·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥ 15104
श्री कटरायमूरिकृतयः ।
श्री हरिवंश च म्पू : -
মুলতলাস্থান শিF.টি
पण्डितरा रायपाल्य रायचन्द्राचायण संशोधिता
५.
ra
वि. वेडोवरा बि. ए.,
हेप्युटी कमी पनर, वेगलूक)
महाशयेन प्राकाश्यमनायि।
मैं सूरु
श्रीज या ल य यन्त्र
मुदिता
१९२३.
( All Rights Reserved

·No text on this page.

·श्री वेङ्कटगयमूरिकृतयः १.
श्रीहरिवंश च म्यू:
क
मैमूमहाराजास्थान धर्माधिकारि
पण्डिारवं पाल्य राघवेन्द्राचार्येण संशोधिता,
वि. बेोवराव् वि. ए.,
डेप्युटी कमी पनर, बंगळूरू)
महासवेन प्राकाश्यमनायि ।
म तुम
श्री जयाउययन्त्रे मुद्रिता
१९२३.
( All Righis Resercit)

·No text on this page.

·114 ॥ अवतरणिका॥ श्रीमत-मकरजगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणस्य भगवतो नारायण नाभिकमलादुद्भूतस्य भगवतैव स्वस्मिन् विनिवेशितानन्तरभाविसकलसर्जना- धिकारस्य चतुर्भग्नब्रह्मणः पुत्रषु स्वजनकचिकीर्पितसृष्टिकर्मणि सहायतथा स्वयमपि ब्रह्मशब्देन विश्रुतेषु मरीच्यादिषु श्रीमतो भरद्वाजमहर्षेः ब्राह्मण- सन्ततिः बहुविस्तृता वरीवति । तत्र लव्धजन्मसु बहुषु महत्तमेषु श्रीमान् दासोपन्तनामा महाशयः ऊन्तवाष्टादशशताव्याः अन्तिमे तदुत्तरशताब्द्या आदिमे च भागे श्रीमन्मैसूरुमहाराजपरिपालितदेशान्तर्गतस्य नन्दीक्षेत्रस्या- भ्यणे देवनहळ्ळिप्रभृतिस्थलेषु लौकिकाधिकारमहिम्ना महतीं कीर्तिमुपागतो व्यराजतेति देवनहळ्ळीप्रदेशान्तर्गतहुणसेमारनहळ्ळीमठेऽद्यापि समुपलभ्यमा- नात् ऊम्तवसप्तदशोत्तरकोनविंशशताब्द्यां श्रीमन्महाराजश्रीकृष्णराज प्रभु सार्वभौमेण श्रीमन्तं दासोपन्तं प्रति प्रहितात् लेखादवसीयते ॥ तस्य ज्येष्ठतनूजः श्रीमान् वेङ्कप्पशर्मा वेतमङ्गलप्रदेशे लब्धमुख्या- धिकारश्चिरमवर्ततेति सुप्रसिद्धम् । तस्य जीवितं बहुविध श्लाघनीयचरित्रैः बहुभिः स्तूयमानमभूदिति अधोलिखितात् तमुद्दिश्य केनचिद्विदुपा विरचि. तात् चरमश्लोकादवसीयते । सचः- "भारद्वाजकुलं शशीव जलधि संवर्धयन् योऽभवत सोऽयं पुत्रचतुष्टये निजगुणानिक्षिप्य रामकधीः । चैत्रे मासि पराभवाख्यशरदः कृष्णे चतुर्थी दिने प्रायादासकुमारवेङ्कटसुधीरम्भोजयोनेहम् ' इति । तत्तादृशात् श्रीमद्वेङ्कम्पमहाशयात् श्रीमत्यां शेषाम्बिकायां लाजपा चतृषु तनयेषु ज्येष्ठः श्रीमान वेङ्कटरायसूरिशर्माद्यात्र पुस्तकान्तरे च सर, ·“ न्य प्रकाश्यमानानां प्रबन्धरत्नानां प्रणेतेति वक्तुमुत्कण्ठते मे मनः । सोऽयं कविः मैसूरुमेण्डले स्वीयां बाल्यदशां समाप्य श्रीमतः वङ्कटाचलाधिपतेः निकटतरवर्तिनि प्रदेशे वस्तुकाम: श्रीसत्या क्षीरसरिता परिपावितं वेदवेदाङ्ग- विद्भिः नैकशास्त्रपारदृश्वभिः ब्राह्मणवरैः परिशोभित, आर्काउिति प्राकृ- तनाम्ना सुप्रसिद्ध षडरण्यक्षेत्रं खत्यावासभूमिमकरोत् । तदेतदभिहित तेनैव श्रीनिवासयात्रानक्षत्रमालासुः- जन्म मे पश्चिमे देशे नन्दिक्षेत्रसमीपतः । वासोज्य बक्षिणे देशे रम्ये दुग्धधुनीतटे" इति । अस्य कोः नन्दी क्षेत्रपरिसरवासभूमिः कलवरनामको ग्रामः । तदन्ति- कवर्तिनि पापन्नीपूलमङ्गले जङल तिम्मनहळ्ळिनामके ग्रामे तदेतत्कवेः जन- कः श्रीमान् पशर्मा चिरमुवामति श्रूयते । तदैव सोऽयं लौकिकाधिकारे गतिमानोऽपि वैदिकजनसमुचित बुगुणगप्पभाजनतया वैदिकमर्यादापात्रमयमिति बुद्ध्या तादात्विकसुप्रसिद्धश्रीमन्मसूरुमहाराजमुख्यसचिववर्थेभ्यः श्रीमद्भयः पूर्णय्यमहाशयेभ्यः नैकाः वृत्तीः बहुमानतयाऽलब्धेति जनश्रुतिः प्रतायते ।। षडरण्यक्षेत्रवर्तिषु नैके विद्वको तु मुविदितात् श्रीमन्म वायाचार्य- शिप्यात् श्रीमतो वोवाचायनान्नो विवरात् समुपात्तमाहित्यप्रभृतिविद्या- रत्रः लोऽयं कविः स्वस्य पूर्व वयति समवृत्तमालां नौकाचरित्रं, मध्ये व- ने हरिशचन् , परिणते वयसि श्रीनिवासयात्रानक्षत्रमालादिस्तुति- या निर्मि मायति संभाव्यते । समुचिता हि सुजनानां देवपराणां कृत- मोऽरूपे कर्मणि प्रवृत्तिः । तथाच तदीयस्य श्रीनिवासयात्रा- पामा शकस्यान्तिमे भागे तदीया भगवत्प्रार्थनाः- भो श्रीनिवास करुगानिधे विधेहि वासं ह्यमूगु रुचिरप्रतिमासु नित्यम् ।

·111 15164 पदंशजैरपि मया च गृहाण पूजां श्रीभूयुनो मम भवान कुलदेवतं हि " इत्यादिना । एवमेव तदीयवरदराजन्तबादिन्योऽस्य कवेरभीप्सितवरदर्शजयात्रासेवां हेवाकालाभनिमित्तको निर्वेदः तदात्वसमुद्यद्भक्तिभरविवशस्यास्य तत्स्तव- निर्मितिः तत्र तत्तकालभवत्कांचीस्थलीयभगवदुत्सवगणानां मानससाक्षा- कारसबाव नादिकीन चैतडीयां भगवद्भक्ताग्रसरतामावेदयति ॥ तदेतस्य कवेः प्रबन्धाः पुस्तक अपेण तत्महोदरम्य तदतवासिनश्च श्रीमतः कृष्णराया परनामधेयस्य दासप्पशर्मगो हस्तमासाद्य सुरक्षितं सत् चिरायावर्ततेति सन्तोपहेतुरेपः ।। तस्यास्य कोरुक्तप्रन्यप्रणय ने प्रवृत्तिः एतदीयं विनयातिशय प्रक- ट्यति तत्वाधोलिखितः हरिवंशचम्पोः तृतीय श्लोक: मा शास्त्रविचक्षणो नहि रसालङ्कारवेदी ततः रासेयमधोक्षजस्य करुणावेणी न वाणी मम । कान्ता कल्पलतेव या मृदुतरा मन्दारमालेव या सर्वस्मान्मधुरा मनो रसुधाधारेव या जृम्भते" इति ।। अर्थतामा कृतीनामामूलाप्रशोधनसमये मम मनसि स्फुरिता साहि- त्यसम्पत्तिः किंचिदिव विदुपापादरजननाय प्रदर्श्यते ॥ तत्र स्तुतिग्रन्याः प्रागे द्राक्षापाकेन वैदीरीतिमाश्रित्य निबद्धाः "बन्धपारुप्यरहिता शब्दकाठिण्यवर्जिता । नातिदीर्घसमासा च दीरीतिरिप्यते ।। इति, द्राक्षापाकस्स विज्ञयों वहिरन्तस्स्फुरद्रसः" इति चोक्तेः । तत्र कविगतभक्तिभावस्थालम्बनविभावभूतवर्ण्यवस्तुपु विद्यमानमहिमा- तिशयरूपभावेन सम्यक्परिपोषः समर्थित इति, प्रसिद्धोपमादिसमृच्चिताः प्रेयोलङ्कारादयः स्फुटा इति नातिविस्तराय प्रयते ॥ .

·iv समवृत्तमालायास्तु उक्तामारग्यो कृत्यन्तपड्विंशतिच्छन्दम्सु भवा- तां प्रसिद्धानां वृत्तानामुद्दाहरणमात्र प्रदर्शितमिति न बहु वक्तव्यम् ।। नौकाचरित्रन्तु भगवतश्रीकृष्णस्य नन्दगोपसदनबाससमये गोपी- ललनाभिस्सह शृङ्गारलीलानुभवावसरे काढाचित्की नौकामधिगृह्य गोपीभि- स्सह विहरणलीलां वर्णयितुमारब्धम् । तत्र गोपीनां वासुदेवस्य चान्यो- न्यालम्बनकः, तहात्वसमुपनतविविवानुभावैः विभावैश्च समुलासितस्सम्भो- नाशृङ्गारः सम्यगुपवर्णित इति स्पटमवसीयते। यथा- लावण्यं कचिदीक्षतेऽधरसुधामाकासने च कचित् वक्षोजेपु नखक्षति विनुते ज्ञात्वाऽऽशयं भापते । एकान्तं भजते कचित् क्षणमसौ शेतेऽक एव क्वचित् सर्वासामपि यापितां स रमते सान्निध्य एव प्रभुः ॥ (पु. १३. श्लो. ११.) "पश्यामोजवनं तथैव सखि हा कि वाऽपतन्नेत्रयोः मुग्धे! सारसकेसरः किमधरे दृष्टा सवान्दिन्दिरैः । चेलं कर्पति कोस्ति भीरु ! पवनः किं वापतक्षसी. त्याश्लिष्टस्स भिया कयापि सुदृढं कृष्णोऽत्र योपाकातः।। (पु. १३. श्लो. १६.) "ब्रह्मापि स्वसुतां समीक्ष्य सहसा मोहाटवी प्राविशत् वृन्दां वीक्ष्य पुरा पुराणपुरुषोऽङ्गीचकार भ्रमम् । सर्वज्ञोऽपि स दारुकावनवधूमोहान्धकारेऽपत- पाशं शौरिरिहापि नस्समगमद्भाग्यं वधूनामहो ॥ (पु. १७. श्लो. ३३.) इत्यादयः तत्र तत्र विद्यमानाः श्लोका उत्तार्थे स्थेमानमादधति । हरि- वंशचम्यूस्तु श्रीमन्महाभारतशेपस्य हरिवंशनाम्नः श्रीव्यापाबन्धम्य ·v कयामालम्व्य प्रवृत्तः । तत्र विद्यमानाः श्रीकृष्णकथाः संग्रहेण गधपद्य- रूपेण सङ्कलय्य रसभावानुगुणतया वर्णिताः । तत्रैकान्तेन नैका वृत्तिः, रीतिः, पाकश्चाश्रितः वर्णानुगुण्येन भेदं प्रापित इति न तत्र विस्तरावश्यकः।। अथात्र स्तुतीः समवृत्तमालां च विहाय सर्वत्र गुणालङ्काराणां का- निचिदुद्दाहरणानि प्रदर्श्यन्तेः- नौकाचरित्रः अत्र क्रीडन्मरालीततधुतगरुदुद्भूतवातावधूत- व्याकोचाजातजातोत्पतितमधुकरीवातसङ्गीतविद्याम् । संश्लाघन्ते शिरोभिस्तटतरुनिवहाः पश्यताऽऽगच्छतेति प्रत्युद्गम्य प्रणीता इव मृदुमरुता तास्त्रियस्तामपश्यन् ॥ (पु. ५. श्लो. २०) अत्र चतृ पादेषु स्वरारोहावरोहयोरतिरम्यत्वरूपो गतिगुणः स्पष्टः। "गतिर्नाम सुरम्यत्वं स्वरारोहावरोहयोः" इत्युक्तेः । पूर्वार्धे समासभूयस्त्वस्योपलम्भात् , ओजोगुणोपि । तटतर्वग्रसंचलन- स्य मधुकरीसङ्गीतसमभिनन्दनरूपतोत्प्रेक्षणात् उत्प्रेक्षालङ्कारश्च व्यक्तः । अभिमतार्थ-य सामत्र्येण विस्पष्ट वर्णनात् प्रसादगुणोऽपि सार्वत्रिकः । वर्ण्य- मानार्थानां सहृदयहृदयसंश्लेषितया समुपवर्णनात् माधुर्य च । अन्येऽपि गुणाः निपुणस्तत्र तत्र यथालक्ष्यं समुन्नेयाः ॥ स्वेद क्लिनमृगीमदं श्लथकचप्रभ्रंशि पुष्पोत्करं व्यालोलालकतारहारमसकृतिस्रस्तरुद्धांशुकम् । हृप्यत्कङ्कणनिकणं स्तनतटे प्रभ्रष्टचेलांचलं नौकायाः परिवर्तनेन तदभूत्सर्व वधूमण्डलम् ॥ (पु. १२. श्लो. ७.)

·अत्र नौ परिवर्तनलमयसञ्जातः स्त्रीणामंत्रस्थांठ पतिकरः खभावो- त्या चारु वर्णित इति सहृदयानां पुविशदम् ॥ एतपु हावशचम्पूषन्थः शृङ्गारवीररमप्रधानः धानटातमहागुणशा- लिश्रीकृष्णनेतृको प्रायो महाकाव्योपयुक्तवर्णनशाली कैश्चिनोऽपि महा- काव्यं भवितुमर्हतीति मुवचम् ॥ नगरमवशरर्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनम् " इ याविनाऽऽवश्यकवर्णनीयविपयानभिवाय, " एतानि यत्र वर्षन्ते तन्महाकाव्यगुच्यते । एषामष्ठादशानां यः कश्चिदूनमपीष्यते " इत्युक्तः । तत्तवर्णनस्थानानि तु अभिः तत्रतत्र द्रां शलगानीति न मर्म तत्प्र- यामावश्यकः । अत्रापि वृत्तिरी यादगः रमानुगुणा आलम्बिताः । प्रायो वृत्यनुप्रासादयश्शब्दालङ्कारः, उपमा योऽर्थालङ्काराध्य सुम्पष्टाः । रसभा- पादिपरिपोषः रसिकननैः समुन्नेतुं शक्य इति पहोः वक्तव्यस्य सत्त्वादति- विस्तरोऽत्र न बुधेभ्यो रोचत इति विरस्यते ।। अधुना श्रीमतः तंतादृशदानपशर्मणः पुत्रेषु ज्येष्ठः लौकिकाकुल- विद्यापण्डित र मुगृहीतनामधेयः गीय विद्यायामपि साहित्यव्याकरणादिषु मुशिक्षितः श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादोपज्ञवेदान्तनिवन्धेषु विरचितनिरन्त- रत्यासङ्गः आस्तिकशिरोमणिः श्रीनानं वि: वेङ्कोबरायशर्मा श्रीमन्- मैचूरु द्वितीयरानवास्याः मङ्गलपुर्याः (बैंगलूरू) डे-युटिकलीपनर् नामक- समुचितमधिकारमावरुन राराजति । तेन महाशयेन स्वपित्रा निजहस्ते निवे- शितं स्वगुरोः ग्रन्थजातं स्वपरसगुल्लेवारूपण प्राकाश्यं नेतुकामेन तेऽमी प्र- बधाः तत्प्रकाशनसमुचितग्रन्थशोधनादिकं सर्वमपि निर्वोढुमहमलङ्कर्मीण इति सम्प्रत्यये । तदीयविश्वासमुख्यभान नस्य मम हस्ते मनाप्यन्त । सोहं तदर्षि ·VIL तानि पुस्तकान्यामूलाग्रं सावधानमाकलथ्य तदन्यत्रण परि मञ्जातबहुभाना- तिशयस्मन् तत्र मयापलब्धान् कांश्चन प्रामादिकान् दोषान परिदृल्य, स्तु- तिबन्धानेकतः, समवृ तमालां नौकाचरितं च पुस्तकान्तरे, हरिवंशचम्पगे- कमिन्नेव पुस्तके सन्निश्य मदीये मे लगनमानी पर्तिनि जयालययन्त्रे देवनागराऔः सामुद्रयन् । प्रत्याग तुः जीवितवृत्तान्तप्रभृतिनतकाव- रायमहाशपात येवश्च विदितपूर्ववृत्त यो मह : यम्संगृा यथाति निोदि-- तमत्र मयेति मामनुगृहन्तु महत्तमा इति प्रार्थये ; आशालच ।। एतादृवस्तवनाईकार्यशतमातन्मन सदा सदुणैः सौजन्यादिभिरन्वितो विजयतां बेहोदयम्सुधीः । श्रीमत्कृष्णमहीमहेन्द्रकरुणा बर्व चास्मिन सदा श्रीकृष्ण परदेवभावधिषणा भोभूयतां निचला ॥ इति । एवभावेदयति, मै सूरु पण्डितरत्नं रायपाध्य राघवेन्द्राचार्गः, २२--१०-१९२३, महाराजास्थान माविकारी, अनुभूतपूर्वराजकोयनाच्यकोशाहार- प्रधानपण्डिताधिकारा!

·No text on this page.

·151 ८५
श्रीकृष्णाय नम..
श्रीहरिवंश चम्पू
प्रथमा विलासः
श्रियं न: पुष्णात श्रितनिचयनीमहाविः
पविः प्रत्यूहाडेः करिबरमणिः कश्चन वृशी ।
निगतङ्कोच कनिकटचटन्मनुकरी
ग्बामादमाधाचरणनिपुणारुदरफाणी ।। १ ।।.
लक्ष्मी तनोतु मदन बढ़ने च वाणी
मेघां हृदि त्रिभुवनऽपि यशा निकामम् ।
भक्तपदः कलुपहा करणाम्बुगशिः
श्रीशा विरिञ्चिशिवशकनियामका न: ।। २ ।।
नाहं शब्दविनाणा नहि रमालंकारबंदी ततः
शङ्क मेसमधोक्षजस्य करणावणी न वाणी मम
कानमा कल्पनेव. या मृदुतग मन्दारमार्दव या
सुर्वम्मान्मधुग मनोहरसधाधाग्य या जम्भत ।। ३ ।।
तार्य वीय कुलिङ्गकोऽपि कुतुकायाम्बरं गाह
किं दियामृतमानचंत्तदिन किं न बापि तावद्विरंत ।

·श्री हरिवंशलमान
गामं वीक्ष्य करोति चेत्कृतिममौ किं वृष्णलीलां चन्न्
किं वाऽन्यामथवा कृपा पनि हरेः कः किं न कुर्याझुवि ।।
के शिशार्मम वचः क्व च कैटमारे-
रन्याद नानि चरितानि तथाऽपि सोऽयम् ।
१. जन परिकार: शिशुता मम म्यात्
भित्र रसना विभुना मगरः ॥ • It
आनीय को हाशिममारमदान
प्राति सामान वर्षन ।
आप्यायया कामाला बना में
तु यन्त बरामदशा महान्तः ।। ६ ।
स्वच्छन्दनियन्दकण्टनुदानिधन्या.
यं कालिदायभवानि पुग्ना प्रमिताः ।
तेऽमी छ, पूर्वकवयः क्व वयं तथाऽपि
मान्यः गिरी मम विकुण्ठयशोविशुद्धाः ॥ - 1
मिपं नैमिपं नाम बनं गनिनिवितम् ।
तत्र शास्त्रगणाः मोति प्रोवाच शौनाम ।। 4 ।
रायम् ---- अय बलु कालभव-भाशन सवानिषि विविधविचित्रतरः
काच पाच ते संगम मातिापनि पनि पाठविल पहनी पवित्र वरि-

·प्रथमा विल्टामः त्रविचित्रितानि अतिविपुलमहितमन्वन्तरानुमङ्कीर्तनममेधिताचि मकलसुरन- रामोदनायेक्ष्वाकुकुलकथाकथनकञ्चकितानि निखिलमनोरथापूरकपितृदेवता - माहात्म्यप्रशंशामांमलानि श्रावकजनवरसुतात्पत्तिहेतुमोमोत्पत्तिकथानिबन्ध- वन्धुराणि विचित्रतरनलेलोत्पत्त्युदन्तदन्तुराणि अतिविमलवाराणसीशवंशवि- वरणविस्तारितानि वासवानुनपावृद्धवृप्यन्त्रकान्वयविमलविपुलचरितानि एतावताऽनुवर्णितानि ।। १ ॥ तम्याद्भुतोमचरितम्य कथां बम कृष्णावताविहिनामिह तामही या । भूतषु कल्पतिकेय मीहितानि सुन यथाचि मनाइमनधि रगुतंव ।। ९ ।। नागयया निविलम्गुणपूर्णडहः सर्वधग हार्गचित्यमहाविभूतिः । भूत्वोरुवा स्वायद निम्मिाल मामी या व गुणत्रयविभिलमा : ..! संग पुनःपुनरजन रजोनियोगायो वा मृजयग्विलमव जगदिचित्रम। अन्तं हग्यपि हंग्ण तमाभियोगा. मत्वन रक्षति महा स्वयमेव देवः ॥ ११ ॥ भूमिः खलोद्धरणनिर्भयमवराष्ट्र- मंताग लिभराभिनिता ।

·श्रीहरिवंशवम्वा
संप्राप गेहमभयाय सराजयानः
मन्नेव नौः पयमि नाविकयुद्धियोगम् ॥ १२ ॥
ग-अथ शतमम्वमुखाः मर्वेऽपि गीर्वाणा: मंबीभूय सत्वरमुरुतरभर.
ममहन्त्या शरणमभिलपत्या तया भूम्या मह मरोरुहामनमग्रतो निधाय
निग्विलमुनिजनमनाभीष्टपटिकाभिः सर्वतुममुदयसमुज्जृम्भितामादमादिताखि-
लदिग्वधूटिकाभिः विविधवनवाटिकाभिः सुभृशमकृशोदरी बदरीमासेदुः ॥२॥
ग---तत्र ते सकलचराचरपरिपालनपटीयमी अतिचिरन्तनप्रेयसी का.
मपि योगनिद्रामुद्रां भद्रामासाद्य रहसि शयानं खगेशयानं समालोक्य मवि-
नयभयमञ्जलिकमलमृद्वहन्तो रोदसीकुहरमामोदयन्तो निखिलश्रुतिहितस्वैजय-
स्तवरख देवमेव प्रबोधयामामुः ॥ ३ ॥
जयजय जहि निद्रां मर्दलाकैकभद्रा
मगति भवतु यज्ञः ग्रास्थितो देव यस्त्वम् ।
मपदि विकमतां तो तऽक्षिणी पुष्पबन्तो
बयमपि तव गात्रं म्याम कामाभिपूर्णाः
ग--एवं प्रबोधितो भगवान् प्रपन्नार्तिहरणविचक्षणः सरांजेक्षण
सपदि शयनोत्तमादुत्थाय पुरतस्सविनयमुपस्थितानेतान् विधि-शतमखमुखान्
बर्हिग्वान् प्रभातसमयसमुन्मिपत्कुशेशयगर्वसर्वस्वतम्करैः निद्रारुणितनिज-
नयननिर्यन्मरीचिवीचीविस्तारैगमोदयन् सुधारममधुरधारामहचरी अपारक-
पापारनमकुमारी निजदरम्मितरुचिरधारामहोदरी यात्रमात्रष्ट ॥ ४ ॥

·प्रथमा विटामः ५ . को वा कामा भवतु भवतां दक्ताः स्वागत वः का वा भीतिः कथयत कुतः काम्य किं केन कार्यम् । कयादानो न बलु चरितर्जातमम्वस्ति लोके कम्निन कोधः पतत म हि में कोऽस्तु पात्रं कृषायाः ॥ ग--एवं भगवतः कुशलानुयोगपुरम्मय अम्भोदनिनदगम्भीरों गिरगं सरणिमाकये सपदिममेधितानन्दनीरधिनिमजमानमानमाः सुमनमः तस्मै परम्मै पुंसे विज्ञापयमानुः ॥ ५ ॥ ग--भगवन् कथमस्वस्ति सम्भवद्भवत्कृपादंशितानामम्माकं : किंतु भवता समुद्धृतेषु निखिलरक्षःकण्टकेषु निरन्तरनिरन्तरायसम्पादिताभिः अ. वरक्रियाभिः अनेकशः प्रतिनगरमहरहः प्रवर्धमानः राजन्यमैन्यसमुदयभरैः अतिदैन्यमापन्ना मन्ना करणिरिख शरणैषिणी धरणीयमस्याः शरणीभवता भवता भारावतरणमवश्यकरणीयमिति ॥ ६ ॥ अथ विबुधसमूहैस्माकमुळ व मोऽगा- कनकवसनदीतो द्वाग्जटामण्डलाध्यः । खगपतिमधिरुढो दिव्यरूपम्मरूपं मणिरुचिरसभाढ्य मेरुशृङ्गं मुगरिः ॥ १५ ॥ ग-तत्र विचित्रतरतपनीयविमानवेदिकास्तम्भतोरणायुतखचितवि- विधरत्नरश्मिच्छटामण्डलैरयुतमार्ताण्डमण्डलोदयप्रकाशं सभान्तरप्रदेशं प्रवि- श्य किमप्युपचारपरिष्कृतमत्यद्भुतं विमानमधिमा दिव्यासनमन्निविष्टे विष्टर- ·श्री हरिवंशचम्बी असि ययाचितासनसन्निविष्टषु च त्रिविष्टपाविपतिविशिष्टेषु देवेषु प्रति- विमानतोरणस्तम्भलम्माननमन्दारमालिकापरिमलमिलन्मिलिन्दवृन्दनिरर्गलनि- गलद्गीतमाधुरीश्रवणकुतूहलेनेव 'प्रकृतकार्यगौरवण विधिना मरुन्मुग्वेन संरु- द्धेषु सकल कलकलेषु सूचितसमया सविश्यमुत्थाय धरणी करुणमिदमरुणतरु- णातपाक्रान्तवर्मान्त जलदगर्वसर्वस्वहारिण स्वर्णाम्बरधारिणे शङ्खचक्रगदा- धारिणे किमपि व्यजिज्ञपत् ॥ ७ ॥ देव त्वयैव हि पुरा परिपूर्ण पस्या या मेदिनीति मधुकैटभ दमाऽभूत् । 'पृथ्वी प्रवृद्धमनुजोरुभराभिभिन्ना साऽहं तवाद्य चरणौ शरणं प्रपन्ना ॥ १६ ॥ दंष्ट्रा वराहवेपुषस्तब यज्ञमूर्तेः यामुद्दधार सहमा विलयाब्धिमग्नाम् । या रक्षिता त्रिभुवनक्रमणेऽपि भूयः माऽहं तवाद्य चरणौ शरण प्रपन्ना ॥ १७ ॥ या भागाण भरनिहरणेच्छयैव संमूदिने नृपकुले क्षतजेन दिया। इत्ताऽस्मि कश्यपभुवं मनवेऽय नन माऽहं तवाद्य चरणौ शरणं प्रपन्ना ॥ १८ ॥ एवं निशम्य भगवान् भुवनार्तिहारी मा भैः शमं ब्रज धर धरणीति सम्यक ।

·प्रथमा विन्टामः
गम्भीरम वचमा स महीं मुहृष्टां
तां केकिनीमिव घनस्तनितेन तेने ॥ १९ ॥
ग-अथ विरञ्चिरपि विदितविभिप्रायः प्राह पुरन्दरप्रमुखान "देवा::
सर्वेऽपि. यूयमुयो वृष्ण्यादिकुले वामप्रतिरूपाः प्रजाः प्रजनयध्वम् । पुगः
कदाचिदम्मोधिरोधभि काश्यपेन मह पूर्वप्रवृत्ताः कथाः प्रकुर्वता मम पयो-
धित्तुङ्गारगया गङ्गया मह ममबन तरङ्गवेग वेलामतिक्रम्य विजृम्भमाणः
शान्तो भवति वदति मयि तत्वमापन्न: शापन मम शन्तनुरिति भारतान्वये
सम्भूय तदनुरूपमेव भुवि प्रतायां गङ्गायां वसुषु मतसूत्पन्नविनष्टेषु अष्टमं
चिरायुपमात्मजनुपामाचा पुनवि काञ्चन त्रियमुद्राह्य तस्यां विचित्रवीर्य
नाम तनुजमुदपादयत ।।।।।
ग-तम्यापि धृतराष्ट्रपाण्डुनामानौ द्वौं सुतौ उत्पन्नौ साम्प्रत भुवनमलङ्कु:-
रुतः। तयोः प्रथमम्य भार्यायाः गान्धार्याः अपरम्य भार्ययोः कुन्तीमद्रतनू-
जयोरपि तनुजानामन्योन्यकलहो भविता । तेन भुवोऽस्याः. भारावतरणं
भविष्यति ।" इति ॥ ९ ॥
ग--अथ. भूरपि स्वयंभूगिरमाकये स्वस्थचित्ता निागात् । देवाश्च य-
थानियोगमकुर्वन् ॥ १० ॥
अथ बिगुल नटाबानानिकली विनोदी
ज्यटनलगवर्ना जातरूपापवीतो।।
विधुकरमितवामा वाधववदी
करतलावीणः केशय नारदोऽगात् ॥ २० ॥

·श्री हरिवंशचा वां अधिमभमधिदेवं माधवं मन्त्रभेदी मरभसमुपयातो लोकवृत्तान्तदूतः । दिशिदिशि निजवीणामानमारभ्यवेणी- विहरणमुरु तन्वन्नुजगों नारदोऽमौ ॥ २१ ॥ सुचिरमिह रमेशम्याग्रत; साब्जयोने: रुचिररागितवीणादण्डनीलाम्बुदोधे । विरमति बहु वृष्ट्वा गीतमौन पवाराः गिरिसरिदिव जने गीरियं नारदस्य ॥ २२ ।। अत्यद्भुताऽस्ति मधुरा मधुरेति कानि तीर पुरातनपुरी मिहिरात्मजायाः । सन्तुष्टपुष्टजनशोभिषु शूरमने- प्वणामहोत्सवकारी कबरी पुरीणाम ।। २३ । योन्दनीलमणिनिर्मितनाट्यशाला- निर्यन्मृदङ्गनिनदे घनन्तदबुद्धया । नृत्यन्ति केकिनिवहा विततोवबर्हाः तलागिापिकमभूम्म्मितमझानानाम् ॥ २४ ॥ नव्येन्दुकान्तमणिनिर्मितम्याशाला दिव्येन्द्रनीलभवना यमुनान्तला । सादृश्यमनहति या नवद्यारिवाई- रेग्ना मनाविरामशाङ्कः

·(२)
प्रथमो विलामः
आज्ञां वहन् शिरसि रावणवंशवः
रामम्य रत्नमकुटीभिव शत्रुहन्ता ।
शौर्यादधौ स लवणं लवणं विधाय
यां तद्वनं मधुवन विधं विशालाम् ॥ २६ ॥
यस्यां कदाचन पथा किल चन्द्रशाला-
जालान्तरं निशि विशन् प्रहतोऽङ्गनायाः ।
पत्रं कुचे रचयता कुपितेन केना-
प्यद्यापि नो अति कलङ्कमिमं हिमांशुः ॥ २७ ॥
खद्योतमञ्चयधिया पतते खगाय
रत्नानि हत वितरन्ति वणिकाराः ।
शूद्वार्भकाचणकमष्टिमुदप्रधान्य-
राश्यग्रगा अपि रवेस्तुरगाय यस्याम् ॥ २८ ॥
काल्ये शुभैनिसुतोदितवेदयापै-
स्तूर्यस्वनैरपि सदा प्रतिबुद्धमत्त्वाम् ।
यामभ्युपैति सरमीषु सुखं विहर्तु
वाहो विधेरपि दिशामु निशामिवेन्दुः ॥ १.२ ।।
ज्योत्स्नीषु यत्र यमुनावनवीधिकायां
विप्वकप्रकृतमणिकुट्टिमवदिकासु।
क्रीडन्ति पौरमिथुनानि तृणाय मत्वा
पौरन्दरोपवनकामविहारमौख्यम् ॥ ३० ॥

·श्री हरिवंशचमचा
तामावसद्गजतुरङ्गवतीं स राजा
कोऽप्युग्रसेन इति भोनकुलाब्धिराजः ।
सामन्तराजगजराजसृगाधिराजी
यस्सम्पदा वितरणेन च राजराजः ॥ ३१ ॥
तम्यात्मनो तिजभुजार्जिाभूरिकीर्तिः
कमांडय शास्ति स महीं पितरं निरुद्भय ।
प्राक्तारकासुरजये शमितस्त्वयैव
यः कालनेमिरिति दुस्महकालकूटः ॥ ३२ ॥
येये त्वया युधि पुरा दनुजा विशम्ता-
स्ते साम्प्रतं मनुजतामुपनम्य लोकान् ।
मश्नन्ति तस्विमवतीर्य महीतलेद्राक
भानुर्यथा हिमच वान् गाय प्रणाशम् ॥ ३३ ॥
अंशैर्बभूवुरमरा मुवि सर्व एय
भूमे रावतरणाय यथानियोगम् ।
किं तैर्भवेदनवतारवति त्वयीह
तारागणैरनुदिते शशिनीव रात्रौ ॥ ३४ ।।
यदा धर्मग्लानिर्भवति महतामुत्कटभयं
दुराचारक्रूराद् द्रुहिणवरहप्तासुरजनात् ।
तदाऽऽत्मानं भूमौ सृजसि विबुधानामभयद-
स्त्यमेवंसङ्कल्पः कथमिह चिरायस्यवसरे ॥ ३५ ॥

·प्रथमो विलासः
इतीरितमतीव मुद्रतुलित वचो नारदा-
द्विताय जगतो हरिनिजमतं निशम्यादरात् ।
चचोमृतमवाकिरद्विदितमेव सर्वं ममे-
स्युवाच च पुनर्विधि कनु कथं जनिर्मेऽस्विति ।। ३६ ॥
अथ विधिरिदमूचे कश्यपः शापतो में
ह्यदिति सुरभिवाचा गा हरन् पाशिनोऽ भूत् ।
अधिहि वसुदेवो देवकी रोहिणी ते
स भवतु तव तातो मातरौ स्तां च ते द्वे ॥ ३७ ॥
ग-एवं विज्ञापितो भगवान् स्वमदनगमनाय वेधसमनुज्ञाप्य स्वय-
भवतारोन्मुखो बभूव ।। ११ ॥
अथ नारदोऽपि सत्वरं मधुरां प्रविश्य कसेन विधिवदभ्यर्चितः सुमेरु-
शिवरवृत्तान्तमस्मै निस्विलनावंद्य देवक्याः पितृप्वसुरेव तेऽष्टमो गर्भः तव
रिपुभविष्यत्ये तदतिरहस्यनत्याप्ततयाऽभिहितमतोऽद्यैव निखिलकामैरात्मान-
मापूरयेत्याख्याय यथागतं निरगात् ॥ १२ ॥
कंगोपि हमन् किमिदमिति किमिदन्तरेव निध्याय निजनगरमभित-
स्सयोपमाघोषयन्निव स ट स्पष्टभिदमाचष्ट ॥ १३ ॥
अनृतमिमलीकं नारदः प्राह मृत्याः
दिशि दिशि विहरवं सत्वहिंमाभिरद्य ।
लसति निशि हिमांशौ कैरवाणामिवार्का-
मयि सति मनुजा वो माधवान्माऽस्तु भीतिः ॥ ३८ ॥

·१२
श्री हरिवंशचम्प्यां
ग-पुनरपि स भोजपूनश्चिन्तयाऽइन्तया च मुहुर्मुहुरुपकृष्यमाणः
मुनिवचनमक्षमाणः मन्त्रिभिस्सह संमन्य देवकीगर्भनिभेदनमव निजमनः-
खेदशमनममन्यत ॥ १४ ॥
इनमप्युदन्तं अम्भोनासनतनूनोऽञ्जमाऽम्भोनलोचनाय सर्वमाचख्यौ॥१४
तदनु हरिरपि पाताळनिलयान् कालनेमितनयात् कालामनवरेण
सर्वावच्यानपि हिरण्यकशिपोरात्मान्यतो बरार्थनिभित्तेन शापन स्वपितृव-
ध्यान् जलगर्भशायिनः पड्दैत्यान् क्रमेण योगनिद्रया देवकीगर्भ पुपनिनाय ॥
जातांस्तान् क्रमशो निकृय मुमुहे गर्भानुद्यायुधो
व्याधोऽययमृगार्भकानिव मुहुः कंसो नशिप्यन्नमौ ।
विद्युत्पातविमृत्यमानविटपी धाराधरोद्यत्पयो-
धारापातवियू निन कुसुकी भूयान्न किं द्विक्षणम् ॥ ३९ ॥
दुर्गा संस्तवतापिता नृहरिणा छुक्ता वरैस्तर्पिता
देवक्या अपि सप्तमं ममनयद्गर्भ यदा रोहिणीम् ।
गर्भोऽस्या गळितो भयादिति जना ऊचुस्तदा रोहिणी
प्रासूतात्मनभंशतः फणिस्तयश्शुलकेशा हरेः ॥ ४० ॥
अथ किल मधुरायामष्टमं देवकी सा
रुचिरमहनि यस्मिन् गर्भमाधत्त देवी ।
अभवदहनि तस्मिन् गर्भिणी गोकुले साऽ-
म्यधिकसुकृतभूमिनन्दपत्नी यशोदा ॥ ४ १ ॥

·प्रथमो विलासः
१३
हरिरिह वसुदेवप्रेयसीगर्भमागा-
द्विकचनलिनगर्भ भृङ्गराजा यथैव ।
अपरमथ यशोदागर्भदुर्ग च दुर्गा
परिचितपरिहूता पञ्जरं शारिकेव ॥ ४२ ॥
अजमजरमनन्तं श्रीशमभ्येत्य भूमौ
त्रिजगदपनहेतोदेवकीगर्भसंस्थम् ।
हरिमुचितवचोभिः खस्थिता एव सर्वे
विधिमुखसुरसङ्घास्तुष्टुवुर्देवदेवम् ॥ ४३ ॥
घनतमसि निशीथे गाढनिद्राविमूह
जगति शुभमुहूर्ते देवकीनन्दपत्नयो ।
सममथ सुषुवाते माधवं चास्य मायां
शतमखहरिदिन्दु चौपथा कौमुदी च ॥ ४४ ॥
न केवलं वृष्णिकुलं पवित्रितं
जगत्समग्रं न परं विमोहिताः ।
आरक्षका एव निमर्गदुर्जनाः
सर्वेऽपि तत्राद्भुतवालजन्मना ॥ ४५ ॥
स्थान हि तद्यदभवद् घनपुष्पवृष्टिः
स्वदुन्दुभिध्वनिरथोऽप्सरसां च लास्यम् ।
हा तद् द्वयं कथमनन्तयनोदयेऽस्मिन्
ज्योतीपि जज्वलुरलं घिमला दिशश्च ॥ ४६॥

·श्रीहरिवंशवावा
भ्राजकिरीटमणिकुण्डलमेग्दलाय
"केयूरहारबरकङ्कणनूपुराढ्यम् ।
इन्दीवरद्युतिमुषा वपुपाऽऽत्तदिव्य-
पीताम्बरं करधूतासिगदाब्जचक्रम् ॥ ४७ ।।
विद्युत्पिनद्धसबलाकसशकचाप-
सन्ध्याम्बुदद्युतिमनोहरभव्यरूपम् ।
श्रीवत्मयक्षममुदैवत मन्दहास-
स्मेराननाम्बुरुहानकदुन्दुभिस्तम् ॥ ४८ ॥
आनीलकुञ्चितशिरोरुहशोभमान-
वाम्बुजं विमलपद्मदलायताक्षम् ।
बाल विलं त्य वटपत्र इव स्वमातु-
रङ्के दायानमवदत्म हि भीतभीतः ॥ ४९ ॥
रूपं तदेतदुपसंहर विश्वमूर्ते
कंसाद्विभमि करपादिव पुण्यशीलः ।
पत्नयाऽनया परमपुरुष हर्षशोक-
मध्यस्थया सह नतोऽस्मि तवाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५० ॥
तेनोदितमामुपसंहृतदिव्यरूपं
बालं निनाय शयनं स तु नन्दपत्नयाः ।
तहालिकां निजवधूशयनं च सिन्धु-
श्चन्द्र यथा खमुदकं नवचन्द्रिकां च ॥ ११ ॥

·प्रथमो विलासः
तन्निर्गमागमायोर्वसुदेवन्योः
शोकायुतं विघटित न कवाटमात्रम् ।
हर्षायुतं सुघठितं न पुनस्तदेव
तीर्णा भयाश्रुतटिनी न रखेस्सुतैव ॥ ५२ ।।
ग—अथ नृशंसः कंसः वसुदेवनिवेदितदेवकीप्रसवः सम्भसमुत्थाय
तसूतिकाहान्तिक्रमागतः पाहि पाहि दारिकेयमिति बहुशोऽर्थ पन्त्या एवं
एलश्रु सवन्त्यास्तस्याः बालिकारूपं जगति समुन्मिपत्किमपि देवताकर
कुञ्जर इस रम्भाङ्कुरं समाकृष्य सत्रवमात्मनो यशस्यायुपि वपु च स्वय-
सेव कुलनामारचयन्निव नभसि बहुशस्तद्धामयन् शिलातले सुदृढमपो.-
थ्यत् ॥ १७ ॥
साऽपि शारिकेव तत्करकमलपञ्जरान्निगत्य शिलातलमस्ष्ट्रव गगन-
तलमुत्पतन्ती दारिकारूपमुषहरन्ती साट्ममिदमभिदूषयन्ती उचैः परिह-
सन्ती विविधवरायुधपरिष्कृताष्टभुजेन विमुक्तमूर्धजेन, रूपेण रोदसीकहर-
मुद्द्योतयन्ती कंस किममेन कृथा श्रमेण स तु संवर्धत, एवापरत्र यः खल्वन--
तिचिरमेव तव शोणितेन मामाप्यायांयेप्यतीति गिरमुढीर्य निखिलदेवैरभिष्टु-
ता वृष्ण्यभीष्टदेवता भूत्वा किमपि देवतासदनमाससाद ॥ १८ ॥
अथ कंसोऽपि भग्नप्रयत्नतया समुग्रिहृदयः निजापराधं क्षमाझ्यन्।
रहसि देवकीपादमूले निकृत्तमूलः साल इव. निपत्यः भग्नदंष्ट्रो, भुसङ्गम इव
निश्वसन् वेष्टमानः तया देवक्या दैवकृतं विज्ञाय, कथंकथमुत्थापितोऽपि दूय-
सानान्तःकरण एव निजशरणमाजमाम ॥ १९ ॥

·श्री हरिवंशचम्प्वां ब्रजमथ वसुदेवप्रेरितो नन्दगोपः ससुतवनित एव प्राप कंसोपकण्टात् । तपनदुस्तृितीरादोपगोपीमहनी- रपि दधिवृतगन्धैः पृरितं गोगमृद्धम् ॥ ५३ ॥ तत्र गत्वैव गार्योपि जातकर्मादिकाः क्रियाः । कारयामास विधिवद्रोहिणीनन्दपुत्रयोः ॥ ५४ ॥ नामैवं स तयोश्चक्रे वसुदेवपुरोहितः । सङ्कर्षणो रौहिणेयः कृणोऽयं नन्दनन्दनः ॥ ५५ ॥ ईति हरिवंशचम्पो प्रथमो विलारा: PRER ·अथ द्वितीयो विलासः. प्रजभूवि ववृधाते वल्लवीलोचनान्तः- करणचयचकोरीकैरवाह्लादिरूपौ । शभितभुवनतापौ ताविमौ बालरूपौ शरदि विशदपक्षे शीतरश्म्यम्बुधीवा ॥ १ ॥ शिशुरवि स कदाचिच्छौरिरुत्तानशायी पृथुमपि शकटाक्षं पातयित्वा मलीलम् । शुधित इव मनोज्ञा दर्शयन् बालचेष्टा निज़मृदुकरपादं प्रोत्क्षिपन्नारुराव ॥ २ ॥ शकटभयविमुक्तं सक्तमङ्के स्वमातु: निजसुतमवलोक्य प्रेमबाष्पं विमुञ्चन् । : सकलभुवनरक्षादीक्षिततस्यापि नन्दः तदुचित्मनुतन्त्रैस्तस्य रक्षां वितेने ॥ ३ ॥ अथ रहसि निशीथे पूतना कंसधात्री गरलपदिशदम्मै स्वस्तने न्यस्य सोऽपि । तदपिबदसुमिश्रं तां मृतां चक्रवच्च : प्रभुरहह पदेन स्वेन चिक्षेप दूरात् ॥ ४ ॥ .

·१८
श्री हरिवंशचम्प्वो
गरलमपिबदेको नन्दगोपस्य बालो
भुवनभयद्रूपा सा मृत्मऽन्येति चित्रम् ।
न परमपरमेतत् स्तन्यदा सा मुकुन्दे
यद्भजत विमुक्तिं. मोदमन्ये व्रजस्थाः ।।५।।
एकप्रमाणगतिवेषवयोविलासौ
ज्ञानुप्रसर्पणपरौं बलरामकृष्णौ ।
कीडाभिरध्वनि परस्परसम्प्रसक्ती
व्योम्नि प्रभाभिरिव शारदचन्द्रसूर्यो ॥ ६ ॥
विक्रीडतोः पथि रजोभिरहीनतन्वोः
जानुद्वयेन भुवि चंक्रमणादिरूपा ।
लीला बभूव बहुधा बलनन्दसून्वोः
तस्मिन् व्रजे कलभयोरिख काननान्ते ॥ ७ ॥
अथ नवनवनीतं तकभाण्डान्तरम्थं
व्यभनदनुचरेभ्यो बालकेभ्यो यथेष्टम् ।
मुहुरपिं स हि कृष्णो व्योमभाण्डान्तरस्थं
शशिनमिव सुरेभ्यो भागशः कृष्णपक्षः ॥ ६ ॥
तक्रं पयो दधि घृतं स्वयमेष हृत्वा
पीत्वा यथेष्टमवशिष्टमदाच्छिशुभ्यः ।
भूयः क्वचित्पृथगमूनि यथाविनोदं
बालो व्यमिश्रयदथाप्स्वनलेऽक्षिपञ्च ॥ ५॥

·द्वितीयो विलासः
करधृतनवनीतो देवकीसम्प्रसूतः
स्पितरुचिधवलाशो नीलवज्रप्रकाशः ।
उरुदधिकणदिग्धो बालकेलीविदग्धो
झुडुशशिकरचित्रं व्योम जित्वा ननत ॥ १० ॥
वत्सानपाययदुपायत एवं धेनू:
बालांश्च सोऽजयदनेकविहारभेदैः ।
दध्यादिकं च हरतो ददतोऽर्भकेभ्यः
नास्य स्वगेहपरगेहविवेचनाऽभूत् ॥ ११ ॥
बालाना कृष्य केशैरयमहह मिथो गोपि बध्नाति कुम्भान्
सङ्ख्यातीतान् भिनत्ति प्रेसभमुरु दधि क्षीरमश्नाति नित्यम् ।
दुप्पुत्रे पश्य यामः क्वनु कथमिति सा गोपिकाभिर्यशोदा
रुद्धा मुग्धाप्रतिरोषात्सुतमथ सहसोलूखले तं बबन्ध ॥ १२ ॥
स्थाने हि सन्ततमनन्तगुणैस्सुपूर्णो
देवो यतोऽभवदनन्तगुणैरपूर्णः ।
माताऽपि तस्य तत एव गुणैरवद्धं
बाल चकार सहसाऽत्र गुणैकबद्धम् ॥ १३ ॥
कर्षन्नुलूग्वलमिमं यमलार्जुनाभ्यो
रुद्धो बभञ्ज तदिमौ स समूलमेव ।
मद्रोधिनां गतिरियं सहसा भवित्री-
त्याख्यापयन्निव तदीयरबैत्रिलोक्याम् ॥ १४ ॥

·२० श्री हरिवंशचम्प्या अमुमथ समुदीक्ष्य द्राग्यशोदाऽद्य देवा- त्वमसि तरुविमुक्तस्तात मत्पुण्यराशे। भजभन भुजमध्यं वत्सवत्सेति वाचा निजसुतमुपगृह्य प्रेमसान्द्रा बभूव ॥ १५ ॥ अथ कृतबहुलीलौ रोहिणीनन्दवालौ श्रवणनिहितपिन्छौ पल्लवापीडवान्छौ । हृतमधुफलमूलौ नीलपीतोरुचेलौ वनभुवि विहरन्तौ वत्सपालावभूताम् ॥ १६ ॥ क्वचिद्रायन् गेयान्यतिमधुरमालोलनयनं क्वचित्पश्यन् दध्योदनममृतकल्पं च सबलः । क्वचित्खेलन् बालैः क्वचिदपि पिवन् पेयममलं बभौ कृष्णो वत्सर्वनभुवि यथाऽर्को दिवि करैः ॥ १७ ॥ ग-अथ पूतनाशकटमंहारिणा हरिणा निजरोमकूपेभ्य एव स्वे- च्छया समुत्पादितकत्रातः सर्वतोऽवरुद्धेषु गोकुलप्रवृद्धेषु नृपशुमुख्येषु गोप- मुख्यो नन्दम्सत्वरं स्वकुलवृद्धेस्सह समन्व्य व्रजमन्यतो नेतुकामः सपदि नभसः समुपस्थितेन नारदेन प्रतिपादितस्य बलकृष्णप्रभावामृतम्य पानेन व्यर्थीकृतवसुदेववचश्शुष्कपाथेयः तत्क्षणादेव तद्वनान्निगत्य निनाज्ञया सर्वतः प्रचलितैः घनपटलैरिव शकटघटघरट्टोलूग्वलैरिन्द्रनापटिताभिस्तटिल्लिताभिरिख विविधवस्त्रविचित्रिताभिर्गोपनिताभिः तरङ्गान्तरेभ्य इव गोपरम्परान्तरेभ्यो मुहुर्मुहुस्सखेलभुत्पतद्भिः सलिलकणैरिव सकलगोवत्सगणैः तिमितिमिलिरिव

·द्वितीयो विलामः
२१
निखिलगोपालै रतिरमणीयं सुमुद्रमिव स्वघोषं प्रकर्षन् यमुनातटघटितर्विवि-
धवनवीधिकापराजितपुरन्दरनन्दने अनतिदूरगोवर्धने अक्षीणतृणकाष्ठजीवने
सकल पशुवृन्दावने वृन्दावने निवेशयामास ॥ १ ॥
तृणलिलसमृद्ध तत्र वृन्दावने तो.
प्रमुदितपशुवृन्दं चरतुश्चारयन्तौ।
शुकपिकरमणीयैश्चुतपुन्नागजाती-
सरलवकुलनीपैः शोभिते रामकृष्णौ ॥ १८ ॥
वातशोपितवापिको दवशिखिज्वालावलीढाचल:
सन्तामहिषापमृत्युरबलावक्षोजविक्षोभदः ।
अन्धीकृत्य तुरङ्गमानपि रवगं रजोभिर्हरन्
निद्रालस्यनिदानमूर्तिरवनौ जज्ञे निदायो महान् ॥ १९ ॥
अथ मुवि दिवि धर्मे वर्धमाने व्रजस्थाः
जनितविविधरोगाः भानुजा वायुनासन् ।
नवविवरसतासृक्चर्चितास्तेऽप्यभूवेन्
द्विजमृगपशुसङ्घा ये तु बृन्दावनस्थाः ॥ २० ॥
ग-तदनु वृद्धगोपालपण्डितैः शास्त्रसम्मतैर्मन्त्रभेषजादिभिप्यपरि-
हार्यविक्रम विविधयाधिसङ्कमैगतागतप्राणेप्वावालस्थविरम खलगोपगणेषु नि-
प्पन्देषु च निखिलपशुवृन्देषु तमोमुकुलितेषु नीरजेषु मल्लिकाक्षयोरिखाक्षीण.
तेजसोबलकृष्णयोरप्यविदितमूलयोरिव स्थितयोः कोऽपि गोत्रजभाग्यशेष
इव सहमा विदेहादागतो गोपालवर्यस्त्यक्तधैर्यानेतान् समीक्ष्य सधैर्य स्फुट-
मवादीत् ॥ २ ॥

·१२ श्री हरिवंशचम्प्वो ग--भोभो गोपालवर्याः अलमलमिह मन्त्रतन्त्रौषधैः कैलासनिलयः पशुपतिरेव परा गतिः पशुपालकानामस्माकं द्विजमुखेन द्विजरानशेखरं तमेव सस्वर सम्पूज्य शरणमात्रजत स ह्यपारव्याधिचिन्ताकूपारतारको भव- तां भविष्यतीति ॥ ३॥ ग- तदनु तेष्वपि शिपिविष्टपूजानिविष्टान् द्विनशिष्टानोडूय सम्प्रार्थयत्सु तैद्विजैः क्वचन देवायतने शिवं संस्थाप्य सप्ताहोरात्रमस्वलित प्रवर्तितैः पूजोपचारवर्णनैः विविधवाद्यनतनैः तोषितेन रजताचलनिकेतनेन सदय सम्प्रेषितश्शङ्कुकर्णो नाम कश्चिद्भुतगणप्रविष्टः कस्मिंश्चिद्वेदविदि विप्रे कृतावेशो गोपान् विस्मापयन् वारिदस्तनितगम्भीरं वामदेवनिदेशमेवं प्रका- शयामास ॥४॥ सञ्जातो द्वापरान्ते कलिरिह यमुनातीरभूमौ कपित्थः तस्कामिन्यश्च गावस्तदनुगनिकराः कण्टकोरुद्रुवल्लयः । तत्पुत्रा वत्सभूताः फलसुमसमयः साम्प्रतं द्वादशाब्दात् तद्वृक्षाणां विषोयैर्वजमखिलमभून्मूर्छित तिग्मगन्धैः ॥ २१ ॥ छेत्तारौ तद्विषद्रुत्ततिपशुततेद्वाविमौ रामकृष्णौ भेत्तारौ सर्वरक्षःप्रवरशिखरिणां वो गतिर्नेतरोऽस्ति । आहेवं शूलपाणिगिरमुरुकृपया भक्तितुष्टोऽद्य गोपाः तां वक्तुं तद्राि बस्सविधमुपगत्तश्शङ्कुकर्णोऽहमस्मि ॥ २२ ॥ ग—एवं चन्द्रशेखरगिरमाकर्ण्य यदुवंशशेखरः सङ्कर्षणेन सह निर्ग- स्य कतिपयगोपकुमारैरनुगतो बमुनातटं प्रविश्य तत्र सुरेन्द्रकेतुवत्समुच्छित- ·देतीयो विलासः ३ सत्यन्तपरिणाहमतिक्षारकटुगन्धदुस्सहं कपित्थभूरुहमासाद्य सहुंभारवमासा-- दितेषु गोबुन्देषु बलभद्रेण काष्ठपाषाणगणविक्षेपणैर्दिशो दश विद्रावितेष्वपि. तद्वत्सगणैः खरतस्खुरविषाणकोटिकुट्टनैर्विद्रावितेषु निखिलगोपकुमारेषु स्व- यमनुद्विग्न एवैकैकशः पदे प्रगृह्य निभृतमाविद्धय वियति सुविसृष्टैरप्यसुविसृष्टै- स्तैरेव तत्तरुमखिलमधः पातयित्वा तमपि वरुवरं तत्परिवारतरुभिस्तदन्तरल- तागुल्मैश्च सह निज़करकुठारविहारेण शकलीकृतं. तदखिलं समूलमनलसा- स्कृत्य तत्कर्मणाऽतिहृष्टैर्गगननिविष्टैस्टुरैस्मान्तयं सदुन्दुभिनिनदं कल्पद्रुमकुसु- मसमूहैः कीर्यमाणः गोपालकैस्सह यमुना प्रविश्य निर्वर्तितविविधजलविहारो गोषदारोपहृतं विविधमन्नमश्नन् आसायं विश्रम्य ततो निर्गतः पथि सभ्रूवि- जृम्भहासर्तनमाननप्रवर्तितैः पदहवेणवीणादिवायरवैरनिमिषानप्यानन्दयन् निजनिवासमाससाद ॥ ५ ॥ इति विपतरुदाहध्वंमिताशेषदोषे शुभगुणरमणीये तत्र, बृन्दावनान्ते । सुखमखिलनिदाचं रौहिणेयेन माकं. चिरमरमत कृष्णश्चारयन् गोसमूहम् ॥ २३ ॥ अथ मुवि घनकाल: प्रादुरासीद्यदा भूः नवसलिलसुवृष्टा शोभिता रम्यगन्धैः । स्फुटकुटजकदम्बैर्वासिता सिन्धुहारा मदशिखिकलगीर्भिः गायतीवाजनाभम् ॥ २४ ॥ साटोप वलयीकृतेन्द्रधनुषा सोद्गर्जितज्यारवं वेगात्तेन विदिक्षु दिक्षु किरता विद्युत्यूपत्कावलीः ।

·श्री हरिवंशवम्वां
प्रावृठकालमहारथेन महता धर्माभियाति शं
भग्नोऽप्यच्युतभाग्य एव म यतो लीनस्स्तने योषिताम् ॥ २९ ॥
ग-एवं मयूरसमुदयमहोदयं घनोट्य समीक्ष्य सङ्कर्षणस्सहर्षमनुन-
मिदमभाषत ॥ ६ ॥
त्वत्कीर्तिविक्रमजितौ दिवि चन्द्रसूर्यो:
युक्तं हिया विचरतो मुहुरभ्रलीनौ ।
कान्त्या जितोऽपि मलिनोऽम्बुद एव तेऽग्रे
कृष्ण प्रसर्पति मुहुधिगिमं विलज्जम् ॥ २६ ॥
विद्यदकशविद्धस्य सोग्रस्तानतींकृतम् ।
धाराशुण्डाप्रसारोऽयमाभाति घनहस्तिनः ।। २७ ॥
इत्यादिवलभद्रस्य भाषितं भावभूषितम् ।।
शृण्वन्नेव स दाशार्हस्सुखं वृन्दावन ध्वसत् ॥ २८ ॥
अथ पुरि मिथिलायां कुम्भको नाम गोपः
कुवृषमदनहेतोर्नन्दजायानुजन्मा ।
व्यसृजदतुलबुद्धिनन्दगोपाय दूतं
शुभगिरमभितो द्राग्योपयापास चैवम् ॥ २९ ॥
भोभो गोपाः सुदुष्टैनिशिचस्चरितै पकोपास्पदानां
सप्तानामेतदक्ष्णां प्रभवति दमने यस्त्विदानीं बलिष्ठः ।
तस्य ग्रीवाविभूषा भवति नहि मृषा कुम्भकस्यात्मजैषा
नीला लावण्यहेलाविहसितचपला चारुतारुण्यलीला ॥ ३०॥

·द्वितीयो विलासः ग-अथ नन्दगोपोऽपि दूतमुखेन विदितनीलास्वयंवरः निखिलगो- पगोपिकाभिस्सह स्वत्रनान्निर्गत्य मध्यमार्गमारचितविविधकलभलीलाभ्यां नव- योगणसंवृताभ्यां बलदामोदराभ्यां तोषिताखण्डलमुखबहिर्मुखमण्डलो दिङ. मण्डलात्स्वयंवरागतैस्सइण्ड कुण्इलैः गोपालमण्डलैरतिनिबिडीकृतन राजमार्गेण सदारज्ञातिपत्रकेण कुम्भकेन यथायोग्यमभ्युद्गतो विवुभननवर्णनीयरामणीय- काखिलगुणगणैरशिथिलां मिथिलामाविवेश ॥७॥ तत्र यथोचित समानितेन नन्दगोपेन सह सदसि संनिविष्टस्य स्वन- मकस्य कुम्भकस्याज्ञया श्रीदामनाम्ना निजपूर्वजेन सभान्तरमुपनीतां सदाचा. रेषु मात्रा धर्मदयेव यौवबविलासेषु लजयातीव विनीता प्रत्यङ्गसौष्ठवसंसू- चितपरमेष्ठिवृष्टिचातुर्यविशेषां धृतविविधविवाहयेषां शचीमिव सहस्राक्षलाल- नीयां श्रियभित्र मन्मथोलादनशीला नीलां विलोक्य विषमशरशरीमिभिरिख कुम्भकोक्तिभिः प्रोत्साहितानां सप्तमहोक्षसमक्षमासादितानां केषु चिदधीरेषु त- दीयहंभारवश्रवगविगलिोन धैर्येण गलदुदकुम्भायितेषु,कतिपयवीरेषु निनक- टिगिरिकूटेषु खरतरखुरैराचरितशतकोटिविभ्रमाणां तेषां दशगुणं प्रतिकर्तुमि- व विषाणकोटिषु यावच्छरी रैर्विहितसहस्रकोटिविभ्रमे,अवशिष्टेप्वपि रजोन्ध- कारनिर्लजसुलभपलायनेषु सस्मित नन्दनन्दनो रोहिणीनन्दनमिदमभाषत ॥८॥ कालनभिसुता ह्येते मा हन्तुमिह सङ्गताः । निहन्तव्या मया राम गोपालान् रक्षता वृषाः ॥ ३० ॥ ग-एवं सङ्कर्षणेन सह समन्व्य सङ्कर्षणानुजो भगवान् समिति सन्न- दनात्मानं निवासया युगादापतितेभ्यस्तेभ्यस्ससभ्यो महावृषेभ्यस्तदीयस्टुप दास्पविषाणकोगाभिनयमनोहरसमरदेशीयलास्यानुरूपमुपारितोषिकं प्रदातु- ·श्री हरिवंशचम्प्वों 4 काम इव पृथक्पृश्य निनपृथुमुष्टिवितीर्णविलक्षणमोक्षः स्वपितृसमक्षमखिलगोपा लकुलमाहादयन् आत्तमुर्तिमान्मकीर्तिमिव प्रकृतिनिर्मला नीलां सत्वर प्रत्यग्रहीत् ॥९॥ तदनु नन्दः स्वमम्बन्धिमा कुम्भकन सुगार्थ मापितं बहुगोधनं स्व- सुतोदयप्रवर्धितगोसमृद्धिप्रशंसनेन तस्मिन्नेव प्रत्यर्य तदनुमतस्सवलनीलमाल नं पुरोधाय सदारज्ञातिवान्धवसुहृद्रनः स्ववनमाजगाम ॥ १० ॥ ततः वर्षापाये निर्मलयोमतोये छायाकान्ते तत्र वृन्दावनान्ते ॥ रमे मित्रैरन्वितो गोपपुत्रैः पश्यन् देवः पादपान् वासुदवः ॥ ३१ ॥ छायामण्डलशाम्यदातपकथः शाखाशिवासम्भव- दियोधोऽखिलशाखिनामधिपतिश्चतोहरोऽथो वने । वृन्दं चारयतो गवां निजमखैः भाण्डीरनामा महान् न्यप्रांधोऽग्रजसंयुतस्य नूहरः क्रीडावरोधोऽजनि ॥ ३२ ॥ ग-नत्र कदाचिगोपालदारकैः सह विरचितबहुविहारयोः रोहिणेय- नन्दकुमारयोः दियात्रायभित्र तीर्थयात्रार्थ नभोमःयमिव वनमध्यमध्वना गता- वहस्ताविप व कृशावपि तेनमा अकृशौ वामदेवभरद्वाजौ यमुनामार्गप्रद- र्शनमात्रमाकाङ्क्षपाणौ हरिमुपसमर्पतुः ॥ ११ ॥ ततस्ताविई फलपदो प्योदनमेतच्च पायसादिकं गृह्यतामयमहं नन्दनयतः कृगोऽसौ महानो राम इत्यादरवचोभिराराधयन्तमतिविनयं तं ·द्वितीयो विलासः - साग्रज शक्रावरज समीक्ष्य काविनाविति सपदि समामादितसमाधियोगसाक्षा- स्कृतभगवदवतारभहिमानौ सानन्धाश्रुपुलकगद्गदमिदमवाडियाताम् ॥ १९ ॥ त्वमादिविश्वस्य त्वमसि निखिलं त्वद्गतमिदं त्वमीशसर्वेषामजिन परिपूर्णोऽसि नहरें । अनन्तैर्मत्स्यायभुवनमवतारैरवमि भो विभो हन्तुं दश्यूनिह यदुकुलं प्राप्य चरमि ॥ ३३ ।। नमस्तस्मै तुभ्यं निटिलगतनीलालकरुचे सरोनाक्षायोरमस्फुरितवनमालाय नृहरे । कृपापारावार प्रबलतपसा दुर्लभमिदं वपुस्तेपश्यन्तस्सततमिह धन्या हि पशुपाः ॥ ३४ ॥ .. ग- --एवं विहितविविधविष्णुस तवयोस्तयोर्मुनिपुङ्गवयोस्तीर्थनिषेव- णाय तद्वनारिष्क्रान्तयोर्गोपाला अपि गोद्विजसुरनिकरहृयैर्विचित्रवाद्यैरत्यद्भुत गीतैश्च यथाय गं योगिध्येयचरणमपारकरुणमेनमाराधयामासुः ॥ १ ॥ - अथ कदाचिदतुलसालरसालतालहिन्तालतमालकृतमालनिलकामलक वकुलवझुळकुटनलिकु चतकोलाङ्कोलादिविविधतरुनिवहलिबिडोभयतटव गमध्य-- विहारिणीं सकलजनमनोहारिणीं शुभसलिलविहारसंततासक्तसिद्धाङ्गनास्तन- तटवित्रस्त कुङ्कुमक्षोदकल्पितोत्तुङ्गतिलका भ्रमदभ्रमरबृन्दालको अतिनिविंड- नीलीवालवेणीसविधसंचलन्मीननेत्रस्फुरत्फुल्लपाथोजवदनां दरव्यक्तफैनरदनां मुहुर्मुहुर्हसगहदमलदुकूलाञ्चलाच्छाद्यमानकुनुकुमलपयोधरां अभिनववय:- श्री परां वियत्तलमनानावलानभासमानावर्तनाभिहरां मृदुतरङ्गावलीमनोहारी ·२२ श्री हरिवंशचम्प्वां घनपुलिननवनश्रोगि मण्डलोद्भासिराकासुधाकरकिरणमञ्जरीप्रकाशकाशपुप्पाव- लीवसनां विष्वक्प्रकीर्णविविधसुमवासना कलक्वणितरुचिरकलहंसविराजमान- पद्मचरणां अघौघहरणसंस्मरणां यादःपतियोषां यमुना अखिलजगदुरितदूरी. करणनिपुणप्रणामैनात्मना नोपेक्षणीयं कालियगरलननितमात्मजाहृदयसङ्कट- मिति तत्परिहरणेच्छयाऽऽगतो रविवि हरिर्गासहस्रैरुपससार ॥ १४ ॥ तत्र गाश्चारयन्नेव चचार हरिव्ययः । कुर्वन् पट्यां महीं धन्यां दृशा सर्वांश्च तद्भवान् ॥३५॥ ग–स हरिरेकदा सकलसलिलाशयावसथविविधविहङ्गवर्जित जित- प्रलयकालानलगरलकीलिकीलावरणदुस्तरं तरङ्गानिकरदुर्गतायतीयच्छायाप- राजितवियत्तलं तलविचरदुरगदम्पतिचटुलबिहारसंसूचकतरलपृथुलबुहृदोफ्पन्न मन्नगाशनभयत्यक्तायोधिनिलयकालीयफणिवरशरणप्रदं निकषैकयोजनमुरुत- रारण्यभीकरेषु तीरप्वपि दुरासदं यामुनह्रदमुपसृत्य महीधरशिखरलम्बमाननी- लाम्बुदनिकरमपहसन्निव तत्तटघटितकदम्बभूरुहाशखरमधिरुह्य तम्मात्स्यविन- हसुषुमाविशेषतस्करोभयपुष्करोदरं विग्रहव्यापारेणैव क्रमेण निर्भत्तुकामइव निवद्धपरिकरो गगनतलमुत्सत्य मध्येसलिलमशनिरिव निपपात ॥ १५ ॥ उदपतदतिवेगतोऽभ्रमम्भी विशति हरौ चकितं रवौ रवैस्तत् । निजपितरि निवेदनाय नूनं न्यपतदमुं शरणं पुनर्विचिन्त्य ॥ ३६॥ ग—तदानीमखिलनगदवनबद्धादरो दामोदरो हृदपयसि निपति- तनिनतनुवज्रनिर्घातघोषश्रवणकुपितेन तत्क्षणाद्विलसदनमपहाय बहिर्निर्गतेन ·* द्वितीयो विलासः २९ निखिठविलनिश्शनिस्मात्सरीसृपसहस्त्रसंसेवितपार्श्वयुगलेन . निर्गमनसमय- संशोभिासलिलक लोलकञ्चुकिकुयतिनिवर्तितकलिन्दनामहौघेन अतितरल, भीकरतारकारसनानयनाननावलीसमल्लसद्रोपविषानलज्वालेन भस्मीकृततटनि- काविटपिमन्येन कालीयमहाफणिना सहजबलदंशितेप्वङ्गेषु आत्तदशनभङ्ग- तया द्विगुणितरोषयोगेन भोगेन परिवष्टितो नभसि घनपटलनिगीणनी- लाचलशिविरलीलां निभिषमापुपोप ॥ १६ ॥ शल्या शेतागी गृहं च विपषिः जाया विषस्यानुना यम्याभूत्मा यहाशयबलात् देवलं हरश्चापिवत् । तस्मिन् मचिराचरात्मनि हरौ व्यालय तत्माहम वित चित्रपयोनियो क्षिपति में योगदन्वैः कृतम् ॥ ३७ ॥ ग–समक्षीगनहिमक्षमावति भावति मोगिवन्धमुषमतवति मति॥१७॥ भोगिभोगमुवस्पर्शनिच्छन्निव हरिबभौ । तपूर्वतनुस्पर्शसुखेच्छुरिव चाहिराट् ॥ ३८ ॥ ग-सदनु केन चिद्गोपालकेन समयकम्पमभिहितं हृदयं तुदन्तं त. निममुदन्तमाकर्य त्वरितमावालस्थविरं बनादापतितैनन्दादिनिखिलगोपगोपी- गगैरतिनिबिडे हृदतटे तादृशी दशामापन्नमात्मानमालो ग्यतां ते। • करुणमु- त्यिसविलयितरवैरापूरिते च दिगन्तरे नभोन्तरे च किमिदनिति सपदि मिल- दुदकभवभवशिवशतमखमुखसकलसुरनिकरदन्तुरे कृष्ण बलिदमन दमय फणि राज में ; कुतूहल फूलं गपश्व शोकनधिविलीनं दीनं जनमिमम् ' इति अल- देवसूक्तिसुधयाऽभिवृष्टो हृष्टो भक्तजुनभवबन्धभजनो भगवान् स्वबलशिथिलि. तादहिबन्धनाहिर्निर्गय कर तलकल्लिाभोग एव सन् तस्य फणामण्डले अखि.

·श्री हारवशचम्प्या
लसुरनरपशुमण्डलं संप्रहर्षयन् प्रावृषि वृषनीलमणिमयप्रासादान्तरात्तच्छिश्वर-
मधिरूढो मयुर इव चरणयुगलेन सुचिरमाननत ॥१८॥
जगति विविधभेदः कल्पितो येन लास्ये
स विधिरिदमुदीक्ष्य स्वेच्छया संप्रवृत्तैः ।
सहितममरवाद्यैरद्भुताब्धौ निमग्नः
तदिह दिवि च लास्यं वर्णयेत्को नु विष्णोः ॥३९॥
इति हरिचरणाम्यां भुगशीर्षो भुजङ्गः
पयसि रुधिरधारा उद्गिरन् पञ्चवक्रया ।
अतिमृदुगिरमेवं प्राह देवं प्रयत्ना-
त्कृतनतिरातिदीनः शोच्यरूपोऽध्यरूपम् ॥४०॥
श्रीश प्रसीद करुणार्णव जीविते में
तच्च क्षमत्र यदकारि मयाऽधुनाऽऽगः ।
त्वामेव यामि शरणं वद किं करोमि
कृष्ण व यामि जलधौ गरुडाद्विभेमि ॥ ४१॥
फणिफशितिमिमां निशम्य शीर्ष-
स्फुरितपदं तमिदं जगाद शौरिः।
वन निजपरिवारसंयुतो द्रा-
ग्मलधिमितो हि रिपो नंतऽस्ति भीतिः ॥४२॥
गतदनु तथेत्यन्तर्हिते तस्मिन्नहिपतौ वनविपदो विमुक्तमुडुपति-
भिव तं समागतमच्युतं वीक्ष्य नन्दमानन्दपरवशं प्रशम्य रहेपाः ताभ्यामद्भु-
तानन्दाभ्यां सह समेताः सर्वे स्वघोषमुपजग्मुः ॥१९॥

·द्वितीयो विलासः ३१ अथ कदाचिद्गोभिन्मह गोवर्धनगिरिपरिसरमनुसरन्तौ वृषपोतावित स्वच्छन्दमितस्ततो विचरन्तौ रामकृष्णौ स्वधुनीननितपद्मिनीकर्षणकुतूहला- दुर्च प्रसारितकरैः करिनिकरैश्वि पर्वसु फलागेषु च कालैस्तालैर्निविड किम- पि महद्वनमद्राष्टाम् ॥ २० ॥ अथ घ्राणहारिणा तत्फलगन्धेन सन्निरुद्ध इव सङ्कषणो दामोदरगिरा तत्तरून् प्रकम्पयन् तेभ्यः पक्कानि कतिचित्फलानि पातयामास ॥ २१ ॥ तद्रवश्रवणादेव दैत्यो बलमुपाद्रवत् । तद्वनारक्षकः कोऽपि व्यात्तानन इवान्तकः ॥ ४३।। रोषेण स खराकारो बलम्योरमि धेनुकः । दशनैरदशत्पद्भ्यां पश्चिमाभ्यामथाप्यहन् ॥ ४४ ॥ ग-अथ तच्चरणयुगलनिगलीभूताङ्गुलिनिकरेण निजकरेण रुषितेन रौहिणीयेन रथचरणविभ्रमेण सम्भ्रमेण तत्तरूपरि परित्यक्तस्सवलतेनश्शम- नगतो दैत्यस्त्यक्तासुरवनौ निष्पतम् सहपतितैस्तत्तालफलैरमुष्य क्रोधमेव शमयामास ॥ २२ ॥ अथ तज्ज्ञातिप्वपि तद्गतिमुपगतेषु, चित्र सधेनुकमभाद्विधेनुकमपि क्षणात् । सफलं विफलं चोप्रैस्तद्वनं गोपविक्रमैः ॥ ४५ ॥ ग–ततो बलरामाच्युतावनुन्नरै!भिश्च सह ततो निर्गत्य शशिवि पस्वन्ताविव दिशो दश विद्योतयन्तौ वसनशोभयाऽजनकनकपर्वताविव स्वा- ·३२ श्री हरिवंशत्रयां श्रयविपिनमतीव शोभयन्तौ सप्रतिनिनदमुच्चैः वेलन्तौ मुहुर्मुहुर्नामभि- स्सिमाह्वयन्तौ श्रवणामृतानि गीतानि असकृदुगायन्तौ अमानुपावपि मानुषदीक्षया वयस्स्यैस्सह वन्यवेषण विरचितविचित्रविहारौ क्वचिदप्य- परानितावेव पुनरपि बहुलच्छार्थ भाण्डीरं नाम बहुविटपसङ्घटितसकलदिग्रोधं न्यग्रोधमासेदतुः ॥ २३॥ प्रलम्बो नाम दैत्यो ऽगाच्छिद्रान्वेषी तयोस्तदा । गोपालवेषमाथाय वन्यपृष्पविभूषितः ॥ ४६ ॥ ग-तत्र चान्दोलिकाभिः युद्धमार्गश्च सुचिरं विहृत्य द्वन्द्वक्रीडाप- रायणेषु गोपेषु क्रीडाजितन श्रीदामनाम्ना गोपेन सन्धार्यमाणे गोविन्दे बलोपि प्रलम्वेन सह विक्रीडमानः जितेन तेन सत्वरमुदृष्यमानः कुटिलधिया ट्रिय- माणः घननिव वर्धमानं पवनवि पलायमानं दारुणाकृतिं तमवलोक्य तच्च- रित मन्दिहानः स्वानुजगिरा स्मारितामात्मावशकलितशेषतामात्मनि सञ्चिन्त- यन् प्रवर्धमानवलपौरुषः परुपतरण निजमुष्टिना शिरमि प्रहृत्य तमरिं यम- सदनमुपनीय यथास्थानमाजगाम ॥ २४ ॥ वलेन निहते तस्मिन् प्रलम्बे दिवि देवतैः । बलदेवति नामान्य श्रावितं तज्जना विदुः ॥ ४७ ॥ इति श्रीहरिवंशचम्पौ द्वितीयो विलासः समाप्तः ·॥अथ तृतीयो विलासः॥ . अथ कदाचित्कालितगगनाङ्गणेषु ज्योतिषां गणेषु विमलसलिलाश- यावतंस राजहमेमु मत्तमधुकर मुखरेषु वनरुहनिकरेषु अलङ्कननिखिलवन- मण्डलीमण्डितमहीमण्डलेषु गोवृषमण्डलेषु च कामपि श्रियमृत्पादयन्त्यां द्वारहि कुलक्रमागतशतमखमखारम्भसंरम्भिणो गोपवृद्धानुदीक्ष्य नन्दमूरिद्ध- मवादीत् ॥१॥ सत्यं वक्ष्ये शृणुत सुमत वालणा मन्त्रयज्ञाः सीतायज्ञा जगति कथिताः कर्षकास्तद्वदेव । गोक्षेनाथ वनमुवि वयं धेनुपा गोत्रयज्ञा इयोऽस्वाभिर्गिरिरिह सुरैरिज्यतां वासवोऽपि ॥ १ ॥ ग-एतदाकार्य तथेति तद्विरमभिनन्द्य नन्दादिमोपवृन्दैः सगांवृन्दै गानगिरिमुपेत्य तत्र कुत्रचित्स्वच्छोदसरिस्परिसरे विरचितातुल्यघृतदधिम- 'घुपयःकुन्योपशोभितमव्यञ्जनमांसभक्षान्नभूधरैः गिरियज्ञे प्रवर्तिते संतप्त च सकलगोद्विजमण्डले हरिः स्वयं गिरीभूय स्वीकृतगिरियज्ञः सभयभक्ति- कम्पमात्मना गोपवृन्देन च वन्दितो गिरिस्थ एव गिरमेवमम्बुधरगम्भीरं च्यानहार ॥२॥ इतःप्रमृति भी गोपाः गोप्वस्ति यदि वो दया । एवमेव मम प्रीत्य वने यज्ञः प्रवर्त्यताम् ॥ २ ॥ ग-एवं निवर्तितगिरियज्ञेषु गोपेषु प्रजमुपगतेषु निजमखभङ्गेन सञ्जातमन्युना शतमन्युना सञ्चोहितेषु संवर्तकाम्यतोयदमहायोधेषु चलन ·३२ श्री हरिवंशक्रप्यां श्रयविपिनमतरव शोभयन्तौ सप्रतिनिनदमुच्चैः वेलन्तौ मुहुर्मुहुर्नामभि- स्सिमाह्वयन्तौ श्रवणामृतानि गीतानि असकृदुद्गायन्तौ अमानुषावपि मानुषदीक्षया वयस्स्यैस्सह वन्यवेषण विरचितविचित्रविहारौ क्वचिदप्य- पराजितावेव पुनरपि बहुलच्छाथं भाण्डीरं नाम बहुविटपसङ्घटितसकलदियोधं न्यग्रोधमासेदतुः ॥ २३ ॥ प्रलम्बो नाम दैत्यो ऽगाच्चिद्रान्वेषी तयोस्तदा । गोपालवेषमाम्थाय वन्यपृप्पविभूषितः ॥ ४६ ॥ ग-तत्र चान्दोलिकाभिः युद्धमार्गश्च सुचिरं विहृत्य द्वन्द्वक्रीडाप रायणेषु गोपेषु क्रीडानितन श्रीडामनाम्ना गोपन सुन्धार्थमाणे गोविन्दे वलोपि प्रलम्वेन सह विक्रीडमानः जितेन तेन सत्वरमुद्द्यमानः कुटिलधिया दिय- माणः घनमिव वर्धमानं पवननिय पलायमानं दारणाकृति तमवलोक्य तच्च- रित मन्दिहानः स्वानुजगिरा स्मारितामात्मावेशकलितशेषतामात्मनि सञ्चिन्त यन् प्रवर्धमानवलपौरुषः परुपतरण निजमुष्टिना शिरमि प्रहृत्य तमरिं यम मदनमुपनीय यथास्थानमाजगाम ॥ २४ ॥ बलेन निहते तस्मिन् प्रलम्बे दिवि देवतैः । बलदेवेति नामास्य श्रावितं तज्जना विदुः ॥ ४७ ॥ इति श्रीहरिवंशचम्पौ द्वितीयो विलासः समाप्तः ·॥अथ तृतीयो विलासः। अथ कदाचित्कालितगगनाङ्गणेषु ज्योतिषां गणेषु विमलसलिलाश- यावतंसेच राजहंगे मत्तमधुकरमुवरेषु वनरुहनिकरेषु अलङ्कननिखिलवन- मण्डलीमण्डितमहीमण्डलेषु गोवृषमण्डलेषु च कामपि श्रियमृत्पादयन्त्यां शादि कुलकसागतशतमखमखारम्भसंरम्भिणो गोपवृद्धानुदीक्ष्य नन्दमूरिद्ध- मवादीत् ॥१॥ सत्यं वक्ष्ये शृणुत मुमत वालणा मन्त्रयज्ञाः मीनायज्ञा जगति कथिताः कर्षकास्तदेव । गोक्षेनार्थ वनमुवि वयं धेनुपा गोत्रयज्ञा इन्योऽस्ताभिगिरिरिह सुरैरिज्यतां वासवोऽपि ॥ १ ॥ गएतदाकार्य तथेति तद्गिरमभिनन्द्य नन्दादिमोपवृन्दैः सगावन्दै गायनागिरिमुपेत्य तत्र कुत्रचित्स्वच्छोट्सरित्सरिसरे विरचितातुल्यघृतदधिम- थुपयःकुन्योपशोभितसव्यञ्जनमांसभक्षान्नभूधरैः गिरियज्ञे प्रवर्तिते संतृप्त च सकलगोद्विजमण्डले हरिः स्वयं गिरीभूय स्वीकृतगिरियज्ञः सभयभक्ति- कम्पमात्मना गोपबुन्देन च वन्दितो गिरिस्थ एव गिरमेवमम्बुधरगम्भीरं च्याजहार ॥२॥ इतःप्रभृति भी गोपाः गोवम्ति यदि वो दया । एवमेव मम प्रीत्यै वने यज्ञः प्रवर्त्यताम् ॥ २ ॥ ग–एवं निवर्तितगिरियज्ञेषु गोपेषु व्रजमुपगतेषु निनमखभङ्गेन सञ्जातमन्युना शतमन्युना सञ्चोदितेषु संवर्तकायतोयदमहायोधेषु चलन- ·श्री हरिवंशचम्बा टिदसिलतावितानेन वलयितेन्द्रचापेन च दिमण्डलमुपरुध्य विनदत्सु तत्स- लिलधारामुसलवृष्टिमसहमानेषु गोगणेषु दिशि दिशि चक्षुषी विक्षिपत्स गोपेषु च समुत्पन्ननिधनकम्पेषु बनविपदमुवीक्ष्य जनार्दनो गोवर्धनगिरिमश निशानपातनिष्ठुरारवमुत्पाट्य विलितविविधविहगमृगव्यालपादपममुमसर- शनिजभुजस्तम्भारमारोप्य निरुद्धमहोग्रवर्षस्सकलमपि बजौकसां गणं तद्विरि मुहान्तरविहारिणं विधाय त्रिदशपतिमाश्चर्यनीरधौ निमजयामास ॥ ३ ॥ अब वितथीकृतप्रतिज्ञो विबुधपतिः सप्तरात्रात्परं स्मारितनिनावर जमनुनावतारो विरचितवारिदनिवारणो निनवारणेन वासुदेवदिदृक्षया मही बलमुपगम्य वर्षापगममुद्रीक्ष्य गुहातलाबाहिर्निगतेषु निखिलगोगोपबुन्देष गोवर्धनमपि यथान्यानमुपनीय तत्र वचन शिलातलेऽन्तर्हिततायपक्षात पत्रमूले सुखोपविष्टं विटरश्रवनमुपगम्य तदर्शनेन निननयनमहवमपि माथी कुर्वन् सविनयमिदमवादीत् ॥ ४ ॥ - त्वमादिविश्वस्य स्वमसि विबुधानां परिवृढ समग्रं स्वत्तेनश्चरिमतिदेवं विजयते । रखया त्राता गावः सपदि गिरिमुद्धृत्य नृहरे क्षमाब्धे क्षन्तव्यस्त्विह मदपराधोऽपि कृपया ॥ ३॥ गवामिन्द्रोऽसि त्वं तदिह भवतो नाम नगृहे विधिविन्देति प्रमुरसि ममोपर्यपि गवाम् । लातः प्राहोपेन्द्रेत्यपि म दिवि गोभिः परिवृतः पयःकुम्भरभिस्तदलमभिषिक्तो भव विभो ॥

·तृतीयो विलासः ३१ गतदनु सक्रन्दनो गोविन्दममुममन्दहर्षेणात्मना निनकरमन्धा- सिकनककलशदुग्धधाराभिर्गोभिस्स्तनविस्रवत्क्षीरधाराभिरम्बुदनिकरः भृग- ममतधाराभिरपि कृताभिषेकममरवरवादित्रघोषमन्दीकरणनिपुधामहर्षिगणम योषमन्तुष्टमनिमिषनिकरकरनिर्मुक्तसुमनोभिवृष्टमभिष्टुत्य विष्टपानिष्टयो शिकंसयोः पिष्टीकरणमात्मांशस्यार्जुनस्य यशस्विगणगरिष्ठीकरणपति स्वाभीष्टमिति निवेद्य दत्तेष्टवरस्तेनातिहृष्टत्रिविष्टपमाससाद ॥ ५ ॥ तदाऽभिषिक्ते गोविन्दे मुतृप्तमभवज्जगत् । सुधारमैरिव जलैस्मिक्ते सम्यमिवाटाये ॥ ५ ॥ . ग-अथ विस्मयाविष्टहृदयैर्गोपसमृदयैरप्यम्यर्चितोऽच्युतस्स नद मानुषकर्मभिम्समुत्पन्नमंशयतया स्वस्वरूपनिरूपणाय बहुशः प्रार्थयमांना नेतान् कालान्तरे तद्भविष्यतीति गिरा निरुत्तरीचकार ॥ ६॥ हरिरथ यमुनायास्सैकतेषु स्वगीतैः सपदि जनितमोहोपकन्यासमूहैः । रुचिरमणिविभूषश्चन्द्ररम्यासु रेमे कपटमनुजवेषः शारदीषु, क्षपामु ॥६॥ रेजे तदाऽयतो दृष्ट नाशयन्नुक्षरूपिणम् । गवामरिष्टं सोऽरिष्टमन्धकारमिवोदुराट् ॥ ७ ॥ ग-तदनु तदमानुषाश्चर्यचर्याश्रवणशङ्कितहृदयतया सङ्कुचिताम, प्रश्चमः कमः तं गोवर्धनधरं वर्धमानानलमिव संचिन्त्य स्वात्मानमातारिए मिव मन्यमानो मुहर्मुहदेवर्षिवचनमनुस्मरन् वसुदेवमतिपरुष सदसि ब दुशो निर्मर्त्य निरुद्धाहिरिच निश्वसन् किमपि मनसि निधाय दानपतिम .

·२६ श्री हरिवंशचम्प्या हीक्ष्य सखे सत्वरं असमुपेत्य भविष्यति धनुर्मही महानत्रेति निवेद्य नन्दा दिगोपगणैस्मह युद्धविचक्षणौ कृष्णसङ्कर्षणाविहानयेति व्यादिदेश ॥ ७ ॥ वामुदवन ने मैत्री मायति तदोदितम । वची व्यर्थ मभूकंसं प्राप्यवीजमिवोपरम् ॥ ८ ॥ ग---तती दानपतिरपि कृष्णसंदर्शनकुतूहलेन जबजितविनतानन्द नन म्यन्दनेन यथानियोगं निर्जगाम ।। ८ ॥ त-पूतमेवीपेन्द्रवधकाशिणा भानपतिना संप्रेषितः हरिरिव संगपितः प्रटेपितः केशिनामा हयदानवः बृन्दावनमुपसृत्य तत्र निजहगोचरान् रवि: मुनपुरं प्रेषयन शवशकृन्मूत्रैस्तवं दूषयन् ब्रजनिकटभुवर्माप विशन गी- यपान विद्रावयन् गोपान् सन्त्रासयन गोकुलशशिनं गाबिन्दमहीय मा-दुल्ट- गतन तत्परिवेषमण्डलीभवन् सकेसरमटोत्कम्पमुत्पतन् प्लुतेन च फणिफणा- मण्डलीभवन् स्वास्यप्रसारित तद्भुनायास्तम्भजृम्भणेन सम्पादितदशनगम्पा. तम्बद्ध कन्धरतया चलितपवनसञ्जाततनुकम्पतः सपदि भुवि निपतन रुधिर - मदमन लजयेव पुनरपुनरुस्थितिमेव गतिमाससाद ॥ ९ ॥ अथ हरिरपि गोपवृद्धैः परमादरेण समाश्लिष्टस्तत्कदनगन्दर्शिना- नाग्दन आनष्ठुत्य भविष्यदर्थानपि संसूच्य केशिहननान्केशवोऽसीति मन्दि टः स्वसदनमाससाद ।। १० ॥ अय रविरपराब्धि प्राप सन्ध्यानुरक्तान कलकलरवरम्याः पक्षिणो नीडवृक्षान् । निविडमडुगणाः ख गांगणा गोष्टमापु: 'ग्धरपि च नमोधौ शेषनायोपमोऽभात् ॥ ९.n

·तृतीयो विलासः
बजमपि स तदैव क्रूरकंमोपकण्ठा-
द्यदुवृपवढ़नेन्दुत्कन्धरोऽङ्कर एत्य ।
वृपमा मुनिषण्णं वीक्ष्य तं वत्समध्येऽ-
निभिाभकृत हर्षोल्लनिप्पन्दगात्रः ॥ १० ॥
ग--ततम्म पुनरानन्दाश्रुगद्दन वचमा एह्ये हि तात यदुकुल-
चन्द्रेति केशवमाह्वयनव्यक्तयौवनमेनमनिमिपदृष्टया विलोकयन् कृष्णेन नन
सह तज्जन्मकर्मणावैचित्र्यं हृदि विचिन्तयन्नेव नन्दमदनमाममाद ॥ ११ ॥
तत्र न मादरमभ्यर्चितोऽकरः कुलवृद्धैरुपेतं तं नन्डमभिनन्द्य वय-
म्यामह वार्षिक करमादाय मवरमौग्रसेनिमालोकयितुमर्हमीति तदाजां
विज्ञाप्य सङ्कर्षणमङ्गनं गोविन्दपवलोक्य भवद्भ्यामपि मधुरागमनमवश्य-
मपेक्षणीयं भोजपतिनिष्ठरवचनदावानलेन भवद्विरहानलेन च सततमपि सन्त-
प्यमानयोर्मातापित्रोदेवकीवसुदेवयोदैन्यमनुपेक्षणीयं राज्ञस्तत्र भविष्यद्धनु-
महवैभवं च मम्प्रेक्षणीयमिति संबोध्य निश्चितानुगमनयोस्तयोस्तदुचिताः
कथाः कथयन्नेव तां निशामनेषीत ॥ १२ ॥
ततः प्रतिमदनमितोऽत्र दधिमथनेन नवनीतेन्दुराचननं भव...तीति
द्विजकल कलेविज्ञाय लजयेवापरगिरिकन्धरजुपि हीनरोचिषि हिमरोचिषि
उदयगिरिजपाऽरुणरोचिपा विगलिते च वियत्तमोबन्धे वलवयुवतिरत्यन्त-
शिथिल्यम्मिलमल्लिकायमानेषु तारकासमूहेषु मधुरां प्रति शकटसहरैः
प्रस्थितेषु गोपेषु च श्वाफकिरपि रथेन रामकृष्णाभ्यां सह निर्गतोऽध्वनि
यमुनामुपागमत् ॥ १३ ॥

·३८ श्री हरिवंशचम्प्वा स पयसि यमुनायाः स्नानहेतोऽनिमज्जन् बहुशिरसमनन्तं भोगिलोकेऽभिषिक्तम् । अमितवसनमङ्के तस्य कृष्णं च दृष्टा कनकवसनमैच्छत्प्रष्टुमब्जायताक्षम् ॥ ११ ॥ उन्मज्य स रथे चाप्सु निमज्ज्य च रसातले । दृष्टा तौ विस्मयाविष्टचेतमाऽगादथं पुनः ॥ १२ ॥ नागलोके किमाश्चर्यमिति पृष्टम्स शौरिणा । सम्मितं प्राह तं तत्र किमस्ति भवता विना ॥ १३ ॥ ग-ततस्सत्वरमरेण मधुरां प्रवेशितौ रामाच्युतौ स्थानमा तपुरविलोकनाय राजमार्ग प्रविविशतुः ॥ १४ ॥ आलानमुक्तवरवारणतुल्यलीला लीलानुरक्तरजतासितशैलशोभौ । अभ्रच्युतामलमहेन्दुरविप्रकाशा- वाश्चर्यमापुरथ तो प्रसमीक्ष्य पौराः ॥ १४ ॥ वासांसि तो रजकमध्वनि याचमानो विद्धौ दुरुक्तिभिरमुप्य ततोऽस्युतेन । क्रोधानले शलभतां गमिते च तस्मिन् चित्राणि तान्यवृणुतां बलिनौ यथेष्टम् ॥ १६ ॥ रक्ष्माम्बराणि रुचिराण्यश तो दधानी माल्यापणं विविशितुर्वरमाल्यहेतोः।

·तृतीयो विलासः
३९
ताम्यां प्रदाय गुणकाभिधमाल्यवृत्तिः
भक्त्यैव तच्छ्यिमवाप वरान्मुरारेः ॥ १६ ॥
ततः,
कृष्णस्य किश्चिदनुलेपनदानमात्रा-
स्कुब्जाऽङ्गसौष्ठवमवाप तदर्पणीयम् ।
तस्यारविन्दनयनस्य करारविन्दे
लीलारविन्दनटनं निमिष प्रपन्ना ॥ १७ ॥
भक्त्या महद्भवति साधनमल्पमात्रं
प्रीत्या फलं च वचसाऽपितमेव कृष्णे ।
तस्यास्तु तद्यमपीह कृतं हि साक्षात्
का तत्र साधनफलाल्पमहत्त्वचर्चा ॥ १८ ॥
ग-तदनु तदनुलेपनपरिदिग्धविग्रहावेतौ मृदुपङ्कदिग्धौ माष्टि
मातटवनमहोक्षाविव क्वाप्यप्रतिहतप्रवेशनिर्गमौ क्रमेण रानसदनमुपगम्य
राज्ञो महतीमायुधशालां प्रविश्य तत्पालसन्दर्शितं दिक्पालयशश्शशिप्रसन-
मभिलषन्तं विधुन्तुदमिव विद्योतमानं कमपि मलेपयुक्तं महान्तं बापमय-
होक्य प्रस्ताविव तथैव तस्थतुः ॥ १५ ॥
भादाय तद्धनुरथाशु हरिविनम्र
प्यारोपणाय विदधे स तदेव मध्ये ।
भग्नस्य तस्य करिराजक्यान्नलग्न
भग्नेशुदण्डसदृशीमदिशद्दशां च ॥ १९ ॥

·श्री हरिवंशचम्ष्दा म-आयुधपालोऽपि तत्क्षणएव कंसाय तमुदन्तं व्यजिज्ञपत् ॥१६ अथ कंसोऽपि क्रोधभयचिन्तायत्तचित्तश्चाणूरमुष्टिकौ महामल्लावानाय्य रहसि तदिदमकथयत् ॥ १७ ॥ भवन्तौ नर्दन्तौ यदि समररङ्गक्षितिगतौ न कोऽपि स्थातुं वा प्रभवति पुरस्ताद्धि युवयोः । अतः श्वो रङ्गेऽस्मिन् सपदि बलकृष्णौ सुवलिनौ भवद्भयां हन्तव्यौ कथमपि ततम्स्यान्मम सुखम् ॥ २० ॥ ग-ततस्तान्यां तो कियन्तौ हनाविन्येवावरान्तच्या विन्यभिहितोपर पि कंसः पुनरपि हारतजीवनं महामात्रमाढूय तदिदमभाषत ॥ १८ ॥ नाहमल्पवीर्यादुप्रसेनात्मम्भूतरतत एव मातापितृभ्यां सन्त्यक्तोऽपि स्वनैव तेनमा स्थापितोऽस्मि ; सम्प्रति पितरम, परित्यज्य पुरमिमामयादवां विधाय सुम्यं विचरिष्यामि ; पुग ग्वलु भगवान्नारदो मामाह कदाचिद्रज- स्वलायां तव मातरि यामुन बने सखीभिरमह विहरमाणायां मृगयागतः सौभपतिः द्रविळनामा दानवेन्द्रः तम्पतिरूपेण तां वञ्चयन् अथ निजरू प्रदर्य कंसो जनिप्यतीत्यभिधाय निर्गतरनतो हि तव जनिरिति यत्तत्तथ्य- मेव ; त्वमपि वसुदेवसुतौ रङ्गपर प्रवेशयन् प्रेतपतिपुरं प्रवेशायन कुव- लयापीडनाम्ना कुऑरण मह गमानहानिरा भितिष्ठति ॥ १९ ॥ अन्येद्युम्हमहभिकया आगच्छद्भिर्जनौवः घनोधैः महार्णवश्व आ- पृर्यमाणे महारङ्गे अन्तश्चरदलीकालिबजेषु भोजवृष्ण्यन्धकाम्भोजेषु प्रिय- महोदयसमयमाकाङ्क्षमाणेषु आस्थानविन्यस्तमम्तादिशिखरमिव समुन्नतं ·(६) तृतीयो विलासः सिंहासनमल कुर्वाणे च राज्ञि रङ्गान्तरमा ते ८ गते नवाथ्यौ ।सुइय- बलदेवौ च बिजलवा कृतौ पादियोपेण शक्लिा कोटितरवेण च रङ्गद्धा रमुपगम्य तत्र चाधारणेनात्मनिवनाय चोदितं कुण्डलितकर कुञ्जरवरं निरी: क्ष्य निमिषमतिष्ठताम् ॥ २० ॥ हरिरथ करिणं निरीक्ष्य रोपा- दुपरि पतन्तममुप्य दन्तकुन्तम् ।। सपदि पृथुलमुवबह दोन्यो करिणमहन्नमुनव साधिरोहम् ॥ २१ ॥ अथ करिणि हते निषादियुक्ते विपुलभुजेन निजाग्रजेन शौरिः। सुररिपुभयदैस्स्वमिहनादैः समविशदाशु समाजमर्णवाभम् ॥ २२ ॥ अथ तौ रामकृष्णौ रङ्गान्तरमुपगम्य निखिलनयनभृङ्गेरास्वाद्यमान- लीलासौन्दर्यभदौ महागजाविव विचरतुः ॥ २१ ॥ ततो भोजपतिरपि भुनशिरोनिक्षिप्तगजदन्तत्या खण्डेन्दुकलितगिरि शृङ्गमित्र विभ्राजमान गोवर्धनधरमवलोक्य वर्धमानमन्युस्तेन सह नियुद्धाय चाणूरमादिदेश ॥ २२ ॥ तदनु मल्लयुद्धविशारदावेतौ हृषीकेशचाणूरौ समेत्य सुरासुराणां नि युद्धसरणिमनुदर्शयन्तौ घनाविव विनदन्तौ गजाविव प्रसर्पन्तौ गण्डशैलाविव समाश्लिषन्तौः वनवराहाविव संलुठन्तौ भुजजानुशिरो मुष्टिभिः कुट्टयन्तौ कन्तुकाविव मुहुर्मुहुस्समुत्पतन्तौ महाशनिसदृशं निष्पतन्तौ महीं प्रचालयन्तौ निरीक्ष्य भयात्प्रस्विन्नमुखेन कंसेन कदननिवारणाय निवारितेऽपि यादिवनि- ·श्री हरिवंशचमा स्वने दिवि सङ्गतेन देवतूर्यरवेण द्विगुणितवलपौरुषौ प्रवर्धमानसमरौ समर कोन्य लोकार्यमाश्चर्यायनीरधौ निर्ममज ॥ २३ ॥ भय दिति देवर्षिसबैः प्रयुज्यमानाभिर्जयाशीर्भिसंवर्धित ः आशी- विषमर्दनः स्वत्रन्छ तेम प्रकाशयन् तमरिं भुवि पातयन् वा सि जाना विष्टम्भयन् अशनिकल्पेन मुष्टिना तन्मूर्धनि नारिकलफलप्रहारकेलीमार- चयन् सपदि विहारभूमेघनोपहारमुपजहार ।। २ ।। तदनु मुष्टिके च बरमानाद्य वज्रमदृशेन तन्मुष्टिना पिष्टातीकृते आन्तोसलकयोश्च कृष्णसङ्कर्षणाभ्यां मजम्बीरक्षेपमुक्षिप्य भुवि निपात्य निजचरणमङ्कर्षणेन मत्कुणदशामायादितयोः निभिषेण रङ्गनविटमपि निर्मल्ल- समानं चानन्द श्रुमलिलयमूलगन्नयनमवलोक्य रोषपरवश: कंमः कृष्णरामयोः काया वसनिगलबन्धनं वृद्धम्य वसुदेवस्य तदनहतीक्ष्णदण्डं दामोदरपरा गणानां नन्दादिगोपानां गवादिवनापहरणं च शिक्षा व्यादिदेश ॥ २५ ॥ दण्टे दारुणष्वेव मुपकोष तत्क्षणात् । देवकीमविशमलोक काल: कंग रुडच्युतम् ॥ २३ ॥ तदनु तृङ्गासनसन्निविष्टः कंमः रङ्गान्तरादनिमिषैरप्यलक्षितेन प्लुतेन निनाग्रपतितं तमच्युतं खच्युतमशनिमिव मन्यमानः प्रसारितनाग्रेण तेन हरिणा केशेषु परामृष्ट एव भूताविष्ट इव तद्भगाद्विनष्टचेतनः प्रभ्रष्टमकुट- मणिहारस्रगम्बरमासनादपकृप्यमाणः पश्यतामेव सकलमुरनरासुराणां पन्नग इवं पन्नगारिणा रङ्गभुवि बद्दशो विकृप्यमाणस्सन्नायुपोऽन्तमिव समाजसीमा- न्सभुवमामसाद ॥ २६ ॥ तत्सुतै सह तहाताऽपि बलदेवेन सुचिरं नियुद्धय चिरनिद्रामध्य ·तृतीयो विलासः ततस्तौ कृष्णवलभद्रो निलपित्रो: दकीयसुदेवयोः पादयुगले प्रण- स्य ताभ्यामानन्दाश्रुरितनत्राभ्यां गाढमाश्लिष्टौ यादवानपि यथोचितं सम्मान्य तैम्सह जनकमदनमाजग्मतुः ॥ २८ ॥ अथ विहितकं निनवनवृत्तान्तानां गृहान्ताहिर्निगत्य तच्छवशरीर- स्योपरि निपन्य, हा नाथ त्रिभुवः तिव्यातवितम ! तवास्मद्विजये विध्वं- मितजरासन्धकटम्य निर्जियसाय शक्रेण सह गङ्गातटयङ्गत माय... अरे निरैरप्यनिर्जि सस्य रत्न पहारी मानिभिक्षोम्पमपि विक्षोभ्य वशी- कृतवरुणम्य माटो मार्ग पर सिवन्य मापमात्रात् कथमीदृशी इशा समापतितति बदृशो विधायक र लन्तीनां सदश्रुत्रवन्तीनां कुर- रीणामित्र तदन्त पुरनारी गां परिदेवनागपूरितेषु दिगन्तोषु, कंपनन्यामपि हा वत्स ! वृद्धामिमामाहाय क गतोऽमीति शोकसागरनिमलयांअहामधिदे- बतायां च तामां दुरवस्था उममहमान यामिन चाप्रसागरनि मनायमु सेनो- ऽप्युद्विग्नहृदयः व दरमहल मय यदुमदमि वसुन्धराभारं वासुदेवे समय कंसम्य प्रेतसंस्कारमात्रमा एपः, स्वगुणपत्तुिष्टेन तेन कृष्णेन पुनरपि सान्त्वपूर्वप्रत्यर्पि तराज्यभरो निहितारकटभरस्तदाज्ञया परेयुः पुत्रग्य प्रेत्य ग- तस्य पश्चिमस कार चय्य यदुननेन सह निरन्तरनिवाग्यभाग्योदयेन दुरादधरितस्वारा स्वराज्यं यथापुरं पर्यपालयत् ।। २९ ॥ मथुरा मधुरैवासीद्विथुरा विभुदुर्गुणैः । अनन्तसुगनुटा नष्टकंसोग्रसेनगा ।। २४ ॥ इति हरिवंशचम्पो तृतीयो विलासः -* समाप्तः *- ·अथ चतुर्थी विलासः॥ अथ गुरुकुलवासं काङ्खमाणो कदाचि- न्मुरहरबलभद्रौ प्राप्य सान्दीपनि तौ । मुपदि गुरुमवन्तीवासिन साधु तस्मा- दतिचिरमधत्तां सर्वविद्या: प्रमोदात् ॥ १॥ अथ कृष्णेन गुरुधनं किं ददानीत्यभ्यर्थितस्सान्दीपनिस्तत्प्रभावज्ञ तया प्रभासतीर्थयात्रायां लवमोदपयसि तिमिनाऽपहृतं मृतं पुत्रमेकं पुनरान- येति तमादिदेश ॥ १॥ हरिपि तथेति तां गिरमुत्तमाङ्गेन प्रगृह्य पयोनिधि प्रविश्य प्राज- लिना तेन सन्दर्शितं गुरुसुतापहारिणं तिमिरूपिणं पञ्चजनाभिधेयं दैत्यं निहत्य तस्मिन्नलक्षितान्वेषिततयेव सम्प्राप्तदरो वैवस्वतं विनित्य तेन पञ्च- जनविनिमयेनेव कथंचित्प्रत्यर्पितमात्मशक्त्या प्राप्त निजप्राक्तनतनुवयोरूप- वैभवं गुरुतनूभवमब्धिलब्धैरनध्यरत्नैस्सह गुरवे समर्प्य सत्यप्रतिज्ञोऽभूत् ॥२॥ शस्त्रास्त्रतोमरगदापरिघादियुद्धे- प्वत्यद्भुतावसदृशावतुलप्रकाशौ। भूयोऽप्युपेत्य मधुरां यदुवीरमुख्यौ तत्रोग्रसेनसविधे सुखमूषतुस्तौ ॥ २॥ अथ कदाचिजरासन्धः कंसपत्नीभ्यामस्तिप्रास्तिनाम्नीम्या माकर्णि- तकंसनिधनोप्रसेनराज्यप्राप्त्युदन्तः अन्तकइव रोषाग्निना संज्वलन्निनप्रता-

·चतुर्थी विलासः
पावनत पैस्सह रथचरणसमुद्भूतरजःपटलभिषेण भीत्या विधिसदनं प्रति
प्रस्थिता पृथ्वी निवार्य प्रतिनिवर्तयतुमिवोद्गतर्ध्वजनिवहैः हेलितवलितादि-
स्वैरपि रोदोन्तरन्सिोधिन्या वरूथिन्या मधुरामुपरुरोध ॥ ३ ॥
ततस्तत्क्षणमेव रणायात्तप्रहरणैर्यादवगणैः प्रत्युद्गतेषु प्रत्यर्थिसैनि-
केषु रामकृष्णावपि कालप्राप्तमतिथिमिव ते जरासन्धमनुसन्धाय विपुलमपि
तहलं प्रविश्य भृशमयुद्धयताम् ॥ ४ ॥
तयुद्धमभवद् घोर वृष्णिमागधसेनयोः ।
चतुर्दश दश त्रीणि दिनान्यनुपमं समम् ॥ ३॥
तदाऽन्तरिक्षादवतेरुरुया
दिव्यायुधानि त्रिदशार्चितानि ।
रणे हृषीकेशकरप्रदत्त-
क्षोणीशमांसेप्विव सस्गृहाणि ॥ ४॥
हलं संवर्तकं नाम तत्राहवकुतूहली ।
सौनन्दं नाम मुसलमपि लेभे बलो बली ॥ ५ ॥
शाडू नाम धनुः श्रेष्ठं नाम्ना कौमोदकी गदाम् ।
तहुयं चाद्वयं भेजे नैजमेव बलानुनः ॥ २ ॥
तदनु ताभ्यामात्तायुधाभ्यां निर्दयमद्यमानान् रणभुवि स्थातुमक्ष-
तया दिशिदिशि पलायमानान् पार्थिवपुङ्गवान्प्रतिनिवर्त्य तैस्सह जरासन्धो
धाराधर इव धरेन्द्रमतुलशरधाराभिस्तार्क्ष्यध्वजस्थं कृष्णमभिगम्य तद्वाणना-
लैस्सुभृशमभ्यर्दितोऽभूत् ॥ ५ ॥

·श्री हरिवंशचम्वा
अथ तसेनान्या चित्रनेत्र सह गोविन्तस्य कैशिकेन सह रल-
भद्रस्य तदितरैर्जरासन्धयोधै यह वृष्णी च महारणे प्रवृत्ते लब्धाज्ञो
जरासन्धोऽप्यच्युताग्रजमुपेत्य निजशस्त्रास्त्रबैशारद्यमपि दर्शयन् तदस्त्रनिहता-
श्वसूतं स्यन्दनमपहाय गदापाणिरवनाववतस्थे ॥ ६ ॥
तदनु बलदेवोऽपि प्रगृहीतगदस्तेन सह सुचिरं नियुष्य निध्यायतामेव
निखिलदेवपिसवानां सन्दर्शित निजशौर्यचातुर्थेऽपि स्वस्मिन्नपराजिते तस्मि-
ज्ञातमनोगदः स्वगदां निरस्य विद्विषामागुस्समापनकुशलं मुसलमग्रहीत् ॥७॥
अथात्तमुसले बले निखिलभृभुजां शृण्वता-
मभूद्गगनवागियं धनगभीरगर्जीपमा।
नरासुतकृते श्रीरलमसौ न वध्यस्त्वया
यदस्य विहितोऽपरः प्रबलमृत्युस्वीतले ॥ ७ ॥
तदनु मागधोऽप्यासन्नमृत्युश्रवणाद्विमना भूत्वा पराजितराजन्यराज-
भिम्मह स्वयमपराजित इव रणादपक्रान्तोऽभृत् ॥ ८ ॥
वृष्णिवीरास्ततो
हृष्टाः देवा गगनसङ्गताः ।
खच्युतायुधपूगाश्च स्वंन्य स्थानमुपागताः ॥ ८ ॥
एवं मुहुर्मुहुरात्मदुहितयुगलवैधव्यदशासंस्मरणसञ्जातमन्युना मगधे-
धरण सप्तदशकृत्वः सम्प्राप्तसमरेषु वृष्णिवीरेषु पुनरप्यष्टादशसमरोद्यो-
मिनं तमवगम्य मात्रयत्सु विकर्द्धर्नाम यादवः विदितात्मनो व्यासादवगत-
निजकुलसमुद्भवम्सविनयमुग्रसेनस्य शृण्वत एव गोवर्धनधरमिदमकथयत् ॥
इक्ष्वाकृ सम्भवो धीमान् हर्यश्वो नाम पार्थिवः ।
श्रात्रा निरस्तो ज्येन त्यक्त्वाऽयोध्यां जनं ययौ ॥९॥

·चतुर्थी विलासः
•
तं बु पुवा समानीतं मधुमत्या म्वयं मधुः ।
सम्मान्य तम्मै स्वं राज्यं दत्वाऽगाना कम १ .
हर्मभस्य सुनो जझे यदुर्नाम महायशाः ।
राज्यं शशास धर्मण वित्रा दतं स वै चिरम् ॥ ११॥
स एकदा सागराम्भसि वधूजनम् सह सलिलक्रीडा वितन्वानो
धूम्र-
वर्णनाम्ना पन्नगराजेन स्वनगरमानीय तत्र देवदानवमहर्षिपन्नगानां समुद्भदो-
ऽस्मिन्वंशे तव भवितेत्युन्या स्वम्य यौवनावस्य भगिन्यामुत्पन्नाः पञ्च
कन्या अपि प्रतीच्छ, यासु वरपुत्राः पञ्च प्रजायन्त इति सम्प्रार्यमान
भैमकुक्कुरभोजाम्धकयादवदशाहणिभेदेन सप्तधा ख्याता भवद्वेश्या भवि-
प्यन्तीति वरैम्सह तत्प्रदत्तास्ताः पञ्च कन्या अपि प्राजापत्यविधिना परिगृह्म
सपश्चतारश्चन्द्र इव सागरान्नित्य निजपुरमासादितवान् ॥ १० ॥
मुचकुन्दः पद्मवर्णा माधवस्मारपस्तथा ।
हरितश्चेति पञ्चासन् तासु शूरा यदोम्सुताः ॥ १२ ॥
तत्र मुचुकुन्दो नाम राजर्षिनर्मदातीरे गाहिष्मतीपुरी, तत्स िव
विन्ध्यर्भवतोः पादे पुरिकां नाम पुरीं च, पद्मवर्णस्सयपृष्ठे वेगातीरे पद्मावत
नाम्ना जनपदेन सह करवीरपुरं, सारसश्च दनवामिनाम्ना जनपदेन सह
कौञ्चपुरं, एवं पुत्रत्रयेऽपि निजाज्ञया दक्षिणस्यां दिशि पुरचतुष्टयं निर्माय
पालयति, हरितेऽपि हरिति पश्चिमायां मत्स्यमांसभोजिभि शैः परिकल्पितेन
मौक्तिकप्रवालादिरत्नराशिनिवहेन दीप्यमानमब्ध्यन्तरद्वीपमधिवसति सति
पारपि क्रमेण स्थराज्यं माधवे निवेश्य स्वर्गतोऽभूत् ॥ ११ ॥

·श्री हरिवंशचम्बो माधवात्सात्वतो जज्ञे तस्माद्भीमोऽन्धकस्ततः । य इमां लवणन्नेन निर्मितां बुभुजे पुरीम् ॥ १३ ॥ अन्धकारोवतस्तस्मादृक्षो जज्ञेऽद्रिमूर्धनि । रैवतश्च ततस्सोदिस्तदा रैवतकोऽभवत् ॥ १४ ॥ खतस्वात्मजो राजा विश्वगर्भो महायशाः । तस्य भार्यासु तिसृषु चत्वारो जज्ञिरे सुताः ॥ १५ ॥ तैरेव वसु-बभ्र-सुषेण-समाक्षनामभिः यादववंशोऽयं प्रवर्धितः; तत्र सुर्वसुदेव भवत्पितरं पाण्डोर्महिषीं कुन्ती चेदिराजस्य दमघोषस्य पत्नी सुप्रभां च जनयामास ॥ १२ ॥ इति मुवि चिरवृद्धा यादवा माधवाद्य प्रबलरिपुविरोधाद्राष्ट्रनाशं स्वनाशम् । हृदि बत कलयन्तश्चिन्तयन्न्यल्पसैन्याः त्वमसि गतिरमीषां त्वन्मनीषाशिषां नः ॥ १६ ॥ इति विकटुंणा गदितं स्वजनकेन वसुदेनानुमोदित सम्मतमिदमखि- लयादवानां निशम्य देशकालानुकूलमिदं राजधर्मोचितं भवद्भिर्विचिन्तित- मिति प्रत्युदीर्य साग्रजो गदाग्रजः सपदि मधुरां परित्यज्य निजचरणसंचर- रणेन दक्षिणापथमहीं धन्यां वितन्वन् सह्यपृष्ठमुपगम्य तत्र करवीरपुरपरि- सरे वेणातटवटमूले तदैवागत्योपविष्ट जटामकुटमण्डितं भार्गवमुनि विलोक्य तद्धोमधेनुपयःपानप्रशमिताध्वश्रम: निशमितनिजवृत्तान्तेन तेन सह तर्शि- वेन पथा निर्गत्य यज्ञगिरावेकां निशां नीत्वा निकषोपलमूषितां खटाङ्ग निम्नगा

·(७)
चतुर्थो विलासः
४९
..
तीर्थ्यो तपोधनजनसन्दर्शनेन दृशौ सार्थयन् क्रौञ्चपुरवासिनं स्ववंशजं महा-
कपिनामानं राजानमनवेक्ष्यैव तत्र गमितैकनिशः तटवनभृङ्गीसङ्गीतसारायित-
विपुलनिझरं अजातदावसंचारं अविदितवज्रप्रहारं सुरदम्पतिविहारोचिताना
निजमणिशिखराणां रश्मिभिर्दिशो दश विद्योतयन्तं वनगजगनिस्संजातस्वा-
श्रयतरुशाखाग्रक्षोभमुत्पततां पतत्रिणां कलकलैस्स्वागमनमभिनन्य साभिनय-
मात्मानमाह्वयन्तमिव स्थितमुच्छ्रायेण मन्दरगिरिश्रियमद्वहन्तं गोमन्तं नाम:
सानुमन्तमासाद्य तच्छिखरवरं खगैरपि दुरारोहमारुरोह ॥ १३ ॥
भविष्यति निजायुधध्वजसमागमोऽत्र द्रुतं
जयिष्यसि रिपून रणे. सबल एव तं त्वामियम् ।
प्रतीक्षत इहाऽऽश्रुतं प्रति धरैकवेणीधरा
स्मरेति. हरिमीरयन् झडिति जामदग्न्यो ययौ ॥ १७ ॥
अथ तौ चेरतुस्तत्र शिखरे मधुरश्रियो ।
बलकृष्णेन्दुजीमूतौ जगदानन्दवर्धनौ ॥ १८ ॥
तत्र बलभद्रस्त्वेकदा गदाग्रजमपहाय स्वयमेकाकी संचरन् कमपि
कदम्बतरुमासाद्य तृप्णया तत्कोटरसम्भवां. कादम्बरी नाम मदिरामासेव्य
लन्मदारुणितलोचनः तत्समयसमुपस्थिताभिः वारुणी-श्री-कान्तिसंहाभिस्त्रिस-
भिस्समर्पितनिजलगम्बराभरणः पूर्णेन्दुरिव विरराज ॥ १४ ॥
कृप्योऽपि क्षीरसागरद्वीपवासिना स्वनैव पुरा सन्धारितं सुप्त इव
स्थिते स्वस्मिन् शकरूपेण बलिनाऽपहृतं तद्विज्ञाय युधि बलिं निर्जित्य गरुत्म-
ताऽऽनीय स्वशिरसि विमुक्तं निजमकुट मासाद्य मेरुशृङ्गोपचितमहेन्द्रनीलशैल-
श्रियमावभार ॥१९॥

·श्री हरिवंशचम्प्वां अथ जरासन्धोऽपि निजयशःपराजितराजहंसमण्डलीभिरिव राज- मण्डलीसमृद्धृतसितातपत्रश्रेणीभिरुपशोभमानः बलकृष्णजिवांसया मधुरामु- पेत्य तौ तामपहाय गोमन्तशिखरमाश्रिताविति देवर्षिगिरा निश्चित्य ततः प्रतिनिवर्तमानः संवर्तसमयसमुज्जम्भनाणमहार्णवमनुकुर्वता बलेन तं गोमन्त- गिरिं परिवार्य गोसमं कर्तुकामः चेदीशवचसा शुष्कतृकाष्ठसंवेष्टितमम धाराधरमिव रविस्वतेजसा जातवेदसा प्रदग्धुमारभत ॥ १६ ॥ दह्यमानेऽपि शैलेन्द्रे नीरुजावेव चेस्तुः । दसितावग्निदत्ताभ्यां कवचाभ्यां यदृढ़हौ ॥ १७ ॥ अथ तौ चटचटपटपटध्वानभिद्यमानधातुनिवहस्यन्दमानमणिनिकरस्य दीप्यमानतरुलतागुल्मश्रेणीसमुल्लसज्ज्वालावलीसमुन्मिपदङ्गारकणखद्योतगणवि- द्योतमानधूमान्धकारकवलिताम्वरस्य ज्वालान्तरनिरुद्धसिंहशार्दूलादिविविधम- गनिकरदीनाक्रन्दरवमुखरगुहान्तरस्य तटवननिजनीडद्रुमसम्प्लक्शोकातिरकवि- स्वरविद्रवत्खगनिकरनिरन्तरदिगन्तरस्य दह्यमानस्य स्वाश्रयगिरः दुरवस्थामु- द्वीक्ष्य तस्य दयमानमानसौ निजचरणतलनिप्पीडनन शिवरनिस्सृतैनिझ- रौधैरसंशान्तानलं तमचलमातन्वानौ यन्त्रोन्मुक्तमहोपलाविव तद्विगरिशिखरा- प्रतप्ततगिरिमूलसम्भूतसन्तापासहिष्णुतया सुदूरमपसारित तस्मिन् रिसै- न्यसागरे तदन्तरचरजतुरङ्गयादोङ्गनिप्पेषणाय निप्पेततुः ॥ १७ ॥ ततस्ताभ्यां स्मृतमात्रसमुपनतहलमुसलमुदर्शनगदाद्यायुधसमुल्लसद्भुज- युगलाभ्यामनिलानलाभ्यामिव हलचक्रतेजसा दह्यमाने चतुरङ्गसैन्येऽमृङनदी- तटवटितगजतुरङ्गनरमासैः कङ्कगृध्रादीनां महोत्सवे प्रवृत्ते प्रध्वस्तबलप्रहरणा- श्वसूतस्यन्दनतया रणमुत्सृज्य मरणभयात्पलायनोन्मुखान् पार्थिवप्रमुखान् प्रशंसावचनैः कथमपि प्रतिनिवर्त्य तैस्सह समरतलमलङ्कुर्वाणो मगधेधरः ·चतुर्थो विलासः सुत्राम्णा वृत्रइव मुसलेग युधि दरदं निहत्य गर्जता बलेन सह गदासमरसंप्र- वृत्तः स्स्वपमरवैचित्र्येण चित्रीकृताम्बरचरसिद्धचारणगन्धर्वविद्याधरादिविबुध- निकरस्तस्मिन् वले गदां निरस्य गृहीतमुसले तव न वध्योऽयमचिरेणापरेण मृत्युमधिगच्छतीति दिवि प्रवृत्तामशरीरवाणी पुनरपि निशम्य शङ्कितहृदय- तया गदयैव हलिना पराजितः समराङ्गणादपक्रान्तोऽभूत् ॥ १८ ॥ अन्येऽपि नृपतयः शङ्खचक्रगदाधारिणा हरिणा नियुध्य विद्राविताः व्याघ्राघ्राता मृगवाता इत्र भीता एव दुद्रुवुः ॥ १९ ॥ अथ युधि विजितारेवीक्ष्य शौर्य मुरारेः द्रुतममुमुपयातश्चेदिराजोऽतिधीमान् । मगधपतिमपास्य प्रातरप्यन्धकूपं त्यति न किमनन्धः सेवते किं न भानुम् ॥ २०॥ अथ हरिरपि तेन पितृप्वसुर्भत्रा सन्नह्य समुपनीतं रथयुगलमास्थाय सबलस्सवलेन तेन सह सृगालवासुदेवं द्रष्टुकामः पथि नीतनिशात्रयः कर वीरपुरमुपससार ॥२०॥ अथ करवीरेश्वरोऽपि यदुवीरमवज्ञाय स्वसेनया निरुध्य स्वबलमुच्चैः प्रशंसमानो वासुदेवद्वयमसहमानः तेन सह द्वन्द्वयुद्धमुपगम्य स्वहृदयप्रविष्ट तच्चक्रधारासमर्पितासुः भूम्यां पपात ॥ २१ ॥ हते तस्मिन् रुदन्तीनां कुररीणा मिव स्वनैः । तदन्तःपुरनारीणां रोदोन्तरमरुध्यत ॥ २१ ॥ तदनु केशवोऽपि तदनमहिप्या विदुप्या सुशीलवत्या पद्मावत्या सपदि निजपादमूलसमर्पितं वालं शक्रदेवनामानं तत्पुत्रमेव तद्राज्येऽभिषिच्य तदह- ख निर्गतः पथि पञ्चरात्रोषितः प्रोषितस्वागमनतोपितेन उग्रसेनेन प्रेषितैः ·६ श्री हरिवंशचम्प्वां यादवगणैरभ्युद्गतः स्वविजयोत्सवमधुरां मधुरां प्रविश्य तत्पुरपुरन्ध्रीकटाक्ष- संसर्गद्विगुणितदेहरुचिः निजभवनमभनत ॥ २२ ॥ शक्रदेवः स्वपितुः प्रेत्य गतस्य पश्चिमसंस्कारं निवर्त्य स्वराज्यमनुबभूव ॥ चेदिपतिर्दमघोषोऽपि दामोदरेण सहाध्वन्येकरात्रोषित एव प्रतिनिवृ- तोऽभूत् ॥ २४ ॥ रामाच्युतौ तु मधुरामुपगम्य रम्या राज्ञा विरेजतुरलं जगतस्सुखाय । कीटोद्भवस्य गुरुणा किरणाभिपूर्णी खे रेवतीमुपगताविव चन्द्रसूर्यौ ॥२१ ।। अथैकदा बलभद्रः पुरान्निर्गत्य वन्यवेषेण व्रजमुपगतस्स्वागमनसमेधि- तानन्दैः गोपवृन्दैः सादरमभ्यर्चितस्तैस्सह बृन्दावनभुचि पानवशतया वशा- वल्लभइव संचरन्नदूरवर्तिनी यमुना मदारुणितचक्षुषोतीक्ष्य तत्सलिलावगाहन- कुतुहलेनाह्वयन्ननागतां तामतिरुषा बलेन सम्प्रकर्षन् स्वसविधमागतां वेपथुम- ती रुदन्ती सतीरूपमुपगृह्य शरणमुपगतवती तां विसृज्य तस्या वेणीमिव स्व- नामाङ्कितां वेणीमेकां तत्र निर्माय निखिलभूतैरप्यभिष्टुतबलस्ततः पुनरपि पुरीमाजगाम ॥२५॥ सदनमुपगतोऽसौ स्वानुजेनैव दृष्टः सपदि तदुपनीते स्वासने संनिविष्टः । तदनु कुशलमस्मै सर्वमाख्याय तुष्टः तृणजलवनगोषु स्वेषु गोपेषु पृष्टः ॥ २२ ॥ इति हरिवंशचम्पौ चतुर्थो विलासः * समान: *- ·अथ पंचमो विलासः॥ -:08 ततो हरिीष्मकराजपुत्री- स्वयंवर श्रोत्रमुपागते द्राक् । उपागतः कुण्डिनपत्तन स रथेन युक्तो यदुभिस्समस्तैः ॥ १ ॥ स्मृतोपयातेन गरुत्मता युतः स कैशिकेनादरपूर्वमर्चितः । पुरी प्रविश्याद्भुतमन्दिर विशन् उवास तत्र स्वगिरौ यथेश्वरः ॥२॥ हरि समीक्ष्यागतमद्भुताकृति सवैनतेयं निजयादवैयुतम् । जरासुतादिक्षितिपालमण्डली व्यचिन्तयत्तत्र सभागता परम् ॥ ३ ॥ अयं तु साक्षाद्ध िररेव नापरः पुरा सुरारीनिह चावधीद्धली। कथं खगेशोऽन्यवशः स्वयंवरः कथं भवेद्वेति जरासुतोऽवदत् ॥ ४ ॥ विचार्य गोमन्तगिरौ गरुत्मता विनाऽपि युद्ध नृहरेस्तदद्भुतम् ।

·श्री हरिवंशचम्प्वां सुनीथ आह स्मृतताक्ष्यविक्रमो जरासुतोक्तं न मृषेति बुद्धिमान् ॥ ५ ॥ जनार्दने दोपलवं न लक्षये विनाऽम्नदाह्वानमसौ न युध्यति । कलिस्ततो यत्र वयं समानितः प्रसीदतीत्याह । दन्तवक्रकः ॥ ६ ॥ अयं च विष्णुर्दितिमा वयं च नो भयं च तस्मादिति सिद्धमेव हि । वृतस्य कन्याऽत्र तु गुद्धचिन्तना वृथति साल्वोऽवदाहबोद्धतः ॥ ७ ॥ इति ब्रुवाणेषु नृपेषु भी मको निरुत्तरोऽन्तर्मनसो व्यचिन्तयत् । सुतस्य दौरात्म्यमतीव रुविपणो हरेश्च सामर्थ्यमपि स्मरन् परम् ॥ ८ ॥ ततो विनिश्चित्य हरेः प्रसादनं स रुक्मिरक्षाविषये सुसाधनम् । समेत्य तं वाचमिमामदीनव- कथन साकं निशि कैशिकोत्रवीत् ॥ ९ ॥ धन्यौ स्म देव भवता गृहमागतेन पूज्योअसि पात्रमसि राज्यमिदं भन त्वाम् ।

·पंचमो विलासः
५५
आवामुपेन्द्र इति शककराभिषिक्त
राजेन्द्र इत्यपि सदस्यभिषक्तुकामौ ॥ १०४
अस्मत्प्रदतां भज राज्यलक्ष्मी
श्वो मागधाक्षेपटवित्रमेतत् ।
एवं न चेदासनसङ्कट ने
सर्वज्ञ राज्ञां हि भवेत् समाजे ॥ ११ ॥
इति विज्ञाप्य तं कृष्णं प्रदृष्टेनान्तरात्मना ।
निशां नीत्वाऽगमत्प्रातः पूर्ण नृपसभं नृपः ॥ १२ ॥
तत्र सिंहासनारूढान नृपान् वीक्ष्य स भीष्मकः ।
स्वासनं दातुकामोऽस्मि कृष्णायेत्यब्रवीद्वचः ॥ १३ ॥
ततस्तत्क्षणमेव क्षणप्रभाभासुरविचित्रतरत्नखचितकनकमयनूनसिंहा-
सनमेकं सलेख कैशिकस्य पुरतो निधाय चित्राङ्गदो नाम पुरुहूतदूतः स्वय-
मदृश्य एव पुन:पुनः पाकशासनशासनमिदनचैाजहार ॥ १ ॥
देव विदर्भाधिपते! कृतमनुजावतारस्व हरेरस्मत्पतेरासनमन्यासितं
दातुमनुचितमिति विश्वकर्मनिर्मितमिदमाम बासवन सम्प्रेषितमस्मिन् सन्नि-
विष्ट विष्टरश्रवसं वैश्रवणसम्प्रेषितैः निध्यंशाम्भवैः काञ्चनरत्नपणैरपीभिरष्ट-
भिः कलशैरपि राजेन्द्रपदेऽखिलराजमण्डलीपरिवृतः सुजेन शीध्रमा 'पिश्चात
समागतेषु यः कोपि न कुरतेऽम्य शासनं स तस्य वध्य एव भविष्यति ।
भोभो भूपतयः ! त्रिभुवनपतेरिन्द्रस्य शासनमिई राजेन्द्राभिषेचनाधिकार-
वर्तिभिभवद्भिरवश्यानुष्ठेयमिह रक्षे तु जरासन्धसुनीथरुक्मिसाल्वाश्चत्वारः
शून्यहेतोस्तिष्ठन्तु तदितरे सर्व एव ऋथकै शिराच्यां सह सभां गत्वा यथोक्त-
मच्युतमभिषिञ्चतेति ॥ २॥

·श्री हरिवंशचम्प्वां
श्रुत्वाऽभ्रजनितां वाचं घनग|पमामिमाम् ।
विमनस्कैर्वितेजस्कैर्दिनदीपायित नृपैः ॥ १४ ॥
तस्मिन् दूते गते भूपाः भीष्मकेनैव सान्विताः ।
मागधेनाप्यनुज्ञाता रङ्गादुत्तस्थुरञ्जसा ॥ १५ ॥
अथ सर्वेऽपि नृपतयः शनशापभयात्सबला एव निर्गत्य कथकैशिको
पुरोधाय पुरं प्रविष्टाः तत्र समुच्छ्रितपताकाध्वजमालिनी दिव्यनग्दामशा-
लिनी विचित्रतरविमानयानावलीपरिवृतां सिद्धनारणगन्धर्वविद्याधरमहर्षिगण-
संसेविता मप्सरोगणनर्तनानुकूलविविधतुरवरवादित्रघोषा मच्युतसेवासमेधि-
तामितनयनसम्प्रेक्षणीयतेजोविशेषां स्थानहेतोर्मुवमुपगतां नरदेवभवनपुरतः
स्थितां शुभां देवसभां प्रविश्य विस्मयाविष्टहृदया बभूवुः ॥ ३ ॥
तदनु विमानवरमारुह्य दिक्पालैर-सह वियत्तलमलङ्कुर्वाणे गीर्वाणपस्ि
बृढे सभातलमुपाशितं सर्वमङ्गलापूजितं परममङ्गलविग्रहं यदूद्वहं नवरत्नखचित-
दिव्यसिंहासनारूढं महेन्द्रोपलमिव मेरुशृङ्गाग्रसंरूटमम्बुदग्गैस्सलिलैरिवाम्बर-
चरैस्सहकारदलसहकारिभिः कलशैः काञ्चनमणिकुसुमगन्धचूर्णादिभिः सतू-
यस्तवरवमभिषिच्यमानमासेव्य तद्वितीर्णवस्त्राभरणमामलङ्कृतविग्रहाः तत्कृत-
विग्रहस्मरणशङ्कितमतयो नृपतयस्त पत्युर्दिवस्पतरपि हरेः पुरतो परिक
ग्रहाः सङ्कुचितविग्रहा एव तदृगन्तपरिदर्शितेषु स्वोचितासनेषु यथानियोग
सन्निविष्टा
अथ हरिमिदमूचे भीष्मको भीतभीतः
प्रणतशरणद त्वां प्रार्थयेऽहं प्रप्तीद ।
तयि कलुषमनन्ते मयंभावन पूर्व
नरपतिभिरमीभिर्यत्कृतं तत्क्षमस्व ॥ १६ ॥
बभूवुः ॥ ४॥

·(८)
पंचमो विलासः
एतदाकर्ण्य प्रहसितवदनः पुण्डरीकनयनः क्षत्रधर्मोचितमेव भवद्भिः
कृतं तन्न कलुषमिति स्वहृदयनैर्मल्यमावेदयन्निखिलमपि नृपमण्डलं समाधा-
स्य कैशिकमुखमालोकयामास ॥५॥
सोऽपि स्वतनयदुनयेन सुतास्वयंवरारम्भ इति स्वदोषमपि निरूप्य
समानिधिं तमजं क्षमापयामास ॥ ६ ॥
अथ हरिरपि शृण्वतामेव सकलभूभृतां विदर्भाधिपतिमिदमवादीत् ।।
स्वयमतिमृदुगात्री सैव दुग्धाब्धिपुत्री
द्रुहिणवचनकर्वी तेऽद्य पुत्री बभूव ।
न हि नृपतिवरैषा मानुषी सत्यमेनां
भुवि वरमनुरुपं प्रेक्ष्य तस्मै प्रयच्छ ॥ १७ ॥
नृपवर दश पूर्वा राज्यदानेन मा
तव दिवमुपयाता: सांप्रतं
ह्युत्तराश्च ।
दश दिशि दिशि कीर्ति प्राप्य यास्यन्ति सर्वे
चिरमिह कृतराज्यः प्राप्स्यसे त्वं च धन्यः ॥ १८ ॥
इह वस पुरमेतत्पालयन् भूपते त्वं
ह्यहमपि मधुरां तां यादवैर्यामि वस्तुम् ।
तव सततममीषु प्रेमपात्रेषु पूर्णा
पितुरिव निनपुत्रेष्वच्युता प्रीतिरस्तु ॥ १९ ॥
इत्युक्त्वा नृहरिनै विश्वरूपं च दर्शयम् ।
तेन सम्पूजितो भक्त्या ताक्ष्येण सहितो ययौ ॥ २०॥

·श्रा हरिवंशचम्प्यां
अथ कृष्णसम्मानिता अपि नृपाः सुदूर तमगमनुप्रय प्रतिनिवृत्ताः
पुनरपि रङ्गं प्रविश्य कैशिकनानुज्ञाताः विज्ञानकार्यास्तन्नगराद्यथायथं
निर्ययुः ॥ ८॥
तत्र जरासन्धादयः केचन कैशिकस्यान्तर मित्रायमगन्तुकामाम्सन्नेि
विष्टास्तेन भीष्मकेण निजतनयदुनयेनैवं प्रवृत्तमिा । बहुशः क्षमापिता बभूवुः।।
तदा सौभपतिस्साल्योऽपि शौरिशौर्यमवार्य संस्कृत्य सुनचेष्टानुशोचि
नं विदर्भाधिपतिमिदमवादीत् ॥ १० ॥
राजन्नलं खेदेन ; रुग्मिणोऽस्य भुजवीर्य निखिले: केशवान्यैर्गनवा-
यम् ; असौ भार्गवास्त्रतजसा दुर्जयाऽपि सकलशा वित्तया वासुदेवं विबुध -
पतिं विदित्वैव तं न योधयति ॥ ११ ॥
तथाऽपि-
अस्ति प्रतपसो गादिगोप्या स्वप्रादज ।
स कालयवनो नाम कृष्गजंताऽपि भूले ॥ २१ ।।
स खळु माधुराणामवध्यस्सद्योऽस्माभिर्दूत खेन सम्प्रेरितो यदि मधु-
रामुपैतितरा मधुसूदनं विजेप्यतीति ॥ १२ ॥
एतदाकर्ण्य मगधेश्वरस्स्वशौर्यग्लानिशङ्कया सङ्कुचितमना अपि सुनी-
अप्रतिभिः सम्बोधितस्सौभपतिमेव कालयवनप्रेरणतय सम्प्रेषयन्निमनगर-
माससाद ॥१३॥
शान्ते स्वयंवरे रुग्मी चिन्तामाप सकैशिकः ।
कान्तो मे कृष्ण इत्येव मुदमेवाप रुक्मिणी ॥ २२॥

·पंचमो विकास
५९
ततस्सौभपतिरपि तदैवान्तरिक्षपर्थन यवनपुरीमुपेत्य कालयवनेन बहु-
शस्सम्मानितस्सकलनुपमण्डलीपरिवृतस्य मागधस्य गिरमसहायशूरयोर्बल-
कृष्णयोहलमु लगदाचक्रतजमा दुर्विषहं दोर्वीर्यं च निवेद्य विग्रहेण तन्नि-
ग्रहशक्तिर्भवती भवजनकतपःपरितोपितभवप्रदत्तमाधुरावध्यत्ववरादस्तीत्यपि
प्रस्तुवन् तस्मिन् तथैवेति भागधगिरं शिरसा प्रगृह्य महता सैन्येन मधुरां
प्रति प्रस्थिते तासस्वरमाजगाम ॥ १४ ॥
अथ वैनोयोऽपि विदर्भनगरागोजपतिपुरं व्रजतो हरेरनुज्ञामध्वन्येव
सम्प्राप्य पश्चिमाश्चितटगतरैवतकादिमुपगम्य राजेन्द्रनिवासयोग्यराजधानी
निर्माणोचितभुत्रोऽषणाय निर्गतोऽभूत् ॥ १५ ॥
ततो हरिरपि स्वस्य राजेन्द्रपदाभिषेकं निशम्य निस्तुलानन्दजलधिम-
ग्नेनोग्रसेनन महावै गवेनाभ्युदतः सुरनगरीमिव सुधर्मोपेतां सुकविगिरमिव
नानालङ्कारमधुरां म रां प्रविश्य सुरनरवरैः स्तूयमानगुणवैभवस्सुमेरुशिखरमिव
समुन्नतं नरदेवभवनगिव समलङ्कृतं वसुदेवभवनमभजत ॥ १६ ॥
तत्र पित्रोः 'दद्वन्द्वे नत्वाऽऽनन्दाश्रुसेचितः ।
रोहिणय । सहितः सुखेन न्यवसद्धरिः ॥ २३ ॥
अथ सुपर्णप्स रागत्य रहसि वासुदेवमेवं व्यजित् ॥ १७ ॥
कुशस्थली नाम शुभस्थली ते
निवामहेतोरपराब्ध्यनूपे।
अदूरसंस्थाअतरवतादिः
लब्धा निवासोऽत्र हरे प्रशस्तः ॥ २४ ॥

·श्री हरिवंशचम्प्वा
एवमाख्याय गतवति गरुडे गरुडध्वजेऽपि तन्निवासाय निजाग्रजेन
विचिन्तयति विदितवृत्तान्तेन भोजपतिना यादवैश्च तदनुगमनमेव निश्चित-
मभूत् ॥१८॥
एतस्मिन्नेव काले तु जरासन्धः स्वसेनया।
मधुसं रोद्धमारेभे यवनोऽपि समाययौ ॥ २५ ॥
हरिस्स्वदूतं विससर्ज तस्मै
कालाहिपूर्ण कलशं प्रदाय ।
पिपीलिकापूर्णममुं विधाय
सम्प्रेषयामास पुनश्च सोऽस्मै ॥२६॥
ततो हरिरपि नारदमुखाद्विदिततद्वरस्तं कालयवनमजय्यं विज्ञाय तत्-
सणमेव सर्वयादवैस्सह मधुरामपहाय ससैन्य एव निर्गतः पश्चिमोदधेरनूप-
देशे स्वेच्छयैव विनिर्मितां द्वारवतीं नाम पुरीमाससाद ॥ १९॥
तत्र रैवतकशैलसमीपे
सागरोदरसमीरसनाथे।
स्थानमापुरकुतोभयमेते
यादवा भुवि यथा दिवि देवाः ॥ २७ ॥
अथ मधुसूदनः पुनरपि मधुरामासाद्य तत इतस्सञ्चरन् कालयवन-
क्पथमागतः प्रभीत इव पुरान्निर्गत्य फ्लायमानो निक्षुणा तेन सुदूरमनुगम्य-
मामो योगवशात्तत्करमनुपमत एव कामपि गिरिगुहामाविवेश ॥२०॥
यत्र दैवासुरे युद्धे कृतकर्मा महाबलः ।
मुचुकुन्दो वरादैन्द्रादशेत चिरनिद्रितः ॥ २८ ॥

·पंचमो विलासः स्वोत्तरीयेण तं सम्यगाच्छाद्य भगवान् हरिः । शिरोदेशे विलिल्येऽस्य तद्नुहायां गुहाायः ॥ २९ ॥ तदनु यवनेश्वरोऽपि तां गुहामनुविशन् मान्धातृतनयं तं मुचुकुन्दं मु- कुन्दबुद्धया स्वाङ्क्तिलेन सङ्घट्टयन् प्रबुद्धम्य तस्य नयनसमुल्लसद्रोपशोचि- केशरोचिषा शलभ इन निर्दग्धस्सहसा भस्मसादभूत् ॥ २१ ॥ तदनु मुचुकुन्दोऽपि कथितनिजवंशेन वासुदेवेन विहितसल्लापो विदि- तयुगद्वयातिक्रमकलिसंक्रमस्तेन सह गुहां विमृज्य बहिर्निगतस्स्वराष्ट्रमन्यवशं निशम्य निशाम्य च निखिलां महीं हूस्वमनुर्नसंसवितां तत्र वीतस्य॒हः तम- जमामन्त्र्य प्रालेयगिरिमुपेत्य तपसि स्थितस्ततश्चिरण दिवमास्थितोऽभूत् ।। अथ मधुसूदनः पुनमधुरामुपेत्य तां यवनवाहिनीं मृतनाथां सर्वो स्वर्वाहिनीं भगीरथ इव संगृह्य द्वारकामाससाद ॥ २३ ॥ ततस्स्मृतिमात्रसन्निहितेन विश्वकर्मणा सागरोदरदेशे निजभवननिवेशेन विस्तारितां निजयोगेन शङ्खनाम्नाा निधीन्द्रेण प्रतिसदनं प्रवर्षितमहाधनां मारुतेन च सपदि समानीतसुधर्माख्यसुरसभामपहसितामरावतीं तां द्वारावती यादवैस्सह समलङ्कुर्वाणेन हरिणा यथा मधुरायामुग्रसेनादिका एव नृपादिप- देषु निवेशिता बभूवुः ॥ २४ ॥ अथानुजानुमत्यैव रेवतस्यात्मजां बलः । उपयेमे विधानेन रेवती गुणपार्वतीम् ॥ ३० ॥ ततः पुनरपि जरासन्धप्रभृतिषु नृपतिः रुक्मिणीस्वयंवरार्थ विदर्भन- गरमागतेषु निजसुतां तां चेदिनुपालबालख्य शिशुपालस्य दातृकामे च भी- ·६२ श्री हरिवंशचम्वा - मके हरिस्स्वयमपि स्वपितृप्वसुः प्रियार्थमिव बलेन सह सयादवबलस्तन्नगर- मासाद्य बहिनिविष्टो निजजनककारितसकलकौतुकमङ्गलामादृतसर्वमङ्गलां शि- विक्कामाख्य निस्तुलवैभवेन पुराबहिरागत्य शचीमभ्ययं तद्गृहाबहिर्निर्गतामन- ल्पाभरणमणिप्रभाधिकृतमार्ताण्डमण्डलप्रभा वैतानशिविशिवासप्रभां, स्वलाव- ण्यसरिद्वरवेणीमिव सन्धारिताभरणश्रेणी वेणी स्वर्णाम्वररुचिराणिदेशे निज- करेण सन्दधानां रुचिरतरत्रग्विणी रुक्मिणी तां विग्रहवतीं निजविजयलक्ष्मी- मिव समुद्वीक्ष्य विजिताक्ष इव तत्सविधमुपागतस्तया च मूर्तस्वार्चिनशकसती- प्रसाद इव समुद्रीक्ष्यमाणम्सकलजनसमक्षं हाहेलि प्रेक्षेत्रनेत्राणामेव तद्रक्ष- काणां घन इव तटिलतां मृदुतनुलतां तां परिगृह्य श्यामलनिजमुजल- तान्दोलिकया धारयन् तस्या मनोरथभिव स्वरथमपि सम्पूरयन् सपक्षशि- खिनिवहमाहादयन् विपक्षवनरुहपहपमुन्मूलयन् स्वाग्रजे बलदेवे च स्वानुजे गदे च तदितरेषु वृप्प्यन्धकवीरेषु च निहितसमितिभरस्स्वपुरीमाजगाम ॥ ततोऽद्भुततरो रणो विविधशावर्षी महा- नभूलगरासुतप्रमुखयोपानीकयोः । सतूर्यरवमुद्रनस्तिभिरमम्रे यादवैः जितं जितमिति क्षणादिविपदां वचोऽप्युत्थितम् ॥ ३१॥ रुग्मी च रोपपरवशस्तदा भीष्मकस्त्र पुरतः प्रतिज्ञामिमामकरोत् ॥ अहत्वा युधि गोविन्दमनानीय च रुक्मिणीम् । कुण्डिनं न प्रवक्ष्यामि सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ ३२ ॥ इति विरचिताशक्यप्रतिज्ञो वाग्मी रुग्मी सपदि निजवरूथिनीमादाय य रथेन निर्गबरतदितरैर्भीप्मकसुतैः कथंकेशिकमुख्यैरप्यनुगतस्सुदूरमुफ्ाम्य ·पंचमो विलासः रेवान्तिके रोहिणीरमणमिव रुक्मिणीहरणमासाद्य स्वयमेंकाकी तेन मह द्वैर- थयुद्ध प्रवर्तयन् तच्छरशकलिताच सूत-ध्वजायुधतया जडीकृत स्वस्मिन् , घ- नसमूहेष्विव समापतन्सु ससैन्यस्वानुयायियूहेप्दपि तदाशुगपरम्परया तूला- यमानेषु, पुनरपि निजशस्त्रास्त्रनपुण्यं सन्दर्शयन् तदीयशरनिकृत्तशरासनम्व- स्यन्दनात्तत्स्यन्दनोपरि सचर्मामिरवप्लुतोऽन्तरा तन्नाराचनिबहममर्पितहेति- चेतनः तद्रथचरणं शरणमुपगत इव भूमौ निपतनिनभगिनीप्रार्थनष तेनावि- योजितप्राणः प्रयाने तस्मिन् कथमपि लब्धांजो हीनप्रतिज्ञतया कुण्डिन- नगरविमशन् विदर्भेषु भोजकटमित्यन्यत्परं निवेश्य तत्रम्य एवं दक्षिणामा- शामन्वशात् ॥२७॥ अथ बलदेवेन सह वृष्णिवीरेप्वपि जरासन्ध निर्जित्य द्वारकामुपगतेषु , तत्रासीत्सुमुहूर्त एव सुमहान्नित्यावियुक्तात्मनोः ब्रह्माद्यैरमरैर्महर्षिनिकरैस्सेव्यो विवाहोत्सवः । सौन्दर्यामृतसेवने पथि मिथः संसक्तनेत्रान्तयोः भैप्मी केशवयोद्विषां च सुहृदां खेदाय मोदाय च. ॥२३॥ रेमे तयाऽऽत्मरमणोऽपि सुतान् दशैकां लेभे सुतामपि गृही स हरिमहिप्याम् । कृत्वैवमेव महिषीरपि सप्त चान्या बहीर्वशी भवमहाम्बुनिधौ विजहे ॥ ३४ ॥ इति श्री हरिवंशचम्पौ पञ्चमो विलासः -* समाप्तः *-

·अथ षष्ठो विलासः।।
-:0:-
तदा सत्राजिढादित्यमुपास्य तपसोज्ज्वलं।
मणिं श्यमन्तकं नाम लेभे रविमिवापरम् ॥ १ ॥
अथ सदसि तमन्यवेक्ष्य जात-
स्पृह इव स बभूव पूर्णकामः ।
नृहरिरमुमदान्नृपो न तस्मै
परमिह निदधे च निजेऽनुजे प्रसेने ॥ २ ॥
अथ कदाचित्सोऽयं प्रसेनस्समणिर्विजने वने मृगयां वितन्वन् केन
चित्पश्चास्येन पञ्चतामनायि ॥ १ ॥
अथ सत्राजिता निजानुजवधः शमन्तकमणिहेतोः शौरिणा कृत इति
समुत्पादितं मिथ्यापवादं परिजिहीपुः परमपुरुषोऽयं कतिपययादवैस्सह निज-
पुरान्निर्गत्य वचन कान्तारभुवि गि निहतं प्रसेनं तददूरत एव ऋक्षनिषू-
दित सिंहं च निरीक्ष्य तहक्षपदपव्या वजन्नेव तदर्भकमुपलालयन्त्याः धान्याः
मायागमनमावेदिकया गीतिकया निश्चितां तद्गुहां स्वयमेकल एवं प्रविशन्
ददर्शाग्रतो बन्दीकृतान्धकारनिकरुम्वमिव तनूरुहवृन्दमुद्द्वहन्तं भानुमन्तमिव
खतेजसा ज्वलन्तं जाम्बवन्तम् ॥२॥
युध्वा तेन हरिश्चिर स्थिरतरं शौर्य तदीयं विदन्
स्वीयं चास्य निदर्शयन्नसदृशं वीर्य निजां स्मारयन् ।
रामाख्यां च तनूमजय्यमथ चान्मांनं. परं वेदयन्
भक्त्या तेन समर्पित मणिसुते सङ्गृह्य गेहं ययौ ॥ ३॥

·(९) पष्ठो विलासः 15/04 ६६ ततः प्रागेव तमज गुहाया बहिनि दिनानि प्रतीक्ष्य निराशतया प्रनित्य पुरभुषामता सादनानालोय शोकसभाकुलस्य स्वकुलस्य पूर्णे- न्य न पीने का पाप की अन्तमानन्दजयविमुद्रेलयन्तं सटि समिट तोबा मुदन गिन भगाना गया लज्जया का सत्राजिनालापाचं समापन्निनहित मणिना सह तस्मै प्रदाय निम्नान ।।२।। हरिपि मणि प्रत्याई सत्राजित तत्मुतां सभामामन समग्रहीत् । तनयामानाने निश्तिा सत्यामच्युनायादादिति रुपा शतधन्वा नाम यादवम्मत्राजित नित्य मशिनिकर निवाशितवात् ।। ५ ।। अथ गल्यामुवन विदिशतधे भगवति निजभयाद्धावमानं शतधन्वा. न म्यानजेन म हर विष लत स्वयमेकाकितयच तं निहत्य तस्मिन्मगि- मनवेश्य नास्तीति वदति मति, स तस्मिन्विशक्षितो वलभद्रो निजमनुज पुरं चापहाय हायनानि कतिचन मैथिळेनास्यचितो मिथिलायामेव सुखमवान्सीत् ।। तलो मणिभ्याटकोऽपि पुरादपक्रान्तः पुनशेपे विषयविषक्तावग्रहान- ग्रहाय कुकुगन्धकैरानीजम् नीतिमत्या मत्याऽऽ-मनः कन्यां स्यसारं च वासु. दवाय समय शान्तचित्तोऽभूत् ।। ७ ॥ अथ योगेन नृहरिः मणिमरगं विदन् । आनाव्यानुनथेनैव पुनस्तस्मै समार्पयत् ॥ ४ ॥ तदनु तन्मणिप्रकाशेनेव शमितमनस्तमोमले बले यथापुरं स्वपुरमु- पेयुपि, ॥ ४

·श्री हरिवंशकाप्या
रुक्मिण्यामभवत्पुत्रः प्रद्युम्न इति यो हरेः ।
स तदा प्राप. वैदर्भी रुग्भिपुत्री स्वयंवरे ॥९॥
रेमे सह तया धीमान् दमयन्त्या नलो यथा ।
अनिरुद्धमिति ख्यातं लेभे तस्यां सुतं च सः ॥ ६ ॥
ततो हरिसम्बोजार्थे वरयामाम भीष्मकम् ।
रूपिणी रुग्मिणः पौत्री विवाहोऽपि तयोरभूत् ॥ ७ ॥
ततः श्वशुरवचसा स्वसतीप्रार्थनया च जितोऽस्मीति वादिना वासुदेवेन
भावुकेन तद्देव्या भगिन्या च सह ससैन्यो वादिवघोषेण पितृपुरं प्रविश्य
पूर्णप्रतिज्ञो रुग्मी दक्षिणापथवासिमिणुष्टारिप्रभृतिभिः राजभिरक्षक्रीडार्थ
सुप्तम्बोधितः तैस्सह सभा निमाय हरिणा सह सुखेन स्वपन्तं बलं तं बला-
दानाय्य तेन सह समारब्धासबूतः छाप्याजिते तस्मिन् बले स्वाक्षपररा-
जिते वयस्यैः कृतकोलाहलो हृतसर्वस्वं जिमशरीरवाण्याऽपि विबुध्य स्वाव-
शेपितवलरोपमात्रेणैव विजृम्भमाणस्य तम्य पढ्वत्या पृथिव्यां मशकशिशु-
अदशामाससाद ॥९॥
विनाशकाले विपरीतबुद्धि-
भवदिति मातलगः प्रसादः ।
न वै मृपा यत्स सदा हरेबिट्
हितऽद्य सत्तो हलिना हतोऽभूत् ॥ ८॥
अथ मुशोस्थितो नृहरिरमज बलं किमपि ननुवन् विधर्विक्रमं दुरति-
क्रमं विदन् भैमी भीष्मकमपि बढुशो विलपन्तौ सान्त्वयन् सधननिचय-
स्सानुगस्स्यपुरीमाजगाम ॥१०॥

·पठो विलमा
तत्पूर्वमेव कदानिदुर्योधनसुतां हरमाणो जाम्बवतीसुतस्साम्यो राज-
मिनिगृहीत इति रुपाऽऽगत्य नागभास्यनगरवोपरि निजहलं प्रसार्य तन्नगरं
गजाम्भसि प्रक्षेप्तुमारभमाणे प्रल अपरिपन्थिनि प्रविह्वलमतिः धार्तराष्ट्रस्स-
भार्य शौरिसुतं समुत्सृज्य महाशिलायमात्मानं तच्छिप्यतामुपनिनाय ॥११॥
ततः-
अहरदहह भौमः कुण्ड में जनन्याः
जहि तमिति महेन्द्रपाणितोऽमुं मुकुन्दः ।
स्वसुतमपि निहन्तं तत्पुर द्राक प्रतस्थ
म गरुडमधिरूढ सत्यया सार्धमीशः ॥९॥
अथ स गदाग्रजो निजमुजायलसद्दासिदरचक्रशोभया निस्तुलनग
स्वराभरणशोभया च तारासरणिमवभासयन् गरुडगरदुद्भूतेन वातेन वियच्चर-
विमानावलीरम्बुदपालीरिख सुदूरमपसारयन् दक्षिणां दिशमनुसरन् निजा-
ध्वनिरोधिनी रक्षोवरूथिनीं विध्वंसयन् विद्विपतामनुत्पादितभौमजयाशान्
मौरवपाशान् विच्छिद्य मुरमपि सपुरस्सर संहरन् शिलासङ्घानतीत्य निसुन्दं
निषूद्य देवैस्सह सहस्रपरिवत्सरानारचितमहासमरं हयग्रीवाभिधासुरवरं विबु-
धजनमनोगदौ विरूपाक्षपञ्चनदो च पञ्चतां प्रापय्य प्राग्ज्योतिषं पुरमुपगतः
तजनान् पाञ्चजन्यनिनदैः बधिरीचकार ॥ १२ ॥
अथ हविरिव भौमस्ताक्ष्यवदीसमिद्धे
समरयजनभूमौ विष्णुवैतानवह्नौ ।
अनुचरसुसमिद्भिश्चक्रधारोस्कीले
सुरवरनुतिमन्त्रैर्द्राग्जुहावात्मदेहम् ॥ १० ॥

·६८
श्री हरिवंशचम्प्वां
अथ भगवानपि भूस्या प्रत्यर्पिते अदितिमणिकुण्डले समादाय स्वनि-
हतस्य महीसुतस्य तस्यान्तःपुरं प्रविश्य तन्त्र राम्भूतं विपित्रमणिभूषणा-
अनेकवस्तुप्समुदयं धननिचयं गजाश्वपूर्ण च निजपुर मनु, तबारक्षकाणाला-
ज्ञापयन् कमपि मणिशैलभारुह्य तन्त्र मरुद्विरा देवर्षिचता च निजागमन
विज्ञाय नियमतस्तपस्यन्तीरात्मानमामतं विलोक्य पीलेनारपाग्रहामर्थय-
न्तीरसुरवरभुजबलोपनीताः गन्धर्वानुग्कन्धकाः नैका अपि तवक्षमाग्यर-
किङ्करवाहिताभिः शिविका भिरिकां प्रति प्राधापग-प्रणिमयी तदिरिशिवरं
च वारुणं छत्रं च खगपतिपृष्टमारोप्य सभार्यस्वयमपि तमास्थाय प्रस्थितो
गगनपथेन सुमेरुगतदेवतायतन णीमालोकयन्नेव त्रिदशपरमासाथ पुरन्दरम-
दनवायाङ्गण एव सत्यया सह निजरथादवततार ॥ १३ ॥
तौ दम्पती मुरपतिः परिगृह्य चके
पूजां पुलोमसुतया सह भक्तियुक्तः ।
गत्वाऽदितेर्गृहममी वरकुण्डले ते
दत्वा प्रणम्य तत आपतुराशियोऽत्र्याः ॥ ११ ॥
तदनु तदनुज्ञापादाय महिप्या सह यथापूर खगपतिस्कन्धमास्थाय
निजपुरं प्रति प्रस्थितो निखिलसुरर्पिभिरस्वर्चित: सत्यमच्युतस्स पथि नन्दने
वनमखिलमात्मना विद्योतयन्तं स्वमविध प्रमर्पतां तनुभृतां पूर्वगन्धमपूर्वगन्धं
च मनोघ्राणयोरुत्पादयन्तं सदोदिलप्रसूनजातं पारिजातं तरुमवलोक्य तं महा-
गज इव महाभुजः समुत्पाट्य निनरथं नि।कमारोपयनलक्षिततदारक्षकसुर-
निकरममितिममुद्यमो निखिलचराचरप्रपञ्चप्रेक्ष्यमाणा तवभवो यथावैभवं या-
दवगणैरभ्युदतः विविधमम्पदा विबुधमनःपुरका द्वारकापाससाद ॥ १४ ॥
ततः पुनरपि पुरन्दरप्रार्थनया स्वस्तरुम्स्वस्थानमुपगतोऽभूत् ॥१५॥

·षष्ठो विलासः अथ हरिरूपये में घोडश स्वीसहवा- प्यपि भुवि विधिर्व ता रेमे यशवम् । प्रतिपुतिनिशान्तं सदाऽप्यकरूप: प्रतिमुवानान्तं पूर्णरूपदाशीय ॥ १२ ॥ अबकटा भीमकताया उपचामनियमान्न कानाले स्वदारसु- तपौरपण्डलोभिमह विविधालपासात्राभरणयामको सुविहितमर्व- सर्वमहासुरमन्डलोसन्तर्पण भगवति वासुदेव, ॥ १६ ॥ अस्तीपी सुनित्य क्मिणी तो पाशा-यां श्रियमवलोक्य लोकमतः । दत्वकं प्रियमुह पारिजातपुष्पं तत्तस्याः शिरसि बभौ यथन्टबण्डम् ॥ १३ ॥ सुत्कारमदसि तथाविधानसपल्याः सत्यावाश्मयणमगात्फणीय भूम्याः । फूकारस्सपदि ततस्वीसमाजे यस्तस्यास्स च नृहरेर्यथा महादेः ॥ १४ ॥ ततस्तत्क्षणमेव स सर्वतश्वशुः वीक्षामात्रतस्सन्नद्धं स्वरथनास्था. व. तकान्निर्गत: द्वारकायां सत्यागृहद्वारमुपगतस्स्यन्दनादबल्य शनशानश्शङ्कि तहृदय एव तत्सखीजनैरन्तःप्रवेशितोसंवृत एव महीतले दियच्च्युतविद्युल्लता- मिव तनूलतामहन्तीं दोतरकरकमलनिक्षिप्तकपोलमूलतोऽक्षिमुकुलयुगले- नाश्रुववन्तीमविरलमुत्सृजन्तीं सदसि संवृत्तं तं सानीमन्मानमेव मनसि मुहर्मुहुः विचिन्त्य पुनःपुनः निश्चमन्ती निरस्तकाभरणतया निजापरक-

·श्री हरिवंशचम्प्वां
पोलस्थलों निस्तारशारदनिशानभस्स्थलीमिव सन्दर्शयन्तीं पतिचरितं प्रत्या-
स्मनो मोहमनुस्मृत्याप्तकृत्स्मयमानां सात्राजितीगालोक्य कथमिति चिन्तयाऽ.
वस्थितस्सखायमिव तेन सहागतं पारिजातगन्धमाघ्राप विस्मयाविष्टकृत्यतया
दिशिदिशि दत्तनेत्रान्तया तया सरोपापयाइःलातिरेकमालोकितः निर्दयम-
तिनिष्ठुरया गिरा निर्भसितस्वापराधं कमपि स्वयमजानान इव स्वात्यन-
स्तदेकायत्ततामेवानुवर्ण्य कथमपि तयैव प्रकाशितापरायः स च देवपिंणोत्पा-
दित इति निजनिष्कलङ्कतामापाद्य साम्मैव बहुशः प्रार्थयन्नप्यलब्धप्रसादस्तां
पुनराश्वासयन् तत्सखीसमक्षं सस्मितमिदमभापत ॥ १७ ।।
प्रादात्प्रिये कलहकल्पतरुस्स भैग्यै
यस्यैक्रमद्भुततमं कुसुमं सुरपिः ।
तं पारिजाततरुमेव तबाहरामि
सत्यं ब्रवीमि सुभगे! मयि सम्रसीद ॥ १५ ॥
इति सशपथमुक्तया रोपादिदोषपरिमुक्तया भक्तया तया सपदि पर-
मादरेण सम्पूजितस्संक्रन्दनानुजः तत्रैव निजगृह्यकर्मणि सन्निविष्टोऽभूत् ॥
अथ नारदोऽपि भीष्मकसुतामामन्त्र्य तया सहैव द्वारवतीं प्रविश्य
सात्राजितीसदनमुपगतस्तया सह केशवेन यथाविधि परिपूज्य परमासने स-
निवेशितस्तदनुयोगेन तत्पारिजाततरोः प्रभवं प्राभव चेत्थमकथयत् ।।१९ ॥
असृजददितिहेतोः कस्यप: पारिजातं
तमदितिरपि शच्याः पुण्यहेतोः सुतेऽदात् ।
अय हरवरतोऽभूत्तस्य शच्यथर्थमेव
स्थितिरुपवनदेशे सर्वदा वासवस्य ॥ १६ ॥

·पठो विलासः
७१
विविधकुसुमगन्धान गीतवादिननादान
धनकाकमणीनां भूषणानां च राशीन् ।
दिशति निखिलकामान् कामरूपी म दृक्षः
सुरनरवरभोग्यानन्नपानादिकांश्च ॥ १७ !
अथ हरिरिदमूचे पारिजातं द्रुमं तं
सुरपतिमभियाचे सोऽनुजे चेत्कृपालुः ।
वितरति बत नो चेदाशु कौमोदकी मे
विहरति युधि नीचेत्यस्य वक्षस्थनीचे ॥ १८ ॥
एतदाकण्य तद्विरा पुनः सुरमुनिस्त्रिविष्टपं प्रविष्टः शिपिविष्टमहो-
सबै सदनि समुपविष्टस्य हरिहयस्याग्रतो हरिगिरमुद्गिरन् रहसि मुहुर्मुहुनय-
मुपदिशन्नत्यमम्बुद्धनिनहिी तस्मिन् पुनरपि कुशस्थली प्राप्य, नृहरेः पुरः
पुरन्दरगिरमेवं व्याजहार ॥ २० ॥
मम सकलसमृद्धिम्मोऽनुजश्वेत्तदीया
भवतु हरतु नैतं पारिजातं त्वयुध्वा ।
बत बत कथमेकं वत्सर वा सहेऽहं
दिवि मुवि गुणसाम्यं कारितं स्त्रीजितेन ॥ १९ ॥
एतदाकये कृतसमितिनिश्चये श्रीपती कलहविशारदो नारदः कृत-
कृत्य इव ततोऽन्यतोऽभूत् ॥ २१ ॥
तमुदन्तं समाकय सुरेन्द्रगुरुणोदितम् ।
कस्यपोऽस्तुवदीशान भाव्यं च बुबुधे ततः ॥ २० ॥

·श्री हरिवंशचम्प्यों
अथ मधुमुदनी सभाभिषेण रैवतकागिरि शुगतरतत्र सप्तारथि निजस्थं
निक्षिप्य पक्षीन्द्रमधिग्य भात्यकिरीविष्णेया या कह विश्वमा विद्युयो-
पवनमाश्रितः तात्यं प्राजिलनिजाशितारिजातं तिरुनु बाध्य तग-
पतिमलङ्कुणिस्तारकासुरनिकरहाहाबाट निस्कियोस्तविम्या -
तिशयमीक्ष्यमाणसतनाहरण या पतन्ती मार जगली पक्षिवल्पक्ष-
ट्रयसहायाच्यां सक्रिमा पर पराजिल्य स्खयामजन्मपनि
सहस्राक्षेण सह गाय सुशालामामाभिविलिः बनतया
दप्रहारविह्वलिताझेन भातजेल सह पारियानमा काशिनि निष्पान्तं सुर्य
भं तं जन्झानिल. इव जलधरमनुमनार || २२ ॥
तत्रापि युद्धमभवन्मदछुतं च
विक्रान्तोनारिका कोनजान्ने ।
श्रान्तोऽभान पतिमा यहा दिनान्ने
शान्तं ततो दिविषः परिमानम् ॥ २ ॥
अथ तस्यामेव निशाया पाकर निकाल स्वधुनीरोधमि बिल्यो.
दकेनावाहितो विल्बोदकार: माद मागा पारिजातकुसुमैरात्मानं स-
म्पूज्य संस्तुवन्तं हरि त जगागादिया निरागीदेशमंछन्नानव-
ध्यान् षट्पुरनगरवासिनो दानवान हन्तव्यानाने यालहिला भृत् ॥२३॥
अथ गिररपि हरिदमदा म्यानपानमावदितवान ।। २४ ॥
ततः प्रभात पुनरपे तयोरिन्द्रोपेन्द्रयोः महासुद्ध. प्रत्र के ब्रह्मणोऽनु.
ज्ञया देवमात्राऽदित्या सह कस्यपः कदनभुवया जगाम ॥ २५ ॥

·(१०) पष्टो विलासः ७३ दृष्टा तौ पितरौ विसृज्य सहसा शस्त्राणि धात्रीं गतो. प्रेक्ष्योवाच सुतौ तदाऽदितिरिदं प्रेम्णा परिष्वज्य तौ सौभ्रात्रं युवयोस्सदाऽस्तु नृहरे सत्यामुद्दे वत्सरं भूमौ तिष्ठतु पारिजातसुतरुः पश्चादिवं गच्छतु ॥ २२ ॥ अथ हरिरपि तद्गिरं तथैवत्यनुमोदमानः शच्या सह पुरेन्द्रेण मातृ- गिरा समर्पितैः दिव्याभरणनातैस्सह् पारिनातं सात्यकि- प्रद्युम्नौ च पतगे- न्द्रस्कन्धे पुरस्कृत्य परिपूर्णमनोरथः स्वरथेन निननगरमासाद्य तत्सर्व सत्या-- सदनमनीनयत् ॥ २५॥ देवस्त्रीणां हिमक्ष्माधरवरतनया यद्विधान. पुरोचे भैप्प्यादीनां पुरस्तादमरमुनिरपि प्राह पृष्टो यदाभिः । यत्कर्तव्यं सतीभिः परमनियमतः सुव्रतं पुण्यकाख्यं तत्कर्तुं सत्यभामा व्यवसितहृदया हर्षयुक्ता बभूव ॥ २३ ॥ सा वीक्ष्य विस्मितवती वरपारिजातं सस्मार तं सुरमुनि समुपागतेऽस्मिन् । सम्पूज्य तं तरुममुं च सुरषिमस्मै प्रादाद्धरिं सुरतरौ सुमदामबद्धम् ॥ २४ ॥ अथ नारदोऽपि तं प्रतिगृह्य निजानुगं विधाय तस्मिन्निननियोग कश्चिददर्शयत् ॥ २७ ॥ कृष्णोऽवदत्तदनु देवमुनि वशेऽस्मि किं ते प्रियं स्मर करोमितरामितीशः ।

·G8
श्री हरिवंशचम्प्वां
प्रीतिं स्वलोकविनिवासमयोनिजत्वं
विप्रत्वमप्यदिशदीप्सितमेव तस्मै ॥ २५ ॥
सत्या यथेष्टमखिलान्यपि सा स्पली-
सङ्केभ्य एव विविधाभरणानि दत्वा ।
कामैस्सुपूर्णहृदया सुतरां विजहे
पाञ्चालराजसुतया च सुभद्रया च ॥ २६ ॥
हरिरपि ससुहृद्भिर्जातिसंवन्धिवगैः
पुरजनपरिवारैस्संयुतो द्वारकायाम् ।
नरवरदुरवापैः कामभोगैर्विचित्रैः
निमिपमिव स रेमे यापयन्नव्दमेकम् ॥ २७ ॥
अथ गरुडेन तं तरं त्रिदशवनमुपनयन् पुण्डरीकनयनः सहस्रनयन-
मिदमवादीत् ॥ २८ ॥
शर्वादिष्टं तदिह सहमा कर्तुकामोऽस्मि वज्रि-
नन्तभूमौ रहसि वसतो दानवान् यामि हन्तुम् ।
देवावच्या द्रुहिणवरतो मायिनस्त च दैत्याः
मायादी प्रवर इह यस्सोऽस्तु साकं मयाऽद्य ॥ २८ ॥
तथेति बलशत्रणा सपदि दत्तमेनं नयन्
किरीटमपि कुण्डले शिरसि कर्णयोस्संवहन् ।
सहस्रमिहिरोदयश्रियमथाम्बरे दर्शय-
नवाप नगरी निजां निजरथेन नारायणः ॥ २९ ॥

·पष्ठो विलासः
७
आवर्तायास्तटभुवि तदा देवदत्तस्य गत्वा
यज्ञारम्भे द्रुतमनुचरैः पटपुरस्थो निकुम्भः । ।
सोमं कन्याः प्रदिश मणिभिनस्त्वमस्यान्थथात्वे
यज्ञो मा भूदिति तमरुणकन्यकाश्वानहार ॥ ३० ॥
तमुदन्तं हरिीत्वा वसुदेवेन च स्मृतः ।
प्रद्युम्नं प्रेषयामास तत्र पश्चात्स्वयं ययौ ॥ ३१ ॥
प्रद्युम्नोऽपि स ता: कन्याः मायाकन्याभिरुद्धतम् ।
निकुम्भं वञ्चयन्वंगात्पित्रन्तिकमनीयत् ॥ ३२ ॥
अथ विधिसुतवाग्भिः प्रेरितोऽसौ निकुम्भः
शरणमुपगतोऽभूत् क्षत्रबृन्दं समेतम् ।
यदुगणरणभीतस्तत्र यज्ञोपहूतं
ददुरभयममुष्मै पार्थिवाः पाण्डवान्ये ॥ ३३ ॥
अथ हरिरतिवेगात्सेनया भीमयाऽगा-
दवितुमरिनिरोधाद्देवदत्तस्य यज्ञम् ।
ऋतुभुवमभितोऽधात्पाण्डवान् भूरिसैन्यान्
दिवि सुतमपि मायावेदिनं रौक्मिणेयम् ॥ ३१
निहितनिखिलसैन्यः षट्पुरद्वारदेशे
प्रवरमपि जयन्तं व्योमरन्ध्रे निवेश्य ।
स्वयमपि धृतशाङ्गः शौरिराशीविषारेः
मुजशिरसि विरेजे सीरभृत्सात्यकिभ्याम् ॥ ३५ ॥

·७६
श्री हरिवंशचम्प्यां
ततस्तत्क्षण एव तत्सैनिकाभिहतभेरीमृदङ्गादिरवमसहमानेष्विव नि-
कुम्भप्रमुखदानवयोधेषु विविधायुधान्यादाय विचित्रतरवाहनैगुहामुखाहहि-
निर्गतेषु, ॥ २९ ॥
पादाघातचलन्महीपृथुमरश्रान्ताष्टदिग्वारणो
ज्याघोषैश्च जयाट्टहासनिनदैर्ब्रह्माण्डमापूरयन् ।
नानाशस्त्रशरप्रहर्षतिमिरव्यापारमृग्यारुणो
भूमौ यादवदानवप्रकरयोरासीद्रणो दारुणः ॥ ३६ ॥
अथ युधि यादवानीकं निर्जित्य तत्र कांश्चन गुहान्तरे विनिर्बध्य
वियति विजृम्भमाणानां दानवानां रणरङ्गसङ्गतेषु केषु चिच्छाङ्गिशिखिशरा-
चिषि शलभायितेषु दिवि पलायनपरेप्वपरेषु नवरशरप्रकरनिकृत्तकन्धरेषु
दिशिदिशि धावमानेष्ववशेषितेप्वपि जयन्तशरपरम्परासंचूर्णितेषु, ॥ ३० ॥
समरभुवि निकुम्भः कुम्भवत्पूर्णवेगान्
हरिशिरसि शरौघान् पातयन् जृम्भमाणः ।
तदतिनिशितवाणैभिन्नगात्रोऽन्तरिक्ष
न्यविशत स जयन्तस्तेन युद्ध प्रचक्रे ॥ ३७॥
अथ निकुम्भः कुम्भ इव जयन्तेन मुवि निपात्य निगृहीतोऽपि तस्मा-
स्कयंकथमवमोचितः मुकुन्देन सह समरमाकाङ्क्षमाणः प्रद्युम्नेन मायागुहायां
पशुपतिपाशनियन्त्रिततया प्रतिश्रुतमुपेक्ष्य पेटिकायामहिबृन्दमिव निजपटवा-
टिकायां निप्पन्दं क्षत्रबृन्दं निर्भर्त्यः निष्ठुरतरप्रहारविह्वलीकृतबल-कृष्ण;
पाण्डवो वितथीकृतपार्थप्रयत्नः स्वगुहामाविवेश ॥ ३१ ॥

·षष्ठो विलासः अथ कृष्णोऽपि निजैस्सह तद्गुहामनुविशन् तत्र पुरोपरुद्धान् यादवान् पुत्रोपरुद्धानन्यान् राजन्यांश्च प्रविमोचयन् निकुम्भेन तेन सह विरचितविचि- प्रायोधनः तच्छिरश्शरैरभेद्य गगनगिरा निजारिधारयोत्कृत्य शतक्रतुश्शत- धारधारया गिरेः शृङ्गमिव भुवि न्यपातयत् ॥ ३२ ॥ तत:- - दिवि सुरवरसङ्घर्दिव्यवादिननादैः हरिशिरसि विसृष्टा पुष्पवृष्टिः प्रकृष्टा । भुवि च सुजनसङ्खस्तद्वदत्यन्तमोदैः निनवपुषि विसृष्टा बाष्पवृष्टिः प्रकृष्टा ॥ ३४॥ कन्यारत्नैश्च रत्नैः प्रतिसदनगतैः षट्पुरे दानवानां सर्वान् राजन्यसङ्घानपि निजसुहृदः पूर्णकामान् विधाय । स्थानेऽस्मिन् स्थापयित्वा ह्यथ सुकृतमखं देवदत्त पुरीं स्वां प्रायाद्विल्वोदकेशं स्तुतिनतिनटनैस्तोषयन्नाप्तकामः ॥ ३९ ॥ देवावध्यं दितिय मुवि बत सुषुवे कश्यपं तोषयित्वा योऽसौ लोकांश्च सर्वान् सुरमुनिवचसा मन्दरं चोन्ममर्द । तस्मिन् ध्वस्तेऽन्धके प्राक्रिपुरविजयिनः शूलपातेन यद्व- तद्वद् ध्वस्ते निकुम्भे सपदि जगदभूद्विज्वरं चातिहटम् ॥४॥ इति श्री हरिवंशचम्पौ षष्ठो विलासः -*समाप्तः*-

·अथ सप्तमो विलासः॥
हरिभरवतीं प्राप्य मुमोद यदुभिवृतः ।
सुरेन्द्रस्स्वपुरीं प्राप्य सुरैरिव गतज्वरैः ॥ १ ॥
पुर्या निवेश्य वसुदेवमथाहुकं च
यात्रा कदाचिदुदधिं प्रति संप्रवृत्ता ।
सान्तःपुरस्य नृहर्यदुभिवृतस्य
सर्वेश्च पौरमिथुनैर्गणिकागणैश्च ॥ २ ॥
क्रीडा बभूव लवणाम्बुधितोयमध्ये
द्राग्द्वन्द्वशो विहरतां यदुपुङ्गवानाम् ।
दिव्याम्बराभरणरूपवयोविसासैः
रम्या गुणैर्वियति विस्मयदा सुराणाम् ॥ ३ ॥
गलगतवनमालः पानलोलाक्षितार:
सुरुचिरमदखेलः स्कन्धविस्रस्तचेलः ।
विधुरिव बलदेवस्तत्र विक्रीडमानो
जलधिपयसि सोऽभाद्रेवतीरम्यरूपः ॥ ४ ॥
हरिरिह तु विरजे हासनानाविलासैः
प्रतियुवतिकदम्ब स्त्रीसहस्रैः परीतः ।
विमलपयसि सिन्धोर्व्यक्ततारासहस्र-
रुडुपति रिव राकाश रीप्वभ्रमध्ये ॥५॥

·THE KUPPUSWAMISAS
सप्तमो विलासः
RESEAR७९
MADRAS-a
पुनरपि स विरेजे फुल्लनीलाम्बुजाभैः
हसितलप्सितकान्तारत्नसंयोगरम्यैः ।
प्रतियुवति विभिन्नैरात्मरूपैरनन्तैः
प्रतिफलितमतारव्योमरतण्डैरिवाब्धौ ॥ ६ ॥
यदि बहु गलदघ्नं जानुदघ्नं मितं चेत्
सुरभिलमतिशुद्धं रत्नयादोऽनुविद्धम् ।
अभवदलघुवीची वज्रपर्यङ्कमम्मः
प्रविशति महिषीभिर्माधवे सर्वतोऽब्धिम् ।। ७ ॥
जलधिपयसि सर्वे रत्नशैलं वनाढ्यं
मणिभवनविमानव्यूहमन्नादिकं च ।
अथ च सकलभोगान् प्राप्य हृष्टा यथेष्टं
प्रियरतिपरितृप्ता गानसक्ता बभूवुः ॥ ८ ॥
इति सुरनरचेतस्तत्र सन्दिग्धमासीत्
स्थल-जल-वन-लीलाशैल-सद्मादिरूपैः ।
जलनिधिरुपतस्थे किं नु लक्ष्मीपतिं तं
मुरुरिपरथवा तैः स्वाभितं स्त्रीकदम्बम् ॥ ९ ॥
रुचिरखचरयादोरूपदारुहरस्ता
विविधगतिविदग्धाश्चेरुरज्जायताक्ष्यः ।
करधृतजलयन्त्रैस्स्नापयन्त्यो मिथोऽधौ
मुहुरपि धुरि शौरेः सूक्ष्मवत्रावृताङ्ग्यः ॥ १० ॥

·श्री हरिवंशचम्प्वां
सुरमुनिरपि चित्र तत्र शौरः पुरस्तात्
करतजलयन्त्रैस्सत्यया सिक्तगात्रः ।
पिक इव सुविपञ्चथा पञ्चमं गायमानः
शुक इव शुभवाचं व्याहरन् वै चचार ॥ ११ ॥
जलधिरथ विमानैः खे सुराणां सहस्त्रैः
पयमि पृथुपताकाशोभितैनौसहस्त्रैः ।
यदुयुवति महत्रैरप्सस्स्त्रीसहस्रैः
वृत इव स तदाऽभाच्चन्द्रतारासहस्त्रैः ॥ १२ ॥
रासो लास्यं द्वयमतितरां तालमानानुसारि
व्यूहे व्यूहे समननि हरेः कीर्तिचर्यानुकारि ।
भूयोभूयः प्रतिसुरनरं तद्बभूवातिरम्यं
चित्राम्भोधौ मृडमुखजगन्मग्नमासीत्तदानीम् ॥ १३ ॥
पार्थोऽपि तत्र पुरुषोत्तपपाश्च एव
स्थित्वा तदा सुविठहरन् समुभद्र एव ।
स्वर्गापवर्गसुखमल्पममन्त धीमान्
स्वानन्दमद्भुततमं परमं प्रपन्नः ॥ १४ ॥
नन्दोऽपि तत्र सह गोरगणैरकस्मा-
गाश्चारयन्नुपगतोऽम्बुनिधेस्तटान्तम् ।
सम्मानितोऽथ हरिणा सहसा निजैस्तैः
क्रीडन् जले मुदमवाप परैर्दुरापाम् ॥ १५ ॥

·मतमो बिलामः
एवं विहृत्य सलिले स हरिम्सुरौघै-
स्तूयम्चनेन जलदैरिव पुष्पवर्षेः ।
वृष्टः प्रदृष्टमनसा तटमाघ सिन्धोः
पूर्वानिमिन्दुग्वि तत्किरणा इवान्ये ॥ १६ ॥
पौरोगवस्य वचनादय सूदमके
कृप्तं समस्तमुपभुज्य मभक्ष्यमन्नम् ।
मांमादिकं च मिलिना यदवोऽङ्गनाभिः
पीत्वा च पेयमतुलं हृपिता बभूवुः ॥ १७ ॥
गान्धर्वमत्र महबद्भुतमाविरासी-
द्रङ्गेषु दिव्यमखिलागममारवर्षि ।
तत्रैव मग्नहृदया यदवो निशाया-
मात्मानमव्यहह नो विदुरन्यदास्ताम् ॥ १८ ॥
एतदन्तरमासाद्य निकुम्भो नाम दानवः ।
पुरे भानुमती कन्यां जहार निजमायया ॥ १९ ॥
वसुदेवाइकाभ्यां च विज्ञापिततदक्रमः ।
ससुतस्मार्जुनोऽगात्तं गरुडेन त्रिविक्रमः ॥ २० ॥
स निकुम्भोऽपि तां कन्यां मह्याममुञ्चन्नेव निजगदां तेषु विमुश्चन्
तच्छरपरम्परया निर्दयमद्यमानो माययाऽन्तर्हितोऽपि तैरनुगत एव पुनः शकु-
नीभूय सर्वो मुवं परिभ्रमन् गोकर्णस्योपरिष्टाद्गङ्गापुलिने कन्यया सह
पपात ॥ १ ॥
एतदन्तरमासाद्य प्रद्युम्नः शीघ्रविक्रमः ।
जहार भानुपुत्रीं तां सुधामिव सुरर्षभः ॥ २१ ॥

·१९ श्री हरिवंशचम्प्यां असुरश्शरजालेन कृष्णाभ्यामर्दितस्तदा । ज्ञातीनामालयं प्राप षट्पुरं स वृथोद्यमः ॥ २२ ॥ ततस्तां कन्यां निजपुरं प्रापय्य प्रत्यागतेन प्रद्युम्नेन सह षट्पुरद्वार- मुपरुभ्य गर्नति सवासवात्मजे वसुदेवात्मजे ॥ २ ॥ निर्ययौ स विलात्तस्मान्महागिरिरिवाप्सुरः । वासव्याद्यास्तमासेदुः शरजालैरिवाम्बुदाः ।। २३ ।। अथ महासुरो निकुम्भः सपदि निजगदाप्रहारैर्विसंज्ञौ प्रद्युम्नपार्थों क्रमेण रणभुवि पातयन् कौमोदकीविलसितविग्रहेण हरिणा सह दुवीरेणा- प्रहेण सुचिरमारचितगदारणो निजरणचातुर्यमदमाधुयपरवशीकृतनिर्जरविरफ- निकरकरम्बितगगनरङ्गाङ्गणो वारण इव विजृम्भमाणः तदाप्रहारेण विसंज्ञ इव विद्योतमाने भगवति वासुदेवे तस्मिन् सोयं सेवासमय इति वासवेन मामृतेन गगनगङ्गाम्भमा संसेविततया प्राप्तप्राण इव सरभसमुत्थाय निजवधायात्तचके प्राणरिरिक्षिषया मृत इव भुवि निनां तनुमपहाय माययान्तर्हितोऽभूत् ॥३॥ अथ हरिरपि प्राप्तसंज्ञाभ्यां पार्थरौक्मिणेयाभ्यां सह सम्भाषमाणः तदसुरशरीरं शनैश्छेत्तुमारभमाणो दिवि च भुवि चायुतमयुतं निकुम्भानां पुनस्तद्गृहीतानां धनंजयादीनामात्मनां च समीक्षमाणो मायाविनस्तस्य निनस्थितिमनवेतमाणो विमुह्यन्निव निमिषमितस्ततो वीक्षमाणः क्षणेन पु. नारिं दिय व चपा तत्त्वतो निरीक्ष्य निनारिधारया तच्छिर आज- एवं निहत्य स निकुम्भममुं द्वितीय संसान्त्वयन् स्वसखमर्जुनमन्जनाभः ।

·सप्तमो विलासः
साधं सुतेन गरुडेन समूद्यमानः
म्वामाजगाम नगरी परिपूर्णकामः ॥ २४ ॥
तदनु स निकुम्भारातिः नारदगिरा तस्याः भानुमत्याः दानवग्रहण-
मोचनहेतुभूतं रैवतकोद्यानभुवि संम्वृत्तं महर्षेः दुर्वाससः शापानुग्रहोदन्तं
विज्ञाय तां कन्यां माद्रीसुताय सहदेवाय दापयामास ॥५॥
तत्पूर्वमेव कदाचिद्वज्रनाभो नाम दानवः कश्चन चतुराननवरादमरा.
वध्यतां किमपि मणिमयं बायोरप्यसुलभप्रवेशनिर्गमं वज्रपुरमपि संप्राप्य
दुर्मतिरतिदुवीरेण गर्वेण सुरपतिमासाद्य कश्यपसुतसाधारणी त्रिमुवन-
राज्यलक्ष्मी सम्प्रार्थ्य पित्रनुज्ञामपेक्षमाणे तस्मिन् काश्यपमुपगतः तेनापि
यज्ञसमयमाख्याय सम्प्रेषितः तद्यज्ञान्तसमयमनुपालयन्निजनगरमाममाद ।।
शतक्रतुरपि सत्वरं द्वारकामुपगम्य निखिलमपि तमुदन्तं शौरये
निवेद्य निजालयमुपागमत् ॥ ७ ॥
तदैव वसुदेवस्य वाजिमेधे महाक़तौ
भद्रो नाम नटः कश्चिन्नाटयेनातोषयन्मुनीन् ॥ २५ ॥
सर्वदिग्गमने शक्तिमवध्यत्वादिकं च सः ।
वरं प्राप्य मुनीन्द्रेभ्यश्चचार निखिलां मुवम् ॥ २६ ॥
तदनु महेन्द्रप्रेरणया केषु चिद्राजहंसेषु त्रिविष्टपाद्वज्रनगरमासाद्य
जनाभानुमतेन तदन्तःपुरोपभोग्यास योग्यासु वापीष्वितस्ततस्सन्चरत्सु ॥
मानुषालापिनस्तांस्तु वीक्ष्य सर्वेऽपि रेमिरे ।
स्त्रियो विशेषात्तत्रापि राजपुत्री प्रभावती ॥ २७॥

·श्री हरिवंशचम्प्वा
ततश्शुचिमुखी नाम राजहंसी प्रभावतीम् ।
• कथाभिरभिरामाभिः प्रीणयन्तीदमब्रवीत् ॥ २८ ॥
अयि सखि ! चारुहासिनि स्वयंवरानुमोदिनि कुतो नाद्यापि देवा-
सुरकुलसमुद्भवेषु स्वानुरूपरूपिणं पति कमपि कामयसे; किमर्थमेतद्गमयसि
वृथैव यौवनं ; कथं नाद्यापि श्रुतिपथमागतम्तव कुलरूपशीलसम्पदामनुरूपः
प्रद्युम्नः ॥ ९॥
देवेषु देवमसुरेप्वसुरं वरिष्ठ
मर्येषु मर्त्यमुझधैर्यमवायशौर्यम् ।
धन्याऽसि चन्द्रमुखि शम्बरघातिनं तं
कामं प्रकाममिह कामयसे यदि त्वम् ॥ २९ ॥
एवं निशमितरौक्मिणेयरूपगुणवैभवा तत्प्रभावमेव मुहुर्मुहुर्मनसि भा.
वयन्ती तत्समागममभिलपन्ती तदुपायमर्थयन्ती स्मृतमपि तत्पितृवैरमगण-
यन्ती सा निजसख्याः शुचिमुख्याः कथाकौशल्यं तत्प्रार्थनया स्वपित्रे
न्यवेदयत् ॥ १०॥
अथ वज्रनाभोऽपि तत्कथाश्रवणकुतूहलेन तां हसीं निजगृहं प्रत्यान-
यन् विविधाः कथाः कथयन्त्यास्तस्याः कथान्तरे महर्षिभिः प्राप्तवरस्य भद्र-
नाम्नो नटस्य देवगन्धर्वगेयेषु गानेषु च नानाविधेषु नाट्येषु च महतीं निपु-
णतामाकर्ण्य तदानयनाय कांश्चन राजहंसानचोदयत् ॥ ११ ॥
तेऽपि मरालास्तत्क्षणमविरलकुतूहलेन तत्पुरान्निगत्य तमुदन्तं महे-
न्द्राय निवेद्य तदाज्ञया द्वारवतीमुपेत्य तत्सर्व माधवाय व्यजिज्ञपन् ॥१२॥
A
अथ कृष्णेन सन्दिष्टाः प्रद्युम्नाद्याश्च यादवाः ।
नटवेषण संछन्नाः प्रापुर्वज्रपुरं क्रमात् ॥३०॥

·सप्तमो विलासः नटीभिरिपुल्याभिः प्रद्युम्नायपैरपि । विदृपकन माम्बेल वाकेन गदेन च ।। ३१.! भद्रण तत्महायश्च नाग्दन महात्मना । बद्धन केशवगिग वजनाभलमा बभौ ॥ ३२ ॥ तत्र रामायणं न तु गङ्गावतरण तथा । रम्भाभिमार कौवेर प्रायुजन्नाटकं नटाः ॥ ३३ १ तत:- मनि मगपविष्टैः वजनामन्य तुष्ट- रमुग्कुलविशिष्टेंद्रानेटभ्या विष्टः । पुरचिवमनानां राशिभिभूषणानां विरचित इव सेतुर्गीतमाधुर्यसिन्धौ ॥ ३४ ॥ अथ ते नटाः प्रावृत्तटाका इव परिपूर्ण जीवनाः राज्ञा वज्रनाभेन तद- न्तःपुरजनेन च बहुशस्सम्मानितास्तद्दत्तानि धनकनकवस्तुवाहनादीनि च संगृ. ह्य तत्रैव मणिमयभवनेषु सुरुचिरमरमन्त ॥ १३ ॥ तदेव राजसुता प्रभावती निजसख्या हंसनन्दिन्या द्वारवत्यास्स्वागम. नमावद्य 'चिन्तितं सफलम् ; अद्य प्रदोष एव प्रद्युम्नेन सह सङ्गच्छसे' इत्य- भिहिता प्रमोदाम्बुधिमुपगता होपरि तदागमनाय कृतसंविधा विचित्रा- भरणपरिधाना प्रियागमनं प्रतीक्षमाणा तस्मिन् चिरयति सति तद्विरहानलेन विप्लोप्यमाणा तां सखीं गद्गदमिदमवादीत् ॥ १४ ॥ हा! कष्टमद्य मदनः किरतीह बाणान् प्राणान् हरत्यपि मृदुः श्वसनो ममैषः ।

·२६
श्री हरिवंशचम्प्वां
चन्द्रोऽपि पुष्कलमसौ स्वमयूखजालैः
दावाग्निमुत्सृजति हा सखि! किं करोमि ? ॥ ३५ ॥
हा! किं विमुह्यति मनो मम जातकम्प
का वा सखि प्रजनिता रुगनौषधेयम् ।
पश्यामि चेन्न मुखमिन्दुसखं प्रियस्य
यास्यामि तां गतिमवाप कुमुदती याम् ॥ ३६ ॥
अथ प्रधुम्नोऽपि तत्पूर्वमेव स्मृतहंसनन्दिनीसन्देशः स्वावासदेशान्नि-
साम्य राजपुत्र्यै नीयमानं माल्यमनुसरद्भिः षट्पदैस्सह स्वयमपि मायया
षट्पदीभूय हान्तरं प्रविष्टः सायमिति निर्गतेषु तेषु सहचरभृङ्गेषु तत्कर्णा-
वतंसकुवलयं प्रविश्य तत्रैव निलीयमानस्तस्यास्तादृशीमवस्थामसहमानः स्वा-
गमनं तत्सख्यै सूचयन् तदनुमत्या तस्याः प्रभावत्याः पुरः प्रादुरभूत् ॥१५॥
सा तं निरीक्ष्य सहसा महसाऽस्य दिग्धा
मुग्धा विनम्रवदनाऽर्धनिमालिताक्षी।
नोवाच किंचन निरुद्धनितान्तहर्षा
कादम्बिनी भृतजलेव निरुद्धवर्षा ॥ ३७॥
तां प्रसाद्याथ यत्नेन गान्धर्वविधिनैव सः ।
सङ्गृह्य रेमे तत्रैव तया सह चिरं सुधीः ॥ ३८ ॥
तद्नपुरवृत्तान्तभिन्द्राय हरयेऽपि च ।
प्रत्यहं प्रापयामासुः हंसास्ते हि मनोजवाः ॥ ३९ ॥
भ्राता तु वज्रनाभस्य सुनाम इति दानवः ।
आसीद्वैयें च शौयें च तस्मादनवमो बही ॥ ४० ॥

·सप्तमो विलासः
तस्य कन्याद्वयं चासीदेका चन्द्रवती तयोः।
अन्या गुणवती ताभ्यां दृष्टा सैषा प्रभावती ॥ ४१॥
रतिसक्तव मा दृष्टा पश्चात्पृष्टा च धीमती।
सखीभ्यां प्राह ते कन्ये सुधासिक्तमिदं वचः ॥ ४२ ॥
निवमति मयि विद्याऽलम्मि दुर्वाससो या
सकलमिदममुष्याः प्राभवादेव लब्धम् ।
यदि रुचिरिह वां तां दातुमीशे यदाप्तथा
मुवि निजवशगास्स्युर्देवगन्धर्वयक्षाः ॥४३॥
ते कन्ये तां गिरं श्रुत्वा विद्यां तां परिगृह्य च ।
गदं साम्वं च सम्प्राप्य रतिमापतुरुत्तमाम् ॥ १४ ॥
अथ जलदसमूहैः कान्तरोदोतराला:
अविरलजलधाराच्छन्नदिककवालाः ।
स्पुटकुटजकदम्बाः केऽपि कादम्बदूरा
मुवि मुदितमयूरा वासराः प्रादुरासन् ॥ ४५ ॥
प्रभावत्या युतः काणिः चन्द्रवत्या युतो गदः ।
गुणवत्या युतस्साम्बस्तत्र ते रेमिरे परम् ॥१६॥
वज्रनाभोऽय यज्ञान्ते कश्यपं वीक्ष्य काशितम् ।
ब्रुवन् व्यर्थे तदर्थे तु दिग्जयाय मनो दधे ॥ ४७॥
तत:-+-
स्वप्रियासु सगर्भासु भीनास्ते यादवास्सुतान् ।
इन्द्रोपेन्द्रवरात्प्रापुः सद्यः सम्प्राप्रयौवनान् ॥ ४८ ॥

·श्री हरिवंशचम्बा प्रद्युम्नस्तु प्रभावन्तं गधन्द्रप्रभं तथा । साम्बस्तु गुणवन्तं च पुत्रांस्ते प्रापुरुत्तमान् ।। ४९ ॥ तदनु होपरि प्रवर्धमानांस्तान् हरीच्छया तत्पुरगगनरक्षिणो निरी- क्ष्य सम्भ्रान्ताः सपदि दिग्वियैपिणे दानवेन्द्राय न्यवेदयन ।। १६ ॥ एतदाकर्ण्य विस्मितमतिरसुरपतिः किमिदमिति मनमि विचिन्तयन् सुरमुनिमुखादाकर्णितनिखिलवृत्तान्तः कृतान्त इव संज्वलन् मत्वरमात्मसेनां सेनह्य तत्कपटनटकुक्कुटान् गृह्णीयमिति निजभटानाज्ञापयामास ॥ १७ ॥ अथ यादवा अपि स्वस्वयुवतिभ्यो जयाशीर्भिसह समासादितसमु. ज्वलहेतयो दावाग्मय इव दानवसेनागहनमभजन्त ॥ १८ ॥ अथ युद्धे प्रवृद्धे तु, भैमदानवयोस्तयोः । प्रद्युम्नतेनसा कीर्णा मही दानवमस्तकैः ।। ५० !! इन्द्रोऽत्र सामरगणम्यहमोपमृत्य मायारथन दिवि दानवमैन्यमूर्ध्नि । विप्वकरन्तमभुमम्य रणे सहायं पुत्रं जयन्तमदिशवनगाद चैवम् ॥ ५१ ।। सूतेन मातलिमुतन युतं रथं मे दास्यामि युद्धया गदम्तमवाप्य दैत्यैः । साम्बोऽपि गच्छतु मम प्रवरेण युक्तं दिव्यं गनं समधिय रणाय वीरः ॥ ५२ ॥ अथ तां गिरमाकर्ण्य काणिस्तक्षणएव जयन्तेन सह तां दानवचमू निर्भिद्य हान्तमागतो गदसाम्बयोस्तौ रथगजौ प्रदाय हरिरपि पुरेऽद्य ·(१२) मतमो पिलासः रुद्रोपहारं सम्पूर्य श्वस्समेष्यतीत्यभयमभिधाय दानवोपसृष्टं विशिष्टं तमस्स्व. मायया सपदि नाशयन् निजसमरसामर्थ्येन विबुधपतिमपि विस्मापयालास ॥ एवमेव निशि नीतायां निखिलायाम् ॥ २० ॥ काौँ क्रुधैव दितिजैस्सह युध्यमाने सन्ध्यामुपास्य सुरसिन्धुनले जयन्तः । तत्राजगाम निजकर्मणि तं निधाय सोऽप्येवमेव विदधे यदुवीरसूनुः ॥ ५ ॥ कृष्णोऽथ तार्क्ष्यमधिरुह्य सुरर्षिवाचा पार्श्व ययौ सुरपतेद्यमणिर्ययाऽद्रेः । दध्मौ च शङ्खममरासुरहर्षशोक- संवर्धनं निनकराम्बुजराजहंसम् ॥ १४ ॥ तदनु तदनुज्ञया रौक्मिणेयः खगपतिस्कन्धमधिरुप वज्रनाभेन सह विरचितगदाविग्रहस्तस्मै निजसमरचातुर्यमत्यर्थ प्रकाशयन् तत्कृतगदाघात- प्रचलितचेतनतया सुभृशमापन्नस्तत्समयसमुदञ्चितन शार्ङ्गधरशङ्खरवामृतेन पुनः प्रकृतिमापन्नस्तन्नियोगेन सपदि निजकरमुपगतवता चक्रेण तदसुरपति- शिरस्सञ्चकर्त ॥ १२॥ निहते वज्रनाभे तु सुनाभमवधीद्दः । निकुम्भस्तु तदा प्राप षट्पुरं नहरेर्भयात् ॥१५॥ अथ महेन्द्रोऽपि केशवेन सह संमन्व्य तदाज्यं तद्गतानि नगराणि धनमणिविविधवस्तुवाहनादीन्यपि चतुर्धा विभज्य, तत्र प्रथममंश विजयाय जयन्तात्मजाय, द्वितीयं तु प्रभावते प्रद्युम्नपुत्राय, तृतीयं पुनर्गुणवते साम्ब. सुताय, चतुर्य चन्द्रप्रभाय गदनन्दनाय च दत्वा, तेषां सर्वेषामपि दिवि गम- ·रु श्री हरिवंशचा नागमनशक्तिं सर्वभूतावध्यत्वं च वरं प्रदाय, तद्रक्षणाय वज्रपुरे पुनर्जयन्तम- भिषिच्य तेभ्यो राजभ्यः पुनर्दिव्यानैरावणकुलममुद्भवान्नागानुच्चैश्रवस्सन्तति- सम्भूतानश्वान् प्रदातुमप्याज्ञापयन् प्रमुदितहृदयः सुरैस्सह स्वपुरीमुपजगाम ।। अथ कृष्णोऽपि द्वारकामुपगतोऽभूत् ॥ २३ ॥ अथ सुरपतिगीर्भिर्वाधितो विश्वकर्मा व्यरचयदिव नूत्नां द्वारकां स्वप्रयत्नैः । सततमपि यथैषा प्रेक्षणीया सुरैः स्यात् दशशतमुखवाग्भिर्वर्णनीयाऽतियत्नैः ॥ ५६ ॥ तामुपेत्य हरिस्तत्र यथावदभिपूजितः । वृष्णिवी रैरसभां प्राप दिवं चन्द्र इवोडुभिः ॥ ५७ ।' त्रिदशनगरतोऽगात्तां च देवर्षियः स सपदि यदुवीरैः पृजितोऽभूद्यथाहम् । अकथयदथ रम्यं व्यामतृप्तं पुराणं सदसि हरिचरित्रं प्रार्थितो ह्याहुकेन ॥ ५८ ॥ भवदवशिखितप्तान भक्तबहिंप्रबर्हान् हरिचरितसुधाभिहर्षयन्वेवमन्याम् । दिशमपि स विधातुं दिव्यतो निर्गतोऽभू- स्कुवलयहितकासी कोऽपि देवर्षिमेवः ॥ ५९ ॥ अथ पुरि महिषीणामन्यसीमन्तिनीका- मपि बत सुतसबैस्तत्सतीपुत्रसद्धैः ।। निमगृहमतिपूर्ण वीक्ष्य विश्वम्भरोऽसा. वतिमुदमुपयातस्स्वस्य सिद्धां विशुद्धः ॥ ६० ॥ -* इति हरिवंशवम्पौ सप्तमो विलासः *- ·15104 . अष्टमो विलासः ॥ तस्य पुत्रेवनेकेषु प्रेमपात्रेषु सत्स्वपि । प्रद्युम्न एव परमप्रेमपात्रमभूद्धरः ॥ १ ॥ यः खलु पुरा भावतो वासुदेवात् रुक्मिण्यां जातमात्रस्सप्तमदिवस एव निशीथे कालवशमपजिगमिपता कालशम्बरेण ऋक्षवन्तं नाम निजनगर- मुपनीतः पोषणाय निजयुवत्याः मायावत्याः करे सन्निवशितः हरवरेण विज्ञा- तभविष्यत्कार्यया असुरमोहनाय मायाप्रतिच्छन्ननिजरतिरूपया तया च का- न्तधिया धात्र्याः करेण परमरसायनप्रयोगेण सत्वरं संवर्धितः सकलशस्त्रास्त्रवि- धामर्मसु विविधपायारहस्येषु च नितान्तं सम्प्रवेशितः सम्प्राप्यौवने स्व- स्मिन्निनतरुणीविलासमुल्लासयन्त्यास्तस्याश्चरितं प्रति विशङ्कितस्तनिरूपितनि- जागननप्रकारनिश्चयं स्वयमशरीरवाण्याऽपि विबुध्य गिरिशिखरमिव मामुशतं निजरिपुगृहतोरणासङ्गत सिंहध्वजं विश्वमयन् तत्कायमसहमानेन तेन शायण महताऽऽडम्बरेण रणाय सम्प्रेषित तत्पुत्रशतमपि शरैम्संचूर्णयन् सुननोग- मनोरथानप्मरोगणमनोरथानपि युगपदेव सम्पूरयन् भेरीमृदङ्गादिविविधरव- भङ्गैरतिभैरवं सेनार्णवं निजाशुगपरम्पराभिर्गगनतलमुत्किरन् तदन्तरसन्दर्शि- तेषु तत्सचिवेषु चतृषु रणभुवि दुर्धरं दुर्धरं विश्वंसिताशरण शरण, अ.६१- वनमालिनं केतुमालिनं पाटितरिपुशिरश्चक्रेण चत्रेण, मृत्योरपि युधि नि- हन्तारं शक्रहन्तारमपरिमितशत्तया शत्तया, सर्वदा सुरन्किरमर्दनं प्रमर्दन संवर्धितवैरिजनमनोगदया गया च संह त्य, शरपरम्पर रिण रोपामिमत- स्तस्य विद्विषतः शस्त्रास्त्रपरम्परां स्वस्य शस्त्रास्त्रसमूहनिर्भिद्य, माययोपसृष्टं द्रुमवर्षमाग्नेयास्त्रेण, शिलावर्ष वायव्येन च निवार्य, पुनस्तन्मायाबलेन विस - ·१॥ श्री हरिवंशपायां ष्टान् सिंहशार्दूलतरवादिहिस्रमृगान् गान्धर्वेण संशमयन् , पुनरपि बहुधा संप्रवृत्तासु तन्मायासु हस्तिमयीं मायां सिंहमय्या तया, सिंहमयीं शरभम- म्या, सर्पमयीं सौपर्णा च निरस्य, संमोहिनीमपि संज्ञास्त्रेण प्रशमयन्नपारचिं- न्तापरवशेन तेन प्राणापदि सन्धारितं गिरिजाप्रसादपरिलब्धं कालदण्डमिव सुसर-धं शुम्भनिकुम्भयोर्वधेन देवासुरहत्कर्णयोः कीर्णमुद्गरं कमपि मुद्गरं निरीक्ष्य, पुरन्दरगिरा तत्क्षणमवनिमुपगतात् नारदात् देवीस्तवमात्मनः पूर्व- स्मृति चाभेयतनुत्रवैष्णवास्त्रे च संप्राप्य, सपदि निजसंस्तवसन्तोषितायाः पार्वत्याः प्रसादबलेन निनगलपुष्करमालायिते तस्मिन्मुद्गरे सशपथमुत्सृष्टेन वैष्णवास्त्रेण शम्बरममुं निहत्य, विबुधपतिनतीव हर्षयन् विजयतौर्यत्रिकेन सह विय यम्बरचरकरकमलविसृष्टैस्सुरद्रुमकुसुमसमूहैरम्पर्चितस्तत्क्षणएव तत्पुरा- गगनपथेनैव निर्गत्य मायावत्या सह पुनः केशवान्तःपुरे प्रपतितोऽभूत् ॥१॥ यं वीक्ष्य विस्मयरसेन भयेन जुष्ट- मन्तःपुरं ह्यभवत्र समेत्य कृष्णः । व्याख्याय नारदगिरं सकलत्रमेव प्रत्यग्रहीत्सपदि शम्बरशत्रुमेनम् ॥ २॥ व्यस्मै ददौ स्तवमनुत्तममात्मरक्षा- सिद्धयर्थमाशु निखिलश्रुतिसारभूतम् । सङ्कर्षणोऽखिलचराचरसारवेदी जप्त्वा तमात्तविजयो युधि यश्च नित्यम् ॥ ३ ॥ अप कदाचिन्नागसाहयपुरे दुर्योधनस्याध्वरे सङ्गताः पाण्डवप्रमुख- सकलभूपालाः अनिमिषैकयोग्यां तादृशीं माधवश्रियं श्रुतीनामिव शामपि गोचरयितुं सजातकुतूहलाः वृतमुखैर्विरचितविचित्रसन्धानाः धार्तराष्ट्रासह ·अष्टमो विलासः कुशस्थलीमासाद्य रैवतकगिरिमभितः पश्चिमोदधेरनेकान् प्रतिनिधीन् सनन्त इव निविष्टसेना बभूवुः ॥ २॥ अथ केशवोऽपि सकलयादवैस्सह निजनगरान्निर्गत्य रैवतकोद्यानमण्ड- लीमिलितनृपतिमण्डलीमध्यगतं मेरुशि वरमिव महोन्नत निजमणिसिंहासन- मलङ्कुर्वाणः विकचकमलषण्डमण्डलोदश्चन्मार्ताण्डमण्डलश्रियमनुकुणिस्तत्र यथोचितं प्रापितकुशलानुयोगसत्कारैर्यादवगणेन सह समधिगतविचित्रकथा- प्रप्तक्तिभिरखिलराजभिरभितस्समावृतः महर्षिगणेन सह कृतसुकृतविचारस्म- रनिकरैः परिवेष्टितः परमेष्ठीव परमशोभत ॥ ३॥ तत्राजगाम सहसेन्द्रसखो महात्मा देवर्षिरभ्रपटलावृतमन्तरिक्षम् । निर्भिद्य निस्तुलजटामकुटप्रमाभिः विद्योतयन्नृपसमें स्वकरात्तवीणः ॥ १॥ स्वमाश्चर्योऽसि धन्योऽसि कृष्णेत्युक्तम्सुरर्षिणा। हरिस्सपदि तं प्राह दक्षिणाभिस्सहोमिति ॥ ५ ॥ एतदाकर्ण्य पर्याप्तवाक्यतया सम्प्रस्थितं सुरमुनिमवलोक्य तद्विनि- ज्ञासुभिर्नृपतिभिरर्थितो भगवान्नारायणस्तद्विवरणाय तमेव मुनिमासने । वेशयत् ॥ ४॥ सोऽप्येवमकथयत्-भोभो! भूपतयः! श्रूयतां यथाहममुष्य प्रभाव पारमासादितवान् तथाविधं वचनं ; एकदा त्रिषवणातिथिरहं गनाम्मसि गिरिसंनिभं महाकूर्ममवलोक्य त्वमाश्चर्योऽसि धन्योऽसीति यदवादिषं, तरस कूर्मः प्रत्याह, तत्ताकमाइशनानाप्रहाणामाश्रयभूतायाः गङ्गाया एव न ममेति।

·एक
श्री हरिवंशवम्बई
-
35
-
..
,
तदनु गङ्गां चेदमनवम् ; साऽप्याह , तदेतन्मादृशीनामनेकमरितामाश्रयभूतस्य
महोदधेरेव न ममेति। अथ महोदधिमुपेत्य तदिदमवादिषम् ; सोऽप्याह ,
तत्तावन्मदाश्रयभूताया मह्या एव न ममेति । ततश्च महीमुपगम्येदमवदम् ;
सा चाह, तदेतन्मदा प्रयभूतानां भूधराणामेव न ममनि । तदनु तानपि भूध-
रानुपेत्य एतदवोचम् ; तेऽप्याहुः, तत्तावदस्मादृशनिखिलजगत्स्रष्टुब्रह्मणा एव
नास्माकमिति। ततो ब्रह्माणमुपेत्य तदिदमनवम् , सोऽप्याह, तत्तावद्यन्मया-
हं तेषां वेदानामेव न ममेति । अथ वेदानुपेत्य तदि मवादिषम् ; तेऽपि
वेदाः तत्तावद्यदर्थमुपसृष्टा ब्रह्मणा वयं तेषां यज्ञानामेव नास्माकमिति जगदुः ।
अथ यज्ञानहमिदमवादिषम् ; तेऽप्याहुस्तत्तावद्यद्गतिका वयं यद्दत्तं हविरादिक-
पश्चीमस्तस्य विष्णोरेव नास्माकमिति । अथ तमिममुपगम्येदमवादिपम् ।
सचाह भवतां शृण्वतामेव, तत्तावद्दक्षिणाभिस्सहोमिति । अतस्सकलयज्ञानां
विष्णुरेव सदक्षिणो गतिरिति समाप्तवाक्यतया प्रस्थितोऽस्मीति ॥ ५ ॥
एवमुक्त्वा गते स्वर्ग नारदे पृथिवीक्षितः ।
कृष्णमामन्त्र्य निर्याताः स्वस्वं राष्ट्रं मुदाऽन्धिताः ॥ ६ ॥
नृहरिस्य कदाचित्प्राविशद्यज्ञदीक्षा
द्विजमणिरिह कश्चित्पाहिपाहीति चागात् ।
अभयमपि च दत्तं देवदेवेन तस्मै
असुकरमितरैर्यत्तद्विजः कार्यमाह ॥ ७ ॥
तत्कार्य त्रीण्यपत्यानि प्रजातानि हृतानि मे ।
पत्नयाः प्रसवकालेऽद्य चतुर्थ त्रायतामिति ॥ ८ ॥
एतदाकर्ण्य विचिन्तयति भगवति वासुदेवे ॥ ६ ॥

·भष्टमो विलासः तत्कार्य कियदय यामि सहमा रक्षामि विप्रात्मज माभैपोजिशोति गदिने भीभत्सुनोचैम्पदा । विप्रः प्राह तदेतदच्युतमृते केनापि नैव क्षम नैनं प्रेपय कृष्ण सोऽद्य विपुल प्रान्तो वृथा गर्नति ॥ ९ ॥ इति गिरतितीत्रां विप्रगाण्डीविनोस्तां श्रुतिपुटमुपयातां स्थैर्यधैर्योपनाताम् ।। अधरपुटनटद्भिस्स स्मितैरेव रुन्धन स्ववलमबलपुत्रं प्राहिणोत्सार्जुनं द्राक् ॥ १० ॥ ततः द्विनगृहमवबुद्धं तेन पार्थेन वेंगा- प्रतिदिशमुपरुद्धं सैन्यशस्त्रास्त्रजालैः । तदपि वियति नीतं यत्प्रसूतं निशीथे. दृशि न पतितमेतनिश्चितं हेति शब्दैः ॥ ११ ॥ एवं विप्रसुतस्यार्थे मोघीकृतपराक्रमः । फल्गुनः कृष्णमासाद्य लज्जयाऽवनतोऽभवत् ॥ १२ ॥ क्षितिसुरखरगीभिर्दारितः खिन्नरूपः सुरपरिवृढसूनुर्वैष्णवीं प्राप्य विद्याम् । दिवि भुवि च विचिन्वन् दिक्पतीनां पुरीषु द्विजसुतमविदित्वा सोऽग्निमैच्छत्प्रवेष्टुम् ॥ १३ ॥ अथ भगवान् वासुदेवः कथमपि संनिवारितवासवात्मजवहिप्रवेशः सान्स्व- वचनसन्निका वियोगविह्वलविप्रवरशो कावेशः निगनियोगेन दारुकेण धुरि मप्रवेशितं ब्यसुग्रीवमेद्यपुष्पवलाहकाख्यैश्चतुर्मिरश्वैः सुयो.जत सरच्छूित- ·श्री हरिवंशवम्या तायध्वनोपशोभितं निनाथमत्यद्भुतं द्विजेन सह सत्वरमधिरूढः केवलमात्म- श्रियोपगूढः कशाप्रचलननियमनीयरथ्ये सारथ्ये. सन्निवेशितश्वेतवाहनः उ- दीची प्रति समुत्सृष्टरथवाहनः समतीतसकलवनगिरिसरिदुर्गदुर्गमाखिलमही- पारः प्रापिताकपारः स्मृतिमात्रेण ससम्भ्रममुपस्थितैस्तत्तज्जलधिपर्वतैनिश्शत प्रदत्तरथसरणितया अतिक्रान्तसप्तद्वीपाकपारकुलगिरिचक्रवालः निजकरचक्रेण पथि संप्रवृत्तं तमश्चक्रमुत्कृत्य रथाश्वेभ्य: सन्दर्शितगगनान्तरालः झडिति तत्तमसः पारमासाद्य तत्र प्रज्वलित किमपि तेजोमण्डलं स्वयमेव प्रविश्य द्विनकुमारांश्चतरेस्सङ्गृह्य ततः प्रतिनिवृत्तः तान् सुतान् स्वरथमारोपयन् सा- धितार्थों तविनपार्थो हर्षवाधौं निमजयन् क्षणेन पुनस्तेनैव पथा यथापुरं स्वपरमुपगतोऽभूत् ॥ ७॥ हरिः पुत्रैर्युतं विप्रं मोजयित्वा यथेप्सितम् । धनेन तर्पयित्वा च ग्रहं प्रास्थापयत्तदा ॥ १४ ॥ सर्वानुपैति पुरुषार्थचतुष्टयेऽन्त्य- मिच्छन् पुमानिति निनानवबोधान्नु । शङ्केऽहमन्त्यसुतमर्थयते द्विजाय शौरिददौ दिवि हृतांश्चतुरोऽपि पुत्रान् ॥ १५ ॥ ततः- क्षणेन महतोऽध्वनो गतिविनिर्गतीं भूभृतां नतिः प्रवणतोदधेरपि महस्तमस्सान्द्रता । किमद्भुतमिदं वदेत्यजमपृच्छदेषोऽर्जुनः स चाह सकलं हरिस्सुहृदि शृण्वति प्रश्रयात् ॥ १६ ॥ - रति श्री हरिवंशचम्पौ अष्टमो विलास: *-- ·नवमो विलासः ॥ तदेव शोणितपुरे वाणो नाम महासुरः । ज्येष्ठपुत्रो बलेरासीबली, बाहुसहस्रवान् ॥ १ ॥ यस्तूप्रमुग्रतपमा परितोप्य तस्मा- द्दाक्षायणी तनुजतां च गुहाप्ततां च । वहिवनं शरवणेऽग्निजजन्मभूमौ रम्येऽत्र शोणितपुरे वसतिं च लेभे ॥ २ . देवेन तेन पुरि सन्निहितेन गुपो योऽमौ युधि प्रचुरवीर्यमदेन सिक्तः । गन्धर्वयक्षपतगोरगसिद्ध माध्यान् जित्वा मुहुर्मुहुरहो विरतिं न लेभे ।। ३ ।। . स हि सगरमलब्ध्वा क्वापि कण्डूलबाहुः स्मरहरमुपगम्य प्राह मद्बाहुपतेः । भवति यदनुरूपं तत्सुयुद्धं मम स्या- यदि जनिर मुधेति प्राहसत्सोऽपि शम्भुः ॥ ५ ॥ स च सुतमिदमूचे प्राप्स्यसे युद्धमेवं निपतति भुवि भग्नं यहि अहिध्वनं ते । तमथ करसहस्रेणार्चयन्निगतोऽभू- समरसमयमेतं काङ्खमाणोऽतिहृष्टः ॥ ५ ॥ 13 ·स श्री हरिवंशचम्प्वा . अथ बाणः पुरं प्राप्य पश्यन् कुम्भाण्डमग्रतः । प्रियमावेदयिष्यामीत्यब्रवीत्सचिवं मुदा ॥ ६ ॥ अथ सचिवोऽपि तमेवं प्रत्यवादीत् ॥ १ ॥ बलिः किमवमुच्यते शतमखोऽथवा बध्यते धुराज्यमुत भुज्यते किमु हरेभयं त्यज्यते । कमद्य वरमाप्तवानसि हराद्गुहाद्वा विभो कुतस्तव मुखाम्बुजे रमति हर्षजाश्रुनयः ॥ ७ ॥ इति कुम्भाण्डवचनमाकर्ण्य ममरायतिम् । बाणे ब्रुवाणे न्यपतच्छ काशनिहतो ध्वजः ॥ ८ ॥ ध्वजस्य पातं दृष्ट्वा ता वप्युत्पातशतं भयात् । धैर्याच खेदमोदाभ्यां संयुतो जोपमूपतुः ।। ९ ॥ अथैकदा तत्पुरपरिमरे परिसरन्त्याः पुण्यत्रवन्त्याः तटभुवि सम्प्रति ष्ठितासु सर्वतुममुदयसमुज्ज्वलासु मधुकरनिकरझङ्काररवमुखरिताशा मुलामु शुरुषिकामु चचिर वगफुलसंचाररमणीयबीधिकामु विचित्रोपवनवाटिकासु अम्बरचरकरकल्पितैः कल्पद्रुमकुसुममम्पातैस्पर्वतस्मजातैः वेणुवीणादि- विविधवाधरवातियदिव्याप्सरोगणगीतजास्नह सम्प्रवृत्ते शशधरचूडक्री- डाविहारे तपार्षदगणैम्सह यथारुचि विहरमाणे वप्सरोगणेषु पत्या सह वन- गुधि वित्रिविचित्रकामविहारा हैमवती स्वसविधवर्तिनी मनसि पत्या मह पनि नुन मिसान्ती पानाम्नी वाणकन्यां सत्वरं सदयमिःमवादीत् ॥ २ ॥ कु.ति मनमि यत्ते वाणकन्येऽद्य धन्ये झाडिति भवति तत्त्वां पुष्पकाले निशान्त ।

·नवमा विदामः अनुभवति हठाद्यः स्वप्नदृष्टो भवत्याः म भवति पतियों काऽस्ति धन्या न्दढन्या ॥१०॥ इति गिरिवरपुत्रीवाल्यमल्लगात्री कुवलयदलनेत्री दानवेन्द्रस्य पुत्री। अतुलितगुणनाता सा मबीभिः प्रणीता निनसहनाभीता विस्मृतार्यागीता ॥ ११ ॥ हरितिथिरिति योऽभून्माधव मामि तस्मिन् निनाचिरनिशान्ते सा निशान्ने प्रसुप्ता। अमदशगुणशीला स्वप्नलब्धेन पुंसा ह्यतिदृढमुपमुक्ता रक्तमिक्ता बभूव ॥ १२ ॥ ततः प्रबुद्धाऽपि साऽमृङ्नलिनपरिधानतया चकितमतिः किमिडामिति सखीभिम्म विचिन्तयन्ती स्वप्नलब्धमदो न झोपायेति ताभिनिगदिताऽपि निनफुलसौशील्यमाख्याय स्वचरितमतीत गर्हयन्ती स्वप्राणानपि समुत्स्रष्टुम- भिलपन्ती ततस्मख्या शनैश्शनैस्स्मारिलमृडानीवचनतया स्वात्मानमात्मनैव सुशमाचासयन्ती सखी प्रति तदानयनोपायमर्थगन्ती स्वमसङ्गतस्य तस्य चानय समज्ञाततत्कुलनामभिसाध्यमिति कुम्भाण्डदुहितृगिरा ब्रह्मणदगतसक लसुरासुग्नरवरयुवरूपचित्रलेखनाय चित्ररेखा वराप्मरसमन्वयुङ्ग ।।३॥ साऽप्यनतिचिरमेव तथा चकार ॥ ४ ॥ तस्याश्चित्रपदे क्रमादुपगतं दृष्ट्वाऽनिरुद्धं ह्युषा हर्षोत्फुल्लविलोचनाऽभवदसौ कान्तो ममत्याह च ।

·श्री हरिवंशचम्प्या
पृष्टा प्राह कुलं च नाम च यशस्तस्याप्सराम्सादरं
चौर्यादानयनं त्वमाध्यमिति च व्यक्तं तदा व्यक्षरम् ॥१३॥
.
तदनु दनुहल्या प्रार्थयन्ती नितान्तं
शरणमुपगता त्वां प्राणदात्री भवेति ।
धनुरिख भुवि नम्रा चित्ररेखाधिसूले
वियति जलडमूले चन्द्ररेखेव साऽभूत् ॥ १४ ॥
तदनु तत्प्रार्थनासमुदयसमुद्यद्दया सैषा चित्रलेखा सखीमध्यात्सपदि
समुत्थाय निजयोगविद्यया वियति विद्युल्लतेवान्तहिता सती अतुलितमनोज-
वेन मुहू त्रियमाण समाप्तद्वारकानगरद्वारदेशा तत्र स्मरणमात्रसन्निहितेन
देवर्षिणा प्रदत्ता प्रकृतोपयोगिनी कामपि तामसी विद्यामासाद्य विरचित
तत्पुरप्रवेशा तत्र वचन विचित्रभवनान्तरे नृत्तगीतप्रसक्तः योपासहस्रः निरु-
द्धमप्यनिरुद्ध गगनान्तरे तारागहन्त्रैः परिवृतं कुमुदतीमखमिव स्वप्नसङ्ग-
तायामुषायामेव सन्निहितमनोरथं तमवलोक्य देवर्पिविद्यया संमोहितसकल-
योवायुता सल्लापेन विदिततन्मनोरथा सद्य एव तमोन्तर्हितमेनमादाय यथा-
गतमतीव वेगेन मधिरपुर पुनः प्रविश्य सकलमग्नीसमक्षमुपाहर्म्यमुप-
निनाय ॥ ५ ॥
सैपा निरीक्ष्ण हृदयादिव भूच्युतं तं
कन्दर्पकोटिमदृशं रतिकोटिरम्या।
मोदाम्बुधौ मधुलवायितमानमाऽभू-
सोऽप्येवमेव तदहो घटना मृडान्याः ॥ ६ ॥
ततो गान्धर्वविधिना मङ्गतौ रतिसम्मतौ ।
उपानिरुद्धौ नत्रोभो रमते म्म यथासुग्वम् ॥६॥

·नवमो विलासः
२०१
तदनु तत्पुरर क्षिभिर्दानवैरावदितकन्यान्तःपुरोदन्तो दृष्टदन्तः कुला-
मानात्मश्चलिप्राणी नाणः तत्क्षणमेव किकमन्नाम निस्किटवर्तिनो दान-
वान्निनविद्विपः प्राद्युन्नः निग्रहाय प्राहिणात् ॥ ६ ॥
तेऽपि गदामुमलपट्टमाद्यायुधपागयो दानवाः उपाहर्म्यमभितस्तमरिं
न्यरुन्धन् ॥ ७ ॥
तदाऽनिरुद्धोपि तत्कालकलैबुद्धस्सिह इव सुसंक्रुद्धः निजनिधन-
शङ्कया वायुमती स्थगती समाश्चान्य गिरिकन्दरादिय तद्गृहान्तरादहिर्निर्ग-
तो रणभुवि मृगरिव तकिङ्कोम्मानद्धोऽभूत् ॥ ८ ॥
तदा समरसम्भीता चित्ररेग्नाऽप्युपासखी ।
सस्मार नारदमुनि सोऽभ्येत्य खगतोऽभवत् ॥ १७ ॥
अथ दितिसुतमुक्तैरायुधैस्ताडितोऽल
सुरमुनिमतिवलं तोपयंस्तूर्णमाजौ।
परिवमतुलवगं पातयन् सोऽनिरुद्धो
मरुदिव जलदोघान् द्रावयामास देत्यान् ॥ १८ ॥
अथ समरनिवृत्तान् किङ्करान् भर्सयल्लान्
स्वक परमनीकं प्राहिणोदानवेन्द्रः ।
तदपि बहुलमेको द्रावयामास वेगा-
त्स युधि तदपि दृष्ट्वा नारदः खे ननत ॥ १९ ॥
तदनु दशशताश्चैोजिते स्यन्दने स्वे
विपुलभुजसहस्रद्योतिनानायुधेऽस्मिन् ।
स्फुरति सामरभूमिं प्राप्य त्राणे ययुाक्
कुतुकभयरुषस्तान्नारदोषानिरुद्धान् ॥ २० ॥

·श्री हरिवंशचम्वा असुरशरसहस्त्रैरर्दितस्सोऽनिरुद्धः वयमपि शरगालैरर्दयामास बाणम् । मुहुरपि च रथेषामच्छिन तस्य शेषा- त्तमसिमुसलशले छादयामास दैत्यः ।। २१ ॥ स झडिति रथपार्थे यादवस्स प्लुतोऽभू- दसुरपतिरमुञ्चद् धोरशक्ति तदाऽस्मै । चटुलगतिरमोघां मोघयन् काणिसूनुः व्यसृजदयममुष्मै तां गृहीत्वा जवेन ॥ २२ ॥ तदा बलिपुतशक्त्या विद्धः प्राद्युम्निना रणे । रथयष्टिमवष्टभ्य मुमोह बुबुधे पुनः ॥ २३ ॥ अथ कुम्भाण्डवचसा मायामाश्रित्य दानवीम् । बबन्ध नागपाशेन वाणः प्राधुम्निमञ्जसा ॥ २४ ॥ तदनु मायाभुजगनियमितविग्रहम्य तस्य प्राद्युम्नेजिंघांमया करकलित कृपाणं बाणमवलोक्य तत्सारथिरमौ कुम्भाण्डम्सविनयमिदमभाषत ।। ९ ॥ सुविदितकुलनामा शिक्षणीयोऽणीयः स भवतु तव ताबद्रक्षणीयो मतो मे । बतबत यदि नैवं प्राप्तलोकापवादा घद तव दुहितेयं कुत्र देया क नेया ॥ २५ इति ब्रुवति कुम्भाण्डे तं त्यक्त्वा रक्षिणां वशे । नाणस्वसदनं प्रायान्नारदः कृष्णसन्निधिम् ॥ २६ ॥ ततः स्तवेन सन्तुष्टा दुर्गा स्थित्वा हि बन्धने । सक्ष रतिपुत्रं तं ाषाऽप्यनमसान्त्वयत् ।। २७ ।

·नवमों विलाम: अनिरुद्धे हृते तस्मिन् द्वारकायां तु तद्गृहे । मोहात्प्रबुद्धास्तद्योषास्तमदृष्वा व्यचिन्तयन् ।। २८ ।। अहह निशि निशाटैः खे विनीतो विनीतो मुरहरवरपौत्रस्सोऽनिरुद्धो निरुद्धः । इति हि रुदितमासीत्तन्निशान्ते निशान्ते तदथ विदितमासीद् द्वारवत्याऽस्त्रवत्या ॥ २९ ॥ दिशिदिशि वनशैलश्वभ्रयापीतटाकान् प्रति परणि रटन्तः पर्यटन्तोऽनिरुद्धम् । अगणिततनुखेदा यादवा मार्गमाणा मनसि कलुषमापुःक्वापि नप्रेक्षमाणाः ॥ ३० ॥ तदा जगाद सेनानी रनावृष्टिरिदं वचः । हरिं हरियस्यैतत्कृत्यमित्यय सोऽब्रवीत् ॥ ३१ ॥ नहिनहि शतमन्योः कृत्यमेतत्सुबुद्धेः मयि निहितजयोऽसौ मत्परा एव देवाः । त्वभिह वदामि बाल्यादिग्धियं ते प्रसुप्तां ध्रुवमसुरकुलोत्थं पुंश्चलीकृत्यमेतत् ।। ३२ ।। एतदाकर्ण्य कृष्णस्य भाषितं परमाद्भुतम् । अक्रूरः प्राह तं देवा न क्षुद्रा इति माधवम् ॥ १३ ॥ -* इति हरिवंशचम्पौ नवमो विलासः *--

·दशमो विलासः
अथ हरिमदनोत्थैः पुण्यवादिघोषैः
पुलकित इव भासा जृम्भमाणे रवौं खे।
हृदि गतमपनेतु द्रागलीकं यदूनां
सुरमुनिरपि शौरे: प्रादुरासीत्पुरस्तात् ॥ १ ॥
अथ नारदमुखादाकर्णितनिजपौत्रवृत्तान्तों भगवान्नारायणः स्मरण
मात्रेण पुरतोऽवतीर्ण सुपर्ण समान्य तस्मै मादरमावेदितशोणितपुरप्रयाणः
सुमेरोरिव समुन्नतस्य भक्त्यतिशयेन संनतस्य सर्वाभरणभूषितस्य तस्य स्क-
न्धदेशातिरयेण प्रलम्वरिपुशम्बरारिभ्यां सह खड्गचर्मारिहरगदाशादिशो-
भितपार्श्वद्वयः स्वषमलनु पणिः राकेन्दुकविसहस्त्रसंयुतस्य सूर्यायुतस्य शोभा
बिभ्राणः दिवि भुवि च सपदि ममुन्मिपद्भिर्विविधवादितनिस्वनैवन्दिमागध-
जनजयसंस्तवस्वनैरपि दिग्दन्तिनामभयमाचक्षाणः अहमहमिकया सङ्गतैर-
खिलभोजपृष्ण्यन्धकैनिखिलवृन्दारकैरपि सम्पृहं वीक्ष्यमाणः मुहुर्मुहुर्गन्धचू-
गैलीजैरव्यवकीयमाणः स्वानुज्ञया सासनगिरिजलधिविक्षोभं वियत्तलमुत्प-
तता निजारुवातेन गगनचरबतविमानावलीदिक्तटीयटितविचित्रतरसोपाना-
वलीः कलयता तारासरणिमञ्चरतिकूटशोभामुद्हता गरुन्मताऽतिक्रान्तकाद-
शसहस्रयोजनपथः वाणनगररक्षणाय. तत्पुरमभितस्संबलतोऽनेराहवनीयस्य
तेजसा सन्निरुद्धो बभूव ॥ १ ॥
तायोऽथ कृष्णवचमा धृतकामरूपः
ख संप्रविश्य निजवक्रमहस्रनीतैः ।।
सिञ्चन्मुहुर्मुहुरनन्तधुनीगलौथै-
रग्निं प्रशान्तमतनोत्तमनन्तशक्तिः ॥ २ ॥

·१४) दशमो बिलासः ततः पुनरपि यथापुरमन्तरिक्षपथमनुसरति गरुत्मति पथि रणाय सङ्गतेषु रुद्रानुचरेप केषु चिदग्निषु निजशराहतोरसमङ्गिरसं विलोक्य पला. यमानेषु सुरपिसन्दर्शितानि स्मरहरक्रीडास्थानानि विलोकयन्नेव रुधिरपुरम- भिगच्छ। स्वशङ्खमघरेपुटमारोपयन्निशाकरमुद्गिरन् वातोद्धृतो जलद इव म. गनतलमतीव शोभयन् जलजमिममापृश्यन् तद्रवैनिजधुरि विचित्रायुधैदियो- समानमस्बिरमखिलमाकुलीचकार ॥ २ ॥ तदा समरदुर्दिन नृहरिदानवानीकयो स्ततेहरिसुताशुगवियति तोयधाराषितम् । अलस्य मुसलेन च प्रपतताऽन्तरोल्यायित सुरमुरशोणित वि जलायाहायितम् ।। ३ ।। हलभुमलनिपातैस्तत्र नीलाम्बरम्य द्विरगनकुलशत्रोः पातुःडप्रघातैः । हरि पुरशरवाश्चक्रपातरजम्य ह्यामुरवलमशेष ध्वम्तमासीत्तदानीम् ॥ ४ ॥ अथ बलमभिगच्छन् द्राग्ज्वरो दृष्टामा भमितनिशितहेतिम्भमाणोऽरुणाक्षः । मुचिररचितयुद्धस्तन तद्द्वात्रयष्टिं ह्यविशदय वलोऽभूजनशक्तिः क्षणेन ॥ ६॥ हरिरथ बलमुच्चैः कन्दमानं दिक्षुः स्वयमपि स यदागात्तदशामेव तूर्णम् । ज्वरमपरमजोऽसौ वैष्णवं द्राक्समर्ज शुभिततनुरनेन त्र्यम्बकस्य ज्वरोऽभूत् ॥ ६ ॥ हरिरपि स तमौयं पाहिमाहीति पादौ शरणमुपगतं द्राङ मोचयन्नार्तिसिन्धोः ।

·श्री हरिवंशचम्प्वां ज्वरमुपशमयन् स्व श्रेष्ठयमस्मै मुदाऽदा- • द्वरमपि बहुरूपैः स्थावरादीन् प्रवेष्टुम् ॥ ७ ॥ अथ दृशि बहुशोणं बाणमादाय रुद्रे प्रमश्गणसमुद्रे कार्तिकेयेन साकम् । मुरहरमुपयाते शैलशस्त्रास्त्रवर्षी पुनरपि सुरसङ्घः प्रेक्ष्यमाणो रणोऽभूत् ॥ ८ ॥ हरिहरवरयुद्धे भूरिभारानता भूः द्रुहिणमुपगताऽभूद्रक्षणार्थ स तस्याः । स्मरहरमिदमूचे तेऽद्य कृष्णेन युद्ध न हितमिति ततस्तौ त्यक्तयुद्धावभूताम् ॥ ९ ॥ क्वचिदथ विधिना तौ स्वप्नदृष्टावभिन्नौ मुहुरिह मुनिवृन्दै-संस्तुतौ नामभिस्स्वैः । बत निमिषमभूतां नित्यमन्योन्यमिन्ना वपि सकलमुनीनामात्मदृष्टेरभिन्नौ ॥ १० ॥ अथ गुहोऽपि नानाविधप्रहरणैः प्रमथगणैः परिवृतः रणभुवि ताक्ष्य- ध्वजमुपगतः तस्मिन्निनशस्त्रास्त्रपरम्परामुत्सृजन् तस्यां हरिशरपरम्परया व्य- यां महोग्रं ब्रह्मशिरोभिधमस्त्रं प्रयुञ्जानः तस्मिन्नपि चक्रतेजसा प्रशमिते स्वकीयाममोवां शक्ति प्रमुञ्चन् तस्यामपि हरिणा हुङ्कारेणैव निरस्तायो निजमुतवधोद्यतं चक्रमुवीक्ष्य दाक्षायण्या प्रहितया लम्बानाम्नया कोटव्या कृष्णसंमुखादपवाहितोऽभूत् ॥ ३ ॥ अथ बाणोपि स्वस्थमारुह्य भेरीप्रमुरतविविधवादिवरवेण सर्वतश्वलितं निजमलजलधिमलङ्कुर्याणः खगपतिमारुय रणायाभियान्तं नृहरिमासाद्य सह- स्त्र बाहुना मया समरमष्टवाहोस्तव न क्षममिति बहुशः स्वशीयमेवासकटुवा ·दशमो विलासः णः निजमर्मभेदिभिस्तत्सायकैरेव रणकर्मणि प्रेर्यमाणः शस्त्रास्त्रवर्षिभिवत्रा हुभिररेव जृम्भमाणः हरावपि निजशस्त्रास्त्रवधैर्वियति ततोप्यतिशयेन विज़- म्भमाणे स्वस्य समरनपुण्यं बाहुबाहुल्यं चाप्रयोजकं मन्यमानः प्रासादशिरसि हर्षातिरेकेण सहासं नृत्यतः समरसाक्षिणो देवर्षेः पारितोषिकं प्रदालुका मेन कृष्णेन निशिततरशरनालेनापहृतनिजध्वजाश्वच्छत्रमणिमकुटतनुत्राणः तार्य- तुण्डप्रहारविह्वलितवाहनमयूरतया वाहनान्तरमपेक्षमाणः स्मरहरगिरा सपदि नन्दिनानीतं त्र्यम्बकरथमारुह्य महोग्रं ब्रह्मशिरोत्रं प्रयुञ्जानः हरिकरसहस्रा- रतेजसा प्रशमिते तस्मिन् उद्यते च हरिणा पुनस्तद्रिप्रवधाय सहस्राकस्मते- जसि तस्मिन् चक्रे देवीगिरा पुनरपि हरेः पुरतः प्रवृत्तायाः लम्बायास्तद- वनप्रार्थनया प्रमुक्तेनापि तेन सुदर्शनेन परिदृतथूनसहस्रबाहुः भक्तनिधनश या महादेवेन गुहेन च संप्रार्थिततया मुकुन्देन तेन कथमपि प्राणैरवियो- जितः नन्दीश्वरेण शोणिताप्लुत एव स्थाणुसमक्षमानीतः हृतशेषेण भुजद्वये. नैव साभिनयं विरचितविचित्रनृत्यः सन्तुष्टेन तेन शम्भुना पुनःपुनः सम्प्राप्त तद्भक्तताजरतामरतादिविविधवरस्सन् विज्वरोऽभूत् ॥ ४ ॥ अथ कृष्णेऽपि नारदगिरा चित्रलेखया च सन्दर्शितं बाणकन्यान्तः पुरं प्रविश्य तत्र ता_सन्दर्शनेनैव विगलितेषु विषधरबाधनेषु तदनिरुद्धम- निरुद्ध प्रशमितमनोरोषामुषां च निजचरणौ वन्दमानौ संप्रेक्ष्य मुहुर्मुहुस्तयो- विहितविविधाशीर्वचनः अभयागताय कुम्भाण्डाय समर्पितनद्राज्या ६५. त्यः तदुपकल्पितरुद्वाहसम्भारैस्तयोरुषानिरुद्धयोस्तत्त्व निर्वर्तितविवाहोत्सवः ताम्यां सवयस्याभ्यां बलप्रद्युम्नाभ्यां च सह सुपर्णमधिरह्मार्णवोपरि निर्ग- च्छत् वरुणवशवर्तिबाणगोधनं सत्यामुदे नेतुमात्मनाज्ञप्ते गरुत्मति तदुद्यमं विज्ञाय तटमुवि सञ्चरत्सु गोव्रजेषु तेषु जलधिं विशत्सु गरुडेपि निज- गरुद्घातेन सन्दर्शितपथमपांनिधि तं प्रविश्य तद्गोधनं निखिलमपहर्तुमारभ- माणे सपदि रणाय तत्र सनद्रं वारुणं बलमखिलमात्मशरपरम्परया विद्राव- ·श्री हरिवंशचम्प्वां 1 यन् वरुणमपि निजास्त्रधारिण सपदि निजवैष्णवास्त्रेण संस्तम्भयन् बाणेन सह नीवन्नमोक्ष्यामि त्वद्गोधनमिति स्वसमयबन्धमाख्याय स्वचरणौ शरणमुपगते स्तुतिरवमुखरितदिङ्मुखे तस्मिन् प्रचेतसि कृपया विहाय तद्गोधन विहाय- सैव निजैस्सह निजरथन गरुन्मता शतमखमुखैर खिलबहिर्मुखैरनुगत एव म हगिरमिव नानालङ्कारवती द्वारवतीमाससाद ॥ ५ ॥ अथ दिवमुपयाते सर्वदेवैस्सहेन्द्र सदमि विशदयंस्तद्वाणयुद्धं यदूनां । सुखमरमत कृष्णः पुत्रपौत्रैः परीतो निजपुरि वसुदेवं तोषयन्नाइकं च ॥ ११ ॥ उषया च युतस्तत्र रेमें रतिसुतोऽपि सः । कुम्भाण्डकसुतां प्राप्य साम्बोऽपि समनन्दत ॥ १२ ॥ एवंविधानि चरितानि हरेविचित्रा- ण्यन्यानि सन्ति शिशुपालवधादिकानि । सन्दर्शितान्यपि रणे कुरुपाण्डवानां तान्यत्र नैव कथितानि पुरा श्रुतानि ॥ १३ ॥ इत्युक्त्वा स पुनः प्राह सूतः कल्पेऽपि पौकरे । वाराहे नारसिंहे च यद्वृत्तं वामनेऽखिलम् ॥ १४ ॥ इति श्री भारद्वाजकुलजलधिचन्द्रेण दासप्पार्यपौत्रण वेंकप्पार्यपुत्रेण कोबाचार्यशिष्येण वेंकटसृरिणा विरचिते हरिवंशचम्पो दशमो विलासः || -* समाप्तोऽयं ग्रन्थः *- अनेन भारतीरमणमुख्यप्राणान्तर्गत कृष्णवेदव्यासात्मक- श्री श्रीनिवासः प्रियताम् . -* श्री कृप्णा पण मस्तु *

·No text on this page.