·संकर्ष-काण्डम्।
जैमिनीयषोडशाध्याय्याः शेषचतुरध्यायीस्वरूपम् ।
मीमांसापारदृश्वबुधवरश्रीभास्करभट्टप्रणीतभाट्टचन्द्रिकोपेतम् ।
सत्संप्रदायाचार्य पं. स्वामिश्रीराममिश्रशास्त्रि संकलितटिप्पणीसमेतम् ।
SANKARSHA KANDA
OR
THE LAST FOUR CHAPTERS OF JAIMINI,
WITH THE COMMENTARY CALLED BHÁTTA CHANDRIKÁ,
OF BHÁSKARA,
EDITED WITH NOTES
BY
PANDIT SWAMI RAMA MISRA SASTRI.
काश्याम्।
मेडिकल-हाल-नामकमुद्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितः ।
१९५० वैक्रमाचे १८४ ईस्वी।

·श्रियै नमः । श्रीपतये नमः । श्रीमते रामानुजाय नमः । संकर्ष-काण्डभूमिका। अनादिनिधनाविच्छिन्नविविधरचनाप्रपञ्चे सुमेधसामपि पर- माश्चर्यकरे अनवागदृशामप्यवाङ्मनसगोचरे घटीयन्त्रवदनिशमावर्त- माने जगदुदयविभवलयलीले संसारचक्र बम्भमति कर्मपरवशान् भ्राम्यताजन्तूनालाच्य करुणावरुणालया जगदीश्वरस्तान बन्धादु- न्मोर्चायतुकामा देहेन्द्रियमनःप्राणरतिपटीयसा ज्ञानेन्द्रियग्रामेण चा- ययुजत् । उपदिदेश च कालान्तरीणदेशान्तरीणविप्रकृष्टासनिकृष्टा- तीन्द्रियस्सृष्टिप्रलयादिलक्षणपरमदुरुहार्थसार्थविज्ञानजननक्षम शास्त्र- मृगवेदादिलक्षणं, तद्धि परस्य ब्रह्मणा जननीये जगज्जाते द्यावापृथि. व्याविव सूर्याचन्द्रमसाविव देवासुरसङ्घाविव स्त्रीपुंसाविव 'पुण्यपा- प्मनी इव च निविष्टमपि नियतानपर्वीकमिति नित्यमित्याचक्षते नित्यानित्यविवेकविपश्चिताविचक्षणा: । न च तावतापि तदपरि णाममनाद्यन्तस्वभावमात्मस्वरूपमिवानधिगतसर्वविनियं, प्रतिकल्यं स्रक्ष्यमाणप्राणिकर्मसहानुगेन जगन्नियन्त्रा परमेश्वरेणेव आहिनिज- शनिभिःपूर्वकल्पे तपःसमृद्धिसमाराधितपरमपुरुषैरतीन्द्रियार्थनिरी- क्षणनिपुणेः परमर्षिभिस्तस्याखिलस्य श्रुतिपदव्यपदेश्यसन्दर्भस्य स्मर्यमाणत्वात् । न च ते सर्वे वेदा युगपदुवभुर्विलिपियरे वा किन्तु कदाचित्काविच्छाशा उत्ससाद प्रादुर्बभूव चापरा, यथा इदानीमेव कठकपिष्ठलादिशाखा उत्सन्नग्राया अध्येतृविरहादुन्यविलापाच्च ।

·भूमिका। एवं सहस्रशाखे सामनि काश्चिदेव शाखा लब्धप्रचारा अप- राश्च समलमुन्मलिताः कालमहिम्ना । प्रचचार चाचिरादेव कालाद् वाजसनेयि-शाखा सब्राह्मणमन्त्रिका, । भगवन्तं भास्करमाराध्य याज्ञवल्क्यो महर्षिस्तां लेभे इति हि पुराणेतिहासाचार्याः । न च तावता अचिरप्रवृत्ता सा शाखा न वेदो, नापि कृषिमेत्यनित्या, तस्याः मुचिरकालप्रवृत्तानामाश्वलायनादिशाखानामिव विधूतकल्मषै- जातिस्मरैराधिकारिकैः परमर्षिभिःस्मर्यमाणत्वाविशेषादविशेषाच्चा- नुपूर्वानित्यतायाः । यथोक्तं द्वादशस्कन्धे श्रीमद्भागवते-याज्ञवल्क्य- स्तता ब्रह्मन्। छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्क- मीश्वरम् ॥ याज्ञवल्क्य उवाच- नमो भगवते आदित्यायेत्यारभ्य -यातयाम यजुःकाम उपसरामीति, सूत उवाच-एवं स्तुतः स भग- वान् वाजिरूपधरो हरिः । यज॑ण्ययातयामानि मुनयेऽदात्यसादतः ॥ यजुर्भिरकरोच्छाखा दश पञ्च तया विभुः । जगृहुवाजसन्यस्ताः कागव- माध्यन्दिनादयः ॥ इत्यादिना, इदमेव तुं वेदानां नित्यत्वे परमं प्रमाणं यद् याज्ञवल्क्यसमानसमया ऋषयस्तत्प्रणीतासु स्मृतिषु पौरुषेयवा- क्यतां प्रतिपन्नाः । प्रतिपेदिरे च तदृष्टेष्वेव मन्त्रब्राह्मणभागेषु अपौरुषे यवेदस्वरूपता, अस्ति ह्येष प्रकृतिकृतोनियम:-प्रायोजनाः समानस- मयम्परमोत्कृष्टं महात्मानमपि लघयितुमिच्छन्ति तदीयास्वाश्चर्यश- तिषु स्वयं विश्वासभाजाऽपि च पुनरीjया तथा प्रयतन्ते यथेतरे जनास्तं बहुमानविश्वासभाजनं न जानीयस्तथा च यदि याज्ञवल्क्यप्र- णीतासु स्मृतिषु तत्पोक्तेषु मन्तब्राह्मणेषु च तात्कालिकानां पौरुषेयय- न्थान्तरः समताग्रहो मन्त्रब्राह्मणेषु वा पौरुषेयतामहः कथमिवाभ- विष्यदथाभ्यधास्यस्तेऽवश्यं तेषां समतामवेदरूपतां च, तेच तेषाम विप्रतिपदा वेदरूपतामातस्थिरे,तदवश्यमचिरप्रवृत्ता अपि वाजसने, - ·भूमिका । यिशाखा चिरप्रवृत्तशाखान्तराणामिव वेद इति वेदावेदविभागत- स्वजाः ॥ ॥ । अत एव तु छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि ॥ ४ । २ । ६६ । इति सूचे अन्यचाभिधेयस्यानित्यत्वाच्छन्दोब्राह्मणानां ताद्व- षयवचनमिति वार्तिककारः, व्याकरणभाष्यकारोऽपि च तत्र तत्र वेदावेदविभागं तथैवातस्थे। अत एव। पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु ॥ ४ । ३ । १०५ । इति सूत्रे "पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मयाकल्पेषु याज्ञवल्क्या- दिभ्यः प्रतिषेधस्तुल्यकालत्वादिति वार्तिक, पुराणोक्तेषु ब्राह्मणक- ल्येष्वित्यत्र याज्ञवलक्यादिभ्यः प्रतिप्रतिषेधे। वक्तव्यः । याज्ञवल्का- नि ब्राह्मणानि । सालभानीति । किं कारणम् । तुल्यकालत्वात् । एतान्यपि तुल्यकालानीति" । इति वदन्तो भाष्यवार्तिक- कारौ अचिरप्रवृत्तेषु ब्राह्मणेष्वपि वेदत्वमन्वमंसातामित्यतिस्फुट- मेव । पाणिनिरपि च पुराणप्रोक्तेष्विति वदन चिराचिरप्रवृत्तत्वलक्षणं ब्राह्मणे विशेषमङ्गीकुर्वाणोऽपि याज्ञवल्क्योक्तेषु ब्राह्मणेषु ताण्डि- भाल्लविशाट्यायन्यतरेयिणामिव नाचिरप्रवृत्ततां मेने इति वार्ति- ककारेण तस्याचिरप्रवृत्तत्वबोधनपुरस्सरमयथाभावोऽभिहितः केचित्तु व्याकरणप्रणेतृमुनित्रयस्यापि. याज्ञवल्क्यप्रोक्तेषु ब्राह्मणेष्व- चिरप्रवृत्तत्वमनुमतं, यतः सूचकारोऽपि पुराणप्रोक्तेष्विति ब्रते तत- श्चाचिरप्रवृत्तब्राह्मणव्यावृत्त्यर्थमेव पुराणपदमिति,एवमेव काशिका. पदमज्जयों हरदत्तोऽपि याज्ञवल्क्यादयो ह्यचिरकालप्रवृत्ता इत्या- ख्यानेषु वार्तेति वदन् सूचकारस्येव पुराणपदमुपाददानस्य याच- वलक्यप्रोक्तानि ब्राह्मणानि स्वल्पकालप्रादुर्भूतानि अत एव न सजि- वृतितानीति मेने । भवतु किमप्येतत्सर्वथाऽपि तु वेदावेदविभा- गोऽयमाजानिकसम्प्रदायसिद्धो वेदनित्यताविद्विषामपि दुरपहूवस्तथा । ।

·४ भूमिका । हि सर्वज्ञकल्पास्तथागतप्रभृतयः केनापि कारणेन वेदनित्यतापतं समूलमुन्मलयितुमिच्छन्तोऽपि अहमहमिकया तदुपक्रम्य अनेकनि- बन्धान्निबधन्तोऽपि च न · पारयाम्बभवुस्तेषामिदम्प्रथमताबोधने वा पुरुषविशेषाभिप्रायप्रभवत्वबोधने वा, न चाद्यत्वेऽपि यत्नसहस्र- मवलम्ब्यापि शेकुः केचन कालविशेष पुरुषविशेषं वा निर्देष्टुं येना- मुना पुरुषेणायं वेदोऽमुष्मिन् काले प्रणीत इति प्रामाणिकानां श्रद्धेयं स्यात् । प्रादुर्भावस्त्वस्माकमप्यनुमतो न हन्तुमीष्टे लेशतोऽपि विव क्षितां वेदनित्यतां, तथा हि स्मरन्ति-"युगान्तेऽन्तर्हितान् वेदान सेतिहासान् महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भवेति", न हि प्रादुर्भावसमये विद्यमानाः परमर्षयस्तन्नित्यतां संशिश्यिरे, । न चर्षीणां सर्वेषामनाश्वास्यतां प्रथयन् कश्चिदाश्वसनीयः, न हि सर्व लोकमनाश्वास्यजानानाऽभिदधाना वा प्रेक्षावतामपेक्षणीयव- चा वा स्याद् व्यवहाराय वा पर्याप्नुयादिति वेदनित्यतापक्षमाक्षिप- ताऽपि परमर्षिभिः संसस्मरिरे वेदा इत्यगत्याऽङ्गीकरणीयमापन्नं, न चेतोऽन्यद्वेदनित्यतावादिनोऽप्यभिमतं नित्यत्वं, यत्प्रतिसगं समा- नानुपूर्वोकतया तपःसम्पत्समृद्धवृद्धः परमर्षिभिः स्मर्यमाणत्वं, तच्चेदं परोऽप्यङ्गीकरोतीति चिरप्रवृत्तशाखास्विवाचिरप्रवृत्तास्वपि शाखासु समाना वेदत्वव्यवहार इति सिद्धान्तसिद्धम् ॥ तवेष अत्याम्नायचयोवेदादिपदव्यपदेश्यो ऽपौरुषेयाक्षरराशि- रवान्तरानेकभिदाप्रविभिन्नोऽपि प्रथमतो मन्त्रब्राह्मणभेदभिन्नस्तत्र- त्यानामेव च क्रियापराणामनिर्णीतार्थवाक्यानां निर्णयाय प्रवृत्तेयं घोडशाध्यायी पूर्वमीमांसा ॥

·५ भूमिका। तत्र द्वादशाध्यायी बहुभिर्बहुधा च व्याख्यातेति द्वादशा- योपदव्यपदेशमुपयाता पूर्वमीमांसा । वस्तुतस्तु अस्त्येषा षोडशा- ध्यायी तरोत्तरां चतुरध्यायी संकर्षकाण्डपदेन व्यवहरन्ति । इयं च सङ्कीर्णार्थनिरूपणपरेति संकर्षण-पदेन संकर्ष-पदेन चोच्यते इति द्वादशाध्यायोभूमिकायां समगरिष्महि । अस्यांश्च पूर्वमीमांसाया आर्ष व्याख्यानमुपवर्षमहर्षिप्रणीता वृत्तिर्यामसकृदेव भाष्यकाराः शब- रस्वामिन उट्टङ्कितवन्तः । आधुनिकेष्वपि च शास्त्रदीपिकादिनन्थेषु अस्ति तदुल्लेखः । सा च वृत्तिर्मले प्रचुरप्रचारे अनेकविकल्पास्पदतां चोपगते प्रणीतेति तु लोकव्यवहारसिद्ध कालमहिम्ना वृत्तावप्य- नानुकूल्यमुपयातायां तामुत्साद्य नानाविधानि व्याख्यानानि प्रव- वृतिरे। आरेभिरे चाचार्या वेदवारबौद्धादिमतभीत्या तत्संमि- श्रानिव निरीश्वरवाद-मन्त्रमयदेवतावाद-पाठकफलोपनिषद्वादान् व्यवस्थापयितुम् । उपलब्धेषु पूर्वमीमांसाग्रन्थेषु शाबरभाष्यं प्राचीनतमं मान्य- तमं च, शङ्कराचार्या अपि तत्रतत्रसूत्रभाष्यादिषु प्रसङ्गतः शबरस्वा- मिन उद्दिश्य-यथाहुः शास्त्रतात्पर्यविदः,-यथा च शास्त्रतात्पर्य. विदामुपक्रमणमिति सबहुमानं निर्दिशन्तिस्म । कुमारिलवार्तिक- मपि सुप्रसिद्धं, तच्च श्लोकवार्तिकं, वार्तिकं, टुपटीकापदेन चो- * प्रथमपादे श्लोकवार्तिक, ततो निवीतान्तं वार्तिकमिति तदनन्तरं तु टुपटीकेत्याचक्षते टुपशब्दः कस्या भाषायाः कश्च तस्यार्थ इति विशिष्य न ज्ञायते प्रायोजनाः-टुपटीकापदेन संक्षिप्ताक्षरव्याख्यानं मन्यन्ते तदेतत्कुत इति विज्ञाः स्वतो विदाकुर्वन्तु । । अहं तु मन्ये अनुष्टुपटोति, अनुष्टुपछन्दसोऽतिलघुतपा संक्षिप्ताक्षर- ताबाधेनाय प्रथमतो जना अनुष्टुपटीकेति वदन्तोऽपभ्रंशमाना पारेभिरे टुपटीकेति वक्तुं, केचित्पुस्तकेषु दशमाध्यायादिवार्त्तिकान्ते टुब्दूषण्याम् इति पाठोऽपि चेत्या. माणिकतर्हि अनुष्टुबदषणी संक्षेपेण परमनिरासतात्पर्यिका व्याख्याइति तात्पर्येण समाधेयः ॥ अद्वैतसिद्धिकारभतयस्तु निजग्रन्येषु निवीतोत्तरकीमारिलवार्तिकं टुपटी- कायदेनैव व्यवहरन्तीति तु तज्ज्ञानानां निर्विवादमेव ।

·भूमिका । ध्यते । परमिदं द्वादशाध्यायीपर्यन्तमेव मिलति अग्रे संकर्षकाण्डस्य बार्तिकं वर्तते न वेति नावधारयितुं पार्यते परं तु शाबरभाष्यं संकर्षकाण्डपर्यन्तं साकल्येन जैमिनीयसूचार्थनिरूपणपरं प्राणायि शबरस्वामिभिरिति भाट्टचन्द्रिकाद्वारा सम्यगवगन्तुं शक्यं यतस्त. चतपसंकर्षसूत्राणि व्याचक्षाणेन ग्रन्थकृता शाबरं सांकर्षभाष्यं अन्यतः संवाद्यानेकस्थलेषद्धृतम् ॥ तदेवं संकर्षव्याख्यानमुपलभ्यमानं भाटचन्द्रिकेव श्रुतं च शाबरम् । अपरे तु शास्त्रदीपिकातन्तरत्नभाटकुतूहलप्रभृतयोगन्था न संकर्षान्तमुपलभ्यन्ते किन्तु द्वादशाध्याय्यन्तमेव । यद्ययोदं पूर्वमीमांसाशास्त्र न्यायशास्वमिव न युक्तियन्थि- कठिनं सुविस्तरतरं च, नापि वेदान्तशास्त्राणीव प्रतिपदं विप्रतिप- त्तिपदं संशयशतसमुत्थानसंभवमनेकप्रस्थानमथ परश्शतसुकठिनन- न्थयन्थिलं च, यत: संभाव्यतास्य प्रणाश: किन्तु अस्त्येतद् वेदा- ध्ययनसापेतं कर्मकाण्डोपजीव्यं चेति कालमहिम्ना वर्णाश्रमधर्मवि- लोपे सर्वानमोपजीव्ये ब्रह्मचर्ये सर्वथा विलोपमुपेयुषि उपजीव्ययाः कर्मकाण्ड-वेदाध्ययनयोर्विलोपेन तथा प्रणनाश यदद्य प्राचां मीमांस- कानां नामापि नावधारयितुं पार्यते-प्रभाकरगुरूणां तोतातिकानां च न कश्चिद् ग्रन्थ उपलभ्यते केवलं तदीयं मतमुपलब्धेषु ग्रन्थे षत्था- पितमिति कथंचिदवगम्यते । सौन्दलस्य तु मीमांसकतया नेयायि. कयन्येषु प्रसिद्धस्यापि उपलब्धपूर्वमीमांसाग्रन्थेषु मतोल्लेखोऽपि न विद्यते ॥ * सच्छिष्येण शालिकनाथेन शालिकनाधीनामा वा पञ्जिकानाम्बा वा निर्मि- तोऽपूर्णयन्थो मिलति ।

·Hor भूमिका । केचित्पुनर्निरर्गलसंगरणनिपुणाः कुमारिलमेव तुतातभट्ट मन्यन्ते । নত্মা प्रबोधचन्द्रोदयनाटकेऽपि द्वि. २ अड़े श्लोके ।। नेवाभावि गुरो मतं न विदितं तो तातिकं दर्शनं तत्त्वं बातमहो न शालिक गिरां वाचस्पतेः का कथा । सूक्तं नापि महोदधेरधिगतं माहा|व्रती नेक्षिता सूक्ष्मा वस्तुविचारणां नृप- शुभिः स्वस्थैः कथं स्थीयते ॥ इत्युक्तम् । एतेन टीकाक्तव्याख्यानेन. तुतात: कुमारिलभट्ट इति गुरुश्च प्रभाकर इति, शालिकजिका च प्रभाकरमतावलम्बिना परेषां ग्रन्य इति स्फुटं सिध्यति । एवं च तात: पितरि पुत्रे चेति प्रकारेण तुः-व्याख्यानास्थितस्तु-शब्टो यस्य तातः अर्थोपदेष्टतया पितृस्वरूपस्स तुतात: कुमारिलभट्टस्तदनुयायिनस्तोतातिका इति मन्यन्ते । अयं च पक्षो नास्मभ्यं रोचते यतः कुमारिलभट्टः शाबरे वार्तिकं प्रणिनायेति न तावता तस्य तदर्शनमित्याख्यातुं श- क्यम्। अत एव तु इहेव-नेवाभावि गुरोर्मतमित्युक्तं न तु दर्शनं, ततश्चायं प्रबोधचन्द्रोदयकारस्य श्रीकृष्णमिश्रस्य तात्ययविषयों- भूतं तोतातिकं दर्शनमन्यदेवास्ति कोमारिलवार्तिकादिति मन्याम- हे अत एव तु सूचव्याख्यानप्रणेतृष्वेष शब्दो भवति रामानुजं दर्शनं, शाङ्करं दर्शनं, माध्वदर्शनमिति, न तथा कोमारिलं दर्शनमित्यभिद- + कीमारिलम् । * घट्यपि प्रबोधचन्द्रोदयस्य मुद्रितपुस्तके माधवाचार्याणां सर्वदर्शनसंग्रहे च तातातित-शब्द उपलभ्यते तथाऽपि तमहमनवधाननिबन्धनमनवबोर्धानवन्धनं वा दुष्पाठं मन्ये । बहुषु चेत्युस्तकेषु तातातित इति पाठोपलम्भस्तहि तीतातिक-शब्द- पाठस्याप्युपलम्भावानुगुण्यात्यारम्परिकतीतातिकपदव्युत्पत्तिसिन्दा च द्वयमेवास्तु तत्र तातातितपदव्युत्पत्तिः प्रायः पूर्ववदेव केवलं तारकादित्वादितच्चताऽविशेषः ॥ ६ प्रभाकरमतावलम्बिनाम ॥ महोदधेर्महाभाष्यकारस्य । || पाशुपतशास्त्रसंहतिः। प्रभाकरस्य ।

·भूमिका। धते, ततश्च तातातिकं दर्शनं कौमारिलं दर्शनमिति प्रबोधच- न्द्रोदयटीकाये तोतातिकं दर्शनं कामारिलमिति ब्रुव न बहु मन्ये । कथयन्ति च पुरातनमितिहासं-कदाचित्कुमारिलोऽभवदधी- याना मीमांसां गुरुगृहे तच च कस्यांचित्तदानीमध्याय्यत्वेन प्रचलितायां जैमिनीयसूचव्याख्यायामासीत्पाठः-अचापिनोक्तं तत्र तुनोक्तमिति द्विरुक्तम्-इति, तं च पाठं निरीक्ष्य कुमारिलस्य गुरुर्विसिष्मिये ऽत्यन्तं क्रिमिदम्-अचापिनोक्तं तच तुनोतमिति कथं द्विरुच्येत, न हि द्विरनुत्या द्विरक्तिसंभवः, ततश्च किंचित्कालं सुविचार्यापि नाप निर्णय ग्रन्थार्थस्य । सति चैवमुन्मना एव पाठं विसृज्य निर्जगाम गृहाद् गुरुः । शिष्यस्तु कुमारिलः, अचापिना-अपि-शब्देन अयमर्थ उक्तः, तत्र तुना-तु-शब्देन उक्त इति द्विरुक्त इत्येवं रीत्या पदविभाग योजनां च लिखित्वा गुरुभााये तत्समर्प्य निर्ययौ । गुरुस्तु पुनरुन्मनस्क एव सायमाययो गृहं, पत्नी तु पतिमालोक्य शास्त्रचिन्तनश्रमजुषं जोपमेवार्पयाम्बभूव कुमारिललिखितं पदच्छेदमर्थसमन्वयं च । स च *गुरु शं पिप्रिये शिष्यस्य तादृशीमसाधारणों व्युत्पत्तिं पूर्वमीमांसासु गुरुपदेन व्यवहृतः प्रभाकर इति तु शालिकनाथीयेन स्पष्टं सिध्यति-तथा हि। स्वाध्यायविधिवाक्याविचारे प्रयतामहे । प्रभाकरगुरोर्दृष्टया मीमांसारम्भसिद्धये ॥ इत्यारम्भश्लोकः। शास्त्रमुखं नाम गुरोराविष्कतुं गभीरमपि भावम् । शालिकनाथेन कृतं प्रकरणमेतत्प्रसन्नतरम् ॥ श्रयं च प्रथमप्रकरणान्तश्लोकः । द्वितीयप्रकरणस्यादी च । प्रासंस्पर्शिताशङ्का यथा शब्दस्य वार्यते । प्रभाकरगुरोः शिष्यैस्तथा यतो विधीयते ॥ अयं श्लोकः । एवं च गुरुः प्रभाकर इति न संशयः । अत एव गुरु-भ-प्रभाकरा इति पुरुषत्रयतात्पर्यण केषां चिदभिधानमसं. गतमेव । - * ·भूमिका सरलचित्ततां चावधार्य तेनैतेन तु-शब्दार्थावधारणकौशलेन, गुरु- स्तं कुमारिलं तु-तातम*वादीदिति अङ्गीकुर्मस्तावदिदं कुमारिल- कौशलं तेन गोरवी गुर्वनुकम्पां च कुमारिले, परं तु नैष तु-तात- भट्टः स तु शबरस्वामिनोऽप्यतिप्राचीन इति पञ्जिक्राचिन्तामणि- प्रभृतिग्रन्थव्यासङ्गेन सुज्ञानम् । यद्यपि भाट्टदीपिकापदेनैव सङ्कर्षचतुरध्यायी व्याख्यानमपि प्रसिध्यति तथाऽपीयं चतुरध्यायोव्याख्या न भाटदीपिका नाषि खण्डदेवकृतिः परं तु भाटचन्द्रिकाख्या भास्करकृतिश्च । भाटदी- पिकाकारात्खण्डदेवादनन्तरं भाट्टचन्द्रिकाकारो गम्भीरनामकब्राह्म- णपुत्रः खण्डदेवकृति भाट्टदीपिकां द्वादशाध्यायीव्याख्यास्वरूपां स्वी- यया सङ्कर्षचतुरध्यायीव्याख्यया भाटचन्द्रिकाख्यया संयोज्य भाट- चन्द्रिकाख्यामकरोदिति विस्पष्टमस्ति एतद्वन्यान्तिमश्लोकैस्तद्यथा खण्डदेवकृतभाटदीपिका लक्षणोः कतिपयैरसम्भृता । इत्युदीच्य बुधभास्कराग्निचिटारती बरिभराम्बभूव ताम् ॥ अद्यावधि कृतिरेषााद्यन्तविहीनेति दीपिकाख्याऽऽसीत् । षोडशकलाभिरधुना परिपूर्णा भाट्टचन्द्रिकात्वमगात् ॥ आसीत् षोडशलक्षणी श्रुतिपदा या धर्ममीमांसिका । सङ्कर्षाख्यचतुर्थभागविधुरा कालेन साऽजायत । गायची चिपदात्मिकेव विबुधैरद्यापि पाएठाते । तां पूर्णामकरोच्छ्रमेण महता गम्भीरजा भास्करः ॥ इति, . । वस्तुतस्तु तुतातभट्ठो नाम कश्चनातीव प्रमिद्धः प्राचीनमीमांसक इति गुरुस्तु प्रसादेन तं कुमारिलं तुतातमुवाच आशीरात्मना, यथेदानीमपि कञ्चन सुनगढ पण्डितं गागाभट्ट मन्यन्ते ।

·१० 'भूमिका। तस्माद् द्वादशाध्यायीव्याख्या चतुरध्यायीव्याख्या च नेक- कर्तृका नेकनाम्नी चेति साधु प्रसाधितम् । एतयाख्यानव्यतिरिक्त सङ्कर्षकाण्डव्याख्यानं नोपलभ्यते केवलं शाबरं सङ्कर्षकाण्डव्याख्यानं ग्रन्थेषुपलभ्यते उद्धाररूपेण, परं तु शाबरं सङ्कर्षव्याख्यानं न केनापि बहुधा ज्ञायते वाऽप्युपलभ्यते वा । मन्ये आधुानकानां विद्याविव- टुनरसिकानां देशान्तरीणानां सम्राड्जातीयानामखण्डोद्यमानामुद्यो- गेन विलुप्रप्रायप्रचारमपि साङ्कर्षशाबरव्याख्यानम्-अलबर-जयपुर- जम्बप्रदेशादिस्थितमहापुस्तकालयेभ्योऽन्वेषणेन लभ्यतेति। यतः शाबरसाङ्कर्षव्याख्यानं नातिचिरं विलुप्तप्रचारं भाट- चन्द्रिकायां तदीयपीनामुद्वारदर्शनात, अस्ति चायमुद्धारस्तादृशा येनानुमातुं शक्यते यदयं निरीक्षितव्याख्यानेन केनचित्युरुषेणोद्धृतः पाठ इति । एवं च भाट्टदीपिकाकारः खण्डदेवा जगन्नाथस्य पण्डि- तराजोपाधेर्मीमांसासु गुरुस्तत्समकाल इति सुनिश्चितं, यतः पण्डि- तराजः स्वयमाह रसगङ्गाधरे देवादेवाध्यगोष्ट स्मरहरनगरे इति, । तस्मात् शाहजहांनाम्नः सुप्रसिद्धसम्राजः प्रेमपाचं पण्डितराज इति तस्य शाहजहांसमकालता । ततश्च पण्डितराजगुरुणा खण्ड- देवेन निर्मिताया दीपिकायाः पर्तिस्वरूपा इयं भाटचन्द्रिकाऽति- नधीनेति स्पष्टमवगम्यते, तत्काले चेच्छाबरभाष्यपुस्तकं प्रचलितमा सीतहि तत्काललिखितपुस्तकानामेतत्कालपर्यन्तावस्थानस्य सर्वथा सम्भावितत्वेन प्राचीनग्रन्थसमासादनरसिकेः शाबरसाङ्कर्षभाष्य- पुस्तकलाभे कृतः समुद्योगोऽवश्यं फलेनहिरिति साधु सम्भाव्यते ॥ एतस्याश्चन्द्रिकाख्यव्याख्याया एक पुस्तकं जडे इत्युपाधि- धारिणां श्रीरामचन्द्रशास्त्रियां पुस्तकालयादवापं द्वितीयं परिव्राजक- ·११ भूमिका। प्रवरतारकानममठस्यपुस्तकागारातृतीयं काशीस्थराजकीयप्रधानवि- द्यामन्दिरपुस्तकागारादेवं पुस्तकचयमासाद्यारब्थे मुद्रणे अवधानेन पुस्तकचयपाठावलोकने एकमेव चिष्वेषु पुस्तकेषु मातृकास्वरूपं रामच- न्द्रशास्त्रिणां पुस्तकमवशिष्ट द्वे अपि तत एव लेखिते अतिनतने अशु. द्विवहुले च इति अतिसमनियतया तदीयलेखपाठादिभङ्गयाऽवधायर्या- त्यन्तं खिन्नमना मुद्रणे नातिपवित्र सन्दिग्धानरं चुटिबहुलं क्वचित् च्य. तपाठमेकपुस्तकमपर्याप्तमिति सविशेषमनुस्मृत्य हतप्रायप्रयत्न एवासं तथाऽपि काशीस्थेन श्रेष्ठिश्रेष्ठन श्रीगोविन्ददासगुप्लेन सुमहताऽऽया- सेन एकं मदरासप्रान्तात्सङ्कर्षणकाण्डपुस्तकमानाय्य दत्तं, तदिदं मध्ये द्विवस्थलेषु खण्डितपत्रमपि पुस्तकं स्वक्षरं सूत्रवृत्तिविभागवत, केनचिदधीतं, शोधितं, नानतिपवित्र, प्राप्तमिति बहूपकृतोऽस्म्य- स्मिन् मुद्रणकार्ये । ततश्च यत्र मदरासप्रान्तप्रानयुस्तके विकलं तच केषुचित पत्त्रेषु एकमात्रेण रामचन्द्रशास्त्रिणां पुस्तकेन मुद्रितपुस्त- कमशूशुधं सूत्रमाचावलम्बन वृत्तितात्पर्यमवधृत्य, यच तु द्वयमपि तंचोभाभ्यामपि ताभ्यां मुद्रणकार्य निरवहम् । आशासे च एतस्य मुद्रितपुस्तकस्य प्रचारेणावधृतसङ्कर्षकाण्डसद्धावाः केचन शास्त्रोन्न- यनपरायणाः क्वचिल्लिखितं सङ्कर्षपुस्तकमुपलभ्य मां कृपयाऽवबोधये- युश्चेतर्हि तदुपसाद्य पुनरपि पाठापपाठाधिकपाठादिनिर्णयं कुर्या- मुपस्कुयीं पुनरपि सङ्कर्षमुपकुयां च जिज्ञासून अभिमन्येय चात्मानं शास्त्रविवर्द्धनकृतनममिति । यद्यपि प्रथमं सङ्कर्षे टिप्पणी कर्तुमहं प्रवृत्तस्तदन्वतिष्ठममुद्रयं च किञ्चिदादौ तथाऽपि भूयोव्याणरस्य मुद्रणनिर्माणयोर्योगपद्यम- * I am grateful to M. M. Gangadhara Sastri of the Sanskrit College, Benares, for his kind information as to the existertce of the book in the house of P. Ram Chandra Sastri Jare.

·भमिका। सम्भावनीयमित्यभिमत्य पुनरुपारमम् । यतिष्ये च पुनर्यथाऽवकाशं तदीयसमापने । अस्त्येतदपीह विदुषां विमर्शनीयं यदत्र सङ्कर्ष चतुरध्यायीसू- वाणि द्वादशाध्यायीसूचापेक्षयाऽल्पाक्षराणि न च वृत्तिविलिखितोऽर्थ- स्ततोऽवगन्तुमिङ्गितुं वा शक्य इति परमवैजात्यं, ततश्च सम्भा- व्यते कदाचिद् वृत्तिकारण भास्करण सूचऋदेशा एव प्रतीकतया उद्धृता न तु साकल्येन सूत्राणीति, प्राचां हि विटुषामसकृद् दृष्टचरीयं रीतियते एकदेशमुपन्यस्यैव व्याख्यातुमारभन्ते, ततश्च विविधशा- स्त्रपरिशीलनश्रमजुषो विद्वांसोऽच स्वयं परीक्षिष्यन्ते किमेतानि सूचाणि सकलानि विकलानि वेति । इदमपि चाचावधेयमस्ति सङ्कर्ष- काण्डस्थानां सकलसूचाणामच व्याख्यानमथवाऽधिकरणसूत्राणामेव । सर्व चेतद्विप्रतिपन्नं शाबरसाङ्कयोपलम्भेऽनायासेन विवेक्तुं शक्यमिति तदुपलम्भायेवोद्योग आवश्यकः । एवं चैतस्य विप्रति- पन्नत्वमवधार्याधिकरणायनुल्लिख्य विषयसूचनिकास्थाने यथोपल- ब्धानि सूत्राण्येवालिखम् । आशासे च भगवतोयज्ञनारायणस्य प्रसा देन चिरं वैकल्यमुपयातमिदं पूर्वमीमांसाशास्त्र भाट्टचन्द्रिकोपेत. साङ्कर्षसालभ्येन वैकल्यं जहदपि शाबरोपलम्भेन सर्वथा साङ्गं स्यादिति । अस्मि चाच कृतावधाना यदि कश्चन विद्वान इहत्या ऽथवा देशान्तरीणः शाबरसाङ्कर्षमुपलभेत मामनुगृह्य सन्दिशेत्तर्हि सर्वसाधारण्येन तत्प्रकाशं कुर्यामिति शम् । आश्विनकृष्ण सत्सम्प्रदायाचार्य: प्रतिपदि पण्डितस्वामिश्रीराममिनशास्त्री, वाराणसीनिवासनिबद्धप्रवृद्धसमादरः ॥ काश्यां दशाश्वमेधे अगस्त्यमुन्याश्रमाश्रमः । भौमे । सं. १६५० ।

·श्रीमते रामानुजाय नमः। सङ्कर्षकाण्डस्थसूत्रसूचनिकापत्त्रम् । जैमिनीये सङ्कर्ष त्रयोदशामायस्य प्रथमः पादः । १० अभितः W १२ नयने ५ U9 M 222 पृष्ठाङ्काः। पृष्ठाङ्काः। अनुयजतीति ८ उल्मुकहरणे सट्राणकलशात तन्त्र प्रदानम् ९१ हविष्कत् शामित्र तीवी क्रत्वङ्गंवा १३ मनुष्याः चयनाई वा १४ शमितान्यः योऽग्निम् ५ १५ संज्ञपने च गुणचोदना वा अथ त्रयोदशाध्याये द्वितीयः पादः । एष्ठाङ्काः। एष्ठाङ्काः। १६ पत्नीम् २५ यत् पितृभ्यः ९३ १७ एवं वा २६ उत्तरस्मिन् १८ भूयांसि कर्माणि. २७ दक्षिणाग्नी १६ भूयांसो मन्त्राः ই অসান্তিনালিলা २० शेन्द्रम २६ स लौकिक समानतन्त्रः ३० गार्हपत्यस्थानीयम् । २२ स नित्यः ३१ तत्र गार्हपत्यशब्दः प्रग्रशब्द: १२ ३२ यत्यार्णमास्याम् २४ न द्वे ३३ अग्नीषोमीयेण १६ अथ त्रयोदशाध्याये तृतीयः पादः। पृष्ठाङ्काः। एष्ठाङ्काः। ३४ सर्वाधिकारः १६ ४६ साग्निचित्यानाम् २४ ३५ सह कुम्भीभिः ४७ साक्षम् ३६ विवृद्रिा ४८ पशुपुरोडाशार्थम् .. ३७ तत्र शेषाः ४६ यथाभाग ३८ सन्ततम् ५० एतेन ३६ द्विरिज्या ५१ पुरोडाशगणे ४० निरन्तरम् ५२ उत्तमयः ४० तस्य व्रतम् ५३ सर्वत्र ४३ श्रादिविकल्पः ५४ चस्पुरोडाशा ४३ यूपविरोहणम् ५५ एकान्त ४४ तमपरम् ५६ इदममुष्य च ४५ सोमे प्रतिषेधः ५७ सर्वपृष्ठायाम ... ..... PUNHAN us y090% . ..

·२ 42 3. ७७ S ३० ४ ३४ ६८ चतुरः ७० '.. सङ्कर्षकाण्डस्यसूत्रमनिकापत्रम् । अथ त्रयोदशाध्याये चतुर्थः पादः । अयं च यपपाद इत्युच्यते । एष्ठाङ्काः। एष्ठाङ्काः। ५८ वाजिनेन ७२ स्थितादुत्तरम् ५६ श्रामिक्षायाम् ७३ तन्वं यूपमन्त्रः तस्य वाजिनम ७४ श्राव्यस्थितादुत्तरम ६१ विशाखत्वम् ७५ ऐकादशिनान् २ ६२ एतेन यूपकर्म ७६ तेषाम् ६३ ऊर्ध्वम् सटाः संमानम् ६४ अग्रमध्यशब्दा ७८ सतेन सवनीये ६५ सहापरम् ७६ अग्रण ६६ घजमानेन ८० तेषामन्तराले ६७ अध्वाः ८१ तथा वेदिसंमिताम ८२ यथापूर्वम् ६६ परिवीय ८३ उपरि मिताम् .. तासामेकाम ८४ व्यत्यस्तपशु ७१ एतेनेकादशिन्याम् अथ चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः। अमिष्टकापादः । पृष्ठाङ्काः । ८५ इष्टकाभिः ₹८ सहसे ८६ अश्रिमत्यः सहस्रष्टकम् ८७ समचतुराः १०० इष्टकावियूद्धा ४० ८८ अमन्मयीनाम् १०१ चितिशब्दः ४१ ८४ वर्णएथत्वम् १०२ तस्या एकत्वाच्च. ४१ १० तासांपाक १०३ गणेषु ४१ १९ स वैहारिकः १०४ पश्चात्माचीम् १२ मन्मयोनाम् a सिकता तासु १०६ चित्यां चित्याम् १४ चरुसौषधम् १०७ एतेन मन्त्रलिङ्काः १५ नैऋतेष्टके १०८ तद्रव्याणि २६ सहस्रम् १०६ विकर्णी* २७ दक्षिणाभिः ४० ११० मध्यमायाम * षिकर्णीति पाठः ४२ पृष्ठे मुद्रितः प्रामादिकः विकर्णीत्येव तु युक्तः। कृष्णयजुःसंहितायां पञ्चमाष्टके तृतीयप्रपाठके यढिकर्णी उपदधातीति पाठो- पलम्भादत्रत्यसूत्रस्य चयने विधीयमानेष्टकोपधाननिर्णायकतया विकर्णीति पाठस्य तत्प्रकरणपठितत्त्वेनायमेव वैदिक पाठा युक्ततर इति प्रत्येमि । ४० 2000 យ ១១ ४० ३८ ॥ १०५ पुरस्तात् ।

·सङ्कर्षकाण्डस्थसूत्रसूर्चानकापत्रम् । ३ पृष्ठाङ्काः। ४५ न ४६ . ४६ एष्ठाङ्काः । ० ५० ५१ / एष्ठाङ्काः। १११ अनुपसदम् १९६ प्रतिमूक्तम् ११.२ इष्टका कर्मणि १२० यदृषीणाम ११३ तन्मासप्रति १२५ गायत्रचितम ११४ त्रिःपरार्ध्यः ४४ १२२ शीर्षवान् ११५ तस्येष्टकाः ४४ १२३ सुपर्णः ११६ यदृषीणाम ৪ মুঘলবিনি ११७ याज्ञसेनीः १२५ लोक्रम्यृणा ११८ दाशतयोभ्यः अथ चतुर्दशाध्याये द्वितीयः पादः । अयमवदानपादः । पृष्ठाङ्काः। १२६ हृदयशूलम ४७ १३५ सदुपहृतेन १२७ समिधः १६६ यदपरम् १२८ पार्वन १३७ षोडशानि १२६ सोमे दर्श १३८ सप्तदशानि १३० चतुरवत्तम १३६ तेषां पृथक ६३९ पञ्चावत्तम् ४६ १४० नाना वा १३२ पञ्चावत्तमाज्यात ४६ १४१ एककपाले १३३ अन्ततः ५० १४२ व्यङ्गानाम् १३४ पश्चात् ५० १४३ पशोः प्रदानम् अथ चतुर्दशाध्याये तृतीयः पादः । अयं प्रेषपादः । पृष्ठाकाः। १४४ यजेति १५२ उपप्रेष्य १४५ प्रजापतिः १५३ होतारम १४६ प्रथमस्य १५४ उक्थशा यज १४७ एकादश १५५ बहुशब्दः १४८ दशमं वहिः १५६ तां पुरोऽध्वर्युः १४६ चतुर्थोत्तमयोः ५५ १५७ ऋतुगृहेषु १५० एवमस्यान्त्यः पू १५८ श्राश्रुतप्रत्याश्रुते १५१ प्रश्वनूयाजेषु अथ चतुर्दशाध्याये चतुर्थः पादः । अयं च होमपादः । एष्ठाङ्काः। १५६ देवता योगेन १६१ सक्तवाक्र: १६० अदेवता ५६ १६२ अज्यानि . . एष्टाङ्काः । EESE ५७ . ५ ... एष्ठाङ्काः। ६० ·४ सङ्कर्षकाण्डस्यसूत्रसूर्चानकापनम् । पृष्ठाङ्काः। * ६५ ६५ ... ६५ to 0 ६६ ६६ ६७ ६४ १८७ भुवनस्य .... एष्ठाङ्काः । पृष्ठाङ्काः। १६३ चित्रया १७६ स्वाहा कृत्य १६४ दर्विहोमे १७७ वषट् १६५ गणेषु १७८ स्विष्टकृत १६ समिदाधानम १७६ स्वाहेत्यालेखनम+ १६७ पाकयन्तः १८० चित्ताय १६८ सर्वदर्वि १८१ भूतानाम् १६६ सर्वेषाम् १८२ मन्त्रागमे १७० धर्मापदेशः १८३ प्रेषण १७१ प्राचीनप्रवणे १८४ स्थितादुत्तरम १७२ पदे जुहोति १८५ ऋतापाट् २७३ चतुष्पथे १८६ पड़ जुहोति १७४ प्रत्यञ्च: १७५ पुरस्तादपि १८८ स्वाहाकार: अथ पञ्चदशाध्याये प्रथमः पादः । अयं कालपाद इत्युच्यते । "पृष्ठाङ्काः। ९८९ विक्रमसन्निपाता २०२ अविध्यमानबुभुनः १६० द्वाविज्या २०३ अत्राग्रयणाभ्यासः १६१ रात्री ६६ २०४. सविकल्पः स्यात् १६२ उदिते २०५ सस्यपत्तीवा १६ यजनीये वा २०६ पार्वणामासानि १६४ एतेन सोमकाल: २०७ मासो वा १९५ यदि मन्येत ७१ २०८ श्रादेवी १६६ न यवानाम् २०६ पञ्चवत्सरेषु १६७ सर्वेषां प्राशन्यः २१० दि वसन्ता १६८ अनिष्टवाग्रयणस्य ७२ २११ वैश्वदेवेन १६६ शाकापक्वैषधीनाम् २१२ वैश्वदेवस्य २०० तेन शमी २१३ मासग्निहोत्रम् २०१ प्राशितयवः अथ पञ्चदशाध्याये द्वितीयः पादः । अयमग्निपाद इत्युच्यते । एष्ठाडूः २१४ तत्सर्वार्थम ২৭ঃ হুমলীয়ান २१५ लोक्तः २१७ पानातत्वात 5 A ७४ ७४ ७० ७६ .. ७६ . पृष्ठानः। ७७ R ७७ वषट् ते इति तु पुस्तकान्तरे सूत्रपाठः। + स्वाहेत्यालेखन इति पाठपि पुस्तकान्तरस्थः ।

·सङ्कर्षकाण्डस्यसूत्रसूनिकापचंम् । ५ E00880575550000 AHA . . एष्ठाङ्काः । पृष्ठाकाः। २१८ व्याख्यातम् २३४ सवैव स्यात् २१६ प्रत्यर्थम् २३५ पशा शालामुखीयः २२० पूर्व गार्हपत्यात २३६ पश्ििष्टषु २२१ अहामार्थेषु २२७ पूर्वयुः २२२ अपवृत्ते ७६ २३८ अग्निहोत्रस्य २२१ एतेन सोमे २३शामित्र २२४ तदुत्तरवेटयाम् २४० द्वयहे २२५ पाहवनीयविभागः २४१ पशुवरुणः २२६ सर्वेषाम् २४२ संस्थिते २२७ पाहवनीयात् २४३ गतश्रियः २२८ पाहवनीयाद्रिष्णयान २४४ दीक्षिताग्नेः २२६ अनुसवनम् २४५ प्राग्नः २३० तृतीयसवने २४६ समारोप्य २३१ तस्मात्तेषु २४७ अपरयोस्तु २३२ तेषां वायव्यम् २४८ श्रात्मसमारोपणे. २३३ सोमे होमेषु २४६ आत्मसमारूढे अथ पञ्चदशाध्याये तृतीयः पादः अयं.च यहपादा इत्युच्यते । पृष्ठाङ्काः। पृष्ठाङ्काः। २५० प्रतिग्राह्याः २६० सोमग्रहः २५१ विश्वजिति २६१ तत्रार्थप्राप्तः २५२ स प्रक्रतिगः २६२ कर्मसंयोगत ৪ জিয়া না २६३ अंश्वदाभ्यविधी २५४ हाश्रयवत् २६४ भातृव्यवता २५५ वैराजस्य CE २६५ नानार्थानाम् २५६ न वासह २६६ ग्रहाः पृश्निः २५७ आदितो गृह्येत २६७ प्राणभत् २५८ कामसंयोगः २६८ एश्निप्राणग्रहान् २५६ नित्यकामः E0 २६६ प्रायणीयेच अथ पञ्चदशाध्याये चतुर्थः पादः । अयं व्यायपादो वरणपादो वा । एष्ठाङ्काः । एष्ठाङ्काः। ২৩ স্মার ६४ २७५ निषादः २७९ भृगुवसिष्टेति २७६ तथा ब्राह्मणानाम् १७२ त्रीवणीत २७७ द्विगोत्रस्य १७ २७३ यर्थार्ष २७८ वषद कर्तृणां वा १७ २७६ हातमैत्रा MO O BESC0003 ६० ६५ २७४ मनुवत् ·सङ्कर्षकाण्डस्यसूत्रसंचनिकापत्रम् । पृष्ठाङ्काः। । पृष्ठाङ्काः । १०३ १०४ १०४ १०५ १०५ १०६ पृष्ठाहरः। ११० पृष्टाङ्काः । ২০০ নময় २८२ निरूढः २८१ सप्त २८३ श्वोभूते अथ षोडशाध्याये प्रथमः पादः । होत्रकाधाये सामिधेनीपादः । पृष्ठाङ्काः। २८४ सामिधेनीः BE २६१ प्रकरणात २८५ तारमन्द्री ६ PER त्रिर्विग्रहणाति २८६. अन्तर्वेदि १०० २६३ पदवादे वा २७७ पञ्चदश १०० २६४ ऋचि प्रणवम् २८८ सन्ततमुत्तरम् १०० २६५ अन्ते वा २८६ सन्ततमन्वाह १०२ ২ঃ স্মাক্কায় २६० सामिधेनी सन्तानः १०३ अथ पोडशाध्याये द्वितीयः पादः । निगदपादोऽयम् । पृष्ठाङ्काः। २९७ त्रीस्तूचान १०६ ३०७ सहामाय २९८ सर्वाणि ३०८ हेात्रीयष्टु २६६ अभीक्ष्णम १०७ ३०६ अतूतः ३०० अनाम्नानात् १०८ ३१० श्राचाग्ने ३०९ वरणार्थ वा १०८ ३११ स्वाहाग्निम् ३०२ अध्वर्युः १०८ १२ अग्निहोत्रण ३०३ श्रावह १०६ ३१३. अयाडग्निः ३०४ पाहवनीया १०६ ३१४ अग्निदेवः ३०५ अग्निहोत्राय १०६ २१५ अग्निहाता २०६ सगाहपत्यः ११० अथ षोडशाध्याये तृतीयः पादः । वषट्कारपादोऽयम् । पृष्ठाङ्काः। ३१६ इमे वयम् ११३ ३२३ वषट् कृत्य ३१७ वर्षाडत्येक ११३ ३२४ न व्यपवदेत् ३९८ सन्ततम ११४ ३२५ सत्होत्तमेन ३१६ अवगूर्य ११४ ३२६ जुषाणः ३२० यं कामयेत ११५ ३२७ गायत्री ३२९ यस्यै ३२८ गायच्या ३२२ एवं वा ३२६ अनुष्टुभा याद १११ १११ ११२ ११२ ११२ एष्ठाङ्काः। ११८ ११६ ११६ ·सङ्कर्षकाण्डस्थसूत्रसूनिकापत्रम् । 0 पृष्ठाङ्काः। एष्ठाङ्काः। ३३४ चतुः ३३५ यद् ब्रूयात १२० 30 श्रनवानम् ३३९ उपांशु ३३२ श्राज्येडा ३३३ पराचीम् १२० १२९ ३३६ यन्न निर्दिशेत् ३३७ नाम . ३३८ एते वै २३६ कामेष्टिः ३४० वामदेवस्य ३४१ य इन्द्रिय ३४२ हे याज्ये ३४३ उभे ३४४ गृहमेधीये अथ षोडशाध्याये चतुर्थः पादः । पृष्ठाङ्काः। पृष्ठाङ्काः। १२३ ३४५ वाजिनाम् १२५ ३४६ कालपथक्त्वात् १२५ १२३ २४७ विटाते वान्यकालवाटाथा २४ याज्यासम्मो यथा याज्या- १२४ सम्प्रेषः १२४ इति सूत्रसूर्चानका समाप्ता १२५ नमः पूर्वाचार्येभ्यः । समाप्तञ्च पूर्वमीमांसाशास्त्रम् ॥ c) ·श्रीमते रामानुजाय नमः। शुद्ध्याशुद्धिसूचीपत्त्रम् । Home शुद्धम् । वाग्वै ७ ये प्राप्त अशुद्धम्। वावे त्यष नोति वस्था बह लोम्पणा प्राप्त प्रक्रान्तर খানি हस्ताद हिक पत्तो हृदयात्र मिध्य नाति वस्थ्या बहु लाकम्पृणा प्राप्ने प्रक्रान्त राणामि हमादि हित पत्ता दयन मिम छन्दा पृष्ठे। पड़ो। अशुद्धम् । पृष्ठे। पनी । १२ सोमसुत्या सोमसुत्या १६ प्रयाप्रयो प्रया ७१ । ८ ४ च्यामेष्ट्या चामेष्ट्या ७१ । २१ २० । ये प्राप्ता ७२ 19 १९ । ৩ স্মনিষ্টায়য়যায় স্মনিয়য় पास्य ३७ । १३ मग्नि मग्निं प्र ८०।११ वैराजास्य वैराजस्य CE | ७ त्यावदो त्यावेद ६५। १ ४० । कत्वं ४४ । १५ यों यो ४६ । २५ न विदा निविदा १०८।१४ ४७॥ १८वाहनस वाहनंस 2051 ४८। १० शूद्रस्यति शूद्रस्येति ११३।१४ २ घोडाश ভন্ন ८ मिवाहनं मिवावाहनं १२५ । १४ ५६ । १६त्वाह १२५ । १५ धात धात म्यस्था त्यास्य त्यस्यै D देवत्तयत्वा বন্যা ·॥ श्रियै नमः॥ श्रीपतये नमः । श्रीमते रामानुजाय नमः । प्रणम्य जैमिनिमुनि खण्डदेवकृताविह अनुग्रहाय मन्दानां सङ्ग्रहोऽयं विधीयते ॥ १ ॥ अथ पूर्वमीमांसाया अवशिष्टा संकर्षण-संकर्ष काण्ड-पदद्वयव्यवहृता चतुरध्यायी माहादीपिकानामकव्याख्यासंवलिता प्रारभ्यते । ॐ विघ्नमस्तु ॥ एवं द्वादशभिरध्यायैः प्रकृतिवितिभेदेन कति- पयान न्यायान संशोध तैरेव न्यायरितस्ततो विप्रकीर्णान्वेदवाक्यार्था- नैदम्पर्येण सम्यग निष्कृष्य निर्णतुमेषा चतुरध्याय्यारभ्यते । अत एव संकर्ष न प्रत्यधिकरणं सङ्गत्यपेक्षा ॥ सू० अनुयजतीति ॥१॥ ज्योतिष्टोमे सोमस्याग्ने ! वीहीत्यनुयजतीति श्रुते वाक्ये सोमया- गोद्देशेन मन्त्रविधिः । इति-शब्देन करणत्वस्यानु-शब्देन पश्चादाविनः कार्यस्य चोक्तिः । यागोत्तरमनुमन्त्रणं वा विधीयत इति प्राप्ते यजिन- त्योपस्थितस्य यागान्तरस्यैव सोमयागात्तरकालविशिष्टस्य विधिः। तस्मा- दनुवषट् कृत्यं देवतानां दृष्ट्या इति वृष्यर्थतावादस्यान्यथाऽनुपपत्तेः ॥ । * यथा चैतस्याः संकर्षण-संकर्ष-काण्डपदेन व्यवहारस्तथा निरवाचाम शास्त्र- दीपिकाभूमिकायाम् । श्रीभाध्ये तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रदानाधिकरणे श्रीभाष्यकाराः "तदुक्तं सांकर्षणे 'नाना वा देवताएथक्त्वादिति सूत्रमुद्धरन्तः संकर्षकाण्डं संकर्षण- काण्डपदेनापि व्यवहरन्तीत्युभयथाऽपि व्यवहारः । यद्यपि शाङ्करभाष्यादिषु नाना वा देवता पृथग ज्ञानादिति पाठ उपलभ्यते, उपलभ्यते चानन्दज्ञानादिशतभाष्यव्याख्या- नेप तथा पाठसमादरः, तथाऽपि श्रीभाष्यस्थं नाना वा देवताएथत्वादिति, शाङ्कर- भाष्यस्थं नाना वा पृथग् ज्ञानादिति चार्थकथनमात्रं न तु सूत्रानुपूर्वीनिर्देशः सङ्कर्षे देवताकाण्डे चतुर्दशाध्याये द्वतीयपादे "तेषां पृथक' इति, "नाना वा इति च पृथक्- सूत्रद्वयानुपूर्वोदर्शनात् । तदिदमने चतुर्दशे स्फुटमिति नेह बहु प्रपञ्च्यते इति ॥ + यद्यपि संकर्षणचतुरध्यायो शवरस्वामिभिर्व्याख्याता तथाऽपि न तद्भाष्यमु- पलब्धुमीश्महे इति सांप्रतमतिकष्टेन प्राप्तमिदमेव प्रकाशयामः । ३ क-No. 11, Vol. XIV. -November, 1892. Hanuman ·जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् सू० स द्रोणकल*शात् ॥२॥ सोऽयमनुवषट्कारोद्रोण कलशस्यद्रव्येण यष्टव्यः, तस्यौवाज्यवत सर्वार्थत्वात् द्रोणकलशं प्रकृत्यैषा वा एतेषां योनिरिति श्रुतेः । न सर्व जुहो- तीति वचनलब्धस्य सोमयागद्रव्यशेषस्य भक्षणार्थत्स्याऽप्युपपत्तरिति प्राप्ते भनवदनुवषट्कारस्यापि पूर्वेष्टशेष एव द्रव्यम् । संस्था वा एषा यदनुवष- ट्कार: संस्थामक्ष इति पर्वद्रव्यसमापकत्वश्रुविशेषात् स उ एव सोमस्य स्विष्टदाग इति श्रुत्याऽनुयागस्य स्विष्टकृयागत्वेन प्रतिपत्तित्वावश्य- म्भावाच्च, एतेन सावित्रे नानुवषट्करोति न भक्षयतीत्यपि लिङ्गमुपपन्नम् ॥ सू० तन्त्र प्रदानम् ॥ ३॥ तस्यार्थवादसहकतमन्त्रवर्णसमर्पिताग्निस्विष्टकदेवताकतया दार्श- पौर्णमासिकस्विष्टादुदेव तन्त्रेणानुष्ठानमिति प्राप्तेऽनु-शब्देन तत्तद- भ्यासात्तरकालविधानेन तस्य चाव्यवहितस्यैव स्वरसतः प्रतीतेरावृत्तिः । न च पृषदाज्यवत्पात्रान्तरे स्थापनम् । एकदेशद्रव्यकत्वेनाप्रयोजकत्वात् । एतेन द्विदेवत्यर्तुयाजादिष्वनुवषट्कारनिषेधेोऽप्युपपनः । एवमेव भक्षा- णामप्यावृत्तिरुपपादनीया ॥ सू० शामित्रं तीवी ॥ ४ ॥ वाजपेये प्राजापत्यान्प्रत्य तान्पर्यग्निकतानुत्सृजते ब्रह्मसामन्या. लभत इति श्रुतयोः ||पर्यनिकरणसंगजपनयोर्मध्यतिपदार्थः *शामित्रदेश * लोके कलस-शब्दस्य दन्योपधत्वेऽपि वेदे तालव्योपधपाठ एव साम्प्रदा- यिकः । शुक्लयजुःसंहिताया एकोनविंशाध्याये २६ मन्त्रे वायव्यायव्यान्यानोति स तेन द्रोणकलमिति तालव्यापधपाठदर्शनात् ॥ + जुहूसदृशे महापुष्करे । पत्रे ते द्रोणकलशपदवाच्ये ॥ ध्रुवानामकपात्रस्थेनाज्यनेत्यर्थः ॥ तैत्तिरीयसंहितायां तृतीयकाण्डे द्वितीयनपाठके द्वितीयानुवाके द्रोणकलशs. प्राधवनीय इति ॥ || हविषामासमन्तात्पादक्षिण्येनोल्मुकस्य परिभमणं पर्यग्निकरणमित्युच्यते ॥ | उपाकरणहिषि प्रतीचीनशिरसमुदीचीनपादं पशुं शार्यायत्वा शमितारः संज्ञपयन्ति एवरीत्या पशीमरिणं सज्ञप मत्युच्यते ॥ * श्राग्नीध्र आहवनीयसमीपे उल्मकं निधाय यथाऽऽगतन्त्रिः पुनः पर्येति तद नन्तरं प्रतिप्रस्याता उपवेत्रेण पुरःणगार्हपत्यादुदीचोङ्गारनिरूहति “मातरिश्वनो धा- ·त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ३ प्रति प्रापणं, स च ऋतुपशुभिः सह *प्रातःसवन एव कार्यः। अधिागुऔषस्य तदानीमेव वक्तव्यत्वात् । अन्यथा प्रेषस्यावृत्त्यापत्तेः । निष्ठाप्रत्ययोक्त- स्योत्सर्जनपूर्वत्वस्य व्यवधानेऽपि भुक्त्वाऽऽगत इत्यादाविवाविरोधात् । यूपादुन्मोचनमेव बोत्सर्गपदार्थ इति कााजिनेर्मतेन प्राप्ते यूपादु- न्मोचनादिप्राणवियोगान्तव्यापारस्यैक्रपदार्थत्वात्संजपनकरणकभावनायाः सेतिकर्त्तव्यताकाया एवालम्भविधिनोत्कर्षादुत्सृजतिरुत्तरव्यापारोपरमम- नुवदतीति त्का-प्रत्ययोत्तमव्यवहितपूर्वत्वं न बाधनीयम् । अधिगोस्त्वा- वत्तिर्मनो ! तारिख युक्तवेत्युक्तम् ॥ । * - - सीति मन्त्रेण तानाटय दक्षिणया द्वारा दक्षिणोन विहारं ब्रह्मयजमानयूपानामन्तरत आहरन् स्वयं बहिर्गच्छन् अन्तरेण चात्वालोत्करावुढग्गत्वा शामित्रशालायां निदधाति अयं निहितोऽग्निः शामित्र इत्युच्यते । यश्च उर्ध्वाग्रमसिवत् स्फय दक्षिणहस्ते धारयनु. करदेशे च दक्षिणाभिमुखस्तिष्ठति अध्वर्युणा अाश्रवणे रुते अस्तु-शब्दपूर्वकोषपद शब्दोच्चारणरूपप्रत्याश्रवणं करोति स प्राग्नीध्र इति अग्नीदिति चाच्यते । अध्वर्युः अग्निर्मूर्धादिव इत्येकामाहुति द्वेमिन्दाहुती व्याहृतोश्च हुत्वाह प्रशास्तः प्रसुहि । तेन सर्म्यतेत्युक्त सर्वे यथा प्रसप्तं निःसर्प्यन्ति सनिष्ठन्ते प्रातः सवनम् अथ प्रातःसवनमित्यारभ्येतदन्तं कर्मप्रातःसवनमित्युच्यते ॥ । अधिगुप्रेषार्थी मैत्रावरुणाभिहितः अथ होताऽध्रिगुमन्वाह । "देव्याः मि- तार" इति। अधिगुप्रैषमन्त्रस्तु।"दैव्याः शमितार उत मनुष्या श्रारभध्वम् । उपनयत मेध्या- दुरः । यथायथाऽस्य अपणं तयात"त्यन्तः। अत्र शमितास-विशसनकर्तारःते च द्विविधाः देवरूपा मनुष्यरूपाश्च ते एव सम्बोध्यन्ते हे दैव्याः शमितारः । अपि च हे मनुष्याः शमितारः यूयमुभयेऽपि वक्ष्यमाणं कर्म कर्तुमारभध्वम् इत्यर्थ इति साम्प्रदायिकाः । + मनसा उता रक्षिता सर्देवैः प्रार्थिता देवता मनाताइति तैत्तिरीयब्राह्मण- भाष्य सायनाचार्याः, ततश्च मनोता-शब्देनाग्निरुच्यते "अग्नि देवानां मनातेति" श्रुतेः, तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीयकाण्डे षष्ठप्रपाठके दशमानुवाके, । "त्वं ह्यग्ने प्रथमा मनो. तैति" श्रुतेश्च तैत्तिरीयसंहितायां च षष्ठकाण्डे तृतीयप्रपाठके नवमानुवाके, “पशोर्वा प्रालब्धस्य मनोऽपक्राति मनातायै हविणेऽवदीयमानस्यानुब्रहीति” ॥ ऋग्वेदीयैतरेयब्राह्मणस्य द्वितीयपञ्चिकायां प्रथमाध्याये दशमखण्डे मनो- तायै हविषोऽवदीयमानस्यानुहोत्याहाध्वर्युम्त्वं ह्यग्ने प्रथमोमनातेति सूक्तमन्वाह तदाहुर्यदन्यदेवत्य उत पशुर्भवत्यथ कस्मादाग्नेयोरेवमनोताये हविषोऽवदीयमानस्या. न्वाहेति तिम्रो वै देवानां मनोतास्तासु हि तेषां मनांस्योतानि वाग्वै देवानां मनोता तस्यां हि तेषां मनांस्योतानि गौवं देवानां मनोता तस्मिन् हि तेषां मनांस्योतान्यग्निर्वे देवानां मनाता तस्मिन् हि तेषां मनांस्योतान्यग्निः सर्वा मनोता अग्नी मनोताः सङ्ग- च्छन्ते तस्मादाग्नेयोरेव मनोतायै हविषोऽवदीयमानस्यान्वाहेति । ५७१ ·४. जैमिनीये संकर्ष भाटदीपिकायाम सू० क्रत्वकंवा ॥५॥ अग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेतेति संयोगस्य कालार्थत्वाभा- वात्स्थण्डिलरूपद्रव्यार्थत्वमारादुपकारकाणामपि पवमानहविषां द्रव्या. इत्वदर्शनात् । श्येनाति चिन्वीत स्वर्गकाम इति फलार्थायाश्चितिक्रियाया आकाङ्या तदङ्गत्वमेव वेति प्राप्ते सनिपातिनाः ाण्डलचयनयोरारादु- पकारकानाकाहत्तया तत्संयोगात्क्रतुस्तदाख्य इति न्यायेन साग्निचित्यत्र- तोरेव चिनोत्यर्थत्वात्क्रत्वङ्गं सौत्रामणी बैटधवत्तोरनन्तरमेवानुष्ठेया ॥ सू० चयनाङ्गं वा ॥६॥ रुद्रो वा एष यदग्निस्तस्य तिस्रः शरव्याः प्रतीची तिरश्च्यनची ताभ्यो वा एष आवृशच्यते योऽग्नि चिनुतेऽग्नि चित्वा तिम् धन्वमया. चितं ब्राह्मणाय दद्यात्ताभ्य एव नमस्करोत्यथो ताभ्य एवात्मानं निष्क्री- णीते इति श्रुतं तिसृधन्वदानमपि पूर्वन्यायेन त्वङ्गमिति प्राप्ते याण्ड- लस्यैव रुद्रत्वात्तदीयशरव्याभिरग्निचित आवश्चनमेलदानेन ताभ्य प्रा. * तैत्तिरीयसंहितायाः पञ्चमकागडे षष्ठ प्रपाठके तृतीयानुवाके । + सप्तमीहविर्यज्ञसंस्था पशुत्रयसाध्या सौत्रामणीशब्देनोच्यते सा द्विविधा एका- कोकिली अपरा चरका अग्नि चित्त्वा सौत्रामण्या यजेतेत्यादावङ्गत्वेन श्रयमाणा चरकैव। + शाखान्तरे तु सुवर्गकामात पठन्ति । $ तैत्तिरीयसंहितायाः पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सममानुवाके धनुर्दानप्रकरणे "रुद्रो वा एब-इत्यारभ्य प्रारमानं निष्कोणीत" इत्यन्तामन्त्रः तदर्थस्तु योऽयमग्निः स एष रुद्रः क्रूरोदेवः । “स्ट्रोवै क्रूरः" । ६।२।३। इति ह्यन्यत्रामातम् । तस्य च क्रूरस्य तिम्रः शरव्याः शरेण साध्याः प्रत्यञ्चः तिसः शरव्याः । यद्वा हिंसकत्वादिषुरेव शरव्या- सा च त्रेधा प्रतीची सम्मुखमागच्छन्ती, तिरश्ची पार्श्वयोर्गच्छन्ती अनूची पृष्ठत भाग- च्छन्ती चेति । एवं सति योग्निं चिनुते स एष ताभ्यः दयुभ्यो निमित्तभूताध्य पाव- शच्यते सर्वत श्विव्यते ताभिः महतो भवीत्यर्थः । अतस्तत्परिहाराय तिसभिरिषुभिर्युक्त- मेकं धनुः अयाचितमपि ब्राह्मणाय दयात् तेन दानेन बाधिकाभ्यः ताभ्यइषुभ्योनम- स्करोत्येव, । अपि च ताभ्यइषुभ्यः सकाशादेव श्रात्मानं स्वशरीरं निष्क्रीणीते। ॥ तैत्तिरीयसंहितायाः पञ्चमाष्टके पञ्चमप्रपाठके सप्तमानुवाके, तिसृधन्व मयाचितमिति यजुः, तैत्तिरीयसहितायाः प्रथमकाण्डेऽष्टमत्रपाठके एकोनविंशानुवाके, “तिसधन्वर्द्ध शुष्कट्टतिक्षिणा," तदीयब्राह्मणे च, "तिमुधन्वर्ड: शुष्कदृतिःक्षिणा समझो," । तिसभिरिभिर्युक्तं धनुस्तिसृधन्वं तत्यक्षेपाय निर्मिता शुष्कतिस्तदुभयत्र देयमिति माधवाचार्या: ।

·त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ५ त्मनो निष्क्रयवादश्चास्य क्रियाङ्गत्व एवोपपद्यते । न च सनिपातिनो- ऽङ्गस्याङ्गान्तरं विप्रतिषिद्धं रथन्तराङ्गस्य वरदानस्य दर्शनात् ॥ सू० योऽग्निम् ॥ ७॥ यो ऽग्नि चिनुयात्तं दक्षिणाभीराधयदित्याम्नातं क्षणाभीराधन- मपि वरदानवच्चयनाङ्गमिति प्राप्ते दक्षिणाया भृतित्वेनानत्यर्थत्वात्त- स्याश्च प्रयोगप्रयुक्तत्वाद् दृष्टार्थत्वाच्च तारेवाङ्गम् ॥ सू० गुणचोदना वा ॥८॥ प्रकृतितः प्राप्तदक्षिणात एता दक्षिणा भिवा एव विधीयन्त इति धेन्वेव प्राकृतीनां बाध इति प्राप्ते राधनस्य प्रीत्युत्पादनरूपत्वाद्गुणवि. धिरेवायं कल्पसूत्रमूलभूतश्रुतावधिकदक्षिणाविधानादुभयसमुच्चये सिट्टे याऽधिका दक्षिणा सा यथा प्रीतिजनिका स्यात्तादृशी देयेत्यर्थः । सू० उल्मुकहरणे ॥६॥ देते पशावग्निना पुरस्ताति रतसामपहत्या इति श्रुतं पशोः शामित्रदेशनयनकाले वपानयनकाले चाल्मुकस्य नयनं प्रत्याहरणं च तद्वाजपेये प्राजापत्यानां ऋतुपशूनां च कालभेदेन प्रचारादावर्तत, उभये- पामपि राक्षसापहननस्यावश्यकत्वादिति प्राप्ते रतोऽपहननश्रुतेरर्थवाद- त्वेन अपणार्थताया एवोचितत्वात्कालान्तर आनीतस्यापि अपणार्थत्वा- नपायात्तन्त्रम् ॥ सू० अभितः ॥ १०॥ स्वाहा | देवेभ्योदेवेभ्यः स्वाहेत्यभितो वपां जुहोति पुन रूजर्जा,स- * तैत्तिरीयमंहितायाः पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके अष्टमानुवाके । + तैत्तिरीयसंहितायास्तृतीयाष्टके प्रथम प्रयाठके पञ्चमानुवाके तृतीयम- गडले, स्वाहा देवेभ्य इत्यादिः । + “पुनरूजी सहरय्येत्यभितः पुरोडाश माहुती जुहोति" तैत्तिरीयसंहितायाः प्रथमाष्टके।

·। जमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् । हरय्येयभितः *पुरोडाशमाहुती जुहोतीत्यादावभितोवृक्षं निधेहीत्यादा- विव देशवादः, अभित इत्यस्य प्रतिसम्बन्धिान पदे द्वितीयाविधानादाथा वपा पुरोडाशश्च मध्यतोभवति तथा जुहुयादित्यर्थ इति प्राप्ते कर्मण एव पूर्व प्रक्रान्ततया वपापदस्य तद्रव्यकयागपरत्वात्तत्पूर्वापरकालवादो- ऽयं, न च लक्षणा दोषः । “अभिरभाग” इति स्मृत्यैव तदनुमतेः । किञ्च अभितःपदस्योभयत इत्यर्थकस्य देशवादे कतरयोर्दिशोर्यहणम् । अनियमे विकल्यापत्तिः । कालवादे तु पूर्वापरयोईयारेवोपस्थितेर्न क्षतिः । अत एव देवेभ्यः स्वाहेत्युपरिष्टादिति श्रुत्यन्तरे व्यक्तः कालवादः ॥ सू० हविष्कृत् ॥ ११ ॥ हविष्कृदेहीति मन्त्रे हविष्कृत्पदेनाध्वर्युरुच्यते । हविष्करणस्या- ध्वर्यवत्वात मन्त्रस्तु परेण प्रयोज्यः । प्रेषेषु च पराधिकारात् । वाग्दे- व्येव वा हविष्की । वाग्वै हविष्कृटाचमेव तदाहुयतीति वाक्यशेषात् । न चैतत्पते आज्यौषधसानाय्यानामविशेषेण दैवी कापदात इति वाच्यम् । पशुपुरोडाशे हविष्कृता वाचं विसृज्य पशुं विशास्तीति श्रवणे. नौषधमात्रहविःकर्तृत्वावगतः । आज्यनिीपस्य पूर्व वृत्तत्वेन तदर्थमाहू- ताया वाग्देव्याः पुनराहानाभावेन वाग्विसर्ग हविष्कृत्मपकालिकत्वविध्य- नुपपत्तेः । न च शास्त्रान्त्याधिकरणन्यायेन प्रेषावृत्तिः । एतत्यक्ष प्रेषस्या- दृष्टार्थत्वेन प्रयाजानामिव प्रसङ्गोपपत्तेः । तस्मादौषधहविष्कृ?व्यति प्राप्ते पन्येव हविष्कृटुपोत्तिष्ठति देवानृपोन्पितॄत्साभिद्रुत्या वहन्तीति वाक्यशेषाद् दृष्टार्थत्वाच्च वाचोहविष्कृत्त्वमर्थवादमात्रम् ॥ सू० नयने ॥ १२॥ चमसाध्वर्यणामिव पृथावरणाभावाच्छामित्र-पदेन यौगिकवृत्त्या- वृतावृतसाधारणो यः कश्चिदभिधीयत इति स्थितं तृतीये । ते च शमि- * मदन्तीनलेन सिद्धस्य पिष्ठपिण्डस्य चतुर्थ्यन्तदेवतानामपूर्वकत्वेति पदा- न्तेन मन्त्रेण अभिमर्शनानन्तरंकूर्मवदाकारे कत्ते पुरोडाशपटवाच्यं तत् । “यथाहस्म भगवानापस्तंबः" अतुङ्गमनपूपाकृतिं कर्मस्येव प्रततिं अश्वशफमात्रं करोति । अतुंगोऽनुच्चपृष्ठः अनपूपाकृतिः न चापूरवदतिनीचः किं तु यथा यं कूर्मस्य प्रतिरिव भवति तथा करोति । + तैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये तृतीयकाण्डे द्वादशनपाटके नवमानुवाके चमहा- तास चमसाध्वर्यव इति सायनाचार्याः । ।

·त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । तारोवहवः कार्याः । शमितारो नयन्तीति विधी शमितार उपेतनेत्या- दिमन्त्रेष्वपि बहुवचनदर्शनादिति प्राप्ते मितुरेकत्वेऽप्यन्येषामपि पशुना सह शामित्रदेशगमनदर्शनाच्छमिसाहित्यमात्रेण सर्वेषां शमितार इति निर्देशः । विनिषझोद्गातार इत्यनुगातृसाहित्येन प्रयोगदर्शनात् ॥ सू० मनुष्याः ॥ १३ ॥ ते सह गन्तारो ये केचन भवेयुः । दैव्याः शमितार प्रारभध्व- मुत मनुष्या इति मन्त्रे तु ऋत्विायतदेवप्राये पाठेनोपसंहारादिति प्राप्ते ऋत्विज एव स्युः । तेषामुल्मुकनयनादिविहितकमार्थ गमनस्य कृप्त- त्वात् । कर्मासंबद्वेषु तत्कल्पने मानाभावात् ॥ सू० शमिताऽन्यः ॥ १४ ॥ दैव्याः मितार इत्यारण्य मितारो यदत्र सुकृतं कृणवतेत्यन्तं यावन्तः पदार्थाः कर्त्तव्यत्वेन कीर्त्तितास्ते सर्वे शमनक्रियान्तर्भूता एव । तद्वहिता अपि सामर्थ्य लब्धास्तगतमक्षिशानिवारणादयोऽपि तथा । तानेनान् श्रौतानार्थाश्च पदार्थानेकः सह गन्तृभ्योऽन्यः शमितैव कुर्यात् । उद्गीथभक्तिगानमुद्गातेति प्राप्ते श्रोतानेव स कुर्यात् । आध्वर्यवसमा- ख्याते वेदे समानातानामध्वर्यारेव कर्तृत्वावश्यंभावात् । पार्थेषु त्वनि- यमः । न च पराडावर्त्तते ऽध्वर्युरिति बचनविरोधः । तस्य प्रथमाध्वर्यु- परत्वात् । इतरमन्यस्तेषामिति न्यायेनाध्वर्युगणस्यान्यतमस्य शमितृत्वे- ऽपि समाख्योपपत्तेः ॥ सू० संज्ञपने च ॥ १५ ॥ हिंसारूपे संजपने न हिंस्यादिति निषेधेनान्यः सानिक एव कती स्यादिति प्रान्ते वातं प्राणमन्ववसृजतादित्यादिमन्त्रस्त स्यापि शमना- न्तभावात्तदंशे समाख्याबाधायोगात्तत्राप्यध्वर्युगणस्य एव का स्वधिते मैनं हिंसीस्तस्माझज्ञवधोऽवध इत्यादिलिङ्गदर्शनेनास्य पापजनकत्वाभा- वात् । भाष्ये तु चतुरधिकरणीयमेकीकृत्य व्याख्याता । लिङ्गदर्शनाच्चेति चरमसूत्रं तु सर्वसाधारण्याय तं हविः शमितरिति प्रेषे सति शृत. ।

·जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् मिति त्रिः प्रत्याहेति लिङ्गशमनश्रपणयोः समानकर्तुगतां बोधयतीति व्याख्यातम् । अपणस्य प्रकृतावध्वर्युकर्तृकत्वादिनिश्चयादिति तदाशयः । परं त्वेष न्यायः सोमान्तर्गतपशुष्वेव । वपायागेऽध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोारत- त्वेऽपि तृतीयस्याध्वयः सत्त्वात् । भावपाहोमाट्ठपोद्धरणविलस्य पाणि- नाच्छादनस्य मितृकर्तृत्वाम्बाननिर्वाहात् । निरूढादिषु त्वनायत्त्या- ऽन्यः शूद्रादिः शमिता स्यात् । अत एवाधं च वैकर्तस्य लोमा च शमितु- स्तद् ब्राह्मणाय दद्यादादाब्राह्मणः स्यादिति लिङ्गात्संज्ञपनसूत्रेऽन्यपदा- नुकर्षण तावन्माने त्वन्य एव कर्त्तति सुव्याख्यं याज्ञिकादविरोधाय ॥ इति संकर्ष भाटदीपिकायां त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥ अथ त्रयोदशेऽध्याये द्वितीयः पादः । सू० पत्नीम् ॥१॥ पनी संनझाज्येनोदेहीत्यध्वर्युकवृकप्रेषे पत्नी-शब्दस्य प्रतिसम्ब- न्धिबोधमपेक्ष्य स्वार्थीपस्थापकत्वे नाावा एष आत्मनो यत् पत्नीत्याम्ना- नाम्पत्यारेककारकत्वेन च गृहकर्मसु पस्येव निपुणा मदपेतति लौकिक- वाक्य इव वक्तुभीर्याया एव बोधादध्वर्युभायाया एव संनहनम् । ऋत्वि- क्संस्कारवल्क्तूपकारकत्वप्तम्भवादिति प्राप्ते संपनी पत्या सुकृतेन गच्छ- तामिति मन्त्रवायजमानपन्या एव फलभोक्तृत्वादध्वर्युवक्तृकेऽपि तस्मि- न्यत्रीपदेन यजमानाया एव बोधदर्शनात्तस्या एव संस्कारः। यस्य व्रत्ये- हन्यन्यनालम्भुका भवति तामपरुध्य यजेति लिङ्गाच्च । अध्वर्युभार्यापरो- धस्य स्वभावसिद्धत्वेन पुर्बिधानायोगात् ॥ * तैत्तिरीयसहितायाः षष्ठकाण्डे प्रथम प्रपाठके अष्टमानुवाके अावेत्यादि- + तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीयकागडे सप्तमप्रपाठके नवमानुवाके यस्य वत्येऽहन्नि- त्यादिः प्रत्येहन्-यागानुष्ठानदिने, यस्य यजमानस्य, पत्नी, अनालम्भुका-स्पष्टु- योग्या, रजस्वला भर्वात एतदीयस्य यज्ञस्य अर्द्ध:-एको भागः मीयते-विनश्यति, क्षम्यती हि कर्मणः कतारी तत्र स्त्रियाः कमायोग्यत्वादहानिः तदानी हानिरि- हाराय तां स्त्रियम् अपरुध्य-बहिनिःसार्या जघनेन वेदिमन्तर्वेदिवादशुन्वं सन्नहनं स्तोवा यजेत इति तैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये सायनाचार्यः ॥

·त्रयोदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । है । - - सू० एवं वा ॥२॥ पन्याः संनहनेन तो* सा कुर्यादिति विधावकत्वस्योपादेविशे- पणत्वेन विवक्षितत्वादोदुम्बरीसंमानवदेशस्यामपि विधेश्चारितार्थादे- कैव या काचियजमानपत्री सनीति प्राप्ते सर्वासापि संनहनादिसं- स्काराः कर्तव्याः । कर्तृत्वाविशेषात् । फलाधानांशप्रयुक्तत्वेन सन्निपाति- त्वाच्च । ग्रहवत्संस्कार्यत्वाविशेषेण संख्याया अविर्वाततत्वाच्च । पनी- प्रातिपदिकस्य यज्ञस्वामिमात्रवाचित्वाच्च । सू० भूयांसि कर्माणि ॥ ३ ॥ ऐन्द्राग्नाः षड् यागाः काम्या याज्यानुवाक्या युगले तुढे एवाम्बाते तत्रादयं युगलमादयस्य कर्मणोऽहं निर्विवादम् । अन्यत्तु युगलं पञ्चाना- मपि कर्मणामङ्गम् । युगलट्ठयं वा पुनः पुनरावर्त्य निरनुवाकपाठे तदन्तर्ग- तमन्त्राणामिव दण्डकलितद्विषमाणामेकं समानामन्यदमिति प्राप्ते समं स्यादिति न्यायेनाङ्गिनामङ्गयोश्च विभागे सत्यादयत्रयस्यादामन्त्यत्र- यस्यान्त्यममिति स्वस्थानविद्धिः । सू० भूयांसो मन्त्राः ॥ ४ ॥ दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशपिण्डविभागे यथाभागं व्यावतयां भगो वां विभत्वित्यादयो बहवो मन्त्रा आम्हाताः । ते सर्वेऽपि समुच्चित्य विभजनेऽङ्गानि अन्यतमग्रहणे विनिगमनाविरहात् । एकस्य विनियोगे अन्यस्याकाङ्काया अशान्तः ॥ अनेकेषाङ्गिनामेकस्मिबङ्गे समुच्चयवद्वैप- रीत्यस्यापि न्यायतौल्येन सिरिति प्राप्ते कृतस्य प्रकाशनस्य पुनः करणास- म्भवान्मन्त्राकाङ्गायाश्च विकल्पेन विनियोगेऽपि शान्तेस्तां चतुर्भिरादत्त इत्यादिलिङ्गाच्च विकल्पेन विनियोगः । सू० ऐन्द्रम् ॥ ५॥ सांनाय्यं प्रकृत्य अयते । न दारुपात्रेण दुह्मादग्निवद्वै दास्पात्रं * क्रतोरुपकुदिति पा । + पुरः पूर्वम् यागादेवतामनुकूलयितुं या ऋगुच्यते इति व्युत्पत्त्या पुरोनुवा- क्यापदमनुवाक्यापदं च ऋग्विशेषबाधकम् । + तैत्तिरीयसंहिताया द्वितीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठके तृतीयानुवाके सानाय्यश- ·। - १० जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् यद्वारुपात्रेण दुह्मायातयाम्ना हविषा यजेताथो खल्वाहुः पुरोडाशमुखानि वैहवोंषि नेत इतः पुरोडाशं हविषो यामोस्तीति काममेव दारुपात्रेण दुह्मादिति, अत्राग्नेयपुरोडाशोऽग्निदेवत्यः दारुणोऽन्तरानेः सत्त्वेन दारु- संबदुपयसोऽप्यग्निसंबन्धानपायादनुचीनावाग्नेयावेव यागौ संपन्नौ । तम्य जामितापादकत्वात्तत्पर्रािजहीर्षया पुरोडाशमुखानि वा इति वाक्येनाग्ने- यसानाय्ययोर्मध्ये यागान्तरं पुरोडाशद्रव्यमुपांशु याजद्विधीयते। तस्यापि पयोद्रव्यकत्वे उक्तरीत्याऽग्निसंबन्धाज्जामितातादवस्थापत्त्या तदनुक्तिः । तुल्यन्यायेन मध्यस्थयागस्याग्निदेताकत्वेऽपि जामितानपायातदितरदेव- ताकत्वे सिद्धे इन्द्राय त्वा जुष्टं 'प्रोक्षामोति प्रकरणाम्बातमन्त्रानुत्कर्षा- येन्द्र एव देवतेति नियम्यते । संप्रतिपनदेवताकत्वाच्च सांनाय्येन स- हास्य प्रदानम् । आग्नेयोऽष्टाकपाल इति वाक्य इव विधिकल्पनापि न दुष्यतीति बोधायनकल्पानुगुणे पूर्वपक्षे प्राप्ते-सिद्धान्तस्तु जातेष्टिवा- क्य इवोपक्रमोपसंहारयोरुपात्रकरणकदोहकीर्तनादेकवाक्यत्वम् । तत्र च दोहोदेशेन दारुपात्रमेव विधीयते । दारुपात्रे च दोषसद्धावादयुक्ता- तामिवाशझायो खल्चित्यादिना तदभावं समर्थ्य काममिति निगमन- वास्ये विधेः स्पष्टं प्रतीतः । एवं सति मध्ये यागान्तरविधाने वाक्य- भेदः स्यादेव आग्नेयवाक्ये देवतातद्धितादिना द्रव्यदेवतासंबन्धप्रती. ब्दनिर्वचनं दर्शितं मन्त्रस्तु "इन्द्रस्य वृत्रं जघुषन्द्रियं वीर्य पृथिवीमनाच्छत्तदोष- धयो वीरुधोऽभवन्स प्रजापतिमुपाधावत्रं मे जघुपन्द्रियं वीर्य पृथिवीमनुध्यारत- दोषधयोवीरुधोऽभूवनिति र प्रजापतिः पशूनब्रवीदेतदस्मै सन्नयति तत्पशवोषधी- भ्योऽध्यात्मन्त्समनयत्तत्प्रत्यदुहन यत्समनयन् तत्साहाय्यस्य सानाय्यत्वं" इति । वृत्रं जघुषो हतवतः व्यार्छत विविधत्वेन प्राप्नोत् । ओषधिवीरुधयोर्भेदः पूर्वाचायैर्शितः -"पोषध्यः फलपाकान्ता लता गुल्माश्च वीरुध" इति तदेदिन्द्रियसामर्थ्यस्योषध्या. दिरूपं प्रजापतेरग्रे कथितवान् । स च प्रजापतिरेतदिन्ट्रियसामर्थ्यमिन्द्रार्थ सम्यक् प्राप- यतेति पशूनब्रवीत् । तत्सामर्थ्य पशव ओषधीभ्यः सकाशादानीय स्वात्मन्नधि स्वश- रीरे सम्यक् स्थापितवन्तः पुनः स्वनिष्ठं तद्वीर्य क्षीरादिरूपमिन्द्रं प्रति दुग्धवन्तः । यस्मात्पशवः समनयन् तस्मात्सात्राय्यनाम भवतीति सायनाचार्याः । किञ्च दधिपय- सी च "पायसाचार्योत"मूत्रेण निपातनात्कर्मव्युत्पत्त्या साहाय्य पदाभिधेये । + तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके द्वितीयानुवाके * सशूकायामग्निहोत्रहवण्यां तिरम्पवित्रमप ानीय त्रिरुत्यूय उन्मयचुप- स्थापयत्तेन जलेन सपवित्रेणात्तानेन दक्षिणपाणिना सेचनं पुरोडाशीयानां पत् तत्मोक्ष- णमित्युच्यते । । - ·त्रयोदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ११ त्याऽऽमिक्षावाक्य इव यागकल्पनसम्भवेऽपि द्रव्यमात्रश्नवणेन कथं तत्क- ल्पना । आग्नेययागस्य स्पष्टमकीर्तनात्कथमनचीनताऽवगमः । उपांशु- याजे यदन्वञ्चौ पुरोडाशावन्तरा यजतीत्यादिपदश्रवणाद्वैषम्यम् । अनु- त्कर्षमालिप्सया देवताकल्पने पवादिदेवताः कुतो न नियम्यन्ते । पषानुमन्त्रणमन्त्रादेरनुत्कर्षसम्भवात् । यागान्तरकल्पनायहे वा इत इतः पुरोडाशपदेनोभयतः पुरोडाशवत उपांशुयाजस्यैव परामर्शः कुतो न कृतः । बहुचब्राह्मणेनैकवाक्यत्वसम्भवात् । तस्मादर्थवादवाक्ये ऽग्निस्पृष्टदारसंब- न्धमात्रेण दोषमाशड्यायातयामरूपपुरोडाशस्य प्रथमं सत्त्वात्तदुत्तरं क्रियमाणं सर्वमयातयाममेति परिहत्य पश्चाद्वारुपात्रं विधीयत इत्येव युक्तमिति । सू० समानतन्त्रः ॥ ६ ॥ पौर्णमास्यङ्गभूतो वैमृधयागस्तया समानन्त्र एव कार्यो न तत्य- श्चात् । *"वैधिः पूर्णमासेऽनुनिर्वाथ्योभवति तेन पूर्णमासः सेन्द्र ऐन्द्रं दध्यमावास्यायां तेनामावास्या सेन्द्रति सावायेन" तुल्यवच्छ्रुतेः । संस्थाप्ये- ति क्तवाश्रुतिरनुनिर्वपतीत्यनु-शब्दश्चानुवषट्कारयागादाविव प्रधानया- गोत्तरकालाभिप्रायेणाप्युपपद्यत इति प्राप्ते स वै पौर्णमासेन हविषेष्वाऽनुनि- वाप्य इति वचनान्तरे पौर्णमासेनेति तृतीयानिर्देशेन साङ्गप्रधानकरण- कभावनानिर्देशन प्रयोगोत्तरकालप्रतीतेः संस्था-शब्दस्यापि प्रयोगसमा- प्तिपरत्वात्तत्र यच्छनुयात्तद्वयादिति दक्षिणाभेददर्शनाच्च भिवतन्त्र एव । तुल्यता विन्द्रवत्त्वमात्रेणाप्युपपद्यते ॥ सू० स नित्यः ॥७॥ पर्णिमास्यामनुनिर्वाप्यं वैमधं विधातुं प्रस्तीति । “इन्द्रं कृत्रं जनिवासमा धोभिप्रावेपन्त स एतं वैमधं पूर्णमासेऽनुनिर्वाप्यमपश्यतन्निरवपत्तेन वै स मघोऽपाह. त"इति । इन्द्रो वृत्रं हतवान् तमिन्द्रं मधो वृत्रपक्षपातिनो वैरिणो भितः समागत्य प्रकर्षण भयमुत्यायाकम्पयन्त । विनाशिता मधो वैरिणो येन देवेनासा विमत् । म देवो यस्यैकादशकपालस्य पुरोडाशस्य सोऽयं वैमधः । तं पुरोडाशं पूर्णमासयागेऽनुनि- वाप्यं प्रधानकर्मणः पश्चात् निर्वापयोग्यमपदिति तैत्तिरीयसंहिताया द्वितीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठके तृतीयानुवाके सायनाचार्याः । + तैत्तिरीयसंहिताया द्वितीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थानुवाके * तृतीयया साङ्गप्रधान करणकभावनानिर्देशेनेति पाठान्तरम् । पूह ·१२ नात्स्रष्टव्यम् जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् स वैमृधो निमित्तोपबन्ध*मात्रेण श्रुतत्वानित्य इति प्राप्त यदाये निरुप्य नानुनिर्वोदत्यादिना निन्दार्थवाददर्शनात्मारब्धस्यापरि- त्यागवचनबलाद् योतानालभेत वायव्यस्यैव शिर उपदध्यादिति वचना- त्पुरुषशीर्षायुपधानस्येवानित्यस्तत्पनमः ॥ सू० अग्र-शब्दः ॥८॥ यदये निरूप्येत्यस्य पौर्णमासीप्रकरणे पाठादन-शब्देनाधानाव्य- वहितोत्तरपौर्णमास्येव ग्राह्मेति प्राप्ते अये कृत्वा नेदानी कुरुत इत्या- दावकरणपूर्वकालमात्रप्रत्यायकस्याय-शब्दस्य पौर्णमासीविशेषपरत्व लक्षणापत्तेरने निरूप्येति वाक्यस्य प्रकरणाहुलीयस्त्वादास्यां कस्यांचित्यो णमास्यामुपक्रम्य । याजिकास्तु वैधानित्य एव । ऐकत- यभिन्नतन्त्रत्वयोः परं विकल्यः ॥ एनयोर्मध्ये प्रथमपोर्णमास्यामिच्छया यः पतः परिगृहीतस्तमेव पतं यावज्जीवमवलम्बेतेत्याहुः ।। सू० न वे ॥६॥ दर्शप्रकरणे अभ्युदितेष्टी अयते । “न द्वे यजेत य यर्वया सम्प्रति. यजेतात्तरयाच्छम्वट कुर्यात्यदुत्तरया सम्प्रति यजेत पूर्वयाच्छम्बट् कुर्याचे- ष्टिर्भवति न यज्ञस्तदनुहीतमुख्यपगल्लो जायत एकामेव यजेत प्रगल्भोऽस्य जायते नादृत्य तद् द्वे एव यजेतेति" । यद्यपि यागट्ठयपने पौर्वापान- वधारणादिदोषसद्धावादेकयागपक्षस्यैव प्रगल्भता, तथाऽपि तं पदं प्रग- ल्मतरत्वाभावादनादृत्य यागट्ठयमेव कुर्यादित्यर्थः । तदिदं यागद्वयम- भ्युदिष्टिदर्शष्टिश्च । संख्यायाः सन्निहितपरार्शित्वात् । दर्शस्य प्रकर- णात्सनिधिनाऽभ्युदितेष्टेश्चोपस्थितत्वात् । वस्तुतस्तु अस्मिन्नेव प्रकरणे शाखान्तरे द्वे पौर्णमास्यौ द्वे अमावास्ये यजेत यः कामयेत ध्रुयामि- * निमित्तोपबन्धमन्तरेणेति पा । + तैत्तिरीयसंहिताया द्वितीयकाण्डे पञ्चम प्रपाठके पञ्चमानुवाके । + ऊंचट् इत्यव्ययं प्रणाशवाचि यथा श्रीमद्भागवते तृतीयस्कन्धेऽष्टादशा- ध्याये पद्दविंशे भलाके "एषा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छवटकरी प्रभो । उपसर्पति मा. स्मन सुराणां जयमावहे त्यत्र लोकच्छवट्करोत्यस्य लोकप्रणाशकरीत्यर्थः। - । ।

·त्रयोदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १३ तीति श्रुतस्य द्विरभ्यासस्य विधायकमेतद्वचनम् । अन्यथा विकृतिप्रता त्योरकालोपसमपर्वाच्छिचजीवननिमित्तयोर्विहितत्वेन निमित्तानन्तरमेव कर्तव्यताया ज्ञातत्वेन सम्प्रति कतरत्कर्त्तव्यमित्यार्थवादिकः संशयोप- न्यासो न समजसः स्यात् । अभ्यासपतेऽमावास्यापौर्णमास्योर्मध्ये कतरा प्रयममभ्यसनीयेति सन्दे'धुं युज्यते । तस्माद् द्विरिज्यावाद इति प्राप्ते द्विकामपदाश्रवणादाभ्युदितेष्टवारवायं वादः, अद्ध हविरातञ्च- नाय निदध्यादिति विधानाल्लिङ्गादेव दर्शष्टिरपि प्राप्तवेति चेत् सत्यम्, अभ्युदितेष्टदेवतामात्रविकारेऽपि दर्शत्वानपायाच्चोदितं कर्म कृतमेवेति पुनर्न किमपि कार्यमित्यातञ्चनार्थमदृहविः स्थापनं व्यमित्याशङ्काऽप- निनीषया तच्छेषोऽयं वादः । एकामेव यजेत न द्वे इत्याङ्कितः पक्ष स्तुचाऽनय दूषयति । यत्यर्वयेति । सम्प्रति कृतेयमिष्टियदि पूर्वी दर्शष्टिरेव तदाऽस्या अकालोपत्रान्तत्वात्प्रायश्चित्तेष्टिलोपः । यदि चेय- मुत्तस प्रायश्चित्तॊष्टरेव तदा परदिने पर्वणि कर्त्तव्याया अण्यकरणाच्छ- म्बट्कारः । अता द्वयोः कर्मणार्भेदावश्यम्भावादेकामेव न द्वे इति पक्ष- मनादृत्य द्वे एव यजेत न केवलामभ्युदितेष्टिमिति पक्षस्यैवाश्रयणीयत्वा- बर्द्धमातञ्चनाय निदध्यादित्यर्थवादार्थः । सू० यत् पितृभ्यः ॥ १०॥ *अमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञोत्तरमेव दर्शष्टितन्त्र प्रकान्तव्यम् । * तैत्तिरीयसहिताया द्वितीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठके तृतीयानुवाके "इन्द्रो वृत्र! हत्त्वापरां परावत्तमगच्छदपारामिति मन्यमानस्तं देवताः प्रेषमैच्छन्मो ऽब्रवीत्प्रजा- पतिर्यः प्रथमो ऽनुविन्दति तस्य प्रथमं भागधेयमिति तं पितरो ऽन्वविन्दन् तस्मात्यितृभ्यः पूर्वेयुः क्रियत" इति तदर्थस्तु वत्रवधेनासुराणामपराधं कृतवानस्मीति मन्यमानइन्द्रो भीतो ऽत्यन्तं दूरमगच्छत् । तमिन्द्रं प्रति देवता अाहानमैच्छन्। देवानां मध्ये योऽन्विष्य प्रथममिन्द्रं लभते तस्य प्रथमं भागो दीयत इति प्रजापतिना उक्ताः पितरः प्रथर्मामन्द्रं यस्मादलभन्त तमात्यितृभ्यः पूर्वंयुः पिण्डपितृयज्ञं कुर्यात्, दर्शयागदेवतानाममावास्या यामारम्भः प्रतिपदि तटयागः । पितॄणां त्वमावास्यायामेव पिण्डदानं । ननु तैत्तिरीयब्रा- ह्मणे तृतीयप्रपाठके दशमानुवाके । “इन्द्रावत्र हत्वा। असुरान्पराभाव्यत्यारभ्य पितृभ्य- ग्व ताजं निष्क्रीय यजमानः प्रत्तनुप्ते' इत्येते मन्त्राः । तदर्थस्तु । इन्द्रः पुनर्मुद्रे वृत्रं हत्या तदीयानसुरांश्च पराभूतान्झत्त्वा यदमावास्यां यार्गादनं प्रति स्वगृहे समागत्य - ·१४ जैमिनीये संकर्ष भाट्टदीपिकायाम् - सोमयागे दर्शपौर्णमासोत्तरत्वस्येव दर्श पितृयज्ञोत्तरत्वस्यास्मभ्यमेव प्रथम নিনামিনি ডিম্বাঘিনষবানাথানান্তমিনান্। : पूर्वेयुः करोति पितृभ्यएव ताजं निष्क्रीय यजमानः प्रतनुते इति श्रुतेश्च । अत एव प्रातरग्निहोत्रं हुत्वाऽन्यमाहवनीयं प्रणयतीति विहितं प्रणयन. मपि पितृयज्ञानमेव । दृष्टयङ्गत्वेऽग्नेः परेयुः कर्मापवर्ग एव तदपनयेन पितृ- यज्ञस्यान्यभावापत्तेः । न च निशीष्टिवद्वार्शिकग्रणयनोपकार्यत्वं पितृय- जस्यापर्वत्वात् । न वैष्टिकानामिव सौमिकप्रणयनोपकार्यत्वं तस्य दान- गत्वात् । प्रणयनस्य पितृयज्ञाङ्गत्वे तु तदपवर्ग दार्थ पुनः प्रणयनसं- भवात, हुत्वेति लवा-प्रत्ययस्य पूर्वकालमात्रपरत्वेनापराहे एव प्रणेतुमुचि- तत्वात् वचनादपकक्षा । तस्मापितृयज्ञं समाप्यवान्वाधानमिति प्राप्ते पर्वाहापराहुकालाहितयोरन्वाधानपितृयज्ञयाः कालातिकमायोगात्मण- यनस्यापराहे करणे प्रातरग्निहोत्रं हुत्वेत्यस्यानतिप्रयोजनकत्वापत्तेः पितृयज्ञस्यापूर्ववेऽपि दार्शिक्रप्रणयनेन प्रसङ्गादुपकारसिद्धः प्रणयविध्य- नन्तरं दार्शिकानेकपदार्थविधानदर्शनेन च प्राङ्गोत्वस्यासंदिग्धत्वाद्दर्शन- शुक्रपतिपदि ह्यमावास्या यागः क्रियते । ततः पूर्वेयुः पितर पागतास्तैः पितृभिः सह यज्ञोऽपि गतः । तं पितृभिः सहावस्थितं यज्ञं देवाः स्वार्थमयाचन्त पूर्वमस्मदीयो यज्ञ इदानीं भवत्समीयमागतः पुनरस्मभ्यमेव यज्ञो दालव्य इति । ततः पितरस्तमदत्वा तदानार्थमुल्कोचमपेक्षितवन्तः । पूर्वयुदर्शदिने ऽस्मदर्थ कर्म कर्तव्यम् ततः प्रतिपय नुष्ठेये दर्शपूर्णमासाख्यं यज्ञं दास्यामति प्रतिजानीरन् । ततो देवैस्तथेत्यङ्गीकते तं यज्ञं दत्तवन्तः तस्मात्पित्यर्थ कर्म पूर्वेयुः पूर्वदिने कुर्वन्ति । तथा कृते तेन मूल्येन यज्ञं पितृभ्योनिक्रीय यजमानस्तमनुष्ठातुं प्रवर्तते । इति महता प्रञ्चेन पिण्डपितृ- यज्ञो विहितः, । बाढं एवं तर्हि सन्नाव्यप्रशंसार्थमत्र तदनुवादोऽस्तु तामेव स्तुतिं द्योत यितुममावास्यानिर्वचनं दर्शयति, । "सो ऽमावास्यां प्रत्यागच्छत्तं देवा अभिसमगच्छन्ता मावै नोटा वसु वसतीतीन्द्रो हि देवानां वसु तदमावास्याया अमावास्यत्व". मिति । तदर्थस्तु पितृभिन्विष्य लब्धः स इन्द्र आमावास्यायां पलायनदेशात्प्रति- निवृत्त्य समागतस्ते देवाः परस्पमिदमब्रुवन् । अटा नास्माकं वसु श्लेष्ठं धन- मावसति सह तिष्ठति सर्वेषां साधारणत्वे वर्ततइत्यर्थः । किं तस्विति तदु- च्यते इन्द्रः खलु सव॑षां देवानां वसुश्रेष्टं धनं तस्मिन्वर्तमाने सति स्वामिलाभात । यस्मादेवा एवमुक्तवन्तस्तस्मादमावसत्योति व्युत्पत्त्या ऽऽमावास्यानाम सम्पन्न मिति सायनाचायाः । * तैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके दशमानुवाके । + दाइत्वस्यति पाः । - - । ----- MENT ·त्रयोदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १५ न्त्रप्रक्रमोत्तरमेव स्वकाले पितृयजः । पूर्वयुरिति वचसो वरप्रार्थनार्थवा- दस्य च प्रधानयागाभिप्रायेणोपपत्तेः ॥ सू० उत्तरस्मिन् ॥ ११ ॥ यदा सिनीवाली कुहूश्चेति द्वे अपि क्रमेणाऽऽपततस्तदाऽपि पूर्वा- धिकरणन्यायेन पूर्वस्मिन्नेव पर्वणि पितृयज्ञे प्राप्ते परस्मिन्नेवेत्युच्यते । यदहरेष पुरस्तात्र दृश्यते तदहर्दयादिति यत् पितृभ्यः पूर्वयुरित्यपराहे ददातीति वचनत्रयैकवाक्यतया लब्धस्य चन्द्रादर्शनापराहुविशेषर्णाद्व- तयविशिष्टामावास्याकालस्तस्य तत्रैव लाभात् । चन्द्रादर्शनेऽमावास्या- यामपारा) पिण्ड पितृयज्ञेन चरन्तीत्येकस्मिवेव वाक्ये विशिष्टकाल- विधिः प्रतीक्षाविषयतयापादेयत्वाच्च न विशेषणयोरविवति तु भाष्ये स्थितम् । न च पर्वदिने चन्द्रदर्शनाभावस्येव परदिनापराहेमावा- स्याया अभावादन्यतरपरित्यागावश्यकत्वे यत्पर्व युरिति वचनानुसारेण चन्दादर्शनस्यैव हानं युक्तमिति वाच्यं यां तिथिं समनुप्राप्योदयं याति दिवाकर इति स्मृत्या परदिने मावास्यायाः पूर्णता केः । अपराहे सूर्याच- न्द्रमसोरतीव सत्रिकर्षात् ॥ ननु पिण्डान्वाहार्यकश्राद्ध क्षीणे राजनि शत्यत इति स्मृत्यन्तरेण चन्द्रादर्शनपदस्य चन्द्रक्षयोपलक्षकत्वेन व्याख्यानाच्चन्द्रक्षयस्य चा"ष्टमें- शे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः । अमावास्याष्टमांशे च पुनः किल भवेदणुरिति स्मृत्या चतुर्दशीयुक्तामावास्यायामेवोपलम्भासि- जीवाल्यामेव पितृयज्ञः, अत एव यदहस्त्वेव चन्द्रमा न दृश्यते लाममा वास्यां कुर्वीतत्यादिश्चनैरन्वाधानस्यापि काले चन्द्रादर्शनस्य विशेषण- त्वात्तुल्यन्यायेन परदिने तदनुष्ठाने प्रसत्ो । “पक्षान्तं कर्म निर्वर्त्य वैखदेव च साग्निकः । पिण्डयनं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः" । इत्यादिना- ऽऽन्वाधानपितृयज्ञश्राद्धानामेककर्त्तव्यताविधानादन्वाधानवाक्यस्यचन्द्रा- दर्शनपदं चन्द्रक्षयोपलक्षकमेवेत्युक्तं कर्मप्रदीपे इति चेत न । “अागस्तम- यादात्र द्वितीया तु प्रदृश्यते । तत्र यागं न कुर्वीत सर्व देवाः पराजमखाः" ·१६ । जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् इति वचनेन सायं चन्द्रदर्शनविशिष्टप्रतिपदि प्रधानयागनिषेधादुभयो- रपि चन्द्रादर्शनस्यावश्यकत्वे वाहकालाक्रियमाणयोरङ्गप्रधानयास्तदसम्भ- वेऽङ्गगुणविरोधन्यायेनान्वाधान एव तदाधस्य युक्तन्वात् । अत एव "तद्वै के दृष्ट्वापवसन्ती"ति श्रुतिः। दृश्यमानेऽपि कदाचिदिति गोभिलश्च- पितृयज्ञस्य तु यदहरेष पुरस्ताव पश्चाच्च दृश्यते, इति श्रुत्यन्तरेण कुहा- मेव विशिष्य विधानान स्मृत्या क्षीणचन्द्रोपलतकत्वेन व्याख्या युक्ता, अपि त्वमावास्यापदस्यैव सूर्याचन्द्रमसोः सविकर्षपरत्वं पञ्चदशाक्षा- धिकरणसिद्ध सूत्रोतं युक्तं, न च यदहः पश्चाच्चन्द्रमा अभ्युदेति तदह- र्यजनिमाल्लोकानभिजयतीत्यादिश्रुतिभिश्चन्द्रदर्शनदिने यानिषेधस्मृ. तेरपि बाधोऽस्त्विति वाच्यम् । चन्द्रदर्शनदिन प्रशस्तमपि तददर्शनात्प्र. शस्ततरादीनभवति रीत्या जतिल*गवेधु कस्तुतेः क्षीरविधिशेषत्ववच्चन्द्रा दर्शर्नादने यागविधिशेषत्वेनाप्यस्यार्थवादस्योपपत्तेः, अमावास्याष्टमांश- प्रभृतिचन्द्रोदयस्य सत्त्वादुदितमानस्य लोकैरदर्शनाच्छ्रुतिस्मृत्योरविरोध इति केचित् । तस्मात्सिनीवाल्यामन्वाधानं कुहां यागोत्तरं पितृयज्ञः । वरदानार्थवादादिश्च पूर्णयोः पर्वप्रतिपदो ऽनुपपत्रः ॥ सू० दक्षिणाग्नी ॥ १२ ॥ पितृयज्ञे एव दक्षिणाग्नौ अपितस्यापि हविष आहवनीय एव होमः । गार्हपत्ये अपितस्यापि तथा दर्शनात् । यदाहवनीये जुहोतीति वाक्यस्य बाधे मानाभावात् दक्षिणाग्नेरेकोलमुकं धूपाय धरतीति वच- नान्तरेण प्रणीताग्नेरपि सत्त्वात्तस्य च पशातिप्रणीतवदृष्टार्थत्वाय तत्रैव वा होम इति प्राप्ते यस्मिन् अपयति तस्मिन् जुहोतीति वच- नेनैव सिद्धान्तः । प्रणीतस्य त्वायतनाहिर्निःसारणेन ततोभिन्नत्वात् । * "जतिलयवाग्वा वा जुहुयाद् गवीधुक्यवाग्वा वा न ग्राम्यान पशून हिनस्ति नारण्यानथो खल्वाहुरनाहुति जतिलाश्च गवीधुकाश्चेत्यजक्षीरेण जुहातीति" जर्ति- लगवीधुकस्तुतिवाक्यं तत्र जर्तिल-शब्देनारण्यास्तिलाः । गवीधुका:-प्रारण्यगोधूमाः, ततश्चेह यथा जर्तिलगवीधुकस्तुतेः क्षीरविधिशेषत्वं तथेत्यर्थः । केचित्तुगवेधुगिति पाठं कथयन्ति तमुमं पाठमुक्षिषि वैदिकसम्प्रदायविरोधात् । + पर्वप्रतिपदोरुपपन्नः इति पुस्तकान्तरपाठायुक्तः । । - ।

·१७ - प्रयोदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । अत एव तस्यादृष्टार्थत्वमपि न दुति * ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना इति मन्त्रे तस्य रक्षोपहननार्थत्वश्रवणात् ॥ सू० अप्यनाहिताग्निना ॥ १३ ॥ अग्निसाध्येषु दर्शपूर्णमासादिष्विव पितृयज्ञेऽप्यनाहिताग्नेनाधि- कारः । यत्तु श्रूयते-अप्यनाहिताग्निना कार्यमेवेदं । चिन्मे कृतमिदमविश. दिदं चिच्छकवाम पितरश्चिन्मावेदयन्तीति तदनाहिताऽग्निनाऽप्येतत्क- र्सव्यं किं पुनराऽऽहिताग्निनेत्येवमर्थवादत्त्वेनाप्युपपत्रमिति प्राप्ते अवधार- णार्थकेनापि-शब्देन कर्तव्यमेवेति स्पष्टविधिना चानाहिताग्नेरप्यधिका- रावगतेरितरांश एव तत्रार्थवादः ॥ सू० स लौकिके ॥ १४ ॥ तस्य वैश्वदेवादिवत्यचने उनी लौकिकाग्नावप्यनियमेनानुष्ठाने प्राप्त येषां त्रेताग्निसम्बन्धो नास्ति तेषां सर्वनां कर्मणामनाहिताग्नरोपा- सनाग्निसम्बन्धदर्शनादौपासनाग्नावेव पितृयज्ञः । वचनात्तु कतिपयक- माण्यंग्न्यन्तरे ऽपि ॥ सू० गार्हपत्यस्थानीयम् ॥ १५ ॥ यादन्तरिक्षमिति मन्त्रेण गार्हपत्यस्योपस्थानं पितृयजे विहितम् । तच्चाहिताग्निकर्तृकात्मतताऽनाहिताग्निकर्तविकता प्राप्तमिति तदर्थ गार्हपत्य उत्पादनीयः । प्रकृती होमादिग्नरूपस्येयस्य भिन्नत्वादिति । • शुक्लयजुः संहिताया द्वितीयाध्याये त्रिंशत्तर्मार्च ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्तीत्यादिः । + वैश्वरेवादित्यचनेऽग्नावानियमेनानुष्ठाने इति प्रा । + तैत्तिरीयसंहितायाः प्रथमकागडे अष्टमप्रपाठके चतुर्थानुवाके । अग्निर्मातस्मादेनसो गार्हपत्त्यः प्रमुञ्चतु दुरितायानि चक्रम करोतु मामनेनसमिति पृथिव्यादीन लोकान् मनसा अजिहिसिम हिंसितुमिच्छम यन्मातरं पितरं वा हिसि- तुमिच्छेमेति यत्तस्मात्सर्वस्मादेनसः पापागाईघत्यो मां प्रमुञ्चतु अन्यान्यपि दुरितानि यानि च मे स तेभ्योऽपि मुञ्चतु मानसमेनसं सर्वपापरहितं करोत्विति तैत्तिरीयसं. हिताभाष्ये सायनाचार्य्याः । $ पाठस्तु यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत ट्यां यन्मातरं पितरं वाजि हिसिम इत्यादि।

·१८ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम प्राप्त संस्कारविशेषविशिष्टस्यैव गार्हपत्यत्वात्तादृशस्योत्पादने चानाहिता- ग्नित्वभङ्गात्मकतावार्थक्रस्य भेदस्य चोदकेनानतिदेशादायतनमात्रभेदेऽपि गार्हपत्यदक्षिणान्योरभेदाझस्मिन्नेव प्रदीयते तमेवोपतिष्ठेतेति वचना- च्चातिप्रणीतानेरौपासनानेाषस्थानम् ।। सू० तत्र गार्हपत्य-शब्दः ॥ १६ ॥ तस्मिन्नेव मन्त्रे ऽग्निमा तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्रमुञ्चत्विति गाई- पत्य-शब्दस्यासमवेतार्थत्वेऽपि मन्त्रानुग्रहायाविकारेण प्रयेोगे होमाधिक- रणत्वेन संस्कार्यत्वासार्हपत्यपदमपनीयावपथ्य-पदप्रक्षेपरूपऊहे वा प्राप्ते गार्हपत्य-शब्दमानं लुप्यते । तावन्मात्रस्यानन्वितवच नत्वात् । उपतिष्ठे- तत्यात्मनेपदेन मन्त्रस्य करणत्वेन प्राप्तेः प्रातस्य तस्य गार्हपत्यपदवि. निर्मुक्तस्यैव समवेतार्थकत्वात् । अग्नेरदृष्टपुञ्जरूपस्याग्न्यन्तरेण प्रत्याम्ना- न्याभावेन पदान्तरप्रक्षेपासम्भवात् । अत एव न देवताऽग्निक्रियमिति पाप्ठो न्यायः सङ्गचते ॥ ईदृशपदघटितमन्त्रस्यैव लोप इति याजिकपक्ष: क्वाचित्कस्तु चिन्त्य एव ।। सू० यत्पार्णमास्याम् ॥ १७ ॥ अनीपोमीयेण यजेत र्णमासीममावास्यामभिवरबिति प्राकर- णिकं वाक्यद्वयम् । तत्र द्वितीये यजेतान्तानुषङ्गेण वैरिसरणोद्देशेनानी- घोमीयपुरोडाविशिष्टधात्वर्यभरणभाववाविधिः । तच्च प्रकरणिभ्यो भिन्न स्वतन्त्रं वाक्येन प्रकरणबाधात । वाक्य प्रकरणयाविरोधाढा वैमृधवदङ्गं फलपदं तु सर्वकामवायल श्वानुवादः । विधाने षष्ठप्रकाराप- त्सवाक्यभेदाच्च, अमावास्यासमुदायप्रत्याम्नायत्वेन वा समुदायफलादेशेन प्रकरणिन एव पुनर्विधिः । समुदायतत्फलयोरन्यतरोदेश इतरवैयर्थमिति चेत् । हि दर्शिकाग्नेयदेवता शेन भ्रातृव्यवत्प्रयोगे सोम साहित्यविधिः प्राप्ताप्राप्तविवेकेन तथा पर्यवसानादिति प्राप्ते एकत्रसरताभडावायपि पक्षो युक्तः । इन्द्रियकामवाक्य इव फलोद्देशनाग्नीषोमीयं हविविधीयते । * यतस्यापि समानएवानुवाकः ।

·त्रयोदशाधायस्य तृतीयः पादः । प्रकरणलब्धस्याश्यस्य यजिरनुवादः । स च दार्शिके समुदायमात्रे लात- णिकः । अमावास्या-पदस्य तात्पर्यग्राहकत्वात् । चतुर्थप्रकाराश्रयणा- ल्लाघवं च वाश्यगतेश्चित्रत्वादिति भाष्यमध्येवं परमुन्नेयम् ॥ सू० अग्नीषोमीयेण ॥१८॥ प्रथमवाक्ये तु प्रकृत एवाग्नीषोमीयोयागोवेष्टिवत्पृथक्कृत्य फलाय विधीयते । द्वितीयविधिप्रकारेऽतीव लाघवात् । तथा चैन्द्रवायवायता- वनित्यकाम्योऽयमिति प्राप्ते समुदायवाचिपौर्णमासीपदवैयोपत्तेरुक्त- रीत्या चतुर्थ एव विधिप्रकारो युक्तः ॥ इति संकर्ष भादृदीपिकायां त्रयोदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ - अथ त्रयोदशाध्याये तृतीयः पादः । सू० सर्वाधिकारः॥१॥ साकं प्रस्थायीयेन यजेतेति श्रुतस्य कर्मनाम्नः सहप्रदाननिमित्त- कत्वादाग्नेयस्य दोहयोश्च सहैव प्रदानम् । अाग्नेयेन पुरोडाशेन प्रचर्या- ग्नीने सुचौ प्रदाय सह कुम्भीभिरभिकामनाहेति पौर्वापर्यस्योत्पनशिष्ट- त्वेऽप्यानर्थयाद्विकल्या वेति प्राप्ते कुम्भीभिः साकं परतः प्रस्थानस्यैव রানাম্বাবল লামাহনামানয ন সন্তান মালামা- वाद्रोहयोरेव सह प्रदानम् ॥ सू० सह कुम्भीभिः ॥२॥ सुचेराग्नीध्रहस्तेऽवस्थापनपूर्वकं कुम्भीग्रहणात्तासामेव प्रदान- * दक्षिीरपूर्णाभिश्चतभिः कुम्भीभिब्राह्मणाहृताभिः साकमध्वाः प्रस्थान प्रतिस्थानं यस्मिन् यागे सोऽयं साकम्प्रस्थायीयो यागविशेषः । तैत्तिरीयसंहितायाद्वि- तीयकाण्डे चतुर्थ प्रपाठके चतुर्थानुवाके + सीत्रार्माण प्रकरणे शुभ यजुः संहितायःमेकोनविंशाध्याये घोडर्चिकुम्भी सुराधानीति पदं तदर्थस्तु सुरा धीयते स्थाप्यते यस्यां सा सुराधानी कुम्भीति महीध- राचार्यः । तत्रैवाध्याये सप्ताशीतितर्मार्च कुम्भः सुराधानकुम्भ इत्यपि स एव ।

·। जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम करणत्वं तेन मध्यमेन पलाशपर्णेन जुहोतीत्यादाविव सुचः प्रत्याम्नायः । भाष्ये तु सह कुम्भीभिरभिकामचिति वाक्ये उपपदविभक्त्यपेक्षया कारक- विभक्तेर्बलीयस्त्वात कुम्भीनां प्रदानकरणत्वमुक्तं तत्प्रौटिमात्र, यत्तु वाक्यं यावत्यः कुम्भ्यः स्थुस्तान्ति दारुपात्राण्युपकृप्तानि स्युस्तावन्तोब्राह्मणा- दक्षिणत उपवीतिन उपोत्तिष्ठेयुरध्वर्या राहुतिमनुजुहुयुरिति, तत्र दारुपा- त्राणां करणत्वेनानवणात्तदुपप्तिरदृष्टार्था । वस्तुतस्तु वत्कुम्भैर्जुहोति तनिष्ठ्यं दारुमयेण होतव्यनिष्ठुर्यताया इति कुम्भनिन्दापूर्वकं दारु- मयस्य होमकरणत्वेन विधानाटुपक्लप्तानां पात्राणामितरब्राह्मणकर्तृका- नुहोमेष्वेव करणत्वम् । अध्वर्युशतके तु होमे कुम्भ्य एव करणं कुम्भी- संख्यातोऽधिकस्य दारुपात्रस्यानुपलप्तत्वात, कुम्भनिन्दा तु ब्राह्मणकर्तृ- कानुहोमपरा, तस्मात् कुम्भीभिारुपात्रैश्च होतमिति प्राप्ते दारुमयेण होतमिति वाक्ये ब्राह्मणकर्तृकत्वादिविशेषविशिष्टादेशादनु-श- ब्दाश्रवणाच्च, होमेऽनुहोमे च दारूपानमेव करणं, तावन्तो ब्राह्मणा इति त्वध्वर्युसाहित्येनाप्युपपत्रम् । तेष्वेकोऽध्वर्युर्जुहुयादन्ये ऽनुजुहुयुः । पनाशपर्णस्य तु होम एव करणत्वेन श्रवणासात्यान्वायत्वम् ॥ सू० विवृद्धिा ॥ ३॥ कुम्भ्याः प्रदानकरणत्वपूर्वपक्षोत्तरमन्तरा चिन्त्यते । दोहयोर्टि- त्वेन दोहकाले कुम्भ्याधिक्याभावात्सह कुम्भीभिरिति प्रदानकाले कुम्भी- बहुत्वनवणावा हेऽन्ये कुम्भ्यौ प्रदाने चान्ये । अत एव दोहकालीनं कुम्भ्यां संस्कारान्तरविधानं संगच्छते । तयोरेव प्रदानार्थत्वे तु सुझसंस्कारस्यैव प्रकृतितः प्राप्तेस्तदानर्थक्यं वैकृतेन प्राप्तबाधो वा स्यात् । पात्रभेदे तु समुच्चय इति प्राप्ते सायन्दोहाभ्यां चरति प्रातःहाभ्यां चरतीति वचनात्मतिदोहं द्वे द्वे कुम्भ्यावित्येवन्दोहकाल एव तावतां धारणार्थ कुम्भीबहुत्वं सामर्थ्यात् प्राप्तं प्रदानकाले शेषकार्यापनयार्थमनदयते । इदं च चतुर्णामपि दोहानां प्रातरेव प्रचार इति पते, कालभेदेन प्रचार प्रचशिष्टसंख्याऽनुवादः ॥ । 112 ·त्रयोदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । सू० तत्र शेषाः ॥४॥ तेष्वेव शेषकार्याण्युपस्तरणाभिधारणे च कर्त्तव्यानि कुम्भीती- दारुपात्रेयु ग्रहणसमये उपस्तरणादिसम्भवात् । सावशेषस्यैव चोदका- नुग्रहाय ग्रहीतुं युक्लत्वाचेति प्राप्ने अभिसामं नाहेन्द्रायानुबाभाव- येन्द्रं यजेति प्रैषावित्यभिक्रमणकाल एव विधानादुपस्सरणादेः सशेषा- वदानस्य च कालातिकान्तेन कार्याणि ॥ सू० सन्ततम् ॥५॥ तदिदं प्रेषत्रयं सन्ततं वक्तव्यं न विरम्य सन्ततं वसाधारां जुहो- तीत्यादौ विरामादर्शनादिति प्राप्ते यथाकालमेव वक्तव्यं सामथ्र्यलक्षणात लिङ्गात । तस्य च वाक्यागुलवत्त्वात् अभिक्रमणसमझालिकत्वं तु पुरो- ऽनुवाक्याप्रेषस्यैव अन्ययोस्त्वनुवादमात्रम् । सन्ततमाहेति तु समासवचनं तस्यैकशतं प्रयाजा दुज्यन्त इतिदिति मले स्थितम् ॥ सू० द्विरिज्या ॥६॥ दाक्षायणयजस्य दर्श पूर्णमासयोरेवाभ्यासरूपगुणविकारविशिष्ट- त्वादर्श स्येव पौर्णमास्या अप्यावृत्तिः। पौर्णमासे सबदिति वचनेन साना- य्यस्य पौर्णमास्याममावास्यायां च करणवत्तेषामेतमर्दुमासं प्रसुत इति वच. नेन सोमसंस्तुतस्य समस्तस्य कर्मणः कालेन सहात्यन्तसंयोपविधानेन तस्य समस्तकावृत्तिमन्तरेणानुपपत्तेः । दर्शमात्रावृत्तौ च तद्विरोधादिति प्राप्त सोमः* खलु वै साबार्माित श्रुत्या कमैकदेशस्यैव सोमयागत्वेन संस्तवात्तस्यैव पौर्णमासेऽपि विधानाच्चाईमासमित्यस्यापि तदेकवाक्य- तया साहाय्यस्यैवात्तिः। सू० निरन्तरम् ॥ ७॥ अर्द्धमाप्तमित्यत्यन्तसंयोगलक्षद्वितीयावशादेव मासमधीते क्रो- शमधीत इत्यादाविव निरन्तरमभ्यास इति प्राप्ते द्वे अमावास्ये यजेति - * तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके तृतीयानुवाके ।

·जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् द्वित्वं विधायाऽऽग्नेयोऽष्टाकपालः पौर्णमास्यामाग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्र दधि च पूर्वस्याममावास्यायामाग्नेयोऽष्टाकपालो मैत्रावरुण्यामितोत्तरस्या- मिति प्रयोगद्वयस्य विवरणात्र प्रत्यहमभ्यासः पौर्णमास्यां क्रियमाणस्य सानाय्यस्यैव सोमाभिषवत्वेनामावास्यायां क्रियमाणाया अामिक्षाया अन- वन्ध्यात्वेन संस्तवात्तन्मध्यपतितत्य सर्वस्यापि कालत्य सुत्यारूपत्वा- दत्यन्तसंयोगः स्तुत्यर्थत्वादप्युपपदः । किञ्च त्रिंशतं वर्षाणि कर्त्तव्य- त्वेन विहितयोर्दर्श पूर्णमासयोर्ययु वै दाज्ञायणयाजी स्यात्पञ्चदशवर्षाणि यजेत त्रिंशझाजी संपात इति पञ्चदशस्वेव वर्षयु त्रिंशत्सम्पत्तिवच- नाद् द्विरेवाभ्यासः ॥ सू० तस्य व्रतम् ॥८॥ तत्रैव तस्यैतद्वतमित्युपनम्य नानृतं वदेव मांसमश्नीयान स्त्रिय- मुपेयानास्य पल्प लनेन वासः पल्यलयेयुरेतद्धि देवाः सवं न कुर्वन्तीति विहितानि व्रतानि प्राकृतवतानामेव गुणविकाररूपाणि दाक्षायणय- जस्यैव दर्शपूर्णमासगुणविकाररूपत्वेन तत्तदङ्गनतयोरपि तथात्वस्योचि- तत्वादिति प्राप्ते चातुर्मास्यव्रतवदमावास्योष्टयान्तरालेऽपरपक्ष एवै- तद्वतम्, प्राकृतं तु प्रतिप्रयोगं व्रतोपायनादिवतविमोकान्तकालमेवेति तयोर्भेदात् । स एतमर्द्धमासं यज्ञो विततस्तस्यैतद्वमित्यर्दुमाससचि- योगशिष्टत्वात् । एतत्प्रकरण एव पठितस्य ऋता भार्यामुपेयादिति प्रतिप्रसवस्य वैयपित्तेश्च ॥ सू० श्रादिविकल्पः ॥६॥ ईदृशानां गुणविकाराणामच्छिको विकल्पः प्रतिप्रयोगं स्यात् दर्शपूर्णमासनिष्ठस्य यावज्जीविकत्वस्य विकारेवपि प्रवृत्तेरिति प्राप्ते तैत्तिरीयसंहिताहितीयकाण्डे पञ्चम प्रपाठके पञ्चमानुवाके पल्यूलनं वस्त्र- शुद्धिसाधनमूषादि तेनास्य वासो न शोधयेयुः, यस्मादेवाः पूज्या एतत्सर्वमन्तबद- नादिकं न कुर्वन्ति तस्मादयमपि न कुर्यात् । पल्यूल-धातुः प्रक्षालनच्छेदनयोरिति महीधराचार्य:शुक्लयजुःसंहितायां त्रिंशत्तमेऽध्याये द्वादश्यां कण्डिकायां प्राहुः । ६३० ·त्रयोदशाधायस्य तृतीयः पादः । २३ গদ্যমযান ঘন্নায় মি: দলমাখা নিজাৰ সাজ - धर्मस्य यावज्जीविकत्वस्य तदयोगात ॥ सू० यूपविरोहयाम् ॥ १०॥ *यस्य यो विशेहति ईश्वरः पराभवितास्त्वाष्टुं पशुं साण्डं छागं लो- मशं पिङ्गलं वधं बहुरूपमालभेतेति विहितं छिन्यूपेऽङ्कररोहणनिमित्तकं कर्म विकृतावेव प्रवर्तते । तासां हि सुन्याविध्या दीर्घतित्वात् । प्रकृती दीक्षाकाले छिवस्यानुच्छ्रितस्य यूपत्याल्पेन कालेन विरोहणासंभ- वादिति प्राप्तेऽनुच्छितस्यापि यूपस्य विरोहणतंभवात्मकृतावविरुद्धम् । संस्कार देशयुक्तपला शेऽपि यूपपदप्रयोगादवस्याविशेषस्य निमित्तको टावप्रवेशात् ॥ सू० तमपरस् ॥ ११ ॥ यदीष्टा यदि पशुना यदि सोमेन यजेत तात्रैवास्य पूर्वाऽग्नि- श्चितः स्यात्तमपरमन्वबंधाय यजेतेति श्रुते तमपरमित्यनेन पुराणाग्नि- द्रव्यसमीपदेशो लक्ष्यते । पूर्वाऽग्निर्यथा यजनीयदेशस्यापरभागे भवेत्ता- दृशे देशे यजेतेत्यर्थात् । नदीमन्वसिता सेनेत्यादी नदीसमीपदेशभा- नात् । अथवा तं पुराणाग्निदेशमेवान्ववधायाश्रित्यापरं यजेत पुनर्य- जेतेत्यर्थः । पुराण त्याण्डिलस्य तत्रैव सत्त्वेन तदुपर्यव यजेति यावत् । * तैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तमानुवाके यूपविरोहप्राय- श्चित्त प्रकरणे मंत्राः, असुयं वा एतस्माद्वर्ण सत्वा पशवोवीर्यमपक्रान्ति यस्य यूपो विरोहति त्वाष्ट्रं बहुरूपमालभेत् त्वष्टा वै रूपाणामीशे य एव रूपाणामीशे सोस्मिन् पशून वीयं यच्छति नास्मात्पशवो वीर्यमयकामन्ति। तदर्थस्तु यस्य यजमानस्य यूपो विरोहणमङ्कुरान जनयति एतस्मात् यजमानात पशवो वीर्यमपक्रान्ति किं कृत्वा असुयं वर्णमसुरेभ्यो हितं कृत्वा तदेनदपक्रमणं निवायितुं त्वष्ट्रदेवतार्क बहुवर्णोपेतं पशुमालभेन त्वष्टाहि रूपाणां स्वामी, "त्वष्टा वे पशूनां रूपदिति,' श्रुत्यन्तरात् अतः पशूनां त्वष्टा रूपस्वामी यजमाने तान्य- शूवीयं च नियच्छति ततो नामान पशवो वीर्य मणक्रामन्तीति सायनाचार्याः तैत्ति- रायब्राह्मणे प्रथमाष्टके चतुर्थनाटके सप्लानुवाके । + यावास्येति तु पुः ।

·- नैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् वचनात्युनर्विनियोगे आहवनीयादेरिव निरष्टिकत्वाभावात् नयाः सजलत्वेन सेनाश्रयत्वायोग्यत्वेन तत्र तीरलक्षणायामपि प्रकृते तदभा- वात् । कांस्यासनकटासनयोरासनत्वाविशेषेऽपि योग्यतयैव भोज्यभोक्त- धारणे व्यवस्थयैव विनियोगदर्शनादिति प्राप्ते मध्ये चिन्ता ।। सू० सोमे प्रतिषेधः ॥ १२ ॥ उक्तवचने चयनोत्तरकालीनानामिष्टि पशुसोमानाविशेषेण ग्रहणा- त्साई पुराणाग्निद्रव्यामिति प्राप्ते पुनर्वास्तु वा एतक्रियते पुनबा एत- स्मयान्ति यत्रैवाग्निचित्सोमेन यजेत तदेता एकविंशतिलाकम्पृणाम् उत्त. रवेशामुपनिधाय यजेतेति वचनान्तरेण सोमे द्रव्यान्तरविधानात्सामान्य- बचनेष्टिपशुबन्धयोरेव पुराणद्रावधिः पर्यवस्यति । वस्तुतस्तु यदीष्टये. ति वाक्येऽपि सोमस्य विशिष्य ग्रहणान्यथाऽनुषपत्योत्तरवेदिपुराणाग्निद्रु- यस्येवैकविंशतिलोम्पृणानामप्यग्निचित्कर्तृकसोमे समुच्चयः सोमानन्त- गतेष्टिपशूनां त्वेविंशतिलोकंपृणाभाव इति स्थितादुत्तरमग्निचित्कर्तृ- कसोमे लोकम्पणारूपगुणान्तरविधिरयमेव । अन्यः सर्वाऽप्यस्यैवार्थवादः । दृष्टिपशु-शब्दौ च सोमप्रयोगान्तर्गतेष्टिपशुमात्रपराविति न क्वापि पुरा- णाग्निद्रव्यस्य पुर्नार्वनियोगः ॥ सू० साग्निचित्यानाम् ॥ १३ ॥ एकविंशतिलोकम्पृणाभिरेषा पुश्चितिः साग्निचित्यऋतुष्वेव स्यात्तत्प्रकरणे पाठादिति प्राप्तेऽनग्निचित्येष्वेव व्यपदेशविशेषात् अग्नि चित्वा यजत इत्यनुत्वा अग्निचित सन् यः सोमेन यजत इत्युक्त्या सोमे- उनग्निचित्यत्वस्यैव भानात् । विश्वजिति सर्वपृष्ठे ग्रहीतव्या अग्निष्टोमे ग्रहीतव्या इत्यत्र व्यपदेशभेदेनैव विश्वजितोऽग्निष्टोमेतरसंस्थस्य यह- णात् । किंच प्रवा एषोऽस्माल्लोकान् च्यवते योऽग्नि चिनुते न वा एत- स्यानिष्टकाहुतिरवकल्पते यां वा एषोऽनिष्टकामाहुतिं जुहोति सवति वै सा तां झवन्तीं यज्ञाऽनुपराभवति यनं यजमानो यत्पुचितिं चिनुत माहुतीनां प्रतिष्ठित्या इति वाक्यशेषेऽनिष्टकाहुरेलेव श्रवणकीर्तनाद- ·त्रयोदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । २५ नग्निचित्यानामेवानिष्टकत्वेनोपस्थितेरग्निचितः केवलसोमयाग एवायं गुणविधिः । इयं पुनश्चितिरप्रस्रवणेत्युच्यते, या तु समृद्धार्था पुनश्चितिः सा पुराणाग्नावन्यत्र वेति विकल्प इत्याकारे स्थितम् ॥ सू० साक्षम् ॥ १४ ॥ अग्नीषोमीये पशा प्लानमुत्तरं हिर्भवति समेधस्यैव पशोरवन- तीति श्रुतं प्लाक्षशाखामयं बर्हिः संनिहिते सवनीयपशावुत्कृष्येत उत्तर. पदविशेषणेन सवनीयपशोरवोपस्थितेः यदा तिथ्यार्हिस्तदग्नीषोमी- यस्येति वाक्यस्यावान्तरप्रकरणाहुलीयस्त्वाच्च । पञ्चावत्तावरुद्वे जामद- न्यप्रयोगेऽसंभवनिवेशस्य प्राकरणिकस्यापि चतुरवत्तस्योत्कर्षदर्शनादिति प्राप्ते उत्तर-शब्दस्योत्तरपश्वङ्गे लक्षणापत्तेरत्तवाक्य एव तस्यावदानाधा- रत्वेन विनियोगावधानाद्विनकार्ययोर्बाध्यबाधकभावाभावादनुत्कर्षः ॥ सू० पशुपुरोडाशार्थम् ॥ १५ ॥ सवनीयस्य पशोः क्रमेऽग्नीदग्नीन्विहरहिस्तृ*णीहि पुरोडाशान- लङ्कुरु पशुनो देहीति प्रेषः श्रुतः । तत्र वर्हिस्तरणं पश्वयं पुरोडाशार्थ च । उभयोरविशेषेण संनिधानात् आकाश्तित्वाच्च, मन्दिनतृतीय- सवनयोरप्येवमेव प्रेषदर्शनात्तत्र च पशोरभावात्तदैकरूप्याय केवलपुरो- हाशार्थमेव वेति प्राप्ते ऐष्टिकेषु प्रत्यक्षस्य बहिर्विधेरभावादनुपृष्टयं वाई- स्तृणातीति सौमिकर्हिर्विधेः सत्त्वाच्च तस्यैवायं स्तरणार्थः प्रेषः ॥ सू० यथाभा गम् ॥ १६ ॥ भूयोमन्त्राधिकरणे यथाभागं व्यावर्तयामित्यादिमन्त्राणां विकल्प उक्तस्ते देवते संबोध्य विभजनं विदर्धात देवतानां यागसंबन्धित्वात् संसृष्टद्रव्यकत्वात् । चेतनत्वेन संबोधनाहत्वाच्चेति प्राप्ते पिण्डावात्र संबोयो । तयोर्दैवतातोऽन्तरङ्गत्वात ऽन्तरङ्गत्वात् स्वधित्याझचेतनानामपि संबो- धनदर्शनात देवताया अपि शब्दरूपत्वाच्च ॥ तृणाहीति पा । । यथाभानमिति पुस्तकान्तरस्यपाठान्तरं तु न युक्तम् । झ-No. 12, Vol. XIY.---December, 1892. 40 ·क्ष । जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् सू० एतेन ॥ १७॥ इदमग्नेरिदमानीषोमयोरिति मन्त्रयोरपि पूर्वन्यायेन पिण्डवि- भागार्थत प्राप्ते तत्संयुत्य छैधं कृत्वाऽभिमशेदिदमानेरित्यान्नानाद्वि- भक्तयोरेप देवतानिर्देशः । अानयेऽग्नीयामाभ्यामिति मन्त्रयोस्तु चतुर्थी- निर्देशादसंदिग्धं देवताऽभिधायित्वम् सू० *पुरोडाशगणे ॥६॥ यत्र बहूनां पुरोडाशानामेकः पिण्डस्तत्रापि यथाभागं व्यावत- धामिविष्कृत एव मन्नः प्रयोक्तव्यः । विभागस्य पिण्डद्वैधीकरणार्य- त्वादिति प्राप्ते व्यावर्तध्वं भिगो वो विभत्वित्यादिरीत्याहेन प्रयोगः पिण्द्वित्वेऽपि हविषां बहुत्वेन तेषां परस्परव्यावृत्तेरभिधेयत्वात् ॥ सू० उत्तमयोः ॥ १६॥ अन्त्योपान्यपिण्डविभागेऽपि हविर्बहुत्वानपायादूहेन प्रयोगे प्राप्ते यथा प्रकृविकृत एव मन्त्रः पूर्वहविषां व्यार्त्तितत्वेन द्वयोरेव हविषयावर्तनीयत्वात ॥ सू० सर्वत्र ॥ २० ॥ पुरोडाशगण एव देवतानिर्देशो विभागन्यायेन सर्वेषां हविषां स्यादिति प्राप्ते महतः पिण्डादेकैकस्य हविषः क्रमेण पृथक्करणादाग- • तैत्तिरीयसंहिताया द्वितीयकाण्डे षष्ठनपाठक तृतीयानुवाके मन्त्राः अङ्गि- रसो वा इत उत्तमाः सुवर्ग लोकमायन् तदृषयो यज्ञवास्त्वभ्यवायन ते पश्यन पुरोडाशं कूर्मभूतlन्त तमब्रुवन्निन्द्राय धियस्व बृहस्पतये ध्रियस्व विश्वेभ्यो देवेभ्यो ध्रियोत स नाध्रियत तमब्रुवननये ध्रियस्वेति सोऽग्नयेऽध्रियत यदाग्नेयोऽष्टा- कपालोऽमावास्यायाञ्च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै इति अङ्गिरोनामका ऋषयः इतः भूलोकात् उत्तमाः उद्गततमाः त्वरया निर्गताः स्वर्ग प्राप्ताः तत्र स्वर्ग त ऋषय: यज्ञवास्तु यज्ञभूमिमभिलक्ष्य समागताः तस्यां भूमी पुरोडाशाभि- मानी देवः स्वशरीरमन्तीय कूर्मशरीरी भत्वा प्रकर्षण पलायते तं दृष्टवा त ऋषयो- ऽब्रुवन् इन्द्रादीनां मध्येऽन्यमस्मै त्वा दास्यामः त्वं ध्रियस्व त्वमवतिष्ठस्वेति ततः स पुरोडाशो नातिष्ठत् अग्न्यथं तिष्ठत्युक्त स्थितवान् अतोदिनद्वयेऽप्यष्टाकपालः पुरो- डाश प्राग्नेयः अच्युतः कर्तव्यः तेन स्वाभिजया भवतीति सायनाचार्याः । + भागोवेति तु पाः।

·त्रयोदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । २७ क्रमादेव तत्तदेवताऽवधारणस्य वृत्तत्वादन्त्योपान्त्यपिण्डयोर्मध्ये का पिण्डः किंदेवत्य इति निर्धारणायोगादृष्टार्थो देवतानिर्देशाऽपि तयोरेव ।। सू० चरुपुरोडाशाः ॥ २१ ॥ यत्र चर्वयं पुरोडाशार्थ च ब्रीहिनियंपादितण्डुलीकरणान्त- क्रिया वृत्ता तत्र तेषां तन्त्रणा धिपवनस्यासम्भवात्तस्मिन्नेत्र काले विभागः प्रसक्तः स चामन्त्रक एव कार्यः प्राकृतकालाशिवकालत्वेन मन्त्राप्रवृत्तेः । साकंप्रस्थायीये कुम्भीतो दास्यात्रेषु दोहानां ग्रहणदशायामवदानधर्मी- णामन्यकालत्वादेव प्रवृत्त्यभावादिति प्राप्ते ऽवदानादिप्रदानान्सकप- दार्थप्रथमावयवरूपहविर्यहणस्याभिक्रमणादितः पूर्वकालिकस्य कुम्भी. भिरेव वृत्तवावारुपात्राणां होमकरणवनिर्वाहकस्य ग्रहणान्तरस्याप्राकृ- तत्वेन चतुरवदानरूपत्वाभावात्तत्तदवयवोपस्तरणादेरप्रवृत्तावपि हवि- विभागस्य समृद्धया पुनर्वाितः सा पुराणानावन्यत्र वेति विकल्प इत्या. करे स्थितम् ॥ सामर्थवशेन प्रागेव करणेऽपि प्राकृतत्वानपायात्तदङ्ग- मन्त्राणां च प्रधानानुसारित्वावश्यम्भावात् पाशुक्रप्रयाजानामन्यकाल- त्वेऽपि तन्मन्त्राणामिव प्रवृत्तिः ॥ सू० एकान्ते ॥ २२ ॥ यत्र चरवः पुरोडाशाश्च व्यतिषतास्तत्र क्रमानुयहायैकैकशो विभागः कर्त्तव्य इति प्राप्ते चरूणां सर्वेषामेकः पुरोडाशानामेक इति द्वावेव राशी युगपत्कर्त्तव्यौ तन्त्रभाव क्रमविपर्यासाभावात् ॥ सू० इदममुष्य च ॥ २३ ॥ तेष्वेव देवतानिर्देशो न कार्यः । अव्यतिपक्तेषु तेष्वनध्यवसाना- भावात् । व्यतिमत्तषु तु क्रमविरोधापत्तेरिति प्राप्ते चोदकप्राप्तस्य बाधे मानाभावादिदममुथ्यामुश्य चेत्यादि रीत्या समुच्चित्य देवतानिर्देशः कर्तव्य एव । तदभावे कस्य राशरधिवापः कार्य इति सन्देहापत्तः तत्रानुष्ठाने क्रमस्यानत्वात् ॥ पुरोडाशीयानां पेपणार्थ दृषदि स्थापनमधिवपनमित्युच्यते । ६३५ ·२८ जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम सू० सर्वपृष्ठायाम् ॥ २४ ॥ बहुपुरोडाशानामेक एव पिण्डोयत्र विहितस्तत्र प्रदानकाले हविभागस्यावश्यकत्वाच्चस्पुरोडाशाधिकरणन्यायेन तदैव विभागमन्त्रः प्रयोक्तव्य इति प्राप्ते प्रदानकालेऽप्यविभक्तानामेव हविषां प्रतिदैवतं प्रदीयमानतया हविर्विभागस्यैवाभावाच तदङ्गमन्त्रप्रवृत्तिः ॥ इति सङ्कर्ष भादृदीपिकायां त्रयोदशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ अथ त्रयोदशाध्याये चतुर्थः पादः॥ सू० वाजिनेन ॥१॥ चातुर्मास्येषु वाजिभ्यो बाजिनमित्यत्र तादर्थ्यचतुर्था यागोत्पत्ता- वेव सर्वस्य वाजिनस्य यागे विनियोगेनान्यत्र पुर्नानियोगस्य शेषा- स्विष्टकृत इत्यादाविव शेषपदाभावे स्वेच्छया कर्तुमशक्यत्वाद्वाजिनेनो- पसिञ्चतीति विहितमुपसेचनं च प्रयोजकं सदन्यद्वाजिनमाक्षिपतीति प्राप्ते यागोत्पत्ता विनियोगश्रवणेऽपि परार्थाऽऽमिक्षाऽनुनिष्पन्नस्य वाजि. नस्य विनियोगाकाङ्कायां यागोपसेचनयोः समकालप्रवृत्तेरसंयुक्तोत्पनधी- वाज्यस्येवोभयत्र विनियोगसम्भवाब वाजिनान्तरमुत्पादनम् ॥ सू० श्रामिक्षायाम् ॥ २॥ अस्ति सोम इव वाजिनस्याप्यनुवषद्वारः । स च स्विष्टकद्रप एव प्रधानद्रव्यप्रतिपत्तिरूपत्वात । अत आमिक्षायां सोम इव वाजि- नस्याप्यनुवषट्कारः, स च स्विष्टकाद्रप एव प्रधानद्रव्यप्रतिपत्तिरूपत्वा- दत आमिक्षायागीस्विष्टकृतं प्रत्यामनेत् । अनिज्याशेषत्र्य.योगः स्विष्टकृमिति प्राप्ते वाजिनाऽनुवषट्कारस्य वाक्येन वाजिनसम्बन्धा- द्वाजिनैकशेषप्रतिपत्तिरूपत्वेऽप्यामिक्षायागशेषस्य प्रतिपत्त्याकाङ्काया अनि- वृत्तेश्चादकप्राप्तस्य स्विष्टकृता न बाधः ॥

·त्रयोदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २९ सू० तस्य वाजिनम् ॥३॥ अनुवषटकारस्य सौमिकानुवषट्कारवत्स्विष्टाद्वकारत्वात्प्रकृतितः प्राप्त सकृदवदानादि कर्तव्यमिति प्राप्ते ऽनुपदेनाव्यवहितपूर्वत्वस्य प्रती- तेर्वषट्कारमन्वन्यो वषट्कार इत्यर्थस्यावदानादिना विप्रकर्ष बाधापत्तेर- वदानादिविशिष्टक्रमिकयागये द्वितीयस्यानुवषटकार इति व्यवहाराभा- वात्पर्वावत्तशेषादेव यागः कार्यः, अत एव त्रयाणां हविषां स्विष्टकृतेन समवयतीति न्यायप्राप्तानुवादः । त्रयाणामित्यस्य सोमवाजिनधर्माणा- मित्यर्थः, तेषामेवोपक्रमात् ॥ सू० विशाखत्वम् ॥ ४॥ मैत्रं खेतमालभेत वारुणं कृष्णमयां चौषधीनां च सन्धावत्रकाम प्रकृत्य श्रुते विशाखो यूपो भवतीति वाक्ये विशाखत्वस्य श्लक्षणाय- त्वादिवददृष्टार्थत्वादग्रभागे ढे शाखे यूपस्य सम्पाझे इति प्राप्ते वारु- णप्रघासिर्कावहारद्वयवत्कार्यार्थत्वे सम्भवत्यदृष्टार्थत्वायोगात पशुनियो- जनस्थान एव शाखावान यपः सम्पादयः । अत एव द्वे होते देवते समृध्या इति वाक्यशेषे देवताभेदेन यूद्वित्वानुयहोक्तिः कार्यार्थत्व एव युज्यते । विशाखे यूपे त्रैता आलभ्यन्त इत्येतद्वाक्यशेषे त्रैतानां प्रथममाश्विनं कामाय मध्यम इत्यादिना शाखात्रये पशुबन्धनोक्तिरपि युज्यते ॥ * तैत्तिरीयसंहिताया द्वितीयकाण्डे प्रथम प्रपाठके नवमानुवाके च मन्त्राः। मैत्र २ श्वेतमालभेत वारुणं ( कणमपां ) चौषधीनां च संधावन्नकामो मैत्रीर्वा ओषधयो वारुणीरापोऽयां च खलु वा ओषधीनां च रसमुपजीवामा मित्रावरुणावेव स्वेन भागधेयेनोपधावति तावेवास्मा अचं प्रयच्छतोऽन्नाद एव भवति इति तदर्थस्तु संधिशब्द कालपरत्वेन देशपरत्वेन च द्वेधा सूत्रकारो व्याख्यातवान् अपर्णा चौषधीनां च संधाविति प्रावृषि शरत्यतिपत्ता अपि चापां चौषधीनां च संधाविति ऋत्वोर्मध्ये नदीक्षेत्रयोर्मध्ये इत्यर्थः ओषधीनामुपकारत्वेन मित्रसबधित्वं साधु प्रयोग उभयरसोपजीवनेन प्रशस्ताः । एतदेवाभिप्रेत्य संधिं प्रशंसति अपां चौषधीनां च संवालभत उभयस्यावरुध्यइति । + पुनस्तत्रैव यूपस्य शाखाद्वयं विधत्ते, विशाखा यूपो भवति दृह्यते देवते समध्ये इति विविधे शाखे यस्यासी विशाखः तदिदं सूत्रकारो दर्शयति विशाखो यूपति यदूध्य रशनायास्तविशाखं यद्वीपर्युभे शाखे अष्टा श्रीसचषाले स्यातामिति सायनाचार्योः। ६३७ ·३० जैमिनीये संकर्ष भाटदीपिकायाम् सू० एतेन यूपकर्म ॥५॥ शाखायामेव नियोजनाबानात खले वालिवत्तस्या अयपत्त्वाच तत्र यूपधाः कर्तव्या इति प्राप्ते धर्माणां पशुनियोजनरूपकार्यार्थत्वात् खले- वाल्या अपि स्वरूपाविघातकाज्जनादीनामिष्टत्वाच्च भवन्त्येव धाः ॥ सू० ऊर्ध्वम् ॥ ६॥ रशनापरिव्याणार्थ नाभिदघ्नं स्थलमवशेष्य तदूर्ध्वमेव शाखाभेदः कार्य इति प्राप्ते शाखास्वेव परिव्याण स्यावश्यकत्वादुपराहिः कतिप- याङ्गुलोर्ध्वमेव विशाखता ॥ सू० अग्रमध्य-शब्दौ ॥॥ दिवमग्रेण मा लेखीरन्तरितं मध्येन मा हिंसीरिति मन्त्रस्य युलेखनान्तरिहिंसयोरसम्भवेनासमवेतार्थत्वाव विशाख जह इति प्राप्ते- ऽयमध्य-शब्दयोरसमवेतार्यत्वाभावादग्राभ्यामित्यादिरूहः कार्य एव ॥ सू० सहोपरम् ॥८॥ पञ्चारनि यूपं वृश्चति यजमानं संमितादुम्बरीभवति नाभिदनं परिव्ययतीत्यादौ यावान्भाग उपरान्तनिखन्यते तावता सहैवैतानि परि- माणानि चतुर्हस्ता स्यणेत्यादिवाश्येषु तथा दर्शनात् । पुरुषस्य नाभिर्यथा मध्यभागस्तथा यूपमध्यभागस्य तेन बोधाच्चेति प्राप्ते खाता- दूर्ध्वमेवैतानि परिमाणानि । चतुर्हस्ता स्यणेत्यादिवाक्येषु तथा दर्श- नात् पुरुनियोजनादिकार्यार्थत्वात् । खातोपरिभाग एव नियोज- नात् । परिव्याणदशायां खातस्याप्रकृतत्वेन स्वनाभिपरिमाणस्य तदू- _मेव सम्भवात् । एकविंशत्यरत्यादिपरिमाणान्तरपक्षे मध्यभागे परि- व्याण सम्भवाच्च ।। सू० यजमानेन ॥ ६॥ पुरुषव्यक्तिभेदेनानितारतम्यादनियमेन यस्य कस्याप्यरनिगाह्मः प्रयोगप्राशुभावादिति प्राप्ते यजमानेन संमित इति वचनान्तरकवाश्य- तया तदीयारनिभिः संमित इत्येव नियमनाच तथा ॥

·३१ - -- त्रयोदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । अध्वयाः ॥ १० ॥ व्याममात्राणि पतपुच्छानि भवन्तीत्यग्ना श्रुतं तत्र कर्मण्यध्वर्याः प्रवृत्तत्वादनियमात्रियमस्य युक्तत्वाच्च तस्यैव व्यामो गाह्मः । शूर्पण जुहोतीत्यत्र काङ्गशूर्पस्यैव ग्रहणदर्शनादिति प्राप्ते यजमानसंमानव- सस्यचोदित्वादनियमः । शूर्पस्य तु तदर्थमेवासादविधानाद्वैषम्यम् ॥ सू० चतुरः ॥ ११ ॥ निर्वापे चतुर्मुष्टिपरिमाणस्थानियमेन यस्य कस्यचिन्मुष्ट प्राप्ते अस्माद्राशेर्मुष्टिमादत्स्वेति प्रेरितस्य चैत्रादेः स्वमुष्टि परिमितस्यैवादान- নুহৰান্নান মুছি। सू० परिवीय ॥ १२ ॥ यूपैकादशियां श्रुतम् । अग्निष्ठ ऐकादशिना रशनाः परिवीय वासयतीति अत्र रशनाभिः परिव्याणेनाग्निसमीपस्यं यूपं संस्कुयादि- त्यर्थः प्रकृती त्रिवृता यूपं परिवीति श्रवणात् । अत एव वैकृतवाक्ये द्वितीयासप्तम्या सतनितिवत्तत्र जयानितिबच्च गुणप्रधानतापर। परि- वीति च प्रतिलिङ्गसंयोगात्माकृतपरिव्याणनित्तिः । परिधौ पशुं नियुञ्जीतेति वचनेन यूपनिवृत्तेर्दर्शनादिति प्राप्ते मध्ये चिन्ता । सू० तासामेकाम् ॥ १३ ॥ नाभिवतस्थले सवासां परिव्याणासम्भवे नैकामेव तत्र परिवीया- न्याभिर्यथाऽवकाशं परियाणम् । अथवा प्रकृतावपि रशनाद्वयस्य परिव्या- णायाप्यपर्याप्त एव नाभिदतभाग ति तं देशमन्तभाव्यैव परिवीयते । अताविकताय सर्वाभिर्युगयदेव नाभिदघ्नं परितः परिव्याणमिति प्राप्ते पुनर्मध्ये चिन्ता ॥ सू० एतेनैकादशिन्याम् ॥ १४ ॥ वैकृतद्वेरशन्येऽप्येकां विहितस्यले परित्रीयेतरा यथा कार्शित प्राप्ते युगपदुभाभ्यां परिव्याणं प्रकृतिवत् ॥

·३ जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम - सू० स्थितादुत्तरम् ॥ १५ ॥ एकादशभीरशनायुगैर्युगपत्परिव्याणे तासां पुनरुपादानवेलायां युगपदेव मोक्षप्रसङ्गः । तथा च पक्षयपपरियाणार्थरशनादानक्रमलोपा- पत्तिः । अग्निष्ठाढे द्वे रशने आदायबैकं पक्षयूपं द्वाभ्यां द्वाभ्यां परिव्य- यतीति पृथग्निष्ठापादानकोप दानश्रुतेः । तस्माद् द्वाभ्यां द्वाभ्यामेका- दशष्ठत्वोऽग्निष्ठः परिवीयेत ॥ सू० तन्त्रं यूपमन्त्रः ॥ १६ ॥ युवा सुवासा इति होत्रो मन्त्र एकादशवारं प्रयोक्तव्यः प्रतिप्र- धानप्रतिप्रधानं गुणावृत्तेरिति प्राप्त क्रियमाणानुवादिमन्त्रस्यादृष्टार्थत्वे- नागृह्ममार्णावशेषत्वात्तन्त्रतब। प्रति प्रधानमिति न्यायस्तु परिवीरसी- त्याध्वर्यवमन्त्रपरः । तस्य करणत्वेन दृष्टार्थत्वात् ॥ सू० श्रादस्थितादुत्तरम् ॥ १० ॥ परिवीय वासयतीति श्रवणाग्निष्ठाधिकरणकेन परिव्याणकर- णेन वासनेन रशनाः संस्कुर्यादित्येवार्थः । विर्भाक्तव्यत्यासस्य वासति- पदवैयर्यस्य चायुक्तत्वात् । अथ यदग्निष्ठादधिरशना विह्रियन्ते तेन सर्वेऽग्निष्ठा इति वचनेऽग्निष्ठवाससंस्कृतरशनासम्बन्धेन पक्षयपानामम- प्यग्निष्ठतासम्पत्तिकथनेन रशनासंस्कारत्वावगमाच्च । रशनासंस्कारके वासे गुर्णावधायकस्य परिवीयेत्यस्य धर्मग्रहणासमर्थत्वेन कालभेदेन च प्राकृतपरिव्याणानिवृत्तः ॥ सू० ऐकादशिनान् ॥ १८ ॥ साग्निचित्ये विकृतिकतो श्रुतम् । स्वाय वा एष लोकाय चीयते यदग्निवेनं एकादशिनी यदग्नावेकादशिनी मिनुयाद्वजेणैवैनं स्वगाल्लो- कादन्तर्दध्यायनमिनुत्यात्स्वरुभिः पशून्व्यर्धयेदेक्यूपं मिनोति नैनं वजेण स्वाल्लोकादन्तर्दधाति न स्वरुभिः पशव्यर्धयतीति । अत्र • अग्निष्ठापादानकोपादानेति पा । + सुवर्गादिति पा। । ६४० ·३३ त्रयोदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । प्रकृतितो यूपैकादशिन्या एक्यूपस्य च पक्षतः प्राप्ती योश्यपो निय- म्यते हि पाशुकजाघनीवाक्यन्यायेनैवेतरनितिसिद्धेरैकादशिनप्रति- पंधो व्यर्थः स्यात् । अत: पनियोजनाक्षिप्तकाष्ठसंमानस्यैक्यूपमित्य- नुवादः, अनुवादे च गौणी न दोषः । प्रतिषेधश्च यूपप्तामान्यस्यैव । अप्राकृतो वा यूपो विधीयत इति न यूपशरीरघटकातिरिक्ता धना भव- न्तीति प्राप्ते यदग्नावित्यंशेन निषेधस्येव यत्र मिनुयादित्यंशेन विधेरपि प्रतीभावाभावयोश्चस्मिन्प्रयोगेऽसम्भवात्तदुभयसमाधित्सयेव प्रवर्त- मानो विधिस्तानेव यूपानुद्दिश्य संख्यामा विकृतं विदधाति । एकां सामि- धेनीमन्वाहेतियत् । अत एव नैमिति वाक्यद्वये नोभयसमाधियुज्यते ॥ सू० तेषाम् ॥ १६॥ ते चैकादश यूपाः औपवप्तथ्ये ऽहन्येव संमीयेरन् प्रकृतिदिति प्राप्ते- ऽङ्गानां प्रधानकालत्वात्सदाः सुत्यायामेव तेषां समानम् । प्रस्तो पशुत्र- यस्य तन्त्रभूतो यूपोऽग्नीयोझीयपश्वर्थत्वेन पूर्वेयुः संमितोऽप्यर्थवशेनान्ये यूपाः परेयुरेव संमातव्याः। औपभृताष्टगृहीतस्य प्रकृतावेकपात्रत्वेऽपि पशावर्थवशेनैव पात्र विभागदर्शनात् । अत एवाग्निष्ठमेतदहरुच्छ्रयेपुर- ग्निष्ठे हि तदहरालप्स्यमानो भवतीत्यादिना मध्यस्थययस्यैवोच्छ्रयणे दैक्षपश्वालम्भ हेतछत्य तेन सहान्येषां दशानां कृतेऽप्युच्छ्रयणे तत्तत्सं- स्काराणां परेशावि प्रधानकाल एव करिष्यमाणतया तनुच्छ्रितानग्ना इव मुषित इवोत्तिष्ठेयुरिति निन्दाऽऽम्बानं सङ्गच्छते । सू० सदाः संमानम् ॥ २० ॥ सेयमेकादशिनी येवां पूर्वयुरेव संमातव्यत्वेनाशता तेषामहर्गणेऽ. न्यकालत्वात्तन्त्रेणोपकारकत्वेऽपि सुत्याकालिकसमानस्य प्रधानभेदात्प्रती- ष्ट्याहवनीयसंमार्जनवदावृत्तिः स्यादिति प्राप्ते प्रकृती सर्वपशुसाधार- णस्य छेदनादेरन्यकालत्वेन संमानस्यापि छेदनकाल एव प्राप्तौ वचना- त्पशुकाले तावन्मात्रस्योत्कर्षेऽपि न तन्त्रता छेदनादेरिव विरुध्यते । विस- तावपि तथैवोत्कृष्टं संमानं तन्त्रमेव ॥ ।

·३४ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम सू० एतेन सवनीय ॥ २ ॥ अलीयोमीयरशनाया अन्यकालत्वादहर्गणे तन्त्रेणोपकारकत्वेऽपि सवनीयकालात तु कर्मकालत्वात् प्रत्यहमावर्तेत यूपस्य सकृत् पशुकाले नि- खातस्य पुनर्निखननासम्भवेऽपि रशनाभिः प्रतिदिनमेकैक्रया परिव्याणसम्भ- वादिति प्राप्ते यूपाङ्गस्य परिव्याणस्यापि पूर्वाधिकरणन्यायेन छेदनका- लिकस्य पशुकाल उत्कर्षेऽपि तन्त्रताऽनपायात्र रशनाभेदे प्रमाणमस्ति । तेनाग्निष्ठरशने पक्षयूपरशनाश्च तन्त्रेणैवोपर्वन्ति ॥ सू० अग्रेण ॥ २२ ॥ अर्द्धमन्तर्वाद्धं वहिदीति लक्षितस्य देशम्याग्निष्ठेन यूपेनान- न्तत्वादन्ये दश यूपा अनियमेन यत्र क्वापि निखेयाः । पुरस्तामिनो- तीति वचनाद्वाऽग्निष्ठात्माग्देशे प्रासंस्थक्रमण संमातव्या इति प्राप्त उदग्दक्षिणाविस्तृताया वेदेः प्रान्तेऽपि लक्षितदेशस्यानपायात्तिरश्चीर्मि- नोतीत्याहत्य विधानाध्याग्निष्ठोदग्दक्षिणपार्खयोरेव मातव्याः सर्वेषा- मपि वेदिप्रागभागर्त्तित्वात्पुरस्तान्मिनोतीत्यावरुद्धम् ॥ सू० तेषामन्तराले ॥ २३ ॥ यूपानामन्तरालभागदशके समरिमाणतायाः समं स्यादिति न्या. येन लाभेऽपि परिमाणविशेषे प्रमाणाभावादनियमे प्राप्ते रथाण वि. मिमीत इत्यस्यान्तरालपरतयैव सार्थक्याद्रथाक्ष मात्राणि यूपान्तरालानि कार्याणीति । सू० तथा वेदिसंमिताम् ॥ २४ ॥ तुल्यन्यायेन दिसंमितां विमिनोतीति वचनान्तरस्याप्यन्तरा- लपरत्वावश्यम्भावादुभयोः परिमाणयोर्विकल्प इति प्राप्ते यूपोपराणां यावन्तस्तिर्यग्देशास्तावद्धागैदिरभिवर्धनीयेत्यभिप्रायेण वचनान्तरस्यो- पपर्विरोधाभावादविकल्पः ॥ ७४ ·३५ त्रयोदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सू० यथापूर्वम् ॥ २५ ॥ यूपेष दगपवर्गत्वविधानाद्वेदेराग्नेय कोणमारभ्ये शानान्ता यूपा अ- ग्निष्ठेतरे दश संमातव्याः । यद्वा अग्निष्ठाधारदेशस्य मुख्यस्येतरेष्वसंभवेऽपि- तत्समीपर्वार्तदेशपरित्यागे मानाभावात्तदासत्रदेशस्य प्रधानपशुक्रमेणाप- स्थितस्याविरोधाय द्वितीयं यूपमग्निष्ठाक्षिणतो मीत्वा तृतीयमग्नि- ष्ठादुत्तरतो मिनुयात्। एवं चतुर्थपञ्चमादियुगलानि दक्षिणोत्तरयोमातव्या- नि। उदगपवा यूपा भवन्तीति वचनस्यैवमप्युपपत्तेः । एतेन यदाग्नेयश्च वार्हस्पत्यश्च सौम्यमभितो भवत इति लिङ्गमप्युपपझते इति प्राप्ते दक्षि- णापा: पशवो भवन्तीत्याहत्य विधानेनेशानायाग्नेयान्तक्रमेण पशुनि- योजने लिट्टे तदङ्गेषु यूपेष्वपि प्रधानसन्निकर्षलाभेन तथैव सम्माने प्रसक्त प्रवर्तमान उदगपवर्गवविधिः सम्भवत्सनिकाविरोधेनैव नेतव्यः । तथा च पशुक्रमेणैव नव यूपा नीत्वा दशमस्य स्यानमतिक्रम्य वेझग्निकोणे दशमं मीत्वा तदुदग्भागे एकादशं मिनुयात् । एवं सति द्वयोरेवोत्तमोषोत्तमयोः क्रमोपरोधः स्यादिति भाष्यकारः। यदापि यूपसम्मा'नोत्तरमेव पशुनियोजन- प्रवृत्तरुदगपवर्ग माग्नेयादीशानान्तक्रमेणैव यूपेषु कृत्वा पशून यूपक्रमेणैव नव नियुज्य दशमैकादशयोयत्यासेन नियोजनमपि सम्भवति तथाऽपि दशमाऽग्निष्ठादित्यादिलिङ्गदर्शनानुगुण्यात्तथोक्तम् । तदिदं लिङ्गदर्शनं न्या. योपोलितमेरुद्धवचनादुलीयः सत्पत्ती निविशते, इतरत्तु विश- त्यर्थम्, । आचार्यस्तु वार्चानकत्वाविशेषाद्विकल्प एव प्रकृता स्वीकृतः ॥ सू० उपरसंमिताम् ॥ २६ ॥ उपरसंमितां मिनुयापिलोभकामस्य मध्येन समितां रशनसं- मितां च मनुष्यलोकझामस्य चपालसंमितामिन्द्रियकामस्येत्यादिभिर्वचनैः कामनाभेदेने कादशाना उपरादीनां विधीयमानं साम्यं परस्परप्रायपाठा- देविधमेव स्यादिति प्राप्ने वचनसार्थक्याय प्रायपाठमनादृत्याऽप्यन्या- न्यविलक्षणमेव स्वीकार्य यूपपरिमाणतुर्याशेन देयमुपरस्य विहितमस्ति । १ यूपसमानोत्तरमेवेति पाः । - ·जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् यूपस्य त्वेकादित्रयस्त्रिंशदरत्नयो विकल्पिताः । तेन तट्नेदेनोपराणां परि- माणवैषम्ये प्राप्ते दैयण साम्यं फलाय विधीयतेन तिर्यतवन । अवटान्त- निखयो यूपाधोभाग उपरम् । तस्य तृणमुपरं भवतीति तक्षनिषेधेन तदसम्भवात् । मधभागस्य त्रिव्यायामरशनावेष्टनपरिमितत्वेन द्वैर्यतऐ करूप्यस्य सत्त्वादेव तस्य रशनया पृथुत्वेनैव साम्यविधिः । एवं चषालेऽपि ॥ सू० व्यत्यस्तपशु ॥ २७ ॥ आग्नेयसारस्वतसौम्यपाष्णवाहस्पत्यवैश्वदेवेन्द्रमा तैन्द्राग्नमावि- वारुणानेकादश पन्विधाय यामिमां प्रजा आपट्य चरन्ति सा वा एषैकाशिनीत्युक्त्वा ततो व्यत्यस्तपशून्प्रक्राम्याग्नेयमग्निष्ठेभित ऐन्द्रमै- न्द्राग्नं सारस्वतं सावित्रं सौम्यं वैश्वदेवं पोष्णं मारुतं वाहस्पत्यं वारुणं च विधाय श्रुतं तामेतां कापेया विदुस्तामेतामतिरात्रचरम अलभेतेति। अत्रातिरात्रचरमशब्दोऽहीनपरः । तस्यान्यतरतोऽतिरात्रत्वात् । न तूभय- तोऽतिरात्रसत्रपरः । द्विविधामेकादशिनी प्रष्ठात्य तामेतामि याबानादुभ- योरप्यहीन उत्कर्ष इति प्राप्ते यामिमामित्यनेन प्रतिगामितया बहुक- र्तृकत्वेन पूर्वस्या निर्देशादुत्तरस्याश्च कापेयपदेन कतिपयसंमतत्वकथ- नेन तामेतामित्यनेनापि संनिहिताया एव परामर्शकापेय्या एवाहीने- षत्कर्षः । यत्तु कल्पसूत्रमाग्नेयमभित ऐन्द्राविति तदैन्द्राग्नोभयस्य नामैकदेशमेलनेन निर्देशमित्यविरुद्धम् ॥ इति श्रीसंकर्ष भादृदीपिकायां त्रयोदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ अयं च यूपपाद इत्युच्यते । त्रयोदशाध्यायश्च समाप्तः ॥ अथ चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः। सू० इष्टकाभिः ॥ १॥ अग्निचयनसाधनीभूता इष्टकाधातुमण्यो मृन्मप्यो वाऽनियमेनो- पादेयाः । इष्टका-शब्दस्य घटादिपदवज्जातिवचनत्वे वा वेदिपदवदा-

·यस्य प्रथमः पादः ।
३०
चतुर्दशाध्यायस्य
कृतिवचनत्वे वोभयत्रापि प्रयोगदर्शनात् । प्रतिनिमित्तस्य धातुमयी-
ष्वविशिष्टत्वादिति प्राप्ते यन्मृच्चापश्चाग्नेर नादामथ कस्मान्मृदा चाट्नि
श्चाग्निश्चीयत इति वाक्यशेषाविर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्तीति विहितपाक-
स्यादृष्टार्थत्वायतेश्च मृन्मय्य एवं । यत्तु मूले इष्टका-शब्दस्य जातिव-
चनत्वं निरस्यातिवचनत्वं तदर्थसंशयान्तरं प्रदW साधितं तत्रातीवो-
पयुक्तमयुक्तं चेत्युपेक्षितम् ॥
सू० अश्रिमत्यः ॥२॥
इष्टकात्वाविशेषात प्रयोगप्राशुभावायानियतसंस्थानवत्त्वे तासां
प्राप्ते इष्टकानां चितिनिर्वृत्तिरूपकार्यप्रयुक्तत्वेन स्वरूपार्थत्वाभावादशि-
मन्तरेण तदयोगात्साश्रिका एव भवेयुः । चतुरश्रा भवतीति त्वाति-
प्ताश्युद्देशेन गुणमात्रविधिः ॥
सू० समचतुरश्राः ॥३॥
चतुषट्वसङ्ख्या विधेविरोधादीर्घचतुरश्रसमचतुरश्रयोर्विकल्ये प्राप्त
दीर्घादिपदान्तरसमभिव्याहाराभावे समचतुरश्स्यैव वोधादग्निपरिमाण-
चतुष्कस्य समं स्यादिति न्यायेन साम्यमेव ॥
सू० अमृन्मयीनाम् ॥ ४॥
पशुशीर्षायुपधाने यदन्तरालमुत्परते तत्परणार्थमपि कतिपया
इष्टका निर्मातव्याः । इष्टकाभिरिति तृतीयाश्रुत्या चयनं प्रति निरपे.
सकारणत्वावगमात् । तासां परस्परसम्बन्धमन्तरेण नैरपेत्यायोगादिति
प्राप्ते निरन्तरालेष्टकासम्बन्धस्यासम्भवात्सिकतापूरविधिबलाच्चावर्ज-
नीकिञ्चिदन्तरालस्येव वाचनिकामृन्मयवस्तुकृतान्तरालस्यापि सोढ-
व्यतया मृत्पाषाणकाष्ठावान्तरालसद्भावेऽपि चितः प्रासाद ति इति
प्रयोगदर्शनान पशुशीर्षादिस्यले दृष्टका निधेयाः ।
सू० वर्णपृथक्त्वम् ॥ ५॥

·जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् सर्वान्वर्णानिष्टकानां कुर्यादिति श्रुतो वर्ण-शब्दः श्वेतादिरूपपर एव । अन्यसमवेतरूपाणामन्यत्र अ मशक्यत्वादेव तादृशवर्ण समवायिसु- धागैरिकादिद्रव्यलेप आक्षेपलभ्यः, न तु वर्णशब्द एव तत्परः शब्द- संयोगादिति सत्रस्वरसात् । रेखासामान्ये वर्ण-शब्दस्य शक्तिनिरूढोर- भावात् । वणं तु चाक्षर इति कोशेन नपुंसकत्वापत्तेश्चेति प्राप्ते, ऋजुरेखा: पश्चाच्च पुरस्ताच्च व्यालिखिता मध्य इत्यन्तेन नानारेखावतीनामिष्ट- कानां देशविशेषर्षावधानोत्तरं सर्वान्वर्णानित्यस्य पाठेन सर्ववर्णशब्दस्य पर्वप्रक्रान्तरविविधरेखापरत्वावसायात्सति तात्पर्यग्रहे तदनुपपत्त्या लक्ष- णाया अपि न्याय्यतया याद्विशेषाणां विनियोगविधिभिरेव सर्वरेखा- क्षेपे सति तदनुवादके वाक्ये तस्या अदोषत्वाच्चोक्तकोशे च-कारण पुल्लिङ्गपदस्याप्यनुकानेखापर एव ॥ सू० तासां पाके ॥६॥ आमपक्कसाधारण्येनेष्टकायदप्रयोगात् पक्केष्टकचितः प्रासाद इ- त्यादि प्रयोगेषु पदान्तरसमभिव्याहारेणैव पक्वताप्रतीतेरनियमे नीती: कृष्णास्तुषपक्का भवन्तीति कतिपयासु पाकविधानादितरा आमा एवेति वा प्राप्ते न कृष्णां न लक्ष्मणामुपदध्यादिति निषेधबलादेवोबीते सर्वासां पाके कतिपयानां पाके तुषाणां साधनत्वमानियमविधिपरत्वे लाघ- वादग्निनेष्टकाः पचन्तीति शाखान्तरे श्रवणाच्च पक्का एव ॥ सू० स वैहारिकः ॥७॥ तासां वैदिकेनाग्निनैव पानः कर्तव्यः । प्रकरणातर्विहितेषु हविःश्रपणादिषु तस्यैव काडत्वेन करणत्वादिति प्राप्ते आहवनीये गार्हपत्ये वा हवींषि अपयतीत्याहत्य विधानेन वैहारिकस्य पाककरण- त्वऽपि प्रकृतेऽग्निनति पदस्य लौकिकपरत्वमेव वाच्यम् अन्यथा तदुपा- दनवैयोपत्तेः । विहाराद्वहिर्नयनस्य वचनमन्तरेण ऋता लौकिकत्वाव- श्यम्भावाच्च तृणारणिमणिजन्यानामनियमेन प्राप्तौ शाखान्तरे निर्मन्थ्य- नेष्टकाः पचन्तीति नियमार्यो विधिः ॥

·थ
चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
सू० मृन्मयीनाम् ॥८॥
इष्टकासंस्कारामिष्टकाकार्यार्थत्वेऽपि द्वाराशे नियमविधेराव-
श्यकतया चमसाधिकरणन्यायेनेष्टकात्वस्याविवक्षाभावार्वाघृतादिष्वा-
कृतरभावेनेष्टकात्वज्ञातेरभावात्र तेष्विष्टकाधा इति प्राप्ते दूर्वेष्टका
उपदधाति घृतेष्टका उपदधातीत्यादाविष्टका-शब्दप्रयोगस्य तदुर्मप्राट्ये-
कफलकत्वात् सहस्रष्टकमग्निं चिनुत इति विहितसंख्याघटकत्वाच्च भवे-
युरमृन्मयीष्वपीष्टकाधमाः ॥
सू० सिकतातासु ॥९॥
सिकतानामपि स्थलनिवर्तकत्वाविशेषादिष्टका-शब्दप्रयोगाच्च
संख्यान्तर्गत्यवश्यम्भावेन तया देवतयति मन्त्रेणैवोपधानं भवेदिति प्राप्ते
तासामपरिमिताभिः सिकताभिः परयतीत्यपरिमितविशेषणेन सहस्र-
संख्यावहिभावाच्चतुर्धाकरणे दक्षिणाशब्दस्येव तास्विष्टकाशब्दप्रयोगस्य
स्तुत्यर्थत्वान्न मन्त्रः ॥
सू० चस्सर्वोषधम् ॥ १० ॥
रौद्रं गावीधुकं चरुमेतेन यजुषा चरमायामिष्टकायां निदध्यात्स-
ओषधं वपतीति विहितयोश्चरसर्वोषधयोरपि स्थलनिर्वर्तकत्वाविशेषा-
दिष्टकाधाः कर्तव्या इति प्राप्तेऽनारब्ध एव स्थण्डिले सर्वोषधवपनस्य
समाप्ते च चनिधानस्य क्रियमाणतया तत्कार्यापत्त्यभावाच ताः ॥
सू० नैर्ऋतेष्टके ॥ ११ ॥
नैती रक्ता उपदधातीति विहितोपधानार्थत्वेनेष्टकाधर्माणां
नैतेष्वपि प्रवृत्तिरिति प्राप्ते नैतेष्टकासन्धावुख्याधारशियप्रक्षेपवि-
धानेन तत्पतिपत्तिमात्रार्थत्वेन गिडनिर्वर्तकत्वाभावेनोपदधाताण-
त्वेन न मुख्यधर्माणां तत्र प्रसक्तिः ॥
सू० सहस्त्रम् ॥ १२ ॥

·४० जैमिनीये संकर्षे भातृदीपिकायाम सहस्रं चिन्वीत प्रथमं चिन्वान इत्यादिवाक्येषु सहस्तादिशब्दाः सहस्रदक्षिणक्रतुपराः सहस्रेण इजान इत्यादौ ऋतुषु सहस्रपदप्रयोगदर्श- नादिति प्राप्ते सहस्रपदस्य चिनोतिधातुविशेषणत्वावगमात्सहस्रदक्षि- णती प्राथमिकं चयनं कुर्यादिति व्याख्याने लक्षणापत्तेर्जानुदघ्नं चिन्वी- तेत्यादाविव ाण्डलस्यैव सहस्त्वम् ॥ सू० दक्षिणाभिः ॥ १३ ॥ स्थण्डिलेऽपि यत्सहस्रत्वं तदपि चयनदक्षिणाद्वारेणैव । साक्षा- त्संख्यान्वये जानुदानत्वविरोधात उत्तरदिपरिमितस्यले स्याण्डलबहुत्व- स्यासम्भवाच्चेति प्राप्त सहस्रस्तम्भघटितेऽपि सहस्रमण्डपपदप्रयोगाद- वयवावयविनोरभेदादपिप्यलीपदयोः सामानाधिकरण्यदर्शनात्सहस्र- ष्टकैरेव सहस्त्वम् ॥ सू० सहस्रे ॥ १४ ॥ सहस्रस्य प्रमा असीति मन्त्रस्य प्रकरणाद् द्वित्रिसहस्रष्टकचिति- वपि प्राप्तमङ्गत्वं मन्त्रलिङ्गेन सहस्रष्टक एव सङ्कोच्यत इति नान्यत्र तत्प्रयोग इति प्राप्ते सहस्रपदस्य स्तुत्यर्थत्वेन गुणवादेनाप्यनेकपरतयो- पपत्तेलिङ्गप्रकरणयोरविरोधात्सचित्यहं मन्त्रः ॥ सू० सहस्रष्टकम् ॥ १५ ॥ लोकं पृण छिद्रं पृणेति मन्त्रमेव सहस्रवारमावर्त्य सर्वा दृष्टका उपधेयाः । तदितरेषां नानाविधमन्त्राणां बाहुल्यादिति प्राप्ते सर्वे रेव मन्त्ररुपधेयाः । ये त्वधिका मन्त्रास्ते प्रयोगान्तरे उपयोक्ष्यन्ते चतुर्दश- भिर्वपतीत्यादिवत् ॥ सू० इष्टकाविवृद्धौ ॥ १६ ॥ यस्यां चिता ये मन्त्राः प्रकान्तास्तैरव मन्त्रैरावृत्तः सा सा चितिः परणीयेति प्राप्ते यदेवास्योनं च्चिद्रं तदेतया परयतीति वचनेन लोक- मृणाया ऋच एव न्यनपरणे विनियोगात्मकान्तनियतसंख्याकमन्त्रसमा.

·४१ । चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः । प्ताववशिष्टा इष्टकालोकम्पृणामप्येणैवोपधेयाः पुनःपुनरावय॑मानत्वादे- वायातयाम्नीलोकम्मृणेति स्तुतिरुपपद्यते ॥ सू० चितिशब्दः ॥ १७ ॥ पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरीषैरभ्य हतीत्यत्र कर्मणि तिनं- न्तेन चितिशब्दनैकैकः प्रस्तार उच्यते । प्रासादादौ स्थपतीनामेका चितिरा निवृत्तति व्यवहारदर्शनात् । अत एव न चयक्रियोच्यते । सू० तस्या एकत्वाच्च ॥ १८ ॥ अग्निं चिनुत इति विधेरभ्यासादाभावात् । प्रस्तारपञ्चविधा- नादेव पुष्करपर्णरुक्मपुरुषस्वयमातृणानां वचन निवेशे प्रसक्त तेषां पूर्वर- वापर्युत्तरोत्तरविधानं वाचनिकं सङ्गच्छत इति तैः सह नव प्रस्तारा इति प्राप्त चयनक्रियाया एकत्वेऽपि पुरीषव्यवधानकृतभेदेन तदवयवानां पञ्चधा विभागसम्भवात्कमकदेशपश्चिति-शब्दः । अत एव स्वयमा- तृणां च विकर्णीम चोत्तमे उपदधातीत्युक्त्वा नान्यामिष्टकामुत्तरामुपदध्या- दित्यादिना सर्वोपरीष्टकान्तरनिधाननिषेधवैयांपत्तेः, पुष्करपर्णादिच. तुष्टयस्य त्वनियमेन निवेशे प्रसक्त नियमविशेषार्थी विधिन विरुध्यते ॥ सू० गणेषु ॥ १६॥ प्राचीरुपदधाति प्रतीचीरुपदधातीत्यादौ यत्रेष्टकागणानुवादेन प्राङ्मुखत्वादिकं विधीयते तत्र चतुरस्रष्टकासु मुखाभावात्मामुखकषु पधेयत्वेनैवेष्टकानां प्राङ्मुखत्वायुपचार इति प्राप्ते एकैकस्या इष्टकाया मुखानसम्भवेऽपि बहूनामिष्टाकानामुपधाने प्राक्रसंस्यत्वादेरनियमेन प्राप्तौ प्रागपवा एवेत्यादिनियमार्था विधयः । अत एव प्रतीचाऽनया- जान यजतीत्यस्य वाक्यशेषे प्राञ्चमुत्तमं संस्थापयत्त्युत्तमेनेत एव नु सम्भि- नत्तीत्यत्र प्रत्यगपवर्गत्व प्राप्ते प्राक्संस्था माहुतीविधाय चरमयेतरयारनु- सम्भेदेनैव प्रत्यक्त्वमुपपद्यते ॥ सू० पश्चात्ताचीम् ॥ २० ॥ ट-No.2, Vol. XV.-February, 1893.

·जैमिनीये संकर्ष भाट्टदीपिकायाम् । पश्चात्माचीमुत्तमामुपदधाति तस्मात्पश्चात्याची पत्न्युन्वास्त इत्य- त्राप्युक्तन्यायेन रीतिवादे प्राप्ते गणेषु तथा सम्भवेऽप्येकस्यां तदयोगाद्वा. क्यशेषे कर्तृगतत्वेनैव विवरणाच्च कर्तुरेवायं मुखबादः पुरस्तात्मत्यञ्च- मिति कषुर्मुखवादः । पुरस्तात्प्रत्यञ्चमिति तु कर्ममुखवादः ॥ सू० पुरस्तात् ॥ २१ ॥ पुरस्तादन्याः प्रतीचीरुपदधाति पश्चादन्याः प्राचीरित्यत्रापि कर्तु- मुंखवादः । पश्चात्याचीरिति पदस्य प्रपूर्वाधिकरणे निर्णीतार्थकत्वात् सविधानाच्चेति प्राप्ते बहुत्वादिष्टकानामपवर्गनियमायावेव विधी तस्मात्माचीनानि प्रतीचीनानि च क्षत्राण्यावर्तन्त इति नक्षत्रमण्डलेने- ष्टकाविन्यासस्तुतिदर्शनात् ॥ सू० चित्यां चित्याम् ॥ २२ ॥ वृषभमुपदधातीति श्रुतो वृषभ-शब्दः पशुयरः कूर्मादिवत्तस्या. प्युपधेयत्वप्तम्भवादिति प्राप्ते चित्यां चित्यां तदुपधाननवणेन पञ्चसु चितिषु तदुपधाने जानुदघ्नविरोधात्त्वामग्ने वृषमिति मन्त्रीपधेयेष्ट- कापरोऽयं वृषभशब्दः ॥ सू० एतेन मन्त्रलिङ्गाः ॥ २३ ॥ प्राणभृत उपदधातीत्यत्रापि जानुदघ्नत्वायविरोधेन तुद्रजीवा- नामुपधानसम्भव इति प्राप्ते तद्वानासामुपधानो मन्त्र इति स्मृत्या प्राणभृत्पद/टतमन्त्रकरणत्वेनोपपत्ता न प्रार्णािहंसानिषेधसङ्कोचा युक्त सु० तद्रव्याणि ॥ २४ ॥ घृतेष्टका उपदधातीत्यादावपि घृतं मिमितिर इत्यादिमन्त्रैरुप- धानं मृन्मयीनामेव प्राणभृव्यायेन विधीयत इति प्राप्ते घृतद्रव्यस्यैवोप- धानं घटे पूरणेन तत्सम्भवात् । पुष्करपर्णस्येव तल्लिङ्गमन्त्राणां क्रम- प्रकरणयारभावात् । वृषभादिवद्विरोधाभावाच्च ॥

·चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
सू० षिकर्णी ॥ २५ ॥
पुष्कमण्डलेष्टका उपदधातीत्यादिना श्रुतामण्डलादीष्टकानाम्नोऽ-
न्वर्थकत्वाय परिमण्डलायाकारा भवेयुरिति प्राप्ते चयनरूपकार्यार्थता-
विरोधाच्चतुरस्त्राणामेवैतानि नामानि ।
सू० मध्यमायाम् ॥ २६ ॥
चयनाधारभूमेरुत्तरर्वेदिधर्माः कार्या इति प्राप्त प्रकृती मध्यमो.
पसदि विहिताया उत्तरवेदेः स्याने एव विकृतावग्नविधानेन तत्कार्याप-
बतया शरीष्विवाग्नावेवोत्तरवैदिधर्मा न तदधोभुवो भवन्ति ।
सू० अनुपसदम् ॥ २७ ॥
मन्त्रब्राह्मणयार्दीतोत्तरमेव चयनपाठादुपसमः पूर्वमेवाग्निश्चे-
तव्य इति प्राप्ते यदहग्निं चेष्यमाणस्तदहरुभयं समस्यदित्यग्न्युपसदोरे-
काहक्रियमाणत्वरूपसमासविधानादुपसदिन एवाग्निश्वेतव्यः ।
सू० इष्टकाकर्मणि ॥ २८ ॥
ছালা নিমাম নিয়ন্স দলখিমায়ায়ান্দায় কান
दीक्षोत्तरकाल एव नियम्यते । इष्टकामूख्यभस्म स्पृश्यते तेन सर्वा अग्नयो
भवन्तीति वचनेनोख्याग्निभस्मनो मृदश्च संसर्गविधानात । तस्य च
दीक्षातः पूर्वमसम्भवात ॥
सू० तन्मासम्रभृति ॥ २६ ॥
मासादिदीवाकल्पस्यवेष्टकानिर्माणपर्याप्तकालत्वात्साग्निचित्य-
ऋतावेकादिदीक्षापता न प्रवरचिति प्राप्ते न प्राजापत्येनानिष्टकाः
कारयेदिति प्रतिषेधान्यथानुपपत्त्या दीक्षातः पूर्व प्राजापत्यपशोः परतो.
ऽपि तनिर्माणकाललाभादनेन कालेन सहाविरोधादेकादिदीतापक्षाणां
प्रशातितः प्राप्तानां न बाधः ।
सू० त्रिःपरार्ध्यः ॥ ३०॥

·४४ जैमिनीये संकर्षे भाट्टदीपिकायाम् त्रिवारमेवाग्निश्चेतव्यो नाधिकवारं जानुदग्नं चिन्वीतेत्यादिवा- क्यस्त्रिवारमाहियमाणानामेव स्थण्डिलपरिमाणेष्टकासंख्यानां विधाना- दिति प्राप्ते याथाकाम्येन बहुवारं प्राप्तस्य तदाहारस्य परिसंख्यार्थत्वे गौरवापत्तेः प्रथमाझाहानिमित्तकगुणमाविधानपरत्वेनापि तेषां विधी- नामुपपत्तेरुत्तरमुत्तरं ज्यायांसमित्यस्य नास्य दघ्नं चित्वाकनीयांसं चिन्वी- तेत्यस्य वृहत्तममपरिमितं स्वर्गकामश्चिन्वीतेत्यस्य चार्थवत्त्वाय सन्ति चतुर्थासाहाराः ॥ सू० तस्येष्टकाः ॥ ३१ ॥ चतुर्थादिष्वाहारेषु पुनः प्रथमत्वादिविवक्षयात्रिसाहना एवे. टका भवेयुः । कनीयसो निषेधाद्वा त्रिषाहस्रस्यैवाभ्यासः संख्यान्तरस्या- नाम्नानादिति प्राप्त प्रकृतानां संख्यानां नैमित्तिकत्वानिमित्तमन्तरण तदप्रवृत्तेः संख्यान्तरमेवाश्रयणीयम् ॥ सू० यद्वषीणाम् ॥ ३२ ॥ यदृषीणामाग्नेयं तेन सम्वत्सरमग्निं चिन्वीतेति विहिता अग्नि- दृष्टा मन्त्राः सत्रिहिकत्वायाज्ञसेनीमन्त्रा एव भवन्ति न दाशतयीस्याः । तेषां प्रकरणपाठाभावेनानङ्गत्वात् । एतद्वा ऋषीणामाग्नेयं छन्दो यझा- ज्ञसेनीरिति वाक्यशेषेण विवरणाचेति प्राप्ते दाशतय्या अग्निमीळे मधु- च्छन्दा इत्यादिनैदम्पर्यण ऋषीणां स्मरणात्तेषामेव वास्यशेषेण विवर. णात्त एवानेयाः । किञ्च सूक्तेनोपदधात्यमुक्तस्यावच्छेदाति सूक्तस्यैव करणत्वेन विधानात्सतप्रसिद्धेश्च दाशतयीतोऽन्यत्राभावात्र याज्ञसेन्यः करणानि ॥ सू० याज्ञसेनीः ॥ ३३ ॥ याज्ञसैनीनामप्येतद्वा ऋषीणामिति वाक्येनाम्न्युषिकत्व विधानेन स्मृतित: प्राबल्यात्साहितत्वाच्च करणत्वम् । न च मन्त्राल्पत्वं दण्डकलितवदावृत्तिसम्भवात् । कर्मभूयस्त्वाधिकरणन्यायेन स्वस्थानवि- वृद्धेवी आवृत्त्यापि यदा कर्मणामपर्तिस्तदा तावन्मान्त्रार्थ दाशतयीत । -

·४५
चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
आगम इति प्राप्ते त्रिवृग्निष्टुदित्यादाविव प्राकृतस्य सर्वस्यापि निश-
तेरवश्यम्भावात्सर्वसंख्यापर्याप्ताग्नेयलाभे तदपर्याप्तग्रहणायोगादुक्तवा-
क्यशेषस्य स्तावकत्वेन प्राबल्याभावाच्च न दाशतयीस्थानां याजनीभिः
समुच्चयः । मूले तु पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षावस्यायामयं कृत्वचिन्तया
विचार इत्युक्तम् । तत्कनस्य वा विकार इत्येतत्सिद्धान्तसूत्रस्वारस्यवि-
रोधादुर्पोक्षितम् ॥
सू० दाशतयीभ्यः ॥ ३४ ॥
यावन्ति नानामन्त्राभ्युपधानानि तावत्संख्यानामेव दाशतयीत
नयनं नाधिकानां गायत्रीषु स्तुवत इत्यादी स्तोमपरिमितानामेवामा-
गमनस्य दृष्टत्वात् । आगमनस्य कार्यार्यत्वेन कार्यसमालावधिकानां
प्रयोजनाभावादिति प्राप्ते सर्वेषामप्याग्नेयानां यदृषीणामित्युद्देश्यकोटी
निवेशेन विनियोगात्सर्वेषामेवाङ्गत्वं, सर्वे तु वेदसंयोगात्कारणादेकदेश-
योत न्यायात् ॥
सू० प्रतिसूक्तम् ॥ ३५॥
सर्वषां मन्त्राणामागमे सति तावत्य इष्टका अप्यभिवर्धनीयाः
सामिधेनीविवृद्धा काष्टाभिवृद्धिदर्शनात् । इष्टकाल्पत्वेऽपि मन्त्रभूयस्त्व-
न्यायनैकार्थत्वाद्विझल्पप्तम्भव इति प्राप्ते सूक्तेन सकेनोपदधातीति वचः
नेन प्रतिमन्त्रमुपधानस्यैवाभावासावत्स तमेवेष्टकाः । सूक्तभ्योऽपीष्टका-
नामाधिक्ये तु लोकम्पृणाभिरेवोपधानम् ॥
सू० यद्वषीणाम् ॥ ३६॥
त्रिसाहस्रापेक्षया किञ्चित्संख्याधिक्य पि वेष्टकानामेकविधादो-
कशविधत्वान्तान्यतमपरिमाणाधिक्ये वा ज्यायस्त्वतम्भवात्सतानां
कतिपयानामन्युपस्याने विनियोगः कार्य इति प्राप्ने यदृषीणामिति
वाक्ये तेन चिन्वीतेति चयनसंयोगाच्चयनातिरिक्त न तेषामुपयोगः ॥
सू० गायत्रचितम् ॥ ३० ॥

·। जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् आगम्यमानानामृचामविशेषेण विनियोगे प्राप्ते गायत्रचितं चि- न्वीत ब्रह्मवर्चसकामस्य त्रिष्टुपचितं वीर्यकामस्य जागतीचितं पशुक्रा- मस्येत्यादीनां कामसंयोगात्तत्तत्कामुक्रानामेव तत्तच्छन्दस्का ऋचो ऽका- मानां तदितरच्छन्दस्का एवेति व्यवस्था । सू० शीर्षवान् ॥ ३ ॥ सशिरस्क एवाग्निश्चेतव्यः । वयसांबा एष प्रतिमया चीयत इति पतितुल्यताश्रुतेः । अग्नेः शीण अग्नेः शिर उपदधामीति मन्त्रवर्णात् । पक्षयाः स्तुवते त्रिवृता शिरसि स्तुवत इत्यादिविधिदर्शनाच्चेति प्राप्ते इष्टकाविशेब एवात्र शिर:-शब्देनोच्यते । पक्षितिमतायाः किञ्चित्सादृ- श्येनाप्युपपत्तेः स्वयमातॄणाहोमे एतद्वा अग्नेः शिर इत्यादिवद्गुणवादेनापि मन्नगशिराशब्दापपत्तेः शिरसि स्तुवत इति वैधेऽपिपदे वास्तविकशि- रसोऽभावादेव लातणिकता ॥ सू० सुपर्णः ॥ ३६॥ पक्षिसामान्यतुल्यताया विशेषे पर्यवसानमन्तरेणानुष्ठातुमशक्य- त्वात् दिव्यं सुपर्ण वयसा वृहन्तमिति मन्त्रवर्णन वृहत्सुपर्णपरतया वयसां प्रतिमयेत्यस्योपसंहारान्मन्त्रस्य च नित्यवदङ्गत्वात्सुपाििर्न- त्यति प्राप्ते सामान्यवाक्यस्य विशेषमन्त्रस्य च विधित्वाभावेनापसंहा. योपसंहारकभावाभावाहिरण्यपक्षःशकुनोभुरण्युरितिवदुभयमपि स्तुति- मात्रम् ॥ सू० श्येनचितिः ॥ ४०॥ दिव्यं सुपर्णमिति मन्त्रस्य विधायकत्वाभावेऽपि वयसां वा इति वाक्ये लेटः श्रवणात्तस्य च श्यचितिं चिन्वीत स्वर्गकाम इति विधि- नोपसंहारसम्भवात् स्वर्गकामोपवन्धात श्येनाकृतिनित्यकाम्या ऐन्द्रवाय- वायतावदिति प्राप्ने श्येनकडाझाकृतिविशेषाणां सामान्यतोऽनुवादमा- त्रेणाप्युपपत्ता लेट्त्वकल्पने मानाभावात्केवलकाम्यैव श्येनचितिः । नि- त्यैवेति तु याजिकानां परिभाषामात्रम् ॥

·चतुर्दशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । सू० लोकम्पूणा ॥४१॥ लोकम्मृण-सूददोहपदघटिते द्वे ऋचौ पटोते । ताभ्यामावृत्ताभ्यां टेढे इष्टके उपधातव्ये प्रत्येकं करणत्वात् । अष्टौ नानायजुषस्त्रयोद- श लोकम्पृणा उपदधाति ता एकविंशतिः संपदान्त इति सयाविरोधादा मन्त्रयोनिरपेतकरणत्वेन विकल्पः । वस्तुतस्तु लोकम्पृणेष्टकामात्रमेलनेन सट्योक्तेरविरोधात्सददोहेष्टकानां पार्थक्योऽपि न दोषः । परन्त्वनुष्टुभा- नुचरतीति विधावन-शब्दस्वारस्येन ता अस्य सूददोहस इत्यनुष्टुभे- प्राधान्यावगमाद् द्वाभ्यामपि मन्त्राभ्यामेकैकवेष्टकोपधालव्येति प्राप्तेनु- चरतीति पदेनैवोपधानोत्तरकालमन्चपाठवगतरुभयोः समुच्चित्य करणत्वे समप्राधान्येनानुचरत्वभङ्गापत्तेश्च लोकम्पृणयोपधाय सूददोहयाभिम- शं नंक तव्यम् । याजिशास्तभयारेकमन्नवमि छन्ति । इति श्री सांर्ष भादृदीपिकायां चतुर्दशा ध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ ॥ अमिष्टकापादः। अथ चतुर्दशाध्याये द्वितीयः पादः । NOR दृदयःत्रपणे सू० हृदयशूलम् ॥१॥ तं नानीबोमीये करोति न सवनीयेऽनुवन्ध्यायां तु करोतीति हृदयशूलं प्रकृत्य श्रूयते । तत्रा नीषोमीये पूर्व विधाय पुनः प्रतिषेधा- शलस्य विकल्पः । सवनीये च पत्ततः प्राप्त एव तदभावो नियम्यते । अनबन्ध्यायां तु सद्धावनियम इति प्राप्त । त्रयाणामपि पशूनां शूलं तमित्युक्त यायसिद्वार्थानुभदकत्वे सम्भवत्यष्ट दोषदुष्टी- विकल्या न युक्तः, सर्वधात्वयानुस्यत्तक्रियासामान्यवाची रिहोट्टा- सनक्रियापरः । तन्त्रत्वादेव सन्ति एवोद्वासनं न पूर्वयोरिति । यत्ते गात्राग्निना पच्यमानादभिशूलं निहितस्याभिधावति । मा तद्भुम्यामा- श्लिषन्माणेषु देवेभ्यस्तदुशगयो रातमस्त्विति मन्त्रे हृदयशूलस्य भूसं. - ·४८ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम श्लेषाभावकथनमप्यत्रैव लिङ्गम् । अन्यान्यपि लिङ्गदर्शनानीह भाव्यता- ऽवगन्तव्यानि ॥ सू० समिधः ॥२॥ वनस्पतियागे समिर्हिः प्रयाजादिषु च या देवतास्ताः प्रत्यक्षा यूपसमिर्हिरादय एव । यूपमेवैनं भागधेयं करोतीति वचनान्तरे यूप- स्यैव वनस्पतीज्याभागित्वश्रवणात्। अषिद्ध लौकिकार्थान्तरकल्पने माना- भावाचेति प्राप्ने नामसाम्यमात्रेण तत्प्रत्यक्षाणां देवतात्वम् । अलौकि- कप्रमाणैकप्तमधिगम्याया अपूर्वबदलौकिक्रत्वावश्यम्भावात् । भावनायां करणत्वेनान्वयदशायामेव देवतोद्देश्य कत्वन यागस्वरूपबोधात्यश्चात्कथं- भावाकाङ्कयान्वीयमानानामिमहिरादीनां देवतास्वरूपघटऋत्वायो- गात सरस्वतीति प्रशिदेवतानामराम्येने का चैतत्सरस्वती नदीनामिति मन्ने नदीस्तवनवत्सोमलतायामुमाप्त हायनामाध्येन से।मः पवते जनिता मतीनामिति मन्त्रे दयावाथिव्यादिजनकत्वोक्तिवच्च स्तावकमात्रं यूपए हविर्भागित्ववादः । अत एव प्रयाजेषु देवताविप्रतिपत्तो निर्णायिका स्मृतिः। अाग्नेया इति तु तिर्भक्तिमात्रमितरदिति । कौमीतकी श्रुति- रपि । यदुत्तमे प्रयाजे देवता: समावपति प्रयाजभाज एवैनास्तत्करोति तयथाग्निः सर्वेः भागी भव येवं तदनेभागे देवताभागिनीः करोतीति पञ्चस्वपि प्रयाजेष्वग्नेभागित्वं सिद्धवत्कृत्याह ॥ स० पार्वणेन ॥३॥ पार्वणो जुहोतीति होमः कालाभीज्येति प्राप्ते कर्माभीज्यैव तेन विकृतिषु पौर्णमास्यमावास्यानामेकसमुदायाभावे न तत्संस्कारकहोमाति- देश इति नावमिकप्रयोजनम् ॥ सू० सोमे दर्श ॥ ४॥ ज्योतिष्टोमे ये दर्शपर्णमासविकारास्तेषु याजमानमन्त्राणां नाति- देशः । यज्ञो बभवेति याजमानमन्त्राणां नातिदेशः यज्ञो बभूव स आव- भवेति याजमानमन्त्रस्य पुर्नार्वधानेन गृहमेधीयाज्यभागन्यायेन तदि- ·चतुर्दशाध्याये द्वितीयः पादः । तरपरिसंख्यासिद्धेरिति प्राप्ते स्तुतशस्त्रानुमन्त्रणार्थत्वेन तस्य पुर्विधाने- ऽप्याज्यभागयोरिव प्रतिकृप्तोपकारार्थत्वेन तदभावाच परिसंख्यात्वम् ।। सू० चतुरवत्तम् ॥ ५॥ चतुरवत्तं जुहोतीति विधा जुहोतेर्विशेषणान्तरासहत्वात्तदभावाच्च होमत्त्वमेवोद्देश्यतावच्छेदकं तस्य च दर्विहामेष्वावशेषात्पत्तिरिति प्राप्त होमचतुरवत्तयोरन्यतालब्धयोरिह सम्बन्धमात्र विधानेन पुरोऽनुवा- क्यायै याज्यायै देवतायै वषट्काराय चतुरवत्तं जुहोतीति श्रुत्यन्तरे पुरो. ऽनुवाक्यादिसम्बन्धिहोमस्यैवोपस्थितेर्विहोमानामतथात्वाद्गृहीततात्प- यंकजुहोतिना होमविशेषस्यैवोपस्यापने बाधकाभावाविहामेष्वेव चतु- रवत्तम् ॥ सू० पञ्चावत्तम् ॥ ६॥ जामदग्न्यानां पञ्चावविधौ जामदग्न्यकर्तृकहोममात्रोपस्थिते. दविहामेषु स्यादेव पञ्चावमिति प्राप्ते प्राप्तचतुरवत्ताद्देशेन निमित्ते पञ्चमावदानमात्रविधानेन दविहामेषु चतुर्थस्यैवाभावात्पञ्चमाप्रवृत्तिः । नमग्निवा इत्युपक्रम्य स एतं पञ्चममवदानमपश्यत्तं निरवदिति वाक्यशेषात् ॥ सू० पञ्चावत्तमाज्यात् ॥ ७ ॥ तेषां यत्पञ्चममवदानं तस्य पदसाम ादेव चतुर्थात्तरत्वोपस्थि- तेरभिधारणमेकभिवर्धते इति प्राप्ते चतुर्योत्तरत्वमात्रापस्थितयथाकथ- ञ्चिदङ्गीकारोपि चतुर्थावदानकर्मीभूतमेवेह द्रव्यं विक्षिमित्यंशे माना- भावात्प्रधानभूतादौषधद्रव्यादेवावदेयम् । वस्तुतः षष्ठा भ्राता न दृश्यत- इत्यादी मध्यमेऽपि षट्परकत्वव्यवहारादौषधतृतीयस्यापि पञ्चमत्वोप. पत्तिः । पशुर्वा एष यत्पुरोडाश इत्यादिना पुरोडाश एव पशुत्वापचर्य मध्यपूर्वपश्वाधीवदानानां हुदजिहागुदावदानत्वेन संस्तु त्येवं तत् पञ्चावत्तं पांशाण्या इत्युपसंहारदर्शनाच्च ॥ * संस्तुत्येवेति पा । -No. 3, Vol XV:--Mureh, 1893. materianp ·५० जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् सू० अन्ततः ॥८॥ पूरणप्रत्ययेन लोकव्यवहारस्यैच्छिकत्वेऽप्यपौरुषेये तदयोगादुतलि- ङ्गदर्शनस्य क्रमानभिधायकत्वादागन्तनामन्ते निवेश इति न्यायेनाभिधा- रणोत्तरं विषः पश्चाधादवयमिति प्राप्तेऽभिधारणस्य संस्कारकत्वा- देश संस्कार्यात्तरं प्रवृत्तरोषधस्य त्रीण्यवदानानि ऋमिकाण्येव ॥ सू० पश्चार्धात् ॥६॥ औषधादत्त शीयमबदानं तदुक्तं लिङ्गदर्शनवाक्ये एवं तत्पश्चाधा- यथा गुदस्यति गुदत्वेन पश्चार्धसंस्तवात्पुरोडाशस्य पश्चिमभागादेव भवेत् । तच्च पाटकमात्ततीमिति प्राप्ते मध्ादवातीति वि- धाय यदुभयतोऽवोदित्यादिना पूर्वपश्चार्धपोरवदानं विनिन्दोत्तराधा- देवोभे अवोदिति स्पष्टं विधानासाविष्टकृतावदानस्यलादेव द्विरव- दानेन हविर्यास्त्रविदासिद्धिरिति तु भाष्याभिप्राय: । वस्तुतस्तु आवास्विष्टकृतोद्धितीयं पञ्चावत्तिन इति सूत्रे वा-शब्दादेरभावेन पूर्व- पक्षनिरासे मानाभावादेकेषामित्यस्याभावेऽपि द्वावपि शाखाभेदेन सिद्धा. न्तावेव । पञ्च नियाजे अग्न अाज्यस्य यान्त्वति हैक आहुर्न तथा कुर्यादि- त्यादिना शाखान्तरसिद्धमेव मन्त्रपाठं विनिन्दयाज्यस्य विषो यान्त्वत्येव बयादिति कौषीतकिब्राह्मणे विधानेऽपि नहि निन्दान्यायेन विधेयस्तुति- मात्रार्थत्वेन द्वयोरपि यूपावसानाधिकरणसिद्धान्तसिदत्वात् । पशुपक्र- माधिकरणे न्यायोपोलितवचनस्य न्याविरुद्धवचनतः प्राबल्यस्य भाष्य- कारैरेव वर्णनेन पश्चात्ततीयं पञ्चात्तिनः क्रमसंयोगार्दाित सूत्रे न्या- योपन्यासेन तस्य प्रकृतावन्यस्य विकृतिषु निवेश इाप सुवचम् ॥ सू० सकृदुपहूतेन ॥ १० ॥ वनस्पतीज्यां प्रकृत्य सदुपहृतेन यजतीति श्रुतेन सद्गृहीतेन तदीये पस्त.रणाभिधारणनिवृत्तिः । स्विष्टदिकारत्वेनैव साट् गृहीत. लाभादिति प्राप्ते संसर्गरूपका स्याभावादेव निवृत्तौ पञ्चावक्तिनां ·५१ त्वात् । चतुर्दशाध्याये द्वितीयः पादः । हर्वािर्टरवदानस्य प्राप्तौ तदर्थोऽयं निषेधः । पृषदाज्याच्चतुरिति शाखा. न्तरीयवचनात्तु हविष एव चतुर्य होतपक्षेऽपि संस्कारनिवृत्तिः ॥ सू० यदपरम् ॥ ११ ॥ पूर्वपाण्यवो ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिने यस्यापरपूर्वाणि कनिष्ठस्य कानिष्ठिने यस्येति यदपरमवदानं तत्पर्वमवदाय सुचौ निदधादित्या- दिषु पूर्वापरशब्दाभ्यां देशः कालो बोच्यते । उभयत्रापि तयार्निरूढ- अन्यतरस्य नियमने प्रमाणाभावादिति प्राप्त वदानपदेन भावे घजन्तेन कर्मण एव कथनात्तत्समानाधिकरणे पर्वापरपदे अपि कर्मपरे एवेति न विकल्पः । प्रथमद्वितीययोरवदानयोः समन्त्रकामन्त्र- कत्वाभ्यामिह फलभेदः ।। सू० षोडशानि ॥ १२ ॥ चतुर्जुयां गृहातीत्यादि विधाय षोडशान्याज्यानि भवन्तीति श्रुतानि षोडशगृहीतानि चतुर्गहीतादिभिः सह विरोधाद्विकल्प्यन्त इति प्राप्ते झुक्यगृहीतानां समस्यवादोऽयं चतुर्दशपौर्णमास्यामाहुतया हूयन्त- इतिवत् । विकल्पस्यान्याय्यत्वात् ॥ सू० सप्तदशानि ॥ १३ ॥ अग्निहोत्रप्रकरणे सप्तदशान्याज्यानि पशुकामस्य राडीयादिति श्रुते समस्य वादासम्भवात्ययःप्रभृतिद्रव्याणां तदवदानसंख्यायाश्च पशु- कामाग्निहोत्र प्रयोगे निरास इति प्राप्ते पशुकामस्य पञ्चगृहीतं ध्रुवायां यथा प्रकृतीतरयोरिति दर्शपर्णमासप्रकरणस्थकल्पसूत्रानुमितश्रुत्यनुवाद- कत्वादयमपि समस्यवादः प्रकरणादुत्कृष्येत ॥ सू० तेषां पृथक् ॥ १४ ॥ इन्द्राय राजे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदिन्द्रायाधिराजाये- न्द्राय स्वराज इति प्रत्येक पुरोडाशमधिश्रपयतीति श्रुते वाचनिके १३ ·५२ जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम पुरोडाशैकत्वेऽपि हविर्भदादवदानमपि त्रिर्भवेदिति प्राप्त सर्वेषामभि- गमयवदात्यच्छंबटकारमिति वचनाधिश्रपणवत्सहेवावदानं तैत्तिरी- यशाखायां तु त्रयः पुरोडाशा उत्तरोत्तरे स्थला अाम्नाताः । तत्पशेऽपि धातवीयायामिव सहैवावदानम् ॥ सू० नाना वा ॥ १५ ॥ त्रीण्यप्येतानि हवींष्यवदानैऋत्वात्संप्रतिपदेवताकत्वात्सहैव प्रदीयेन्निति प्राप्ते विशेष्यस्यैकत्वेऽपि राजादिगुणभेदेन देवतापृथत्तवा- दवदानादेर्वचनायोगपोऽपि प्रदानानि भिदोरनेव, एवं सति तिसृणा- मेवी याज्यात्वमनुवाक्यात्वं च सङ्गच्छते । दित्यं प्रथमामनच्य मध्यमया यजेन्मध्यमामनूच्योत्तमया यजे- दुत्तमामनच्य प्रथमया यजेदेवं सा अनुवाक्याः सर्वा याज्या भव- न्तीति श्रुतेः ॥ सू० एककपाले ॥ १६ ॥ दयावाथिव्यादोककपालेषु वैश्वानयां च वपायां च प्रतितः प्राप्तत्वादवदानसम्पदवेदेवेति प्राप्ते यजमानो वा एककपालेषु वैश्वा- नयां च वपायामित्यादिनाऽवदानेन यजमानस्य मरणमुक्त्वा सहदेव होतामति विधानेनावदानप्रतिषेधः कल्य्यते । इतरयोरपि लिङ्गं भाष्ये द्रष्टव्यम् ॥ सू० त्र्यङ्गानाम् ॥ १७ ॥ प्रत्यभिधारयत्ययातयामत्वाति श्रुतो तादीचतुर्था प्राभ- घारणस्य यातयामतानिरासैकप्रयोजनकत्वावगतस्तस्याश्चेज्याशेष एव प्रसक्त्या पशावनिळ्याशेषेषु साविष्टकृतव्यङ्गेषु स्वत एवायातयामेषु न हविःप्रत्यभिधारणमिति प्राप्ते प्रत्यभिधारणस्य खेहनार्थताया दृष्टाया अर्थवादबलेन परित्यागस्यान्याय्यत्वात्मशतितः प्राप्नत्वात्कर्तव्यमेव, अत- एवोपस्तरणाभिधारणयोरप्यदनीयस्खेहनार्थत्वात्कृष्णलेषु तबित्तिरुता ॥

·चतुर्दशाध्याये तृतीयः पादः । सू० पशः प्रदानम् ॥ १८ ॥ प्रकृतितः प्राप्तत्वात्यशावपि दैवताऽवदानोत्तरमेव प्रदानमिति प्राप्ते दैवतान्यवदायाधोपभृत्यथ समवत्तधान्यामित्यनेन दैवतावदानस- मनन्तरकाल एव सौविष्टकृतादावदानविधानात्तस्य प्रदानेन व्यवधाना- योगात्र तावत्येव होतव्यमित्यनुवाददर्शनाच्च समानकालान्यवदानानि कृत्वा प्रदानम् ॥ इति सङ्कर्षे भाट्टदीपिकायां चतुर्दशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ अवदानपादः। अथ चतुर्दशाध्याये तृतीयः पादः । सू० यजेति ॥१॥ एष वै सप्तदशः प्रजापतिर्यजमन्वायत्त इति श्रुता आश्रावयेत्या- दिशब्दा अदृष्टार्था एव पूर्वपूर्वपदार्थैरेवोत्तरपदार्थस्मरणेन दृष्टप्रयोजना- न्तराभावात् । त्विजां वरणस्य दृष्टार्थत्वेन परकर्तृकपदार्थात्तरकालि- कस्यापि स्वस्वपदार्थस्य तत्तत्कालेऽपि स्मृतिसम्भवात । आश्रावयति चतुरक्षमित्यादिश्रुतौ चतुर्भिश्च चतुभिश्चेत्यादिस्मृतो चाक्षरपरिगणनस्य चत्वार इंबिभ्रति क्षेमयन्तः कामो योनिः कमलावजपाणिरित्यादिश्रु- तिषु मन्त्रोद्धारस्यैवोद्धियमाणानामदृष्टार्थत्व एव सामञ्जस्याच्चेति प्राप्त प्रतिप्रत्ययार्थविभागेन पच पक्ष्यामीत्यादाविव प्रेषप्रतिवचनार्थ. त्वावगतेरनुभूयमानायाः परित्यागायोगानमन्त्रीद्वारस्य नियमादृष्टार्थ- तया स्तुत्यर्थतया चाविरोधाद् दृष्टार्थ एव सप्तदशः । सूत्रभाष्ययोय. जये यजामह इत्यनयोरेवोदाहरणं तु लिङ्गदर्शनानुगुण्याय प्रैषप्रति- वचनार्थप्रतिपत्तत्वेन तत्राध्वर्युहोत्रोरेव कीर्तनात ॥ * यजये इत्यपि था।

·५४ - जैमिनीये संकर्षे भाट्टदीपिकायाम् सू० प्रजापतिः ॥ २॥ अग्नयेऽनुब्रहीत्यादाविवाग्निं यजये यजामहेऽग्निमिति तत्तद्दे- वतानाम्नां योगे सप्तदशाक्षरत्वभङ्गापत्तनियमादृष्टविरे धादश्रुतकल्पने मानाभावादाकाङ्कितकर्मपदस्य छिनदीत्यादिवदर्याध्याहारेणाप्युपपत्ते- रग्निपदस्याध्याहारेऽपि तस्य प्रैषादी प्रतिवचनान्त एवेति नियमपि मानाभावाद् द्वाक्षरपञ्चातरावेव तो प्रयोज्याविति प्राले सर्वदेवतापदसा- धारणांशमादायापि सप्तदशत्वोपपत्तेराध्याहारस्य निरस्तत्वाच्च देव- ताविशेषपदमन्तरेण याविशेषप्रतिपत्तेरभावेनानन्तराधिकरणसिद्धदृष्टा. थत्वभङ्गापत्तेश्च देवतानाचामादेशः । अत एव, शाखान्तरेऽमुष्मा अनु- ब्रह्ममुं यजेत्यादिवचनैर्देवतानामविशेषोपलतकोऽदः शब्दः श्रयते। असा- वेहि अवधिष्मामुम् इदमहममुष्येत्या दिवचनैर्देवतापदपै.वोपनियमो- ऽप्येतद्वलादेव । यत्तु लिङ्गदर्शनमुक्तं मूले यत्तनूनपातं यजेडोयजेति बया- ज्जामि स्याझजेत्येव ब्रूयात् मास्तस्यावदान्मरुभ्योऽनुब्रहीत्याश्राव्य मस्तो यति जयादित्यादि ज्ञापकादन्यत्रापि देवतापदप्राप्तिरिति । तच्छाखान्तरे तननपातं यजेत्येव पाठातविषेधार्थकत्वेन पूर्वस्येतरस्य तु विधिरूपत्वेनाप्युपपत्तेविपरीतसाधकमिति तत्रैवोक्तम् ॥ सू० प्रथमस्य ॥३॥ अनुयाजेषु देवान यजेति प्रेषः आम्नातः स च वहियोगविषयक- एव । नराशंसस्विष्टकृतार्यज यजेति प्रेषान्तराम्बानात् । बहुवचनं त्वविव- क्षितार्थम् । उपरवमन्त्रेषु तथाद र्शनात् । सर्वार्थत्वे सनिपातिनाः प्रेषयोः समुच्चयायोगेन विकल्पापत्तेरिति प्राप्ते त्रितयसाधारण एवायं प्रेषः । उपरवमन्त्राणां करणत्वेन प्रत्युपरवमावृत्तरेकैस्मिनुपरवे बहुत्वासम्भ- वेनाविवक्षितार्थकत्वे,पि प्रकृते सम्भवतो बहुवचनस्य तदयोगाल्लिङ्गेन क्रमबाधात् । तृणारणिमणिन्यायेन सनिपातिनामपि समुच्चयस्याविरो- धात् । प्रावह देवान यजमानायति सामान्येनाभिधायाग्निमग्न प्रावहे- * इदमहममुष्येत्यादिश्रुतिवत् पदपार्वापर्यनियमोऽपीति पाः । । १३४ ·५५ चतुर्दशाध्याये तृतीयः पादः । त्यादिविशेषाभिधा मत्यस्य घोडशे वक्ष्यमाणत्वात् । अत एव श्रुत्य- न्तरं देवान्यजेत्युक्त्वा ह छन्दांति वै देवाः छन्दास्येव ताजतियद- हिर्यजति गायत्रों ताजति यनराशंसं त्रिष्टुभं तादग्निं स्विष्टकृतं जगतो तदित्युपपदाते । तेनापहिषावनयानो यजतीत्यवभृथेष्टा र्हि- नयाजाभावेन देवा यज्ञ यजेत्यहप्तमुच्चयाभ्यां नराशंसे प्रैषः फलति ॥ सू० एकादश ॥४॥ एकादशानयाजान्यजतीति प्रयोगगामिनी संख्येत्युक्तं तेवकाद- शसु प्रत्येकं प्राकृत्रितयाणां विकल्येन प्राप्तिः । अाग्नेर्यावकारे तथा दर्शनादिति प्राप्त समं स्यादिति न्यायेन विभज्य प्रकृतिविकारभावः । गणितशास्त्रे हि समविभागाभावे सैमीकृत्य निरकीकृत्य वा यथोपत्ति- विभाग उक्तः । तदत्र निरकपक्षेपि समत्रेधा विभागासंभवात्सैकीकर- णेन चतुश्चतुधाविभागे चत्वारश्चत्वारो वर्हिनिराशंसयविकारा अव- शिष्टाः स्विष्टकृतइति तत्तदनुमन्त्रणमन्त्राणामेव तत्र तत्रातिदेशः ॥ स० दशमं वर्हिः ॥५॥ उक्तन्यायेन दशमानयाजस्य स्विष्टद्विकार वे प्राप्ते देवतासा. मान्यस्योत्पत्तिप्तमसमयावगतस्य प्रयोगकालावगतकमागुलवत्त्वेन प्रथम- विकारत्वमेव ॥ सू० चतुर्योत्तमयोः ॥६॥ एकादशप्रयाजानामपि निरेकीकरणेन समपञ्चधा विभागेनान्त्य. स्यान्त्यास्त्रयोविकारा अन्येषां वो द्वाविति प्राप्ते प्रथमादीनां चतुणों देवतासामान्यात् क्रमेण चत्त्वारो विकाराः ॥ सू० एवमस्यान्त्यः ॥ ७ ॥ अन्त्योपान्त्यमध्ये येतावदप्राकृता: षट प्रयाजाः पठितास्तेषां देव- तासामान्याभावात्समं स्यादिति न्यायेन चतुर्थपञ्चमयोस्त्रयस्त्रयो वि- क.रा: क्रमेण भवन्ति ॥

·- सू० पश्वनूयाजेषु ॥८॥ पशावनयाजेष्वेकादश प्रैषा मैत्रावरुणकर्तृकाः सन्ति । ते सर्व प्रा. कृतयोर्यजेत्युत्तरानयाजप्रेषयोर्विकाराः । तेषामध्वर्युप्रैषापेक्षया द्वितीय- स्वात् । प्राकृतयोरपि द्वितीयत्वात् । तेनाध्वर्युर्दैवान्योत प्रथमानयाज- एव सद् अयात् । प्रशास्ता तु पञ्चमानयाजमारभ्य प्रैषानुवयात् । अन्ये मन्त्रमयस्त्वन्यायेन विकल्यविति प्राप्ते मन्त्रवैयर्यापत्तोव साधारणस्य प्रथमप्रेयस्य विकाराः । देवं वर्हिदेवान्यजेति देवताशब्दसामान्याच्च । किञ्चित्साधयायेतयास्य साम्यस्यान्तरङ्गत्वात् । ततश्च देवान्यजेत्यस्यैव नित्तिः प्रत्यनयाजमेकैकः प्रेषो मैत्रावरुणेन वाच्यः । पञ्चमादिषु तु यजेत्यप्यध्वर्युणा वाच्यम् । प्रकृतावुत्तरयोििद्वप्रेषत्वात् ॥ सू० उपप्रेष्य ॥६॥ पशावध्वर्युमैत्रावरुणं प्रेष्यति स चाजैदग्निरसनद्वाजनित्यादिनो. पप्रेष्य होतहव्या देवेभ्य इत्यन्तेन मन्त्रेण होतारं प्रेष्यति सोऽपि दैव्याः मितार आरभवमित्यादिना मन्त्रेण शमितन्प्रेष्यतीति स्थितिः । एवं सत्युपप्रेष्य होतहव्या देवेभ्य इत्यादिश्रुतेरुपप्रेषविषयकप्रेषविधौ ताब- न्मात्रस्य मन्त्रस्यादर्शनादजैदग्निरित्यास्यैवान्त्यप्रतीकोपादानेनविनियोग- विधिः । प्रथमप्रतीक एवोपादेय इति नियमे मानाभावात् । इंशति- रित्येव धादिति मध्यमप्रतीकस्याप्युपादानादिति मृतमसि प्राणायत्वे त्यभिव्यक्तीत्यत्रानःप्राण दतिमन्त्रान्त्यप्रतीकस्पाप्युपादानाति प्राप्त एनामध्वर्युराहेति प्रकृत्योपप्रेष्यति विधेरामानादन्ते च सोऽन्वाहाजेद- निरसनद्वाजनितीति श्रुतेश्चाध्वर्युप्रशास्त्रोः प्रेषकर्तृत्वतदर्थप्रतिपत्तृत्वया. स्वगमात्तावन्मात्रस्य प्रत्येकमन्त्रत्वादेष प्रेष एव नोपप्रेषः ।। सू० होतारम् ॥ १०॥ तस्मिव प्रेषे होतरिति संबोधनाल्लिङ्गाटेोतारं प्रत्येवायमुषप्रैष- विषयकः प्रेषः । यदातरयं द्वितीयो होताऽऽन्वाहेत्यादाविव द्वितीया- । १३६ ·५७ । चतुदशाध्याये तृतीयः पादः । दिपदसामानाधिकरण्याभावे मुख्यहोतुरेवापस्थितेर्युत्पनत्वादिति प्राप्ते. ऽजैदग्निरित्यस्य मैत्रावरुणवतकत्वेन तत्रत्यस्य होतरूपप्रेष्येत्यस्योक्तन्या- नैव स्वस्मिन्प्रैषासम्भवाच्च होत्रुद्देश्यकत्वस्यावश्यकतया प्रेषद्वयस्य वैयऱ्यांपत्याऽध्वर्यन्वृणीत इति निरुपपदानामपि गणेषु प्रयोगदर्शनाच्च मैत्रावरुणं प्रत्येवायं प्रेषः । अत एव यदध्वर्युहोतारमुपप्रेष्येत्यथ कस्मा- मैत्रावरुण उपप्रेषं प्रतिपट्यत इति लिङ्गदर्शनमुपपदाते । सू० उक्थशा यज ॥ ११ ॥ उक्यशा यज सोमस्र्योत स्तुतशस्त्रवतः सोमानाहेति विहितः प्रेषः स्तोत्रशस्त्राभयवन्ता ये सोमयागाभ्यासास्तेष्वेव निविशते न केव- लाज्यादिशस्त्रवत्सु सोमयागाभ्यासेबु द्वन्द्वावगतसाहित्यबलादिति प्राप्ते स्तोत्रवदस्तोत्रवदस्तात्रवत्साधारण्येन शस्त्रवन्मात्रेऽस्य निवेश: । उश्यं शस्त्रं शंसतीत्युश्यशा इति मन्त्रलिङ्गात् । केवलखड्गधराणां केवलधनुर्ध- राणां च समवाये धनुःखड्गधरा इम इति प्रयोगदर्शनाच्च । आज्या- दिशस्त्रेष्वपि स्तोत्रत्वेनार्थवाददर्शनात्तदभिप्रायेण तेषामपि स्तुतशस्त्रव. त्वापपत्तेश्च ॥ सू० बहुशब्दः ॥ १२ ॥ उक्थशा यज सोमानामिति स्तुतशस्त्रवतः सोमानाहेति बहु- वचनान्तसोमपदर्घाटतमन्त्रस्यापि उक्तन्यायेन शस्त्रवत्स्वेव निवेशाद्वि- कल्य इति प्राप्ते शस्त्रवत्स्वपि ये चमसैहैश्च युगपद्धयन्ते सोमास्ते- ज्वेवायं मन्त्रः स्यात् । इत्यादि द्रव्याणां तदाधारपात्रसं व्ययैवैऋद्विबहु- त्वादिव्यवहारदर्शनात् । एकवचनान्तमन्त्रस्तु केवलग्रहकरण कहोम एवति लिङ्गाट् व्यवतिष्ठते । सू० तां पुरोऽध्वर्युः ॥ १३ ॥ त्विग्भ्या वाचं विभजति होतर्यज पोतर्यज नेष्टर्यज ब्रह्मन् यज अच्छावाक यजेति प्रेषरूपाया वाचो विभागं विधाय अयते । तां पुरोऽध- द-No 3, Vol. XV.-March, 1893.

·जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम युर्विभजति मैत्रावरुणः पश्चादिति । अत्र पुरःपश्चाच्छन्दो देशवादी कालवादौ वा उभयत्रापि निरूढत्वात् । तेनैकस्मिवेत्र देशे स्थि- त्वाऽध्वर्युमैत्रावरुणा पूर्वापरकालभेदेन प्रेयान्विभज्य ब्रयातामेकस्मिन्वा काले प्राप्रत्यग्दे शभेदेन स्थित्वेति विकल्ये प्राप्ते देशवाद एवायम् । आहवनीयं गच्छतीति प्रकृत्यैतदानानात । पाटलिपुत्रं गच्छतीत्यादी तधिकरणदेशस्योपस्थितत्वात् तेनोत्तरवेझामध्वर्युः सदसि मैत्रावरुणः प्रेष्यति ॥ सू० ऋतुगृहेषु ॥ १४ ॥ प्रातः सवने यादी प्रस्थितयाज्यास्तदुत्तरकाले ऋतुयाजाः । उत्तरसवनयोस्तु प्रस्थितयाज्या एव नर्त्तयाजा इति स्थितिः । तत्र प्रस्थित- याज्यास्विवर्त्तयाजेष्वपि प्रैषानध्वर्विभज्य ब्रयात् । प्रैषाणामाध्वर्यवसमा- ख्यानादिति प्राप्ते प्रेषकाण्डोक्तनिगदोद्देशेन मैत्रावरुणः प्रेयति चानु चाहेति वचनेन प्रशास्तृवक्तकत्वविधिः, स च प्रस्थितयाज्यासु व्यवतिष्ठते । पुनर- भ्यत्रीतविधानेन समाख्याबाधान्मत्रावरुण एव विभजेत् । होतर्यज पोतर्य. जेत्यादीनां तत्तत्रिगदान्त्यप्रतीकत्वेन निगदानवोद्दिश्य मैत्रावरुणः पश्चा दिति देशमात्रोक्तिः । तां पुरोऽध्वर्युरित्यत्र तूपप्रेष्य होतरित्यस्येव होत- यजेत्यतावन्मात्ररूपाणां प्रैषाणामध्वर्युः सर्वेश्चमसैः सहाध्वर्युरादौ होत्याज्यया हुत्वा ततस्तेषां मध्ये होत्रादीनां मध्यतः कारिचमप्तान- न्यत्र विनियुज्यावशिष्टचमसेषु सशेषेष्वेव पुनःसोममभ्यु बीतैः क्रमेण मैत्रा. वरुणादिकतिपयहोत्रमयाज्याभिर्जुहोतीति स्थितिः । तत्र पुनरभ्युत्रीत- होमेष्वध्वर्युक्रर्तृकप्रेषगणमध्ये होतर्यज प्रशास्तयजेति श्रुतौ प्रैषा तत्रत्य- होवृशब्देन मैत्रावरुण एवोच्यते । सोम्यस्याध्वरस्य यजक्रताः सप्तहोत्राः प्राचीर्वषट्कुर्वन्तीति वचनेन तस्यापि याज्यायाधिकारात् । मुख्येन होत्रा प्रथमं वषट्कृतत्वाच्च प्रशास्तृशब्दस्यापि मैत्रावरुणवाचित्वात्तस्य प्रैषे द्वयोर्मन्त्रयोर्विकल्प इति कल्पसूत्रमतेन प्राप्ते सप्तहोतृप्रेषप्राये पठि- तयाहातृप्रशास्तृशब्दयोः प्रतिनियतनिर्देशादेव भिवार्थकत्वावप्तायाम- ·५४ चतुर्दशाध्याये चतुर्थः पादः । यतः कारिचमसहोमीयमैत्रावरुणोक्तप्रैषान्त्यावयवे होतर्यजेत्यन्त्र होतुरे- वोपस्थितत्वाच्च मुख्य हातैवोच्यते ततश्चैकस्यां याज्यायां होतृप्रशास्त्रो- वचोर्विकल्पः न त्वेकस्मिन्नेव प्रशास्तरि वक्तरि प्रेषयोर्विकन्यः । अथवा । मैत्रावरुणेनेवाध्वर्युणाऽपि होता प्रेषणीय इति न कोऽपि विकल्प इति ॥ सू० आश्रुतप्रत्याश्रुते ॥ १५ ॥ अनुवषट्कारयागेऽपि यजे यज्ञेऽन्वायत्त इति वीप्सया श्रावणादयो भवेयुः । यस्तु शाखान्तरे नानावयतीति प्रतिषेधः सोऽपि च प्राप्तिपूर्वक एवेति प्राप्ते नु-शब्दश्रुत्यैव विप्रकर्षोभावोक्तर्नित्तानामाश्रावणादीनाम- । नुवाद एव प्रतिषेधः ॥ इति संकर्ष भादीपिकायां चतुर्दशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ अयं प्रेषपादः । अथ चर्तुदशाध्याये चतुर्थः पादः । सू० देवतायोगेन ॥१॥ आग्नेयोऽष्टाकपालो भवति वैश्वदेव्यामिनेत्यादी द्रव्यदेवतासम्ब- न्धमात्रश्रवणेन जुहोतेर श्रवणादारण्योत्सर्गादाविव त्यागमात्रं कर्त्तव्यं ना. हुतिरिति प्राप्ते यजतेर्देवपूजादानान्यतरवाचित्वेन देवता गन्धादिभि- रिज्यते विप्राय दीयत इत्यादौ च त्यज्यमानद्रव्यस्य प्रक्षेपान्तप्रतीते. वताविग्रहायभावेन परस्वत्वमात्रस्यानुत्यत्तावण्यस्त्येव प्रक्षेपः । अत एव मध्येऽग्नेराज्याहुतीः पश्वाहुतीः पुरोडाशाहुतीश्च जुहोतीति श्रुतिरु- पपद्यते ॥ स० अदेवता ॥२॥ श्रुतदेवताके यागेषु देवतोद्देशमात्रसम्भवेऽप्यश्रुतदेवताकेषु तत्क- ल्पने मानाभावः। परस्वत्त्वोपादनांशस्येवोदेशांशस्यापि विरहे स्वत्वत्या- ·६० जैमिनीये संकर्षे भादृदीपिकायाम् गमात्रेणापि यागत्व सम्भवात् । पूजादानशरीरकोटी संप्रदानकारकस्यापि निवेशात्तदातेपे त्वग्नित्वादिना तदनुपस्थितेराक्षेप्यतावच्छेदकदेवतात्व- पुरस्कारेण वा देवताया इदं न ममेत्यादिरूपस्त्यागोऽस्त्विति प्राप्ते सामान्यस्य प्रवृत्तावनुपयोगात्तद्विशेषधमैरेव संप्रदानस्य यागशरीरघट- कत्वाद्विप्रसामान्याय दानस्याभावादग्यादिदेवतायाः शब्दद्वारव यागो- पकारकत्वेन तद्वाचकपदेवग्निपदस्य नियमन इव देवतापदस्यापि शब्दविशेषरूपत्वेन तदुच्चारणनियमनेऽपि प्रमाणान्तरावश्यम्भावात्मजा- पते न त्वदेवतान्यन्य इति जुहुयादित्यादापि मन्त्रप्रतिपादास्य प्रजाप- त्यादेरेव देवतात्वम् । विशेषपर्यवसायकप्रमाणविधुरो देवतासामान्यघ. टितयागविधिस्तु नास्त्येव । सू० सूक्तवाकः ॥३॥ इध्यः प्रथम आहुतीनां हृयत इति वचनेन सामिधेनीभिरिध्यप्र- क्षेपस्यापि होमत्वावगमान्मान्त्रर्णिकाग्नेर्देवतात्वं सूक्तवाक एव याज्या- प्रस्तर एवाहुतिरिति श्रुतेः प्रस्तरप्रहरणेऽपि यागत्वस्वीकारात् । प्रस्त- रस्योपयुक्तत्वेन तत्र प्रक्षेपांशस्य प्रतिपत्तित्वस्वीकारोपि प्रश्ते समिधाम- तथात्वेन प्रयाजादिवदारादुपकारक एवैष यागः । तेन प्रकृतिमन्त्रान्तः- पातिनिशीष्टी प्रसङ्गादुपकारात्सामिधेनीलोप इति प्राप्ते यत्यमाणया- गोपयोगित्वेन पूर्वमग्निमिन्धनरूपदृष्टप्रयोजनसम्भवेनादृष्टार्थकत्वकल्प- नायोगात् । सामिधेनीषु ज्वलनस्यैव देवतात्वेन स्तवनसम्भवावार्थवाद- मात्रेण होमत्वसिद्धिः। प्रस्तरमहरणे त्विष्टदेवतामयभिज्ञानात्तासां हवि. भक्षणसम्बन्धलिङ्गाच्च यागत्वसम्भवेऽपि प्रश्ते ज्वलनसमिन्धनस्यैव प्रति- पादनाविशीष्टावपि सनिपातित्वात्सामिधेन्यो भवेयुः । भाष्ये तु प्रस्तरप्र- हरणस्यापि केवलसन्निपातित्वमेव समर्थ्य पूर्वाक्तमारादुपकारकत्वं कृत्वा- चिन्तयेत्युक्तम्, सूत्रे सूक्तवाक एव याज्येति श्रुतेर्यहणं पूर्वपक्षे दृष्टान्तार्थ- त्वेन सुयोजम् ॥ सू० अज्यानि ॥४॥ १४० ·६१ । चतुर्दशाध्याये चतुर्थः पादः । अग्नी श्रुतम् अज्यानिरतानुपदधात्याग्रयणं निरुप्यता आहुतीर्जु- होतीति शतायुधाति पञ्चमन्त्राः प्राणभृन्यायेनाज्यानयः । उपधानकर- णतायास्तद्वानासामिति स्मृत्यावगमेऽप्येता इति पदेनाहुतिकरणताया अ- प्रतीतर्न मान्नवर्णिकदेवतासिद्धिः । होमे मन्त्रसम्बधस्तु क्रियमाणानुवादि- वादिनाऽप्युपपन्नः। देवता तु सामान्यपरिभाषानुसारेणान्यैव कल्प्यता- मिति प्राप्ते एता इति पदेनेष्टकानां परामर्श न्वादेश एना इत्यापत्त्याऽऽ- वश्यकेन ऋचा परामर्शन तासामाहुतिपदसामानाधिकरण्येनान्वयानुपप- त्तरवैताभिरिति विपरिणामावश्यम्भावादिन्द्राय एव देवताः । भाष्यका- रैस्तु नेदमधिकरणमित्युक्तम् ॥ सू० चित्रया ॥५॥ चिनेष्टी अर्थता आहुती होतीति विधायैता वै देवताः पुष्टि- पतय इति श्रुतं तत्रानियमेन केचित्पष्टिलिङ्गा उपादेया इति प्राप्ते. ऽग्ने गोभिर्न आगहीन्द्रपुष्टया जुषस्व न इत्यादिमन्त्राणामेव क्रमेणाङ्गत्वा- त्पष्टिलिङ्गत्वाच्च नानियमः ॥ सू० दर्विहोमे ॥६॥ दविहोमेषु चतुर्ग्रहीतं जुहोतीत्यादि नियमानुपलम्भादनियत- संख्याकगृहीते प्राप्त प्रथमं गृहीतेनापि होमसम्भवात्प्रथमोपस्थितन्या- येनैव संख्या नियम्यते । अत एव चतुरुवर्यात द्विर्जुहोतीति विधायाथ कथं द्वे आहुती भवत इत्यादिनोचयनचतुष्के होमचतुष्कस्यावश्यकता ध्वनितापपद्यते ॥ सू० गणेषु ॥७॥ यत्र बहवो दर्विहोमाः क्रमेण क्रियन्ते तत्रापि गणारम्भे सद्गृही- तस्य सोद्देश्यकतया पशुत्रयपूर्वनिष्यन्त्रयूपस्येव तन्त्रता । न च हविषो- ऽपरिपतः। धौवस्येव पुनःपुनराप्यायनसम्भवाति प्राप्त प्रथमहामाव्यव- हितपूर्वकाले गृहीतस्य गृह्ममाणविशेषत्वात्तदर्थतैव । आप्यायनं तु न बच. नमन्तरोपपदात इति प्रत्याहुतिसष्टट्यहणम् ॥

·- जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् सू० समिदाधानम् ॥ ८॥ विहोमेभ्यः पर्वमग्निसमिन्धनस्यावस्यकत्वेऽपि न तत्र समित्मक्षे. •पनियमः । सामिधेनीष्विव नियामकाभावादिति प्राप्ते ऽग्निहोत्रप्रकरणे यदेकां समिधमाधाय द्वे आहुती जुहोतीति विधाय कस्यां समिधि द्वितीयामाहुतिं जुहोतीति प्रश्नसरूपेण प्रत्याहुत्येकैकसमिदाधानस्या- वश्यकताप्रापणानानियमः । अनियमेन प्राप्तस्यार्थस्यार्थवादादिना निय-. मनस्य बहुशो दृष्टत्वात् । अन्यथा सुवेणावातीत्यादौ शेधिनियमो न स्यात् । अत एवैतस्याग्निहोत्रप्रकरणस्यत्वादर्थवादत्वाच्च न नियामकतेति काञ्चिन्मतम्भाष्य एव निरस्तम् ॥ सू० पाकयज्ञः ॥ ६॥ पाक्रयज-शब्दस्याहुत्यादिशब्दवत्स्मातंतसाधारण्येन यागमा त्रवचनत्वे प्राप्ते मर्नु पाक्यज्ञीय आसीत्स इममितरं यज्ञमपदित्या. दिना वाक्यशेषेण कतिपयाहु तिष्वेव शक्तिग्रहाचाहुतिपर्यायता ।। सू० सर्वदर्वि ॥ १०॥ पाकं निवर्त्य क्रियमाणो यन इति व्युत्पत्या सोमयागायनिखि. लयागपरोऽयं शब्द इति प्राप्ते यद्वै चातुर्मास्यानां पाक्यज्ञः सैव तदेषां पशव्यं गृहमेधीयो ह्येषां पाकयनेमा वहिर्भवति न सामिधेनीरवाह न प्रयाजा इज्यन्त इत्यादिनैष्टिकाङ्गानामभावबोधनेन दर्विहोममान- वाचकः ॥ । स० सर्वेषाम् ॥ ११ ॥ दविहोम त्वाविशेषाल्लौकिक्वैदिकाग्निसाध्यानामखिलानां वा. चक इति प्राप्त लौकिकानामेव दाहोमानामेष वाचकः । शिबीनां पाक्यज्ञ उशीनराणां पाकयज्ञ इत्यादेः स्मार्त एव व्यवहारस्य दर्शनात् । यदान्यस्य हविषः सुच्यवनति सर्वमेतदग्नौ जुहोतीति विधायाथ कस्मा. द् द्वि होतीत्यादिना तदस्य पानयज्ञस्यैवेत्यनेन द्विहामादिनिर्लहना- ·६३ चतुर्दशाध्याये चतुर्थः पादः । न्तपदार्थाः पाकय जीया अत्र किमिति क्रियन्त इत्यातेपेण वैदिकाना. मेषां न पाकयजति ध्वननाच्च ॥ सू० धर्मापदेशः ॥ १२॥ पाकयज्ञकरणकभावनायाः कथं भावाकाङ्कायामाक्षेपलभ्यः सत्रि- पातिभिरेवाङ्गानामिवाकांक्षानितिरिति प्राप्ते द्विर्जुहोति विर्निमाष्टि द्विः- प्राश्नात्युत्सृज्याचामति निर्लेढोति प्रकरणिनः शेषित्वेन विहिता अपि धर्माः पाकयज्ञेऽपि मामयः । यदोतां नालभेत वायव्यस्यैव शिर उपदध्या- दित्येकन्या एवं श्रुतेः पगुशी दिविकल्प नायव्य शीर्षापधानाभयप्राप- कत्वदर्शनात् ॥ सू० प्राचीनप्रवणे ॥ १३ ॥ वैश्वदेवपर्वणि प्राचीनप्रवणे यजेतेयधिकरणत्वेन विधानात्पदे जुहे तीन्यनेनाहवनीयत्तिरिति प्राप्त पर्वता ते यजेतेत्यादविव- देशवाचकत्वात्तस्य च वैश्वदेवेनेति तृतीयया साङ्गप्रधानप्रयोगान्वयप्र. तीतेः पदवाक्य इव जुहोतेरनुपादानाच्च न होमाधिकरणता किन्तु विहारदेशोपदेशः । अत एव यदेककपालमाहव नीये जुहोति यजमान- मेव स्वर्ग लोकं गमयतीत्याहवनीयदर्शनमुपपनम् ॥ सू० पदे जुहोति ॥ १४ ॥ पदे जुहोनि वमति जुहोति वल्मीकवपायां जुहोतीत्यादिष्वपि पूर्वन्यायेन देशमात्रविधात्तत्राहवनीयमुनिधायैव होतामति प्राप्ते उत्तरार्ध ऽग्नये जुहोति दक्षिणार्धं सोमायेत्यादविव जुहोतिसंयोगेन होमा. धिकरणत्वस्यैव विधानादाहवनीयनिवृत्तिः । अत एव चतुष्पथे जुहो- तीति विधायैष वा अग्नीनां पड्डीशो नामाग्निवत्येव जुहोतीत्यनेन चतु- व्यथस्यैव प्रकारान्तरेणाग्निमत्वोपपादानं सङ्गच्छते षड्विंशः पाश्वन्ध- नरज्जः ॥ सू० चतुष्पथे ॥ १५ ॥ S ·जैमिनोये संकर्ष भाट्टदीपिकायाम् चतुष्यथ एकोल्मुकमुनिधाय जुहोती.प प्रकरणान्तरे श्रयते । तत्र चतुष्पथस्यैवाग्निपड्डीशरूपत्वेनाग्न्यन्तरानपेतत्वादेकोलमुके वा केवल- चतुष्पथे वा होम इति विकल्ये प्राप्तेऽग्निवत्ये ति मतुपः प्रशंसार्थत्वेन वास्तविकाग्निमत्ताया अवोधनेन विहितस्योल्मकस्य त्यागे प्रमाणाभा- वाव विकल्पः ॥ सू० प्रत्यञ्चः ॥ १६ ॥ प्रत्यञ्चोवभृथेन चरन्तीत्यत्र विहारस्यैव प्रत्यङ्मुखत्वविधानम् । कर्तणां तु सामान्यविधिप्राप्ते प्राङमुखत्वमेव । तेषामपि प्रत्यङ्मुखत्व- विधाने वाक्यभेदादिति प्राप्ते कगर्भाव हारस्यैव प्रत्यङ्मुखविधा- नेन गजविपरिवृत्त्या तत्सादिनामपि परिवृत्तेरिव कर्तृणां प्रत्यङ्मुखता- याअर्थसिद्धत्वेनाविधानान वाक्यभेदः ॥ सू० पुरस्तादपि ॥ १७ ॥ पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहेत्यादी मन्त्रान्ते पठयमान स्वाहाका राणां प्रदानार्थत्वेऽपि स्वाहा वाचे स्वाहा वाचस्यतय इत्यादौ पुरस्ताच्छ्र यमाणानां न तदर्थत्वं स्वस्थानप्रच्युतानां नखकुण्डलादीनां कण्डूयनालङ्कर णादिकार्यातमत्वदर्शनात । अतएवेशपदस्य गिरापदस्थान एव निवेश द्विरात्तिश्च कल्प्यते । तस्मात्स्वाहा यजं वातादारभ इत्यादाविव न होमार्थतेति प्राप्ते तत्र चतुर्या अभावात्सप्रदानानिर्धारणेन हामार्थत्वा. भावेऽपि वागादीनां चतुर्दान्तत्वेन देवत्यत्वावगमादात्र कापि स्थितस्य दीपस्येव पदस्याप्यर्थप्रकाशकत्वानपायावाह्मणाय देहि देहि ब्राह्मणाति वाक्याभ्यामविशेषेण बोधानुभावाच्च प्रदानार्थतैव । अतएव पुरस्तात्स्वा- हाकारा वा अन्य देवा उपरिष्टात्स्वाहाकारा वा अन्य इति श्रुत्योभय रमि प्रदानार्थत्वमनढाते । सू० स्वाहाकृत्य ॥ १८ ॥ स्वाहाकृत्य ब्रह्मणा ते जुहोमि स्वाहाकृमिन्द्राय ते जुहोमी- त्यादावुक्तन्यायेन चतुर्दान्तसमभिव्याहतानां प्रदानार्थत्वे प्राप्ते प्रत्ययार्थ * अग्निवत्यति पाठस्तु वैदिकः ।

·। ६५ चतुर्दशाध्यायस्य चतुर्थः पादः उपसर्जनत्वेनान्वितानां स्वाहाकाराणां मुख्यविशेष्यत्वाभावाढव्यस्तुति- द्वारव वाक्यार्थसमवायात्र प्रदानार्थता ॥ सू० वर्षट् ॥ १६ ॥ वषट् ते विष्णवा स ाकृणामीत्यत्र पदान्तरः स्वाहाकृतशब्द- वत्समासाभावेन स्वतन्त्रतया प्रदानार्थत्वे प्राप्त आकृणोमीत्यत्र तद- न्वयेनास्वातन्त्र्याविशेषान तथात्वम् । सू० स्विष्टकृत् ॥ २० ॥ पशा वनस्पतियागस्य स्विष्टद्विकारत्वादाशिस्विष्टकराज्या- यामिष्टदेवतोपलक्षणनिगमानामुपलम्भाद्वानस्पत्ययाज्यायामपि ते स्यरि- ति प्राप्ते वानस्पत्यप्रेषनिगदे तासां सदुपलक्षितत्वेन पुनरुपलक्षणे मा- नाभावाच स्यः । अत्रोपलक्षितत्वादेव च पाशुकस्विष्टकृयाज्यायामपि नोपलक्षणीयाः । याजुषहौत्रकास्तु वनस्पतियाज्यायामपि पुनरुपलक्ष- णमभ्युपगच्छन्ति । सू० स्वाहेत्या लेखनम् ॥ २१ ॥ चित्तं च चित्तिश्चातं चातिश्चेत्यादयो जयाः । इह धृतिः स्वाहेह विधृतिः स्वाहेत्यादयो धृतिमन्त्राश्च । एषु प्रथमान्तशब्दा होमार्थ प्रयोगकाले चतुर्थ्यन्तत्वेन विपरिणयितव्याः । स्वाहाकारेण वषकारेण वा देवेभ्योऽनं प्रदीयत इति श्रुत्या ऽनुपात्तस्वाहाकारेषु स्वाहाकारस्येव नमः स्वस्ति स्वाहेति स्मृत्या चतुथ्यो अप्यध्याहरणीयत्वात् । अतएव चित्ताय स्वाहेत्यादिरेव शाखान्तरे पाठ इति प्राप्ते छिनद्गीत्यारिवा- श्रुतपदस्य पल्लवत्वसम्भवेऽपि श्रुतविभक्त्याः परित्यागे मानायत्वस्यैव भ. डापत्तेः छन्दसि बहुलस्मृतेश्च यथासमाम्बानमेव प्रयोगः । अतएव धृतिहो. मेन प्रयुज्यागोनामसु तथाऽष्टसु चतुर्थीमिति सूत्रमेतदधिकरणन्यायर्यास- द्वार्थनिबन्धनम् ॥ १ वषट्ते इति तु पुस्तकान्तरे सूत्रपाठः। २ स्वाहेत्यालेखनः इति तु पुस्तकान्तरे सौत्रपाठः।

·६६ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् सू० चित्ताय ॥ २२ ॥ शाखान्तरीयमन्त्राणां विभक्तिभेदाच्चकाराभावाच्च भित्रानुपर्छ- कतया मन्त्रभेदान्मन्त्रस्वरूपस्य यूपाहवनीयवदलौकिक्रत्वाददृष्टार्थानां समुच्चय इति प्राप्ते मन्त्राणामलौकिकशब्दत्वेऽपि जयात् जुहुयादित्य- नेन होमकरणत्वेन विनियोगादृष्टार्थतयैकार्थत्वादिकल्पः ॥ सू० भूतानाम् ॥ २३ ॥ राजसूये पृथिव्यै स्वाहेत्यादयो मन्त्राः पठिताः । अग्निप्रकरणे तु पृथिव्यास जन्मना च साग्निना गर्भमाधत्तामित्यादयो मन्त्रा आम्नाताः । उभयेषामपि भूतेति समाख्या भूतानामेवेष्टय इत्याकारकस्तत एवैनमवयजतीत्यार्थवादिको व्यवहारश्च तुल्य एव। ततश्च भूतेष्टका उप- दधातीत्यनारभ्य विधौ विनिगमनाविरहादुभयेऽपि समुच्चिता विकल्पेन वोपादेया इति प्राप्ते काण्ड पाथिनामयनस्ये नैमिके च कर्मण्यग्निहो- त्रपदसाम्येऽप्युत्सवयज्ञो वा एष यदग्निरुत्सन्नयज्ञो वा एष यग्निहोत्रमि- त्यर्थवादसाम्येऽपि परस्परबैजात्यदर्शनात्मकरणपठितानां चित्रिणीस्पद- धातीत्यादिवििनयोगान्तरादर्शनेन साकाहाणामेवोपधाने विनियोगः ॥ सू० मन्त्रागमे ॥ २४ ॥ यदि राजसूयस्यमन्त्राणामेव विनियोगः स्यात्तदा तत्रत्यस्वाहा- कारानुनमल्यावशिष्टांशैरेवोपधानम् । तेषां प्रदाने सावकाशत्वात् । अश्रुतस्य स्वाहाकारस्य कार्यानुसारेण योजनाद्वयोजनस्यापि न्याय- सिद्धृत्वात् । लिङ्गेन पदैकवाक्यताया बाधादिति प्राप्ते मोचन्ता ॥ सू० प्रेषेण ॥ २५ ॥ ऋतुयह होता यक्षदिन्द्रहोत्रादित्यादीन होतर्यजेत्यन्तान्प्रैषाना- नाय प्रेषेण यजन्तीत्याबातम्, । तत्रापि यथासमानातस्यैव मन्त्रत्वेन प्रदानाङ्गयोर्ययजामहेवषट्कारयोगादान्तभागयोरिव योजनया प्रयोग प्राप्त होता यक्षद्वतिर्यजेत्यंशयोरनन्वितत्वेन तावुन्मल्य तत्स्थाने तयो- योगेन प्रयोगः ॥

·६७
।
चतुर्दशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
सू० स्थितादुत्तरम् ॥ २६ ॥
स्वाहोरोरन्तरितादित्यादि मन्त्रेष्विव स्वाहाकारस्य प्रदानार्थ-
त्वाभावेन स्वानाजिहीत इत्यादार्थान्तरपरतया वा वाक्यार्थेऽन्वयसम्भ
वेन मन्त्रत्वरक्षणाय यथाबानमेवोपधानम् ॥
सू० ऋताषाट् ॥ २७॥
मृताषाहतधामाग्निर्गन्धर्वस्तस्यौषधयोऽप्सरस ऊजी नाम स इदं
ब्रह्मतत्रं
पातु ता इदं ब्रह्मक्षत्रं
पान्तु
तस्मै स्वाहा ताभ्यः स्वाहेति
मन्ने स्त्रीपुंसलिङ्गकपदानां तिषक्तानां यथार्थ विनिष्कृष्य मन्त्रद्वयो-
कृत्य होमट्ठये विनियोगः ॥ या ते अग्न इति मन्त्रत्रये तनरित्यादांशस्य
सकदाम्बातस्याप्यावृत्त्या विनिष्कर्षदर्शनात् । नमो रुद्रेश्या ये पृथिव्यां
येऽन्तरिक्ष ये दिवीति मन्त्रस्य होमे विनियोगे पृथिव्यन्तरितयुपदाना-
मन्त्रवातवर्षपदैर्व्यतिषका नामपि विभजनदर्शनादिति प्राप्ते स्वाहापदस्य
सशदानानानाम्नानाभ्यां मन्त्रान्तरयोराकाडावशेन होमसंख्यावशेन च
तत्र तत्र विनिष्कर्षेऽपि द्विराम्बातस्वाहाकतया ताभ्यः स्वाहेति मन्त्रस्य
निराकासतया च तावानेव भित्रो मन्त्रः । तच्छब्दबलेन ता इदमित्या.
दरपकर्ष तत्तच्छब्दवशेन सर्वांशस्यापकर्षापत्त्या तस्मै ताभ्यः स्वाहेति
पाठेनैव तादृशमन्त्रद्वर्यासया स्वाहाकारान्तरवैयापत्त्यैव तावन्मात्रस्य
भिवमन्त्रत्वानुमानात् ॥
सू० षड् जुहोति ॥ २८ ॥
आकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेत्यादय आतिमग्निं प्रयुजं स्वाहेत्याद-
यश्च होमलिङ्गाः षट् षण्मन्त्रा माम्बाताः । तत्र षड् जुहोतीति अय-
माणो विधिरन्यतरषट्कस्य होमेषु विनियोगार्थमाहुतिवाद एवेति
प्राप्ते द्वयोईया: सजातीययोरेकीकरणेन द्वादश जुहोतीति वचनान्तर-
विहितानामेष सावित्राणि जुहोता तिवत्पर्यायवादः ।
सू० भुवनस्य ॥ २६ ॥

·६८ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् भुवनस्य पत इति रथमुखे दशाहुतीर्जुहोतीति विधावेव शाखान्तरे पञ्चाहुतीरिति पठाते, तत्र शाखाभेदाद्विकल्ये प्राप्ते भुवनस्य पते स नोभुव- नस्य पते इत्यनयो?योर्द्वयोरैकरूप्यादेकपर्यायीत्य पञ्चेति वादः । अथवा दशसु पञ्चानामवयुत्यवादो यदष्टाकपालो भवतीतिवत् । शाखान्तरी- यस्याप्युपसंहारेणैकवाक्यतोपपत्तो वाक्यभेदविकल्पयोरन्याय्यत्वात् ॥ सू० स्वाहाकारः॥ ३० ॥ भतं भव्यं भविष्यद्वषट् स्वाहा नम ऋग्यजुःसामवषट् स्वाहा नम इत्यादौ वषट्कारस्वाहाकारनमस्काराः प्रदानार्थाः । भूतादित्रयेण यथाक्रममन्वयेन त्रिमन्त्रीत्वतम्भवादित प्राप्त सामान्यसंबन्धकारिप्र- माणाभावेन केवललिङ्गेन होमानां कल्पनायोगाद् भूतायुदेशेन वषडान- भेदकथनस्य स्तुत्यर्थत्वनोपपत्तेश्च मुष्टिकरण मन्त्रस्थस्वाहाकारवदेतेऽपि न प्रदानार्थाः ॥ दति श्रीसंकर्ष भादृदीपिकायां चतुर्दशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ चतुर्दशोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ अयं च होमपाद इत्युच्यते । अथ पञ्चदशाध्याये प्रथमः पादः ॥ सू० विक्रमसन्निपाता ॥१॥ यदा पौर्णमास्यमावास्या चाहन्येव खण्डा सती समाप्यते तदा तत्पूर्वयुरेव पर्वणारहोरात्रव्याप्तिसत्त्वात्यौर्णमास्यमावास्याशब्दयोरहोत्र- व्याप्तकालबाचित्वात्यौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेतेत्यादिवचनेन तत्रैव दर्श- पूर्णमासयोरनुष्ठानमिति प्राप्ते सूर्याचन्द्रमसोर्विप्रकर्षसविकभियस्यैव तत्तत्पदप्रतिनिमित्तत्वात्तस्य च परदिन एव लाभात्परेयुरेवानुष्ठानम् । पूर्णामासो यस्मिन्काले सपूर्णमास:तार्तश्च पौर्णमास्यन्त्यक्षणे। तदैव पुष्य- १ नम ऋक्सामयजुर्वषट्स्वाहेति तु वैदिकपाठः । २ न पूर्वेयुरिति पा।

·हए पञ्चदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ॥ - बन्तयोरतीव विप्रकर्षः। अमा सह समीपे वा वसतस्तौ यस्मिन्काले सा. मावास्या । तत्सनिकोऽपि तदन्त्यक्षण एवातिशयित इत्यसंकुचितव- त्तिकयोः पदयोस्तत्रैव प्रवृत्तिः । सौत्र तत्संयोगादिति पदं योगिकवृत्या तथैव प्रतीरित्येतत्परम् । संधी यजेतेति श्रुत्यन्तरे तस्यैव कालस्य वि- नियोगेनोपसंहारादिति वार्थः । विक्रमः संनिपाततश्च यागकाल इति शिष्टाः स्मरन्तीति भाष्यं न शिष्टाचारस्मृत्यन्यतरपरम् । अपि त्वमावा- स्यादिपदनिर्वचनपरम् । तथैव निर्वचनस्य स्मृतिष्वप्युपलम्भादिति भावः ॥ सू० द्वाविज्या ॥२॥ सन्धिकालस्याल्पत्वेन साङ्गप्रयोगभावनापर्याप्तत्वाभावेन तत्पर्या- प्तये समं स्यादिति न्यायेन तत्पर्वपरभागयोः समयोराक्षेपाधिमभितो यजेतेति श्रुतेश्च यदैव सन्धिरपराहे रात्रौ वा पतति ततःपूर्व घटिका. द्वयमारभ्य तत्पश्चाद् घटिकाद्वय इष्टिं समापयेदिति प्राप्ते द्वाविज्याका- लो वचनावतिष्ठते । पूर्वमुग्निं ग्रहाति उत्तरमहर्देवता यजत इति वचनेन प्रयोगस्य हकालत्वावगमात् । पूर्वी पौर्णमासीमुपवसेदिति पैङ्ममुत्तरामुपवसेदिति कौषीतकं या पर्यस्तमयमुत्सर्पदिति कोबीकि- ब्राह्मणे सूर्यास्तमयं परित इत्यनेनावर्तनात्परतो रात्रौ वा यदि सन्धिः सोपवांसाहीत्तरा पौर्णमासी तस्यामन्वाधान मत्युक्त्या ततः परेयुयोग- इत्युक्तं भवति । आवर्तने ततः पूर्व वा यदि सन्धिः सेोत्तराऽपि नोपवा. साही किंतु पूर्वैवेन्युक्त्या सन्धिदिन एव याग इत्यपि व्यवतिष्ठते । तेन संधिभित इत्यस्य विद्युदृष्टिमध्ये यथा सन्धिः पतति तथा तन्त्र प्रका- मेदित्यर्थः । आवर्तने यदा संधिः पर्वप्रतिपदो वेदित्यादीनि प्रतिपा- प्रविष्टायां यदि चेष्टिः समाप्यत इत्यादीनि च गाभिलगा दिवचना- न्येतमेवार्थ विवृण्वन्ति । सू० रात्रौ ॥३॥ परेटयुरपि रात्रावेव यागः कार्यः । तस्मात्सदृशीनां रात्रोणाम- वास्यायां च पौर्णमास्यां च देवा इज्यन्त इति श्रुतौ रात्रीणामिति निधी- - । १८६ ·जैमिनीये संकर्षे भाट्टदीपिकायाम रणषष्ठया ब्राह्मणानां मध्ये यज्ञदत्तः सुरूप इति वाक्येन यज्ञदत्ते ब्रा- ह्मणत्वस्येव पौर्णमास्यादे रात्रित्वस्यावगमात् । दर्शादृष्टेत्यनुवाके पौर्ण. मासीदर्श पदयो रात्रिनामत्वोक्तश्चेति प्राप्ते दिवस एव यागः कर्तव्यः प्रातर्यजध्वमिति श्रुत्या पर्वणो यश्चतुर्थीश आझाः प्रतिपदस्त्रयः । यागकालः स विजेयः प्रातस्तो मनीषिभिरिति वृद्धशातातपविश्तया उत्तरमहरिति श्रुतेरुपसंहारात् । शुक्लप्रतिपदात्रिवाचिकस्य दापदस्थे- हानुपयोगाच्च । तन्त्रप्रक्रमस्य रात्रावपि कदाचित्सम्भवाभिप्रायेण रा- त्रीणामिति श्रुतेरुपपत्तेः । रात्रिशब्दस्य द्वादशरात्रीर्दीक्षितो भृति वन्वीत दशरात्रमाशोचमित्यादावहोरात्रपरत्वदर्शनाच्च । यत्तु भाष्ये पुण्याहे दैवानि कर्माणि ते वा एते पते मेध्ये अहनी यजनीये उत्तरमहर्देवता यजत इति श्रुतिष्वहामेव कीर्तनमिह हेतकृतम् । तत्तन्त्रप्रक्रमाभिप्राये. णाहोरात्रपरत्वेन चान्यथासिद्धो रात्रिशब्द इति वदतः सूत्रकृतो विरु- द्वम् । अहः-शब्देऽपि तदुभयसम्भवात् ॥ सू० उदिते ॥४॥ अन्वाधानमात्रस्य वचनादन्यकालत्वेऽपि तदितरतन्त्रप्रक्रमस्य का- लभेदे मानाभावादङ्गानां प्रधानसमानदेशकालवनियमादहन्येव प्रक्रम इति प्राप्ते यस्य हर्वािर्नरूप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदियादित्यभ्युदितेष्टेनि- मित्तत्वेन कीर्तनान्यथानुपपत्त्या दर्शष्टेनिश्यपि प्रक्रमस्य कल्पनावश्यम्भा- वात्पौर्णमास्यां च कल्पकाभावादुदित आदित्ये तन्त्रप्रक्रमः प्रागुदयाद- मावास्यायाः ॥ । सू० यजनीये वा ॥ ५॥ उक्तरीत्यैवान्वाधानस्य तदितरतन्त्रप्रक्रमस्य च कालभेदे नित्यं प्राप्ते यजनीयेऽप्यनि वैकल्पिकस्तत्मक्रमो भवेत् । तदेतत्स्मृतिष्वेव व्याख्यातम् । सन्धिश्चेत्सङ्गवादूवं प्रापयर्यावर्तनाद्रवेः । सा पौर्णमासी विज्ञेया सदास्कालविधौ तिथिरिति कातीयवचनात् । आवर्तनात्माग्यदि पर्वसन्धिः सत्र'स्तदा वा क्रियतें समस्तमिति संयहादिषु द्रष्टव्यम् । भाष्ये त्वेतत्सत्रं रात्रीज्याधिकरणगुणसूत्रत्वेन व्याख्यातम् । अहर्यजनीयः कालो न रात्रिरित्युक्तम् । तदहन्येव यजेतेति तच्चिन्त्यम् ॥ १ सटास्तदा वेति.पा. । ।

·पञ्चदशाध्यायस्य प्रथमः पादः। सू० एतेन सोमकालः ॥ ६ ॥ सोमयागे दीक्षादिदैवान्ताङ्गानां कालभेदस्य वाचनिकत्वेऽपि सौ. त्याहतन्त्रस्य पर्वसन्धिदिवस एव वा दिनान्तरे वा करामति विकल्ये प्राप्ते सन्धिदिन एव सुत्त्या सर्वा स्यात् । सन्धिकालस्याल्पत्वेऽपि तदा- क्षिप्तपर्वापरकालयोः कर्मसंबन्धस्यावर्जनीयत्वात् । तद्बाधकवचनस्या- प्यप्रत्यक्षत्वात् तदेतदाह विक्रमत्रिपातयोाया तत्संयोगात्र झन्य- त्प्रत्यक्षं विदात इति । प्रत्युत कौषीतकोवचनं प्रत्यक्षमेवेत्युक्तं त्रिका. ण्डमण्डने । खण्डपर्वणि सोमश्चेत्यतिपन्मिश्रपणि । सोमसुत्या प्रयो- प्रयोक्तव्येत्याह कौषीतकिश्रुतिरिति । भाष्यकृता तु द्वाविज्याकालाविति सूत्रेण यदहरेष पुरस्तान पश्चान दृश्यते तदहरुपवसेच्छोभते यजेत या पर्वा पौर्णमासी साऽनुमतिर्योत्तरा सा राकेत्यादि वचनैावपि यागका- लावेवेति पूर्वपक्षं प्रापय्यानेन सूत्रेण तेषां प्रत्यक्षतः कालद्वित्वबोधकता- भावाद् द्वादश वै संवत्सरस्य पौर्णमास्य इत्यादिलिङ्गाच्चैकैक एव काल इति सिद्धान्तितम् ॥ सू० यदि मन्येत ॥७॥ नान्यविरन्तरं निर्वपेत्पौर्णमासीमेव खोभते यजेतेत्यनेनान्वा- धानप्रधानयोर्मध्ये दृष्टान्तरनिषेधस्त्वविशेषात्सर्वेष्टीनामिति प्राप्ते न हि कर्मण्युपक्रान्ते तदसमाण्य कर्मान्तरमारब्धं युक्तम् । अतो न प्राप्त. मेव नित्यं काम्यं वा कर्म नैमित्तिक्य एव त्विष्टया निमित्तानन्तरभावि- त्वात्मसक्तास्तास्वयं निषेधः, तास्वपि याः क्रत्वङ्गभूतास्ता भवेयुरेव पुरु- पार्थभूतानां तु त्यामेष्टादीनां पर्वान्तरे करणमिति ॥ सू० न यवानाम् ॥ ८॥ तासामितरेणेति श्रुती ग्राम्यौषधीनां मध्ये ब्रीहिधान्येनाययणं विधाय संवत्सराहोतदधिभवतीति श्रुतम् । तत्रेतरणेत्येकवचनाट्टीहि- धान्यकमेवाययणमत एव संवत्सरोत्तरमेव पुनः करणश्रुतिरुपपद्यते वसन्ते यवैराग्रयणकरणे तु वत्सरमध्य एव तदापत्तेस्तद्विरोधः । अतो नास्त्येव ·जैमिनीये संकर्ष भाट्टदीपिकायाम् यवाययणमित्पौडुलोमिराचार्या मन्यत इति प्राप्ते स्यादेव यवाययणम् । उभाभ्यामाग्रयणेन यजेतेति श्रुतेः । न चेयं फालकृष्टाफालकृष्टविषया तस्मात्तासामुभाभ्यामग्निहोत्रं जुहोत्युभाभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्यां यजत इत्यत्र ब्रीहियवयोरेव प्रकृतत्वात् । अस्याश्च तत्माये पाठात् । ब्रीहि- सस्ये वा यवसस्ये वा गत इति स्पष्टं कौषीतकिश्रुतेश्च । संवत्सराङ्को दिति तु व्रीह्माययणपरत्वेनाप्युपपन्नम् । अत एव द्विा एष आदित्यः संवत्सरादावर्तते तमताभ्यामाग्रयणाभ्यामाञ्चञ्च पराज्वञ्चाभियजत इति श्रुतौ प्रत्ययनमाग्रयणोक्तिः । ब्रीहिििरषदा ब्रीहिभिरेव यजेत यवे- भ्यो यरिषट्वा यवैरेव यजेत ब्रीहिभ्य इत्यनेन तत्तदाययणोत्तरभावि- दर्शपूर्णमासयोर्द्रव्यनियमश्च । श्यामाकनीहियवानां प्राशने मन्त्रत्रयवि- धानं चेति संगच्छत ॥ सू० सर्वेषां प्राशन्यः ॥६॥ अग्निः प्रथमो भद्रात्रः श्रेय एतमुत्यमिति विहिता भक्ष करण. त्वेन मन्त्राः सौमिकेषु भक्षेषु भक्षे होति मन्त्रवत्प्राकृतेषु सर्वेषु भक्षेषु भवेयुरिति प्राप्ते सोमस्यापर्व त्वेन मन्त्रविधेस्तदीयसर्वभक्षेष्वन्वयेऽपि प्रक- ते चोदकतः समन्त्रकभता ये प्राप्तस्तेषामेव मन्त्रशेषित्वेन हिरण्यगर्भ- मन्त्रस्येन्द्राझार इव तेष्वेव मन्त्राणां प्राप्तिः ॥ सू० अनिष्टाग्रयणस्य ॥ १० ॥ तस्मानानिष्वाऽययणेन नवत्याशितमिति निषेधः फालकृष्टा- रण्याशनस्यैव न त्रीहियवाशनस्य याः फालकृष्टास्तासामितरणेति वा. क्यशेषे फालकृष्टकीर्तनेन विशेष व्यवस्थापनात् । तस्मात्फालकृष्टातिरि- तानां ग्राम्याणां भक्षणं नियमिति प्राप्ते ऽज्जनस्य द्रव्यसामान्येन करणा- संभवेन प्रवृतर्विशेषैविषयकत्वेन सामान्यस्य विशेषे पर्यवसानाय वाक्य- शेषावश्यकत्वेऽपि निवृत्तेर्नवधान्यसामान्याशनविषयकत्वानुपपत्तेरभावे न १ भक्षणमनियतमिति प्राप्ते इति पाः ।

·पञ्चदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ७३ विध्यायवानाकाङ्कितस्य वाक्यशेषेणासमर्पणात फालकृष्टार्थवादः त्रिव- ल्लक्षणया स्तावकमात्रमिति सर्वयाम्याणामेष भक्षणप्रतिषेधः ॥ सू० शाकापक्वौषधीनाम् ॥ ११ ॥ सस्यं नाश्नीयादिति वचनान्तरेण शाकादीनामपि भक्षणनिषेधे प्राप्त तेषां यागयोग्यत्वाभावेन देवा ओषधीषु पक्कास्वाजिमीयुस्तानी द्राग्नीप्रथममुदजयतामित्युपक्रम्य नवाशनिषेधेन देवेभ्यो दातुं योग्यानां धान्यानां पक्वानामेव तैस्तेभ्योऽनिष्ठा भक्षणस्य निन्दया पक्कशाकानां हरि- तयवादीनां भक्षणे याथाकाम्यम् ॥ सू० तेन शमी ॥ १२ ॥ मुगादिशमीधान्यानामपि पौषधित्वाविशेषेण निषेधे प्राप्ते तेषा- मयागयोग्यत्वादेव न निषेधः ॥ सू० प्राशितयवः ॥ १३ ॥ वसन्ते नवान् पक्कयवान्प्राशितवता पश्चादग्न्याधाने कृतेऽपि यवाययणं कर्त्तव्यम् । पूर्वधिकाराभावेऽपि सम्प्रत्यधिकारसम्पत्त्या तत्मा- प्लेरिति प्राप्ते नवाचप्रथमप्राशनस्यैवानिष्टाययणं प्रति प्रतिषिद्धत्वात्तस्य च वृत्तत्वेन द्वितीयादिप्राशने निन्दाभावेन तादृशस्य न तत्राधिकारः ॥ अविदामानबुभुक्षः ॥ १४ ॥ नवाचाशनस्य बुभुक्षातल्लाभोभयपूर्वकत्वेनान्यतराभावे इष्टिपरि- मितनवाचलाभेऽपि नैवाग्रयणेऽधिकारः । तस्यानिष्टाग्रयण वेऽपि प्रति- घेधातिकमाभावेन प्रत्यवायाभावादिति प्राप्ते नवाबप्रथमाशनप्रागभाव- विशिष्टवसन्तादिकालजीवित्वत्यैवाधिकारितावच्छेदकत्वेन बुभुक्षादेस्त- द्घटकत्वेन मानाभावादप्रतिहतोऽधिकारः । सू० अत्राग्रयणाभ्यासः ॥ १५ ॥ व्रीहिर्भािरष्टा वीहिभिरेव यजेत यवेभ्य इत्यनेन व्रीहिकालयव- कालान्तराले वीझाययणाभ्यासो विधीयते । यजि-शब्देन प्रकरणिन ·जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् एवोपस्थितैरिति प्राप्तेऽन्तरालकाले नित्यप्राप्तयोर्दर्शपूर्णमासयोर्द्रव्यनि- यमविधिपरत्वे सम्भवत्यत्यन्ताप्राप्ताभ्यासपरत्वप्रयुक्तं । व्रीहिभिरेवेत्येव দায়ে যন্ত্রনিদানীন: । सू० सविकल्पः स्यात् ॥ १६ ॥ आग्रयणेनानायकामो यजेतेति विधाय वाक्यान्तरेण कालानां द्रव्याणां च विधानादग्निहोत्रद्रव्याणामिव विकल्पः स्यादिति प्राप्त प्राप्तोद्वेशेन कालद्रव्याझनेकगुणविधाने वाक्यभेदाद्विशिष्टविधित्वावश्य- म्भावेन त्रयाणामप्याग्रयणानामभ्यासावेदः । नैर्माित्तकानामप्य बायका- मवाक्येन काम्यतापि । कौषीतकिब्राह्मणे तु श्यामाकाग्रयणं विधाय सप्तदशसामिधेन्यः सद्वन्तावाज्यभागावित्यादिना प्राप्ताङ्गान्युद्दिश्य गुणविशेषान्विधाय यवाग्रयणादीस्ततो विधायैतत्तन्त्रमेवैतद्वाह्ममिति वाचनिकातिदेशकथनात्स्पष्टः कर्मभेदः, अतोन द्रव्यविकल्पः । नापि कर्मविकल्पः, निमित्तभेदात् । द्विा एप आदित्य इत्यादिनाऽयनभेदेना. वृत्तिश्रुतेश्च ॥ सू० सस्यपक्ता ॥ १७ ॥ संवत्सराये तदधिभवतीति श्रुतौ द्वादशमासाः संवत्सर इत्या. दिश्रुत्यन्तरसिद्धत चान्द्रादिसंवत्सरान्यतम एव विकल्पेन याम इति प्राप्ते संवत्सरे सस्यानि पच्यन्त इत्यादिषु लोके परुत्सस्यपाकाझैषमः सस्य- पाकावधिमालस्यापि संवत्सरत्वेन व्यवहारात्सस्यपाकनिमित्तकर्मसु तस्यै- वोपस्थित्या नियामनसम्भवे विकल्पायोगाद् द्वादशमासन्य नातिरेक्योर्राप संवत्सरा दधीति वादः ॥ सू० पार्वणमासानि ॥ १८ ॥ फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां प्रयुक्रे इत्यनेन चातुर्मास्यारम्भं विधाय चतुर्पु चतुर्पु मासेष्वन्यानि पर्वणि विहितानि । तेषु मासानापि चान्द्रादिभेदेनानेकविधत्वादन्यतमोपादाने यज्ञादौ सावनः स्मृत इति स्मृन्या त्रिंशद्वै रात्रया मासा इति प्राकरणिकश्रुत्या च गवामयनादाविव

·पञ्चदशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
।
७५
सावनमास एव वा प्राप्ते चान्द्र एव मासो यामः । पञ्च सांवत्सरिक-
प्रयोगे त्रीनिष्ठा चतुर्थमुत्सृजेद् द्वापराविष्टा तृतीयमुत्सृजेदेष वै त्रयोदशी
मासस्ततियजत इत्येक्रमासत्यागस्योत्सृज्योभी मासावित्यनेन माप्तद्वय-
त्यागस्य च विधानात् । मातुलातुलविमलसंख्याका हि सौरप्तावनपार्व-
णवत्सराणां दिवताः । तेन षष्टया सौरमासैरेक्रष्टिः सावना द्विषष्टिः
पार्वणामासा भवन्ति । सोभिप्रायेण मासट्ठयोत्सर्गस्य सावनाभिप्राय
णैकमासोत्सर्गस्य च कथनेन चान्द्रमासस्य योपादेयत्वमवप्लीयते अन्यथा
विकल्पासापत्तः ॥
सू० मासो वा ॥१६॥
त्रीनिष्ट्रेति वाक्ये संवत्सरत्रयं चातुर्मास्यरिषदा चतुर्थत्यागविधा-
नाच्चतुर्थपदेनैकः संवत्सर एवोपरमणीयत्वेन प्रतीयत इति प्राप्ते चतुर्थ-
शब्दोऽत्र मासपर एव । एष वै त्रयोदशो मास इति श्रुप्यन्तरात् । चतु-
मिति सप्तम्यर्थ द्वितीया । एवमेव ट्ठा पराविषट्वेत्यत्रापि ज्ञेयम् ॥
सू० श्रादेवा ॥ २०॥
षष्ठस्य कर्मण प्रारम्भप्रतिषेधोऽयं पञ्चभिर्वपैः कर्मापवर्गादिति
प्राप्त पञ्चसांवत्सरिक्रपतवझावज्जीवाभ्यासपक्षोऽपि विज्ञायते । स त्रिषु
त्रिषु संवत्सरेषु मासं मासमुत्सृजेदिति वचनात् । पञ्चसांवत्सरिकातिरिक्त-
पक्षाभावे त्रिषु त्रिष्वित्यादाभ्यासानुपपत्तेः ।
सू० पञ्चवत्सरेषु ॥ २१ ॥
पञ्च सांवत्सरिकातिकप्रयोगारम्भे विहितानां वैश्वानरपर्जन्यप-
ञ्चहोहोमानां षष्ठे संवत्सरे प्रयोगान्तरारम्भात्युनः करणमिति प्राप्ते
चातुर्मास्यान्यारभमाण इति श्रुत्या चातुर्मास्यविषयकप्रथमप्रवृत्तेरेव कर्तृ-
विशेषणत्वेन कीर्तनात्प्रयोगान्तरारम्भस्य चातथात्वादारम्भणीयावत्स-
-
कदेव ॥
स० यदि वसन्ता ॥ २२ ॥

·७६ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम चातुर्मास्येष्वेव यदि वसन्ता यजेत द्विरुपस्तीर्य द्विरभिघारदि- त्यायुपक्रम्य यदि प्रावृषि यजेत सकृदुपस्तीर्य द्विरभिधारयेदिति श्रुतं । तत्र वसन्तकाले क्रियमाणस्य वैश्वदेवपर्वण उपस्थितत्वादि प्रावृषीति वाक्येऽपि यजिना तदेवाच्यते । तस्यैव पशुकामप्रयोगे आपशुप्राप्तेरभ्य- सनीयत्वेन वर्षास्वपि तत्प्रसक्तरिति प्राप्त प्राषि वरुणप्रघासैरिति विधिप्रतीतासाधारणलिङ्गेन वरुणप्रधासानामेवोपस्थितत्वादेष बादः । चातुर्मास्यत्वेन तेषामपि प्रकृतत्वात् । अप्रकृतत्वेऽपि वा जटिलम्भोजये. दित्यादौ जटाविशिष्टस्येव प्रतीतिसम्भवाच्च ॥ सू० वैश्वदेवेन ॥ २३ ॥ वैश्वदेवेन पशुकामा यजेत यस्मिन्नती प्रभूतं गोषु पयः स्यादिति- श्रुत्या वसन्तानादरप्रतीतेत्रत्वन्तरेऽपि स्वायां गवि पयोद्धा सत्यां का म्यप्रयोगारम्भः स्यादिति प्राप्ते यस्मिन् काले बहुव्रीहिः स्यात्तदा यष्टव्य- मित्युक्ते विहितकालत्यागस्याप्रतीतर्यस्मिन्वर्षे वसन्ते प्रभूतं पयः स्यात्त. स्मिन्नेव वसन्त ज्येत ॥ सू० वैश्वदेवस्य ॥ २४ ॥ तत्रैव पशुकामप्रयोगेन वरुणप्रघासरित्यादिना पर्वत्रयनिषेधाः श्रूयन्ते । न स्वातन्त्र्येण फलार्थतया तैर्यजेत किं त्वङ्गत्वेनेति तदर्थः । अन्यथा प्रतिषेधे विकल्पस्य पर्युदासे वायवैयर्थ्य स्यापातात् । तेनाङ्गानां प्रधानसमकालत्वानुसन्त एवेतराणि पणि कुर्यादिति प्राप्ते तत्तत्काले- वपि वैश्वदेवस्याभ्याप्तविधानार्थाः प्रतिषेधधादाः । आपशुलाभादभ्यस्य पश्चायथाकालं तैरपि यजेत । यदा सहस्र पशूनाप्नुयादथ वरुणप्रघा- सैर्यजेतेत्यादि श्रुतेः ॥ सू० मासमग्निहोत्रम् ॥ २५ ॥ मासं दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यादिवाक्यविहितदादः प्रतिप्रा- प्तकालानुयहाय त्रिंशत्यर्वस्वनुष्ठानं चत्वारोऽभिग्नवा एकः पृनः समास ·पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । इत्यादौ त्रिंशत्कर्मस्वपि मासपदप्रयोगादिति प्राप्ते सासं त्रिवृतेत्यादि प्राये पाठादत्यन्तसंयोगद्वितीयया च सन्ततमेव याग इति ॥ इति संकर्ष भादृदीपिकायां पञ्चदशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥ अयं च कालपाद इत्युच्यते ॥ अथ पञ्चदशाध्याये द्वितीयः पादः । सू० तत्सर्वार्थम् ॥ १॥ आधाने ब्रह्मादनिकोग्रावरुणी सन्ताप्य तदुपोह्म भस्माग्निं मन्यात सैव साग्नेः सन्ततिरिति मथनमाम्बातम् । तच्च सर्वाग्न्य अविशेषात् ॥ तेन मथित्वा विभज्य सर्वेऽग्नय आधीयेरनिति प्राप्ते वालोदनि- काग्नौ गार्हपत्यत्वश्रवणात्तेन सम्वत्सरमासीतेति सम्वत्सरपर्यन्तमेकस्यै- वानधारणश्रवणाच्च शत्लेन निर्मन्यितेन गार्हपत्य एवाधेयः ॥ सू० लोकतः ॥२॥ अन्येऽग्नयो बीमादिद्रव्यवल्लोकत एवाधीयनिति प्राप्तोऽयं चापरो भूरसौ पूर्वा भुवस्तमपरमधात्त एष ह्येतस्य योनिरेतस्मादे. षोऽधिप्रणीयत इति श्रवणागार्हपत्यादेवाहवनीयाधानम् ॥ सू० शाहवनीयात् ॥३॥ सभ्यावसथ्ययोराहवनीयादाधानं स्यात् ॥ भूर्भुवः सुवरित्युभा- वेतो सहाधत्ते स हि तस्य योनिरिति श्रुतावुभार्वाित पदेन गार्हपत्याह- वनीययोरुपादानोपादेययोः सहाधानाभावेन परामर्शायोगात्सभ्यावस- थ्यपरत्वस्य वक्तव्यतया सहितस्येत्यस्य साहित्यवदुभयपरत्वेनाहवनीय- योनिकत्वश्रवणात । यदेव तृतीयं ज्योतिस्तदेव तेनाप्यत इत्याहवनीयं प्रकृत्य श्रुत्यन्तराति प्राप्ते तृतीयज्योतिःपदस्योत्तरवोदकाग्निपरत्वा- सहितस्येत्येकवचनेन सहिताग्निद्वयपरत्वाल्लोझयोगेन सगार्हपत्यस्त- ·. नैमिनीये संकर्ष भातृदीपिकायाम् स्याहवनीयस्य योनिरित्येव तदर्थकतया त्विजामिन तयालीकत एव प्रकृप्तिः ॥ सू० अाम्नातत्वात् ॥ ४॥ दक्षिणाग्निशब्दस्यापि दिम्पटिततया दक्षिर्णादशः सकाशा. दाहृतलौकिकाग्निपरत्वाल्लोकत एव कृप्तिरिति प्राप्ते निर्मथ्याति- णाग्निमादधीतेति शाखान्तरे श्रवणागार्हपत्यस्यसर्वयोनित्वात्तत एवा. धानम् ॥ सू० व्याख्यातम् ॥५॥ सर्व एवाग्नयो निरन्तरं जागरणीयाः प्रतिदिवसं तेषां कर्मापयो- गात ॥ द्रव्यस्याकर्मकालनिष्यत्तरिति न्यायात् । आहिताग्निमग्निभिर्द- हन्ति यज्ञपात्रैश्चेति प्रतिपत्तिविधानादाजपात्रदेवाग्नीनामपि प्राक्प्रति- पत्तेधारामति प्राप्त कर्मापवर्ग दक्षिणान्याहवनीयावनुगच्छेताम् । नान्तराग्नी वीयादिति निषिध कामंहुते सञ्चरेत्पश्चाद स तर्हि गत इत्यनेन होमोत्तामाहवनीयस्य दक्षिणाग्नेश्च गमनादग्निद्वयाभावेन मध्ये सञ्चाराभ्यनुज्ञानेन प्रातरुद्धरेदिति प्रतिकमांडरर्णावधानाच्च धार्यांगत- স্মিয় মাননীয় পুৰন নীলনিনগ্রাভমানীয়াৰিথা- नादितरस्य नाहवनीयधारणम् ॥ सू० प्रत्यर्थम् ॥ ६॥ संस्कारस्यापि कर्मापवर्गऽपवर्गादर्थप्रयुक्तत्वाच्च संमार्जनवत्प्रतिक- मकर्तव्यमाधानमिति प्राप्ते सदाहितस्य गार्हपत्यस्य जागरण मरणिवा यथा धारणोपायस्तथाऽजसपने आहवनीयस्यापि । तेन न पुनः पुनरा. धानं । दक्षिणाग्नेस्तु पूर्व गार्हपत्यादेवोद्धृतत्वात्ततः प्रतिकर्म प्रत्युद्वार- णमेव तदाधानम् । अगनियां तु कर्मप्रादुष्करणमेवाहवनीयाधानम् ॥ सू० पूर्व गाहपत्यात् ॥ ७॥ प्रतिकर्मप्रादुष्करणमप्यग्न्योररणित एव न गार्हपत्यात् । काप- धर्ग तयोः स्वोपादानकारणमरणिम्प्रत्येवागतत्वात् । एकोपादानकार्याणां

·पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
घटशरावादीनामिव परस्परं विलयाधारवायोगात् । तस्मादरणित एव
प्रतिकर्ममन्यनमिति प्राप्ते काष्ठ त्याग्न्युपादानत्वायोगेन तत्र गमना-
सम्भवाच्छास्त्रकसौधगम्ये तु गमने गार्हपत्यादाहवनीयं ज्वलन्तमुद्धर-
तीग्निहोत्रप्रकरणस्यवचनेन गार्हपत्यएवेतराग्निलयध्वननात्तत एव प्रति-
काँडरणम् ॥
सू० अहामार्थषु ॥८॥
ग्राहवनीये जुहोतीत्यादिविधिषु गार्हपत्याग्नावप्रक्षेपसिध्यर्थ तत
आहवनीयस्यायतनभेदेन पृथक्करणस्यावश्यकत्वेप्या हवनीयमुपतिष्ठत
इत्यादि विहितोपस्थापनादिकार्याणां गार्हपत्यान्तर्निलीनाहवनीयस्यापि
तत्वानपायादनुते पि सम्भव इति प्राप्ते आहवनीयादिशब्दानां तत्त-
दायतस्थितसंस्कृताग्निवाचित्वेन होम इव तदितरकार्येष्वपि तादृशस्यै-
वावश्यकत्वात्तत उद्धृत्यवोपस्थानम् ॥
सू० अपवृत्ते ॥६॥
कमीपवीत्तरमप्यानेदर्शनात्तस्य च गार्हपत्यादुद्धतत्वेन सैव
सानिः सन्ततिरिति न्यायेन वैदिकत्वानपायात्संस्कारलक्षणानां गुणानाम्
गुणिनाशमन्तरेणानपायात्तज्जागरणस्याभावे कतिपयघटिकोत्तरं तमाशे
ति स तर्हि गत इति श्रुतेरुद्धरणश्रुतेश्चापपत्तेाव नाशमपत्तेऽपि कर्मणि
दीक्षणीयापवर्ग इव विझमा ज्योतिर्वैदिकमेवेति प्राप्तेऽरणिसमारोप
णोत्तरं परिदृश्यमानस्यापि ज्वलनस्येव कमीपवर्गपि तथात्वोपपत्तेः
संस्काराणां कार्यार्थत्वेन यावत्कार्यमेव तदवस्यानस्य शास्त्रादवगमात्स
हि गत इत्यनेन होमाव्यवहितोत्तरमेव गमनश्रुतेः, परिदृश्यमानाण्याय-
तनस्यापि ज्वलनः । संस्कारापायादपवृत्ते कर्माण लौकिका सम्पझते ।
अत एव यस्योदृतोग्निरहुतेऽग्निहोत्र उढादित्यादिना तान्येबावक्षाणानि
सन्निधाय मन्येदित्यन्तेनाग्निहोत्रहोमापवर्गात्मागग्न्यद्वान एव पुनर्मथन-
मुक्तं तेन तदपवर्ग तदभावाल्लौकिकत्वं ध्वनितम् ॥
स० एतेन सोमे ॥१०॥

·। । जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम सोमे दीक्षणीयापवर्गात्तरं विदामानोप्याहवनीयादिस्तन्यायेन लौकिक एवेति प्राप्त देवता एवोभयतः परिगृह्म यजमानोवरुन्ध इति वचनेन सोमयागीयसकलदेवतापरियहरूपसंस्कारस्याग्निनिवृत्तत्वात्तदप- गमे तदपगमापत्तेर्दीतणीयाग्निरेवान्तं धार्यत । वस्तुतो दीक्षायाः सौमि- कत्वेन तत्मणयनस्यापि तदर्थत्वात्सोमापवर्ग एव लौकिकता न दीक्षणीया समाप्तौ । अत एव न वेदे पत्रों वाचति नैनं स्तृणात्यसंस्थित इव वा अत्र यज्ञोयत्सौम्याध्वर इति श्रुतिः सोमापवर्गाभावध्वननद्वाराग्नेरलौकि- कत्वमेव ध्वनर्यात । अकर्मकालेप्यपरेणाहवनीयं व्रतमत्याहृत्य प्रयच्छती- त्याहवनीयदर्शनञ्चोपपद्यते । प्रापणीयादौ प्रसङ्गसिद्धेर्न पुनः प्रणयनम् ॥ मू० तदुत्तरवेद्याम् ॥ ११ ॥ सोमे समानातं प्राञ्चमग्निप्रणयन्तीति प्रणयनमविशेषात्सर्वस्या- हवनीयस्य औत्तवेदिकस्यैवेत प्रारभ्याहवनीयत्वेन तस्यैव सर्वहोमा. धिकरणत्वादिति प्राप्ते एतमाहवनीयमाहवनीयात्मणयतीति श्रुतावा. हवनीयस्यापादानत्त्वश्रवणात्तस्यचान्यापाये ध्रुवत्वेनास्त्येवाग्निशेषः । अत एव पूर्वायत्सनपरो भवासीति मन्त्रलिङ्गं पूर्वमग्निमभ्युदेतीत्यादौ पूर्वा- परशब्देन शालामुखीयाहवनीययोर्व्यवहारश्च सङ्गच्छन्ते ॥ सू० श्राहवनीयविभागः ॥ १२ ॥ शालामुखीयोप्याहवनीय एव । माहवनीयादित्यपादानस्य व्यव- हारात । वरुणप्रधासेष्विव वेदिभेदेन विभागमात्रमिति प्राप्ते आहवनी- यापादानकोत्तरवेदधिकरणकप्रणयनेनाहवनीयं कुर्यादिति विधी प्रणय- नाव्यवहितपूर्वक्षणेऽपादानस्याहवनीयत्वानपायेन तथा व्यवहारसम्भवेपि तज्जनकत्वेन तदुत्तरक्षणमारभ्य तस्य गार्हपत्यत्वमेव । अत एव संमार्टि गार्हपत्याविति प्राजहितशालामुखीययोगार्हपत्यत्वेनैव व्यपदेशः श्रुत्यन्तर उपपन्नः । एषोत अध्वं गार्हपत्या भवतीति स्मृतिश्च यत्तु भाष्ये वर्णका- न्तरं तदस्यैवाधिकरणस्य पुनरपि वाक्यान्तरेण वर्णनं सिद्धान्तसूत्रे पाठ- भेदप्रदर्शनैकफलकम् ॥

·पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । सू० सर्वेषाम् ॥ १३ ॥ यानि च गार्हपत्यकार्याणि द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोतीत्यादि सौ- मिकाङ्गानि यानि चैष्टिकानि पत्नीसंयाजादीनि तानि साण्यपि विक- ल्येनोभयत्र क्रियरचविशेषादिति प्राप्त प्राञ्चग्निं प्रणयन्तीत्यादिना तर्हि तस्य पशुअपणं हरेत्तेनैवैनं भागिनं करोतीत्यन्तेन प्राजहितस्य पशुश्रपणे कार्यकत्वश्रवणातदितराणि शालामुखीय एव भवन्ति ॥ सू० श्राहवनीयात् ॥ १४ ॥ प्राग्नीधीयाग्नेरपि यजतन्वादिहोमाधिकरणत्वेनाहवनीयत्वाव- श्यम्भावादोत्तरर्वेदिकादेव तस्य प्रणयमिति प्राप्ते शालामुखीयादेव प्रण- यनम् । अग्निप्रथमाः प्राञ्चोऽभिप्रव्रजन्ति सोमप्रथमा वेति श्रुती प्राञ्च इति प्रागाभिमुख्येन गमनविधानादग्नीषोमाभ्याम्ग्रणीयमानाभ्यामनुब ही. त्यत्र द्वन्द्वावगतस्याग्निप्रणय नसोमराजप्रणयनयाः साहित्यस्य चानुरोधेन शालामुखीयसमीपर्तिसोमलताया इव तदन्तर्वर्तिन एवाग्नेः प्रणयनं गार्हपत्यापादानकत्वादेवाग्नीधीयस्याण्याहवनीयैकदेशत्वमेवेति न तस्य होमाधिकरणत्वभङ्गः । औत्तरवेदिकाग्निप्रणयनोत्तरमप्याग्नीधीयप्रणयनप- र्यन्तमाहवनीयांशस्येह सत्त्वादेवाहवनीयादित्यपादानवे नोक्तिः । एपो- ऽत अमिति स्मृतिरप्याग्नीध्रीयप्रणयनोत्तरकालपरोति तु भाष्यम् ॥ सू० आहवनीयाद्धिष्ण्यान् ॥ १५ ॥ अङ्गार सवने विहरन्तीत्यादिना विहितन्धिषण्यानां विहरणमौ- तरवेदिकादेव स्यात् । तदग्नीनामपि होमार्थत्वादिति प्राप्त आग्नीद्धा- द्विष्ण्यान्विहरतीति नियमनादाग्नीधीयस्याप्याहवनीयैकदेशत्वेन होम- संयोगोपपत्तेस्तत एव विहरणम् ॥ सू० अनुसवनम् ॥ १६ ॥ धिपाण्यानां सवनभेदेन जीणि विहरणानि । तान्युद्दिश्याङ्गार ? सवने विहरन्ति शनाकाभिस्तृतीमिति गुर्णावधयः चतुर्थ त्या गुणविधेर- ·जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् भावावास्ति चतुर्थ विवरणमिति प्राप्तेऽग्निष्टोमप्तामप्रकृत्य धिपण्याज्ज्यो- तिष्मतीः कुर्यादिति विधेश्चतुर्थविहरणसिद्धिः । नचाग्नीन ज्योतिष्मतः कुरुति प्रेषोत्तमिव तृतीयसबने विहतानामेवाग्नीनां भस्मापनयनेन समिन्धनरूपमेव ज्योतिष्मत्त्वमिति वाच्यं । धिषण्याग्नीनां महाग्नीना- मिव जागरणाभावेन तदनुपपत्तेः । अत एवैतावती वा अग्नेस्तनरिया- दिना विचत्वारिंशत्तनुसंख्याकथनं सङ्गच्छते । चतुर्थविहरणभावे सप्त- न्यनतापत्तेः । तच्चेत्यम् । षधिषण्यानां माजालीयस्य च चतुर्वार विहर- णादष्टाविंशतिः । शामित्रा औययजा श्च पशुभेदात् त्रयम्त्रयः । निर्मथ्या- श्चत्वारः । बाम्नीध्रीयेण सह महाग्नयः पञ्चति ॥ सू० तृतीयसवने ॥ १७ ॥ धिषण्यान व्याघारयतीति विधाय तृतीय आज्येनेति विधिनोपसं- हारातृतीयसवन एव व्याघारणमिति प्राप्ते सामान्यविधिनाऽनुमवनव्या- घारणं विहितं । तत्र तातीर्यमेव तृतीय इत्यनदयाज्यलक्षणगुणमावि- धिः । कालद्रव्योभयनियमे वाक्यभेदापत्तेः । सू० तस्मात्तेषु ॥ १८ ॥ तेषां येनेदिष्टं पर्यविशन्ते सोमपीथं प्राप्नुववाहवनीयाग्नीधीयो होत्रीयोमार्जालीय इति प्रकृत्य तस्मात्तेषु जुहुतीति विधानात्तेषामेव सोमेन व्याघारणमन्येषां त्वाज्येनेति प्राप्त तिहाय वषट्करोति विहोते- सोमपीथेनाद्यन्ते इति निन्दायवादेन सोमनिषेधस्याप्युनयनादाज्येन सह विकल्यः । तृतीयप्तवने त्वायविधिनियमार्थः । सू० तेषां वायव्यम् ॥ १६ ॥ शूर्पण जुहोतीत्यत्र प्रकृतशूर्पस्येव धिष्ण्यानां व्याघारणेऽपि प्रक- तत्वाग्रहचमसान्यतस्मित्करणत्वेन प्राप्ते द्रोणकलशापरिग्नवया राजा- नमादाय प्रत्यासीनोधिपण्यान्व्याघारयतीति श्रुतावादानकरणत्व. नोपस्थितायाः परिगवाया एव व्याघारणेऽपि करणत्वम् । अन्यथा परि- प्लवायामादानस्यादृष्टार्थत्वापत्तेः । ।

·पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । सू० सामे हामेषु ॥ २० ॥ वैतर्जनानि जुहोतीत्यादिभिर्विहितानां सौमिकानां दर्विहामाणां द्रव्याकाङ्कत्वात्मकृतः सोम एव बहर्थत्वात्रियम्यत इति प्रान्ते सोमद्रव्यस्य कतिपयकार्येष्वाहविधानेन तदितरेषु तदभाववननादाज्यस्येव को- शादौ हविःपदेन निर्देशेन तस्यानादिष्टद्रव्ये प्रवृत्तराज्यं हविरनादेश इति स्मृत्याऽनुमराज्येनैव ते होमा भवेयुः । अत एव धिषण्याव्याधा- रणसंपातेनाज्येन पानीवतं श्रीणातीत्यत्राज्यस्य सिद्धवत्कृत्यानुवाद उप- पत्रः ॥ । सू० सवैव स्यात् ॥ २१ ॥ यस्यैष धिण्यया विहियते सोऽनुध्यायतीत्यादिना यजमानं वा एतद्विकर्षन्ते यदाहवनीयात्पशुनपणं हन्ति सवैः स्यादिमन्थ्यं वा कुर्या. दाजमानस्य सात्मत्त्वायेत्यन्तेन पशुनपणार्थोऽग्निनियम्यते । तत्र सवैव स्यादित्यनेनाहवनीय एवाच्यते । यजमानो वा आहवनीय इत्युपक्रान्त- त्वेन तस्यैव बुद्धिस्यत्वादिति प्राप्ते प्राजहित एव तत्पदेनोच्यते निर्मध्यन सह तुल्यकोटिविकल्पोक्तिसामात । सर्वत्र कोटिद्वये साधारणधा- वश्यकत्वात । प्रार्जाहतस्यापि मथनजन्यत्वेन लौकिकनिर्मन्थ्यसाम्यात् । वैदिकनिर्मन्य्य एव वा स्यालोकिकनिर्मन्थ्यो वेति तदर्थात । आहवनीयहरणे यजमानस्यैव विकर्षणं स्यादिति विनिन्दा यजमानस्यात्मलाभाय विधी. यमानस्याग्नेराहवनीयातिरिक्तत्वावश्यम्भावाच्च । अन्येनान्यस्य सात्म- त्वसम्भवात् । तस्मात्माजहितस्यैवायं वादः । सू० पशैा शालामुखीयः ॥ २२ ॥ वरुणप्रघासेषु प्राजहितादेवोत्तरवेदेः प्रणयनवनिरूढपशावपि सम्भवाच शालामुखीयो भवेदिति प्राप्ते प्रकृती शालामुखीये सौमिकस्य कस्यापि कार्यस्याभावात्याशुककार्यार्थमेव तदुपादानेन पवङ्गत्वाच्चोद- कलब्धः शालामुखीयो निरूढादिष्वपि स्यादेव ॥

·जैमिनीये संकर्षे भाट्टदीपिकायाम् सू० पश्चिष्टिषु ॥ २३ ॥ पशावुभयत इष्टिपक्षवदन्यतरत दृष्टिपक्षोऽस्ति । तत्र प्रथ- मत दृष्टयभावे पशावेवाहवनीयप्रणयनं भवतीत्यविवादं । तदवैरूप्याय प्रथमेष्टिपक्षेऽपि तथैव स्यात् । इष्टौ प्रणीतस्येष्टापवर्ग लौकिकत्वादिति प्राप्ते देवतारियहरूयसंस्कारस्य साङ्गपश्वपवर्ग एवापनयावीक्षणीयाह- धनीयवदैष्टिक एवान्तं धार्यः ।। सू० पूर्वयुः पशौ पूर्वयुरेव प्रणयनं कृत्वाचिन्ता दिनीयं सायमग्निहोत्रमौ. तरवेदिक एव स्यात् । तस्यैव मुख्याहवनीयत्वादिति प्राप्ते मोचन्ता ।। सू० अग्निहोत्रस्य ॥ २५ ॥ अग्निहोत्रद्रव्यस्य पाकः शालामुखीय एव स्यादिति प्राप्त मुख्या- हवनीयवन्मुख्यगार्हपत्यलाभेऽनुष्णाशीतवनमध्यविधगार्हपत्यग्रहणे माना भावात्स्वीयगार्हपत्यलाभे परकीयगार्हपत्यग्रहणस्यानुचितत्वाच्च प्राज- हितएव अपणम् ॥ सू० शामित्रे ॥ २६ ॥ पशोरिव पशुतन्त्रान्तःपातिनः पुरोडाशस्यापि प्रसङ्गित्वेन शामित्र एव श्रपणे प्राप्ते शालामुखीय एव स्यात् । तस्य गार्हपत्याहवनीयो- भयरूपत्वात् । पुरोडाशे चोदकेनोभयर्विकल्येन प्रापणेऽपि सम्भवत्य- विरोधेन विधिद्वयानुग्रहेऽन्यतरत्यागस्याचितत्वात् ॥ सू० रहे ॥ २७ ॥ निरूठपश्वादिषत्तरवेदेः कालोढाहरूपस्त्यहरूपो वा स्याचोद. कानुग्रहादिति प्राप्ते सात्वोपत्वा केशश्मश्रुणी अरणी समारोप्य निमं- थ्योदवसायेत्यादिना समस्कालत्वस्य वा नकत्वादतिदेशबाधः । त एवोत्तरवेदयां नाग्निहोत्रस्य करणप्रसक्तिः । देवात्कर्मण उत्कर्ष प्रसक्तो तत्रैव करणमिति कल्पः ॥ तु सत्या ·पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ५ -- सू० पशुवरुणः ॥ २८ ॥ पशौ वरुणप्रधासेषु च प्रतितः प्राप्तत्वाच्छालामुखीयो न स्या- दिति प्राप्त वैशेषिक्रविधिबलादस्त्येव । अत एव वरुणप्रघासेष्वापस्त- म्बमते शालामुखीयो नास्ति बोधायनमते त्वस्तीति व्यवस्था ॥ सू० संस्थिते ॥ २६ ॥ शालामुखीयादीनामग्नीनां धारणावश्यम्भावादनुगतेषु प्रायश्चि- त्तस्य यदाहवनीय उद्वायेदाग्नीध्रादुद्धदित्यादिनाऽऽम्बानाच्च सोमयागा- पवर्ग ते सर्वेऽपि समारोपणीया इति प्राप्त प्राहितस्यैव समारोपः। तद्वा- रणस्यैव सर्वान्यर्थत्वात् । इतरधारणस्य सोममात्रार्थत्वात् । प्रायश्चि. त्तस्यापि क्रत्वर्थत्वात् । अतोऽन्येषां कर्मापवर्ग लौकिकत्वान समारोपः ॥ सू० गतश्रियः ॥ ३०॥ अजस्रपक्षेऽप्यनेनैव न्यायेन शालामुखीयस्य समारोपणाभावे प्राप्ते सर्वकर्मार्थतया तडारणस्यापि गतश्रियो नित्यत्वात्तस्यापि समारोपः । यच्छाखायामाहवनीयस्य नित्यं धारणमाम्नातं तच्छाखीयानामध्ययमेव - - न्यायः ॥ सू० दीक्षिताग्नेः ॥ ३१ ॥ दीक्षानिमीकात्यवं प्रयाणप्रसक्तावग्नीनां पात्रान्तरे स्थापनेन सह नयनं स्यात्र समारोपः । प्रातरग्निहोत्रं हुत्वा समारोपयेदिति विधिना समारोपस्य सौत्रामग्निन्यायेनाग्निहोत्राङ्गत्वात् । दीक्षितस्य चाम्नि- होत्राभावेन तदयोगादिति प्राप्त समारोपणस्याग्निनयनोपायल्वेनानन्त- यमानेमा वास्तोष्यतीयहोमस्येवाग्निहोत्राङ्गत्वे प्रमाणाभावाच्चाग्निहोत्रा- भावेऽपि समारोप्यैवाग्निर्नयः ॥ सू० प्रत्यग्निः ॥ ३२ ॥ अग्निभेदेनारणिभेद आवश्यकः । एकत्रारोपे संसापत्तेः । सहा- रणिभिस्तरन्तीति नदीतरणविधावरणिबहुत्वश्रवणाच्च । अरणिभ्यां ·जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम सह तरन्तीति शाखान्तरात्तु द्वित्वबहुत्वयोर्विकल्प इति प्राप्ते रथाङ्गेन तरन्तीत्यादाविव नदीतरणेऽणिसाहित्यमाविधानेन द्वित्वबहुत्वयोरु- त्तराधरारणिभेदाभिप्रायेणानुवादमात्रम् । अजस्रपक्षाभिप्रायेण वा तदुप- पत्तिः ॥ सू० समारोप्य ॥ ३३ ॥ अग्नेः प्रत्यक्षनयनस्य समारोपविधिनैव परिसङ्ख्यातत्वादुख्या- ग्नेरपि समारोपे प्राप्त उखासंयोगस्यैवाख्यपदप्रवृत्तिनिमित्तवेन समा- ख्याविरोधाच्छकटे पात्रस्थापनादिविधानाच्च न तत्समारोपः ॥ सू० अपरयोस्तु ॥ ३४ ॥ समारोपणविधेरुपायान्तरादूषकत्वेन समर्थस्यैव साग्निचित्यक्रता- वधिकारेणाख्यवद्गार्हपत्यादपि प्रत्यक्षनयनं स्यादिति प्राप्ते आयतना- दुचनमन्तरेण वहिर्निगतस्य लौकिकत्वावश्यम्भावात्समारोपणस्य तु वा- चनिकत्वात्समाख्याविरोधाभावाच्च समारोप्यैव नयनम् ॥ सू० प्रात्मसमारोपणे ॥ ३५ ॥ आत्मसमारोपेण विधेरात्मनोऽग्नेवा संस्कारमात्ररूपत्वेनात्मन्यर. ण्योश्च समारोपा समुच्चीयेतामिति प्राप्तेऽग्नेर्नयनापाययोरेकार्थत्वेन समुच्चयायोगाद्विकल्पः । आत्मसमारोपस्य संस्कारकर्मत्वे मानाभावात् ॥ सू० प्रात्मसमारूढे ॥ ३६ ॥ प्रत्यवरोहणं त्वात्मसमारूठस्य लोकिकोग्नावेव यस्याहितानेर- निर्मथ्यमानो न जायते यत्रान्यन्दीप्यमानं परापश्येत्तत आहृत्य होतव्य- मिति विधिना लौकिकेऽग्नावपि होमविधानात पूर्व लौकिकस्यापि मन्त्रेण प्रत्यवरोहणोत्तरं तस्यैव संस्कृतत्वेन वैदिकत्वसम्भवात् । यस्याहि. तानेरग्निर्मथ्यमान इविशेषेण मघनश्रवणेऽपि तस्याणिसमारोपपक्षा- भिप्रायेण व्यवस्थापयितुं युक्तत्वात् । उपवेषेणाङ्गारमपोहतीविशेषेण श्रवणेऽपि सानाप्यपक्ष एवोपवेषस्य व्यवस्थादर्शनात् । अात्मन्यारोपितस्या.

·- पञ्चदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । रण्योरुपावरोहणेन मन्यने आत्मारोपस्यैव वैयपिपत्तेः, गुरुलघुपक्षयोर्बि- कल्यायोगादिति प्राप्ते आत्मारोपपतेऽप्यरण्य रेवोपावरोहणम् । अरणि- मथनस्य प्रत्यवरोहण साधनत्वेन नित्यवच्छ्रुतस्य पाक्षिकत्वकल्पनायो- गात् । उपवेषस्य शाखाऽनुनिष्पनत्वेन तस्य सानाय्याभावे सम्भवादेव व्यवस्थितत्वेऽपि प्रकृते तदयोगात् । प्रत्युत लौकिकाग्नावरण्योर्वापाव- रोहणस्यानियमप्राप्तौ मन्यनविधिबलादेवाधारनियमस्य कल्पयितुं युक्त- स्वात् । प्रत्यवरोहणस्य संस्काररूपत्वाभावेन लौकिकाम्नेस्ताक्तव दि. कत्वायोगात् । यत्रान्यन्दीप्यमानमिति तु होमकालातिक्रमसम्भावनायां वचनेन तावन्मात्रस्य होमस्य तत्र विधानमित्यदोषः । गुरुलघ्वोरप्येक- विंशतिसर्ववेदसयोरिव विकल्पो युक्त एव । तस्मादात्मसमारोपपतेऽप्यर- ण्योरेव प्रत्यवरोझ मथनं, या तु स्मृतिाकिकेऽग्नौ प्रत्यवरोहणपरा सूत्रान्तरकाराणां सा सुकरत्वरूपहेतुमलिकैवेति ॥ इति संकर्ष भादीपिकायां पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ अयमग्निपादइत्युच्यते। अथ पञ्चदशाध्याये तृतीयः पादः ॥ सू० अतिग्रामाः॥१॥ आग्नेय ऐन्द्रः सौर्य श्चेति त्रयोऽतिमाझाख्याग्रहास्तेषां सामानवि- धम्पर्वमुक्तमिति स्मारितं र्मिज्ञानार्थम् ॥ सू० विश्वजिति ॥२॥ तानेव प्रकृत्य विश्वजिति सर्वपृष्ठे ग्रहीतव्या अप्यग्निष्टोम इति श्रतोऽग्निष्टोमशब्दः प्रकरणादग्निष्टामसंस्थविश्वजियागपर इति प्राते अग्निष्टाम इत्यपि-शब्दाद् द्वितीयवाक्यत्वेन निश्चितेऽपि विश्वजित्य- दानुवृत्ता विशिष्टोदेशापत्तेर्वाक्येन प्रकरणबाधादग्निष्टामसंस्यत्वेन याग- श्यादृश्यत्वात्मकृती वेति न्यायेन प्रकग्निष्टाम एवैध विधिः ॥ २४७ ·जैमिनीये सकर्षे भाटदीपिकायाम् सू० सप्रकृतिगः ॥३॥ यत्पृष्टोन राहीयामाञ्चं यज्ञं पृष्ठानि संसृणीयुर्यदुक्थ्ये गृह्णीयात्म- त्यञ्च यजतियाहाः संमृणीयुरिति निन्दार्थवादगम्य उक्थ्यसंस्थक्रता- वतिसाझनिषेध उक्तन्यायेन प्रकृतिगाम्यति प्राप्ते यत्पृष्टय इत्युपक्रमे कोश्ये पार्टिकत्वरूपविशेषणलाभात्यार्टिकोक्थ्य एवायं निषेधः । न च विशिष्टोदेशः अनुमितवाक्ये तस्यादोषत्वात् । समासपदस्यैवानुमे. यत्वात ॥ सू० विकल्पो वा ॥४॥ प्रतितः प्राप्तानां प्रतिषेधे पाशुकाज्यभागन्यायेन विकल्पापत्तेः पदासपक्ष एवाश्यणीयः । अनुमितवाक्ये लक्षणाया अप्यभावादिति प्राप्ते पृषडहप्रकरण एव वैराजस्य स्तोत्रायाग्नयो गृह्यते शाकराणा- मैन्द्रो रैवतानां सौर्य इति विधाय पृष्ठानि वा एतानि पृष्टा च्याव• यन्ति यत्रैव पृष्ठानि युज्यर स्तेषु तेऽतिमाह्या इति पुर्नार्वधिदर्शनेन ग्रह- णाग्रहणद्विकल्प एव । पार्टिकोस्येतरतूनामनुस्थितत्वेन पर्युदास. स्यायुक्तत्वात् ॥ सू० माश्रयवत् ॥ ५ ॥ याप्पैच्छिकस्य तुल्याद्वकल्पस्याष्टदोषदुष्टत्वावस्थितविकल्प एव युक्तः । नाना प्रश्ने षडहेऽतिया ह्या भवेयुः वृहद्रथन्तरपृष्ठोतुति । वैराजस्तोत्रादिकाल एव तेषां विधानात् । तथापि पृष्ठा सामान्ये प्राप्तानां यहाणामङ्गभूतवैराजादिस्तोत्रानुसारेण सङ्कोचायोगात्सर्वच्छिको विक- । न च यहाणां पृष्ठाप्रच्युतिहेतुत्वकथनस्याङ्गत्व एव पर्यवसाना- त्प्रधानपृष्ठानुसारेणाङ्गभूतायहा नियन्तुं युक्ता इति वाच्यं । यदा स्तोत्रा- एयु पयन्ति तदा ग्रहा इत्येवं समानकालिकत्वमात्रबोधनफलकत्वेनापि तदप्रच्युतिहेतुत्वोक्तिसम्भवात् । अतस्तुल्यद्विकल्प इति प्राप्ते तान्दै पूर्व- स्मिस्त्यहे गृहीयादुत्तरस्मिस्त्यहे यहीतव्या इति वचनद्वयवशाद स्थित एव विकल्पः । व्यहढयेऽपि प्रत्यहं त्रयाणां त्रयाणां यहणे. पृश्यविधिनैव ।

·पञ्चदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । तसिद्धावनयाइँयापत्त्यैव प्रत्यहमेकैक एव यहो ग्राम इत्याकारक- समासविधायकत्वेनैव सार्थम्यस्य वक्तव्यत्वात् । उत्तरस्मिस्त्य हे समा- सानुरोधेनैव वैराजादिकालनियमनात् । उपस्तम्भनं वा अतिग्राह्मा- श्चके पृष्ठानीति पृष्ठबहुत्वसंयोगाच्च वैराजसामस्ताभैरतिग्राहाणां सामन्यत्वेन स्तवनाच्च ॥ सू० बैराजस्य ॥६॥ वैराजास्य स्तोत्रायाग्नयो गृह्यत इति वचनेन वैराजस्तोत्राख्या देवताकयाविधिः । आग्नेय इत्यस्योपांश्वादिवत्रामधेयत्वेन देवता- तद्धितत्वायोगात् । चतुर्या आनर्थ श्यप्रतिहतत्वाचेति प्राप्ते मान्नव- र्णिकदेवतालाभेन तत्प व्यन्यायनैव नामत्वेन देवतानाइत्वात्सम्ब. न्धसामान्यार्थ षष्ठीस्याने चतुर्थी । न च तादर्थ्यचतुऱ्या ग्रहाणां स्ता. बाङ्गत्वं विनियोगभङ्गेन वैपरीत्यं वा शझं । ये वा अमी वैराजस्य स्तोमास्तरवैते सामन्वन्त इति श्रुन्या सस्तोत्रकग्रहान्तरसाम्यसम्पिपा. दयिषया गाणसामवत्त्वोपपादनस्वारस्यविरोधात । प्रातःसबने ति ग्राहा एसन्त इतिवदवान्तरकालवादो वा सप्तमीकल्पनयति द्रष्टव्यम् ॥ सू० न वा सह ॥ ७ ॥ अतिग्राह्मानेव प्रकृत्य माहेन्द्र मनुहूयन्त इतिश्रुतावनुशब्दः सह. त्ववचनः । गामनुवत्सश्चरतीति साहित्येऽपि प्रयोगदर्शनात् । तद- व्यवहितोत्तरकालस्यानुयागावरुदुत्वात् वानिकत्वादेवान्यदेवत्ययापि माहेन्द्रग्रहयाज्यायै ते हूयेरबिति प्राप्तेऽग्ने तेजस्विवित्यादीनां मन्त्राणां होमकरणत्वेनाबानेन करणान्तरानाकाइतया माहेन्द्रयागाव्यवहितोत्तर- कालपर एवानुशब्दः, अनुयजतीति विधेरितरयागेषु लब्धावकाशत्वेन तानन्तयांशे बाधस्य युक्तत्वात् । तेन माहेन्द्रेणेषट्रातियाह्मान हुत्वाऽनुव- षट्कुर्यात् । यत्तु भाष्ये ऽतियाहाणामपि यहत्वावहतमानधर्मतावश्य- कतया सवषट्कारमेवैषां प्रदानं न पुनर्वहोमत्वमित्युक्तम् तद्धि- ग्रहादिषु व्यभिचरितत्वादुत्तराधिकरणान्त एव प्राणाय त्वे यादिरूपस्य मन्त्रस्य होमे सूत्रकृतैव विनियोगऋथनेन तद्विरोधाच्च चिन्त्यम् ॥

·20 जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् सू० आदितो गृह्येत ॥८॥ दधिग्रहो नित्य इत्युक्तं स चोपवादिभ्यः पूर्व एव यासः । एत- दपूविधेस्तेभ्यः पूर्व पाठात ज्ये ठो वा एप ग्रहाणामिति श्रुयापि सर्व- সাঘমা: । সমানুষ অন্তর অনুষ্টাবিনি মন চায়, णक्रमान्मन्त्रक्रमस्य बलवत्त्वादुपांश्वादिमन्त्रोत्तरमेव दधियहमन्त्रपाठा- प्रशंसायामेव ज्यादेविधानेन ज्येष्ठा वा एता ब्राह्मणाः पुराविदाम- वित्यादाविव ज्येष्ठशब्दस्य प्राथम्यवाचकत्वाभावादुपांश्वादिभ्यः परत एव दिज्या। अत एवाऽऽयामानययनकाले दधिग्रहेज्याप्रदर्शनार्थाऽर्थ- बादो यथा गावः सजानानाः सङ्गच्च मानाः सङ्गम्यान्योन्य प्रन्ती- त्यादिः सङ्गच्छते ॥ सू० कामसंयोगः ॥६॥ दधिग्रहमेव प्रकृत्याबातम् । आज्ययहं गृहणीयात्तेजस्कामस्य सोमग्रहं ग्रहीयाद्ब्रह्मवर्चसकामोत नित्यत्वेन दधः करणत्वेन प्राप्ता तदपवादेन तयागमाश्रित्य फलाय गुणविधी एताििन्द्रयकामवाक्यव- दिति प्राप्त दफ़ेन्द्रियकामस्येत्यत्र दत तृतीयया गुणस्यैव फलभाव- नाकरणत्वातीतेर्गुणफलसम्बन्धविधानेऽप्याज्यसोमयोरिह ग्रहपदेन सम- स्तयोस्तत्रैव करणत्वेन धात्वर्थस्यैव फलभावनाकरणतया दधियहवि- कृतिभूतयोः काम्यग्रहयाः कान्तरयोरेवेमो विधी ॥ सू० नित्यकामः ॥ १०॥ तत्याय एव दधिग्रहं रहीयात्पशंकामस्यति पठिते विधाव- प्युक्तन्य येन कमन्तिरत्वे प्राप्ते लाघवात्फलोद्देशेन धात्वविधि मात्रम् गुणपदन्त्वनुवादः विहितस्य पुनःफलाय विधानात्संयोगपृथक्त्व नैन्द्रवा- यवायतावचित्यकाम्यत्वम् ॥ सू० सामग्रहः ॥ ११ ॥ दधियहविकारोपि सामग्रहे सामधा भवेयुः । सोमीणाती- त्यादिसोमविधिष्वपूर्वसाधनसामोद्देशेन धर्मविधानात । उद्देश्यतावच्छे- ·पञ्चदशाध्ायस्य तृतीयः पादः । दकस्य विधेयव्याप्यत्वनियमादिति प्राप्ते सोमेन यजेतेति विधिगम्याप- राधनत्त्वस्यैवोद्देश्यतावच्छेदकतया प्रतित एव धर्मप्राप्ते योगस्य कथं भावानाकाङ्कतया च न तत्र सोमधाः ॥ सू० तत्रार्थप्राप्तः ॥१२॥ उक्तन्यायेनै शाभिषवस्याप्यप्राप्तत्वात्सोमलतांशुभिरेव यागः कार्य इति प्राप्ते चतुःसक्तिना पात्रेण ग्रहणस्य प्रतितः प्राप्तत्वात्तस्य च प्रथ- मान्त्यन्यायेन द्रवद्रव्यसाधनत्वेन व्यवस्थितत्वात्पात्रवशादेव प्रकृतावपि सान्द्रेन्तरदन एव करणत्वेन नियमयितुं युक्तत्वेनार्थिकत्वाभावाच्चोदक तोऽपि द्रवद्रव्याधारत्वद्वारैव पात्रप्राप्तेरभिषवस्यातेपः ॥ । सू० कर्मसंयोगात् ॥ १३ ॥ तिस्रो वहुस्य समिध इत्येतया सोमं करोतीति सामग्रहसविधा श्रूयते । इह करोतेरेव भावनार्यकतया तत्र सोमस्य भाव्यतया ऋचः करणत्वेन चान्वयोभासमानोऽपि न युक्तः । सिद्धद्रव्यस्य साधनानाकाल त्वेनासाधिमिति न्यायेन याक्रिययेव तेन स्वभाव्यकभावनान्तराना- तेपात । अतो विनियोगभड़ेन सोमकरणकभावनायामेव मन्त्रविधाना- श्रयणात्माकृतमन्त्रवाधाय यागे मन्त्रविधिः । यत्तु भाष्यकारैरसत्कार्य- वादनिरासेन संस्कारात्मनः सतः स्वरूपात्मना सत्कार्यवादं समर्थ्य सोमस्य स्वरूपतोऽपि सत्त्वेन तत्र मन्त्रस्य करणत्वेन विधानायोगात्सो- मग्रहादयं मन्त्र उत्कृष्येतेत्युक्तं तत्सोमोत्पादने यागान्तरोपि विनियो- गासम्भवेन सागरन्तरदित्यादिविधेरिवाप्रामाण्यापादकत्वादुक्षितम् । अतः सक्तुन्यायेन तृतीयान्तत्वकम्यनादमागे विनियोनोनोत्कर्ष इति प्राप्त उत्पादयविकार्यादिभेदेन भाव्यस्यानेकविधताया हिरण्यकार इत्यादिव्यवहारसमर्थनार्थमावश्यकतथा पूर्वाधिकरणन्यायेनोपत्तिविधी सोमपदस्य रसात्मकविकारपरत्वेन तदनुवादेन मन्त्रविधुपपत्तेरभिषव एवायं मन्त्रः करणम् ॥

·(३
जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम्
सू० अंश्वदाभ्यविधी ॥ १४ ॥
औपानुवाक्यकाण्डे च प्रकरणेऽवभृथात्परतश्चश्विदायविधिद्वयं
पठ्यते । तनमन्त्री तूपांखादिभ्यः पूर्वमानातौ । तत्रानारभ्याधीते सर्व-
ऋतूनामुपस्थिविशेषेऽपि द्विरुक्तत्वादिदोषपरिहारानुगुणनिवेशानुसन्धा-
नसापेक्षात्तस्मात्याकरणिकवाक्यस्य प्रवलत्वेन तत्रैवांश्वदाभ्ययोरुत्पत्ति-
विधी । एतदनुवादेनोपानुवाक्यकाण्डे गुविधयः । तेषां प्रधानविधि-
पारतन्त्येणैव प्रकृतिगामित्वप्तम्भवात् । तस्मादवभृथानन्तरमेव पाठक
मानयोः प्रचार इति प्राप्त भूयस्त्वेनोभयश्रुतीति न्यायेनौपानुवाक्य एव
गुणविधिबाहुल्यात्प्रधा धिरपि । तत्र च प्राकृतालान्तरैः सह पाठ-
माभावादितस्यहप्रचारकाल एव तयोः प्रचारः । वस्तुतस्तु औषानु-
वाक्य एव विधिस्वीकारोऽपि तस्य प्रकृतावन्ते तु बादरायण इति न्यायेन
कृप्तक्रमकय हाणां परत एवं निवेशे प्राप्त प्राकरणिकपुनःपाठवैयर्थ्य-
परिहाराय तस्य क्रमार्थकत्व स्वीमत्तुं युक्तमिति न पूर्वोत्तरपक्षयोः फल-
भेदः । यदि ब्राह्मणपाठात्मबलेन मन्त्रपाठेनोपांवन्तयामादियहेभ्यः
पूर्वमेव प्रचार इत्युच्यते हि तत एव पूर्वपतेऽपि तत्रानुष्ठानं सिति ।
वस्तुतो व्यवनीयापोदधियण चरित्वांश्वदाभ्यो चरतीति तक्रमेणैव
सिद्धेः प्राप्तिसूत्रमेवैतत् । एवं पशुशी पधानेऽपि ॥
सू० भ्रातृव्यवता ॥ १५॥
औपानुवाक्ये विहितयोरंखदाभ्ययोभीव्याकाङ्क्षायां न्यायानुसन्धान-
सापेक्षज्योतिष्टोमोपकारापेक्षया भ्रातृव्यवता दाभ्यो गाझो बुभषतांशुर्शित
वचनेन वैरिमरणादेरेव फलस्य झटित्युपस्थितः काम्यावेतो यहाविति
प्राप्त एष वेहविषा हविर्यजते यो दाभ्यं गृहीत्वा सोमाय यजते परा
वा एतस्यायुः प्राण एति योऽशुं गृहातीति वचनयो(योपत्तेः संयोग-
पृथत्वेनाभयार्थत्वम् । अग्निहोत्रस्येवोत्पत्तिविधिफविधिपरत्वनाभय.
सार्थक्यऽपि प्राकरणिकाभ्यां विधिभ्यां त्वर्थत्वमनपोझमेव ।
सू० नानार्थानाम् ॥ १६ ॥

·पञ्चदशाध्यायस्य तृतीयः पादः । रात्रिपर्यायेष्वनाम्बातसोमानि स्तुतशस्त्राणि सन्ति । तेषु सोमा- काढायां ग्रहं वा गृहीत्वा चमतं वोत्रीय स्तोत्रमुपाकुर्यादिति वचनानुहो वा चमसो वा विकल्यन प्राप्नोति । यहाणां वचनान्तरः प्राप्तत्वेन तदं- शेऽस्य वचनस्यानुवादमात्रत्वेन चमसैविधानपरत्वाच्चमप्त एव वेति प्राप्ते क्वचित्केवलयहाणां केवलचमसानां च क्वचित्समुच्चितानां च तत्तयागाभ्यासविहितवचनैव यथायथं प्राप्तत्वेन तेषु स्तोत्रशस्त्रो. भयवत्सु स्तोत्रोपाकरणे विकल्पितकालमाविधानार्थं प्रवृत्तेऽस्मिन्वाक्ये स्तुतशस्त्रवतः सोमानाहेत्यत्रेव समासवचनमात्रम, रात्रिपायेषु तु ग्रह- चमसानां समुच्चय एव । तत्समुच्चयवदभ्यासविकारत्वात् ॥ सू० ग्रहाः पृश्निः ॥ १७॥ वेदे तत्र व्यहियमाणाः प्राणयहाः पृश्नियहाश्च न व ग्रहाभवेयुः । प्राणलिङ्गकर्मन्त्री झमाणानामिष्टकानां पञ्च शारदीये उपादीयमानानां सप्तदशानामुष्णां च पृश्निवर्णवत्वेन तथाव्यपदेशोपपत्तरिति प्राप्ते ग्रह- पदसामानाधिकरण्येन रूया योगापहारात्तेऽपि ग्रहविशेषा एव ॥ । सू० प्राणभृत् ॥ १८ ॥ प्राणग्रहान् प्रकृत्य प्राणा वै प्राणयहा इत्यादिना स्तुत्वा तत्स- विधौ त्वे तुमपि वृजन्ति विश्व इत्यादयो मन्त्राः पठिताः तेषां च परस्पराकाडया सम्बन्धः । मन्त्राणां यहेभ्योऽल्पत्वेऽप्यावृत्त्या पर्तिसम्भ- वादिति प्राप्ते ज्येष्ठा वा एता ब्राह्मणाः पुराविदामनिति तदर्थवादेषु तन्मन्त्राणां महर्बिलङ्गत्वेन संस्तवात्तादृशानां च चयनप्रकरणे वसिष्ठवि. श्वामित्रभरद्वाजादिपदघटितत्वात्प्राणभृन्मन्त्राणामेवोपलम्भात्तेषामेव यहणेऽपि करण त्वम् । अत एव प्राणभृत उपधाय संयत उपदधातीति विधिशेषे प्राणानेवास्मिन धित्वा संर्यादिः संयच्छतीति तेषामिष्टकानां प्राणयहाणां च प्राणत्वेन तुल्यः स्तव उपपदाते। प्राणभृन्मन्त्राणां पञ्चा- शत्सङ्ख्याकत्वेऽपि दश गृह्यन्त इत्यवयुत्यानुवाद एकपर्यायापेक्षा युज्यते ।

·१४ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम सू० पृश्निमाणग्रहान् ॥ १६ ॥ द्वादशाहे पृश्निप्राणग्रहान् व्यतिषजति श्रुतं । तत्र पृश्निग्रहाणां प्राणग्रहाणां च प्रदानकाले सोमरसग्रहणकाले वा वायुरसीत्यादिपश्निम- न्त्रदशकस्यायं पुरोभुव इत्यादिप्राणदशकस्य परस्परसाकर्येण प्रयोगति प्राप्ते जुहोतेर बवणावतानां चाभावेन नेते यागाः । ग्रहशब्दप्रयोगस्त- भावाज्यग्रहान् जपत इत्यादाविव तनमन्त्रेषु गौणः । व्यतिषङ्गोऽपि माने- यतिषजतीति वचनान्तरादभिषवार्थमंशुग्रहणरूपे माने क्रयकाल इवेन्द्रा- य त्वेत्यादिभिः प्राकृतैः पञ्चभिर्भन्त्रैः सह वैकृत्तानां विंशतः साङ्कयं न पुनः प्रदान एव साङ्कमित्यत्र मानमस्ति । अत एव व्यतिषविशदी. करणं कल्पसूत्रेषु एकः प्राकृतप्रथममन्त्रोदश प्रश्नयः प्रथमे माने द्वि- तीयः प्राकृत एको दश प्राणयहा इति द्वितीयम्, ततस्तृतीयपञ्चमया पृश्नय एव चतुर्थ प्राणा एवे याकारक एकः । अन्योऽपि प्रकारस्तव द्रष्टव्यः ॥ सू० प्रायणीये च ॥ २० ॥ अनारभ्याधीतानां पृश्निप्राणग्रहाणामश्वदाभ्यादीनामिव प्रष्टता निवेशे प्राप्ते प्रायणीयोदयनीययोर्दशमेऽहनि च गृह्मन्त इति वचना. नमानैः पृश्निप्राणग्रहान व्यतिपजतीति तत्मकरणे पाठाच्च द्वादशोयस. त्वस्येव ग्रहाणामुत्कर्ष एवति ॥ इति सङ्कः भादीपिकायां पञ्चदशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ अयं ग्रहपाद इत्युच्यते । अथ पञ्चदशाध्याये चतुर्थः पादः । सू० प्रार्षयम् ॥ १॥ दर्शपूर्णमासयोरार्षयं वणीत इति श्रुतं । तत्र चत्विा वृणीत इति वरणसंस्कृतार्वजो विशेषणमार्ययपदमृषिपदस्य तदुक्तषिणा ·९५ । पञ्चदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । बन्धने चर्षाविति श्रुतिस्मृत्योर्व दो प्रयोगदर्शनादविच्छित्रवेदार्थविज्ञानानु- ष्ठानशीलपूर्वपुरुषकत्व बोधति । अथदेवा योऽनचानः श्रोत्रिययस्तस्यापि वेद एष वै ब्रालणऋषीणामार्षयोयच्छुश्रुवानेष वै पितृमान पैतृमत्य पार्षया यच्छुश्रुवा ित व्यपदेशात्तादृशत्वमृत्विग्विशेषणं वासिष्ठो ब्रह्मत्यादिव. दिति प्राप्ते यजमानस्याशीगच्छेदृषीणां हि देवा: पुरुषमनुबध्यन्ते इत्या- दिना यजमानपूर्वपुरुषपरत्वेन वाक्यशेधे स्तवनाझो वा अन्य स्यान्यस्य. प्रवरणेत्यादिना यजमानेतरप्रवरानुकीर्तने निन्दानवणाच्च कौषीतकि. ब्राह्मणेऽथ यदाजमानस्यायमाहनता अनायस्य देवा हविरश्नन्तीति খিনি यजमानसम्बन्धकीर्तनात्तदीयप्रवर्षिनामकीर्तनपर एवायं विधिः ॥ सू० भृगुवसिष्ठेति ॥२॥ प्रहरीणां नाममात्र त्य भृगुवसिष्ठे यादिरूपस्य कथनमात्रेण वि- धिचारितार्थ्य प्राप्ते अग्ने महा असि ब्राह्मणभारतेत्यस्यान्ते आर्षययोज- नेन यजमानाहवनीययोः पितापुत्रभावसम्बन्धेनाग्नेः स्तवनं कुर्यादित्य- र्थस्य शाखान्तरपालोचनलस्यानुगुण्यायापत्यप्रत्ययान्तसम्बुध्यन्तपदा. नि भार्गववासि छेत्यादीनि प्रयोज्यानि ।। सू० त्रीन्वृणीते ॥ ३॥ मन्त्रकतो वृणीत इत्येक एव विधिः । तत्र चानियमेन बहुत्वसं- ख्यानां यादीनां कपिज्जनन्यायेन त्रयाणामेव वा वरणप्रसक्तौ न पञ्चा. तिप्रवृणीते न चतुरौ वृणीत इत्याभ्यां चतुःषडादिसंख्यानां निरासा- त्पञ्चायवरणप्रेकमेव विधीयते । एकं द्वौ त्रीनित्यवयुत्यवादस्तु स्तुति- मात्र, तेन सप्तायाऽपि पञ्चानामेव वरणं कुर्यात् । इतरेषां तु मनुव- कल्प इति पाष्ठस्य पुनराक्षेपे प्राते चतुर्धरणस्थाण्यवयुत्यवादेनोपपत्ती न चतुर इत्यत्र नजो वैय पत्तेर्न पञ्चातिप्रवृणीत इति वाक्येऽपि पञ्चायवरणविधेः स्पष्टस्याभावाच्च त्रीन्वृणीत इत्यस्यैव विधित्वावसा. यात्तेन मन्त्रत इत्यस्योपसंहारात यार्षयस्यैव वरणं,भाष्यकारस्तु अत्र्या- ·। - जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम यस्येति सूत्रे प्रकृतसूत्रे च त्रिपदं पञ्चानामप्युपलक्षणम् । परिमाणा- चिख्यासेति त्रिपञ्चसंख्योपलिलयिषेत्यर्थर्काति व्याख्यो । सू० यर्थार्ष ॥४॥ त्रयाणामार्षयाणानियतानुपूर्वीकतयोच्चारणम् । कल्यसूत्रेषु गोत्र- भेदेन पठितानां मन्त्रावावां स्मारीत्वेन पाठविवक्षायां मानाभावा- दिति प्राप्त जानध्वयुर्वेच्छब्दादित्यादिनाऽध्वर्युप्रवरेषु तद्विविनिर्मू- तप्रातिपदिकानां वच्छब्दान्तानां प्रातिलोम्येन पाठविधानाडोवृप्रवरेषु नियतानुपूर्वीसिद्धिः ॥ सू० मनुवत् ॥५॥ आवृश्च्यत एष ओषधिवनस्पतिभ्यो यः परान्वणीत इति ध्याय- वरणं विनिन्दा मनुवदित्येव बयादिति श्रुतम् । अयं च मनुवत्कल्पो राज- न्यवैश्यपरः । तेषां ब्राह्मर्षसन्तानत्वाभावादिति प्राप्त व्यायवरणप्र- तिषेधपूर्वकं मनुवत्कल्पविधानात्तस्य च प्रतिपूर्वकत्वेन तस्याश्च ब्राह्म- णेष्विव पुरोहितस्यायेण वेदोदिति वचनान्तरेण राजन्यवैश्ययोश्च सत्वा- चैवर्णिकानामार्षयमनुवत्कल्पयोस्तुल्यर्वाद्वकल्पः । वस्तुतस्तु निन्दार्थवा- दस्य विधिशेषत्वेन प्रतिषेधकल्पकत्वातमतया कल्पने च वाक्यभेदापत्ते- मनुवत्कल्पस्य च व्याययोग्यातिरिक्तब्राह्मणेषु सावकाशत्वात्सौत्रो वि- कल्पशब्दो व्यवस्थितविकल्पपरः । पुरोहितस्येत्यादिकत्वस्यैव त्रम्। पञ्चावत्तातिरिक्तपरत्वेन चतुरवत्तस्येव ब्राह्मणातिरिक्तपरत्वेन मनु- वकल्पस्य व्यवस्थाया निरासार्थम् । राजन्यवैश्ययाः पार्थक्येन विधिद- शनाव तेषु मनुवत्यक्षस्य नियता प्रवृत्तिरित्येव व्याख्येयम् ॥ सू० निषादः ॥६॥ निषादस्थपते रथकारस्य च सङ्करजातित्वेर्षिसन्ततित्वाभावाचा धैयवरणमिति प्राप्ते साक्षादृष्यप यत्त्वस्य त्रैवर्णिकेष्वप्यभावात्परम्परया तत्सम्बन्धे चाविच्छिन्नपारम्परिकतत्तद्वंश्यस्मृतिव्यतिरिक्तप्रमाणाप्रसरात स्याश्च तेष्वविशिष्टत्वात्सर्वस्यैव जगत ऋषिवंश्यतायाः पुराणेच कथा ·पञ्चदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । নার নুনু নামজায়নুযা। सू० तथा ब्राह्मणानाम् ॥ ७॥ क्षत्रियादिवृत्तिमानिता ब्राह्मणा राजोपेताः । ब्राह्मणेन पुत्रत्वेन क्रीता ब्राह्मणवृत्त्या जीवन्तः क्षत्रिया ब्राह्मणोपेताः । तेषां पुरोहितप्रवर. स्वप्रवरयोर्विरोधे सति विकल्पे परेण पर्वबाधे वा द्विगोत्रवदुभयमेलने वा प्राप्ते राजोपेतादीनां प्रच्युतस्वकर्मणामपि ब्राह्मणत्वादिजातनपाया- स्वस्वजातीयमेव वरणम् । मासेन शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रया- दित्यादयस्तु प्रायश्चित्तविधिशेषभूता निन्दार्थवादा न जातिनाशपराः ॥ सू० द्विगोत्रस्य ॥८॥ हामुष्यायणानां शैशिरादीनामुभयकीर्तने त्रित्वसङ्ख्याधिक्यापत्त- रन्यतरत्रितयकीर्त्तनेनैव जीन्वृणीत इति विध्यर्थानुष्ठानसिद्धिरिति प्राप्ते विकल्पस्य जघन्यतयैवैकतो द्वावन्यत एकमित्यादिवचनसिद्धव्यवस्थयै- वार्षयवरणम् । अत एवोभयतो दुयोर्दयार्यहणे त्रित्रिग्रहणे वा चतुःष- डार्षयप्राप्तौ तनिषेधः सङ्गच्छते । अन्यथा चतुःषट्प्रवराणामभावा- देव सिनिषेधवैयापत्तिः ॥ सू० वषट्कर्तृणां वा ॥६॥ देते श्रुतं दैवं च मानुषं च होतारौ कृत्वा श्रावमाश्रावं सौमिका- नृत्विजो वृणीत इति । दिदमृत्विग्वरणं कर्म मध्ये विहितमृत्विक्सं. स्कारकत्वादविशेषात्सर्वार्थ । सप्त वृणीत इति तु दश गृह्मन्त इति- पदवयुत्यवाद इति प्राप्ते यदवृता वषट्कुर्युभ्रातृव्यं यज्ञस्याशीर्गच्छेदथ यहोते वृता वषट्कुर्वन्त्येकधैव यजमानं यज्ञस्याशीगच्छतीति वचनेना- वृतानां वषट्कारनिन्दया वषट्कर्तृणामेव वरणं नियम्यते । अत एव ऋत्विजो वृणीत इत्युक्त्वा कृतिच्छन्दांस्येव वृणीते यदातारं वृणीते यदाग्नीधर्मातछन्दसं तदित्यादिना वाचं तदृणीत इत्यन्तेन कतिपया- नामेव गणनं सङ्गच्छते । वषट्कर्तृत्वेन प्रसक्ता नाच्छावाकं वृणीत इति निषेधोऽपि ॥ २ ख-No. 6, Vol. XV.-June, 1893.

·जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम सू० होटमैत्रा ॥ १० ॥ दर्शपर्णमासयोरग्निर्देवो होतेति मन्त्रस्य होतृवरणे समाम्बातस्य चोदकतः प्राप्तत्वाद्धोत्रमैत्रावरुणयोर्वेदिक्या वाचाऽन्येषां लौकिक्या वर- णमिति द्वयोर्वरणं पशुधर्म इतरत्सोमधर्म इति प्राप्ते सर्वेऽपि लौकिक्यैव वियेरन् । सप्त वृणीत इत्येविधिविहित एकस्मिन्कर्मणि वैरूप्यायो- गात । कृष्णविषाणया कण्डयत इत्येकविधिविधेयस्यापि सवनभेदेन वैरूप्यं तु दक्षिणादानोत्तरं तत्मासनविधिविरोधादङ्गीकृतम् ॥ सू० प्रेषेण ॥ ११ ॥ येषां शाखायामृतुप्रैषादिभित्रणीत इत्यानातं तेषां यजे तैरेव मन्त्रैर्वरणं । परं त्वृतुप्रैषेषु होता जतदित्यत्रास्य परित्यागेनेद्रं होत्रादित्या- दय एव मन्त्रा भवन्ति प्रेषयागाधिकरणन्यायात् ॥ सू० सप्त ॥ १२॥ तिम्रो जुहोतीत्यादाविध सप्त वृणीत इत्यत्र धात्वर्थ एव सङ्ख्या- न्वयः ऋत्विजां बहुत्वेन सप्तपदस्य सङ्ख्येयपरत्वायोगात । अग्निर्दैवी- नामित्यनेन यजमानस्यापि वरणोक्तेश्च । ततश्च वषट्कर्तृष्वेव वरण- मिति नियमेन पूर्वोक्तवरणस्य कर्तृसंस्कारार्थत्वेऽप्येतद्वचनविहितवरणा- न्तराणामारादुपकारकाणां तदतिरिक्ता ऋत्विजः परिशेषात्कर्मकारक- तयाऽन्वीयेरनिति प्राप्ते पूर्वोक्तवरणे यजमानेतरेषामष्टानां मध्येऽध्वर्युप्र- तिप्रस्थात्रोरेकेन मन्त्रेण द्विवचनान्तेन वरणाभिप्रायेण सप्तर्विजो वृणीत इत्यनुवादमात्रम् ॥ सू० निरूढः ॥ १३ ॥ द्वितीयमस्याश्रावयति द्वौ ात्र होतारी होता च मैत्रावरुणश्चेति देवेऽहन्येव श्रुतमुक्तन्यायेन द्वयोरेवेदं वरणान्तरं सोमधर्म इति प्राप्त द्वावित्यनेन तृतीयहोत्रभावस्य हेतकरणादत्रेति पदेन योग्यतया निरूढ- पशुबन्ध एवोच्यत इति तत्रास्योत्कर्षः ॥ २६८ ·घोडशाध्यायस्य प्रथमः पादः । තුළු सू० श्वाभूते ॥ १४ ॥ वरणस्य सोमार्थत्वादोपवसथ्येऽहन्यप्यानातं सुत्याकाल उत्कर्ष- णीयम् । अङ्गानां प्रधानकालत्वनियमात् । अभिषवादिषु तथा दर्शना- च्चेति प्राप्त सदोहविधानादीनां सोमार्थानामपि दिनान्तर एव कर- णादभिषुत्य राहीत्वा यागावानेन तादृशक्रमादिविरोधेनाभिषवादेरु- त्कर्षेऽपि न वरणस्योत्कर्ष किपि विरुध्यते । तस्मात्पर्वेयुरेव वरण- मिति॥ ति सङ्कर्षे भाट्टदीपिकायां पञ्चदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः यायपादः, वरणपादोबा ॥ ४ ॥ पञ्चदशोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ १५ ॥ अथ षोडशाध्याये प्रथमः पादः । - सू० सामिधेनीः ॥१॥ सामिधेनीरनुवक्ष्यचेता व्याहृतीः पुरस्तादृधातीत्यादिभिर्विहितानां दशहोतृव्याहृतिहिङ्कारसामिधेनीनां क्रमनियामकाभावादनियतक्रमेणा- च्चरन् इति प्राप्ते हित्य सामिधेनीरन्वाहेति क्त्वा-प्रत्ययेनाव्यवहित- पूर्वकालकथनात्सामिधेनीभ्यः पूर्वाहिङ्कारः । अनुवयन पुरस्तादित्या- भ्यामव्यवधानांशस्याकथनादिकारात्यवं व्याहृतयः । दशहातुरपि तथैव श्रवणेऽपि मन्त्र पाठक्रमाढाहृतिभ्योऽपि पूर्व निवेशः सर्वत्राव्यवधान- स्याशक्यतयाऽल्यव्यवधानेनोपपत्ता स्थलव्यवधानस्यायुक्ततया प्रेषक्रमः सिति ॥ सू० तारमन्द्रौ ॥२॥ अन्तरानव्यं स देवत्वाति श्रुतावन्तरेत्यनेन दशहोतृव्याहृति- मध्यभागे सामिधेनीपाठविधानेन पाठक्रमादिबाधः । न चान्तरा- शब्दः स्वस्वरवाचकत्वेन कोशादिषु प्रसिद्धः । उच्चैचा क्रियत इत्या- ।

·१०० जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम दिना स्वरस्य प्राप्तत्वेन तदनपेक्षणाचेति प्राप्ते यत्क्रौञ्चमन्याहासुरं तयन्मन्द्रं मानुषं तदादन्तरा तत्सदेवमिति श्रुत्यन्तरापदस्य तारमन्द्रोभ- यमध्यमभूमिकात्वेन स्वरविशेषं निर्दिश्यान्तरानच्यमिति विधाने तस्यै- वोपस्थितिश्रुतेन तस्य क्रमविधायकत्वम् । सू० अन्तर्वदि ॥ ३॥ सामिधेनीरव प्रत्यान्तर्वेदान्यः पादो भवति बहिर्वेदान्य इति श्रुतं । तत्रार्धमन्तर्वेदीत्यादाविव न स्थानविशेषलक्षणा वाक्यद्वयेन सम्भ- वति। तादृशस्थानस्यैकत्वेन तत्रैकः पादोऽन्यत्रान्यः पाद इति कथनस्वा. रस्यविरोधापत्तेः । तस्माद्वेदेरन्तरूपविश्य प्रवोवाजा अभिनव इति पादो वक्तव्यः तद्वहिरुपविश्य हविष्मन्ता घृताच्येति । पुनस्तदन्तरूपविश्य देवान् जिगाति सुम्बयोमित्यादिरीत्या सामिधेनीरनुबयादित्यनेनैकवाक्यतया सिध्यतीति प्राप्ते तिष्ठवन्वाहेति विधेः स्थानविशेषसाकाङ्गत्वेन तत्सम- पंकतयैकवाक्यत्वे सम्भवति वाक्यभेदायोगात्तादृशस्थाने स्थितवतोऽर्था- त्तदवयवभेदेन होतुः पादद्वयस्यावस्थानेनान्यः पाद इत्यस्यानुवादत्वस- म्भवादन्यपादमाहेत्युच्चारणकर्मत्वेनानिर्देशात्यादशब्दस्य पादपरत्वा. योगाच्च स्थानविशेषलक्षणया तत्र होता स्थित्वाऽनुबयादित्यर्थः ॥ सू० पञ्चदश ॥४॥ सामिधेन्यऋच एकादश पठिताः। विहितास्तु पञ्चदशा तत्र चत्त- सृणामग्निसमिन्धनलिङ्गानामागमेन सङ्ख्या पूरणीया। तस्या:पृथत्त्वनिवे. शित्वस्वाभाव्यात् । न च प्रथमोत्तमयोचोस्त्रिरभ्यासविधानेन तदभिप्रा- येण पञ्चदशत्वानुवादो युज्यत इति वाच्यं । तथाऽप्चामेकादशत्वान- पायेन तासां चतुःषष्टुत्तरद्विशताक्षरत्वेन तासां त्रीणि च शतानि षष्टि- श्चाक्षराणि भवन्ति तावतीः सव्वत्सरस्य रात्रय इति श्रुत्यन्तरविरोधा- पत्तेः। रात्रिदृष्टान्तेनानभ्यस्ताक्षरनिष्ठत्वेन सङ्ख्याप्रतीतेः । तस्मात्षण्ण- वत्यक्षरपर्त्यर्धमनुष्टुपत्रयं जगतीद्वयं गायत्रीचतुष्टयं वा नेयं । पञ्चदशेति त्वेकादशानामभ्यासविशिष्टानामनुवादकमित्युक्तमिति प्राप्तेऽक्षरशब्दस्य । 300 ·घोडशाध्यायस्य प्रथमः पादः । 09 - व्यज्जनोपसर्जनकस्वरपरत्वेन तेषां च स्वरा विंशतिरेकश्चेति शिता- परिगणितानामल्यत्वेन तदधिकसट्यायाः सर्वत्राभ्यासाभिप्रायेणैव कथ- नावश्यम्भावात्सप्तदश पृष्ठानीत्यादौ तृचस्याभ्यासेनैव सप्तदशत्वस्य पष्टिस्त्रिष्टुभो मान्दिनं सवमित्यक्षरसम्पत्तेश्च निर्वाढव्यतया प्रकृते- ডি অথমানমর্যসনামল অৱয়বলয় অব্দিীনাল- रकत्वस्य चोपपत्तेनान्यागमः । स्पष्टं च कौषीतकिवचनम् एकादशसा- मिधेनीरन्वाहेति प्रकृत्य त्रि:प्रथमया त्रिसत्तमया पञ्चदश सम्पदान्ते पञ्चदश पूर्वपक्षापरपक्षयोरहानीत्यादि । सू० सन्ततमुत्तरम् ॥ ५॥ यं कामयेत सर्वमायुरियादिति प्रोवाज इति तस्य त्रिरनवा- नमनूच्य अग्न आयाहि वीतय इति सन्ततमुत्तरमर्धर्चमालभेत। यं कामयेत सर्वमायुरियादित्याजुहोतावस्य तेति तस्य निरनवानमनूच्य सहोप- क्रमेदिति च श्रुतम् । अत्र प्रवोवाजीयाया अग्न आयाहीत्यनेन सान्तत्य- विधानात्साधीया स्वरभ्यासः । न चोक्ताक्षरसड्याविरोधः । काम्येन नित्यबाधसम्भवात् । न च तृतीयानुवचन एवोत्तरार्धर्चसान्तयविधि- रस्तु सङ्ख्याया अविरोधाति वाच्यं । प्रवोवाजीया दृश्य सन्तान- विधेः प्रतिप्रवोवाजीयं प्रवृत्तेरावश्यकत्वात् । न च त्रिरनवानमनोति त्रिः पाठोत्तरकालमेव सन्तानविधानेन चरमानुवचन एव तल्लाभ इति वाच्यम् । त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमामिति विधिभ्यामेव त्रिरभ्यासलाभेन प्रक- विध्यारनुवचनमात्रोत्तरत्वविधानादिति प्राप्तेऽन्यतः प्राप्तत्रिरभ्यासो- देशेन निरनवानमित्यंशेन निरु खासत्वविधिः । आवृत्तित्रयसमाप्ति- पर्यन्तमेकेनैवोच्छ्रासेन बयान मध्ये निः श्वसेदित्यर्थः । सभात्रोद्देशेनान- वानविधौ प्रत्यभ्यासमृचो मध्ये निश्वासाभावेऽप्यूक्समाप्ता निश्वासा- भावो न प्राप्नुयात् । तथा च त्रिरित्यस्य वैयापत्तिः । अभ्यासमात्रस्य विध्यन्तरेण लाभात । एवमग्न आयाहीत्यर्धर्चस्य पाठत एवोत्तरत्वला- भेनान्यतरवैयापत्त्येन्द्रवायवायं प्रथममहरित्यत्र प्राथम्यस्येवोत्तरत्व- १ न विश्वसेदविश्वस्तमितिदिदं समर्थनीयम् । ३०१ ·१०२ । जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् माविवक्षितम् । अभ्यहणं त्वहःपदवदनुवादः । तृतीयानुवचनोत्तरं तस्या एवोत्तरत्वात् । तथा च प्रथद्वितीयानुवचनार्द्वितीयतृतीया. नुवचनसम्बन्धिप्रोवाजीयाईनैव सान्तयसिद्धिः । वस्तुतः प्रथमोप- स्थितत्वादग्नायाहीत्येतदेव विक्षिमिति तृतीयानुवचनम्वोत्तर- यर्चा सान्तत्यम् । तेन याजुषहै। विधायककल्यादिसामञ्जस्यम् उत्तर- मित्येव त्वनुवादः । नैमित्तिक तूत्तरात्वमानन्तर्यात्मतीयेतेत्युक्तः । रेव- तीवाक्य इव च भावनाविशिष्टभावनान्तरविधानाच वाक्यभेद इति भाष्यकारः । निरभ्यासोदेशेनानवानमात्रविधिरिति तु युक्तम् । इतरां- शस्य विध्यन्तरेण लाभस्योत्तराधिकरण एव वक्तव्यत्वात् । तस्मानसा. धंचीभ्यास इति नातर तरसङ्याविरोधः ॥ सू० सन्ततमन्वाह ॥६॥ ता एकश्रुतिसन्ततमनुबयादिति वचनान्तरेणापि सान्तत्यं प्रथ- मात्तमास्वेव विधीयते । त्रिः प्रथमामिति वाक्यात्तरमेवास्य पाठन तच्छब्देन विहितपरामात । नन्वनवानविधिनैव तासु सान्तत्य- लाभात्पु धिन वाच्य इति चेत् न । अनवानसान्तत्ययोर्भदात् । पूर्वोत्तरोच्चारणयोर्मध्ये मौनतकालव्यवधानाभावः सन्तानः । निःश्वा साभावोऽनवानमिति । ननु सन्ततमुत्तरमधर्चमारभेति विधिनैव सान्त- त्यलाभादवाच्य इति चेत्र । तेन पूर्वोत्तरार्द्धद्वयसन्धी सन्तानप्रापणेऽपि प्रत्यूचं पूर्वोत्तरार्धयोः सन्तानप्रापणस्यैतत्फलत्वेन फलभेदात् । ननु सन्त- तमुत्तरमर्धर्चमारभेतेति विधावुत्तरपदेन तत्तदृगुत्तरार्धस्यापि प्रतीतेरवि- शेषात्तनैव सान्तत्यप्राप्तेश्यं विधिन वाच्य इति चेत् न तेनायुष्कामप्र- योगे प्राप्तावपि नित्यप्रयोगे लाभाय विध्यन्तरस्यावश्यकत्वात् । तथा च सूत्रम् । अवाच्यत्वात्रेति चेत्स्यात्संयोगपृथक्त्वादिति । एवं त्रेधा संयोगे पृथत्तवव्याख्यानसम्भवेऽपि यदेकैकामेव सन्तनुयादिति विध्यन्तरसत्त्वादि- ति भाष्यस्तो व्याख्यानं तदवाच्यत्वाचेत्याक्षेपनिरसनासमर्थत्वादुपेक्ष्यं । तस्मात्मथमोत्तमयोरेव सान्तत्यं एकैकामेवेति वचनान्तरमण्यस्यैवानुवाद । । । ३0२ ·घोडशाध्यास्यय प्रथमः पादः । १०३ । - इति प्राप्ते तादृशवचनवैयोपत्त्यैव सामिधेनीमात्रोद्देशेनची सन्धिषु सान्तविधिः । प्रथमोत्तमपदेन तासां विशेष्टुमशक्यत्वात् । ता एक- श्रुतीत्यत्र तु सन्तमित्यनसकश्रुतिमात्रविधिः । अन्यथा वाक्यभेदात । उत्तरमर्धर्चमारभेतेत्यत्र स्वारम्भपदसमवधानेनोत्तरपदमृगन्तरप्रथमार्च- मात्रपरम् ॥ सू० सामिधेनीसन्तानः ॥ ७॥ एकैसामृचं सन्तन्वन्तीति विधावृचः सन्तन्वन्तीत्यनुक्तवैकैकामि- त्युक्तरेकैकस्या सचो याववयवावर्धची लयोराम्बायपाठेन प्राप्तस्य मध्येऽ- वसानस्य निषेधः प्रतीयते । ऋङ्मात्रोदेशेन विधाने त्वृच एकस्या ऋग- न्तरेण सन्तानः प्राप्नुयात् । सन्ततमेकं श्लोकं वक्तीत्यादावर्द्धयोः सन्तान- प्रतीतः । तस्मात्प्रवर्यामिव न मध्येऽवसानम् । मृगन्ते तु भवेदेव । अत एवायुष्कामस्याग्न आयाहीत्यस्याचः पूर्वेण सन्तानविधिरुपपात इति प्राप्ते एकैकामृर्चामत्यनेन सन्तानप्रतियोगिनः कीर्तनात्तदनुयोगिनोऽपेक्षा- यामुपस्थितत्वात्तदुत्तरासामृचामेकैऋस्या उपस्थितेरेकैकां स्वस्वपरयोः संयोजयेदित्यर्थप्रतीतेनार्धर्चयोः परस्परं सन्तानविधिः । अत एव चर- माया चस्तृतीयावृत्तावनुयोगिन्या ऋचो ऽभावात्रिगदेनैव सन्तानो वचनान्तरेण विहितो युज्यते । उत्तमायै तृतीये वचने प्रणवेन निगदमु- पसंदधात्यग्ने महा असीत्यादिना। गुद्वेशेन सन्तानविधाने त्ववसान- सामान्याभाव एव प्राप्येत । न चाईचा सन्दधातीति वचनादनुयोगि- प्राप्तिः। तस्यर्गुत्तरार्धगन्तरपूर्वार्धन परत्वात् । यदसंयुक्ताः स्युरित्यादिन- चीमसंयोगं विनिन्द्रार्धर्चयोः सन्धान विधाय संयुनक्त्यैवैना इत्युपसंहा. रात । एतेनान्तरचारव्यन्य पुनरर्धर्च व्यन्यादिति यथासाम्बायं विरामानु- वादः सङ्गच्छते ॥ सू० प्रकरणात् ॥८॥ राथन्तरों प्रथमामन्वाह बाहतीमुत्तमामिति सामिधेनीष्वेव प्रक- तो श्रुतं । तदृशाद् बृहद्रथन्तरयोर्यानी ऋचावागयितव्ये त्रिः- ·१०४ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकाम् थमामिति विधिभिःस्तुतयोरप्यभ्यासादि भवेत् । तेन प्रबोवाजीयायोर्वि- कल्प इति प्राप्त प्रतिरयन्तरस्य रूपं करोतीति वचनेन प्रवोवाजीयाया एव रथन्तररूपत्वेन संस्तवान्नान्या ऋक् प्रथमा कार्या । उत्तमायास्तत्तम- त्वादेव वृहदूपत्वम् । परमत्वमेव निमित्तीकृत्य बृहत्सामत्वेन वेदे बहुशः स्तुतिदर्शनात् । यथैन्द्रवायवोऽये रहते रथन्तरस्यैषवोधुवउत्तमो गृह्यते बृहत एष वर्ण इति । अयज्ञो वा एष योऽसामेत्यारभ्याग्न आयाहीति तृचं रथन्तरवामदेव्यबृहद्वर्णत्वेन संस्तुत्य यमेवैतत्सामन्वन्तं करोतीत्युपसंहा. राच्च । अस्मिन्नेव तूचे प्रथमोत्तमयोः सा स्तुतिरित्यपि सुवचम् । अतोनात्तमाऽप्यन्या मृक् ॥ सू० त्रिर्विगृहाति ।। राथन्तरी प्रथमामित्यादिना मृत्रयं स्तुत्वेदमानायते । निर्वि- ग्रहाति अन्तरिक्षण वा इमे लोकाः सन्तता अन्तरिक्ष वा अङ्गिर इति । एकस्या ऋचस्त्रिर्विभागं कुर्यादित्यर्थः । सामिधेनीप्रकरणे चास्य विधेः पाटात्तासामेवोद्देश्यत्वात्मत्यूचं त्रिविभिनेत् । न च तन्त्वासमिद्रिः रङ्गिर इत्येतत्सविधौ पाठात्तस्या एवं त्रिर्वियह इति वाच्यम् । सन्निधाना- त्सामिधेनीप्रकरणस्य बलवत्वादिति प्राप्ते तन्त्वेत्युच एव निर्विभागः । तस्याः पाटं विधाय मध्ये विग्रहं विधायान्तरितं वा अङ्गिर इति पुन- स्तस्या उचःपरामर्शनावान्तरप्रकरण प्रतीतस्तस्याश्च सामिधेन्यवान्तरप्रक- रणागुलवत्त्वात् । यत्तु शाखान्तरीयं वचनं तन्त्वासमिदिरङ्गिर इत्येतां त्रिर्विग्रहातीति तन्यासिद्धानुवादकम् ॥ सू० पदवादे वा ॥ १०॥ समिती घृतवती चानच्यते इति श्रुती समितीति स्त्रीलिङ्गव- शादृचोविशेष्यत्वावगमासमिध्यमानवती समिद्धवतीं चेत्यादाविव समि- त्यदप्रथमप्रतीका ऋक तादृश्येव घृतवती चानेया। समिधाग्नि दुवस्यत घृतं मिमिक्षिर इत्यादिका । अनच्यते इत्युगट्ठयाभिप्रायं द्विवचनमिति । । ३०४ ·१०५ - षोडशाध्यायस्य प्रथमः पादः । प्राप्ते तन्त्वासमिद्विरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसीत्यस्या एवायं वादः समिद्- घृतयोरग्निमिन्धनानुगुण्यातनार्थः। अनुच्यते इति द्विवचनं तु छान्दसं। तत्पदवैशिष्टाभेदेनैकस्या एव द्वित्वोपचार इति तु पदवाद इत्यस्यार्थः । भाष्यकारस्तु समिती इति नपुंसकद्विवचनं पदविशेष्यत्वाभिप्रायं समि- त्पदघृतपदयाः सृष्टिन्यायनैकैकपदाभ्यां व्यपदेश इत्याह । समिद्वतो घृतवती च पदे अनच्यते इति शाखान्तरवाक्यं तु यतः पदे अनच्येते ततः करणादियमेव समिती घृतवती चेति सुयोजम् ॥ सू० ऋचि प्रणवम् ॥ ११ ॥ तत्रैव चि प्रणवं दधातीति विधानात्मत्यूचमन्ते प्रणवः प्रयोज्यः स च यद्यपि कुण्डे बदरन्यायेन सुगरासंमिश्रो वा दर्धान सितान्यायेन तत्समिश्रा वेति द्वेधाऽपि सम्भाव्यते तथाऽपि प्रकृतरुपांशुयाजपुरोनुवा- क्योत्तमिव कुण्डबदरन्याय एव युक्तः । अाम्बात ऋगतराणां मध्य एक- स्यापि विकारायोगात् । यो वै सामिधेन्याः प्रणवः स गायच्या नवममतर- मिति श्रुत्यन्तरेणाष्टमातरोत्तरत्वप्रतीतरिति प्राप्त क्रमेणोच्चरणीययोईयोः शब्दयोः सम्बन्धस्याङ्गुलिट्ठयसम्बन्धस्येव वृत्तिनियामकत्वाभावादृचीति सप्तमीबाधिताधाराधेयभावबाधापत्तेर्वाचनिकत्वेनातर्रावकारस्यादोष- त्वात्मणवष्टेरिति विधिसिद्धत्वाच्चाक्षरं विकुर्वत्रेव निविशते । उपांशुत्वो. च्चस्त्वधर्मभेदात्तु नोपांशुयाजीयातरविकारः । ऋतुमध्येऽष्टमातरस्या- पार्थक्योपि ब्रह्मयज्ञादौ तस्याविष्कृतस्य पाठात्तदभिप्रायेण नवमातर- त्वोक्तिः कालभेदेन ध्रियमाणयोरपि द्वे वस्त्रयुगे धारयतीति मिलि- त्वोक्तिदर्शनात् ॥ सू० अन्तवा ॥ १२॥ निवेश्यमानः प्रणवः प्रथमोपस्थितत्वादादयाक्षर एवं निवेश्यः, अन्न आयाहि वीतय इत्यादिरीत्येति प्राप्ते गतराणां विपर्यास मानाभावेनागन्तुकन्यादन्त्याक्षरस्यैव विकारः। अग्ने दीदातं बृहदित्यादौ- २ग--No. 6, Vol. XV.-June, 1893. ३०५ ·१०६. । । । जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् तु चरमव्यञ्जनसहितः स्वर एकाक्षरम् । अत एव वषटकारकत्वेन प्रण- वस्तुतिरुपपद्यते । ऋचमुक्त्वा प्रणातीत्यादौ त्वाधाराधेयभावाभावात्रा- त्यातरविकारः ॥ श्रोङ्कारः ॥१॥ चि प्रणवं दधातीति विधानात्मणव इत्यतरत्रयात्मक एव शब्दो निक्षेप्यः । विधौ श्रयमाणशब्दनियमनस्य न्याय्यत्वात् । ऐरकत्वो. द्यमित्यादौ तथा दर्शनादिति प्राप्ते ॐकारस्यैवान्ते निक्षेपः । इराप- दार्थस्य भूम्यादेः शब्दानुपऊघटकत्वबाधेनेति शब्दस्वरूपलक्षणायामपि प्रणवपदस्य शब्दविशेष एव शक्तत्वेन वाचकशब्दे लक्षणायां मानाभा- वात् । अग्न्यादिदेवतावाचकपर्यायाणामनियमप्रसक्तो वैधशब्दनियमनस्य न्याय्यत्वेऽपि नियतलब्धशब्दबाधस्यान्याय्यत्वात् । न हि वेदशास्त्रपुरा- णानि पदित्युक्ते वेदादिशब्दान् पोदत्यर्थः प्रतीयते । अत एव मिति प्रणातीति बहुचाः प्रणवपदस्यार्थप्रदर्शनी श्रुतिमामनन्ति । तस्मादोङ्कार एव निधेय इति । इति श्रीसङ्कः भट्टदीपिकायां षोडशस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥ होत्रकाध्याये सामिधेनीपादः ॥ PICumi अथ षोडशाध्याये द्वितीयः पादः। सू० त्रीस्तृचान् ॥ १॥ सामिधेनीरेव प्रकृत्य त्रीस्तृचाननुब याद्राजन्यस्य त्रयो वा अन्ये राजन्यात्युस्या ब्राह्मणो वैश्यः शूद्रस्तानेवास्मा अनुकान्करोतीति श्रुतं । सन्ति हि गायत्रीत्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप चेति चत्वारि छन्दांसि ब्राह्मणादिव- र्णचतुष्टयसम्बन्धित्वेन तत्र तत्र स्तुतानि । तदत्र राजन्यातिरिक्तवर्णत्र- यस्य स्ववशंवदतापादकत्वेन तृचत्रयसंस्तवबलात्तृचा अपि न गायत्रजागता- ·१०७ घोडशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । नुष्टुभाएव राजन्येनोपादेयाः । तुल्यन्यायेन वैश्यस्य गायत्रत्रैष्टुभानुष्टुभा- भवन्ति । ता वै गायत्र्यो भवन्तीति प्राकृविध मित्तिकेन विकारण बाध इत्यालेखनो मन्यते । आश्मरथ्यस्तु अष्टावेतानि हतौषि भवन्त्य टातरा गायत्रीत्यादिवदर्थवादमात्रेण छन्दोविशेषपरत्वेन नियमनस्य प्रायतबाधस्य चायुक्तत्वात पुर्विधेः प्रकृतिप्राप्तं तृचान्तरपरिसङ्यार्थत्वेन सार्थक्याद्गायत्रा एव प्राकृतास्तुचा ग्राह्माइत्याह। तेच तृचाः प्रथमोत्तम निस्त्रिरक्त इति द्वावग्नमायाहि वीतयइत्युक्त्रयेण तृतीयइत्येवंरूपाः । प्रथमोत्तमे त्रिरुत्ते सहसामन्वता तृचेनेति वाक्यशेषात् । अग्न आयाहीयक- त्रयस्य रथन्तरवामदेव्यबृहत्सामत्वेन संरुरवात्सामन्वत्तृचपदेन परिग्रहः ॥ सू० सर्वाणि ॥ २ ॥ सामिधेनीष्वेव सर्वाणि छन्दांस्यनुबयाहुयाजिन इति श्रुतं । तंत्र सप्ताधिकशतसङ्ग्यानि छन्दांसि सर्वपदेनोच्यन्ते । सोचे मानाभा- वात् । यदि गायत्र्यादिसप्तकमेव निरूपपटछन्दःपदेनोच्यते । तदधि- कानाक्षराणां त्वति छन्दःतिछन्दःपदादिनैव व्यवहारः । अत एवाथ- वणसर्वानुक्रमण्यां यत्र सर्वाणि छन्दांसीत्युच्यते तत्र गायत्यादि जगत्य- न्तानि सप्त छन्दांसि जानीयादिति सूत्रमित्यालोच्यते तदा तावन्त्येव- प्रयोज्यानीति प्राप्त गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीनामेव प्रकृतत्वात्सर्वत्वमिहा. धिकारिकम् । अतएव धातवीयायामप्येतचितयमेव सर्वाणि छन्दांस्य- तस्यामिष्टयामनूचानीत्युक्त्वा त्रिष्टुभो वा एतद्वीर्यमित्यादिना त्रिष्ववे- तरचतुष्टयरूपतासम्पादनार्थी स्तुतिरुपपद्यते ॥ सू० अभीक्ष्णम् ॥ ३॥ बहुयाजिपदेन यागबाहुल्यप्रतीतेर्बहुयष्टैव ग्राह्यः । सहस्रदक्षि- णयागकर्तपि सहस्रद इति प्रयोगदर्शनाद्बहुदक्षिणपोण्डरीकादियाजी वा ग्राह्य इति प्राप्ते ऐष्टिकपाशुककर्माण्यपेक्ष्य सोमस्येतिकर्तव्यताबाहुल्या- विश्वसृजामयनान्ताखिलविकृत्यनुगतत्वाच्च सोमयाज्येव बहुयाजी । - ·१०८ जैमिनीये संकर्ष भाट्टदीपिकायाम् अत एव यो ब्राह्मणो बहुयाजी स्यात्तस्य कुम्भ्यां रहीयादिति विधाय स हि गृहीतवसतीवरीक इति विवरणमुपपदाते ॥ सू० अनान्नानात् ॥४॥ सामिधेन्युत्तरं पठामानानां निविदामग्निसमिन्धनार्थत्वात्सन्ता- विधिः प्रवृत्त्या कार्यापत्त्या च तत्रापि प्रवर्तते । सामिधेनीनां स्वरूपे सन्तानस्यानर्थक्याग्निमिन्धनद्वारा दार्शिकापूर्वसाधनत्वस्योद्देश्यता- वच्छेदकत्वाच्च । अत एव द्वयं वा इदं सर्व छन्दस्कृतं चाछन्दस्कृतं च तेन सर्वेणाग्नि स्तावानीति श्रुत्या ऋचामनृचां चैकधर्मावच्छिचत्वं बो- ध्यते । तेन यवेषु प्रोक्षणमिव निवित्स्वपि सन्तानः स्यादिति प्राप्ते क्रमै- कनियामिकायाः प्रवृत्तेरिहाप्रवृत्तरेकप्रकरणे कार्यापत्त्यभाषात्सामिधेनी- भिरिष्या निर्विद्विरुपस्तुति कार्यभेदश्रवणात्स्तुत्यर्थत्वे वा शूरत्वचित्र- त्वादिगुणभेदेन रथन्तरबृहतारिव स्तुतिवैलक्षण्येन द्वारभेदात्तासां सप्त- पदानि समस्यावस्येदथ चत्वार्यथ चत्वारीत्येवं प्रतिनियतनिर्देशन धर्म- भेदविधानाच्च न विदां सन्तानः ॥ सू० वरणार्थ वा ॥५॥ आसीमम जानु' होतारं वृणीत इत्यत्र विधीयमानमूर्ध्नजान्या- मनत्विक्संस्कारद्वारा प्रकरणधर्मः । वरणस्यैव वायं धर्मः । होपदं च वहनसाधनत्वात्विक्परं । तेन सर्वेषां त्रियमाणानाम जान्बासमिति মান নানা নূযীন সুমি মানযোৱানৰামলাকাননিষ্টি- होतृवरणविधानाव सर्वविवरणधर्मः ॥ सू० अध्वर्युः ॥ ६॥ होतृप्रवराध्वर्युप्रवरयोः क्रमेण मन्त्रपाठः ब्राह्मणपाठस्तु शाखाभे- देन क्वचिद्विपरीताऽपि दृश्यते। तथाऽप्यध्वर्युप्रवर एव पूर्वः स्यात् । मन्त्र- लिङ्गोपोटुलितब्राह्मणपाठस्य मन्त्रपाठाट् बलवत्वात् । ब्रह्मण्वदाचवन- । । १ "ऊध्वंजुम्" इति "ग" पुस्तकपाठः ।।

·षोडशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १०९ दिति मन्त्रे वहेर्लेटि सिपि रूपेणावाहनं कुर्यादित्यावहनस्यासिद्धत्वेन मानात् । आवहनोत्तरमस्य मन्त्रस्य बाधितार्थतापत्तेरिति प्राप्ते मानुषेण होत्रा देव होतारं प्रत्यावहति प्रेषमात्रेकृतेऽपि तदात्वएव देवास्तेना- हुताइत्यत्र मानाभावेनाग्निष्कृतदेवतावहनस्याधुनाऽसिद्धत्वाभिप्रायेण मलिङ्गापपत्तर्मन्त्रपाठानुसारेण होवृप्रवर एव पूर्वः ॥ सू० आवह ॥७॥ अग्नेनेमिर्दैवांस्त्वम्परिभूरस्यावह देवान्यजमानायेति मन्त्रे श्रुतमा. वाहनसमस्तदेवतानां स्यात् । त्वष्ट्रादीनामपि देवतात्वात्माकरणिक- स्वाच्च । सविधानेन विशेषपरत्वेत प्रयाजानामेव प्रथमिज्यमानत्वात्त- देवतापरमिति प्रयाजलोपे मन्त्रलाप इति प्राप्ते ब्राह्मणानावह चैत्र मैत्रं यजदत्तञ्चति लौकिकवाक्ये सामान्यवाचिनोऽपि ब्राह्मणपदस्य चैत्रादि- मात्रपरत्वप्रतीतेरग्निमग्न भावहेत्त्यायुत्तरवाक्येषु कीयमानानामेवैतदा- वाहनं न सर्वेषाम् ॥ सू० श्राहवनीयः ॥८॥ अग्निमग्न अावहत्यत्र वाझत्वं वाहकत्वं चैकस्यैव प्रतीयते । उभयोरग्निपदेन व्यपदेशात् । युक्तं चैतत् । स्वं महिमानमावहेति स्वाभित्रस्य स्वमहिम्नः स्वेनैव वहनप्रतीतः। स चोभयात्मकोऽग्निराग्नेया- ज्यभागदेवतारूप एव । यदग्निमग्न अावहेत्याह तदानियाज्यभागायाग्नि- मावाहयतीति श्रुतेरिति प्राप्ते वहनकर्तृकर्मत्वयोरेकस्मिन्विरोधात्स्वमहि- मपदस्यापि कौषीतके वायुपरत्वेन व्याख्यानात्सामिधेनीभिरिष्ट्राग्निमु- पस्तुत्याग्निमानावहेति श्रवणादाहवनीयरूपः प्रत्यक्षोऽग्निरेवावोढा । तेनाहवनीयभेदेऽप्याहितस्यैकत्वादोपाधिकद्वित्त्वस्याप्रयोजकतयाऽऽम- न्विते वचनोहाभावेऽप्यवभृयेऽग्निमापयावहतेत्यादिरूहः ॥ सू० अग्निहोत्राय ॥६॥ यदग्नि होत्रायावाहयति स्विष्टकृतं तदावाहयतीति श्रुत्या होत्रा- र्थमोहमानोऽग्निः स्विष्टकट्यागदेवतारूपः स्विष्टष्टद्गुणकोऽग्निरेवेत्यव- ३०६ ·११० जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम् गतं यदाहवनीये जुहोति तेन सोऽस्याभीष्टः प्रीत इति श्रुत्यन्तरे चाहव- नीये आहुतिसंयोगादिष्टः प्रीतश्च भवतीत्यवगमात् स्विष्टकतत्वमाहव- नीयाग्नेरेव प्रतीयत इत्येकस्यैवावाढत्वमोह्मत्वञ्चेति द्वयमपि सम्पनं । तच्चौपाधिकभेदाङ्गीकारेणापि सूपपादमित्याहवनीय एव स्विष्टकाद- ग्निरित्यवभृथेऽग्निं होत्रा यावहेति निगदोप इत्यहः। यत्तु भाष्ये देवता- वोढुर्ह व्यवोढुश्चैकत्वेनावहनहव्यवहनाभ्यां स्विष्टकृयागसम्बन्धादसति- स्विष्टक्षति सर्वहुते देवतावाहनस्यैव लोपइति । तत्र । तत्तदेवतावाहने तत्तयागानामेव प्रयोजकत्वात् । स्विष्टदेवतावाहने हव्यवहनस्यैव प्रयो- जकत्वात् । स्विष्टकृयागलोपेऽपि तत्तत्प्रयोजकलोपाभावेन देवतावाहन- लोपायोगादिति प्राप्नेऽभीत्युपसर्गयोगादिषिधातोरिच्छार्थक्रानिष्पन्चेष्टश- ब्दार्थकर्तृत्वस्याहवनीयउपपादनेऽपि सूपसृष्टयर्याजधातुनिष्पवस्विष्टशब्दा- भेदादेकस्यैवीपाधिकभेदाङ्गीकारणोभयनिर्वाहकोपाधेर श्रवणादाहवनीया. दन्य एवाग्निः स्विष्टकृत् ॥ सू० स गार्हपत्यः ॥ १०॥ स आहवनीयादन्यत्वेन निश्चितो देवतारूप एव कश्चिदग्निः स्यात् । स्विष्टकरणे देवताया एव सामादिति प्राप्त गार्हपत्यः स्विष्ट- कृद्धवतीति वचनात्तस्यापि कतिपयाहुतिसंयोगेन स्विष्टकतत्वसम्भवाद्गा- हपत्याग्न्यधिष्ठातृदेवताविशेष एव स्विष्टकृत ॥ सहामाय ॥ ११ ॥ स चाह्ममानो होमार्थमेव । होत्रशब्दस्य होमपरत्वात् । कति- पयहोमाधिकरणत्वस्य तत्रापि सत्त्वात् । यस्मिन्नेवैतदग्नावाहुतयो हूयन्त इत्यादिना होमार्थत्वश्रवणाचेति प्राप्ते होतुः कर्म होत्रं तच्च हव्यप्रापणं । हव्यावह यविष्ठ याते अटा यथा वो येन पथा हव्यमावो वहानीत्यादिन्नलिङ्गेन तथा निर्णयात । होचायेति ताद- येचतुर्था च हव्यवहनप्रयोजनकत्वातीतः । अतः शंघन्तासु पत्रीसंया. जाभावेऽपि भवेदेवाग्निहोत्रायेति निगदः ॥ ३१० ·षोडशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १११ ।। सू० होत्रीयष्टु ॥ १२ ॥ स्वं महिमानमावहत्यत्र स्वशब्दस्यात्मीयपरत्वेन सम्बोधनी- याहवनीयपरत्वावश्यम्भावात्तनिष्ठस्य होतृत्वयष्टुत्वादिधर्मनिकरस्यैव महिमरूपतया तद्धर्मविशिष्टो भवत्येतदर्थकोऽत्रिगदाहवनीयपर एवेति प्राप्तेऽथ यत्स्वं महिमानमावाहति वायुं तदावाहयति वा- युवा अग्ने स्वोमहिमति कौषीतके श्रवणाद्वायुपदस्य च वायोरग्निरित्या- दिश्रुत्या जनकपरत्वेनाहवनीयजनकगार्हपत्यपरएवायं निगदः । होतृ- त्वादिधर्माश्च देवतावाढत्वेनाहवनीय व हव्यवाढत्वेन गार्हपत्येऽपि सम्भवन्तीति न त आहवनीयासाधारणाः । अग्ने यदाविशो अध्वरस्य होतः पावकशोचेवेष्टुंहियज्वेति स्विष्टकृयाप प्रयोगात् । तस्मादेकस्यैव गार्हपत्यस्य हव्यवाढत्वेनाहवनीयजनकत्वेन चावाहनम् । आवाह्मता. वच्छेदकभेदावहतेरावृत्तिः । तेन पितृमेधे वाक्यद्वयस्यापि स्थानेऽग्निं कव्यवाहनमावहत्येक एव निगदः ॥ सू० अतूर्त्तः ॥ १३ ॥ अतूर्ती होता तूर्णिहव्यवाडिति वाक्ये हव्यवाहनालङ्गाद्गार्हपत्य एवाभिधीयत इति प्राप्ते देवेढोमन्विद्ध इत्युपक्रमे समिध्यत्वलिङ्गेन सामिधेनीभिः स्तुतस्याहवनीयस्यैवैष वादः ॥ सू० आचाग्ने ॥ १४ ॥ अग्निं होत्रायावहेत्युपक्रम्याचाग्ने देवान्वह सुयजा च यज जातवे. दइत्यत्रापि गार्हपत्यवादे प्राप्तेऽग्निमग्नावति सर्वोपक्रमे सम्बोधित- स्येहापि प्रत्यभिज्ञानादाहवनीयस्यैव वादः ॥ सू० स्वाहाऽग्निम् ॥ १५ ॥ उत्तमप्रयाजे स्वाहा ऽग्निं होत्राज्जुषाणा इत्यत्र होजायेति तादी- स्यानावानात्प्रयाजदेवताया अग्नेरेव वाद उपक्रान्तत्वादिति प्राप्ते स्वा- हादेवानाज्यपानित्यस्योत्तरपाठादेव स्थानादादनिष्टाभ्यो देवताभ्यः स्वाहा करोतीति वचनेन यत्यमाणदेवतेज्याप्रतीतेात्रादित्यनेन हव्यव- ·११२ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम हननिमित्तकत्वस्य सौविष्टकृतहवि षणे भृतिरूपे प्रतीतिसम्भवात्स्वि- ष्टकृत एवैष वादः ॥ सू० अग्निहोत्रण ॥ १६ ॥ सूक्तवाकाग्ने त्वं सक्तवागसीति सम्बोधनस्य स्वाभिमुखाव- हनीयपरत्वेन सूक्तवागसीति सूक्तवचनसंबन्धेन होतृत्वाध्यवसायाद- ग्निहोत्रणेदं हविरजुषतेत्यत्र सहार्थतृतीयया होतृकर्मसाहित्य- मात्रप्रतीतेस्तावन्मात्रस्य च तर्णिहव्यवाडित्यादाविवौपचारिकोक्राहय- नीयेऽपि सम्भवादग्निहोणेयपि तस्यैव वाद इति प्राप्ते इत्यम्भतल- तणतृतीयया स्थानाद्गार्हपत्यस्यैव वादः । सूक्तवचनसम्बन्धस्याहवनीयपर- त्वेऽपि हविजायणप्रायपठितस्य गार्हपत्यपरत्वावश्यम्भावात् ॥ सू० प्रयाडग्निः ॥ १७॥ स्विष्टकटयांज्यानिगोयाडग्निरग्नेः प्रियाधामानीत्यत्राहवनीय- स्योपक्रान्तत्वेन यक्षदग्नेरित्यत्रापि तस्यैव वादः। जातवेदाजुषतां हविरि- ति हविर्भाषणलिङ्गेन गार्हपत्यस्य पृथनिर्दिष्टत्वादिति प्राप्ते स्यानादेव गार्हपत्यस्यैव वादः तस्यैव सोऽध्वरेत्यनेन प्रकृतहविजोषणाभ्यनुज्ञार्थ- पुर्निर्देशोपपत्तेः ॥ सू० अग्निदेवः ॥ १८ ॥ अध्वर्युप्रवरनिगदेऽग्निदेवो होता देवान्यक्षदित्यत्र होत्यष्तृत्व- यस्भयसाधारण्यादनियमे प्राप्ते उत्तरत्र ब्रह्मण्वदा च वक्षदित्यावोढ़- त्वलिङ्गादाहवनीयवाद एव ॥ सू० अग्निहींता ॥१६॥ सुगादापननिगदेऽग्निहोता वेत्वित्यत्राप्यनियमे प्राप्तेऽग्निहाते- त्याहाग्नि देवानां तं वृणीते इत्युक्त्वा यो ऽग्निं होतारमवृथा इत्याहव. नीयं पुनर्वृणीत इति श्रवणात्पुनरित्यनेन पूर्ववृत्तस्य होतुरग्नेराहवनीयत्त्वं गम्यते । ज्वलनस्य देवतायाश्च परस्पराभेदेन बहुशो व्यवहारदर्शनात् ॥ इति सङ्कः भाटदीपिकायां षोडशस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ होत्रकाध्याये निगदपादोऽयम् ॥

·षोडशाध्ायस्य तृतीयः पादः । ११३ अथ षोडशाध्याये तृतीयः पादः । सू० इमे वयम् ॥ १॥ सुगादापनमन्त्रे शाखाभेदेनेमे वयं स्मो वयमिति पाठी द्वावपि विनिन्दय वेत्तु प्रावित्रमित्येव ब्यादिति विहितं । तथा नमस्यामनमस्या नित्यंशोऽपि शाखाभेदेन प्रथमतो मध्यतोऽन्ततश्च पठितः तनादाद्वयं विनियान्तत एव ब्रूयादिति विहितं । तत्र निन्दाया विहितस्तुत्यर्थत्वेन विकल्ये प्राप्त निन्दितस्य गिरापदवकमान्तरे सावकाशत्वायथाविधान- मेवानुष्ठानम् । आपादितयोरामातयोर्विकृती विकल्पार्थत्वमिति भाष्ये विकृतिशब्दो ब्रह्मयज्ञादिपरो नेयः ॥ सू० वषडित्येके ॥२॥ वाडिति वषट् करोतीति सामान्येन विधाय वर्षाडत्येके वोक्षा- डित्येके षडित्येके वातडित्येक इति कल्पान्तराणि विधाय वडिति ब्राह्मणस्य वषट् कुर्याद्वौषडिति राजन्यस्य वाताडिति वैश्यस्य पडिति शूद्रस्यति निमित्तसंयोगेनाप्याम्बातम् । अत्र पञ्चानां तुल्यवद्विकल्पः ब्राह्म- णस्येत्यादयो ऽवयुत्यानुवादा इति वृत्तिकृतां पक्षे प्राप्ते भाष्यकार आह । ब्राह्मणादिवाक्यानां वैयर्यस्यायुक्तत्वादहस्पतिसव-राजसूय-वैश्यस्तो- मेषु क्रमेण त एव शब्दा नियताः नैमित्तिकैरन्येषां बाधात् । नित्यस्या- वशिष्टानां वषट्काराणां चान्यत्र तुल्यवदेव विकल्प इति । वस्तुतस्तु एतत्पनेऽपि ब्राह्मणादिशब्दानान्तत्तन्मात्राधिकारिककर्मविशेष लक्षणाय- तेस्तत्कर्तृककर्म सामान्यसम्बन्धस्यैव सप्तदश वैश्यस्यत्यादाविव प्रतीतस्य बाधापत्तिः । अतो नैमित्तिविधिभिः सामान्यतो विहितानामुपसंहारः । अनुपसंहृतानां तु पक्षाणां सर्वकर्मसु सर्वेषां विकल्यः । शूद्रशब्दस्तु त्रैव. र्णिकातिरिक्त लाक्षणिकः सविषादादिपरस्तान्त्रिककर्माभिप्रायो वा ॥ ।

·११४ जैमिनीये संकर्ष भाट्टदीपिकाम् सू० सन्ततम् ॥ ३॥ याज्यया यजति वषट्कारण प्रदीयत इति विधिभ्यामुभयोः प्रदा. नार्थत्वावगतेरेकार्थत्वादृगजुषाणाधिकरणन्यायादिकल्पः ततश्च सन्तत- मृचा वषट्टायमिति विधावनवानसन्तानयोर्विधानायोगादेकश्रुतिरूपः स्वरविशेष एव सान्तत्यं । यज्ञकर्मण्यजपन्यसाविति स्मृतेः । एक- श्रुतित्वं च तदन्तर्गताक्षराणामेकजातीयस्वरकत्वं । तच्च यथा याज्यायां तथैव वषट्कारे इत्यर्थः। उच्चैर्वषट् करोतीति श्रुत्या "उच्चस्तरां वा वष- टकार इति स्मृत्या च विहितयोर्वैकल्पिकस्वरयोस्तु नैकश्रुत्या सह विरोध इति प्राप्ते याज्यावषट्कारोभयोद्देशेन स्वरविधी वाश्यभेदात्सन्तानस्यै- वायं विधिः । न च विकल्पितयाः सन्तानासम्भवः । एतद्वलादेव समु. च्चयस्यापि लाभात । कथमन्यथा याज्याया अधिवष्टुरोतीति याज्याव- षटारयोः क्रमविधानं सङ्गच्छेत । एकश्रुतिस्तु समानबदृचा वषट्करोतीति वचनान्तरात्सेत्स्यति । सू० अवगूर्य ॥ ४ ॥ आगः शब्दस्येवावगूर्यत्यस्यापि येयजामहवाचित्वादवगूर्य वषरो तीति वचनेन तदानन्तर्यस्य वषट्रार कण्ठरवेण विधानाट्याज्यावषटारस- मुच्चयपक्षस्य च ज्ञापसिद्धत्वेन निरपेक्षप्रदानार्थत्त्वबोयविकल्यादुर्बल- तया चासार्वत्रिकताया एव वक्तव्यतया यदा समुच्चयस्तदा याज्याध्वं वषट्कारः यदा केवला वषट्रारस्तदा ये यजामहव्यवहितोत्तरमेव प्रयोक्तव्य इति प्राप्त किञ्चिद्व्यवधानेऽपि भुक्त्वा गत इत्यादौ लोके पुरोऽनुवाश्या- मनच्य याज्यया जुहोतीति वेदेोपि स्वाप्रत्ययप्रयोगात्समुच्चविकल्पयो- विकल्पकल्पनस्यात्यन्तजघन्यत्वादुत्तरकालतायामेवावगूर्येति ल्यप । वस्तु- तस्तु प्राधानावधानयोरानयनावनयनयोराहारावहारयोरुपसर्गभेदेना- भेदस्य बहुशो दर्शनादवगारणस्य बधाध्यवसायपरत्वेनान्यत्र प्रयोगा- दिह तदसम्भवेऽपि लक्षणयोच्चैरुच्चारणाध्यवसानमेवार्थः ॥

·घोडशाध्यायस्य तृतीयः पादः । ११५ - सू० यं कामयेत ॥५॥ वषट्कारमेव प्रत्याबायते । यं कामयेत प्रमायुका स्यादिति नीचे- स्तरां तस्य याज्याया वषट् कुर्यादित्यस्यान्ते उच्चैः क्रौञ्चमिव वषट् कुर्यात्स्वर्गक्रामस्येति श्रुतौ द्वापि काविधी कुर्यादिति लिश्रुतेर विशे. पात् । दीर्घरोगसन्तप्तस्य प्रत्याख्यातभिषक्रियस्य मरणकामनाया अपि सम्भवात् । अन्यथा तादृशस्यात्महननविधेः स्मृतिषु वैयापत्तेः । सर्वस्वारादिनीतकर्मस्वपि मरणकामाधिकारिकतादर्शनात । पुरुषाभि- प्रायाणां विचित्रत्वात् । वस्तुतस्तु यः प्रमायुकः स्यामित्यानुक्त्या होतृगत एवैष कामः प्रतीयते । स च द्वेष्ये यजमाने सम्भवत्येव । अत एव ऋत्विगाचार्यो नातिचरितव्याविति स्मृतिरपि दृष्टार्था सती युज्यते । न चादधीतेत्युपग्रहविशेर्षावरोधः । यस्मिन् जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव स इति श्रुत्येव क्वचिदपवादस्यापि सम्भवात् । अत एव प्रउगशस्त्रे सप्तदेवताः शंसतीति सप्तानां वृचानां शंसनं होतुर्विधाय स यजमानस्य पापभद्रमाद्रियतेनि हस्माह योऽस्य होता स्यादित्यत्रैवैनं यथा कामयेत तथा कुर्यादित्युपक्रम्य यं कामयेत प्राणेनैनं व्यर्धयानीति वाय- व्यमस्य लुब्धं शंसेदृचं वा पदं वातीयादित्यादिना तृचभेदेन तत्तद्गतप- दादिलोपेन यजमानस्य प्राणादिसप्तकातृकाम्यमानाप्रतिपादितोप- पदयते । तस्मात्प्रधानफलमंडाफलं वा यजमान तदितरसाधारणं यथावचनं स्वीकार्य । प्रकृते च होतृपदावणेऽप्यतरेयब्राह्मणे प्रउगसजातीयस्यैव वाक्यस्य श्रवणाडोतुरेवायं काम्यो विधिरिति प्राप्ते ऽनवधिकदुःखरूपस्य मरणस्य सर्वथाऽनिष्टत्वेन तदधिकतदेकजन्यफलान्तराभावेन तस्य नान्तरीयकत्वाभावाच्च सर्वस्वारमरणादा साधनान्तरकथनाच्चाविचि. कित्स्यरोगवतां मरणविधेरभ्यनुज्ञामात्रत्वाच्च न यजमानस्य कामः सम्भ- वतीति स्वर्गकाविधेरयमर्थवाद एव । जतिलवाक्यादाविव विधिप्रत्य- यस्याविधायकत्वात् । विषं भुंत्व मा चास्य सदनि भुया इति लौकिक वाक्येऽपि पूर्वविधैरुत्तरवियुपपादकतयैक्रवाक्यतादर्शनात् । नापि होतु: कामः अनन्यथासिद्धापवादादर्शनात् । प्रउगशस्त्रेऽपि यम कामयेत ·जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् सर्वैरेनमङ्गः सर्वेणात्मना समर्धयानीत्येतदेवास्य यथापूर्वमृजुक्लृप्तं शंसे- दिति विधेरर्थवादत्वेनैव सप्तवाक्यानामुपपत्तेः ॥ सू० यस्यै ॥ ६॥ यस्यै देवतायै वषट्कुर्यात्तां ध्यायेदिति विहितं देवताध्यानम- विहितकालनियमेन यदा कदाचन कुर्यादिति प्राप्ते जातमलिना यहाति जातमभिप्राणितीत्यादौ जननाव्यवहितोत्तरकालस्य सामर्थ्यनापि नियमनदर्शनाद्देवतार्चनविधौ ध्यानस्य प्राथमिकदर्शनादृषट्कारात्यर्वमेव देवताध्यानं । वस्तुतो यस्यै देवतायै हविर्गहीतं स्यात्तां मनसा ध्याये- दृषट्करिष्यन्साक्षादेव तदेवतां प्रीणातीति वचनान्तरेणैव कालनियमः। सू० एवं वा ॥ ७॥ कान्तां ध्यायनास्त इत्यादौ तद्पध्यानस्यैव प्रकृतेऽपि देवतारूप- ध्यानविधिः । अर्थवादेषु देवतारूपानानात् । विध्यतितघृतादिनियमांशे तस्य प्रामाण्याच्च । देवतायाः फलदातृत्वं स्वरूपेण कमाइत्वं च धाणां तत्प्रयुक्तता चेत्येत्रितनिरासेनैव सामज्जस्ये वियहनिरासस्य देवताधि- करणार्थत्वाभावात् । तथात्वे तिर्यगधिकरणे तेषामनधिकारसाधनमन- र्थक स्यात् । असदेव वा रूपमीदृशविध्यतितार्थनियमनार्थतयोपदिश्यते इत्यपि सुवचं । न च शब्दद्वारेणैव देवतायाः काङ्गतया शब्दस्यैव मानसमुपनीतभानमङ्गत्वेन विधीयत इति वाच्यं । यदि मनसा याति तद्वाचा वदतीति व्याप्या याज्यानुवाक्यान्तर्गतदेवताशब्दो- च्चारणतः पर्व नियमतस्तत्सत्त्वेन तस्याविधेयत्वादिति प्राप्ते सर्वत्रापि प्रथमोपस्थिते शब्दे कार्यस्यासम्भवादेव हि तदर्थपर्यन्तानुधावनं । नच प्रकृते तदसम्भवः । सङ्कल्पपूर्वकशब्दध्यानविशेषस्येह विधेयत्वात् । या- ज्योच्चारणपनियतशब्दध्यानस्य होतुः सत्त्वेऽपि हविर्यहणाव्यवाहि- तोत्तरकालं यजमानस्यैतद्विधिसार्थक्यात् । तस्माद्देवतारूपः शब्द एव- । - ध्यातव्यः । HI ·घोडशाध्यायस्य तृतीयः पादः । ૧૭ - सू० वषट्कृत्य ॥ ८॥ क्वचिच्छाखायां वषट्कृत्यापान्यानिमिषदपानेनैव प्राणं दधाति निमेषेण चक्षुरिति श्रुतै वषट्कृत्य प्राण्यादथापान्यादथ निमिषैदिति तु शाखान्तरे । तत्र शाखाभेदेन केषांर्चािधिद्वयं केषां चिद्विधित्रयमेत- दिति प्राप्ते ऽपाननार्थवादस्यापानवियुत्तरमेव युक्तेऽपि पाठेऽपान न- मेषविध्योरुत्तरमर्थवादद्वयश्रवणेन वकृत्येत्यस्य निमेषविधावण्यनुषङ्ग- प्रतीतेरपाननिमिषयोर्वषट्काराव्यवहितोत्तरकाल एव प्राप्तो शाखान्तरे वषट्कारोत्तरं प्राणनस्यैकस्यैव विधिः इतरयोः क्रमार्थमनुवादः ॥ सू० न व्यपवदेत् ॥ ६॥ याज्यां चानुवाक्यां चान्तरान व्यपवदेदाझपवदेशज्ञं विछिन्यात्य- रोऽनच्यं यज्ञस्य सन्तत्या इति श्रुतौ पुरोऽनुवाश्यातः पूर्व वाग्व्यवहारो यज्ञसन्ततिफलको नियम्यत इति प्राप्त उत्तरकाले वाग्यमनस्य विहित. त्वात्तत्मागभावस्य तत्स्ययाऽयं वादः ॥ सू० सहोत्तमेन ॥ १० ॥ स्वाहा देवा आज्यपा जुषाणा इत्युत्तमप्रयाजयाज्यायां श्रुतं यद्यपि देवां प्राज्यपां मावहत्यावहनमन्त्रैः प्रयाजानुयाजदेवता मिलित्वा कीर्तिताः । यदे॒वां प्राज्यपां आवाहयति प्रयाजानुयाजांस्तदावाहयतीति श्रुतेः । तथाऽपि तं स्वाहाकारण प्रयाजेषु समस्यापर्यावति श्रुत्या यज्ञसमा- प्लेरिव कीर्तनादादनिष्टाभ्योदेवताभ्यः स्वाहा करोतीति श्रुत्यन्तराच्च प्रयाजानामिष्टत्वेनानिष्टानामनयाजदेवतानामेवेदं कीर्तनं । तेनातिथ्या- यामस्यांशस्य लोपः । अपहियर्दिवचनान्ताहश्च । अस्तु वाऽनिष्टत्वा- विशेषेणोत्तमप्रयाजदेवतायाअष्टाभिधानमित्यातिथ्यायामेकवचनान्त ऊ- हएवेति प्राप्ते उत्तमप्रयाजस्याग्न्येकदेवताकत्वेन यदनिष्टाभ्य इत्यर्थ- वादस्याज्यभागादिदेवतापरत्वेनाप्युपपतमान्त्रवर्णिकदेवताकीर्तनस्य स्म- । ।

·१९८ जैमिनीये संकर्ष भादृदीपिकायाम् रणरूपसंस्काराधायकत्वेन तस्य चेष्टानिष्टसाधारण्येनाविस्मरणफलकत्वे. नावाहनमन्त्रवैलक्षण्यायोगेन प्रयाजानूयाजदेवतानां सर्वासामभिधानम् ॥ सू० जुषाणः ॥ ११ ॥ आज्यभागयोर्जुषाणो अग्न आज्यस्य वेतु । जुषाण: सोम प्रा. ज्यस्य हविषो वेत्विति निगदरूपी याज्यमन्त्री श्रुतौ । भूयूपावेकेषां जुषाण याज्यौ भवतः ऋष्याज्यो भवतः सहविषो भवतामहविषा भवत इति च विधयः । तत्र ऋजुषाणयोर्विलक्षणार्थप्रतिपादकत्वेन कार्य- भेदात्समुच्चयः । सहविष्काहविष्कयोस्तु पदमात्रसदसद्धावकृतभेदेऽपि प्रतिपादयाभेदादुत्तमप्रया जयाज्यायां हविःपदस्येव विकल्पः कार्येक्या- दिति प्राप्तेऽर्थप्रतिपादनरूपद्वारभेदेऽपि मुख्यविशेष्यभूतप्रदानप्रकाशनरू- पकार्यकत्वादृग्जुषाणनिगदयोर्विकल्पः । याज्यावषट्कारयोस्तथात्वेऽपि वाचनिकः समुच्चय इत्युक्तं । हविःपदविषये त्वहविः सहविःपदयो: समिघृतन्यायेनोक्तयोरेव निगदयोः प्रयोगसम्भवादनुवादमात्रम् । उत्तम- प्रयाजे तु शाखान्तरीयं हविःपदरहितं निगदांशमनदयाग्नाज्यस्य व्यन्त्विति हैक आहुन तथा कुर्यादिति निषिध्य विनिन्दय तस्मात्स्वा. हादेवा आज्यपा जुषाणा अान आज्यस्य हविषो यान्त्वत्येव बयादिति निगमनादुदितानुदितहोमवद्विकल्पः । प्रकृते तु हविष इत्युत्तरमाहेति वचनान्तरेण व्यवस्थापनाव सहविषावहविषा इत्यनयोर्विधित्वम् ॥ सू० गायत्री ॥ १२ ॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे गायत्रीपुरोऽनुवाक्या भवति त्रिष्टुव्याच्या त्रि- पदापुरोऽनुवाक्या भवति चतुष्यादा याज्या । पुरस्ताल्लक्ष्मापुरोऽनुवाक्या भवत्युपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्या । मूर्धन्वती पुरोऽनुवाश्या भवति नियुत्वती- याज्येत्येवं जातीयकानि बहूनि वाक्यानि अयन्ते । अग्निर्मधंत्येषर्क त्रिपदा गायत्री प्रथमपादण्व देवतापदवती मर्धपदवती च। भुवोयजति तु चतु. ष्पदा त्रिष्टुप् उत्तरार्धदेवतापदवती नियुत्पदवती च । एवमन्या अप्पृचो य- ।

·११९ - - घोडशाध्यायस्य तृतीयः पादः । थासम्भवं वर्तन्ते । तेनैनयोरेव क्रमप्रकरणाभ्यां प्राप्ताङ्गताकयोचोः स्ता- वकानि नित्यानुवादरूपाणि वाक्यानीमानीति प्राप्ते क्रमादिना तत्ता- क्तित्वस्याङ्गतावच्छेदकत्वेन बोधितस्य बाधेन गायत्रीत्वादिधर्माणाम- ङ्गतावच्छेदकत्वबोधनेन सार्थक्यसम्भवेन केवलं नित्यानुवादः । तेन भा- वनासंस्पर्शन विवक्षिततयाऽर्थिकत्वाभावेन चोदकतस्तेषामतिदेशे यस्यां विकृतावेतद्विरद्धा च आवातास्तत्रोपदेशेनैवातिदेशबाधः । यास्त्वना- बातयाज्यानुवाक्याका विकृतयस्तत्र सति सम्भवे अानीयमाना चश्चा- दकातिदिष्टधर्मका एवानेया इति सिध्यति, तेन धर्माणां विकृती सम्भ. वत्समुच्चयो यथायथं बोध्यः ॥ सू० गायत्र्यौ ॥ १३ ॥ दर्शपूर्णमासयोरेव गायत्र्यौ संयाज्ये ब्रह्मवर्चतकामस्य त्रिष्टुभौ वी- र्यकामस्येत्यादि श्रुतं । पिप्रीहि देवानग्ने यदोत्यनयोस्त्रिष्टुभानित्यव- दाम्बातत्वेन केवलकाम्यप्राये तयोर्विशिष्य पाठाभावेन च तादृशावचा. वन्ये वीर्यकामस्यागमयितव्ये इति प्राप्ते त्रिष्टुप्छब्देनापि द्रव्यवचनेन सनिहितयोचोः परामर्शसम्भवात्संयोगपृथक्त्वेनोभयार्थता ॥ सू० अनुष्टुभी अयाट् ।। १४ ॥ स्विष्टान्निगदे अयाड्देवानामाज्यपानां प्रियाधामानीत्यंशेन प्रयाजदेवता एवाभिधीयन्ते तासामेवेष्टत्वात । यदनिष्टाभ्यइत्यस्या- र्थवादत्वेनाविवक्षितार्थत्वेऽपि मन्त्रस्य तथात्वायोगात । अयाडिति भूतार्थकलकारश्रवणाद्वाक्यगम्यार्थस्य लिङ्गेन बाधादिति प्राप्ते सर्वकालेष्व. पि “छन् स लुङ्ललिट” इति विधानदर्शनादिष्टानामनिष्टानामपि स्म- रणसंस्कार्यत्वस्याविशेषात्प्रयाजानयाजदेवतानामुभयासामभिधानम् । अत एव यदयाङ्देवानामाज्यपानाति तत्मयाजानयाजानामिति शाखान्त- रीयं वचनं न्यायसिद्धानुवादकमुपपाते । तस्मादप्रयाज उदयनीयेऽपि न तल्लापः ॥

·१२० । जैमिनीये संकर्ष भाट्टदीपिकायाम् सू० अनवानम् ॥ १५ ॥ अनुयाजान्प्रकृत्यानवानं यजतीति श्रुतं । शाखान्तरे चोत्तमेनावा- न्यादिति श्रयते । तत्रानुयाजत्रयसामान्येन प्राप्तस्यानवानस्योत्तम उप- संहार इति प्राप्ते उत्तम इति वाक्य त्यानुवादकत्वेन विशेषविधित्वाभा- वानोपसंहारकत्वं । सत्रेऽप्यनुवादपदमनुवर्तयितमिति भाष्यकारः । वहिनराशंसयाज्ययोरल्याक्षरत्वेन तावन्मोऽवानस्य कादाचित्कत्वेन प्रा- प्तावनवानोच्चारणं नियम्यते । स्विष्टकृदनुयाजयाज्यायास्त्वतिदीर्घत्वा- न्मध्येऽवाननं नित्यमेव प्रसक्तमतस्तस्य प्रतिषेधः । तेनानयोभिचविषय- त्वाद्विधिप्रतिषेधरूपत्वाच्च नैकेनान्यस्योपसंहारः । एवं सत्यपि प्राणा- भ्यासशालिनो दीर्घयाज्यायामपि कदाचिदवाननस्याप्राप्तिरप्यस्तीत्येताव- मात्रेण पाक्षिकी प्राप्तिमादाय परिधौ पत्रियुज्जीतेति विधेरिव नियम- विधित्वं तृतीयानयाजांशेऽपि सम्भवन निरस्तुं शक्यम् । अतएव सहदवा- न्यादेवमण्यनवानमिति न्यायसिद्धस्यैव गौणानवानस्य कण्ठतोऽनुवादेना- नवानं यजतीति विधिगतानवानपदं गौणमुख्यसाधारण्येन व्याचक्षाणा श्रुतिरनयाजत्रविषयकत्वं विधरनुमन्यते। अतस्तेनैव सिद्धौ प्रतिषेधोऽनु वादत्वान्नापसंहारक्षम इत्याशयः ॥ सू० उपांशु ॥ १६ ॥ पत्नीसंयाजेषपांशुयाजे चोपांशु यजतीति विहितमुपांशु यजतीति विहितमुपांशुत्वं साक्षामागेऽसम्भवात्तदङ्गमन्त्रेष्वविशेषात्सर्वेषु निविशत इति प्राप्ते प्रषार्थादिप्रतिपत्त्यर्थत्वेनाश्रुतप्रत्याश्रुतप्रणववषट्कारादिभिन्न- मन्त्रेष्वेव वस्तुसाम दुपांशुत्वम् ॥ सू० आज्येडा ॥ १७ ॥ औषधेडाया इव आज्येडाया अपि प्रकरणे पाठात्माकरणिकसर्वयागानामा- ज्यसापेक्षत्वेन तत्संस्कारकत्वात्तद्वारेयं सर्वेषाममिति प्राप्ते येनाज्येन पत्नीसंयाजा इष्टास्तच्छेषेणैवाज्येडायाः कथनात्तस्यैवाज्यसंस्कारद्वारा पनी- - ·घोडशाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२१ । संयाजमात्राङ्गम् । एवमौषधेडाप्याग्नेयादीनामेव । तेन विडान्तेषु ना- ज्येडा॥ सू० पराचीम् ॥ १८ ॥ इडामेव प्रकृत्य यं कामयेतापशुः स्यादिति पराची तस्येडामुपहुयते। यं कामयेत पशुमान्स्यादिति प्रतीची तस्येडामुपहुयत इति श्रुती प्रत्यक्- छब्देन प्रत्यङ्मुखता कर्तुरुच्यते । एवं पराक्छब्दोऽपि समुखं प्रत्युपडयत इति वचनान्तरादिति प्राप्तऽभ्यासानभ्यासवचनावेतो शब्दौ । पराची: सामिधेनीरन्वाह पराबहिष्पवमानेन स्तुवत इति प्रयोगात । यदिडोप- हूति तत्पराची यदुपहूतेति तत्प्रतीचीत्यामानाच्च । अभ्यासस्तु इडो. पहतोपहूतेत्येक इत्यादिनाऽनेकविधो यः प्रतीयते तस्यायं प्रतिषेधः । मुखं प्रतीति तु मुखमितामवस्थापदित्यर्थकम् । इष्टकानां तु मुखा- सम्भवादशब्दत्वाच्च कर्तुमुंखवाद एवानितः ॥ । । सू० चतुः ॥ १६॥ चतुरुपयत इति विधिनेडानिगदः सर्वोऽपि चतुर्वारमावर्त्तनीयः। चतुरनुवाकः पठ्यतामित्यादौ तथा दर्शनादिति प्राप्ते डोपहूति पदे एव- प्रकृत्यास्यपाठात्पदविर्षायण्येवावृत्तिः समिद्धृतन्यायेनायम्पदवादः ॥ ॥ । सू० यद् ब्रूयात् ॥ २० ॥ सूक्तवानिगदे यद् बयात्सपावसाना च स्वध्यवसानाचेति प्रमा- युको यजमानः स्यादिति विनिन्दन सपचरणाच स्वधिचरणा चेत्येव बया- दित्येवमादयो विधयः श्रयन्ते । तेषु श्रुतस्यापि गिर(पदस्य निषेधेनेरापद विधिना गिरापदघटितमन्त्रस्यान्यत्र विनियोगकल्पनवदश्रुतस्य पदस्य निषेधेन श्रुतदृढीकरणेऽपि निषेधानुमितस्याश्रुतपदप्रयोगस्य विकृती निवेश इति प्राप्ते शाखान्तरे सूपचरणा चेति पाटं विनिन्दा सूपावसानाचेत्यस्यैव विधिदर्शनादुभयोरपि प्रकृती विकल्पेन निवेशः ॥ No 7 Vol. XV. -July. 1893. wasnet ·जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम सू० यन्न निर्दिशेत् ॥ २१ ॥ आशास्तेयं यजमानोऽसाविति यजमाननामनिर्देशस्य विधिनिषे- धाभ्यां षोडाशप्रकृत्य यन्त्र निर्दिशेत प्रतिवेशं यज्ञस्याशीर्गच्छेत् यजमानो- साविति निर्दिश्यैवैनं सुवर्ग लोकं गमयतीति श्रुती नामनिर्देशस्य विधि निषेधाभ्यां षोडशिन इव विकल्ये प्राप्ते यन्त्र निर्दिशेदित्ययं नित्यानु- वादः । अनिर्देशस्यैवोत्तरत्र निन्दितत्वात् । अनिःशस्य प्रापकान्तराभा- वात् । अतो नित्यं निर्दशः ॥ सू० नाम ॥ २२॥ नामानि राहीयात् । नाम रहीयादिति च श्रुतं । यजमानस्यामु- कत्वेन ज्ञापनार्थत्वाद्बहुनामशालिनोऽपि यत्किञ्चिदेकं नाम याममता विधा बहुत्वमविक्षितमिति प्राप्ते तरचतुरक्षरनामानि कुर्यादिति विधाय सामाजिकृतीयं नाम कुर्वीततिविधिना बहुनाविधेः सोमयाजि- परत्वेनोपसंहारादितरषां द्वे एव नामनी इति स्थितिः । एतेषां च विधीनां वैयापत्तेनीमानि रहातीत्येक एव विवक्षिततड्याविधिः । एकवचनघटि- तस्त्ववयुत्याऽनुबादः। एतदुशादेवासोमयाजिनामपि यज्ञकाम इति तृतीयं नाति केचित् । नामानीत्यस्यैकत्वातिरिक्तसयापरत्वेन सुव्याख्यत्वान यज्ञकामपदे प्रमाणमिति भाष्याशयः ।। इति संकर्ष भादृदीपिकायां षोडशस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ होत्रकाध्याये नाना वषट्कारपादोऽयम् ॥ mins ·१२३ घोडशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । अथ षोडशाध्याये चतुर्थः पादः। सू० एते वै ॥ १॥ पृथुपाजवत्या धाय्ये भवतः अनुपदा वाज्यभागावित्यादयोऽना. रभ्यबादाः प्रकृती निविशेर चिति प्राप्ते पञ्चदशसयाक्षरसङ्ख्यादिविरोधा- द्वानीवधन्वत्यवरोधाच्च विकृतावुत्शष्येरन् । सू० कामेष्टिः ॥ २ ॥ अनुपदावाज्यभागाविति विकृती निर्वािशमानमपि काम्येष्टि- वे तदीयफलार्थत्वात् । अत एवादिदेशिकमन्त्रकाधोऽपि कार्योष्टषु । वस्तुतोऽनुपदसञ्जकमन्त्राणामभावात्पदं स्वस्थानमनुगताविति व्युत्पत्त्या प्राकृतावेवेत्यर्थः । एवमुक्तिश्च पौर्णमास्य मावास्याविकृतिषु वाघ्नादिव्य- वस्यासिध्या । तस्याः सर्वस्या न्यायेनैव सिद्धत्वात्रित्यानुवादोऽयमिति- प्राप्ते कौषीतके सर्वासु विकृतिषु सदन्तावाज्यभागाविति विधिभिरपो- दितानां प्राकृतमन्त्राणां प्रतिप्रसवार्योऽयं विधिः । तेन वितिषु सहन्ता वा प्राकृतो वेति विकल्पः ॥ -- - सू० वामदेवस्य ॥३॥ सन्ति वामदेवेन दृष्टाः पञ्चदशः । अगस्त्यस्य कयाशुभीयसंज्ञा अपि तावत्यः ताः प्रत्येकं प्रकृत्य सामिधेन्यः स्युयोज्यानुवाक्याश्चेत्या. स्वातं । तत्र चकारादुभयत्र सर्वासां विनियोगस्य स्पष्टत्वात्पञ्चदशा- नामृचा समुच्चयेन सामिधेनीत्वं । याज्यानुवाश्यार्थत्वेन चतसृणा- मेवातितत्वेऽप्यशिष्टानां विकल्पेन विनियोग इति प्राप्ते क्वचि- सर्वोपदेशः क्वचिदेकदेशोपदेश इति विधिवरूप्यस्यायुतत्वात्प्रथमोत्त- मावृत्त्यैव सामिधेनीषु पञ्चदशत्वसिढेरेकादशर्चश्चतस्रश्चेत्येवं विभज्य विनियोगः ॥

·१२४
।
जैमिनीये संकर्ष भादीपिकायाम
सू० य इन्द्रिय ॥ ४॥
सर्वपृष्टायां व्यत्यासमन्वाहेत्यादिना देवताभिर्व्यतिषजतीत्यन्तेन
द्वयो?याचारन्योन्यं व्यतिषङ्गं विधायेन्द्राय रथन्तरायानुब्रीति रथन्त-
रस्यर्चमनच्य वृहत ऋचा यजेदिन्द्राय वाहतायानुब्रहीति वृहत ऋचमनूच्य-
रथन्तरस्यचर्चा यजेदित्यादिना मध्ये विवृतं । तत्रैव न वृहत्या वषट् कुर्या-
दियपि प्रतिषिद्धं । तत्र बृहतीशब्दस्य द्रव्यववनत्वेन त्रिष्टुप्सं याज्या-
धिकरणन्यायेन वृहद्रथन्तरयोरेवोपस्थितत्वेन तयोाज्यात्वप्रतिषेधा.
द्विकल्प इति प्राप्त तरसङ्ख्यावच्छेदकधर्मविशेषस्य वृहतीपदवाच्यतया
तस्यैव प्रदानकरणतावच्छेदकत्वप्रतिषेधोऽयमनुवाक्यान्तिमाक्षरचतुष्टयस्य
याज्यायामध्यहनविधेरर्थवादमात्रम् । अनुष्टुभं च ह वा एतां सम्पादय-
तीतिवत् । तथा चाभित्वाशूरत्यारभ्येशानमित्यन्तमनुष्टुभमनूच्य इसुस्युष-
स्त्वामिद्धि हवामह इति पङ्क्त्या यजेत् । एवं त्वामिट्टीत्यारभ्य त्वाकाष्ठे-
त्यन्तमनुष्टुभमनच्य स्वर्वता भित्वाशूरनोनुम इति पङ्क्त्या यजेदित्यर्थः ॥
-
सू० वे याज्ये ॥ ५॥
महापितृयज्ञे तिस्र ऋचो याज्यानुवाज्यात्वेनाम्बाताः । तासु द्व.
योचोः समुच्चित्य याज्यात्वं । द्वे वै देवानां याज्यानुवाक्ये इति
प्रकृत्य परे हि देवेभ्यः पितर इति श्रुत्या देवापेक्षयाधिक्यकथनात् ।
आधिक्यं च प्रदानमन्त्रांश एव । तरेषा तृतीयतया वै प्रददातीति श्रुत्या
विवरणात् । अनुवाक्यायाज्यात्वेन क्रमप्राप्तयोर्दयोर्विनियोगे तृतीयाया
अवशिष्टायाः सविहितत्वेन याज्यायामेवोक्तलिङ्गेन समुच्चित्य विनियोग-
स्य न्याय्यत्वादिति प्राप्ते द्वे पुरोऽनुवाक्यात्वेनैव द्वे विनियोज्ये लिङ्गस्यो
भयसाधारणत्वात् । प्रथमया द्वितीयया गमयति प्रैवतृतीयया यच्छतीति
स्पष्टमेव कौषीतके विनियोगाच्च ॥
सू० उभे ॥ ६ ॥

·१२५ षोडशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । अग्नीषोमयोर्दैवतात्ववदुभयोः पुरोऽनुवाक्यात्वस्य व्यासज्यवृत्ति- तयान्ते निधीयमानः प्रणवो द्वितीयान्त एव स्यादिति प्राप्ते पुरोऽनुवाक्ये इति द्विवचनेन प्रत्येकपर्याप्नत्वावधारणात्यतिपुरोऽनुवाक्यं प्रणवो निधेयः । एतेन ऋचमुक्त्वा प्रणोत्यपरामुक्त्वा प्रणातीति श्रुतिरुपपद्यते । सू० गृहमेधीये ॥ ७॥ न सामिधेनीरन्वाहेति गृहमधीये सामिधेनी निषेधादावाहन- मपि न कार्यम् । कोषीतके आवाहविधिभ्यः परतोऽथ यत्परस्तात्सा- मिधे नीनां जपति वजो वै सामिधेन्य इति सामिधेनीपरामर्शन तदवा- न्तरप्रकरणे पाठेन तदङ्गत्वावगतेरिति प्राप्ते उभयोर्भिन्नकार्यार्थत्वेन गुणानां च परार्थत्वादिति न्यायेन परस्पराङ्गाङ्गिभावे मानाभावात्परस्ता- ज्जपविधेर्दूरस्थानुवादेनाप्युपपत्तावावान्तरप्रकरणाभावान्नावाहनबाधः ॥ सू० वाजिनाम् ॥ ८॥ वैश्वदेवे पर्वणि वाजिनेज्यादेवतानां वाजिनामप्यावाहनकाले स्विष्टकादादिदेवतानामिवाहनं कर्त्तव्यमिति प्राप्ते परप्रयुक्तद्रव्योपजी- वित्वाद्रव्यस्य चावाहनकाले जनिष्यमाणत्वेनानिश्चितत्वाविष्णोरुरु- क्रमस्यैव नावाहनम् । अत एव सवै वाजिनो नावाहयतीति लिङ्गम् । सू० कालपृथक्त्वात् ॥ ६ ॥ एतामिष्टिं निरवपदग्नये भ्राजस्वते पुरोडाशमष्टाकपालं सायं चस्मग्नये भ्राजस्वते पुरोडाशमष्टाकपालमिति विहितायां चक्षुष्कामे ष्टाग्निं भ्राजस्वतमाहेत्यावाहनं तन्त्रेण स्यात् । सम्पतिपत्रदेवताक- त्वेन प्रदानस्यापि तन्त्रेण सम्भवादिति प्राप्ते सौर्यपूर्वोत्तरत्वरूपकाल- भेदस्य विवक्षिततया तन्त्रण प्रदाने तदन्यतरबाधापत्तः । पार्थक्येनैव प्रदानादि । दधिपयसोस्तु सौविष्टकृताग्नेयपूर्वोत्तरत्वयोरबाधातन्त्रता- पपत्तिः । M

·No text on this page.

·१२७ घोडशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । अदावधि कृतिरेषाऽदान्तविहीनति दीपिकाख्याऽऽसीत् । घोड शकलाभिरधुना परिपूर्णा भाटचन्द्रिकात्वमगात् ॥ ३ ॥ आसीत् षोडशलक्षणी श्रुतिपदा या धर्ममीमांसिका। संकर्षाख्यचतुर्थभाविधुरा कालेन साजायत । गायत्री त्रिपदात्मिकेव विबुधैरददापि पापठाते । तां पूर्णामतनोच्छ्रमेण महता गम्भीरजा भास्करः ॥ ४ ॥ इति श्रीसंकर्ष भादृदीपिकायां षोडशस्याऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ षोडशोऽधायो ग्रन्थश्च समाप्तः । समाप्तं च पूर्वमीमांसाशास्त्रम् ॥ श्रीसम्बत् १९५० शुद्धाषाढशुद्वितीयाशना ।