·प्रकाशक
रसिकलाल छोटालाल परीख
मंत्री न पुरातत्त्व मन्दिर
अहमदाबाद
मुदद
शाह चिमणलाल लक्ष्मीनद
जैन माहित्यमुद्रणालय, २७० पटाशिवपेट
पुना शहर

·गुजरात
पुरातत्त्वमन्दिर
ग्रन्थावली
卐
ग्रन्थाङ ५.

·अनुक्रमणिका. A . - ३ फिमिद यक्षम् । पल ब्रह्म। ३. सत्यकामी जागाल। ४ उपभोसल कामलायन । , उपस्तिश्चामायण। ६ प्राणीवार ज्यष्टश्च श्रेष्ठश्च । ७ इन्द्रगिरीचनयोरान्मान्वेषणम् । ४ ७ २० ५ प्रह्मिमा मानवल्ल्य । किंज्योतिरवाय पुरप। जमय ब्रह्म। आत्मा वा अरे हय । १३ हनवालागि । १४ कथ सयुग्पा रंग्य । क्षनस्यन प्रशासनस । १६ तरति शोकमात्मवित् । ७ नाचिौतमुपाख्यानम् । १८ स्तब्ध वनस्तु । .९ आचार्यसकरप । २० आचार्यानुशासनम् । परा विद्या। २. यो र भूमा तदमतम । ब्रह्मण आनन्द । ४ भार्गी चारूणी विद्या । धर्मसन्धा। २६ सपरिवद ग्रहा। ७ सपनानि। ३३ ३

·(२)
1.
40
Go
२८ आत्मशुद्धि ।
२९ मन प्राणो बार च।
३० तत्वमसि श्वतस्तो।
३. तिवाद ।
३. ब्रह्मचर्यमेव तत् ।
३३ चातुर्वर्ण्यम् ।
२८ मधु।
३. गाणे सर्व प्रतिष्टिता
३६ ब्रह्म जिज्ञासा।
३७ राजयाग ।
३८ चिरार वणनम् ।
३९ ब्रह्मोपासना।
२० तदहरंप प्रमजत् ।
। गर्भ चराग्यम्।
१२ पार विद्यात्।
९३ पासना मालिन्यम ।
४ जन्म साफ्ल्यम्।
2. पर।
६०
६३
उपनिषदन्तर्गतानि सुभाषितानि
उपनिष पाठरावती-टिपर्णा ।
६५
याठिण पदार्थ यारा
-{

·किंचित् प्रास्ताविक. હિંદુ ધર્મનું મૂળ વેદમાં છે એમ જ્યારે આપણે કહીએ છીએ ત્યારે વેદ” શબ્દમાં સરિતા, બ્રાહ્મણ અને ઉપનિષદ્ ત્રણેને સમાવેશ થાય છે. તેમાએ નાના અને તત્ત્વજ્ઞાન એ જ ઉપનિને મુખ્ય વિષય હોવાથી ઉપનિષદ બહુ જ મહત્વને વિષય થઈ પડે છે. ઉપનિની ભાષા અને ત્યંત સરળ અને પ્રાસાદિક છે. દર્શનની ફરસબંધી ભાષા પેદા થઈ એના પહેલાંની આ ભાષા હોવાથી એની અંદર સ્વાભાવિક્તા સચોટતા અને પ્રિસાદ પૂરેપૂરો છે. ઉપનિષદોના ધીર કષિઓ જે નિર્ભયતાથી વિચારસૃષ્ટિમાં ઉન કરે છે, તે જોતા એમનું નિર્મળ ચારિત્ર, અખૂટ શ્રધ્ધા અને અલે- કિક વિચારસામ સહેજે જોઈ શકાય છે. ઉપનિષદમાં ઉપદેશ આપવાની પદ્ધતિ પણ અત્યંત સાદી અને અસરકારક છે. અને ઘણી વાર એકાદ સુંદર કથા, આખ્યાયિકા અથવા રૂપક દ્વારા જયારે ઋષિ કઈ પણ વાત શિષ્યના મન ઉપર કસાવવા માગે છે ત્યારે ગોળીબાર કરતા પણ તેની અસર વધારે સગેટ થાય છે. એવા ઉપનિષદોની ભાષા, તેમની વિવેચનશૈલી અને વિચારો સાથે વિદ્યાર્થીઓને પ્રથમથી પરિચય છે એ દવા જેવું છે. દુનિયામાનું જૂનામાં જૂનું મહેલામાં બહેવું અને ઉદારમા ઉદાત્ત-એવા માહિત્ય સાથે જેટલું જલદી અને સંગીન પરિચય થાય તેવું ઇચ્છવા જેગ છે. તેથી ઉપનિષદમાથી મડેલામાં સહેલો અને અત્યંત મને જ એ ભાગ શોધી કહાડી અહી આ એકત્ર કરેલ છે. આનો મોટો ભાગ મહાત્મા ગાંધીજીના રાષ્ટ્રીય વિદ્યામંદિરના વિદ્યાર્થીઓને જૂ વખતે ભણાવે છેવાથી વિદ્યાર્થીઓની શક્તિ બહાર તે નથી અને વિદ્યાર્થીઓને તે રોચક થાય છે એ અનુભવ થયો છે. આજે સમાજમા ઉપનિષદો વિષે, એ કંઈ અગમ્ય વસ્તુ છે, એ અસ્પણ કર રહે છે તે આ સંગ્રહથી દુર થશે એવી આશા છે. આ સાથે જે મુભાષિને આપેલા છે તે પણ ઉપનિષાચી જ ચુંટી કારેલા છે. તે બધા કઠસ્થ કરવા લાયક છે. તમા આપવો શબ્દ વિદ્યાર્થીઓને ઉપયોગી નીવડશે. જે વિવરણ આપેલું છે તે વધારે વિચારોનું તારક થાય એ ઉદેશથી આવ્યું છે. દત્તાત્રેય બાલ કાલેલકર,

·|| ॐ नमो भगवते श्रीकृष्णाय वासुदेवाय ॥
उपनिपत्पाठावली
mar
१ किमिदं यक्षम् ।
.
--
ब्रह्म ह देवेभ्यो विनिम्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये टेवा अमहीयन्त त
ऐसत ‘अस्माकमेवाय विनयोऽस्माक्मेवाय महिमेति' । तषा विनज्ञी
तेम्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यनानन्त • किमिद यक्षमिति'
तेनिमब्रुवन् ।
‘ातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति'
। तथेति' तदम्यद्रवत्तमम्यवदत् - कोऽसीति ।
' अग्निर्वा अहमस्मीति ' अन्नवीत् — जातवेदा वा अहमस्मीति'
तस्मिंस्त्वयि कि कार्यमिति
' अपीद५ सर्व दहेय यदिद पृथिव्यामिति'
तस्म तृण निधौ एतइहेति'
तदुप प्रेयाय सर्वनयेन तन्न शशाक दाधु स तत एव निववृते
तदशक विज्ञातु यदेतद्यक्षमिति ।
अथ वायुमब्रुवन् · वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति
तथेति ' तदम्यद्वत्तमभ्यवदत् ' को ऽसीति'
वायुर्वा अहमस्मीति ' अब्रवीत् मातरिश्वा वा अहमस्मीति'
। तस्मिंस्त्वयि कि वीर्यमिति'
' अपीदः सर्वमाददीय यदिढ पृथि यामिति'
तस्मै तृण निदधौ एततादत्स्वेति ।
तदुप प्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातु स तत एव निववृते
नैनाक विज्ञातु यदेतद्यक्षमिति'
।
'

·-
उपनिपल्पागवली
अपेन्द्रमनुवन् “मपवन्नेतद्विनानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तर्दै
पदपतस्मातिरोदधे । स तस्मिन्नेवाकाशे खियमानगाम बहुशोभमानामुमा
हैमवती ता५ होवाच : किमेतद्यक्षमिति'
सा । मलेति' होश 'ब्रम्हणो का एतद्विजये महीयवामिति
ततो हेव विदाकार · ब्रह्मेति ।
उपनिषद भो बृहीत्युक्ता ते उपनिषद्बाही वाव ते उपनिषदमब्रू
मेति । सम्यै तपो दम कमेति प्रतिष्ठा वेदा गर्वागानि सत्यमायतनम् ।
यो का एतामेव वेदापहत्य पाप्मानमन्ते बगे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति
.
प्रतितिष्ठति ।।
(कन, सड ३ पूर्ण ब ४५,८,१)
--
२ वलं ब्रह्म ।
अस्ति भाको विज्ञानाद्भूय इति
विज्ञानाद्वाव भूयोऽीति'
तन्मे भगवान् नवविति ।
'मल वार विज्ञानादभूयोऽपि ह शत विज्ञानवतामेको बलवानाक
म्पयते मयदा बरी भवत्यथोत्याता भवति । उत्तिष्ठन्परिचरिता भवति, परिच
रन्नुपसत्ता भवति, उपमीदन्द्रष्टा भवति, श्रोता भवति, मन्ता भवति
बोद्धा भवति, क्ता भवति, विज्ञाता भवति,देन वे पृथिवी तिष्ठति, बलेना
नरिक्ष, बलेन छौ , अलेन पर्वता , बलेन देवमनुप्या , वलेन पशवश्य क्यामि
च तृणवनस्पतय श्वापणन्याकीपतङ्गपिपीलक अलेन लेकम्तिष्ठति । बर
मुपाम्य । स यो बल ब्रह्मेत्युपाम्ने यावलम्य गत तत्राम्य यथाकामचारो
भवनि यो बल ब्रम्हेत्युपाम्ने ।
(अदाग्य अ ८)
,

·सत्यकामो जावाला ३ सत्यकामो जाबालः। सत्यकामो ह जाबालो जगाला मातरमामन्त्रयाचके ब्रह्मचर्य भवति विवत्स्यामि किंगोत्रोऽहस्मीति' सा हैनमुवाच ' नामहतद्वेद तात यगोत्रस्त्वमसि, महह चरन्ती परिचा रिणी योवने स्वामलभे, साहमेतन्न वेद यदोषस्त्वमसि, जगाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्यकाम एव जाबालो बुवीया इति' स ह हारिद्रुमत गौतममेत्योवाच । ब्रह्मचर्य भगवति वरम्यान्युपेया भगवन्तामिति तर होवाच : किं गोत्रो न सोम्यासीति । स होवाच : नाहमेतद्वेद भो यद्गोनोऽहमस्म्यपृच्छ मातर सा मा प्रत्यब्रवीत्-" बह चरन्ती परिचारिणी योगने त्यामलमे, साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि, जमाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति" सोऽह सत्यकामो नानालोऽस्मि भो इति' त होवाच - नेतनाह्मणो विवक्तुमर्हति समिध" सोम्याहरोप त्वा नेप्ये न सत्यादगा इति' तमुपनीय कृशानामनलाना नतु शता गा निराकृत्योवाच । इमा सोम्यानुसननेति' ता अभिप्रस्थापयन्नुवाच । नासहोणावर्तयेति । स ह वगण प्रोवाप्त ता यदा सहस्र९ सपेर् । अप हैनमृपभोऽम्युवाद ' सत्यकाम ३ इति' । मगव इति' ह प्रतिशुश्राव ' प्राप्ता सोम्य सहस्र स्म प्रापय 1 आचार्यकुलम् । प्राप हाचार्यकुल तमाचार्याऽम्युवाद : सत्यकाम ३' इति 'भगव इति ' ह प्रतिशुश्राव । ब्रह्मविटिव वे सोम्य भासि को नु स्वानु शशासेति ।। अन्ये मनुष्येभ्य इति ' ह प्रतिनक्षे । भगवा स्त्लेव में , ·४ उपनिपत्पाठावली कामं व्यात्। श्रुतर होव मे भगवदृशेभ्य आचार्यादयेव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापयतीति' तम्मे हैतदेवोवाच । अत्र है न किंचन यायेति वीयायेति । (छान्दोग्य भ. , ख. ४.५.१) - ४ उपकोसलः कामलायनः। उपकोसलो ह ने कामलायनः सत्यकामे जानाले ब्रह्मचर्यमुवास । तस्य ह द्वादशवर्षाण्यग्नीपरिचचार, स ह स्मान्यानन्तेवासिनः समावर्तय स्तर ह स्मैव न समावर्तयति । ते जायोवाच । ततो ब्रम्हचारी कुशलमनी- परिचचारीन्या स्वाग्नयः परिश्वोचं प्रब्रह्मस्मा इति । तस्मै हाप्रोच्यैव प्रवासांचके । सह व्याधिनानशितुं दधे तमाचार्यनायोवाच । ब्रह्मचार- नशान किन्नु नानासीति । स होवाच । वहब इमेऽस्मिन्पुरुषे कामा नानात्यया व्याधिमिः प्रति पूर्णोऽस्मि नाशिप्यामीति । अथ हाग्नयः समूदिरे 'तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मे प्रत्रपामेति' तम्मै होचुः प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति । स होवाच 'विनानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कंच तुखं च न विनानामीति' ते होचुः । यहाव के तदेय खं, यदेव खं तदेव कमिति । ते होयुः । उपभोसलपा सोम्य तेऽस्माद्विद्यात्मविद्या चाचार्यस्तु ते गति वक्तेति॥ आजगाम हास्यानार्यस्तमाचार्योऽभ्युवाद उपकोसल ३ इति ' 'भगव इति ' ह प्रतिशुश्राव । 'ब्रम्हविद व सोम्य ते मुख भाति को नु त्वानुशशासति को नु मानुशिष्याभो इतीहाऐव निनुत मे नूनर्मादृशा अन्या- दृशाः इति इहाग्नीनम्यूदे । किं नु सोम्य किल तेऽवोचान्निति । ' इदमिति 'ह प्रतिमझे। " ·उपस्तिचाक्रायणः। लोकान्याव क्लि सोम्य तेऽवोचनहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्त एवमेवंविटि पाप कर्म न लिप्यते इति' ब्रवीतु मे भगवानिति ' तस्मै होवाच । (छान्दोग्य अ.४, स. १०,१४) ५ उपस्तिश्चामायणः। . मटचीहतेषु कुरुप्वाटिक्या सह जाययोपम्तिह चाकायण इम्यमामे प्रद्राणक उवास । स हेम्य कुल्मापान्खादन्त विभिने। त होवाच - नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच्च ये म इमे उपनिहिता इति ' एतेषा मे देहीति ' होवाच तानम्मे प्रदा । हन्तमनुपानमिति' उच्छिष्ट वे मे पीत स्यादिति ' होवाच न स्वदेतेऽप्यच्छिष्टा इति' । न वा अनीविष्यमिमा न खादन्निति होवाच कामो म उद पानमिति । स ह खादित्वातिशेपाञ्जायाया आनहार । साग्र एव सुभिक्षा पभूव सान्प्रतिगृह्य निधौ । स ह मात सनिहान उवाच- । यद्तानस्य लभेमहि लभेमहि धनमाना रानासी यक्ष्यते समा सर्वत्विज्यैर्वृणीतेति' तं जायोनाच - हन्त पत इम एव कुल्मापा इति' तानवादित्वाऽमु यज्ञ विततमेयाय। अय हैन यनमान उवान · भगवन्त वा अह विविदिपाणीति । उपस्तिरम्भि चामायण इति' होवाच स होवार : भगवन्त वा अमेभि सर्वरात्विज्य पयशिप भगवतो या अहमवित्यान्यानपि । भगवान्त्येव मे सर्वैराविरिति । तयेति' - ·ur उपनिपरपाठावली । अथ तीत एव समतिसृष्टाः स्तुवता यावत्त्वेन्यो धनं दद्यास्तावन्मम दया इति । तथेति ' एनमान उवान। (छान्दोग्य अ. १, स. १०. ११) ६प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च। 1 . यो ह वै ज्येष्टं च श्रेष्ठ च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च । यो ह वै वसिष्ठ वेद वसिौ ह स्वाना भवति, वाखाव वमिष्ठ । यो ह वे प्रतिष्ठा वेढ प्रति ह तिष्ठत्यम्मिश्च लोके- ऽमुष्मिः चनाव प्रतिष्ठा । यो ह वै संपदं वे सरहाम कामाः पधन्ते देवाश्च मानुपाश्च, श्रोनं वाव संपत् । यो ह वा आयतन वेद्यायतनः ह स्वाना भवति, मनो ह वा आयननम् । अथ ह प्राणा ' अह' श्रेयसि न्यूदिरे · अहश्रेयानम्म्यहर श्रेयानम्मीति' ते ह प्राणा. प्रनापति पितरमेयोचु • भगवन्को न श्रेष्ठ इति' तान्होवान · गम्मिन्त्र उत्कान्ने शरीरं पापिष्टनगमिव दृश्येन स ब. श्रेष्ठ इति ' साह वागुचकाम । मा मवत्सर प्रोप्य पत्योवान : कथमश- कनर्ने मजीविनुमिति । प्राणन्त प्राणेन, पश्यन्तश्चक्षपा, शृण्वन्तः श्रोत्रेण, न्यायन्तो मनमत्रमिनि ' प्रविवेश ह वाक् । च हाँचकाम नत्मवन्मरं प्रोन्य पर्यत्योगच · कपमशरतर्ने मजी- वितुमिति • यथाना अपश्यन्न प्राणन माणेन, वदन्नो पाना, शृण्वन्त धोरण, 'यागन्नो मनमेवामिनि 'प्रतिपेश ह स । श्रोनर होचकाम नमान्मर प्राध्य पर्यन्यावान • क्यमशरन मनीवितुमिनि' . 'यपाकला अवदन्त , ·इन्द्रचिरोचनयोराल्मान्वेषणम् । ' यथा वधिरा अशृण्वन्त. प्राणन्त. प्राणेन, वदन्तो वाचा, पश्य- न्तश्चक्षुपा, ध्यायन्तो मनसैवमिति ' प्रविवेश ह भोत्रम् । मनो होचकाम तत्संवत्सरं प्रोप्य पर्यत्योवाच 'कथमशकतते मजावितुमिति • यथा वाला अमनस' प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तो वाचा, पश्यन्त- श्चक्षुषा, शृण्वन्त. श्रोत्रेणवमिति' प्रविवेश हमनः । अथ ह प्राण. उबिक्रमिपन् स यथा मुहयः पशिशंकून्संखिदेदे- पमितराप्राणान्समविदत्त र हाभिसमेत्योचुः । भगवनेधि त्वं न श्रेष्ठोऽसि मोक्रमीरिति' ।। भय वागुवात्र • यदह वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति अब हेर्न नभुरुषान' यदहं प्रतिष्ठामि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति । अब हैन श्रोत्रमुवान · यदह संपदस्मि त्वं तत्संपदसीति' अय हैतं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति न वै ,वाचो न पि न श्रोत्राणि न मनामीत्याचक्षते प्राणा इत्ये. वाचक्षते । प्राणो येवतानि सर्वाणि भवति । तद्धतन्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपद्यायोक्त्वा उवाच-- यद्यप्येनच्छुप्काय म्याणवे व्याजायेरनेवाम्मिन्छापा प्ररोहेयु पलाशा- नीति' (छान्दोग्य अ. ५, ख. १२) ' ७ इन्द्रविरोचनयोरात्मान्वेषणम् । • य आत्मापहतपाप्मा विनरो विमृत्युविंशोको सिनियत्सोऽपिपाम: मत्यकाम. सत्यसंकल्प मोऽन्वेष्टन्य स निजिज्ञासितव्य.स सर्वाश्च लोकाना. प्नोति सर्वारश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विनानातीति' ह प्रनापतिरुवान । तद्धोभये देवामुरा अनुबुबुधिरे ते होनु हन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाश्च कामानिति' ।

·८ - उपनिपत्पाठावली इन्द्रो हैव देवानामभिप्रवबाज विरोचनोऽसुराणा तो हासविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमाजग्मतु । तो ह द्वानि शत वर्षाणि ब्रह्म पर्यमूक्तुस्ती ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववास्तमिति' तो होचतु. " य आत्मापहतपाप्मा विनरो विमृत्युर्विशोको विनि उत्सोऽपिपास सत्यकाम सत्यसकल्प सोऽन्वेष्टव्य स विजिज्ञासितव्य स सर्वाश्च लोकानाप्नोति सश्च कामान्यम्तमात्मानमनुविद्य निजानात्तीति " भगवतो वचो वेदयन्ते । तमिच्छन्ताववास्तमिति' तो ह प्रजापतिरुवाच । य एषोऽसिणि पुरुषो दृश्यत एप आत्मेति । होवान · एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मोति योग भगवोऽप्मु परियायते यश्चायमादर्श कतम एष इति' एप उ एवैपु सर्वेष्वेतेषु परिख्यायत इति ' होवाच । उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विनानीयस्तन्ने प्रबृतमिति तो होटशरावेऽवेक्षाचमाते तो ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यय इति' तो होनतु सर्वमेवेदमावा भगव आत्मान पश्याव आ लोमन्य आ नखेम्य प्रतिरूपमिति' । तो ह प्रजापतिरुवाच - साध्वलकृतौ सुव मनी परिष्कृतो भूत्वोदशरावेऽवशेषामिति' तो ह साध्वलकृती सुवसनी परिष्कृतो भूत्वोदशरावेऽवेताचकाते। तो ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यय इति' तो होचतु · यथैवेदमावा भगव सावलकृतो मुवप्तनो परि प्कृतौ च एवमेवेमौ भगव साध्वलकृती सुवसनो परिष्कृताविति' एप आत्मेति' होवाच 'एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मति' । ती ह शान्तहृदयो प्रवनतु । तो हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाच अनुपलभ्यात्मानमननुविद्य नमतो यतर एत दुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वामुरा वा ते पराभविष्यन्तीति' सह शान्तहृदय एव विरोचनोऽमुराजगाम लेभ्यो हतामुपनिषद प्रोवाच आत्मवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मान परिचरन्नुभी लोगाववासोतीम चामु चेति' । तम्मादप्योहादनानमश्रधानमयजमानमाहुरासुरो यतेत्यसुराणा ये पोपनिषत्प्रेनम्य शरीर भिभया वसनेनालकारेणेति सम्वन्त्येतेन ह्यमु लोक जेप्यन्तो मन्यन्ते । - - ·। .. - इन्द्रविरोचनयोरात्मान्वेषणम् । अब हेन्द्रोऽप्राप्येव देवानेतद्भयं ददर्श । यथैव खल्वयस्मिञ्चरीरे सा- ध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति, सुवसने मुवसनः, परिष्कृते परिष्कृतः, एवमेवायस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति, नामे स्त्रामः, परिवृवणे परिवृवणोऽस्यैव शरी- रस्य नाशमन्वेप नश्यति। नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति' स समित्पाणिः पुनरेयाय। तरह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्रावानीः सार्धं विरोचनेन किमिच्छन् पुनरागम इति । स होवाच । यथैव खल्वयं भगवोऽस्मिन्छरी रे सावलंकृते साध्वलं. कृतो भवति, सुवसने सुवसन , परिष्कृते परिष्कृतः, एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति, स्रामे सामः, परिवृणे परिवृक्णोऽम्यैव शरीरम्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामि। एवमेवेप मघवानिति ' होवाच । एत त्वेव ते भूयोऽनु व्याख्या- स्यामि वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणीति' स हापराणि द्वात्रिशतं वर्षो. प्रयुवास । तस्मै होवाच- य एप खप्ने महीयमानश्वरत्येष आत्मेति ' होवाच । एतदमृत- मभयमेतद्ब्रह्मेति । सह शान्तहृदय, प्रवधान स हामाप्येव देवानेतनयं ददर्श तद्य- द्यपीदशरीरमन्धं भवत्यनन्ध स भवति यदि साममस्रामो नैवेषोऽस्य दोषेण दुप्यति, न वधेनास्य हन्यते नाम्य साम्येण लामो प्रन्ति त्वेनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नामन भोम्य पश्यामीति' स समित्पाणि पुनरेयाय । तह प्रजापतिस्वाच मघवन्यच्चान्त- हृदयः प्रायानी. किमिच्छन् पुनरागम इति ' स होवाच । तद्यद्यपीद भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्ध स भवति, यदि नाममलामो नषोऽम्य दोषेण दुष्यति, न वधेनास्य हन्यते, नास्य स्राम्येण लामो नन्ति त्वेवेनं विच्छादयन्तीवा- प्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्य पश्यामीति' । एवमेध मघविन्निति होवाच 'एत त्वेव ते भूयोऽनु व्याख्या- स्यामि । वप्तापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणीति । सहापराणि द्वानि रशतं वर्षा- ण्यवास तस्मै होवाच । २ ·दद। । - -- । ११ ति' आत्मा, श्रवणाय श्रोत्रम् । अब यो वेद इद मन्वानीति' स आत्मा मनोऽस्य देवं चक्षुः । स वा एष एतेन देवेन चक्षुषा मनसतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके । तं वा एते देपा आत्मानमुपासते त मातेपार सर्वे च लोका आत्ता. सर्वच कामाः । स सर्वाच लोका- नामोति सर्वाश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विनानातीति ' हे प्रभापति- रुवाच प्रजापतिरुवाच ॥ तदेत प्रमा मनापतय उवाच, प्रजापतिर्मनवे, मनुःप्रनाम्यः । आचार्य- मुलाद्वेदमपीय यथाविधानं गुरो कर्मातिशेपेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुची देशे मा यायनीयाना धार्मिमान्विदधदात्मनि सन्द्रियाणि संप्रतिछाप्याहिए- सन्मभूतान्यन्यन तम्य स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुपं ब्रह्मलोकमभिसंप- यते, न च पुनरावर्तने न च पुनरावर्तते ।। छान्दोग्य अ. ८, ख.७ १२, १५) . ८दंदद। त्रयः प्रानापया प्रनापतो पितरि वाचर्यमुपुर्देवा मनुष्या असुराः । उपित्वा ब्रह्माचर्य देवा उत्रु 'ब्रवीतु नो भवानिति' तेभ्यो हेतदक्षरमुवाच ' द इति' व्यज्ञासिष्टा ३ इति 'न्यज्ञासिप्मेति' होनु · दाम्यतेति न आत्येति' • ओमिति ' होवाच 'न्यज्ञासिष्टेति । अथ हैन मनुप्या उचु. ' प्रवीतु नो मवानिति । तेन्यो हैदक्षरमुवाच 'द इति' व्यज्ञासिष्टा ३ इति' लगनासिप्मेति ' होचु. - दत्तेति न आत्येति' ओमिति' होवाच 'न्यज्ञासिष्टेति' - ,

·१२
उपनिषत्याठावली
अप हैनमसुरा उजु 'प्रचीतु नो मानिति
तेभ्यो हेतदवाक्षरमुवाच ' द इति
। त्यज्ञासिष्टा ३ इति
'त्पन्नासिम्मति ' होनु दयावमिति न आत्पति
। ओमिति होवाच । व्यामिष्टीत
तदेतदेखा देवी वामनुग्दतिस्तनदिन्नु ३६ द इति । दाम्यत दत्त
दयावमिति ' तदेतत्त्रया शितेद् उम दान दयामिति ॥
बृहदारण्य में , प्रामण २)

·-- - । , : ब्रह्मिो याज्ञवल्लपः। १३ एप त आत्मा सर्वान्तरः। तमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरा मृत्युमत्येति । एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकपणायाश्च व्युत्थायाथ मिक्षाचर्य चरन्ति । या ह्येव पुत्रषणा सा वित्तषणा, या वित्तपणा सा लोकेपणा । उभे होते एपणे एव भवतः । तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं च निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् । बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनि , अमौनं च मौनं च निर्विद्याथ 'ब्राम्हणः ।' । स ब्राम्हण. केन स्याद् ' येन म्यातेनेदृश एवातोऽन्यदातम् ततो ह कहोल : कौपीतकेय उपरराम । अय हैनं गार्गी वाचक्रवी पप्रच्छ ' याज्ञवल्क्येति' होवाच । यदिढर सर्वमप्योत च प्रोत च कसिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति' । वायो गार्गीति । ' कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति ' अन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति' कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति' । गन्धर्वलोकेषु गार्गीति' कस्मिन्नु खलु गन्धर्वलोका ओताश्य प्रोताश्चेति' आदित्यलोकेषु गार्गीति' 'कस्मिन्नु खल्वादित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति : चन्द्रलोकेषु गार्गीति' कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति' नक्षत्रलोकेषु गार्गीति । -- , - - ·१४ . , 4 उपानिपत्पागवली कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताध्यति । 'देवलोकेषु गाति' कामिन्नु खल देवलोका ओताश्च प्रोताश्चेति' इन्द्रलोकेषु गाति' कमिन्नु सलिन्दलेका ओताश्च प्रोताचेति' प्रजापतिलोकेषु गागाति' • कलिनु ग्वलु पनापतिलोका ओताश्च प्रोताश्चेति' ब्रह्मलोकेषु गागाति' कम्मिन्नु सलु बालोका ओताश्च प्रोताश्चेति ' स हे वार गार्ग, मातिप्राक्षी । मा ते मूर्धा व्यपक्षन् । अन तिप्रश्न्या के देवतामा । गार्गि, मातिप्राक्षीरित्ति' । ततो र गाना वाचमन्युपरराम }} अप ह याचाव्युवाच । वासणा भगवन्तो हताहमिमं वो प्रश्नो प्रक्ष्यामि । तो चेन्मे वक्ष्यति न नातु युप्मारमिमं कश्चिद्रमोध नेतेति' । पृच्छ गागीति, सा होवान . वै त्वा याज्ञवल्लय यया कादयो बाब हो योगपुन उगम्य गुगधिज्य कृत्वा द्वी नाणपन्नो सपलातिव्यापिनी हले कृत्योपोतिष्ठेदेवमेगाह द्वाभ्या प्रभाम्यामुपोदन्याम् । ती मे व्हीति' . पृची गागानि । मा होगन : यटूर्व याज्ञानय टिवी, यापार पृषि या, या न्तरा द्यावापृथिती उमे, यद्भुत च भाच्च भरिन्ययानत. मिन- दोत पमोन नि महोगन पद्गामि दिशे, यागार पृषिच्या , यदन्ता पायापृरिता इमे, यद्भुत प भाग मान्यनयान, आज दोतं ममोन मेति' माहेशान • नसने यात यो मन यो । मर. र पारगति .

·, किंज्योतिरेवायं पुरुषः । 'पृच्छ मागीति, सा होवान : यद वै याज्ञवल्क्य दिवो, यदवाक् पृथिव्या , यद न्तरा द्यावापृथिवी इमे, यद्भुत च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते, कमिंस्त दोत च प्रोत चेति' स होवाच : यार्व गार्गि दिवो, यदवाक् पृथिव्या , यदन्तरा द्या- वापृथिवी इगे, यद्भुत च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते, आकाश एव तदोत पप्रात चांत यस्मिन्नु खल्वाफाश ओतश्च प्रोतश्चेति । स होवाच एतद्वै तदक्षर मार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्यस्थूलम नण्यहत्यमदीर्घमोहितमन्नेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाराशमसङ्गमरसमगन्धमच क्षुप्मश्रीनमवागमनोऽतेनन्धमप्राणममुखममात्रमनन्तरमबाह्यम् । न तदनाति चिन, न तदन्नाति पश्चन । एतम्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्या चन्द्रमा विकृती तिष्ठत । एतस्य वा असरम्य प्रशासने गार्गि द्यावापि न्या विधृते तिष्ठत । एतन्य वा अक्षरम्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरामाण्यमासा मासा मतव सवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति । एतस्य वा अतरय प्रशाप्सने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्य म्यन्दन्ते श्वेतेम्य पर्वतेभ्य प्रतीच्योऽया या या च दिशमनु । एतम्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्या प्रशासन्ति, यजमान देवा , दवा पितरोऽन्वायत्ता । यो वा एतददर गादिवास्मालोराप्रति, स पण । अथ य एतदक्षर गार्गि वि.ित्यासाहोमा प्रति, स ब्राह्मण । तद्वा एतदक्षर गार्यदृष्ट द्रष्टु अश्रुतश्रोन, अमत मन्त्रविज्ञात विज्ञातृ । नायदतोऽस्ति दृष्टु, नान्यदतोऽ सि. श्रोत, नान्यदतोऽस्ति मन्त, नान्यदतोऽस्ति वितात ! एतस्मिन्नु सल्व- क्षरे गााकाश ओतश्च प्रोतश्चेति' सा होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेव बहु मन्येव यदलानमस्का. रेण मुच्येवम् । न वै जातु युप्मारमिम कश्चिोध जेतेति' ततो ह वाचक्रव्युपरराम । ,

·उपनिषत्पागवली
अप होवाच ' ब्राह्मणा भगवन्तो यो व कामयने म मा पृच्छतु,
मदं का मा पृच्छत । यो व कामयते तं व गृच्छामि, सर्वान्वा व
गृच्छामीति'
ने ह ब्राह्मणा दधृयु ।
(वृहदारण्पक ०३ आ. . म. १,२, बा. ५,६,८-म. १०,१२.
१० किंज्योतिरेवायं पुरुपः।
.
जनारह वैदेह याज्ञवल्क्यो जगाम । स मेने - न वढिप्य इति ।
अथ ह यन्ननकाध वैदेहो याजयल्स्यश्वामिहोने ममूढाते तस्मै ह याज्ञव
नयो वर ददी । स ह कामप्रश्नमेव वने । तर हाम्न ढढो । तर सम्राडेद
पूर्व पप्रच्छ ।
यानवलय किज्योतिगर पुरुष इति ।
आदित्यज्योति मनाडिति ' होवान • आदित्यनवाय ज्योति
पाम्ने पल्पयने कर्म करने विपल्येतानि '
एवमेवेनद्याज्ञवल्क्य । अनमित आदित्ये यानवलय विज्योति
रवाय पुप इनि ।
नटमा याम्य ज्योनिभवनानि ' 1 नमवाय ज्योतियाम्न
पल्गगते गर्न एने पिपल्यनानि
एलमानचाललय । अनमिन आदित्य यातालय पदमम्पन्न
मियासिवाय पुष्प रनि'
अग्विाम्ग न्यानिमरतीति । भगिनाय ज्योनिमा पल्य
यो पर्म गुम्ने सिगनीति'
एकतयाग । अम्गामेन भादिन्ये यातनय गम्ममा
नर्मितं वान्न रिज्योतिरपाग पदनि ।
.

·अभयं वै ब्रह्म। । वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति । । वाचवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । तस्माद्वै सम्नाडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनि- आयतेऽयं यत्र वागुञ्चरत्युपैव तत्र न्येतीति । । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य । अस्लमिते आदित्ये; याज्ञवल्लय चन्द्रमस्य- समितेः शान्तेऽमी; शान्ताया वाचि; किंज्योतिरेवायं पुरुष इति आत्मेवास्य ज्योतिर्मवतीति । आत्मनवायं ज्योतिषास्ते पल्य. यने कर्म कुरुने विपल्येतीति । (बृहदारण्यक अ. ४ बा. ३ म. १०६). . १९ अभयं वै ब्रह्म। स वा एप महानन आत्मा । योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु, य एषोऽ न्तर्हदय आकाशस्तसिञ्छते । सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः । स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष सर्वेश्वरः, एप भूताधिपतिः, एष भूतपाल , एष सेतुर्विधरण एपा लोकानामसंभेदाय । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपमाऽनाशकेनेतमेव विदित्या मुनिर्मवति । एतमेव प्रतानिनो लोकमिच्छन्त प्रवजन्ति । एतद्ध म्म व तत्पूर्वे रिद्वार म प्रना न कामयन्ते । कि प्रनया करियामो येपा नोऽयमारमाय लोक इति' ते ह स पुत्रषणायाश्च वित्तेपणायाश्य लोकपणायाश्च व्युत्थामाथ भिक्षाचर्य चरन्ति । या येव पुत्रपणा सा वित्त- षणा, या विशेषणा सा लोकैपणा । उभे येते एपणे व भवतः । स एष नेति नेति । आत्माऽगृह्यो न हि गृद्यते, अशीयों न हि शीर्यते, अ- सहो न हि सज्ज्यते, असितो न व्ययते न रिप्यति । एतमु हैवैते न तरतः । इत्यतः पापमकरवमित्यन कल्याणमकरयमिति' । उभेउ हैवैप एते नरति । नेनं कलाकृते तपन । तक्षेतमाभ्युक्तम्- २

·उपनिपापागवली
एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य
न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् ।
तस्यैव स्यात्पदरितं विदित्वा
न लिप्यते पर्यणा पापकनोति।
तम्मादेवविच्छान्तोदान्त उपरतस्तितिक्षु समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्ये
वात्मान पश्यति मर्वमात्मान पश्यति । नन पाप्मा तरति, सर्व पाप्मान
तपति । विपापो विरनोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति । एष ब्रह्म लोक ।
सम्राडेन प्रापितोऽसीति ' होवान याज्ञवलय ।
सोऽह भगवते विदेहान् ददामि मा चापि सह दास्यायेति'
स वा एप महानन आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म । अभय हि
ब्रह्म । अभयर हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ।
( दारण्यक अ ४ मा ४ म २२,२३,२५)
।
चे
१२ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः।
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भायें बभूवतुमवेयी च कात्यायनी च ।
तयोर्ह मैनेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी । अथ ह याज्ञव
स्क्योऽन्यवृत्तमुपाकरिष्यन्-
। मैत्रेयीति' होवाच याज्ञवल्क्य ‘प्रबजिप्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्या
नादस्मि । हत तेऽनया कात्यायन्यान्त करवाणीति'
सा होवाच मैत्रेयी : यनु म इय भगो सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा
स्यात्, स्यान्वह तेनामृताहो ३
नेति नेति' होवाच याज्ञवल्ल्य
। यथैवोपकरणवता जीवित
तथैव ते नीवित५ स्यात् । अमृतत्वस्य तु नाशास्ति पित्तेनेति'
M

·आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः । १९ सा होवाच मैत्रेयी येनाह नामृता खा किमह तेन बुया -यदेव भगवान्वेद तदेव मे विहीति' स होवाच याज्ञवल्ला । प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियम- वृषत् । हन्त तर्हि भवत्येतद्व्याख्यात्यामि । ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदि- ध्यासस्वेति' स होवाच । न वा अरे पत्यु कामाय पति प्रियो भवत्यात्म- नस्तु कामाय पति प्रियो भवति । न वा अरे जायाय कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुनाणा कामाय पुत्रा प्रिया मवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्रा प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्त प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्त प्रिय भवति । न पा भरे पशूना कामाय पशव प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पशव प्रिया मपन्ति । न वा अरे ब्रह्मण कामाय ब्रह्म प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय मम प्रिय भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्र निय भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्र प्रिय भवति । न वा अरे लोकाना कामाय रोका प्रिया मपन्त्यात्मनस्तु कामाय लोका प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवाना कामाय देवा प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवा प्रिया भवन्ति । न वा अरे वेदा मां कामाय वेदा प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदा प्रिया भवन्ति । न पा रे भूताना कामाय मूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रिय भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेव्यात्मनि खल्वरे श्रुते मते विज्ञात इद सर्व विदितम् ' यत्र हि द्वैतमिव भाति तदितर इतर पश्यति, तदितर इतर निघति, तदितर इतर रसयते, तदितर इतरमाभिवदति, तदितर इतर शृणो ति, तदितर इतर मनुते, तदितर इतर स्पृशति, तदितर इतर विजानाति । पत्र स्वम्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्वेन के पश्येत्, तत्केन क निषेत्, तस्केन कर .

·. उपनिषत्पाठावली रसयेत्, सत्केन कमभिवदेत् , तत्केन कर शृणुयात्। तस्केन के मन्धीत, तत्केन कर स्पृशेत् , तत्केन के विमानीयात । येनेदर सर्व विजानाति तं केन विजानीयात् । स एष । नेति' । नेति' । आत्मा अगृह्यो नहि गृह्यते, अशीर्यो न हि शीर्यते, असङ्गो न हि सम्यते, भसितो न व्यय- ते न रिप्यति । विज्ञातारमरे केन विजानीयात् । इत्युक्तानुशासनासि मैं- घोये । एतावदरे ग्नरुवमृनत्वमिति ' होक्त्वा याजदक्यो विनहार । ( यदा. अ. ८ वा. ५-६.१५) । १३ दृप्तवालाकिः। तृप्तवादाकिनिनानो गार्य आम । म होवाचाजातशत्रु कादयं * ब्रह्म ते अवाणीति । स होवाचानातशत्रुः । महस्रमेतम्यां वानि दयो "जनको जनक इनि “वै जना धावन्तीति' स होवाच गाHः ‘य एवामावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति' स होवाचानातशत्रुः · मा मेतस्मिन्संवदिष्ठाः । अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा रानेति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ... . स होवान गार्यः । य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपाम इति' स होवाचाजातशत्रु: - मा मेनसिामवदिष्याः । आत्मन्नीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वीह भवत्यात्मन्विनी हास्य प्रना मवति । स ह तृप्णीमास गार्ग्यः । स होवाचानातशत्रुः । एतावन्नु ३ इति ' 'एतावदीति' ·- पर्थ सयुग्वा सका। २१ नैतावता विदितं भवतीति' स होवाच गार्य 'उप स्वा यानीति' स होवाचाजातशत्रु प्रतिलोम चैतयद्राह्मण क्षत्रियमुपेया-' ब्रह्म में वक्ष्यतीति । व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति' । ( पहनारण्यकम् अ २ वा १) - 1 १४ कथं सथुग्वा रैक्वः। . 30 जान निह पानायण अद्धायो बहुनायी बहुपाक्य आस । महसत आवसथा माझ्याच मत एमेऽत्र य तीति । अथ ह ह सा निशायामतिपेतु । तद्धप- ह मोह ममन्युपात हो हो हि भल्लाक्ष, भल्लाल, जानते पौत्रायणस्य ममति । ज्यातिरातनम् । तमाप्रसाक्षी , तत्त्वा मा प्रधाक्षीरिति । नमु ह पर प्रयाच ' कम्बर, एनमेतत्सन्त५ सयुम्वा नमिव रैकमात्येति' यो नु क्थ सयुम्वा रैक नि 'यथा कृताय विजिन याधरेया सयन्ति एवमेनर सर्व तमि ममेति गर्दिन प्रजा माधु कुन्नि ! यम् द्वेद यन्स वेद म मयैतदुक्त इति यदु ह जानश्रुति पात्रायण उपशुश्नाव। म ह मजिहान एवक्षत्तार- मुवाच । अङ्गारे, मयुखानमिव रकमात्यो।' यो नु क्य५ मयुग्वा रक इति 'यथा कृतायविजितायावरेया संयन्ति, एवमेनर सर्व तट भिसमेति याचप्रना माधु कुर्वन्ति । यस्तद्वेट यन्स पेट, म मयैतदुत्त इति' स ह क्षत्तान्विष्य : नाविमिति प्रत्येयाय। तर होवाच । यतारे ब्राह्मणम्यान्वेपणा तनमनच्छति' . . ।

·उपनिपत्पाठावली सोऽधस्ताच्छकटस्य पामानं कपमाणमुपोपविवेश । त हाम्युवाद एवं न मगवः सयुग्या रैक इति' । 'मह ज़रा ३ इति ' ह प्रतिमझे । ह सत्ता । अविदामिति' प्रत्येयाय । तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः षट् शतानि गवां, निष्कम्, अश्वतरी रपम्, तदादाय प्रतिचक्रमे । तर हाम्युवाद 'क्क इमानि षट्शतानि गवाम्। भयं निष्कः, अयमधितरीरथः, नु म एतां भगवो देवतार शादि पो देवतामुपास्स इति' तमु ह परः प्रत्युवाचाह - हारे त्वा शूद्र तवैव सह गोमिरस्थिति। ( छान्दो, अ.४ ख १-२) १५क्षत्रस्यैव प्रशासनम् । . खेतकवहारुणयः पञ्चालाना समितिमेयाय । तरह प्रथा. हगो वलिरुवाच कुमारानु त्वाशिपत्पिनेति' । अनु ह भगव इति । धेप पदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति ' न भगव इति' येत्य यया पुनरावर्तन्ता ३ इति' २ मगव इति' वेत्य पयोदेवयानस्य पितृयाणस्य च न्यावर्तना ३ इति' २ भगव इति' वेत्थ यपासौ लोको न संपर्यत ३ इति' न भगव इति' - . भवान किमनुशिष्टोऽवोचथाः।योहीमानिन विद्याकपः सोऽनु. शियो दुवीनेति' स हायस्तः पितुरमेयाय । तर होवाच-

·तरति धोकमात्मवित् ।
-
अननुशिष्य वाव किल मा भगवानववीत्, अनु त्वाशिषमिति
परवारो मा रानन्यनन्धु प्रश्नानप्राक्षात् । तेषा नैश्चनाशक विषक्तमिति '
स होवाच यथा मात्व तदैतानवदो यथाहमेषा नकचन वेद । यहमि
मा नपेदिप्य कय ते नावक्ष्यामिति'
सह गोतमो राज्ञोऽर्धमेयाय। तस्मै ह प्राप्तायाहाँचकार । सह
प्रात समाग उदेयाय। त होवाच
मानुप्यस्य भगवन्गौतम वित्तत्य वर वृणीया इति ।
स होवाच । तवैव रान-मानुप वित्तम् । यामेव कुमारम्यान्ते वाचम
मारपाऽम्तामेव मे बहीति
स ह कृच्छ्रीलभूव । त ह 'चिर वसेति आज्ञापयाचकार ।
त होवाच । यथा मा त्व गौतमावदो यथेय न माक् त्वत्त पुरा
विद्या ब्राम्हणान् गच्छति । तस्मादु सर्वषु लोकेषु क्षतस्येव प्रशासन
मभूदिति ।
(छादोग्य अ ५, ख ३"
१६ तरति शोकमात्मवित्।
अधीहि भगव इति' होपससाद सनत्कुमार नारद । तर
होपाप । यद्वेत्य तेन मोपसीट । ततस्त ऊर्व वक्ष्यामीति'
स होवाच : सम्वेद भगवोऽध्याम यजुर्वेद सामवेदमापर्वण चतुर्यम् ,
इतिहासपुराण पञ्चमम्, वेटाना वेम् , पिन्य५ राशिम्, देवम्, निषिम्,
वाकोदाक्यम्, एकायनम्, देवविधाम् ब्रह्मविद्याम् भूतविद्याम्, क्षत्रविद्याम्,
मक्षत्रवियाम, सर्पदेवननविद्यागेनहगवोऽयेमि!
.

·- . २४ उपनिपत्यागारली सोह भगवा म-विटेवारिस, नात्मवित् । श्रुत ह्येव मे भगवशेम्य 'तरति शोकमात्मविरिति । सेर मगर शोधामि । त मा भगवान्को कम्य पार तारयातति। तर होवाच । यह सिंचन यगाया नाम नत ! नाम वा अग्वेदी यजुदद मामवेट आणश्चर्नु इतिहामपुराण पञ्चम , वेदाना वेद, 'पित्र्य ,राशि व निधि , गावाक्यम कायनम देवरिया, ब्रह्मविद्या, भूनविद्या, सनविद्या, नवविधा माननविद्या नामानन्नामोपाम्स्वेति, स यो नाम ब्रह्मेन्युपारन यावतारनी गत तत्राम्य यथावामबारे भवति यो नाम ब्रह्मे सुपाले • आस्त भगवो नाम्नो भय इति 'नानो वाव भूयोऽलीति' तन्मे भगवान्वीविति' : कवाव नाम्नो भूयमी । गाम्या भाषेत्र विज्ञापयनि यनुवटरसाम वेदमाथर्वण नतुर्थम् इतिहासपुराण पचमम् नेताना वेदम् पि०१५, राशिम देवम् निधिम्, वाशेवाक्यम्, एम यनम् देवविद्याम् ब्रह्मविद्याम् भूतविद्याम् क्षत्रविद्याम्, नक्षतविद्या मर्पटेनजनविद्याम डिवच पृथिवी च वायुचाकार चापश्च तेनश्च देवाश्च मनुष्या ५ पर दया मि च तृणवनस्पती ज्वापदान्यानीपतङ्गपिपीयम् धर्म चार्म र सत्य चान्त च. सा नामा न, हरयन पाहत्या । यह पानाभविष्यती नायमें व्यज्ञायिरन मत्य नाननम् न मा 3 नामा, न ह यता नाहृदयज्ञ वागेवैतत्सर्व विज्ञापयति । मुनामवति । स यो वान नमेन्युपाने यारद्वा गत नमाग्य यथारामनार भवति यो वान प्रत्युपाने अस्ति भगवो पारो भय रति वा वार भूयोऽनीति ' नमे भगानविन

·नाचिकेतमुपारयानम् ।
२५
मनो बाव वानो भूय । यथा वे द्वे वामलवे द्वे वा बोले द्वौ वासी
मुष्टिरनुभवति । एव वाच च नाम न मनोऽनुभाति । स यदा मनसा
मनस्यति । मतानधीयीयेति । अथाधीते। ' उर्माणि कुवायेति' अथ कुरुते ।
'पुनश्च पशूप श्वेच्छेयेति' अथेच्छते। 'इम च लोरममुचेच्छे येति' अथे
च्छते । मनो ह्याल्मा, मनो हिलोर , मनो हि ब्रह्म । मन उपास्स्वेति ।।
स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्मनसो गत तवास्य यथामचारो
भवति यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते।
(स अ ७,गड १३)
-
१७ नाचिकेतमुपाख्यानम्।
ॐ ॥ उशन् ह
वे
वानश्रवस सर्ववेढस दौ । तम्य ह नचिकेता
नाम पुत्र आस । तरह कुमार सन्त दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा विवेश ।
सोऽमन्यत---
पीतोदका नग्धतृणा दुग्धटोहा निरिन्द्रिया ।
अनन्दा नार ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत् ।।
स होवाच पितरम् ' तात क्रम मा दाम्यसीति' द्वितीय तृतीयम् ।
त होवाच । मृत्यवे त्वा दादामीति ' ।
बहुनामेमि प्रथमो बहुनामेमि म यम ।
वि५ विद्यमम्य पर्तव्यं यन्मयाद्य करिप्यति ।
' अनुपश्य यथा पूर्व प्रतिपश्य तमा परे ।
सम्यमित्र मर्त्य पच्यते सस्यमिवानायने गुन ।
वैश्वानर प्रविशत्यतिथिाह्मणो गृहान् ।
तम्यता शान्ति कुर्वन्ति हर वैवम्वतोटकम् ।।
..
८
४

·उपनिपत्पाठावली । आशाप्रतीक्षे पद्गत५ मूनना चेष्टापूर्त पुवपशूश्च मर्यान् । एतक्ते पुरसम्याल्पमेधमा यम्यानश्नन्वति ब्राह्मणो गृहे ।। 'तियो रातीर्यदयात्मीगृहे मेऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिनमस्य । नमस्तेऽस्तु अमन्यति मेऽस्तु तम्मात्प्रनितीन्वरान्वृणीष्व !!' ' शान्तमंकल्प मुमना यथा स्याद्वीतमन्युगीतमो माभि मृत्यो । त्वत्प्रमृष्ट माभिवटेन्प्रीन एनन्त्रयाणा प्रथम वर वृणे ॥' । यथा परम्नाद्धविना प्रतीत ओदालीरारणिर्मामृष्टः । मुव रात्री शयिता वानमन्युम्त्वा ददृशिनान्मृत्युमुग्दात्ममुक्तम् ॥ । बंग लोके न भयं किचनानि न त न नरया विभेति । उभे तत्वाशनायापिपामे शोकातिगो मोदने म्वगन्के ।' सबमगिर स्वर्गम येपि मृत्यो प्रमूहि तर श्रद्धानाय मत्यम् । म्पर्ग मेरा अमृतम भनन्त एनदिनीयेन वृणे वरेण ॥' प्रते प्रीमि न में निकोध म्ययमति ननिरेन प्रनानन् । अनन्न गरानिमयों प्रतिष्ठा विद्धि यमनजिहिल गुहायाम् ।' लोकाटिमान तमुवान नी या इशा यावती या गा। ममापि तमन्याटगोचममाम्य मृगु पुनरेगार तुष्ट । • नमनीयमाणा महारमा । या तोहाय ददामि भूग । तर नाम्ना भवितागम म प मामनेरम्पा गृहाग ।। विणानिनिनिर्मिग्न्य मत मितानि नन्मा । नाग देवमीय निगारोमा सान्निम-पलानि । गानिस्तानमानिय भिनुन नामिलिए। म युगमाग्न गांव गोरानिगी माने मर्गग। • एनगिनात या गम माया दिनगन गांग ॥' पता: मप्र नाम नाम पर नामित गोय.' • निगा मनुगमनको नाrika एनमिEि TIPRATip. .

·। , ' नाचिकैतमुपास्यानम् । २७ । देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेप धर्मः अन्यं वर नचिकेतो वृवि मा मोपरोत्सीरति मा सृजनम् ॥ • टेवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्व च मृत्यो यन्न सुविज्ञेयमात्य । वक्ता चाम्य त्वादृगन्यो न लम्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥' शतायुष. पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून्हस्तिहिरण्यमश्वान् । भूमर्महदायतन वृणीप्व म्वय च नीव शरदो यावदिच्छसि ॥ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वर वृणीव वित्त चिरजीविका च ।' महाभूमी नचिरेतम्त्वमेधि कामाना त्वा कामभान करोमि ॥ ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्नामा इछन्दत प्रार्थयस्व । इमा रामा सरथा सा न हीशा लम्भनीया मनुष्यै । आभिर्मत्प्रत्ताभि परिचारयम्व नचिकेतो मरण मानुप्रासी ॥ । वो भावा मर्त्यम्य यदन्तांतत्मर्वेन्द्रियाणा जरयन्ति तेन । अपि सर्व जीवितमल्पमेव तवैव वाहाम्तव नृत्यगीते ॥' न वित्तेन तर्पयो मनुष्यो लप्म्यामहे वित्तमद्राश्म चेत्त्वा । नाविप्यामो शवदीप्यसि त्व वरन्तु मे वरणीय स एव ।' अीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मय॑ वध म्थ प्रजानन् । अभियन्वर्णरतिप्रमोटानतिटीघे जीनिते को रमेत ।' यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति बेहि नम्तत् । योऽय बरो गूदमनुप्रविष्टो नान्य तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ (ठ-वही १) अन्यच्छेयोऽन्यदुतेव प्रेयम्ते उभे नानार्ने पुरुष मिनीत । तयो श्रेय आदढानम्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥' श्रेयश्च प्रेयश्च मनुप्यमेतस्तो सपरीत्य विविनक्ति धीर । श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयमो वृणीते नेयो मन्दो योगदोमाद्वीते ॥' । स त्व प्रियान् प्रियरूपारश्च कामानभि यायन्नचिकेतोऽत्यलाक्षीः।

·- . . नाचिकेतमुपाख्यानम् । 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन । यमेवैप वृणुते तेन लम्यम्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूर म्वाम् ॥' नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेननमाप्नुयात् ॥' 'आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु मारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव न ॥' ' इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांम्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ । यम्त्वाविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तम्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टावा इव माग्थे ॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तम्येन्द्रियाणि वक्ष्यानि मढचा इव सारथे ॥ ...... यम्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनम्क मदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति स सारं चाधिगच्छति ।' । यस्तु विज्ञानवान्भवति समनम्क सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यम्मादभूयो न नायते ।। 'विज्ञानसारथिर्यस्तु मन प्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वन: पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मन । मनसस्तु पर बुद्धिर्बुन्देरात्मा महान्परः ।। महतः परमव्यक्तमव्यत्तात्पुरुषः पर. । पुरुपान्न परं किंचित्सा काछा सा परा गतिः ॥' ' एप सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्धचा सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥' 'उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । . , ·३० उपनिपत्पाठावली क्षुरम्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्ग पथस्तत्वयो वदन्ति । ' पराञ्च खानि व्यतृणत्स्वयभूस्तस्मात्पराड् पश्यति नान्तरात कश्चिद्धार प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ पराच कामाननुयान्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । और धीरा अमृतत्व विदित्वा ध्रुवमध्रुवेप्विह न प्रार्थयन्ते ॥' * यदेवेह तदमुनर यदमुल तदन्विह । मृत्यो स मृत्युमाप्नोति य इट् नानेव पश्यति ॥' 'ययोटक टुगे वृष्ट पर्वतेपु विधावति । एव धमान्पृथक् पश्यस्तानेवानुविधावति ॥ यथोदक शुद्धे शुद्धमासिक्त तागेव भवति । एव मुनेर्विजानत आत्मा भवति गतम ।। ... . हन्त त इद मन याम गुह्य ब्रह्म सनातनम् । यरा व मरण प्राप्य आत्मा भरति गौतम || योनिमन्ये प्रपयन्ते शरीरत्वाय देहिन । म्याणुमन्येऽनुमयन्ति यथार्म य गश्रुतम् ।। आग्निीमा भुवन प्रविष्टो रुप रूप प्रतिस्पो बभूव एकम्नया मभूतान्तरात्मा रूप रूप प्रतिरूपो बहिश्च ॥ वागुर्ग को भुवन प्रविष्टो म्प म्प प्रतिरको बभूव । प्पमा भूतान्नग मा रूप रूप प्रतिरूपो बहिश्च • मृगा गा मागेाग्य च पुन रिप्यते नापीपदोपै । पापा सरभना नगमा न रिप्यते टोस्ट मेन बास्य ॥' •एको उनी मांभूना नगरमा पम्प रहा य परोति । तमात्मम्य येऽनुपश्यति धीगन्नेपार मुगर शाश्चन नेतरेपाम् ।।' ।

·नाचिकेतमुपाख्यानम् ।
'नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानामेो बहूना यो विदधाति कामान् ।
तमात्मम्थ येऽनुपश्यन्ति धीरान्तेपा शान्ति शाश्वती नेतरेपाम् ।।
'तदेतदिति मन्यन्तेऽनिदेश्य परम सुग्वम् ।
क्थ नु तद्विजानीया रिमु भाति विभानि वा ॥
'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्नि ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्व तम्य भामा मर्वमिट विभाति ॥
--
' भयादम्यानिस्तपति भयात्तपति सूर्य ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युविति पञ्चमः ॥'
इह चेदशाहोद्ध प्रार शरीरम्य विश्वस ।
तत सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥
'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽम्य हदि स्थिता ।
अथ मत्योऽमृतो भवत्यल ब्रह्म समश्नुते ।।'
। यदा सवे प्रभिद्यन्ते हृदयम्येह ग्रन्थय ।
अथ मोऽमृतो भवत्येतावदनुशाप्तनम् ॥
'मृत्युप्रोक्ता ननिीतोऽथ लावाविद्यामेता योगविधि न कृत्स्नम् ।
ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽध्येव यो वि यात्ममेव ॥'
नात्रिरतमुपारव्यान मृत्युप्रोत मनातनम् ।
उक्त्वा श्रुत्वा च मे गायी ब्रह्मलोरे महीयते ॥
'य इम परम गुह्य श्रावयेद्ब्रह्म मसदि ।
प्रयत श्राद्धवाले वा तदानन्त्याय कल्पते'
तदानन्त्याय कल्पते ।।
ॐ सह नाववतु सह ना भुनक्तु । सह वीर्य करवावह
तेनस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।
॥ॐ शन्तिः शान्ति शान्ति ॥

·उपनिपत्पागवली ३२ १८ स्तब्धः श्वेतकेतुः। ॐ श्वेतकेतुहारुणेय आस । तर ह पितोवाच- 'श्वेतकेतो वम ब्रह्मचर्यम् । न वै सोन्यामत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्म- बन्धुरिव भवतीति' सह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विशतिवर्ष सर्वान्वेदानधीत्य महामन्य अनूचानमानी सब्ध एयाय । तर ह पितोवाच---- • श्वेतकेतो यन्नु सोन्ये महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः । येनाश्रुतर श्रुत भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति' कथं नु भगव. स आदेशो भवतीति । 'यथा सोन्यकेन गृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञात५ म्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्, मृत्तिकेत्येव मत्यम् । यया सोन्यकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञातर म्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्, लोहमित्येव सत्यम्। यया सोम्यकेन नखनिकृन्तनेन सर्व कापायसं विज्ञातः स्याद्वाचारम्भणं वि- कारो नामधेयम्, कृष्णायममित्येव मत्यम्। एव सोम्य स आदेशो भवतीति। 'न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिपु. । यद्धयेतदेदिप्यन् कथं मे नावश्यन् । इति भगवारम्वेव मे तद्वतीन्विति ।' • तया सोन्येति' होवान- एतम्माज्जायते प्राणो मन. संन्द्रियाणि न । मं पायुज्योतिरापः पृथिवी विधम्य धारिणी ॥ अभिमभी मनुषी नन्दसा दिरा धोने मानिताश । । वागुः प्राणो हृदयं विधमन्य पदम्या प्रगिती खेर सर्व भूनान्तरात्मा ॥

·आचार्यसंकल्पः।
१९ आचार्यसंकल्पः।
।
यश्छदमामृपभो विश्वरुप । उन्टोभ्योऽ यमृतात्सबभूव । स मेन्द्रो
मेधया गुणोतु । अमृतम्य देवधारणो भूयासम् । शरीर मे विचर्पणम् । निह्वा
मे मधुमत्तमा । भ्या भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मण कोशोऽमि मेधया पिहित ।
झुत मे गोपाय ! आवहन्ती वित-बाना । पुर्वाणा चीरमात्मन । वासार सि मम
अन्नपाने च मटा । ततो में श्रियमावह। लोमशा पशुभि सह म्वाहा । गावश्च
आमायन्तु ब्रह्मचारिण स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिण म्वाहा । प्रमायन्तु
ब्रह्मचारिण स्वाहा । दमायन्तु मनारिण न्याहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिण
म्वाहा । यशो जनेऽमानि म्वाहा । श्रेयान्वयम्योऽसानि माहा । तत्वा
भग प्रविशानि म्वाहा । स मा भग प्रविश म्वाहा । नम्मिन्सहानशाखे
निभगाह त्वयि मृजे स्याहा । यथाप प्रवतायन्ति । यथा मासा अहर्जरम् ।
एव मा ब्रह्मनारिणो धारयन्तु सर्वत स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि न मा भाहि
प्रमा पद्यम्न।
( तैत्तिरीय शिक्षाध्याय अनुसार ५ )
२० आचार्यानुशासनम्।
नेहमनच्यानायाऽग्नेगापिनमनुगाम्नि
मन्य ना।
थम चर।
म्वा यायान्मा प्रमः ।
आचार्याय प्रिय धनमाहृत्य प्रजातन्तु मा व्यवच्छेन्सी ।
सत्यान्न प्रमदित यम् ।
धर्मान प्रमदितव्यम् ।
कुशरान प्रमदितव्यम् ।

·३५
उपनिपत्पाठावली
भूत्यं न प्रमदितव्यम् ।
म्वाध्यायप्रवचनाम्या न प्रमदितव्यम् ।
देवपितृकार्याभ्या न प्रमदितव्यम् ।
मातृदेवो भव ।
पितृदेवो भव ।
आचार्यदेवो भव ।
अतिथिदेवो भव ।
यान्यनपद्यानि कर्माणि तानि सेवितन्यानि; नो इतराणे ।
यान्यम्माकर मुचरितानि, नानि त्वयोपास्यानि; नो इतराणि ।
ये केवाम्पच्छेया सो प्रामगाम्तेपा त्वयाऽऽसने न प्रश्चसितव्यम् ।
श्रद्धया देयम् अद्वया देयम् । श्रियादेयम् हिया देयम्, भिया देयम्, संविदा
देयम् । अथ यदि ते कर्म विचिकित्सा वा, वृत्तिविचिकित्सा वा स्यात् ।
ये तत्र ब्राह्मणा समर्शिन.. युता आयुक्ता. ! अदक्षा धर्मकामाः स्युः
यथा ते तत्र वरन् । तथा नत्र वर्तथा । अपाभ्याख्यातेषु । ये तत्र मानणाः
संमर्शिन. युक्ता आयुक्ता । अनुक्षा धर्मकनमा, म्यु. १ यथा ते तेषु
वरिन् । तथा तेषु वर्तथा । एष आर्दश. १ एप उपदेश | एम वेदोपनिषन् ।
एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपासितव्यम् ।
(ततिरीय शिक्षाध्याय अनुपाक ११"
२१ परा विद्या।
माना देशानां प्रथम. संरभूर चिम्य कर्ता भानम्य गोष्ठा ।
स मारिया सरियाप्रतिष्ठामयाय ज्येष्ठाय प्राह ।।

·परा विद्या। ३५ अथर्वणे या प्रयदेत ब्रह्मा, ता पुरोवाचागिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह भारद्वानोझिरसे परावराम् ॥ शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरस विधिवटुपसन्न पप्रच्छ ‘करिमन्नु भगवो विक्षाते सर्वमिद विज्ञात भवतीति । तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति' हरम यब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च । तन परा मवेदो यजुवेद सामदेटोऽथर्ववेद शिक्षा कल्पो व्याकरण निरक्त छटो ज्योतिपमिति । अथ परा यया तदक्षरमधि . गम्यते । यत्तद्देश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षु श्रीव तटपाटपाणि । नित्य विभु सर्वगत सुसूक्ष्म तदव्यय यमृतयोनि परिपश्यन्ति धीरा ॥ यथोर्णनाभि मूजते गलते च यथा पृथिव्यामोपधय सभवन्ति । यथा सत पुरुषाल्वेशलोमानि तथाक्षरात्सभवतीह विश्वम् ।। प्लया ह्येते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवर येषु कर्म । यच्छ्यो येऽभिनन्दन्ति मूढा नरामृत्यु ते पुनरेवापि यन्ति ॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमाना म्वय धीरा पति मन्यमाना । जघन्यमाना परियन्ति मृदा अन्धेनेव नीयमाना यथान्धा ॥ अविद्याया बहुधा वर्तमाना ' वय कृतार्था' इत्यभि मन्यन्ति बाला । यत्कर्मिणो न प्रवेढयन्ति रागात्तनातुरा क्षीणोकाश्चवन्ते ।। इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठ नान्यच्छ्यो वेदयन्ते प्रमूडा । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेम लोक हीनतर वा विशन्ति ॥ तप श्रद्धे ये खुपवमन्त्यरण्ये शान्ता विद्वासो मैश्यचया चरन्त । सूर्यद्वारेण ते विरजा प्रयान्ति यनामृत म पुरपो ह्य ययात्मा ।। परीक्ष्य लोकान्धर्मचितान्ब्राह्मणो निवेदमायानारत्यकृत कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छे समित्पाणि श्रोनिय ब्रह्मनिष्ठम् ॥ तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्या प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ।

·उपनिपत्यादावली
येनाक्षर पुरुष केद सत्य प्रोवाच ता तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ।।
तदेतत्सत्य यथा सुदीपाल्पावकाद्विग्फुलिङ्गा सहस्रश प्रभवन्ते सरूपा ।
नयागाद्विविधा सोम्य भावा प्रमायन्ते तत्र वापि यन्ति ।।
एतस्माज्जायते प्राणो मन संवेन्द्रियाणि न ।
व वायुज्योतिराप पृथिवी विश्वम्य धारिणी ।।
अपिर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यो
दिश श्रोने वाग्विवृताश्च वेठा ।
वायु प्राणो हत्य विश्वमन्य परभ्या
पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥
तस्माहन साम यन पिटीक्षा यज्ञाश्च म ऋतको दक्षिणाश्च ।
मवत्सरश्च यनमानश्च रोका सोमो यन पाने यन्त्र सूय ।।
तसाच देवा बहुधा मनमना मा या मनुप्या पशवो क्या सि ।
प्राणापानी नीतियवा नपश्च भन्दा म य नमनय निनिश्च ।।
अन समुद्रा गिरयश्च संवेऽम्मात्स्यन्दन्त मिन्धर मरूपा ।
अतश्च सर्वा ओषधयो रमश्च येनैप भूतेम्निष्टते हान्तरात्मा ।।
पुरुष एवेट विश्व र्म तो ब्रह्म परामृतम् ।
एतयो वेद निहित गुहाया मोऽविद्यापन्धि विक्रितीह सोम्य ॥
आवि सनिहित गुहाचरन्नाम महत्पदमनत्ममर्पितम् ।
एजत्प्राणनिमिषश्च यदेतज्जानथ सदसद्वरेण्य विनानादरिष्ठ प्रजानाम।।
यदर्चिमधदणुभ्योऽणु च यस्मिलोसा निहिना लोरिनश्च ।
तदेततक्षर ब्रह्म सप्राणम्तट पाइन ।
ततेनमत्य नरमत नवेद्धन्य मोम्य विद्धि ।
धनुर्गृहीत्वोपनिषट महाख गर ह्युपासानिशित मघात ।
आयम्य तद्धावगतेन चेतमा लभ्य तदेवाभर सोभ्य विद्धि।।
प्रणवो वनु शरो ह्यात्मा ब्रह्म नह यमुन्यते ।
अप्रमत्तेन बेद्धन्य शरवत्तन्मयो भवेत् ।।

·पग रिया।
यस्मिन्यौ पृथिवी नान्तरिक्षमोत मन सह प्राणश्च सर्व ।
तमेवैक जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतम्येप सेतु ॥
अरा इव स्थनाभा सहता यत्र नाड्य
स एपोऽन्तश्चरते बहुधा जायमान ।
ॐ इत्येव यायथ आत्मान स्वस्ति व पराय तमस परम्तात् ॥
य सर्वज्ञ मर्वविद्यम्यष महिमा ।
दिये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्या मा तिष्ठिन ।।
मनोमय प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठिनोऽन्ने हृदय सनिधाय ।
तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीग मान रूपममृत यद्विभाति ।।
भियते हयग्रन्यिश्छिद्यन्ने सर्वसशया ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्हदे परावरे ।
हिरण्मये परे मोशे विग्न ब्रह्म निप्पलम् ।
नम्र ज्योतिपा ज्योतिम्तद्यदात्मविदो विद ॥
नता सूर्यो भाति न चन्द्रतारख नेमा विद्यतो भान्ति कुतोऽयमगि ।
तमेवभान्तमनु भाति मर्व तम्य भामा सर्वमिद विभाति ||
ब्रह्मवेदममृत पुरस्ताद्रम पश्चाद्रम दक्षिणतश्चोत्तरेण ।
अधश्चो वे च प्रमत नमवेद विश्वमिद वरिष्ठम् ।।
द्वा सुपर्णा सयुना मरवाया समान वृक्ष परिपस्वजाते ।
तयोरन्य पिप्पले म्याद्वत्त्यनननन्यो अभिचारशीति ।।
समाने वृक्ष पुरपो निमगोऽनीशया शोत्रति मुह्यमान ।
मुष्ट या पश्यत्यन्यमीशमम्य महिमानमिति वीतशोर ॥
सन्येन सभ्यस्तपमा छेप आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् ।
अन्त शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुम्रोय पश्यन्ति यतय क्षणि दोपा ।।
सत्यमेव जयते नानृत सत्येन पन्था विततो देवयान ।
येनानमन्त्यूपयो ह्यासकामा यत्र तत्सत्यस्य परम निधानम् ।।

·उपनिपपाठावली बृहत् साहित्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच तत्सूक्ष्मतर विभाति । दूरान्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यत्म्दिहव निहित गुहायाम् ॥ न चक्षुपा गृह्यते नापि वाया नान्यदेवलपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वन्ततस्तु त पश्यते निप्पल घ्यायमान || एपोऽणुरात्मा चेतसा वेद्वितन्यो यस्मिन्प्राण पञ्चधा सविवेश । प्रागैश्चित्त सर्वमोत मनाना यस्मिन्त्रिशुद्धे विभवत्येप आत्मा ॥ य य लोक मनप्ता सविभाति विशुद्धमत्त्व कामयते याच कामान् । तत लोक जयते ताश्च कामास्तम्मादात्मन पर्चयेन्मृतिकाम ॥ कामान्य कामयते मन्यमान म कामाभियते तत्र नत्र । पपक्षामन्य कृतात्मनन्तु इहेब सवे प्रविलीयन्ति कामा || नायमात्मा प्रवचनेन लम्या न मेधया न रहना श्रुतेंन । यमेवेष वृणुते तेन लभ्यन्तन्यय आत्मा विकृणुते तनू स्वाम् ।। नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाप्यलिङ्गात् । एतरुपायैर्यतने यस्तु विहारतम्यैप भात्मा विशते ना धाम !! सप्राप्यनम्पयो ज्ञानतृप्ता कृतात्मानो वीतरागा प्रशान्ता । ते सर्वग सर्वत प्राप्य धीरा युत्तात्मान सर्वमेवाविशन्ति । वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्था मन्यासयोगाद्यतय शुद्धसत्त्वा । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकारे परामृतात्परिमुच्यन्त सवे ।। यथा नद्य म्यन्दमाना समुद्देऽस्त गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्पर पुस्पमुपति दिन्यम् ।। म यो ह वै तत्परम ब्रह्म वेद ब्रटेन भवति नाम्पानामवित्वुले भवति, ताति शोक तरति पाप्मान गुहामान्यभ्यो विनुत्तोऽतो भवति । तदेतद्यपा क्रियाषन्त श्रोत्रिया प्रानिष्ठा म्वय नहत एकर्षि श्रद्धयन्त ·यो वै भूमा तदमृतम् । तेपामेवैतां ब्रहाविद्यां वदेत शिरोवतं विधिवयेस्तु चीर्णम् । तदेतस्स- त्यपिरङ्गिराः पुरोवाच नतदनार्णवनोऽधीते । नमः परमपिभ्यो नमः परमऋपिम्यः ॥ (मुण्डकोपनिषत् ३-२) २२ यो चै भूमा तदमृतम्। । + . यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा । अय यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विनानाति तदल्पम् । यो वै भूमा तदमृतमप यदल्पम् तन्मय॑म् ।। 'स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्नीति' गो अश्वमिह महिमेत्याचक्षते हलिहिरण्यं दासभार्य क्षेत्राण्यायत- मानीति' नाहमे ब्रवीमि ब्रवीमीति' होवाच । अन्यो ह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठित' स एवाधम्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्त- रतः स एवेद सर्वमिति । अथातोऽहङ्कारादेश एव । अहमेवाधस्तादहमुपरिपादहं पश्चादह पुरस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेदर सर्वमिति । अयात आत्मादेश एवं | आत्मवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चा- दात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मवेदः सर्वमिति । स वा एप एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विज्ञानन्नात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्द ' स स्वराङ् भवति । तस्य सर्वेषु लोकेषु काम- चारो भवति ।

·४०
उपनिपत्पाठावली
अथ येऽन्ययाऽतो विदुरन्यगनानम्ते सम्योका भवन्ति । तेषार
सर्वेषु लोकेन्त्रकामचारो भवति ।
(गन्दोग्य अ. बड २४-२५)
२३ ब्रह्मण आनन्दः।
रसो वम । रसोवाय लड वानन्दी भवति । को ोवान्याल्क
पाण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनमा सह ।
आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुनश्चनेति ।
एतरह वाद न तपति · किमहर साधु नाकावम् । किमह
पापमकरवमिति।
.
,
*
सर्व होता । ॐ ब्रह्मविटाप्नोति परम् ।
अयमात्मा ब्रह्म । मत्य जानमनल ब्रह्म ।
(सैत्तिरीय महानिद पल्ला अनु. ७, ९)
२४ भार्गवी चारुणी विद्या।
-
भूगर्व वारुणिवरुण पितरमुपसमार · अधीहि भावो ब्रह्मेति ।
तम्मा एतत्प्रोवाच • अन्न प्राण चक्षु ओर मनो वानमिति' । तर

·भार्गवी वारणी विद्या। . होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन नातानि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्य भिसविशन्ति. ताहजिज्ञासम्ब तब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तत्त्वान्न ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाशयेव ग्वालिमानि भूतानि जायन्ते, अन्नेन मातानि जीवन्ति, अन्न प्रयन्त्यभिस विशन्तीति । तद्विज्ञाय पुनरेव वरण पितरमुपससार- 'अधीहि भगवो ब्रह्मेति' तर होवान तपमा ब्रह्म विग्जिामम्य । तपो ब्रह्मेनि म तपोऽतप्यत । म तपस्नप्त्वा प्राणो ब्रह्मेति व्यनानात् । प्राणायेव मल्विमानि भूतानि जायन्ने प्राणेन नातानि जीवन्ति प्राण प्रयन्त्यभिमविशन्तीति । नद्विताय पुनरेव वरुण पितरमुपममार । ' अधीहि भगवो ब्रह्मति तर होवाच : तपमा बम विनिनामम्म । तपो ब्रह्मेति' म तपोऽतप्यत । स नपम्तप्त्वा मनो ब्रह्मेति ल्यमानात् । मनसो येव खल्लिमानि भूतानि जायन्ते. मनमा नातानि नीवन्ति. मन प्रयन्त्य भिमविशन्तीति । तद्विज्ञाय पुनरेव वरण पितरमुपसमार---अधीहि भगवो ब्रह्मेति' तर होवाच - तपमा ब्रह्म विनितासम्न । तपो ब्रह्मेति' म तपोऽतप्यत । म तपम्नप्त्वा विज्ञान ब्रह्मेति न्यनानात् । विज्ञानायेव म्बल्लिमानि भूतानि नायन्ने विज्ञानेन नातानि जीवन्ति. विज्ञान प्रयन्त्यभिमविशन्तीति । तद्विज्ञाय पुनरेव वरुण पितरमुपसमार---अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपमा ब्रह्म विनिज्ञामम्त्र । तपो ब्रह्मति स तपोऽतप्यत । म तपस्तप्त्वाऽऽनन्दो नमेति व्यनानात् । आन न्लाद्धयेव वल्लिमानि मूतानि जायन्ते आनन्टेन नातानि जीवन्नि, आनन्द प्रयन्त्यभिमविशन्तीति । ६

·उपनिपत्पाटावली
मैंषा भार्गवी धारणी विद्या परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता । स य एव वेद
प्रतितिष्ठति, अन्नवानन्नादो भवति. महान्भवति प्रनया पशुभिर्बमवर्षसेन
महान् कीया ।
(रैत्तिरीय भृगुवल्ला जा १५ )
२५ धर्मस्कन्धरः।
धर्मम्बन्धा । यज्ञोऽ ययन दानमिति प्रथम तप एव द्वितीय !
ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवमान्यन् । मर्व
एते पुण्यलोमा भवन्ति ब्रह्मसम्योऽमनत्वमेनि।
प्रजापति राकानभ्यतपा । तेभ्योऽभिनप्लेम्यत्रयी विद्या सप्रास्त्रवत् ।
लामभ्यतपत् । तम्या अमितताया एतान्यक्षराणि मप्रामवन्त । भर्भुव
वरिति । तान्यभ्यनन् । नेम्योऽभिनतेभ्य चार मप्राप्रवन् तद्यथा
शना मणि पर्णानि मतृण्णान्येवमोकारेण सर्वा वार मष्णा ! ॐवार
एवंद' पर्वमापार एवेट' मत्रम् ।
(ठामाय, अ • पट २३)
२६ सर्वं खल्विदं ब्रह्म !
HATHER---
सर्व बल्विन नर तनन्गनिनि । शान्त उपासीन । अब बनतु
मय पुरुष । यथा स्तुम्मिो भवति तयेन प्रेत्य भवति । स तु यति ।
मनोमग , प्राणशरीर भारुप , मत्यमकल्प आकाशात्मा, मत्रामा सव
वाम , मगन्ध मनग्य ममिटमध्यात्त . अवारी अनादर रुपम

·, सवनानि । आत्मान्तहृदये । अणीयान्त्रीहे, यवाद्वा, मपंपाद्वा, श्यामराद्वा, श्यामर तण्डलद्वा. एप म आत्मान्तहहये । ज्यायान्पृथिन्या , ज्यायानन्तरिक्षात्. ज्यायान्दिव , ज्यायानेभ्यो लोभ्य . सर्वमा, मकाम , सर्वगन्ध , मर्वरम , सर्वमिदमभ्यात्त , अवामी अनादर एप म आत्मान्तहंदये । एत ग्राम । एतमित प्रेत्याभिमभविनाम्मीति' यम्य ग्यादद्धा न विचिकित्सा अन्तीति ' ह माह शाण्डिल्य शाण्टिलः ।। (बादाम्य थ ३ य । २७ सवनानि। , पुस्पो वाव यज्ञ । तम्य यानि चतुधि शतिवर्षाणि तमान सवनम् । चतुर्विशत्यक्षग गायत्री । गायन प्रात भवनम् । तदम्य वमोऽन्वायत्ता । प्राणा वाव वसव , एते हीटर मर्व वामपन्ति । तदेतस्मिन्वयामि विवि टुपतपेत्म यात् प्राणा वमत्र इद में नात सवन मा गन्दिन मवनम नुमन्तनुतेति । माह प्राणाना वमना म ये यक्षो विलोमीयेति । उद्धव तत एत्यगदोह भवति । अथ यानि चतुश्चत्वारि गाणि नन्मा यन्दिन" मवनम् । चतुश्चत्वारि शदक्षरा निष्टुप् । ठुम मा गन्टिन- सवनम् । तदम्य रुद्रा अन्वायत्ता । प्राणा वान रुद्रा एते हीद' पर्व रोदयन्ति । त देतस्मिन्वयास किंचिद्रुपतपेत्म ब्यान्-- • प्राणा माध्यन्दिन सवन तृतीयसवनमनुमन्ननुतेति । माह प्राणाना- रुद्राणा मये यज्ञो विलोप्मीयेति ' । उद्धव तत प्रत्यगटो ह भवति । अथ यान्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि तत्तृतीयमवनम् । अष्टाचत्वारि शदक्षरा जगती । जागत तृतीयमवनम् | तदम्यादित्या अन्वायत्ता । प्राणा वावादित्या , एते हीद ५ सर्वमाददने । त चेटेनम्मिन्वयामि शिक्दुिपनपत्म

·४४
उपनिपत्पागवली
यात्---प्राणा आदित्या इद मे तृतीयमवनमायुरनुमन्ननुतेनि । माह
प्राणानामादित्याना माये यज्ञो विरोमीयेति । । उद्धव तत एत्यगढो
हब भवति ।
एतद्धम्म वै तद्विद्वानाह मह्विाम ऐतरेय म कि म एतदुपात
पमि योऽहमनेन न प्रध्यामीति ' । मह पोदश वर्षशतमजीवन् । प्रह
पोदश वर्षशन जीवति य एव नेट ।
(ठादाग्य श्र ३ गट १५)
-
२८ आत्मशुद्धिः।
प्राचीनकाल ऑपमन्यव , मत्ययन पोलुपि , न्द्रगुम्नो भाय ।
মন
ভাল মুনি আশ্বনাথন হল দয়াল মহাবিশ্ব মঙ্গ
त्य मीमा मा चनु को न आमा, वि ब्रह्मनि
ते ह मपाल्याच उद्दालको वे भगवन्तोऽमाराणि समीममा
न्मान बचानरम नि । न* हलाभ्यागर मेति । तर हाम्यानम्मु ।
मह मपादयाचकार प्रयन्नि मामिमे महाशाला महाप्राविया
नेम्यो न ममिव प्रतिपत्म्य । हलाहमन्यमभ्यनुशामानानि
नान्होवाम अश्वपति भगवन्तोऽय कय मप्रतीममा मान वेश्या
नगम येति । न हन्नाम्यागन्छामेति । नर हाम्यानग्मु । लेम्यो है
प्राप्तम्य पृथगह गि काग्यानसर । म प्रान मजिहान उवाच
•न मे म्नेनो ननपटे न दया र मद्यप ।
ना नाहिनागिन विद्वान्न म मरिणी कुन ।
यक्ष्यमाणा ने भगवन्नोऽरमम्मि ! यामाग्मा मन्विगे धन माया
मि तावद् भगवट्या दाम्यामि । वमन्तु भगवन्त इति '

·मनः प्राणे वाक् च ।
ते होनु । येन ह्यार्थन पुरुषश्चरेत्तर हैन वदेत् । आत्मानमेवेम
धानर मान्य येपि । तमेव नो हीति'
नान्होवाच • प्रातर प्रतिवक्ताम्मीति । ते ह ममित्पाणय पूर्वाहे
प्रतिनक्रमिरे । नान्हानुपनीयवैनढुवाच ।
(छादोग्य प. प. ११)
।
२९ मनः प्राणो वाक् च ।
अन्नमशित या विधीयते । तम्य य म्थविष्ठो पातु म पुरीप
भवति, यो मनमम्तन्मासम योऽणि इम्तन्मन । आप पीतावेधा
विधीयन्ते । तामां य म्थविष्ठो पातुम्तन्मून भवनि यो म यमग्नहोहितम,
योऽणिष्ठ म प्राण । नेनोऽशिन पा विधीयते । तम्य य म्यविष्ठो बातु-
प्तदस्यि भवति यो म यम म मजा योऽणिष्ठ मा यार । अन्नमयर हि
मोम्प मन , आपोमय प्राण तेजोमी वामिति ।
• भूय एव मा भगवान्नितापयन्विति ।
• तथा माम्येति होवान । दन्न मोम्य मन्यमानम्य योऽणि
मा म ऊ ममुद्रीपनि, नर्षिभवति । एपमा ग्बल मोम्यान्न स्याश्यमान
प्य योऽगिमा म ऊर्य ममुर्दापनि, तन्मनो भवति । अपार मोम्य पीयमाना
ना योऽणिमा म क ममुर्दापति, म प्राणो भवति । तेगस मोन्याश्यमा
नम्य योऽणिमा म क म मुढीपति, मा वाग्भवति । भन्न मयर हि
सोम्य मन आपमिग प्राण , तेजोमयी वागिति ।
'भूय एवं मा भगवान्विज्ञापयविति ।
तथा माम्येनि होलान । पाडशाल मोम्य पुस्प । पञ्चदशा
हानि माशी , कामगप पिव । अपोमय ग्राणो न पित्रतो विच्छेत्म्यत इनि'

·उपनिपरपाठावली
म ह पञ्च-शाहानि नाश। अथ हैनमुपममाद • किं बवीमि
मो इति
ऋन सोम्य यन- पि मामानीति '
म होवाच । न व मा प्रतिभान्ति भो दति '
न होवाच • यथा मोन्य महनोऽभ्याहितम्यकोऽङ्गार वयातमात्र
परिशिष्ट म्यात्तेन नतोऽपि न बहु दहेत् । एक योग्य ते पोदशाना कला-
नामेवा कलानिशिधा म्यात्तयतहिं वेदान्नानुभवामि । अशानाथ मे विनाम्य
-
म हाशाथ हैनमुपममाढ । तर ह यकिन पार गर्व ह प्रतिपेटे ।
होवाच यथा मोम्य महनोऽम्याहिनम्यक्मगार भयोलमान
परिशिष्ट न तृणरुपममाधाय प्राबलयेत्तेन नतोऽपि बहु दहे, एवर मोम्य
ने पोशाना कानामेका शिष्टान्माऽनेनोपममाहिता प्रामातीत्तयताह
वेदाननुभामि । अन्नमयर हि मोम्य मन , आपोमय भाण . नजोमयी
वागिनि
नद्वाम्य विजनानिनि विजनाविति ।।
जन्दाग्य अपग
.
३० तत्त्वमसि श्वेतकेतो।
• यथा मोम्य मा मधुटतो निम्तिष्ठन्ति. नानान्यगाना grane
ग्मान्यमवहारमेनाराम गमगान, ने गया नन न विवफ समन्ऽमुयाह
पृक्षम्य गमोऽम्यमुयाह सभ्य ग्योऽम्मानि, एवमेव पर मोम्येमा पर्दा
मना मनि मपद्य र विद, मनि मायाम नि । न र न्यायो ना सिर
हो वा सो गा. ही या कांगा. पतमा या. छो या. मश का

·। . . तत्त्वमसि श्वेतकेतो। ४७ यद्यद्भवन्ति तदासवन्ति । स य एपोऽणिमा, एतदात्म्यम्. इट५ मर्व तत्मत्यम्. म आत्मा । तत्त्वमसि श्वेतकेता प्रति' भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्तिनि । तथा सोम्येति ' होवाच • मा मोम्य नद्य पुरस्तात्प्राच्य म्यन्दन्ने पश्चात्माच्य . ना समुद्रात्ममुद्रमेवापियन्ति. म ममुद्र एव भवति, ना यथा तत न विदु .. इयमहमम्मीयमहमम्मीति " एवमेव ग्वलु मोम्येमा मी प्रना मत आगम्य न विदु • मत आगच्छामह इति"। न इह व्याम्रो वा, मि हो वा. वृको ना, नराहो वा. कीटो वा. पतगो वा. दशो था, मशको वा. ययद्भवन्ति तदाभवन्ति । म य एपोऽणिमतदा त्म्यम् । इट- सर्व तत्मत्यम् । म आत्मा । तत्त्वममि श्वेतकेतो दति भूय एव मा भगवान विज्ञापयलिनि । । तया मोम्येनि ' होवाच • अन्य माम्य महतो वृक्षम्य यो मृतम्याहन्यानीवन् देवन् यो म येऽम्याहन्यानीवन् वेवन् योऽग्रेड भ्याहन्यानीवम् घवेन् । स एष जीवनात्मनानुप्रभून पेपीयमानो मोद मानम्तिष्ठति । अन्य यदेका शाखा जीवो महात्यथ मा शुष्यति, द्वितीया जहात्यय सा शुष्यति तृतीया जहात्यय मा शुप्यति. मर्व नहाति मर्व शुप्यनि । एवमेत बल मोम्य निद्धीति । होवाच : जीवोपेत वाव रिलेट नियने, न जीवो म्रियते । इनि म य एपोऽणिमनदात्म्यम् । इट५ मत्र तत्मत्य' म आत्मा तत्त्वमाप्ति श्वेतानो इति । भूय एव मा भगवान्विनापयन्विति । तथा मोम्येति होवान : न्यग्रोधफल्मन आहरेति । भगव इति । • मिन्धीति' - भिन्न भगव यति । किमत्र पश्यमीति । • अन्य इवेमा धाना भगव इति । । आमामडेका भिति' | ' भिन्ना भगव इति । किमत्र पश्यानि ' । न किचन भगव इति' । . . .

·व ४८ उपनियत्याठावली नरोवाच • ये वे मोम्यनमणिमान न निभालयमे. एतम्य माम्यतोऽणिम्न एव महान्यग्रोधम्निष्ठति । श्रद्धव सोम्येनि • म य एपोऽणिमनदात्म्यम । इट' मर्द तन्मत्य५ म आत्मा तत्त्वममि वेतनो इति । 'भूय एव मा भगवान् विनापयत्विनि । • नथा मोम्यनि ' होवाच लवणमेनढोऽवधाय. अथ मा प्रान रपसीदया इति ' म नया चकार । न होवाच • यहोषा लवणमुदकेऽवावा अङ्ग तदाहानि नावमृश्य न विवेद । यथा निमेव । • भवाम्यान्नाटानामनि कामिति । • लवणमिनि । मायादानामनि । • क्यमिति ' । लवणमिति अन्नादानामेनि । • कथमिनि'लणमिनि । अभिप्रारंगनदय मोपमोटया रति तर तथा नमार । तच्छचत्मवर्तन । त होवान • अत्र वाव ति मन् । मोम्य न निभाल्योऽयन " . . . । म य गोऽणिमनदाम्पम । इट• मर्न तत्मन्यः म आन्मा तलमाम श्चनांनो इनि भूय एपमा भगवान्विनापयविति । • तसा माम्यति होवान • यथा माम्य पुल धाम्योऽभि নৱদানব ন সানিল বিমূনা, এ সম্মা নয় মায়া বা अगवा अन्यया प्रमाणात अमिनद्राक्ष मानीती भिनासो मृष्ट नम्ग गाभिनन प्रमुग प्रयान । एनादि गमाग एना दिन प्रनानि ' म ग्रामादशाम पृन्छन पष्टिना मेधागा गधागनशेषम 4

·।
तमा मोम्येति
.
तत्त्वमसि श्वेतकतो।
४९
येत । एवमेवेहाचार्यवान् पुरुपो वेद । तम्य तावदेव निर यावन्न विमोक्षे,
अग सपत्म्य इति
म य एषोऽणिमतदात्म्यम | इढ५ मर्न तत्सत्य र स आत्मा तत्त्वम
सि श्वतकेतो इति
भूय एव मा भगवान्विज्ञापयविति
होवाच पुरुषर माम्योतोपतापिन जातय
पर्युपासते · नानामि मा जानामि मामिति ' । तम्य यावन्न वाड् मनसि
मपद्यने मन प्राणे, प्राणम्नेजसि तेन परम्या देवनाया तावजानाति । अय
याम्य वाड् मनमि मपद्यते मन प्राणे, प्राणस्वनाम तेन परम्या देवता
यामथ न जानाति ।"
म य एपोऽणिमतात्म्यम । न्ट सर्व तन्मत्यर म आत्मा,
तत्वममिततो इति ।
भूय एव मा भगवान विज्ञापयत्तिति
नथा मोम्येनि होवाच । पप५ सोम्योत हातगहीतमानयन्ति
अपहापीत् म्तेयमकार्षीत् परशुमले तपनेति । म यदि तम्य बना
भवति तत एवानतमात्मान पुरते । मोऽनृतामिम-मो ऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय
परश तप्त प्रतिगृह्णाति स न्ह्यतेऽथ हन्यते । अथ यदि तस्याकर्ता भवति तत
एव मयमात्मान कुरुते । स सत्याभिसन्ध सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशु
तप्त प्रतिगृहानि म न दह्यतेऽय मुच्यते ।
म यथा तत नादाद्येत । एतदात्म्यम् । रद• सर्व त सत्य' म
आत्मा, तत्त्वमप्ति वेतकेतो ति ।
नदास्य विनताविति पिनजाविति ।
(छादाग्य अ६ व • १५)
७

·५० उपनिपत्पागवली ३१ अतिवादः। - प्राणो वा आशाया भूयान् । यथा वा अरा नाभी समर्पिता एवम म्मिन् प्राणे मर्वर समर्पितम् । प्राण प्राणेन याति, प्राण प्राण ददाति, प्राणाय ददाति । प्राणो ह पिता. प्राणो माता. प्राणो भ्राता. प्राण म्वमा, प्राण आचार्य . प्राणो ब्रामण । स यदि पितर वा, मातर बा, प्रातर वा, म्वमार वा. आचार्य वा, ब्राह्मण वा किंचिद भूशामिव प्रत्याह धिक्- स्वाऽस्तु ' इत्येवेनमाहु · पितृहा व त्वममि, मातृता व त्वमासे, भ्रातृहा दे त्वममि, स्वमहा व लमसि, आचार्यहाँ ववममि. ब्राह्मणहा वै त्वममीति । भय ययध्येनानुकान्नप्राणान् शृलन ममाम्य न्यतिप दहेत्, नवन वृय पितृहामीनि न : मातृहामीनि ' न • भ्रातृहामीनि 'नम्न महामीति - न • आचार्यहामीति न ब्रामणहामीति · । प्राणो हो। तानि मणि भवति । म वा एप एव पश्यन्नेव मन्नान एवं विजानन्नति वादी भवनि । न चेगु • अनिवाघमीनि अनिवाद्यौति · यान् । गपहनीन । (छादार अ ... ) ३२ ब्रह्मचर्यमेव तत् । अथ यद्यत इत्याचक्षते ब्रमन्यमेव तत् । ब्रह्मचरण ह्येव यो ज्ञाता त विन्दते । अब यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव नत् । ब्रह्मचर्यण होरट्वात्मानमनुविन्टते । अथ यन्मन्मायणमित्यानक्षन ब्रह्मचर्यमेव तत् । प्रमचर्येण होर मन आत्मनन्त्राण विन्दते । अब यन्मानमित्याचक्षने अमनगमेव नन् । नानण हवामानमनुविद्य मनुते । अब यदनाश कायनमित्यानक्षते ब्रह्मचर्यमय तन् । एप हान्मा न नश्यति य ब्रह्मचर्यणा.

·633
चातुवर्ण्यम् ।
नुविन्दते । अथ गहरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेर नत् । तदरश्च हवे
ण्यश्चार्णवा ब्रह्मोसे तृतीयम्यामितो दिषि, तर मीयर मर , तुश्चत्य
मोममवन , तदपराजिना पूर्वब्रह्मण प्रभुविमित" हिरण्मयम् । तद्य
एवैतावर च ण्य चाणवा नसलोके ब्रह्मचर्यणानुविन्दन्ति तेपामेवय ब्रहा
रोक्मनेपा मवधु रेषु कामनागे भवति ।
(छाताप अ ८ पण्ड .)
,
३३ चातुर्वर्ण्यम् ।
ब्रह्म ना मग्न आमीटेकमेव । तदेव मन्न व्यभवत् । नच्या
रूपमत्यमनन भनम् । यान्येतानि त्वया सत्राणान्द्रो वाण मोमो रुद्र
पर्जन्यो यमो मन्युरीशान दनि । तम्मान् क्षत्रात्पर नास्ति । तस्माद्राह्मण
सत्रियम पम्नानुपान्ने राजमूर्य । क्षत्र एव नाशो - बानि । मैपा भन य
योनियब्रह्म । नम्मायद्यपि राना परमना गन्छति ब्रह्मवा तन पनिश्न
यति । म्वा योनि य उ पनर निम्ति म्बा म योनिमनि । म
पापीयान् भवति यथा श्रेया म- हि मिया ।
म नव यमन । म विशममनत । यान्येतानि देव नातानि गणश
आग्यायने धमतो स्टा आदिल्या विधेटेवा मस्त इति ।
म नव यभवन् । म शाह वणमसनत पूपणम् । य वै पूषा |
स्या हीट मर्व पप्यनि गति मिच ।
म नव यभवत् । नच्छेयोमपमत्यमजन धर्मम् । तदेतत् क्षत्रम्य
क्षत्रम् । यदमनन्मा पर नास्ति । अतो अवलीयान् बलीयाममाश
मने घमण, यया रानवम् ।
1

·५. उपनिपत्पादावली यो वै म वर्म सत्य व नन् । नम्मान्मन्य वदन्नमाहु म बटनीति धर्म वा बढन्न मय वदतीति । एनोवतदुभय भवति । ( वहदारण्यक अ मा ४ मा १) यश्चायमयात्म ३४ मधु इय पृथिवी संवपा मुनाना म] अयं पित्यं सर्वाणि भूतानि मधु । गश्चायमम्या प्रथिन्या तेजोमयोऽमनमय पुरुष शाग्नेनामयोऽमनमय पुरपोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममतम ब्रह्म इद मर्वम् । इमा आप संवेषा भनाना मधु। आमामपार माणि मुनाने मा । यश्चायमान्वप्म तेनोमयोऽमृतमय पुरुष यश्चायमग्राम तमम्तेनोमयोऽमृतमय पुरुषोऽयमेव मयोऽयमात्मा । इदमननम इद ना, इद ५ मवम् । अयमगि मषा भूताना मनु, अग्याने सर्वाणि भूतानि मधु। यश्चायमस्मिन्नगी नजोमयोऽमृतमय पुरुष, यश्चायम यात्म वाड्मयानना मयोऽमृतमय पुरुषोऽयमेव म योऽयमान्मा । इदममृतम्, इट ब्रह्म र मवम् ! अय वायु मवषा भूताना मधु अम्य वायो माणि भूतानि म । गधायमम्मिन्नाया नजोमयाऽमृतमय पुरुष यथायम यात्म प्राणन्तेजो मयोऽमृतमय पुरुषोऽयमेन म योऽयमात्मा । इनममतम दृष्ट नम्म, इट। मम् । अयमाकाश पवषा भूताना मधु अम्यागशम्य पर्वाणि भूनानि मनु । यश्चायमम्मिन्नाकाशे नेनोमयोऽमनमय पुरुप यश्चायम यात्म हृद्याकाशम्ननोमयोऽमनमय पुरुषोऽयमेव म योऽयमात्मा । इटममनम् इन्द्व ब्रह्म, इट र सर्वम् । अय वर्म भवया भूताना मधु अस्य वर्मस्य मर्वाणि भूनानि मधु । यश्चायमम्मिन्यमे नेजोमयोऽमनमर पस्प यश्चाय म यात्म धर्मन्ननामयोमृतमय पुस्योऽयमेव म योऽयमा मा । परमभृतम् इव नत्र, इद५ मर्थम् । ८८५ सत्य सर्वपा भूताना मा, अन्य मन्यन्य ·माणे सर्व प्रतिष्ठितम् । मर्वाणि भूतानि मधु । यश्वायमम्मिन्मत्ये तेजोमयोऽमतमय पुरण , पश्चाय- मध्यात्म सत्यम्तमोमयोऽमतमय पुस्पोऽयमेव म योऽयमात्मा । इदनम- सम्, इन ब्रह्म, इदम् सर्वम् । अयमात्मा सवेषा भूताना मधु, अभ्यात्मन सर्वाणि भूनानि मा । यधायमम्मिन्नात्मनि तेनोमयोऽमृतमय पुस्प , यश्चायमात्मा तेजोमयोs- मृतमय पुस्पोऽयमेव स योऽयमान्मा । इटममृतम्, इट ब्रह्म, इटर सर्वम् । स वा अयमात्मा सर्वेषा भूतानामधिपति , सवपा भूताना राना । तद्यथा स्थनाभौ च रथनेमो चारा म समपिता , एवमेवाम्मिनात्मनि सर्वाणि भूतानि, सर्वे देवा , मवे लोका , सर्वे प्राणा , सर्व एत आत्मन समर्पिता । इट वे तन्मयु टयडडायणोऽश्विभ्यामुवाच । (बृहदा ॥ २, ब्राह्मण • मन १ ४, ५-१२, १४ १५) . ३५ प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम् । . - ॐ मुकेशा च भारद्वान , शव्यश्च मत्यकाम , मायणी च गार्ग्य , काशल्यश्चा धरायन : भार्गवो वैदर्भि , कबन्धी कात्यायनस्ते हो जन्मपरा ब्रह्मनिष्ठा पर ब्रह्मान्वेपमाणा एप ह वै तत्मर्व वयनीति , ते ह ममित्ताणयो भगवन्त पिप्पलादमुपमन्ना । तान्ह म मषिरुवाच भूय एवं तपता ब्रह्मचयेण श्रद्धया मवत्मर मंवत्म्यथ, ययाराम प्रश्ना-पृच्छा। यदि विज्ञाम्याम सर्व ह वो वक्ष्याम इति । अथ हन भार्गवो वदर्भि पमन्छ । भगवान्, प्रत्येव देवा प्रना विधारयन्ते, कतर एतत्प्रकाशन्ते, 7 पुनरेषा वरिष्ठ इति ।। तम्म स होवाच । आशो ह वा एप देवो वायु , भादो , आप पृथिवी, वाक् मन , चक्षु , श्रोत न । ने प्राश्याभिवदन्ति । वयमेतता गमवष्टभ्य विधारयाम ।' तान्वरिष्ठ प्राण उवान — मा मोहमापद्यय । . - . , ,

·५४
उपनिपत्याठावली
अहमेवैतत्पञ्चधात्मान प्रविभयतद्वाणमवष्टभ्यविधारयामीति' । तेऽश्रद्द
भाना वभूवु 1 सोऽभिमानादूर्वमुमत इव । तस्मिन्नुलामत्यतरे सर्व
एवोगमन्ने, तम्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तया मक्षित
मधुकरराजानमुक्रामन्त मा एनोकामन्ते एवमम्मिश्च प्रतिष्ठमाने मा
त्व प्रतिष्ठन्ते । एव वार; मन नभु , श्रोत्र च ते प्रीता प्राण स्तुवन्ति ।
' एषोऽनिस्तपति, एप मूर्य एप पर्जन्यो मघवान्, एष वायु , एप
पृथिवी, रयि दव सदसच्चामृत च यत् ।'
अरा इव रथनामा प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम् ।
कचो यपि पामानि यक्ष सन ब्रह्म च ।
प्रजापतिश्चरमि गर्भ त्वमेव प्रतिनायमे।
तुम्य प्राण प्रजामित्वमा वरि हरन्ति य प्राण प्रतितिष्ठमि ॥
देवानाममि वहिनम पितृणा प्रथमा म्वया ।
मीणा चरित सत्यमथर्वाङ्गिरमामसि ||
इन्द्रम्त्व प्राण तेलमा रहोऽमि परिरक्षिता ।
त्वमन्तरिक्षे नरसि मूर्यम्त्व ज्योतिषापति ।
या त्वमभिवर्षम्पायुमा प्राण ते प्रना ।
आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्न भविष्यतीति ॥
माल्यम्त्व प्राणमपिरत्ता विश्वम्य मत्पति ।
वयमाद्यम्य दातार पिता व मानरिधन ॥
या ने ननृवाचि प्रतिष्ठिता या श्रोने या न नभुपि ।
यान मनसि गन्तता शिवा ता दुर मोती ॥
प्राणम्गेट को मत निवि यत्प्रतिष्ठितम् ।
मातेव पुत्रान रक्षाद जांच प्रना न विहि दनि ।।
अभय न शमन्यथायरायन पार

·. - माणे सर्व प्रतिष्ठितम् । भगवन्, कुन एप प्राणो जायते, कथमायात्यस्मिन्छरीरे, आत्मानं वा प्रविभज्य का प्रतिष्ठते, केनोत्क्रमते, कथं वाह्यमभिधत्ते कथमन्यात्ममिति' । तम्मै स होवाच : अति पनागृच्छमि । ब्राह्म- ष्ठोऽसीति तम्मात्तेऽहं प्रवीमि । आत्मन एप प्राणो जायते । यथेपा पुरुपे छायेतस्मिन्नेतदाततम् । मनोधिकृतेनायात्यम्मिन्छरीरे । यथा सम्राडेवाधि- कृतान्विनियुक्ते । एतान्यामानेतान्यामानधितिष्ठम्वेति " एवमेवप प्राण इतरान्प्राणान्पृथक्पृथगेय सनियते । यचित्तस्तेनेष प्राणमायाति । प्राणम्तेमसा युक्तः सहात्मना यथा- संकल्पितं लोके नयति । य एव विद्वान्प्राणं वेद । न हाम्य प्रजा हीयते; अमृतो भवति । तदेष श्लोक उत्पत्तिमानि स्थानं विभुत्वं चैव पश्चधा । अन्यात्मं चैव प्राणम्य विज्ञायामृतमश्नुते । विज्ञायामृतमश्नुते इति ' ॥ अथ हैन मुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ । । भगवन्, हिरण्यनाभः कासल्यो रानपुत्रो मामुपेत्यंत प्रश्नमपृच्छत् । " पोडशकलं भारद्वाज पुरुष वेत्य " । तमह कुमारमब्रुवम् " नाहमिमं वेद । यद्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति । समूलो वा एष परिशुप्यति, योऽ नृतमभिवदति । तम्मा- नाम्यिन्त वक्तुम् । स तृप्णी रथमारुह्य प्रवनान | त त्वा पृच्छामि क्वाप्ती पुरुष इति । तम्म म होवान ' इहवान्त शरीरे सोम्य म पुरुपो यस्मिन्नता. पोडशकला प्रभवन्तीति । स ईक्षाचक्रे • कम्मिन्नमुक्रान्त उत्कान्तो भवि- प्यामि, कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठाम्यामीति । स प्राणमसृजत, प्राणाच्छ- दाम् सम् , वायु , ज्योति , आपः, पृथिवी, इन्द्रियम्, मन., अन्नम्, अन्नाद्वीर्य- म, तपः, मन्त्र., कर्मलोकाः, लोकेषु च नाम च । स यथेमा नद्य म्यन्द- माना. समुद्रायणा. ममुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति । भिद्यते चामा नामरुपे, समुद्र इत्येव प्रोच्यते । एवमेवाम्य परिद्रष्टुरिमाः पोडशरला पुरुषायणाः .

·५६
उपनिपत्पागली
पुरुप प्राप्यास्त गच्छन्ति । भिद्येते तासा नामरूपे, पुरुष इत्येव प्रोच्यते ।
म एपोऽकलोऽमृतो भवति तदेप श्लोक
अरा इव रखनाभी क्ला यम्मिन्प्रतिष्ठिता ।
त वेद्य पुरुष वेद यथा मा वो मृत्यु परिन्यथा । इति
तान्होवाच । एतावदेवाहमेतत्पर ब्रह्म वेढ । नात परमम्तीति ।
ते तमर्चयन्त व हि न पिता योऽम्याक्मविद्याया पर पार तार
यसीति ।। नम परम पिम्यो नम परमपिम्य ।
(प्रश्नोपनिषद्, प्रश्न ' मत्र ...
।
१
३६ ब्रह्मजिज्ञासा।
ॐ ब्रह्मवादिनी बढन्ति-
वि कारण ब्रह्म कुन म नाता जीवाम केन बन मप्रतिष्ठा ।
अधिष्ठिना रेन मुग्वेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो यवम्याम् ॥
काल स्वभावो नियतिच्या भूतानि योनि पुरप इति चिन्त्यम् ।
मयोग एपा न त्वात्मभावादात्माप्यनीश मुम्बदु ग्वहेतो ॥
ने यानणेगानुगता अपश्यन्द्रवात्मशत्ति स्वगुणनिगृहाम् ।
य सरणानि निविलानि नानि सलगमयुक्तान्यधिष्ठत्येा ॥
एतज्जेय नित्यमेवात्ममन्य नात पा वेदिनय हि विनित् ।
भोत्ता मोग्य प्रेरिनार न मत्वा सर्व प्रोत्त विविध प्रत्नमेनत् ।
*

·राजयोगः।
म्वदेहमरणि कृत्वा प्रणव चोत्तरारणिम् ।
ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देव पश्येन्निगूढवत् ॥
तिलेषु तैल दधनीव मपिराप स्रोतम्म्वरणीषु चाग्नि ।
एवमात्मात्मनि गृह्यतेऽसो मत्येनेन तपसा योऽनुपश्यति ॥
सर्वव्यापिनमात्मान क्षीरे सपिरिवापितम् ।
आत्मविद्यातपोमूल तब्रह्मोपनिषत्परम् । तद्रमोपनिषत्परम् ||
(श्वेताश्वतर १)
३७ राजयोगः।
पृथियाप्तेजोऽनिलग्ने ममुत्थिते पश्चात्मके गंगगुणे प्रवृते।
न तम्य रोगो न जरा न मृत्यु प्राप्तस्य योगाग्निमय शरीरम् ॥
स्वत्वमारोग्यमलोलुपत्व वर्णप्रमाद परमौष्ठव न ।
गन्ध शुभो मूत्रपुरीपमल्प योगप्रवृत्ति प्रथमा कति ॥
यव बिम्ब मृढयोपरित तेजोमय भ्रानते तत्मधातम् ।
तद्वात्मतत्त्व प्रममीक्ष्य देही पर कृतार्यो भवते वीतशोर ॥
*
*
यो देवोऽना योऽप्मु यो विश्व भुननमाविवेश ।
य ओषधीषु यो वनम्पत्तिषु तस्म ठेवाय नमो नम ॥
शृण्वन्तु बिचे अमृतम्य पुत्रा आये धामानि दिव्यानि तम्थु ।
वेढाहमेत पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमस परम्तात् ।।
तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्य पथा विद्यतेऽयनाय !!
(वाचतर अ२,३)
८

·५८
उपनिषत्पादावली
३८ विराड्वर्णनम्
सहस्रशीर्षा पुरुष सहस्राक्ष सहस्रपात् ।
स भूमि विश्वतो वृत्वात्यतिठदशागुलम् ।।
पुरुष एवेद- सर्व यद्भूत यच्च भन्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
सर्वत पाणिपाट तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुग्वम् ।
मर्वन अतिमलोके सर्वमानृत्य तिष्ठति ।।
मवन्द्रियगुणाभास मवेन्द्रियविवनितम् ।
सम्बि प्रभुमीशान सर्वम्य शरण वृहत ॥
अपाणिपाठो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षु म गणोत्यकर्ण ।
स वेत्ति वेद्य न च तम्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्य पुरुष महान्तम् )
अणोरणीयान्महतो महायानात्मा गुहाया निहतोम्य जन्तो ।
नमकतु पश्यति वीतशोको धातु पसादान्महिमानमीशम् ।
(श्रता इतर ३)
३९ ब्रह्मोपासना।
माया तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम् ।
तम्यावयवभूतस्तु न्याप्त मर्वमिट जगत ॥
यो देवाना प्रभवोद्भवश्व विद्याधिपो रद्धो महाप ।
हिरण्यगर्भ पश्यति जायमान म नो बुढ्या शुमया मयुनक्तु ।।
ननमूर्य र नियन न मध्ये परिजनभन् ।
न सभ्य प्रतिमा अस्ति यम्य नाम महद्यश ॥

·तहहरेव प्रव्रजेत् । न सदृशे तिष्ठति रूपमम्य न वक्षुपा पश्यति कश्चनैनम् । हढा हृदिस्थं मनसा य एनमेवं विदुरमृताम्ते भवन्ति ।। मा न तोके तनये मा न आयुपि मा नो गोषु मा नो अधेपु रीरिष । वीरान्मा नो रुद्र भामिनोऽवमोहविष्मन्त सदमित्या हवामहे ।। * * एको वशी निस्क्रियाणा बहनामेकं बीन बहुधा य करोति । तमात्मन्य येऽनुपश्यन्ति धाराम्तेपा सुख शाश्वतं नेतराणाम् ॥ यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तस्मै । तरह देवमात्मबुद्धिप्रकाश मुमुक्षुर्वे शरणमह प्रपद्ये ॥ यम्य देवे परा भक्तिर्यथा देधे तथा गुरौ । तम्यते कविता धर्था प्रकाशन्ते महात्मन ! प्रकाशन्ते महात्मन इति ॥ सर्वभूतम्बमात्मान सर्वभूतानि चात्मनि । सपश्यन् बम परम याति नान्येन हेतुना । (वेताश्वतर अ ४,५,-वल्य म . ) ४. तदहरेव पनजेत् । । अथ न जनको वैदेहो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्योवाच । भगवन्, सन्यासं बहीति स होवाच याज्ञवल्क्य ब्रह्मचर्य परिसमाप्य गृही भवेत् । गृही भूका बनी भवेत् । बनी भूत्वा प्रवनेत् । यदि येताथा ब्रह्मचर्यादय प्रमजेद्ग- हाद्वा वनाद्वा । अयं पुनरवती वा नती वा स्नातको वाऽम्नातको वा, उत्सला. मिको ना गदहरेव विरनेत्तदहरेव प्रननेत् । (जावाटोपनिषद् म.४)

·६०
उपनिषत्पागवली
४१ गर्भवैराग्यं ।
पूर्वयोनिमहाणि दृष्ट्वा चैव ततो मया ।
आहारा विविधा भुक्ता पीता नानाविधा स्तना ॥
जातश्चैव मृतश्चैव जन्म चैव पुन युन ।
यन्मया परिननम्याथ कृत कर्म शुभाशुभम् ॥
काकी तेन दोऽह गताम्ने परमोगिन ।
अहो दुबोटगी मग्नो न पश्यामि प्रतिक्रियाम् !!
यदि योन्या प्रमुच्ये ऽह तत्प्रपये महेश्वरम् ।
अशुभशयार पलमुक्तिप्रदायरम !!
यदि योन्या प्रमुच्येऽह तत्प्रपद्ये नारायणम् ।
अशुभक्षयफार फलमुक्तिप्रदायकम् ।।
यदि योन्या प्रमुन्येऽह तत्माज्य योगमभ्यसे ।
अशुभक्षयनीर फल मुक्तिप्रदायाम ॥
यनि योन्या प्रमुच्यामि व्याये ब्रह्म सनातनम् ॥
अथ योनिद्वार समाप्तो यन्त्रेणापीड्यमानो महता दुखेन जातमा
जन्तु वणवेन वायुना समप्दस्तदा न म्मरति जन्ममरणानि, न च कर्म शुमा
शुभ चिन्नति ॥
(गमापनिषद् मब ४)
४२ कर्तारं विद्यात्।
न वाच विनिजामीन वक्तार विद्यात्, न गन्ध विनिझामात प्रातार
विद्यात, न विनिनामात रूपविद विद्यात् न शद्र विनिजामति

·वासनामालिन्यम् ।
श्रोतारं विद्यात् नान्नरसं विनिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यात्; न कर्म
विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यात्। न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुः
दु.खयोर्वि-
ज्ञातारं विद्यात्; नानन्दं रति प्रजाति विजिज्ञासतिानन्दम्य रतेः प्रजातर्वि-
ज्ञातारं विद्याता नेत्या विनिवासीतेतारं विद्यात्; न मनो विजिज्ञासीत
मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिनम्, दश प्रनामात्रा
अधिभूतम् । यद्धि मृतमाना न म्युर्न प्रज्ञामात्रा म्युः; यद्वा प्रज्ञामाना न
म्युन भूतभात्रा म्युः।
[ फोपीवि अ. ३ म. ८]
४३ वासनामालिन्यम् ।
लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च ।
देहवासनया ज्ञानं यथावनय जायते ।।
शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्या वहन्ती वासनासरित् ।
पीरुपेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि ।।
जन्मान्तरशताम्यम्ता मिया मसारवासना ।
सा चिराम्यासयोगेन विना न क्षीयते कचित् ॥
अज्ञानसुधनाकारा धनाहंकारशालिनी ।
पुनर्जन्मारी प्रोक्ता मलिना वामना ध्रुव ॥
अधीत्य चतुरो वेदान्सर्वशास्त्राण्यनेकश ।
ब्रह्मतत्त्वं न जानाति टी पाकरस यथा ।।
( मुक्तिकोपनिषद् )
३४ जन्मसाफल्यम् ।
ॐ ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किच नगन्या नगत् ।
तेन त्यक्तेन भुन्नीया मा गृवः कम्य म्विद्धनम् ।।

·उपनिपत्पाठावली
कुर्वन्नेवेह कर्माणि मिनीविपेच्छतः ममा ।
एवं त्वयि नान्ययेतोऽस्ति न न लिप्यते नरे ॥
अमुर्या नाम ते लोका अन्धेन नमसावृता ।
तास्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो नना ।
तटेजति तन्नेजति तरे तद्वन्तिके ।
तदन्तरम्य सर्वम्य तदु सर्वम्याम्य बाह्यत ।।
यन्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।
सर्वभूतेषु चात्मान ततो न विनिगुप्मते ।।
यम्मिन्मर्वाणि भूतान्यात्मवाद्विमानत ।
नन को मोह क शोर एकत्वमनुपश्यत ॥
स पर्यगच्दुनमत्रायमरणनम्नाविर सुद्धनपापविद्धम् ।
कविर्मनीपी परिभू स्वयभूर्या पात यनोऽर्थान्यदधाच्छाश्वतीम्य ममाम्य ॥
अन्य तम प्रविशन्ति येऽविद्यामुपामने ।
तनो भूय इव ते नमो य उ विद्याया रता ।
अन्यदेवाविद्ययान्याहुगविद्यया ।
इति शुश्रुम धीराणा ये नम्तद्विनचक्षिरे ॥
विद्या चाविद्या न यम्नदोभय" स ह ।
अविद्यया मृत्यु तीनो विद्ययामृतमक्षुते ।।
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यम्यापिहिन मुम्बम् ।
नत्व पृपन्नपारण मत्यधर्माय दृष्टय ।।
भो नय मुपया गये अम्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।
युयो यम्मन्नुहुराणमेनो भूविष्टा ते नम उनि विधेम ॥
।
-
(मायाग्य -३ .... १८)

·वंश । ४५ वंगः १ अथ वश । पौतिमापीपुत्र सात्यायनीपुनात्, कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्रात, गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्रात्, भारद्वानीपुन पाराशरीपुत्रात्, पाराशरीपुर औपम्वतीपत्रात, आपस्वतोपत्र पाराशरपुित्रात्, पाराशरीपुन कात्यायनीपुलात, मात्यायनीपुत्र काशिरीपुत्रान्, काशिमीपुत्र आलम्बी पुलाच्च वैयाघ्रपतीपुत्रान्च, वयाघपटीपुल काण्वीपुत्राच्च कापीपुत्राच, कापीपुत्र आत्रेयीपुलान्, आत्रेयीपुत्रो गातमीपुत्रात, गौतम सुनो भार द्वान पुनात, भारद्वाजीपुत्र पाराशरीपुतात, पाराशरीयुखो वात्सापुतात्, वात्सीपुन पाराशरीपुतात्, पाराशरीपुनो वारिणीपुलात्, वाकीरगी पुनो वाकीरणीपुनात्, वाशेरणीपुत्र आतभागीपुलात, आतभागीपुत्र शीगीपुतात, शौझीपुत्र साकृतीपुतात्, साकृतीपुत्र आरम्बायनीपुत्रात , अलगम्त्रायनीपुत्र आलम्त्रीपुलात्, आलम्बीनी गायन्तीपुत्रात्, नायन्तीपु लो माण्ड्वायनीपुत्रात, माण्डूसायनीपुनो माण्डूकापुनात, माण्टुकीपुत्र शाण्डिलीपुत्रात्, शाण्डिलीपुतो राधीतरीपुलान्, राधीनरीपुत्रो भालुगौपुतात्, भालुकीपुत्र कौंचिकीभ्याम्, गौरिकीपुली वेदभृतीमुनात , नंदभूतीपुल मायापुलातू, कास्योपुन प्राचीनयोगीपुत्रात्, प्राचीनयोगीपुत साजी वीपुत्रात्, सानीवीपुत्र मानीपुलादामुरि वामिन , प्रानीपुत्र आमरायणात । आसुरायण आसुरे , आमरियाज्ञवलयात्, याज्ञवल्क्य उद्दालकात, उद्दार कोऽरुणात् , अरण उपवेशे ; उपवेशि श्रे, कुश्रिजिअवस , वानश्रवा जिह्वावतो वा योगात्, निहावाबाध्योगोऽसिताद्वार्षगणात्, असितो वार्षग णो हरितावश्यपात्, हरित कश्यप शिल्लात्कश्यपात्, शिल्प कश्यप क्श्य पान्नध्रुवे । कश्यपो नैध्रुवियांच , वागम्भिण्या, अम्भिण्यादित्यात् । आदित्या नीमानि शुतानि यनपि वानसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्ते । समान- . , ·ज्यनिषापाडावनी मा संगणेवात, मनीय माएकायने, माकायसंगला माऽन्यः कौत्सान्, कोन्मो मादित्य माहिन्धिकमायणात वामकारण शाष्टिल्यात. शाण्डिल्या जाव्यात. वास्य कुधे, अभिर्यज्ञापनमो राजन सम्वायनात, यावच्चा राजन्नावापनमनुसन्ध्यवषयात खाकाश्य प्रशा- २. प्रमाणीनद्रवण अन्य स्वयंम । प्रमणे नमः ॥ ॐ शान्तिः ३ ।

·उपनिपदन्तर्गतानि सुभाषितानि ।
१ समूलो वा एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवति ।
२ सत्यमेव जयति नानृतम् ।
३ नायमान्मा घलहीनेन लभ्य ।
त्रियायानप ब्रह्मविदां वरिष्ठ ।
. यान्यनपद्यानि कर्माणि तानि सेवितन्यानि नो इतराणि ।
६ अद्यतेऽति च भूतानि तस्मादन्न तदुच्यते ।
७ असव स भवति असह फीति वेद चत् ।
अस्ति ब्रह्मेति चेद्वद सन्तमन ततो विदु ।'
८ रसो व स । रस होवाय रवानदी भवति ।
५ युवा स्यात्साधुयुवाध्यायक । आशिष्ठो दिनो बलिष्ठ ।
१० अन्न न निन्द्यात् । तद्वतम ।
९ यदेव विद्यया करोति श्रद्धयापनिषदा तदव वीर्यवत्तर भवति।
१२ न देवा अनन्ति न पिवन्ति । एतदेवामृन गएमा तृप्यन्ति ।
२३ अथ बल तुमय पुरष । यथा ऋतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति
तयेत प्रेत्य भयति।
१४ पुरषो वाय प्रज्ञ । अथ यत्तपी दानमार्जचमाहिंसासत्यवच
नमितिता अस्य दक्षिणा ।
१. तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशा ह यत्ते रमणीया योनिमा
पोरन् । अथ य इह क्यचरणा अभ्याशी ह यत्त कपया रम
णीया योनिमापद्यरन् ।
१६ आचार्यायव विद्या विदिता साधिष्ठ प्रापतीति ।
यद पानाभविम्यन्न धमा नाधमा न्यनापयिष्यन्न सल नानृत
न साधनासाध।
१८ तस्माद्यपि बहुविरचितो भयति मायमस्तीत्येपैनमा ।
९

·उपनिपत्पाठावली।
अथ यद्यल्पाविञ्चित्तवान्भवति तस्मा एवोव शुश्रुपन्त ।
१९. तस्माद्य इह मनुष्याणां महत्तां प्राप्नुवन्ति ध्यानापाटांशा इव
ते भवन्ति ।
२० चले याब विज्ञानाह मय ।
२१ यदा चै करोति, अथ निस्तिष्ठति ।
२३ अथ यद्यश इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत् ।
२४ न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीर.
घाव सन्तं न प्रियानिये स्पृशतः।
२५ आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः। सत्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः। स्मृतिलभ
सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः।
२६ असतो मा सनमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मामृतं गमय।
२७ द्वितीया भय भवति ।
२८ तदेतत्प्रेयः पुनात् यो वित्तात् प्रेयोऽन्यस्मात्सर्यस्मादन्तरतरं
यदयमात्मा ।
२९ अथ योऽन्या देवतामुपास्तेऽन्योसावन्योऽहमस्मीति, न स वेद,
यथा पशुरचं स देवानाम् ।
३० तदेतत् सनस्य क्षम यधर्मः।
३१ यो चै स धर्मः सत्यं वै तत् ।
३२ कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धा धृतिरधृतिहींधी रित्येत्
सर्व मन एय।
३३ अमृतस्यस्य तु नाशास्ति वित्तेन ।
३४ आरमनस्तु कामाय सर्च मियं भवति ।
३५ आत्मा या अरे द्रटन्यः श्रोतन्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः ।
३६ सर्व तं परादाद्योन्यचात्मनः सर्व वेद ।
अयमात्मा सर्वपाभूतानांमधु। अस्यान्मनः मर्याणि भूतानि मधु
३८ पाण्डित्यं निर्षिय बाल्येन तिष्टासेत् ।
३६, यो या एतदक्षरं गार्यविदित्वाऽस्माल्लोषामति स कृपण
पो या एतदक्षरं गार्गि विदित्वाऽरमालोकाति स प्राणः

·उपनिपढन्तर्गतानि सुभाषितानि ।
४० एप होय परम आनद । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि
मामुपजीवन्ति ।
४. यथागरी यथाचारी तथा भवति । साधुफारी साधुर्भवति ।
पापकारी पापो भवति । पुण्य पुण्येन कर्मणा भवति पाप पापेन
२२ अथो यत्वाहु काममय एवाय पुरष इति । स यथाकामो
मनति तत्कतुर्भवति । यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरते। यत्कर्म कुरते
तदभिसपद्यते।
२३ मृत्यो स मृत्युमामोति य इह नानेघ पश्यति ।
२४ तमेव धीरो विनाय प्रज्ञा कुर्चीत ब्राह्मण ।
नानुध्यायादहून्शब्दान् वाचो विग्लापन हि तत् ।
४. तमेवैक जानथ आत्मान | अन्या धाचो विमुञ्चय ।
४६ पूर्व विद्वास प्रसां न कामयन्ते । कि प्रजया करिप्याम ।
४७ तमेन वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यमेन दानेन तप
साऽनाशकेन।
१८ नेद सर्व विजानाति त केन विजानीयात् ।
५. एतद्दे परम तपो यद्वाहितस्तप्यते ।
५० पाच धेनुमुपासीत।
७३ हिरण्मयेण पात्रेण सत्यस्यापिहित मुखम् ।
५२ अर्चनेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत समा।
७३ यस्यामत तस्य मत, मत यस्य म घेद स ।
वैश्याना प्रविशत्यतिथि क्षणो गृहान् ।
..न वित्तेन तर्पणीगे मनुष्य ।
.६ अतिधे जीवित फो रमत ।
.७ अपि सर्व जीवितमरपमेय ।
८ श्रेयश्च प्रेयश्च मनुप्यमेत तो संपरीत्य चियिनक्ति धीर ।
दुरमेते विपराते विपूची अविद्या या च पिधेति शाता।
नसापराय प्रतिभाति पालम् ।
६. नेपा तरुण मतिरापनेया।
८

·६८
उपनिपत्पागवली
४२ नाचिरना दुश्चरितानाशान्तो नासमाहितः |
नाशान्नमानसो वापि प्रज्ञानेननमा यात् ।
नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य।
६४ क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया । दुर्ग पथस्तत्कवयो वदन्ति !
१. परांचि ग्वानिध्यतृणत्स्वयंभू । तस्मात्पगड् पश्यति नान्तरात्मन् ।
६६म एवाद्य म उच।
१७न प्राणेन नापानेन मत्या जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जावलि यस्मिन्नेवाउपाश्रितो ।
६८ तमामस्थ येऽनुपश्यन्ति धीराः ।
तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् ।
६९, भयादस्याग्निस्तपति मयात्तपति सूर्यः ।
भयादिंद्रश्च वायुध मृत्यर्धावति पचमः ॥
ॐना योगमिनि मन्यन्ते स्थिमिडियधारणाम् ।
जनक वाया न मनसा मामु नाक्यो न चक्षुषा ।
तेपामसौ विरजो ब्रह्मलोको।
न येषु जिममन्त न माया चेति।
ॐनमः परम झपिम्य । नम परमपिम्य ।

·उपनिपरपाठावलि-टिप्पणी।
ईशावास्यमिदं सर्वम् (६०)
न्यतेन भुंजीथाः- पूरा
अंतस्त्यागी यहिःसंगी लोके विचर रायव ।
मा गृधः कस्य स्विद्धनम्-( 1 )ना पन धनना छानहिं राम.
(२) नहि राम, ४१२५ पछ?
शतं समाः 'पुम्पो बार यज्ञः'. मी.-11 म, 3.
असुर्या:--आसुरी असूर्याः मेयो ५४ ५४ छ. ते २५ अंधेन तमसा-
वृताः' नी साये सरमाया.
तरे तद्वन्तिके. गीता-- दूरस्थं चान्तिके च तत्
यस्तु सर्वाणि भूतानि इ. सर्वमूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चान्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ।। गीतासु.
याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् स पायो ना मरार ०५६-AL_सरे
स. मा समापि मन छ-विश्वं तन्द्रं यदवीन्त देवाः
આખું વિશ્વમંગલમય છે કારણ કે દેવ રક્ષણ કરી રહ્યા છે.
अविद्या-मध्य साधन.
विद्या-निश्रेयसनु साधन.
अविद्या नो अर्थ मानना मुनियमानी अपरा विद्या.
हिरण्मय पात्र वि१६ सत्य, असे श्रेयस मने यर (४)
अग्ने नय 'सुपथा-साध्य पवित्र हाय तो साधन न ते या भी
भ्या पिन पर नया मा मात्र भगदत्य पिता छ. ऋग्वद मं.१ सू.
१८५मंत्र.
યજુર્વેદ સહિતાને છે અષા તે ઇશેપનિષદ, બીજો ઉપનિ
બાબાભના છે, આ એક હિતોપનિક છે તેથી વધારે મહત્વનું ગણાય છે,
किमेतद्यक्षमिति (केन)
ततो देव विदांचकार । सरमाया मोक्ताऽन्येनैव सुझाताय प्रेट(कठ)

·૭૦ उपनिपत्पागवलि। રવી છે. दक्षिणामु नीयमानामु. सति सप्तमी વૈશ્વાના. વિતિ. “ત્તિ અને ‘પદ એવો અર્થ સૂચવે છે બિમિર -કાયા વાચા અને મનની એકતા રાખીને નાયમતિ સરખા–માણે અત્તમ (વે) ini વજ–વમાન () વર એટ જ અર્થ નથી વરને પાર પામવર એવો પણ ભાવ છે વિશા રાબિલિ ––મૃત્યુની સત્તા નીચેનું જીવન નચિનનું ઈચ્છો નથી यस्मिन्निदइ यस्मिन् महति सांपराये यदिट विचिकित्सन्ति तर દિને પાક બધી નાનવિરે આની ચર્ચા થાય છે તે જ્ઞાન કરે ના તમાતા વૃત–ભગવાન કરાચાર્ય કહે છે કે આ થતિનું પિતાનું વા ય છે “અમે પણ એમ લેવાની જરૂર જ તે એવું નથી માલુમ આરામ આયુ–પનાનું નામ વિચારીને–એલી શકે કે નચિતાને બીજુ બુ જેવું નથી એમ નચિકેના પને પણ કદી શ ના ભાષ્યા કરે છે તેમ લેવામાં પાછું વાધ નથી લક્ષણ નિ પિને જ कठवल्ली धेयम् मेयस्-देवासुरसपद्विभाग (गीता) શિયન પિપા મન-કમ મતો માણસને સ્વભાવના જ પ્રિય ” દેય છે અને મને ન હોય તો એને પ્રિય એવું સાદિનું રૂપ ધારણું કરી શકે છે તેથી વિશ્વ છે = તનતિ ‘વારમ્’–બાનનું આપે છે–પ્રમાદ્યત્ત વિત્તમ સત્રા आश्चयों नाइ भरमा। गीता--आश्चर्यवत्पश्यति इ. જતિ ના સર એટલું સાધારણ માણના જે જ એવા માણસનું હેતુ મમ આવતું નથી અરજુ મg બ્રહ્મજ્ઞાની ગુરુ તે જ (અન્ય) છે અહિ ગતિને બદલે અતિ” એ પણ પદ પાડી શમય છે તેને ઉપગ કરી ળાકબર આના ઘણા અર્થ કરી રાખ્યા છે.

·દિwળ. રાષ્ટ્રતિ –નચિકેતસે પિતને “સત્ય” આગ્રહ છોડે નહીં તેને ઉદ્દેશીને આ વિપણ છે. તેથી એ હાલના પ્રચલિત “સત્યાગ્રહનો પર્યાય છે. 3 उपल्ली ३. vi vઆ ગો સાક્ષાત અમાનું અવતરણ છે. ravi પ વસતા ઉન્ન રૂઃ નાનિઓ (જૂચ) વિષ્ણુનું ને પરમ પદ હમેશ (સા) જુએ છે. ગીતામાં પણ લાભ “મા” એવા જ દેખાય છે. તેના ભાગ્યમાં ના કરાચાર્ય સદ્દામ “ જાને જમ કવિ' આવુ ગુચક કરી ગયા છે. કદથી મીતા સુધીના જ્ઞાનની અિખંડ પર પણ આવા વચને ઉપરથી સ્પષ્ટ દેખાય છે વાતિ–) ગાનિઓને મેળવીને સમજી ઓ. મેળવવાના ઘરે જાણી લેવો’ આવે અર્થ તિલક મહારાજ કરે છે માં જાવ ટુ ઇજાન ત’ એમ બાધ્યકાર માધ્યમો લેક ભાષામાં ફેરવી લીધુ છે. પણ “વ” એ જુને વેદિક નબ્દ છે નપુ મક “” જેવા आतस्थु कवयो महम्पथ (ર), આ વાકય વચમ્ * રાજ્યને માટે તેમ જ એકર બાલાસાઓ અને વિચારસામ્ય માટે જોવા લાયક છે અમારે રસ્તા सुग ફર એની પ્રાર્થને સમાં ધબી વાર આવે છે ” વિકબ્દ "કુ”. ધુર ધારા “ પVIધત-ન્મ, I 4 10 y કરવા છે. સંતતિ રચ-સાનિએ “ તે આ’ એ પરમ સુખને વિરે માને છે. સાક્ષાત આખ આગળ જોઈ શકે છે. જત જૂ મતિ સરખા, (for) a રાસ (g) = જm ને પવ8 | કવિ વિવાદ-ગામ વિધાના-નાપુ). જુવાવ-અભ્યત્ર ( ઇમા) માપુડ જિતા રજૂ arriાવ અત્તેજિસમેટ ને અથવા "શ્માનિતેજ વિવા કરી છે. વાકય આવે છે, ·शौनको ह 'उपानिपत्पाठावाले છે મહારારિ નએ એક મહાન સમજાય (રાજા) પ્રવર્તક આચાર્ય હતા કદાદિને પિત્ત વિદ્યા છે તેમ જ ગીતામા ફુવારા વા એના ઉગારે છે તેથી નિ (અને ગીત) એ વેદની સામે બેઠ હતું અથવા વેદ વિશેની પુજ્ય બદ્ધિ જે વખતે ઓછી થઈ હતી તે વખતે લખાએલા હતા ઇત્યાદિ અનુમાને એતિહાસિક કાઢે છે પણ એવી બેબી નિતિ વેદમાં જ મળે છે ક અ વમન રિસન ફેલા પિ વિષે ડુિ થતા હૈ કિ શિતિ વેદ એવા એક અક્ષ” ઉપર આધાર રાખે છે જે મનુ અધિકાન છે એ એક અક્ષર ને નથી જાણતા તે અને તેને શું ? એ જ અક્ષરનુ પ્રા વિદ્યા એમ અહિ પણ ન્યુ એ ધ્યાનમાં રાખવા જેવું છે જ્ઞાન તે y મુક (૨) इम लोक हीनतर या विशन्ति- श्रीण पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति (गीता) “ક્ષત્તિ નર જગતમાં અને શિક્ષા ઉપર નિર્વાહ કઝારાઓને घसा उपवास ચના હશે ? नास्त्यात कृतेन इति विचार्य निवेदमायात् । અર્થ ગુઢ હોવાથી મુડા (૨) વિવૃતથ્ય જેવા વદ બધાને માટે ખુદના છે એના છે (કાએ) એ જૂદ ના હિરાઘે સTA શ્રદ્ધા ગ્રહ ધિયા ઋષિની સર્વ જીદગીનું સાર આમા આવી ગયું પ્રવાસ કરવાને માટે પ્રણિપાન એ યાને માટે હું આવા શુદ્ધિને માટે ત્રાદિયા જોઇએ અને તપ આદિ પણ હોય પછી વધારે છે જોઈએ ? મુરા (૪) એતિ (તા) ચાતિમતિ તાતિ ! આ પાર્કે મૂડી વેદના છે કુત્સ ઋષિા દેવીને ઉદેશીને કહે છે - શ્રેષ્ઠ વિવા કોપિરાના આ ઉપરથી વૈદિક ઉષાની પના આની શકશે

·૭૩
૮ સય
મુકવા (૨).
ब्रह्मचर्यण नित्यं-नित्यं शह વગેરે બધાની સાથે લે
જોઈએ. સત્યાદિ ધર્મ નિરપવાદ પાળવા જોઈએ એ “મદાવ' છે અને
એથી જ આમા મેળવી શકાય છે.
મુંst ().
તારો વાચ્છદિત્તિ તાન હોવું જોએ.
એટલે કદહીન અથવા જાનહીન, ગીતા આને કહા વિતિ કહે
છે. હિંગ અને જ્ઞ પયય જ છે. ઘેલા એટલે વેદને છે અથવા તેનું
ખૂન એ અર્થ નથી. “વેદનું રહસ્ય એ અર્થ છે. મત્ત શબ્દને
રહસ્ય, એ સાથે પ્રસિદ્ધ છે.
જ સંપ્રદાય સ્થાપક આચાર્ય, એવો અર્થ કર ગ્ય
લાગે છે, ઉપનિષદની શરૂઆતમાં ગુરુપરંપરા આપેલ્પ છે. શનિ ઋષિને
મહારાજ' એવું વિશપણ જોડાય છે તેથી આવે અર્થ વધારે છે.
પુષિ એટલે ઈશ્વર અને સૂર્ય એવા પણ અર્થ છે જ. અને તે પણ અહી
છોડવાના નથી.
રિવર=ગ્રા. આ અર્થ અને એવા બીજા પણે કેટલાક નવીન
છે. તેથી વિચારાગીય છે.
त्तिरीय-वेदानुशासन.
પ્રતિમા દયા પ્રજાને ધાગે તુટવા નહિ દે. પ્રજાની
જાળ તૈયાર કરે એ જૂદ અને પ્રજાને ધાગે તવા નહિ દે જા. એમને
ફરક ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ. વળી પ્રજા શબદના આંતરિક અને મારે
માંડોપનિષાનું નીચેનું વાક્ય ઉપગી છે– િદ હૈ શાતિના
ગુવાજી.
यत्प्रयन्त्यभिसेविशन्ति । प्रयन्ति (कर्ता), यत् (फर्म), अभिसंवि-
ત્તિને બિયા. કત્તિ (+1) ‘શા' વર્તમાન કૃદના છે. (નપુર
ને 'વેદિક શો છે. ઉદયને આકાશ કરે છે. મન
૬. )
( સ ).

·उपानिपत्पाठावलि ।
કથિ ..
કારિક (સાથે) ફરતી. પતિની સાથે કરવામાં જેને શરમ નથી આવતી
એવી. અથત ન્યાની ઉમરની એ અર્થ કાકાર કરે છે. પણ પતિની સાથે
ફરવા જેટલી જેને શક્તિ છે એવી અથત હેડી, એ શું કામ અર્થ ન
કરે? પણ શરમને અહિં સવાલ જ નથી. દુષ્કાળના વખતનું વર્ણન છે
એટલું ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ.
દિ તિથતિ વાજે. આપદ્ધર્મની મર્યાદા સાચવવી જોઇએ.
એઠું અન્ન ખાધુ એટલે એવું પાણી પીવામાં શું હરકત એમ સ્વરાચારી
તર્ક ન કરવું જોઈએ, જે મયાદા પાળી શકે તેને જ છુટ લેવાને પણ
અધિકાર હોય.
જ
છાપ એ. ૨.
અત્યંતમામ ૬. આમરણ–દિક-બ્રહ્મચારી,
छान्दोग्य ३. सर्व खल्विदं ब्रह्म इ. खंड १४.
તજ્ઞાન તાકત+તનમાંથી ઉત્પન્ન થએલું, તેમાં લીન થનાર
(એન) જગત.
હે વફા છે. એક પછી એક વધારે વધારે સુક્ષ્મ વસ્તુનાં નામ
લીધાં છે. પૃથા: ઈ. વધારે વધારે વિશાલ પદાથે છે.
t
छान्दोग्य अ.३ खंड १६
વિનુ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ “ઘ સાં સાત્તિ” એવી બતાવીને
ર૬ ને અર્થે જ્ઞાન કેવી રીતે થાય છે તે બતાવ્યું છે. તેમ જ આગળ
’ અને ‘સારિત્ય’નું સમજવું,
માઉં ટુ યર છું તેથી મારે લાપ તે યજ્ઞને લાપ.
ચંદ્ર નં બેરિની પૂજ.
ને જો એ ઉપરાત મેળ. ફક્ત એ આયુબની મ. તે
ઉપરા “ સાથે વર્ષ ”

·ટિળી ! ૭૫ છાળે ૪ વાનસ્થતિ શાનથતિ વિખ્યાન સમજવા સુપ્રિમ જેવું અથવા સ્વર્ગલો સુધી कम्मर, एनम् उ अरे एनम् તારા શિક્ષિત ચિકિત ચતુર્થી તપુ ને પામે ચાર અકયા જેણે જી છે તે સાવિત બધા સત્તા સાત્તિ એરા માણસને નીચેના પણ પરમાએ એટને નેતા (ત્રણ અઠવા) ૫૨ (બે અઠવા) અને કલિ (એક અકાળે) છત્યાનું ફળ મળતુ આ એક રમતને ઉવેખ છે. ચા આકડા વાળે પામો છો તેને નીચેના ત્રણ મળતા ત્રણે અડા વાગે પામ જેણે તેને નીચેનાએ ઇત્યાદિ એમ જ રે... કવિને પ્રજાનું મ પુણ્ય મળે છે અથR, ताय विजिताय मेटने कृताय अयाय विजिताय । सति सप्तमी ની માફક તે ચતુર્થ સમજાવી કૃત (પામ હેય છે, એ અર્થ યસ્ત ર સ (તેરશ્ન) (જે) ઘેટું (જાણે છે) ત૬ તિ જ્ઞાન) ૨ (જે પુરૂષ ) ૬ ( જાણે છે) યાતિજોવા બ્રાહ્મણે ઈશ્વરની સુષ્ટિમાર્ગમા–ટ છે મનુ ની સુષ્ટિમા-ડેરે વિગેરેમાનથી રહેતા મન લોમા વિના બાહ્ય સ્વરૂપ વિશે વધારેમાં વધારે ખરાબ ક૫ ના કરી છે હજુ મા સારથિ એ અવળુ માણસને જોઇને થી ૩ કરે છે પણ એવામા જ એને છે કે આવી તેથી “la' કરીને સંબોધે છે ૨૪! કા કપિની અનાવર કૃત ( છ ક રે ૪ જુઓ ) પણ થાય છે વળી રાજાની શ્રદ્ધાની પરીક્ષા કાને પણ હેતુ છે. પૈસા વગેરે આપીને વિદ્યા મેળવવાનો પ્રયાસ કગ્નાને “” એ વિશેષણ ગ્ય જ છે छान्दोग्य असत्यकाम ઘજુ બાજો ચાર થી કરાચાર્ય અને અર્થ એ અતિથિ વગેરેની ગેમામા માગુલ હતી તેથી કેટલાક આ શબ્દ ઉપસ્થી લખે છે નાનાવસ્થામ તારૂ ગે જાણવા તરફ માર ધ્યાન ન ગયું

·उपनिषत्पाठावलि
પા7િ વેશ્યા હોવાનું અનુમાન કરે છે તેમ તેમ તે પણ જે તત્વ
કહેવાનું છે તેમાં વધે આવતા નથી લટુ બચય & જ
અય છે જેદાબ વિયજુમતિ બ્રાહ્મણ્યની પરીક્ષા સત્ય
ઉપરથી
आचार्यादव विद्या विदिता । समायो ततो हेव विदावकार
(ર) ગુવા (કુકમા) થોડા દુનીય (
अन्दोग्य अ ४ उपक्रोसर
ત્રા પ્રવાતે વડુત પર થી વધારે - સિમ
અને તેથી એને ન આપી અને પોતે ગુરૂપત્નીને જવાબ આપ્યા
વગર ચા ચા ગયા એમા પણ હેતુ તે ઘઈ - બ્રહ્મા પાસેથી બ્રહ્મજ્ઞાન
મેગીને તે ઉપમાન આપવાનો જશ હતા
પણ ઉપદેશ તે ન સમજી
- સદ્ વ્યાપિના િ ઉપસને સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો
छान्दोग्य 4 प्राणसराद
यस्मिन् उनान्त । सति सप्तमी शरीर पापिष्टतरमिव दृश्येत ।
વિના પાપની પનામા નબળાઇ શારીરિક અરાખતા પણ આવતી દેખાઈ
જવા પર જ લવ ના મૂર છ વાગ્યે
ઉપથી વિના થર બનવાન તત્વજ્ઞાનની કે પન આવે છે
સારા વાનર માનસશાસ્ત્રનો મુા છે
જ શબ્દ અર્થ ન જે થાય છે તેમ મુન્
સાનો અર્થ સર્વ દય થતો નથી એનું કારણ બતાવે છે. જો કે
तानि सर्याणि भापति
थोत्र
छान्दोग्य भ“
મારા અપાયેલા ભાન કૃતિપન મના નામ આ
વર્ષો થી પમ્પિ બરાઈ છે

·દિuળી | 199 જ છે તેનોનો આદર્શ માને નમુને છે જ તેના કારણ કે નવી કીમાન લે કુપણ થાય છે ત્યારે ગરી બે ચાર થાય છે નિર્વિકા–શિક્ષણને પ્રચાર બતાવે છે न स्वरी स्वेरिणी कुत દુરાચરણની જવાબદારી મુખ્યત પુરની છે, ાિની નથી તે દૃ સમિજાજ એના બનિા આચાશે, પણ (અથવા તેથી જ) વા નમ્ર થઈને ગુરુ પાસે જાય છે તેનું સુંદર ચિત્ર છે नम्रत्धेनोनमन्त। તારાનુપનાર ત્રિય બ્રાહ્મણની મર્યાદા રાખવી, ગજ કર્તવ્ય સમ તેથી ૩જાન ક્યા વગર વિદ્યા કહે છે छान्दोग्य ६ खड। ૩૬ રાપ ! ૧૨ વરસ સુધી રાહ જોઈ કે ની માફક પિતાની મેળે જ છોકરે વિદ્યા પ્રહણની ઇચ્છા બતાવશે છેવટે બાર વર્ષે થયા બાદ પિતાથી ન રહેવાયું શિક્ષણશાસ્ત્રને મુદ્દો નમસ્કુૌન કુલાભિમાન જાગ્રત કરીને વિદ્યાપ્રેમ ઉત્પન્ન કરે છે વધુ વેદાધ્યયન વગરને બ્રાહ્મણ તે બાહ્મણ નથી પણ બ્રાહ્મણને ભાઈ' (કે પુત્ર છે,) તેને ભાઈ (અથવા બા૫) બાહ્મણ છે તેથી તે शामल वाय परतुन यथा फाष्टमया हस्ती यथा चर्ममयो मृग । यश्च विप्रोऽनधीयानत्रयस्ते नाम विभ्रति ।। मनु પ્રહાર, શબથી જાત્યાભિમાન જાગ્રત કર્યો છે જામના કૂવાના ય ! યુનિ-સિંગની પરીક્ષા પાસ કરી ને આવે તડણ (વીસ પચીસ વ. પહેલાના) આવા જ હતા, કહેવાય છે વિવાથી વિનય આપવા જોઇએ તેવી શિક્ષણને માટે જૂને રખ વિનર હતો 7 જૂન મવિન્તસ્ત તરિ ભગવાન શુ બે જ આ જ્ઞાન ન હેતુ એ કારણ કે આ છે તે જાણતા હોત તો પણ એ નાવરાત્ અને મને કહ્ન' નું ઉપની ાિબની નિકા દેખાઈ આવે છે કારણ કે વાત “ઘર વિચામ કઈ છે ગામ”(સ્પેનિદ્ ) “ ભાવ્યબર શરાચાર્ય લખે છે – अवाव्यमपि गुरोन्यग्भायमयारीत्पुनर्गुरकुल प्रति प्रेषणभयात् शुना १५ કહી દઈને ખાલી થનારા હતા ·૧૬૮ उपनिपत्पाठावलि ન કહેવા જોઈએ. છતાં ફરી ગુરૂકુળમાં મેકલશે એવી બીકથી, કહે છે. શંઘવા ના વખતમાં ધમની ગ્લાનિ થઈ જ હતી. તેમના વખતન ગુરૂકુળની કલ્પના ઉપરના જેવા ભાષ્ય ઉપરથી થાય છે, નહિં તે આ શિવાય જૂદી કલ્પના કરી શકાત, ફ્રાય વ્ર, દv૬-૭. पोडशकलः पुरुष । पंचदशाहानि माशीः । માણસની ૧૬ કળા કલ્પી છે. ચંદની કળા ઉપરથી એ કલ્પના કરી છે, પણ અહિ એવો મત પ્રકટ કર્યો છે કે સામાન્યતઃ ખાધા વગર માણસ વધારેમાં વધારે ૧૫ દિવસ રહી શકે. તેથી ૧૫ દિવસને ઉપવાસ કહ્યા જ્ઞાન કરાવવાને માટે આ ઉપગ છોકરા ઉપર કરવાને બાપ તૈયાર થાય છે. તણ વિકતિ વિસતિ 1 પ્રકરણ પૂરું કર્યા પછી અંત્ય શબ્દ પુનરાવૃત્તિ કરવાની ઉપનિની પદ્ધતિ છે. પણ અહિં આ પુનરાવૃત્તિમાથી જૂ પણ ભાવ નીકળે છે. પ્રાગક જ્ઞાન એ જ સાચું જ્ઞાન છે. એવું જ્ઞાન થયા પછી શંકા રહેતી જ નથી. छान्दोग्य अ. ६ खण्ड २-१६. સર સંપર “સત્' માં-ઇશ્વરતત્ત્વમાં ભળી જઈને, સુશુપ્તાવસ્થામાં આમા બ્રહ્મમાં ભળે છે, એવી ઉપનિષની ઉપપત્તિ છે. કુત્રિભુવનદીઓ સમુદ્રમાંથી આવે છે (સમુદનું જ પાણી મેઘ દ્વારા બુમિ પર પડે છે) અને સમુદ્રમા જ જાય છે. પિપરમાન અક્ષરશ કરી ફરી પીવાત. પણ અહિ પી. વાર્તા વાવ ઢિ '' બ્રિૉ, ન ‘’ જીવે છડેલું “આ” શરીર મરે છે છત તો અમર જ છે. કર તર્ક કન્યા રામી જાય છે ત્યાં શ્રદ્ધાનો પ્રાંત શરૂ થાય છે. સત્તાવામ આ વાક્ય બે વાર આવ્યું છે. પહેલી વાર સંત એટલે ઉપર ભાગ, અને બીજા સંત શબ્દનો અર્થ છેલ્લો ભાગ. ઉદષિા જારાવપુરા વે. આ ઉપરથી શિષ્યની તર્ક- શિક્તિ ઉપરાંત ગુની આવશ્યકતા બતાવી છે.

·gિ ७९ वाङ्ममासि संपद्यते, मनः प्राणे, प्राणः परस्यां देवतायाम् । मा મૃત્યુને આધ્યાત્મિક અર્થ છે. સચેનામામંતા સત્યનું બખ્તર પહેરનાર નિર્ભય છે. એની સામે સૈતિક ત પણ નિર્બળ પડી જાય છે. છાણ અ, ૭૬ ૨-૩. તે પણ તે જણાવીને મારી પાસે આવ એટલે મને પૂછ. રહ્મવિદ્યા મુકેપનિષમાંની વિદ્યા તિક બ્રહ્મવિદ્યા નહીં, પણ અપ ટ્વેદાદિ સમજવી. ઝાવ ૩. ૭ ૮, વઢવાન મા૫ વરુને અર્થે શારીરિક હોવા ઉપરાંત આધ્યાત્મિક છે. ૩થાતા મતિ બલ જ ન હોય તે માણસ ઉઠીને ઉભો જ નથી થઈ કૉં. પછી ગુરૂવાદિની તે વાત જ ક્યાં ? કપાસ મત પાસે આવે છે, ગુરૂને પ્રિય થાય છે. વિપત્તિ મતિ બલ એ વિજ્ઞાનનું સાધન છે. અને સાધકને સાધુ કરતાં પણ સાધન વધારે મહત્ત્વનું હોય છે, તેથી બલ વિજ્ઞાનથી એક છે. છા ૮. માનજિ સર્વત્ર જાનાતિ સચ ામાન વિભૂતિના ભથી બ્રહ્મવિધાની ઈચ્છા દેવોને અને અસુરોને થઈ. વિમિતાર્તાિમતિ શું ઈછીને (બત્રીસ વર્ષ સુધી) તમે રહ્યા છે? બત્રીસ વર્ષને અંતે તે ગુરને પૂછવાનું મન થાય છે. થત gamનિપઃ ઈ. જેટલા આવા ઉપનિષદવાળા થશે. મનુ વતી જેનામાં મહા નથી, લેકસેવાની લાગણી નથી ત્યાગની વૃત્તિ નથી તે અસુરો છે. સારાનાં નવા રાક્ષસનું શાસ, વેતર મા મરી ગએ- તાનું શરીર, અથવા (આ લોકોની કલ્પના પ્રમાણે) આત્મા છવા ન દેવા થી તિરથ રાઈ એટલે આ આપણું (શરીર એને શણગારે છે અને તેથી (મું જો) જ મ છે એમ માને છે. હુંકામાં બે ઢા નારત g; ” (૪) એવું આ આયુરી ઉપનિષ છે.

·उपनिपत्पाठावलि। મા આ તત્ત્વજ્ઞાનમાં માણસને નિર્ભય કરવાનું સામર્થ્ય નથી. નામિત્ર માઘ પાનીતિા મને આમા આનદ ખાતે નથી-ફ્રેમ દેખાતા નથી बृहदारण्यक अ१ એટન ગ્રાહ્મણના રુપમાં પર શ્રદ્ધ સવ મત 1 તેનાથી કમ ન થઈ શક્યુ તેથી મદદને માટે સહકારી તરીકે લવિયાદિની ઉત્પત્તિ થએલી જરા રિયે મઘ (Guild) કરીને રહે છે શોક વાત પૂur I ક રણની આ કપના અત્યાર આપણા અત્યની સાથેના વર્તનની સાથે કેવી મુધ બેસે છે? ૨૪ પાકે વર્ણ” છે જે ભૂમાતા ઉપર આપતુ ન ચાન છે તે પિતે દ્ર છે अपीयान् बलीयासमाशसते धर्मण यथा राजा एवम् । म ના રસહાયથી કેઈ નિર્મળ પણ પ્રજાની સામે ઊભી શકે છે તેમ ધર્મના મહાવ્યથી બનતીન માણસ બનવાનને છતવા ઇચ્છે છે (શરત તુમ) यतो धर्तस्ततो जय यो वै स धर्म सत्य वै तत् । मत्य नास्ति सत्यात्परो धर्म गृहदारण्य में ब्राह्मण १ ચન યજ્ઞ મ્ય મેવ ગ્રહfમુવારા પિતાના શિષ્યને જ ચાલવા થતી પિનાના જ્ઞાન વિશેની નિ અચન છે કે કારની રજા લીધા વગર શિષ્યતે જ ગાય નઈ જન કહે છે સામા બિનુ નામ સામવેદનું અધ્યયન કરનાર નમો હ્મિણકુમ મા પર અધિક બનાવે છે પર્વ' મારવ યની નિ સલય અને નિર્ભય સ્થિતિ આ વિનેદ ઉપરથી દેખાય છે वृहदापय अ३माह्मण ८ મે વશતિ રુ મારા વાનાનો જે વાનવ જવાબ આપે છે અને ઘાવાદી (ઓવ) ને તમે ન જતી શકો અત્યાર સુધી સાત વિ ·gિ | નેએ પ્રશ્ન પૂછેલા છે એમાં ગાર્ગીએ પણું એક પ્રશ્ન પૂછે ને ફરી ગાગી ઉભી થાય છે અને એની કપના પ્રમાણે નિરૂત્તર કરે એવા પ્રશ્ન પૂછે છે ગામના પાને વામ માનવ મે આ, છતા આગળ રાજ્ય ઉભા થયા છે અને તેમને તેમના અલ કારને લો નાશ થઇ છે અને ગામીએ કહેલું સાચું નીવડયું છે કે આવા પ્રશ્નોને જવાબ આપી શકે તે માણુમ અ ત છે વા વા વા કાશી અને વિદ્વ દેશના ક્ષત્રિય પ્રસિદ્ધ હતા જેમ ઉપરના ફકરા ઉપસ્થી કુપા ના બ્રાહ્મણે પ્રસિદ્ધ દેખાય છે પર વાવ બીજુ ભાણ ધારણકર ગાર્ગીની વૃત્તિ જેને ક પના થાય કે તે પણ જો અથવા વિદેહની ૩૫ હશે ઘેતિભ્ય પર્વતમ્ય હિમાલય ઉપથી થતાં મનુજા કરીને પરમેશ્વરની સત્તા નીચ જ દાનની યનની કે શ્રાદ્ધાદિની વશ ના થાય છે બાકી જે કલરનું શાસન નથી સમગતા તેઓ યશ દાન આદિને નથી વડતા ઉપનિષ ની વન વપૂર્ણ ભાગાને આ અક નમુનો છે જિવિતા કુરિ ચ િઈ સરખા મતવિનુ વચન “ન્યાલગી આતમ તત્વ ચીન્યો નહીં સાલગી સાધના સર્વ જુદી પા અને વાંસજાવિદ્યા અવિદ્યા, શ્રેયસ મેયનું સમાજના બે વિભાગમાં છે પણ તવ ાળા વિજ્ઞાતિ ઈ મીનાવીનેમા પણ આજ બે વિભાગે સ્વીકાર્ય છે પણ પાને દયાને પાત્ર કઠોપનિયને ' અને બ્રાહ્મણ એને કહ્યg કોપનિ દ ર ! बृहदारण्यक अ४ ब्राह्मण ३ જેિ પહેલા કેઈખત જનકે અનિહેાત્ર સીધયું હતું ત્યારે જ જs a fણને વિનય ગઢ અધધનું વર્ણન સામૈયારાસ બહારથી શરૂ કરીને અ દર “મામાં સરી આવી પહોચ્યા એમ કરવાનું કારણ ઉપાસનાની દૃષ્ટિ છે અને અમસ્તો ન ચાર કહે છે અરૂબીને ઝીણો તારો બનાવવાને માટે પહેલા મોટા-મૂત-તારા બતાવે છે અને ધીમે ધીમે અરૂ ધતી તફ઼ લેઈ જાય છે गृहदारण्यक अवाह्मण ४ અ શ્રીરા તન-મે માજી નેન, ના, ·उपनिपत्पाठावली રાન તપSાન આ આત્માપ્તિના સાધને છે. અનાશક તપાસની સામે મુંડકનું ગ રહ અને ગીતાનું સરાહ્મવિહત, ચોદતા ' इत्यत. पापमकरवं 1 રૂતિ રચાઈમરવમ્ નીતિશાસ્ત્રને સતાવના પ્રશ્નને નિકાલ ઇશ્વરજ્ઞાન થયા પછી માણસને મળી આવે છે. શાન્તિ તિરૂપતતિવિર મરતો મૂત્ર-જ્ઞાનના અંતરગ સાધને નિન TMા સાતિ, વસતિ આ પાપને તરે છે (જીતે છે), પાપ અને નવી તરતુ (છતy). વિદ્દાનામિ મ વાચકાજનક યાજ્ઞવક્યને સંવાદ અહી પૂર્ણ થાય છે. જનક પિતાનું બધું યાજ્ઞવલ્કયને અર્પણ કરે છે. સંન્યાસની પરમાવધિ થઈ છે. શિવાજી-રામદાસને આધુનિક દાખવે સરખાવે. गृहदारण्यक अ१. ब्राह्मण ५. સ્ત્ર પ્રણ-સ્ત્રીના જેવી બુદ્ધિવાળા. સાખે એ પ્રકૃતિને સ્ત્રી કષી છે, અન્યમ્ સન્યાસ. બત્ત નિ દ્રવ્ય વિભાગ કરીને તમારા સ બ ધને અંત આણું, કપાળવતાં વિતમ્ લભીપુના જેવું જીવન. आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति । મન નો અર્થ તાત્વિક છે. યાજ્ઞવલ્કયના જેવી જ દલીલ કરીને લોક વાર્થ ઘટવે છે, અને યાજ્ઞવર પરમાર્થ ઘટાવે છે એવો ફરક છે. R K वृहदारण्यक अ.५. વાત – ભેગત હેવાથી એમના મનમાં “”ને અર્થ રાજ્ય' એ સુઝ. તેમજ અસુરેમાં દયાની ખામી હોવાથી તેઓને “રા' એ અર્થ સ્પે. મનુષ્ય નકૃપ-હોવાથી તેમને ' (આપ) એવો અર્થ જણામે, એમ એક જ “ર” ના ત્રણ અર્થ થયા. અને એ ત્રણે સાચા જ હતા. એમ જ ઉપનિષદાદિ શ્રેના અર્થનું પણ જાણવું મેવગર્જનામાથી એ જ ઉપદેશ મ દિને થઈ રહ્યા છે કે સાભળે છે? ગીતાએ નરક્તા શું ભારણો કહ્યા છે. काम, क्रोध मन लोभ (. ૨૬). તેની સામે આ ઉપનિષદના ત્રણ સ્વર્ગના બારણા ખુધા થયા છે. પામ ની સામે રાજ (ઇચિદમન), કપ ની માએ હા અને ઢમ ની સામે ન. (જુઓ શકરભાષ્ય) ૐ તત્સત્ | ·कठिनशदार्थ-कोश मणि--अतिशय सूम अत-कर्मधी पर, मोक्ष अथवा ईश्वर | जघन्-मार्ग अक्ष-भिलामो अननूच्य (अन्न अन्च्य) अगद-गद रोग-रहित, साजु अनन्तर-जेनी अदर कार्द पण नथी एबु अगा-गयो, सस्यो, चल्यो अनन्द-नन्द सग वगरनु अग्राह्य-(बुद्धि) ग्रहण न करी शके तेषु अनवध-अवद्य दोष रहित अग्य-अग्र अणी यालु, तीक्ष्ण अनभत्-उपवासी,भूरथ्यो अगार-रळतो कोयरो, अगाये अनादर-बेदरकार, निश्चित, निर्भय अच्छाय-छाया पडछाया वगरनु अनाशक (ज्ञाननो नाश न करेतेयु,पोषक अजीयत्-जरारहित अनाहिताग्नि-'निरग्नि' अग्निनी उ अणिमन्-सूक्ष्म तत्व पासना न करनार अनुपान-(अनु) गाधा पछी (पान) अणु-परम सूक्ष्म रज पावानु पाणी अण्वी-अणु(स्त्री) अनुप्रभूत-'अनुव्याप्त'--च्यापेलु,भरेलु अतिजन-निर्जन,जगर अनुबुबुधिरे-(अनु+बुध् , जाणवु ) अतिपेतुः-(अति+पत्) अनुप्राक्षी--( अनु+मच्छ) आतवर्तते-आळेगे छे अनुवच्-पउन करवु. अनु(गुरुना अविदोष-गिलक, बाकी रहेलु कहेवा 'प्रमाणे') वच् ( बोल्बु) अत्यनाक्षी-( अति सृज् त्यज) अनुशास्-बोध आपको अनुशासन-अध्ययन पडीनो गोध भदा-चोफस , निश्चित अनुसतन्-(सुधी) टक्यु अथवा त्याबु अद्रादम-(दृश्) अनूचान-अधीत, शिक्षित (अनु+वच् ) अद्रश्य-(अदृश्य)न देवी शकाय तेयु | अन्न्य-( अनु+वच् ) अधराच्-दक्षिण दिशा तरफ अनृत-(कत, क्रियात्मक सत्य) असत्य अन्तरिक्ष-स्वर्ग अने पृथ्वी बच्चेनो प्रदेश अन्ति-पासे अधिन्य-या दोरी चडावेट( धनुस् ) अघी(अधि+६) शीमयु,शीयययु, जाणवु अन्तेवानिन्-पासे रहेनार सेवा कर समजाव नार शिष्य,गुरुने प्रिय शिष्य अहद-नवलु अन्तरा-चच्चे व्यधस्तात्-नीचे अधिगम्-मेळवयु ·उपनिपत्पाठावली नयी एवो अर्च-पूर, कापा छेदत्रु जन्ध-गाढ अमनस्क-जेनु मन पोताना तागामा अनाद-अनसानार भोत्ता अन्वायत्त-अनुगत' नोटाएलु अमान-मापा-माप-बगरनु अन्विपव्य [शनु+दा ] पाधा योग्य | अय-पासो अपानद्ध--पापथी न विधायेट अराचार जपा-विर स्खु सेवा करती अपियन्ति-[या]पामेछ अर्चिमत् ' दीतिमत्'-प्रकाशमय+ पिाहत-[आप धा] ढकाएलु अमच्छ गए जप्रमत्त-सावधान,ग्वारदार, सापचेत जर्य वस्तुमान, पदार्थ अप्रियरेता-जणगमतु मेळवनार अथवा | अहं पृा नाणनार अलिंग 'गास्त्रविहित --लिंग- जपीत-(आप)ीन थयेल गात्रहीन निरुहेश, निरर्थक, ज्ञानहीन अभिगम् -दारणे जर अलूक्ष (असम)सिक, ममन अभिनु ( तरफ अपना मामे ) दोट्यु। अलोटपन्त-(न विच्छेद कृतपन्त) लप् अभिध्ये विचार करया, विमत समननी अभिनद-वधाएलटकाए(अभिनट ) | जल्पमेधम्-मद बुद्धिवाळा नाभनन्द-हररावु अधाप-(अधा ) नालीन अभिनहन धन ' ननना पाग जपमृत्य-समरने अभिप्रस्थापयन् हाने जवर , नाच अभिप्राय पार अवमध् राधर भिमन् माना. ( भिमार पूर्वी) अवसादयन् 'अपयन् देह अभिमधा-चचन प्रतिमा अपारी अगर-याचा हित अमिसमेत एकटु भएक जाधा-(नव+धा) नाना अभिमरा मेळपनार जगासी (वम) अभिहन पा सपना विचरम मशय रहिन अग्मिन् गळा अगिनियस-भूप गरनु अभ्यारण्या-जागेपित मायित पिया ( १ ) अमान, (२) धर्म अभ्यात्त अमियाम,नारे तरफ्यी पापे अव्यय सिाहत अन्यादन (अमि-भा पा) मळेगे जवण अा काणानगरनु अभ्युन ( अमिन) । भगापा भूम (নিম) মসি মা ( স ) अगद-( अभिनगर ) जना-अग्न (२) .

·काठिन शद-कोश ३ आहु-(5) - अश्रुते-( अ ) मेळवधु आविष्य- 'मपिन् ' नु कर्म अश्रतरी-घोडी, सच्चर आवसथ-रहेठाण, निवास असविदानौ--'सविद अयुर्याणौ'-(एक भाविवेश-(आ+विश्) गीतानी साथै) भाषण पण न करता आविस्-प्राट, गुल्ल, प्रकाशमय असभेद-( न पुरयु) धारण, टक्यु आवृत-दकाएट असित-(सि, गघ)न पधाएलो, स्वतन | आशमते-कहे छ अमुर्य-आसुरी आस्ते-( आस् ) रहे छे, बेसे छे असूर्य-सूर्य वारनु, अधकारमय अरनाविर-स्नायु बगरनु आह-लाव, अर्पण करतु अस्नेह-चीवणारा वगरनु अहन्यात 'हु श्रेष्ठ एवो (चर्वानी) विषय | इश्य-मावत थाक्रम-अव, चाल्बु इष्टापूत (इप-पूर्त ) इy=यश यागादि, आचामति-(अ+चम्), पीवु पूर्त-लोर सवाना कामो आनायते-(आ+जन्) पारिकी--उपास्तिनी पनीनु नाम अथवा | इने-( यन्) 'साथे फरती' साये फरीशने एवी ईड्य-पूज्य आतुर-उठित इशान-स्वामी आददीय-(आ+दा) ईशावास्य-( इम+आवाम्स) ईश्वरने आदेश-आजा रहवा लायक घर जेवु ) अथवा इश्व आप -(अप् य) रने पहेश्या सायक (वनजे) आपनेया-मेळपया लायक अथरा ( दशा यास्य थे हटापदा) आसाम-जेनी इच्छा तृप्त भई छे | इनर वटे ढकावा लायक एवो नियाम इशिग्यसि-तुराय करीग आप्ति-पूर्णता उग्रपुन भनिय उच्चकाम-(उत्+क्रम) देहमाथी बहार जधु उच्छिर-ए? उज्ज्य-ज्या दोरी बगरनु (धनुस् ) उदय-उत्तर दिशा नरफ उदर-( उत्+अन् ) हाक्वु, रेई जयु उदपान-(१) पीनानु पाणी (२) वो भानोति-मेळवे छे आम---उद्देशाने रहे मामल्क आमा आयतन-आधार, घर आयम्-खचयु, ताण आयात्-गच्छेत् (आस्था) आयुक्त-नीमेलो ·४ उपनिपत्पाठावली उदशराव-पाणीवाळी क्थरोट एज-यापवु, हिल्चाल रखी उपकरणयत्-सामग्रीवाल, सपन्न, समृद्ध (एधि-भव उपतप्-पीडयु, तपाबबु (ताव विगेरे) | एनस्-पाप उपतापी-धीमार, एमि-एयाय () उपनिश्चयति-जासरोले छे एपणा-इच्छा उपनिषद्-रहस्य एतदात्म्य-आज रूपवाळु उपनिहित-पासे पटेल ऐक्षन्त-( ईश्) उपनेप्ये-( उपननी) उपनयन करीशु उपप्रेयाय-पासे आव्यो ओत (आवे)वणाएट, ताणानी माफक उपरम्-यद पडवु, पुरु करख, शात थत्रु ओपधि-वनस्पति विगेरे उपरोसी -( उप रा ) आग्रह करतो उपसन्न --विधिपूर्वक दारणे गएलो. जौपनिषद-उपनिपमा कहेट ज्ञान उपममाधाय-( उपन-स+आ+धा) सळ गाववा माटे गोठया कदर्य-कृपण उपत्तसार-( उप+स) पासे दारणे गयो कनीयम्-न्हातु, ओछ उपा-भारभ परयो पमित्-( सकाम ) वर्मयोगी उपाम-उपासना, भनि कल्प-धार्मिक विधि वहनार वेदनु थग उपेत्य-उपेया, उपैति(उप+१.) मारणे जडु कला-अश उपोदरया (उप-उत्पा)हुमले करयो कप-मणबु दमय-बने काम-सूब, यथेष, गमे तेरी उवास-(घस्) वामभाज-रच्या मुजर भोगयनार उन्-(वर) कामयमान 'म कामयते-इच्छे छे काम, मत्तिमान वाणांयस-पोलादनु पीट-पीडो ऊर्णनाभि-यरोळीओ कुमार-याला अM-उन, उपर पुरीन-कुलमानो गुल्माए-अदद (गगर) मन्मग्वेद अया सापेदमानो मय | उल-आरोग्य, पल्याण पिना कृत-.) कर्म (२) करेन्द्र पृतात्मनो आमाने (तार )यों एगिभर(३) सप्रदाय छो परसा आचार्य एवायन नीतिमाय | इताय-तयुगनो ४ायाळी पाणे परते-बगर, ·काठिन शद्ध-कोश तार्थ-'कृत्यकृत्य च्यवन्ते-नीचे पदे कोल-चोर कोश-आवरण, आच्छादन, देह छदत -इच्छा मुजर ऋतु-(१) यश (२) सकल छदम्-नृत्तोनु वर्णन करनार वेदनु अग अनुमय-(शुभाशुभ) साल्पभी मरेलु धरण--( +अवस्+स्थ ) नीच जगन्-हिलनाल करतु पृथ्वी लोफमा रहेनारो जगती-(१) एव चैदिर छद (२) सृष्टि अ-(१) सारथि (.) द्वारपाळ जग्ध-पाधेट जघन्यमान-'हन्यमान 'हणातु क्षत्र-(१) भनिय (२) पराक्रम वीणोका - (स्वर्गादि ) लेक्माधी जनपद-राध जरयन्ति-आण करे छे च्युत पएला जब-वेग क्षीयन्ते क्षय पामे छे शुर--अस्रो जहाति-(हा) त्याग करे छे जागत-जगती उदमानु -(१) आकाश, (२) जातवेदस्-(जातानि वेत्तीत )सर्वश इद्रिय जिजीचिषेत्-जीवनानी इच्छा परवी पयोत-आगियो, आगियानो प्रकाश जार्यत्--जरावाळो, जरी जतो जीवापेत-जीव प्रन्यि-गाठ सियायनु, जीरने छोरीने बीज गायत्र-गायत्री छदमा करवानु गायणी-पैदिन उद उगुराण-कुरिल, बार जुहोति-(हु) हवन करे छ गुहा-हृदय ज्योतिष-ज्योति शान, वेदनु अग गुहाचर-हृदयमा फरख ता-तात यापु तन्नु-धागो गोचर-विषय तमम्-अधार गोतृ-रक्षण करनार तर्पणीय-तृत कराय तेवो तितिधु- (तिज् स्वार्थ सन् ) क्षमाशील, सहन करनार तिरोदधे-( तिरम+धा) गुण थयो दूर्य-एक वानु सन-त्यागपूर्वक एच-तृणा रागवी चाप-आग्न सबीनु चित-भेगु करल, मेळवेट चिनुते-समझ करे छ चिरजीविका-दीर्घायु चाण-( चर) आचरेल ·६ उपनिपत्पाठावली नयी-वेद, यजु , साम धानु-शरीरने धारण करनार पदार्य- विणाचित-(स) णचार (मारे, जेम ने अस्थि, माम ई. पारे अने साजे ) नाचित | धाना-बीज अग्गिनी उपामना करनार धामन्-तेज, स्थान निष्ठा एक वैदिर वृत्त धीर-बुद्धिमान् , जानी टुम-निष्टुप उदमानु नमउक्ति-नम्रतानु यचन नमस्य-पून्य दश-टग करनार माणी, डास नाम-स्वर्ग दन-(त्रि जानार्थ) आपो नाचित-जमि ददत्-जापनार नानात्यय-सुदी जुदी जातनु दर्शगवार-नणे जायु छेते नामि-बैटानु मध्य दधृष-(धृण धसवु, हिंमत चाल्बी) | नानार्थ-(द्वि व )जुदा जुदा फळयाळा दरम्यमाण-(द्रम् ) दोडतो निकृतन-कापवानु हथियार, नम्ब दयघम्-दया रो निस्तन, नरेणी दी-पळी निदधो-(नि+धा) दान्त-दमयुक्त,ईद्रिय दमन करनार निदिध्यासस्व-(नि+ध्यै) सतत मननकर दाम्यत-(दम्) निघान-भडार दीपा-विधिपूर्वर प्रवेश, दावल थनु निधि 'महागालादिनिधियान' भूमी दीत-चळनु, सळगेट मा दयाएला धन सबधीनु शाब दधि-लागु, मानायाछु निमात्ग्यसे-(नि+भल्) जोवु, जाणदु दुग्धदोहा-जेनु दुध दोही सीधु के निमेष-क्षण निराकृत्य-वहार काढीने दुरत्यया-जना उपरथी चार वु कठ निरिद्रिय-द्रियहीन, नवलु, नि सत्य पण हे एची निका व्युत्पति शास्त्र वेदनु अग दुर्ग-दुर्गमनीय निवेद-बटाळो दष्टये-दर्शनने माटे निनवृते-(नि+वृत) पालो आयो देवना-देयेषु निशित-धार काट देवयान-देयोनो रस्नो, दिव्य मार्ग देव-देव सरधीनु निष्कल-कला अश, अवयव हीन दोगरानि निस्तिष्ठन्ति-निपादयन्ति मेळवे के चौ-स्वर्ग निहित-छपु रहेलु धनमाना-थोडा धन न्यग्रोध-वडनु शाड एबी गाय निम कठहार ·कठिन शब्दकोश परात्पर, परमश्रेष्ठ पच्यते-रघाय ना पामेछ परते-यह छे, परिच पर छ पवासा-(पश्वीदा पगनु वधन) पश्चान्-पश्चिम तरफ पगने गाधरी सापळ पाद-एक नाणु पाइतमन्यमान-पोताने पडित गणनार, पाप्मन-पाप 'आमसभावित पामन-रास पतग-पतागयु पावर-परित करनार (धान) पथम-(न ) रस्ता पिन्य- श्राद्धमल्प श्राद्धरम बार पार्थिन्-(पु) रस्तो पितरो सरधीना मनु शास्त्र परस्नात्-पेलीधार पिपासा-तरस परान्तकार-छा अन्तमाळमा (ज्यार | पुरीष-मल पछी परी जम नयी) पूषाहन-दिवसको पूवार्ध परामृत-हमेशन मारे जीयतु(पर+अमृत) ! पृपन-(१) सूर्य (२) पापर (परमेश्वर) परापर-('पर' पण जेनी अवर छ), पूषणे-पोषण करनार पृष्ठ-मीठ पारग्यायो-देगाय नणाय छ प्पीयमान- पिन् खूप पातो परिचर-सेवा-उपासना करची प्रग्रह-रगाम परिचारिणी-सेविका प्रणव-ॐकार परिमवीचन्-'गहा कुयु दाप देशे प्रणोय- अपहाय त्यजान, (प+नुद) परिभू-बधे रहेलो प्रतिनशे-(प्रति+शा) तणाच्यु परियन्ति-भर प्रतिपद-पोचवु मेळवषु प्रतिभाति-मुझे परितृष्ण-जेनो अवयव पाह गयो छे ते, स्निपाद छिन्नहस्ता या प्रतिरुप बरोर, नर ने ताज पसिशन-दिगम प्रतिण-नाधार, उचस्थान परिष्कृत-छिनोमनस गुचे, अलका | प्राधा-शात वस्तुनी आश प्रच्चि-पश्चिम तरफथी (चव ) पयातनाम-पूर्णकाम, नेना राम पूरा प्रतीत-ओळगता प्रस-आपे (प्रदा) प्रत्येयाय-पाको आध्यो प्रद्राणक-अतिदरिद्धी पगश-पादडु पत्ययते-पात करे छे चारे तरफ | प्रधाश्री- दहनु पुरुषव्यत्ययेन प्रथा पयगात्-तरफ गएलो, सक्यापी पड्या छे ते पर्युपासते-चारे तरफ पासे से है येत्य-( परि+ह ) पाछु आधीने १२ ·प्रमाद्यम्-भूल करतो ८ उपनिपत्मागवली प्रध्मायति-'शब्द कुर्यात्-विकोशेत् ' याणवन्तौ-'शरी-बाण [वि.] (प्र+ध्मा) वाल-मूढ प्रमद-(प्र+मद आज्ञार्थ ) रिभेति-बीए छ प्रमाद-भूल वृहत्-मोटु ब्रह्मजन-ब्रह्ममाथी उत्पन्न थएलले अन प्रया-जत्रु, मरनु, ब्रह्मने-जाणनारी प्रवचन-अध्यापन ब्रह्मन्- १] पर ब्रह्म [ २ ] ब्राह्मण प्रविलीयनित-नष्ट थाय छ [३] गान प्रवेदयन्ति-जाण के ब्रह्मरधु-नामधारी ब्राह्मण प्रवज्-आगळ जवु, प्रगति करी, ब्रह्मवादिनी-ब्रह्मपरायण. आसिका सन्यास लेवो ब्रह्म चर्चा करनारी प्रवाजिन्–सन्यामिन् ब्रह्मसस्थ-ब्रह्मनी अदर रहेलो,ब्रह्मनिष्ठ प्रश्वासतव्यम्-आदरसत्कार करतो ब्राह्मिा-श्रेष्ठ ब्राहाण, परभ ज्ञानी प्रप्टा-पूटनार, मिय ब्रह्मोद्य ब्रह्मादन प्रह्मवादी प्रसाद-प्रसनता, स्वच्छता मगव -भगवन् प्रसाभी-'सजन सरध कापी सबधमा भलाक्ष-[१] जनी जासमा भालो आव (भल गयो छे एवो, आध प्रमृत-फेलाएल, प्रसरेल ळा जवो ‘मददृष्टि [२] प्रमृष्टजा मेलवेली अथवा भद्राक्ष औपरोधिक]] प्राच-पूर्व दिशा भविता-थनार प्रादुर्भु प्रकट थनु भाति-चळके छे, प्रकाशे छ प्रार्थयस्व-[ प्र+अर्थ ] गाग भायात्री पेस-१] आगळ जईने [२ ] मरीन | भाव-भक्ति प्रेयस-प्रिय, व्हाल भास-प्रभा, तज प्रेट-प्रियतम भी-यांग प्रेप्यामि-'मरियामि भुजीया.-[१] भोगय [२] रक्षण कर मौत-[प्र+वे ] गणेड(वाणानी माफर] भूतयोनि-भौतिक सृष्टिनु आदिशरण पोष्य-[प्र+वस] महार रहीने, प्रवास पर-होड़ी [परीने भूति-सभ्युदय, ईव उनति पत-गरेज भूयस्-[१] यथार श्रेष्ठ [२] परी (अ) गहुपाक्य-जो न्या [ यानगान मार भूषिष्ठ-फरी [पडेट] वि. र अन रघायएवा भैर-भिक्षावृत्ति उपर निर्गह अझन् ·भोम्य-भोगववानु मघवन-समृद्धिमान[ इद्र ] मज्जा मेनु मरची-तीर यय-जय अगाज] यथातथ्यत व्यवस्थित जे जोईए तेषु युक्त योग्य मन् -चितन पर लय के एया समदायप्रवर्तक आ मधुकृत-मध भेगु करनार [मधमाय] | युयोधि-युध ला] योगम- [१] भेळपतु अने साचव मनस्यति -विचार परेले [ ससार ] [२] श्रेयस् मनीपी-[१] नेनु मन पोताना ताग रत-मगगुल मा के ग्यो [२]मननो स्वामी, रति-ससारीनु सुग ज्ञानवान [ ईश्वर ] राग-आसत्ति मन्यमान-माननार रामा-श्री मन्यु-[१]आवेश, [२]रोध राशि-गणित गास्त्र मशम-मच्छर रिष्यति-नाश पामे के महय्य-पूजनीय रै-परम सुन महामनस-पोताने भोगे माननार लश्य-ताकेट ठेकाण, निशान माल-जेनो मोगे सप्रदाय गा ब्ध-मेळवनार सभनीय मेळवी काय तेतु नाये लवण-मटि लिप्यते-पाप छे महिमन्-महत्त्व,मोगद महीयते-महिमा पामे छे रोमन-वाळ मातरिश्व-वायु लोह- सोनु रोहित-रक्त,लोही मापयाचयेबारितवान् ययस-पक्षी वयुन-[१]विकास [२]जान [३] गर्म वर-[१]सत्पुरुष [२]थापेट वरदान बराह -डुकर चरिष्ठ-जत्यत व्यापक वरण्य-स्वीकारवा योग्य मेने-[ मन् वर्वम्-तेर वर्ण-सगीत मन [२] वधीस्वामी, जेना तारामा घधु छ वाय-कात्रुमा रामी भकाय तेनु मानी-[]माननार, [२]मानवान् मामासा-चर्चा गोध महूत-४८ मिनि मूर्धन-मस्तक मेधा-धारण करवानी शनि मेधाविन-बुद्धिमान यन-यनपूजनीय [ परमेश्वर ] यनुस -[१]यनुपदमानो यनुर्वेद ·उपनिपत्पाठावली नरुन्चर वासिष्ठ-[यमु+ईष्ठन् ] परम समृद्धिवाटु | विवृणुते प्रकाशयति यतावे छे, प्रार नामोवाक्य-तरंगात्रम्' करे हे पाचारभण-पागाल्वन-गाली वाणी विवृत-खुल्लु [ चारे वर्णोने माटे] मा ज रहेलो, 'यस्तुशून्य विक-सुदापणुं, धैशिष्ठय पिकल्प रिशुद्धसत्व-शुद्ध बुद्धिवालु याह -घोटो, रथ इ. विश्वानि सर्वाणि विचभिरे चि+चच ] व्याख्यान कर विपूची-चिपूनौ-भिन्नफले' [वि-सचि] मिचिमित्ता-सशय विसृज्-छोडी देव पिच्छादयन्नि-'विद्राग्यन्ति -भगाडेछ, विमुलिंग-तणमो नसाटे छ विहाय-[वि+हा ] न्यजीने विच्छेत्स्यते [वि+गिद् ] बीतमन्यु-बोध शमी गएलगे विजशी-[वि+मा] विजानन जाणनार | याग-[वि+8 ] 'विगत' रहेलु पिजिग्ये [वि+जि जीत ] विजुगुप्सते-[गुप् ] स्टाळे छे वृरते-नाश पामे छे [प] वितन-पथगण्ली. विस्तीर्ण वृणीष्व-[१] स्वीकार विदाचार [fFट जाणा) वृत्त-वर्तन, नार शिम [चिद् उ पृ. ए. ] वेदयन्त-जाणे हे रिगुत-पिन:। वेदस-पन पिवान् नाणनाग पेदान्त वेद-व्यापरण रिचरण-पटी-अटी-टगानी घेदानुवचन-वेदन अध्ययन वेदान्त-वेदनु रहस्य [अन्त = रास) रित-बगेर एक्दापला. मर्यादित पेटव्य-धरवो धिम-अर्पण वरीप वैश्वानर-थाग्नि पिपरीत-उल्ट जानत-[+ना] रिपात पिपति-पागे परे छे प्यशाभिधा-३ [विमा] भुि-च्याम पदभात-नि+चा]च्युई, बनायु मुघर-[fr+मन] न्यभरत-[fr+भूपांची पळा रिज-नोगुणस्त, निर्मल ध्यरात्मी-[f++छिन] गिभीष-[f] म्यानमण-f+मा+न गनन् ] गिदिन-गने से सिग्ननि-[fr+frन एट पाहे दिन-गिन् ] याद करता हता कि छ पोमर-[ मामी आपामा गपनार ध्याग्यान करतो ·कठिन शद-कोश भरद्-वर्ष घोहि-चोमा सराय-पासे भकट-गाडु ससिदेतृ-'सम्मुत्सनेन समुत्पाटयेत्' शकु-[१] सांकळ, अथवा एवं कोई । सजिहान-[मिछानु ] छोटतो पण बधन. [२] डड सत्-१] जीवनु [] सार शमान्वित-दाति सपन सत्त्व-[१] सत्त्वगुण [२] बुद्धि दायिता-उपदो सत्पति-'सत्याग्रही शर-याण सदश्व-सारो घोडो सतृण्ण-व्यापेतु शशाक-[स] सधति-[स+धा ] जोडबु शाधि-[ शास्] सनिहित-[१] छुपु [२] पासेन मान्तमक्स्प-स्वस्थ वित्तवाळो सपत्न-बानु शाश्वती-अनादि-अनत समस-जेबु, सुधी शिक्षा-याच्चारणनु शास्त्र, वेदनु अग समर्पित-साडेलु गिरोनत-[व्रताना शिर-] ब्रहाचर्य समवहार-'समाहृत्य' भेगु धरीने शुर-तेजस्वी समस्त-यधी दद्रियो आयमी गर्द छे मुश्रुम-[श्रु] [अस्त ] एची अवस्थावाळो शेते-[शी सुर] सामार-रार्ट करता पण झीणु एच समा-वर्ष एर अनाज समारयति [अध्ययन पुरु यया पड़ी] श्रद्धव-अद्धा रास समावर्तन [विदायगिरी] करे छे श्रद्धादेय-श्रद्धापूर्ण देनार समाहित-समाधानयुक्त श्रुत-साभब्यु समित्पाणि-हाथमा 'समिध्' लेख्ने श्रेयस्-कल्याण आवेलो [गुरु सेवा तत्परतानु श्रोत्रिय-श्रुति-वेद सपन्न चिन्ह ] थापद-जानवर समुदीपति-[स+उत्प्] उपर तरी श्रोभाव-याले सनी 'अभाय'छे एवो आवे छ अथवा काल सुधी ज जे.समूदाते-[सनचद, द्विव.] नो 'भा'छे एवो.'अ. समूदिरे-[स+वद य.व] श्वत्य, दिनमगुर सपरीत्य-सपूर्ण परीक्षण करीने [म+ परि+द] समादयाचकार-निश्चय उपर आयो सप्रसन्न-रापूर्ण मानदमय सवत्सर-वर्ष सविद-ज्ञान, शाम्प्रविधि महत-एप थएट ·१२ उपनिषत्पागवली सप्रायन्न-वहेव] नोकळ्या सघ-यालो ममान-विवारा स्तनायत्नु-मघगर्जना मम्यक्-चोक्स, नि मगर लन्य-(स्लम्म् )स्तम-थारला देवी मयुपन्-गागपाळा यवन गर उडत मम्प-17 7 पनु म्नेन-चोर मपिम घी म्यनिय-अत्यत न्यूर मयग-यध गए व्यापर भ्यागु-पथर र भार अश्या मार-राद उनु था सरा-पूना म्यन्द-यहेर मम्म-घाम मत-(गु योयु) मया -हनागे माप-जनु नाम गरेगळ ते या माधिष्ट- माथुनमन्य उत्तम पारणाम स्वयधीर-पात न पोताने उद्धिमान साच्य-संगानरामी प्राणीशार माननार मापगग-[ म+पर+भाय ] माराय पम्प स्वर्ग मेळवी आपे ण्य पागर अपग आमारा सरर्धानु | म्याग-परम कल्याण सागण गानीगरनार मायार-मनु बप्पयन अथवा सिनीन ( मिरा- पार गरेउ जार मान मापन पत्र मैग्रि माकनु नि भनारी पग(भयन )माळ माग ( पथित इय घोग गया) हर ( गामाप) ममनम-(१)गन्न नपरा अन् परना-हाण गुनाना चार र मनपा 11 माप रथ मणि मागभी ममताव तर लिम्ति-नागर गा-11-4 मन प्रिय पानी हिरण्मय-माना माना पर पा मारा या-जाय। "प-गन म र मेरा गाम ()मा म मान गी-मानी माम ): ! भाग (०) मा मा भUTTAR h