिमीते पक्षी भवति न हि अपक्षः पतितुमर्हति अरबिना पक्षौ द्राधीयासौ भवतस्तमात्-पक्षप्र- क्यासि वया सि व्याममात्रौ पक्षौ च पुच्छच्च भवति एतावदै पुरुषे वीर्य ॥१॥ वीर्यसम्मितो वेणुना वि मिमीते पामेयो वै वेणुः सयोनित्वार यजुषा युनक्ति यजुषा कृषति व्याय घडगवेन कृषति षड्वा तवः पातुभिरेवैनं कृषति यद हादशगबेन संवत्सरेणैव इयं वै अग्नेरतिदाहा- दविभेत् सा रतदिगुणमपश्यत् कृष्टच्याकृष्टश्च ततो वे दुमा न अत्यदहत् यत्कृष्टश्चाष्टश्च ॥२॥ भवत्य॒स्या अतिदाहाय द्विगुणं त्वा* अभिमुद्यन्तु- मईतीत्याधुर्यत् कृष्टश्चाकष्टश्च भवति अग्नरुद्यत्यै एता- बन्तो वै पशवा द्विपादश्च चतुष्यादथु तान् यत् प्राच उत्सृजेत् कुद्रायापि दद्याद् यद्दक्षिणा पितृभ्यो नि धुवेत् यत् प्रतीचो रक्षा सि हन्युरुदीच उत्सृजति एष वै देवमनुष्याणा शान्ता दिक् ॥ ३ ॥ • 'तु वै' इति पदपाठपाठः।

·[का०प्र०।०५] वेदार्थप्रकाशे। ३ तामेबनान अनु उत्सृजति अथो खरिखमा दिशम उत्सृजति असौ वै आदित्यः प्राणः प्राणमेवैमान अनु उत्सृजति दक्षिणा पर्यावतन्तं स्वमेव वीर्यमनु पर्यावर्तन्त तामादक्षिणाऽई आत्मना बीयावत्तुगड्या आदित्यस्यैवास्तमनु पर्यावर्तन्ते तस्मात् पराचा पशवो वि तिष्ठन्ते प्रत्यञ्च ा वर्तन्ते विसस्तिखः सीताः॥ ४॥ कृषति विष्टतमेव यज्ञमुखे वि यातयत्योषधीर्वपति ब्रह्मण अन्नमव॑ रुन्धेऽश्चीयते चतुर्दशभिर्वपति सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्तारण्या उभयोषामवरुध्ये अन्नस्यान्नस्य वपति अन्नस्यात्स्यावरुध्यै कृष्टे वपति कृष्टे हि ओषधयः प्रतितिष्ठन्ति अनुसीतं वपति प्रजात्यै हादशसु सीतासु वपति हादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेणैवास्मै अर्ब पचति यदचित् ॥५॥ अनवरुद्धस्य प्रश्नीयादवरुन व्यध्येत ये वनस्पतीना फंलग्रहयस्तानियोपि प्रोवेदनवरुङ्गस्य अवरुध्यै दिग्भ्या लोट्रान्त्समस्यति दिशामेव वीर्यमवरुध्य दिशा बीऽग्नि' चिनुते यं हिष्याद यच स स्यात् तस्यै दिशा लोष्ट्रमाहरेत् इषमूर्जमहमित आ दर्द इति इषवाणु तस्यै दिशोऽव, रुन्धे शोधको भवति यस्तस्यां दिशि ·B8 तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [फा०प्र०शब.] भवति उत्तरवेदिमुप॑ वपति उत्तरद्या हि अमि- श्चीयते अथौ पशवो वै उत्तरवेदिः पशूनेवार्य रुन्धे अथो यज्ञपुरुषोऽनन्तरित्यै ॥६॥ च भवति एतावदै पुरुषे वीर्य । यत् कृष्टञ्चाष्टिञ्च । दिक्। सीताः। अग्निचित्। अव । पञ्चविशतिचे ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे दितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥०॥ अमे॒ तव श्रवो वय इति सिकता नि वपति एतई अग्नेर्वैश्वानरस्य॑ सूक्त५ सूक्तेनैव वैश्वानरमव॑ रुन्धे षड्भिनि वपति षड्वा ऋतः संवत्सरः संवत्सरोऽग्नि- वैश्वानरः साक्षादेव वैश्वानरमव॑ रुन्थे समुद्रं वै नाम एतच्छन्दः समुद्रमनु प्रजाः प्रजायन्ते यदेतेन सिकता निवपति प्रजानां प्रजननायेन्द्रः ॥१॥ हचाय वज्र प्राहरत् स धा व्यभवत् स्फ्यस्तृतीय रथस्तृतीय यूपस्तृतीय येऽन्तःशस . अशीर्यन्त ताः शर्करा अभवन तच्छकराणा शकरत्वं वचो वै शर्कराः परनिर्यच्छकराभिरग्निं परिमिनाति वजेणैव * यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयदितीयप्रपाठकस्य पञ्चमधष्ठ. सप्तमानुवाक-भाये दरख्यम् ।

·[का०५/प्र.श.] बेदार्थप्रकाशे। ४५ . अस्मै पशून् परि गृह्णाति तस्माद वजेण पुशवः परि- गृहीतास्तस्मात् स्थेयानस्थेयसो नोपहर ते चिसप्ताभिः पशुकामस्य ॥२॥ परि मिनुयात् सप्त वै शीर्घण्याः प्राणाः प्राणाः पशवः प्राणैरवारमै पशून रुन्धे चिणवाभिर्धातृव्यवत- स्विस्तमेव वज५ सम्भृत्य धातृव्याय प्रहरति स्तुत्यै अपरिमिताभिः परि मिनुयादपरिमितस्यावरुध्य यं कामयेतापशुः स्यादित्यपरिमित्य तस्य शर्कराः सिकता व्यूहेत अपरिगृहीत एवास्य विषचीन रेतः परा सिञ्चति अपधुरेव भवति ॥३॥ यं कामयैत पशुमान्त्स्यादिति परिमिता तस्य शर्कराः सिकता व्यूहेत् परिगृहीते एवाम्मै समीचीन रेत: सिञ्चति पशुमानेव भवति सौम्या व्यूहति सोमो वै रेतीधा रेत एव तद्दधाति गायचिया ब्राह्मणस्य गायचो हि ब्राह्मणस्विष्टुभा राजन्यस्य चेष्टुभो हि राजन्यः शयु बाईस्पत्यं मेधो नोपानमत् सोऽमिं प्राविशत् ॥४॥ सोऽमेः कृष्णो रूपं कृत्वोदायत सोऽश्न प्राविशत सोऽश्वस्यावान्तरशोऽभवत् यदश्चमाक्रमयति य एवं मेषोऽ प्राविशत् तमेवाव रुन्धे प्रजापतिनामितव्य इत्याहुः प्राजापत्योऽवो यदश्वमाक्रमवति प्रजापतिनैव ·१८ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.पाप्र.ब.] अमिं चिनुते पुष्करपूर्णमुपं दधाति योनि अमेः पुष्करपूर्ण५ सयौनिम, एवाग्निं चिनुतेऽपां पृष्ठमप्तीत्युप दधाति अपां वै एतत् पृष्ठं यत् पुष्करपूर्ण रूपेणैव रनदुप दधाति ॥५॥ इन्द्रः । पशुकामस्य । भवति । अविशत् । सयौनिं । विशतिश्च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके षष्ठोनुवाकः ॥०॥ ब्रह्म जवानमिति रुक्ममुप दधाति ब्रह्ममुखा बै प्रजापतिः प्रजा असृजत् ब्रह्ममुखा एव तत् प्रजा यजमानः सृजते ब्रह्म जन्मानमित्याह तामाद ब्राह्मणे मुख्यो मुख्या भवति य एवं वेद ब्रह्मवादिनी वदन्ति न पृथिव्यां नान्तरिधे न दियग्निश्चेतव्य इति यत पृथिव्यां चिन्चीत पृथिवोर शुचाऽर्पयेत् नौषधयोन वनस्पतयः॥९॥ प्रजायेरन् यदन्तरिधे चिन्चीत अन्तरिक्ष शुच अर्पयेत् न वपास प्रजायेरन् यद्दिवि चिन्वीत दिवः * व्यस्यानुवाकरय व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयदितीयप्रपाठकस्य सप्तमाघमार वाकभाष्ये इराकम् ।

·[का०५/प्र.ब.०] वेदार्थप्रकाशे ४७ शुचा अर्पयेत् न पर्जन्यौ वर्षेद रुकामुप॑ दधाति अमृत वै हिरण्यममृते एवाग्निं चिनुते जात्यै हिरण्मय पुरषमुप॑ दधाति यजमानलोकस्य विश्त्य यदिष्टकाया आममनूपध्यात् पशूनाञ्च यजमानस्य च प्राणमपि दध्याइक्षिणतः ॥२॥ प्राञ्चमुपं दधाति दाधार यजमानलोकं न पशूनाच यजमानस्य च प्राणमपि दधाति अथो खस्त्विष्टकाया आसमनूप धाति प्राणानामुत्सृध्यै द्रुप्सः चस्कन्दे- त्यभि मशति होचासु एवैन प्रति छापयति सुचावुप दधात्याज्यस्य पूर्ण कार्यमयी दुद्भः पूर्णमौदुम्बरीम् इयं वै कार्यमयी असावादुम्बरी इमे स्वाप धत्ते तूष्णीमुप दधाति न हीमे यजुषानुमर्हति दक्षिणां कार्यार्यमयीमुत्तरामौदुम्बरी तस्मादस्या असावुत्तरा आज्यस्य पूर्ण कार्यमयीं वजो वै याज्यं वचः कामों बजेणैव यत्रस्य दक्षिणतो रक्षास्यप इन्ति दधः पूर्णा- मौदुम्बरी पशवो वै दधि ऊ उदुम्बरः पशुष्टुवोण दधाति पूर्णे उप दधाति पूर्णे एवैनः ॥ ४ ॥ . .अमुल्लोक उप तिष्ठते विराजि अग्निश्चैतव्य इत्याहुः झुग्वै विराट् यत् सुचावुपदधाति विराज़ि ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.राख.] रवाग्निं चिनुते यज्ञमुखे यज्ञमुखे वै क्रियमाणे यार रक्षासि निघासन्ति यजमुख५ रुक्मो यद् रुका व्यापारयति यज्ञमुखादेव रक्षास्यप हन्ति पृचाधि- ाधारयति पक्किो यत्रो यावानेव यजस्तस्माद् रक्षास्यप हन्ति अक्ष्णया व्यापारयति सम्मादक्ष्णया, पशवोजानि प्रहरन्ति प्रतिष्ठित्यै ॥५॥ वनस्पतयः । दक्षिणतः । धत्ते। रवैन । तस्माद- क्ष्णया । पञ्च च ॥ ७॥ इति तैत्तिरीयमंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ॥ स्वयमात्मामुप दधाति इयं वै स्वयमातृप्या इमामेव उप धत्ताश्वमुप प्रापयति प्राणमेवास्यां दधाति अथौ प्राजापत्यो वै अश्वः प्रजापतिनवाग्निं चिनुते प्रथमे- टकोपधीयमाना पशूनाञ्च यजमानस्य च प्राणमपि दधाति स्वयमावृता भवति प्राणानामुत्सृच्च अथा सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै अमावनिश्चेतव्य इत्याहु- रेष वै ॥१॥ • बस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयदिनीयप्रपाठकस्य अहम- भवमानुवाकभाष्ये प्रवष्यम् ।

·[का ५/प्र.श.] . बेदार्थप्रका। BE वृमिवैश्वानरो यद् ब्राह्मणस्तस्मै प्रथमामिष्टका यजुष्कृतां प्रयच्छेत् तां ब्राह्मणश्चापदध्यातामनाव -तदग्निं चिनुत ईश्वरो वा एवं प्रातिमानोयोs विद्दानिष्टकाम् उप दधाति चीन वरान् दद्यात् चयो प्राणाः प्राणाना स्मृत्यै दावेव देयौ हौ हि प्राणावेक एव देय एको हि प्राणः पशुः॥२॥ वा एष यदग्निं न खलु वै पशव आयवसे रमन्ते दूर्वेष्टकामुपं दधाति पशूनां धृत्यै हाभ्यां प्रतिष्ठित्यै काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्तीत्याह काण्डेन काण्डेन येषा प्रतितिष्ठति एवा नौ दुर्वे प्र ननु सहसैण शतेन चैत्याह साहसः प्रजापतिः प्रजापतेराय देवलक्ष्म वै व्यालिखिता तामुत्तरलक्ष्माणं देवा उप आ दधृत अधरलक्ष्माणमसुरा यं ॥३॥ कामयेत वसीयान्त्स्यादित्युत्तरलक्ष्माण तस्योप दध्याइसीयानेव भवति यं कामयेत पापीयान्त्स्यादि- त्यधरलक्ष्माण तस्योप दध्यादसुरयोनिमेवैनमनु परा भावयति पापीयान् भवति व्यालिखिता भवति इमे वै लोकास्वालिखितभ्य एव लोकेभ्यो धाव्यमन्तरेति परिसः सुवर्ग लोकं यतः पुरोडाशः कूर्मो भूत्वाऽनु असर्पत् ॥४॥ 7 ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.श.] यत् कूर्ममुप दधाति यथा क्षेत्रविद सा नयत्येव- मेवैन कूर्मः सुवर्ग लोकमञ्चसा नयनि मेधो वा एष पशूनां यत् कूर्मी यत् कूर्ममुपदधाति स्वमेव मेध पश्यन्तः पशव उप तिष्ठन्ते श्मशानं वा एतत् क्रियते यन्मृताना पशूना शीर्षाण्युपधीयन्ते यज्जीवन्तं कूर्म- मुपदधाति तेनाश्मशानचिद्दास्तव्यौ वा एष यत् ॥५॥ कूर्मो मधु वाता कतायत इति ना मधुमिश्रेणाभ्य- नक्ति स्वदयत्येवैनं ग्राम्यं वा एतदन्न यहध्यारण्यं मध यहना मधुमिश्रेणाभ्यनक्ति उभयस्यावरुध्यै मही द्यौः पृथिवी च न इत्याह आभ्यामेवैनमुभयतः परि गलाति प्राचमुप दधाति सुवर्गस्य लोकस्य समध्य पुरस्तात प्रत्यञ्चमुप॑ दधाति तस्मात् ॥६॥ पुरस्तात् मृत्यच्चः पशवो मेधमुप॑ तिष्ठन्ते यो वा अप- नाभिमग्निं चिनुते यजमानस्य नाभिमनु प्रविशति स एनमीश्वरो हि सितोरुलूखलमुपं दधात्येषा वा अग्ने- नाभिः सनाभिमेवाग्निं चिनुतेऽदिसाय औदुम्बर भवत्युग्र्वा उदुंबर जजमेवाव रुन्धे मध्यत उप दधाति मध्यत एवास्म अर्ज' दधाति तस्मात् मध्यत जर्जा भुञ्जते यद्भवति प्रजापतिना यज्ञमुखेन समितमर्व हन्त्यन्त्रमेवाकवैष्णव्या कचा उप दधाति विष्णुबै यसो ·का.प्र.शब.] बेदार्थप्रकाये। वैषणवा वनस्पतयो यज्ञ एव यशं प्रति छापयति ॥७॥ एष वै। पशुः । अयं । सर्पत् । एष यत् । तस्मात् । सप्तविर तिच॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥०॥ एषां वा एतल्लोकानां ज्योतिः सम्भृतं यदुखा यदुखामुपदधत्येभ्य एव लोकेभ्यो ज्योतिरव रुन्धे मध्यत उप दधाति मध्यत एवास्मै ज्योतिर्दधाति तस्मात् मध्यतो ज्योतिरूपास्महे सिकताभिः पूरयत्येतहा अग्ने वैश्वानरस्य रूप रूपेणैव वैश्वानरमव रुन्धे यं कामयेन शोधुकः स्यादित्यूनां तस्योप॥१॥ यात् शोधुक एव भवति यं कामयेतानुपदस्यत् अन्नमद्यादिति पूणी तस्योप दध्यादनुपदस्यदेवाबमत्ति सहस्रं वै प्रति पुरुषः पशूनां यच्छति सहसमन्ये पशवो मध्ये पुरुषशीर्षमुच दधाति सवीर्यत्नायोखायामपि दधाति प्रतिष्ठामेवैनगमर्यात व्यृद्ध वा एतत्याणैर मेध्यं यत् पुरुषशीर्षम्मू खलु वै प्राणाः ॥२॥ * अस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयद्वितीयप्रपाठकम्य नवमानुवाक- भाध्ये द्रश्यम् ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का पाश.१०] प्राचीरुप दधाति पश्चाई प्राचीन रेता धीयते पश्चा- देवास्मै प्राचीन रेता दधाति पञ्च पुरस्तात् प्रतीची- रुप दधाति पञ्च पश्चात् प्राचीस्तस्मात् प्राचीन रेता धीयते प्रतीचीः प्रजा जायन्ते पचोत्तरतम्छन्दस्याः पशवो वै छन्दस्याः पशूनेव प्रजातान्स्वमायसनमुभि पyहते इयं वा अग्नेरतिदाहादविभेत् सैताः॥२॥ अपस्या अपश्यत् ता उपाधत्त ततो वा इमान्नात्य- दहद् यदपस्या उपदधात्यस्था अनतिदाहायोवाच हेयम इत् स ब्रह्मणाऽन्नं यस्यैता उपधीयान्तै य उ चैना एवं वेददितिं प्राणमत उप दधातिरेतस्येव प्राणन् दधाति तस्मादन प्राणन पश्यन् शृण्वन् पशु यते- ऽयं पुरः॥३॥ भुव इति पुरस्तादुप दधाति प्राणमेवैताभिर्दीधा- राय दक्षिणा विश्वकर्मेनि दक्षिणतो मन रवैताभि- दाधारायं पश्चाविश्वव्यंचा इति पश्चाञ्चक्षुरेवैताभि- दीधारदमुत्तरात् सुवरित्युत्तरतः .श्रोचमेवैताभिदी- धारेयमुपरि मतिरित्युपरिष्टादाचमेवैताभिधार दर्श दशोप दधाति स वीर्यत्वायाक्ष्णया॥ ४॥ उप दधाति तस्मादण्या पशवोऽानि प्रहरन्ति प्रतिष्ठित्य या प्राचीस्ताभिर्वसिष्ठ आधीत् या दक्षिणा ·कापाप्र.राच...] वेदार्थप्रकाशे। ५५ ताभिर्भरबाजो याः प्रतीचिस्ताभिर्विश्वामित्रो या उदीचीस्ताभिर्जमदग्निया वास्ताभिविश्वकर्मा य एवमेतासामहि वेदीत्येव य सामेवं बन्धुतां वेद बन्धुमान् भवति य सामेवं तृप्ति वेद कल्पते॥५॥ अ य श्रासामेवमायतन बेदायतनवान् भवति य श्रासामेवं प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति प्राणभृन उप- धाय सयत उप दधाति प्राणानेवास्मिन्धित्वा संयद्भिः सं यच्छति तत् संयता संयत्वमथा प्राण एवापानं दधाति तस्मात् प्राणापानौ संचरतो विषूचीरुपं दधाति 'तस्मादिवंचौ प्राणापानौ यई अग्नरसंयतम्॥६॥ असुवर्यमस्य तत् सुवग्र्योऽग्निर्यत् संयत उप दधाति समेवैनं यच्छति सुवर्यमेवाकस्यविर्वयः कृतमयाना- मित्याह वयोभिरवायान रुन्धे अयैर्वयासि सर्वतो वायुमतीभवन्ति तस्मादय सर्वतः पवते ॥ ७॥ पश्चात्। एताः। पुरः। अक्ष्णया। कल्पते। संयतम्। पंञ्चविंशच्च ॥१०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके दशमेाऽनुवाकः॥ ॥ . अस्यामुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयढतीयप्रपाठकस्य प्रथमदितीय- हतीयानुवाकभाय्ये अव्यम् ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्य । का०५/प्र.शब०१०॥ ५६ . गायत्री चिटुप् जगत्यनुष्टुप् पंक्त्या सह। बृहत्यु- णिहा ककुत् सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा । विपदा या चतुष्पदा विपदा या च षट्पदा । सच्छन्दा या च विच्छन्दाः सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा । मुहानामी रेव- तयो विश्वा आशः प्रसूवरीः। मेध्या विद्युतो वाचः सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा । रजता हरीणीः सीसा युजौ युज्यन्त कर्मभिः। अश्वस्य वाजिनस्वचि सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा । नारीः॥१॥ से पत्नयो कोम विचिन्वन्तु मनीषया। देवानां पत्नीदिशः सूचिभिः शिम्यन्तु त्वा"। कुविदङ्ग यवमन्तो यवंचिद्यथा दान्यनुपूर्व वियूयं । इहेहेषां कृणुत भोजनानि ये बहिषो नमो शक्ति न जग्मुः ॥२॥ नारी । विशच ॥ ११ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥०॥ यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽसिलं. जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ।। उख्याग्निः प्रथमे प्रोक्तो द्वितीये चित्युपक्रमः । द्वादशात्रानुवाका स्थुरामन्यां वहावस्थितिः ॥ वात्सप्रेणाप्युपस्थान प्रथमे समुदीरितम् । द्वितीये वख्यनयनं गाईपत्यं चिनोति हि॥

·पाप.शष.१०
बेदार्थप्रकाशन
हतीये तु चतुर्थे तु उख्यापित संवत् ।
पचने कषति क्षेत्र पठेऽच मिकतादिकम् ।
वपेड़, एकाधुपादध्यात् सप्तमे, चारमे पुनः ।
खापयेत् स्वयमावण्यामुखादीबवमे तथा ।
•अपत्याच प्राणभृतः तथोपानमतचितौ ।
प्रथमायामुपादद्यात् दशमे तत्समीरितम् ।।
एकादशहादशौ तु विज्ञेयावाश्वमेधिको ।
अश्वस्यासिपथाः कल्या गायत्रीत्यादिमन्त्रकैः ।
कस्खेत्यभिपथे छित्वा त्वरमाकृष्यतो दयम् ।
कल्पः,-'गायत्री त्रिशुबिति द्वाभ्यां वर्णाभिः सूचीभिः
महिषी अश्वस्थापिंथान् कल्पयति प्राक् क्रोडात्' इति । राजः पल्यः
विविधाः, उत्तमा मध्यमा अधमा चेति, ताश्च, महिषी वावरता
परिक्रीयेतनामधेयाः, ताश्च मृतस्याश्वस्यासिना छेदनाय तत्तत्-
खानेषु रेखाः सूचीभिः कुर्युः ।
तत्र महियाः प्रथमामचमाह,-"गायत्री त्रिष्टुप् जगती चनुष्टुप
पहरा सह । हहती उष्णिहा ककुत् सूचीभिः शिम्यन्तु त्या()" इति।
गायव्यादिककुदन्तः शब्दैः अभिधेयाः छन्दोदेवताः, हे अश्व, खां
सौवर्णमचीभिः 'शिम्यन्तु' लिखन्तु ।
अथ द्वितीयामृचमाह,-"दिपदा या चतुष्पदा त्रिपदा या
पाठः।
• "कल्वेवसिपऽश्वस्याच्छेत्त्वचं वध्यतो दयम्" (1) इति धादर्शपुस्तक
+ "चितसूचीभिः" इति पादर्शमुलके पाठः ।

·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का-५राव.११] षट्पदा । मच्छन्दा था विदाः सूचीभिः शिम्य स्वा()" रति । विपदादिरूपाणां मन्त्राणामभिमानिन्यः तन्नामिका देवताः at सूचीभिः 'चिम्यन्तु' लिखन्तु । कल्पः,-"एवमुत्तराभ्यां राजतीभिावाता प्रत्यक् कोडात् प्राङ् नाभेः' इति । यथा महिषी कोडात् प्राचीने मुखभागे लिखति, एवं वावाता फोड़नाभ्यामध्ये अनन्तरभाविना मन्वदयेन लिखेत् । तर प्रथमामचमा,-"महानाची रेवतयो विश्वा पाशाः प्रसवरीः। मेच्या विद्युतो वाचः सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा(" इति। महत् प्रो,-देवेषु अत्यन्त प्रसिद्ध, नाम यामां देवतानां ता महानायाः, एतनामधेयाः काधिदेवताः, तथा, 'रेवतयः' धनवत्यः एतन्नामिका देवताः, तथा, 'प्रसूवरीः' सर्वप्रसवहेतुभूताः, "विश्वा आशाः' मी दिवः दिग्देवताः, तथा, मेघेषु भवा 'मेध्याः' विद्युदभिमानिन्यो देवताः, तथा, 'वाच' गर्जनाभिमानिन्यो देवताः, हे अश्य, वां राजतीभिः 'सूचीभिः शिम्यन्तु' । अथ दितीयामचमार,-"रजता हरिणीः सीमा युजो युज्यन्नो कर्मभिः। अश्वस्य वाजिनखचि सूचीभिः भिम्यन्तु न्या" इति । 'रजताः' रौप्याः, 'हरिणीः' हिरण्मयाः, 'मीमाः' लोहमव्यः, 'युजः' लेखनकर्मयोग्याः सच्यः, अत एव 'वाजिनः' अचहेतोः 'अश्वस्थ 'लचि', कर्मभिः लेखनादिव्यापारीः 'युज्यन्ने', तादृशीभिः सूचीभिः, अश्व, यो लेखनकुशला देवताः 'मिन्यन्तु' । कल्पः,-'एवमुत्तराभ्यां लौहीभिः मीमाभिवी परिकीति वम्' इति।

·[वा./प्र.शब०११] वेदार्थप्रवा। 12 नत्र प्रथमामचमाह,-"नारीले पत्नयो लोम वि चिकन मनीषया । देवानां पत्नीदिशः सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा(१)" इति । प्रश्न, 'नारी' महिव्यादयो नार्यः, 'पत्नयः राजपन्यः ताः, 'मनीषया' खबुद्या, लोमानि "वि'-'चिकन्तु' असिपथसिद्धये त्वदीयं लोमजातम् अपनयन्बु पृथक् कुर्वन्तु। तथा 'देवानां पत्नी: "मेनेन्द्रस्य (प्रा. प्र.अ.)" रत्याद्यनुवाकोका देवपल्यः, तथा, 'दिशः' दिगदेवताः, 'सूचीभिः' लौहीभिः एताभिः त्वां 'शिम्यन्तु' । अथ द्वितीयामृचमाइ,-"कुविदङ्ग यवमन्तो यवधियथा रान्यनु पूर्व वि-यूव । दहेहेषां कृणुत भोजनानि ये वर्हिषो नमोडकि न जग्मुः(२)” इति । अङ्गशब्दः प्रियसम्बोधनवाबी, हे प्रियाः, अश्वमेधहविर्भाजी देवाः, ये यज्वानः, 'वर्दिवः' यागस्य 'नमोति नमस्कारविनाशनं 'न जग्मुः' न प्रापुः, किन्तु अत्यन्त प्रहालवोऽनु- तिष्ठन्ति, तेषाम् एषां' यज्वना हविविषयाणि 'भोजनानि' 'दहे' 'कृणुत', यज्ञानामेकैकत्वे वीसा। तत्रोपमानमुच्यते,- कुविच्छब्दो बर्थवाची, चिच्छब्दः समुच्चये, यथा लोके 'यवमन्तः' यवादिधान्योपेताः कृषिकाः 'कुवित्' 'चित्' 'यवं' बहुलं यवं अन्यानि * गोधूमप्रियजम्बाद्विधान्यानि, 'चनुपूर्व' तत्तत्परिपाकानुकमेण 'वि-यूय' इदं पकमिदमपकमिति विशेषेण पृथक्कत्य, 'दान्ति' लुनन्ति तथा यूयमपि, ममस्कारादिरहितः नास्तिकोऽयं यचा, बडालुरयं यज्वेति विविध श्रद्धालाईवींषि भुवम् ॥ * 'प्रियासम्बोधनवाची' इति बादर्भपुस्तकपाठः । + 'एकैकत्वं बीमा' इति आदर्शपुस्तकपाठः ।

·तैत्तिरीयसहितामाथे। [ काशपर अथ विनियोगसंग्रहः- गाय,-दाभ्यान्तु महिणी, वादाता तु महा,-दयात्। परिबकी तु ना,-दाभ्यां कल्पयेयुरसेः पथः ॥ इति श्रीसायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- संहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥०॥ कस्त्वा श्चति कन्वा विशास्तुि कंस्तै गाचाणि शिम्यति। क उ ते शमिता कविः । कृतवस्ते कातुधा पहः शमितारो वि शासतु। संवत्सरस्य धायसा शिमीभिः शिम्यन्तु त्वा । दैव्या अर्यवस्वा यन्तु वि शसतु । गाचाणि पर्वशस्ते शिमाः कृखन्तु शिम्यन्तः(१)। अर्धमासाः परूसि ते मासाश्चान्तु शिम्यन्तः । अहोराचाणि मरुतो विलिष्टं ॥१॥ हृदयन्तु ते"। पृथिवी तेऽन्तरिक्षेण वायुछिद्र भिषज्यतु । द्यौस्ते नक्षत्रैः सह रूपं कृणोतु साधुया"। शं ने परेभ्यो गाचेभ्यः शमस्ववरेभ्यः । शमस्थभ्यो मुज्जभ्युः शर्मु ते तनुर्वे भवत् ॥ २ ॥ विलिष्टं । शिश्च ॥ १२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे दितीयप्रपाठक बादशोऽनुवाकः ।

·( मा.शब०१२] बेदार्थप्रका। विष्णुमुखा। अपने । यावती। वि वै। पुरुषमा- घेण। अमे तव अवो वायो । ब्रह्म ज्ञान । स्वयमा- माम्। एषां वै । पशुः । गायत्री । करुवा । बादश । ॥१२॥ विष्णुमुखा(११)। अपचितिमान् (२।४)। वि वा एतौ (४।१) । अग्ने तव (६।१) । स्वयमातृमां (८।१)। विषूचीनानि (६४)। गायची (११॥१)। चतुःषष्टिः॥ ॥६४॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमाष्टके द्वितीयः प्रश्नः ॥ ॥०॥ हरिः ओम् ॥०॥ एकादशानुवाके सूचीभिरसिपथा कृप्तिरभिहिता । अथ हादसे विशमनमुच्यते । कल्पः,-'कस्खा यति कस्वा विशास्तीत्यश्वस्य त्वचमाच्छ्यति' इति । तस्मिन्ननुबाके प्रथमामृचमाह,--"कस्खा यति करखा वि शास्ति करते गात्राणि शिम्यति । क उ ते शमिता कवि:(९" इति। हे अश्व, खां 'क' प्रजापतिः “इति' छिनत्ति, लिखा. अनन्तरं 'क' प्रजापतिरेव त्वां 'वि शास्ति' त्वदवयवान् विभज्य स्थापयतिः, ततः 'क' प्रजापतिरेव 'ते गात्राणि' अवयवान् 'शिम्यति' प्रमयति, सुरक्षितानि करोतीत्यर्थः । 'कविः' विद्वान् अनर्थशः छेदनाभिः • 'पसिएचक्कतिरनिहिता' इतिः का• को• पाठः। .

·तेत्तिरीयसंहिताभाव्ये। [कायापाराच.१२] । 'उ' प्रजापतिरेव 'ते' तव 'शमिता' म तुरतरपशवदन्यः कश्चिन्मनुष्यः । द्वितीयामृचमार,-"चतवस्ते तुधा परः शमितारो विशामतु । संवत्सरस्य धायसा शिमीभिः शिम्य न्तु त्वा(१)” इति। 'कतवो' वसन्ता- दयो देवाः, 'शमितारो' भूत्वा, 'तुधा' तत्तदृतुकाले ते' 'पर' त्वदीयं पर्व 'वि शामतु' विविधं स्थापयन्तु । 'संवत्सरस्थ धायसा' धारणेन 'भिमीभिः समनहेतुभिः कियाभिः 'वा' त्वां 'भिन्यन्तु' समयन्तु, चतुदेवा एव संवत्मरधारकाः सन्तः नत्तत्कालोचितव्यापारीः त्वां देवयोग्यं कुर्वन्त्वित्यर्थः ॥ हतीयामुचमार,-"दैव्या अध्वर्यवस्ता छन्तु वि शामतु । गात्राणि पर्वशस्ते शिमाः कृण्वन्तु शिम्यन्तः(१)" इति । देवेषु भवाः 'देव्याः' 'अध्वर्यवो' धुप्रस्टतयः, 'चौरध्वर्युः अश्विनावध्वयं सत्यावि- रध्वर्युः' इति श्रुतेः। तादृशाः सर्वे त्वां 'छन्त' शस्त्रेण विदन्तु, किञ्च, 'वि शामतु' विविधं स्थापयन्तु । 'शिमाः' मनहेतवः मन्तः 'ते' 'गात्राणि' त्वदीयान् अवयवान् ‘पर्वशः' तत्तत्यानुसारेण 'मिन्यन्तः शमयन्तः रक्षन्तः 'कृण्वन्तु' तब-तत्रोचितं व्यापारं कुर्वन्तु । चतुर्थीमृधमार,-"अर्धमामा; परुषि ते मामाकान्तु शिम्यन्तः। अहोरात्राणि मरुतो विलिछ५ सदयन्तु ते()" इति । 'अर्धमामाः' 'मामाः' च देवाः 'ते' 'परूषि' 'शिम्यन्तः शमयन्तो रक्षन्तः 'छन्तु' हिन्दन् । तथा, 'अहोरात्राणि' तदभिमानिनी देवता मरतः' च 'ते' सर्वेऽपि 'विलिष्ट विनाशितमङ्ग 'सूदयन्नु' खादु कुर्वन्तु ॥ पञ्चमीचमाई,-"पृथिवी अन्तरिक्षण वायुछिद्र भिषग्यतु ।

·[फा०प्र०प०१२] वेदार्थप्रका। धौले नक्षत्र महापं क्षणेतु माधुया"(५) इति । हे अन्न,ते' 'छिद्र' बदीयं विनम् अङ्गम्, 'अन्तरिक्षण' महिता 'पृथिवी' 'भिषज्यतु' समादधातु, वायुः' च 'भिषव्यतु' । स्यं 'चौः 'नक्षः महिला ने 'ए' वदीयं खरूपमतमिदं हविः 'माधुया' साधु समीचीनं यथा भवति, तथा 'कृणोतु' करोतु । पहीचमा,"शन्से परेभ्यो गाचेभ्यः समस्खवरेभ्यः । शमस्थन्यो मजन्यः शमु ते तनुवे भुवत्()" इति । हे अश्व, ने 'नव' 'परेभ्यः' 'गान्धः' उलटेभ्योऽवयवेभ्यः, '' सुखं अस्तु ; तथा 'प्रवरेभ्यः' मिष्टेन्यः अवयवेधः 'शमस्तु' । तथा 'अस्थभ्यः' त्वदीयेभ्योऽस्थिभ्यः, 'मजन्यः' च 'शम्' अस्तु । तथा 'ते' 'तमुवे भरीराय 'पमु' 'भुवत्' मुखमेव भवतु ॥ अब विनियोगसंग्रह:- कस्खेति मन्त्रषट्केन ह्यश्वस्य वचमाच्छाति ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दै विनाशयन् । पुमर्थाश्चतुरो देयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति सायनाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- महिंताभाथे पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥०॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुद्ध- भपालसाम्राज्यधुरन्धरेण मायनाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाशनामकतैत्तिरीययजुःसंहिताभाष्ये पश्चमकाण्ड वितीयः प्रपाटक: सम्पूर्णः ॥०॥ ॥ॐ तत्सत् ॥॥

·॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥॥
अथ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये
पञ्चमकाण्डे रतीयप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः।
उत्सवयज्ञो वा एष यदग्निः किं वा अईतस्य क्रियते
किंवा न यह यज्ञस्य क्रियमाणस्यान्तर्यन्ति पूर्यति वै
अस्य तदाश्विनीरूपं दधात्यश्विनौ वै देवाना भिषजी
नाभ्यामेवास्मै भेषजं करोति पञ्चोप दधाति पाडतो
यशो यावानेव यज्ञस्तस्मै भेषजं करोत्यूनव्या उप दधा-
न्यूतूनां कृत्यै ॥ १॥
पंचोप दधाति पञ्च वै तवो यावन्त एव कातव-
स्तान कल्पग्रति समानप्रभृतयो भवन्ति समानादका-
स्तस्मात् समाना तव रकन पदेन व्यावर्तन्ते तस्माद-
तवो व्यावर्तन्ते प्राणभृत् उपदधात्युतुष्व प्राणान्
दधाति तस्मात् समानाः सन्त ऋतवो न जीर्यन्यथो
प्रजनयत्येवनानेष वै वायुर्यत् प्राणो यहतव्या उप-
धार्य प्राणनः॥२॥

·( पाप.श. पदार्थप्रकाशे। पदधाति तस्मात् सवीन वायुरा बरीवर्ति सृष्टिसनीरुप दधाति दृष्टिमेवावं कन्धे यदेकपोपट्या- देकमतुं वर्षेदनुपरिहार सादयति तस्मात् सर्वातून वर्षति यत् प्राणभृत उपधार्य दृष्टिसनीरुपदधाति तस्माद वायुप्रयुता दिवो दृष्टिरीले पशवो वै वयस्या नानामनसः खलु वै पशवो नानावतालेऽप एवाभि समनसः ॥३॥ यङ्कामयैतापशुः स्यादिति वयस्यास्तस्यौपधार्य अपश्या उप दयादसंज्ञानमेवास्मै पशुभिः करोत्यपशु- रेव भवति यज्ञामयेत पशुमान्त्स्यादित्यपस्यास्तस्योप- धार्य क्युस्था उप दध्यात् संचानमेवास्मै पशुभिः करोति पशुमानेव भवति चतखः पुरस्तादुप दधानि तस्माचत्वारि चक्षुषो रूपाणि के शुक्ले हे कृष्ण ॥ ४ ॥ मूईन्वतीर्भवन्ति तस्मात् पुरस्तान मूर्दा पञ्चदक्षिणा- या श्रोण्यामुप दधाति पञ्चोत्तरस्यां तस्मात् पश्चाद पर्योपान् पुरस्तात् प्रवणः पशुव॑स्तो वय इनि दक्षिणे- इसे उपदधाति वृष्णिवय इत्युत्तरेऽसावेव प्रति दधाति व्यामो वय, इति दक्षिणे पक्ष उप दधाति सिरहो वय 9 ·वैतिरीवताभाथे। [पापाशव.] । प्रत्युत्तरे पक्षयौरव वीय दधाति पुरुषो वय इनि, मध्ये तस्मात् पुरुषः पशूनामधिपतिः ॥ ५॥* कृत्यै । उपधार्य प्राणभृतः। समनसः। कृष्णे। पुरुषो वय इति । पञ्चच।१॥ इति सैत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्ड वृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥ इन्द्रामी अव्ययमानामिति स्वयमाणामुपदधाती- द्राग्निभ्यां वाहमा लोकौ विश्तावनयालॊक्योर्वित्यि अतेव वा एषा यमध्यमा चितिरन्तरिक्षमिव वा एषेन्द्रानी इत्याहेन्द्रामी वै देवानामाजोधतायाजसेव रनामन्तरि चिनुते धृत्यै स्वयमावृणामुप दधात्यन्त- रिखं वै स्वयमावृयाऽन्तरिक्षमेवोपं धत्तेऽश्वमुपं॥१॥ प्रापयति प्राणमेवास्था दधात्ययौ प्राजापत्यो वा अश्वः प्रजापतिनैवाग्निं चिनुते स्वयमावृष्णा भवति प्राणानामुत्सृश्ये चयो सुवर्गस्य लोकस्यानुस्वात्यै देवानां सुवर लोकं यता दिशः समीयन्त त एता •षस्थानुवाकस्य वाखानं चतुर्थवाडीयढयीयप्रपाठकस्य चतुर्थषषमा- नुवाकभाव्ये प्रयम्।

·बाप.शष.] वेदाप्रवाशे। . दिया चपश्चन्ता उपादधत ताभिते दिशोऽहरन यदिव्या उपदधाति दिशा विधृत्यै दर्श मानधनः पुरस्तादुप ॥२॥ दधानि नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमी प्राणा- नेव पुरस्ताद धत्ते तस्मात् पुरस्तात् माणा ज्योतिष्मती- मुत्तमामुप॑ दधाति तस्मात् प्राणानां वाग्ज्योतिक्त्तमा दशोप दधाति दशाक्षरा विराहिराट् छन्दसा ज्योति- ज्योतिरेव पुरस्ताद धत्ते तस्मात् पुरस्तायोतिरुपास्महे बन्दा सि पशुधाजिमयुस्तान् वृहत्युदंजयत् तस्माद बाईताः॥३॥ पशव उच्चन्ने मा छन्द इति दक्षिणत उप दधाति तमादक्षिणातो मासाः पृथिवी छन्द इति पश्चात् प्रतिष्ठित्यै अभिर्देवतेत्युत्तरत भोज़ो वा अमिराज सवोत्तरतो धत्ते तस्मादुत्तरताऽभिप्रयायो जयति षट्- पिरशुत सम्पद्यन्ते शिदक्षरा रहती बाईताः पशवी सात्यैवाम्मै पशूनव कन्धे बहुती छन्दसार खाराज्यं परीयाय यस्यैताः ॥ ४॥ उपधीयन्ते गच्छति स्वाराज्य सप्त वालखिल्या पुरस्तादुपदधाति सप्त पश्चात् सप्त वै शीर्षण्या प्राणा हावांची प्राणाना सवीर्यत्वार्य मूसि राडिनि ·तैत्तिरीयरितामाथे। पा पुरस्तादुपं दधानि यती राडिति पश्चात् प्राणाय भी समीचौ दधाति ॥५॥ अश्वमुप । पुरस्तादुप। वाईताः। एता। चतु- खिंशव।२॥. इति तैत्तिरोयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयनपाउने दितीयोऽनुवाकः ।.॥ देवा वैयद्याने अकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ते देवा रता अक्षणयास्तोमीया अपश्यन् ता अन्यथाऽनूच्यान्यथापा- दधत तदसुरा नान्ववायन् ततो देवा अभवन् परा- ऽसुरा यदक्ष्णयास्तोमीया अन्यथाऽनूचान्स्थापदधाति भाटव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना पराऽस्य भाटव्या भव- त्याशुस्विदिति पुरस्तादुप दधाति यजमुखं वै चित् यजमुखमेव पुरस्ताहि यातयति व्योम सप्तदश इनि दक्षिमताऽयं वै व्योम अब सप्तदशोऽवमेव दक्षिणतो चचे तस्माइक्षिणेनाबमयते धरुण एकविरश इति पश्चात् प्रतिष्ठा वा रकरिशः प्रतिष्ठित्यै भान्तः पंच- दश इत्युत्तरत पोजो वै भान्तः ओजः पश्चदश पोज चस्यानुबाकस्य व्याख्यानं चतुर्धकाण्डीयढतीयप्रपाठकस्य बहसमा वामभाग्य वयम् ।

·Fr.. बेवाप्रमाणे नरतो बने तमादुत्तरतोऽभिप्रयायी जयति प्रतिरष्टादश इति पुरस्तात् ॥२॥ उपदधाति दौचितावभिपूर्व यज्ञमुखे वि यातयति अभिवतः सविरश इति दक्षिणतान वा अभिवृत्तीवर सविरशोऽवमेव दक्षिणतो धत्ते तस्मादक्षिणेनाबमचने पर्चा दाविश इति पश्चाद्यदिशति तेन विराजी यदुई प्रतिष्ठा तेन विराजोरेवाभिपूर्वमन्त्राचे प्रनि तिष्ठति तपो नवदश इत्युत्तरतस्तस्मात् सव्यः ॥३॥ हस्तयोस्तपस्वितरो योनिश्चतुर्विश. इति पुरस्ता- दुप दधाति चतुर्विशत्यक्षरा गायची गायची यशमुख यंत्रमुखमेव पुरस्ताद वि यातयति गीः पञ्चविश इति दक्षिणतोऽवं वैगर्भा पर्व पञ्चविश्वाऽवमेव इक्षिणतो धनेतस्मादक्षिणेनाबमद्यते भाजस्त्रिणव इति पश्चादिमे वै खोकास्त्रिणव एवेव लोकेषु प्रति तिष्ठति सम्भरण- खायाविरश इति ॥४॥ उत्तरतस्तस्मात् सत्यो हस्तयोः सम्भार्थतरः क्रतुरेक- चिरश इति पुरस्तादुप दधाति वाग्य क्रतुर्यज्ञमुख पायंत्रमुखमेव पुरस्नाहि यातयति भस्य विष्टपं चतु- खिश इति दक्षिमतोऽसौ वा श्रादित्यो अधस्य विष्ट ब्रह्मवर्चसमव दक्षिणतो धत्ते तस्माइंक्षियोऽनों प्रम- ·तेनिवरितामाथे। [ पाय] पंसिरः प्रतिष्ठा यस्विश इति पश्चात प्रतिष्ठित्यै माकः पदविश इत्यत्तरतः सुवौ वैलोको माया सुवर्गस्य लोकस्य समध्ये ॥५॥ वै चित् । इति पुरस्तात् । सव्यः । योविश इति । सुवर्गों वै । पर्व च ॥ ३ ॥ तितत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ अमेांगोऽसीति पुरस्तादुप दधाति यशमुखं वा अभियंत्रमुखं दीक्षा यंत्रमुखं ब्रह्म यन्त्रमुखं वियत्र- मुखमेव पुरस्ताहि यातयति नृचक्षसां भागोऽसीति दक्षिणतः अश्रुवाश्मो वै नृचक्षसेाऽ धाता जातायैव पमै अलमपि दधाति तस्माजाताऽब्रमत्ति जनियर- स्मृता सप्तदशस्तोम इत्याहावं वै जनि ।। चंबर सप्तदशोऽवमेव दक्षिणतो धत्ते तस्मादक्षिणेन भवमयते मिरस्य भागोऽसीति पश्चात् प्राणो मियो- उपानो वरुणः प्राणापानावेषास्मिन् दधाति दियो वृष्टियानाः स्पृता एकविरशस्तोम इत्याह प्रतिष्ठा वा पस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाखीयढतीयमपाठकस्य पवमानुवाक- भाव्यप्रयम्।

·RURUN.] बेदार्थप्रया। एकविरशः प्रतिष्ठित्य इन्द्रस्य भागोऽसीत्युत्तरत बोलो वा इन्द्र पाजो विष्णुरोजा धुर्चमाजः पञ्चदशः ॥२॥ पोर्च एवोत्तरी धते तस्मादुत्तरताऽभिप्रयायी जयति बस्ना भागोऽसीति पुरस्तादुप दधाति यज्ञमुख वसवो यत्रमुखं कुद्रा यज्ञमुखं चतुर्विशा यज्ञमुखमेव पुरस्ताहि यातयति आदित्यानी भागोऽसीति दक्षिण- तोऽन्न वा आदित्या अन्नं मरुतोऽनं गर्भा अन्न पच- विशाऽनमेव दक्षिणतो धत्ते तस्मादक्षिणेनाऽवमद्यते अदित्यै भागः ॥२॥ असीति पश्चात् प्रतिष्ठा वा अदितिः प्रतिष्ठा पूषा प्रतिष्ठाचिणवः प्रतिष्ठित्यै देवस्य सवितुर्भागोऽसीत्युत्तर- तो ब्रह्म वै देवः सविता ब्रह्म बृहस्पतिर्ब्रह्म चतुष्टोमा ब्रह्मवर्चसमेवोत्तरतो धत्ते तस्मादुत्तरोझेब्रह्मवर्चसि- नरः साविचवतो भवति प्रवत्यै तस्मादब्रामणाना- मुदीची सनिः प्रता- धर्चश्चतुष्टोम इति पुरस्तादुप दधाति यन्त्रमुखं वै धर्षः॥४॥ यजमुखं चतुष्टोमा यत्रमुखमेव पुरस्ताहि यातयात यावानां भागोऽसीति दक्षिणतो मासा व यावा ई- मासा भावातमाहक्षिणातो मासा अन वैयावा ·तिरीक्ताभाष्ये। [...] चन प्रजात्रमेव दक्षिणतो धत्ते तस्मादक्षिणेनार्थ- मद्यते भूणां भागोऽसीति पश्चात् प्रतिष्ठित्यै विवा- ऽष्टाचत्वारिश इत्युत्तरतोऽनयालोक्योः सवीर्यत्वाय तमादिमौ लोकौ समावहीणें ॥५॥ यस्य मुख्यवतीः पुरस्तादुपदधीयन्ते मुख्य एवं भवति था अस्य मुस्खो जायते यस्याऽब्रवतीर्दक्षिणतोऽयम् था अस्थाबादी जायते यस्य प्रतिष्ठावतोः पश्चात् प्रेत्येव तिष्ठति यस्वौजस्वतीरुत्तरत बोजवेव भवतिचा पस्याजस्वी बायतेऽौं वा एष बदुमिस्तस्यै तदेव स्तोषमेतत् शुस्वं यदेषा विधा॥६॥ विधीयतेऽर्के एव तदमनु विधीयतेऽत्यन्नम् श्रा अस्याबादी जायते यस्यैषा विधा विधीयते य उ चैनामेवं वेद सृष्टीरुप दधाति यथासृष्टमेव अव रुन्धे न वा इदं दिवा न नक्रमासीदव्याहत्तं ते देवा एता थुष्टीरपश्यन् ता उपादधत ततो वा इदं, च्छित यस्थता उपधीयन्ते वि स्वास्मै उच्छुत्यथो तम एवाप इते ॥ ७॥ बस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाणीयढतीयप्रपाठकस्य नवमदामैका- दशानुवाकभाव्ये प्रथम्।

·पा...] वेदार्थप्रकाश। वैजनि। पञ्चदशः। अदित्यै भागः। वै धर्चः। समावडीयौँ । विधा। ततो वा इदं। चतुर्दश च॥४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्डेतृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ अमे जातान् प्र गुंदा नः सपवानिति पुरस्तादुप दधाति जातानेव भ्रातृव्यान् प्र णुदते सहसा जाता- निति पश्चात् निष्यमणानेव प्रति नुदते चतुश्चत्वा- रिशस्तोम इति दक्षिणतो ब्रह्मवर्चसं वै चतुश्चत्वा- रिशी ब्रह्मवर्चसमेव दक्षिणतो धत्ते तस्मादक्षिणाओं ब्रह्मवर्चसितरः षोडशस्लाम इत्युत्तरत ओजो वै षोड़श भोज एवोत्तरतो धत्ते तस्मात् ॥१॥ उत्तरतोऽभिप्रयायोजयति वजो वै चतुश्चत्वारि शो वजः घोडशो यदेते इष्टके उपदधाति जाताश्चैव अनिष्यमाणाश्च भाव्यान् प्र णुद्य वज्रमनु म हरनि स्तृत्यै पुरीषवती मंध्य उप दधाति पुरीष वै मध्य- मात्मनः सात्मानमेवाग्निं चिनुते सामामुष्मिन् लोके भवति य एवं वेदैता वा असपना नामष्टका यस्यैता उपधीयन्ते ॥२॥ नास्य सपनोभवति पर्वा एष यदग्निविराज उत्तमायां ·तैत्तिरीयसंशिताभाष्ये। [का/प्र.श.] चित्यामुप दधाति विराजमेवोनुमा पशुधु दधाति मसात् पशुमानुत्तमां वाचं वदति दश-दुशोप दधाति सवीर्यत्वायाक्षायोप दधाति तस्मादक्ष्णया पशवोजानि प्रहरन्ति प्रतिष्ठित्यै यानि वै छन्दासि सुवाणि भासन् तैर्देवाः सुवर्ग लोकमायन् तेनर्षयः॥३॥ असाम्यन् तपाऽतप्यन्त तानि तपसा अपश्यन् तेभ्य एता इष्टका निरमिमते रवश्छन्दो परिवग्छन्द इति ता उपा दधत ताभिः ते सुवर्ग लोकमायन युदेता इष्टका उपदधाति यान्येव छन्दासि सुवग्याणि नैरेव यजमानः सुवर्ग लोकमति यजेन वै प्रजापतिः मजा असूजन ताः स्तोमभागैरेवासृजत यत्॥ ४॥ सोमभागा उपदधाति मजा एव तद् यजमानः सृजते वृहस्पतिवी एतद् यज्ञस्य तेजुः समभरद् यत् स्तोमभागा यत् स्तोमभागा उपदधाति सतेजसमेवामिं चिनुते वृहस्पतिवी एतां यज्ञस्य प्रतिष्ठामपश्यत् यत् स्तोमभागाः यत् स्तोमभागा उपदधाति यजस्य प्रतिष्ठित्यै सप्त-सप्तोप दधाति सवोर्यत्वाय तिसो मध्ये प्रतिष्ठित्यै ॥ ५ * अस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाहस्य हतीयप्रपाठकहादशानुवाक- भाष्ये चतुर्षप्रपाठकपचमानुवाकभाष्ये च प्रवव्यम् ।

·[भाष.] वेदार्थप्रकाश। उत्तरतो धर्ते तस्मात् । उपधीयन्ते । अषयः। सृजन यत् । चिचत्वारिशच॥५॥ । इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डवतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥ ॥ रश्मिरित्यवादित्यमसृजत प्रेतिरिति धर्ममन्विति- रिति दिवर सुन्धिरित्यन्तरिक्षं प्रतिधिरिति पृथिवीं विष्टम्भ इति दृष्टिं प्रवेत्यहरनुवेति रात्रिमुशिगिति बखून प्रकेत इति रुद्रान् सुदीतिरित्यादित्यानाज इति पितृ स्तन्तुरिति प्र॒जाः पृतनाषाडिति पशून् रेवदि- त्योषधोरभिजिदसि युक्तावा ॥१॥ इन्द्राय त्वा इन्द्रं जिन्वेत्येव दक्षिणता वज्जे पोहद अभिजित्यै ताः प्रजा अपप्राणा असृजत तास्वधिपति- रसीत्येव प्राणमदधात् यन्तेत्यपानः सरसर्प इति भुवयोधा इति श्रोत्रं ताः प्रजाः प्राणतीरपानतीः पश्यन्तोः शृण्वतीन मीथुनी अभवन् तासु घिदसीत्येव मिथुनमदधात् ताः प्र॒जा मिथुनी ॥२॥ भवतीन प्राजायन्त ताः सरोहोऽसि नीरोहोऽसी- त्येव प्राजवयत् ताः प्र॒जाः प्रजाता न प्रत्यतिष्ठन्ता ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [काप्राशय..] वसुकोऽसि वेभिरसि वस्यष्टिरीत्येवेषु लोकेषु प्रत्य- स्थापयद् यदाई वसुकोऽसि वेचिरसि वस्यष्टिरसीनि प्र॒जा एव प्रजाता रषु लोकेषु प्रतिष्ठायर्यात सात्मा- ऽन्तरिक्षर, रोहति सम्राणोऽमुष्मिन् लोके प्रति तिष्ठति अव्यधुंकः प्राणापानाभ्या भवति य एवं वेद ॥३॥* युक्तावा। प्रजा मिथुनी। अन्तरिक्षा बादश च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्डे तृतीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः॥॥ नाकसर्वि देवाः सुवर्ग लोकमायन् तत् नाक- सदाम् नाकसत्त्व यन्नाकसद उपदधाति नाकसद्भि- रेव तत् यजमानः सुवर्ग लोकमैति सुवर्गों वै लोको नाको यस्यैता उपधीयन्ते नास्मा अकं भवति यजमाना- यतनं वै नाकसदो यनाकसद उपदधात्यायननमेव सद् यजमानः कुरुते पृष्ठानां वा एतत् तेजः समन यवाकसदी यन्नाकसदः ॥१॥ *वस्थानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयचतुर्थप्रपाठकास्य प्रथमानुवाक- भाष्ये प्रव्यम्।

·[ काप.शष..] वेदार्थप्रकाश। उपदधाति पृष्ठानामेव तेजोऽव॑ रुन्धे पच्चोड़ा उप दधात्यसुरस एवैनमेता भूता अंमुस्मिन् लोक उप शेरेऽयौ तनूपानीरवता यजमानस्य यं द्विष्यात् तमुप- दधत् ध्यायेदेताभ्य एवैनं देवताभ्य आ श्चति ताज- गार्तिमाळत्युत्तरा नाकसङ्ग्य उप दधाति यथा जाया- मानीय गृहेषु निषादयति ताहगेव तत् ॥२॥ पश्चात् प्राचीमुनमामुप॑ दधाति तस्मात् पश्चात प्राची पत्नी अबास्ते स्वयमावृक्षाच विकर्णी उत्तमे उप दधाति प्राण वै स्वयमावलायुविकर्णी प्राणश्चैव आयुश्च प्राणानामुत्तमौ धत्ते तस्मान प्राणश्चायुश्च प्रा- णानामुत्तमौ नान्यामुत्तरामिष्टकामुप॑ दध्याद् यदन्या- मुत्तरामिष्टकामुपदयात् पशूनाम् ॥३॥ च यजमानस्य च प्राणं चायुथापि दध्यात् तस्मात् नान्योत्तरेष्टकोपधेया स्वयमावृक्षामुप॑ दधात्युसौ वै स्वयमालाममूमेवाप धुत्ते ऽश्वमुपंञापयति प्राणमेवा- स्या दधात्ययो प्राजापत्यो वा अश्वः प्रजापतिनैवानिं चिनुते स्वयमाणा भवति प्राणानामुत्सृष्ट्यै अथौ सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै एषा वै, देवानां विक्रान्ति- यहिकर्णी यहिकर्णीमुपदधाति देवानामेव विक्रान्ति ·सिरीयसंहितामाये। [ काशन मनु वि क्रमते उत्तरत उप दधाति तस्मादुत्तरत-उप- चारोऽमिवायुमती भुवति समिध्ये ॥ ४ ॥* संभृतं यत्राकसदी याकसदः । तत्। पशूनाम् । एषा वै । दाविशतिश्च ॥७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ॥ छन्दारस्युपं दधाति पशवो वै छन्दासि पशूनवार्य कन्धे छन्दारसि वै देवानी वामं पशवो वाममेव पशूनर्व रुन्धे एतार ह वै यमसेनश्चेत्रियायणश्चिति विदा चकार तया वै स पशूनवारुन्ध यदेतामुपदधाति पशू- नेवाव॑ रुन्धे गायचीः पुरस्तादुप दधाति तेजो वै गायची तेज एव ॥१॥ मुखतो धत्ते मूर्छन्वतीभवन्ति मूनिमेकैन समाना- ना करोति चिष्टुभ उप दधाति इन्द्रियं वै विष्टुगिन्द्रिय- मेव मयतो धत्ते जगतीरुप दधाति जागता वै पक्षका पश्रुनेवाव रुन्धेऽनुष्टुभ उप दधाति प्राण वा अनुष्टुप प्राणानामुत्सृच्चै रहतीरुणिहाः पङक्तीरक्षरपती- पस्यानुवाकस्य व्याख्यानं पचमकाण्डीयचतुर्थप्रपाठकस्य दितीयहतीया- नुवाक-माथे प्रव्यम्।

·hou..] दार्थकाम। रेनि विषुरूपाणि छन्दारस्युप॑ दधानि विषरूपा के पशवः पशवः ॥२॥ । छन्दारसि विषुरूपानवे पशूनव रुन्धे विषुरूपमस्य गृहे दृश्यते यस्यैता उपधीयन्ते य उ एनाम् एवं वेदातिद्धन्दसमुपदधात्यनिधन्दा वै सीणि छन्दासि सर्वेभिरेवैनं छन्दाभिश्चिनुते वर्षवा एषा छन्द यदतिछन्दा यदतिछन्दसमुपदधाति व वैनर समा- नानां करोति,दिपदा उप दधाति हिपाद यजमानः, प्रतिष्ठित्यै॥३॥ तेज एव । पशवः पशवः । यजमानः । एकच ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥॥ सवाभ्यो वै देवताभ्योऽनिश्चीयते यत् सयुजो ना- पध्याद देवता अस्यामिं नीरन् यत् सयुज उपधा- त्यात्मनैवैन संयुॐ चिनुते नाग्निना युध्यतेऽयो यथा पुरुषः नाभिः सन्तत एवमेवैताभिरग्निः सन्ततो- 'चतिच्छन्दसम्' इति B. एवं कौतपुस्तके पाठः। परन्तु वेदे छकारस्य कुचापि हित्वादर्शनात् एव पाठः उपेक्षितः । + अस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाखीयचतुर्थप्रपाठकस्य चतुर्यानु- बापभाष्ये अवश्यम्।

·तैत्तिरीयसंहितामाथे। [कापामाशय..] ऽमिना वै देवाः सुवर्ग लोकमायन् ता अमूः कृत्तिका अभवन् यस्यैता उपधीयन्ते सुवर्गमेव ॥ १ ॥ लोकमति गच्छति प्रकाशं चिचमेव भवति मण्डले- ष्टका उप दधाति इमे वैलोका मण्डलेष्टका इमे खलु वै लोका देवपुरा देवपुरा एवं प्रविशति मार्तिमा- उत्यग्निं चिक्यानो विश्वज्योतिष उप दधाति इमानेव एताभिर्लोकान् ज्योतिष्मतः कुरुतेऽथा प्राणानेवैता यजमानस्य दाभ्रत्येता बै देवताः सुवर्यास्ता एव, अन्या- रभ्य सुवर्ग लोकमेति ॥ २॥* सुवर्गमेव । ता एव । चत्वारि च॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ वृष्टिसनीरुप दधाति दृष्टिमेवावरुन्धे यदेवधोपदध्याद एकमुतुं वर्षेदनुपरिहार सादयति तस्मात् सवा- मृतून् वर्षति पुरोवातसनिरसीत्याइतई दृष्ट्य रूपं रूपेणैव दृष्टिमव॑ रुन्धे संयानीभिर्वै देवा इमान् लोकान् समयस्तत् संयानीनार संयानित्वं यत् संयानीरुप- दधाति यथासु नावा संयात्येवं॥ १॥ अस्यानुवाकस्य त्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयचतुर्थप्रपाठकम्य पञ्चमघकानु- वापभाव्ये द्रव्यम्।

·पिशव..] वेदार्थप्रका। एवैताभिर्यजमान इमान् लोकानसं याति भयो वै एषोऽग्नेर्यत् संयानीर्यत् संयानीरुपदधाति सवमे- बैतमग्नये उप दधात्युत यस्यैतालपहितास्वापोऽग्निर हरत्याहत एवास्यामिरादित्येष्टका उप दधात्यादित्या वैएतं भूत्यै प्रति नुदन्ते योऽसम्भूत्यै सन् भूतिन मामोत्यादित्याः ।। एवैनं भूतिं गमयन्त्यसौ वै एतस्यादित्यो रुचमा दत्ते योऽग्निं चित्वा न रोचते यदादित्येष्टका उप दधात्यसावेवास्मिन्बादित्यो रुचं दधाति यथासौ देवाना रोचते एवमेवैष मनुष्याणा रोचते एतेष्टका उप दधात्येतदै अमे प्रियं धाम यद् एतं प्रियेणैवैनं धामा समईयतिः ॥३॥ अथो तेजसानुपरिहार, सादयत्यपरिवर्गमेवास्मिन् तेजी दधाति प्रजापतिरमिर्मचिनुत स यशंसा व्यायत स एता यशोदा अपश्यत् ता उपाधत ताभिर्वै स यश भामबंधत्त यत् अशोदा उपदधाति यश एव ताभि- यजमान पात्मन् धत्ते पञ्चोप दधाति पाङतः पुरुषो यावानेव पुरुषस्तस्मिन् यशो दधाति ॥४॥ अस्थानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकारस्य चतुर्थप्रपाठकाषष्ठानुवाक- भाष्य प्रायम्। 11 ·३ तितिरीयसंहिताभाथे। [का०५/प्र.श.९॥ एवं । प्राप्नोत्यादित्याः। श्रयति । एकानपञ्चा- शच॥१०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः॥॥ देवासुराः संयत्ता आसन् कनीया सो देवा श्रासन भूयासोऽसुराले देवा एता इष्टका अपश्यन् ता उपा- दधत भूयस्कृदसीत्येव भूगरसेाऽभवन् वनस्पतिभि- रोषधीभिः परिवस्कदसीतीमामजयन प्राच्यसीति प्रा- चीन्दिशमजयवासीत्यममजयन्वन्तरिक्षसदस्यन्तरिधे सीदेत्यन्तरिक्षमजयन्तता देवा अभवन् ॥१॥ पराऽसुरा यस्यैता उपधीयन्ते भूयानेव भवत्युभी- मान् लोकान् जयति भवत्यात्मना पराऽस्य धातृव्यो भवत्यसुषसि श्येनसदसीत्याहेतदै अनेरूप रूपेण- वाग्निमव कन्धे पृथिव्यास्वा द्रविणे सादयामीत्याहे- मानेवैताभिर्लोकान् द्रविणावतः कुरुते आयुष्या उप दात्यायुरेव ॥२॥ अस्मिन् दधात्यो यत् ते पर हन्नामेत्याइत अग्ने . प्रियं धाम प्रियमेवास्य धामणप्नोति तावेहिसारभा- बई इत्याह विरवैनेन परि धत्ते पाचजन्येषष्यधि अमे ·[aru.शष.१२]] वेदाचप्रवाशे। इत्यादेष वै अमिः पाचजनो यः पञ्चचितीकस्तरमा- देवमासातव्याः उप, दधात्येत क्रतूनां प्रियं धाम यहतव्या ऋतूनामेव प्रियं धामा रुन्ध सुमेक इत्यार संवत्सरोवै सुमेकः संवत्मरस्यैव प्रियं धामापाप्नोति॥३॥ अभवन् । आयुरेव । कातव्या उप। षड्विशतिश्च ॥११॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः॥०॥ प्रजापतेरक्षि अश्वयत् तत्परापतत्तदश्वोऽभवद् यद- वयत् तदश्वस्यांवत्वं तहेवा अश्वमेधेनैव प्रत्यदधुरेष वै प्रजापति सर्व करोति योऽश्वमेधेन यजते सर्व एव भवति सर्वस्य वै एषा प्रायश्चित्तिः सर्वस्य भेषज सर्व वै एतेन पाभानं देवा अतरन्नपि वै एतेन ब्रह्म- हत्यामतगन् सर्वं गुमानम् ॥ १ ॥ • तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते य उ चैन- मेवं वेद(५) उत्तरं वै तत् प्रजापतेरक्षि अश्वयुत तस्मा- दश्वस्योत्तरतोऽवद्यन्ति दक्षिणतोऽन्येषां पशनां वैतसः कटौ भवत्यमुगनिर्वै अश्वाऽसुजा वैनसः खे एवैनं बखानवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीय चतुथप्रपाठकस्य सामानुवाक : भाष्य द्रश्यम् ।

·गिरीयश्तिाभाये। [ वाशिष. योनौ प्रति छापयति" चतुष्टोमः स्तोमो भवति सरट एवै अश्वस्य सक्यि था अहहत, तहेवाचतुष्टोमेनैव प्रत्यदधुर्यत् चतुष्टोमः सोमो भवत्यश्वस्य सर्वत्वाय ॥२॥ सर्व पापानम् । श्रा अहहत् । हादश च ॥ १२ ॥ उत्सवयनः। इन्द्राग्नी। देवा वै अक्षणयास्तोमीयाः। अमेर्भागोऽसि । अमे जातान्।रमिरिति। नाकसहिः। छन्दांसि सवाभ्यो । दृष्टिसनीः। देवासुराः, कनीयांसः । प्रजापतेरक्षि। द्वादश च ॥ १२ ॥ उत्सवयज्ञः (१।१)। देवा वै(३१)। यस्य मुख्यवतीः (४६)। नाकसद्भिः (१)। एवैताभिः (१०१२)। अष्टा- चत्वारिशत् ॥४८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके हादशोऽनुवाकः ॥०॥ इति संहितापञ्चमाष्टके तृतीयः प्रश्नः। ॥॥हरिः ओम् ॥०॥ घस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ चितिराया रितीये स्थान बतीये तु चतुष्टयम् । * इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे ढतीयः प्रपापठक दबपि चित् पाठः।

·[
काश.१२
राप्रपारे।
बारमानानुवाका युः प्रथमे विष्टका दमाः ॥
पाश्चिन्यच नवर्तव्याः प्राणप्रतमंशकालथा ।
अपस्थाच वयस्थाच दिनीयस्यां चितौ श्रुताः ॥
द्वितीये खथमाला दिस्याः प्राणभृतस्तथा।
हत्यो बालखिल्याच वतीयस्यां चिताविमाः ॥
बतीयतुर्ययोरण्यास्तोमीयास सष्टयः ।
व्युटयसेटकाः प्रोकाचतुर्थाच चिताविमाः ॥
पञ्चमे वसपनाख्या विराडाख्याच वर्णिताः ।
पठे तु स्तीमभागाख्या नाकसत्संज्ञकास्तु याः ॥
घोडाख्या खयमारला विकर्णीताच सप्तमे।
छन्दोभिधी अष्टमे स्युः पञ्चयां तु चिताविमाः ॥
अथावशिष्टाः कथ्यन्ते ता विजेया यथाचिति ।
सयुजो मण्डलाख्याच विश्वज्योतिष इत्यमूः ॥
नवमे दशमे दृष्टिमान-संयामिकाभिधाः ।
श्रादित्याख्या घृताख्यास यशोदाबेति वर्णिताः ॥
एकादशे तु भूयस्वदग्रिरूपाभिधा अपि ।
द्रविणोदामथायुष्या स्यादमिदयाभिधा ।।
रतव्यावेत्येवमेताः क्रमादिह समीरिताः ।
बाद त्वश्वमेधस्य विधिरित्येव निर्णयः ॥
तमिममश्वमेधं विधाने,-"प्रजापतेरवि अश्वयत्तत्परापतत्तद
कोऽभवदन्यत्तदश्वस्थाश्वत्वं तहेवा अश्वमेधेनैव प्रत्यदधुरेष वै प्रमा-
• "विधिरित्वत्र" इति का• श्री• पु• पाठः ।

·सिरीयसंहितामाथे। [ बाप.श.१५] पनि सर्व करोति योऽयमेधेन यजते सर्व एवं भवति) इति । 'प्रजापतेः' चतुर्मुखख अधिगोलकं केनापि व्याधिना उजून- मभूत्, तच भमौ पतितं सत् अश्वरूपेण श्राविभौ, यस्मात् कारणात् अश्वयत्, तस्मात् कारणात् , तत उत्पत्रस्य प्राणिनोऽश्वनाम सम्पन्न । ततो देवाः प्रतीकार विचार्य अश्वमेधमनुष्ठाय तेन अश्वमेधसामर्थन 'तत्' प्रजापतेरक्षि समादधुः, तस्मादेवं* प्रथस्तत्वात् अश्वमेधेन बजेत, म च यथा प्रजापतिं संपूर्ण करोति, खयञ्च प्रजापतिप्राण्या सर्वात्मको भवति। नदेवं सर्वभावप्राप्त्यर्थं अश्वमेधं विधाय • पुनः पापक्षयार्थ- मश्वमेधक्रतुं तद्यासनं च विधत्ते,-"सर्वस्य वा एषा प्रायश्चितिः सर्वस्य भेषज) सर्व वा एतेन पामानं देवा तरबपि वा एतेन बा इत्यामतरन् सर्वस्य पाभानन्तरन्ति तरति ब्रह्माहत्यां योऽसमेधेन यजते घउ चैनमेवं वेदार)"इति । येयमश्वमेधानुष्धितिः, सैषा 'सर्वस्य पामनः उपपातकरूपस्य महापातकरूपस्य च 'प्रायश्चित्तिः' भवति । किञ्च, 'सर्वस्य ध्याधिजातस्य तद्धेतुपापक्षयद्वारेण अश्वमेधानुष्ठानं 'भेषजम्', अतएव इदानीन्तना 'देवाः' पूर्वस्मिन् मनुष्ये जनानि 'एतेन' अश्वमेधेन गोवधादिरूपशुपपातकं ब्रह्महत्यादिरूपं महापातकं च परिपतवन्तः तमादिदानीमपि यः' अश्वमेधक्रतुना 'यगते' मोऽयमुपपातकमहा- पातके 'तरति' । योऽपि च पुरुषः एतमश्वमेधं शास्त्रोकप्रकारेण मानाति। ज्ञानच विविधम,-अर्थनिर्णयः,उपासनष; तत्र अर्थनिर्णयः, पदवाक्यप्रमाणपर्यालोचनया सम्पद्यते ; उपासनाप्रकारस्तु .समका: तमादेव इति पादर्शपुस्तकपा ।

·[का.प्र.शष.९२] दार्थकारी। उस्थान्तिमानुवाके "यो वा अवस्य मध्यस्य गिरो वेद" (७॥९॥ इत्यभिबभिवायते। चोदकप्राप्तं दक्षिणावदानं वाषितुं विधत्ते- "उत्तरं वै तत् प्रजापतेरति प्रश्वयत् तस्मादश्वस्योत्तरतोऽवयन्ति दक्षिणतोऽन्येषां पशूनाम्()" इति । यस्मात् प्रजापतेः उत्तरभागवति वामाति उनमभवर, तस्मादश्वसम्बन्धिनो हविषः अवदानमपि उत्तरस्यां दिशि कर्तव्यम् । 'अन्येषाम' अश्वव्यतिरिकानां पमूना इलियां दिशि अवदानम् । अतएव सूत्रकार आह.-'पाकाल उत्तरत उपरियादतमे कटे अश्वं प्राञ्चं यथाङ्ग चिनोति एवं पुरस्तात् प्रत्यञ्चं परं पचात् प्राचीनं गोम्मगं दक्षिणतः लक्षशाखाखितरान पशूनामादयति' इति । इविसादनाधारं विधने, 'वैतमः कटो भवत्यामुयोनिवर्वा अश्वोऽसुजो वेतमः ख एवैनं योनौ प्रति छापयति(४)'' इति । अमु जलेषु योनिः निवासस्थानं यस्यासौ 'अमुयोनिः', वड़वा हि मसूद्रजलेषु अवतिहते, बेतमस्खोदकजन्यत्वं प्रमिद्धम् । यदु सूत्रकारेण, 'श्वोभते प्रजापते गोतमचतुष्टोमयोः पूर्वो रथन्तरसामा' इति । गोतमेन दृष्टी यौ चतुष्टोमाख्यौ एकाह- कंतु, तयोर्मध्ये यः पूर्ववतुष्टोमः सोऽत्र कर्तव्य • इति सूचार्थः । तमिमं विधत्ते,-"चतुष्टोमस्तोमो भवति मरट हवा अश्वस्थ मस्थि या अहत् तहेवाखतष्टामेनैव प्रत्यदधुर्यचतुष्टोमः सोमो भवत्यवस्थ सर्वस्वाय)" इति। चत्वारस्तोमाः,-चिकृत, पञ्चदश, सप्तदश, एक- विरमा पस्मिन्त्रनिष्टोमे विद्यन्ने सोऽयं 'चतुष्टोमः', दितीयेन सोम- प्रदेश विशेष्यभतोऽपिशेमा सच्यते, भीमसेना भीमः, मत्यभामा ·त्तिरीयसंहितामाख्या [पापापा.१० भामेतिवत्, 'पिदमिष्टोमः' इत्या विधानात् । एकस्तोमकोऽपि कषिदप्रिटोमो विद्यते, तबाहत्तये 'चतुष्टोमः' इति विधिनहि, पिसत्यात्मकस्थाश्वमेधस्य प्रथममहशतष्टोमात्मकानिशेमरूपं कुर्यात्। सरटाब्देन छकखामोऽभिधीयते । म कदाचित् अश्वस्थ मधि- प्रदेशमारा तमधिमासमुचय भक्तिवान्,तच मकथित विकस- मॉ देवाचतुष्टोमेनैव समादधुः, तस्मादयं चतुष्टोमः अवश्य संपूर्तये भवति ॥ इति भायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- पंचिताभाव्ये पचमका बतीयप्रपाठके दादशोऽनुवाकः ॥०॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-श्रीवीरबुछा- भपासमाधाज्यधुरन्धरेण सायनाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाशनामकतैत्तिरीययजुःसंहिताभार्थ पञ्चमकाण्डे बतीयः प्रपाठकः पूर्णः ॥०॥ तत्सत् ॥॥

·[]
॥॥ श्रीगणेशाय नमः
नमः ॥
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये
पश्चमकाडे चतुर्थप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः ।
हरिः आम्।
देवासुराः
संयत्ता
पासन्
ते न व्यज़यन्त स एता
इन्द्रस्तुनूरपश्यत् ता उपाधत्त ताभि स तनुमिन्द्रियं
वीर्यमात्मबंधन ततो देवा अभवन् परासुरा यदिन्द्र-
तनूरुपदधाति तनुवमेव ताभिरिन्द्रियं वीर्य यजमान
आत्मन्धत्तेऽथो सेन्द्रमेवामि सतर्नु चिनुते भवत्या-
मना परास्य धाव्यः ।।
भवति यचो देवेभ्योऽपाक्रामत् तमवरुन्धनाशकुवन
त एता यजतनूरपश्यन् ता उपादधत ताभिर्वै ते यज्ञ-
मवारुन्धत यद्यतनूरुपदधाति यज्ञमेव ताभिर्यजमानो
व कन्धे चयस्त्रिशतमुप दधाति पस्त्रिशद देवता
देवता एवाव रुन्धेऽथो सामानमेवामि सतनु चिनुते
सात्माऽमुष्मिन् लोके ॥२॥

·वैतिरीयसंहिताभाष्ये। ( का.प.] भवति य एवं वेद ज्योतिष्मतीरुप दधाति ज्योतिरवास्मिन बुधान्येताभिः अनिश्चितो ज्वलति ताभिरबैन५ समिन्धे उभयौरस्मै लोकयोज्योतिर्भवति नक्षचेष्टका उप दधात्येतानि वै दिवो ज्योतीषि तान्ये- वार्य रुन्धे सुकृतां वै एतानि ज्योतीषि यनक्षचाणि तान्येवाप्नोत्यथा अनूकाशमेवैतानि ॥३॥ ज्योतीष कुरुते सुवर्गस्य लोकस्यानुस्खात्यै यत्सर- स्पृष्टा उपद्ध्या दृष्ट्यै लोकमपि दध्यादवर्युकः पर्जन्यः स्यादस स्पृष्टा उप दधाति दृष्ट्य एव लोकं करोति वर्षकः पर्जन्यों भवति पुरस्नादन्याः प्रतीचीरुप दधाति पश्चादन्याः प्राचीस्तस्मात् प्राचीनानि च प्रतीचीनानि च नक्षत्राण्या वर्तन्ते ॥४॥ भाव्यः। लोके । एवैतानि । एकचत्वारिशच॥१॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥०॥ * ऋतव्या उप दधाति ऋतूनां क्लित्य इन्दमुप दधाति तस्माइन्हमृतवोऽधतेव वै एषा यन्मध्यमा चितिरन्त- वस्थानुबाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाखस्य चतुर्थप्रपाठकस्थासमनवम- दशमानुवाकभाष्ये अव्यम् ।

·[पाराम.ब.२] वेदाचप्रवाशे। रिक्षमिव वै एषा इन्दमन्यासु चिनीषूप दधाति चतस्रो मध्ये धृत्या अन्तःशेषण वा एतांश्चितीनां यहव्या यहतव्या उपदधाति चितौनां वित्यै अवकामनूप दधात्येषा वै अग्नेयोनिः सानिम्॥१॥ एवाग्निं चिनुत उवाच ह विश्वामित्रोऽददित्स ब्रह्मणाऽन्न यस्यैता उपधीयान्तै य उ चैना एवं वेद इनि संवत्सरो वै एतं प्रतिष्ठायै नुदते योऽग्निं चित्वा न प्रतितिष्ठति पञ्च पूर्वाश्चितयो भवन्य थषष्ठी चिनि चिनुते षड्दै कतवः संवत्सर ऋतुष्पव संवत्सरे प्रति- तिष्ठत्येता वै ॥२॥ अधिपत्नी मेष्टका यस्यैता उपधीयन्तऽधिपतिरव समानानां भवति यं द्दिष्यात्तमुपदध्याद् ध्यायेदेताम्य एवैन देवताभ्य आ वश्चति ताजगातिमार्छत्यजिरसः सुवर्ग लोकं यन्तो या यजस्य निष्कृतिरासीत्ताम- षिभ्यः प्रत्याहन् तहिरण्यमभवत् यचिरण्यशल्कः मोक्षति यज्ञस्य निष्कृत्यै अथा भेषजमेवास्मै करोति ॥३॥ अथो रूपेणैवैन समर्धयति अथो हिरण्यज्योतिषैव सवर्ग-लोकमेति साहसवता प्रोक्षति साहनः प्र॒जा- पतिः प्रजापतेराय इमा में अग्ने इष्टका धेनवः ·तैत्तिरीयसंचिताभाथे। [का/प्र ..] सन्वित्याह धेनूरेवैनाः कुरुते ता एनं कामदुधा अमुचामुभिलोके म तिष्ठन्ते॥४॥ सयौनिम् । एता वै। करोति। रकान्वचत्वारिश .॥२॥ इति नैतिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥०॥ रुद्रो वै एष यदग्निः स एतहि जातो यहि सर्व- चितः स यथा वत्सो जातः स्तनं प्रेसत्येवं वै एष एताह भागधेय प्रेसति तस्मै यदाहुति न जुहुयादवर्य च यजमानं च ध्यायेत् शतरुद्रीयं जुहोति भागधेयेनैवैन५ शमयति नातिमा त्यध्वर्युनं यजमानो यद्ग्राम्याणां पशूनां ॥१॥ पयसा जुहुयाद् ग्राम्यान् पशून् छुचापयेत् यदा- रण्यानामारण्यान् जतिलयवाग्वा वा जुहयाह्नवीधुक- यवाग्वा वा न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति नारण्यानथो खत्यारनाहुति जतिलाश्च गवीधुकाश्चेत्यज धीरेण जुहोत्याग्नेयो वा एषा यदजाहुत्यैव जुहोनि न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति नारण्यानङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्तः॥२॥ बस्यानुवाकस्य शाख्यानं चतुर्थकाणीयचतुर्षप्रपाठकस्य कादयान वापभाष्ये प्रवचम्।

·[ बाप.प.] बेदार्थप्रका। अजायां धर्म प्रासिवनमा शोचन्ती पुर्ण परा- जिहीत सोऽर्को भवत्तदस्यार्कवमर्कपर्णेन जुहोति सयानित्वायोदतिष्ठन् जुहोति एषा वै कुद्रस्य दिक् स्खायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते घरमायामिष्टकायां जुहोत्यन्तत एव रुद्र निरर्वदयते चेधाविभक्त जुहोति पर्य दुमे लोका हुमानेव लोकान्समावदीयान् करो- तीयत्यये जुहोति ॥३॥ अथेयत्ययति चर्य इमे लोका एभ्य एवैन लोकेभ्यः शमयति तिस उत्तरा आहुतीर्जुहोति षट् सम्पद्यन्ते घड्वा कर्तव ऋतुभिरेवैन५ शमयति यदनुपरिकाम जुड्यादन्तरवचारिण५ रुद्र' कुर्यादयो खल्वाहुः कस्यां वाई दिशि रुद्रः कस्यां वेत्यनुपरिकाममेव हातव्य- मपरिवर्गमेवैन५ शमयति ॥ ४ ॥ एता वै देवताः सुम्या या उत्तमास्ता यजमानं वाचयति ताभिरवैन सुवर्ग लोकं गमयति यं द्विष्यात् तस्य सञ्चरे पशूनां न्यस्येद्यः प्रथमः परभितिष्ठनि स पातिमाछति ॥५॥* पशूनां । यन्तः । अने जुहोति। अपरिवर्गमेवैनर शमयति । चिरशच ॥३॥ • बस्याबुवाकस्य थास्थानं चतुर्थकाण्डीयपश्चमपाठकस्य एकादशानु- बाकभाष्ये प्रव्यम।

·20 वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [फा०प्र०,4.81 इति तैत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्डे चतुर्वप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥१॥ अमचूर्जमिति परिषिञ्चति मार्जयत्येवैनमुथो तर्प- यत्येव स एनं तृप्तोऽक्षुध्वनीचबमुष्मिन् लोके उप तिष्ठते तृप्यति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद तां नः सुषमूर्ज धत्त मरुतः संरगणा इत्याह अन्नं वै ऊ अन्न मरुतोऽन्नमेवा रुन्धेऽमस्ते क्षुदमुन्ते गुक् ॥१॥ ऋतु य हिम इत्याह यमेव हेष्टि तमस्य क्षुधा च शुचा चार्पयति चिः परिषिञ्चन् पर्येति चिदै अग्नियावानेवाग्निस्तस्य शुचशमयति चिः पुनः पयति षट् सम्पद्यन्ते षट्वैतव तुभिरेवास्य॒ शुच शमयत्युपा वै एतत्पुष्प' यद्दतसाऽपां ॥ २ ॥ शरोऽवका वेतसशाखया चावकाभिश्च विकर्षत्यापो वै शान्ताः शान्ताभिरेवास्य शुचशमपति यो वै अग्नि चितं प्रथमः पशुरधिक्रामतीश्वरो वै तशुचा प्रदही मण्डूकेन वि कर्षत्येष वै पशूनामनुपजीवनीयो न वै एष ग्राम्येषु पशु हितो नारण्येषु तमेव शुचायति अष्टाभिर्वि कर्षति ॥३॥ अष्टाक्षरा गायत्री गायचोऽभियावानेवामिस्तस्य ·का०प०] बेदार्थप्रकाश। गुर्चशमयति पावकवतीभिरवं वै पाव कोऽनेनेवास्य मुर्चशमयति मृत्युबै एष यदग्निं ब्रह्मण एतद्रूपं यत् कृष्णाजिनं काष्र्णी उपानहावुप मुञ्चते ब्रह्मणेष मृत्यारन्तधत्तेऽन्तर्मृत्योर्धत्तेऽन्तरन्नाद्यादित्याहुन्यामुप- मुखतेऽन्यों नान्तः ॥ ४॥ एव मृत्योर्धत्तेऽवान्बाध रुन्धे नमस्ले हरसे शोचिषे इत्याह नमस्कृत्य हि वसीयासमुपचरन्यन्यं अस्मत्तपन्त हेतर इत्याह यमेव हेष्टि तमस्य शुचाऽप- यति पावको अस्मभ्यं शिवो भवेत्याहावं.वै पावको- इनमेवा रुन्धे छाभ्यामधि कामति प्रतिष्ठित्यै अपस्य- वतीभ्यां शान्त्यः॥५॥* शुक् । वैतसोऽपाम्। अष्टाभिर्वि कर्षति। नान्तः। एकानपञ्चाशच ॥४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥ नुषदे वडिल व्यापारयति पत्याहुत्या यामुखमा रभतेऽष्णया व्यापारयति तस्मादण्या पशवोऽकानि प्रहरन्ति प्रतिष्ठित्यै यहषट् कुर्याद्यातयामाऽस्य वषट्- •पस्यानुवाकस्य व्यख्यानं चतुर्थकाण्डोरघडप्रपाठस्य प्रथमानुवाकमाये : प्रथम ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाथे। [का.प्र.प.] कारः स्याद् यन्न वषट्कुर्याद्रशासि यज्ञ इन्युडित्याच परोक्षमेव वर्षद कोत नास्य यातयामा वषट्कारो भवनि न यशर रवासि प्रन्ति हुतादो वै अन्ये देवाः॥१॥ .. अहुतादोऽन्ये ताग्निचिदेवोभयानप्रीणाति ये देवा देवानामिनि दुना मधुमिश्रेणावोक्षति हुताद्यैव देवान् अहतादश्च यजमानः प्रीणनि ते यजमानं प्रीणन्ति दद्भव हुतादः प्राणानि मधुषाऽहुतादा ग्राम्यं वै एतदन्नं यद्दधि श्रारण्यं मधु यना मधुमिश्रेणावोक्षत्युभय- स्यावरुध्यै ग्रुमुष्टिनाऽवाक्षति प्राजापत्यः ॥ २ ॥ वै अमुष्टिः संयोनित्वाय हाभ्यां प्रतिष्ठित्यै अनुपरि- चारमाक्षत्यपरिवर्गमेबनान् प्रीणाति वि वै एप प्राणः प्रजया पशुभिर्वध्यते योऽग्निं चिन्वन्नधि- कामति प्राणदा अपानुदा इत्याह प्राणानेवात्मन्धत वर्चादा वरिवोदा इत्याह प्रजा वै वर्चः पशवो परिवः प्रशामेव पशूनात्मन्धत्ते इन्दा वृत्रमहन्तं वृचः॥३॥ इतः पौडभि गैरसिनात् स एताममयेऽनीकवते पाहुतिमपश्यत् तामजुहोत् तस्याग्निरनीकवान् स्वेन भागधेयेन प्रोतः शोडशधा हचस्य भोगानप्यदादेश्व- कर्मणेन पाणनो निरमुच्चत् यदमयेऽनीकवते पाहुति ·[पा...] बेदार्थप्रका। जुहोत्यनिवास्थानीकवानखेन भागधेयैन प्रोतः पाभानमपि दहति वैश्वकर्मणेन पामनो निर्मुच्यते यं कामयेत चिरं पामनः ॥ ४ ॥ निर्मुच्येतेत्येकैक तस्य॑ जुहुयाचिरमेव पापनो निर्मुच्यते यं कामयेत नाजक् पामनो निर्मुच्येतेनि सवाणि तस्यान्द्रुत्य जुहुयात्ताजगेव पाभनो निर्मुच्च- तेऽथो खलु नानैव सूक्ताभ्यां जुहोति नानैव सूक्तया वीय दधात्यथो प्रतिष्ठित्यै * ॥ ५॥ देवाः । प्राजापत्यः । वृत्रः । चिरं पामनः । चत्वा- रिश्शच ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥०॥ . उदैनमुत्तरां नयेति समिध आ दधाति यथा जनं यतेऽवसकरोनि तागेव तत् तिखा दधाति चिद वै अभियावानेवाग्निस्तस्मै भागधेय करोत्यौदुम्बरी - वन्यूक वै उदुम्बर जजमेवास्मै अपि दधाति उदु न्वा विश्वे देवा इत्याह प्राण वै विश्वे देवाः प्राणैः॥१॥ अस्यानवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाणीयवष्ठप्रपाठकस्य प्रथमदितीया- नुवाकभाष्य प्रयव्यम् । 13 ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५प्र.प.] एवैनमुद्यच्छतेने भरन्तु चितिभिरित्याह यमै एवैनं चित्तायोद्यच्छते तेनैवैन समर्धयति पञ्च दिशो दैवीर्यज्ञमवन्तु देवीरित्याह दिशो वेषोऽनु प्रच्चवते अप अति दुर्मतिं बाधमाना इत्याहु रक्षसामपहत्यै रायस्पोर्प यक्षपतिमाभजन्तीरित्याह पशवो वै राय- स्योषः ॥२॥ पशूनेवाव॑ रुन्धे षड्भिहरति षड्वै तव ऋतु- भिरेवेन५ हरनि ई परियवती भवतो रक्षसाम- पहत्यै सूर्यरस्मिहरिकेशः पुरादित्याह प्रसत्यै ततः पावका आशिया नो जुषन्तामित्याहावं वै पावकोऽन- मेवार्य रुन्धे देवासुराः संयत्ता अासन् ते देवा एतद- प्रतिरथमपश्यन्तेन वै तेऽप्रति ॥ ३ ॥ असुरान् अजयन तदप्रतिरथस्याप्रतिरक्षुत्वं यदप्रति- रथं द्वितीयो होताऽन्याह अप्रत्येव नेन यजमानो भ्रातृ- व्यान् अयत्ययो अनभिजितमेवाभि जयनि दशर्ष भवति दशाक्षरा विराड् विराजा हुमौ लोकौ विधुतावनया- लोकोविश्त्या अथो दशाक्षरा विराडबं विराड्डिराजि एवाबाचे प्रति तिष्ठति असदिव वै अन्तरिक्षमन्त- रिक्षमिवामीभ्रमामीभ्रे॥४॥ अस्मान निदधाति सत्त्वाय हाभ्यां प्रतिष्ठित्यै वि- ·( भाप्रप..] वेदार्थप्रकाये। मान एष दिवो मध्य चास्त इत्याह विश्वतया मिमीते मध्ये दिवा निहितः पृभिरस्मै-न्याह अन्न वै पृमि अवमेव अर्व रुन्धे चतसृभिरा पुच्छादेति चत्वारि छन्दासि छन्दोभिरवेन्द्र विश्वा अवीधनित्याह वृद्धिमेवोपावर्तते वाजाना सत्पति पति ॥५॥ इत्याहान्न वै वाजोऽन्नमेवा रुन्धे सुम्नहर्यज्ञो देवार पाच वक्षदित्याच प्रजा वै पशवः सुम्मै प्रनामेव पशून् अात्मन्धत्ते यक्षदग्निर्देवो देवा पाच वर्षदित्यार स्वगावत्यै वाजस्य मा प्रसवेनादग्राभेण, उदग्रभीदि- त्याह असौ वै श्रादित्य उद्यन्नुग्राम एष, निमोचन निग्राभो ब्रह्मणैवात्मानमुहाति ब्रह्मणा भ्राव्य नि रहाति* ॥६॥ प्राणैः । पोषः । अप्रति । बामौधे । पतिम् । एष । दर्श च ॥ ६॥ इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ।। प्राचीमनु प्रदिश प्रेहि विद्यानित्याह देवलोकमे- वैतयोपावर्तते कर्मध्वमग्निना नाकमित्याहेमानेव अस्यानवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयषठमपाठकस्य सतीयचतुर्थान बाणभाष्ये द्रव्यम् ।

·वित्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.ब..] एतया लोकान् क्रमते पृथिव्या अहमुदन्तरिक्षमा धर- हमित्याह हुमानेवैतया लोकान् समारोहति सुवर्यन्तो नापेक्षन्त इत्याह सुवर्गमेवैतया लोकमृत्यग्ने प्रेहि ॥१॥ प्रथमो देवयतामित्याह उभयेष्ठेवैतया देवमनुष्येषु चक्षुर्दधाति पञ्चभिरधि कामति पांको यज्ञो यावानेव यज्ञस्तेन सह सुवर्ग लोकमति नतोषासेति पुरोनुवा- क्यामन्याह प्रत्यै अग्ने सहस्राक्षेत्याह साहसः प्रजा- पतिः प्रजापतेराश्य तस्मै ते विधेम वाजाय स्वाहेत्याह अन्न वै वाजोऽनमेवा ॥२॥ रुन्धे दधः पूर्णामौदुम्बरी, स्वयमाणायां जुहोति जा वै दधि अर्गुदुम्बरोऽसौ स्वयमाणाऽमुष्यामेवाण दधाति तस्मादमुतोऽवाचोमूर्जमुपजीवामस्तिसृभिः सादयति चिद वै अग्नियावानेवाग्निस्तं प्रतिष्ठां गमयति प्रेही अने दीदिहि पुगेन इत्यौदुम्बरीमा दधात्येषा वै सर्मी कर्णकावती एतया ह स्म ॥३॥ वै देवा 'असुराणा शततहारस्त हन्ति यतया समिधमादधाति वजमेवैतच्छतनों यजमानोभ्रातृव्याय प्रहरति स्तुत्यै पच्छ बटकारं विधम ते परमे जन्म- बग्ने इति । वैकहतीमा दधाति भा एवार्य रुन्धे ता सवितुर्वरेण्यस्य चिचामिनि शमीमयो शान्य ·[का.प्र.ब.०] वेदार्थप्रका। अभिवी र वै अनिचित दुरेऽग्निचिहाग्निं दुहे तो सवितुर्वरेण्यस्य चिषामित्याईष वा अमेदोहस्त- मस्य कख एवं श्रायसोऽवत्तेन र स्मैन स दुहे यदे- सया सुभिधमादधात्यमिचिदेव सदमिं दहे सप्त से अमे समिधः सप्त जिला इत्याह सप्तवास्य साप्तानि मीणाति पूर्णया जुहोति पूर्ण इव हि प्र॒जाप॑तिः प्रजापतेः ॥५॥ आत्यै न्यूनया जुहोति न्यूनाधि प्रजापतिः प्रजा असृजत प्रजाना सध्चै अग्निदेवेभ्यो निलायत स दिशोऽनु प्राविजुत् मनसा दिौ ध्यायेहि ग्भ्य एवैनमव रुन्धे झा पुरस्ताज्जुहोति प्राज्येनेपरिष्टात् तेजश्चैवास्मै इन्द्रियञ्च समीची दधाति द्वादशकपालो वैश्वानरो भवति हादश मासाः संवत्सरः संवत्सरी- निर्वैश्वानरः साक्षात् ॥ ६ ॥ एव वैश्वानरमव॑ रुन्धे यत् प्रयाजानूयाजान् कुर्यात विकस्तिः सा यशस्य दविहोमं करोति यशस्य प्रतिष्ठित्यै राष्ट्र वैवैश्वानरो विट्माता वैश्वानर हुत्वा मारुतान् जुहोति राष्ट्र एव विशमन बनान्युर्वैश्वानरस्य श्रा श्रावयति उपायु मारुतान् जुहोति तस्माद्राष्ट्रविशनि वदति मरुता भवन्ति मरुतो वै देवानां विश देव- ·१ वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.प.-]] विशेनेवास्मै मनुष्यविशम्, अबरुन्धेसप्त भवन्ति सप्तगणा वै मरुतो गणश एवं विशमव॑ रुन्धे गणेन गृणमनुद्रुत्य जहोति विशमेवास्मै अनुवनिकरोति ॥७॥ अमे प्रेहि। अव । स्म । दुहे तां। प्रजापतेः। साक्षात् । मनुष्यविशम् । एकविशतिश्च ॥७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥०॥ वसोधीरा जुहोति वसा धारा अदिति वै एषा इयते घृतस्य वै एनमेषा धारा अमुष्मिन् लोके पिन्व- माना उपतिष्ठन अाज्येन जुहोति तेजो वै आयं तेजी वसोधारा तेजसवास्मै तेजोऽव रुन्धेऽथो कामा वै वसोधारा कामानेवाव रुन्धे यं कामयेत प्राणानस्य अन्नाद्यं वि ॥१॥ छिन्यामिति विग्रान्तस्य जुहुयात् प्राणानेवास्य वाद्यं विच्छिनत्ति यं कामयेत प्राणानस्याबाद्य सं- तनुयामिति सन्ततां तस्य जुहुयात् प्राणानेवास्यावाद्य सन्तनाति हादश हादशनि जुहोति हादश मासाः चस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थ काण्डीयषष्ठप्रपाठकस्य पञ्चमानुवाका- भाध्ये द्रव्यम् ।

·[का.प्र.ब.] वेदार्थप्रकाशे। संवत्सरः संवत्सरेणैवास्मै अन्नमव रुन्धेऽचच मे धुश्च मे इत्यातदै ॥२॥ अन्नस्य रूप रूपेणैवावमव रुन्धेऽग्निश्च मे चापश्च मे इत्याइषा वै अवस्य योनिः सयोन्येवाबमव कन्धों- न्द्राणि जुहोति देवता एवार्य रुन्धे यत्सर्वेषाममिन्द्रः प्रति तस्मादिन्द्रा देवतानां भूयिष्ठभातम् इन्द्रमुत्तर- माहेन्द्रियमेवास्मिन्नुपरिष्टाद्दधाति यज्ञायुधानि जुहोति यज्ञः॥३॥ वै यज्ञायुधानि यचमेवा रुन्धे अथा एतदै यज्ञस्य रूप५ रूपेणैव यज्ञमव॑ रुन्धेऽवभृथश्च मे स्वगाकारच मे इत्याह स्वगात्या अमिश्च मे धर्मश्च मे इत्याह एतदै ब्रह्मवर्चसस्य रूप५ रूपेणैव ब्रह्मवर्चसमर्व रुन्थे कक् च मे साम' च मे इत्याह ॥ ४॥ एतदै छन्दसा रूप रूपेणैव छदारस्यवं कन्धे गीश्च मे वत्साश्च मे इत्याहेत? पशूना रूपं रूपेणैव पधून रुन्धे कल्पान् जुहोति अकृप्तस्य कृत्य युग्मदयुजे जुहोति मिथुनत्वाय उत्तरावती भवतोऽभिकान्यै एका च मे तिसश्च मे इत्याह देवच्छन्दुसं वै एका च तिखश्च ॥५॥ मनुष्यछन्दसं चसश्चाष्टौ च देवच्छन्दसञ्चैव मनुष्य- ·१.० वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [कापामारप.] छन्दसच्चाव रुन्धे या चयस्त्रिशता जुहोति चयस्विर शई देवता देवता मुवाव रुन्धे या अष्टाचत्वारिशतो जुहोत्यष्टाचत्वारि शदक्षरा जगती जागताः पशवो जगत्यैवासमै पशूनवरुन्धे वाजेच प्रसवश्चेति हादर्श जुहोति हादश मासाः संवत्सरः संवत्सर एवं प्रति तिष्ठति ॥६॥ वि। वै ।यज्ञः। साम च मे इत्याह । च तिखश्च । एकानपञ्चाशच ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः॥॥ अग्निदेवेभ्योऽपाक्रामद्भागधेयमिच्छमानस्तं देवा अब्रुवन्नुप न पा वर्तस्व हव्यन्नी वहेति सोऽब्रवीदरं पुणे मयमेव वाजप्रसवीर्य जुहवन्निति तस्मादमये वाजप्रसवीय जुक्षति यहाजप्रसवीर्यः जुहोत्यमिमेव तहागधेयेन समर्धयत्यथा अभिषेक एवास्य स चतुर्दश- भिर्जुहोति सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्त ॥ १ ॥ धारण्या फुभयोषामवरुन्ध्यै अन्नस्यान्नस्य जुहोति पस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयसप्तमप्रपाठकस्य एकादशानु- वाकभाष्य इश्व्यम् ।

·[बा०॥.IN.] बेदार्थप्रकाये। अन्नस्य अवस्या कन्ये औदुम्बरेण सुवेणं जुहोत्यूग्दै उदुम्बर उर्गत्रम् ऊर्जेवास्मै जर्जमन्नमव रुन्धामि देवानामभिषिक्तोऽग्निचिन्मनुष्याणां तस्मादमिचिइर्षति न धावेदवरुद्ध यस्याबमन्नमिव खलु वै वर्ष यद्धा- बैदवाद्याधावेदपावर्ततावाद्यमेवाभि॥२॥ उपावर्तते नतोषासेनि कृष्णाय वेतवत्साय पयसा जुहोत्यहवाम्मै राचिं प्र दापयति राषिया आई अहोराचे एवास्मै प्रत्ते काममन्त्राचं दुहाते राष्ट्रवतो जुहोति राष्ट्रमेवाव॑ रुन्धे षड्भिर्जुहोति. षड्दै तवः तुष्वेव प्रति तिष्ठति भुवनस्य पते इनि रथमुखे पश्चा- हुतीर्जुहोति वजो वै रथो वजेणैव दिशः ॥३॥ अभि जयत्यग्निचित ह वै अमुष्मिन् लोके वातो- ऽभिपवते वातनामानि जुहोत्य॒भि एवैनममुमिन् लोके वानः पवते चीणि जुहोति चयं दुमे लोका एभ्य एव लोकेभ्यो वातम रुन्धे समुद्राऽसि नभस्वानियाईतई वातस्य रूप५ रूपेणैव वातम रुन्थेलिना जुहोति न होतेषामन्यथा, आहुतिरवकल्पते* ॥ ४ ॥ ओषधयः सप्त । अभि । दिश। अन्यथा। दे॥६॥ *बस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाणीयसप्तमपपाठकस्य बादशानुवा- कभाष्ये द्रव्यम् । 14 ·तित्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०प०१.प.] इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥॥ सुवर्गाय वै लोकाय देवो युज्यते यत्राकूतार्य मनुष्यरथ एष खलु वै देवरो यदग्निः अनि युनज्मि शवसा घृतेनेत्याह युनक्तोवैन स एनं युक्तः सुवर्ग लोकमभि . वहति यत्सवीभिः पञ्चभिर्युञ्चायुक्तो स्याग्निः प्रच्युतः स्यादप्रतिष्ठिता आहुतयः स्युरप्रति- ष्ठिता स्तोमा अप्रतिष्ठितान्युक्थानि तिमृभिः प्रातः- सबनेऽभि मृशति चिकृत् ॥१॥ वै अग्नियावानेवाग्निस्तं युनक्ति यथानसि युक्त श्राधीयते एवमेव तत् प्रत्याहुतयस्तिष्ठन्ति प्रतिस्तोमाः प्रत्युक्थानि यज्ञायजियस्य स्तीचे वाभ्यामभि मृशति एतावान् वै यज्ञो यावानमिष्टोमा भूमा तु वै* अस्य श्रत ऊर्ध्वः क्रियते यावानेव यज्ञस्तमन्नतोऽन्वारोहति हाभ्यां प्रतिष्ठित्यै एकया अप्रस्तुतं भवत्यर्थ ॥२॥ अभिमशति उपैनमुत्तरी यज्ञो नमति अथो सन्तत्यै प्र वै एषोऽस्मात् लोकात् चवते याऽग्निं चिनुते न वै एतस्यानिष्टके आहुनिरव कल्पते यां वै एपेऽनिष्टके तु वै इत्यत्र त्या इति बादर्शपुस्तकम.ठः । * ·(का.प्र.प.१.] वेदार्थप्रकाशे। पाहुनि जुहोनि सर्वति वै सा ता सर्वन्ती यज्ञोऽनु परा भवति यज्ञं यजमानो यत्पुनश्चिति चिनुते पाहुतीनां प्रतिष्ठित्यै प्रत्याहुतय स्तिष्ठन्ति ॥३॥ न यतः परा भवति न यजमानोऽष्टावुप दधाति अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रेणैवैनं छन्दसा चिनुते यदेकादश चैष्टुभेन यद्वादश जागतेन छन्दोभिरेवैन चिनुते नपात्को वै नामैवाऽमियत्पुनश्चितिर्य एवं विद्वान् पुनश्चिति चिनुते आ तृतीयात् पुरुषादवमति यथा वै पुनराधेयः एवं पुनश्चितिर्योऽग्न्याधेयेन न ॥४॥ नोति स पुनराधेयमाधने योऽग्निं चित्वा न काभ्रोति स पुनश्चितिं चिनुते यत्पुनश्चिति चिनुते ऋध्ये अथो खल्वाहुः न चैतव्येनि रुद्रो वै एष यदग्निः यथा व्याघ्रः सुप्तं बोधयति ताहगुव तत् अथो खल्वाहुश्चेत- व्येति यथा वसीयासम्भागधेयेन बोधयति ताहगेव तन्मनुग्निमचिनुन, तेन न आभत्स एता पुनश्चिति- मपश्यत् तामचिनुत तया वै स आभद्यत् पुनश्चिति चिनुते ऋध्यै* ॥५॥ * चस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थ काण्डीयममम पाठकस्य त्रयोदशानु- बाकभाष्य द्रव्यम् ।

·१.
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.प.११]
चित् । अथ। निष्ठन्ति । अग्न्याधेयेन न । अचि-
नुत। सप्तदश च ॥१०॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः ॥॥
छन्दश्चितं' चिन्वीत पशुकामः पशवो वै छन्दांसि
पशुमानेव भवति श्येचितं चिन्वीत सुवर्गकामः
श्येनो वै वयसाम्यनिष्ठः श्येन एव भूत्वा सुवर्ग लोकं
पतति कङ्गचितं चिन्वीत यः कामयत शीर्घखान्
अमुमिन् लाके स्यामिति शीर्घखानेवामुमिन् लोके
भवति अलचितं चिन्योत चतुःसीतं प्रतिष्ठाकाम-
वतसो दिशा दिदैव प्रति तिष्ठति प्रगचितं चिन्वीत
भाटव्यवान् प्र ॥१॥
एव भाव्यान्नुदते उभयतः प्रउगं चिन्वीन यः
कामयेत प्र जातान् भ्रातृव्यानुदेय प्रति जनिष्यमा-
णानिति प्रैव जातान भाव्यानुसते प्रति जनिष्य-
माणान् रथचकृचिनं चिन्वीत भ्रातृव्यवान् वजो वै
रथो वज्रमेव भ्राटव्येभ्यः प्र हरति द्रोणचितं चिन्धी-
तान्नकामो द्रोणे वै अन्वं भ्रियते सयान्येवान्नमर्व
रुन्धे समूहां चिन्वीत पशुकामः पशुमानेव भवति ॥२॥

·[ पापा.११] वेदार्थप्रकाशे। परिचायं चिन्बीत ग्रामकामौ ग्राम्येव भवति मशानचितं चिन्वीन यः कामयैत पितृलोके भुया- मिति पितृलोके एव कौति विश्वामित्रजमदग्नी वसिष्ठेन अस्पर्धेता स एता जमदग्निविहव्या अपश्यत् ता उपाधत ताभिर्वै स वसिष्ठस्येन्द्रियं वीर्यमक यहिहव्या उपदधाति इन्द्रियमेव तार्वीिय यजमानो धाव्यस्य हत होतुर्धिणिये उप दधाति यजमाना- यतनं वै॥३॥ होता स्वे एवास्मै आयतने इन्दियं वीर्यमव कन्धे हादशोप दधाति हादशाक्षरा जगतो जागताः पशवो जगत्यैवास्मै पशून रुन्धेऽष्टौ अष्टौ अन्येषु धिष्णियेषु उप दधाति अष्टाशंफाः पशवः पशूनेवार्य रुन्धे षट माजीलीये षद वै तव कतवः खलु वै देवाः पितर ऋतूनेव देवान् पितॄन् प्रोणाति* ॥४॥ प्र। भवति। यजमानायतनं वै । अष्टाचत्वारिशच इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥॥ * अम्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकारायसप्तमप्रपाठकम्य चतुर्दशानुवाक- भाष्ये अश्यम् ।

·त्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का/प्र.१२.] पवस्व वाजसातय इत्यनुष्टुक् प्रतिपद्भवति निसाऽनु- टुभश्चनस्लो गायचीयो यत् तिवाऽनुष्टुभस्तस्मादश्व- स्विभिस्तिष्ठ स्तिष्ठति यच्चतखो गायत्रियः तस्मात् सवाश्चतुरः पदः प्रतिदधत पलायते परमा वै एषा छन्दसां यदनुष्टुक् परमश्चतुष्टोमः स्तोमानां परमस्विराचा यज्ञाना परोऽश्वः पशूनां परमेणैवेनं परमतां गमयति) एकविशमहर्भवति ॥१॥ यस्मिन्नश्व आलभ्यते हादश मासाः पञ्च ऋतवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकवि श एष प्रजापतिः प्राजापत्योऽश्वस्तमेव साक्षाद् भोति शक्करयः पृष्ठ भवन्ति अन्यत् अन्यच्छन्दोऽन्येऽन्ये वै एते पशव श्रा लभ्यन्ते उत इव ग्राम्या उत इव मारण्या यच्छक्करयः पृष्ठं भवन्ति अश्वस्य सर्वत्वार्य पार्थरमं ब्रह्मसाम भवति रस्मिना वै अश्वः ॥२॥ यत ईश्वरो वै अश्वोऽयतोऽप्रतिष्ठितः परी परावत गन्तोयत् पाईरमं ब्रह्मसामं भवति अश्वस्य यत्यै हत्यै" संकृत्यै अच्छावाकसामं भवति उत्सन्नयज्ञो वै एष यदश्वमेधः कस्तहेदेन्याहुर्यदि सर्वो वै क्रियते न वा सर्वः इति यत् संकृति अच्छावाकसामं भवत्यश्वस्य सर्वत्वाय पर्याय अनन्तरायाय सर्वस्तोमाऽतिराम ·[फा०/प्र.अ.१२] वेदार्थप्रका। उत्तममहर्भवति, सर्वस्यायै सर्वस्य जित्यै सर्वमेव तेना- मोति सर्व जयति ॥३॥ अहर्भवति । वै अश्वः । अहर्भवति । दर्श च ॥१२॥ देवासुराः,ते न। तव्याः। रुद्रः। अश्मन्। नृषदे बट् । उन । प्राचीम् -इति। वसोधीराम। अग्नि- ईवेभ्यः । सुवर्गाय,-यचाकूताय । छन्दश्चितं । पर्वस्व । हादश ॥१२॥ देवासुराः(१।१)। अजायां (३।३)। वै घुमुष्टिः (५१३)प्रथमा देवयताम् (७।२)। एतद्द छन्दसाम् (८1५) ।धोति (१०१५)। अष्टा पञ्चाशत् ॥५८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके हादोऽनुवाकः ॥०॥ इति संहितापञ्चमाष्टके चतुर्थः प्रश्नः ॥ ॥॥ हरिः ओम्॥०॥ यस्य विश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ प्रपाठके तु तार्तीये वर्णिताश्चितयोऽखिलाः । • प्रथमे 8, द्वितीये ५, टतीये ५, चतुर्थे ५, पञ्च मे ५, घठे ५, सप्तमे ७, परमे नवमे , दशमे ५, एकाद , एवं हादशेश इति समतिः५७।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का पापणच.१२] चतुर्थे चितिमंस्कारः, हादशाचानुवाककाः ॥ इष्टका इन्द्रतन्वाख्या यज्ञतन्वाभिधास्तथा । नक्षत्राख्याच विहिताः प्रथमेऽप्यनुवाकके ॥ तव्या वैश्वदेव्यश्च द्वितीये प्रेक्षणं तथा । शतरुद्रीयहोमस्तु हतीये समुदीरितः ॥ परिषेचनमप्युकं तुर्ये तदद्विकर्षणम् । व्याघारणं वैश्वकर्मणाहुतियात्र पक्षमे ॥ षष्ठे तुममिदाधानमनिप्रणयनं तथा । होतान्वाहाप्रतिरथं दश मविकल्पकम् ।। सप्तमे चितिमारुह्य व ितत्र विनिक्षिपेत् । वसोधाराष्टमे वाजप्रमवीयोऽप्यनन्तरे॥ दशमे वडियोगाश्च पुनश्चितिरितीरितः । एकादशे तु काम्यानि विहव्याश्च ममोरिताः ॥ बाद त्वश्वमेधीयस्तोत्रे त्रयमुदारितम् । एक स्तोमः साम चेत्येवं प्रपाठक उदीरितः ॥ तत्रादौ बहिष्यवमानस्तोत्रे चोदकप्राप्तां गायत्रीमपवदितुमन्या- सर्व विधत्ते,-"पवस्व वाजमातये इत्यनुएक् प्रतिपद्भवति तिमो- ऽनुष्टुभश्चतस्रो गायत्रियो यत् तिस्रोऽनुष्टुभस्तस्मादश्वस्त्रिभितिष्ठy- स्तिष्ठति, यवतमा गायत्रियस्तस्मात् सवा५श्चतुरः पदः प्रतिदधत् पलायते" इति । बहिष्यवमानस्तोत्रे प्राकृते यस्तृचा गायत्राः, नेच चोदकेन प्राप्ताः । तत्परित्यागेन ‘पवख' इत्यादिका येयमृगनुष्टक, * स्तोत्रत्रयमिति का.की• पुस्तके पाठः । - ·[ पापप.१२] दार्थप्रकाये। 'चतवो गायत्रियो भवन्ति । तत्र यस्मात् खरूपेण तिस्त्रोऽनुष्टुभः, 'तस्माद' अश्वो गमनं परित्यज्य एकत्र यदा तिष्ठति, तदा एकस्मिन् पादे भारमुपेक्ष्य विष्वेषु पादेषु भारमवलम्य तिष्ठति । यमादेता विभज्यमानाः 'चतस्त्रो गायचियः', तात् पलायमानोऽश्वः 'चतुरः' पादात् सर्वानपि भूमौ प्रक्षिपन्नेव 'पलायते' । प्रकारान्तरेणानुषुभं प्रशंसति,-"परमा वै एषा छन्दा यदनुएक परमवतुष्टोमः स्तोमानां परमस्त्रिरात्रो यज्ञानां परमोऽयः पशूनां परमेणैवेनं परमतां गमयति()" इति। सर्ववागात्मकत्वात् छन्दा मध्ये अनुभः परमत्वं, 'वाग्वै अनुष्टुप' इति बहुशः श्रुतं । 'स्तोमानां' त्रिदमिष्टोमादीनां मध्ये प्रकृतत्वात् चतुष्टोमस्य परमत्वं । चिरावस्थाश्वमेधस्य • महापातकप्रायश्चित्तरूपत्वात् यज्ञानां मथे परमत्वं । तादृशयज्ञमाधनत्वात् संग्रामजयहेतुत्वाच पशूनां मध्ये अश्वस्य परमत्वम् । एवं मति परमस्य चिराचस्य या परमे चतुष्टोमे परमस्याश्वस्य सम्बन्धित्वेनानुयुभि परमायां 'परमेणैवैन' साधनसमूहेन 'परमतां' श्रेष्ठ्यता प्राप्नोति । प्रकृतिप्राप्तान विदादिस्तोमान् बाधितुं स्तोमान्तरं विधत्ते,- एकविएशमहर्भवति यस्मिन्नश्व बालभ्यते दादश मामाः पञ्चवस्त्रय इमे लोका अमावादित्य एकविश एष प्रजापतिः प्राजापत्यो- ऽश्वस्तमेव साक्षादृधोति()"-इति । एकविंशावृत्त्यात्मकेन स्तोमेन सर्वत्र युत, न तु स्तोमान्तरेण तादृशमेकविंशमहः कर्त्तव्यम् । प्रथमहतीययोरीयाहत्तये विशेष्यते,-'यमिमन्' मध्यमे अनि " श्रेष्ठतामिति पाठी भवितुं यताः । 15 ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.प्र.एएच.] 'अश्वः' 'पालभ्यते', तद् 'अहः' 'एकविं', अश्वो हि सक्थसंज्ञके दितोयेऽहनि पालभ्यते, मामर्तुलोकादित्यानां एकविंशतिमयोपेत- लात्, जगद्रूपेण प्रजापतिशरीरत्वात् , अश्वस्थ प्रजापतिजन्यवाच तस्याश्वम्य समृद्यर्थमयमेकविंशतिस्तोमो युक्तः । अथ पृष्ठस्तोत्रगतानाचां छन्दोऽन्तरं वारयितुं शक्कर्याख्यं छन्दो विधत्ते,-"शक्करयः पृष्ठं भवत्यन्यदन्यच्छन्दोऽन्येऽन्ये वा एते पशव बालभ्यन्ते उतेव ग्राम्या उतेवारण्या यच्छकरयः पृष्ठं भवन्यश्वस्य सर्व- स्वाय()" इति। शक्करीछन्दोपेता ऋचः शक्करय', ताभिर्युकं पृष्ठस्तो कुर्यात्। मनपादात्मके शकर्यात्मके छन्दसि पादत्रयात्मकं गाय- थाख्यं छन्दः, पादचतुष्टयात्मकं त्रिशुभाख्यं छन्दः, पादपञ्चकात्मक पतयात्मकं छन्दः इत्येवं अन्यदन्यत्' नानाविधं छन्दः, अन्तर्भवति, अश्वमेधेऽपि अश्वप्रधानके अन्येऽन्ये नानाजातीया एव पशव पालभ्यन्ते। तब केचन ग्राम्या एव, केचन श्रारण्या एव, तत्रापि अवान्तरभेदा बहुधा द्रष्टव्या। एवं सर्वपृष्ठस्तोत्रे अश्वमेधसम्बन्धिनि नानाछन्दोगर्भित- शकरोखीकरे मति मुख्यस्याश्वस्य सर्वपश्वात्मकत्वं सम्पादितं भवति । अथ चोदकप्राप्तं सामान्तरमपवदितुं मामविशेषं विधत्ते,- "पार्दुरश्मं ब्रह्मसामं भवति रश्मिना वै अश्वो यत ईश्वरो वै अश्वोs- यतोऽप्रतिष्ठितः पराम्परावतं गन्तार्यत्पाथुरमं ब्रह्ममामं भवत्यश्वस्य यत्यै कृत्य)-इति । पृथुरमिना महर्षिणा दृष्टं माम पाथुर, ब्रह्माण- स्मृविजमभिलक्ष्य गीयमानं साम 'बामाम', तच नाच प्रकृतं कार्य, किन्तु पाथुरम्मं कार्य । 'यस्मात्' कारणात् 'रश्मिना' रजुविशेषेण दुभतः 'अश्वः' पुरुषम् अपेक्षितदेशे नेतुं ईश्वरः' समर्थः, यमाच - ·[पापणच.१२] बेदार्थप्रकाश। कारणात् प्रयतो' नियमनरहितोऽन्यः कापि 'अप्रतिष्ठितः' मन् प्रत्यक दूरं गन्तुं समर्थः; तस्मात् अश्वस्य ‘याये' दूरगममनियमनाव, उपरितनपुरुषेण धारणाय च 'पाथुरग्स' कार्य। तथैव पच्छावाक प्रतिगातव्यं मामविशेषं विधत्ते,-"संकृत्यच्छावकसामं भवति उत्सव- यज्ञो वै एष यदश्वमेधः कस्तदेदेत्याहुर्यदि मा वे क्रियते न वा सर्व इति, यत् मंहत्यच्छावाकमामं भवति अश्वस्य सर्वत्वाय पर्याय अनन्तरायाय()"-इति । समीचीना प्राकृतिर्यस्य माम्बस्तत् संकृति', विकलमङ्ग सम्यक् कर्तुं समर्थमित्यर्थः । एतन्नामक सामगानां यत् प्रसिद्धं तत् अच्छावाकमभिलक्ष्य गातव्यं । योऽयमश्वमेधः क्रतुः,मोऽयं विनयज्ञावयवैर्बहुभिरवयवरुपेतत्वात् कृत्स्योऽयमवयवमातः क्रियते; कचित् किञ्चिदवयवोऽतिविस्मता वा इति का नाम लोके वेत्ति, तस्मात् संकृतिगानेन अश्वसम्बन्धिनः क्रताः मावयवसाकस्यं भवति, तच देवानां संपूय यजमानस्य च स्वर्गप्राप्तिविघ्नपरिहाराय सम्पद्यते । अपेक्षितविशेषगुणैर्युकं द्वितीयमहर्विधाय अथ बतीयमाविधत्ते, -"मर्वस्तोमाऽतिरात्र उत्तममहर्भवति सर्वम्यायै सर्वस्य जित्ये सर्वमेव तेनाप्नोति सर्व जयति()"-दति । विदाद्याः रात्रयस्त्रिंशद पा पानाताः, सर्वेऽपि स्तोमा यस्मिन्नतिराने मन्ति, मोऽयमतिगचः हतीयदिवसे कर्त्तव्यः। तच स्तोमगतं सर्वत्वं खेन पूर्वमप्राप्तस्य सुखतोऽपि, प्राय भवति यस्तु वैरी पूर्वमजितः तम्य मर्वस्यापि •सन्धामः इति का की. पु० पाठः। + विदाधाररात्रयस्त्रिंशदन्ता इति चादर्श पुस्तकपाठः । । मुखतोऽपि सर्वस्य इति का.का.पु. पाठः ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.प्र.प.१२] विजयाय भवति, तस्मादयं यजमानः तेन सर्वस्तोमेन प्राप्तव्यं धनादिकं सर्व प्राप्नोति, जेतव्यं वैरिवर्ग जयति ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाद विनाशयन् । पुमर्थाश्चतुरो देवादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति मापनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे • कृष्णयजु:- मंहिताभाष्ये पश्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥०॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-श्रीवीरबुक्छ- भूपालसाम्राज्यधुरदरेण मायनाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाशनामकतैत्तिरीययजु:संहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे चतुर्थः प्रपाठकः संपूर्णः ॥२॥ ॥०॥ तत्सत्॥॥

·॥॥ श्रीगणेशाय नमः ॥०॥ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । हरिः श्रोम् । यदेकेन सस्थापयति यज्ञस्य सन्तत्यै अविच्छेदायर) ऐन्द्राः पशवो ये मुष्करा यदैन्द्राः सन्तोऽग्निभ्य बालभ्यन्ते देवताभ्यः समदं दधात्यामेयीस्त्रिष्टुभा याज्यानुवाव्याः कुर्यात् यदा यीस्तेना या यस्त्रिष्टुभः नेन ऐन्द्राः समृडौ न देवताभ्यः समदं दधाति वायवै नियुत्वते तूपरमा लभते तेजोऽवायुस्तेजस एष या सभ्यते तस्मात् यद्रियङनायुः॥१॥ वानि तद्रियं अमिदहति स्वमेव तत्तेजोऽन्वेति(९) यन्त्र नियुत्वते स्यात् उन्माद्येत् यजमानो नियुत्वते भवति यजमानस्यानुन्मादाय" वायुमती श्वेतवती याज्यानु- बाको भवतः सतेजस्वाय"" हिरण्यगर्भः समवर्तता ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [पापाप्रपाब.] इत्याघारमा धारयति प्रजापनि हिरण्यगर्भः प्रजा- पतेरनुरूपत्वाय सीणि वै एष रूपाणि पशूनां प्रत्या लभ्यते यत् श्मश्रुणस्तत् ॥२॥ पुरुषाणा रूपं यत्तपरस्तदश्वानां यदन्यतोऽदन तवां यदव्या इव शफास्तदवीनां यदजस्तदजाना) वायुर्वै पशूनां मियन्धाम यहायव्या भवत्येतमेवैनमभि संञ्जानानाः पशव उप तिष्ठन्ते ८) वायव्यः कार्याः । प्राजापत्या इत्याहुर्यायव्यं कुर्यात् प्रजापतेरीयाद् यत् प्राजापत्यं कुर्याढायोः ॥३॥ यद्यायव्यः पशुर्भवति तेन पायोति यत् प्राजापत्यः पुरोडाशो भवति तेन प्रजापते. ति यद हादशकपालस्तेन वैश्वानरानैतिर आग्नावैष्णवमेकादश कपालं निर्वपति दीक्षिष्यमाणोऽग्निः सवी देवता विर्ण र्यशो देवताश्चैव यच्च श्रारभते १०) अग्निरवमो देवतानां विष्णुः परमो यदानावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति देवताः ॥४॥ एवोभयतः परिपद्य यजमानोऽव रुन्धे पुरोडाशैन बै देवा मुष्मिलोके आधुवन चरुणाऽस्मिन् यः काम- येतामुमिन् लोके भुयामिति स पुरोडाशं कुर्वीत अमुभिनेव लोके चोति यदृष्टाकपाल स्तनायो ·(का.प्र.प.] बेदार्थप्रका। यस्त्रिकपालस्तेन वैष्णवः सबै एयः कामयेतास्मिन् लोके भुयामिति स चलं कुर्वीतामेटतं विष्णास्तण्डुला- स्तस्मात्॥५॥ चरुः कार्योऽस्मिन्नेव लोके धोति(१४) आदित्यो भवति इयं वै अदितिरस्यामेव प्रतितिष्ठत्यो अस्यामेवाधि यशं ननुते यो वै संवत्सग्मुख्यमभृत्वाऽग्निं चिनुने यथा सामिगौऽवपद्यते ताहगेव तद् आतिमा ऋच्छेद वैश्वानर हादशकपाल पुरस्तात् निर्वपेत् संवत्सरो वै अग्निवैश्वानरो यथा संवत्सरमावा॥६॥ काले आगने विजायते एवमेव संवत्सग्माखा काले भागतेऽग्निं चिनुते नातिमार्छति। एषा वै अग्नेः प्रिया ननूर्यद वैश्वानरः प्रियामेवास्य सनुवमय कन्धे चीण्ये- तानि इवीपि भवन्ति चयं मे लीका एषां लोकाना रोहाय८) ॥ ७॥ यद्रियङ वायुः । श्मश्रुणस्तत् । बायोः । निर्वपति देवताः । तस्मात् । अावा। अष्टाशिच ॥१॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥॥ ॥

·१२. वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०प्र०५/प.१] - श्रीगणेशाय नमः । पस्य विश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्। निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ मन्त्राणां ब्राह्मणं प्रोनं प्रपाठकचतुष्टये। अथ प्रश्नत्रये तत्र शिष्टमङ्ग विविच्यते ॥ प्रथमप्रपाठके “एकविशत्या माषैः" इत्यस्मिन्ननुवाके(८) "अग्रिन्यः पशूनालभते” इति विधाय अन्येषां पशूनां पर्यमिकृतानामुत्मर्गमुक्त्वा "प्राजापत्येन भस्थापयति" इति यदुकं तदनुम्मारयितुमनुवदति- "घदेकेन मधुम्थापयति यज्ञस्य सन्तत्यै अविच्छेदाय(१)" इति । इतरान् पशूनत्सृज्य प्राजापत्येनैकेन समापनं यत् तत् प्रारब्धस्य पएकर्मणः मान्तत्याय भवति, असमापने तु विच्छेदः स्यात् । अथ तस्मिन् कर्मणि मन्त्रविशेषं विधत्ते,-"ऐन्द्राः पशवो ये मुष्करा यदैन्द्राः सन्तोऽमिभ्य पालभ्यन्ते देवताभ्यः समदं दधाति श्रामेयीस्त्रिष्टुभो याज्यानुवाक्याः कुर्याद्यदा नेयीस्तेनानेया यस्त्रिष्टुभ- स्तेनेन्द्राः समृद्दी न देवताभ्यः समदं दधाति(२)" इति । 'ये लोकेषु 'मुष्कराः' अण्डसहिताः पशवः मन्ति, ते सर्वे पुंस्खलक्षणयेन्द्रिय- वृद्ध्या युक्त्वात् इन्द्रदेवताकाः, तादृशानां अन्यथालम्भने देवतानां कलई सम्पादयेत् , अतः कलहपरिहाराय अनिदेवताकाः चिटुप्- छन्दका काचः याज्यानुवाक्याः कुर्यात् , तथा मति सचामागेयत्वेन पशवोऽप्यानेयाः सम्पद्यन्ते, विटुभः इन्द्रेण सह उत्पन्नत्वात् तेन छन्दमा पशव ऐन्द्रा अपि सम्पद्यन्ते, तदुभयं मिलित्वा कलई परिहत्य 'ममी' सम्पद्यते । यदुकं सूचकारेण,-'अपि वा सर्वेषामेतेषां ·[काप.प.] वेदार्थप्रकाशे। खाने वायवे नियुत्वते श्वेतमजन्तूपरमाखभते वायुमती वपाचा शेतवती याज्यानुवाक्ये' इति। तमिमं पलं विधत-"वायचे नियुवते वपरमा लभते तेजोऽनेनयुस्तेजस एष पा लभ्यते तस्मात् पद्रियायुर्वाति तद्रियं अनिर्दहति स्वमेव तत् तेजोऽग्धति (९) इति । नियुत्मंजकाः अश्वविशेषा यस्य वायो: मन्ति सोऽयं नियुत्वान् । ढपरः शारहितः । अमिज्वालायाः उद्दोधकत्वात् 'वायुः' एव 'अनेः' 'तेजः'; तस्मात् 'तेजसः' 'एषः' पर पालधो भवति । पां दिशं प्रतिगच्छतीति 'यद्रिय वायुः यहिगभिमुखो वाति, सहिगभिमुख एव "अनिर्दहति'। तेन दहनेन खकीयमेव तेजः अनुगतवान् भवति । 'नियुत्वते' इत्येतदायुविशेषणम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रशंसति, “यन्त्र नियुत्वते म्यादन्मायेद् यजमानो नियुत्वते भवति यजमानस्यानुन्मादाय"(७) इति। वायो- नियामकाश्वाभावे मति यजमानोऽपि नियामकबुद्धिरहितः सन् उन्मतः यत्र-कापि गच्छेत् यत्किञ्चिदा वदेत, अतस्तत्परिहाराय नियुत्वद्विशेषणं । वायोरपेक्षितं मन्त्र विशेषं विधने,-"वायुमती श्वेतवती यांच्यानुवाक्ये भवतः. सतेजस्खाय"(४) इति । 'पीवोबा५ रयिवृध' इत्युचौ वायुमत्यौ श्वेतवत्यौ च, 'ते वायवे ममनमः' इति वायुशब्द- सद्भावात्, 'श्वेतः सिषक्ति' इति श्वेतशब्दसद्भावाच । वायोरमितेजस्वात् पएश्वैत्यस्य च तेजोरूपत्वात् तदुभयं सतेजस्वाय सम्पद्यते । द्वितीयाघारे प्राकृतमन्वं वाधितुं विधन,-'हिरण्यगर्भः समवर्तताये इत्याघारमा धारयति प्रजापति हिरण्यगर्भः प्रा- 16 ·१९९ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [पापाप्राप.] पता डिपदां. + पतेरनुरूपत्वाय"९) इति। हिरण्यं ब्रह्माण्डकपं यस्येश्वरस्य प्रजा- पतेर्भ वर्तने, सोऽयं हिरण्यगर्भः, यदा हिरण्यस्य ब्रह्माण्ड मध्ये सत्यलोके गर्भरूपत्वेनावस्थितः चतुर्मुखो हिरण्यगर्भः, अतोऽयं मन्त्रः प्रजापतेरनुरूपः । पएं प्रशंसति.-"सर्वाणि वै एष रूपाणि पशूनां प्रत्यालभ्यते चत् भत्रुणस्तत्पुरुषाणाए रूपं यत्तूपरस्तदश्वानां यदन्यतोदन पड़वां यदव्या व शफास्तदवीनां यदजस्तदजानाम् (१) इति । पानि रूपाणि मन्ति, तानि मर्गणि प्रति नद्रूपत्वेनैव परालभ्यते, तत्र 'यत्' मश्रुयुक्तत्वेन विपदा पुरुषेण साम्यं, स्टारहितत्वेनाश्वस्य मान्यं, अधस्तनपङ्कावेव दन्तमद्भावेन गोमाभ्यम्, अविसदृशः क्षुल्लकैः दिखरैरुपेतत्वात् अविसाम्यम्, अजजात्या सर्वेषामजानां साम्यम् । अथ वायुदेवता प्रशंमति,-"वायु पशूनां प्रियधाम यद्वायव्यो भवत्येतमेवैनमभि सजानानाः पशव उप तिष्ठन्ते") इति। पशूनां प्रावरणरहितत्वेन सञ्चरणाद्, 'वायुः' 'प्रियन्धाम' श्रतः पशोर्यायव्यत्वे मति'एन' वायुमभिलक्ष्य सम्यक् स्वकीयं धाम जानन्तः पशवः प्राप्यन्ते। च मीमांसया निर्णतुं कश्चिदर्थविशेषमनुष्ठेयं विधत्ते,-"वायव्यः कार्याः प्राजापत्या इत्याहुर्यायव्यं कुर्यात् प्रजापतेरियात् यत्प्राजापत्यं कुर्यादायोरियाद्यदायव्यः पशुर्भवति तेन वायोति • "विपदा धतुष्पदानां" इति बादर्शपुस्तकेऽधिकः पाठः । +चत्र यदिति पदं तत्पदं विना साकामिति यत्पदं विपिकरप्रमादा- इतमिव प्रतिभाति।

·[ चा.प. बेदाप्रका। १२९ - चमाजापत्यः पुरोडायो भवति तेन प्रजापत ति य दादाकपालसेन वैश्वानरान्तति" इति। पशोवायव्यत्वे मति अयं पशः प्रजापतः अपेयात्, प्राजापत्ये मति वायोरपेयात्। एवमपि अन्यदण्यचा- थाहर्तव्यं, पक्षयेऽपि वैश्वानरादयपेयात् वैश्वानरसम्बन्धिले तान्या- मपेयादिति प्रथमपक्षोपन्यासेऽपि वैश्वानरादित्यपि दृतीयः पठो ऽध्याहर्तव्यः, तचायं निर्णयः,-पशवायव्यः, परापुगेडाशः प्राजापत्यः, तस्य द्वादशकपालत्वं वैश्वानरसम्बन्धि,तेन देवतात्रयाणि अपैति इति । यतं सूत्रकारेण,-'यत्प्राक् दीक्षणीयायास्तचत्वा त्रिहविध दीक्षणीयां निर्वपति वैश्वानरं द्वादशकपालं हतीयं पुरस्तादमंवत्मरम्मतः' रति। अत्रानावैष्णवमेकादशकपालम्, श्रादित्य चाप्रेक्ष्य वैश्वानरस्य हतीयत्वम्। तत्र प्रथम इविविधते। "प्रामावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति दोतिष्यमाणोऽमिः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवताश्चैव या चारभते"(१०) इति । अग्रेः सर्वदेवतारूपत्वं सोमप्रकरणे स्पटमा- बातम्,-'ते देवा विभ्यतोऽनिं प्राविशन् तस्मादारमिः सर्वा देवताः' इति। यज्ञस्य सर्वाङ्गव्यापित्वात् विष्णुत्वम्, अतः एतदीयेन हविषा सर्वा देवता यजच उपक्रान्तवान् भवति । प्रकारान्तरेण देवताइयं प्रमति,-"अनिरवमा देवतानां विष्णुः परमो यदानावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति देवता एवाभयतः परिग्राह्य यजमानोऽवरुन्धे (१९) इति। शस्त्राणं मध्ये प्रथमशचे 'भरगिज्यातिः' इत्युक्त्वात् अग्नेग्वमत्वं चरमशस्त्रे 'विष्णोर्नुकम्' इत्युक्त्वाद्विष्णुः परमः ; अतः श्राग्रावैष्णवनिर्वापेण मध्यवर्तिनी मन देवताः उभयतः परिग्टहा खाधीनाः करोति ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [कापाप्राच.] कामनाविशेषेण पुरोडाशं विधत्ते,-"पुरोगन वे देवा अमुमिन् लोके आर्भुवन चरणाऽस्मिन् यः कामयेतामुमिन् लोके भुयामिति म पुरोडाशं कुर्वीत अमुभिन्नेव लोके धोति(१९) इति । अथ कपालगतामेकादशमयां विभज्य प्रशंमति,-"यदटाकपाल- सेनानेयो यत्तिकपालस्तेन वैष्णवः समृद्दी,-"(१२) इति। अन्यत्र हि 'आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति' इत्युक्त्वादष्टमङ्ख्या अनेः प्रिया । तथा 'वैष्णवं त्रिकपालम्' इत्युक्त्वात् चिसया विष्णोः प्रिया । तदुभयं 'मम्मी' भवति । फलविशेषाय चलं विधने,-"यः कामयेतास्मिलोके अनुयामिति स वरं कुर्वीताग्रेघृतं विष्णोस्तण्डलास्तस्माचरुः कार्योऽस्मिन्नेव लोके सोनि"(१५) इति। 'घृतम्' 'अमेः', 'घृतमस्य योनिर्घतः श्रितः' इत्यादिमन्त्रवर्णत् । तण्डुलास्तु विष्णोः प्रियाः, 'येऽणिष्ठास्तान् विष्णवे भिपिविष्टाय' इति श्रुतेः । तस्मादुभयप्रियत्वात् घृतयुक्तधरः कार्यः, एतेमास्मिन् लोके सम्मृद्धो भवति । अथ हविरन्तरं विधत्ते,-"श्रादित्यो भवतीयं वा अदितिरस्यामेव प्रतितिष्ठत्यथो अस्थामेवाधियज्ञं तनुते (१५) इति । अदितिर्देवता यस्य चरोः मोऽयमादित्यः, श्राग्रावैष्णवं हविः प्रथमं कृत्वा दितीय- इविष्लेन अयमादित्यश्वरः कार्यः । अदितिशब्देनेयमेव भूमिरुच्यते वस्थामेव भूमौ उपरि यजं छतवान् भवति,भूमौ प्रतिष्ठितव भवति। अथ हतीयं विविधत्ते,–“यो वै संवत्मरमुख्यममत्वामिं चिनते यथा मामिगीऽवपद्य तादृगेव तदातिमा अच्छेवैश्वानरं द्वादशकपाल पुरस्ताविपेत् संवत्सरो वै अनिर्वैश्वानरो यथा संवत्मरमाया काले ट .

·[का पाप.१] दार्थप्रका। भागते विजायते एवमेव संवत्मरमाचा काले धागतेऽग्निं चिनुते नातिमार्गति(१९) इति । उख्यस्याः संवत्मरधारणं उपरियात् विधास्यति संवत्मरमुख्यं मत्वा इति। तेन च धारणेन विना, अनिचयन- मपरिपकगर्भपातेन समानम्, अतो यजमानो चियते । तत् तस्मात् संवत्सरं धारहितम् अशकः, पुमान मंवत्सरात् प्रागेव तिस्रः षट द्वादश वा रात्रीः दीक्षाः चिकीर्षुः वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् तस्य च वैश्वानरस्थानः संवत्मररूपत्वात् यथा लोके मंवत्सरेण पूर्णा गा काले सुखेन जायते एवमपि अनयेच्या संवत्सरं प्राप्य काले प्राप्ने चितवान् भवति ततो न विद्यते । प्रकारान्तरेण प्रशंसति –“एषा वा अनेः प्रिया तनुर्यवैश्वानरः प्रियामेवास्थ तनुमव रुन्धे (१७) इति । मर्वेषां पुरुषाणां उपकारकः कश्चिदग्रिमूर्त्तिविशेषो वैश्वानरः, मा च मूर्तिः 'मे' 'प्रियं' शरीरं, ततः तयेच्या अमिसम्बन्धिनों प्रियामेव तनुवं प्राप्नोति । विहितानां हविषां त्रित्वं प्रशंमति,-"त्रीण्येतानि इवीषि भवन्ति चय इमे लोका एषां लोकाना५ रोहाय"(१८)-इति । प्राप्तये इत्यर्थः । यद्यपि भानावैष्णवं हविः प्रकृतावपि विद्यमान- स्वाचोदकपातं, तथापि उपरितनहविwिधानायायमनुवाद इत्य- विरोधः। मेयं दीक्षणीयेष्टिः 'षड्भिर्दीक्षयति' इत्येतस्मादनुवाकात् पर्व द्रष्टव्या । प्रकृती दोलाहुतीनां दृष्यनन्तरभावित्वात् । यत्तु, 'कामन्तरं प्रतिमुञ्चते' इति विहितं, उपरितने 'नइ म के पुरामि' इत्येतस्मिन्ननुवाके ममाबातम् । चत्र 'तत्' इति पदमपेक्षितमिव प्रतिभाति ।

·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। (का.प्र.प.] तत्रेयं मीमांसा,- "पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् । (१२अधि.),- "चयने रुकामत्यादिः पुरोत खामिसंस्कृतिः । पाठादाद्योऽन्तिमः कृप्तः क्रमात्याठस्य न क्षतिः ॥ अनिचयने दीक्षणीयादेरूद्धं रुकाधारणमाबातम, कण्ठे-धृतः सन्चरसि लम्बमानः सौवर्ण प्राभरणविशेषो रकाशब्दार्थः। उखास्थितो मिः शिक्येऽवस्थापितः कण्ठ धार्यमाणो यथा उरःप्रदेशं न दहति, तथा व्यवधायकत्वेन तद्धारणम्। अत एव ब्राह्मणम्.-'कामनरं प्रतिमुञ्चतेऽमृतमेव मृत्योरन्तर्धने' इति । यजमानसंस्काराश्च वपना- दयः प्रकृती दक्षिणीयानन्तरभाविनः, दुइ चोदकेन प्राप्ताः, तेभ्यः पूर्वमेव रुकाप्रतिमोकः पदार्थः कार्यः,तस्य प्रत्यक्षपाठात् माविवादिषु तस्यादृतत्वादिति चेत् । मैवम्, यजमानसंस्काराणं दीक्षणीयानन्तर्य प्रकृतौ लत, रकान्य तु पाठेन तत्कन्यनीयम्। तस्मात् संस्काराः पूर्वभाविनः। न च, मावित्रदृष्टान्तो युज्यते, दीक्षणीयाया इव संस्काराण प्रतिमोकादृद्धं पुनःपाठात्, न च, दीक्षणीयानार्य बोधिते रुकाप्रतिमोकपाठवैया, स्वरूपबोधनेन चरितार्थत्वात् ।. ततो एकाप्रतिमोकः पश्चात्कार्यः । चतुर्थाध्यायम्य चतुथैपादे (६०) चिन्तितम् - नित्यो नैमित्तिको वा स्थाद्यागो वैश्वानरश्चितौ । नित्यः पुरेव यच्छब्दादविरोधाच पश्चिमः ॥ अग्निचयने श्रूयते,-"यो वै संवत्सरमुख्यममत्वागिं चिनने यथा मामिगौऽवपद्यते तादृगेव तदार्तिमा दैश्वानरं द्वादशकपाल पुर- ·.[कामाप.] वेदार्थप्रकाये। - सानिर्वपेत्" इति। उखा पीठरः,तामुखां युञानः प्रथमं मनः" इत्या- दिप्रपाठकाबातमन्त्रैः सम्पाद्य, नस्यामुखायामनिं निधाय पजुखामेव बादशोखामेव शिक्ये तामुखामवस्थाप्य तछियं खकण्ठ बध्वा तम् उख्यमग्निं मंवत्सरं मत्वा पञ्चादिष्टकाभिरमितव्यः, अभरणे स्वपूर्णगर्भ- पातवद्विनाशः स्यात्।ततो वैश्वानरेष्टिं चयनात् प्रागेव कुर्यादित्यर्थः । चापि अन्तरायवाक्यवद् अभरणवाक्यस्यार्थवादत्वात्रि त्या वैश्वानरे- शिरिति चेत् । मैवं, 'यः पुमान् हत्वा चिनुते म निळपेद्' इति कर्डसमानाधिकृत-यच्छब्दवशादभरणेच्योर्निमित्तनैमित्तिकभावावभा. मात् । किच दधिग्रहस्य नित्यस्य पाक्षिकत्वरूपं नैमित्तिकावं विरुद्धम् । इह तु नित्यत्वे प्रमाणाभावादेव नैमित्तिकत्वमित्य- विरोधः॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाद विनाशयन् । पुमाश्चतुरो देयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ पति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्ड़े पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ ॥ प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा प्रणानु प्राविशताभ्यः पुनः सम्भवितं नाशकोत् सोऽब्रवीद भवदित्स यो मा द्रुतः पुनः सञ्चिनवदिति तं देवाः समचिन्वन् ततो वै ने • 'बशिक्ये' इति सर्वत्र पाठी न सम्बगिव प्रतिभाति ।

·१२९
त्तिरीयसंहिताभाष्ये।
[का०५प्र.प.]
आर्भुवन् यत्समचिन्वन् तचित्यस्य चित्यत्वम् य एवं
विद्वानग्निं चिनुते कनोत्येव) कस्मै कमग्निश्चीयते
इत्याहुर निवान् ॥१॥
असानीति वै अग्निश्चीयतेऽग्निवानेव भवति कम
कमग्निश्चीयते इत्याहुदेवा मा वेदन्निति वै अनिश्चीयते
विदरैनं देवाः कस्मै कमग्निश्चीयते इत्याहुरही
असानीति वै अग्निश्चीयते गृहवि भवति कस्मै कमग्नि-
चीयते इत्याहुः पशुमानसानीति वै अग्निः ॥ २॥
चीयते पशुमानेव भवति कस्मै कमग्निश्चीयते इत्याहुः
सम मा पुरुषा उप जीवानिति वै अग्निश्चीयते चयः
प्राचः चयः प्रत्यच्च श्रात्मा सप्तम एतावन्त एवैन-
ममुमिन् लोके उप जीवन्ति प्रजापतिरमिमचिकीषत
नं पृथिव्यब्रवीत् न मयग्निं चैष्यसेऽति मा धक्ष्यति सा
वातिदयमाना वि धविष्ये ॥३॥
स पापीयान् भविष्यसीति सोऽब्रवीत् तथा वै अहं
करिष्यामि यथा त्वा नाविधक्ष्यतीति स इमामभ्यमृशत्
प्रजापतित्वा सादयतु तया देवतयाऽङ्गिरस्वद् ध्रुवा-
सीदेतीमामेवेष्टकां कृत्वोपाधत्तानतिदाहाय) यत्
प्रत्यग्निं चिन्धीत तदभि मृशेत् प्रजापतिस्त्वा सादयतु
तया देवनयारिखद् ध्रुवा सौद ॥४॥

·[ पा.प.] वेदाप्रकारे। पनीमामेवेष्टकां कृत्वोपं धत्तेऽनतिदाहाय प्रजापति- रकामयन प्रजायेयेति म एतमुख्यमपश्यत्तर संवत्सर- मविभस्ततो वै स प्राजायत तस्मात् संवत्सरं भायः प्रैव जायते.) तं वसवोऽब्रुवन् प्र त्वम॑जनिष्ठा वयं प्र आयामहै. इति तं वसुभ्यः प्रायच्छतं वीण्य हानि पविभहस्तेन ॥५॥ चीणि च शतानि असृजन्तु चयस्त्रिशतप तस्मात व्यहं भार्यः प्रैव जायते तान् रुद्रा अब्रुवन् प्र यूय- मजमिव वयं प्रजायामहे इति त कुद्रेभ्यः प्रायच्छन्तर षडहानि अबिभरुनेन चीणि च शतानि प्रसृजन्तु पर्यस्विशतच तस्मात् षडई भायः प्रैव जायते तानादित्या अब्रुवन् प्र यूयमजनिढुं वयं ॥ ६ ॥ प्र जायामहै इति तमादित्येभ्यः प्रायछन्न हादशाहानि अबिभरुस्तेन चीणि च शतानि असृजन्त ज्यस्त्रिशतच तस्मात् हादशाहं भार्यः प्रैव जायने १९) तेन वै ते सहसमसृजन्तोखा संहसतमीम्" य एवमुख्य साहसं वेद प्र सहसं पशूनाप्नोति ॥ ७॥ अग्निवान् । पशुमा सानोति वै अग्निः। चविष्ये । सोत् प्रजापतिस्वा सादतु तया देवनयारस्वद 17 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [कापाप्रपाब.२] भ्रवा सीढ़। तेन। तानादित्या अब्रुवन् प्र यूयमजनित वयं । चत्वारिशच ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥॥ दरीक्षणीयेष्टिराद्यानुवाके त्रिहविरीरिता । पथ द्वितीये चयन-तत्फले अभिधीयते । तत्रादौ चयनं वि- धातुं प्रस्तौति,-"प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा प्रेणानु प्राविशत् ताभ्यः पुनः सम्भवितुं नाशकोत्मोऽब्रवीदृधवदित्म यो मेतः पुनः मंचिनव- दिति तं देवाः समचिन्वन् ततो वै ते श्राव॑वन यत्समचिन्वन्तत् चित्यय चित्यत्वम् (९) मिति। पुरा कदाचित् प्रजापतिः सर्वाः प्रजाः 'राष्ट्रा' 'प्रेणा' प्रेवा प्रियातिश येन तासु प्रजासु स्वयं 'प्राविशत्', प्रविश्य च 'ताभ्यः' प्रजाभ्यः सकाशात् स्वकीयेन केनचिद्रपेण 'पुनः' उद्भवितुं, 'नाशकोत्', अशकस्तत्रैव स्थित इदम् अत्रवीत्'-'य:'- कचिन्माम 'इतः' प्रजाभ्यः पुनः-सम्भवो यथा भवति तथा 'चिनवत्' पिनोति । 'म' पुरुषो 'काधवत् इति' सभोत्येवेति । तदाक्यं श्रुत्वा देवा अनिरूपेण पुनः संभृतो यथा भवति, तथा 'त' प्रजापति- रूपमानिमिएकाभिः 'अचिन्वन्' तेन चयनेन ते देवा शुद्धिं प्राप्ताः । यस्मादेवं सम्यक् अचिवम् : तस्माचयनविषयादग्नेश्चित्यमिति नाम सम्पन्नम् । इदानीं विधत्ते, “य एवं विद्वानगिं चिनुते समोत्येव (१)-इति ·[पा./प्र.प. बेदार्थप्रका। अथ प्रश्नोत्तराभ्यां क्रमेण फलविशेषाधिदर्शपिपुरादावेकं पा दर्शयति,-"कस्मै कमनिश्चीयते ?-इत्याहुरमिवान् असानीति में अनिश्चीयतेऽग्निवानेव भवति"२) इति । कमित्यव्ययं, कामायेत्यसिब वर्तते । ब्रह्मवादिषु मध्ये केचिदेवं पप्रच्छुः, 'कस्मे' कामाय पयम् 'अमिञ्चीयते?'-'इति' उके एवमुत्तरम् 'भाऊ',-'अनिवानमानीति', -शास्त्रीयानियुकोऽहं भवानि-दति कामयित्वा अयममिचीयते इति । ततोऽग्निं चित्वा उत्तरतुयोग्यशास्त्रीयाप्रियुक्त एव भवति । द्वितीयं फलं दर्शयति,-"कस्म कममिचीयते ?"इत्यादवा मा वेदनिति के अग्निश्चीयते विरेनं देवाः"(७) इति । स्वर्गस्था 'देवा.' मा 'मा' मां यजमानं 'वेदन अयं यजमानः सम्यगनुष्ठितवामित्येवं विदन्तु-दूति कामयित्वा अमेश्चितत्वाद्देवा एनं विदन्येव । तृतीयं फलं दर्शयति,-"की कममिचीयते ?-इत्याऊन्सी अमानीति वै अग्निश्चीयते ग्रीव भवति"(५) इति। शाखीयसर्व कर्मानुष्ठानसमर्थो ग्रहस्थो भवानि इति कामयित्वा अग्निं पिवान- साथैव भवति । चतुर्थ फलं दर्शयति,--"कमी कममिक्षीयते ?-इत्याजः पर- मानमानीति वै अनिश्चीयते पशुमानेव भवति"(९) इति। पर- समृद्धेः कामिनत्वात् पशुममृद्धिर्भवत्येव । परमं फन्नं दर्शयति,-"कम्मै कमविधीयते ?-इत्याज: पनमा पुरुषा उपजीवानिति वै अग्निश्चीयते त्रयः प्राञ्च स्त्रयः प्रत्यक्ष प्रात्मा सप्तम एतावना एवनममुभिन् लोके उपजीवन्ति" इति। 'प्रातः' पूर्वभाविनः, पिपितामहप्रपितामहास्वयः पुरुषाः। 'प्रत्यवः' - ·वैत्तिरीवसंहितामाथे। [कामाप्रपा] २१९ पखाजाविनः, पुत्रपौत्रप्रपौत्रास्त्रयः पुरुषाः । मध्यवर्ती स्वयं सप्तमः । एते मर्वे पुरुषाः मामुपजीवन्तु,-अहमेवैतेषां रक्षको भविद्यामि रति कामयमानोऽनिं चिचा स्वर्गलोके तथैव रक्षको भवति । चरक सूत्रकारेण,-'प्रजापतिस्ता सादयतु तया देवतयागिर- खद् ध्रुवा मीदेत्युत्तरवेदिमभिम्टम्य' इति । तदिदं विधातुं प्रस्तौति,-"प्रजापतिरमिमचिकीषत' तं पृथिवी अब्रवीत्र मयधि पेयोऽति मा धक्ष्यति, मा त्वानिदद्यमाना विधविश्थे । म पापीयान् भविष्यसीति मोऽब्रवीत् तथा वै अहं करिष्यामि यथा त्वा नाति धक्ष्यति रति सदमामभ्यमशत प्रजापतिस्वा मादयतु तया देवतया- रिखद् ध्रुवा मीदेतीमामेवेष्टका कृत्वोपाधत अनतिदाहाय") इति। पुरा कदाचित्, प्रजापतिरनिं, चेतुमिच्छां चकार, '' चयनार्थिनं प्रजापतिं 'पृथिवी' एवम् 'अब्रवीत्',-हे प्रजापते, "ममोपरि 'अग्निं न चेष्य से', अनिचयनं न करिष्यसि मा कुर्वित्यर्थः। कुतः? इति चेत् । तच्छृष्ण, ममोपरि चीयमामोऽमिमीमतिशयेन 'धक्ष्यति', तदानीमत्यन्नं दह्यमाना 'मा' अहम् इतस्ततः परिलुठन्ती ममोपरिस्थितं त्वामपि कम्पयिष्ये । ततः 'स' त्वं पापिष्ठो दरिद्रो। 'भविष्यमि-दतितकृत्वा प्रजापतिरिदमनवीन, यथा' अयं चीयमानो ऽग्निखा नातिशयेन 'धक्ष्यति', 'तथा' एव 'अहं करिष्यामि'-इत्युक्का प्रजापतिर्वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण 'दमा' भूमिमभितः स्पृष्टवान् । मन्त्रस्य चायमर्थः, हे भूमे, त्वामाद्यकारणभृताम | पाच- • अचिकीर्षत इति का• की. पु. पाठी न सम्यक् । + दरिलोऽयं इति का. की. प. + त्वां ममापि कारणभूताम्-रति का• क्री० पु. पाठः । पाठे। म सम्यक् ।

·बागपाप.] पैदावा। । प्रजापतिः बां• 'सादयतु' खापयतु, पथ प्रजापतिरूपचा 'तबा' नवा नव रक्षयिथा देवतया 'ध्रुवा' मती 'सी' उपविय, अधिरोभिः स्थापिता यथा ध्रुवा भवति तददिति । अनेन समलक- वनेन रमा' मी भूमिम् 'दएकाम' 'एव' 'शत्वा' अनिभरीरामा:- पातित्वेन 'पाधत्त', म अनिः खात्मानमतिदहति । पथ विधत्ते,-"यत्प्रत्यनिं पिवीत तदभिमत् प्रजापतिक्षा मादत तया देवतया अङ्गिरख वा मीदेति इमामेवेरको हलोप धनोऽनतिराहाय"() इति । 'यत्' चयनम्थानं, 'प्रति' रएकाभिः 'अमिं चेतुमिच्छति, 'तत्' स्थानं 'प्रजापतिः' इत्यादिमन्त्रण 'अभिमत्' । तेन अभितः-स्पर्शनेन 'इमा' भूमि कृत्स्नामपि 'रएको' 'कृत्वा' उपहितवान् भवति । तेन पानिदाहा न भवति । पथोख्यामेर्धारणं विद्यते,-"प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति स एतमुख्यमपश्यत्त संवत्सरमविभस्ततो वै म प्राजायत तस्मात् संवत्सरं भार्यः प्रेव जायते"१०) इति। प्रजोत्पादनमाधनवेनो- ख्यामिमेकस्मिन् संवत्सरे प्रतिदिनमुपस्थानकाले खगले शिक्पा बध्वा धारयेत्। तत उत्पादको भवति । अथ चीणि पक्षातराणि चह-षडह-दादशा-धारणरूपाणि कामेण विधत्ते,-' वसवोऽब्रुवन् प्र त्वमनिष्ठा वयं प्र जायामहे रति तं वमुभ्यः प्रायछत् चोणि पानि अविभरस्तेन चीणि प्रतानि अमान्न चलितं च तस्मात् यहं भार्यः प्रेव जायते । • त्वामिति पदं पुनवतामिव प्रतिभाति ।

·तैत्तिरीयसंचिताभाष्ये। [का. तान् रुद्रा अंब्रुवन् प्र यूयमजनिट्वं वयं प्र जायामहे इति त५ बद्रेभ्यः प्रायच्छन् तं षडहानि अबिभरुस्तेन त्रीणि च शतान्यजन्त चयस्त्रिशतं च तस्मात् षडहं भार्य: प्रैव जायते । तानादित्या अब्रुवन् प्र यूयमजनिव वयं प्रआयामहे इति तमादित्येभ्यः प्रायछन् तं बादशाहानि अबिभरुस्तेन चीणि च शतान्यजन्त पयस्त्रिशतं तस्मात् द्वादशाई भार्यः प्रैव जायते"(१५) दति। 'त' प्रजापति 'वमव' एवम 'अब्रुवन्', हे प्रजापते, त्वं प्रजा उत्पादितवानमि, तथा वयमप्युत्पादयाम दति, ततः प्रजापतिः ‘तम्' उख्यमग्निं वसुभ्यः 'प्रायच्छत्'; ते च तमग्निं व्यहं धृत्वा चयस्त्रिंशदधिकं प्रजानां प्रतत्रयम 'अमजन्त', तम्मात् प्रजोत्पत्तये यहं भार्य इत्येकः पक्षः। एवं रुद्रादित्यवाक्ययोरपि व्याख्येयं । पक्षत्रयार्थवादान् समूहाकारेण निगमयति,-"तेन वै ते सह- समसजन्त उखा५ महसतमीम् (१२) इति । 'ते' वसुरुद्रा- दित्याः । उखा महसतमी यथा भवति, तथा एकोनं प्रजासहसम् 'प्रसजन्त' । वेदनं प्रशंमति,-"य एवमुख्यं माइसं वेद प्र सहसं पशून्. प्राप्नोति"(१५) इति । अत्र चयनविधि-तवाह्मणं "माविचाणि जुहोति" (५।९।१) इत्येतस्मात् प्राक् द्रष्टव्य । भूमिस्पर्शनमल- प्राधणे तु "श्रने तव श्रवो वय" (५।२।६) इत्यनुवाके "यु बाईस्पत्य मेधो नोपानमत्" (8) इत्यतः प्राक् द्रष्टव्ये । उख्यधारणब्राहाणं तु "न इसम वै पुरामिः" (५॥११.) इत्यनुवाके द्रष्टव्यम् ॥

·[चा.५/प्र.ब.२] वेदाचप्रका। - श्रच मीमांसा,- द्वितीयाध्यायस्य वृतीयपादे (१००) चिन्तितम्,- "अग्निं चिनुत इत्यत्र यागो वा संस्कृतिर्यजिः । लिङ्गन यागनामत्वाद्यजिना चानुवादतः ॥ रूका द्रव्यस्य नामैतबकेराधानवधितिः । संस्कृतिः संस्कृते वहावनिष्टोमा विधीयते ।। 'य एवं विद्वानग्निं चिनुते' इत्येवं विधाय श्रूयते,- 'अथाता- मिमनिष्टोमेनानुयजति तमुख्येन तं षोडशिना तमतिरात्रेण' इति । अवानिशब्दो यागाची स्तोत्रशस्त्रादेः कलिङ्गस्य श्रूयमाणत्वात् । तच लिङ्गमेवं श्रूयते,-'श्रग्रस्तोत्रमः शस्त्रम्' पनि षडुपमदो- ऽश्चित्यस्य भवन्ति इति । यदि लिङ्ग प्रापकापेतं, तहि यजिना तदनुवादः प्रापकोऽस्तु, 'अग्रिमनिटोमेनानुयजति' इत्यस्मिन् वाक्ये 'अग्निं यजति' इति यजिसामानाधिकरण्यात्, ‘उपांशु याजयति' इतिवत् यागनामत्वं । अथोच्येत,-'अनुशब्दम्य अनिशब्देनान्वयाद् यज्यन्वयोऽमिष्टामस्थेति' । तथाप्योः पुरोयजने मति अनिष्टोमस्थानु- यजन सम्भवति, 'देवदत्तमनुगच्छति यजदत्तः' इत्यत्र देवदत्ते पुरोगमनदर्शनात् । तम्माद् ‘अग्निं चिनुते' इत्यत्राग्निनामको याग पाख्यातेन विधीयते । चिनोतिम्त 'दएकाभिग्निं चिनुते' इतिवाक्य- प्राप्तस्य चयनस्य सोमयागविकृतित्वप्राप्तस्य ग्रहममुदायम्ये अनुवादः । इति प्राप्ने ब्रूमः,-अग्निशब्दो रूल्या वहिद्रव्यमाचष्टे, रूदिस लिप्ततया लिङ्गादिकल्याद् यागवाचित्वात् बलीयमी,-दति न चागमामत्वं । न च, अब यागरूपमस्ति, दूरदेवतयोमिद्धेः, अत:

·सिरीयसंहितामाथे। [पापापाएप.] 'अग्रिमादधीत' इत्युताधानवद् 'अग्निं चिनुते' रत्युतं चयनम् अग्निद्रव्य- संस्कारः । न च, संस्कृतस्य विनियोगाभावः, 'अमिममिष्टोमेन चलते इत्यादिवाक्यैरमिष्टोमादौ विनियोगात् । तस्मात् संस्कारविधिः । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीचे वेदार्थप्रका कृष्णयजु:- मंहिताभाथे पञ्चमकाडे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥०॥ यजुषा वै एषा क्रियते यजुषा पच्यते यजुषा विमुच्यते यदु उखा सा वै एषैताई यातयात्री सा न पुनः प्रयुज्येत्याधुरमे युवा हि ये तव युवा हि देवहुनमार इत्युखाया जुहोति तेनैवैनान् पुनः प्र युत तेनायातयामी यो वै अग्निं योगे भागते युनक्ति युक्त युवानेषमै १० युवा हि देवहनमा इत्याईष वै भने]गस्तेनैवैन युनक्ति युक्त युञानेषु " ब्रह्मवादिनी बदन्ति न्यनिश्चेतृव्या । उत्तानाइ इति वयसां वे एष प्रतिम्या चीयते यदृग्मिर्यद् न्यचं चिनुयात् पृष्टित रनमा तय कच्छेयुर्यदत्तानं न पनितु शकुयाद असुवग्योऽस्य स्यात् प्राचीनमुकानं ॥२॥ पुरुषशीर्षमुपं दधाति मुखत एवैनमाहुतय सच्चन्ति नानानं चिनुते सुवर्योऽस्य भवति सौर्य जुहोति युवा हि ये सर्व ·[पापा..] वेदार्थप्रकारे। परेवास्मिन् पनि दधाति" डिणुरोति हिचक्षुषी) समान्या जुहोति समाना हि चक्षुः समध्ये देवासुराः संयंता बासन ने वामं वसु सं न्यदधत तहेवा वाम- Vता अञ्चन तहामभृता वाममृत्त्वं यहामभृतम्, उपदधाति वाममेव तया वसु यजमानो धाव्यस्य हड़ते हिरण्यमूर्धी भवनि ज्योति हिरण्यं ज्योति- मिं ज्योतिषैवास्य ज्योतिर्वामि रङक्ते). दियजुर्भवति प्रतिष्ठित्यै ॥३॥ युचानेधमे। प्राचीनमुत्तान। वामम्तम् । चतु- विशतिश्च ॥ई॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः॥॥ । पचनस्य विधिस्तथ फसमुख्यस्य धारणम् । अनुवाके दितीये हि तदेतत्त्रयमीरितम् ॥ अथ हतीयानुवाके उख्यहोमादिकमभिधीयते । नमेनं होम विधत्ते,-"यजुषा वै एषा कियने यजुषा पचते यजुषा वि सुचने पद् उखा मा ते एपेताई यातयात्री मा न पुनः प्रयुज्येत्याग्ने युवा हिये तव युवा हि देवडनमा इत्युवायां जुहोति नेनैवेनान् 18 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [पापापाप. पुनः प्र युके तेमायातयाबी(१) इति । 'एषा' उखा "वसवला कण्वन्तु" -(४।९।६.३) इत्यादिना 'यजुषा' 'क्रियते'; "धिषणाखा" (४।१।२) इत्यादिना 'यजुषा' सेयमुखा 'पद्यते' ; "मातेव पुरम्" (४।२।।२) इत्यादिना 'यजुषा' शिक्यात् 'मुच्यते', येयम् 'उखा' बहुधा यजुभिरनुष्ठिता, 'मा' स्यमुखा एतस्मिन् काले गतसारा सम्पत्रा, बहुधा प्रयुक्त्वात् ; अतः 'मा' गतसारा उखा 'पुनः' प्रयो म योग्यत्येवमभिज्ञा 'पाडः'; अतः पुनः समारत्वसम्पादनाय "धने युवा रि"(५)-इति मन्वदयेनोखायां जुहुयात् ; 'तेन' होमेनो पुनः-प्रयोगयोग्यां करोति, होमेनैव समारत्वस्य सम्पादितत्वात् । "अग्ने युखा हि"-इत्यादिके काचौ तु "ध्रुवामि" (४।२।९) इत्यनुवाके समाचाते व्याख्याते॥ मन्त्रगतस्य 'युष्य'-दतिशब्दस्य तात्पर्य दर्शयति,-"यो वे अग्निं योगे भागते युनक्ति युके युञानेषु"(२) इति । 'यो' यजमानो योगकाले ममागते मति अप्रमत्तः 'अग्नि' 'युनक्कि', म यजमानो- ऽग्रियोगानुष्ठाटषु यजमानेषु मध्ये स्वयमपि अग्नियोगानुष्ठातेति- व्यपदेशा भवति । स च योगो मन्त्र युख्य-पदोचारणेन सिध्यति, हे अमे, त्वं युको भवेत्येवं तस्य पदस्य वाच्यार्थत्वात्। अतस्तदुचारोग एनमग्निं 'युनर्ति', 'युचानेषु' यजमानेषु च परिगण्यते । एतका होमबाणे “एषां वै एतलोकानाम्" (५।२।६) इत्यनुवाके "पूर्ण, तस्योप दध्यादनुपदस्थदेवान्नम् -इति वाक्यादूय द्रष्टव्यम् ॥ • एवमेव सर्वच पाठ । 'इन्दन्तु' इति पाठी भवितुं युक्तः। पति का.मी.पु. पाठः। ।

·[पापाप्र.श. वेदार्थप्रकारे। अथ पुरुषी पधानं विधने,-"ब्रह्मवादिनो बदति न्यनिषेतयार उत्तानार इति वयसां वै एष प्रतिमया चीयते पदमियत न्यञ्चं चिनुयात् पृष्ठित एनमाडतय पच्छेथुर्यदत्तानं , पतिहर मनुयादसुवोऽस्य स्यात् प्राचीनमुक्सान पुरुषशीर्षमुप दधाति मुखत एवैनमाहुतय सच्छन्ति नोत्तानं चिनुते सुवर्योऽस्य भवति"(५) इति । 'न्य अधोमुखः, 'उन्मानः' अर्डमुखो चोऽयम् 'अनिः', म एष पक्षिणामाकारेण 'चीयते', तथा मति अधोमुखत्वे म चितस्यानेः पृष्ठभागे सवा पाहुतय एनमग्रिमानुयुः, ऊर्जमुखत्वे स पक्षाभ्यामाकाशे गन्तुं न शक्यात, गममाभावे र स्वर्गीय हिता न भवति । अत्र दोषदयपरिहाराय 'पुरुषशीर्षम् उप-दध्यात् । सच शिरः प्राचीनं, केशभागं• प्राच्यान्दिशि, विनगलभार्ग प्रतीच्यान्दिणि कृत्वा अर्ध्वमुखं स्थापयेत् । एवं मति तब यमाना पाडतयो मुखपदेशे एवाभिं प्राप्नुवन्ति, न तु पृष्ठतः ; पच्या- कारस्थार्ध्वमुखत्वाभावेन श्राका गर्नु शक्यत्वात् स्वर्गीय हिता एव भवन्ति । अस्य चोपधानमन्वस्त "श्रादित्य गर्भम्" (४।२।१.) गादिके, उपधानविधिस्तु “मध्ये पुरुषशीर्षमुप दधाति"(२)-इति, "एषां वै एतलोकानाम्" (५ २।९) इत्यनुवाके समाचातः । तु विधिमनूंच प्राचीनानाने च गुणो विधीयते ॥ पदुकं सूचकारेण 'चित्रं देवानामित्याभ्यामक्षिकटयो इत्या' इति । तदिदं विधते,-"मौर्या जुहोति चक्षुरेवास्मिन् प्रति दधाति (४) इति । मौरी "चित्रं देवानाम"(९) इत्यादिका, मा केशभागः एवं निगलभाग इति च प्रथमान्तपाठो न युक्तः ।

·वैतिरीयसंहिताभाष्ये। [फा०५/प्राप.] . "त्यक्षातवेदसम्" (१।४।४३) इत्यनुवाके समाजातवात् तत्रैव व्याख्याता, सूर्यस्य चक्षुरभिमानीदेवत्वात् तन्मत्रहोमेनास्मिन् पुरुषशीर्ष चक्षुरिन्द्रियं सम्पादयति । चक्षुरभिमानित्वञ्च ऐतरेयिणः समामनन्नि,-'श्रादित्यश्वर्भूत्वा अवीणि प्राविशद्'-दति ॥ अर्धर्च या विभज्य विनियु, "दिर्जुहोति दे हि चक्षुषी (६) इति । इन्द्रियस्यैकत्वेऽपि गोलकभेदात् दिलम् ॥ उम्मेदशकां वारयितुमेकवं विधने,- "ममान्या जुहोति समान हि चक्षुः समृधे(६) इति । गोलकभेदेऽपि इन्द्रियस्यैकत्वा- हुगेकत्वम् । इदं होमब्राह्मणमपि पुरुषशीर्षविधिसमीपे द्रष्टव्यम् ॥ अथ वामझताख्याया दरकाया उपधामं विधत्ते,-"देवा- सुराः संयत्ता श्रासन् ते वामं वस सं न्यदधत तहेवा वाममता प्रवृश्चत तदाममतो वामवाममत्त्वं यद्वामझतमुपदधाति वाममेव तया वसु यजमाना भाटव्यय हो"(७) इति । यदा देवाचासुराध युद्धायोद्यताः, तदानों तदुभयेऽपि वननीयं 'वसुः खं धनं एकेका मूलत्वेन ? सम्यक स्थापितवन्तः। तत्रासुरमम्बधि यद्धनं, तदेतद्देवा अनया वामभृता खेटकया विनाशितवन्तः, तो वामं हरन्ति माशयनीति व्युत्पन्या हकारस्थाने भकारादेशे मति वाममदिति काम सम्पन्न । श्रतो यजमानोऽप्येतदुपधानेन भाव्यस्य धर्म विनाशयति ॥ * रवमेव सर्वत्र पाठः । षभिमानिदेवत्वादिति पाठी भवितुं युक्तः । + रवमेव सर्वत्र पाठः। 'बईचमिम' इत्याकारकः कचित्पाठी भवितुं युक्त। + वामभदाख्याया ति पाठो भवितुं युक्तः । 5 मूरत्वेन इति पादर्शपुस्तकपाठः ।

·[चा/प्र.प.]
वेदार्थप्रकाये।
१५
परक सूचकारण,-'प्रबाहुगिष्टकायां हिरण्यमकलावा पाने
श्रने सूर्ये रुच इति दाभ्यां वामभतम्'-- इति । नत्र हिरण्यशकलो
विधते-हिरण्यमूर्धी भवति ज्योति हिरण्यं ज्यातिवाम ज्योतिषेव
अस्य ज्योतिवाम (८) इति । हिरण्यशकलाइयं मूर्षि उपरिभागे
यस्था दएकामाः मा हिरण्यमूर्षी, हिरण्यं प्रकाशरूपत्वात् ज्योतिः,
वाममपि मणिमुकादिक तथा व्यातिः ॥
"यास्ते अने सूर्य नमः" इत्यादिमन्त्रदयं तत्र विनियुक-
दियजुर्भवति प्रतिष्ठित्ये) इति । वे यजुषी यस्यां वामनः मा
दियजुः। ददश्च वामभग्राह्यणं "खयमारणामुप दधाति" (UAE)
इत्यनुवाके दुर्वेष्टकाब्राह्मणादू "देवलक्ष्यं वै अलिखिता"(३)
इत्यतः पूर्व द्रव्यम्॥
-
इति मायनाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:-
मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके बतायोऽनुवाकः ॥०॥
वापो' वरुणस्य पालय चासन् ता अग्निरभ्यध्यायत्
ताः समभवत् तस्य रेतः परापतत् सदियमभवद् यद्-
द्वितीय परापतत् तदसावभवदियं वै विराइसौ स्वराद
यद् विराजावुपदधातीमे एखोप धत्ते यई असौ रेत:
सिम्पति सदस्यां प्रति तिष्ठति तत् प्रजायते ता
पोषधयः ॥१॥

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.प्राथ.] १४२ वीरुधी भवन्ति ता अग्निरनि य एवं वेद प्रैव जायतेऽबादी भवति । यो रैतस्वी स्थात् प्रथमायां तस्य चित्यामुभे उप दध्यादिमे वास्मै समीची रेत: सिञ्चतो यः सिक्तरेता स्यात् प्रथमायां तस्य चियाम- न्यामुप दध्यादुत्तमायामन्यार रेन एवास्य॑ सिक्तमा- भ्यामुभयतः परि गृह्णाति") संवत्सरं न क॥२॥ चन प्रत्यवरोइत न होमे कंचन प्रत्यवगहतस्तदे- नयात" यो वै अपशीर्षाणमग्निं चिनुतेऽपशीर्षाऽमु- मिन् लोके भवति यः सशीर्षाणं चिनुते सशीर्षाऽमु- भिलोके भवति) चित्तिं जुहोमि मनसा पृतेन यथा देवा इहा गमन् वीतिहाचा कालावधः सः समुद्रस्य क्युनस्य पत्मन् जुहोमि विश्वकर्मणे विश्वा अहाऽमर्त्य हविः' इति स्वयमामामुपधाय जुहोति ॥३॥ एतद अग्नः शिरः सशीषीणमेवाग्निं चिनुते सीपीऽमुष्मिन लोके भवति यः एक वेद०) सुवर्गीय वै एष लोकाय चीयते यद् निस्तस्य यदयथापूर्व क्रियते सुवर्यमस्य तत् सुवग्र्योऽग्निः(११) चितिमुपधायाभि मृशेत्रचितिमचितिं चिनवद् वि विद्वान् पृष्ठववीता इंजिनाच मत्तीन राये च नः स्वपत्याय, देव दिनि ·[बा०प्र०प००] वेदार्थप्रका। २०५ च राख पदितिमुरुष्येति ) यथापूर्वमेवनामुप धत्ते प्राचमेनं चिनुते सुवग्योऽस्य भवति ॥४॥ पोषधयः। कं । जुहोति। स्वपत्याय । अष्टादश च ॥४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ।। उखाहतिः पुभिरश्च वामम हतीयके । अथ चतुर्थे रेतःसिगाद्या उच्यन्ते, यदुकं सूत्रकारण,-'विराट ज्योतिरिति निसा रेतःसिपम्तामा हे प्रथमायां चित्यां यून उप दध्यात् सर्वा मध्यमायां विवयम एका प्रथमायामेकामुत्तमायाँ स्थविरस्य' इति। तत्र इयोरुपधानं विधत्ते,-"आपो वरुणस्य पबयः श्रासन् ताः अनिरभ्यध्यायन् ताः समभवत् त य रेतः परापतत् नदियमभवद् यद्वितीयं परापतत् तदसावभवत् इयं वै विराट असौ खराट् यद्विराजौ उपदधाति दमे एवोप धत्ते"(१) इति । वरणपल्यो या अप-देवताः, 'ताः' कामुकः 'अनिरभ्यध्यायत', धावा 'समभवत्', तत्र मानसेन मम्भावनन सवलितं रेतोऽध: अपतत्, 'तत्' प रेत 'दयं' पृथिवी 'अभवत्', द्वितीयवारं पतितं तो 'सौ' धुलोक: 'अभवत्' । तत्र येयं पृथिवी मा विविधा प्राण्याधारत्वेन राजते इति 'विराट्' इत्युच्यते; या त्वमौ चौः, 'मा' बातम्ण राजते इति 'खराट्। एवं मति पत्र में विराजावुप ·२०४ त्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.प.पाप..] स्थात्, विराटशब्दोपेताभ्यां मन्त्राभ्यामुपधेये विराजौ। मन्नदयं च "विराज ज्योतिरधारयत् सवाड् ज्योतिरधारयद्" (४।२४) इत्यचाबात व्याख्यातं च। अनेन विराड्योपधानेन दमे दे चुभुमी एवायमुपधत्ते ॥ तदेतदिराडुपधानं प्रकारान्तरेण प्रशंमति,-"यद असौ रेतः सिवनि तदस्यां प्रति तिष्ठति तत् प्र जायते ता ओषधयः वीरुधो भवन्ति ता अमिरत्ति"(२) रति। 'अमौ' द्यौः यदेव 'रतो' दृष्टिरूपं 'मिञ्चति', 'तद्' 'अस्थां' भूमौ प्रतिष्ठितं मत् नानाकरण उत्पद्यते, 'ताः' च उत्पना 'पोषथयो' ब्रीहियवायाः', 'वीरुधो' नाग- वख्यादयश्च भवन्ति । 'ताः' च जाठराग्निं 'अति'। एवंविधेयुभमिरूपे विराजाविति। तयोः प्रशंसावेदनं प्रशंसति,-"य एवं वेद प्रैव जायतेऽनादो भवति"(१) इति॥ अथाधिकारिभेदेन प्रकारान्तरेण विशेष विधत्ते,-"यो रेतखी स्थात् प्रथमायो तस्य चित्यामुभे उप दध्यादिमे एवारी समीची रेतः सिचतो यः सिकरेताः स्यात् प्रथमायाँ तस्य चित्यामन्या- मुप रथादुत्तमायामन्या५ रेत एवास्थ मिकमाभ्यामुभयतः परि समाति,(५) इति। 'रतस्यो' युवा, तस्य 'प्रथमायाम् एव चिता- बुभयोरपधाने मति ते 'उभे' अपि भूमिरूपे अनुकूले भत्ता यजमानार्थं 'रेतः मिश्चतः', 'सिकरताः' स्थविरः, तस्य प्रथमो- समचियोः क्रमेण दयोरुपधाने सति खकीचं रेत 'पाभ्यार' • एवं विधा युभूमिरूपे विराजो इवि पाठो न सम्यक् ।

·[काम..] वेदार्थप्रकाये। रएकाभ्याम् 'उभयतः' परिग्टहीतं भवति। एतद् विराजमांजर पूर्वेत-(५॥५॥३१०) वामभब्राह्मणादनन्तरमेव द्रष्टव्यम् । अथानिचितः कचिनियमं विधत्ते,-"संवत्सरंन कंचन प्रत्यवरोहेत् न हीमे के चन प्रत्यवरोहतस्तदेनयोर्बतम्") इति । अनिश्चिता संवत्सरपूर्तिपुर्यन्तं वयोवृद्धेषु विद्यावृड्डेषु च समागतेष्वपि 'कम्' अपि पुरुष प्रति अभ्युत्थानं न कुर्यात्, ‘इमे' भूमिरूपे विराजौ रएके 'कम्' अप्युत्कष्टं पुरुष प्रति नान्यत्थानं कुरुतः, 'तद्' अमभ्युत्थानम् ‘एनयोः' इष्टकयो: 'बत', अतस्तयोरपधातापि नाभ्युत्तिष्ठति। यद्यप्ययं नियमः कृत्स्नबाणान्ने वक्रव्यः, तथापि विराडवारेण स्तोतुमिहाबातः । अथ कञ्चिद्वोमं विधातुं प्रस्तौति,-"यो वै अपशीर्माणमप्रिं चिनुतेऽपशीर्षाऽमुभिलाके भवति, यः मशीर्षाणं चिनुते मनीषा अमुभिलोके भवति (९) इति । अनेः शिरोराहित्यमारित्याभ्यां यजमानोऽपि स्वर्गे तथा भवति । विधित्मितस्य होमस्य मन्त्रमुत्पादयति,-"चिक्तिं जुहोमि मनमा घृतेन यथा देवा दहागमन्चीतिहोत्रा सतारधः समुद्रस्य युनस्य पत्मन् जुहेामि विश्वकर्मणे विना अहा अमर्त्य हविः") इति। 'यथा देवा दुहागमन्',- येन प्रकारेण हविर्भावा देवा अस्मिन् कर्मणि श्रागच्छन्ति, तथा अहं 'मनमा' मनोगतया भक्त्या, 'घृतेन' द्रव्येण, चितिं जुहोमि' देवानां चिन्नमुपाददे, प्रमादयामि इत्यर्थः। कीदृशा देवाः ?- वीनिहोत्रा:' कमनीयाविषः, 'मतावृधः' चशय वर्धयितारः । तत आई 'विश्वकर्मणे' प्रजापतये 'विचा 19 ·वैतिरीयसंहिताभाष्ये । [ का.प.०]] पा' सवयहसु, श्रम विनाशरहितं खातं 'एकि 'जुहोमि' । सोमस्य खानमुच्यते,–'वयुनस्य' कमनीयस्थ, 'समुद्रस्य' समुद्रवर उत्रय, खयमापाखरूपस्य पत्मन् पतने पाहुतियोग्ये उपरिभागे त्यर्थः। उत्पादितं मन्त्र विनियु-"इति खयमावलामुपधाय होत्येत अग्रेः शिरः मशीक्षणमेवानिं चिनुते"(८) इति। पित्ति बुहोमीति यो मन्त्र उत्पादितः, 'इति' अनेन मन्त्रेण खयमावलोप- धानादनन्तरं मुडयात् । एतदेवाहुतिखरूपं अमेः शिरःस्थानीयम् । अतः शिरसहितमेवाधि चितवान् भवति । वेदनं प्रशंतति,-"मशीर्षाऽमुभिलोके भवति य एवं वेद")- रति । तदेतद्धोमवाधाणं "खयमालाम्" इत्यनुवाके (५८०) इष्टव्यम्। अथाभिमान विधातुं प्रस्तौति,-"सुवर्गय वै एष लोकाय चीयते पदग्निस्तस्य यदयथापूर्व क्रियतेऽसुवर्यमस्य तत् सुवर्यो:- मिः(१०) इति । योऽयमनिरस्ति, म 'एष' स्वर्गलोकार्थं चीयते, चत: 'तस्य' भनेः 'यद्' अङ्ग 'अयथापूर्व, क्रमोलानेन 'क्रियते', 'न' बजाम् 'असुवर्य' स्वर्गाय हितं न भवति । 'अमिः सर्गा हितः ; नमात् क्रममनुलचैव तदङ्गमनुष्ठेयम् । पथ पदर्य प्रस्तावः कृतः तदिधने,-"चितिमुपधायाभि समेत ११) इति । उपधानादूर्ध्व तामुपहिता विति हसन स्पृशेत् । नष मलमुत्पादयति,-चितिमपिति चिनवदि विद्वान् पृष्ठेव बीता जना , मनीम् राय नः खपत्याय देव दिति । .

·[ पापाप..] वेदाप्रवाश। राख अदितिमुरव्येति (११)-इति । अयममिः 'चिन्तिमपित्तिम्, असदीयां मानीं भकिमभतिच'वि'-'चिनवत्', विविध निचिनोतु। कीदृशोऽमिः? 'पृष्ठेव वीता वृजिना ''विद्वान्'-पृष्ठोपसहितावि सर्वावयवसदृशानि कर्माङ्गानि, 'वीता' कान्सानि, 'जिना' स्खलितानि -इत्युभयं जानामः । तथा 'मान्', मनुव्वरूपान् बडलान् अमानपि 'विद्वान् । 'देव', 'म:' अमाकं 'राये धनाय 'खपत्याय' च गेभनपुत्रार्थमपि 'दिति' र 'राख' पहेवी तदपि देहि। 'अदितिमुरुष',-यदपि इतः परं न देवं, किन्तु पूर्वमेव दत्त, तदपि बहुलं कर्तुमिच्छ । अनेन मन्त्रेणानुष्ठितमभिमर्शनं प्रशंसति,-"यापूर्वमेवनामुप धत्ते प्राश्चमेनं चिनुते सुवगर्योऽस्य भवति"(२९)-इति। अब भक्त्यभक्त्योः स्खलनास्खलनयोविवेककारिणा वहिना वैकल्यस्य समाहितत्वात् क्रममनुलक्यैव एना' चितिम् 'उप'-'धत्ते', अनिच्च प्राङ्मुखं चिनुते; म चामिः 'अस्य यजमानस्य खर्गय हितो भवति । तरिद बाधक "पहवा एष यदमिः" इत्यनुवाके (५।२।१०) प्रथमचितिसमाती द्रष्टव्यम् ॥ रति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाचे कष्णयजु:- मंहिताभाथे पञ्चमकाण्डे पक्षमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ॥ • एडोपक्षित इति सर्वत्र पाठी न समीचीनः। + बददेयमिति का.की. पु• पाठी न सम्बमिव प्रतिभाति ।

·तैत्तिरीयसंचिताभाये।
[
का.प.]
शुचारण्यान-
विश्वकर्मा दिशाम्पतिः स नः पशून् पातु सौऽस्मान्
पातु नस्मै नमः प्रजापतीरुद्रो वरुणोऽग्निदिशाम्यतिः
स नः पन् पातु सौऽस्मान् पातु तस्मै नमः) एता वै
देवना एतेषां पशूनामधिपतयस्ताभ्यो वै एष प्रा दृश्यते
यः पशुशीषीण्यपदधाति हिरण्येष्टका उप दधाति
एताभ्य एव देवताभ्यो नमस्कराति ब्रह्मवादिनः ॥१॥
बदन्त्यमों ग्राम्यान् पशून् प्र
दधाति
यति किं तत उच्छिषतीति यहिरण्येष्टका उप-
दधाति अमृत वै हिरण्यममृतेनैव ग्राम्येभ्यः पशुभ्यो
भेषजं करोति नैनान् हिनस्ति) प्राण वै प्रथमा
स्वयमामा व्यानो द्वितीयापानस्तृतीया अनु प्राण्यात्
प्रथमार स्वयमातृणामुपधार्य प्राणेनैव प्राण सम-
यनि व्यंग्यात् ॥२॥
हितीयामुपधार्य व्यानेनैव व्यान५ समईयत्यपा-
न्यात् तृतीयामुपधायापानेनैवापान समईयत्ययो
प्राणैरबैनसमिधे" भूर्भुवः सुवरिति स्वयमातृष्णा
उप दधातीमे वै लोका स्वयमानुस्खा एताभिः खलु वै
व्याहतीभिः प्रजापतिः प्राजायत यदेताभिहतीभिः
वयमातृया उपदधातीमामेव लोकानुपधायैषु ॥३॥

·[पापा..] वेदार्थप्रवाशे। ९ लोकेष्वधि प्रजायते) प्राणाय व्यानायापानाय वाचे वा चक्षुषे त्वा तया देवतयारिखद् ध्रुवा सौदा अभिना वै देवाः सुवर्ग लोकमजिगासन् तेन पनितुं नाशकुवन् ते एताश्चतसः स्वयमातृणा अपश्यन् ता दिपादधन तेन सर्वतश्चक्षुषा सुवर्ग लोकमायन् तवनसः स्वयमातृसा दिखूपधदाति सर्वतश्चक्षुधैव तमिना यजमानः, सुवर्ग लोकमेति ॥४॥ ब्रह्मवादिनः। व्यन्यात् । एषु। यजमानः । चीणि इति नैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्डे पञ्चमप्रपाठक पञ्चमोऽनुवाकः॥॥ रेतःमिग्योमसंस्पर्शचतुर्थे समुदोरिताः। अथ पञ्चमे हिरव्येयकाद्या उच्यते, यदुकं सुषकारेण, 'विश्वकर्मा दिर्धा पतिः इति पञ्च हिरण्यकाः प्रतिदिशमेका मध्ये' इति। तत्र मन्त्रानुत्पादयति,-"विश्वकर्मा दिशाम्पतिः म नः पभून् पातु मोऽस्मान् पातु तस्मै नमः प्रजापतीरुद्रो वरुणोऽमि- दिशाम्पतिः स नः पशून पातु मोऽस्मान् पातु तस्मै नमः"(१)-इति।

·ततिरीयसंहिताभाष्ये। [ कामाप.] योऽयं 'विश्वकर्मा' 'दिगं' पालकः, 'म:' अस्मदीयान् ‘पभून' अस्मांश्च रक्षतु, 'ती' विश्वकर्मणे नमः'। प्रजापतिरित्यादिभिः पदैश्चत्वारो मन्त्राः उत्पन्नाः सर्वत्रानुषजाय दिशाम्पतिरिति पुनःपाठः। एतन्मन्त्रमाध्यमुपधानं विधत्ते,-"एता वै देवता. एतेषां पशू- मामधिपतयस्ताभ्यो वै एष श्रा वृश्यते यः पशुशीर्वाण्युपदधाति हिरण्येष्टका उप दधात्येताभ्य एव देवताभ्यो नमस्करोति (९)-इति । पुरुषावर्षभवृष्णिवस्तानामेतेषां पशूनां विश्वकर्मादयः स्वामिभूता 'देवता', एवं मति परशीर्षापधाने 'ताभ्यो' देवताभ्य 'श्रा-वृश्यते', तासां देवतानां द्रोही भवतीत्यर्थः । अतस्तत्परिहाराय हिरण्येष्टका उपदध्यात्। हिरण्यशकला एव हिरण्येष्टकाः, तदुपधानेन तान्यो 'नमस्करोति', तन्मन्त्रेषु 'तस्मै नमः' इति दर्शनात् । प्रकारान्तरेण हिरण्येष्टकाः प्रशंसति,-"ब्रह्मवादिनो वदन्यमा ग्राम्यान् पछन् प्र दधाति शुचारण्यानर्पयति किं तत उछिएषतीति पद्धिरण्येष्ठका उपदधाति अमृतं वै हिरण्यममृतेनैव ग्राम्येभ्यः पाभ्यो भेषजारोति मैनान् हिनस्ति (२)-इति । लोके हि विविधा एव, पशवा, याम्याचारण्याचेति, तत्र 'ग्राम्यान्' पुरुषावादीन् अयं यजमानसीयमाने 'अनौ' स्थापितवान् ; 'मयुमारण्यमनु ते दिशामि' -रत्यादिमिर्मत: 'भारण्यान' च शोकेन योजितवान् । 'ततः' उभय- विधन्यः पराभ्योऽन्यत्तु यदनुपहिती पशखरूपं 'कि' नामोच्छिष्यते ? • योजिता इति पादर्भपुस्तके पाठः। बन्यदनुदितमिति पादपुलके पाठः।

·[ पापाव.] वेदाचप्रकारे। अतः कोऽयं सर्वकर्मोपद्रवको यजमानयापार' इति 'ब्रह्मवादिनः' परस्परमाइः । तचैतदुत्तरं द्रष्टव्य नायं कष्टो व्यापारः,-यमादयं 'हिरयेटका उपदधाति', 'हिरण्यं च 'अटतम्', तेन 'अटतेन' 'ग्राम्येभ्यः परभ्यो', भेषजकरणात् एतदीयहिंसादोषं न प्राप्नोति । एलोपलक्षणं -भारण्यपरशोकस्यापि भेषजमेतदिति द्रष्टव्यम् । एतामा कृत्तिकानक्षत्रेष्ठकाभ्य ऊर्ध्वभावित्वात् तब्राह्मणानारमे- वैतबाहाणं द्रष्टव्यम् । अथ तिरुणां खयमालानामुपधानानन्तरं प्राणनादिकं विधने, -"प्राणो वै प्रथमा खयमाला व्यानो द्वितीया श्रपानस्तृतीया अनु प्रामात् प्रथमा खयमालामुपधाय प्राणेनैव प्राण समर्धयति व्यन्याद् द्वितीयामुप॑धाय व्यानेनैव व्यान५ समर्धयति पान्यात् वतीयामुपधायापानेनैवापान५ समर्धयति अथो प्राणरेव एन५ ममिन्धे (४)-इति । प्रथममध्यमोत्तमचितिषु तिसः खयमावला:, ताच क्रमेण प्राणव्यानापानस्वरूपा प्राग्वृत्ति-मध्यनि-पश्चादृत्तिख- माम्यादतः प्रथमचितौ खयमालाम् उपधाय 'प्राण्यात्' उच्चास कुर्यात् । मध्यमचितौ 'व्यन्यान्' प्राणापानस्तम्भनं कुर्यात् । उत्तमचिती 'भपान्यात',-निश्वास कुर्यात् । स एवं मति स्वकीयः प्राणादिभिरमे प्राणादीन् 'समर्धयति । अपि च प्राणवायुभिरेव एनमग्निं प्रदीपयति। अथ तिरषु स्वयमालासु व्यापतित्रयं क्रमेण विनियुके- "भर्भुवः सुवरिति ब्रयमाषा उपदधातीमे वे लोकाः खयमा- सर्वकम्मोपद्रवयजमानकार्य इति का• को. पु. पाठः । सर्वकम्मा- पनववार्यजन्यमानश्यपार इति तु पादपुलके पाठः । । । - ·११२ तैत्तिरीयसंहिताभाथे। [वामपन] हमा एतामिः खलु वै व्याहतीभिः प्रजापतिः प्राजापत पदेताभि- थाहतीभिः खथमाला उपदधातीमानेव लोकानुपधायेषु लोकेषु अधि प्रजायते"५) इति । तत्तत्खयमावलोपधानब्राह्मणानन्तरमेव एतदपि ब्राह्मणां विभज्य योजयितव्यम् । यदुकं सत्रकारेण,-'प्राणाय वा चक्षुषे वेति पतसः स्वयमावलाः प्रतिदिशम्' इति । तत्र मन्त्रानुत्पादयति,-"प्राणाय व्यानाथापानाय वाचे वा चक्षुषे वा तया देवतयाऽगिरखद धुवा मोद"(१) इति । प्राणादिपदैश्चत्वारो मन्त्राः, 'प्राणाय', 'वा चक्षुषे त्वा तया'-इत्यादि सर्वत्रानुषज्यते । हे पूर्वदिग्वृत्तिखयमावले, प्राणवृत्तिमिहये त्वामुपदधामि, 'चक्षुषे' दृष्टिमिध्यर्थं त्वामुपदधामि, या तव खामिभृता देवता, 'तया' अनुग्रहीता 'ध्रुवा' मती दर 'मीद' उपविश, यथाऽगिरोभिः उपहिता ध्रुवा, तबत्। एवं ध्यानायेत्यादिमन्त्रत्रये योजनीयम् । एतमन्त्रः माध्यमुपधानं विधत्ते,-"अमिना वै देवाः सवर्ग लोकमजिगासम् तेन पतितुं नाशक्नुवन् ते एताश्चतस्रः खयमावला अपश्यन् ता दिसूपादधत तेन सर्वतश्चक्षुषा सुवर्ग लोकमायन् यवतमः वयमाला दिक्षु उपदधाति सवनचक्षुषैव तदग्निना यजमानः सुवर्ण लोकमेति" इति। पुरा कदाचिदवाञ्चीयमानमग्निं साधनं कृत्वा स्वर्ग प्राप्नुमैच्छन्, 'तेन' चाग्निना माधनेन प्राप्तुं 'नाशकुवन्'; अतः भक्तिसाधनबलेन खयमालयां निश्चित्योपधाय तवत्येन सर्वदिगवगतेन 'चक्षुषा' खगैं प्राप्ताः, तदीयमन्त्रेषु हि, 'चक्षुषे त्वा'-इत्यादि सर्वेष्वप्यनुषः । अत एताश्चतसः खयमावलायतरषु दिनु उपधाय ·बाप.] वेदापवाये। १५ सदिगवगतपर्युगामिना खर्म पानोति । हिरण्येकालाधन मईतबाह्या द्रष्टव्यम् ॥ रति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका कृष्णयजुः- संहिताभाव्ये पश्चमका पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥०॥ अमे पा याहि वीतये इत्याहानैवैनमभिदत कृणीमहे इत्याह इत्वैवैनं वृणीतेऽमिनामिः समिध्यने इत्याह समिधे एवैनमनिचाणि जनदिन्याह समिई एवास्मिन्विन्द्रियं दधात्यग्नेः स्तोम मनामहे इत्याह मनुते एवैनम् । एतानि वै आहा रूपाणि॥१॥ अन्वहमेवैनं चिनुतेऽवाहार रूपाणि रुन्धे" वादिना वदन्ति कस्मात् सत्याद यातयामीरन्या इष्टका यातयात्री लोकपृणेत्यैन्द्रानी हिबाईस्पत्येति ब्रूयादिन्द्रानी च हि देवानां सहस्पतिश्चायात- यामानः(१) अनुचरवती भवत्यजामित्वाय" अनुष्टुभा- नुचरत्यात्मा वै लोकपृणा प्राणेऽनुष्टुप् तस्मात् प्राणः सवाण्यङ्गानि अनुपरमिता अस्य सददाहसः॥२॥ चक्षुयुक्तोनामिना इति सर्वत्र पाठी न समीचीन इव प्रतिभाति । 20 ·तित्तिरीयसंहिताभाथे। [कामापाच.] इत्याह तस्मात्परुषि-परुषि रसः सोम श्रीणन्ति प्रश्भय इत्या अन्न वै पृश्नि अनमेवा रुन्धे अर्को वै अग्निरोऽवमबमेवाब कन्धे जन्मन्देवानां विशस्वि- घारौचने दिव इत्याहेमानेवाम्मै लोकान् ज्योतिष्मतः करोति यो वै दृष्टकानां प्रतिष्ठां वेद प्रत्येक तिष्ठति सया,देवतयाऽगिरवद्धृवासीदेत्याह एषा वै इष्टकानां प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठति ॥३॥ रूपाणि। खदहोहसः। तया । षोडश च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः..॥ हिरण्यखयमामाभिधाः पश्चम रिताः। अथ षष्ठेऽहां रूपादयः कथ्यन्ते। यदुक्कं सूत्रकारेण,-'अग्ने श्रा याहि वीतये(१) अग्निं दूतं वृणीमहे(९) अग्निनामिः ममिध्यते(९) अग्निचाणि जाग्नत्() अग्रेः स्तोमं मनामहे मिश्रमद्य' दिविस्पर्श देवस्य द्रविणस्या) इति पञ्चामा रूपाणि' इति । तदिदं विधालु मलाण तात्पर्याणि क्रमेण दर्शयति;-"अमेश्रा याहि वीतये इत्याहाइवेनमनिं दूतं वृणीमहे रत्याह इत्वैवैनं रणीतेऽनिमामिः समिध्यते इत्याह, समिन्ध एवैनमपिईचाणि नादित्या, मनिडू एवामिबिन्दियं दधात्योः सोमं मनामहे इत्याह मनुते एवैनम्()" • एवमेव सर्वत्र पाठः।

·(a..] वेदार्चपकाये। । रति। प्रथममने, 'पा पारि' रत्युतमादांझा प्रतीयते। दितीचे 6. रीम' रत्युतत्वात् पाइव पवावरणं प्रतीयते। ती, 'ममियते' इत्युकावात् समिधनम् प्रतीयते । चतुर्थ, 'हचान बागद' इति अनुवधोतः सामर्थं प्रतीयते । पञ्चमे तु 'मनामहे इत्युक्त्वान्मननं प्रतीयते । सब प्रथमदितीयौ होल्का (बा.- २।५।२०) 'प्र वो वाजाः' इत्यनुवाके समाजाती, तो पास्माभि- द्वितीयकाण्डस्य पञ्चमप्रपाठके (७।३। एवं ८) मामिधेनीबाबणे व्याख्याती। बतीयो 'यस्ता पदा' इत्यनुवाके (१।४।४६३) समाचातत्वात् तत्रैव व्याख्यातः। चतुर्थस्तु चतुर्थकाण्डस्य हत्तीय- प्रपाठकस्थान्यानुवाके (१३१९) व्याख्यातः। पञ्चमः खारगतः । एतैर्मन्त्ररुपधेयानामिष्टकानाम् 'अहां रूपाणि' रत्येतवामधेयम् । तेषामुपधानविधिमर्थवादेनोवयति,-"एतानि वै अहापू रूपाणि अन्वइमेवेनं चिनुतेऽवाहा) रूपाणि बन्धे()" इति। पञ्चस अहःस तस्यां तस्यां चितावुपधेयत्वादेतन्मन्त्रसाध्यानि दएकाखरूपाणि अक्रां रूपाणीत्युच्यन्ते । तान्युपदध्यादिति विधिस्नेयः । तदुपधामेन सर्वदा प्रतिदिनमनिं चितवान् भवति, कालविशेषाणामहां खरूपं च प्रानोति । एतच ब्राह्मणवाक्यं तनचितिप्रस्तावे विभज्य द्रष्टव्यम् । अथ लेोकंपृणाया विधिमर्थवादेनोनयति,-"ब्रह्मवादिनो वदन्ति, कमात् सत्याद् यातयाबीरन्या इयका प्रयातयात्री लोक- पृणेत्येन्द्रामी हि बाईस्पत्येति ब्रूयादिन्द्रानी च हि देवानां पति- सायातयामान:(१)" इनि। "लोकं पृण छिद्रं पृण" (बा०३।११।१) ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [Aad इति मन्त्रेणोपधेया लोकपणा नद्यतिरिकानामिटकानामेकां चितौ पडदेवोपधानं, तावतेव गतसारत्वात् ; लोकपृणायास्त प्रगतसारवाद असदुपधानं क्रियते, तदेतदगतसारत्वम् 'कस्मात्' कारणात्?-रति महावादिभिः पृष्ठे मति ऐन्द्रामत्वात् बाईस्पत्यत्वाचेति बुद्धिमान् उत्तरं ब्रूयात्, इन्द्राग्री वा सहस्पतिः' इति मन्त्रममावातत्वात् तदीयत्वम् । हामी सहस्पतिरित्येते देवाः सामर्थ्यातिशयोपेतत्वात् कदाचिदपि गतसारा न भवन्ति । तादृशीमयातयाबी लोकपणाख्यामिष्टका- मुपदयाद-इति विधिरत्रेयः। अत्र लोकपणेतिमन्त्रस्य मन्त्रान्तरोपेतन्वं विधत्ते,-"अनु- चरवती भवारदजामिवाय()" इति। "लोकं पृण छिद्रं पृण" इति मन्त्रम् 'अनु' पश्चात् परति पयते इत्यनुचरः द्वितीयमन्त्रः, तेनायुपधेयत्वात्इमिष्टका अनुधरवती । एकेनैव मन्त्रेण पुनः- पुनरुपधाने मति पालस्यं भवेत, मन्त्रान्तरसद्भावे तु तदालस्यं न भवति । अनुचरमन्त्र सामान्यतो विधाय पुनर्विशेषतो विधत्ते,-"अनु- छुभा अनुचरत्यात्मा वै लोकंपृणा प्राणेऽनुष्टुप् तस्मात् प्राणः सर्वाणि अङ्गानि अनु परति(५)” इति । लोकंत्रणेति मन्त्र 'आत्मा' शरीरम् ; अनुचररूपो द्वितीयोऽनुष्टुप्छन्दस्कः प्राणरूपः, यस्मादत्रैवं, तस्मालोकेऽपि प्राणवायुः सर्वान् शरीरावयवाननुसत्य चरति । 'धनुचरवतो' इति पादर्भपुस्तकपाठः । 'चनुचरोवतो' इति का की. पुलकमाठः। + तन झुपधेयत्वात्' इति धादर्शपुस्तकापाठः ।

·...- (पापा.प. वेदार्थप्रका। तसिचमुचरमको प्रथमपादस्य तात्पर्य दर्शयति,-"ता पर मुददोहसरत्याह तस्मात्परषि-परषि रसः(१) इति । सरमब्देन दोहनीयः कीरादिरस उपलक्ष्यते। सरं दुहन्तीति 'सददोहरा, 'ताः' इष्टकाः, यस्मादवमुक्त,'तस्मात् सोमवसामपि, परषि-पषि' तत्तत्यर्वणि 'रस' अवतिष्ठते। द्वितीयपादस्य तात्पर्य दर्शयति,-"मामश्रीणन्ति भय इत्याहान वै पृथि अनमेवाव रन्धेडको वै अमिरकोऽत्रमत्रमेवाव सन्ध()" इति। पृनयः तगोरूपा दएकाः, अनच श्वेतवर्ण, तस्मादन्नप्राप्तिः । किञ्च एकचितोऽनिरर्चनीयः, अन्न चानीयं, तस्मादप्यन्त्रप्राप्तिः । दितीयाई 'त्रिवारोचने दिवः' इत्यस्य तात्पर्य दर्शयति,- "जन्मन्देवाना विशस्त्रिम्बारोचने दिव इत्याहेमानेवास्मै लोकान् ज्योतिमतः करोति(८)" इति। त्रिशब्देन लोकचयं ग्रहाते, पारोचन- शब्देन ज्योतिः, “यावती वै पृथिवी" (५।२।३) इत्यनुवाके 'चयो- दश लोकंपृणा उप दधाति' इत्यावृत्तेविहितत्वाद् यातयामत्वमहाया तत्परिक्षारोऽत्रावातः, अतस्तत्रैवेदं ब्राह्मणं द्रव्यम् । तत्र मघामाच- विधिमभिप्रेत्य चिविथुन्नयनमुक्तं; यदा तु तत्रैव विशिटोपधानविधिः, नदानी मात्र विधिवेतव्यः । अथ सर्वेष्काशेषत्वेन "तया देवतया" इति मन्त्रं विधने,- “यो वै एकानां प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति नया देवतयारिखद • 'पनं प्राप्तम्' इति आदर्श पुस्तकप कपाठः। 'यन प्राप्ति:' का.की. पुस्तकपाठः । एवं परत्रापि । - ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [कामाप्राप..] भुवा मीदेत्याए एषा रएकानां प्रतिडा य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठति()"-दित । मजे ध्रुवेत्यभिधानादेवोपधाने सति का प्रतिष्ठिता भवन्ति, अतः साखपि एकास मं मन्त्र पटेदित्यभि- प्रायः। र बााणं खयमावलोपधानब्राह्मणे द्रष्टव्यम् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे वष्णयजुः- मंहिताभाव्ये पचमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः॥०॥ सुवर्गीय वै एष लोकाय चीयते यदुमिर्वज एका- दुशिनी यद्मावैकाशिनी मिनुयाइजेणैन५ सुवा- लोकान्तर्दध्याद्यन्न मिनुयात् स्वरुभिः विपथून् अई- येदेकयूपं मिनाति नैनं वजेण सुवाल्लोकादन्तर्दधाति न स्वरुभिः पशून वि अर्धयति() वि वै एष इन्द्रियेणं वीर्येण ऋध्यते याऽग्निं चिन्यचधिकामत्येन्द्रिया ॥१ ऋचा आक्रमणं प्रतीष्टकामुप॑ दध्यानेन्द्रियेण बीयण व्युध्यते "रुद्रो वै एष यदुनिस्तस्य निवः शरव्याः प्रतीची तिरश्ची अनूची ताभ्यो वै एष भा रश्चत यो. ऽग्निं चिनुते ऽग्निं चित्वा तिसृधन्वमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात्ताभ्य एवं नमस्करोत्यथो ताभ्य एवात्मानं नि- कीणोते ९) यत् ते रुद्र पुरः॥२॥ धनुस्तहातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र संवत्सरेण ·पैदावार्थ मस्करोमि यत्ते रुद्र दक्षिणा धनुस्तदातो अनुवातुते मैं ते रुद्र परिवत्सरेण नमकरोमि यत्ते रुद्र पश्चाद्- बनुलहाती अनु वातु से तस्मै ते रुद्र इदावत्सरेण नम- करोमि यत्ते रुद्र उत्तराद्धनुस्तत् ॥३॥ वातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र उदुवत्सरेण नम- करोमि यत्ते रुद्र उपरिधनुस्तहातोच वातु ते तस्मै ते रुद्र संवत्सरेण नमस्करोमि कुद्रो वै एष यमिः स यथा व्याघ्रः कुस्तिष्ठत्येवं वै एष एतहि सचितमेतैरुप तिष्ठते नमस्कारैरेंवैनर शमयति) ये मया। पुरीष्याः प्रविष्टाः पृथिवीमनु तेषां त्वमस्युत्तमः प्रणो जीवातवे सुव । पापन्या अग्ने मनसा पापन्या अग्ने तपसा पापन्न्वा अमे दीक्षया आपन्या भने उपसहिरापन्वा अमे सुत्यया आपन्वा प्रदक्षिणाभि- रापन्वा अने अवभृथेन पापन्या श्रमे वृशया आपश्वा अग्ने स्वगाकारेण इत्याद, एषा वै भने- राप्तिस्तवमानोति ॥५॥ ऐन्द्रिया। पुरः। उत्तराद्धनुस्तत् । अमयः। पार। अौ ॥७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥

·वैत्तिरीयसंहिताभाष्य। [ कापाव.] आहा रूपाणीरितानि सर्व लोकपृणा' तथा । अथ सप्तमे यूपैकवादीन्युच्चन्ने। यदुकाम, अश्वमेधकाटे, 'एक- यूपो वैकादधिनी वा। अन्येषां यज्ञानां धूपा भवन्ति । एकविरहित्य- श्वमेधेस्य' इति । तत्र विकल्पेन प्राप्तां थूपैकादशिनीमपोद्य यूपैकल- मेव विधत्ते,-"सवाय वै एष लोकाय चीयते यदमिर्वच एकादथिनी यदनौ एकादशिनी मिनुयाइजेणेन५ सवालोका- दलदध्याद् यत् न मिनुयात् खरुभिः पशून् वि अर्धयेदेकयूपं मिनोति नैनं वजेण सुवर्गालोकादन्तर्दधाति न खरभिः पान् वि अर्धयति(१)" इति। योऽयमिः स एष सुवार्थं चीयते, यूपैकादशिनी च वन- समाना । तदं विचार्यते, किममौ पश्वर्थं यूपैकादशिनी कर्तव्या न वा ? इति । यदि तामेकादशिनों प्रक्षिपेत्, तदा तद्रूपेण वज्रेण एनमणिं खर्गलोकादन्तहितं कुर्यात्, बहुयूपव्यवधानात् स्वर्गी न दृश्येत । अथ तामेकादशिनी न प्रक्षिपेत् , तदानीं पशून स्वरूभिर्वियोजयेत्, खरशब्देन यूपतक्षणकालीनानि शकलान्युच्यन्ते; यूपाभावे च कथं तानि सम्भवेयुः, तदभावे प 'खरुणा पशमनति' इत्येतत्र मिध्येत् । चोभयदोषपरीहारायैकं यूपं प्रक्षिपेत् । तदानीं वज्रात्मकबड्यूप- व्यवधानाभावादिममग्निं स्वर्गादतहितं न करोति। यूपसङ्गा वेन खरसद्भावात् तदियोगोऽपि न भविष्यति । अस्य च ब्राह्मणस्य चोदकप्राप्तापवादरूपत्वाबाबाते कस्मिंघिदप्यनुवाकेऽन्तर्भाव। • एवमेव सर्वत्र पाठो न सम्बगिव प्रतिभाति । । नामानः कसिंचिदप्यनुवाकेऽन्तीव-दति का• क्री• पुस्तकपाठः ।

·[चा०५/प्र ..] वेदार्थप्रकाश। यदुक्तं सूचकारेण,-"एवं विश्वा अवीवृधचित्युत्तरेण पुछा- प्ययमन्तर्विधाक्रमणं प्रतीष्टकामुपदध्यात्" इति । पुछाप्यया पुच्छपक्षयोः सन्धिः। तदिदं सूत्राकमुपधानं विधने,-"विवे एक इन्द्रियेण वीर्येण सुध्यते योऽग्निं चिन्वन्नधिक्रामति ऐन्द्रिया सो आक्रमणं प्रतीष्टकामुप दयानेन्द्रियेण वीर्येण ध्यते "-दति। 'यः' उपधानकती चयनकाले 'अग्निम्' 'अधिकामति', 8 'एष' इन्द्रियमामर्थन* वियुको भवति। अतस्तत्परिहाराय 'पाक्रमणं' प्रतिपादप्रक्षेपम्याने काश्चिद् दरकाम्' 'इन्द्र विश्वा अवीरधत्" (४।६।३।४) इति ऋचा 'उप'-'दध्यात्'। मा च अग्रिप्रणयनप्रस्तावे समाम्बातत्वात् तत्रैव व्याख्याता । अव पुनर्वाचनिकं विनियोगान्तरम्। एतदुपधानेनं इन्द्रियसामर्थ्यवियोगो न भवति । एतच्च ब्राहाणं 'शं यु'-बार्हस्पत्यादेरश्वाक्रमण ब्राह्मणात् (५।२।६) पूर्व द्रष्टव्यम् । अथ धनुदीनं विधत्ते,-"रुद्रो । वै एष यदमिस्तस्य तिसः शरव्याः प्रतीची तिरश्ची अनची ताभ्यो वै एष पा सभ्यते योऽनि चिनुते योऽनिं चित्वा तिसृधन्वमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात्तान्य एव नमस्करोति अथो ताभ्य एवात्मानं निष्क्रीणीते)"-इति । योऽयममिः स. एष' 'रुद्रः' क्रूरो देवः । 'रुद्रो वै क्रूरः' (६।२।३) इति ह्यन्यत्रानांतम्। 'तस्य' च क्रूरस्य 'तिखः' 'शरव्याः' गरेण माध्याः, प्रत्यञ्चः तिस: शरव्याः। यदा हिंमकत्वात् दूपुरेव शरव्या, मा च * एवमेव सर्वत्र पाठः। 'इन्द्रियेण सामर्थन च' इति पाठो भवितुं युक्तः। + 'इन्द्रो वै' इति का क्री० पु० पाठः । । 'शरव्याः' इति सर्वत्र सविसर्गपाठो न सम्यम्। 21 ·५. तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। (का.पा.ब.०] धा,'प्रतीची प्रमुखमागच्छन्ती, 'तिरथी' पार्श्वयोश्च गच्छन्ती, धनची' पृष्ठत पागच्छन्ती चेति । एवं मति 'योऽनि चिनुते', म एवं 'ताभ्यः' इषुभ्यो निमित्तभूताभ्य 'श्रा वृक्ष्यते' सर्वतम्द्यिते, ताभिः महतो भवति इत्यर्थः । अतस्तत्परिहाराय तिभिरिषुभि- चुतमेकं धनु: 'अयाचितम् अपि 'बाह्मणाय दद्यात्' । तेन दानेन पाधिकाभ्यः 'ताभ्य' इषुभ्यो 'नमस्करोति' 'एव' । अपि च ताभ्यः' इषुभ्यः सकाशात् 'एव' 'श्रात्मानं' खशरीरं 'निष्क्रीणीते। यदुकं सूत्रकारेण,-"तिसुधन्वमयाचितं यजमानो ब्राह्मणाय हला यत्ने रुद्र पुरोधनुरिति तैर्यथालिङ्गमुपतिष्ठते" इति । तदेतद्विधातुं मन्त्रानुत्पादयति, “यत्ते रुद्र पुरो धनुस्तदातो अनु वातु ते ती ते रुद्र संवत्सरेण नमस्करोमि यत्ते 'रुद्र दक्षिण धनुस्तदातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र परिवत्सरेण नमस्करोमि बने रुद्र पश्चाद्धनुस्तदातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र इदा- वत्सरेण नमकरोमि यत्ते रुद्र उत्तराद्धनुस्तदातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र इदुवत्सरेण नमस्करोमि यत्ते रुद्र उपरिधनुस्तदातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र वत्सरेण नमस्करोमि(४)" इति । छ', 'पुरः' पूर्वस्यान्दिशि 'ते' त्वदीयं यत्' 'धनुः' अस्ति, तदनुसृत्य 'वातो' 'वातु' प्रमरतु । किमर्थं? ' त्वदर्थ, त्वत्- महायार्थमित्यर्थः। त्वया वाणे मुक्के मति यदा वायुरनुकूलो भवति, तदा वाण: शीघ्रमुगच्छति, तदिदं साहाय्यम् । हे 'रुद्र', 'ते' 'वदीयाय' 'तस्मै धनुषे 'मंवत्सरेण' कालेन नमोऽस्तु, एकस्मिन् •पत्रकारो न साधुरिव प्रतिभाति ।

·२५-HN'T + PERF पवानापनाचा वेदार्थप्रकाश संवत्सरे निरन्तरं नमस्करोमीत्यर्थः । एवमुत्तरचापि पोयम् । प्रभवविभवादीनां षष्टिसंवत्मराणां मध्ये एककस्मिन् पञ्च स्थिताः संवत्सराः क्रमेण संवत्सर-परिवत्सरेदावत्सरेवत्सरवत्सरमब्दैश्चाडति विवक्षिताः। प्रथमः संवत्सरः, द्वितीयः परिवत्सरः, हतीयः पदावार, चतुर्थः इदुवत्मरः, पञ्चमो वत्मरः । एवं सति एकैकदिम्वनिधनुष निरन्तरमेकैकस्मिन् संवत्सरे नमस्कारः कृतो भवति । एतन्मन्त्रमाध्यमुपस्थानं विधत्ते,-"रुद्रो वै एष यदमिः यथा व्याधः क्रुद्धस्तिष्ठत्येवं वै एष एतहि मंञ्चितमेतैरुप तिष्ठते नमस्कारैरेवैन५ समयति(५)" इति। लोके क्रुद्धो व्याघ्रो गर्छन् भक्षणोद्यतो यथा भयङ्करस्तिष्ठनि, एवमेवैष सम्यक् चितोऽमि उपः मन् उपस्थान मति तन्मन्त्रगतैनमस्कारैः शान्तो भवति । तदिदमुप- स्थानब्राहाणं शतरुद्रीयहोमबाह्मणद् (५।४।३) अर्ध्वं द्रष्टव्यम् यदुक्तं सूत्रकारण,-"येऽग्रयः पुरीच्या इति प्रयास्यत्राप्तिभिरिनिं यजमान उपतिष्ठते" इति। तदिदं विधातुं मन्त्रान पठति, "येऽग्नयः पुरीयाः प्रविष्टाः पृथिवीमन तेषां त्वमम्युत्तमः प्रपो जीवातवे सुव । पापं त्वा अग्ने मनमा पापं त्वा अग्रे तपमा पापं त्वा प्रमे दीया पापं वा अग्ने उपमभिरापं त्वा अने सुत्यया श्रापं त्वामे दक्षिणाभिरापं वा अग्रे अवयेनापं त्वा अग्ने वशया आप वा अमे खगाकारेण(६)" इति। हे अने, मया चीयमाना ये केचिदन्यैवीय- मानाः 'पुरीयाः' मृदा निष्पाद्याः 'पृथिवीम्' 'अनु' 'प्रविष्टाः सन्ति •एवमेव सर्वत्र पाठः । बाहुतिर्विवक्षितति किंवा आडतयोविवक्षिता इवेब पाठो भवितुं युक्तः । प्रयास्यमामीभिरिति सर्वत्र पाठ!

·सिरीयसंहिताभाष्ये प पान नवी मधे त्वम्' 'उत्तमः' 'श्रमि', तादृशः वं' जीवात जीवनौषधाय चिरं जीवितुं 'प्र'-'स्व' प्रकर्षेण प्रेरय अंग, त्वाम् 'पापम्' प्राप्तवानस्मि । सामान्येनोक्ता प्राप्तिः पुणविशेष्यते,-महाल्पमारभ्य वशानबन्ध्याखगाकारपर्यन्ताः ये सोम- प्रयोगावयवाः, तैः सर्वैः त्वां प्राप्तोऽस्मि । मनः सङ्कल्पः, . वर मन्त्राचारणं, तपः अनशनं, दानं, दीक्षा मौनादिनियमः, उपमदः अदनवयानुष्ठेया होभाः, सुत्या सामग्रहहोमः, दक्षिणा द्वादशशत- गवादयः, अवभृथो जले होमः, वशा अनूबन्ध्यापहः। खगाकारः श्रवभिष्टावयवसपूर्त्या स्वाधीनत्वकरणम्। अत्रापि 'पापं वा अमे- इत्यमुषज्यते । एतन्मन्नमाध्यं प्रयाणकालीनोपस्थानविधि मन्त्र व्याख्यानरूपेणार्थ- दिनोनयति,-"इत्यादेषावै अनेराप्तिस्तयैवैनमानोति(०)"-दति । ऽयं मन्त्रः पठितः,तं मन्त्रमुकप्रकारेण प्रयाणकाले ब्रूयात्, 'एषा' एवं मित्रपाठानुष्ठितिः 'अनेः' प्रापिका, तस्मात् 'तयैव' अग्निं प्राप्नोति' । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- महिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।। गायचेण पुरस्तादुप तिष्ठते प्राणमेवामिन् दधाति वृहद्रवन्तराभ्यां पक्षावाज एवास्मिन् दधाति कतुस्था- यत्राधियेन पुच्छमृतुष्वेव प्रति तिष्ठति पृष्ठरुप तिष्ठते लेजो वै पृष्ठानि तेज एवास्मिन् दधाति "प्रजापति- सहितायां वचोदानयोगोखो भाति।

·वेदार्थप्रका
रमिमसजत सोऽस्मात् सृष्टः पराईत तं वारक
अवारयत तहारवन्तीयस्य वारवन्तीयत्वं याद
श्येती कुरुत तच्छेयतस्य श्यैतत्वम् ॥१॥
यहारवन्तीयेनापतिष्ठते वारयत एवैन५ श्येत
स्येतो कुरुते ) प्रजापतेर्हदयेनापि पक्षं प्रत्युपति
प्रेमाणमेवास्यं गच्छति प्राच्या त्वा दिशा सादया।
गायचेण छन्दसा अग्निना देवतया अग्नेः शीणीची
शिर उप दधामि दक्षिणया त्वा दिशा सादयामि
चेष्टुभेन छन्दसेन्द्रेण देवतया अग्नेः पवेणाः पृक्षमु
दधामि प्रतीच्या त्वा दिशा सादयामि ॥२॥
जागतेन छन्दसा सवित्रा देवतया अमेः पुच्छेना में
पुच्छमुप॑ दधामि उदीच्या त्वा दिशा सादयामि
भानुष्टुभेन छन्दसा मित्रावरुणाभ्यां देवतया ये
पक्षेणाग्नेः पृक्षमुपं दधामि ऊर्ध्वया त्वा दिशा सादयादि
पातेन छन्दसा वृहस्पतिना देवनया अनेः पृष्ठेनाने
पृष्ठमुप॑ दधामि(७) यो वै अपात्मानमग्निं चिन
अपात्माऽमुमिन् लोके भवति यः सात्मानं चिनुते
सात्माऽमुमिन् लोके भवत्यात्मश्का उप दधात्येष
अनेरात्मा सात्मानमेवानिं चिनुते) सात्माऽसर्वि
सो भवति य एवं वेद ॥३॥

·त्तिरीयताहताभाष्य कामगाव यतत्वं । प्रतीच्या त्या दिशा सादयामि। यः सात्मानं चिनुते । हाविशतिश्च ॥८॥ इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके अश्माऽनुवाकः॥॥ एक्यूपादिविधयः सप्तमे समुदीरिताः। अथ अष्टमे उपस्थानादिकमुच्यते । यदुकं सुषकारेण,-"पृष्ठेरुप तिहते गायत्रेण पुरस्ताद् द्रथन्तराभ्यां पक्षाऋतुस्थायज्ञायशियेन पुई दलिएस्यां श्रोण्यां वारवन्तीयेनोत्तरस्यां वामदेव्येनापि पर्ने अनापनेः सामानृवं गायन्ति”-इति । तदेतदिधत्ते, "गायत्रेण पुरसादुप तिष्ठते प्राणमेवास्मिन् दधाति रहद्रथन्तराभ्यां पक्षावोज एवामिन दधातुम्थायज्ञायज्ञियेन पुछतुष्वेव प्रति तिष्ठति तिष्ठते तेजो के पृष्ठानि तेज एवास्मिन् दधाति)"-दति । मायद्यादीनि सामविशेषनामानि, “तत्सवितुर्वरेण्यम्” (१।५।६।४) इत्यखाहचि उत्पन्नं गायचं, तेन शिरोभास्य उपस्थाने मति बसिवनौ प्राणः स्थापितोभवति । “वामिद्धि इवामहे? (२।४।१४।३) इत्याचि उत्पन्न हहत् “अभि वा शूर नो नुमः" (२।४।१४।३) रत्वस्याचि उत्पन्न रथन्तरं, ताभ्यां पश्योरुपस्थाने मति बलं सम्पादितं भवति। “वसन्तम्” (१।६।२) इत्यादिकायाम् भूचि . 'वसन्तः' इति सर्वत्र पाठः । परन्तु 'वसन्ता' इति कस्या पति दिनमाभिः।

·AR...
उत्पन्नम्तस्थायज्ञायजिय, तेन पुच्छोपखाने मति
भवति। यानि पृष्ठस्तोत्रगतानि सामानि, तैः सः बलमा
सुपतिष्ठेत। तेन शरीरकान्तिः प्राप्यते ।
अथ श्रोणियोपस्थानाय सामवयं विधत्ते,-"प्रजापति
मरजत मोऽस्मात् सृष्टः पराडैत्तं वारवन्तीयेनावारयत तदवार
बन्तीयस्य वारवन्तीयत्व५ येतेन श्येती अकुरुत तत् तस्य चत
पवारवन्तीयेनोपतिष्ठते वारयत एवैन५ श्यैतेन ध्येती कुरते
रति। "अश्वं नत्वा वारवन्तम्" (१।२७।१०वे.) इत्यस्यार
उत्पन्न वारवन्तीयं, तेन माना पराचीनं गच्छन्तममिं विनिवारया:
मास, निवारणमाघनत्वादेव वारवन्तीयं नाम सम्पन्नम्। “अभि
वः सुराधसम्” (८४१००) इत्यस्याचि उत्पन्नं येतं, ते
मावा तं निवारितमनिं 'श्येती' ववशो यथा भवति तथा प्रकुरत
यतीकरणमाधनत्वात् श्येतमिति मानो नाम । तेन मामह
ओणीदयोपस्थाने मति अस्य गमनं निवार्य, खाधीनं करोति।
सूत्रे तु शाखान्तरानुसारेण ध्येतस्थाने वामदेव्यमुकम् ॥
अथ पक्षसन्ध्युपस्थानाय सामान्तरं विधत्ते,-"प्रजापतेदयेनापि
पक्षम् प्रत्युप तिष्ठते प्रेमाणमेवास्य गच्छति(२)" इति अगररिता
स्तोमेषु यदुत्पन्नं माम प्रजापतेईदयं नाम, तेषु स्तोमवेतस्य मशब्द
महावात
तेन
पक्षमन्ध्युपग्थाने मति अग्रेः प्रीतिं प्राप्नोति । एतयोप
स्थानस्य विकर्षणानन्तरभावित्वात् “अमचूर्जम्” (५४४)
बाहणानुवाके तदेतत् द्रश्व्यम् ।
चबुकं सत्रकारेण,-"प्राच्या ला दिशा मादयामीति
..
Ph

·रोयसहितामा प्रा rep मेष्ठका प्रतिदिशमेका मध्ये"दति । तदेतद्विधातुं मन्त्रानुत्या- "प्राच्या त्वा दिशा मादयामि गायत्रेण छन्दमा निना देवतया अग्नेः शीर्णा अग्नेः शिर उप दधामि दक्षिणया वा दिणः मादयामि त्रैष्टुभेन छन्दमा इन्द्रेण देवतया अग्रेः पक्षण पक्षमुप दधामि प्रतीच्या वा दिशा मादयामि जागतेन छन्दमा सावित्रा देवतया अनेः पुच्छेनाग्नेः पुच्छमुप दधामि उदीच्या त्वा दिशा सादयामि आनुष्टुभेन छन्दमा मित्रावरुणाभ्यां देवतया अनेः पक्षणाने पक्षम् उप 'दधामि अर्ध्वया त्वा दिशा मादयामि पाङ्कन इन्दसा रहस्पतिना देवतया अग्नेः पृष्ठेनानेः पृष्ठमुप दधामि(४)" इति। . येयं प्राची रिक, यच्च गायत्रीच्छन्दः, यापि अग्निरूपा देवता यदपि देवतात्मनोऽनः शिरः, मवैः महितोऽहं हे इटके, वामस्य चीचमानस्थाः चिरस्थाने 'उप'-'दधामि'। एवमुत्तरेवपि योग्यम् ॥ इदानीमात्मेष्टका विधत्ते,–“यो वै अपात्मानमग्निं चिनुते चपात्मा अमुग्मिन् लोके भवति यः मात्मानं चिनुते मात्मा अमुभिन् बाके भवति आत्मएका उप दधाति एष वै अनेगत्मा मात्मानम् एवाग्निं चिनुते )" इति। श्रात्मा शरीरं, तद्रहितमग्निं चिन्वानः स्वर्गे शरीररहितो भवति, सात्मकमग्निं चिन्वानस्तत्र मात्मक एव भवति । तस्मात् श्रात्मएका उपदध्यात्। शिरः-पक्ष-पुच्छरूप शरीरमात्मा, तनिष्पादकत्वादेव एता प्रात्मेष्टकाः। 'एष' शिरःप्रमत्यवयवमा एवाः शरीरं, तस्मादेतदुपधानेन मशरीरमग्निं चिनुते। प्रशंसति, "मात्मा अमुभिन् लोके भवति य एवं इति॥

·[ला०५/प्र.स.] वेदार्थप्रका। १६ अथ मीमांसा,- मप्तमाध्यायस्य हतीयपादे (१४१०) चिन्तितम्,- "पृष्ठेरुपस्थितौ स्तोत्रधर्माः मन्ति नवाऽग्रिमः । अग्निहोत्रनयान्मैवं मन्त्रोकरात्मनेपदात् ॥ अग्निचयने श्रूयते,-'पृष्ठेरुपतिष्ठते' इति। पृष्ठशब्दो ज्योतिष्टोमें माध्यन्दिनवनगतस्य स्तोत्रकर्मणो नामधेयमिति प्रथमाध्याये (४ात्र • )निर्णीतम् । सोऽनिचयनगतोपस्थानकर्मणि प्रयुज्यमानो- ऽग्रिहोत्रशब्दन्यायेन पृष्ठस्तोत्रधर्मान् उपम्थानेऽतिदिशतीति चेत् । मैवम्, अत्र पृष्ठशब्दस्य मन्त्रपरत्वेन कर्मपरत्वाभावात्। 'मामममिहोत्र जुहोति' इत्यत्राग्रिहोत्रशब्दो जुहोतिधातुना ममानाधितिः कर्मपरः । अच "उपान्मन्त्रकरणे" (९।३।२५) इत्येतत्याणिनीयसूत्रम् उप- शब्दयुकात्तिष्ठतिधातोरात्मनेपदं विदधत् हतीयान्तम्य पृष्ठशब्दस्य मन्त्रात्मककरणपरतां दर्शयति । यद्यपि स्तोत्रकर्मवाची पृष्ठस्तथापि तत्साधनभूतान् रथन्तरादिमामोपेतान् 'अभि वा शूर' इत्यादिमन्त्रान् उपलक्षयति। न च, लक्षणाश्रयणमेव दोष इति वाच्यम् , त्वत्पक्षेऽप्याश्रयणीयत्वात्। किञ्च, त्वत्पने यथा नित्याग्निहोचवाचिना अमिहोत्रशब्देन तद्धमानुपलक्ष्य तैश्च धर्मम्तानं मामाग्रिहोत्रात्मक कर्मान्तरं लक्ष्यते, तथा स्तोत्रवाचिना पृष्ठशब्देन तद्धीपलक्षण- दारेणोपस्थानरूपं कमान्तरं लक्षणीयमिति विप्रशय्यते। तस्मात् पृष्ठशब्देन स्तोत्रधर्मान् अतिदिन्ति । एतच्च ब्राह्मणं नक्षत्रेएकात्राह्मणाद् (४।४।२०) जय द्रष्टव्यम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥ • ॥ 22 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । । [का.प्र.ब. अमं उदधे या त इघुर्युवा नाम तया नो मुड़ तस्यास्ते नमस्तस्यास्त उपजीवन्तो भूया स्माग्ने दुध्र गह्य किरशिल वन्य या त इषुयुवा नाम तया नो मुड़ तस्यास्ते नमस्तस्यास्त उपजोवन्नोभूया स्म) पञ्च वा एतेऽभयो यच्चितय उदधिरव नाम प्रथमो दुधः॥१॥ द्वितीयो गवस्तृतीयः किरशिलश्चतुर्थो वन्यः पञ्चम- लेभ्यो यदाहुतीन जुहयादध्वर्युञ्च यजमानञ्च प्रदहेयु- यंदेता आहुतीर्जुहोति भागधेयेनैवैनाञ्छमयति नार्तिमाच्छंन्यध्वर्युन यजमानो वान आसनसोः मायाऽध्याश्चक्षुः कर्णयोः श्रोत्रं बाहुवाबलमृरुयोरोजो- ऽरिष्टा विश्वान्यङ्गानि तनूः ॥ २ ॥ तनुवा मे मह नमस्ते अस्तु मा हिसी:(अप वा एतस्मात् प्राणाः क्रान्ति योऽग्निं चिन्वन्नधिक्रामति वाच आसन्नसोः प्राण इत्याह प्राणानेवात्मन्धत्ते) यो रुद्रो अग्नी यो अप्स य श्रोषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमो अस्तु(4) आहुतिभागा वा अन्ये रुद्रा हविर्भागाः ॥ ३ ॥ अन्ये शतरुद्रीय५ हुत्वा गावीधुकञ्चरुमेतेन यजुषा चरमायामिष्टकायां नि दयाद्भागधेयेनैवैन: शमयति तस्य त्वै शतरुद्रीय हुतमित्याहुर्यस्यैतदनौ क्रियत मा ·M [का पाप्राच.] वेदार्थप्रकाशे। इति वसवस्वा रुद्रैः पुरस्तात्यान्तु पितरख्वा यम- राजानः पिभिर्दक्षिणतः पान्वादित्यास्वा विश्वैर्देवैः पश्चात्यान्त द्युतानस्त्वा मारुतो मरुद्भिरुत्तरतः पात ॥४॥ देवात्वेन्द्रज्येष्ठा वरुणराजानोऽधस्ताच्चोपरिष्टार पान्तु न वा एतेन पूतो न मेथ्यो न प्रोधितो यदेन- मनः प्राचीनं प्रोक्षति यत्सञ्चितमाज्येन प्रोक्षति ने पूतस्तेन मेध्यस्तेन प्रोक्षितः ॥५॥ दुधः । तनूः। हविभीगाः । पातु । दारिमञ्च ॥६॥ इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके नवमेोऽनुवाकः ॥०॥ अात्मेष्टकामुपम्यान-मप्यष्टम उदीरितम् । अय नवमे आहुत्यादिकमभिधीयते । यदुक्तं सूत्रकारेण, 'श्रम उदधे या ते दुपुर्युवा नामेति पञ्चाज्याइतीर्डवा' इति । तदिदं विधातुं मन्त्रानुत्पादयति। “अग्ने उदधे या ते दषुयुवा नाम तया नो मृड तमास्ते नमस्तस्यास्ते उपजीवन्तो भया म्म अग्रे दुध गद्य किरशिल वन्य या ते इषुयुवा नाम तया ना मृड तस्यास्ते नमस्तस्यास्ते उपजीवन्तो भूया स्म(१)" इति । उद िरिति कस्यचिदमे- नाम, उदधिनामक हे 'अने', 'ते' त्वदीया 'या' इयम् इषुः' 'युवा नाम' परशरीरे महमा मिश्रणात् युवा वाणस्य नामधेयं, 'तया' धुवाभिधेयया 'नः' अस्मान 'मुड' सुखय। 'ते' वदीयाया: 'तस्याः' ·२७९ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.प्र.५] एषोः 'नमः'' अस्तु । 'ते' त्वदीयायाः 'तस्याः' दूषोः प्रसादात् 'उपजीवन्तः समीचीनजीवनयुक्ताः भूया स्म'। एवमुत्तरत्रापि योज्यम्। दुधादीनि चत्वारि अनिविशेषनामानि; तैर्मन्त्रश्चतुर्धा भिद्यते ।सर्वेषा- मनिशब्द श्रादावनुषज्यते। 'या ते इषुः' इत्यादिः श्रन्यानुषङ्गः । अथ तैर्मन्त्रैराहुतीविधत्ते,–“पञ्च वे एतेऽग्नयो यश्चितयः उदधिरेव नाम प्रथमः, दुधो द्वितीयः, गह्यस्तृतीयः, किशिलश्चतुर्थः, वन्यः पञ्चमः; तेभ्यो यदाहुतीन जुहुयादध्वर्युच्च यजमानञ्च प्रदहेयुः घदेता आहुतीर्जुहोति भागधेयेनैवैनान् शमयति नातिमाछत्यध्वर्युन यजमान:(२)" इति। या एताः पञ्च 'चितयः' उपर्यधोभावेन निष्पादिताः, ता एव उदध्यादिनामकाः ‘पञ्च' 'अग्नयः', तेषामाहुत्य- भावे अध्वर्युयजमानयोः दाहः स्यात्, अतस्तत्परिहाराय तैर्मन्त्रः पञ्च भाज्याहुती र्जुहुयात् । एतासाच वाजनामाहुत्यनन्तरभावित्वात् “अग्निदेवेभ्यः' (५।४। १०) इत्यनुवाकान्ते तदेतद् ब्राह्मणं द्रष्टव्यम् । यदुक्कं सूत्रकारेण, 'वाङ्म अामनिति सर्वत्रारोहान् प्रत्यवरोहांथ जपति मकदा अन्ततः' इति । नमितं विधिमुन्नेतुं मन्त्रमुत्पादयति,- “वाने श्रामन् नसोः प्राणोऽक्ष्योश्चक्षुः कर्णयोः श्रोत्रं बाहुवोर्बलम् अस्वोरोजोऽरिया विश्वान्यङ्गानि तनूस्तनुवा मे सह नमस्ते अस्तु मा मा हिमी:(३)” इति । 'मे' मदीया येयं 'वाक्', सेयम् 'पासन्' श्रास्ये मुखे सुस्थिता भवतु । 'नाः' नामिकाच्छिद्रयोः 'प्राणः' सुस्थितो भवतु । तथा अतिगोलकयो: 'चक्षुः' इन्द्रियम् । • पच्च पाडतीः इति का• क्री० पु• पाठः ।

·(का०प्र०प०६] वेदार्थप्रकाये। १७३ 'कर्णयोः' श्रोत्रेन्द्रियम्। बाहोनानाविधव्यापारसामर्थम् । ॐार्गमन- मामर्थम् । तथा 'विश्वानि' 'अङ्गानि' रिटानि,-सर्वेऽप्यवयवाः हिंसारहिता भवन्तु । 'तनू' अवयवीभूतं शरीरमपि हिंमारहित- मस्तु । 'मे' 'तनुवा' मदीयेन शरीरेण 'मह' 'ते' तुभ्यं 'ममा साष्टाङ्गदण्डप्रणामः 'अस्तु' । अतो 'मा' मां त्वं 'मा हिंसीः । अथ जपविधिमुन्नति,-"अप वा एतस्मात् प्राणा: कामन्ति योनि चिन्वनधि-क्रामति वाझे थामन्त्रमो: प्राण इत्याह प्राणानेवा- मन्धत्ते(४)" इति । 'यो' यजमानोऽध्वर्युवा अग्निचयनकाले चितम् 'अग्निम' अधिरुह्य पादेनाक्रामति, 'एतम्मात' 'प्राणा:' मर्वेऽपि'अप'- 'कामन्ति', अतः प्राणधारणाय मन्त्रे वागादीनां स्वस्थानावस्थिति- रुच्यते । तस्मादिम मन्त्र जपेदितिविधिरभ्युनेयः । यदा तु 'पाह' इति पदमेव ब्रूयादिति लियं ब्रूते, तदा प्रत्यक्ष एव विधिः । एतच्च अाक्रमणेयकाब्राह्मणात् (५।१।२) अध्वं द्रव्यम् यदुक्कं मृत्रकारोण,-'यो रुद्रो अनाविति गैौद्रं गावीधुकञ्चरु- मेतेन यजुषा यस्थामिटकायां शतरुट्रीयं जुहोति तम्यां प्रतिष्ठा- पयति' इति। तदिदं विधातुं मन्त्रमुत्पादयति,-"यो रुद्रो अनी यः अमु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमो अस्तु(५)" इति। रुद्रदेवतारूपोऽग्निः, म च लौकिके अङ्गाररूपे 'अन' उदकादिषु च प्रविश्य गूढ़ो वर्त्तते, 'त' 'नमो अस्तु' । एतन्मन्त्रसाध्यं चरोरुपधानं विधत्ते,-"आहुतिभागा वै अन्ये रुद्रा हविर्भागाः अन्ये, शतरुद्रीय५ हुत्वा गावीधुकञ्चरुमेतेन यजुषा घरमायामिष्टकायां नि दयाद्भागधेयेनैवैन समयति तस्य वै (तु वै) ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये [का प्राच.] शतरुद्रीय तमित्याहुयस्यैतदनौ क्रियते इति(()" इति। "महाणि सहस्रशो ये रुद्राः" इत्युक्त्वात् (४।५।११) मन्यनेके 'रुद्राः, तेषां मध्ये केचिदाहुतिमेव भजन्ने, तदर्थः शतरुद्रीयः होमः । 'अन्ये' तु हवि- भजन्ते, तदर्थमिमंगवीधुकधान्येन निष्पादितं 'चरूं' 'नि-दध्यात्' । उपधाने मति हविभीजमग्निंस्वभागेन शान्तं करोति यस्य यजमानस्य चयने तदिदं चरूपधानं 'क्रियते', 'तस्य' एव शतरुद्रीयहोमः सफलो भवति । अन्यथा शतरुद्रीय इतमप्यफलं स्यात् इति' अभिज्ञा 'आहुः । एतच्च "रुद्रो वै एष यदग्निः" इत्यनुवाके (५।४।३) द्रष्टव्यम् । यदुक्कं सूत्रकारेण, 'वमवस्वा स्ट्रैः पुरस्तात् पान्विति यथालिङ्गं सञ्चितमग्निमाज्येन प्रोक्षति मध्य उत्तमेन प्राङ्मुखः' इति । तदिदं विधातुं मन्त्रानुत्पादयति,-"वमवस्खा रुद्रः पुरस्तात्पान्तु, पितरस्वा यमराजानः पिटभिर्दक्षिणतः पान्तु, श्रादित्यास्वा विश्वैर्देवैः पश्चात्पान्तु, धुतानस्वा मारुतो मरुनिरुत्तरतः पातु, देवास्ता इन्द्रज्येष्ठाः वरुण- राजानाऽधस्ताच्चोपरिष्टाच पान्तु(७)” इति। ये एते अष्टौ 'वसवः' मन्ति, ते 'रुद्रः' एकादशभिः मह, हे अग्ने, त्वां पूर्वस्यान्दिशि रक्षन्तु । चमो राजा एषां पिणं ते 'यमराजानः', तादृशाः 'पितरः' अन्यः 'पिढभिः' साधं दक्षिणस्यान्दिशि ‘पान्सु'। ये द्वादश 'श्रादित्याः' ते 'विश्वैर्देवैः' माधं 'पश्चात्यान्त'। यो द्युताननामकोऽधिकप्रकाशवान् कश्चिन्मरुतां स्वामी,म सर्वैर्मरुद्गणैः सह उतरस्यान्दिशि 'पातु' । इन्द्रो ज्येष्ठा वयोगुणाभ्याम् अधिको येषां देवानां ते 'इन्द्रज्येष्ठाः', वरुणे राजा येषामन्येषां देवानां ते 'वरुणराजानः', तेच उभयविधा देवा अाधादिशोः 'पान्तु' ।

·[पा.१०] वेदार्थप्रका। १७५ अथ विधत्ते,-"न वै एतेन पूतो न मेयो न प्रचितो, यदेनमः अतः प्राचीनं प्रोक्षति यत्मश्चितमाज्येन प्रोक्षति तेन पूतस्तेन मेधतेन प्रोक्षित:()" इति । अतः' अस्मादाज्यप्रोक्षणात् 'प्राचीनं' पूर्वमेव यदि "महसस्य प्रमा अमि" (४।४।१११.) इत्यादिमन्त्रेण हिरण्यशकले पोक्षेत्, तदानीम् एतेन' प्रेक्षणेन श्रयमनिः 'पूनः' अपि यजयोग्यो 'न' भवति, किम् बहुना, 'प्रोशितः' एवं 'न' भवति । यदि 'मश्चितम् । अग्निम् श्राज्यद्रव्येणेनमन्त्रेण प्रोक्षेत्, 'तेन' एव प्राज्यप्रोक्षणेनामिः 'पूतो' भवति, यज्ञयोग्यश्च भवति, सम्यक् 'प्रॉक्षितः' म भवति । एतच्च "माइस्रवता प्रोक्षति” (५।४।२०) इति ब्राह्मणादूर्ध्वम् अपूर्व द्रव्यम् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयज:- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनुनाकः ॥०॥ समीची नामासि प्राची दिक तस्यास्तेऽग्निरधिपति- रसितो रक्षिता यश्चाधिपतिर्यश्च गोप्ता ताभ्यां नमस्तौ नौ मृडयतां ते यं हिमो यश्च नो देष्टि तं वां अम्भे दधामि ओजस्विनी नामासि दक्षिणा दिक् तस्गस्त इन्द्रोऽधिपतिः पृदाकुः प्राची नामासि प्रतीची दिक तस्यास्ते ॥१॥ A सीमोऽधिपतिः स्वजाऽवस्थावा नांमास्युदीची दिक् तस्यास्त वरुणोऽधिपतिस्तिरश्चराज़िरधिपत्नी नामासि ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०प्र०५/०१.] महतो दिक् तस्यास्ते वृहस्पतिरधिपतिः चिचो वृशिनी नामासीयन्दिक् तस्यास्त यमोऽधिपतिः कल्यापग्रीवो रक्षिता यश्चाधिपतिर्यश्च गोप्ता ताभ्यां नमस्तौ नौ मृडयतां ते यं हिमो यश्च ॥२॥ नो देष्टि तं वां जम्भे दधामि(१) एता वै देवता अग्नि चितर रक्षन्ति ताभ्यो यदाहुतीन जुहुयादध्वर्युच यजमानं च ध्यायेयुर्यदेता आहुतीर्जुहोति भागधेये- नैवैनाञ्छमयति नातिमार्छत्यध्वर्युनं गजमानो। हेतयो नाम स्थ तेषां वः पुरो गृहा अग्निवं इषवः सलिलो निलिम्या नाम ॥३॥ स्थ तेषां वो दक्षिणा गृहाः पितरों व इषवः सगरो बजिणो नाम स्थ तेषां वः पश्चागृहाः स्वप्ना व इषवो गवरोऽवस्थावानो नाम स्थ तेषां व उत्तरागुहा आपा व इषवः समुद्रोऽधिपतयो नाम स्थ तेषां व उपरि गृहा वर्ष व इपवाऽवस्वान् क्रव्या नाम स्थ पार्थिवा- स्तेषां व दुइ गृहाः॥ ४ ॥ अन्न व इषवो निमिषो वातनामं तेभ्यो वो नमस्ते ना मुडयत ते यं द्दिष्मो यश्च नो दैष्टि नं वो जम्भे दधामि हुतादो वा अन्ये देवा बहुतादोऽन्ये ताननि- चिदेवोभान प्रीणाति दना मधुमिश्रेणैता आहुती- ·[वाशाप.१०] वेदाण्या। र्जुहोति भागधेयैनैवैनान् प्रोणात्यथो खल्वारिष्टका वै देवा बहुताद इनि ॥ ५॥ अनुपरिकामं जुहोत्यपरिवर्गमेवैनान प्रीणाति इमर स्तनमूर्जस्वन्तं धयापां प्रप्यातमने सरिरस्य मथे। उत्स जुषस्व मधुमन्तमूर्व समुद्रिय सदनमा विशव। यो वै अग्निं प्रयुज्य न विमुञ्चति यथाऽश्वा युक्ती ऽविमुच्चमानः क्षुध्यन् पराभवत्येवमस्याग्निः पराभवति नं पराभवन्त यजमानोऽनु परा भवति सोऽग्निं चित्त लूक्षः ॥ ६॥ भवतीम५ स्तनमूर्जस्वन्तन्धयापामित्याज्यस्य पूर्ण सु, जुहोत्येष वै अग्नेविमोको विमुच्चवारमै अनमपि दधाति तस्मादाहुर्यश्चैवं वेद यश्च न सुधार्य एथे वाजी सुहिता दधातीत्यग्निवीव वाजी तमेव तत् मीणाति स एनं प्रीतः प्रोणाति वसीयान् भवति ॥७॥ प्रतीची .दिक तस्यास्ते । विष्मो यश्च। निलिम्या नाम। इह गृहाः। इति । लक्षः । वसीयान् भवति॥१०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ ॥ . 28 ·१०० तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [काम पनि..] भाज्याहुतीः प्रोक्षणं चेत्यादिकं नवमे श्रुतम् । अथ दभमे महित्यादिकमुच्यते। यदुनं सूत्रकारेण,-'ममीची मामासि प्राची दिगिति दधा मधुमिश्रेण षटमपाडतीरनुपरिचारम' इति । तदेतद्विधातुं मन्त्रानुत्पादयति,-"समीची नामामि प्राची दिक तथास्तेऽनिरधिपतिरमिता रक्षिता यश्चाधिपतिर्यश्च • गोप्ता माभ्यां नमस्तौ नो मृडयता ते यं विमो यश्च नो दृष्टि तं वां जो दधामि[२], ओजस्विनी नामासि दक्षिणा दिक् तस्यास्ते दोऽधिपतिः पृदाकु:[२], प्राची नामामि प्रतीची दिक् तस्यास्ते सोमोऽधिपतिः खजः [३], अवस्थावा नामासि उदीची दिक जाले वरुणोऽधिपतिस्तिरश्चराजि:[४] अधिपत्नी नामामि हहती दिक तस्यास्ते हस्पतिरधिपतिः श्वित्रः[५] वशिनी नामामीयं दिक खाते यमोऽधिपतिः कल्माषग्रीवो रक्षिता यश्चाधिपतिर्यश्च गोप्ता तान्यां नमस्तौ नो मृडयतां ते यं दिनो यश्च नो देटि तं वां जम्भे दधामि[६](१)" इति। येयं प्राची दिक् तस्याः ममीचीति नामधेयं, सम्यगवतीति प्रातःकालानुष्ठानार्थ प्रवर्तते इति व्युत्पत्तेः । हे 'प्राची', वं समीच्यभिधा 'अमि' 'तस्याः' तादृश्याः 'अमिः' देवः खामी, 'अमितः' कृष्णसर्पः, म च तव 'रक्षिता', 'ताभ्याम' अधिपति- इतिहभ्यां नमः' प्रस्तु, 'तो' उभौ 'न:' अस्मान् 'मृडया' सुखयता, 'ते' सुखिनो वयं 'यं' पुरुषं अस्मान् हिमितुं प्रवर्तमान "रिमा', 'यश्च शत्रुः अम्मानुदासीनानपि 'दृष्टि', 'त' विविधं शर्बु 'वा' धुवयोः अधिपतिरक्षित्रोः 'जम्मे' विदारितास्ये 'दधामि' स्थापयामि । एकबुतरचापि योव्यम् । 'प्रोजखिनी' बलवतीति दक्षिणदियो नाम ।

·KE का/प्र.पा.१.] वेदाचंपकाये। 'पदाकुः' अजगरः सर्पः । रक्षिता' इत्यादि-पोऽनुषव्यते । प्रक अश्वतीति सायंसन्ध्याद्यनुष्ठानाय प्रवर्तते इति पश्चिमदिमः माचीति नामधेयम् । स्वस्मिन् जायते इति 'खजा', स्वाधीनबल: सपा मनुष्यान् अवस्थापयति इति व्युत्पत्त्या अवस्थावा'-दति उदक-दिगो नाम । तिरश्चीनाः कटकवलयाकाराः राजयो रेखाः यस्य संय असौ 'तिरश्चराजिः' । अधिपालयतीति व्युत्पत्त्या 'अधिपनी-ति अर्ध्वदियो नाम । मा च प्रौढत्वात् 'हहती'। 'श्वित्र', पर मर्पस्य श्वामधारणेन स्वशरीरे उच्छमता भवति, दशनेन मनुध- शरीरेऽप्युच्छूनता भवति, माऽयं चित्रः । वशः (प्राणिनामवस्खा: खाधीनता) अस्यामस्तीति वशिनी'। एतच्च भूमिरूपाया अधोदियो नाम । कल्माषा: (कृष्णविन्दवो) ग्रीवायां यस्य मर्पस्य, सोऽयं 'कल्माषयीवः'। 'रक्षिता' इत्यादः, मर्पस्य वाचकेभ्यः शब्देभ्यः अर्थमः अनुषङ्गद्योतनाय अन्तिममन्त्रे पुनःपाठः । एतन्मन्त्रमाध्या आहुतीविधत्ते,--"एता वै देवता अमिं पित रक्षन्ति ताभ्यो यदाहुतीर्न जुहुयादध्वर्यु च यजमानच्च ध्यायेयुर्यदेता बाहुतीर्जुहोति भागधेयेनेवैनाञ्छमयति नातिमार्छन्यध्वर्युनं यज- मान:(२)” इति । एताः' अमीन्द्राधिपतिरूपा अमितादिसर्परूपाव 'देवताः' एकाभिः 'चितम्' 'अग्निं' 'रक्षन्ति' अतचामां चामा जुड्यात् यदुकं सूचकारेण, 'हेतयो नाम म्थेति षण्महातीर्यमा सपाडती' इति । तदेत दिधातुं मन्त्रानुत्पादयति,-"हेतयो नाम स्थ तेषां व पुरो ग्टहाः अनिर्व एषः मलिखा[१] निलिम्पा नाम ·वैत्तिरीवशिवाभाथे। पाधि विषां वो दक्षिणा रहाः पितरो व इषवः मगरो[२] वधिको नाम तेषां वः पश्चाद्ग्रहाः खनो व दुषवो गहरः[३] अवस्थावानो नाम तेषां व उत्तराद्रहाः आपो व दुषत्रः ममुद्रः[४], अधिपतयो नाम न्य तेषां व उपरिग्रहाः वर्ष व दषवोऽवखान[५] क्रया नाम पार्थिवास्तेषां व दह ग्रहाः अन्नं व दूषवो निमिषो वातनाम तेभ्यो धो नमः ते नो मृडयत ते यं विभो यश्च नो वेष्टितं वो जम्भे दधामि[६]-(२)” इति। 'हेतयः' शत्रूणं गन्तारः हे गन्धर्वविशेषाः, धूचं हेतिनामकाः 'स्थ', 'तेषां' युमाकं पूर्वम्यान्दिशि रहाः' वर्तन्ते। 'अमिः' युमाकम् 'दषवः', अग्निममाना इत्यर्थः । 'मलिलो' वायु- विशेषः । चरममन्त्र पठितं 'वातनामम्' इत्यादिकं मर्वेष्वपि मन्त्रेषु अनुषज्यते । पूर्वस्यान्दिशि मञ्चरतो वायोः 'मलिलः' इति नामधेयम् । 'तेस्थो वो नमः' इत्यादिकं विस्पष्टम् । नितरां चन्दनेनानुलिप्ता ये गन्धर्वास्तेषां निलिम्पाः' इति नामधेयम् । 'पितरः' पिटममानाः । 'मगरः' इति तत्र स्थितस्य नामधेयम् । वनं येषामन्तीति 'वचिण:', जदेवगन्धर्वनाम । 'स्वप्नः' स्वप्नसमानाः, यथा स्वरैः किञ्चिदपि श्रमाचं मास्ति, एवमेतामामिषूणामित्यर्थः । 'गहरः' इति वायोनीम । अवस्खा खितिः अवस्थानमेषामस्तीति अवस्थावान:' तदेतहन्धर्वनाम । 'श्रापः' उदकसमाना:, जलवत् सर्वदा प्रसरन्तीत्यर्थः। 'समुद्रः' इति । वाचोनीम । अधिकं पालयन्तीति 'अधिपतयः' । 'वर्ष' वृष्टिसमानाः, निरन्तरं पतन्तीत्यर्थः। 'अवखान्' इति वायो म । 'क्रव्याः' मोरप्रियाः, तदेतहन्धर्वनाम । ते च पार्थिवाः', पृथिव्यां वर्तते । समेव सर्वच पाठः । हमारा इति तु भवितुमचिनः ।

·[NTAR]. वेदावा 'इ' भूमौ। 'अत्रम्' अवहेतवः । 'निमिषः' इति वायोनाम एतैर्मन्त्रैः माध्यं होमं विधत्ते,-"इतादो वै पन्चे देवा अडतादोऽन्ये ताननिषिदेवोभयान प्रीणाति दधा मधुमिणत पाहुतीर्जुहोति भागधेयेनैवैनान प्रीणात्यथो खल्वारिष्टका वै देवा अताद इत्यनुपरिकामं जुहोत्यपरिवर्गमेवेनान प्रीणाति(४)" इति "पूर्व नृषदे वड़िति" (५।४।२०) इत्यनुवाके दधा मधुमित्रेणावोषणे अतभक्षकदेवप्रीत्यर्थमुक्तम्, इह तु तभक्षकदेवप्रीत्यर्थं तेनैव द्रव्येया होम उच्यते। अपि च एकेऽभिज्ञा एवम् 'पाहु' 'दएका' एवं 'अहुतादो' 'देवाः',तत्र होमेन हुतभक्षकाणं प्रोतावप्येतामामिहकाना प्रीत्यर्थ होमकालेऽनुक्रमेण परितः क्रमणीयं, तेनैव परिक्रमणेन कमपि देवमवयित्वा मीनप्येतावतो देवान् 'प्रीणाति' । तदेवं होमेनानुप- रिक्रमणेन च हुतादामडतादां च मर्वेषां प्रीतिरुपपद्यते। तदिदं सपा- हुतिमहाडतिब्राह्माणं वातनामब्राह्मणात् (१।४।९०) अर्ध्वं द्रष्टव्यम्। यदुक सूचकारेण,-'अनुबन्ध्यावपायां इतायामौदुम्बरों बुर पूरयित्वेम५ स्तनमूर्जवन्तं धयापामित्यविमोकं जुहोति' इति । तदिदं विधातुं मन्त्रमुत्पादयति,-"इम स्तनमर्जस्वन्तं धय अपा प्रप्यातम् अग्रे, मरिरस्य मध्ये उत्मं जुषस्व मधुमन्तमूर्व, समुद्रियर मदनमा विशख(५)" इति। हे 'अमे', 'इम' सुचि अवस्थितं द्रव्यविणे 'धय' पिव । कीदृशं ?-'अपां' मारस्थानीयानां 'स्तन' स्तमस्थानीय, प्रतस्थ गोदारा उदककार्य्यत्वात् तदीयमानत्वोपचारः । 'जस रसवना, 'प्रप्यातम्' अतिप्ररद्धं, 'मरिरस्थ 'मध्ये', यथा जस मधे 'आई' प्रवाहमतिः, तथा प्रभनं, घृतं 'मधुमन्त माधुर्येयेतं जुषस' -- ·२ तत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [ काम.१० । अवस्ख । है 'जर्व' विस्तृताने, 'समुद्रिय' समुद्रसम्बन्धि 'मदन' तदीयन्यानम् 'त्रा विशख' प्रविश । एतेन मन्त्रेण माध्यं होमं विधत्ते,–“यो वै अग्निं प्रयुज्य न विमुञ्चति यथाश्वो युक्तोऽविमुच्यमान: बुध्यन् पराभवति, एवमस्यामिः पराभवति तं पराभवन्तं यजमानोऽनु परा भवति सोऽग्निं चित्वा नक्षो भवति । इम५ स्तनमूर्जम्वन्तं धयापामित्याज्यस्य पूर्णा सुचं जुहोति एष वै अग्नेविमोको विमुच्यैवास्मै अन्नमपि दधाति)" इति । 'यो' यजमानो "अग्निं युनज्मि” (४।७।१३५०) इत्यादिभिर्मन्त्ररेतम् ‘अग्नि' कर्मणि 'प्रयुज्य' 'न' विमुञ्चेत्, 'अन्य' यजमानस्य 'अग्निः' 'पग भवति' विमण्यति, 'यथा' लोके 'अश्वो' रथे युज्यमानश्चिरम् 'अविमुच्यमानः' बुधाकान्तः पगभूतः पीडितो भवति तद्वत् । अनिपराभवम् 'अनु' 'यजमानो'ऽपि 'परा भवति' । तादृशः ‘अग्नि' 'चित्वा' 'लक्षः' सर्वदा रूक्षो दाहोपेतो 'भवति', अतो जुहुयात् । 'एष' च होमः 'अविमोकः' । ततोऽग्निं 'विमुच्य' 'अस्मै 'अन्नं' ममर्पितवान् भवति । पुनः प्रकारान्तरेण प्रशंमति,-"तस्मादाहुर्यश्चैवं वेद यश्च न सुधाय५ वैवाजी सहितो दधातीत्यग्निाव, वाजी तमेव तत्पीणाति म एनं प्रीतः प्रीणति वमीयान् भवति()" इति। यस्मादत्रामिं विमुच्य अवं पदीयते, तस्मात्' कारणालोके 'यश्च' पुरुषः एन मनिवृत्तान्तं जानाति, 'यवन' जानाति तादृशाः सर्वेऽप्येवं 'पाडः'। 'सुहितः' सुष्टुखाद्यादिना सप्तो 'वाजी' 'सधोयं स्वस्योपरि धारणीयं पुरुषं पुनःपुनधारयित्वा गन्तव्यस्थले नीत्वा 'दधाति' स्थापयतीति। अब इ-शब्दः बाबाल- । रममित्यत्र 'एवम्' इति ससषतः पठः ।

·[काशाप..] वेदार्थप्रका। - गोपालपमिद्धिं दर्शयति । एवं लौकिकोको मत्यामचायमिरे वाजिस्थानीयः । 'तमेव' अग्निं तेन विमोकहोमेन 'प्रीणाति'। 'म 'प्रीतः' अग्निः ‘एनं' यजमानं प्रीणयति । स च यजमानोऽतियों धनवान् भवति । एतम्य च ब्राह्मणस्य पानातेष्वनुवाकेबन्त- भीवासभनात् अन्ते निवेशः । एवमन्यस्यापि तादृशस्य द्रश्यम् । अत्र मीमांमा। एकादशाध्यायम्य हतोयपादे (८०) चिन्तितम्,- "किमनिमोकः सर्वान्ते मुग्यान्ते वाऽग्रिमो, यतः । योगे मर्यता, मैवं, मुख्यार्थाऽसौ तदन्तिमः ॥ अग्निचयने योगविमोकौ अग्रेः श्रूयेते,-"अग्निं युनजिय". (४।७।१३१०) इतिमन्त्रहोमो योगः। “दमं स्तनम्" (५।५।१०६) इतिमन्त्रहोमो विमोकः। स च माङ्गप्रधान विषयः मर्वप्रयोगान्ते कर्तव्यः। कुतः?। योगस्य सवार्थत्वेन मध्ये तद्दिमोकामम्भवात् । इति प्राप्ने घूमः, 'पञ्चभियुनकि पाता यज्ञो यावानेव यजस्तमाप्नोति' इत्यनेम यजप्राप्तिवचनेन योगस्य प्रधानार्थत्वावगमात् प्रधानकर्मणोऽन्ते. विमोकं कुर्यात्"। तत्रैव वार्तिककारमतेन चिन्तितम्,- "व्यत्यस्ततावुभौ पक्षावुत्पत्तावविशेषतः । मार्थत्वं गुणे भाति सर्वान्ते तविमोचनम् ।। 'प्रधानान्ने विमोकः' इति यो भाय्ये मिद्धान्तः म एवात्र पूर्वः पक्षः 'अनि युनज्मि शवमा घृतेन दति जुहोत्यमिमे तयुनति' इत्येतत् योगस्योत्पत्तिवाक्यम् । 'पञ्चभियुनकि' इति गुणविधिः । तव न तावदुत्पत्तौ प्रधानमात्रगामी योग इत्यस्थार्थस्य गमको विशेषोऽति' ।

·१७० निरीयसंहितामाथे। [कापा. वि.९९] गुणविधिशेषेऽपि यज्ञशब्दो न प्रधानमात्रमाषटे, किन्तु, मागम । तस्मात् योगस्य सर्वार्थत्वादिमोकोऽपि मान्ने कर्तव्य इति" । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंदिताभाये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥०॥ इन्द्राय राजे सूकरो वरुणाय राजे कृष्णा यमाय राजे काश्य ऋषभाय राजे गवयः शार्दूलाय राजे गौरः पुरुषराजाय मकटः क्षिप्रश्येनस्य वर्तिका नीलङ्गोः क्रिमिः सोमस्य राज्ञः कुलुङ्गः सिन्धाः शिशुमारी हिमवतो हस्ती ॥१॥ इन्द्राय राजेष्टाविंशतिः॥ ११ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः॥ ॥ . माहुतिमहाहोमो मोकश्च दशमे श्रुताः । प्रथानिशेषमवम्याप्याश्वमेधशेषभूता एकादशिनः पशवो विधीयन्ते। एकादशानां पशूनां समूहः एकादशिनी, मा चैकैकस्मिन्ननुवाके एका विधीयते । तत्र प्रथमामेकादशिनीमाह,-"इन्द्राय राजे सूकरो वरुणाय राज कृष्णो यमाय राजे सभ्यः सुषभाय राजे गवयः शार्दू- खाय राजे गौरः पुरुषराजाय मर्कट: क्षिप्रध्येनस्य वर्तिका नीलङ्गोः किमिः सोमस्य राज्ञः कुलुङ्गः सिन्धोः शिशुमारो हिमवतो ती" इति।

·[का प्र.५।१०१२] तत्तिरीयसंहिताभाष्ये । १५ अत्र चतुर्थ्या षठ्या तद्धितेन च देवतासम्बन्धः प्रतिपाद्यते । 'इन्द्राय' देवानां 'राज' 'मुकरो' वराहः पालभ्यते । 'वरुणाय' अपां राजे' 'कृष्ण' कृष्णमृगः । 'यमाय' धर्माणां 'गजे' 'मण्यः' मृगविशेषः। 'ऋषभाय' गवां 'गजे' 'गवयो' गोमदृशः माना- रहितः । 'शार्दूलाय' श्रारण्यानां ‘गज' 'गोरो' गौरमृगः, रक इत्येके, एक इत्यन्य । पुरुषाणां राज प्रधानाय 'मर्कट:' वानरः । 'तिप्रश्येनम्य' दिप्रगतेः शकुनिगजम्य ध्यान विशेषम्य 'पर्निका' चटकामदृशी। 'नीलङ्गोः' नील प्रभाय मर्पविशेषम्य मगमपाणां गजे 'क्रिमि' गोमयपिण्डकाग। 'मेामम्य' श्रोषधीना 'राज' 'कुल्लुङ्गः' चित्रगः कटकम्वरः । 'मिन्धोः' ममुट्रम्य 'शिंगमा:' याहः । 'हिमवत:' पर्वतानां गजः 'हम्ती' गजः ।। इति मायनाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे कृष्णय मंहिताभाय्ये पञ्चमकाण्ड पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥०॥ - मयुः, प्राजापत्य जलो हलीक्षणो कृपद शस्ते धातुः सरस्वत्यै शारिः श्येता पुरुषवाक मरस्वते शुकः श्येतः पुरुषवागारण्याऽजो नकुन्नः शका' ते पौष्णा वाचे क्रौञ्चः ॥१ मयुः । चयाविः शतिः ॥ १२ ॥ इति तैत्तिरीयमंहितायां पञ्चमकाण्ड पञ्चमप्रपाठके दादशोऽनुवाकः ॥ ॥ 21 ·१५ वैतिरोशितामाथे। [1] अथाष दधिनीमाह- "मयः प्राजापत्यः जलो इसीक्षणे उषदम: ते धातुः सरखाये पारिः सेता पुरुषवाक् सरखते शकः येतः पुरुषवाक् पारण्योऽजो नकुलः का ते पौष्णाः वाचे क्रौञ्चः" इति। 'मयुः' किंपुरुष रत्येके, अरण्यमयूर रत्यपरे । स 'प्राजापत्यः' । अखादयस्त्रयो 'धातुः' । 'जल:' काकः, जलक इत्यन्ये, दिव्यकर्ण इत्यपरे । 'इसीक्षण:' हासिक रत्येके, परितपटक इत्यन्ये । 'वृषदंशो' माजीरः, तत्सम रत्येके । 'मरखत्ये शारिः' शकस्त्री, कीदृशी? 'येता' अरकवर्णा । पुनस विशेष्यते-'पुरुषवाक',-पुरुषवत् वदितुं समर्थो। 'मरखते' 'एक' 'येतः 'पुरुषवाक्'। पूर्ववत् व्याख्येयम् । श्रारण्याजादयस्त्रयः 'पौष्णाः' । 'भारण्योऽजः परभः । 'नकुलः' प्रसिद्धः। 'शका' मतिका इत्येके, दीर्घकणे मृगविशेष इत्यन्ये । 'वाचे वाग्देवतायै । 'भौधा' हाणखनः पचिविशेषः ॥ रति मायनाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाथे पचमकाडे पञ्चमप्रपाठके बादशोऽनुवाकः ॥०॥ अपां नप जो नाको मकरः कुलीकयतेऽकपा- रस्य वारे पैराशी भगाय कुषोनक भाती वाहसो. दविदा ते बायया दिग्भ्यश्चक्रवाकः ॥१॥ अपां नप एकाबविशतिः ॥ १३ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पश्चमप्रपाठके बबादशोऽनुवाकः।

·( a.१०] देतिरीयतामाथे। इयोरनुवाकयोः एकादमिनी दमिनी चेति । सुत्तरचापि यथायोगं द्रष्टव्यम् । अथवतीय मामा,-"अपां नरेनषो मात्र ते अकूपारस्य वाचे पैराजो भगाय कुषीतकः पाती वाहनो दर्विदा ने वायथाः दिग्धवक्रवाकः” इति। अपां नग्ने' अपाम् अविनाश देवविशेषाय 'जवः' जपवनुडो मकरः। माकादयस्वयः ‘धकूपारखे समुद्रस्य। 'नाक:' दीर्घतुण्डो याः, दीर्घपुछो मत्स्यविशेष रत्येक 'मकरः' पर्यस्ततुण्डः । 'कुलीकयो' बहुपात् मंस्यविशेषः । 'वारे 'पैराजः' काचो भरद्वाजः, समुद्रतरङ्गे-चारी महापही इत्यन्ये, चकार इत्यपरे । 'भगाय' 'कुषीतकः' समुद्रकाकः । श्रात्यादयसयो 'वायव्याः',-'पाती' कुरङ्गी, चाष इत्यन्ये । 'वाहसः' पृष्ठे मुला- वाही जन्तुः । 'दर्विदा' जलपक्षी, द्रुमकुकुट इत्येके। 'दिग्य' दिग्देवताभ्यः । 'चक्रवाकः' प्रमिद्धः॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाव्ये पचमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥०॥ बलायानगर श्राखुः सृजया श्यण्डकास्ते मैचा मृत्य रितो मन्यवै स्वजः कुम्भीनसः पुष्करसम्दो लोहिताहिस्ते त्वाष्ट्राः प्रतिश्रुत्कायै वाइसः॥१॥१४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्ड पचमम्रपाठये चतुर्दशोऽनुवाकः ·त्तिरीयसंहितामाथे। (INRel अथ चतुर्थ सामाच- "बलाय अजगरः पाखुः सृजया शयण्डकः ते मैचाः मृत्यवे अमिता मन्यवे खजः कुम्भीनमः पुष्करमादो लोहिताहि ते वाहाः प्रतिश्रुत्कार्य वाहमः" इति । 'बलाय' बलाख्याय देवाय 'अजगरे।' महारगः। श्राखादयस्त्रयो 'मेत्राः' । 'श्राखु' प्रसिद्धः । 'मजया' नीलमक्षिका, एकसर्प इत्येके, नीलमहिष इत्यपरे । 'अयण्डक'. सकलामः । 'मृत्यवे' 'अमितः' कृष्णसर्पः। 'मन्यवे' 'ख' 'सर्पविशेषः' बिलादिषु यः खयमेव जायते । कुम्भीनमादयस्त्रयः ' खासत्य मार. शाखा 'कुम्भीनमः' स्वापशील: सपावशेषः । “पुष्करसादः' पुष्करमर्पः, भ्रमर इत्येके । 'लोहिताहिः' श्वेतलोहितसर्पः । 'प्रतिश्रुत्काय' प्रतिश्रुत्यै, 'वाहसः' कल्पप्रमाणसर्पः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका कृष्णयजः- हिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ . पुरुषमृगश्चन्द्रमसे गोधा कालका दावापाटते बनस्पतीनामेण्यहे कृष्णो राचिये पिकः सिखा नीलेशीर्णी नेऽद्युम्णे धातुः कत्कटः॥१॥१५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्ड पचमप्रपाठके पपदोऽनुवाकः॥

·[nga.] परीवशिवामाथे। अथ पञ्चमं सामा- "पुरुषमगः चन्द्रमसें गोधा काखका दावाघाट: ते वनसतीनाम् । एणी के छष्णः राषिये पिकः खिरा नीलजीणी तेच धातुः कत्कटः" इति । 'पुरुषमृगः' नरमुखो मृगविशेष: 'पद्रम। गोधादयस्त्रयो 'वनस्पतीनाम्' । 'गोधा', सुमलिका, महागोपा रत्येके । 'कालका' मरटा । 'दावाघाट:' ठुमकुछुटः। 'एको मृगी 'अ' । 'कृष्णः' कृष्णमृगः 'राचिये। पिकादयस्त्रयः 'पर्यम्। 'पिक:' कोकिलः । 'विहा' रकमुखी वानरी। 'नीलशीणी कृष्णभिरस्की । 'धातुः' 'कत्कटः' विलवामी कर्कटः ॥ इति. सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये कणयजुः मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥॥ सौरी बुलाकश्या मयूरः श्येनस्ते गन्धर्वाणां वरना कपिळगे कुद्राणी तित्तिरी रोहित्कुण्डणाची' गोलत्तिका ता अमरसामरण्याय समरः ॥१॥१६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पनमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके षोड़शोऽनुवाकः ॥•॥ अथ पठं सामा- "मौरी बलाका रयो मयूरः श्वेनः ते गन्धर्वाणं वसनी कपिञ्चचो जाणं तित्तिरिः रोहित कुणाची गोषतिका ता:

·तैत्तिरीयसंहितामाथे। [बापावर) असारमाम् अरण्याब समरः" इति । 'मौरी' 'बलाका' प्रसिद्धा । सध्यादयस्नयो 'गन्धर्वाणाम्', ते तु प्रसिद्धाः । 'वसना' 'कपिञ्चलः' अधोनिपाती। 'रुद्राणां' 'तित्तिरिः' परुषखरः । रोहितादयस्तितः 'असरमाम्' । 'रोहित' अभ्यस्त्री । 'कुण्डणाची' ग्रहगोधिका । 'गोलत्तिका' खचरीटका, पीतशक्तति केचित् । 'अरण्याय' अरण्य- नामकाय, 'समर चमरः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके षोड़शोऽनुवाकः ॥०॥ पृषता वैश्वदेवः पित्वो न्यः कशस्तेऽनुमत्या अन्यवापोऽर्धमासाना मासां कश्यपः क्वयिः कुटर- दात्यौहस्ते सिनीवाल्य वृहस्पतये शिन्पुटः॥१॥१७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ ॥ अथ सप्तमं मामाह- "पृषतो वैश्वदेवः पित्वो न्यः कशः ते अनुमत्यै अन्यवापः अर्धमासाना मा कश्यपः कयिः कुटरः दात्यौह ते सिनीवासी पतये मित्पुटः" इति । 'पृषतः' तबिन्दुभवलाङ्गो गः । पिलादपस्त्रयः 'अनुमत्ये' । 'पिलो' व्याघः । 'न्यः' हरिणः, पण ज्येके। 'कमः' 'अन्यवापः' 'कश्यपः' 'कयिः' कुटरवो मृगविशेषाः । •पत्र 'इटा-रते' इबेतादृशः कोऽपि पाठी भवितुं युक्षा।

·[पा.१०] चिरीयतामाथे। 'दात्योहः काखकण्ड इत्येके, पुष्करिणीवसतिरित्यन्थे। 'शखतरे 'जित्पुट' मार्जारसमो जातिविशेषः ॥ रति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पक्षमप्रपाठके सप्तदशोऽनवाकः ॥०॥ शका, भौमी पांचः कशा मान्धीलवस्ते पितृणा- मृतूनां ज़हका संवत्सराय लोण कपोत उलूका शशस्ते नैर्ऋताः कृकवाकुः सावित्रः ॥ १ ॥ बलान्य । पुरुषमृगः। सौरी। प्रपतः । शका। अष्टादश । अष्टादश ॥१८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्ड पञ्चमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥ ॥ अथाटमं मामाह- "शका भौमी पांत्र: कशो मान्धीलवः ते पितृणाम्, नां जहका, मंवत्सराय लोपा कपातः उनकः शश: ते नम्रता: सकवाकु: सावित्रः" इति । 'शका' मक्षिका । 'भौमी' भूमिदेवता। पांचादय- स्त्रयः 'पितृणाम्'। पांचकशी परिविशेषौ । 'मान्थीलवः' असा कुकुटः। 'पतनां' 'जहका' विलवासी कोटा ! 'संवत्सराय' 'लोपा' समानशकुनिः। कपोतादयस्त्रयो नैर्यताः', ते च प्रमिहाः। 'रुकवाकुः कुसरथकुष्टः ॥ -

·९९९
वेत्तिरीयतितामाथे। [१]
इति भायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका कृष्णयजुः-
हिताभाव्ये पश्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥०॥
रुरूरौद्रः कलासः शकुनिः पिप्पका ते शरव्याय
हरिण मारुतो ब्रह्मणे शार्गस्तरषुः कृष्णः श्वा चतुरखो
गर्दभस्त इतरजनानामृनये धूया ॥१॥
करु। विशतिः ॥१६॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पश्चमप्रपाठके
जनविशऽनुवाकः ॥ * ॥
नवमं संघमा,-
"कः रौद्रः कलामः शकुनिः पिप्पका ते शरव्याचे हरिणी
मारतो ब्रह्मणे शार्गः तरनुः कृष्णः श्वा चतुरखो गर्दभः ते इतरजना-
नाम् पमये धूण" इति । 'हरुः' गविशेषः । कृकलामादयस्त्रयः
'घरव्यायै। शरव्या बाणधारिणी देवता । 'कलाम:' कामरूपी ।
'बकुनिः' काकः । 'पिप्पका' पतिविशेषः । 'हरिणः' प्रसिद्धः ।
'बार्गः' भारण्यचटकः। तरखादयस्त्रयः 'इतरजनानाम्'। 'तरतुः'
व्यावविशेषो गर्दभाकारः। कृष्णवर्ण: 'चतुरन.' 'वा' अक्षणेः
एपरि विन्दुदयवान चतुरक्षः। 'धूनण' श्वेतकाको ॥
रति मायनाचार्यविरचिते माधवीये बेदार्थप्रकाधे कृष्णयजु:-
मंहिताभाष्ये पश्चमकाण्डे पचमप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥०॥

·पब चान्नारिख छो महुः मुक्तेश्यमाहिती परससाचिरिन्द्रास्य वीर्या राधः शितिकवी वामीन असले दिव्या चावाप्रविष्या सावित् ॥१॥२०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्ड पचमप्रपाटने विचाऽनुवाकः।। दशमं मामा- 'अलज पारित उद्रो महसकते अपाम् परित्य समाधिः रहाणे कीची मनः शितिकणी वाणमः ते दिव्याः चावाघिष्या सावित्" इति । 'अलजो' भामः । 'पान्तरितः प्रसिद्धः । उहादेव- खबः 'अपाम्' । 'उद्रो' जलविंडालः । 'महुः जसकाकः । 'क' तव अवान्तरजातिविशेषः । 'हंसमाधिः' सर्वश्वेतो हंसः। 'कीची' पचासी प्रकुनिका । पादयत्नयो 'दियाः' । 'प्रभः' प्रषिद्धः। 'चितिकतो' पाखरोरो स्वभः। 'वाणिसः खड्गम्लगः । 'याविन्' पहली सूचीरोमा ॥ रति मायनाचार्यविरक्तेि माधवीचे वेदार्थप्रकाशे वष्णयजु:- मंहिताभाथे पझमकाण्डे पश्चमप्रपाठके विंधोऽनुवाकः...॥ सुपर्णः पान्यो इरसा हको हपदंशस्त ऐन्हा नपा- मुद्रोऽर्यम्णोलापाशा सिरको नकुश व्यापस्ते महेवाय सामायं परखान॥१॥ १ ·निरोपालामा। Tune अपना सुपूर्ण: अष्टादश बहादश ॥२१॥ अर्थकार मामा- "सुपर्णः पान्यो एसो को वृषदम ते ऐन्द्राः अपार चर्षणी लोपाम: सिको नकुलो व्याघः ते महेन्द्राय कामाय परखान्" इति। 'सुपर्ण: प्रसिद्धः । मादयस्वयः 'ऐन्द्राः' - 'क' परयया । 'पदंशो' मालिममः। 'उद्रो' जलविडाखः। 'खोपान कोटा। सिंहादयम्लयो 'महेन्द्राय । ते च प्रसिद्धाः। 'परखान्' महिषः॥ रिति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- पंचिताभाचे पचमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ ॥ भामेयः कृष्णगीवः सारखती मेषी बभ्रुः सौम्यः पौष्णः स्यामः शितिपृष्ठो बाईस्पत्यः शिल्यो वैश्वदेव ऐन्द्रोऽरुणो माकुतः कल्माष ऐन्द्रामः सरहितो धोरामः साविणे वारुणः पेत्वः ॥१॥ भायः हाविशतिः ॥२२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्डे पचमप्रपाठके बार्षिशोऽनुवाकः ॥ * ॥ • A पुलके विंशानुवावशेषे "बज़नः बहादश", एवं विज्ञा- पारो "पूर्व बडादर" इति पद पठितम् । इदमेव सन्म।

·MANU गाना। मा. सर्व धारयः। अथ ग्राम्यानमः। "भावः भणयीकः पारखती मेवी बधुः सौम्यः पौधा मानः शितिपठो बाईसत्यः मिल्यो वैचदेवः ऐन्द्रोऽरणः मारतः कलापः शिाम सहितः अधोरामः माविंचो वारण: पेवः" इति। यो व पीवाओं वय झागस्य असौ 'सच्यग्रीवः' । 'बधुः पिङ्गासवर्ष । 'जितिष्ठः' तपृष्ठः। 'मिल्यो' बहुरूपः । 'कल्माषः' कविन्दु- जातिः। ति:' हणः कृष्णवसः । 'अधोरामः' हानी- दः। 'पेलो' गलितरतखो मेकः ॥ रति मायनाचार्यविरचिते माधवीचे वेदार्थप्रकाये रुपयनु:- महिनाभाचे पचमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दाविंशोऽनुवाकः ॥०॥ वश्वस्तूपरो गौमृगस्ते प्राजापत्या बायौ कृष्ण- पोवो वाट्री लोमशसक्यौ शितिपृष्ठौ बार्हस्पत्या धाने पृषोदरः सौर्यो बलवः पेत्वः ॥१५ भवः षोडश ॥२३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्ड पमप्रपाठक पयाविधाऽनुवाकः॥.. पच रितीयं मामा- "अमः परो गोमगः ते प्राजापत्याः पादौ कापीबीमाती जोमाची शितिपती बासत्वौ धाचे प्रपोदरः बौया

·पचास प्रपाठकस विनियोगा।
जापानुवाक्ये घे मन्ना भावातासानच हुवे।
चामेयीविद्युभो हौत्र विद्यादावुमतीयम्() ॥
'पीवोबाम्' इति विशेयं 'हिरण्य (१) इति चतुर्थकम् ।
'प्रजापतिला)-भूख कि 'मे युवा-इयाडतिः ॥
'चित्रं देवा' इति मौरी(९) याद 'वासे यावो' धनुर्दधम् ।
'चितिं जुहोमि)-इति होमः स्वयेत् 'पित्तिमपित्तितः ॥
मला हिरण्येष्ठकानां 'विश्वकमी) इति पञ्च हि।
प्राजापत्यादिपदतो मन्त्रभेदोऽवगम्यताम् ॥
रएकाखथमाला निदध्यायाचतिषयात् ।
पुनर्दिनु चतसताः 'प्राणाय'(4) इति चतुष्टयात् ॥
पदभेदान्मन्त्रभेदाः ‘वा पचु(५॥५॥७)-इत्यनुषज्यते ।
वहां रूपाणीटकाः स्युः 'अन पा यादि)-पञ्चकात् ॥
'लोकं पृणा) इति मन्त्रस्य मान्तरोऽनुसरो भवेत् ।
एवं विश्वा' वगैन्द्री स्यात् 'चले पञ्चोपतिष्ठते ॥
चोऽनयो०) बहुभिर्मन्ः प्रयास्यनुपतिहते ।
सामनामानि(5) गावचं वृत्तबद्रयातरम् ॥
चतुवा-बनायजीयं वारवनीयकं तथा ।
मोतं प्रजापतेच पृष्ठं स्खोवार्थसाम हि॥
पक्षाकारं चितं किं तैरतरपतिष्ठते ।
पात्मेहका उपादयात् 'प्राचा त्वा' इत्यादि मन्नतः ।
'पये, () होमः पञ्चभिः थापामसभेदनम् ।

·निवारो बडालने वो बड़ों निषिपेपरम् । वववक्षा पञ्चमन्त्रः प्रोरेदाज्येन सन्विति । समीची(९०) सर्पहोमः स्वाद 'रहिना' रत्यनुषव्यते हेतयन्त महाहोमो 'वातनाम' पनुषच्यते । 'रमं स्तन (१०।७) पूर्णहोम इति मन्त्रा रहेरिताः ॥ 'रद्राय राजे, (११)-रत्युका एकादमिनीनामकाः । इभिन्याख्याब(१९-२४) पावसे सर्वेऽप्यश्वमेधकाः ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाद विनाशयन् । पुमर्याचारो देवाडिचातीर्थमहेश्वरः ॥ रति श्रीमहाजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-श्रीवीरवुक- पालसामाव्यधुरन्धरेण मायनाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाधनामकतैत्तिरीययजुःसंहिताभाथे पञ्चमकाणे पचमप्रपाड़के सर्विोऽनुवाकः ॥ • ॥ ममाप्तश्च प्रपाठकः ।। ॥ ॥ ॐतत्सत्॥॥

·॥०॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। पचमका षष्ठप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः। हरियाम् । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका यासु भातः कश्यपो याखिन्द्रः । अनि या गर्भन्दधिरे विरूपास्ता न पापा घर स्योना भवन्तु"। यासा५ राजा वरुण यानि मध्ये सत्यान्ते अवपश्यन् जनानाम्। मधुश्रुतः शुचयो याः पावकारता न पापः श५ स्योना भवन्तु। यासी देवा दिवि कृखन्ति भक्षं या अन्तरिक्षे बाधा भवन्ति। याः धियों पयसोन्दन्ति ॥१॥ मुकास्ता न पापः शस्योना भवन्तु । शिवन मा चक्षुषा पञ्यतापः शिवया ननुवाप स्पृशन मे सवार चनोर रसुषदा हुवे वो मयि व वनमालो निसायदः सम्पयतीरहावनदता हुते। तमादा ·यो नाम स्मृता वो नामानि सिम्बका। बत प्रेषिता वरुणेन ताः शीभर समवल्गत ॥२॥ तदामोदिन्द्रा बो युतीस्तस्मादापो धन स्वनाए। पकामा स्यन्दमाना अवीवरत वो हिकम् । इन्द्रो शक्तिमिदेवीस्तस्मादाम वो हितम् । एको वो अय॑तिष्ठत् स्यन्दमाना यथावशम्। उदानिषु- मंडीरिति तस्मादुदकमुच्यते) । पापा भद्रा एतमि- झप चासुरमीषोमा विभृत्याप रत्ताः। तीवो रसो मधुपचीम् ॥३॥ भरङ्गम भीमा प्राणेन सह वर्चसा गन् । आदित पश्याम्युत वा शृणोम्या मा घोषा गच्चति वाहन गम्। मन्ये भेजानो अमृतस्य ताई हिरण्यवर्णा पतपयदा 4.)। आपो हि हा मयोभुवस्ता ने पूणे दधातन।महे रणाय चक्षसे (१) । यो क शिवतमी रसस्तस्य भाजयते न उशतीरिव मातरातमा परजमाम को यस्य क्षयाय जिन्वय । पापा जनयबा । दिवि श्रेयस्वान्तरिधे यतस्व पृथिव्या सम्भक नमवर्षसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वा ॥ ४ ॥ पन्दन्ति । समवगत । मधुपचां'मातर दाविर- तय॥१॥ 96

·पिरोलामा
इति तैत्तिरीयसहितायां पचमका पहमपातले
प्रथमोऽनुवाकः ।.
श्रीगणेशाय नमः।
हरिःोम् ।
यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेोऽखिवं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
उका वायव्यपवाद्याः परमे हि प्रपाठके
कुमोटकामखणादीन षष्ठे मन्नानुदीरयेत् ॥
यदुक सूचकारेण,-'हिरण्यवर्णाः इति उपहिता अभिमन्मयते'
तपकुम्भेयकाभिमन्त्रणार्थानां पयोदशानाम् प मध्ये प्रथमा-
मा,-"हिरण्यवर्णाः पयः पावकाः थासु जातः कमायो
पा रहा। अग्निं याः गर्भ रधिरे विरूपाः ताः नः पापः ५
योनाः भवन्()" इति ।
प्रापः तावविर्मलवेन भाखरवात
रियममवणेपेताः । तथा 'एचयः' खयं शहाः। 'पावका.'
पानादिना शरीरादिशद्धिहेतवच । 'या' अयु कम्यपाल
प्रजापतिः। 'मास' अ 'ब' अपि उत्पनः । 'चर्षि'
'या' पापो गर्भवेन 'दधिरे'। तदेतत्त्रयं शाखामारगतेभ्योऽर्थवादेलो.
इयम् । पत्रापि चले गर्दा अपामसि (४।२रति पार्षलाई

·रमाबातमयमोचा'चापः,सा'बोनाः सनकारिया,
सोमाण '.' 'भवन्तु सुर्य प्रापचन्नु ।
व पिलीयामा,-"यासाए राजा बरो बानि मई
कानो परपयन् जनानाम् । मधुचुतः एषयो वाः पावकासा न
पापा र योनाः भवन्तुर)" इति । वरणाल्यो 'गजा' पाम
अधिपतिः 'चासाम्' चा 'मधे' 'याति' नहः मञ्चरति । कि
सर्वन् । 'नाना' 'मत्यानते 'अवपश्यन्' खानपानादौ यत् बधा-
बासमाचरति तत्सर्वम् अवपश्यन् । 'ता.''पापः' मंधुररवं बातन्ति
बारपति रति 'मधुवुनः' । 'एयः' त्यारि पूर्ववत् ।
अथ अतीयामाह,-"या देवा दिवि खन्ति भांपा
मारिच बहुधा भवन्ति । थाः पृथिवीं पयसा उन्दन्ति काता:
गः बाप: पर योनाः भवतुर" रति । 'दिवि' धुलोके 'देवाः'
'वासाम्' अपां सम्बन्धि मारं 'भई 'शान्ति' स्वभोज्यं कि।
पीयू कि देव: सेव्यते, नच अा भारभतम् । 'चाः' - पापः
अन्तरि' दृष्धिारारूपेण बहुप्रकारा 'भवन्ति' । 'या' पापः
अधिवी' सवीं पयसा' खकीयेन द्रवेण 'जन्दन्ति' केदयति।
Mar:' निर्मचाः। 'तान: पापः' इत्यादि पूर्ववत् ।
अथ चतुर्थीमार,-"भिवेन मा चचुषा पश्चन पापः विवया
गमा उप पृथत वर्ष मे । सा अमीर, अमुषदो हुये कः मर्षि
बी पलम् मोजो नि धम" इति । हे 'बापः', यूयं 'जिन'
भाषा' शान्तया दृषा 'मा' 'पश्यत' माम् अवलोकयत । तथा
विवा तया' गानोन नदीन शरीरेण 'मे' '' 'पत'।

·ht- सहमपि प्रमुपदः' बलेषु स्थितान् सर्वान् अपि अधीन सोमेन तर्पयामि। 'क' युमदीयं यत् 'वर्चः' कातिः, यी पदपि श्रोन' बलहेतुरमो धातुः,तत्सव 'मथि 'निधत्त' स्थापना अथ पचमीमा,-"यत् अदः सम्प्रचतीः श्री पदना हते। तस्मात् श्रा नद्यो नाम स्थता वो नामानि सिन्ध(4) इति । 'यत्' यस्मात्कारणात् 'पदः' धुलोकस्थानात् 'सम्प्रपती सन्यक प्रकर्षण गच्छन्यो हे पापः, यूयं, अधिशब्दो मेघनामवं, पस्मिन् 'इते' युभाभिस्ताडिते मति 'अनदत' नादं कृतवत्यान प्रवाहगतपाषाणेचिव मेघेषु जलाघातेन शब्दो जायते । यस्माबाद शतवत्यः, 'तस्मात्' 'पा' समन्तात् सर्वेष्वपि म्यानेषु 'नधो नामस' नदीति नामधेयं प्राप्ताः । ३ मिन्धवः' स्यन्दनीखाः श्रापः, '' घुमाकं 'ताः' तानि नामानि' तादृशानि निर्वचनसाचानि नामानि विद्यन्ते । अथ घडीमार,-"चत् प्रेषिताः वरुणेन ताः शोभy समवलात । ताप्नोत् इन्द्रो वः यतीः तस्मात् पापो अनु स्थन(()" इति। पापः, 'चत्' यस्मात्कारणात् 'वरुणेन' 'प्रेषिताः' 'ताः' यूयं नीम समवगत' एभं यथा भवति तथा सम्यक् वलानावत् नृतं सर्वच सातवत्यः । तत् तदानीं 'यतीः' प्रसरन्तीः 'व' युमान् र उसुकः सन् द्राम 'प्राप्नोत्' । 'तस्मात्' कारणात् प्राप्यन्ते इति युत्याचा 'पाप' रति नामधेयं प्राप्य 'अनु खन' सर्वेषामनुकूलाः खता • रवमेव सर्वच पाठः। 'स्थान' अथवा 'विडत' इति पाठो भक्ति युधः।

·गतमीमा,-"आपकाम सन्दमानाः पवीवरत वो किम। वः प्रतिभिर्देवीः तस्मादार-णाम वो हितम्()"-रति। सीपापो देव्यः, 'अपकामं स्वन्दमानाः' प्रयोजनविशेषमनपेज मावत एवं प्रवहन्तीः 'क' युनान 'र' परितोषात् 'चवीवरत' बलवान् । सन्दनेऽपि युनाकं न माधनातरापेला कि 'कः अनिभिः' मुंबदीयाक्वियादेव स्पन्दनम् । 'दिकम्' इत्यव्ययं प्रसिद्धिवाचकम, पदकम समन्येव स्यन्दनं सर्वखोकप्रसिद्धमित्यर्थः। यस्मारिष बताः तस्मात्' युमाकं 'वार' इत्येतत् 'नाम' 'जिन' सम्पत्रम् । :- प्रचारमीमाहा-"एको देवो प्रयतिष्ठत् स्यन्दमाना यथावत्रम्। पदानिपुर्महीरिति तमादुरकमुच्यते()"-दति। 'यथाव' खेच्या 'सन्दमानाः' अप: ‘एको देवः' इन्द्रः 'अपि'-'प्रतिष्ठत्' अथतिहत् साधीनाः कृतवान् । इन्द्रेणाधिष्ठितास्ता प्रापः 'महीः' महत्यः प्रभूताः पत्यः . उदानिषुः' उत्कर्षेण चेष्टितवत्यः । 'तम्मात्' 'उदकम्' रति नाम 'जयते'। अथ नवमीमा,-"पापो भद्राः एतम् इत् प्रापः पास: पानीपोमो विधति प्रापः इत् ताः । तीम्रो रमो मधुपचाम् पराम श्रा मा प्राणेन सह वर्षमा गम्()" इति । एताः 'पापः' 'भद्राः कासापरूपाः । 'पापः' इत्' भाप एव 'तम्' 'श्रामः' गोगरीर- हारा तरूपेण परिणताः। 'ताः' 'चापः इत्' ताइयः श्राफ एक 'ग्रीवोमौ' देवौ 'विधति' धारयन्ति। “अप्रिं या गर्भम्" त्वनिधारवं पूर्वमेवोकम् (५।६।११) । सोमधारणमपि अमन- कारदारा द्रव्यम् । 'मधु' माधुर्ययुनानाम पां 'र'

·.
लिलामाथे।
माराज 'ती' प्रत्यासादु । 'प्रामः' असं संपूर्ण वा पति
नया गवति प्राप्नोति सर्वजनपुष्टिकारीत्यर्थः । तामो रसः प्राव'
सामवायुना 'वर्षमा' बलेन 'मह' 'मा' मां प्रति 'या'
पागयतु । चावत् अपां रसः प्रवादिरूपेण घरीरे तिष्ठति। तावत्
माणे अतिगति । बसप न विनम्यति ।
अथ दशमीमा,-"श्रात् इत् पश्यामि उत वा एणोमि का
मा घोषो गच्छति वाक् नः त्रासाम् । मन्ये भेजानो अन्तर
तर हिरण्यवर्णः प्रपं यदा (१०)" इति । 'पात् इत् अनन्तरनेव
'पश्यामि'; अपां रमे मच्छरीरमागते सति तदानीमेव पषुषा धु
जनोऽमि। 'उत वा एणोमि' अपि च श्रोतुमपि कोऽसि।
'पासाम्' अपां 'घोषः' नादः 'पा'-'गच्छति' मच्छरीरे वर्तते ।
स एव घोषः 'न:' अस्माकं 'वा' ।
'हिरण्यवर्णाः' तेजसिन्धः
पापः, षदा 'व' युमाक मेवया 'अपम्' अहं बप्तोऽभवम् । 'तर
तस्मिन् काले 'अमृतस्य' 'भेजानः' 'मन्ये' पीयूषं मेवितवानमीनि
।
अर्थकादशीमार,-"पापो पिछा मयोभुवः तान: अर्जे दधातन।
महे रणाय चचसे(११)" इति । 'हि-शब्दः एक्कारार्थः परिब
वा। 'पापः' यूयमेव 'मयोभुवः' 'ख' सुखयियो भवत, बानपानादि-
हेतुत्वेन सुखोत्पादकत्वं प्रसिद्धम् । 'ताः' तादृशो यूयं नः' प्रमाण
'जज' रसाय भवदीयरसानुभवार्थ 'दधातन' थापयत । किंग
'मरे'मातेरणाच रमणीचाच 'पसे' दर्शनाय 'दधातन' मान
परतलाशकारवोग्यान पुरत रत्वः ।

·पारचीमार-"
बोधिवतमोरम: तखभावतात.
शतीख मातरः(१९)" रति । 'व:' युमाकं 'शिवतमः' मान्ततमः
सुकरेतुः 'यः' 'रसः' पति, '' अस्मिन् कर्मणि 'म' पमान
भाजयत' तं रसं प्रापयत । तप इटामाः-'नती व
मातर' कपमयमानाः प्रीतियुगाः मातरो बचा सकीवलपर
पि प्रापवति तदत् ।
अध पयोदशीमार,-"नमें अरणमाम वो पण पाप
विषय। पापो जनयथा च नः(१५)"रति । 'यय' रसस्य 'या'
पण निवासेन "जिवर्थ' यूयं प्रीता भवथ, 'ती' रसाच 'क'
चुमान् 'परं' 'नमाम' असं मशं प्रानुम । किच हे 'पापा', पूर्व
'न' अमान् 'जनयच' प्रजोत्पादकान् कुरत।
कल्पः,-'दिवि अयख' इति बाईसत्यं मैवा पयसि पर
मधे खम्भेष्ठकानामुपदधाति'-रनि । पाठस्त,-"रिवि अपर
अन्तरिक्ष यतख पृथिया सम्भव ब्रह्मवर्चमममि ब्रह्मावर्षमाय ला(१)"
इति । हे नेवार-चरो, 'दिवि अयख' धुलोके आश्रितो भव ।
'अन्तरि' अपि 'यतख' प्रयत्नवान् भव । 'पृथिष्या मम् भव' संयुको
भवं । 'बावमम् अमि' तसाधनत्वात् तापमसि । तो
'पावसाय' त्वाम् पब उपरधामि ॥
रति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाचे अप्पयन
मपिताभाचे पञ्चमका पहप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ||
पवनु:-
• एवमेव सर्वच पाठः । तपाऽवि' इति पाठो मषितुं चुना।

·तेतिरीवानानीथे। अपां ग्रहान् यह्वात्येतहाव राजलयं यदेते हीः सोऽग्निवरुणसयो राजसूयमनिस्वश्चित्यस्ताभ्यामेव यतेऽथा उभावेव लोकाभि जयति यश्च राजस्ये- मेज़ानस्य यश्चाग्निचितः पापो भवन्यापेवा पमें- धातव्या यदपोऽमेधस्तादुपदधाति धादृष्याभिभूत्यै भवत्यात्मना परास्य भ्रातृव्यो भवत्यमृतम्॥१॥ वा पापस्तम्मादगिरवतान्तमभि पिश्चन्ति नाति- माईति सर्वमायुरेति यस्यैता उपधीयन्ते य उ चैना एवं वेद अखं वा पापः पशव आपाऽवं पशयो- ऽबादः पशुमान् भवति यस्यैता उपधीयन्ते यह चैना एवं वेद हादश भवन्ति हादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेणैवास्मै ॥२॥ पचम रुन्धे पाचाणि भवति पाचे वा अवमद्यते सयान्येवान्नमव रुन्ध मा हादशात् पुरुषादवमत्त्ययों पाचावच्छिद्यते यस्ता उपधीयन्ते य उ चैना एवं वेद कुम्भाश्च कुम्भीश्च मिथुनानि भवन्ति मिथुनस्य प्रजात्यै प्र प्र॒जया पशुभिर्मिधुनीयते यस्यैता उप- धीयते यश ·मादपुग्या मिः सौभई यमान अनार पर्पयति यदप उपदधाति सुचवाव शाम- बति नातिमात्यधर्युनं यजमानः शाम्यन्ति प्रजा ता उपधीयते ऽपांवा एतानि हदयानि यदेता पापी यता अप उपदधाति दिल्याभिरेवनाः सर बनति वर्धकः पर्जन्यः ॥४॥ भवति यो वा एतासामायतन कृष्टिं वेदायतन- वान् भवति अल्पतेऽमा अनुसीतमुपं दधात् तदा पासामायतनमेषा कृतिः०) य एवं वेदायननवान् भवति कव्यतेऽस्मै ५५) हुनमन्या उपदधाति पतला म धृत्वा च वा इष्टका एतत् खलु वै साखा- एवं यदेष पायंदेनं परुमुपदाति साक्षात् ॥५॥ एवामा अनुमय रुन्धे ) मध्यत उप दधाति मयत एवामा पदधाति तस्मामध्यतोऽवमयते) पारस्पत्यो भवति ब्रह्म वै देवानां सहस्पनिबंध- पामा अमर्व रुन्धे ब्रह्मवर्षसमसि ब्रह्मवर्चसाय वित्योर तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति यस्यैष उपधीयते, बनवं वेदर) ॥६॥ पतम्। भस्म । जायते यस्यैता उपधीयते या पूर्ण पदधाति साधान। सुप्तचत्वारिया। 27 ·तैत्तिरीयामा। इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्डे पटमपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ ॥ कुम्भेष्टकमन्त्रणार्था मन्त्राः प्रथम ईरिताः । अथ द्वितीये तदिएकोपधानं विधत्ते । यदुकं सूत्रकारेण,-'कुम्भं कुम्भी चाङ्गिः पूरयित्वा धर्म व ख वर्म च स्थ देवः स्य वः मवितुः प्रमवे मधुमती: मादयामीति पुरस्तादनुमीतमुपधाय ज्योतिषे वामिति हिरण्यसको प्रत्यस्येत्येव- मुत्तरा उत्तरैर्मन्त्रैः प्रतिदिशमनुमीतं चतसो मधे इति । तदिदमुपधानं विधत्ते,-"अपां ग्रहान् ग्रहाति एतदाब राजसूयं यदेते ग्रहाः मवः अमिः वरुणसवो राजसूयम् अग्रिमवः चित्यः नाभ्यामेव सूयते अथो उभौ एव लोको अभि जयति यर्थ राजसूयेन ईजानस्य यश्च अमिचिनः(१)"-इति । ग्टह्यन्ते श्रापः एषु इति ग्रहाः जलाधाराः कुम्भाः कुम्भाश्च । ते च अद्भिः पूरितत्वात् 'पा' ग्रहाः। तान् कुम्भकुम्भीरूपान् ‘ग्टहानि'। ग्रहणेनोपधानमुप- लक्ष्यते, 'यस्यैता उपधीयन्ते' इत्युपसंहारात् । राजसूये ग्रहसनावात् तत्माम्यमापादयितुम् इह हि-धातुना व्यवहारः । ये 'एते' 'कुम्भकुम्भीरूपाः' अपां 'ग्रहाः', 'एतत्' एव राजसूयखरूपं, फलेन तत्मदत्वात् । योऽयं चीयमानः 'अमिः', मोऽयं 'सवः',-सूयते अभिषिच्यते यजमानः अत्र इत्यभिषेकयुको यज्ञः मवः, तामहशोऽयम् अमिः । यदेतत् राजसूयाख्यं कर्म, मोऽयं वरुणमवः'। वरणो कि कदाचित् राजमयं छत्वा तचाभिषितः । यस्तु 'पित्यः', योऽयम ·निमय अनिवपि अनौ अभिषेको विद्यते। अतः कुम्भीडपर- : पचाने मति 'ताभ्यां वरणमवामिसवाभ्याम् उभाभ्यां 'सुषते' पर्व बनमानः अनुष्ठितवान् भवति । अपि च 'राजसूयेन' ररवतो 'य' लोकः, 'अप्रिचितः' 'च' 'या' लोकः, तो 'उभौ' 'लोको' एतदि- कोपधानेन 'मभि'-'जयति' 'एव' । कुम्भेषु कुम्भीषु । जले स्थापन विधत्ते,-"पापो भवति पो वै अमेभावव्याः यद् अपः अनः अधस्नात् उपदधाति चालथाभिभूत्यै भवति प्रात्मना परा अस्य वाहव्यो भवति अमृत पापः तम्मात् अद्भिः अवतान्तम् अभिषिञ्चन्ति()" इति। जलेन अमिशान्तः अपाम् अग्निशत्रुत्वम्। प्रतीयमानस्य 'अमे' 'अधस्तात्' भूमौ कुम्भकुम्भीगतानाम् अपाम् उपधाने मति भाटव्याभिभूति- भवति । उपधाता खयम् ऐश्वर्यवान् भवति' । 'भ्राहव्यः' 'परा'- 'भवति' । किञ्च एताः 'श्रापः' 'अमृतम्' एव, पत्र तस्योदकजन्यत्वात् । यस्मात् असतं, 'तम्मात्' 'अवताम्मम्' अत्यन्तग्लानिमापन्नं मूर्शित मूनिवारणाय गीतलाभिः 'अद्भिः' 'अभि'-'षिञ्चति' । एतदुपधानं तवेदनश्च प्रशंमति,-"न आर्तिम् पार्छति सर्वम् पायुः एति यस्य एताः उपधीयन्ते यः उ प एनाः एवं वेद (३)" इति। 'प्रकारान्तरेण अपः प्रशंमति,-"अन्नं वै श्रापः पशवः पापः अनं पनवः अबादः पहमान् भवति यस्यैता उपधीयते यः उ एना: एवं वेद)" इति । अवय उदकजन्यत्वात्, पशूनां च उदकपोव्यत्वात् • एवमेव सर्वच पाठः। 'प्रणयापन' 'नवोपधान' इति वा पाठी भवितुं बुधः।

·तरीयतामाथे। ངག་ཐར་ལས་ पपलचा वीरायबरेतुत्वात् पानामपि पचलम् । पाण्याम उपधाता वेदिता अथवान् पाएमान्' भवति । बापाचाणां संख्यां विधत्ते,-"दादा भवन्ति बाद मारा: संवासरः संवत्सरेणेव पी अचम् अब बन्()" रति। उपधेयानाम् अपाम् प्राधारान् विधत्ते,-"पाचाणि भवनि पाचे वैषम् अद्यते मयोनि एव अत्रम् अब रोपापादनात पुरुषात् प्रवम् अति यो पाचात् न विद्यते यता उपधीवो पः ७ च एना: एवं वेद(()" इति । 'पाचाणि' कुम्भकुम्भीरूपापि। 'पा कासादिमये, ननः 'वं' भव्यते पचते । पतः पापस्य अवयोनित्वात् तसहितमेव 'पर्व' प्राप्नोति। किष उपधाता वेदिता पाचसंख्या स्वात्मपुत्रपौचादेखीरापुरुष- पर्यात् असमद्धो भवति । अपि च 'पाचात् महोपकरणातात् कदाचिदपि 'म' विश्यिते । पाषाण परिमाणविशेषं विषने-"कुम्भास कुम्भीर मिथुनानि भवन्ति मिथुनय प्रजात्य प्र प्रणया परभिः मिथुननीयते घयता उपधीयो य उ एना एवं बेर()" इति। 'रामा' पुरुषममाः प्रौढा घटाः। 'कुम्भमः' योषिल्ममाना अल्पाः । चतो मिथुनसम्पत्या प्रबोत्पादनाथ भवति' । उपधार वेदितारौ मिथुन- रूपाः प्रजाः उत्पादयतः। प्रकागारेण नदुपधानं प्रबंधति,-"शक वे अभिः सच चनमानं प्रजाः एप पति यत् अपः उपदधाति सपमेव च समपति नपातिम पाति पचन वनमान बानि बाबर

·वेदान्या
--
ना अपवावमा रति। पवम 'चमिः' 'एकममा
तुरेव । पतः 'ब' अमिः पर्युप्रयतीन सन्तापेन घोषवति।
साइपयामेन चः सन्तापहेतुलं 'अमयति'। बस्मिन् कर्मपि
"एता:' एकाः 'उपधीयन्ते', 'न' तर 'अश्वर्यु:: वियते' मापि
बचमानः' । 'प्रजाः' च पर्वबाधोपणमयुक्ताः भवन्ति ।
पुनः प्रकारानरेण प्रशंसति,-"अप वै एतानि पदयानि पदेता
चापः बदेता अपः उपदधाति दिव्याभिः एव एनाः स गजनि वपुंक:
पर्जन्यो भवति()" इति। 'एताः' पाचगताः थाः 'आप', 'एतानि
देवतानां पदयखानामि। अत एव पासाम् उपधानेकापोपेताः
आप:' 'दिव्याभिः' अतिः संबोजवति । ततः पर्जन्यः' वर्षणजीलो
'भवति।
पच उपधानखानं विधत्ते,-"यो वै एतामाम् पायतनं कृषि
बेद पायतनवान् भवनि कम्पते पसी पनुनीतम् उप स्वाति एतत्
भावाम पावतमम् एषा कृप्तिः(१०)" इति । पायतनं म्यानम् । कृप्तिः
सामग्रंम् । तदुभयं यो 'वेद', म प्रौढग्टहाचायतनवान् भवति ।
एतद व सर्वभोग्यजातं समृहुं भवति। अतः अभिवः'अनुमीतम्'
पदयात्, एकैको रिशि घाः लागसातयः ताः अनुसत्य
उपश्चात् । एतत्सीतासमीपमेव एता कुम्भेष्टकानां खानम,
सावबितिरेव एतामा सामर्थमुभम् ।
वेदनफसमुपसंहरति,-"यः एवं वेद पायतनवान् भवति कल्पते
उपधाने प्रकार
विविधत-"वनमन्याः पदधाति पतली

·२१० तैत्तिरीयसंहिताभाये। मध्ये प्रत्ये(१२)" इति। पूर्वदिवर्तिनीषु तिसषु मीतास कुम्भ सम्मा चेति इन्दम् । एवं दिगन्तरेवपि । तदिदमुच्यते,-'बन्दम् अन्याः' इति। बादशानां मध्ये दिकचतुष्टये अटौ गताः, अवशिष्टाः 'चतसः' 'म स्थापयेत् । तच्च 'त्ये' दाव्य भवति । अथ "दिवि अयख” (५।६।१।४) इति मन्त्रमा वरूपधान विधाते,-"अन्नं वै इष्टका एतत् खलु वै माक्षात् अन्नं यत् एषः परः. यत् एतं चरम् उपदधाति साक्षादेव अस्मै अन्नम् अव रन्धेर)" इति । 'एका' अनहेतुत्वात् 'अन्नम्। 'चर:' 'साक्षात्' एव 'अन्नम्। अतः वरूपधानेन व्यवधानं विनैव मुख्यम् 'अन्न' प्राप्नोति । उपधानम्थानं विधत्ते,-"मध्यतः उप दधाति मध्यतः एव असी अन्नं दधाति तस्मात् मध्यतः अन्नम् अद्यते(९४)” इति । एकानां मध्ये चरम्थापनं यत् यजमानम्य मध्ये उदरे 'अन' म्थापितं भवति । मध्यमे वयमि भूयिष्ठम् 'अन्नम्' 'अद्यते । परोर्दैवतां विधत्ते,-"बाईस्पत्यो भवति ब्रह्म वै देवानां हर- स्पतिः ब्रह्मणा एव अम्मै अन्नम् अव रुन्थे(१५)” इति । 'ब्रह्मणा एवं ब्राह्मणत्या एव, याजनादिना न तु मेवादिना इत्यर्थः । मन्ते ब्रह्मवर्चमशब्ददयस्थ. तात्पर्य दर्शयति,-"ब्रह्मवर्चममनि ब्रह्मवर्चसाय वा इति श्राह तेजस्वी ब्रह्मवर्चमी भवति यस्यैष उप- धीयते यः उ च एनम् एवं वेद(१५)" इति। तेजः कान्तिः । ब्रह्मवर्चसम् अध्ययनादिमम्पत्तिः । अथ मीमामा। रितीचाथापख बतौषपादे (७.) चिन्तितम् ।

·।
देवासंचाई।
स्वर्भवति नेवारः उपपत्ते परनिवति ।
यागः थादुपधानं वा? याग: शेषोकदेवतः ॥
यागस्यानिधये शेषो नापेक्ष्योऽतो यजिः कुतः ।
किं पधाममात्रत्वं यावदुकं चरोः स्थितम् ॥
अनौ श्रूयते,-"नेवारधर्भवति" "चरुमुपदधाति" इति च । तर
नीवारपरद्रव्यको यागो विधीयते । न पाच देवताया प्रभावः ।
"हस्पतेएतदनं यन्त्रीवाराः" इति वाक्यशेषेण देवतामिद्धेः ।
उपधानं तु यागोपयुक्तस्य प्रतिपत्ति: विष्टकतिवदिति प्राप्ते ब्रूमः,-
चागविधौ निश्चिते मति पश्चाद्देवतायामपेक्षितायां वारशेषबलात्
देवताकृभिः; इह तु देवताकन्य नेन यागविधिव निश्चयः इत्य न्यो-
न्याश्रयः। तस्मादिहोपधानमात्र विधीयते ॥
..
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाणे कृष्णयजः-
मंहिताभाथै पञ्चमकाण्डे षष्ठ प्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥०॥
भूतेष्टका उप दधात्यचाच वै मृत्यूर्जायते यच यचैव
मुत्युजीयते • तत एवैनम यजते तस्मादमिचित्
सर्वमायुरेति सर्वे यस्य मृत्यवो वेष्टास्तस्मादमिचिः
बाभिचरितवै प्रत्यगेनमभिचारः स्तुणते सूयते वा
एष योऽग्निचिनुते देवसुवामेतानि इवीपि भव-
न्येतावन्तो वै देवाना सवास्त एवं ॥१॥

·तेतिनामा
अम सवान् प्रयच्छन्ति त इनर सुवो सोऽधि-
वरुणसयोराजसूय ब्रह्मसञ्चित्यो देवस्य त्या सविता
प्रसव इत्याह सविस्त एवेन ब्रह्मणा देवताभिरभि
पित्य"-वस्यावस्याभि पिपत्यवस्थावस्यावर
पुरस्तात् मृत्यचभि पिचति पुरस्ताहि प्रतीचीनमर्थ-
मद्यते शोषतोऽभि पिचति शीषता धनमाल-भा
मुखादयवसावयति॥२॥
मुखत एवामा अवाचं दधात्यु -प्रेल्वा सावाये-
माभि विवामीत्वाइप वा अनः सवस्तेनैवेनमभि
पिबति सहस्पतेस्त्वा साधाज्येनाभि विधामोत्गा
बम वै देवानां सहस्पनिब्रह्मणवेनमभि पिपतीन्द्रस्य
त्वा साधाज्येनाभि विधामीत्याइन्द्रियमेवामिनुप-
रिहाइधान्ये -सत् ॥३॥
वैराजवयस्य रूपं य एवं विद्याग्निं चिनुत ज़्भा-
बेव लोकाभि जयति यश्च राजखयेनेजानस्य यचामि-
चित-इन्द्रस्य सुषुवाणस्य दृशषेन्द्रियं वी पराऽपान-
तदेवाः सौपामख्या समभरनसूयते वा एष योऽधि
चिनुते ऽग्नि चित्वां सौचामख्या यजेतेन्द्रियमेव बोर
सम्भृत्यात्मन्यते ॥४॥

·तएव । पन्चवसावयति । एतत्। पाचवारि- रति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्ड पठनपाउने तृतीयोऽनुवाकः ॥॥ कुम्भेष्टकाचरति दितीये दयमीरितम् । अथ हतीये भूतेष्टकादिकमुचते । यदक सूचकारेण,- 'प्रसवाय वा उपयामाय वा काटाय वा अर्णवाय त्वा धर्षमायला द्रविणाय वा मिन्धवे त्वा ममुद्राय त्वा मरखते त्या विश्वव्यापलेला सुभताय वा अन्तरिक्षाय त्वेति बादश भूतेरकाः' इति। एने भन्सा: चाखान्तरगताः । नत्माध्यमुपधानं विधक्त,-"भूतेष्टका उप दधाति प्राच वे मत्यु- जायते यत्यत्रैव मृत्युर्जायते तत एव एनम् अव यजते तस्मात् पनि- चित् सर्वम् श्राय: एति मर्वे हि प्रख मृत्यवः प्रवेष्टाः तस्माद अधि- चित न अभिचरितवै प्रत्यक् एनम् अभिचारः तृणुते ()" इति। 'देश-काल-निमित्तविशेषाम् अपेच 'चाच' रति वीसा। सर्प- थाचोराकुला: देशाः मृत्युहेतवः । मन्ध्यामध्यराचादिः पर- 'रासादिप्रयुकम्मत्युकालः । दुराहारभोजनादीनि मृत्युनिमित्तानि । भतेरकोपधानेन 'तत एव' देशप्रयुतात् काखप्रयुतान निमित- । "भूतेशवादिकं सर्वमुचते" इति वा को. ए. पाठः । 28 ·तैतिरोतामाथे। प्राय सर्वभादपि स्मृताः 'एन' यजमानम अपनयति। अयम् 'अनिचित्' स्वस्थ प्राप्तम् 'पायुः' 'सर्वम्' एव प्राणीति यभार 'अम्म' 'मई अपि अपमृत्यवो विनामिनाः, किचन अनिचित् अभिचारविषयोऽपि न भवति, एवं पति यो मूर्य: अभिचरति, 'एन' मूर्ख मा 'अभिचारः' प्रत्याभुखो भूला दिनशिल यदुकं सूत्रकारेण, -'अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडासमष्टो देवसवी हवींव्यनुनिर्वपति समानं खिष्टकदिडम्' इति । तदिदं विधत्ते,-"सूयते वै एष यः अमिं चिनुते देवस्वाम एतानि वीरवि भवन्ति एतावन्तो वै देवाना५ सवाः ते एव पसे सवान् प्रयच्छन्ति ते एन५ सवने ()" इति। 'यः' यजमामः भकि 'चिनुते,' सः 'एषः' देवः 'सूयते' प्रेर्यते। श्रतः प्रेरणाय स्वीपि निवपेत् । “अनये ग्टहपतये पुरोडाशम्" इत्यादिराजबाबातानि 'देवसुवा' 'इवीषि', तब श्रुनाः ये अन्यादयो देवाः एतावनाः' एव 'देवाना' मध्ये प्रेरकाः । 'ते' 'एव' देवा: 'श्री' यजमानाय सकीयाः मवाः अनुज्ञाः प्रयच्छन्ति । तेन र अनुशामदामेन 'एन' पजमानं प्रेरयन्ति । पर सूचकारेण,-'दक्षिणं प्रत्यपि पक्षमौदुम्बरीमापदी प्रतिष्ठाप्य तस्यां कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य तमित्राचीन यजमानम् अग्रिम् पवार, सम्पातैरभिषिचति' इति । तदिदं विधातुं प्रस्तौति,-"मवः अनिः वाणसवः राजसमा सवः पित्यः()" रति । अभिषेकयुको वागः सवः इति हि शाम् विविधः, वरपसका प्रावक । राजकाईलात् रावस बार

·...'
सप सो माथि
द्वानमा
परसोहिरावाभिमानी देवः। चियमित मावणात
गत प्रसव, अमिः प्रावणाभिमानी देवः । अतः पलात् चमन
भियोग्यः सत्यर्थः ।
मनपूर्वकमभिषेक विषने,-"देवस्य वा पवितुः प्रसव रवि
पिवतः एव एवं ब्रह्मणा देवताभिः अभि विपति)"रति।
wi' मकोण, प्रतिपाचाभिरिति भेषः ।
मागधीरसम् अभिषेकद्रव्योग विभने,-"वशालय पनि
विशति चयाचम्म अवरुध(4) इति ।
प्रबारविशेषं विधत्ते-"पुरस्तात् प्रत्ययम् पभि षिषति पुरहान
पिप्रतीचीमा अचम् अद्यते शीर्षतः अभि विचति शीर्षतः हिम
बचते रति।
पूर्वयां दिशि पचिमाभिमुखः अवम्याय 'प्रत्यचं' स्वाभिव
बनमानम् अभिषिञ्चेत् । खोके 'हि' 'पुरस्तात्' पाचे अवस्थितम
'साभिमुखत्वेन 'अद्यते ।
निपारध अभिषिचेत् । अचम्' अपि भिरोदेशावसिते मजे
गजानतरं विधते-"पा मुखात् अचवसावधति मुखतः एव
• एवमेव का.की. पु• पाठः। पादपुलकेहि परिस्थ-प्रति-
पाचामि' इबनन्तरमेव 'पूर्वस्या दिशि' इत्यादिरयं सदों हमने,
मचारविशेषपदर्शनात् पूर्व वयाखानं न युद्धमिति नार्य बापाठा ।

·तैत्तिरीयतामाथे। [ati हायर 40 बम बाचं दधाति रति । चिर प्रारम्य पानुलोम्वेग मुक पर्यन्तमेव भावयेत्, म अषः । मन्त्रेषु अमिशहस्पतीन्द्रशब्दतात्पर्य व्यापटे,-"श्रयः मावाज्येन अभि पिचामि इति प्राह एषः वै अमेः सबः तेन एक एमम् अनि पिञ्चति हस्पतेः त्वा साबाज्येन अभि विश्वामिति बाह ब्रह्म वै देवानां पतिः ब्रह्मणा एव एनम् अभि पिचति द्रिस्य वा साम्राज्येन अभि पिचामि इति श्राइ इन्द्रियम् एव अस्मिन् उपरिठात् दधाति()" इति । एषः' ओषधिरमः 'ध' ‘ঘ’ ধ্বয়িনা দৰিল। অন: অমিমদ ভৰ অন্সিল तेन-तेन' 'एव' रसेन 'अमिषिञ्चति' । 'एष वै हत्पतेः सवः, एष रन्द्रस्य सव'-इत्यपि अनुसन्धेयम् । एते अभिषेकमन्त्रा: शाखागारे पाबाताः । दह ब्राह्मणेन व्याख्याताः । राजसूयमान्येन अभिषेकं प्रशंसति,-"एतत् वै राजसथख रूपं पः एवं विद्वान् अग्निं चिनुते उभौ एव लोकौ अभि जयति पंच राजसूयन ईजानस्य यश्च मिति:()" इति । एतत्' अभिवेचनम् एव अनेः पित्यस्य 'राजमयस्य' खरूपम् । एवंविदः चिवांनी उभयफलं भवति। पतः पयनाङ्गत्वेन सौधामणीं विधत्ते-“इन्द्रस्य सुषुवापंथ रममा इन्द्रियं वीर्य परा अपतत् तत् देवाः सौचामण्या समम् धभरन् संपते वै एषः यः पनि चिनुते अनि पिला भौचामया बत रक्रियम् एव वीर्य संभत्य पात्मन् धने)" रति । सोमम् पभितवनः 'पद्र' 'दिक सोनोपद्रवपापेन 'राधा' भला ·Marau देवापावारी। पतितम पत्। 'तत्' एतत् रन्द्रियं 'देवाः' 'सौचामखा' "साती ला" इत्यादिबन्धप्रतिपायेन पागेन मन्धक सम्पादितवमाः। एवं पति पापि 'प:' 'अधि' 'चिनुते', 'एषः अपि सोमाभिषवे प्रेयते । मात् प्रथम् अपि इन्द्रियमामयसम्पादनाय सौचामाख्यं पानम् पनिमुन्। चौचामण्या: चयनाङ्गत्वं न बोध्यते, किन्नु कालविधि- रचम तस्मादिदं वाक्यं प्रकरणात् उत्कर्टव्यम् ॥ अथ मीमांसा। पर्याध्यायस्य हतीयपादे (१९५०) चिन्तितम्,- अमिं चित्वा यजेत् सौचामण्यङ्गोरिस्तेदशी । अङ्गिकाले स्वकाले वा म्याद् श्राद्यो ऽन्याङ्गवत् मतः ॥ निले चयनादौ तु कर्मान्तर विधानतः । खकाले चोदकप्राप्ते तदनुष्ठानमास्थितम । "अनिं चित्वा मौधामण्या थनेत", "वाजपेयेनेष्टा हसतिसवेन चजत" इत्यत्र मौवामणीरपतिमवयोरजवं पूर्वमुकम् । तचाणाम पत्रिकाले अङ्गिना मह प्रयोक्तव्यम्, इतरेषाम् अङ्गाना तथा प्रधुज्वमानवादिति चेत् । मैवं, त्वा-प्रत्ययेन पूर्वकालवाचिना साजे पवनादौ निईने भति, पश्चात् कर्मानारत्वेन मौचामथादेविचित- वातं, यदि अङ्गिना मह एकप्रयोग: स्थान, तदा प्रत्ययप्रापितः पूर्वोत्तरकालविभागो बाध्येत ! न हि अमिना सह प्रयोजथानाम - "काले विधिरयम्" इति का की• पु० पाठः । बादर्भपुलके 'उत्कृष्टम्' इति पाठः । उचथं,-ति का.मी. 'पु. पाठ। 1 "पूर्वोत्तरम" इवि चादर्शपलके पाठः।

·वैतिरीवाभाष्ये।
खुवासभरणादीनां चयने निवृत्ते पञ्चाविधान श्रुतम् । MAR
प्रयोगे अवश्यम्भाविनि सति खखचोदकपापिते काले तदनुष्ठान पुन ।
मौवामप्याः इष्टिप्रकृतिकत्वात् पर्वकालखोदकप्रातः । पयोग
प्रयोगे तु पर्वणि उखासभरणादिविधानात् अन्यस्मिन् दिने सोचा-
मणी प्रसज्येत । तथा वृहस्पतिसवम्य ज्योतिष्टोमवितत्वात् जबर
कालखोदकप्राप्तः । वाजपेयेन सह प्रयोगैक्ये भरदि वाजपेय
विहितत्वात् बृहस्पतिमवोऽपि परदि प्रसज्येत! तस्मात् प्रतिदिष्टे पर्वणि,
वसन्ते तदनुष्ठानम् । ननु सर्वत्र बङ्गापूर्व प्रधानापूर्वं जनयितव्यम् ।
रच तु पूर्वकालीनेन माजप्रधानानुष्ठानेन फलापूर्वस्य निष्पनत्वात्
तदुत्तरकालीनम् अङ्गं निरर्थकमिति चेत् । न, तस्यैव अपूर्वस्य बनेन
अञ्जन प्राबल्दशायाः कल्पनीयत्वात् । तमात् न पङ्गिनः कासे
अनुष्ठानम् । किन्तु खकाले इति स्थितम् ।
पूर्वानुवाकोलकुम्भीष्टकाचरूपधानस्य प्राणभृयः अपानव
आईभावित्वात् इदं ब्राह्मणम् अभिमन्त्रणमत्रमहितं “पशवा एष
बदनिः" (५॥२॥१०) इत्यनुवाकान्ते द्रष्टव्यम्। भूतेष्टकोपधानं
बामखियोपधानादूई भवति । अभिषेकस्त "अनितं. देवाना-
मभिषिकः” (१।४।८) इत्यम्मात् पूर्व द्रष्टव्यः । सौचामणीबाबत
शास्त्रात् प्राधणात् ज द्रष्टव्यम् ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीचे वेदार्थप्रकाशे पवन
रितामा पञ्चमकाण्ड़े षष्ठप्रपाठके हतीयोऽनुवाकः ॥ .॥

·पैदावा १९९ मजूरब्दोऽयावमिः सरुषा चालीभिः मधूर सर्व एजेन समाधीवृश्चिना दासोभिः सजर भिधानर ताभितेन स्वाहा'" संवत्सरो वा अन्दो मासा प्रयावा उषा परुणी सूर्य एनश इमे अधिना संवत्सरोऽभिवैश्वानरः पुशव इडा पशवा एतर संवत्सर पशवोऽनु प्र जायन्ते संवत्सरेणैवाम्मै पशून् प्रजन- यतिर दर्भस्तम्बे जुहोनि यत् ॥१॥ वा स्या अमृतं यडीय तह स्तमिन् जुहोति प्रेव जायतेऽबादो भवति यस्यैवं जुहत्येता वै देवता अग्नेः पुरस्तादागास्ता एवं प्रौणत्यथो चक्षुरेवानेः पुरस्तात् प्रति दधात्य -नन्धो भवति य एवं वेदा-७) पो वा इदमग्रे सलिलमासीत् स प्रजापतिः पुष्करपणे वातो भूताऽखेलायत्मः ॥२॥ प्रतिष्ठानाविन्दत स एतदुपां कुलायमपश्यत् । समिग्निमचिनुत तदियमभवत्ततो वै स प्रत्यति- हद यां पुरस्तादुपादधात् तच्छिरोऽभवत्सा प्राची दिग्या दक्षिणत उपादधात् स दक्षिणः पक्षोऽभवत्मा दक्षिणा दिग्या पश्चादुपार्दधात् तत्पुच्छमभवत्सा मृतीची दिग्यामुत्तरत उपादधात् ॥३॥ स उतरः पक्षोऽभवत्मोदीची दिग्यामुपरिष्टादुपा- ·निरीषशिलामाष्ये। [चामा दात्तत्पृष्ठमभवत्सोही दिन पूर्व वा अमिः पये कुलस्माद् यदस्या समन्यभीष्टकान्तृन्दन्त्यभि शर्करा सर्वा वा दुयं वयोभ्यो नक्तं दृशे दीप्यते तस्मादिमा क्यासि नक्तं माध्यासते) य एवं विद्वानमिं चिदने प्रत्येव ॥ ४॥ तिष्ठत्यभि दिशा जयति पामेया वै ब्राह्मखस्तस्माद ब्राह्मणाय सर्वासु दिवर्धकर स्वामेव, तहिशमन्वेतिक अपां वा अग्निः कुलायं तस्मादापोऽमिर हारकाः खामेव तद्योनि प्रविशन्ति ॥ ५ ॥ यत् । अलेलायत्सः। उत्तरत उपादधात् । एव । हाशिच ॥ ४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ॥ भूतेष्टकाभिषेकादि तीये समुदीरितम् । अथ चतुर्थे होमो विधीयते । यदक सुचकारण,-'मजरको ज्यावभिगिनि दर्भस्तम्बे पश्चाहती होति' इति । तमिमं विधाएं मन्नान उत्पादयति,-"मजू: अब्दः श्रयावभिः मजूः उषाः परीनिः मज सूर्यः एतन मजाषौ पश्चिना बमोभिः मजू: अभिः चारः ·राप्रमाणे। भिः तेन साहा(१)" इति । ." संवत्सरः। मावा: । स च संवासरः नामः यह समानप्रीतिः। पर मैं मोवु 'इतेन खाश इत्यनुषज्यते। सौ माससहिताय संवत्सराब 'रोग' येत 'स्वाहा' जुहोमि । 'उषाः' था इयम् उषःकाबरेवता, का दयम् 'घरुणीभिः' रकवर्णाभिः 'मजू.' समानप्रीतिः । ताम् उहिम्स 'धतेन स्वाहा' जुहोमि। 'सूर्य्य:' देवः ‘एतन' खकीयान 'मा समानप्रीतिः । तम् उहिय एतेन स्वाहा' जुहोमि । 'अधिना' पौ एतौ अश्विनौ, तो 'द मोभिः' दंशनैः व्याधिनिराकरणयापार 'मगोषी' परस्परसमानप्रीती। तो अद्दिश्य होम जुहोमि । 'वैचा- नरः' सर्वमनुष्यप्रियः यः ‘अग्निः,' सः 'राभिः' पराभिः 'स' समानप्रीतिः । तमुद्दिम्य इतेन जुहोमि । मन्नान व्याचले,-"संवसरो वै अब्दो मामाः प्रयावाः उषा: भरणी सूर्यः एतशः रमे अश्विना संवत्सरः अग्निः वैवानरः पावः दसा पावः एन५ संवत्सरं पशवः अनु प्र जायन्ले संवत्सरेण एवं असी पइन् प्र जनयति()" इति । मागतस्य अब्दशब्दम्य 'संव. सरः एव अर्थः । अयावशब्देन 'मामाः' अभिधीयन्ते । उपःसन्दादय- चत्वारः प्रसिद्धाः । 'इमे' द्यावापृथिव्यौ अनिवदेन विवक्षिते । 'निः वैश्वानरः' इत्यनेन 'संवत्सरः' विवक्षितः । मदन 'प विवरिताः । घृत-देनापि तत्कारणत्वात् 'पशवः' एव विवषिताः नात्पर्यास्त,-गर्भभूताः 'पनवः' 'संवत्सरम्' अनुसत्य 'प्र'-'जायो। • पादपतु वात्पर्यत गर्मिभूता" इत्येवं पाठः। 29 ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [प] यत् वीर्य अतः एतन्मनपाठेन 'पी' यजमानाय संवत्सरकालेन 'पान उत्पादयति । अथ होमं विधत्ते,-"दर्भस्तम्बे जुहोति यत् वै प्रथाः परत तत् दर्भाः तस्मिन् जुहोति प्र एव जायते अन्नादः भवति यस्य एवं जुकृति एताः वै देवताः अमेः पुरस्तात् भागाः ताः एव प्रीणाति अथो चक्षुः एव अमेः पुरस्तात् प्रति दधाति()" इति । 'अस्याः पृथिव्याः सम्बन्धि 'यत्' 'अमृत' स्वादुद्रव्यं, 'यत्' च तत्सम्बन्धि 'वीर्य' मामय, 'तत्' उभयमेव एते 'दीः' । अतः तस्मिन् अम्मते वीर्ये दर्भरूपे हुतवान् भवति । तेन होमेन प्रजाः उत्पादयति 'एव' । 'यस्य' यजमानस्य कर्मणि 'एवं' 'जुहति', स यजमानो न केवल प्रजोत्पादकः किन्तु 'अन्नादः' च भवति'। 'एताः' एव मन्त्रोकाः संवत्सरमासादयः सर्वाः 'देवताः' 'अमेः' अपि पूर्वभागिनः । अतः 'ता:' प्रोणयति 'एव'। किञ्च पूर्वकालीनेन होमेन 'अमे 'एव' सम्पादयति। तदेव दर्भस्तम्बहोमो देवता कालच प्रशस्तः । अथ वेदनं प्रशंमति,-"अनन्धो भवति य एवं वेद()" इति । अथ चितियोग्या भूमिः बहुधा स्वयते, तब तावत् भादौ भूमि- निष्पत्तिप्रकार दर्शयति,-"पापो वै इदम् अये मलिलम पासीत् सः प्रजापतिः पुष्करपणे वातः भूतः अलेलायत् मा प्रतिष्ठां न विन्दत सः एतत् अपां कुलायम् अपश्यत् तस्मिन् अमिम् अचिनुत तत् इयम अभवत् ततो वै सः प्रति प्रतिष्ठत्()" इति । यत् 'पदं जगत् इदानी दसते, तर सर्वम् उत्पत्तेः पूर्वम् 'पापः' एव'श्रामीत्, न तु देक- • • एवमेव सर्वत्र पाठः। 'वदेवं' इत्येवंरूपा पावन पाठो भवितुं युवा।

·(Rudra..] वेदाचप्रकारे। मनुवादिकम् । तस्मिन् अयु एथियादिभुतान्तरमेलन पारचित मखिसमिति विशेष्यते । शुद्धजलमेव पासीत् इत्यर्थः । इदानी 'प्रजापतिः' खबरीरमवखापयितु मूर्तस्य कस्यचित् साधारस्थ चभावात् वयं वायुरूपः अभूत् । तदकमध्यवर्तिनि कस्मिंचित पप्रपत्र समाश्रितः । तस्य चलवात्, खयं च वायुरूपत्वात्, 'पले- सायत्' इतस्ततो डोखायमानः अभूत् । तादृशः कुचापि स्थिरी स्थिति अलभत । 'म' पुनः प्राधारं पालोचयन् 'अपां' मध्ये कुलाय- वालम् 'अपश्यत्' । 'तस्मिन्' शैवाले 'अग्रिम्' एकांभिः चितवान्। सोऽयम् दरकाचितः अनिः 'इयं दृश्यमाना भूमिः अभवत् । 'ततः' अर्ड 'मः' प्रजापतिः तस्या भूमौ प्रतिष्ठितः अभूत् । चयनेम भूम्युत्पत्तिप्रकारी प्रपञ्चयति,-"यां पुरस्तात् उपारधान तत् शिरः अभवत् मा प्राची दिक यां दक्षिणतः उपादधात्म दक्षिणः पक्षः अभवत् मा दक्षिणा दिक् यां पश्चात् उपादधात् तत् पुखम् अभवत् सा प्रतीची दिक् याम् उत्तरतः उपादधात् स उत्तर: पक्षः अभवत् मा उदीची दिक याम् उपरिष्ठात् उपादधात् तत् पृष्ठम् अभवत् मा ऊर्द्धा दिक(६)" इति । स प्रजापतिः.'या' प्रौढाम् एका खस्य पुरतः? 'उपादधात्,' 'तत्' दरकारूपं चीय- मानस्य अमः शिरस्थानम् अभवत्' । लोके तु भूम्यकदेशरूपा 'पूर्वा दिक' सम्पत्रा। एवं दक्षिणायुद्धान्तेषु योजयितव्यम् । एवमेव सर्वत्र पाठः । 'तास बनु' इत्येवं पाठो भवितुं यतः । + 'प्रकारान्तर' इति का.की. पु. पाठः। ६ रखा' इवि वा• बी• • पाठः ।

·तैत्तिरीयरितामाथे। बा भूचित्यामिरपलं शास्त्रीयलौकिकदृष्टिभ्यां दृढीकरोति- "त्यं अमिः पञ्चकः तस्मात् यत् अस्यां खनि अभि दरका सम्पति अभि चराय सर्वा वै यं वयोन्यः न दुधे दीप्यते तस्मात् मां वयामि नन अधि पामते(०)” इति । या दर्य भूमि अति मा 'दयं पञ्चभिः इष्टकाभिञ्चितः अमि'। 'तस्मात' अनिवार पदि प्रमभिज्ञाः प्राणिनः 'प्रस्यां' भूमौ कचित् 'खनन्ति', सदानी ते मूः प्रजापतिमा उपहिताम् 'दएकाम्' अभितो सिन्ति पूर्णकुर्वन्ति। तथा या दवं शर्करा तेन उपहिता, ताम् अपि अभि' 'बन्दग्नि' सर्वतर्णयन्ति ; तथाविधः प्रत्यवायः तेषां भवति रत्यर्थ-मा एवं शास्त्रीयदृषिः । अथ लौकिकदृष्टिः उच्चते,- 'योग्य' 'दु पक्षिण दो भूमिः 'मी' अपि राचौ अग्नि- मा रीता भवति । यस्मात् एवं, 'तस्मात्' रात्रौ पक्षिणः भूमि 'गायन्ति, किन्तु वृक्षाग्राणि पाश्रयन्ति। तस्मात् भानीय- जौकिक विधाम् इयं भूमिः अमिरेव । एतत् वेदनं प्रगति,-"य: एवं विद्वान् अमिं चिनुते प्रति एव निति अभि दिशः जयति()" इति । अथ बामणद्वारा सर्वदिगुपेनायाः भूमेः अग्नित्वं द्रढयनि- "बामेयो काणः तस्मात् ब्राह्मणाय सर्वासु दिनु अधुकर खाम एव सत् दिगम् अनु एति()" इति। अभिमाधणयोः प्रजापतिमुखाल- सम्बन्धन बामणः' 'पानेषः'। यस्मात् अयम् अग्रिसम्बन्धः तस्मात्' पणिरुपभूम्यवयवरूपासु 'मास' अपि 'दिनु' बापस्य समद्धिजीवं जीवनं भवति। सदे रव परदेशेषु अपि देवदतः शालाभिः ·पेशवा यो । पहिसकीयां ' दिम्' 'अनु' मवति । समान गुणाम पात्। दानी चौकिकाबलहारा पुनरपि अमित्वं द्रव्यति,-" अधिः कुलायं तस्मात् श्रापः अपिy हारकाः खाम् एव तत् योनि प्र. विभन्नि()" इति । योऽयं भूमिरूपः 'अमिः', मोऽयं मदी- पादिगतानाम् 'अपां' 'कुलायं' स्थानम्। भूमौ अवस्थितत्वात योनिश्च अपां, भूमिरूप: अग्निरेव । यस्मात् अग्निकार्याः श्रापः, 'तमात्' मध्यतो ग्रहादिदाहिनः अमेः अपहरणय मनुष्यैः पेचिताः. 'पापः' अमिम् अपंहरन् स्वयमपि एव्यन्ति । यस्मात् एव अनिरुपी खयोनि 'प्र'-"विशन्ति', तस्मात् अवगम्यते जलकारणानिरूपा द भमिः इति। अत्रीकम्य होमम्य वेदिविमानात् पूर्वभाविवान "पुरुषमात्रेण" (५॥२५॥१) इत्यनुवाकात् पूर्वमिदं बाह्यणं एव्यम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णाय :- मंहितामाथे पञ्चमकाजे षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ॥ संवत्सरमुख्य भृत्वा हितोये संवत्सर बामेयमष्टा- कपालं निवेपेदैन्द्रमेकादशकपालं वैश्वदेवं हादश- कपालं बाईस्पत्यं चर्स वैष्णवं चिकपाल कृतीर्थ संवत्सरेऽभिजितायनेत यदृष्टाकपालो भवत्यष्टाक्षरा • विताः' इति का. बी. पु. पाठः । थिमिव सम्बंक पाठः । 'पपहरणवः' इत्येवं पाठो भवितुं युखा।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्य। [काम्प्रादाबण वै गायत्यामेयं गायचं प्रातःसवनं प्रातःसवनमेव तेन. दाधार गायी छन्दो यदेकादशकपालो भवत्येका- दशाक्षरा त्रिष्टुगैन्द्रं चैष्टुभं माध्यन्दिन सनर माध्यन्दिनमेव सर्वनं तेन दाधार चिष्टभं ॥१॥ छन्दो यहादशकपालो भवति हादशाक्षा जगती वैश्वदेवं जागतं तृतीयसवनं तृतीयसवनमेव तेन दाधार जगतीं छन्दो यहाईस्पत्यश्चरुर्भवति ब्रह्म देवानां सहस्पतिब्रह्मैव तेनदाधार यदै णुवस्त्रिकपालो भवति यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञमेव तेन दाधार यत्तृतीये संवत्सरेऽभिजिता यजतेऽभिजित्यै" यत् संवत्सरमुख्य बिभर्तीममेव ॥२॥ तेन लोकः स्पृणोति यहितीय संवत्तरेऽग्निं चिनुते ऽन्तरिक्षमेव तेन स्पृणोति यत्ततोये संवत्सरे यजते मुमेव तेन लोकं स्पृणोति। एतं वै पर बाटणारः कुक्षीवा श्रीशिजी वीतहव्यः श्रायसस्त्रसदस्यः पौरु- कुत्स्यः प्र॒जाकामा अचिन्वत ततो वै ते सहस सहसं कुषानविन्दन्त प्रियते प्रजया पशुभिस्लामाचामाप्नोति यान्चन य एवं, विहानतमग्निं चिनुते ॥३॥ दाधार विष्टभम् । इममेव । एवं । चत्वारि ॥ इति नैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्डे षष्ठप्रपाठके पनमोऽधायः॥॥

·"[पापमहाप.] दार्थप्रवाये। २१९ क्षे मापुरा होमचतुर्थ समुदीरितः । पंच परमे कानिचित् हवींषि विधीयन्ते । पूर्वस्मिन् प्रपाठके संवत्सर-व्यह-परह-द्वादशाहामिधारणपक्षा- चत्वारोऽभिहिताः। तत्र तापथिताम् अयनाख्यस्य संवत्सरसखो प्रजभते चरने संवत्सरम् उख्यधारणं नियतम् । अत एव सूपकार पाह,-'तापश्चितेऽनौ संवत्सरं दीक्षाः संवत्सरमुपमदः पुरस्तादुपस- दामानेयमाकपालमिति पञ्च' इति । तदिदं वचोक हविःपञ्चकं विधत्ते.-"संवत्सरम् उख्यं भृत्वा द्वितीये मंवत्सरे प्रांगेयम् अष्टाकपालं निर्वपेत् ऐन्द्रम एकादशकपालं वैश्वदेवं दादशकपालं बाईस्पत्यं च वैष्णवं चिकपालम्()" इति । यदपि उ सूत्रकारेण,-'तोये संवत्सरेऽभिजिता विश्वजिता वा यजेत सर्ववेदमं ददाति' इति । तत्र श्राद्यं पक्षं विधत्ते,-"तीय संवत्सरे अभिनिता यजेत()" रति। 'अभिजित्' इति मोमयाग विशेषः । तत्र पञ्चसु हविःषु प्रथमहविः प्रशंमति,-"यत् अटाकपाल: भवति अष्टाक्षरा गायत्री पानेयं गायत्रं प्रातःसवनं प्रातःमवनम् एव तेन दार गायत्री छन्दः(१)" इति। गायत्रीपादम्य अयाक्षरत्वं प्रसिद्धम्। 'प्रात:मवन' च गायत्रीछन्दमा निष्पाद्यत्वात् 'गायत्र'। गायथा सह ऋः उत्पन्नत्वात् तत् 'पानेयम्' अपि। श्रतः 'तेन' विषा प्रात:मवनफलं 'गायत्रों' 'छन्दः देवनां च प्राप्नोति । 'क्षेत्रमातुः' इति च पाठान्तरम् । + 'संवत्सरत्रयस्य' इति का.की. पु. पाठः।

·तैत्तिरीय लाभाथे। इतराणि चत्वारि हवींषि, अभिजिदास्यं सोमयागं कामेष प्रशंमति,-"यत् एकादशकपालः भवति एकादशाक्षरा चिटुक एवं टुभं माय दिनसवनं माध्यं दिनम् एव सवनं तेन दाधार चिटुभं छन्दः यत् हादशकपालो भवति द्वादशाबरा जगती वैश्वदेवं जामतं हतीचमवनं रतीयसवनम् एव तेन दाधार जगतीं छन्दः यत् बाईस्पत्यः चरः भवति ब्रह्म वै देवानां सहस्पतिः । एव तेन दाधार यत् वैष्णवः त्रिकपालो भवति यज्ञो वै विष्णु पवम् एव तेन दाधार यत् हतीये संवत्सरे अभिजिता याते अभिजित्ये(४)" इति । अत्र सर्वच इविप्रथमा देवताप्रशंसा श्रमिजि- पागप्रशंसा पविस्पटा । अथ उख्यधारणं, पञ्चविद्युतपयनम्, अभिजिदाख्यम् एकाच कमेण प्रशंमति,-"यत् संवत्मरम् उख्यं विभर्ति इमम् एव तेन लोक५ स्पृणोति यत् द्वितीये संवत्सरे अग्निं चिनुते श्रम- रिक्षम् एव तेन स्पृणोति यत् वतीये मंवत्सरे धजते अमुम् एष तेन लोक स्पृणोति५)” इति । यद्यपि अयम् अभिजित् एकाह: न तु संवत्सरमाध्यम् अयनं, तथापि तापचिताम् अयने प्राभूतो घः अमिः, तद्धर्मः संवत्सरोख्यधारणं संवत्सरोपमदन ; मः अभि- जिदऽपि प्रतिदिश्यते । तस्मात् अयम् अङ्गभूतः अनिः धाति- देशाथै 'तापश्चितः' इत्युच्यते । पच मषि अभिजिदजभते धनौ विशिष्यते।।. तदिदै पञ्चविरुपेतं चयनं प्रकारान्तरेण प्रचंमति,-"एतं परः पाटणारः कशीवान बौमिजः वीतहव्यः पाषषः पसद ·वेदाचवाई। पौरखः प्रजाकामा: पश्चिम ततो वे ते सास मा पुपान् अविन्दना)"-रति। परमन्दाभिधेयः कश्चित् चषिः, योग्यम पटवारख पुषः। 'कसीवान्' अन्यः अषिः, सर उभिवः पुषः । 'बीतायः अन्यः पषिः, सच अयसः पुषः। 'पसदस्यः पन्थाः म. . पुरमथ पुषः । 'ते' एते 'प्रजाकामाः' मन्तः तम् 'ए' संवसारधारणेन पञ्चविभिख उपेतम् अग्निं शिखा प्रत्येकं 'मा' 'पुषान् अलभन्त । अथ एतस्य यमस्य फलं दर्शयति,-"प्रचते प्रजया पश्यभिःता माचाम् श्रानोति यो ते अगछन् यः एवं विद्वान् एतम् पनि चिनुते(०)" इति । पूर्वोकाः महर्षयः 'या' मानां सहसपुषरुपम एचप्रमाणम् 'गछन्', 'तो' 'माचाम् अयमपि 'एतम्' 'पनि पिवानः प्राप्नोति ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे हष्णयजु:- मंहितामाथे पञ्चमकाण्डे षष्ठ प्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥०॥ प्रजापतिरमिमचिनुत् स क्षुरपविभूत्वाऽतिकृत देवा विम्यतो नापायन्ते छन्दाभिरात्मानं छादयित्वो- पायन् तच्छन्दसां छन्दस्त्वं ब्रह्म वै छन्दासि ब्राह्मण एतद्रूपं यत् णाजिनं कार्यों उपानहायुपं मुमते 30 ·तत्तिरोतामाथे। बन्दोभिरेवामान छादयित्वामिमुप चरत्यामना विरसाथै देवनिधिवा एष नि धीयते यद्भिः । अन्ये वा वै निधिमगुप्तं विन्दन्ति न वा पनि म नानात्युखामा कामत्यात्मानमेवाधिपां कुरुते गुज्य। पथो खस्वाहुनीकम्येति नै_त्युखा यदाक्रामेत्रित्या प्रात्मानमपि दध्यात् तस्माबाक्रम्या पुरुषशीर्षमुप दधानि गुस्था अथो यथा ब्रूयादेत गोपायेति ताह- गेव तत(१) ॥२॥ प्रजापतिवी अर्थवाग्निरेव दृध्यकाथर्वणस्तस्येष्टका अस्थान्त५ ह वाव तहषिरभ्यनवाचेन्द्रो दधीची अस्थभिरिति यदिष्टकाभिरग्निं चिनोति सामान- मेवानिं चिनुते सामामुमि लोके भवति व एवं वेद(५) शरीर वा एतदर्यचित्य आत्मा वैश्वानरो यचिते वैश्वानरं जुहोति शरीरमेव संस्कृत्य ॥३॥ अभ्यारोहनिर) शरीरं वा एतत् यजमानः सर मुक्ते यदग्निं चिनुते यत्रिते वैश्वानरं जुहोनि शरीर- मेव सरस्कृत्यात्मनाभ्यारोहति तस्मात्तस्य नाव चन्द्रि जीववेव देवानप्यति वैश्वानयंची पुरोषमुपदधाता वामिधामरस्तस्यैषा चिनियत्पुरोषमुनिका ·दावा नर चिनुत एषा वा अने, मिया मनूचाना मिवामेवास्व तमुवमय कन्धे ॥४॥ अभिः । तत् । सरस्कृत्य च । दर्शन इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्ड षष्ठनपाठक बहोऽनुवाकः॥ पञ्चमेऽभिवितोयं यत् चयने तत् विणेषितम् । - ब्राह्मणस्य पूर्वश्रेषत्वाभावाच नचानाभावः। कितनी निवेशः। पच पठे पूर्वप्रकरणेकामेव विधीन् कानिचित् अनूच प्रचति । तर "पापूर्णमिति परि पिञ्चति"(५।७।४।१) रत्यनुवाके "कार्की उपानहावुप सुचते" रति यदिहित, नथ प्रशंसा दर्शयति,- "प्रवापतिः अग्रिम अचिनुत मः खुरपविः भूत्वा प्रतिष्ठत् तं देवा विधतान उपायन ते छन्दोभिः श्रात्मानं वादयित्वा उप प्रायन तत् इन्दयां छन्दकं बघ वै छन्दामि प्रक्षण: एतत् रूपं बन. शानिनं कार्णी उपानही उप मुखते •बन्दोभिः एव पात्मानं शदयित्वा अग्रिम उप परति पात्मनः धिमाय) चदा 'प्रजापतिः' 'अमि' चितवान, तदा 'मः' अभिः पुत्पकि' भत्ता' केगापि अगम्यः 'अतिहन्' । पुरधारापमाना बोऽयं पुरपतिः नषाविधक्सन चुपः ·तैत्तिरीयतामांचे। [ Animelt त्यर्थः । 'त' नामम् अप्रिं दृष्ट्वा 'देवाः' भीताः सनातन समीपं 'न' प्राप्ताः । ततः प्रतीकारं विचार्य इन्दोयुतमले सरीरम चाय मन्त्रजपेन रक्षा कवा वझिसमीपमागताः । शान्ति एभिः-इति व्युत्पत्त्या 'छन्दस्वं' सम्पन्नम्। तेषां प छन्दां वेदे पतर्भतत्वात् वेद एव तद्रूपम् । 'कृष्णाजिन' च वेदस्य स्वरूपम् । "कामामे वे देवेभ्यो यज्ञायातिठमाने कृष्णो रूपं कृत्वा" (६।। ३।१) इत्युक्त्वात् तस्मात् कृष्णाजिननिर्मिते 'उपानहौ' 'अप'- 'मुद्यते'। तथा मति 'छन्दोभिः एव' खशरीरमाछाच अग्रेः उपचरणात् स्वस्थ हिंसा न भवति । यद्यपि "मृत्युवा एव यदमि- प्राण एतद्रूपं यत् कृष्णाजिनम्” (५।४।४।४) इनि प्रभापि तय छता, तथापि तस्या एवायं प्रपञ्च इत्यविरोधः । "एषां वा एतलोकानाम्" (५।२।६।१) इत्यस्मिन् अनुवाक परिहित “मध्ये पुरुषशीर्षमुप दधाति मवीर्यत्वायोखायामपि दधाति" इति, तदेतत् पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां प्रथमितुं पूर्वपक्षं तावदर्भवति,- "देवनिधिः वै एषः नि धीयते चत् श्रमिः अन्ये वा वै निधिम पानं विन्दन्ति न वा प्रति प्र जानाति उखाम .बाकामति पात्मानम् एव अधिपां कुरते गये)" इति। योऽयं चीयमानोऽपि सोऽयं देवानां निधिखानीयः । एवं मति खोके यो निषिः अगुप्तो भवति, तं 'निधिम्' 'अन्ये 'वा' विरोधिनो समन्ने, सचं या कदाचित् तदीयस्थानविस्मरणेन तं निधि 'न' 'प्र-जानाति । तो दोपदयपरिहाराय पूर्वम् उपरिताम् 'उ' संपादेन पापामेत् । नया पति घणमानः सामानम एवं नि वषिष

·दाया।
पावकं करोति । तच रमणाष भवति । चाकमन पारी
पोहतलात् न कदाचित् विस्मरति, खेन रहितवादेव वैरिणोऽपि
तनिधिसभन्ते ।
पच सिद्धान्तं दर्शयति,-"प्रथो खलु धाः न पाकन्या इति
मती या यत् श्राकामेत् नित्य पात्मानम् अपि स्थान
तसात् न पाक्रम्यां पुरुषशीर्षम् । उप दधाति गुयै पथो पचा
यात् एतत् मे गोपाय इति ताइक् एव तत्()" इति। अभिताः
तं पक्षम् अनादृत्य एवम् 'पाऊः', पादेन मा स्यम् उला
'भाकाम्या इति' । तपायं हेतुः-यम् 'उखा' राजसदेवताथा
निर्धतेः सम्बन्धिनी।
अतः उखायाः
आक्रमणे 'नि
सरीरं समर्पयेत् । तस्मात' सर्वथा 'म' अाक्रमणीया। यदि
निधेप्तिः अपेक्षिता, नई “पुरुषशीर्षम्' उखायाम उपरि
स्थापयेत् । तथा मनि, 'यथा' लोके कषित् पुरुष रक्षक
निधिसमीपे अवस्थाप्य मदीयम् ‘एतत्' द्रव्यं 'गोपाय' 'इति' खामी
'धूयात्', 'ताइक एवं' 'नन्' पुरुषशीर्षस्थापनं द्रष्टव्यम् ।
पञ्चमप्रपाठके “य एवं विद्वानग्निं चिनुते मोत्येव"(१।५।२९)
रति पयनविधिः उकः, नं पुनः प्रशंमति,-"प्रजापतिः । अथवा
विः एवं रथ पाथर्वणः तस्य रएकाः प्रयानि एत५ वाजता
अषिः पन्धनूवाच रद्रः दधीचः अम्थभिः इति यत् एकाभिः अधि
चिनोति मात्मानम् एव अग्निं चिमुते )" . इति । .अब कथित
'चनाब मा वि पादयुसवे पाठः ।

·तिरीयतामांचे।
रूपकं. परिकस्यते,-प्रति कचित् प्रायः पषिः । तसर
पुषो दबङनामा । दधीचः अस्वीनि कचित् अनुहनि भायुध
प्राप्तानि । तत् सर्वम् अत्र सम्पाद्यते । योऽयम् अग्नेयेता 'प्रजापतिः
म एव 'पर्वा' । चीयमानश्च 'अनिः' तत्युषो 'दथ्यङ' । 'रएका.'
अखीनि । तम् ‘एतम्' एव पर्थम् अभिप्रेत्य कश्चिन बषि मन्न
'मन' सर्वम् अनुवदति । मन्त्रस्य व प्रतीकमिदम्,-'पद्रो रवीची.
अवभिः' इति । स च मन्त्रोऽन्यत्र एवम् बाबातः,-"रो
दधीचो अस्थभिलाष्यप्रतिकुतः जधान नवनीव" (I
९मा०) इति । तदेवम् एकानाम् अस्थित्वात् ताभिवपने पति
मरीरोऽमिः पितो भवति।
वेदन प्रमति,-"मात्मा अमुभिन खोके भवति य एवं
बेद(५)" इति ।
"प्राचीमनु प्रदिशं प्रेषि विदानित्याह" (५।४।७।१) इत्यनुवाके
यविहितं दादशकपालो वैवानरो भवति" इति, नत्यमति,-
"घरीरं वै एतत् अमेः यत् वित्यः प्रात्मा वैश्वानरो यत् पिते
वैश्वानरं जुहोति शरीरम् एव मलत्य अभ्यारोहनि()" इति ।
पः पितिनिष्याचः अमिः, तत् इदम् अनिदेवताणः परम ।
'वैश्वानरः' घरीरावस्थितो जीवात्मा । तथा मनि, 'चिने
• खोव सर्वत्र पाठः । विधिपकम्' इत्येवं पाठो मवितुं युक्तः ।
पा.की. पुलक तु 'पचिव मन बनानयायुधाल' इति पाठ,
एवं पादपस बनानुन रवि पाठबनगाव।

·सौ चावरपुरोगा 'चुरोति' इति 'वन', तेग अनिदेवताया.
भरीरम एवं' 'संतत्व' पचात् पाल्डो भवति ।
एतख वैश्वानरपुरोडामख चोदकप्राप्तम् अवदानं निषेधति
'भरीरं वे एतत् यजमानः संस्कुरुते यत् अमिं पिनुते ना
पिते वैश्वानई जुहोति शरीरम् एव सरकत्य पात्मना अभ्यारोपति
तस्मात् तस्य नव चन्ति जीवन एव देवान् अपि एति" इति।
'बनमानः' 'अनि' 'चिनुते' इति यत्', तेन सौ खबरनेव
संसरोति । एवं मति, चिते' अनौ वैश्वानरपुरोग 'जुहोति'
इति 'चत्', तेन स्वशरीरमेव 'महात्य' तन्मिन् परीरे जीवरूपेण
पारो भवति । तस्मान' 'तस्थ' जीवात्मस्थानीयस्थ पुरोगमा
परानं 'न' कुर्यात् । तदकरणे च सयं 'जीवन एवं' 'देवान'
प्राप्नोतीति।
"धावती पृथिवी"(५॥२॥२॥१) इत्यनुवाके “पुरीणाम्यूनि"
इति यत् विहितं, तब "पृटो दिवि (१।५।११।१) इत्येताम् जाम
भव्यचाचातां विनियुक, “वैश्वाना पचा पुगेषम् उप स्वाति
एवं मिः वैश्वानरः तस्य एषा चितिः यत् पुरीषम अभिम
एवं वैवानरं चिनुते एषा वे अमेः प्रिया तनूः यत् वैश्वानरः प्रियाम्
एख. पर तमुंवम् अव बन्()" इति। “टों दिवि" रति
मलप्रतिपायो यः 'वैश्वानरः' 'अमिः', म भूमिस्वरूप एव
'पुरी- चितिस्वरूपम् । अतः पुरीषोपधान भूमिपं वागरा-
विमेव तिवान् भवति । किच वैचामरमब्दोदितः सर्वपुरुष
• ''बबादलको, बा. बी. एसके पाठीम समीचीन

·वैतिरीवसंचितामाष्ये। [कापावाचा हितकारी यो विग्रहः, 'एषा' एवं 'ग्रे' 'प्रिया' 'तनूः' । नती वैश्वानरमन्त्रेण उपधाने मति अग्रेः 'प्रियाम्' 'एव' 'तनुवं' प्राप्नोति । एतानि च ब्राह्मणवाक्यानि विधिशेषत्वात् तविधिसमीपे एवं द्राव्यानि । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका कृष्णयजु:- पंचिताभाथे पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ • ॥ अग्ने दोक्षया देवा विराजमानुवन् तिम्रो राचोर्दीक्षितः स्यात्रिपदा विराड्विराजमामोनि षडापौदीक्षितः स्यात् षड्डा तब संवत्सरःसंवत्सरो विराविराजमामोति दश राबीर्दीक्षितः स्यात् दशा- खरा विराविराजमानोति हादश राबोर्दीक्षितः स्यात हादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो विराविराजमा- मोति पयोदश राचीर्दीक्षितः स्यानयादश ॥१॥ मासाः संवत्सरः संवत्सरो विराड्विराजमामोति पचंदश रानी>क्षितः स्यात् पञ्चदश वा अर्धमासस्य रायोऽर्धमासशः संवत्सर चाप्यते संवत्सरो विरा- विराजमाप्नोति सप्तदश राचीर्दीक्षितः स्यात् हादश मासाः पतयः स संवत्सरः संवत्सरो विराइविराज- मामोति चतुर्विशति राजौर्दीक्षितः स्थाचतुरिति- ·वेदाप्रपा रमासाः संवत्सरः संवत्सरो विराइविराजमामोति पिरमतर राचीर्दीक्षितः स्यात् ।। पिशवरा विराइविराजमाप्नोति मासं दोलितः स्यात् यो मासः स संवत्सरः संवत्सग विराड्विराज- मानोति चतुरौ मासो दौक्षितः स्याचतुरो वा एतं मासे वसवोऽविभहस्ते पृथिवीमायन् गायी छन्दोऽष्टौ कुद्रास्तेऽन्तरिक्षमाजयन् पिष्टुभं छन्दो बादशादित्यास्ते दिवमाजयन् जगतों छन्दस्ततो वै ते, व्याहतमगछन् त्रैछ देवाना) तम्मावादश मासो भृत्वाऽग्निं चिन्वीत हादश मासाः संवत्सरः संवत्सरोऽनिश्चित्यस्तस्याहोराचाणीष्टका थाप्नेष्टकमेनं चिनुताथा व्याहतमेव गच्छति अधर समाना- नाम् ॥३॥ स्थानयादश। चिशत राचीर्दीक्षितः स्यात्। वे है। अष्टाविशतिश्च ॥ ७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्डे पष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ॥ 31.

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [कामदार २४२ षष्ठे प्रशंसाः कथितास्तत्तविध्यनुवादतः । अथ सप्तमे दीक्षाविकल्पान् विधातुं प्रस्तौति,- दरीक्षया देवाः विराजम् प्राप्नुवन()" इति । मौण्यमौनादिनियम- खीकाररूपा दीक्षा। चीयमानस्य "श्रोः' सम्बन्धिन्या तादृया 'दीक्षया' 'देवाः' 'विगज' प्राप्ताः । विराट्छन्दः-मन्दः प्रचा- छन्दोविशेषं ब्रूते। तेन च विशिष्टं राज्यम् उपलक्ष्यते । नत् राज्यं प्राप्ताः इत्यर्थः । श्रतो विधास्त्रमानेषु. दीक्षाकालविकणेषु सर्वच विराट्मानिः उपन्यम्यते । तानेतान् विकल्पितपक्षान विधत्ते,-"तिस्रो रात्रीः दीक्षितः थात् विपदा विगट विराजम् श्राप्नोति षट् रात्रीः दीक्षितः स्यात् पद वैचतवः संवत्सरः संवत्सरो विराट् विराजम् श्राप्नोति दराची: दीक्षितः स्यात् दशाक्षरा विराट विराजम् श्राप्नोति द्वादश रानीः दीक्षितः स्यात् हादश मागः संवत्सरः संवत्सरो विराट् विराजम पाप्नोति चयोदश रात्रीः दीक्षित: स्यात् त्रयोदश मामाः संवत्सर मंवत्सरो विराट् विराजम् प्राप्नोति पचदश रात्रीः दीक्षितः स्थान पञ्चदश वे अर्धमामम्य राजयः अर्धमामशः संवत्मगः प्राप्यते संवत्सगे विराट् विराजम् प्राप्नोति मतदश राचीः दीक्षितः स्यात् हादश मामाः पच छतवः मः संवत्सरः संवत्सरो विगट विराजम् बानोति चतुर्विधति५ राचीः दीक्षितः स्यात् चतुर्विधतिः अर्धमामाः संवत्सरः मुंवत्सरो विराट् विराजम् प्राप्नोति विक्षत रात्रीः दीक्षितः सात् पिसदसरा विराट् विराजम् श्राप्नोति मासं दीक्षितः स्यात् ब. मासः सः संवासरः संवत्सरो विराट् विराजम् पानोति पर माम:

·काय..] वेदाप्रकाये। दीक्षितः स्यात् चतुरो वै एतं मास: वसवः अविभवः, ते पृथिवीन चा प्रयन् गायत्री छन्ः अष्टौ रुद्राः ते अन्तरिक्षमा जयन् चिटुभं छन्दः बादश श्रादित्याः ते दिवम् त्रा जयन् जगती बन्द ततो वैते व्यारतम् अगच्छन् श्रेष्ठ्यं देवानाम्()" इति। चिरान-पर- राप-दसरा-बादशराच-त्रयोदशराच-पञ्चदशराब-सप्तदशगत्र-चतु- विनिराध-विंगद्राव-माम-चतुर्मामाएमाम-दादशमामरूपास्त्रयोदश पमा विकमियताः । दशावरस्तिभिः पादरुपेतं विराडाख्यं छन्दः । अतः वित्व-माया तत्प्राप्तिः । षटमछानाम् चना संवत्सरावयवत्वेन संकमरखरूपत्वात्, संवत्मरस्य र बर्षियनिर्दिनदशकः निष्याचवान, रजमवायाच विराटपदावरगतत्वात् संवत्मरद्वारा तत्प्राप्तिः। एवं सर्वत्र योज्यम् । अधिकमासेन' मह 'पयोदश मामाः' । मावममामला पिंपदापनियमेऽपि चान्द्रमामस्य तत्रियमाभावात् तदपेक्षया प्रथग- मासोपन्यासः। वसवः' मासचतुरयम् उख्यामिं भूत्वा 'पृथिवीं गायत्री- बन्दोदवताच वशीकृतवन्तः । 'ट्राः' तु मामाष्टकं भृत्वा 'अन्तरिक पिटुपन्दो देवताञ्च वशीकृतवन्तः । 'त्रादित्याः' तु मामहादजक धला धुलोकं जगतीच्छन्दो देवताच वशीकृतवन्तः । एतेषु पनेषु संवत्सरपक्षस्य अत्यन्त प्रशस्तत्वात् श्रादित्याः इतरेभ्यो व्यावृत्ति प्राप्य 'वाम' मध्ये 'श्रेष्ठ्यं प्राप्ताः । अतः एतमेव पक्षम् श्रादरेण पुनः प्रशंसनि,-"तस्मान दादा मामः भृत्वा अमिं चिन्वीत हादश मामा: .संवत्सरः •एवमेव सर्वत्र पाठः । 'अधिमान' इति पाठो भवितु युक्तः। + रखमेव सर्वत्र पाठः । 'भत्ता' इति पाठो भवितुं यतः ।

·वैत्तिरीयसंहितामाथे। [ बाराब संवत्सरः अमिः चित्यः तस्य अहोराचाणि एकाः पाप्टकम् एवं चिनुते अथो व्यारतम् एव गच्छति श्रेष्ठ्य५ ममानानाम्()" इति । बादामासानुपस्थानकाले नैरनर्यण उख्याग्निं भवा' 'चर्षि चिनुयात् । मासद्वादशकस्य संवत्सररूपत्वात् चित्यामिरपि धारणबारा संवत्सरात्मकः। तस्य' संवत्मरात्मनः पयः 'दएकाः एव पहारापाणि, ततः संवत्मरधारणेन सम्पूर्णत्वेन प्राप्तेष्टकम् इमम् अनि चितवान् भवति । अपिच इतरेभ्यः अनिषियो व्यावृत्तः 'ममानाना' मधे 'श्रेय' प्राप्नोति । यद्यपि "तस्मात् संवत्सरं भार्य" (५२) इत्यादौ मंवत्सर-बिराच-पडाव-दादमरानपक्षाः विहिताः, तथापि अर्थवादसम्बन्धार्थम् अत्र पुनरूपन्यासः । एतच ब्राह्मणं अमावैष्णवविधिवत् "षभिर्दीचयति"(१९०) इत्यनुवाकममीपे द्रष्टव्यम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाष्ये पश्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥०॥ सुवर्गीय वा एप लोकाय चोयते यदृमिस्त यना- न्वागत् सुवर्गालोकाद यजमाना हीयेत पृथिवी- माऽक्रमिषं प्राणो मा मा हासोदन्तरिक्षमाऽक्रमिषं मजा मा मा हासोहिमाक्रमिष सुवरगन्मेत्यारेष वा अमेरवारोहस्तेनैवेनमन्वारोहति सुवर्गस्य लोकस्य समावे" यत्पक्षसमिता मिनुयात् ।।

·दार्थप्रका। .. कनीयारस यसक्रतुमुपेयात्यापीयस्यस्यात्मनः प्रजा स्वादिसंमिता मिनोति ज्यायसमेव यजतुमुपैति मास्थात्मनः पापीयसी प्रजा भवतिर साहसं चिन्धीत प्रथमं चिन्वानः सहसमितो वा अयं लोक दुममेव लोकमभिजयति हिवाहवं चिन्वीत हितीय चिन्यानो हिषास बा अन्तरिक्षमन्तरिक्षमवाभि अति विवाहसं चिन्बीत तृतीय चिन्वानः ॥ २॥ विवाहसो वा असौ लोकोऽमुमेव लोकमभि जयति जानु चिन्वीत प्रथमं चिन्यानो गायचिये- वेमं लोकमभ्यारोहति नाभि चिन्वीत द्वितीय चि- बानस्विष्टुभवान्तरिक्षमभ्यारोहति ग्रीवदुघ्नं चिन्वीत तृतीयं चिन्वानो जगन्यैवामुं लोकमभ्यारोहनि"" नामिं चित्वा रामामुपैयादयोनौ रेता धास्यामीनि न हितीय चित्वान्यस्य स्त्रियम् ॥३॥ उपैयान तृतीय चित्वा काचनोपैयाद्रेती वा एतनिधो यदग्निं चिनुते यदुपेयाद्रेतसा युध्येत भयो खल्वाहुरमजस्यन्तद्यन्बोप्यादिनि यद्रेतासिचा- बुपदधाति ते एव यजमानस्य रेनो विमृतस्तस्मादु- पैयारोतसोऽस्कन्दाय चीणि वाव रेता सिपिता पुष: पौचः ॥ ४॥ (1) ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। २४६ . [ पादन यह रेतःसिचावुपध्यादेतोऽस्य. वि छिन्यात तिस उप दधाति रेतसः सन्तत्यै दुयं वाव प्रवमा रेतःसिग्वाग्वा इयं तस्मात्पश्यन्तीमा पश्यन्ति वाप वदन्तीमन्तरिक्षं द्वितीया प्राणो वा अन्तरिक्ष तस्मानान्तरिक्ष पश्यन्ति न प्राणमसौ तृतीया चक्षुर्वा असौ तस्मात्पश्यन्त्यमूं पश्यन्ति चक्षुः() यजुषेमाच॥५॥ अमचोप दधाति मनसा मध्यमामेषां लोकाना कृष्या अधौ प्राणनाम् दृष्टो यशो भृगुभिराशीदी वसुभिस्तस्य त इष्टस्य वीतस्य द्रविणेह भक्षीय इत्याह सुतशस्त्रे एवैतेन दुहे पिता मातरिश्वाऽच्छिद्रा पदा धा अच्छिद्रा उशिजः पदाऽनु तक्षुः सोमा विश्वविक्रेता नेषहस्पनिरुक्थामदानि शसिदित्या इतरे, ऋग्ने- रुक्यन्तेनैवनमर्नु शसति(१२) ॥ ६ ॥ मिनुयात् । तृतीयं चिन्वानः । स्त्रियम्। पौधः । च । वै। सप्त च ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥॥ दीक्षाकालविकम्त्या येते मप्तम उदीरिताः । अथ अष्टमे अन्वारोहणादिकमुच्यते। यदुकं सपकारेण 'नमसे ·THदान "वेदाचप्रकारे। । परसे शोषिष रति दाभ्यामग्रिमधिरोहति पृथिवीमाकमिवमित्येते- मानः' इति । तद्विधिमिहोत्रयति,-"सवर्गाय वै एष लोकाय नीयते यत् अनिः तं यत् न चारोहेत् सवर्गात् लोकात् यजमानः नीयत प्रथिवीम् आकमिषं प्राणःमा मा शासीत् अन्तरिक्षम था अमिषं प्रका मा मा हामीत् दिवम् त्रा अमिषं सवः अगम रतिपाद एवः वै अमेः अवारोः तेन एव एनम अवारोहति सुवर्गस्थ बोकस्य ममश्()" इति । योऽयं चीयमानः 'अनिः', 'एषः' सवर्ग- लोकार्थ चीयते'; अतः तस्य अन्वारोहाभावे 'मुवान' 'हीयेत', तन्मा भरिति पृथिवीमित्यादिभिरबारोहनिध्यनेयः मन्त्रार्थम्त,- यवमानोऽहं 'पृथिों' पादेन 'या'-'क्रमिषम्', अतः 'प्राणः' 'मा' माम् परियजतु । अन्तरिक्षातिकमणेन पुत्रादिप्रजा 'मा' परित्यजत । दिवः अाक्रमणेन स्वर्ग प्रानुमः। एतन्मन्त्रपाठ एव अमेग्वारोहण- देतः । अतः 'तेनैव' 'अन्वारोति', तच स्वर्गप्राय भवति । अथ यूपैकादशिन्यां कश्चिदिशेषं विधत्ते,-"यत पक्षमग्मिता मिनुचात् कनीयापूमं यज्ञातुम् उपेयात् पापीयसी अन्य प्रात्मनः प्रजा स्यात् वेदिमस्मितां मिनोति ज्यायामम् एव यजकतुम उपेति न अन्य श्रात्मनः पापीयमी प्रजा भवति()" इति। पदयपरिमिते एव देश यदि एकादशिनीम प्रवस्थापयेत्, नदानीम प्रत्ययं 'यजक्रतुं' प्राप्नुयात् । 'अन्य' यजमानस्य म्वकीया 'प्रजा' 'पापीयमो' च भवेत् । अतः पक्षपरिमाणादधिके बेदिप्रमाणयुकदेशे 'एवमेव सर्वत्र पाठः । 'विधिवनेश्वः' इति पाठो मषितुं यतः । ।

·२१
वैत्तिरीयक्षितांभाग्थे।
[
बाप
यूपानराखानि विलिख्ख एकादशिनों मिनुयात् । तथा पति.
प्रभूतम् 'एव' 'यजक्रतुं' प्राप्नोति । 'अय' 'प्रजा' व 'पापीचको
'न' भवति'। पूर्वस्मिन् प्रपाठके “वज एकादमिनी" (५।५७) त्या
प्रकृतिभूते चयने पश्वेकादमिनीपतेऽपि एक एव यूपः न तु यूपका-
रजिनीति उकमतु चयनविकृतिषु यूपैकादशिनी अभ्युपगम्यते
इत्यविरोधः।
अथ परसु अपि चितिषु समय इष्टकामयां विधत्ते,-"माइल
पिवीत प्रथमं चिन्वानः सहसममितो वै अयं लोकः इमम् एव
लोकम् अभि जयति विषानं पिवीन द्वितीयं चिन्वानो दिषाहसं
वे अन्तरिक्षम् अन्तरिक्षम् एव अभि जयति विषासं विचीत
बतीयं चिन्वानः विषाहसो वे असौ लोकः अमुम् एव लोकम् अभि
जयनि(३)" इति । सहसमध्याकानाम दरकानां समूहः माहसम् ।
अथ वा महसमयाकाभिः एकाभिः निष्याद्यः अनिः साहसः । यः
प्राथमिकम् अप्रिं 'चिन्वीत', म तु 'माहसं' कुर्यात् । दितीयवारी
'पियानो' विगुणम् । एतीयवारं 'चिन्वानः' त्रिगुणम् । पृथिव्यात.
रिचयुखोकाच उत्तरोत्तरभूयस्वात् तत्तचितिमश्रिताः । अतः तैः
पयनः तत्प्राप्तिः ।
पक्षपयेऽपि क्रमेणोड़परिमाणं विधत्ते,-"जानुदनं रिवीत
प्रथमं पिचानो गायचिये एव स्मं खोकम् अभ्यारोति नाभिदन्नं
पिवीत दितीयं चिचान: पिटुभा एवं अन्तरिचम अभ्यारोपति
चोवरनं पिवीत वृतीचं चिचानो जगत्य एव अमुं लोकम
पधारोहति()" इति । यथा प्रथम-दितीय-तीय-चितीनाम

·[पा-uप.]
राप्रपारी।
२
उत्तरोत्तरम पौनत्यम्, अत एव गाथ-चिटु-जगतीनाम
उत्तरोत्तरम् अहराधिक्यम् । अतः कमेण गावचारितारा
लोकषयम् अधिरोहति ।
पिविधचयने क्रमेण नियमविशेषान् विषने,-"म पनि पिला
रामाम् उपेसात् अयोनौ रेतो धास्यामि इति न दितीयं चिला
अन्यस्य स्त्रियम् उपेयात् न बतीयं पित्वा काचम उपेचात् रेतो
वे एतत् नि धत्ते यत् अग्निं चिनुते यत् 'उपेयात् रेतमा व्युध्येत
इति । य: प्राथमिकम् अमियनं करोति, म: 'रामा' ''
'उपेथात्,-खकीयामु भार्याम मय रमणीया इयम् इति मला
कामुको न प्रवलेत, पुवार्थ तस्थाम् ईमिता अनुजा। गमोपगमना-
भावे अयं हेतुः,-'अयोनौ' पुत्रोत्पत्त्यनुपयुकायां वृथैव 'रेतः'
स्थापयिष्यामीति तन्मा अदित्यनुपगमनम्। द्वितीययमानुष्ठापी
सावर्णिकविवाहोपेतः 'अन्यम्य' वर्णान्तरस्य दहितरं 'न' 'उपेयात्'
भवर्णयाम मितस्यानुजा । हतीयचयमानुष्ठायी मवर्णाम् प्रसवर्ण
रमणीयां पुत्रार्थिनी वा कामपि 'न' 'उपेयात्' । तपायं रेतः,-
'अग्निं चिनुते' इति 'यत्', तदूतमो गुनत्वेन ग्यापनम् ; तथा मति
उपगमने 'रेता' वियुको भवति ।
तमिमम् अगमनपक्षं दूषयित्वा मर्वच गमनमभ्यनुजानाति,-
"अथो खलु पाह: अप्रजम्यं नत् यत् न उपेयात् इति यत्
रेतासिचौ उपदधाति ते एव यजमानस्य रेतो विभतः नमान्
*
पूर्वच मितानुज्ञा' पत्र च ईमितस्यानुशा' इति विभिनपाठो
मसमीचीन इव.प्रतिभाति ।
32

·२५. वैत्तिरीयसंहितामाथे। [ कापदाप] उपेयात् रेतमः प्रस्कन्दाय(()" इति । अभिशा: 'खलु' एवम 'बाहु:'। अनुपगमनम् 'प्रजस्य' प्रजोत्पादनहेतुर्न भवति । न १ उपगमने रेतोहानिः पनीया। "विराट् ज्योतिः"(१२।९।४) इत्यादिमन्त्राभ्यां 'रेतःमिचौ' इटके अनेन उपरिते । तस्मात् 'ते एवं' अस्य 'यजमानस्य' 'रेतः' पालयतः । तो 'रेतमः' विनाशाभावाय प्रजोत्पत्त्यर्थम् 'उपेयात्' । मासादिविधीनाम् त्राबातम्राह्मणोक्तावपि(?) अवकाशाभावात् मान्ने निवेशः । पूर्वस्य तु अन्धागेहणविधेः “नमस्ते हरमे" इत्याद्यधिरोहणादूर्ध्वभाविवात् 'म प्रमिति परिषिञ्चति"(५।४।४।१) इत्यनुवाकान्ने निवेशः। पूर्वस्मिन प्रपाठके “यदि राजावुपदधाति"(५।५।४।१) इत्यादिना रेत:मिचो विधानमुक, तत्रैव कश्चिविशेषं विधत्ते,-"चीणि वाव रेतामि पिता पुत्रः पौत्रः यत् ई रेतःमिचौ उपदध्यात् रेत: अस्य वि च्छिन्द्यात् तिसः उप दधाति रेतमः सन्तत्यै(०)" इति । योऽयं 'पिता' इदानीं वर्तते, मः अतीतस्य कस्यचित् रेतः । अस्य पितुः 'पुत्रः' रेतः । 'पौत्रः' तु पुत्रस्य रेतः। एवं पिटपुत्रपौत्राणं त्रीणि' 'रेतामि'। तथा मति दयोरेव रेतःमिचोः उपधाने मति अवशिएं 'रेतः' 'वि'-'च्छिन्द्यात्' तस्मात् 'तिसः' रेतःसिचः उपदयात् । तर रेतः 'मन्नत्ये' सम्पद्यते । तिलोऽपि रेत:मिचः क्रमेण प्रशंमति,-"इयं वाव प्रथमा रेतःसिक् वान वैदयं तस्मात् पश्यन्ति इमां पश्यन्ति वाचं वदन्तीम् अन्तरिक्ष दितीया प्राणो वै अन्तरिक्षं तस्मात् न अन्तरिक • 'पात्रातः ग्रामोसावपि' इत्येवं सर्वत्र पाठः न समीचीनः ।

·[ बापाप..] वेदाप्रकारे। २५० पसन्ति न प्राणम् सौ हतीया चतुः वे मौ वैमौ तस्मात् पनि अमू पश्यन्ति चतु:(८)" इति । या 'प्रथमा' 'रेतःमिक' मा भूमिरव प्राथम्यमाम्यात् । भूमिश्च वायूपैव अधोतिषमाम्यात् । श्राम्ये हि वागतित्वम्, नासिकायां प्राणः, तत उपरि पनुः ततो वाचः, अधोवृत्तित्वम् । यम्मात् भूमिवाची अधोतित्वेग समानरूपे, 'तम्मात्' न केऽपि नानाविधणस्यादिपूर्णम् 'मां' भूमि माटरूपेण 'पश्यन्ति' । तथा विद्वत्मभायां मम्यक् वदनी' 'वा' 'पश्यन्ति' श्राट्रियन्त । येयं द्वितीया' रेत:मिक, माप अन्तरिक्षरूपा मध्यमत्वमाम्यात् । तच 'अन्तग्ज्ञि' प्राणवरूपम् प्राणस्यापि वाक्चचुषोः मध्यवर्तित्वात् । यम्मात् अन्तरिक्षप्राणयोः साम्यं, 'तम्मात् ' अमूर्तम् 'अन्तरिक्ष चक्षुषा न ‘पज्यन्ति'। 'प्राणं' च नामिकामचारिणं चक्षुषा न पश्यन्ति । येयं हतीया' रेतःमिक दएका, मा धुलोकस्वरूपा उपग्वितित्वमाम्यात् । पःस्वरूपा, चक्षुरपि हि वाकप्राणाभ्यामूचं वर्तते । यस्माद्धि चक्षुषा मान्यं, 'तम्मान' लोके जना: मर्यचन्द्र नक्षत्राषिताम 'अमूं' दिवं प्रत्यक्षेण ‘पश्यन्ति' । 'चक्षुः' अपि शकणकनीनिकोपेनं परकीयमुखम्यं न प्रत्यक्षतः 'पश्यन्ति' । तदेवं तिसः प्रशस्य तास कञ्चिविशेषं विधतो-"यजषा रमां च अमूच उप दधाति मनमा मध्यमाम् एषां लोकानां कृत्य अथो प्राणानाम्(" इति । “विगड ज्योतिधारयत्"(४१२६४) इति 'यजुषा' उच्चारितेन 'एमां' प्रथमां रेतःमिचम् उपदयात् । तथा “मवाड योनिरधारयत्"(४९।८।५) इति यजुषा उचारितेन ·२५२ [का दाव.] तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। 'श्रमू' हतीयां रेतःसिचम् उपदध्यात् । “खराड ज्योतिरधारयत्" (४।२।६।५) इत्येतत् यजुः अनुच्चार्य ‘मनसा' मत्वा 'मध्यमा' रेतःमिचम् उपदध्यात् । अयं च प्रकारः 'एषां पृथिव्यादिलोकानां खव्यापारमामाय मम्पद्यते। अपि च वाक्प्राणचक्षुराख्यानां 'प्राणानाम् अपि ववव्यापारमामाय सम्पद्यते। तदिदं रेतःमियां बाहाणं दिराजावुपदधाति" इत्यनेन मह "खयमावलामुप दधाति" (५।२।८) इत्यनुवाके द्रष्टव्यम् । यदुकं खत्रकारेण “एकादश मभिष्टयजूषि जुहोति न वावरि- काणि हुवेटो यज्ञो भृगुभिरिति दशमैकादशे जुहोति" इति । तमेतम् विधातु मन्त्रावुत्पादयनि,-"दयो यसो भगुभिः पाशीर्दाः वसुभिः तस्य ते इयस्य वीतस्य द्रविण दह भक्षीय(१०)" इति । 'भृगुभिः' भृगुममानैः ऋत्विभिः, 'वसुभिः' निवासऽतुभिः देवेच 'दएः' अयं यजः' 'आशीर्दाः' यजमानस्य फलप्रदः अस्तु । मोऽयम् एको मन्त्रः । हे यज, 'तम्य' तादृशस्य मृगुभिरिष्ठस्य 'त' तव 'द्रविणा' फलभूतानि धनानि 'दह' कर्मणि 'भनीय' भजे यथा प्राप्नुयाम् । मोऽयं द्वितीयो मन्त्रः । एतन्मन्त्रमाध्यं होमविधिमुन्नति, "इत्याह स्तुतशस्त्रे एव एतेन दुहे(११)" इति । इत्युकमन्त्रदयं होमकाले पठेत् । तेन स्तुतशस्वे उभे अपि दुग्धवान् भवति। तदिदं ब्राह्मणम् अन्ते द्रष्टव्यम् । यदुक सूत्रकारेण "पिता मातरिश्चेति मञ्चितोक्थेन होतानु- मधुमति होतयंकामयमानेऽध्वयुः" इति । तत्र मन्त्रमुत्पाद विध-"पिता मातरिया अखिद्रा पदा धाः अछिद्राः अधिनः 'सुते शो' इति पारसके पाठः ।

·[at ...] वेदार्थप्रकाशे। २५ पहा धनु तनुः सोमो विश्ववित् नेता नेषत् हपतिः उक्थामदानि असिषत् इति आह एतत् वै अमेः उक्थं तेनैव एनम् अनुभy- मति(१९) रति । 'पिता' पालकः 'मातरिश्वा' वायुः 'अछिद्रा पदा' विनाशरहितानि स्थानानि 'धाः' दधातु मम्पादयतु। तथा 'अशिजः' कमनीया महर्षयः 'अच्छिद्राः' स्वयं विनाशहिताः मन्तः पदानि स्थानानि 'अनु'-'ततुः' मम्यक् मम्पादयन्तु । 'विश्ववित्' सर्वज्ञः 'नेता' जगतः प्रवर्तक: 'मोमः' 'नेषत्' नयतु, कामानि प्रापयतु । रहस्पतिः' च 'उक्थामदानि' मन्त्राणि हर्षकारणानि 'मिषत' शंमतु । 'इति' एतादृशं मन्त्रं पठेत् । 'एतत्' एव मन्त्रस्वरूपम् 'अमेः' प्रियम् 'उक्यं शस्त्रम् । 'तेनेव' मन्त्रपाठन 'एनम्' अग्रिम अनुक्रमेण 'मति' । एतब ब्राह्मणं गायत्रादिमामोपम्यानेन मह विकर्षणादृष्य द्रष्टव्यम् । इति मायनाचार्यविचिते माधवाये वेदार्थप्रकाश कृष्णयजु:- मंहिताभाये पञ्चमकापड़े षष्ठप्रपाठकेऽरमोऽनुवाकः ॥ ० ॥ सूयते वा एपोनीनां य उखायां भियते यद्धः सादयगर्भाः प्रपादुकाः स्युरथो यथा सवात् प्रत्यय- रोति लागेव तदासन्दी सादयति गाणां धृत्या अम्रपादायाथो सवमेवैनं करोति'गर्भो वा एप यदुख्यो योनिः शिक्यं यछियादुखां निरुद्योने निईण्यात् षडद्याम शिक्यं भवति षोदाविहिता व ·सैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। २५४ [का/प्र.दाप] पुरुष आत्मा च शिरश्च चत्वार्यङ्गान्यात्मन्नेवैन बिभर्ति) प्रजापतिवा एष यदमिस्तस्योखा चोलू- खेलच्च स्तनौ तावस्य प्रजा उप जीवन्ति यदुखाञ्चोलू- खलञ्चोपदधाति ताभ्यामेव यजमानोऽमुमिन् लोके- ऽग्निं दुहे. संवत्सगे वा एष यनिस्तस्य चेधा- विहिता इष्टकाः प्राजापत्या वैष्णवीः ॥२॥ वैश्वकर्मणीरहोराबायेवास्य प्राजापत्या यदुख्य बिभर्ति प्राजापत्या एव तदुप धत्ते यत् समिध श्रादधाति वैष्णुवा वै वनस्पतयो वैष्णवीरेव तदुप धत्ते यदिष्टकाभिरमिं चिनातीयं वै विश्वकर्मा वैश्व- कर्मणीरेव तदुप धत्ते तस्मादाहुस्विमिरिति तं वा एतं यजमान एव चिन्वीत यदस्यान्यः, चिनुया- धत्तं दक्षिणाभिर्न राधयेग्रिमस्य वृञ्जीत योऽस्यानि चिनुयात्तं दक्षिणाभीराधयेग्रिमेव तत् स्पृणोति (५) पोढाविहितो वै। वैष्णवीः। अन्यः। विशतिश्च इति तैत्तिरीयमंहितायां पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥॥

·का०प्र०साप.] वेदार्थप्रकाशे। अचागेहादिविधयो मष्टमे समुदीरिताः। अथ नवमे श्रासन्धादिकमभिधीयते । “विष्णुमुखा देवाः" (५।२।१) इत्यमिमन् अनुवाके 'चतरभिः मादयति' रति यदिहितं, तच मादनाधारं विधत्ते,-"मयते वै एषः अनीनां यः उखायां भियते यत् अधः मादयेद गर्भाः प्रपादकाः म्युः अथो यथा मवात् पत्यवरोहति तादृक् एव तत् श्रामन्दी मादयति गाणां त्यै अप्रपादाय अथो मत्रम् एव एनं करोति(९)" इति। 'यः' अयम् अमिः 'उखायां' धार्यते', 'एषः' अनिः अन्येषाम 'अमीना' मध्ये 'सयते' अभिषिच्यते, ईश्वरत्वं प्राप्नोतीत्यर्थः । यदि एतादृशम् अग्रिम 'अधः' भूमौ 'मादयेत', तदानों प्राणिनां 'गीः' भूमी 'प्रपादुकाः' पतिताः ‘म्युः' । अपि च 'यथा' लोके 'मवात्' ऐश्चर्यपदात् 'प्रत्यवगेहति' भ्रश्यति । 'तादृक् एव' 'तत्' अधः- मादनम् । तम्मात् अामन्दीम् अामादयति, महत्याम् आमन्द्याम् उयं स्थापयेत् । तच म्यापनं प्राणिगर्भधारणाय पतनराहिल्याय च भवति । अपि च 'एन' 'मवम्' अभिषिकम् ईश्वरमेव 'करोति' । एतच मादन विधिममीपे एव द्रव्यम् । "न हम्म नै पुरामिः” (५।१।१०) दत्यनुवाके विहितं 'षडद्यामं शिक्यं भवति इति', तदेतदनुध प्रशंमति,-"गभी वै एषः यत् उख्यो योनिः शिक्यं यत् शिक्यात् उखां निकाईन् योने: गर्भ निईण्यान षडद्याम५ शिक्यं भवति पोढाविहितो वै पुरुषः प्रात्मा • शिव चत्वारि अङ्गानि श्रात्मन एव एनं विक्षि)" इति। योऽयम 'उख्यः' अमिः, म गर्भम्यानीयः । 'शिक्यं च योनिम्थानीयम । .

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [बालाप] २५.4 । । यदि 'शिक्यात्' 'उखां' 'निरूहेत्' निर्गमयेत् विस्तृतेन उद्यामराषि- त्येन अधः पातयेत् इत्यक, तदा 'योनेः सकाशात् 'गर्भ निःशेषेष इतवान् भवति । अतस्तत्परिहाराय शिक' षड्भिः उद्यामः अर्ध्व- प्रस्टतरन्नुविशेषैर्युकं कर्त्तव्यम् । लोके 'पुरुषः' 'षोडाविहितः' षड्भिः अवयवैरुपेतः । 'आत्मा' मध्यशरीरम् एकोऽक्यवः, 'गिरः' द्वितीयावयवः, द्वौ हम्ती, द्वौ पादौ इति चत्वारि 'अङ्गानि । अतः षडद्यामे मति षडवयवयुकस्वमगरे 'एव' ‘एनम्' अग्निं धार- यति । एतच्च वाक्यं षडद्यामविधिममीपे द्रश्यम् । "एषां वा एतामाकानाम्” (५।२।८) इत्यनुवाके यत् 'उखामुप- दधाति' इति विहितं यह "स्वयमालाम्" (५।२।८) इत्यनुवाके 'उस्लखलमुपदधाति' इति विहितं, तदभयमच मह प्रशंमति,- "प्रजापतिः वै एष यत् अग्निः तम्य उखा च उलूखलं स्तनौ तौ अस्य प्रजा: उप जीवन्ति यत् उखां च उलखलं च उपदधाति ताभ्याम् एव यजमानः अमुभिन् लोके अग्निं दुहे(३)" इति । यसीयमानः 'अग्निः', 'एषः' प्रजापतिस्वरूपः। तेन चितवात् उखोलूखलयोः फलमाधनत्वात् स्तनसादृश्यम् । एतदनुष्ठानजन्य फल 'प्रजाः' 'उप'-'जीवन्ति । एतदुपधानेन 'यजमानः' अपि खर्गे নন फल 'दुहे। एतच्च उदाहतयोः अनुवाकयो: एकत्र द्रष्टव्यम् । अथ उख्यधारण-समिदाधानेटकोपधानानि प्रशंमति,-"म- वत्सरो वै एषः यत् अग्निः तस्य त्रेधाविहिताः दएकाः प्राजापत्या: वैष्णवीः वैश्वकर्मणीः अहोराचाणि एवं प्रस्य प्राजापत्याः यत् उख्य विभर्ति प्राजापत्याः एव तत् उप धने यत् ममिधः प्रादधाति ·[का.प्र.प.] वेदाचप्रमाणे २५० वैषवाः बनवतवः वैषीः एव तत् उप धने पत्रकाभिः अधि निोति यं वै विश्वकर्मा वैश्वकर्मणीः एव तत् उप पने नसात् बाडः चित् अमिः इति(४)" इति। योऽयं पीयमानः पतिः' म एव संवत्सरधारणात् संवामरात्मकः। 'तस्य' र संवत्सररूपण अग्रेः सम्बन्धित्यः 'दएकाः' 'धा विहिताः' चिप्रकाराः सम्पादिताः। काता:? इति, ता: उच्चन्ने-'प्राजापत्याः' वैष्णव्यो वैश्वकर्मण्यस। यानि एतानि 'अहोरामाणि,' तानि 'एव' 'अय' मंवत्सरकपन अनः प्रजापतिनिर्मितत्वात् 'प्राजापत्याः' द्रष्टव्याः । अष उण्यधारणन प्राजापत्याः उपहिता भवन्ति । तदेवं प्राजापत्यारिभिः तिरभिः निष्पादितत्वात् 'अनिः' विगुणः इति अभिजाः 'पाडः' । अथ उपधानकर्तारं विधने,-"तं वै एतं यजमानः एव पिचीत यत् अन्य अन्यः चिनुयात् तं दक्षिणाभिः न राधयेत् अग्रिम् अन्य अचात यः अस्य अमिं चिनुयात् तं दक्षिणाभिः गषयत् अपिम् एव तत् स्पृणोति)" इति । यजमान एव चयनय कर्मा, न अध्वर्युः । यदि अध्वर्युः कुर्यात्, तदानीम् अध्वर्यो: दक्षिणाभिः परितोषाभावे मति अग्निं नाशयेत्। अथ स्वयमतः प्रवर्गुणा कारयेत, तदा. 'त' 'दक्षिणाभिः' तोषयेत्। तन 'निम्' 'एव' तापयति । तदिदं ब्राह्मणइयं मन्त्रव्याख्यानमर्थ अवकाशाभावेन निवेधनीयम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाश शणया:- मंहिताभाथे पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ।।०॥ 33 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का[प्र.दाप.१० २५ प्रजापतिरमिमचिनुततुभिः संवत्सरं वसन्तेनैवास्य पूर्वार्धमचिनुत ग्रीष्मेण दक्षिणं पक्षं वर्षाभिः पुच्छर शरदोत्तर पक्ष हेमन्तेन मध्यर) ब्रह्मणा वा अस्य तत् पूर्वाईमचिनुत खुचेण दक्षिणं पक्षं पशुभिः पुच्छ विशोत्तरं पक्षमाशया मध्यं य एवं विद्वानग्निं चिनुत ऋतुभिरेवेनं चिनुतेऽथौ एतदेव सर्वमव ॥१॥ रुन्धे शवन्येनमग्निं चिक्यानमत्य रोचते दुयं वाव प्रथमा चितिगषधयो वनस्पतयः पुरीषमन्त- रिक्षं द्वितीया वयासि पुरीपमसौ तृतीया नक्षत्राणि परीषं यज्ञश्चतुर्थी दक्षिणा पुरीष यजमानः पञ्चमी प्रजा पुरीप यत्रिचितीकं चिन्वीत यश दक्षि- णामात्मानं प्रजामन्तरियात्तस्मात्पञ्चचितीकश्चेतव्य एतदेव सर्व स्पृणोति" यत्तिश्चितयः ॥२॥ चियनियहे हिपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै पथ चियो भवन्ति पाङक्तः पुरुष श्रात्मानमेव स्पृणोति पच चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरोषैरभ्यू हति दश सम्यद्यन्ते दशाक्षरो वै पुरुषो यावानेव पुरुषस्तर स्पृणोत्यथो दशाक्षरा विराडनं विराड् विराज- बाबाये प्रति तिष्ठति संवत्सरो वै षष्ठीचितिः ऋतवः पुरीष) षट् चितयो भवन्ति षद् पुरीषाणि बादश ·(पाप..] वेदार्थप्रकाशे। २५ सम्पयन्ते हादश मासाः संवत्सरः संवत्सर एव प्रति तिष्ठति ॥३॥ अव । चितयः । पुरीष । पञ्चदश च ॥१०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवांकः ॥॥ श्रामन्ाद्याममुख्यानि नवमे वर्णितानि हि। अथ दशमे चयनं बहुधा प्रशम्यते । तत्र वमन्तातुहाग प्रांमामाइ,-"प्रजापतिः अग्रिम् अचिनुत चतुभिः मंवत्सरं वमन्मैव अन्य पूर्वार्धम् अचिनुन ग्रोमेण दक्षिणं पक्षं वर्षाभिः पुरुष शरदा उत्तरं पक्ष५ हेमन्तन मध्यम्(१)" इति । अब मंवत्मरो दृशम्लः । चतुभिर्यथा मंवत्मगे निप्याद्यते, तथा 'अनिम्' अपि 'स्तुभिः' 'प्रजापतिः' 'अचिनुत । तुमयोऽयं यजः इति महम्प एव चयनं, तत्र वमन्तः शिरोभागः । एवं दक्षिणपक्षादयो योव्याः । अथ ब्राह्मणादिरूपत्वं मन्येन प्रशंमति,-"ब्रह्मणा वै पम्य नन् पूर्वार्धम् अचिनुत चत्रण दक्षिणं पक्षं पशुभिः पुच्छ विश उत्सरं पक्षम् आशया मध्यम्')" इति । आशा मानमी वृषणादिः । अथ वेदनं प्रशंमति,-“य एवं विठाम गिं चिनुते कातुभिः एव एनं चिनुते अथो एतत् एन मर्वम् प स टाकि एनम अप्रिंचिक्यानम् अति अन्न५ रोचते )" रनि । 'यः' यजमान: 'एवं' वसमाचात्मकन्वं ब्राह्मणाचात्मकत्वं च विद्वान्' तथैव मदा ·ततिरोयसंहिताभाष्ये। [कापाप्राप.१०] भाववन् 'अम्रि' 'चिनुते', मः प्रजापतिवत् 'चतुभिः' बाबणा- दिभिश्च चितवान भवति । अपि च एतत्' सतनां ब्राह्मणादीनां पखरूप 'सर्वम्' अधीनं करोति । किञ्च 'अप्रिं' चितवन्तम् 'एन' यजमानं सर्वे जनाः 'स्टयन्ति', "अनिचित् कपिला मत्री" इत्यादि- सतिविषयत्वेन सर्वच प्रसिद्धो भवतीत्यर्थः । किञ्च 'अ' समृद्धं खाद च सर्वदा 'अत्ति'। अपि च सर्वेभ्यः 'रोचते' प्रीतिविषयों भवति। अथ चितिपञ्चकं पुरीषपञ्चकं च भूम्यादिरूपेण प्रशांत,- "इयं वाव प्रथमा चितिः ओषधयो वनस्पतयः पुरीषम् अन्तरिक्ष द्वितीया वयामि पुरीषम् श्रमौ हतीया नक्षत्राणि पुरीषं यज्ञः चतुर्थी दक्षिण पुरीषं यजमानः पञ्चमी प्रजा पुरीषम्()" इति । या 'रयं' 'प्रथमा चितिः', मा भूमिरेव । यख तथा उपरि प्रसारितं 'पुगे', तत् श्रोषधि-वनस्पतिखरूपम् । एवमुत्तरचापि द्रष्टव्यम् । अब शाखान्तरगतं चितित्रयपदं निराकृत्य खकीयं पिति- पश्चकपक्षं स्थापयति,- “यत् त्रिचितीक चिन्वीत यज्ञं दक्षिणाम् अात्मानं प्रजाम् अतः स्यात् तस्मात् पञ्चचितीक: चेतव्यः एतदेव सर्व५ स्पृणोति)" इति । चतुर्थीचति-तत्पुरोषयोर्यश-दक्षिणा- स्पत्वमुक्तम्, पचमचिति-तन्पुरीषयोर्यजमान-प्रजारूपत्वम् । एवं मति पिचितिपक्षे यशादीनाम् अन्तरायः स्थात्। 'तस्मात्' पचितियुत एव अमिः 'चेतव्यः'। तथा मति ‘एतन्' भन्यादिक 'सर्वम् अपि प्रणयत्येव।

·[का०५/प्र.साथ..] वंदाचप्रकारे। २(१ इति । पाधं चितित्रयम् उत्तरदयश्च विभव्य प्रशंमति,-"यत् निस्त्र चितयः पिसत् हि श्रमिः यद् डे दिपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्ये)" या एता श्राद्याः 'तिसः' 'चितयः', ताभिः अग्नेस्वेगळं मन्पादितं भवति । त्रैगुण्यश्च प्राजापत्यादिभिरिएकाभिः पूर्वमुक्तम् । येच उत्तरे 'हे' चिती, ताभ्यां 'द्विपाद् यजमानः' प्रतिष्ठितो भवति । अथ ममूहरूपेण प्रशंमति,–“पञ्च चितयो भवन्नि पार: पुरुषः श्रात्मानम् एव स्पृणोति पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरोधः अभ्यूइति दश मम्पद्यन्ने दशाक्षगे वै पुरुषः यावान् एव पुरुषः । म्पृणोति अथो दशाक्षरा विराट् अत्रं विराड विराजि एव मनाचे प्रति तिष्ठति" इति । पुरुषस्य दशाक्षरत्वं छिद्राभिप्रायेण द्रष्टव्यम् । यानि शिरमि मप्त छिद्राणि, ये च अधो ई छिद्र, या च नाभिः, तानि मर्वाणि यावजीवम् अविनाशान् अक्षगणीत्युच्यने । एतदेवाभिप्रेत्य तत्र तत्र पाचायते, मन्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाच।। नव वै पुरुष प्राणा नाभिर्दशमी" इति । अतो दशमया पुरुषं माकन्येन प्रीणयति । किं च विगडदाग पत्र 'प्रति'-'तिष्ठति' । अथ षष्ठपिति तत् पुगेषञ्च प्रशंमति,-"मंवत्मगे वै षष्ठी चितिः सावः पुरीष ८" इति । अत्र मर्वत्र प्रशंमारूपत्वान् मंवत्मगदि रूपतायां न विम्तयम् । अथ म मिनित्वा(?) प्रशंमति,-"पट चितयो.भवन्नि षट पुगेवाणि द्वादश मम्पद्यन्ते द्वादश मामा: मंवत्मरः मंवत्सरे एव प्रति तिष्ठतिह)" इति । तदेतद् ब्राह्मणं मान्ने द्रव्यम् ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.हाप.११] इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका कृष्णयजु:- महिताभाष्ये पश्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ • ॥ रोहितो धूम्ररोहितः कर्कन्धुरोहितस्ते प्राजापत्या बभुररुणबभ्रुः शुकबधुस्ते गौद्राः श्येन: श्येताक्षः येतग्रीवस्ते पितृदेवत्यास्तिसः कृष्णा वृशा वारुण्य- स्तिवः वेता वृशाः सौर्यो मैचाबाईस्पत्या धूम्र- ललामास्तूपराः॥११॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ॥ चयनस्य प्रशंमात्र दशमे बहुधेग्तिा । प्रथाटादधिनामानः पशवो ह्यश्चमेधिकाः ॥ अष्टादशमङ्ख्याकानां पशूनाम् एकैकः मनातः। तत्र अस्मिन एकाद अनुवाके प्रथम मङ्घमाह,-"रोहितो धूम्रगेहितः कर्कन्धु गेहितः ते प्राजापत्याः बभ्रुः अरुणबभ्रुः शुकबः ते रौद्राः श्येत: प्रयताक्षः ज्येतीवः ते पिटदेवत्याः तिसः कृष्णाः वशा: वारुण्यः तिसः ताः वशा: मौर्य: मैत्राबाहस्पत्याः धूम्रललामाः ढपरा: १)" इति । पूर्वप्रपाठके "इन्द्राय राजे मकरः"(५।५।११) इत्यादौ जातिभंदा उकाः, दह तु वर्णभेदा उद्यन्ते । 'रोहितः लोधितवर्ण; 'धूवरोचितः' अस्पष्टलोषितः । 'कर्करोपितः' मौवार- ·[बा.५/प्र.हाप.१२] वेदार्थप्रकाश। २५५ वर्ण: । 'ते' एते पयः 'प्राजापत्याः' प्रजापतिदेवताकाः । एवमुत्तर- चापि एकैकस्य देवस्य त्रयस्त्रयो विशेषाः । 'बधुः' पाण्डुरकपिलः । 'अरुणबभ्रुः' रककपिलः। 'शुकबभुः' इरितशकममानवर्ण: । 'येत:' अगक्रकवर्ण:, शुक्ररक इत्ये के । 'येताक्षः' रकदृष्टिः। 'ग्यतग्रीवः' प्रमिद्धः । 'निखः' इत्यादिकं स्पटम्। 'धूम्रललामाः' धूधवर्णपुण्डाः । 'पगः' ग्रङ्ग हीनाः । दति मायनाचार्यविरचिते माधवाय वेदाप्रकाश कृष्णयजः- मंहिताभाय्ये पश्चमकाण्ड षष्ठ प्रपाठके एकादशोऽनुनाकः ॥०॥ । पृश्निस्तिरचीननिरूद्धनिस्ते मारुताः फल्गू लौहितार्णा बलक्षी ताः सारम्वत्यः पृषतो स्थूलपृषती क्षुद्रप्पती ता वैश्वदेव्यस्तिस्रः श्यामा वशाः पौषिणय स्तितो रोहिणीर्वशण मैचियं ऐन्द्रावास्यत्या अरुण- ललामास्तूपराः ॥१॥ रोहितः पृश्निः पविशतिः पविशतिः ॥१२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्ड.पष्टप्रपाठके हादशोऽनुवाकः ॥ ॥ अथ वितीयं मामाह, "पृश्निः तिग्मचौनपृश्निः ऊ पत्रिः ते मारुताः फम्लग: लोहितार्णी बलही ताः मारस्वत्यः पृषती म्यूलपृषतो बुद्र पृषती ना: वैश्वदेव्यः - ·तैत्तिरीयसंहितामाथे। का०५/प्र.हाब.९३] तिसः स्यामाः वशाः पौष्णियः तिसो रोहिणीः वशाः मैचियः ऐन्द्राबाईस्पत्याः अरुणखलामाः पराः” इति । 'पृश्नि' एक- विन्दुचिनश्चित्रवर्ण: । तिर्थक्प्रवृत्तनिवर्ण: । एतेन 'अग्निः' व्याख्यातः । 'फलगः' लवणवर्णः । 'लोहितो?' लोहितलामा । 'बलसी' शुक्रावयवा। 'पृषती' शुक्रविन्दुभिश्चिता । 'स्थूलपृषती' म्यूसाकविन्दुभिधिता। 'क्षुद्रप्रपती' माक्रविन्दुभिरपेना । 'ज्यामाः' श्यामवर्णः । 'रोहिणीः' रोहितवर्णाः । 'अरुणखलामाः' मन्ध्यावर्णपुण्डाः । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश कृष्णयजुः- मंहितामा षष्ठप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥०॥ शिनिबाहुरन्यतःशितिबाहुः समन्तशितिवाहुस्त ऐन्द्रवायवाः शितिरन्धोऽन्यतःशितिरन्धः समन्तशिति- रन्धस्ते मैचावरुणाः शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणि- वालस्त आश्विनास्तिसः शिल्या वशा वैश्वदेव्यस्तितः श्येनीः परमेष्ठिने सोमापौष्णाः श्यामललामा स्तूपराः॥१३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके बयदशोऽनुवाकः ॥॥ एवमेव सर्वत्र पाठः। 'निरचीनपत्रिः' नियंकप्रदत्तएनिवर्गः-इत्येवं पाठो भवितुं यतः!

·[का.प्र.साप.१४] वेदार्थप्रकाशे। हतीयं नामा- "मितिबाहुः अन्यतःभितिवाड:ममतभितिवाज वाषा: भितिरन्धः अन्यतःशितिरन्धः ममन्तशितिरन्थः ते मैचावरुणा: गावासमवद्धवासः मणिवाल: ते पाश्चिमाः तिसः शिल्पाः वशाः वैश्वदेव्यः तिसः ज्येनीः परमेष्ठिने मोमापौणाः स्यामसमामा- मदुपराः" इति । गितिः एको बाहेकदेशो यस्य प्रमौ चितिवाड'। 'अन्यतःथितिवाडः' यत् प्रथमस्य शितित्वं, ततोऽन्यचैकदंशे मिनिस्वं यस्य मः अन्यत:शितिः, तादृशो बाहुर्यस्य म तयोकः । 'ममन्समिति- बाइ:' सर्वशक्रबाहुः । “मितिरन्धः' शुक्लछिद्रः । अन्यतःशितिरन्ध- भमन्नभितिरन्धौ च पूर्ववत् । 'शुद्धवावः' शुक्लपुछावयवः । मशह- वालः' शुक्रमर्वपुछः । 'मणिवालः' एकाएकचितवालः । 'शिल्पाः' . नानावाः । ज्येन्यः शुक्रवर्णाः । 'श्यामललामाः' ज्यामवर्णपुष्टाः इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका रुणयनु:- मंहितामाथे पनमकाण्ड वष्ठप्रपाठके पयोदशोऽनुवाकः ॥ • ॥ उनत ऋषभो वामनस्त रेन्द्रावरुणाः शिति- कच्छितिपृष्ठः शितिभमत्त रेन्द्रा बार्हस्पत्याः शिति- पाच्छित्योष्ठः शितिम्रस्त ऐन्द्रावैषणवास्तिवः सिया वशा वैश्वकर्मण्यस्तिखो धाचे पृषोदरा ऐन्द्रापौष्याः .

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये।
[काप्रदाप.१०]
ख्येतललामास्तूपराः । १।२। शितिबाहरुवतः पञ्च-
विशतिः पञ्चविर
शतिः ॥१४॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
चतुर्दशोऽनुवाकः ॥॥
॥
-
अथ चतुर्थं महमाह,-
"उन्नतः ऋषभो नामनः ते ऐन्द्रावरुणा: शितिकात् शितिपृष्ठः
शितिभमत् ते ऐन्द्राबाईम्पत्या: शिनिपात् शित्योष्ठ: गितिभ्रः ते
ऐन्द्रावैष्णवाः तिसः मिश्राः वधाः वैश्वकर्मण्यः तिम्रो धात्रे पृषोदग:
गेन्द्रापौष्णाः ज्येतललामास्वपराः" इति । 'उन्नतः' उन्नतपृष्ठः
'कषभः' युवा । 'वामनः' हुखाङ्गः । शितिः शुक्रः ककुत् यस्य म
तथोकः । 'भितिपृष्ठः' श्वेतपृष्ठः । 'शितिभमन्' एकजघनः ।
'गिनिपात्' स्पष्टम् । 'मित्योष्ठः' श्वेताष्टः । 'मितिभ्रुः' श्वेतवः ।
'मिमाः' मिभलाषा:, पादे शिताः श्वेत्याशितदेहाः । 'पृषोदराः'
पृषमित उदरे यामां ताः पृषोदराः । 'प्येतललामाः' स्पटाः ।
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:-
मंशिताभाथे पचमकाण्ड षष्ठप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ ॥

·4.हाप.१४॥ वेदार्थप्रकारे। २४० कर्यास्त्रया यामाः सौम्याखयः वितिका समवे यविष्ठाय चया नकुलास्तिसो रोहिणीस्थव्यस्ता वसूनां तिसोऽरुणा दित्यौच्चस्ता कुद्राणा, सोमन्द्रा बचललामास्तुपराः। १ । कर्णः पयो विशतिः॥१५॥ इति सैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्ड पहप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ ॥ ॥ - पञ्चमं मामाह,- "कर्णाः यो यामाः सौम्याः पयः वितिङ्गाः नये यविष्ठाय यो मकुलाः तिस: रोहिणीः चव्यः वसूनां निख: अहणाः दित्यौह्यः ताः रुद्राणा५ मोमैन्द्राः बधुललामा: पगः" इति । 'कर्णाः' चित्रकर्णः । 'यामाः' यमदेवत्याः। 'श्चितिजाः' तपादाः। 'यविष्ठाय' युवतमाय । 'नकुलाः' नकुलवर्णाः। 'श्यव्यः' मार्द्धवाः । 'रोहिणी: लोहितवाः। 'दित्यौह्यः' विवर्षाः । 'अरुणाः' अरुणवर्णाः । 'बधुललामाः' पिजलपुण्डाः । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशं कृष्णाय:- मंहिताभाथे पचमकाण्डे षष्ठप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ॥ ० ॥ शण्याखयो वैष्णवा अधीलोधकणीस्वयो विष्णव माय लमुदिनत्रयो विर्णव उरुगायाय पभावी- ·तैत्तिरीयसंहिताभाग्थे। [ कामदाप.१०] लिस श्रादित्यानां पिवत्सालिखोजिरसामैन्द्रावा गौरतलामास्तूपराः ।। शुण्ठाः इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्ड षष्ठप्रपाठके पोडशोऽनुवाकः॥॥ विशतिः ॥१६॥ षष्ठं मामा- "शुण्ठाः त्रयो वैष्णवाः अधोलोधकाः यो विष्णवे उरुक्रमाय नमुदिनः यो विष्णवे उरुगायाय पञ्चावोः तिसः श्रादित्यानां विवत्माः तिसः अङ्गिरमाम् ऐन्द्रावैष्णवाः गौरललामाः पराः" इति । 'शुण्ठाः' प्रवेष्टितकाः, अल्पकायाः इत्येके । 'अधीलोध- कर्णः' कर्णपरिप्ररूढकर्णाः । 'उरुकमाय' विस्तीर्णपादाय । 'सपुदिनः' लम्बमानपुच्छः । 'उरुगायाय' उरुभिर्महर्षि भिगात- याय । पञ्चायः अर्धतीयवर्धाः त्रिवत्मराः । 'गौरखलामाः' सटाः । इति मायनाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजः- मंहिताभार्थ पचमकाण्डे षष्ठप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ • ॥ इन्द्राय. राजे चयः शितिपृष्ठा इन्द्रायाधिराजाय पयः शितिककुद इन्द्राय स्वराजे पयः शितिभसदस्तिन- स्तुचिः साध्यागन्तिमः पौधो विशेषां देवाना- ·जा./५.साथ.१८] बदार्थपना। मानेन्द्राः कृष्णसलामास्तृपराः।१। पन्द्राय दाविर शतिः॥ १७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ ॥ मप्तमं मामा- "इन्द्राय राजे त्रयः शितिपृष्ठाः इन्द्राय अधिगजाय त्रयः शितिककुदः इन्द्राय स्वराजे चयः शितिभमदः तिमः तुर्यायः माध्यानाम् तिमः पठ्यौहाः विशेषां देवानाम् आग्रन्द्राः कृष्णलनामाः पराः" इति । शितिपृष्ठशितिककुच्छितिभमच्छब्दा व्याख्याताः । ' तुह्यः' मार्धचतुर्वर्षाः । ‘माध्यानां' देव विशेषाणाम् । 'पष्ठौह्यः' चतुर्वर्ण: । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्ड़े षष्ठप्रपाठके मतदशोऽनुवाकः ॥ • || अदित्य चयो रोहितता इन्द्रायै चयः कृष्णताः कहै चया ऽरुणैतास्तिस्रो धेनवा राकार्य चना नहाहः सिनीवाल्या आमावैष्णवा रोहितललामाम्नूपराः । १ । अदित्यै अष्टादश ॥१८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्ड पष्ठप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥॥

·तैत्तिरीयसंहितामाष्ये । का०५/प्र०साब०१६] - अहम मामाह- "अदित्य त्रयः गेहितताः इन्द्राण्ये त्रयः कृष्णताः कुकै त्रयः प्रणताः तिलो धेनवः राकार्य चयः बनवाहः मिनीवाल्यै बाना- वैष्णवाः रोहितललामाः पराः" इति । 'एताः' हरिताः हरितवर्णाः ; ते च रोहितेन अत्यन्तरकन युक्ताः 'रोहितताः' । कृष्णेन युक्ताः 'कृष्णताः' । ईषट्रकन युक्ताः 'अरुणैताः'। धेन्वादयः प्रसिद्धाः । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीर्य वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाष्यं पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥ ॥ . सौम्यास्वयंः पिशङ्गाः सोमाय राजे चयः सारङ्गाः पार्जन्या नारूपास्तिसाऽजा मल्हा इन्द्राण्यै निसो मष्य आदित्या द्यावापृथिव्या मालकास्तूपराः।१। सौम्याः एकाबविशतिः ॥१८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके जनविंशोऽनुवाकः॥॥ नवमं मामाइ,- "मौग्यास्त्रयः पिङ्गाः मोमाय राजे वयः मारङ्गाः पार्जन्याः . पत्र 'ते च' इत्यत्र 'सच' इति, एवं कृष्णेन युक्ताः' इत्र 'कमान युक्तः' इति सर्वत्र पाठः प्रामादिक इव प्रतिभाति ।

·[कामाप्राप.२० वेदार्थप्रकाशे। २०१ नभोल्पाः तिसः प्रमाः मल्हाः इन्द्रायै तिलो मेष्यः धादित्याः गावाधिव्याः मालाः पराः" इति । 'पिन' गोरोचनवर्णाः । 'मारङ्गाः' मारङ्गवर्णः । 'पाजन्याः' पर्जन्यदेवत्याः । 'नभोरूपाः' अननवाः । 'मन्हाः' गलस्तनाः । 'मालगाः' महाकायाः । इति मन्यनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयज:- मंहिताभाष्ये पश्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके ऊनविंशोऽनुवाकः ॥ ० ॥ वारुणास्त्रयः कृष्णललामा वरुणाय राजे चयो रोहितललामा वरुणाय रिशादसे चोऽरुणलामाः शिल्पास्त्रया वैश्वदेवास्वयः पृश्यः सर्वदेवत्या पेन्द्रा- सूराः श्येतललामास्तूपराः । । । वारुणा वि शतिः ॥ २० ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ ॥ - दशमं मामाह- "वारुणास्त्र यः कृष्णलालामा: वरुणाय गजे योगेशितलनामा: वरुणाय रिशादसे चयः अरुणनस्लामाः शिन्याः त्रयः वैश्वदेवाः वयः पृनयः मर्वदेवत्याः ऐन्द्रासुराः येतललामाः पगः" इति । निशानां लोकहिंमकानां नाशयित्र । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे रुष्णयज:- मंहिताभाय पश्चमकाएंड षष्ठप्रपाठके विमोऽनुवाकः ॥ • ॥

·तैत्तिरीयसंहितामाथे। का पदाब.२१] सोमाय स्वराशेनोवाहावनडाहाविन्दाग्निभ्या- मोजोदाभ्यामुष्टाराविन्द्राग्निभ्यां बल दाभ्यां सोरवाहा- वो दे धेनू भौमी दिग्भ्यो वडबे हे धेन भौमी वैरागी पुरुषी है धेन भीमी वायव आरोहणवाहावनाही वारुणी कृष्णे वशे अराद्यौ दिव्यादृषभौ परिमरौ।।। सोमाय चतुस्विशत् ॥ २१ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्ड पनप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ ॥ ॥ - - एवमेतैर्दशभिरनुवाकैः अष्टादशिनः पशवः पानाताः। प्रथैकेना- नवाकेन इन्दिनः पशूनाइ,- "मोमाय खराजे अनोवाही अनवाही इन्द्रामिभ्याम प्रोजोदाभ्याम् उष्टारौ रन्द्रामिभ्यां बलदाभ्या५ मीरवाही की दे धनू भौमौ दिगम्यो वडबे धेनू भौमी वैराजी पुरषी के धेनू भौमी वायवे पारोहणवाहो अनवाही वारुणी कृष्णे व अरायौ दियौ सृषभौ परिमरौ" इति । 'अनोवाहो' शकटवहन- ममी। 'अनवाहो' बलोवी । 'भोजोदाम्याम्' अष्टमधातुप्रदा- भ्यां । 'उटागै' शकटवाहिनोः महकारित्वेन पुगेगामियुग- बोढारी.। 'मोग्वाही'.लाङ्गलवाहिनौ । 'वो' अविमदृशौ खौ अनवाही इत्यर्थः। भूमेनुदयम् । दिशां वड़वादयम् । पुन- 'पदातारौ' इति सबंध पाठः ।

·[का.प्र.दाप०२२] वेदार्थप्रकाशे। भूभनुदयम् । विराट-देवतायाः 'पुरुषो' मनुष्यस्त्रियौ। पुनर्भूम- धनुदयम् । 'भारोहणवाहो' मनुष्यारोहणार्थ निर्मितं शकटं वहन्ती बलीवर्दी। पूर्वन्तु धान्यादिवाहिककटार्थाबुको ; रजकुमारादिविनोदार्थ शकटवाहिनावित्यर्थः । वरुणस्य तु कृष्णमृग- जातीये स्त्रियो बन्ध्ये । धुंदेवतायाम्नु 'गद्यौ' उछितरङ्गौः 'कृषभौ' मेचकौ ; 'परिमरौ' उभयतो मरणयुक्ती, यस्य पशोः अग्रजोऽपि मृतः अनुमोऽपि मृतः तादृशौ । .. दति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाछ पञ्चमकाण्डं षष्ठप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥०॥ एकादश प्रातर्गव्याः पशव था लभ्यन्ते छगनः कन्मापः किकिदीविविदीगयस्ते त्वाष्ट्राः सौरीनव श्वेता वशा अनूबन्ध्या भवन्त्याग्नेय ऐन्द्राग्न आश्विनस्ते विशालयूप आ लभ्यन्ते ॥ १॥ एकादश पञ्चवितिः ॥ २२ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे .पष्ठप्रपाठके हाविंशोऽनुवाकः ॥॥ अथ उत्तम यतिगऽनु छ यान कांश्चित्पशनार,- "एकादश प्रातर्गव्याः पशवः श्रा लभ्यन्तं गतः कल्माषः किकिदीविः विदीगयः ते त्वाः मोर्गः नत्र श्वेता: वशाः अनबन्ध्याः ·तेत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०प्र०दाब०२१ भवन्ति श्रायः ऐन्द्रामः श्राश्विनस्ते विशालयूपे पा-सभ्यन्ते" इति । बतीयेहि प्रातःकाले गोजातीया एकादश पशवः । ते च देवता- विशेषस्य अनुक्रत्वात् प्राजापत्याः । छगलादयस्त्रयः 'वाष्ट्राः' । 'गल.' छागार्भकः, म च 'कल्माषः' कृष्णवर्णमिश्रः। 'किकिदीविः' तित्तिरिः । 'विदीगयः' कुक्कुटविशेषः । एते च तम्मिन्नेवाइनि पालथव्याः । 'मौरीः' सूर्यदेवताकाः । अनूबन्ध्याः' चरमकालीनाः पशवः । ताच 'वशाः' बन्ध्याः, श्वेताः श्वेतवर्णः, नवमङ्ख्याकाश्च भवन्ति' । पुनरपि आग्नेयादयस्त्रयः पशवः पालभ्यन्ते । 'ते' च त्रयो मध्यमे यूपे अतिविस्तृतामिष्ठाये यूपे 'पा'-'लभ्यन्ते' । दति मायनाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाश कृष्ण जनु:- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्ड़े षष्ठप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ ॥ पिशङ्गास्त्रया वासन्ताः सारङ्गास्त्रयो ग्रैमाः पृषन्तस्त्र यो वार्षिकाः पृश्नयस्त्रयः शारदाः पृश्नि- सक्यास्त्रयो हैमन्तिका अवलिप्तास्वयः शैशिराः संवत्सराय निवक्षसः ॥ १ ॥ पिशङ्गाः विशतिः ॥ २३ ॥ हिरण्यवर्णाः। अपां ग्रहान् । भूतेष्टकाः। मजूः । संवत्सरंमुख्यं । प्रजापतिः, स क्षुरपविः । अमेव दोक्षया । सुवगीय,-नं यत्। सूयन। प्रजापतिः,-ऋतुभिः ·(का.प्राथ.२३ बेरार्थप्रकाशे। - रोहितः। पृश्निः। शितिबाहुः। उन्नतः । कर्णाः । शुण्ठाः । इन्द्राय। अदित्यै। सौम्याः। वारुणाः। सोमाय। एकादश । पिशङ्गाः । वयोविशतिः ॥२३॥ हिरण्यवर्णः (१।१)। भूतेष्टकाः (३।१)। छन्दो यत् (५२)। कनीयासम् (८।२) । चियमिः (१०३) । वारुणाः (२०११)। चतुःपञ्चाशत् ॥ ५४ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्ठप्रपाठके चयोविंशोऽनुवाकः ॥०॥ इति संहितापञ्चमाष्टके पष्ठप्रपाठकप्रश्नः समाप्तः ॥ ॥०॥ हरिः श्रोम ॥०॥ अथ चतुपनाह,- "पिशङ्गास्त्रयो वामन्ताः मारङ्गाग्त्रयो ग्रेमा: प्रषन्त वयो वार्षिकाः प्रश्रयस्त्रयः शारदाः पृश्चिमक्याम्चयो मन्तिका: अवलितास्त्रयः शैशिगः मंवत्माय निवक्षमः" इति। पिशङ्गाः' गोरोचनवर्णः । 'मारङ्गाः' मानवाः । पृषन्तः' विजातीयविन्दयुकाः । 'पृश्नयः' श्ताः । 'पृश्निमक्थाः' कटिभागे अंतवा: । 'अलिप्ताः' मोवा: । वमन्ताघृतवः तेषाम् । मंवत्मग्दवतायाम्त 'निवनमः' निम्न वक्षमा युकः। अत्राम्य प्रपाठकम्य विनियोगमशाहः,- कुम्भेटकामन्त्री 'हिरम' (१) इति त्रयोदश। - ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [का०प्र०वाच.२३] 'दिवि' (१।४) इति चरुमादध्याद् देवम्य' (३।२) इत्यभिषेचनम् । 'मजूः' (४।१) पाहुतयः पञ्च 'घृतेन' (४।९) इत्यनुषज्यते ।। 'पृटो' (६।४) वैश्वानरी याज्ञे पुगेषं स्थापयेत्तया । अन्वारोहेचितिं स्वामी 'पृथिवीमाक्रमि'(८।१) दूत्यतः ॥ 'इटो यजः' 'तस्य ते' (८।६) द्वे ममियजुषी मते। 'पिता मात' (८१६) इति मन्त्रेण चित्यग्निमनुशंमति ॥ अश्वमेधम्य पशवो गेहिताद्या (११-२३) उदीरिताः ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हार्द विनाशयन् । पुमांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजः- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥१॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबक्क- भूपालमामान्यधुरन्धरेण मायनाचार्येण विचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाशनामकतैत्तिरीययजुःमंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे सम्पर्णः ॥०॥ षष्ठप्रपाठकः समाप्तव षष्ठः प्रपाठकः ॥ ॥०॥ ॐतत्सत् ॥॥

·[ २७७ ] ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥०॥ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। पञ्चमकाण्डे मप्तमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । हरिः प्रोम्॥ यो वा अयथादेवतमग्निं चिनुत आ देवताभ्यो वृश्चात पापीयान् भवति यो यथादेवतं न देवताभ्य आ दृश्चाते वसीयान् भवत्याग्नेय्या गायत्रिया प्रथमा- श्चितिमभि मृशेत् विष्टभा द्वितीयां जगत्या तृतीया- मनुष्टुभा चतुर्थी पक्या पञ्चमी यथादेवतमेवाग्निं चिनुते न देवताभ्य आ वृश्चाते वीयान् भवति' इडायै वा एपा विभक्तिः पशव इडा पशुभिरे- नम् ॥१॥ चिनने यो वै प्रजापतये प्रतिपच्याग्निं चिनोति

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये।
[का०५/प्र.ब.]
.
नातिमार्छत्यश्वावृभितस्तिष्ठेतां कृष्ण उत्तरतः श्वेतो
दक्षिणस्तावालभ्येष्टका उप दध्यादेत प्रजापते रूपं
प्राजापत्योऽश्वः साक्षादेव प्रजापतये प्रतिप्राच्याग्निं
चिनोति नातिमाईतिर एतद्दा अहो रूपं यच्छतोऽश्वो
राचिये कृष्ण एतदहः ॥२॥
रूपं यदिष्टका राचिये पुरीषमिष्टका उपधास्यन्
श्वेतमश्चम भि मृशेत् पुरीपमुपधास्यन् कृष्णमहोराचा-
भ्यामेवैनं चिनुते, हिरण्यपाचं मधाः पूर्णं ददाति
मधव्याऽसानीति सौर्या चित्रवत्यावेक्षते चित्रमेव
भवति मध्यन्दिनेऽश्वमव प्रापयत्यसौ वा आदित्य
इन्द्र एप प्रजापतिः प्राजापत्योऽस्तमेव साक्षाद्
धोति'६) ॥३॥
एनम् । एतदहः । अष्टाचत्वारि शञ्च ॥ १॥
इति तैत्तिरोयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः ॥०॥

·[का.प्र.प.] वेदार्थप्रकाये। श्रीगणेशाय नमः। हगि: श्रोम् । यम्य मिश्चमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिन्नं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ उपानुवाक्यं यत्प्रोकं द्वयोः पञ्चमषष्ठयोः । ततोऽवशिष्टं तत्मवं मप्तमेऽत्राभिधीयते ॥ तत्रादौ तावत् मन्त्र विशेषैश्चितीनामभिमर्शनं विधत्ते,–“यो वे अयथादेवतम् अनि चिनुते श्रा देवताभ्यो दृश्यत पापीयान् भवति यो यथादेवतं न देवताभ्यः श्रा वश्यते वमीयान् भवति आग्नेय्या गायत्रिया प्रथमां चितिम् अभि मृशेत् त्रिशुभा द्वितीयां जगत्या रतीयाम् अनुभा चतुर्थी पक्रया पञ्चमी यथादवतमवामिं चिनुते न देवताभ्यः श्रा दृश्यते वमीयान भवति।" इति। यम्यातिया देवता, तामतिक्रम्य चयनम् 'अययावतं' : अतिक्रमणं यथादवतं। अतो यथादेवतम् अनुष्ठानाय श्राग्रयगायथादिभिम्नां तां चितिम्' 'अभि'-'मृत्' । " दवा दहावह" (बा०३।१०।६।२) इत्याग्नेयी गायत्री । “अगन्म महा मनमा यविष्ठम्" (त्रा० ३११॥ ६।३) इति त्रियुप । “मंधाकाग्म्" (त्रा० ३।११।६।३) दति जगती । "मनुम्चत्वानि धीमहि (ब्रा० ३।११।६। ३).इनि अनुयुप। “अनि वाजिनम्"(बा• ३।११।६।४) इति पतिः । ता ता: नाचिकेत- चयन प्रकरण "यत्ने चितम्" (ब्रा०३।११।६।१) इत्यनुवाके ममा- ·तेत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [का०५/प्र०७१०१] २८. - वास्यमानत्वात् तत्रैव व्याख्यास्यन्ते । एवमभिमर्शने मति न उकदोषः कश्चिदप्यस्ति । एकैकचितिस्पर्शने योऽयं मन्त्र विभागः, तमिमं प्रशंमति,- "दडायै वै एषा विभकिः पशवः दुडा पशुभिः एनं चिनुते २।” इति । 'विभक्तिः' गायत्यादिमन्त्र विभागः, अत्र इडार्थं क्रियते । 'दूडा' हि नाम ‘पशवः', "पशवो वा दडा" इति श्रुत्यन्तगत् । गाययादिच्छन्दांसि च पशुखरूपाणि "पशवो वै छन्दांमि" इति श्रुत्यन्तगत्। अतो गायत्यादिरूपैः 'पशुभिः' 'नम्' अग्निं चितवान भवति । एतच्च ब्राह्मणं “पशुवा एष यदमिः"(५।२।१०।१) इत्य नुवाके प्रथमचित्यवमाने द्रष्टव्यम्। अयोपधाने अश्वस्पर्शनं विधत्ते,–“यो वै प्रजापतये प्रतिप्रोच्य अग्निं चिनाति न आतिमार्छति अश्वौ अभितः तिष्ठेतां कृष्ण: उत्तरतः श्रतो दक्षिण तो बालभ्य इष्टका: उप दध्यात् एतत् प्रजापतेः रूपं प्राजापत्यः प्रश्नः मातादेव प्रजापतये प्रतिप्रोच्य अग्निं चिनोति नातिमाछति(२।" इति । प्रजापतिः, अग्निं प्रति सृष्टत्वात् प्रथमं चेटत्वाच्च अग्रेः खामी : अतस्तस्मै कथयित्वा तदनुजयां चयने कृते मति न विनाशं प्राप्नोति, अत: कथनीयं। पार्ययोडी अश्वौ अवस्थाप्य तो स्पृष्टा पश्चात् 'उप'-'दध्यात्' । 'एतत्' अश्वाण्यं रोरं 'प्रजापतेः' स्वरूपं, प्रजापत्यतिजन्यत्वेन तस्य प्राजापत्यत्वात्। अतः अश्वस्य स्पर्शनमेव प्रजापतये कथनं। तेनामो न विनश्यति । ..

·[का०५/प्र०७.१] वेदार्थप्रका। २८ तत्र स्पर्शने विषयव्यवस्था विभने,-"एत अको रूपं यत् श्वेतः अश्वः राचिये कृष्णः एतत् हो रूपं यत् एकाः रानिये पुरीषम् इष्टकाः उपधास्थम् येन् श्रप मम पुरोष म् उपधास्यन् कृष्णम् अहोरात्राभ्याम् एव एनं चिनुते(४)" इति । 'श्वेतः' 'श्रयः' 'दएकाः' च रत्यभयम् 'अहो रूपम्' । 'इष्टकाः' 'उपधास्यम्' 'तम्' 'अभि-शेत्'। 'कृष्णः' अश्वः 'पुरीष' चेत्युभयं रात्रेः स्वरूपम् । तत्स्वरूपे वर्णमाम्यं हेतुः । 'यदा 'पुरीषम्' उपधास्यति, तदा 'कृपणम्' अभिमृशेत् । एवं मति 'अहोरात्राभ्यामेव' 'एनम्' अग्निं चितवान् भवति। एतच ब्राह्मणाम् "श्रये तव श्रवो वयः (५।२।६।२)" इत्यनुवाके द्रव्यम् । यदकं सूचकारेण 'दक्षिणाकाले हिरण्यपात्रं मधोः पूर्ण शतमा- नम्य रुतं चित्रं देवानामित्यवेक्ष्यानावघ्राप्य ब्रह्मणे ददाति' इति । तत्र दानं विधत्ते, - "हिरण्यपात्रं मधोः पूर्ण ददाति मधव्यः अमानि''' इति। परलोके मधुभोग्यद्रव्ययुको भविष्यामीत्यभिप्रेत्य मधुना 'पूर्ण' सुवर्णपात्रं दद्यात् । दात्रा च दानात् पूर्वकालीनमवेक्षणं विधत्ते, “मौया चित्र- वत्या अवेक्षते चित्रमेव भवति मन्दिने')" इति । दक्षिणाकालत्वात् तदानों दातुम् श्रादौ मधुपूर्ण पात्रं मन्त्रेण 'प्रवेक्षते'। “चित्रं देवानाम् (1४।१४।४)" इत्येषा मौरी चित्र- शब्दयुका च; तया अवेक्षणे मति 'चित्रमेव' ऐवये. प्राप्नोति । अवेक्षणादृधं घ्रापणं विधत्ते,-"अश्वमव प्रापयति प्रमौ वे प्रादित्यः इन्द्रः एषः प्रमापतिः प्राजापत्यः प्रश्नः तमेव माहात् मध्याकम्य । 16

·तैत्तिरीयसंहितामाथे।
२२
[का०प्र०७/प.]
धोति)" इति। योऽयं चित्रवत्या प्रतिपाद्यः 'श्रादित्यः', म
एव परमैश्वर्यापेतत्वात् 'इन्द्रः' ; प्रजानां परिपालकत्वात् 'प्रजापतिः।
अवघ्राताश्वः 'प्राजापत्यः'। अतः अश्वावघ्राणेन तं प्रजापतिम् इन्द्रम्
श्रादित्यमेव 'माक्षात्' ममृद्धं करोति। तदिदं ब्राह्मणम् अको
द्रव्यम् ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः-
मंहिताभाष्ये पञ्चमकागडे मप्तमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥०॥
त्वामग्ने कृषभं चेकितान पुनर्यवानं जनयन्त्रुपागां।
अस्थूरि णो गार्हपत्यानि सन्तु तिग्मेन नो ब्रह्मणा सर
शिशाधि। पशवो वा एते यदिष्टकाश्चियाचित्यामृषभ-
मुप॑ दधाति मिथनमेवास्य ताने करोति प्रजननाय
तम्माद्यधेयूथ कपभः। संवत्सरस्य प्रतिमां यां त्वा
राव्युपासते। प्रजा सुवीरां कृत्वा विश्वमायुय॑श्न-
वत् १) । प्राजापत्यां ॥१॥
एतामुप दधातीयं वावैषेकाष्टका यदेवकाष्टकाया-
मन क्रियते तदेवतयावरुन्ध एषा वै प्रजापतेः काम-
दुपा तयैव यजमानोमुष्मिं लोकैमिन्दहे येन देवा
ज्योतिषोया उदायन् येनादित्या वसवो येन रुद्राः ।
येनाङ्गिरसो महिमानमानगुम्तेनैतु यजमानः स्व.
स्ति । सुवर्गीय वा एष लोकार्य ॥२॥

·[फा०५/प्र.प.] वेदार्थप्रकारे। -- चीयते यद्दमिर्येन देवा ज्योतिषोवी जुदायकि- त्युख्य समिन्ध इष्टका एवैता उप धने वानस्पत्याः सुवर्गस्य लोकस्य समच्यै(( 'शतायुधाय शतवीयर्याय शतो- तयेभिमातिषाहे। शनं यो नः शरदो अजीतानिन्द्रा नेषदति रितानि विश्वा । ये चत्वारः पथया देव- याना अन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति । तेषां यो अज्यानिमजीतिमावहात्तस्मै नो देवाः ॥३॥ परिदत्तेह सर्वे । ग्रीमो हेमन्त उत मा वसन्तः शरीः सुवितम्बो अस्तु । तेपामृतना शतशारदाना निवात रपामभये स्याम । इदवत्सराय परिवत्सगय संवत्सगयं कृणुता बृहन्नमः। नेपां वय समतौ यति- यानां ज्यागीता अहताः स्याम' । भद्रानः श्रेयः समनष्ट देवास्वया वर्मन ममशीमहि त्वा। सना मयोभूः पितो॥ ४ ॥ था विशस्व शन्तीकार्य तनुवै स्योनः" । ज्या- नीरता उप दधान्येता व देवता अपगलितास्ता एव प्रविशति नैव जीयते" ब्रह्मवादिना वदन्ति यदर्ध- मासा मासा ऋतवः संवत्सर श्रोपंधीः पञ्चत्यथ क्रस्माद- न्याभ्यो देवताभ्य आग्रयणं निरुप्यत इत्येता हि सहेवता जुदजयन् यहतुभ्या निवपढेवताभ्यः समदन्दध्यादाय- ·२८४ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५।०७.२] यणं, निरुष्यता आहुतोर्जुहोत्यर्धमासानेव मासानृतूनत संवत्सरं प्रीणाति न देवताभ्यः समदन्दधाति भद्राव शेयः समनेष्ट देवा इत्याह हुताद्याय यजमानस्या- पराभावाय ॥५॥ प्राजापत्यां । लोकार्य। देवाः। पितो। दध्यादा- ग्रयणं । पञ्चविशतिश्च ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥०॥ चितिस्पादिकन्वाोऽनुवाकेऽत्र ममीरितम् । अथ द्वितीये ऋषभेटकादिकमभिधीयते । यदुकं सूत्रकारण,- 'वामने वृषभमित्यूषभमुपधाय' इति । तदिदं विधातुं मन्त्र- मुत्पादयति,-"त्यामग्ने वृषभं चेकितानं पुनर्युवानं जनयन् उपागां अम्यूरि णो गाई पत्यानि मन्तु तिग्मेन नो ब्रह्मणा म५ शिशाधिार) इति। हे 'अमे', 'वृषभं' कामानां वर्षितागं, 'चेकितान' सर्वश, 'युवान' नित्यतरुणं त्वां' 'जनयन्' प्रजोत्पादकं कुर्वन् अहं 'पुनः' 'उपागां' भूयोभूयः प्राप्नोति'। 'नः' अस्माकं 'गार्हपत्यानि' ग्रहपतिकर्माणि 'अम्यूरि' 'मन्तु'। म्यूरिशब्दः मारवाची अम्यूरिणः माररहिताः मन्तु । 'तिग्मेन' 'उज्ज्वलेन' 'ब्रह्मणा' ब्रह्मवर्चसेन 'नः' अस्मान् ‘सं शिशाधि' सम्यगनुशिष्टान् कुरु । । एवमेव सर्वत्र पाठः। 'भूयः प्राप्नोमि' इति पाठो भवितुं यक्तः । । 'वरि' (अस्थरीणि) साररहितानि इत्येवंविधः कश्चित् पाठी भवितुं युक्ताः।

·[का०५।०७।०२] वेदार्थप्रकाए। २८५ एतन्मन्त्रमाध्यमुपधानं विधत्ते,-"पशवो वै एते यत् इष्टकाः चित्यां- चित्याम् एषभम् उप दधाति मिथुनमेव अस्य तत् यजे करोति प्रजन- नाय तस्मात् यूथेयूथे ऋषभ:२" इति। या एता अन्याः 'इष्टका:,' ताः मा गोरूपाः । अतो यजे' तामां मिथुनभावाय एताम् सुषमाख्याम् इरकाम् उपदध्यात् । यम्मादत्र एकम्याश्चित्याम कृषभम् उपधीयत, तस्माबोकेऽपि एकैम्मिन गोयथे एकक 'ऋषभः' तिष्ठति । मर्वचितिषु अपेक्षितत्वादिदं ब्राह्मणं प्रथमचित्यन्ते द्रष्टव्यम् । यदक मत्रकारेण,-'मंवत्मरम्य प्रतिमामिति प्राजापत्याम्' इति । तदिदं विधातुं मन्त्रमुत्पादयति,-"मंवत्मरम्य प्रतिमां यां त्वा गत्रि उपामते । प्रजा मुवीगं कृत्वा विश्वमाययंवद २'" इति। 'हे गत्रि' काटकारूपे, 'यां' 'ला' 'प्रतिमां' प्रतिनिधिरूपां मंत्र यजमाना: 'उपामते' मवन्त, 'पा के भंवत्मरम्य पनी यंदकाएका एतम्यां वा एष एता ग िवमति' इति हि अन्यत्रानातं । तां बां कृत्वा' इहोपधाय मागं' गोभनमृत्योपेतां 'प्रजा' पुत्रादिरूपां 'विश्वमायुः' कृत्स्नमप्यायुष्यं 'व्यभवत्' विशषेण व्याप्नोति । एतनमन्त्रमाध्यमुपधानं विधत्तं,-"प्राजापत्याम दधाति इयं वाव एषा एकाएका यव एकाएकायाम् अन्नं क्रियते तदव एतया अवरुन्ध एषा वै प्रजापते: कामदघा नयंव यजमान: अमुष्मिं लोकेऽग्निं दहे'' इति। एकाटकाया: मंवत्मारूपप्रजापति- पत्रीत्वान् तद्रूपेयमिएका प्राजापत्या, तामनामुपदभ्यात् । 'एषा' च 'एकाएका' 'इयम्' एव भूमिस्वरूपा । तथा मति भूमिरूपायाम् पताम उप ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [का०प्र०प०२] एतस्थाम् 'एकाटकायां' यत् 'अन' मम्पाद्यत तत्' सर्व प्रानोति । किच इयम् एकाएका 'प्रजापतेः' मंवत्मररूपस्य कामधेनुः, 'यजमानः' 'मुभिन् लोके' कामान् दोग्धि दुग्धे । एतच्च नक्ष- ऋष्टकाब्राह्मणात् (५।४।१) ऊर्ध्वं द्रष्टव्यम् । यदुनं मृत्रकारोण, 'येन देवा ज्योतिषोला उदान्निति प्रादेश- मात्रः काष्ठरख्यमुपममिन्ये' इति । तदिदं विधातुं मन्त्रमुत्पाद- यति, "यन देवाः ज्योतिषा ऊर्ध्वा : उदायन येन श्रादित्याः वसवी येन रुद्राः । येन अङ्गिग्मो महिमानम् श्रानशुः तेन एतु यजमानः खम्ति(५)" इति । 'देवाः' मर्व 'यन' 'ज्योतिषा' अग्निना 'ऊर्ध्वाः' उपरितनलोकार्तिनः 'उदायन्' उत्कर्षे प्राप्ताः। तथा 'श्रादित्या.' 'वमवः' च 'यन' उदायन । 'रुद्राः' च 'येन' अग्निना उदायम् । 'अङ्गिरमः' महर्षयः 'येन' अमिना 'महिमानम् अानरः' स्वकीयं मामय प्राप्ताः, तेन' अमिना 'यजमानः' अयं 'स्वम्ति' मम् ‘एतु' प्राप्नोतु । तमिमं मन्त्रं विनियुके,-"मवर्गाय वा एष लोकाय चीयते यदमिः येन देवा ज्योतिषा ऊर्ध्वा: उदायन् दति उख्य५ ममिन्धे इएकाः एवैता: उप धत्ते वानस्पत्याः मवर्गम्य लोकम्प ममी ६ इति। अन्य अनः, स्वर्ग चौयमानत्वात् स्वर्गम्थमर्वदेवप्रतिपादकन मण इन्धने मति याभिः ममिद्भिरिध्यते, ताः माः वानस्पत्याः' इटका एवं उपहिता भवन्ति। तच स्वर्गप्राप्य मम्पद्यते । एतच "विषणमुखा वे देवाः" (५।२।१।१) इत्यनुवाक द्रष्टव्यम् । * एवमेव सर्वत्र पाठः । 'दुहे' दाग्धि इति पाठी भवितुं युक्तः ।

·[ का.च.२] वेदार्थप्रका। २८७ यदु सूत्रकारेण,-'जतायुधाय शतवीर्यायेनि पञ्चाज्यानीः प्रतिदिशमेको मथे इति। तत्र प्रथमामाह,-"शतायुधाय शतवीर्याय मतोतये अभिमातिषाहे । शतं यो न शरदो अजीतान् इन्द्रो मेषत् अति दुरितानि विश्वा' इति। 'यः' इन्द्रः' 'म:' अम्मान् 'मत' 'शरदः शतमङ्माकान् मंवत्मगम् 'अजीतान्' 'नेषत्' केमापि व्याधि- तस्कगदिना यथा जिता: पीडिता न भवामः, तथा नेतुं ममर्थः । किं कृत्वा ? "विश्वा' 'दग्तिानि' 'अति' मालि पापानि अतिकम्य :- यानि पापामि अम्माभिः कृतानि, तानि माणि विनाश्य ; ममिमन्त्रयायुषि अम्मान् केनाप्यनपटतान कगेतीत्यर्थः । तमो इन्द्राय नमोऽस्त्वित्यध्याहारः । कीदृ गाय ) गतमद्ध्याकान्यायधानि वज्रधनुगदीनि यम्यामौ शतायधः, तम्मं । शतमध्याकानि वीर्याणि युद्धेषु विजयरूपाणि यम्यामो शतवायः, तम्मे। शतमझ्याका ऊतयो- ऽस्मद्रनणानि यम्यामौ शतोतिः, नम्मं । 'अभिमातिषाई पाभामं महत अभिभवतीति अभिमातिषाट, अथ द्वितीयामाह,-"रा चत्वारः पथयो देवयाना अन्तग द्यावापृथिवी वियन्ति । तेषां यः अज्यानिम अजीनिम श्रावहान तम्म नो देवाः पविदत्त इह म" इति । 'छावापृथिवी' 'अन्न।' द्यावापृथिव्योर्मधा, 'य चन्चारः पथय' मागा: 'वियन्नि' विविध गच्छन्ति, प्रवर्तन्त। कीदृशा मागी: ! 'देवयाना:' देवानां याम गमनम् एषु ते वयानाः; दंवा हि देवलोक-पिटनांक-ब्रह्मनांक- मनुष्यलोकविषयेषु मार्गषु विनम्भण मञ्चन्ति ; 'नेवां' मागाणां तम् । 'बभिमातिम्' इति पदं पतितमिव प्रतिभाति ।

·२८ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.ब.२] 'यः' इन्द्रः 'अज्यानिम् अनीतिम् श्रावहात्';-रक्षःप्रतिभिरनुपद्रवः 'जीनिः', मा जीतिः 'अन्यानिः' कदाचिदपि हानिरहिता; तादृशीम् अजीतिम् श्रावहति, तेषु मार्गेषु गच्छतामस्माकं नित्य- मनुपद्रवं मम्पादयतीत्यर्थः । तस्मै' इन्द्राय, हे 'म' 'देवाः', 'दह' कर्मणि 'नः' अम्मान् ‘परिदत्त' अयं यजमानः सर्वेषु मार्गेषु रक्षणीयः-दत्येवमम्मानिन्द्राय ममर्पयत । अथ तृतीयामाह.-"ग्रीमो हेमन्तः उत नो वमन्तः परत् वर्षाः मवितं न: अनु। तेषाम् वना५ शशारदानां निवाते एषामभये म्यामा।" इति । यो यो माग्य ऋतुः, म 'न.' अमान प्रति 'मवितम्' 'अम्न' शोभनगतिं प्राप्नोतु, कालोचितभोग्यद्रव्यप्रदः अस्तु- इत्यर्थ: । एवं हेमन्तादिषु योज्यम् । 'शतशारदानां' अम्मदायषि शतमंवत्मरमम्बन्धिनां 'तेषाम्' 'षां' ग्रोमादीनाम् 'शतनाम्' अनुग्रहाद् वयं 'निवाते' वाताधुप वरहिते 'अभये' भयरहितम्याने 'स्याम' सुखेनावस्थिता भवम । अथ चतुर्थीमाह,-"इवत्सराय परिवत्मराय संवत्मराय कृणुता हहत् नमः । तेषां वय५ समतौ यजियानां ज्योक अजीताः अहताः १०।" इति । प्रभवादिमवत्सराणां पञ्चके चतुर्थः इवत्सरः, द्वितीयः परिवत्सरः, प्रथमः मंवत्सरः। एतश्च कृत्स्नकालस्याप्युपलक्षणम्। हे सुविग्यजमानाः, दधत्मरादिरूपाय कालाय 'बहत् नमः' 'कृणुत' अत्यन्तभक्रिपुर:मरं नमस्कारं कुरुत । यज्ञियानां' यानिष्यादकानां तेषां संवत्मरविशेषाणां समतो' अनुग्रहबुद्धौ मत्यां 'वयं मर्वे 'ज्योक' चिरम् अजीताः' केनाप्यवोकता:, अहताः' प्रमारितावस्थाम' भवेम। स्यामा ·[फा०५/प्र.अ.] वेदाचप्रकाये। २५ अथ पञ्चमीमाह,-"भद्रात् नः श्रेषः ममष्ट देवालया अवसेन ममधीमहि त्वा। मनो मयोभः पितो पा विशख गं तोकाच ननुवे स्थान:(११)" इति। हे 'देवाः', 'भद्रात्' कल्याणाद् अस्मात् कर्मचाधन- भूतात् 'श्रेयः' अधिकं प्रशस्तं फलं 'नः' अम्मान मममेष्ट' सम्यक प्रापयत। तथा चित्याग्नौ इयमान हे गोम, 'वया' 'श्रवसेन' त्वदीयेन रक्षणेन वयं त्वां 'ममग्रीमदि' सम्यक् व्यायाम । हे 'पिता' नभत मोम, 'म' वं 'मयोभः' मखस्य भावयिता मन् 'नः' अस्मान् 'पा'-'विशख' प्रविश । 'तोकाय' अम्मदपत्याय '' सुखं कुरुत। 'तनु' शरीगय 'स्योन:' सुखप्रदो भव । एतैर्मनः माध्यमुपधानं विधत्ते,-"अज्यानी: एताः उप दधाति एताः वै देवताः अपगजितास्ता एवं प्रविशति नैव जयते १९) इति। प्रज्यानिशब्दोपेतैर्मन्त्ररूपधेया इश्काः अज्यानयः, ता: उपदध्यात् । एतमन्त्रः प्रतिपाद्या या इन्द्रादिदेवताः, 'एता:'' मा देवताः कापि 'अपगजिता:.' अयं यजमानः 'ता:' 'व' देवताः 'प्र'- 'विति'; केनाप्यन्येन शत्रुणा 'नेव' 'जीयते' । एतदपि नक्षत्रे एका- बाह्मणसमीपे (५।४।१) द्रव्यम् । अथाग्रयलप्रतावे यदकं मृत्रकारेण,-'निम्नं हविरूपमत्र- मप्रोक्षितं भवत्यथ पञ्चाज्यानी होनिः शतायुधाय शतंबायर्याय' इति । तदिदं विधत्त, - "ब्रह्मवादिनो वदन्ति यदर्धमामाः मामाः सतवः संवत्सरः श्रोषधीः पचन्ति पथ कम्मात् अन्याभ्यो देवताभ्य' प्राग्रयणं निरुप्यते इति एता हि नत् देवता: उदजयन यत् चतुभ्यो निर्वपेत • बच 'याः एताः' इति का. को पुस्तकपाठः । 37" ·२६. तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.प.] देवताभ्यः समदं दध्यात् प्राग्रयणं निरुथ एताः पाडतीर्जुहोति अर्ध- मामानेवमामान्चतन् संवत्सरं प्रोणातिनदेवताभ्यः समदंदधाति(१३)" इति । 'ब्रह्मवादिनः' परस्परमेवं विचारयन्ति, अर्धमासमामर्तु- मंवत्सररूपा देवताः ओषधीनां परिपाकं सम्पादयन्ति । एवं मति, ता देवताः उपेक्ष्य 'अन्याभ्यः' इन्द्राग्यादिभ्यो 'देवताभ्यः प्राग्रयणाख्यं नूतनधान्यरूपं हविः ‘कम्मात्' कारणात् 'निरुप्यते इति?' । तत्रा- भिजा एवमुत्तरमाहुः, यम्मात् 'एताः' इन्द्राम्यादयो 'देवताः' इतदैवः : मह ममयं कृत्वा तत्र-तत्रौषधिविषये उत्कर्षण अयं प्राप्ताः, तम्मात् इन्द्राग्न्यादिभ्यो निर्वापो युक्तः । एतच्च राजसूय- प्रकरणे श्राग्रयणविधौ स्पटमानातम्,-"देवा वा श्रोषधीवाजिमयुः ता इन्द्रानी उदजयताम्" (१।६।२।१० ब्रा०) इति । एवं मति जेहन इन्द्राग्न्यादीन् उपेक्ष्य यदि ऋतुमामादिदेवताभ्यो 'निर्वपेत्,' तदानीमेतामां तामां च देवतानां कलहं मंपादयेत् । एवं तईि ओषधिपरिपाकहेतूनाम् ऋतुमामादिदेवतानां परितोषः कथम् ? इति चेत्। श्रूयताम् , इन्द्राग्न्यादिभ्यः ‘ाग्रयणं' 'मिरुप्य' शतायुधायेति 'एताः' अज्यान्याहुती: मामादिदेवताभ्यो जुहुयात् । तेनार्धमामादिदेवान प्रीणयति, ततो देवतानां कलहं न करोति । यदपि सूत्रकारेणाग्रयणप्रस्तावे विहितम्,-'भद्रानः श्रेयः ममनेर देवा इति यजमानभागं प्राप्नोति' इति। तं विधि मन्त्रव्याख्यानरूपार्थवादेनोनयति,-"भद्रात् नः श्रेयः ममनेट देवाः इति श्राह हुताधाय यजमानस्य पराभावाय १४)" इति। यजमानो भक्षणकाले 'भद्राद्' इत्यादिमन्वं पठेत् । प्रयच मन्त्री - ·[का०५प्र.अ.] वेदार्थप्रकाशे। इतषस्य अदनाय समर्थः। 'अशीमहि-इति मन्त्रलिङ्गात् तभक्षणेन यजमानः पराभूतो न भवति । एतच ब्राहाणम् अाग्रयणविधिसमीपे (१।६।१।बा.) नेतव्यम् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥०॥ इन्द्रस्य वचोऽसि वा स्तनूपा नः प्रतिस्पशः । यो नः पुरस्तादक्षिणतः पश्चादुत्तरताऽधायुरभिदा- सत्येत सोऽश्मानमृच्छतु । देवासगः संयत्ता प्रासन्ते ऽसुरा दिग्भ्य आबाधन्त तान्देवा इधा च वजेण चापा- नुदन्त यद्दजिणीरुपदधातीया चैव तहज्जेण च यज- माना चाव्यानपं नुदते दिसूप ॥ १ ॥ दधाति देवपुरा एवैतास्तनपानीः पय॑हते " अना- विष्णू सजापसेमा वईन्तु वां गिरः । द्युम्नवाजेभिरा गतं"। ब्रह्मवादिना वदन्ति यन्त्र देवतायै जुवृत्यर्थ किं- देवत्या वसोधीरेत्युनिर्वसुस्तस्यैपा धारा विष्णर्वसु- स्तस्यैषा धारामावैष्णव्यची वसोधारा जुहोति भाग- धेयनैवैनौ समर्धयत्यथा एतां ॥२॥ एवाहुतिमायतनवतों करोति .यत्काम एनां ज- होति नदेवाव रुन्धे "रुद्रो वा एप यदग्निस्तस्यैते तनुवा घोरान्या शिवान्या यच्छतरुद्रीय जुहोनि यैवास्य ·२६९ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का/प्र.प.] घोरा तनूस्तां तेन शमयनि यहसोधीरां जुहोति यै- वास्य शिवा तनूस्तां तेन प्रीणाति यो वै वसोधाराये प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति यदाज्यमच्छिष्येत तस्मिन् ब्रह्मौदनं पचेत्तं ब्राह्मणाश्चत्वारः प्राश्नीयुरेप वा अग्नि- वैश्वानरो यद् ब्राह्मण एषा खलु वा अमेः प्रिया ननू- यंदैश्वानरः प्रियायामेवैना तनुवां प्रतिष्ठापयनि) चतस्रो धेनूदद्यात्ताभिरेव यजमानोऽमुभिन्लोकेऽमिं दुहे ॥ ४॥ उप। एता। धारायै । षट्चत्वारिशच्च ॥३॥ इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः॥ ॥ द्वितीय सुषमादीनामुपधानादिकं श्रुतम् । अथ हतीये वज्रिणोरकोपधानं विधातुं मन्त्रानुत्पादयति,- "इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्चनः तनूपाः नः प्रतिस्पशः । यो नः पुर- स्तात् दक्षिणतः पश्चात् उत्तरतः अघायुः अभिदामति एत५ मः अश्मानमृच्छतु(९)" इति । दएकास्थानीय हे अग्मन, लम् ‘दन्द्रस्य' 'वजोऽमि' वज्रसमानोऽसि । कीदृशस्त्वम् ? 'वानः' वैरिघाती । 'मः' अस्माकं 'तनपाः' शरीरस्य पालकः । 'प्रतिस्पमः' रोगाद्यनि- एम विनायिता । किछ, 'यः' शत्रुः पचं पापं असदुपद्रवम् ·[का०५/प्र.प. वेदार्थप्रकाये। 3B २)" इच्छतीत्यघायुः तथाविधः सन् 'पुरस्तात्' पूर्वस्यादिशि 'क' अस्मान् 'अभिदामति' हिनस्ति, 'मः' शत्रुः ‘एतम्' 'अमानम्' उप- धीयमानं पाषाणम् 'सच्छतु' प्रानोतु ; पाषाणं प्राय खयमेव व्याधितो भववित्यर्थः। 'दक्षिणतः' इत्यादिभिस्त्रिभिः पदैः चयो मन्त्रा भिधन्छ। तेषु त्रिवपि अवशिएमनुषचनीयम् । तैरेतेश्चतुर्भिमन्त्रैः माध्यमुपधानं विधत्ते,-"देवासुराः संयत्ता श्रामन् ते असुराः दिग्भ्यः था अबाधन्त तान् देवाः हवा च वजेण च पानुदन्त यज्रिणीरुपदधाति हवा च एव तण च यजमानो भाटव्यान् अप नुदते इति । यदा 'देवामराः' युद्धो- द्यताः, तदानीम 'अमराः' चतम्भ्यः 'दिग्भ्यः' आगत्य मर्वतो बाधितवन्तः । 'तान' अमगन् 'देवाः' 'इव्वा' वनमदृशन पाषाणन च तान् अमुगन्' 'पानुदन्त' । ततो 'यजमानः' भारव्यापनोदनाय 'वत्रिणी' उपदध्यात् । तस्य चोपधानम् चितेर्बहिर्दशं विधत्ते,-"दिन उप दधाति देवपुराः एव एता: तनूपानी: पऍहते " इति । याः 'एता:' वजिण्यः, ताः 'देवपुराः' 'एव' देवानामिन्द्रादीनां पुरम्यानीया एव । तनपानीः अमच्छरीरस्य पालयित्रीः । एतादृशीः परितः स्थापयति । एतदपि नक्षत्रेएकात्राह्मणाद् (५।४।१) ऊई द्रव्यम् । यत्पूर्व विहितं “वमोधारां जुहोति" (५ । ४ । ८) इति । * एवमेव सर्वत्र पाठः। यत्र पुनः 'तान् पसरान्' इति पाठः पधिक इव प्रतिभाति ।

·२२४ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.प.] तदेतदनूद्य विशेष वकुम्, श्राबातमपि (४।७१) मन्त्र पुनः पठति,- "श्रमाविष्णू मनोषमा इमाः वर्धन्तु वां गिरः द्युम्नैर्वाजेभिः श्रा गतम्"(४) इति। हे 'श्रमाविष्णू', 'दमाः' 'गिरः' अस्माभिः प्रयुक्ताः स्तुतिरूपा वाचः सजोषमा' 'वा' परस्परं समानप्रीतियुक्तो युवां 'वर्धन्तु' परितोषयन्तु । युवाच्च 'द्युम्नैः' धनैः ‘वाजेभिः' अत्रैश्च महिती 'श्रा' 'गतम्' इहागच्छतम् । तमिमं मन्त्र विनियुक्त, "ब्रह्मवादिनो वदन्ति यत् न देवतायै जुहति अथ किंदेवत्या वमोधीग इति अग्निर्वसुः तस्य एषा धारा विष्णुर्वमः तस्य एषा धारा अनावैष्णव्या ऋचा वसोधीरां जुहोति भागधेयेनैव एनौ ममर्धयति अथो एतामेव आहुतिम् आयतनवतीं करोति यत्कामः एना जुहोति तदेव श्रव रुन्धे)" इति । अत्र 'ब्रह्मवादिनः' एवं विचारयन्ति, वसाधागया मन्त्र "वाजश्च मे प्रमवश्च मे” (४।७।१।१) इत्येवं फलप्रार्थनैव प्रतीयते, न तु काचिद्देवता प्रतिपाद्यते । विधिवाक्ये अपि प्राज्यधारारूपं द्रव्यमेव प्रतीयते, न तु काचिद्देवता। एवं मति, होतारः 'देवताये' यस्मात् 'न' 'जुकृति', तस्मात् 'किंदेवत्या' दयं 'वमोधीरा' ? इत्येवं प्रश्नः। तत्राभिज्ञा उत्तरमेवमाहुः,-विधिवाक्यगतेन वसुधारा- शब्देनैव द्रव्यदेवतासम्बन्धः प्रतीयते। वामयतीतिव्युत्पत्त्या 'वसुः' 'अनिः', 'तस्य' यमाज्यधारा वमोधारा । एवं विष्णावपि योज- नीयम्। यद्यप्येतौ देवो “वाजश्च मे" इत्यादिना न प्रतीयते, तथापि अनया सचा प्रतीयेत। तस्मात् एतया 'वसोधीरां' जुयात्। तथा मति, उचितेन भागेनेतौ तोषयति । अपि च ।

·[का०५।०७..] वेदार्थप्रकाये। २६५ 'एताम्' 'आहुति' देवतारूपाधारवती 'करोति' । किञ्च यत्फलं कामयित्वा 'जुहोति' तत्प्राप्नोति। प्रकारान्तरेणैतां प्रशंमति,-"रुद्रो वै एष यदनिस्तम्यते तनवौ घोरा अन्या शिवा अन्या यत् शतरुद्रीयं जुहोति या एवं प्रस्य घोरा तनः । तेन शमयति यत् वमोधीरां जुहोति या एवं प्रस्य शिवा तनूः तां तेन प्रोणाति)इति । शतरुद्रीयहोमेन उग्रातनोः शान्तावपि शिवातनो: प्रीत्यर्थोऽयं वमोधाराहोमः इति अन्य प्रशंसायां विशेषं विधातुमयं प्रमङ्गः कृतः । तं विशेषं विधत्ते.- “यो वै वमो गये प्रतिष्ठां वेद प्रति एव निष्ठति यत् श्राज्यमुच्छिष्येत तम्मिन् ब्रह्मोदनं पचेत् तं ब्राह्मणा- श्चत्वारः प्राश्रीयः एष वै अग्निर्वैश्वानगे यत् ब्राह्मणः एषा खन्नु वै अमे प्रिया तन: यत् वैश्वानरः प्रियायामेव एनां तनवां प्रतिष्ठापयति)" इति। 'य:' यजमान: वमोर्धागया: प्रतिष्ठाप्रकारं 'वेद,' म: 'प्रति'- 'तिष्ठति' 'एव'। कामौ तम्या: प्रतिष्ठा? इत्युच्यते,-होमावशिष्टे प्राज्ये ब्रह्मौदनं एक्का ब्राह्मणानां प्राशनं यत्. मेव प्रतिष्ठा । ब्राह्मणम्य सळपुरुषप्रियत्वेन वैश्वानररूपत्वात्, वैश्वानरम्य च अमिप्रियशरीरत्वात् तम्मिन्नेव प्रियशरीर तम् अग्निं 'प्रतिष्ठापयति'। यदुकं सत्रकारेण,-'यदाज्यमुच्छिध्येत तम्मिन् ब्रह्मौदनं पक्का चतुरो ब्राह्मणाम् भोजयेचतु:शगवमोदनं पक्का ताननं भोजयेत् प्राशितवाचतस्रो धेनूर्दद्यात्' इति ; तच्च दानं विधत्ते, "चतम्रो धेनूर्दद्यात् ताभिरेव यजमानः अमुग्मिन् लोके अमिं दुहे')" दति।

·२६५
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये।
[का.प्र.प.१]
अत्र मीमांसा
बतीयाध्यायस्य षष्ठपादे (१९१०) चिन्तितम्,-
अखण्डादीएकाधाः चित्रिस्यादिषु नोचिताः ।
मन्ति वा? वाक्यमप्यत्रानारभ्योकं ततो न ते ॥
प्रकृतापूर्वमम्बन्धात्तादृशादपि वाक्यतः ।
अखण्डत्वादयोऽग्न्याश्चित्रिण्यादिषु मन्ति ते ॥
अनारभ्य श्रूयते,-'चित्रिणीरुपदधाति' इति, 'वजिणीरुपदधाति'
इति च। अग्निप्रकरणे इष्टकानां धर्माः श्रुताः 'प्रखण्डामकृष्णा
कुर्यात्' इति। पूर्वत्र अंश्वदाभ्ययोरुत्पत्तिवाक्यस्य अनारभ्याधीतत्वेऽपि
विनियोजकवाक प्रकरणाधीतम् । चित्रिण्यादिनामकानाम् इष्टका-
विशेषाणां विनियोजकवाक्यमप्यनारभ्याधीतम् । तच चित्यन्तरे
ताश्चिचिणीविनियुक्त । अखण्डत्वादिधर्मास्तु घलां चितीनां मध्ये
प्रथमचितौ पानाताः । तस्मात्, ते 'चिचिण्यादिषु नोचिताः' इति प्राप्ने
ब्रूमः, यद्यपि उत्पत्तिविनियोजकवाक्ययोरन्यतरम्यापि प्रकरणपाठो
नास्ति, तथापि “य एवं विद्वानगिं चिनुते” इति प्रकृतम्
यदेतदग्न्यपूर्व, तत्सम्बन्धित्वेनैव चिविण्यादयोऽपि अप्रकरणपठितेनापि
वाक्येन विनियुज्यन्ते । अखण्डत्वादयश्च अग्निमाधनभूतेएकाधर्माः, न
तु प्रथमचितिधर्माः । तस्मादनिमाधनभूतासु चिविण्यादीएकाखपि
ते मन्ति।
पञ्चमाध्यायस्य हतीयपादे (०१०) चिन्तितम,-
चिचिण्यादेखत्तमायामुपधानं पुराऽथवा ।
प्रत्यवायादुत्तमायां, मध्यमाया वाक्यतः ॥
।

·[का०५/प्र.प.३] वेदार्थप्रकाश। २९७ उत्तमायां पञ्चम्यां चितौ निविण्यादेरनाग्भ्याधौताया इष्ट- काया उपधानमुक्रम् । तथा मति, प्रकरणाधीनानां कृष्तकमाणामिष्ट- कानां परस्यग्व्यवधानं न प्रसज्येत-इति चेत्। मैवम्, 'याचित् ब्राह्मणवतीमिष्टकामभिजानीयात्, तां मध्यमायां चितौ' इति वाकोन अनारभ्याधीवेन ब्राह्मणेन विहितानामिटकानां मध्यमचितौ विनि- वेश: ॥ तत्रैव (८०) अन्यचिन्तितम, नोक-पृणात ऊचे स्याञ्चिविण्यत ततः पुग। बादगयणदृश्यो, पूरणोक्रेस्ततः पुरा॥ 'चित्रिणीरूपदधाति', 'वनिणरुपदधानि', 'भृतेएका उप- दधाति' इति विहितम्। चित्रिण्यादिकं मध्यमायां चितौ लोक- पृणाभिधाया दशकाया अर्ध्वमुपधेयम् । कुतः ।। बादरायणन तथा दृष्टत्वात् । “अन्ते तु बादगयणः” (मी० ५।२।१८) इति सत्रण बादरायणम्य मतमुपन्यस्तम् । म हि भागनूनामन्न निवेशमाह,- लोक-पृणा च प्रकरणपठितानाम् अन्तिमेयका, तनम्नस्या जम्ने चित्रिण्यादिकम्-इति प्रानं, बमः, "लोक छिद्रं पृण" (४।२।४।४) इत्यनेन मन्त्रण उपधीयमाना दएका लोक-पृणा। तम्या: कमणि ऊनत्वादिदोषपरिहारेण मम्यूनिहतत्वं मन्त्रनिङ्गादवगम्यते । ब्राह्मणेऽवमानातम्,-'यदेवास्योनं यच्छिद्रं तदंतया प्रग्यति लोक पृण छिद्रं पृण' इति । यद्येतस्या दटकाया ऊ चिचिणादयः उपधीयरन, तदानों चित्रिण्यादिगते अनत्वच्छिद्रत्वं न पूर्वयाताम । सम्मात् लोक-पृणात: पूर्व चित्रिण्याधुपधानम् । विनियोगविशेषः-इति चादर्भ पुस्तकपाठः । प्रण ·२९ तेत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का ५/प्र.प..] इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाधे कृष्णयजुः- महिनाभाव्ये पञ्च नकाण्डे मप्तमप्रपाठके दायो नुवाकः ॥ • ॥ सप्त चित्ति जहामि मनसा पृतेनेत्याहादाभ्या वै नामैपाइतिर्वैश्वकर्मणी नैनं चिक्यानं भ्रातव्यो ददो- त्यथा देवता एवाव रुन्धे) अग्ने तमद्येति पङक्त्या जुहोति पयाहुत्या यज्ञमुखमा रभते ने अग्ने समिधः मप्त जिवा इत्याह होचा एवाव रुन्धेऽग्नि- देवेभ्योऽपाकामद्भागधेयम् ॥१॥ इच्छमानस्तस्मा एतद्वागधेयं प्रायच्छन्तद्दा अग्ने- रमिहोत्रमेतर्हि खल्नु वा एष जातो यहि सर्वश्चितो जातायैवास्मा अन्नमपि दधाति स एनं प्रीतः प्रोणाति वसीयान् भवति'" ब्रह्मवादिना वदन्ति यदेष गार्हपत्यश्चीयतेऽथ क्वास्याहवनीय इत्यूसावादित्य इति ब्रूयादेतस्मिन् हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुद्धति ॥२॥ य एवं विद्वानग्निं चिन्ते साक्षादेव देवता ऋधाति अमे यशम्विन् यशसेममर्पयेन्द्रावतीम चितीमिहावह। अयं मूहा परमेष्ठीसुवाः समानाना- ·का.प.] वेदार्थप्रका। मुत्तमश्लोको अस्तु''। भद्रं पश्यन्त उप मेदग्ग्रे तपा दीक्षामृषयः सुवर्विदः । ततः क्षचं बलमोजश्च जातं तदस्मै देवा अभि सन्त्रमन्तु । धाता विधाता परमा माम . उत संटैक् प्रजापतिः परमेष्ठी विराजा। स्तोमा- ग्छन्द्रासि निविदा म ाहरेतस्मै राष्ट्रमभि स- । अभ्यावतंव मुप मेत साकमय शास्ता- धिपतिवी अस्तु । अस्य विज्ञानमन सरभध्वमिम पश्चादन जीवाथ सर्वे । राष्ट्रभृत एता उप दधात्येपा वा अमेश्चिती राष्ट्रमृत्तयैवास्मिन्नाष्ट्र दधाति, राष्ट्रमेव भवति नास्माद्राष्ट्र भ्रशते ॥ ४ ॥ भागधेयं । जुवृति। परमा। राष्ट्रं दधाति । मप्त च॥ ४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥ चित्रिण्यश्च वमोधागम्ताय ममुदीरिताः । अथ चर्थ होमविशेषाः गभदाग्य दर कायाभिधीयन्ते । यदुकं सूचकारेण,-'चितिं जहोम्यने नमद्यामिनि द पाहताईला' दति।

·सैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। (का/प्र.प..] तत्र प्रथमाहुतेविधि मन्त्रव्याख्यानेनोनयति, "पित्ति जुहोमि मममा तेन इति पार श्रदाभ्या वै नाम एषा पाहुतिः वैश्वकर्मणी म एनं चिक्यानं भ्राहव्यो दभोति अथो देवताः एव अव रन्ध(१)" इति । अयं मन्त्रः पूर्वम् “आपो वरुणस्य पात्रयः" (५।५।४) इत्य- नुवाके ममाबातो व्याख्यातश्च । तमिमं होममाधानत्वेन पठेत् । प्रस्था पाहुतेः 'प्रदाभ्या' इति 'नाम', रक्षोभिः कैरपि विनाशयितु- मशक्यत्वात् । मा च विश्वकर्मदेवताका, तमिमन मन्त्रे 'विश्वकर्मणे इत्यामानात् । अस्थामाहुतौ हुतायां चितवन्तम् ‘एनं' यजमान 'भ्राहव्यो' 'न' हिनम्ति । तस्मादेतां जुहुयात् । अपि चैतां जुहत् पुरुषो 'देवता:' प्राप्नोति ‘एव' । अथ द्वितीयामाहुतिं विधन,-"प्रने तम् अद्य इति पकया जुहोति पङजया आहुत्या यज्ञमुखम् पा रभते २॥” इति । अयं मत्रचतुर्थकाण्डे “अनिधी" (४।४।४) इत्यनुवाके पठितो व्याख्यातश्च । पङ्किच्छन्दमा हयमाना येयमाहुतिः, तया यज्ञप्रारम्भ प्राप्नोति । "प्राचीमनु प्रदिशम्" (५।४ । ७) इत्यम्मिन ब्राह्मणानुवाके 'पूर्णया जुहोति' इति यदिहितं, तदेवानूध प्रशंमति,-"मत ते अग्ने समिधः मप्त जिहाः इति श्राह होत्राः एव व रुन्थे अनि- दवेभ्यो अपाकामत् भागधयम् इच्छमानः तस्मै एतद्भागधेयं प्रायच्छन्. एतत् वै अनः अग्निहोत्रम् एतर्डि वै एष जातो 'बस्याडतेः' इति सर्वत्र पाठो न समीचीनः ।

·[बा...] वेदार्थप्रकारे। बहि सर्वचितो जाताय एव अम्मै पत्रम् अपि दधाति म एनं प्रीतः प्रीणाति वमीयान् भवनि(३)" इति । अयश्च मनश्चतुर्थकाण्डे "प्राचीम्" (४।६।५) इत्यनुवाके ममावातो व्याख्यातश्च । तम्मिन् मन्त्रे 'सप्त होचाः' इत्यभिधानात् अनया पाहत्या होत्रकान प्रशा- स्वादीन् अधीनान करोति। किञ्च देवैर्दत्तो योऽयमगंभीगः, तद्रूप- त्वात् यमाहुतिः अन्य चीयमानम्य 'अ' श्रग्निहोत्रम्' इत्युच्यते । यस्मिन् काले माकन्येम अयमानः 'चितः,' तदैवायम् उत्पत्रो भवति: उत्पवाय च तस्मै तदाइतिरूपम् 'अनं' मम्पादितं भवति । तेन च हप्तोऽनिर्यणमानं प्रीपयति। म च यजमानो धनपतिर्भवति । एतदक म "प्राचीम" (४।६।५) इत्यनुवाके एव द्रष्टव्यम् । अथात्र चीयमानमनिं प्रश्नोत्तराभ्यामादित्यरूपंण प्रशमति,- महावादिनो वदन्ति यत् एष गाई पत्यः चौयते अथ क अन्य प्राइवनीयः इति अमौ श्रादित्यः इति ब्रूयात् एनम्मिन हि मान्यो देवताभ्यो जकति य एवं विद्वान अनि चिनुते माक्षात् एव देवताः सोति()" इति । अन्यत्र 'अनिता 'अग्निहाता ग्रहपतिः' इत्यादिषु मन्त्रेषु अंग्रहपतित्वमुकम् । ग्रहपतिस्वामिकः कश्चित् ' प्रदेश गाईपत्यः । एवं मति पूर्वस्मिन् वाक्य 'एतदा अग्रिहोत्रम्' इति चितेऽनौ हयमानायाः पूर्णाहुतेनिखामिकत्वाभिधानात् माऽप्ययं बीयमानो गाईपत्यः मंपन्नः । तम्मात् श्रावनीयो न लभ्यते । श्रा समन्तात् सर्वे देवा यच इयन्त मोऽयम आहवनीयः । मर्वस्यापि - 'सहपतिखामिकश्चित्' इति बाद एन्तक पाठः एवं रह पतिम्वामी कचित्' इति का• की• पुस्तके पाठो न ममीचीमः ।

·तिरीरसंहितामाथे। [Tue.] तिप्रदेशव पन्यहोमाधारवेन माईपत्यत्वे गति देवतान्तरोमार्य: पाहवनीयः 'अस्य यजमानस्य कुच सम्भवेत् ? इत्येवं ग्रहावादिना प्रमः। तपाभितः कश्चित् उत्तरमेवं ब्रूयात्,-'असौ श्रादित्यः' एव यजमानस्य पाहवनीय इति, आदित्ये हि सर्वदेवार्थी होमः क्रियते ; 'अनौ प्रासाइतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते' इति मतेः । एवं सति यो यजमानश्चीयमानस्य श्ररादित्यरूपत्वं ज्ञात्वा चयन करोति, सोऽयं 'माक्षादेव' अव्यवधानेन 'देवताः' तोषयति । यदुवं सूचकारेण,-'ने यातिविति चतसो रातः पुरसादुपधाय' इति। तदेतदिधातुम् उत्पादनायेषु मन्त्रेषु प्रथमाचमार,-"अमे यशखिन् यसमा इमम् अर्पय इन्द्रावतीम् अपचितीम् इह था वह। अयं मूर्धा परमेष्ठी सुवर्चा: ममानानाम् उत्तमोकः अस्तु()" इति । प्रभूतं यशो यस्यास्ति म यशखी, ताज हे अने, 'दम' यजमानं 'यशमा' 'अर्पय' मंयोजय । 'रन्द्रावतीम्' द्रस्य योग्यां 'अपचिती' पूजाम् 'दई' कर्मणि त्रा-वह' सम्पादय । 'पयं' यजमानः त्वत्प्रमादात् 'समानानां 'यजमानानां मध्ये 'मूर्धा' शिरस्थानीयः, 'परमेष्ठी' उत्तमम्थान निवासी, 'सुवाः' शोभनकालिः, 'उत्तमयोकः' मत्कीर्तियुकच 'अस्तु' । अथ दितीया,-"भद्रं पश्यन्तः उप सेदुः प्रये तपो दीवाम षयः सवर्विदः। ततः क्षचं बलम् भोजश्च जातं तदस्मै देवा अभिषवमन्नु()" इति । 'ये' पूर्वस्मिन् काले 'सुषयः' केचित् महात्मान: 'भद्रं' कल्याणं कर्मफलं 'पश्यन्तः' शास्त्रदृष्या निश्चिन्वाना: 'तेः' इति का की पुस्तके पाठः ।

·[का.प्र.प.] वेदाचप्रकाये। १.५ 'सुवर्विदः' वर्ग लधुकामाः 'तपः' कर्माणभूतम् अनानारिक, 'रोग' मौल्यादिनियमविशेषञ्च'उप'-'सेदुः' अनुष्ठितवन्तः। ततोऽनुहानात् तेषां 'क्ष' क्षतादनिष्टात् चाणं रक्षणं, 'वलं सगरमामयं, 'घोषः' धातुपुष्टिश्च इत्येतत् सवं 'जात' मम्पन्न; 'तत्' फलं सर्वम् 'परी' यजमानाय देवाः' 'अभि'-'मत्रमन्नु' मर्वतः मम्पादयन्तु । अथ वतीयामाह,-"धाता विधाता परमा खत मन्दृक् प्रजापतिः परमेष्ठी विगजा म्तोमाः छन्दामि निविदा मे पाडः एतसो गाम् अभि मनमाम()" इति। 'परमा' परमः उत्समो 'धाता' पोषको यो देवः, यश्च विधाता' स्वष्टा, 'उत' अपिच ‘मन्दृक्' मम्यगभिजः 'प्रजापतिः' प्रजानां पालकः, परमे उत्कृष्ट मत्यलोकादौ तिष्ठति इति 'परमेष्ठी', 'विराजा' ब्रह्माण्डकपया विराणमा पहितः, तादृशो यो देवः, ये च 'स्तोमाः' विदादयः, यानि च 'इन्दामि' गायचादीनि, याश्च निविदः' 'देवेद्धमन्विद्ध'-इत्यादीनि निवि- त्पदानि, मर्वे 'मे' मदर्थम् 'पाहुः' बुवस्तु । तैर्वकाव्यं प्रदीते,-'एतम्मे' यजमानाय 'राष्ट्रम्' 'अभि'-'मनमाम' देशाधिपत्यं मर्वतः म्पादयाम। तदिदं तैर्वक्रव्यम् । अथ चतुर्यो,-"अभ्यावर्तध्वम् उप मा एत माकम् अय५ शाखा अधिपतिर्वः अम्त । अन्य विज्ञानम् अनु मग्मध्वम् इमं पथात् अनु जीवाथ म८)" इति। हे मनुष्या:, 'मर्व सर्वतः बागपत। 'माक' परम्पर मिलित्वा 'मा' मनीयं यत्रमानं 'उप' समीपम् ‘एत' आगच्छत । 'प्रय' यजमान: 'क' युमाकं 'भारता' अनुशासकः 'अधिपतिः' अधिकं पातचिता , यूयं 'अभ्यावी

·तेत्तिरीयसंहितामाध्थे।
[का०५/प्र.प.५]
'अस्य यजमानस्य 'विज्ञान' चित्तवृत्तिम् अनुसत्य 'मरभध्वं सम्यक
प्रवर्तध्वं । 'दम' यजमानम् अनुसृत्य ‘पश्चात्' 'जीवाथ एनं यजमान
मंविज्ञानेन दन जीवितं ग्टहीत इत्यर्थः ।
एतमन्त्रैः माध्यमुपधानं विधत्ते,-"गत एताः उप दधाति
एषा वै अग्रेः चितिः गमत् तया एव अस्मिन् राई दधाति
राष्ट्रमेव भवति न अम्मात् राष्ट्र भ्रशते()" इति । राशब्दोपेतान
मन्त्रान् विधति तैरुपधीयन्ते इति 'रामतः'; एतदुपधानेन निष्यत्रा
या 'चितिः', मा 'एषा' 'अमेः' मम्बन्धिनी 'रामृत्' इत्युच्यते ।
'तया' 'एव' अम्मिन' यजमाने 'राष्ट्र' म्थापयति । तच 'राष्ट्रम्'
अम्याधीनमेव 'भवति' 'अम्मात्' यजमानात् तत् 'राष्ट्र' कदाचिदपि
'म' भ्रयं भवति । एतच्च नक्षत्रेष्ठकाब्राह्मणात् (५।४।१) जय
द्रष्टव्यम् ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:-
मंहिताभाष्ये पन्नमकाण्डे मप्तमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥
यथा वै पुत्रो जातो मियत एवं वा एष वियते
यस्यामिरुख्य उद्दायति यनिर्मथ्यं कुर्यादिछिया-
बाढव्यमस्मै जनयेत्स व पुनः परीक्ष्यः स्वादेवैन योने-
जनयति नामै भारव्यं जनयति तमो वा एतं यजाति
यस्याग्निरुख्य उद्दाति मृत्युस्तमः कृष्णं वासः कृष्णा
धेनुर्दक्षिणा तमसा ॥१॥

·का०५।०७.५] वेदार्थप्रकाये। एव तमो मृत्युमपहते २' हिरण्यं ददाति ज्योति हिरण्यं ज्योतिषैव तमोऽपहतेऽथो तेजोवै हिरण्यं तेज एवात्मन्धत्ते (९ सुवन धर्मः स्वाहा सुवीर्कः स्वाहा सुवर्न शुक्रः स्वाहा सुवर्न ज्योतिः स्वाहा सुवर्न सूर्यः स्वाहा' अर्का वा एप यनिरसावादित्यः ॥२॥ अश्वमेधो यदेता आहुतीर्जुहोत्यकीश्वमेधयारेव ज्योतीपि सन्दधात्येप ह त्वा अाश्वमेधी यस्यैतदनौ क्रियते' आपो वा इदमने सलिलमामीत् स एतां प्रजापतिः प्रथमाञ्चितिमपश्यत्तामुपाधत्त तदिय- मभवत् तं विश्वकमाऽब्रवीदप त्वायानीति नेह लोकोऽस्तोति ॥३॥ अब्रवीत्स एतां द्वितीयाश्चितिमपश्यत्तामुपाधत्त तदन्तरिक्षमभवत् स स यज्ञः प्रजापतिमब्रवीदुप त्वायानीति नेह लोकोऽस्तीत्यब्रवीत्स विश्वकर्माण- मब्रवीदप त्वायानीति केन मोपैष्यसीति दिश्याभि- रित्यब्रवीतं दिश्याभिरूपत्ता उपाधत ता दिशः। ॥४॥ अभवन् स परमेष्ठी प्र॒जाप॑तिमब्रवीदप त्वायानीति नेह लोकोऽस्तोत्यब्रवीत्स विश्वकमाणं च याचा- अवीदुप वामायानीति नेह लोकोऽस्तीत्यब्रूना५ स 39 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०॥प्र.प.५] एतां तृतीयाचितिमपश्यत्तामुपाधत्त तदसावभवत् । स आदित्यः प्र॒जाप॑तिमब्रवीदुप त्वा ॥ ५ ॥ बायानीति नेह लोकोऽस्तीत्यब्रवीत्म विश्वकर्माण च यज्ञश्चाब्रवीदुप वामायानीति नेह लोकोऽस्ती- त्यब्रूता स परमेष्ठिनमब्रवीदप त्वायनीति केन मोप- ध्यसीति लोकपृणयेत्यब्रवीत्त५ लोकपृणयोऽपत्तस्मा- दयातयाम्नी लोकंपृणयातयामा ह्यसौ॥६॥ श्रादित्यः- तान्नुपयोऽब्रवन्नप व आयामेति केन न उपैष्यथेति भूम्मेत्यब्रुवन् तान् दाभ्याच्चितीभ्यामुपायन स पश्चचितीकः समपद्यत । य एवं विहानग्निं चिन ते भूयानेव भवत्यभीमान लीकान् जयति विदुरैनं देवा अथो एतासामेव देवताना सायुज्यं गच्छति ॥७॥ तमसा। आदित्यः। अस्तीति । दिशः । आदित्यः प्रजापतिमब्रवीदप त्वा । असौ। पञ्चचत्वारिशच्च ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पचमोऽनुवाकः ॥॥ तिन पाहतयो रातस्तुर्ये समीरिताः । पथ पञ्चमे पुनः परीधनादयो विधीयन्ते। यदुकं सूचकारेण,- 'यस्यामिवख्य उदायेगापित्यादन्यं प्रणयेत्स एव पुनः परीध्यः' इति ।

·[का.म.प.५] बेदार्थप्रकारे। तदिदं विधत्ते,-"यथा वै पुत्रो जातो बियते एवं वै एष बियते यथामिरख्यः उदायति यत् निर्मन्थं कुर्यात् विच्छिन्द्या भारव्यम असी जमयेत् स एव पुनः परीभ्यः स्वात् एव एनं योनेजनयति न अम्मै चाटव्यं जनयति()" इति । 'यस्य' यजमानस्य उख्यामिः शाम्यति, तस्य पुत्रमरणतत् अग्निनानिमित्तं दुःखं जायते । तस्य निर्मन्थ्येन अग्न्यन्नरोत्पादने मति पूर्व: अग्निं 'विच्छिन्द्यात्' । म विष्टिनः अम्य यजमानम्य वैरिणं 'जनयेत्'। अतस्तत्परिहाराय गाईपत्यनिष्ठः 'मः' अनिः ‘एव' पुनरपि पानीय परितः काष्ठप्रक्षेपेण इन्धनीयः ; तथा मति म्वकारणादेव उत्पन्नत्वात् वैरिणं 'न''जनयति' । अत्रैव प्रायश्चित्तरूपां दक्षिण विधत्ते,-"तमो वै एतं ग्रहाति यम्यामिमग्य वायति मृत्युम्तमः कृष्णं वाम: कृष्णा धेनुदक्षिणा तममा एव तमो मृत्युम् अपहते २)" इति । 'यस्य' यजमानम्य उख्यानिः नयेत्, एनं यजमानं 'तमः' 'ग्टकाति; नच मृत्युरूपम् । अतस्तत्परिहाराय कृष्णवर्णमेकं वस्त्रं रुष्णव च 'धेनुः' 'दक्षिणा' तेन दातव्या । एवं मति तमोरूपत्वात् दक्षिणायाः तं मृत्युरूपं 'तमः' विनाशयति । अथ तत्रैव दानान्तरं विधत्तं,-"हिरण्यं ददाति ज्योति भियं ज्योतिषा एक तमः अपहते अथो तेजो वै हिरण्यं तेज एव प्रात्मन् धत्ते ," इति । हिरण्यरूपेण 'ज्योतिषा' मृत्युकपस्य तमसो विनाशनं युक्रम् । अपि च हिरण्यस्य नेमस्त्वात् श्रात्मनि 'तेम:' सम्पादयति । तदेतत् ब्राह्मणं भवन्ति द्रव्यम् । 'पूर्वम्' इति पाठो भवितुं यक्तः ।

·३०९ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। का०५/प्र०७/०५] । यदुक्तं सूत्रकारेण,-'सुवर्न धर्मः स्वाहेति पञ्चाकहिती त्या' इति । तदिदं विधातुं मन्त्रानुत्पादयति,-"सुवर्न धर्मः स्वाहा सुवर्न अर्कः स्वाहा मुवन शुक्रः स्वाहा सुवर्न ज्योतिः खाहा सुवर्न सूर्यः स्वाहा(४)" इति । 'सुवन' स्वर्ग दव, यथा स्वर्गे अवस्थिता देवाः दीप्यमानाः, एवं 'धर्मः' दीप्यमानो योऽनिः, तस्मै 'खाहा' इतमस्तु । एवमुत्तरत्रापि योज्यम्। 'अर्कः' अर्चनीयः। 'शुक्रः' प्रतिनिर्मलः । 'ज्योतिः' प्रकाशरूपः। 'मर्यः' मूर्यवर्णः श्रादित्यरूपः । एतैर्मन्नईमं विधत्ते,-"अर्को वै एष यदनिः अमौ श्रादित्यः अश्वमेधः यत् एता: आहुतीजुहोति अर्काश्वमेधयोरेव ज्योतीषि मन्दधाति एष ह वै अर्काश्वमेधी यम्य एतत् अनौ क्रियते” इति। योऽयं चीयमानः 'अग्निः' क्रतुमाधनभृतः, 'एषः' अर्चनीयत्वात् 'अर्कः' इत्युच्यते । योऽयम् 'श्रादित्यः', म एष क्रतुफलरूपत्वात् 'अश्वमेधः' इत्युच्यते। 'मवर्न' इत्येतन्मन्त्रहोमेन 'अाश्वमेधयोः' अन्यादित्ययोः यानि 'ज्योतींषि तानि मम्पादयति। 'यम्य' यजमानस्य अनिचयने तत् 'एतत्' बाहुतिपञ्चकं 'क्रियते', म 'एषः' एव यजमान: 'अर्काश्वमेधी' क्रतुसाधन-तत्फलाभ्यामुपेतः। एतच्च ब्राह्मणं "अग्निर्देवेभ्यः"(५।४।६) इत्यनुवाकान्ते द्रव्यम् । अथ चितीनां पञ्चानां प्रशंसा। तत्र प्रथमाश्चितिं प्रशंमति,- "प्रापो वै इदमगे मलिनमामीत् म एतां प्रजापतिः प्रथमां चितिम् अपश्यत् ताम्" उपाधत्त तत् इयम् अभवत् (६)” इति । यदिदं भुम्यन्तरितादिरूपं जगत्, तद् इदं' सृष्टः प्राक् अनेन रूपेण विभतं नासीत् , किन्तु 'आपः' एव श्रामीत्। ताम अमु भूतान्तरं ·[का०५/प्र.).५] वेदार्थप्रकाशे। ३.६ . " इति। न मिलितम् , किन्तु नैरन्तर्येण 'मलिलम्' एवं 'श्रासीत् । तदानीं 'प्रजापतिः' अवस्थातुमाधारः को वा भविष्यति ?-इति विचार्य 'एतां' 'प्रथमाञ्चिति' दृष्टा 'उपाधत्त' । तदानों मा चितिः 'यं' भृमिरूपा 'अभवत्', तत्रायं प्रजापतिरवस्थितः । अथ दिनीयाश्चिति प्रशंमति, - "तं विश्वकर्मा प्रवीत् उप वा यानि इति नेह लोकः अस्ति इति अब्रवीत् म एतां द्वितीयां चितिम् अपश्यत् ताम् उपाधत्त तत् अन्तरिक्षम् अभवत्। विश्वकर्माख्यः कश्चित् अन्यः अवस्थातुमाधारम् अन्नभमानः '' भूमौ अवस्थित प्रजापतिम् इदम् 'अत्रौत्',-अहमपि त्वाम् 'उप' श्रागच्छानि त्वत्ममीपे उपविशनि 'इति' । म च प्रजापति: 'दह' भूमौ तव अवकाशो 'न' 'अस्ति' 'दति' 'अत्रौत्'। ततः 'म:' विश्वकर्मा म्वन्याधार: को भविष्यति ?-दति विचार्य 'एतां' 'द्वितीयाश्चिति' दृष्ट्वा ताम्' 'उपाधत्त' । तदानों मा द्वितीया चिति: 'अन्तरिक्षम्' 'अभवत्' । नत्रायं विश्वकमा अवस्थितः । अथ दियाख्या इटकाः प्रशंमति,-"म यजः प्रजापतिम् अनवीत् उप वा आयानि इति नेह लोकः अम्ति इति अब्रवीत म विश्वकर्मणम् अत्रवीत् उप वा प्रायानि इति केन मा उपैयमि इति दिग्याभिः इति अत्रवात् तं दिग्याभिः उपेत् ता: उपाधत्त ता दिशः अभवन'" इति। यजाग्यन पुरुष म्याने पृष्ट मति प्रजापतिः परिजहार।. विकमा ‘तु 'केन' उत्कोचरूपेण माधनन मह मां प्रत्यागमिय्याम ?-दति पप्रच्छ । च यज्ञः 'दिम्याभिः' एकाभिः सह श्रागमिष्यामि-इत्यका तथैव ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र ...] गतवान् । “राज्यसि प्राची दिक्” (४।४।२) इत्यादिभिर्मन्बेर्दिनु उपधेया 'दिश्या', 'ताः' च उपहिताः मत्यो दिपाः 'प्रभवन्' । ततो यज्ञस्य अवकाशोऽभूत् । अथ तृतीयाश्चितिं प्रशंसति,-"म परमेष्ठी प्रजापतिमब्रवीत उप त्वा प्रायानि इति नेह लोकः अस्ति इति अब्रवीत् स विश्वकर्माणं च यज्ञच अब्रवीत् उप वाम् अायानि इति नेह लोकः अस्ति इति अबताए म एतां बतीयां चितिम् अपश्यत् ताम् उपाधत्त तत् असौ अभवत्()" इति । प्रजापतिर्विश्वकर्मा परमेष्ठी-इत्येते अयोऽपि एतस्यैव मूर्तिभेदाः । तत्र परमेष्ठिना प्रार्थितः प्रजापतिः भूमौ अवकाशम् अदत्त्वा परिजहार ; विश्वकर्मा यज्ञव-इत्येतावपि अन्तरिने दिक्षु च अवकाशमदत्त्वा परिजहतुः । ततः परमेष्ठी विचार्य 'हतीयाञ्चिति' दृष्ट्वा 'उपाधत्त' । मापि चितियाः 'अभवत् । तत्रायं परमेष्ठी खयमवस्थितः । अथ लोकंपृणेटका प्रशंमति,-"म श्रादित्यः प्रजापतिम चावीत् उप वा अायानि इति नेह सोकः अस्ति इति अब्रवीत् म विश्वकर्माणच यशच अब्रवीत् उप वाम पायानि रति नेह लोकः अस्ति इति अबूता म परमेष्ठिनम् अब्रवीत् उप खा पायानि पति केन मा उपैयमि इति लोकंपृणया इति अंबवीत् तं लोकंपृणया उपेत् तम्मात् यातयाबी लोक- प्रणा अयातयामा हि सौ श्रादित्यः १०)" इति । 'म आदित्यः' लोकंपृणाम् पानीतवान् । तस्याम् उपहितायाम् श्रादित्यस्य 'एकस्यैव' इति पाठो भवितुं युक्तः ।

·[पा.प्र.प.] पदार्थप्रका। अवकाशोऽभूत् । यस्मादियमादित्येन पानीता, 'तस्मात्' प्रगतमारा 'लोकंणा'; श्रादित्योऽपि अगतमारः पुनःपुनरावर्तमानोऽपि तस्मिन् जगदुपकारकस्य प्रकाशरूपस्य मारम्य अक्षीयमाणत्वात् । आदित्यवत् लोकंपृणा पुनःपुनः प्रयुज्यमानापि प्रतीयमाणमारा । यत्र यत्र* हितौ छिद्रमम्ति, तत्र तत्र लोकंपृणा प्रयुज्यते । अथ चतुर्थपञ्चमचिती प्रशंमति, “तान् अषयः अवम् उप वः आयाम इति केन न उपैष्यथ इति भूना इति अनुवन् तान द्वाभ्याश्चितीभ्याम् उपायन मः पञ्चचितीकः ममपद्यत" इति । 'तान्' प्रजापति-विश्वकर्म-यज-परमेथ्यादित्यान अन्ये केचित् 'वषयः' म्यानं प्रार्थितवन्तः ; ततः प्रजापत्यादिभिमत्कोचे याचिते मति उत्कोचबाडम्यं प्रतिज्ञाय चितिदयमानीतवन्तः। अतम्मषामवकाशो- ऽभूत् । तदेवं प्रास्ताभिश्चितिभि: अयमग्निः ‘पञ्चचितीकः' अभूत् । एतवेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशंमति,-"य एवं विद्वान अमिं चिनने भयान् एव भवति अभि इमान लोकान् जयनि निर: एनं देवा: अथो एतामामेव देवताना मायुज्यं गच्छनि"" इति । विद्यादि- गणममृद्धिःभूयस्त्वम् । लोकत्रयम्य स्वाधीनत्वं जयः । देववंदनं नाम एतदीया कीर्तिः। अपि च 'तामां' 'देवतानां' महभावं प्राप्नोति। इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयन:- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे मप्तमप्रपाठके पञ्चमोऽनताकः ॥ ॥ . • 'यत्र कुत्र' इति पादादिपुस्तक पाठो न सम्यक् । + ऐक्यतदीया कीतिः' इति का की• पु• पाठः । .

·३१२ तैत्तिरीयसंहितामाथे। [का०५/प्र.प.] वयो वा अग्मियदग्निचित्पक्षिणाऽनीयात्तमेवाग्नि- मद्यादात्तिमाच्छेत् संवत्सरं अतश्चरेत् संवत्सर हि वृतं नाति पशुवा एष यदमिहिनस्ति खलु वैतं पशुये एनं पास्तात् प्रत्यञ्चमुप चरति तस्मात् पश्चात प्राङपर्य अात्मनोऽहिसायै तेजोऽसि तेजी मे यच्छ पृथिवों यच्छ ॥ १॥ पृथियै मा पाहि ज्योतिरसि ज्योनिमें यच्छान्तरिक्षं यच्चान्तरिक्षान्मा पाहि सुवरसि सुवर्मे यच्छ दिवं यच्छ दिवो मा पाहि(१ इत्याहैताभिवा इमे लोका विता यदेता उपदधात्येषां लोकानां वित्यै स्वयमातुरमा उपधाय हिरण्येष्टका उप दधातीमे वै लोकाः स्वय- मातृणा ज्योतिर्हिरण्यं यत्स्वयमातृस्णा उपधार्य ! २ ॥ हिरण्येष्टका उपदधातोमानेवैताभिर्लीकान् ज्योति- मतः कुरुतेऽथा एताभिरेवास्मा इमे लोकाः प्रभान्ति याते अग्ने सर्ये रुच उद्यतो दिवमातन्वन्ति रश्मिभिः। ताभिः सीभी रुचे जनाय नस्कृधि । या वा देवाः सर्ये रची गोष्वश्वेष या रुचः। इन्द्रानो ताभिः साभी रुच नो धत्त रहस्पते । रुचं नो धेहि ॥३॥ ब्राह्मणेष रुच राजसु नस्कृधि । रुचं विश्येषु शुद्रेषु मयि धेहि रुचारुच इंधा वा अनि चिक्यानस्य ·३१३ . .. [का ५०प्र०७५.६] वेदार्थप्रकाशे। यश इन्द्रियं गच्छत्यनिं वा चितमीजानं वा यदेता आहुती होत्यात्मन्नेव यश इन्द्रियन्धत्ते ईश्वरो वा एष आतिमातार्योऽग्निं चिन्वधिकामति तत्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमान इति वारुण्यची ॥ ४॥ जुहुयाच्छान्तिरेवैपानेगुप्तिरात्मनः" हविष्कृतो वा एप याग्निं चिनते यथावै हविस्कन्दत्येवंवाएष स्कन्दति योऽग्निं चित्वा स्त्रियमति मंचावरुण्यामिक्षया यजेत मैत्रावरुणतामेवाबत्यात्मनोऽस्कन्दाय" यो वा अग्नि- मृतुम्थां वेदतुकतुरम्मै कन्यमान गति प्रत्येव तिष्ठति मंवत्सग वा अग्निः ॥ ५ ॥ कातुम्थास्तस्य॑ वसन्तः शिरा ग्रीमो दष्टियणः पक्षो वर्षाः पुच्छ शरदुत्तरः पक्षो हेमन्तो मध्य पूर्वपक्षा- श्चितयोऽपरपक्षाः पुरीपमहोराचाणीष्टका एप वा अनितुस्था य एवं वेदतुतुरम्मै कल्पमान गति प्रत्येव तिष्ठति प्रजापतिवी एन ज्येष्ठका धत्त ततो वै स ज्यद्यमगच्छद्य एवं विहानग्निं चिनते, ज्येष्ठामेव गच्छति ॥६॥ पृथिवों यच्छ । यत्स्वयमातृम्मा उपधाय । धेहि | ऋचा । अमिः। चिनुते। चीणि च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥०॥ 78.

·२१० तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.७चद] पुनःपरौन्धनाद्यच पञ्चमे समुदीरितम् । अथ षष्ठे व्रतचरणदिकमभिधीयते । यदुकं सूत्रकारेण,–'संवत्सरं न किचन प्रत्यवरोहेन च रामामुपेयाब पक्षिणोऽनीयात्' इत्यादि। तत्र पक्ष्यशननिषेधरूपं संवत्सरबतं विधत्ते,-"वयो वै अमिः यत् अनिचित् पक्षिण: अनौयात् तमेवामिम् अद्यात् बार्त्तिमाईत् संवमरं तं रेत संवत्सर) हि व्रतं न अति()" इति । योऽयं चौयमानः 'अग्निः', म पचिखरूप एव । “वयसां वा एष प्रतिमया चौयते” (५। ५॥३॥२) रति पूर्वमुकम् । एवं मति अयम् 'अग्निचित्' यदि 'पक्षिण:' भक्षयेत्, तर्हि 'अग्रिम् एव' भक्षितवान् भवति । ततो नियेत । अतस्तत्परिहाराय मंवत्मरमाचं पविभक्षणवर्जनरूप 'प्रत' 'चरेत्' । तस्मात् संवत्मरमतीत्य व्रतचरणं न कापि दृष्टम् तस्मात्ततपर्याप्तम् एतजाह्मणं, पूर्वोक्तञ्च (५।७।५।५) चिति- प्रशंसारूपं ब्राह्मणं मन्तेि द्रष्टव्यम् । अथ चित्यारोहणस्य पश्चिमदिनियमं विधत्ते,-'पशु ए यदमिहिनस्ति खलु वै तं पशुः य एनं पुरस्तात् प्रत्यञ्चम् उपचररि तस्मात् पचात् प्राङ् उपचर्य पात्मनः अहिमाये २" इति । प्रने पशुरूपत्वात् पुरस्तात् भारोहणे यथा पशुः गाभ्यां हिनस्ति नवत् अयमपि हिंस्थात् । तस्मात्' पश्चिमायां दिशि प्रामुखे 'उपर्य' पारोहणणेयः : तच 'पात्मनः' पारोढुः अहिंसायं भवति एतच "श्रमे तव श्रवो वयः" (५।२।६) इत्यनुवाके द्रश्यम्। पदक सूचकारेण,-'तेजोऽसि तेजो मे यच्छति हिरमेष्टकाम्'-

·[का•५/प्र.प.]
वेदार्थप्रका।
इति, 'ज्योतिरमि ज्योतिर्मयति हिरष्टकाम्' इति , 'सुवरसि
सवम यशेति हिरण्यष्टकाम्' इति च । तदेतदिधातुं मन्नानुत्पा-
दयति,-"तेजोऽमि तेजो मे यच्छ पृथिवौं यच पृथिव्यै मा पारि
ज्योतिरमि व्योतिर्म या अारियं यच्छ अन्तरिचात् मा पाणि
सुवरसि सवम था दिवं यच्छ दिवो मा पाहि(१)" इति ।
प्रथमचितौ उपधातव्ये हे हिरण्येष्टके, त्वं तेजोरूपासि । 'मे' मदर्थ
'तेजः' देहि । तथा 'पृथिवीं' देहि । यद्दा पृथिवौं मदुपकारिलेन
नियमय। तस्थाः पृथिव्याः सकाशान्मा 'पाहि', यथा प्रथिवौ
मोपद्रवं करोति तथा कुरु । एवं हतीयपञ्चमचितिविषययो-
रुत्तरयोर्मन्सयोर्याज्यम् । 'सुवः' स्वर्गसुखम् । 'दिवं' धुलोकम् ।
एतमन्त्रैः माध्यमुपधानं विधते,-"इत्याह एताभिः रमे
लोकाः विधताः यत् एताः उपदधाति एषां लोकानां विकृत्यै(४)"
इति। इत्युकान् मन्त्रानुपधानकाले पठेत् । एताभिः' हिरण्येष्टकाभिः
'रमे' चयो 'लोकाः' 'विश्ताः' । अतः एतदपधानं लोकत्ये
भवति ।
अयोपधानस्य तत्तञ्चितिगतस्वयमालाभ्य ऊर्ध्वकालं विधते-
"खयमावला, उपधाय हिरण्येष्टका उप दधाति इमे वे लोकाः
सयमावला ब्योतिहिरण्यं यत् स्वयमालाः उपधाय हिरणेष्ठकाः
उपदधाति इमान् एव एताभिन्नीकान् ज्योतिमतः कुरुते पो
एताभिरेव अस्मै इमे लोकाः प्र भान्ति" इति। एतच
"खयमालाम्" (५।२।८) इत्यनुवाके द्रष्टव्यम् ।
बदुर सूचकारेण,-'याते अग्ने सूर्य रुच इति तिस्रो र

·३९८ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.७/०६]] . इति । रुगाख्या पाहतौर्जुहुयादित्यर्थः । तत्र प्रथमामा, "यास्ते अग्ने सूर्य रुचः उद्यतो दिवम् पातबन्ति रम्मिभिः ताभिः सर्वाभिः रुचे जनाय नः कृधि ६)” इति। हे 'मे', 'सूर्य' सूर्यमण्डले स्थितस्य 'ते' तव 'उद्यतः' उदयं गच्छतः ‘याः' 'रुचः' दीप्तयः 'दिवं' धुलोकम् ‘ातन्वन्ति' सर्वतो व्यानुवन्ति, 'ताभिः' 'सर्वाभिः' 'रमिभिः' 'नः' 'जनाय अस्मदीयजनार्थ 'रुचे' 'कृधि' रुचं दीप्तं कुरु । अथ द्वितीयामाह,-"या वो देवाः सूर्यं रुचः गोषु अश्वेषु या रुचः इन्द्रानौताभिः मर्वाभिः रुचं नः धत्त हस्पते(७)"-इति। हे 'देवाः', 'वः' यमाकं सम्बन्धिन्यः सूर्यमण्डले ‘याः' 'रुचः' दीप्तयो वर्त्तन्ते, तथा 'गोषु' 'अश्वेषु' च 'या रुचः' वर्तन्ते, हे 'इन्द्रानौ', 'ताभिः सर्वाभिः' दीप्तिभिः 'नः' अस्मदर्थं 'रुचं' 'धत्त' दीप्तं कुरुत । अथ तृतीयामाह,-"रुचं नो धेहि ब्राह्मणेषु रुच५ राजसु नः कृधि रुचं विश्येषु शूनेषु मयि धेहि रुचा रुचम्(८" इति । हे अग्ने, 'नः' अस्मदीयेषु 'ब्राह्मणेषु' 'रुचं' 'धेहि' प्रकाशं कुरु । 'नः' अस्मदीयेषु 'राजस' 'रुचं' 'कृधि' प्रकाशं कुरु । तथा 'विग्येषु' वैश्येषु 'शूटेषु च ‘रुचं' प्रकाशं कुरु । तथा च 'रुचा' बदौयया दौया 'मयि' 'रुचं' 'धेहि' प्रकाशं कुरु । एतैमन्त्रैः साध्यं होमं विधत्ते,-"वेधा वै अनि चिक्यानस्य यशः रन्द्रियं गच्छति अग्निं वा चितम् ईजानं वा यदेता आइतौः जुहोति प्रात्मन्नेव यश: इन्द्रियं धत्ते।" इति । यो यजमानः ·[का.प्र.७०६] वेदार्थप्रकाशे। अग्निं चितवान् तस्य 'यशः' कौर्तिः इन्द्रियं मामयं वा अन्यत्र गच्छति । कुत्र ? इति चेत् । श्रूयताम, योऽयमिदानी चितः अमिः तं वा प्राप्नोति । यस्तु ईजानः पूर्व चिते नौ यागं कृतवान् नं वा प्राप्नोति । मर्वथापि अस्मद्यजमानात् अपगच्छति । एतैर्मन्त्रहोंमे तु तत् ‘यमः' इन्द्रियं च खात्मन्येव धारयति । एतच “अग्निवेभ्यः” (५।४।६) इत्यनुवाकादू द्रष्टव्यम् । यदुकं सूत्रकारेण,-'तत्त्वा यामि ब्रह्मण वन्दमान इति शालामुखौये हत्त्वा' इति। तदिदं विधत्ते,-"ईश्वरो वै एष प्रार्तिम् श्रा प्राः यः अमिं चिन्वन् अधिकामति तत् त्वा यामि ब्रह्मा वन्दमान इति वारुण्या ऋचा जुहुयात् शान्तिरेव एषा अनर्गुप्तिः श्रात्मनः(१०" इति । 'यः' यजमान: चयनकाले 'अग्रिम्' अधिका पादेनाकामति, 'एषः' यजमानो विनाशं प्राप्तुं ममर्थः। तत्परि- हाराय 'तत्त्वा यामि'-इति 'चा' जुहुयात्। मेयम् एक् “इन्हें वो विश्वतस्परोन्द्रं नरः" (२।१।११) इत्यनुवाके व्याख्याता । 'एषा' पाहुतिः 'अनेः' मनहेतुः, 'पात्मनः' यजमानस्य च रक्षणहेतुः । तच्च "अने तव अवो वयः" (५।२।६) इत्यनुवाके ;ष्टव्यम् । यथानिचयनादृषं तदङ्गत्वेन मौत्रामणौ पूर्व. विहिता एवमत्र मैत्रावरुणें विधत्ते,-"हविष्कृतो वै एष योऽग्निं चिनुते यथा वै हविः स्कन्दति एवं वै एष स्कन्दति योऽमिं रिला स्त्रियम् उपैति मैचावण्या आमिचया यजेत मंचावरणताम् एव उपैति श्रात्मनः अम्कन्दाय ११।" इति। 'यः' यजमानः 'अधि' 'चिनुते', .

·२१८ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.ब.] 'एषः' हविःस्वरूप प्राप्तः । तथा मति स्त्रीगमनस्य खरूपनायो हविर्माशममानः । अतस्तत्परिहारार्थं 'यजेत'। तेन यागेन वयं मित्रावरुणसम्बन्धितां प्राप्य यागादूर्ध्व हविषः उपयुक्रत्वात् हविःस्थानीयस्य खस्य गमनेऽपि नास्ति विमाशः । अथ अमिं संवत्मररूपकल्पनया प्रशंमति,-"यो वै अग्रिम ऋतुम्थां वेद ऋतः चतुः अस्मै कल्पमानः एति प्रति एव तिष्ठति संवत्सरो वै अग्निः चतुम्थाः तस्य वसन्तः शिरः गौमो दक्षिण: पक्षः वर्षाः पुछ५ शरत् उत्तरः पक्षः हेमन्तो मध्यं पूर्वपचाश्चितयः अपरपक्षाः पुरोषम् अहोरात्राणि इष्टका एष वै अग्निः चतुस्खा थम् एव वेद ऋतुः चतुः अस्मै कन्यमानः एति प्रति एव तिष्ठति(१२)" इति। चतुषु तिष्ठतौति अतुस्थाः संवत्मरः । तद्रूपम् ‘अग्नि' 'यः' 'वेद' मनसा भावयेत्, 'अस्म' यजमानाय म म ऋतुः स्वखोचित- भोगप्रदानसमर्थः मन् एनं प्राप्नोति । तद्भोगेन च अयं 'प्रति'-'तिष्ठति' । 'संवत्सरो वै श्रमिः' इत्यादि भावनाप्रकारः । 'य एवं वेद' इत्यादि पूर्वोतफलोपमंहारः । अथ फलान्तरेण प्रशंमति, "प्रजापति एतं ज्येष्ठ्यकामो न्यत्ति नतो वै म ज्येष्ठ्यमगच्छत् य एवं विद्वान् अनि चिनुते ज्येष्य मेव गच्छति(१)" इति । 'न्यधत्त' चितवानित्यर्थः । 'ज्येश्य अधोगुणाभ्यामाधिक्यम् । एतच सर्वमन्ते द्रष्टव्यम् । इति सायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका कृष्णयजु:- संहिताभाथे पञ्चमकाण्डे मप्तमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः । ॥ ।

·का०५/प्र.७५०७] वेदार्थप्रकाशे। . यदाकूतात्समसुखोदो वा मनसो वा संमृतचक्षुषो वा। तमनु प्रेहि सुकृतस्य लोकं यवर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः । एत५ संधस्थ परि ते ददामि यमावहा- च्छेवधिं जातवेदाः अन्वागन्ता यजपतिर्वो अच तर म जानीत पामे व्योमन्(२)। जानीतादेनं परमे व्यामन देवाः सधस्था विद रूपमस्य । यदागच्छात् ॥ १ ॥ पथिभिर्देवयानैरिष्टापूर्ते कृणुतादाविरम। सं प्र चवध्वमनु सं प्र याता पृथो देवयानान् कृणुध्वम् । अस्मिन्सधस्थे अध्यत्तरस्मिन् विश्वेदेवा यजमानश्च मीदत' । प्रस्तरेण परिधिना सुचा वेद्या च बहिया। काचेमं यज्ञं ना वह सुवर्देवेषु गन्तवे")। यदिष्टं यत् पंगदानं यदतं या च दक्षिणा तत् ॥ २ ॥ अग्निवैश्वकर्मणः सुवर्देवेषु नो दधत् । येना महसं वहसि येनाने सर्ववेदसं । तेनेमं यज्ञं ना वह सुवर्देवेषु गन्तवे । येनामे दक्षिणा युक्ता यज्ञं वहन्तृत्विजः। तेनेमं यज्ञं ना वह सुवर्देवेषु गन्तवे)। येनामे सुकृतः पथा मधोर्धारा व्यानशुः । तेने म यज्ञं ना वह सुवर्देवेषु गन्तवे । यच धारा अनपेतां मधातस्य च याः । तदमिश्वकर्मणः सुवर्देवेषु नो दधत् ॥ ३ ॥ . •.

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [का•ाप्र०७०७] आगच्छात् । तद् । व्यानशुः । तेनुमं यज्ञं नो वह सुवर्देवेषु गन्तवे । चतुर्दश च ॥ ७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ व्रतेष्टकाप्रशंसा हि सर्वाः षष्ठे समौरिताः । अथ मप्तमे प्राकृतिमन्त्रा उच्यन्ते। यदु सूचकारेण,-'यदा- कूतादिति। दशाकूतौर्डवेति' । तत्र प्रथमामाह,-"यद् अाकूतात् समसस्रोत् हृदो वा मनसो वा संभृतं चक्षुषो वा। तमनु प्रेहि सुष्कृतम्य लोकं यत्र सृषयः प्रथमजाः ये पुराणा:(१)इति । प्राकृतादिभिः ‘सम्भृतं' सम्पादितं यत्फलं पूर्वी यजमानमः ‘ममसुखोत्' सम्यक् प्राप्तवान्। हे यजमान, वं 'सुकृतस्य लोकं त्वदीयस्य कर्मण: फलभूतं 'त' भोगम् 'अनु प्रेहि' अनुक्रमेण प्राप्नुहि । प्राकृतं मंकल्पः अक्षयं सुखं प्राप्नोमोत्येवंरूपः। पदयं चित्तं श्रुतिस्मत्युदितसाधनोपायचिन्तनम्। मनः अन्तःकरणं तदनुकूलप्रवृत्तिनिवृत्त्यात्मकम् । चक्षुषः चक्षुषा लक्ष्यन्ते यानि सम्यगनुष्ठानेनाभिमतं फलं माधयन्ति । एतैः सर्वैः सम्पादितं प्राप्नुहोत्यन्वयः । 'यत्र' यस्मिन् सुचतस्य लोके 'प्रथमजाः स्वयम्भूप्रभृतयः 'ऋषयः' सर्वज्ञाः पामते। 'ये' च 'पुराणाः' पूर्व यजमाना: मन्ति, तेऽपि. यत्र पामते, 'तम्' 'अनु-प्रेहि। अथ दितीयामाह,-"एत५ मधम्थ परि ते ददामि यम् श्रावहात् शेवधि जातवेदाः । अन्वागन्ता यजपतिवः अषत म ।

·[का.प्र.प.७] वेदार्थप्रकाथे। . जानौत परमे व्योमन्(२)" इति। हे सधस्थ' पविग्यजमानेरस्माभिः मह अस्यां यज्ञभूमाववखित, हे अने, 'ते' तुभ्यं 'एतं' यजमानं 'परि'-'ददामि रक्षार्थ बद्धस्ते ददामौत्यर्थः । 'जातवेदाः उत्पवाना प्राणिनां योगक्षेमाभिज्ञः त्वं 'वधि' निधिवद्रक्षणीयं, 'यं' यजमानम् 'श्रावहात्' श्रावहमि,-मदीयोऽयमिति स्वौकरोषि, तं यलमान परिददामौति पूर्वबान्वयः । हे देवाः, 'यज्ञपतिः' अयं यजमानः 'वः' युमान् 'अन्वागता' युभाकं पृष्ठे श्रागमिष्यति । 'प्रत्र' अस्मिन् ‘परमे' 'व्योमम्' उत्कृष्टविशिष्टरक्षणयोग्ये स्थाने भवदीये लोके 'तं' यजमानं 'जानीत' 'स्म' मर्वथा रक्षणीयोऽयमिति स्मरत। - अथ हतौयामाह,-"जानौतात् एनं परमे व्योमन् देवा: मधस्था विद रूपम् अन्य यत् श्रागच्छात् पथिभिर्देवयानः दृष्टा- पूर्ते कृणुतात् प्राविरस्मे २)" इति। हे देवाः, 'परमे' स्थाने भवदीये लोके 'एन' 'जानौतात्' यजमानम् अविस्मत्य मर्वदा रक्षार्थ मारत । हे 'मधस्थाः' यजमानेन मह तम्मिन् पुण्यलोके स्थिताः, देवाः, 'अम्य' यजमानस्य, 'रूप' अनिचयनाद्यनुष्ठानयुकं स्वरूपं 'विद' जानौत,- तस्मिन् लोके. पुनः पुनः स्मरत। 'देवयाने.' भवदीयगमनयोग्यः 'पथिभिः' मार्गः, 'यत् गच्छात्' यो यजमान श्रागच्छति, 'अम्मे' एतद्-यजमानार्थ, 'इष्टापूर्त' श्रौतम्मातकर्मफले, 'त्राविः'-'कृणुयात्' प्रकटौकुरुत, हे यजमान, तवेदं श्रौतकर्मफस्न, ददं च स्मार्तकर्म- फलमित्येवं सावधाना अनुकौतेत्यर्थः । अथ चतुर्थीमाह,-"म प्र व्यवश्चमनु म प्र याना पथो देव- ·३२९ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.७७]] यानान् कृणुध्वं। अस्मिन् सधये अधि उत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश्च सौदत(४)" इति। हे 'श्रये', त्वं, 'विश्वे देवाः' सर्वेऽपि देवाः, यजमान इत्येते यूयं सर्वेऽपि 'संप्र-व्यवध्वं' अस्मात् भूलोक- 'स्थानात् सम्यक् प्रचलित्वा च 'अनु- सं प्र यात' अनन्तरं यजमानेन मङ्गता एव गच्छत, गमनकाले च 'देवयानान्' 'पथः' 'सणुध्वं' । न तु नरकलोकमनुष्यलोकमार्गः कर्तव्यः । 'मधस्थे यजमानेन महावस्थानयोग्ये 'अस्मिन् यज्ञभूमिरूपे भूलोके अधि' 'उत्तरस्मिन्' फलभोगग्थाने, खर्गलोके च 'मौदत' यजमानो यूयं च मह तिष्ठत । अथ पञ्चमीमाइ,-"प्रस्तरेण परिधिना सुचा वेद्या च बहिषा । सचेमं यज्ञं नो वह सुवर्देवेषु गन्तवे(4)" इति। हे अने, प्रस्तरादिभिः मर्यज्ञसाधनैः महितं नः अस्मदीयम् दूमं यज 'सुवः' स्वर्गलोके 'वह' प्रापय। किमर्थं ?- देवेषु गन्तवे' देवानां मध्ये गन्तुं, तेषां प्रदर्शनार्थमित्यर्थः । अथ षष्ठीमाह,-"यदिष्टं यत्परादानं यहत्तं या च दक्षिणा तदमिश्वकर्मण: सुवर्दै वेषु नो दधत्()" इति। दर्शपूर्णमामादिरूपं 'यत्' कर्म 'दष्टम्' अनुष्ठितं, 'यत्' च ‘परादानं' दौनाभकपणदिभ्यः स्वरूपदानं, 'यत्' अपि 'दत्त' बहिर्वेदिपावभूतेभ्योऽनचानेभ्यो बहु द्रव्यं समर्पितं, 'या च' अन्या 'दक्षिणा' यज्ञमध्ये गवादिरूपा दत्ता, ५ एवमेव सर्वच पाठः। 'प्रचलत, चलित्वा च' इत्येवंरूपः कश्चित् पाठः पतित व प्रतिभाति ।

·[फा०५।०७।०७] वेदार्थप्रकाशे। 'नः' अस्मदीयं 'तत्' म 'वैश्वकर्मणः' कस्नकर्मखामिभूतोऽयम् 'अमिः' 'सुवर्देवेषु' वर्गलोकनिवासिषु मध्ये 'दधत्' स्थापयत् । अथ सप्तमौमाह,-"येना सहसं वहसि येनाले सर्ववेदमन्तेने यशं नो वह सुवर्देवेषु गन्तवे(७)” इति। हे 'अमे', त्वं 'येन' मार्गण 'सहस्रं' 'वहमि' सहस्रदक्षिणाकं यज्ञं नयसि ; 'येन' व 'मर्ववेदम' सर्वखदक्षिणकं यजं नयमि, 'तेन' मार्गेण 'नः' अस्मदीयम् 'दम' 'यज्ञ' 'वह' । 'नय सुवः' इत्यादि पूर्ववत् । अथाष्टमीमाह,– “येनाने दक्षिणाः युकाः यजं वहन्ति विजः। तेनेमं यज्ञं नो वह सुवर्देवेषु गन्तवे८)" इति। 'पविजः' मा 'युताः' योग्याः शास्त्रीयाः 'दक्षिणाः' 'यजं च 'दम' येन शास्त्रीयेण मार्गण 'वहन्ति' निर्वहन्ति अनुतिष्ठन्तीत्यर्थः, 'तेन' एव शास्त्रीयेण मार्गण 'इमं यजम्' इत्यादि पूर्ववत् । अथ नवमीमाह,-"येनाले सकतः पथा मधोर्धारा व्यामः । तेनेमं यजं नो वह सवर्देवेषु गन्तवे" इति। हे 'अग्रे', 'सकतः' पूर्व पुण्यकतो' यजमाना यन' मार्गेण गत्वा 'मधोः' मधुरम्य पीयूषस्य 'धारा' 'व्यानशुः' व्याप्तवन्तः । तेनेत्यादि पूर्ववत् । अथ दशमीमाह,–“यत्र धारा अनपेता मधोः घृतम्य च याः तदनिर्वैश्वकर्मण: सवर्देवेषु नो दधद्(१०)"इति । 'यत्र' यस्मिन् लोके 'मधोः' माक्षिकस्य 'एतस्य' च 'धाराः' 'अनपेताः' अविच्छिवाः, तत्र लोके 'अनिः'-इत्यादि पूर्ववत् । एते च दश मन्त्राः पूर्वस्मिन् मन्त्रकाण्डे "ममाग्ने (४।७।१४)" इत्यनुवाकादूओं द्रष्टव्याः । पूर्वपुण्यकृत इति का क्रो० पु० पाठः ।

·३२४ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का•ाप्र०७/प..] इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥०॥ यास्तै अग्ने समिधो यानि धाम या जिवा जातवेदो यो अर्चिः ये ने अग्ने मेडयो य इंदवतेभिरात्मानं चिनुहि प्रजानन् । उत्सवयज्ञो वा एष यदग्निः किं वाईतस्य क्रियते किंवा न यहा अध्वर्युर ग्रेश्चिम्वनंत- रेत्यात्मनो वै तदंतरैति यास्तै अग्ने समिधो यानि धामेत्याइपा वा अपने स्वयश्चितिरग्निरेव तदग्निं चिनोति नाध्वर्युरात्मनोन्तरैतिर चतस आशाः प्रचर न्वमय इमन्ना यज्ञन्नयतु प्रजानन्। घृनं पिन्व- बजर, सुवीर ब्रह्म समिद्भवृत्याहुतीनां । सुवर्गीय वा एष लोकायोपंधीयते यत्कर्मश्चतस आशः प्रचर- न्वमये इत्याह ॥२॥ दिशा एवैतेन प्रजानानि इमवा यज्ञं नयन्तु प्र- जानबियाह सुवर्गस्य लोकस्याभिनीन्यै) ब्रह्म समि- इत्याहुतीनामित्याह ब्रह्मणा वै दे॒वाः सुवर्ग लोक- मायन्। यद् ब्रह्मखत्योपदधाति ब्रह्मणैव तद् यजमानः ·[का।प्र०७०८] वेदार्थप्रकाशे। ३२५ सुवर्ग लोकमति' प्रजापतिवा एष यदमिस्तस्य प्रजाः पशवश्छन्दासि रूप५ सर्वान्वीनिष्टकानां, कुर्याद् रूपेणैव प्रजान् पर्धेश्छन्दास्यवं रुन्धे अथौ प्रजाभ्य एवैनं पशुभ्यम्छन्दाभोवरुध्य चिनुते ॥३॥ एति यास्ते अग्ने समिधो यानि । अमय इत्याह । इष्टकाना५ । पोडश च ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥ बाकूत्याहुतिमन्त्रा ये ते मप्तम उदीरिताः । अथाष्टमे स्वयंचित्यादिकमभिधीयते । यदकं सूत्रकारेण,- 'यास्ते अने ममिध इति स्वयंचित्याभिमृति' इति । तदेतदि- धातुं मन्त्रमुत्पादयति,-"यास्ते अने ममिधो यानि धाम या जिहा जातवेदो यो अर्चिः । ये ते अग्रे मेडयो य इन्दवस्तभिरात्मानं चिनुहि प्रजानन्(१)" इति। हे 'जातवेदः' 'अमे', ते त्वदीयाः 'ममिधः' समिन्धनक्रिया 'याः' मन्ति, 'यानि' च 'धाम' बदौयानि स्थानानि गार्हपत्यादौनि, 'या' च 'जिहा' त्वदीया 'कालो करालो'इत्यादिकाः, 'य:' 'अर्चिः' प्रकाशनमामी, हे 'अमे', 'ते' त्वदीया 'ये' 'माया', शब्दविशेषाः, 'ये' 'इन्दवः' इन्दुमदृशा विस्फुलिङ्गाः, 'तेभिः' नैः सर्वैः प्रजानन्, चयनप्रकाराभिज्ञवं 'आत्मान' 'चिनुहि खकीय- खरूपमुपचितं कुरु ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.ब.] अनेन मन्त्रेण साध्यस्य क्षेत्राभिमानस्य विधिमुनयति, "उत्सवयज्ञो वै एष यदग्निः किं वा अहेतस्य क्रियते किंवा न यदै अध्वर्युरश्चिन्वनन्तरेत्यात्मनो वै तदन्तरेति थास्ते अमे. समिधो यानि धामेत्याहेषा वै अनेः खयश्चितिरमिरेव तदमिं चिनोति नाध्वर्युरात्मनोऽन्तरेति(२” इति । योऽयञ्चीयमानोऽमिः मोऽयम् 'उत्सवयजः',बडबङ्गेषु यस्य-कस्यचिद्विस्मृतिसम्भवेन विनष्ट- यजत्वम्, अतः 'अस्य' यज्ञस्य 'किम्' अङ्गमनुष्ठितं 'किं वा' नेति ज्ञातुमणक्यम् । एवं च मति चिन्वानः अयम् 'अध्वर्युः' 'ऋग्रेः' मम्बन्धि 'यत्' 'अङ्गम्' अन्तरितं करोति, 'तत्' 'श्रात्मनः' एवाङ्गमन्तरितं कुर्यात् ; अतस्तत्परिहाराय क्षेत्राभिमर्शनकाले 'यास्ते अग्ने' इत्येतामृचं ब्रूयात् । येयं यास्ते अमे-इत्युक्, सैषा 'खयश्चितिः'-दूत्यभिधीयते, 'प्रात्मानं चिनुहि' इत्येवं खेन खस्यैव चौयमानत्वाभिधानात्। तेन मन्त्रपाठेन 'तत्' 'अमिः' 'एव' खयम् 'अमिम्' स्वात्मानं 'चिनोति'। ततः 'अध्वर्युः' स्वमम्बन्धि किञ्चिदपि 'अङ्ग' 'न' 'अन्तरेति' । एतदपि 'अग्रे तव श्रवो वयः (५।२।६)" इत्यनुवाके द्रष्टव्यम्। यदुकं सूचकारेण,-"'मधुवाता सुतायते' इति तिमृभिर्दना मधुमित्रेण कूर्ममन्यज्य 'मही द्यौः पृथिवी च न (४।२।६)' इति पुरस्तात्खयमालायाः प्रत्यञ्चं जीवन्तं कूर्म प्राङ्मुखं उपदधाति इति । चतस त्राशाः प्रचरन्तु अग्रयः' इति वा उपधाय"-इति। तर कूर्मोपधाने विकल्पितं मन्त्रमुत्पादयति,-"चतस्त्र भागाः प्र तरन्नु अमय इमं नो यज्ञं नयतु प्रजानन् । तं पिन्वबजर५ सुवीरं ब्रह्म ।

·[का०प्र०७/१०८] वेदार्थप्रकाशे। . ममिद् भवति आइतौनाम्()" इति । 'प्रायः' पाहवनीयादयः मन्ति, ते 'चतस्रः' चतुःमयाका दिमः पूर्वाद्याः 'प्र परन्तु' कूर्मस्थ खर्गमार्गाभिज्ञानाय सर्वासु दिक्षु प्रकाशं कुर्वन्तु। अयं च कूर्मः 'प्रजानन्' अस्मदीयं कर्म प्रकर्षण अवगच्छन्, 'नः' अस्मदीयमिमं यज्ञं 'नयत्' वर्ग प्रापयतु । किं कुर्वन् ?-'अजरं' विनाश- रहितं 'सुवीरं' शोभनवीर्यप्रदं। 'घतं' मधुमित्रमाज्यं, 'पिन्वन्' पिवन, आहुतिप्रदानां यजमानानां 'ब्रह्म ममिद् भवति', मन्त्र एव वर्गमार्गप्रकाशको भवति । अनेन मन्त्रेण माध्यं कूपिधानं पूर्व- मेव विहितं “यज्जीवन्तं कूर्ममुपदधाति (५।८।२)" इति । अत्र तु मन्त्रमेतं विनियोमादौ तदर्थ: प्रकाश्यते । तत्र प्रथमपादस्य तात्पर्य दर्शयति,-"सुवर्गाय वै एष लोकाय उपधीयते यच र्मश्चतस प्राशाः प्रचरन्त्वनय इत्याह दिशा एवैतेन प्र जानाति(४.” इति । सुवर्गलोके नेतुमयं कूर्म उपधौयने, अतः मार्गाभिज्ञानाय एतेन पादेन दिक्प्रकाशनं प्रार्थते । द्वितीयपादम्य तात्पर्य दर्शयति,-"इमं नो यजं नयतु प्रजानबित्याह सुवर्गस्य लोकस्याभिनौत्य )" इति। 'नयत' इति मामान्येनोऽपि स्वर्ग प्रत्यवगमनमत्र विवक्षितम् । चतुर्थपादस्य तात्पर्य दर्शयति,-"बह्म ममिद्भवत्याहुतीनामित्याह वै देवाः सुवर्ग लोकमायन्६)" इति । आहुतिप्रदाः पूर्व देवाः मन्त्रमामर्थनैव स्वर्ग प्राप्ताः, अतो.मन्त्र एव प्रकाशमाधनं । व्याख्यातमेतं मन्वं विनियुके–“यद् ब्रह्मण्वत्या उपदधाति प्रणव नद्यजमानः सवर्ग लोकमेनि()" इति। ब्रह्मशब्दो यस्याम् . ब्रहाण

·१२८
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये।
[का०५/प्र.७०८]
चचि अस्ति मेयं ब्रह्मण्वनौ। तदिदं ब्राह्मणं "खयमालामुप-
दधाति (५।२।८)" इत्यनुवाके द्रष्टव्यम् ।
यदुकं सूचकारेण,-'मन्विर्णानिष्टकानां कुर्या लेखाधिकारी
भवति इति विज्ञायते त्व या दक्षिणतस्ता दक्षिणत उपदध्यात्
म व्यावृत उतरत सुजुलेखाः पश्चात्पुरस्ताञ्च अलिखिता मध्ये' इति।
तदेतत्सर्वं विधत्ते,-"प्रजापति एष यदग्निस्तस्य प्रजाः पशव-
ग्छन्दामि रूप५ सर्वान् वर्णनिष्टकानां कुर्याद्रूपेणैव प्रजां पशून्
छन्दांस्थव रुन्धे(" इति। चौयमानः 'अनिः' प्रजापतिजन्यत्वात्
'प्रजापतिः' एव, 'तस्य च प्रजापतेः प्रजा-पशु-छन्दांसि परस्पर-
विलक्षणनि स्वरूपम् । अतस्तद्रूपप्रत्यभिज्ञानाय 'दष्टकानां' 'सर्वान्
वर्णन्' बहुविधरेखाविशेषान् 'कुर्यात्' । एवं मति प्रजापतिरूपेणैव
प्रजापतिं प्राप्नोति ।
"थो प्रजाभ्य एवैनं पाभ्यश्छन्दोभ्योऽवरुय चिनुते” इति ।
अपि च प्रजादिभिः ‘एव' 'एनम्' अग्निं स्वाधीनं कृत्वा चितवान्
भवति । एतदपि “खयमावलामुपदधाति (५।२।८)" इत्यनुवाके
द्रष्टव्यम्।
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाणे कृष्ण यजु:-
मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे मप्तमप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥ ० ॥

·[का ५०प्र०७/०६] वेदार्थप्रकाशे। ३२९ . मयि गुलाम्यग्ने अनि रायस्योपाय सुप्रजात्वार्य सुवीयीय । मयि प्र॒जां मयि वर्गों दधाम्यरिष्टा स्याम तनुवा सुवीराः । यो नौ अग्निः पितरो हृत्वन्तर- मत्यो मया प्राविवेश। तमात्मन् परि गृहीमहे वयं मा सो अम्मा५ अवहाय परा गात्(२)। यध्वर्युग़त्म- मिमगृहीत्वानिं चिनुयाद्योऽस्य स्वोऽमिस्तमपि ॥१॥ यजमानाय चिनुयादग्निं खलु वै पशवोऽनूप तिष्ठन्ते- ऽपक्राका अस्मात् प॒शवः स्युर्मयि गृह्णाम्यमे अग्नि- मित्याहात्मन्नेव स्वममिन्दाधार नामात् पशवोऽप क्रा- मन्ति(२) ब्रह्मवादिना वदन्ति यन्मृचापश्चामेरनाद्यमय कस्मान् मृदा चाद्भिश्चामिश्चीयते इति यद्भिः सं- यौति ॥२॥ आपो वै सवी देवता देवताभिरेवैन५ स५ सृजति यन्मृदा चौनोतीयं वा अमिवैश्वानरोऽनिनैव तदनं चिनोति ब्रह्मवादिना वदन्ति यन्मृदा चाद्भिश्चामिः चीयतेऽथ 'कस्मादमिरुच्यत इति यच्छन्दाभिः चिना- त्यनयो वै छन्दासि तस्मादमिरुच्यतेऽयौ इयं वा अग्नि- वैश्वानरो यत् ॥३॥ मृदा चिनोति तस्मादग्निरुच्यते हिरण्येष्टका उप दधाति ज्योतिर्वै हिरण्यं ज्योतिरेवास्मिन् दधात्यथो 42 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५॥प्र०७०] 4 तेजो वै हिरण्यं तेज एवात्मन्धत्ते यो वा अग्नि सर्व- तोमुखं चिनते सर्वासु प्रजास्वन्नमत्ति सी दिशोऽभि जयति गायत्री पुरस्तादुप दधाति चिष्टुभ दक्षिणतो जगतीं पश्चादनुष्टुभमुत्तरतः पति मध्य एष वै, अग्निः सर्वतोमुखस्तं य एवं विद्याश्चिनुने सर्वासु प्रजास्वन्न- मत्ति सी दिशोऽभि जयत्यथो दिश्यैव दिशं प्र वयति तस्माद्दिशि दिक प्रोता ॥४॥ अपि । संयौति। वैश्वानरो यत्। एष वै। पञ्चवि५- शतिश्च ॥१॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥०॥ खयश्चितिच कूर्मादिरष्टमे समुदौरितः । अथ नवमेऽनिग्रहणदिकमभिधीयते । यदुक्तं सूत्रकारण,- 'मयि ग्राम्यने अग्नि, यो नो अनिः पितर इति द्वाभ्यामात्मबग्निं ग्टहीत्वा' इति । तत्र प्रथमामाह,-"मयि ग्रशाम्यग्ने अनिए रायस्पोषाय सुप्रजा- स्खाय सुवौर्याय। मयि प्रजां मयि वर्चा दधाम्यरिष्टा स्थाम तनुवा सुवौरा:(१)" इति। 'अमे', परकीयस्याग्नेश्चयनात् पूर्वम् 'अग्निं' खकौयं पूर्वमिद्धं वनिं 'मयि प्रशामि' स्वात्मन्येव यथा स्थिरो भवति तथा खौकरोमि। किमर्थं ? धनपुष्टि-शोभनापत्य-सोभनमत्यार्थ ।

·[का.प्र.प.] वेदार्थप्रकाशे। २२९ . अस्य रहौतस्थानेः प्रसादात् 'प्रजाम्' उत्पत्यमानां पुत्रादिकां, 'मयि' स्थापयामि, 'वर्चः' शारीरं बलं च मयि स्थापयामि। 'सुवीराः' शोभनपुत्रमृत्योपेताः वयं 'तनुवा' मदीयेन गरौरेण सह 'अरिष्टाः' हिंसारहिताः 'स्याम' । अथ द्वितीया,–“यो नो अग्निः पितरो उत्सु अन्तर् अमा मा५ प्राविवेश । तम् प्रात्मन् परि-ग्रफीमहे वयं मा सो अस्मा) अवहाय परा-गात्()" इति। हे 'पितरः' पालकाः. अस्मच्छरौर- गता भूतेन्द्रियविशेषाः, 'अमर्त्यः' मरणरहितः 'अमि' 'पत्सु 'अन्तः' पदयाद्यवयवेषु मध्ये 'मान्' मरणयोग्यान् अस्मान् ‘भाविवेश' सर्वतः प्रविष्टः। 'तम्' अग्निं 'वयं' 'पात्मन्' 'परि-टकौमहे' खशरीरे एव स्थिरं धारयामः । 'सो'ऽनिः 'अस्मान्' 'श्रवहाय' परित्यज्य 'मा' 'परा-गात्' अन्यत्र मा गच्छतु । एतन्मन्त्रद्वयमाध्यमग्रिग्रहणं विधत्ते,-"यदध्वर्युरात्मबग्निम् अग्ट- हीत्वा अग्निं चिनुयाद् यः अस्य खोऽमिः तमपि यजमानाय चिनु- यादग्निं खलु वै पभवोऽनूप तिष्ठन्ते अपकामुका अस्मात् पशवः म्युर्मयि स्वामि अग्ने अनिमित्याह श्रात्मन्नेव स्वमग्निं दाधार न अस्मात् पंगवः अप कामन्ति" इति । यदि अयम् 'अध्वर्युः' 'मयि ग्टकामि' इति मन्त्राभ्यां खकीयम् 'अमिं' खस्मिन् 'अग्टहीत्वा परार्थम् 'अगिं' 'चिनुयात्', तदानीम् 'अस्य' अध्वर्याः 'यः' स्वकीयः पूर्वमेव चितोऽनिः 'तमपि' यजमानार्थमेव चितवान् भवति । 'पशवः' । मर्वेऽपि 'अग्रिम्' अनुसेवन्ते । अतोऽपकामन्तं तमग्रिमन ‘पशवः' अपि 'अम्मात्' अध्वर्याः अपकामन्ति । अतम्त परिहर्तुमनिग्रहणाय ·२३२ तैत्तिरोयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.प.] 'मयि प्रशामि' इति मन्त्रदयं ब्रूयात् । तेन खकौयमग्निं खस्मिन् अवधारयति, पशवोऽपि अस्मात् न अपकामन्ति । एतदपि पूर्व- ब्राह्मणेन सह द्रष्टव्यम् । अथ प्रश्नोत्तराभ्यां चयनं प्रशंसति,-"ब्रह्मवादिनो वदन्ति यत्, मृच्च श्रापश्च अग्नेरनाद्यम् अथ कस्मात् मृदा चाद्भिवानिश्चीयते इति, यदभिः संयौति पापो वै सवा देवता देवताभिरेवैन५ मy सृजति, यत् मृदा चिनोति इयं वै अग्निर्वैश्वानरोऽग्निनैव तद् अनि चिनोति()" इति। मृत्तिका च प्रापश्चेति यदस्ति तदु- भयमनेर्भक्ष्यं न भवति, अतो भक्ष्यम् श्राज्यपुरोडाशादिकं विहाय कस्मादेताभ्यां मृज्जलाभ्यां इष्टकारूपाभ्यामनिश्चीयते इति ब्रह्म- वादिनां प्रश्नः । तत्राभिज्ञा एवमुत्तरमाहुः, यद्यपि आपो न भक्ष्याः तथापि, अद्भिर्टत्तिकां मिश्रयति इति 'यत्', तेन ‘देवताभि- रेव' अनि संयोजयति, अपां सर्वदेवतात्मकत्वात्। वृत्रवधादाविन्द्रस्य सहकारित्वेन अपां सर्वदेवोपकारित्वात् सर्वदेवतात्मकत्वम् । सर्वदेवतासंयोजनाय अद्भिश्चयनं युक्रम् । तथा मृदा चयनं यदस्ति, तदपि युक्रम्, भूमेर्वैश्वानराग्निरूपत्वात् तद्रूपत्वं च “तस्मादिमां वयामि ननं नाध्यामते” इत्यत्रोपपादितम् । अतो मुद्रूपेणमिनेव तम् 'अग्निं चिनुते' इत्येतदुपपन्नम् । इदानौं मृजलाभ्यां चयनमगीकृत्य तस्याश्चितेरनित्वं प्रो- तराभ्यां प्रतिपादयति, "ब्रह्मवादिनो वदन्ति यन् मृदा चाहि- वामियीयते अंथ कस्मादमिरुच्यते इति, यच्छन्दोभिचिनोत्यायो वै छन्दामि तस्मादमिरुच्यते अथो इयं वै अगिर्वैश्वानरो यमुदा अतः .

·[का.प्र.प.] वेदार्थप्रकाशे। ३२ चिनोति तस्मादग्निरुच्यते(५)" इति । यमग्याख्या चितिर्मज- लाभ्यामेव निष्याद्यते, न त्वङ्गारै|लाभिर्वा । तथा मति कस्मात् • कारण अमिनाम सम्पन्नमिति ब्रह्मवादिनां प्रश्नः । तत्राभिज्ञा उत्तरमाहुः, न केवलं मृजलाभ्यामेव चयनम्, किन्तु छन्दोयुक्तैर्मन्त्र- रपि। छन्दांसि चानिखरूपाणि “श्रभित्वा देव सवितः"(३।५।११) इत्यादिभिर्मन्त्रगतैश्छन्दोभिर्मथनहेतभिरनेरुत्पाद्यत्वात्। अतश्छन्दो- द्वारा चितेरनित्वम् । अपि भूमेर्वैश्वानरत्वमिदानीमेवोदा- हतम्, तो मृत्कार्यत्वादमित्वं युक्रम् । एतद्ब्राह्मणमन्ते द्रष्टव्यम् । यदुक्तं सूत्रकारेण,-'हिरण्येष्टकाभिः सर्वतोमुखमुपदधाति गायत्रौं पुरस्तादुपदधातीत्युकम्' इति। तदिदं विधत्ते,-"हिरण्येष्टका उप दधाति ज्योतिः हिरण्यं ज्योतिरेवाम्मिन् दधाति अथो तेजो वै हिरण्यं तेज एवात्मन् विधत्ते ६)" इति। ज्योतिष्यम् इतरप्रकाशकत्वं । तेजः प्रमिद्धं, कान्तिः । प्रपाठकादौ "श्रामेय्या गायत्रिया (५।७।१)" इत्यादिना नाचि- केतचयनप्रकरणमाता मन्त्रादय उदाहताः । तांश्च मन्त्रान् पत्र हिरण्येष्टकोपधाने विनियुक, “यो वै अनि मर्वतोमुखं चिनुते सर्वासु प्रजाम अनमत्ति मर्वा दिशोऽभि जयति गायत्रौं पुरम्तादप दधाति त्रिष्टुभं दहिणतो जगतौं पश्चादनष्टुभमुत्तरतः पति मथ्ये एष वै अनिः मर्वतोमुखम्तं य एवं विद्याश्चिनुते मासु प्रजाम अन्नमत्ति मर्वा दिशोऽभि जयति अथो दियेव दिशं प्र वयति तस्मादिशि दिक् प्रोता()" इति। या हिरण्येएका नदेवामेर्मुख, नायेष्टकाः सर्वा दिशोऽभिजयन्तः सर्वास दिचु विद्यन्त इत्ययम् 'अमिः ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का पाप्र०प०१.] ३३४ । मर्वतोमुखः', एतस्य चयने मति खग्टहवर्निप्रजाखिव सर्वदिखर्ति- प्रजासु स्निग्धो भूत्वा अनमत्ति, अत एव सर्वा दिशोऽनेन जिता भवन्ति । पुनरप्यन्ते फलाभिधानम् उपसंहाराय। अपि च सर्वासु दिक्षु प्रधानेनैकस्यां 'दिभि' अन्यां 'दिशं' 'प्र-वयति' सूच्या वस्त्रमिव लिष्टां करोति । अत एव लोकेऽपि एकस्यां 'दिशि' अन्या 'दिक' 'प्रोता' वर्त्तते। श्रानेयादिविदिक्षु इयोर्दिगन्तयोः संभेषात् । इदं च ब्राह्मणं नक्षत्रेष्ठकाभ्यः (४।४।१०) ऊर्ध्व द्रष्टव्यम् । । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥०॥ प्रजापतिरग्निमासृजत साऽस्मात् सृष्टः प्रामाद्रवत् तस्मा अश्वं प्रत्यास्यत् स दक्षिणावर्तत तस्मै वृष्णिं प्रत्यास्यत् स प्रत्यावर्त्तत तस्मा ऋषभं प्रत्यास्यत् स उद्ङावर्तन तस्मै बस्तं प्रत्यास्यत् स जोऽद्रवत् तम्मै पुरुष प्रत्यास्युत् पशुशौषीण्युपदधाति सर्वत एवैनम् ॥ १॥ अवरुध्य चिनुते एता वै प्राणभृतश्चक्षुष्मतौरिष्टका यत् पशुशीषाणि यत् पशुशौर्षाण्युपदधाति ताभि- रेव यजमानोऽमुस्लिोके प्राणित्यथो ताभिरेवासमा ·[का•५/प्र.७१०१.] वेदार्थप्रकाशे। ३३५ . इमे लोकाः प्रभान्ति " मृदाभिलिप्याप दधाति मेध्य- त्वाय पशुवा एष यदमिर पशव एष खल वा अग्नि- यंत् पशुशीर्षाणि यं कामयत कनोयोऽस्यान्नम् ॥ २॥ स्यादिति सन्तरान्तस्य पशुशीपीण्यप दध्यात्कनीय एवास्यान् भवति यं कामयेत समावदस्यान्नं स्या- दिति मध्यतस्तस्योप दध्यात्समावदेवास्यान्नं भवति यं कामयेत भूयोऽस्यान्नस्यादित्यन्तेसु तस्य व्युद्योप दध्यादन्तत एवास्मा अन्नमवरुन्धे भूयोऽस्याचं भवति ॥३॥ एनम् । अस्यान्नम् । भूयोऽस्यान्नं भवति ॥ १० ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ अनिग्रहः सर्वमुखं मप्रोतं नवमे श्रुतम् । अथ दशमे पशौर्षाण्युच्यन्ते। यत्पूर्व दितीयप्रपाठके विहितं "पशुशौर्षाष्णुपदधाति (५।२।९)" इति । तदबानूध प्रशंमति,- "प्रजापतिरग्निमसृजत मोऽम्मात् सृष्टः प्राङ् प्र-अद्रवत्तम्मे अश्वं प्रति- प्रास्यत् स दक्षिण भा-प्रवर्त्तत तस्मै वृष्णिं प्रति-श्राम्यत् म प्रत्य- पावनत तस्मै ऋषभं प्रति-श्रास्यत् म उदङ् श्रा-प्रवर्तत तम्मै बम्तं प्रति-श्रास्यत् म जाऽद्रवत्तस्मै पुरुषं प्रति-श्राम्यत् यत् पशुशौर्षा- थुपदधाति सर्वत एवैनं अवरुध्य चिनुते ।" इति। प्रजापतिमा 'सृष्टः' ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०/०७/०९.] अनिर्यदा पूर्वस्यान्दिशि पलायते, तदा तनिवारणायाश्वं तत्प्राति- कूल्येन स्थापितवान् । एवं दिगन्तरेवपि योज्यम्। अतः पश्यशीर्षा- मुपधाने मति अमेः पूर्वतः पलायनं निवार्य तमग्निं चिनोति । प्रकारान्तरेण पारशौर्षाणि प्रशंसति,-"एता वै प्राणभृतश्चक्षु- अतौरिष्टका यत् पशौर्षाणि यत् परशौर्षाण्युपदधाति ताभि- रेव यजमानोऽमुभिन् लोके प्र-अणिति अथो ताभिरेवास्मै दमे लोकाः प्र भान्ति(२)” इति । पएशौर्षाणां प्राणभृतां चचुभत्वञ्च भूतपूर्वगत्या द्रष्टव्यम् । तदुपधानेन यजमानः सुवर्ग 'प्राणिति' चिरञ्जीवति। अपि च यजमानार्थमिमे सर्व लोकाः पशौर्षष्टकाभिः प्रकर्षण भामन्ते । तदुपधाने कञ्चिदिशेषं विधत्ते,-"मृदा अभिलियोप दधाति मेध्यत्वाय(२)" इति । मृतानां पहशौर्षाणं मृपेन मनायवे मति यज्ञयोग्यं भवति । अथान्वयव्यतिरेकाभ्यामपरं विशेषं विधत्ते,-"पर्वा एष यदग्गिरचं पशव एष खलु वै अग्मिर्यत् पशुशौर्षाणि यं कामयेत कनौयोऽस्यान्नं स्यादिति सन्तरान्तस्य पशुशौर्षाण्युप दध्यात्कनौय एवास्थानं भवति यं कामयेत समावदस्याब५ स्थादिति मध्यतस्तस्योप दयात् समावदेतास्यान्नं भवति यं कामयेत भूयोऽस्थान स्यादिति अन्तेषु तस्य व्युदूह्य उप दयादन्तत एवास्मै अन्नमव रुन्थे भूयोऽस्यानं भवति()" इति। अयमग्निः पसाधनत्वात् पाखरूपः पशवयात्र- माधनवादवरूपः परमौर्षाणि चामिनिष्पादकत्वादमिरूपाणि। एवं मति प्रबाल्यत्वकामनायां 'सन्तरां' मबिष्टतराणि यथा भवन्ति, ·[का प०७/प.११] वेदाचप्रका। ए तथा 'उप-दध्यात्', ततोऽनमल्पमेव भवति। अथात्यल्पं नापि बहुलं किन्तु 'समावत्' समं जीवनमात्रपर्याप्तमचं स्थादिति कामनायो • मध्यत 'उप-दध्यात्', नात्यन्तं मत्रिकर्षः, नाप्यतिविकर्षः । तथा सति जीवनमाचपर्याप्तमेवाचं भवति। अथावभूयस्त्वकामनाया चितेरन्तेषु परस्परं 'युदूह्य' यथा भवति, तथा परामौर्षाणि अप- मार्य 'उप-दध्यात्', तथा मति मर्वस्मादपि दिगन्तरतोऽम्याबमधीनं भवति, ततोऽतिबहलं सम्पद्यते। एतच्च सर्वम् “एषां वा एतबोकानाम्" (५।२।६) इत्यनुवाके द्रष्टव्यम् । इति भायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाथे पञ्चमकाण्डे मप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ ७॥ स्तेगान्, द ट्राभ्यां 'मण्डकान् जम्भेभिः श्रादका खादेन' जर्जर * ससदेन'' आरण्य' जाम्बोलन" मृदं बर्वेभिः(६शर्कगभिरवकाम् अवकाभिः शर्कराम' उत्सादेन जिल्लाम् अवक्रन्देन तालु (५) सरस्वती जिक्षाग्रेण ॥ १ ॥ स्तेगान । हाविशतिः ॥११॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमनपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ * 'उ' इति धादर्शपुस्तकपाठः ।

·तैत्तिरीयसंहितामाध्ये। [काणाप्र०प०१५] ११ - * विशेषः परमौर्षषु दशमे समुदौरितः । समाप्तं चैतावतानिब्राह्मणम् । अथाश्वमेधमन्त्राः केचिदबोच्यन्ते। यदुक्कं सूत्रकारेण,- 'हविषा प्रचर्याज्यमवदानं कृत्वा, स्तेगान् दा (९) मण्डूकान् जम्भ्येभिः(२)-इत्येतेश्चतुर्दशभिरनुवाकैः प्रतिमन्त्र परीरहोमान् जुहोति' इति । तत्र प्रथमानुवाकगतान् मन्त्रनाह,-"स्तेगान्दएट्राभ्यां (१) जम्न्येभिः(९) श्रादकां खादेन(३) ऊर्ज) मसूदेन(४) पारयं जाम्बौलेन(५) मृदं बर्खेभिः(६) शर्कराभिरवकाम्) अवकाभिः शर्कराम्(८) उत्मादेन जिकाम्() अवक्रन्देन तालु (१०) सरखतौं जिहाण(११)" इति । अत्र द्वितीयान्तनिर्दिष्टा देवताः, हतीया- सनिर्दिष्टानि अश्वस्य अङ्गानि । इमां देवतामनेनाङ्गेन प्रौणया- मौति होमकाले उभयं स्मर्तव्यमिति मन्त्राभिप्रायः । स्तेगाः शुद्रजन्तुविशेषाः, 'गोकर्णगाः' इति लोके प्रमिद्धाः । तदधिष्ठात्री काचिद्देवतेह लक्ष्यते । दंष्ट्रे उन्नते । स्तेगाभिमानिनौ देवता दंडाभ्यां यजामि । म एको मन्त्रः। एवमुत्तरचापि द्रष्टव्यं । मण्डकाः प्रमिद्धाः। दन्तमूलं जम्भः, तत्र भवा जम्न्याः, पार्श्वदन्ताः। श्रादका भवयित्री, प्राणभिमानिनौ देवता। खादः भवण हेतर्दन्तविशेषः । जर्क रमाभिमानिनौ देवता। संसूदं सन्ततचरणो नामिकादिः। श्रारण्यं प्रसिद्धं । जाम्बोल आमाशयः । "अथाश्रमेधाः समन्द्राः" इति पादर्श पुस्तकपाठः ।

·[का०५॥प्र०प०१२) वेदार्थप्रकाशे। यत्र भक्षितं हणं निधीयते तत् मृदं। बर्खभिः दम्तमूलमांसादौनि। शर्कराः तत्सदृशानि कठिनास्थौनि। अवकाः शैवालसदृशानि मांसानि । शर्करा प्रसिद्धा । उत्माद उच्चप्रदेशः । जिका प्रसिद्धा । अवक्रन्दः श्रान्तरं काधिक शब्दाभिव्यक्तिस्थानं । ताj जिकामूखं। मरखतौं जिहायश्चेत्युभयं प्रसिद्धम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे मप्तमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ॥ वाज, हनूभ्याम् अप श्रास्येन प्रादित्यान मश्रुभिः) उपयामम् अधरणोष्ठेन' सदुत्तरेण" अन्तरेणानूकाशं प्रकाशेन वाद्य५०' स्तनायित्व निर्वा- धैन सूर्यामी चक्षुभ्यां विद्युतो कनानकाभ्याम्॥१०) अनि मस्तिष्केण (११) बल मज्जभिः ॥१॥ वाज । पञ्चविशतिः ॥ १२॥ इति सिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके हादशोऽनुवाकः॥ * एवमेव सर्वत्र पाठः । वर्खा इति पाठो भवितुं युक्तः । + एवमेव सर्वत्र पाठः। 'कादिक'इत्येवंरूपः कश्चित् पाठो भवितुं ·सत्तिरीयसंहितामाथे। [का.प्र.प.१२] विहितेषु चतुर्दशसु द्वितीयानुवाकगतामन्त्रानाह,-"वाज! नूभ्याम्() अप त्रास्येन(२) श्रादित्यान् मश्रुभिः(२) उपयाममधरे- बोडेम(४) मद् उत्तरेण(१) अन्तरेणनूकाग(६) १) प्रकाशन वाघy() सालयि निर्बाधेन(८) सूर्यानो चक्षु (८) विद्युतौ कनानकाभ्याम्(१०) अशनि मस्तिष्कण(११) बलं मनभिः(१२)” इति।, वाजोऽयं । इन्वादीनां पञ्चानां पदानामर्थाः प्रसिद्धाः । उपयामः पृथिवी, 'यं वा उपयामः' इति श्रुत्यन्तरात् । अधरमोष्ठं प्रसिद्धं । मच्छब्देन द्यौरुच्यते, मौदन्यस्यां पुण्यकृत इति व्युत्पत्तेः । उत्तरेणेत्यू/ष्ठेनेत्यनुवर्तते' । अन्तरम् श्रोष्ठयोर्मध्यम् । अनकाशं द्यावापृथिव्योर्मध्यं, अनुक्रमेण काशन्ते भामन्ते ज्योतषि अस्मि- बिति व्युत्पत्तेः । प्रकाशोऽभ्यन्सरं प्रकाशस्थानं। बाह्यं ब्रह्माण्डात् बहिस्थानं। स्तनयित्रुः प्रसिद्धः। निर्बाधो गमनकालौनः शब्दः । सूर्यानो चक्षुषो चेत्युभयं प्रसिद्धं । विद्युतौ वृष्टिकालेतरकालौने। कनानके अतिथे कृष्णमण्डले। अशनिः प्रसिद्धः । मस्तिष्कः भिरोमांस । बलं मन्नेत्युभयं प्रसिद्धम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाथे पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके बादशोऽनुवाकः ॥०॥ *चत्र 'उत्तरेण आईन, बोनेति पनुवर्तते' इत्येवंरूपः कचित्पाठी भवितुं युक्तः ।

·[का०प्र०प०१४ वेदार्थप्रकाशे। ३१ कूर्मान्, शुफैः) अच्छलाभिः कपिञ्चलान' साम कुष्टिकाभिः जवं जवाभिः) अगदं जानुभ्यां वौर्य कुहाभ्यां मयं प्रचालाभ्यां गुहापपक्षाभ्यां अश्चिनाव साभ्याम् अदिति शीणा) निति निजील्मकेन शोला ५६ ॥१॥ कूर्मान् । चाविशतिः ॥ १३ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके चयोदशोऽनुवाकः॥ 'कूर्मान् गफैः(१) अथ हतौयगतान्मन्त्रानाह, प्रकलाभिः कपिञ्चलान(२) साम कुष्टिकाभिः३) जवं जलाभिः४, अगदनानुभ्यां ५) वौर्य कुहाभ्यां । भयं प्रचालाभ्या') गुहा उपपक्षाभ्याम्'८) अश्विनौ अमाभ्याम् अदिति गौण नितिं निर्जाग्लान गौण ११) इति। कूर्मः' शफाश्च प्रमिद्धाः। अच्छलाः शकलमांमानि। कपिञ्चलाः प्रसिद्धवाः । माम गौतिः । कुष्ठिकाः प्रकोष्टारोग्य- जानुनी (?) जवाभ्यामधःप्रदेशः। जवो बंगः । जडाः मन्धिभ्योऽध:- प्रदेशः । अगदः पारोग्यं । जानुनी प्रमिद्धे । वार्य बलं । कुहा इस्तयोर्मध्यसन्धी। भयं प्रसिद्धं। प्रचालो पादयोरुपरिप्रदेशौ । गुहा गुहनौ। उपपक्षी पार्श्व। अश्यमशब्दौ प्रसिद्धौ । अदिति मिः। याः इति पाठो भवितुं युक्तः । ।

·२४२ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५।०७३.१०]] शौर्णा शिरसा । निर्गतिः प्रसिद्धा । निर्जालाकन केयरहितेन । शौर्णा शिरमा। इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका कृष्णयजु:- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥०॥ योक्त्रं, एधाभिः। युगमानतेन चित्तं मन्याभिः।) संक्रोशान् प्राणैः(५) प्रकाशेन त्वचं पराकाशेनान्तर मशकान् केशैः०० इन्द्र५ स्वपसा वहेन() वृहस्पति शकुनिसादेन रथमुष्णिहाभिः ॥ १ ॥ योकम् । एकविशतिः ॥ १४ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पच्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ अथ चतुर्थगतान्मन्त्रानाह,-"यक्तं ग्टाभिः(९) युगमानतेन(२) चित्तम् मन्याभिः(२) संक्रोशान् प्राणे:(४) प्रकाशेन त्वचं ) पराका- मान्तरा(६) मशकान् केश:(७) इन्द्र५ खपसा वहेन(८) सहस्पतिशकु- निसादेना)रथमुष्णिहाभिः(१०)" इति। यो दर्भमयं बन्धनसाधनं । ग्रधाः कक्षाः। युगं कृतचेतादि। पानतं गौवाप्रदेशः । चित्तं प्रमिई मन्या यौवारेखाः । संक्रोशाः घोषाः। प्राणायचुरादयः । प्रकाशो वाचं रूपं। खक् बगिनियाभिमानिनौ। पराकामोऽधनारं

·[
काप्राप.१५]
वेदार्थप्रकारे।
।
रूपं । अन्तरा अभ्यन्तरप्रदेशाभिमानिनौ । मशककेगेन्द्रशम्दाः
प्रसिद्धाः । खपमा वहन शोभनव्यापारेण अङ्गबलेन । सहस्पतिः
प्रसिद्धः । शकुनिसादः पृष्ठं, यत्र शकुनयः शका वौराः मौदन्ति ।
रथः प्रसिद्धः । उष्णिहा रथवाहनदेशः ।
इति पायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाभे कृष्णयजुः-
मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे मप्तमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ ० !
)
मित्रावरुणौ श्रोणीभ्याम् इन्द्रामौ शिखण्डाभ्याम्
इन्द्रासहस्पती ऊरुभ्याम् ' इन्द्राविष्ण' अष्टौवड्या।"
सवितार' पुच्छेन गन्धर्वान् शेपेन। अप्सरसा
मुष्काभ्यां पर्वमानं पायुना पवित्र पोचाभ्याम्
आक्रमण५ स्थूराभ्या प्रतिक्रमण' कुष्ठाभ्याम् ॥
-
इति तैत्तिरियसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
पञ्चदशोऽनुवाकः ॥
अथ पञ्चमगताम्मन्यानाह,-"मित्रावरुणौ श्रोणीभ्याम् इन्द्रानो
शिखण्डाभ्याम् २) इन्द्राहम्पती जरुभ्याम्(३) इन्द्राविपा अष्ठौवया)
सवितारं पुच्छन) गन्धर्वान् शेपेना) अपरमो मुष्काभ्यां । पवमानं
पायुना(८) पवित्र पोचाभ्याम् ) भाक्रमाणए स्थूराभ्यां १०) प्रतिक्रमण
कुहाभ्याम् (१९)" इति। श्रोणे जघनगते मांसे। शिखण्डे ततोऽप्यधस्तने।
-

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५।०९६] ३.४ जरू ततोऽप्यधस्तने। अष्ठौवती जाग्योः पृष्ठभागगते मासे । पोत्रा-स्थर-कुष्ठशब्दैः पायुसमीपवर्त्तिन एव मांसविशेषा उयन्ते । देवतानामानि तु स्पष्टानि । इति मायनाचार्यरिचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥०॥ इन्द्रस्य, क्रीड़ा अदित्यै पाजस्य दिशां जचा जीमूनान् हृदयौपशाभ्याम् अन्तरिक्षं पुरितता नभ उदयण ' इन्द्राणी लोहा) वल्मीकान् कोमा गिरीन् साशिभिः समुद्रमुदरेण वैश्वानर भस्मना) ॥ १॥ मित्रावरुणौ । इन्द्रस्य । हाविशतिः । दाविशतिः. इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ अथ षष्ठगतान्मन्त्रनाह,-'इन्द्रस्य कोड:(१) अदित्यै(२) पाजस्यं दिशां यत्रवः२) जीमूतान् हृदयौपशाभ्याम्() अन्तरिक्षं पुरितता) नभ उदर्यण(६) इन्द्राण लौहा(०) वल्मौकान् क्लोना'८) गिरील माशिभिः(८) समुद्रमुदरेण(१०) वैश्वानरं भस्मना (११)” इति । कोडो 'इन्द्रस्य' । दावितिः' इति पादर्श पुस्तकपाठः ।

·[का०५।प्र०७१०१७] वेदार्थप्रकाशे। ३४५ गलभागः । पाजस्यं पादतलं । जत्रवाउंससमीपवर्तीनि अखौनि । पदयमध्यम् अष्टदलं मांसपद्म । श्रीपशं तदेष्टनं माम। पुरितता अन्त्राणि । उदर्यमुदरगतं मांस । लौहलोमशब्दाभ्यां उदरपार्श्ववर्तिनी मांसखण्डे उच्यते । तत्समीपवत्तौनि मांसानि लाभौनि । उदरं प्रसिद्धं। भस्म जीर्णवणादि। यथा द्वितीयया देवतानिर्देशः, एवम् ‘इन्द्रस्य' इत्यादौ षष्ठीचतुर्थोभ्यामपि देवतानिर्देशो द्रष्टव्यः । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाथे पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ ० ॥ ४) पूष्णः, वनिष्टुः अन्धाहेः स्थूरगुदा सपान गुदाभिः) कातून पृष्टीभिः दिवं पृष्ठेन") वसूनां प्रथमा कौसा) रुद्राणां द्वितीया) आदित्याना तृतीया' अङ्गिरसा चतुर्थी' साध्यानां पञ्चमी.) विश्वेषां देवाना षष्ठी ॥१७॥ पूष्णः । चतुर्विशतिः ॥ १७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ * 'अत्र हृदयं हृदयमध्यं किं वा हृदयमध्य स्थं इसवंरूपः कश्चित् पाठो भवितुं युक्तः। + 'पुरितत्' इति पाठो भवितुं यतः । पादपुस्तके १ इत्योऽस्ति । 4.1 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का•५/०७/१०१०] अथ सप्तमगतान्मन्त्रानाह,-"पूष्णो वनिष्ठुः(१) अन्धाहे स्थूरगुदा(२) सर्पान् गुदाभिः'२) चतून पृष्टीभिः(५) दिवं पृष्ठेन(५) वसूनां प्रथमा कौकमा(६) रुद्राणं द्वितीया(७) श्रादित्यानां हतीया(८) अङ्गिरमां चतुर्थी) माध्यानां पञ्चमी (१०) विश्वेषां देवाना५ षष्ठी (११)” इति । वनिष्ठुः प्रौढम् अन्त्रम् । स्थूरगुदा गुदकाण्डे स्थूलो भागः। गुदा गुदकाण्डस्य सूक्ष्मभागाः । पृथ्यो गुदसमीपवर्जिन्यः शिराः । पृष्ठमुपरिभागः । तत्समौपवर्तिनोऽस्थिविशेषाः कौकसाः, ताच षटमङ्ख्याकाः क्रमेण वखादौनां भागाः। इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ ॥ बोजा ग्रीवाभिः नियंतिमस्थभिः(९) इन्द्र ५ स्वपसा वहेन(९) रुद्रस्य विचलः स्कन्धः(७) अहोरावयोईितीयः५) अर्धमासानां तृतीयः मासां चतुर्थः(क) कौतूनां पञ्चमः संवत्सरस्य षष्ठः ॥ १८ ॥ भोजः । विशुतिः ॥ १८ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥९॥ । आदर्ण पुस्तके १-इत्यशोऽस्ति । एवं परचापि ।

·[का०५।०७३.१६] वेदार्थप्रकाशे। २४७ अथाष्टमगतान्मन्त्रानाह,-'प्रोजो पौवाभिः(१) निरतिमखभिः(९) इन्द्र खपमा वहेन(२)रुद्रस्य विचलः स्कन्धः(७) अहोरात्रयोदितीयः(५) अर्धमासानां बतौय:(१) मासां चतुर्थ:(०) अतूनां पञ्चमः(८) संवत्सरस्य षष्ठ::()" इति । ग्रीवास्तदवयवाः। अस्थौनि सत्यानि । योऽयं 'वहो' वहनयोग्यप्रदेश: 'खपाः' शोभनकर्मा, वहेनेत्यन्तः खपाः, मोऽयमिन्द्रस्य भागः । स्कन्धोऽवयवभेदेन घोढा भित्रः, तचात्यन्तचञ्चलोऽवयवो रुद्रस्य। तत्तदनन्तरभाविनोऽहोराचादीनाम्। इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कण यजुः- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे मप्तमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥०॥ आनन्दं, नन्दथुनाकामं प्रत्यासाभ्यार भयर- शितीमभ्यां प्रशिप प्रशासाभ्या सूर्याचन्द्रमसौ हक्याभ्या) श्यामशवलौ मतस्त्राभ्यां व्युष्टि५ रूपेण) निम्नुक्तिमरूपेण ॥६॥ श्रानन्द५ । पोडश ॥ १६ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥०॥ अथ नवमगतान्मन्त्रानाह,-"त्रानन्दं नन्दथुना''' कामं प्रत्या- माभ्यां (२) शितौमभ्यां प्रशिषं प्रणामाभ्याए। (४) सूर्याचन्द्रममा भय ·३४ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.७१०२०] वृक्याभ्या(४) स्यामशवसौ मतस्त्राभ्यां(६) व्युष्टि५ रूपेण(9) नियुक्तिमरूपेण(८" इति। नन्दथुगुह्येन्द्रियम् । प्रत्याशितोम- प्रशासशब्दैगुह्यसमीपवर्तीनि अवयवयुगलानि अभिधीयन्ते । वृक्यौ पार्श्वदयवर्तिन्यो मांसग्रन्थी। तत्समीपवर्तनौ मतस्ते। रूपं ममौचौन प्राकारः । तद्विपरौतम् अरूपम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ ० ॥ अहः, मा सेन( राचि पौवसा" अपो यूपण (२) घृत रसैन(") श्यां वसया" दूधोकाभिः हादुनि) अश्रुभिः पृष्ठा दिव रूपेण नक्षत्राणि प्रतिरूपेण) पृथिवीं चर्मणा(१०) छवों व्या १) उपास्ताय स्वाहा प्रालब्धाय स्वाहा) हुताय स्वाहा ॥ १० ॥ अहः । अष्टाविशतिः ॥२०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके विशोऽनुवाकः ॥०॥ अथ दशमगतान्मन्त्रानाह,-'प्रहर्मासेन(१) रात्रि पौवमा) अपः यूषेण(२) •धत५ रसेन) श्यां वसया() दूषोकाभिहादुनि(९) अभिः पृथ्वां(०) दिव५ रूपेण(८) नक्षत्राणि प्रतिरूपेण(c) पृथिवौं ·[का०५/०७१०२१] वेदार्थप्रकाशे। २४९ खाहा(१२) चर्मणा(१०) छवौं व्या(१९) उपाहताय स्वाहा(१.२) अलब्धाय हताय खाहा २५" इति । पौवो-यूष-रस वसा- शब्दास्तचत्यद्रवाणं विशेषाः । दूषौका नेचयोर्मलं । अश्रूणि नेत्र- जलानि। पृथ्वा (?)। रूपं नेत्रगोलकं । प्रतिरूपं तत्रत्यं प्रति- विम्बं । चर्म पन्मपटलम् । छवी नेगता कान्तिः । योऽयमुपा- कृतमश्वमभिमान्यमानो देवः तस्मै इदं खा इतमस्तु । तथैवालन्ध- मभिमन्यमानाय, हुतमभिन्यमानाय च देवाय तत्तदवस्थापनमिदं ऊतमस्तु । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे मप्तमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥०॥ अग्ने, पष्टुतिः') सरस्वत्यै निपक्षतिः सोमस्य तृतीया(२) अपां चतुर्थो"आपधीनां पञ्चमी "संवत्सरस्य षष्ठी मरुता सामौ बृहस्पतेरष्टमी मित्रस्य नवमी) वरुणस्य दशमी इन्द्रस्यैकादशौ १) विश्वैपां देवानां हादशी(१२) द्यावापृथिव्योः पाच) यमस्य पाटूरः ॥ ११॥ अग्नेः। एकाशित् ॥ २१ * एवमेव सर्वत्र पाठः । 'खाहा' इतमन्त' इत्यवंरूपः कश्चित्पाठो भवितुं युक्तः।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्य।
[का०५/प्र.ब.२२]
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
एकविंशोऽनुवाकः ॥॥
अथैकादशगतान्मन्त्रनाह,-"ऋग्नेः पक्षतिः(१) सरखत्यै निपक्षतिः(२)
सोमस्य बतौया(३) अपां चतुर्थों (४) श्रोषधीनां पञ्चमौ(५) संवत्सरस्य
षष्ठी() मस्ता५ सप्तमौ() रहस्पतेरष्टमौ(८) मित्रस्य नवमी(द)
वरुणस्य दशमी १०) इन्द्रस्यैकादशी (१९) विश्वेषां देवानां द्वादशौ(१२)
द्यावापृथिव्योः पाश्च(१६) यमस्य पाटूरः(१४)इति । दक्षिणपार्श्वस्य
मूले वर्तमाना येयं वद्भिः मा पचतिः। तदनन्तरभाविनी
वद्भिः निपचतिः। एवं तत्तदनन्तरभाविन्यो वक्रयो द्वितीयादि-
शन्दैरुच्यन्ते । एता वक्रयो यस्मिन् पृष्ठभागगतेऽस्थिपार्श्वविशेषे
मम्बध्यन्ते, मोऽयं पाटूरः।
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः-
मंहिताभाष्ये पश्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ ॥
।
(८)
वायोः, पक्षतिः सरस्वतो निपक्षतिः(२) चन्द्रमसः
तृतीया' नक्षत्राणां चतुर्थी' सवितुः ‘पञ्चमौ)
रुद्रस्य षष्ठी सपाणां सप्तमी अर्यम्पोष्टमी
त्वष्टुर्नवमी) धातुर्दशमी १०० इन्द्राण्या एकादशी
अदित्यै हादशी। द्यावापृथिव्योः पार्थ६) यम्य
पाटर:९४ ॥ १२॥

·F[का.प्र.प०२५]
वेदार्थप्रकारे
.
वायाः । अष्टाविशतिः ॥ २२ ॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
हाविंशोऽनुवाकः॥०॥
अथ द्वादशगतान्मन्त्रानाह,-"वायोः पतिः(१) सरखतो
निपक्षतिः(२) चन्द्रममः हतीया(३) नक्षत्राणां चतुर्थों (४) सवितः
पञ्चमी') रुद्रस्य षष्ठी) मर्पणसप्तमौ) अर्यम्णोऽष्टमी)
त्वष्टुर्नवमौ९) धातुर्दशमी १० इन्द्राण्या एकादशी(११) अदित्यै
बादशौ १९) द्यावापृथिव्योः पार्श्व(२) यम्यै पाटूरः(१४)" इति।
पूर्वोकदक्षिणपार्श्ववदुत्तरपार्शपरत्वेनेदं सर्वं व्याख्येयम् ।
दूति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:-
मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे मप्तमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥०॥
पन्याम्, अनूग्भ्या५१) सन्तति५ सावन्याभ्या५(२)
शुकान् पत्तेन(२० हरिमाण यना' हलीक्ष्णान्
पापवातेन)
कुश्मान्
शकभिः शवतान् जवध्येन
शुना विशसनेन सीन् लोहितगन्धेन वयासि
पक्वगन्धेन पिपीलिकाः प्रशादेन"॥१३॥
पन्यां । दाविशतिः ॥ २३ ॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे -सप्तमप्रपाठके
चयोविंशोऽनुवाकः ॥०॥

·२५२ त्तिरोयसंहिताभाष्ये। का०५/प्र.७१०२४] नवायुः । अथ त्रयोदशगतान्मन्त्रनाह,–“पन्थामनग्न्या५(१) सन्ततिए सावन्याभ्या५(२) एकान् पित्तेन(२) हरिमाणं यका(४) हलोणान् पापवातेन'५) कुश्मान् शकभिः(६) गवान् ऊवध्येन(७) शुनो विशसनेन(८) सर्पान् लोहितगन्धेना) वयामि पक्वगन्धेन(१०) पिपीलिकाः प्रभादेन' १)" इति । अनूवृक्शब्देन पूर्वीक्रयोक्ययोः ममोपवर्तिनी मांमखण्डे उच्यते । नावन्यशब्देन सूक्ष्मा स्नायुविशेषाणां मूले, ते पार्श्वदयवर्तिन्यौ दे गिरे उच्यते । पित्तं प्रमिद्धं । यका यकृतशब्देन* पित्तगतो वर्णविशेषः । पापवातोऽपा- शकानि शत्पिण्डान्। ऊवयं अपक्कं शकत् । विशमनं छिन्नम्थानं । लोहितगन्धपक्वगन्धौ प्रसिद्धौ । प्रशादो विशमनकालपतितो मांसलेशविशेषः । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाव्ये पञ्चमखण्डे मप्तमप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ ० ॥ क्रमः, अन्यक्रमौद्दाजी विश्वैर्देवैर्यजियः संविदानः । स नो नय सुकृतस्य लोकं तस्य ते वय५ स्वधया मदेम ॥ १४॥ क्रमैः। अष्टादश ॥ २४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके चतुर्विभाऽनुवाकः ॥॥ * 'यकना' यकृता। यकशब्देन पित्तगतो वर्णविशेषोऽत्राभिप्रेत इत्येवं. रूपः कचित् पाठो भवितुं युक्तः ।

·का०५/प्र.७/प.२५] वेदार्थप्रका। रति। अथ चतुर्दशोक मन्त्रमाह,-"कमैरत्यक्रमौदागी विश्वैर्देवैशियः मंविदानः। स नो नय सुशतस्य लोकं तस्य ते वय५ सधया मदेम" अयं 'वाजी' पूर्वाकावयवसंपन्नोऽयो 'पजियः' यजा 'विश्वेदेवैः पूर्वोकैस्तेगादिभिः पिपीलिकान्तेः सर्वेर्देवैः ऐकमत्यातः 'क्रमैः' पादविन्यामः 'प्रत्यक्रमौत्' भूलोकमतिक्रम्य स्वर्ग गतवान् । के वाजिन्, 'मः' त्वं 'नः' अस्मान् ‘सुक्कतम्य' फलभूतं 'लोक' 'नय' प्रापय । तस्य 'ते' हत्यर्थं 'वयं' खधाशब्दोपलक्षितेनाज्येन हविषा हर्ष जनयाम। इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्ण यजु:- मंहिताभाष्ये पचमकाण्डे मप्तमप्रपाठके चतुर्विशोऽनुवाकः ॥ ॥ द्यौः, ने पृष्ठं पृथिवी सधस्थमात्मान्तरिक्ष समुद्रो योनिः सूर्यस्ते चटुवातः प्राणश्चन्द्रमाः श्रोचं मासाश्चा- ईमासाश्च पवीण्यतोऽङ्गानि संवत्सरो महिमा ॥ १५॥ द्यौः । पचविशतिः ॥ २५ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पचमकाण्डे सप्तमप्रपाटके पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥॥ एवमाज्याहुतिमाधनभूताचतुर्दशानुवाकगता मला उकाः । अथ यदिहितमश्वमेधब्राह्मणे,-"चौते पृष्ठं पृथिवी मधल्यमित्यश्वम-

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये।
[का०५/प्र०७०२६]
।
नुमन्त्रयते"(३।४।५।ब्रा०) दति। मन्त्रमम्मिन् पञ्चविंशानुवा के
पठति,-"धौम्ते पृष्ठं पृथिवी मधस्थम् आत्मा अन्तरिक्षy समुद्रो
योनिः सूर्यस्ते चक्षुर्वातः प्राणचन्द्रमाः श्रोत्रं मामाच अर्द्धमामाश्च
पर्वाण्य॒तवोऽङ्गानि मंवत्सरो महिमा" इति । हे अश्व, येयं 'द्यौः', मा
'ते' तव 'पृष्ठम्' उपरिभागः । या च पृथिवी' मा यजमानादिभिः
मह तवावस्थानहेतुः । यच्च 'अन्तरिक्षं तत्तव 'श्रात्मा,' उदरभागः ।
योऽयं 'ममुद्रः' म बदीय-'योनिः', "अमुयोनिर्वा अश्वः” (५।३।१२)
इति श्रुत्यन्तरात्। यः 'सूर्यः' म विरारूपस्य तव 'चक्षुः'। यो
'वातः' म तव 'प्राण'। यः 'चन्द्रमाः,' म तव 'श्रोत्र' । 'मामा'
पक्षाश्च तव 'पर्वाणि' । वमन्ताङ्तवः तव हस्तपादाद्यङ्गानि ।
'मंवत्सरः' तव युद्धजयादिरूपो ‘महिमा' ।
इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:-
मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्ड़े मप्तमप्रपाठके पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ ० ॥
अग्निः पशुरासौतेनायजन्तु स एन लोकमजयद
यस्मिन्बनिःस ने लोकस्तनेष्यस्यथाव जिघ्र वायुः पशु-
रासौत्तेनायजन्त स एतं लोकमजयद्यस्मिन् वायुः स
लोकस्तस्मात् त्वान्तरेष्यामि यदि नाजियस्यादित्यः
पशुरामौत्तेनायजन्त स एतं लोकमजयद्यस्मिन्,
आदित्यः स ते लोकस्तं जेष्यसि यद्यजिसि ॥१॥
यस्मिन् । अष्टौ च ॥ २६ ॥

·[का०५:प्र.७१५०२६] वेदार्थप्रका। यो वै अयथादेवतम् (१) । त्वामाने (२) । इन्द्रस्य (३)। चित्ति (४)। यथा वै (५)। वयो वै (६) । यदाकूतात् (७)। यास्ते अग्ने (८)। मयि प्रह्लामि (e)। प्रजापतिः-साऽस्मात् (१०)। स्तेगान (११)। वाज (१२)। कूर्मान् (१३)। योकं (१४)। मित्रा- वरुणौ (१५)। इन्द्रस्य (१६)। पूष्णः (१७)। भोजः (१८) । आनन्दम (१९) । अहः (२०)। अमे (२१)। वायोः (२२)। पन्याम् (२३)। क्रमः (२४)। द्यौस्ते (२५)। अनिः पशुरासीत् (२६)। पविशतिः ॥२६॥ यो वै (१।१)। एवाहुतिम् (३।३)। अभवन् (५॥५)। पथिभिः (७।२)। अवरुध्य (१०।२)। आनन्दम (१९)। अष्टौ-पञ्चाशत् ॥ ५८ ॥ सावित्राणि(१) । विष्णुमुखाः(२)। उत्सवयनः(३)। देवासुगः(४) । यदेकेन ५) । हिरण्यवर्णाः(६) । यो अयथादेवतम्(७) । सप्त ॥ ७ ॥ इति तैत्तिरीयमंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पडूविंशोऽनुवाकः ॥०॥ पञ्चमाष्टकः समाप्तः। प्रथमेऽनुवाके ३ दितीये ५ टनीये ४ चतुर्थ । पञ्चम ७ घठ ६ मनम ३ अयमे ३ नवमे ४ दशमे ३ एकादशात् बड़विंश पय्यन्तं प्रत्यकं एकक मिति १६ । मिलित्वा ५८ ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५ प्र०७/१०२६] अथ यदुक्कमश्वमेधबाह्यणे “अग्निः पशुरामौदित्यवघापयेत्" (३।४।५।८ब्रा०) इति तमिमं मन्त्रमस्मिन् षड्विंशानुवाके पठति,- "अमिः पशुरामौत्तेनायजन्त म एतं लोकमजयद् यस्मिन् अनिः स ने खोकस्तनेष्यस्यथाव जिघ्र, वायुः पशुरामौत्तेनायजन्त म एतं लोकमजयद् यस्मिन् वायुः म ते लोकस्तस्मात् त्वान्तरेष्यामि यदि नावजिप्रमि, आदित्यः परामौत्तेनायजन्त म एतं लोकमजयद् यस्मित्रादित्यः स ते लोकस्तनेष्यमि यद्यवजिघ्रमि"- इति। हे अश्व, अयम् 'अमिः' देवः पुरा कस्मिंश्चित् जन्मनि खमिवाश्वमेधे यागहेतुश्चाश्वः ‘पशुरामौत्', 'तेन' अग्निरूपेण पशुमा केचित् यजमाना 'यजन्त', 'म' च पशुरनिर्देवो भूत्वा 'लोकम्' 'एतम्' 'प्रजयत्,' 'यस्मिन्' लोके म: 'अग्निः' इदानों तिष्ठति, 'मः' एव तवापि 'लोको' भविष्यति, वं च तं लोकं जेव्थमि । अथेवं मति त्वमुत्मुकः मन् इदमुदकं जिघ्र । एवं वाय्वादित्यवाक्ययोरपि योज्यम् । वायुवाक्ये तु व्यतिरेकोपन्यामः, यदि उदकं 'नावजिघ्रमि,' तईि 'तस्मात्' वायुलोकात् त्वाम् 'अन्तः' 'एष्यामि,' वमन्तरितस्तस्मालोकाअष्टो यथा भवसि । तथा करिष्यामि। श्रादित्यवाक्ये तु अनिवाक्यवदन्वयः, यादक 'अवजिघ्रमि', तहि.तमादित्यलोकं जेव्यसि । • 'पव-जिघ्र' इति पाठो भवितुं युक्तः । + 'यदुदकम्' इति पादपुलक-का की पुस्तकयोः पाठः । पत्र 'भवति' इति पादपुस्तक-का. को• पुस्तकयोः पाठः ।

·डा०प्र०७/१०२६]
वेदार्थप्रकाशे।
१५७
अचास्य प्रपाठकस्य विनियोगसंग्रहः ।
गाययादिभिरानेयमन्त्रः पञ्च चितौः स्पृशेत् ।
'अने देवानिह-इत्याद्या नाचिकेतचितौरिताः ॥
गायथाद्याः पञ्च मन्त्रा दहानेया यथाक्रमम् ।
मौरी चित्रवतौ 'चित्रं देवानाम्' इत्यमौ भवेत् ॥
'वामग्ने कृषभं दयात् प्रत्येकचितिपञ्चके ।
'मंवत्मरम्य'-दति दध्यात् प्राजापत्यामिहेष्टकाम् ॥
'येन देवाः' उग्यमिन्धे, दध्यादज्यानिमंजिकाः ।
'गतायुधाय'-इति पञ्चमन्त्रः पञ्चेष्टका इमाः
'इन्द्रम्य' वत्रिणौर्दध्याद् 'प्रमाविष्ण' ताहुतिः
'चितिं जुहोमि' च ‘अग्ने तं' 'मन ते चौन् जुहोति हि ॥
'अने या'-इत्युपादध्याद्राष्ट्रमृत्मंजकेटकाः ।।
'सुवन'-पञ्चभिर्हत्वा' 'तजम'-तिम्रो दधाति हि ॥
'याम्त-तिम्ो ज़होत्येवं तत्वा यामि'-दति होमकः)।
'यदाकृताद्'-दति प्रोक्रेमन्त्रराकृतिहोमकः ॥
'याम्ते' म्पर्णा 'चतम्म'-इतिमन्त्रात् कृमं दधाति हि।
'मयि'-दत्य निग्रहो गाय-वाद्याः पूर्वमुदौरिताः ।
ताभिः पञ्चेष्टका दध्याद् अग्निकाण्डमितीरितम् ।
'म्तेगान्' इत्यश्वमेधाङ्गमन्त्राः घोड़ास
अनुवाकेषु काण्डं यत्पञ्चमं यद्धि मथितं ।
वेदार्थम्य प्रकाशन तमो हार्द निवारयन् ॥
पुमचतुरो दयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ।
स्मताः ॥

·३५८
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये।
[का०प्र०७१०२८]
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवौरवुक-
भूपासमाम्राज्यधुरन्धरेण मायनाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ-
प्रकाशनामकतैत्तिरीययजु:संहिताभाथे पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
षड्विंशोऽनुवाकः ॥०॥
॥०॥ समाप्तं पञ्चमं काण्डम ॥ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.