·विक्रीस तयार. निर्णयसागर छापखान्यांतील पुस्तकें. संस्कृत. किं. ट.ख. किं. ट. ख. ग्रंथ)-वाग्भटकृत, अ- रुणदत्तकृत सर्वांगसुं. दरा टीकेसहित अष्टाध्यायीसूत्रपाठ-पा- णिनिकृत आदित्यहृदय व सूर्यक- ... ... अध्यात्मरामायण (रे.पु.). अनुभूतिप्रकाश-विद्यार- ण्यस्वामिकृत २ अभिज्ञानशाकुंतल ना. टक-कालिदासकृत- राघवभकृत अर्थचो. तनिका टीकेसहित " (इंग्रजी टीपांस- हित) अभिधानसंग्रह-प्रथम भाग. यांत अमरसिं- हकृत नामलिंगानु- शासन, पुरुषोत्तमदे.. वकृत त्रिकांडशेप, हारावली, एकाक्षर- कोश, व द्विरूपकोश इतके कोश आले भा. ... ॥ ॥ " ... ... १ ... ... ... مه आपस्तंबीय देवे ॥ आशौचनिर्णय-प्रयंबककृत 6॥ ॥ ईसन्नीतिकथा प्रथम भाग (कथा १-६०) . द्वितीय भाग (कथा ६१-१२०) 17 उदासीनसाधुस्तोत्र-देव- तीर्थकृत, ब्रह्मानंद- कृत टीकेसहित ऋग्वेदी नित्यविधि ऋग्वेदी देवे ऋणमोचनमंगलस्तोत्र... ऋतुसंहार काव्य-कालि- दासकृत, मणिराम- कृत टीकेसहित ... " इंग्रजी टीपांसहित आणि शृङ्गारतिलक- काव्य कालिदासकृत । कथासरित्सागर-सोमदे- वभकृत कादंबरी-बाणभकता भानुचंद्र व सिद्धचंद्र यांच्या टीकासहित किरातार्जुनीय काव्य- भारविकृत, मलिना. ... ... अमरकोशमूळ-शब्द- कोशसहित अमरकोश सटीक शब्द- कोशसहित.. अभिनवकादंबरी काव्य- धुंडिराजकृत अमरकोश-अमरसिंह- कृत, भानुजी दीक्षि- तकृत व्याख्यासुधा किंवा रामाश्रमी टीके- सहित अवधूतगीता (साधी.) 0 ... - ... . अष्टांगहृदय (वैद्यक ·(२) किं. ट. ख. ... ... 55 ... ... ... . : ... ... किं. ट. ख. थकृत घण्टापथ टीके. यांसहित सहित ...तुलसीमाहात्म्य कुमारसंभव काव्य-का- त्रिकालसंध्या हिरण्यके- लिदासकृत, मल्लिना- शीया (आपस्तंबी) थकृत (१-८ सर्ग) व ऋग्वेदीया ॥ सीतारामकृत (८-१७ दत्तात्रेयसहस्रनामावलि - सर्ग) संजीविनी टीके- दत्तात्रेयस्तोत्र सहित. .. दमयंतीकथा (नलचंपू)- कुवलयानंदकारिका-आ. त्रिविक्रमभट्टकृत, च- शाधरकृत, स्वकृत अ. ण्डपालकृत विषमप- लंकारदीपिका टीकेस- दप्रकाश टीकेसहित... २ हित .111. 10 दशकुमारचरित-दण्डि- कृष्णसहस्त्रनाम. कृत, पूर्वपीठिका, उ- गंगालहरीमूळ.... त्तरपीठिका, कवीन्द्र- गणपतिस्तोत्र सरस्वतीकृत पदच. गणेशाष्टक न्द्रिका टीका, शिवरा- गणेशगीता (साधी) । मकृत भूपणा टीका, (रे. पु.)... लघुदीपिका टीका (द- गणेशसहस्रनामावलि 64॥ शकुमारचरितावर) व गोपालसहस्रनाम, गो- पदचन्द्रिका टीका (पू. पालकवच व गोपाल. र्वपीठिकेवर) यांस- स्तवराज यांसहित हित (रेशमी पुठा) 1.0 ॥ दुर्गास्तोत्र-नारायणभट्ट चतुःश्लोकी भागवत पर्वणीकरकृत जैनस्तोत्रसंग्रह (यांत भ- देवीसहस्रनामावलि क्तामरस्तोत्र, कल्याण- द्वादशस्तोत्र-भगवत्पादा- मंदिरस्तोत्र, एकीभा- चार्यकृत वस्तोत्र, विपापहार- धातुरूपावलि... स्तोत्र व जिनचतुर्वि- श्रीहर्षविरचित नैषधीय- शतिका इतकी स्तोत्रे चरित-नैषधीयप्रका- आहेत.) शाख्य (नारायणी) ज्योतिर्लिगस्तोत्र व शि- टीकेसहित वमानसपूजा.. नर्मदाष्टकस्तोत्र-शंकरा- सर्ककौमुदी-लौगाक्षिभा- चार्यकृत स्करकृत ॥ नारदभक्तिसूत्रे तर्कसंग्रह असंभट्टकृत, नीतिशतक-भर्तृहरिकृतः स्वकृत दीपिका टीका, कृष्णशास्त्री महाबल- व इंग्रजी भाषांतर कृत टीकेसहित ... . FF ... . ... ... ... ... ...

·. . ... ... १ ... "" ,, (साधी) ... किं. ट. ख. कि. ट. ख. नीति-शृङ्गार-वैराग्य-श- " बुकसाईज (म. अ.) ॥ तकें-भर्तृहरिकृत, कृ. " शंकरानंदसरस्वती ष्णशास्त्री महाबल- कृत गीतातात्पर्यबो- कृत टीकेसहित धिनी टीकेसहित पंचरत्नी गीता (यांत भ. भट्टिकाव्य-भट्टिकृत, ज. गवद्गीता, विष्णुसह- यमङ्गलकृत जयमङ्ग- स्रनाम, भीष्मस्तव- ला टीकेसहित राज, अनुस्मृति व भट्टिकाव्याचा १४ वा व गजेंद्रमोक्ष इतकी प्र. १५ वा सर्ग इंग्रजी करणे आहेत.) (र. पु.) टीपांसहित. प्रत्येक स- (स्थूलाक्षर) र्गास ", (मध्यमाक्षर) - पंडितराज जगन्नाथ वि- (सूक्ष्माक्षर) रचित भामिनीविला. स काव्य अच्युतराव पंचायतन देवाची पृथक् मोडककृत प्रणयप्र- पृथक् अष्टोत्तरशत काश टीकेसहित. नामावलि. ॥ मनुस्मृति-कुल्लकभट्टकृत पांडवगीता मन्वर्थमुक्तावलि टीके- पार्वतीपरिणय नाटक- सहित... २ बाणकृत ॥ महालक्ष्म्यष्टक प्रश्नोत्तरपयोनिधि-बल- महावीरचरितनाटक-भ- रामदासमुनिकृत .1. वभूतिकृत, वीरराघव- प्रसन्नराघव नाटक-जय- कृत टीकेसहित देवकृत 60 मालतीमाधव नाटक-भ. प्रातःसरण वभूतिकृत, त्रिपुरारि- पुरुषोत्तम सहस्रनाम: कृत टीका, नान्यदेव- बृहत्स्तोत्ररत्नाकरः (सचित्र) कृत टीका व जगद्धर- कापडी कृत टीका यांसहित २ (कागदी) . मालविकाग्निमित्र ना- ब्रह्मनामावलि-शंकराचा- टक-कालिदासकृत, का- यकृत टयवेमकृत टीकेसहित ... श्रीमद्भागवत मूळ (रे- मालविकाग्निमित्र ना- शमी गुटका) १॥ 600 टक-इंग्रजी टीपांस- भगवद्गीता (रेशमी पुठा हित स्थूलाक्षर) -150 विशाखदत्तविरचित मु. (मध्यमाक्षररे. पु.) . द्राराक्षस नाटक, धुं. डिराजकृत टीकेसहित - .. साधी (मध्यमाक्षर)... ॥ मेघदूत काव्य-कालिदा- ... , ... ... " ... ... " (सूक्ष्माक्षर)

·THE
DASARÛPAKA
OF
DHANANJAYA
WITH
The Commentary of Dhanika.
EDITED BY
KASHINATH PANDURANG PARAB.
PRINTED AND PUBLISHED
BY
TUKÂRÂM JAVAJI,
PROPRIETOR OF JAVAJÍ DADÂJI'S "NIRŅAYA-SAGAR" Press,
Bombay:
1897.
Price 12 Annas.

·Boyisteze aconding
site! LIV 971)
all rights reserved by the publisher:)

·॥ श्रीः॥
श्रीधनंजयविरचितं
दशरूपकम्।
धनिककृतयावलोकाख्यया व्याख्यया समेतम् ।
काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परव
इत्यनेन संस्कृतम् ।
तच
शाके १८१९ वत्सरे
मुम्बय्यां
निर्णयसागरयन्त्रालयाधिपतिना स्वकीये मुद्रायन्त्रे
मुद्रापयित्वा प्राकाश्यं नीतम् ।
मूल्यं १२ आणकाः।

·No text on this page.

·OBHA दशरूपकविषयानुक्रमणिका - 10. प्रकाशे । श्लोकः । पृष्ठे । प्रथमः प्रकाशः। १-२ ar १ ? .... १ .... .... ९ .... .... .... ९ ३ .... .... मङ्गलाचरणम्..... श्रोतृप्रवृत्तिनिमित्तम् ग्रन्थकर्तृप्रवृत्तिनिमित्तम् पौनरुक्त्यपरिहारः दशरूपकफलम् नाट्यलक्षणम्.... रूपलक्षणम् रूपकलक्षणम् .... भेदसंख्यानियमनम् दशभेदनामकथनम् नृत्यलक्षणम् नृत्तलक्षणम् नृत्यनृत्तयोदैविध्यम् रूपाणां भेदकनिरूपणम् वस्तुनो द्वैविध्यम् आधिकारिकनिरूपणम् प्रासङ्गिकनिरूपणम् प्रासङ्गिकस्य द्वैविध्यम् पताकास्थानकम् आधिकारिकपताकाप्रकरीणां त्रिविधत्वम्.. इतिवृत्तफलम् .... इतिवृत्तसाधनम् अवान्तरबीजसंज्ञान्तरम् प्रयोजनसिद्धिहेतवः an ३ .... १ १ ११ ४ ४ .... १ १ १ ४ .... १२ १३ १३ १४ १५ ४ .... ६ १ ५ .... .... 23 ·२ प्रकाशे। श्लोकः । पृष्ट। .... १९ २० २० २१ २ २२ २३ .... .... .... .... .... .... .... .... २४ २५ १ २५-२६ २७ .... १ .... .... .... .... अवस्थापञ्चकम् आरम्भलक्षणम् प्रयत्नलक्षणम् .... प्राप्त्याशालक्षणम् नियताप्तिलक्षणम् फलयोगलक्षणम् संधिलक्षणम् संधिभेदनामानि मुखलक्षणम् मुखभेदकथनम् मुखभेदनामानि उपक्षेपलक्षणम् परिकरलक्षणम् परिन्यासलक्षणम् विलोभनलक्षणम् युक्तिलक्षणम् प्राप्तिलक्षणम् समाधानलक्षणम् विधानलक्षणम् परिभावनालक्षणम् उद्भेदलक्षणम् .... करणलक्षणम् भेदलक्षणम् प्रतिमुखलक्षणम् प्रतिमुखाङ्गसंख्याकथनम् प्रतिमुखाङ्गनामानि विलासलक्षणम् परिसर्पलक्षणम् १ १ ९ .... .... २७ २८ २८ २८ २८ १ ९ १० १६ .... .... or १ .... .... .... २९ २९ २९ ३० ३० १२ १३ vr or m १ .... .... .... .... .... १४ १४ .... ३२ १ ३२-३३ ....

·.. प्रकाशे। श्लोकः पृष्ठे। .... .... ३३ ३३ १५ १५ ३ ... १६ .... १ .... .... ३४ ४ .... .... १७ १८ १८ ... .... ३५ ३५ ? .... १९ .... विधूतलक्षणम्.... शमलक्षणम् नर्मलक्षणम् नर्मद्युतिलक्षणम् प्रगमनलक्षणम् निरोधलक्षणम् पर्युपासनलक्षणम् पुष्पलक्षणम् उपन्यासलक्षणम् वनलक्षणम् "महाराणम् गर्भसंधिलक्षणम् गर्भसंध्यङ्गनामानि अभूताहरणलक्षणम् मार्गलक्षणम् रूपलक्षणम् उदाहरणलक्षणम् क्रमलक्षणम् संग्रहलक्षणम् अनुमानलक्षणम् अधिबललक्षणम् तोटकलक्षणम् तोटकलक्षणान्तरे उद्वेगलक्षणम् . संभ्रमलक्षणम् . आक्षेपलक्षणम् .... अवमर्शलक्षणम् अवमर्शाङ्गनामानि .... . १ ? ३८ ३८ ३९ ३९ ३९ .... oc el २० २० २० २१ २१ २२ २२ २२ २३ .... .... ४० .... ४० .... 20 .... .... ४२ .... १ २४ २४ २५ २५ ४३ .... ....

·CC प्रकाशे। श्लोकः । पृष्ठे। २५ .... ४५ .... १ .... .... .... .... .... .... .... २७ २८ २८ २८ २९ .... .... ४६ ४७ १ .... ४८ ام اس الم الم س س س س سلم .... .... अपवादलक्षणम् संफेटलक्षणम् . विद्रवलक्षणम् . द्रवलक्षणम् शक्तिलक्षणम् . द्युतिलक्षणम् प्रसङ्गलक्षणम्.... छलनलक्षणम् .... व्यवसायलक्षणम् विरोधनलक्षणम् प्ररोचनालक्षणम् विचलनलक्षणम् आदानलक्षणम् निर्वहणसंधिलक्षणम् निर्वहणाङ्गनामानि संधिलक्षणम् विबोधलक्षणम् अथनलक्षणम् .... निर्णयलक्षणम् परिभाषणलक्षणम् प्रसादलक्षणम् .... आनन्दलक्षणम् समयलक्षणम् कृतिलक्षणम् भाषणलक्षणम्.... पूर्वभावलक्षणम् उपगूहनलक्षणम् काव्यसंहारलक्षणम् .... ३३ ३३ ३३ .... १४९-५० ५१ १ ६१ .... .... .... .... .... .... ६२ .... १ .... ३५ ३५ or .... १ ५२ اللہ س س س س س س سعر له .... or ५३ .... .... ५३ ३७ .... ....

·५ प्रकाशे। श्लोकः। पृष्ठे। ५४ ५४ ५५ ३८ .... .... १ ३ .... ३८ .... ५९ .... .... س س س س سے وه به سه ده ی ی १ .... ३९ ३९ ३९ .... .... १ ६२ ६३ ४० प्रशस्तिलक्षणम् अङ्गप्रयोजनभेदकथनम् षट्प्रयोजननामानि पुनर्वस्तुविभागकथनम् सूच्यलक्षणम् दृश्यश्रव्यलक्षणम् सूच्यप्रतिपादनप्रकारकथनम् विष्कम्भलक्षणम् विष्कम्भद्वैविध्यम् प्रवेशकलक्षणम् चूलिकालक्षणम् अङ्कास्यलक्षणम् अङ्कावतारलक्षणम् पुनर्वस्तुत्रैविध्यकथनम् सर्वश्राव्यलक्षणम् खगतलक्षणम् .... नियतश्राव्यभेदकथनम् जनान्तिकलक्षणम् अपवारितलक्षणम् आकाशभाषितलक्षणम् वस्तुभेदोपसंहारकथनम् द्वितीयः प्रकाशः। नायकभेदकथनम् विनीतः मधुरः त्यागी दक्षः प्रियंवदः . ... .... .... .... ६५ ४१ .... .... .... aur rur eur ६६ ६७ ४१ ४१ ४१ ४ .... ... २ ४३ ... .... २ .... १-२ २ २ २ २ ४३ २ २ २ २ .... .... .... .... २ ४३ ·• • प्रकाशे श्लोकः । पृष्ठे। . .... .... २ २ २ २ २ २ .... .... २ २ ४४ .... ४४ २ .... .... ३ ३ ४५ .... .... .... .... २ ४५ ४६ ४७ ... २ .... .... .... २ .... ४८ .... .... .... .... .... .... .... रक्तलोकः वाङ्मी(ग्मी) रूढवंशः स्थिरः युवा नेतृविशेषकथनम् ललितः शान्तः धीरोदात्तः धीरोद्धतः शृङ्गारनायकभेदाः दक्षिणः शठः धृष्टः अनुकूलः सहायाः प्रतिनायकः सात्त्विका नायकगुणाः नीचे घृणा गुणाधिके स्पर्धा शौर्यशोभा दक्षशोभा विलासः माधुर्यम् गाम्भीर्यम् स्थैर्यम् तेजः ललितम् .... ४९ ४९ ५० ५० ... .... .... .... २ ५० ० २ ९ १० ११ ११ ११ ११ २ .... .... .... .... २ २ २ २ २ २ २ २ १२ १२ १३ ५२ .... .... .... १४ ....

·७ प्रकाशे। श्लोकः। प्रष्ये। २ २ ५३ १५ १५ २ .... २ ५३ .... २ २ २ २ २ .... .... .... १५ १६ १६ १६ १६ .... w w w w w .... १७ .... .... .... २ .... .... २ .... .... .... २ or औदार्यम् नायिकाभेदाः स्वीयालक्षणभेदाः शीलवती आर्जवादियोगिनी लज्जावती मुग्धा.... वयोमुग्धा काममुग्धा रतवामा कोपमृदुः मध्या यौवनवती कामवती मध्यासंभोगः मध्यामानवृत्तिः धीरामध्यामानवृत्तिः धीराधीरामध्यामानवृत्तिः अधीरामध्यामानवृत्तिः प्रगल्भा गाढयौवना भावप्रगल्भा रतप्रगल्भा प्रगल्भाकोपचेष्टा सावहित्थादरा.... रतावुढामीना अधीरप्रगल्भा धीराधीरप्रगल्भा १६ १६ १६ १६ १७ १७ २ .... २ .... २ २ ७ २६ .... .... २ .... .... २ .... .... .... २ २ २ २ .... .... १७ १८ १८ १८ १८ १९ १९ १९ १९ १९ .... २ .... .... २ २ .. २ ·•. प्रकाशे। श्लोकः । पृष्ठे। २० ५८ २ २ २० २ २१ ५९ १९ २ २ २ २२ २३ २३ २४ २४ २५ ५९ ६० २ २ २ o w w w w wao ६० ६१ ... .... २ २ ६१ ६१ १ मध्याप्रगल्भयोञदशविधत्वम् परकीया साधारणस्त्री साधारणस्त्रीव्यवहारः अस्या निबन्धनियमः नायिकाभेदान्तराणि स्वाधीनपतिका वासकसज्जा विरहोत्कण्ठिता खण्डिता कलहान्तरिता .... विप्रलब्धा प्रोषितभर्तृका अभिसारिका खण्डितादीनां चिन्तादियुक्तत्वम् खाधीनपतिका-वासकसज्जयोर्वीडादियुक्तत्वम् नायिकासहायिन्यः योषिदलंकाराः शरीरजालंकाराः सप्त भावा अयत्वजाः दश भावाः स्वभावजाः हावः हेला शोभा कान्तिः माधुर्यम् दीप्तिः.... प्रागल्भ्यम् २ २ २ २ .... २६ २६ २७ २७ २८ २८ २९ ३० ३० ६२ ६२ .... ل ل ل ل ل ل ل ل ہ س س س س س س س س س سع س २ २ ६४ ६४ .... २ २ ३४ ३४ २ ६५ w au .... .... .... .... .... २ २ २ २ ३६ ३६ ३६ ....

·manoramananewsnews. प्रकाशे। शोकः । पृष्ट । २ ६६ .... २ M .... .... .... .... .... مین یه » من وه م ن و یه موت ६८ ६८ ६८ .... २ २ .... .10 / c - .... २ ४० .... २ .... ६९ ६९ ६९ २ / १ .... ४१ ४१ ४२ ४२ २ २ ७० २ .... औदार्यम् धैर्यम् लीला विलासः विच्छित्तिः विभ्रमः किलकिञ्चितम् .... मोट्टायितम् कुट्टमितम् विब्बोकः ललितम् विहृतम् नायकसहाया:.... सहायविभागः धर्मसहायाः दण्डमहायाः अन्तःपुरसहायाः नायकादीनां विशेषः नायकव्यापार: नर्माष्टादशभेदाः वचोहास्यनर्म वेषनर्म क्रियानर्म शृङ्गारवदात्मोपक्षेपनर्म संभोगनर्म माननर्म भयनम नमस्फिञ्जः २ .... ७० .... २ ७१ २ ७१ २४८-५०७१-७२ ७२ .... २ २ १२ .... २ ७२ ७२ .... २ ५० २ ६० .... ७२ ७२ .... . .... .... .... ५१ .... ....

·ܘ 8 प्रकाशे। श्लोकः । २ .... .... .... २ .... २ .... .... ५३ ७४ ७४ .... २ २ ७४ .... २ ७४ .... .... .... .... २ २ ५६ .... .... .... .... .... २ २ २ ५९ .... .... .... .... नर्मस्फोटः नर्मगर्भः सात्वती सात्वत्यङ्गानि.... संलापकः उत्थापकः साङ्घात्यः परिवर्तकः आरभटीलक्षणम् आरभट्यङ्गानि संक्षिप्तिका संफेटः वस्तूत्थापनम् अवपातः वृत्त्युपसंहारः वृत्तिनियमः संस्कृतादिपाठ्यं प्रति विशेषः आमन्त्रणप्रकार: तृतीयः प्रकाशः। नाटकस्यैव पूर्वोक्तौ हेतुः नटस्य पूर्वकर्तव्यता सूचननियमः रङ्गं प्रसाद्य भारतीवृत्त्याश्रयणम् . भारतीभेदनामानि प्ररोचना वीथ्यङ्गानि कथोद्धातः प्रवृत्तकम् 0- .... .... २६२-६४ .... .... ७७ .... २ ३ .... ३ .... २ ३ .... ३ ३ ३ 40 .... ८१ ३ o/ .... .... ३ १० ....

·प्रकाशे। श्लोकः । पृष्ठे। ८२ ३ ३ ३ ११ १२ १३ १४ १५ .... .... ८२ (३ .... .... .... اس سے اس .... .... (३ ८४ .... ३ १७ १७ १८ ८४ ३ .... .... .... (५ १९ १९ २० ३ ३ .... .... ८६ (६ .... प्रयोगातिशयः वीथ्यङ्गनामानि उद्धात्यलक्षणभेदाः अवलगितम् प्रपश्चः त्रिगतम् छलनम् वाकेली अधिबलम् गण्डः अवस्यन्दितम्.. नालिका असत्प्रलापः व्याहारः मृदवम् प्रस्तावनोत्तरं सूत्रधारव्यापारः नायकविशेषे विधेयविशेषः नायकरसानुचित त्याज्यम् .... संधिविभागकरणम् अङ्गसंख्यान्यासौ विष्कम्भकादिकरणम् विष्कम्भकनियमाः अङ्करचनानियमाः अङ्कलक्षणम् अङ्गिपरिपोषणप्रकारः वस्तुविच्छेदनिषेधः रसतिरोधाननिषेधः मुख्यतया वीरशृङ्गारान्यतररसाश्रयणम् ३ t... .... ३ ३ २१ २२ २३ २४ २५ २६ ३ .... ३ .... .... .... ८८ ८८ ३ ३ २९ ३० ३० ३१ .... .... ३ .... ८९ (९ (९ (९ (९ .... .... .... ३३ ३३ ·१२ प्रकाशे। शोकः । प्ररे। .... २ .... ३ (९ ३ .... ३ .... .... .... .... ar .... .... .... .... ९१ ३ .... .... अन्यरसानामङ्गतैव प्रत्यक्षमनिर्देश्यानि नायकवधसूचननिषेधः आवश्यकं न त्याज्यम् अङ्के पात्रसंख्या अङ्कान्ते पात्रनिर्गमः अङ्करचनप्रकारः नाटकेऽङ्कसंख्या प्रकरणे विषयाः प्रकरणे वर्णनीयनायिका नाटिकाविषयनिर्णयः नाटिकायां विशेषः नाटिकायां प्राप्यनायिका नाटिकायां नायकः नाटिकायां वृत्तिनियमः भाणविषयाः लास्याङ्गानि प्रहसनभेदनामानि शुद्धप्रहसनम् .... विकृतसंकीर्णप्रहमने प्रहमने हास्यरसः डिमे विपवनिपमाः च्यायोगे विपयनियमाः समवकारे विषयनियमाः वीथ्यां विषयनियमाः अङ्के विषयनियमाः ईहामृगे विषयनियमाः ३ १२ .... ४२ ... .... ३ .... .... ३ २३ .... ३ .... .... .... ३ .... ७२ .... ....

·प्रकाशे। श्लोकः। पृष्ठे। .... .... २ .... २ .... .... .... ३ २० .... चतुर्थः प्रकाशः। रसनिरूपणम् .... विभावलक्षणभेदौ आलम्बनविभावः उद्दीपनविभावः अनुभावः भावः सात्त्विकभावलक्षणम् म्तम्भादिसात्त्विकभावानां नामलक्षणे व्यभिचारिभाव दक्षणम् व्यभिचारिभावनामानि निर्वेदः ग्लानिः शङ्का ४ ४ o/ .... ४ .... .... C C ४ .... ... ४ ९९ ९९ ८ ९ १०० १० ०१ १०१ १२ १०१ १२ १०२ १३ १०२ १ .... ४ .... .... .... .... .... .... ४ .... ४ ४ . .... धृतिः जडता हपः दैन्यम् औग्र्यम् चिन्ता त्रासः असूया ४ ४ .... .... .... .... .. १५ १०३ १०४ १०४ १७ १०४ १८ १०५ १९ १०५ १०६ २१ १०६ अमः ४ .... .... गर्वः .... .... .... १ .... २० .... .... स्मृतिः मरणम् मदः ४ .... .... ४ ....

·प्रकाशे। श्लोकः । पृष्ठे। ४ १०७ १०७ .... .... २२ २३ २४ २४ ..... १०८ १०८ २५ .... ४ २६ .... .... .... ४ .... .... .... ४ ४ ४ २७ २८ २८ ११२ २९ २९. ११२ .... ४ .... ४ .... ४ सुप्तम् निद्रा विबोधः व्रीडा अपस्मारः मोहः मतिः आलस्यम् आवेगः सभेदः.... वितर्कः अवहित्थम् व्याधिः उन्माद: विषादः औत्सुक्यम् चापलम् स्थायी म्थायिनामानि.... शान्तरसे शमस्थायिनि विप्रतिपत्तिः स्थायिभावोपसंहारः काव्येषु स्थायिभावस्यैव वाक्यार्थत्वम् रसिकमात्रवृत्तित्वं रसस्य धीरोदात्ताद्यवस्थाप्रतिपादकाः धीरोदात्ताद्यवस्थानामेव रसहेतुत्वम् श्रोतृणामास्वादहेतुत्वम् .... .... .... .... ४ ११३ ११३ ११३ ३३ ... .... .... .... .... ९ .... .... ३४ ३६ . १७ .... .... ३७ ११ १२० १२१ .... .... ४ ४१ .... १२२ १२२ 10 .... नर्तकेऽप्यास्वादः .... .... ४२ ४३ ४ आस्वादस्य लक्षणं भेदाश्च . शमस्यानिर्वचनीयता १२४ ·प्रकाशे। श्लोकः । पृष्ठे। ४६ .... विभावाद्युपसंहारः रसभावयोलक्षणैक्यप्रतिज्ञा.... शृङ्गारः भावसंख्या १२४ १२४ १२४ .... .... .... ४ .... ४ शृङ्गारस्य भेदाः ४ ५० .... .... ४ .... ४ .... .... ४ .... १२७ १२७ १२७ १२७ ५४ १२७ १२८ १२८ ५६ १२८ १२८ ५८ १२९ ५८ १२९ ५९ १२९ ५९ १२९ .... .... .... .... .... .... .... cc .... अयागः तस्य दशावस्था अभिलाषः दर्शनश्रवणे वृत्तीनां दशावस्थानामपि महाकविनिबन्धेप्व- नेकविधत्वम् दिङ्मात्रम् विप्रयोगद्वैविध्यम् मानद्वैविध्यम् . प्रणयमानः ईOमानत्रैविध्यम् श्रुतिः आनुमानिकस्त्रिविधः दृष्टः मानोपचारः साम भेद: दानम् सामादीनां कार्यासाधकत्वे उपेक्षा रभसादिना कोपनाशे रसान्तरत्वम् कार्यजप्रवासविप्रयोगस्त्रिधा संभ्रमजप्रवासविप्रयोगः शापजप्रवासः मृते तु शोक एव न शृङ्गारः ४ .... ... १२९ ४ .... .... १३० .... .... ४ ६२ .... ६२ १३० .... ४ .... w w w w w w w w w wo wo ४ ६३ १३० १३२ ६६ : १३३ oc W0 ४ .... .... 20 .... 20 १३३ ....

·प्रकाशे। श्लोकः। पृष्टे । .... ०० १३३ .... ६८ .... .... ६९ .... .... ४ 20 .... .... .... .... .... .... ४ .... .... ४ ७६ ७६ .... .... .... उत्का प्रोपितप्रिया कलहान्तरिता.... खण्डिता संभोगः संभोगे लीलाद्या दश चेष्टाः नायककर्तव्यम् वीरस्त्रिधा बीभत्सस्त्रिधा रौद्रस्त्रिधा हाम्यस्त्रिधा म्मितम् हसितम् विहसितम् उपहसितम् अपहसितम् अतिहसितम् उत्तममध्यमाधमभेदेन हसितभेदाः हासव्यभिचारिणः अद्भुतः अद्भुतानुभावव्यभिचारिणः.... भयानकः भयानकानुभावव्यभिचारिणः करुणः करुणानुभावव्यभिचारिणः प्रीतिभक्त्यादीनामन्तर्भावः. भूपणादीनामन्तर्भावः सर्वस्यापि रममायोपादानम् ग्रन्थसमाप्तिः .... .... ४ १३ ... .... ७७ ४ ४ .... ७८ ७८ ४ .... ४ (० .... १३८ १३८ 20 .... .... .... द .... 30 ४ १ ....

·॥ श्रीः॥ श्रीधनंजयविरचितं दशरूपकम्। धनिककृतयावलोकाख्यया व्याख्यया समेतम् । प्रथमः प्रकाशः । इह सदाचारं प्रमाणयद्भिरविघ्नेन प्रकरणस्य समाप्त्यर्थमिष्टयोः प्रकृता- भिमतदेवतयोनमस्कारः क्रियते श्लोकद्वयेन- नमस्तस्मै गणेशाय यत्कण्ठः पुष्करायते । मदाभोगधनध्वानो नीलकण्ठस्य ताण्डवे ॥१॥ यस्य कण्ठः पुष्करायते मृदङ्गवदाचरति । महाभोगेन घनध्वानो निबिडध्वनिः । नीलकण्ठस्य शिवस्य ताण्डव उद्धते नृत्ते । तस्मै ग- णेशाय नमः । अत्र खण्ड श्लेषाक्षिप्यमाणोपमाच्छायालंकारः । नीलकण्ठस्य मयूरम्य ताण्डवे यथा मेघध्वनिः पुष्करायत इति प्रतीतेः ॥ दशरूपानुकारेण यस्य माद्यन्ति भावकाः। नमः सर्वविदे तस्मै विष्णवे भरताय च ॥ २॥ एकत्र मत्स्यकूर्मादिप्रतिमानामुद्देशेन, अन्यत्रानुकृतिरूपनाटकादिना यस्य भावका ध्यातारो रसिकाश्च माद्यन्ति हृप्यन्ति तस्मै विष्णवेऽभिमताय प्रकृताय भरताय च नमः ॥ श्रोतुः प्रवृत्तिनिमित्तं प्रदर्श्यते- कस्यचिदेव कदाचिद्दयया विषयं सरस्वती विदुषः । घटयति कमपि तमन्यो व्रजति जनो येन वैदग्धीम् ॥ तं कंचिद्विषयं प्रकरणादिरूपं कदाचिदेव कस्यचिदेव कवेः सर- स्वती योजयति । येन प्रकरणादिना विषयेणान्यो जनो विदग्धो भवति ॥ खप्रवृत्तिविषयं दर्शयति- उद्धृत्योद्धृत्य सारं यमखिलनिगमानाट्यवेदं विरिश्चि- श्चक्रे यस्य प्रयोगं मुनिरपि भरतस्ताण्डवं नीलकण्ठः । शर्वाणी लास्यमस्य प्रतिपदमपरं लक्ष्म कः कर्तुमीष्टे नाट्यानां किंतु किंचित्पगुणरचनया लक्षणं संक्षिपामि ॥ ४ ॥ - -

·२
दशरूपके
यं नाट्यवेदं वेदेभ्यः सारमादाय ब्रह्मा कृतवान् , यत्संबद्धमभिनयं भर-
तश्चकार करणाङ्गहारानकरोत्, हरस्ताण्डवमुद्धतं लास्यं सुकुमारं नृत्तं पा-
र्वती कृतवती, तस्य सामस्त्येन लक्षणं कर्तुं कः शक्तः । तदेकदेशस्य तु
दशरूपस्य संक्षेपः क्रियत इत्यर्थः ।।
पित्यप्रमत्तं पौनरुक्त्यं परिहरति-
व्याकीर्णे मन्दबुद्धीनां जायते मतिविभ्रमः ।
तस्यार्थस्तत्पदैस्तेन संक्षिप्य क्रियतेऽञ्जसा ॥ ५ ॥
व्याकीर्णे विक्षिप्ते विस्तीर्णे च रसशास्त्रे मन्दबुद्धीनां पुंसां मतिमोहो
भवति, तेन तस्य नाट्यवेदस्यार्थस्तत्पदैरेव संक्षिप्य ऋजुवृत्त्या क्रियत इति ॥
इदं प्रकरणं दशरूपज्ञानफलम् । दशरूपं फिलमित्याह-
आनन्दनिस्यन्दिषु रूपकेषु व्युत्पत्तिमात्र फलमल्पबुद्धिः ।
योऽपीतिहासादिवदाह साधुस्तस्मै नमः स्वादुपराङ्मुखाय ॥ ६॥
तत्र केचित् निकाममोसेषु वैचक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्ति
प्रीतिं च साधुकाव्यनिपेवणम् ॥' इत्यादिना त्रिवर्गादिव्युत्पत्तिं काव्यफल-
त्वेनेच्छन्ति तन्निरासेन स्वसंवेद्यः परमानन्दरूपो रसास्वादो दशरूपाणां
फलम् , न पुनरितिहासादिवत्रिवगादिव्युत्पत्तिमात्रमिति दर्शितम् । नम इति
सोल्लुण्ठम् ॥
'नाट्यानां लक्षणं संक्षिपामि' इत्युक्तम् । किं पुनस्तन्नाट्यमित्याह-
अवस्थानुकृति ट्यं
काव्योपनिबद्धधीरोदात्ताद्यवस्थानुकारश्चतुर्विधाभिनयेन तादात्म्या -
नाट्यम् ॥
रूपं दृश्यतयोच्यते ।
तदेव नाट्यं दृश्यमानतया रूपमित्युच्यते । नीलादिरूपवत् ।।
रूपकं तत्समारोपाद्
नटे रामाद्यवस्थारोपेण वर्तमानत्वाद्रूपकम् । मुखचन्द्रादिवदित्येकस्मिन्नर्थे
प्रवर्तमानम्य शब्दत्रयस्य 'इन्द्रः पुरंदरः शक्रः' इतिवत्प्रवृत्तिनिमित्तभेदो
दर्शितः ॥
दशधैव रसाश्रयम् ॥ ७॥

·प्रथमः प्रकाशः। रसानाश्रित्य वर्तमानं दशप्रकारकम् । एवेत्यवधारणं शुद्धाभिप्रायेण नाटिकायाः संकीर्णत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् ॥ तानेव दशभेदानुद्दिशति- नाटकं सप्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः । व्यायोगसमवकारौ वीथ्यकेहामृगा इति ॥ ८॥ ननु 'डोम्बी श्रीगदितं भाणो भाणीप्रस्थानरासकाः । काव्यं च सप्त नृत्यस्य भेदाः स्युस्तेऽपि भाणवत् ॥' इति रूपकान्तराणामपि भावादवधा- रणानुपपत्तिरित्याशङ्कयाह- अन्यद्भावाश्रयं नृत्यं रसाश्रयान्नाट्याद्भावाश्रयं नृत्यमन्यदेव । तत्र भानाश्रयमिति विपयभे- दान्नृत्यमिति नृतेर्गात्रविक्षेपार्थत्वेनाङ्गिकवाहुल्यात्तत्कारिषु च नर्तकव्यपदे- शालोकेऽपि चात्र प्रेक्षणीयकमिति व्यवहारान्नाटकादेरन्यन्नृत्यम् । तद्भेद- त्वाच्छीगदितादेवधारणोपपत्तिः । नाटकादि च रसविषयम् । रसस्य च पदार्थीभूतविभावादिकममर्गामापा मार्ग हेतुकत्वाद्वाक्यार्थाभिनयात्मकत्वं रसाश्रयमित्यनेन दर्शितम् । नाट्यमिति च 'नट अवस्पन्दने' इति नटेः fo-नामामि । अतएव तत्कारिपु नटव्यपदेशः । यथा च गात्रनिक्षेपार्थत्ये समानेऽप्यनुकारात्मकल्येन नृत्तादन्यन्नत्यं तथा वाक्यार्थाभिनयात्मकान्नाध्यात्पदाथाभिनयात्मकमन्यव नृत्यमिति ॥ प्रसङ्गान्नृत्तं व्युत्पादयति- नृत्तं ताललयाश्रयम् । तालश्चश्चत्पुटादिः । लयो द्रुतादिः । तन्मात्रापेक्षोऽङ्गविक्षेपोऽभिनय- शून्यो नृत्तमिति ॥ अनन्तरोक्तं द्वितयं व्याचष्टे- आद्य पदार्थाभिनयो मार्गो देशी तथा परम् ॥ ९॥ नृत्यं पदार्थाभिनयात्मकं मार्ग इति प्रसिद्धम् । नृत्तं च देशीति ॥ द्विविधस्यापि द्वैविध्यं दर्शयति- मधुरोद्धतभेदेन तवयं द्विविधं पुनः। लास्यताण्डवरूपेण नाटकाद्युपकारकम् ॥ १० ॥ सुकुमारं द्वयमपि लास्यमुद्धतं द्वितयमपि ताण्डवमिति । प्रसङ्गोक्तस्यो- ·दशरूपके पयोगं दर्शयति-तच्च नाटकाद्युपकारकमिति । नृत्यस्य क्वचिदवान्तरपदार्था- भिनयेन नृत्तस्य च शोभाहेतुत्वेन नाटकादावुपयोग इति ॥ अनुकारात्मकत्वेन रूपाणामभेदारिककृतो भेद इत्याशङ्कयाह- वस्तु नेता रसस्तेषां भेदको वस्तुभेदान्नायकभेदाद्रसभेदादूपाणामन्योन्यं भेद इति ।। वस्तुभेदमाह- वस्तु च द्विधा। कथमित्याह- तत्राधिकारिकं मुख्यमङ्गं प्रासङ्गिकं विदुः ॥ ११ ॥ प्रधानभूतमाधिकारिकम् । यथा रामायणे रामसीतावृत्तान्तः । तदङ्गभूतं प्रासङ्गिकम् । यथा तत्रैव विभीषणसुग्रीवादिवृत्तान्त इति ॥ निरुत्त्याधिकारिकं लक्षयति- अधिकारः फलस्खाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः। तनिर्वय॑मभिव्यापि वृत्तं स्यादाधिकारिकम् ।। १२ ।। फलेन स्वस्वामिसंबन्धोऽधिकारः फलस्वामी चाधिकारी तेनाधिकारेणा- धिकारिणा वा निर्वृत्तं फलपर्यन्तता नीयमानमितिवृत्तमाधिकारिकम् ॥ प्रासङ्गिकं व्याचष्टे- प्रासङ्गिकं परार्थस्य स्वार्थो यस्य प्रसङ्गतः। यस्येतिवृत्तस्य परप्रयोजनस्य सतस्तत्प्रसङ्गात्स्वप्रयोजनसिद्धिस्तत्प्रासङ्गि- कमितिवृत्तं प्रसङ्गनिवृत्तेः॥ प्रासङ्गिकमपि पताकाप्रकरीभेदाद्विविधमित्याह- सानुवन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाक् ॥ १३ ॥ दूरं यदनुवर्तते प्रासङ्गिकं सा पताका । सुग्रीवादिवृत्तान्तवत् । पताके- वासाधारणनायकचिह्नवत्तदुपकारित्वात् । यदल्पं सा प्रकरी । श्रवणादि- वृत्तान्तवत् ॥ पताकाप्रसङ्गेन पताकास्थानकं व्युत्पादयति- प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुनोऽन्योक्तिसूचकम् । पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम् ॥ १४ ॥ १. 'अतिव्यापि' इति पाठः. - - - ·प्रथमः प्रकाशः। ५ - प्राकरणिकस्य भाविनोऽर्थस्य सूचकं रूपं पताकावद्भवतीति पताकास्था- नकम् । तच्च तुल्येतिवृत्ततया तुल्यविशेषणतया च द्विप्रकारम् । अन्योक्तिम- मासोक्तिभेदात् । यथा रत्नावल्याम्- 'यातोऽस्मि पद्मनयने समयो ममैप सुप्ता मयैव भवती प्रतिबोधनीया। प्रत्यायनामयमितीव सरोरुहिण्याः सूर्योऽस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति ।' यथा च गायोगा-- 'उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणा- दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन्कोपविपाटलद्युति मुखं देव्याः करिष्याम्यहम् ॥' एवमाधिकारिकद्विविधप्रासङ्गिकभेदात्रिविधस्यापि त्रैविध्यमाह- प्रख्यातोत्पाद्यमिश्रख भेदात्रेधापि तत्रिधा । प्रख्यातमितिहासादेरुत्पाद्यं कविकल्पितम् ॥ १५ ॥ मिश्रं च संकराताभ्यां दिव्यमादिभेदतः। इति निगदव्याख्यातम् ॥ तस्येतिवृत्तस्य किं फलमित्याह कार्य त्रिवर्गस्तच्छुद्धमेकानेकानुबन्धि च ।। १६ ॥ धर्मार्थकामाः फलम् । तच्च शुद्धमेकैकमेकानुबन्धं द्विव्यनुबन्धं वा । तत्साधनं व्युत्पादयति- स्वल्पोद्दिष्टस्तु तद्धतुर्बीजं विस्तार्यनेकधा । स्तोकोद्दिष्टः कार्यसाधकः पुरस्तादनेकप्रकारं विस्तारी हेतुविशेषो बीज- वहीजम् । यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुरनुकूलदैवो यौ- गंधरायणव्यापारो विष्कम्भके न्यस्त:-'यौगंधरायणः---कः संदेहः । ('द्वीपादन्यस्मात्-'इति पठति ।)' इत्यादिना 'प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ' इत्यन्तेन । यथा च वेणीसंहारे द्रौपदीकेशसंयमनहेतुर्मीमक्रोधोपचितयुधिष्ठिरो- साहो बीजमिति । तच्च महाकार्यावान्तरकार्यहेतुभेदादनेकप्रकारमिति ॥ १. 'नान्तो', 'वेधा' इति पाठौ. -- - ·दशरूपके our अवान्तरबीजस्य संज्ञान्तरमाह- अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम् ॥ १७ ॥ यथा रत्नावल्यामवान्तरप्रयोजनानङ्गपूजापरिसमाप्तौ कथार्थविच्छेदे सत्य- नन्तरकार्यहेतुः-'उदयनस्येन्दोरिवोद्वीक्षते । सागरिका-श्रुत्वा ।) कह एसो सो उदयणणरिन्दो जस्स अहं तादेण दिण्णा।' इत्यादि । बिन्दुले तैलबिन्दुवत्प्रसारित्वात् ॥ इदानीं पताकाद्यं प्रसङ्गाद्वयुत्क्रमोक्तं क्रमार्थमुपसंहरन्नाह- वीजविन्दुपताकाख्यप्रकरीकार्यलक्ष"ः। अर्थप्रकृतयः पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः ॥ १८ ॥ अर्थप्रकृतयः प्रयोजनमिद्धिहेतवः ॥ अन्यदवस्थापञ्चकमाह-- अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः। आरम्भयनप्राप्त्याशानियतातिफलागमाः ॥ १९ ॥ यथोद्देशं लक्षणमाह --- औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूयसे । इदमहं संपापयामीत्यध्यवसायमात्रमारम्भ इत्युच्यते । यथा रत्नाव- ल्याम् –'प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे ।' इत्यादिना सचिवायत्तसिद्धेवत्सराजस्य कार्यारम्भो योगंधगयणम दर्शितः ॥ अथ प्रयत्न प्रयत्नस्तु तदप्राप्तौ व्यापारोऽतित्वरान्वितः ॥ २०॥ तम्य फलम्याप्राप्तावुपाययोजनादिरूपश्चेष्टाविशेषः प्रयत्नः । यथा रत्ना- वन्यामालेग्न्याभिलेखनादिवत्सराजसमागमोपायः-'तहावि णत्थि अण्णो दंगणुवाओ त्ति जहातहा आलिहिअ जधासमीहि करिम्सम्।' इत्यादिना प्रतिपादितः ॥ १. 'कथमेष स उदयननरेन्द्रो यस्याहं तानेन दत्ता।' इति छाया. २. 'तथापि नास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति यथानथालिय यथासमीहितं करिष्यामि।' इति च्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। - प्राप्त्याशामाह- उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसंभवः। उपायस्यापायशङ्कायाश्च भावादनिर्धारितैकान्ता फलप्राप्तिः प्राप्त्याशा । यथा रत्नावल्यां तृतीयेऽङ्के वेषपरिवर्ताभिसरणादौ समागमोपाये सति वा- सवदत्तालक्षणापायशङ्कायाः-'एवं नदि अआलवादाली विअ आअच्छिम अण्णदो ण णइम्सदि वासवदत्ता।' इत्यादिना दर्शितत्वादनिर्धारितैकान्ता स- मागमप्राप्तिरुक्ता ।। नियताप्तिमाह- अपायाभावतः प्राप्तिनियताप्तिः सुनिश्चिता ॥ २१ ॥ अपायाभावादवधारितकान्ता फलमाप्तिर्नियतामिरिति । यथा रत्नाव- ल्याम्-'विदूषकः-सागरिका दुक्करं जीविम्सदि।' इत्युपक्रम्य 'कि ण उपायं चिन्तेमि ।' इत्यनन्तरम् 'राजा-वयस्य, देवीप्रसादनं मुक्त्वा नान्यमत्रोपायं पश्यामि ।' इत्यनन्तराङ्कार्थविन्दुनानेन देवीलक्षणापायम्य प्रसादनेन निवारणान्नियता फलप्राप्तिः सूचिता ॥ फलयोगमाह- समग्रफलसंपत्तिः फलयोगो यथोदितः। यथा रत्नावल्यां रत्नावलीलाभचक्रवर्तित्वावाप्तिरिति ।। संधिलक्षणमाह-- अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः ॥ २२ ॥ यथासंख्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च संधयः। अर्थप्रकृतीनां पञ्चानां यथासंख्येनावस्थाभिः पञ्चभिर्योगाद्याथासंख्येनैव वक्ष्यमाणा मुखाद्याः पञ्च संधयो जायन्ते ।। संधिसामान्यलक्षणमाह- अन्तरैकार्थसंबन्धः संधिरेकान्वये सति ॥ २३ ॥ एकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथांशानामवान्तरैकप्रयोजनसंबन्धः संधिः ॥ के पुनस्ते संधयः- मुखप्रतिमुखे गर्भः सावमर्शोपसंहतिः। १. एवं यद्यकालवातालीवागत्यान्यतो न नेष्यति वासवदत्ता।' इति च्छाया. २. 'सा- गरिका दुष्करं जीविष्यनि ।' इति च्छाया. ३. 'किं नोपायं चिन्तयसि।' इति च्छाया.

·८ - दशरूपके यथोद्देशं लक्षणमाह- मुखं वीनसमुत्पत्तिानार्थरससंभवा ॥ २४ ॥ अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात् । बीजानामुत्पत्तिरनेकप्रकारप्रयोजनस्य रसस्य च हेतुर्मुखसंधिरिति व्या- ख्येयम् । तेनात्रिवर्गफले प्रहसनादौ रसोत्पत्तिहेतोरेव बीजत्वमिति । अस्य च बीजारम्भार्थयुक्तानि द्वादशाङ्गानि भवन्ति ॥ तान्याह- उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् ॥ २५ ॥ युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना। उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्थान्यथ लक्षणम् ॥२६॥ एतेषां स्वसंज्ञाव्याख्यातानामपि सुखार्थ लक्षणं क्रियते- बीजन्यास उपक्षेपः यथा रत्नावल्याम्- (नेपथ्ये ।) द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥ इत्यादिना यौगंधरायणो वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुभूतमनुकूलदैवं स्वव्यापार बीजरवेनोपक्षिप्तवानित्युपक्षेपः ॥ परिकरमाह- तद्बाहुल्यं परिक्रिया। यथा तत्रैव–'अन्यथा क्व सिद्धादेशप्रत्ययप्रार्थितायाः सिंहले हितुः समुद्रे प्रवहणभङ्गमग्नोत्थितायाः फलकासादनम् ।' इत्यादिना 'सर्वथा स्पृशन्ति स्वामिनमभ्युदयाः ।' इत्यन्तेन बीजोत्पत्तेरेव बहूकरणात्परिकरः ॥ परिन्यासमाह- तनिष्पत्तिः परिन्यासो यथा तत्रैव- 'प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे । सिद्धेन्तिर्नास्ति सत्यं तथापि स्वेच्छाकारी भीत एवास्मि भर्तुः ॥' इत्यनेन यौगंधरायणः खव्यापारदैवयोर्निष्पत्तिमुक्तवानिति परिन्यासः ॥ १. 'संश्रया' इति पाठः. - ·प्रथमः प्रकाशः। - विलोभनमाह- गुणाख्यानं विलोभनम् ॥ २७ ॥ यथा रत्नावल्याम्- 'अम्तापाम्तममस्तभासि नभसः पारं प्रयाते रवा- वास्थानी समये समं नृपजनः सायंतने संपतन् । संप्रत्येष सरोरुहद्युतिमुषः पादास्तवासेवितुं प्रीत्युत्कर्षकृतो दृशामुदयनस्येन्दोरिवोद्वीक्षते ॥' इति वैतालिकमुखेन चन्द्रतुल्यवत्सराजगुणवर्णनया सागरिकायाः समाग- महेत्वनुरागबीनानुगुण्येनैव विलोभनाद्विलोभनमिति । यथा च वेणीसंहारे- 'मन्थायस्तार्णवाम्भःप्तकुहरवलन्मन्दरध्वानधीरः कोणाघातेषु गर्न प्रलगनपान्योन्यमंघटनण्ड । कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः केनाम्मन्भिहना प्रनिगमितमो दुन्दुभिम्नाडिनोऽयम् ॥' इत्यादिना 'यशोदुन्दुभिः।' इत्यन्तेन द्रौपद्या विलोभनाद्विलोभनमिति ।। अथ युक्तिः संपधारणमर्थानां युक्तिः यथा रत्नावल्याम्-'मयापि चैनां देवीहस्ते सबहुमानं निक्षिपता युक्त- मेवानुष्ठितम् । कथितं च मया यथा बाभ्रव्यः कञ्चुकी सिंहलेश्वरामात्येन वसु- भूतिना सह कथंकथमपि समुद्रादुत्तीर्य कोशलोच्छित्तये गतस्य रुमण्वतो घटितः।' इत्यनेन सागरिकाया अन्तःपुरस्थाया वत्सराजस्य सुखेन दर्शनादि- प्रयोजनावधारणाद्वाभ्रव्यसिंहलेश्वरामात्ययोः खनायकसमागमहेतुप्रयोजन- त्वेनावधारणाद्युक्तिरिति ॥ अथ प्राप्ति:- प्राप्तिः सुखागमः। यथा वेणीसंहारे-'चेटी-मैट्टिणि, परिकुविदो विअ कुमारो ल- क्खीयदि ।' इत्युपक्रमे 'भीमः- १. 'गुणाख्यानात्' इति पाठः. २. 'भत्रि, परिकुपित इव कुमारो लक्ष्यते । इति - च्छाया.

·ܘܐ दशरूपके मनामि कौरवशतं समरे न कोपा- दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ द्रौपदी-(श्रुत्वा सहर्षम् ।) नाध, अस्सुदपुव्वं खु एदं वअणम् । ता पुणो पुणो भण।' इत्यनेन भीमक्रोधवीजान्वयेनैव सुखप्राप्त्या द्रौपद्याः प्राप्तिरिति । यथा च रत्नावल्याम्-'सागरिका-(श्रुत्वा सहर्षे परिवृत्य सस्पृहं पश्यन्ती ।) केधं अअं सो राआ उदयणो जम्स अहं तादेण दिण्णा । ता परप्पेसणदृसिदं मे जीविदं एदस्स दंसणेण बहुमदं संजादम् ।' इति साग- रिकायाः गागमा भिरिति । अथ समाधानम्- बीजागमः समाधान यथा रत्नावल्याम्-'वासवदत्ता-तेण हि उअणेहि मे उवअरणाई । सागरिका-भट्टिणि, एदं सव्वं सज्जम् । वासवदत्ता--(निरूया मनम्।) अहो पमादो परिअणम्स । जम्स एव दंगणपहादो पअत्तेण रकवी गति तस्म जेव कहं दिहिगोअरं आअदा । भोदु । एव्वं दाव । (प्रकाशम् । ) हले सारिए, कीस तुमं अज पराहीणे परिअणे मअणूसवे सारिअं मोत्तूण इहागदा । ता तहिं जेव गच्छ ।' इत्युपक्रमे 'सागरिका-(स्वगतम् ।) 'मारिआ त मए मुसंगदाए हत्थे समप्पिदा । पेखिदं च मे कुतूहलम् । ता नल- क्खिआ पेक्खिम्सम् ।' इत्यनेन वातावदत्ताया रत्नावलीवत्सरानयोर्दर्श- १. 'नाथ, अश्रुतपूर्व खल्वेतद्वचनम् । तत्पुनः पुनर्भण ।' इति च्छाया. २. 'कथमयं स राजोदयनो यस्याहं तातेन दत्ता । तत्परप्रेषणदृषितं मे जीवितमंतस्य दर्शनेन बहुमतं संजातम् ।' इति च्छाया. ३. 'तेन ह्युपनय म उपकरणानि ।' इति च्छाया. ४. 'भत्रि, एतत्सर्व सञम् ।' इति च्छाया. ५. 'अहो प्रमादः परिजनम्य । यस्यव दर्शनपथात्प्रयत्नेन रक्ष्यते तस्यैव कथं दृष्टिगोचरमागता । भवतु । एवं तावत् । चेटि सागरिके, कथं त्वमद्य पराधीने परिजने मदनोत्सवे सारिकां मुक्त्वेहागता । तस्मात्तत्रैव गच्छ ।' इति च्छाया. ६. 'सारिका तावन्मया सुसंगताया हस्ते समर्पिता । प्रेक्षितुं च मे कुतहलम् । तदलक्षिता प्रेक्षिष्ये । इति च्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। - नप्रतीकारात्सारिकायाः सुसंगतार्पणेनालक्षितप्रेक्षणेन च वत्सराजसमागमहे- तोर्वीजस्योपादानात्समाधानमिति । श्रूयताम- यथा च वेणीसंहारे 'भीमः-भवतु । पाचालराजतनये. चिरेणैव कालेन चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभियानमणिनोरुयुगलम्य मुयोधनस्य । म्न्यानावनचनशोणितशोणपाणिरुत्तमरिष्यति कांस्तव देवि भीमः॥' इत्यनेन वेणीसंहारहेतोः क्रोपवीजम्य पुनरूपादानान्ममावानम् ॥ अथ विधानम्- विधानं मुग्वदुःयन् ॥ २८ ॥ यथा मालनीमाश्वे प्रथमऽके-'माधव:- यान्त्या गहुन्टिन कारमाननं त- दावृत्तवृत्तशतपत्रनिभं वहन्त्या । दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पश्मलादया गादं निग्नात इव मे हृदये कटाक्षः ।। निमग्निमितमन्नमिता मा. मानन्दमन्समम नानानि । तत्संनिधौ तदधुना हृदयं मदीय- मङ्गारचुम्बितमिव व्यमानमाम्ने ॥' इत्यनेन मालत्यवलोकनम्यानुरागम्य समागमहेतो/जानुगुण्येनैव माधवस्य सुग्वदुःखकारित्वाद्विधानमिति । यथा च वेणीसंहारे---'द्रौपदी–णाध, पुणोवि तुम्मेहिं अहं आअच्छि अ समासासिदव्वा । भीमः-ननु पाञ्चालराजतनये, किमद्याप्यलीकावासनया। भूयः परिभवक्तान्तिलज्जाविधुरिताननम् । अनिःशेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरम् ॥' इति सङ्ग्रामस्य सुखदुःखहेतुत्वाद्विधानमिति ॥ अथ परिभावना- परिभावोऽद्भुतावेश १. 'नाथ, पुनरपि त्वयाहमागत्य समाश्वासयितव्या ।' इति च्छाया. - ·१२ दशरूपके - यथा रत्नावल्याम्-'सागरिका-(दृष्ट्वा सविस्मयम् ।) कधं पञ्चक्खो जेव अणङ्गो पूअं पडिच्छेदिता । अहंपि इध द्विद जेव णं पूजइस्सम् ।' इत्यनेन वत्सराजस्यानङ्गरूपतयापहवादनङ्गस्य च प्रत्यक्षस्य पूजाग्रहणस्य लोकोत्तरत्वादद्भुतरसावेशः परिभावना । यथा च वेणीसंहारे-'द्रौपदी-कि दाणिं एसो पलअजलधरत्थणि- दमंसलो खणे खणे समरदुन्दुभी ताडीयदि ।' इति लोकोत्तरसमरदुन्दु- भिध्वनेविस्मयरमावेशाद्रौपद्याः परिभावना ।। अथोझेदः- उद्भेदो गूढ भेदनम् । यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य कुसुमायुधव्यपदेशगूढस्य वैतालिकवचसा 'अ- स्तापास्त–' इत्यादिना 'उदयनस्य-'इत्यन्तेन बीजानुगुण्येनैवोद्भेदनादुद्भेदः। यथा च वेणीसंहारे-'आर्य, किमिदानीमध्यवस्यति गुरुः । इत्युपक्रमे '(नेपथ्ये।) यत्सत्यवतमङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्येच्छता । तद्दयतारणिसंभृतं नृपसुताकेशाम्पराकर्षणैः क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुबने यौधिष्ठिरं जृम्भते ॥ भीमः- (सहर्गम् ।) जृम्भतां जृम्भतां संप्रत्यप्रतिहतमार्यस्य क्रोध. ज्योतिः ।' इत्यनेन छन्नस्य द्रौपदीकेशसंयमनहेतोयुधिष्टिरक्रोधस्योद्भेद- नादुद्भेदः ॥ अथ करणम्- करणं प्रकृतारम्भो यथा रत्नावल्याम्-'मो दे कुसुमाउह, ता अमोह दमणो मे भवि- स्ससि त्ति । दिटुं जं पेक्खिदव्वम् । ता जाव ण को वि मं पेक्खइ ता गमिस्सम् ।' इत्यनेनानन्तराङ्कप्रकृतनिर्विघ्नदर्शनारम्भणात्करणम् । १. 'कथं प्रत्यक्ष एवानङ्गः पूजां प्रतिच्छेदिता। अहमपीहस्थितनं पूजयिष्यामि। इति च्छाया. २. 'किमिदानीमेष प्रलयजलधरस्तनितमासल: क्षणे क्षणे समरदुन्दुभिस्ताड्य- ते।' इति च्छाया. ३. 'नमस्ते कुसुमायुध, तदमोघदर्शनो मे भविष्यसीति । दृष्टं यत्प्रे. क्षितव्यम् । तद्यावन कोऽपि मां प्रेक्षते तद्गमिष्यामि ।' इति च्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। , - यथा च वेणीसंहारे—'तत्पाञ्चालि, गच्छामो वयमिदानी कुरुकुलक्ष- याय' इति । सहदेवः-आर्य, गच्छाम इदानीं गुरुजनानुज्ञाता विक्र- मानुरूपमाचरितुम् ।' इत्यनेनानन्तराङ्कप्रस्तूयमानसङ्ग्रामारम्भणात्करणमिति । सर्वत्र चेहोद्देशप्रतिनिर्देशवैषम्य क्रियाक्रमस्याविवक्षितत्वादिति ॥ अथ भेदः- भेदः प्रोत्साहना मता ॥२९॥ यथा वेणीसंहारे-'णाध, मा क्खु जण्णसेणीपरिभवुद्दीविदकोवा अ- णवेक्खिदसरीरा परिकमिस्सध । जदो अप्पमत्तसंचरणीयाइं सुणीयन्ति रि- उबलाई । भीमः-अयि सुक्षत्रिये, अन्योन्याम्फालभिन्नद्विपरुधिरवसासान्द्रमस्तिष्कपङ्के मग्नानां स्यन्दनानामुपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ । स्फीतासृक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कबन्धे सङ्ग्रामैकार्णवान्तःपयसि विचरितुं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः ॥' इत्यनेन विषण्णाया द्रौपद्याः क्रोधोत्साहबीजानुगुण्येनैव प्रोत्साहनाफ़ेद इति ॥ एतानि च द्वादशमुखाङ्गानि बीजारम्भद्योतकानि साक्षात्पारम्पर्येण वा विधेयानि । एतेषामुपक्षेपपरिकरपरिन्यासयुक्तयुद्भेदसमाधानानामवश्यं भावितेति॥ अथ साङ्गं प्रतिमुखसंधिमाह- लक्ष्यालक्ष्यतयोद्भेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत् । बिन्दुप्रयत्नानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश ॥ ३० ॥ तस्य बीजस्य किंचिल्लक्ष्यः किंचिदलक्ष्य इवोद्भेदः प्रकाशनं तत्प्रतिमु- खम् । यथा रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के वत्सराजसागरिकासमागमहेतोरनुरागबी- जस्य प्रथमाङ्कोपक्षिप्तस्य सुसङ्गताविदूषकाभ्यां ज्ञायमानतया किंचिल्लक्ष्यस्य वासवदत्तया च चित्रफलकवृत्तान्तेन किंचिदुन्नीयमानस्य दृश्यादृश्यरूप- तयोद्भेदः प्रतिमुखसंधिरिति । वेणीसंहारेऽपि द्वितीयेऽङ्के भीष्मादिवधेन किंचिल्लक्ष्यस्य कर्णाद्यवधा- चालक्ष्यस्य क्रोधबीजस्योद्भेदः १. 'नाथ, मा खलु याज्ञसेनीपरिभवोद्दीपितकोपा अनवेक्षितशरीराः परिक्रमिष्यथ । यतोऽप्रमत्तसंचरणीयानि श्रूयन्ते रिपुबलानि ।' इति च्छाया. २. 'लक्ष्यालक्ष्य इवो- द्भेदः' इति पाठः. , ·१४ दशरूपके 'सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं सहानुजम् । खबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात्पाण्डुसुतः सुयोधनम् ॥' इत्यादिभिः 'दुःशासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च यथा गदयोरुभङ्गे। तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां ज्ञेया जयद्रथवधेऽपि तथा प्रतिज्ञा ।' इत्येवमादिभिश्चोद्भेदः प्रतिमुखसंधिरिति ॥ अस्य च पूर्वाङ्कोपक्षिप्तबिन्दुरूपबीजप्रयत्नार्थानुगतानि त्रयोदशाङ्गानि भवन्ति । तान्याह- विलासः परिसर्पश्च विधूतं शमनर्मणी । नर्मद्युतिः अंगमनं निरोधः पर्युपासनम् ॥ ३१ ॥ वज्रं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि। यथोद्देशं लक्षणमाह- रेत्यर्थेहा विलासः स्याद् यथा रत्नावल्याम्-'सागरिका -हिअअ, पसीद पसीद । कि इमिणा आआसमेत्तफलेण दुल्लहनणप्पत्थणाणुबन्धेण ।' इत्युपक्रमे 'तहावि आलेखगदं तं जणं कदुअ जधासमीहिदं करिस्सम् । तहावि तस्स णत्थि अण्णो दंसणोवाउत्ति।' इत्येतैर्वत्सराजसमागमरति चित्रादिजन्यामप्युद्दिश्य सागरिकायाश्चेष्टाप्रयत्नोऽनुरागबीजानुगतो विलास इति ॥ अथ परिसर्पः- दृष्टनष्टानुसर्पणम् ॥ ३२ ॥ परिसो यथा वेणीसंहारे—'कचकी-योऽयमुद्यतेषु बलवत्सु, अथवा किं ब- लवत्सु, वासुदेवसहायेष्वरिप्वद्याप्यन्तःपुरसुखमनुभवति । इदमपरमयथातथं स्वामिनः । १. 'प्रगयणम्' इति पाठः. २. 'रत्युत्येहा' इति पाट:. ३. 'हृदय, प्रसीद प्र- सीद । किमनेनायासमात्रफलेन दुर्लभजनप्रार्थनानुबन्धन ।' इति च्छाया. प्यालेखगतं तं जनं कृत्वा यथासमीहितं करिष्यामि । तथापि तस्य नास्त्यन्यो दर्शनो- पाय इति । इति च्छाया. ४. 'तथा- ·प्रथमः प्रकाशः। १५ आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि नेता मुने- स्तापायास्य न पाण्डुसूनुभिरयं भीष्मः शरैः शायितः । प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयश्रान्तस्य चैकाकिनो बालस्यायमरातिलूनधनुषः प्रीतोऽभिमन्योर्वधात् ॥' इत्यनेन भीष्मादिवधे दृष्टस्याभिमन्युवधान्नष्टस्य बलवतां पाण्डवानां वासुदेवस- हायानां सङ्ग्रामलक्षणबिन्दु बीजप्रयत्नान्वयेन कञ्चुकिमुखेन बीजानुसर्पणं परि- सर्प इति । -- . यथा च रत्नावल्यां सारिकावचनचित्रदर्शनाभ्यां सागरिकानुरागवीजस्य दृष्टनष्टस्य 'क्वासौ क्वासौ' इत्यादिना वत्सराजेनानुसरणात्परिसर्प इति ॥ अथ विधूतम्- विधूतं स्यादरतिस् यथा रत्नावल्याम्-'सागरिका-संहि, अहिअं मे संतावो बाधेदि। (सुसङ्गता दीपिकातो नलिनीदलानि मृणालिकाश्चानीयास्या अङ्गे ददाति ।) साग- रिका-(तानि क्षिपन्ती ।) संहि, अवणेहि एदाई । किं अआरणे अत्ताणं आयासेसि । णं भणामि। दुल्लहजणाणुराओ लज्जा गरुई परव्वसो अप्पा । पिअसहि विसमं पेम्मं मरणं सरणं णवर एक्कम् ॥' इत्यनेन मागरिकाया बीजान्वयेन शीतोपचारविधूननाद्विधूतम् । यथा च वेणीसंहारे भानुमत्या दुःस्वप्नदर्शनेन दुर्योधनस्यानिष्टशङ्कया पाण्डवविजयशङ्कया वा रतेर्विधूननमिति ।। अथ शम:- तच्छमः शमः। तस्या अरतेरुपशमः शमः । यथा रत्नावल्याम्-'राजा-वयस्य, अनया लिखितोऽहमिति यत्सत्यमात्मन्यपि मे बहुमानस्तत्कथं न पश्यामि ।' इति प्रक्रमे 'सागरिका-(आत्मगतम् ।) हिअअ, समम्सस । मणोरहो वि- एत्तिअं भूमि ण गदो।' इति किंचिदरत्युपशमाच्छम इति ॥ १. 'सखि, अधिकं मे संतापो बाधते।' इति च्छाया. २. 'सखि, अपनयैतानि । किमकारण आत्मानमायासयसि । ननु भणामि । दुर्लभजनानुरागो लना गुर्वी परवश आत्मा । प्रियसखि विषमं प्रेम मरणं शरणं केवलमेकम् ॥' इति च्छाया. ३. 'हृदय, समाश्वसिहि । मनोरथोऽपि त एतावती भूमि न गतः ।' इति च्छाया.

·दशरूपके अथ नर्म- - परिहासवचो नर्म यथा रत्नावल्याम्-'मुसङ्गता-सहि, जस्स कए तुमं आअदा सो अअं पुरदो चिट्ठदि । सागरिका-(सासूयम् ।) सुसङ्गदे, कम्स कए अहं आअदा । मुसङ्गता-अइ अप्पसङ्किदे, णं चित्तफलअस्स । ता गेण्ह एदम् ।' इत्यनेन बीजान्वितं परिहासवचनं नर्म । यथा च वेणीसंहारे-(दुर्योधन ोटीहम्नार्यपालमााय देव्याः समर्पयति । पुनः) भानुमती-(अर्घ दत्वा ।) हेला, उवणेहि मे कुसुमाइं जाव अवरा- णं पि देवाणं सवरिअं णिवत्तेमि । (हस्तौ प्रसारयति । दुर्योधनः गुपागपनत्यति । भानुमत्यास्तत्स्पर्शजातकम्पाया हम्नायु'पाणि पतन्ति ।)' इत्यनेन नर्मणा दुःस्वप्नद- शनोपशमार्थं देवतापूजाविघ्नकारिणा बीनोद्धाटनात्परिहासस्य प्रतिमुखा- गत्वं युक्तमिति ॥ अथ नर्मद्युतिः धृतिस्तन्जा द्युतिर्मता ॥ ३३ ॥ यथा रत्नावल्याम्-'सुसङ्गता-संहि, अदिणिटुरा दाणि सि तुमम् । जा एवं पि भट्टिणा हत्थावलम्बिदा कोवं ण मुञ्चसि । सागरिका- (मप्रभगमीपद्रिदम्य । सुसङ्गदे, दाणि पि ण विरमसि।' इत्यनेनानुरागवी- जोद्धाटनान्वयेन वृतिर्नर्मना द्युतिरिति दर्शितमिति ।। अथ प्रगमनम्- उत्तरा वाक्प्रंगमनं यथा रत्नावल्याम्-'विदूषकः- भो वअम्स, दिद्विआ वडसे । राजा--(सकौतुकम् ।) वयस्य, किमेतत् । विदूषकः- भो, एई क्खु १. 'सखि, यस्य कृते त्वमागता सोऽयं पुरतस्तिष्ठति ।' इति च्छाया. २. 'सुसङ्गते, कस्य कृतेऽहमागता।' इति न्याया. ३. अयि आत्मशविते, ननु चित्रफलकस्य । तद्गृहाणे- तत् ।' इति च्छाया. ४. 'हला, उपनय मे कुसुमानि यावदपरेषामपि देवानां सपा निवर्तयामि ।' इति च्छाया. ५. सहि, अनिनिपुरेदानीमगि त्वम् । यवमपि भी हस्ता- वलम्विता कोपं न मुश्मसि ।' इति च्छाया. ६. 'सुसङ्गते, इदानीमपि न विरमसि ।' इति च्छाया. ७. "अगयणम्' इति पाठः. ८. 'भो वयस्य, दिष्ट्या वर्धसे ।' इति च्छाया. ९. 'भोः, एतत्खलु नद्यन्मया भणितं त्वमेवालिखितः । कोऽन्यः कुसुमायुधव्यपदेशेन नियते ।' इति च्छाया. .

·प्रथमः प्रकाशः। - तं जं मए भणिदं तुमं एव्व आलिहिदो । को अण्णो कुसुमाउहव्ववदेसेण णिण्हवीअदि ।' इत्यादिना 'परिच्युतस्तत्कुचकुम्भमध्यात्कि शोपमायामि मृणालहार । न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य नत्रावकाशो भवतः किमु स्यात् ॥' इत्यनेन राजविदूषकसागरिकासुसङ्गतानामन्योन्यवचनेनोत्तरोत्तरानुरागबी- जोद्धाटनात्प्रगमनमिति ॥ अथ निरोधः- हितरोधो निरोधनम् । यथा रत्नावल्याम्-'राजा-धिङ् मूर्ख, प्राप्ता कथमपि दैवात्कण्ठमनीतैव सा प्रकटरागा। रत्नावलीव कान्ता मम हस्ताझंशिता भवता ।' इत्यनेन वत्सराजस्य सागरिकासमागमरूपहितम्य नामदनाप्रवेशपरकेन विदूषकवचसा निरोधान्निरोधनमिति ।। अथ पर्युपासनम्- पर्युपास्तिरनुनयः गथा रत्नावल्याम्-'राजा- प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते करिप्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । न मे दोपोऽस्तीति त्वमिदमपि हि ज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन्वक्तुं क्षममिति न वेद्मि प्रियतमे ॥' इत्यनेन चित्रगतयो यकयोर्दर्शनात्कुपिताया वासवदत्ताया अनुनयनं ना- यकयोरनुरागोद्धाटान्वयेन पर्युपासनमिति ।। अथ पुप्पम्- पुष्पं वाक्यं विशेषवत् ॥ ३४॥ यथा रत्नावल्याम्-'(राजा सागरिका हस्ते गृहीत्वा स्पर्श नाटयति ।) वि- दुषक:-भी, एसा अपुव्वा सिरी तए समासादिदा । राजा-वयस्य, सत्यम् । १. 'भोः, एषापूर्वी श्रीस्त्वया समासादिता।' इति च्छाया.

·१८ दशरूपके - . श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्लवः । कुतोऽन्यथा स्रवत्येष स्वेदच्छद्मामृतद्रवम् ॥' इत्यनेन नायकयोः साक्षादन्योन्यदर्शनादिना सविशेषानुरागोद्धाटनात्पुष्पम्॥ अथोपन्यासः- उपन्यासस्तु सोपायं यथा रत्नावल्याम्-'सुसङ्गता-भेट्टा, अलं सङ्काए । मए वि भ- ट्टिणो पसाएण कीलिदं एव्व । ता किं कण्णाभरणेण । अदो वि मे ग- रुओ पसाओ, जं कीस तए अहं एत्थ आलिहिअ त्ति कुविआ मे पिअ- सही साअरिआ । ता पसादीअदु।' इत्यनेन सुसङ्गतावचसा सागरिका मया लिखिता सागरिकया च त्वमिति सूचयता प्रसादोपन्यासेन बीजोद्धे- दादुपन्यास इति ॥ अथ वज्रम्- वजं प्रत्यक्षनिष्ठुरम् । यथा रत्नावल्याम्-'वासवदत्ता-(फलकं निर्दिश्य ।) अजउत्त, ए- सावि जा तुह समीवे, एवं किं वसन्तअम्स विण्णाणम् ।' पुनः 'अजउत्त, ममावि एदं चित्तकम्म पेक्वन्तीए सीसवेअणा समुप्पण्णा।' इत्यनेन वासव- दत्तया वत्सराजस्य सागरिकानुरागौद्भेदनात्प्रत्यक्षनिष्ठुराभिधानं वज्रमिति ॥ अथ वर्णसंहारः- चातुर्वर्योपगमनं वर्णसंहार इष्यते ॥ ३५ ॥ यथा वीरचरिते तृतीयेऽङ्के- 'परिषदियमृषीणामेष वृद्धो युधाजि- त्सह नृपतिरमात्यैर्लोमपादश्च वृद्धः । अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराणः प्रभुरपि जनकानामगृहो याचकास्ते ॥' १. 'प्रसादनमुपन्यासः' इति पाट:. २. 'भर्तः, अलं शङ्कया । मयापि भर्तुः प्र. सादेन क्रीडितमेव । तत्कि कर्णाभरणेन । असावपि मे गुरुः प्रसादः, यत्कथं त्वयाहमत्रा- लिखितेति कुपिता मे प्रियसखी सागरिका । तत्प्रसाद्यताम् ।' इति च्छाया. र्यपुत्र, एषापि या तव समीपे, एतत्कि वसन्तकस्य विज्ञानम् ।' इति च्छाया. ४. आर्य- पुत्र, ममाप्येतच्चित्रकर्म पश्यन्त्याः शीर्षवेदना समुत्पन्ना ।' इति च्छाया. तुर्वर्णो' इति पाठः. ३. 'आ- ५. 'चा.

·प्रथमः प्रकाशः । १९ -- इत्यनेन ऋषिक्षत्रियामात्यादीनां संगतानां वर्णानां वचसा रामविजयाशं. सिनः परशुरामदुर्णयस्याद्रोहयाच्चाद्वारेणोद्भेदनाद्वर्णसंहार इति ॥ एतानि च त्रयोदश प्रतिमुखाङ्गानि मुखसंध्युपक्षिप्तबिन्दुलक्षणावान्त- रबीजमहाबीजप्रयत्नानुमतानि विधेयानि । एतेषां च मध्ये परिसर्पप्रशमव- जोपन्यासपुप्पाणां प्राधान्यम् । इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इति ॥ अथ गर्भसंधिमाह- गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषणं मुहुः । द्वादशाङ्गः पताका स्यान्न वा स्यात्माप्तिसंभवः ॥ ३६॥ प्रतिमुखसंधौ लक्ष्यालक्ष्यरूपतया स्तोकोद्भिन्नस्य बीजस्य सविशेषोद्धे. दपूर्वकः सान्तरायो लाभः पुनर्विच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनश्च त- स्यैवान्वेपणं वारंवारं सोऽनिर्धारितैकान्तफलप्राप्त्याशात्मको गर्भसंधिरिति । तत्र चौत्सर्गिकत्वेन प्राप्तायाः पताकाया अनियमं दर्शयति-पताका स्यान्न वा' इत्यनेन । प्राप्तिसंभवस्तु स्यादेवेति दर्शयति---'स्यात्' इति । यथा रत्नावल्यां तृतीयेऽङ्के वत्सराजस्य वासवदत्तालक्षणापायेन तद्वे- पपरिग्रहसागरिकाभिसरणोपायेन च विदूषकवचसा सागरिकापात्याना प्र- थमं पुनर्वासवदत्तया विच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनरपायनिवारणो- पागारोपण 'नास्ति देवीप्रसादनं मुक्त्वान्य उपायः' इत्यनेन दर्शितमिति ।। स च द्वादशाङ्गो भवति । तान्युद्दिशति- अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः । संग्रहश्चानुमानं च तोटकाधिबले तथा ॥ ३७ ॥ उद्वेगसंभ्रमाक्षेपा लक्षणं च प्रणीयते । यथोद्देशं लक्षणमाह- अभूताहरणं छद्म यथा रत्नावल्याम्-'साधु रे अमञ्च वसन्तभ, साधु । अदिसइदो तए अमच्चो जोगन्धराअणो इमाए संधिविग्गहचिन्ताए।' इत्यादिना प्रवेशकेन गृहीतवासवदत्तावेषायाः सागरिकाया वत्सराजाभिसरणं छद्म विदूषकसु- सङ्गताकुप्तकाञ्चनमालानुवादद्वारेण दर्शितमित्यभूताहरणम् ॥ १. 'साधु रे अमात्य वसन्तक, साधु । अतिशयितस्त्वयामात्यो यौगंधरायणोऽनय संधिविग्रहचिन्तया ।' इति च्छाया.

·२० दशरूपके अथ मार्गः- १ " , मार्गस्तत्त्वार्थकीर्तनम् ॥ ३८॥ यथा रत्नावल्याम्-'विदूषकः-दिद्विआ वसि समीहिदाभाविकाए कजमिद्धीए । राजा-वयस्य, कुशलं प्रियायाः । विदूषकः-अरेण सअंजेव्व पेक्खिअ जाणिहिसि । राजा-दर्शनमपि भविष्यति । विद्- षकः-(सगर्वम् ।) कीस ण भविस्सदि, जस्स दे उवहसिदविहप्फदिबु- द्धिविहवो अहं अमच्चो । राजा-तथापि कथमिति श्रोतुमिच्छामि । विदूषकः-(कर्णे कथयति ।) ऍव्वम् ।' इत्यनेन यथा विदूषकेण साग- रिकासमागमः सूचितः, तथैव निश्चितरूपो राज्ञे निवेदित इति तत्त्वार्थ- कथनान्मार्ग इति ॥ अथ रूपम्- रूपं वितर्कवद्वाक्यं यथा रत्नावल्याम्-'राजा -अहो, किमपि कामिजनस्य स्वर्गा जी- समागमपरिभाविनोऽभिनवं जनं प्रति पक्षपातः । तथाहि । प्रणयविशदां दृष्टिं वक्त्रे ददाति न शङ्किता घटयति घनं कण्ठाश्लेषे रसान्न पयोधरौ । वदति बहुशो गच्छामीति प्रयत्नधृताप्यहो रमयतितरां संकेतस्था तथापि हि कामिनी ॥' कथं चिरयति वसन्तकः । किं नु खलु विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्याः इत्यनेन रत्नावलीसमागमप्रात्याशानुगुण्येनैव देवीशङ्कायाश्च निनादपगि त अथोदाहरणम्- सोत्कर्ष स्यादुदाहतिः। यथा रत्नावल्याम्—'विदूषकः-(सहर्षम् ।) ही ही भोः, कोसम्बी- रजल्लाहेणावि ण तादिसो वअस्सस्स परितोसो आसि, यादिसो मम सआ- १. 'दिष्ट्या वर्धसे समीहिताभ्यधिकया कार्यसिद्ध्या ।' इति च्छाया. २. 'अचिरेण स्वयमेव प्रेक्ष्य ज्ञास्यसि ।' इति च्छाया. ३. 'कथं न भविष्यति, यस्य त उपहसितय. हस्पतिवद्धिविनवोऽहममात्यः ।' इति च्छाया. ४. 'एवम्' इति च्छाया. ही भोः, कौशाम्बीराज्यलाभेनापि न तादृशो वयस्यस्य परितोष आसीत , यादृशो मम सकाशात्प्रियवचनं श्रुत्वा भविष्यतीति तर्कयामि ।' इति च्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। २१ सादो पिअवअणं सुणिअ भविस्सदि त्ति तक्केमि।' इत्यनेन रत्नावलीप्राप्ति- वार्तापि कौशाम्बीराज्यलाभादतिरिच्यत इत्युत्कर्षाभिधानादुदाहृतिरिति ॥ अथ क्रमः- क्रमः संचिन्त्यमानाप्तिर यथा रत्नावल्याम्-'राजा-उपनतप्रियासमागमोत्सवस्यापि मे कि- मिदमत्यर्थमुत्ताम्यति चेतः । अथवा । तीव्रः म्मरसंतापो न तथादौ बाधते यथासन्ने । तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्णजलागमो दिवसः ।। विदूषकः-(आकर्ण्य ।) भोदि सागरिए, एसो पिअवअम्सो तुम जेव उद्दिसिअ उक्कण्ठाणिन्भरं मन्तेदि । ता निवेदेमि से तुहागमणम् ।' इत्यनेन वत्सराजम्य गागरिकाममागममभिलपत एव भ्रान्नसागरिकामा- प्तिरिति क्रमः ॥ अथ क्रमान्तरं मतभेदेन- भावज्ञानमथापरे ॥ ३९ ॥ यथा रत्नावल्याम्-'राजा-(उपमत्य ।) प्रिये सागरिके, शीतांशुमुग्वमुत्पन्ले तव दृशौ पद्मानुकागै करौ रम्भागर्भनिभं तवोरुयुगलं बाहू मृणालोपमा । इत्याह्लादकर।ग्विलाङ्गि रममान्निःशङ्कमालिङ्गय मा- मङ्गानि त्वमनङ्गतापविधुराण्येोहि निर्वापय ॥ इत्यादिना 'इह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥' इत्यन्तेन वासवदत्तया वत्सराज- भावस्य ज्ञातत्वात्क्रमान्तरमिति ॥ अथ संग्रहः- संग्रहः सामदानोक्तिर् यथा रत्नावल्याम्-'साधु वयस्य, साधु । इदं ते पारितोषिकं कटकं ददामि।' इत्याभ्यां सामदानाभ्यां विदूषकस्य सागरिकासमागमकारिणः संग्र- हात्संग्रह इति ॥ १. 'भवति सागरिके, एष प्रियवयस्यस्त्वामेवोद्दिश्योत्कण्ठानिर्भरं मन्त्रयति । तन्निवे- दयामि तस्मै तवागमनम् ।' इति च्छाया. - ।

·२२ दशरूपके अथानुमानम्- अभ्यूहो लिङ्गतोऽनुमा । यथा रत्नावल्याम्-'राजा-धिङ् मूर्ख, त्वत्कृत एवायमापनिो- ऽस्माकमनर्थः । कुतः । समारूढा प्रीतिः प्रणयबहुमानात्प्रतिदिनं व्यलीकं वीक्ष्येदं कृतमकृतपूर्वं खलु मया । प्रिया मुञ्चत्यद्य स्फुटमसहना जीवितमसौ प्रकृष्टस्य प्रेम्णः स्खलितमविषां हि भवति ॥ विदूषकः-भो वअस्स, वासवदत्ता किं करइस्सदि त्ति ण जाण सागरिआ उण दुक्करं जीविगमणि त्ति तक्केमि ।' इत्यत्र प्रकृष्टप्रेमस्व. ज सागरिकानुरागजन्येन वासवदत्ताया मरणाभ्यूहनमनुमानमिति ॥ अथाधिवलम्- अधिवलमभिसंधिः यथा रत्नावल्याम्-'काञ्चनमाला-भट्टिणि, इअं सा चित्तसा- लिआ। ता वसन्तअस्स सणं करेमि । (छोटिकां ददाति ।)' इत्यादिना वास- वदत्ताकाञ्चनमालाभ्यां सागरिकासुसङ्गतावेषाभ्यां राजविदृपकयोरभिसंधी- यमानत्वादधिवलमिति ॥ अथ तोटकम्- संरब्धं तोटकं वचः ॥ ४० ॥ यथा रत्नावल्याम्-'वासवदत्ता-(उपमुल्य ।) अज्ज उत्त, जुन ग सरिसमिणम् । (पुनः सरोपम्।) अजउत्त, उद्धेहि । किं अजवि आहि नाईए सेवादुक्खमणुभवीअदि । कञ्चणमाले, एदेण जेव पासेण बन्धि आणेहि एणं दुट्ठबह्मणम् । एवं पि दुट्ठकण्णअं अग्गदो करेहि।' इत्यनेन वासवदत्ता- संरब्धवचसा सागरिकासमागमान्तर मेनानिय गानिसणं तोटकमुक्तम्।। यथा च वेणीसंहारे- 'प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशाम्' १. 'भो वयस्य, वासवदत्ता किं करिष्यतीति न जानामि । सागरिका पुनर्दुष्करं जी. विष्यतीति तर्कयामि ।' इति च्छाया. २. 'भत्रि, इयं सा चित्रशालिका । तद्वसन्तकस्य संज्ञां करोमि।' इति च्छाया. ३. 'आर्यपुत्र, युक्तमिदं सदृशमिदम् । आर्यपुत्र, उत्तिष्ठ । किमद्याप्याभिजात्याः सेवादुःखमनुभूयते । काञ्चनमाले, एतेनैव पाशेन बद्धानयैनं दुष्टब्राह्मणम् । एतामपि दुष्टकन्यकामग्रतः कुरु ।' इति च्छाया.

·२३ प्रथमः प्रकाशः। इत्यादिना 'धृतायुधो यावदहं सावदन्यैः किमायुधैः ।' इत्यन्तेनान्योन्यं कर्णाश्वत्थाम्नोः संरब्धवचसा सेनाभेदकारिणा पाण्डववि. जयप्राप्स्याशान्वितं तोटकमिति ॥ ग्रन्थान्तरे तु- . तोटकस्यान्यथाभावं ब्रुवतेऽधिवलं बुधाः । यथा रत्नावल्याम्-'राजा-देवि, एवमपि प्रत्यक्षदृष्टव्यलीकः कि विज्ञापयामि । आताम्रतामपनयामि विलक्ष एवं लाक्षाकृतां चरणयोम्नव देवि मूर्धा। कोपोपगगजनितां तु मुखेन्दुनिये हर्नु क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात् संरब्धवचनं यत्तु नोटकं नदुदाहतम् ॥ ४१ ॥ यथा रत्नाक-याम् . 'राजा प्रिये वासवदते, प्रसीद प्रमोदापास- वदत्ता - (अश्वणि धारयन्ना 1) अजउत्त, मा एवं भण । अणमनाई खु एदाइं अक्खराई त्ति। यथा च वेणीसंहारे- 'राजा-अये सुन्दरक, कश्चित्कुशलमतगनम्। पुरुपः-कुमलं सरीरमेत्तकेण । राजा-कि नग्य किरीटिना हना धी- रेयाः, सत्तः सारथिः, भग्नो वा रथः । पुरुषः-देवे, ण भग्गो रहो । भग्गो से मणोरहो । राजा-(ससंभ्रमम् ।) कथम् । इत्येवमादिना संरब्ध- वचसा तोटकमिति ॥ अथोद्वेगः- उद्वेगोऽरिकृता भीतिः यथा रत्नावल्याम्-'सागरिका-(आत्मगतम् ।) कहं अकिदपुण्णेहि अत्तणो इच्छाए मरिउं पि ण पारीअदि ।' इत्यनेन वासवदत्तातः सागरि- काया भयमित्युद्वेगः । यो हि यस्यापकारी स तस्यारिः । १. 'आर्यपुत्र, मैवं भण । अन्यसंक्रान्तानि खल्वेतान्यक्षराणीति ।' इति च्छाया. २. 'कुशलं शरीरमात्रकेण।' इति च्छाया. ३. 'देव, न भनो रथः । भमोऽस्य मनोरथः।' इति च्छाया. ४. 'कथमकृतपुण्यैरात्मन इच्छया मर्तुमपि न पार्यते ।' इति च्छाया. " - ·२४ दशरूपके - यथा च वेणीसंहारे-'मृतः-(श्रुत्वा सभयम् ।) कथमासन्न एवासौ कौ- रवराजपुत्रमहावनोत्पातमारुतो मारुतिरनुपलब्धसंज्ञश्च महाराजः । भवतु । दूरमपहरामि स्यन्दनम् । कदाचिदयमनार्यो दुःशासन इवास्मिन्नप्यनार्यमा- चरिष्यति ।' इत्यरिकृता भीनिरुद्वेगः ॥ अथ संभ्रमः- शङ्कात्रासौ च संभ्रमः। यथा रत्नावल्याम्-'विदूषकः-(पश्यन् ।) का उण एसा । (ससंभ्र मम् ।) कधं देवी वासवदत्ता अत्ताणं वावादेदि । राजा-(ससंभ्रममुपसर्पन् ।) क्कासौ क्वासौ ।' इत्यनेन वासवदत्तावुद्धिगृहीतायाः सागरिकाया मरणश- या संभ्रम इति । यथा च वेणीसंहारे- -'(नेपथ्ये कलकलः ।) अश्वत्थामा-(ससंभ्रमम् ।) मातुल, मातुल, कष्टम् । एष भ्रातुः प्रतिज्ञाभङ्गभीरुः किरीटी समं शरवर्षैर्दु- योधनराधेयावभिद्रवति । सर्वथा पीतं शोणितं दुःशासनस्य भीमेन ।' इति शङ्का । तथा '(प्रविश्य संभ्रान्तः सप्रहारः) सूतः-त्रायतां त्रायतां कुमारः ।' इति त्रासः । इत्येताभ्यां त्रासशङ्काभ्यां दुःशासनद्रोणवधसूचकाभ्यां पाण्डवविनयप्राप्त्याशान्वितः संभ्रम इति ॥ अथाक्षेपः गर्भबीजसमुद्भेदादाक्षेपः परिकीर्तितः ॥ ४२ ॥ यथा रत्नावल्याम्-'राजा-वयस्य, देवीप्रसादनं मुक्त्वा नान्यन- त्रोपायं पश्यामि ।' पुनः क्रमान्तरे 'सर्वथा देवीप्रसादनं प्रति निष्प्रत्याशी- भूताः स्मः।' पुनः 'तत्किमिह स्थितेन देवीमेव गत्वा प्रसादयामि ।' इत्यनेन देवीप्रसादायत्ता सागरिकासमागमसिद्धिरिति गर्भबीजो दादाक्षेपः । यथा च वेणीसंहारे 'सुन्दरकः-अहवा किमेत्थ देव्वं उआलहामि। तस्स क्खु एवं णिन्भच्छिदविदुरवअणबीअस्स परिभूदपिदामहहिदोवदेस- १. 'का पुनरेषा । कथं देवी वासवदत्तात्मानं व्यापादयति ।' इति च्छाया. २. 'अ- भवा किमत्र दैवमुपालभामि । तस्य खल्वेतन्नित्सितविदुरवचनबीजस्य परिभूतपिताम- हहितोपदेशाङ्कुरस्य शकुनिप्रोत्साहनारूढमूलस्य कुटविषशाखिनो पाबालीकेशग्रहणकुमु. मस्य फलं परिणमति ।' इति च्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। २५ - कुरस्स सउणिप्पोच्छाहणारूढमूलम्स कूडविममाहिणो पञ्चालीकेसग्गहणकु- सुमस्स फलं परिणमेदि।' इत्यनेन बीजमेव फलोन्मुखतयाक्षिप्यत इत्याक्षेपः। एतानि द्वादश गर्भाङ्गानि प्राप्त्याशाप्रदर्शकत्वेनोपनिबन्धनीयानि । एषां च मध्येऽभूताहरणमार्गतोटकाधिवलाक्षेपाणां प्राधान्यम् । इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इति साङ्गो गर्भसंधिरुक्तः । अथावमर्शः क्रोधेनावमृशेद्यत्र व्यसनाद्वा विलोभनात् । गर्भनिभिन्नबीजार्थः सोऽवमर्शोऽङ्गसंग्रहः ॥ ४३ ॥ अवमर्शनमवमर्शः पर्यालोचनम् । तच्च क्रोधेन वा व्यसनाद्वा विलोभनेन वा भवितव्यम् । अनेनार्थनेत्यवधारितकान्तफलप्राप्त्यवसायात्मा गर्भसंध्युद्भिन्नबी- जार्थसंबन्धो विमर्शोऽवमर्शः । यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽङ्केऽग्निविद्रवपर्यन्तो माद नाममाया निरपायरत्नावलीप्राप्यवसायात्मा विमर्शो दर्शितः । यथा च वेणीसंहारे दुर्योधनरुधिराक्तभीमसेनागमपर्यन्तः 'तीर्ण भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निवृते काशीविपभोगिनि प्रशमिते शल्येऽपि याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रभसादल्पावशेषे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ॥' इत्यत्र ‘म्वल्पावशेपे जये' इत्यादिभिर्विजयप्रत्यर्थिसमस्तभीष्मादिमहारथवधा- दवधारितैकान्तविजयावमर्शनादवमर्शनं दर्शितमित्यवमर्शसंधिः । नम्याङ्गसंग्रहमाह- तत्रापवादसंफेटौ विद्रवदवशक्तयः । द्युतिः प्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो विरोधनम् ॥ ४४ ॥ प्ररोचना विचलनमादानं च त्रयोदश । यथोद्देशं लक्षणमाह- दोपप्रख्यापवादः स्यात् १. 'सोऽवमर्श इति स्मृतः' इति पाठः. द. ३ ·२६ दशरूपके यथा रत्नावल्याम्–'सुसङ्गता-साखु तवस्सिणी भट्टिणीए उज्ज. इणि णीअदित्ति पवादं करिअ उवत्थिदे अद्धरत्ते ण जाणीअदि कहिंपि णीदेत्ति । विदूषकः-(सोद्वेगम् ।) अदिणिग्षिणं क्खु कदं देवीए ।' पुनः । 'भो वअस्य, मा खु अण्णधा संभावेहि । सा खु देवीए उज्जइणीं पेसिदा । अदो अप्पित्ति कहिदम् । राजा-अहो निरनुरोधा मयि देवी।' इत्यनेन वासवदत्तादोषप्रख्यापनादपवादः । यथा च वेणीसंहारे—'युधिष्ठिरः-पाञ्चालक, कच्चिदामादिना तस्य दुरात्मनः कौरवापसदस्य पदवी । पाञ्चालक:-न केवलं पदवी । स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातकप्रधानहेतुरुपलब्धः।' इति दुर्योधनस्य दोषप्रख्यापनादपवाद इति । अथ संफेटः- संफेटो रोपभाषणम् । यथा वेणीसंहारे-भोः कौरवराज, कृतं बन्धुनाशदर्शनमन्युना ! सवं विषादं कृथाः । पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति । पञ्चानां मन्यसेऽम्माकं यं सुयोधं सुयोधन । दंशितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः ।। इत्थं श्रुत्वासूयात्मिकां निक्षिप्य कुमारयोर्दृष्टिमुक्तवान्धार्तराष्ट्र:- कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेव युवां मम । अप्रियोऽपि प्रियो योद्धं त्वमेव प्रियसाहसः ॥ इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाधिक्षेपपरुषवाक्कलहप्रस्तावितघोरसङ्ग्रामौ--' इत्य- नेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यरोषसंभाषणाद्विजयबीजान्वयेन संफेट इति । अथ विद्रवः- विद्रवो वधबन्धादिर् १. 'सा खलु तपस्विनी भहिन्योजयिनी नीयत इति प्रवादं कृत्वोपस्थितेऽर्धरात्रे न ज्ञायते कुत्रापि नीतेति ।' इति च्छाया. २. 'अतिनिघृणं खलु कृतं देव्या।' इति च्छाया. ३. भो वयस्य, मा खल्वन्यथा संभावय । सा खलु देव्योजयिन्यां प्रेषिता । अतोऽप्रि- यमिति कथितम् ।' इति च्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। २७ यथा छलितरामे- 'येनावृत्य मुखानि साम पठतामत्यन्तमायासितं बाल्ये येन हृताक्षसूत्रवलयप्रत्यर्पणैः क्रीडितम् । युष्माकं हृदयं स एष विशिखैरापूरितांसस्थलो मूर्छापोग्नमःप्रवेशविवशो बद्धा लवो नीयते ॥' यथा च रत्नावल्याम्- 'हाणां हेमशृङ्गश्रियमिव शिखरैरचिषामादधानः सान्द्रोद्यानद्रुमाग्रग्लपनपिशुनितात्यन्ततीव्राभितापः । कुर्वन्क्रीडामहीधं सजलजलधरश्यामलं धूमपातै- रेष प्लोषातयोषिजन इह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽग्निः ॥' इत्यादि। पुनः । 'वासवदत्ता-अजउत्त, ण क्खु अहं अत्तणो कार- णादो भणामि । एसा मए णिग्विणहिअआए संजदा सागरिआ विवज्जदि ।' इत्यनेन सागरिकावधबन्धाग्निभिर्विद्रव इति । अथ द्रवः- द्रवो गुरुतिरस्कृतिः ॥ ४५ ॥ यथोत्तरचरिते- 'वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते सुन्दस्त्रीदमनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते । यानि त्रीण्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन्खरायोधने यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुदमने तत्राप्यभिज्ञो जनः ॥' इत्यनेन लवो रामस्य गुरोस्तिरस्कारं कृतवानिति द्रवः । यथा च वेणीसंहारे—'युधिष्ठिरः -'युधिष्ठिरः-भगवन् कृष्णाग्रज सुभद्राभ्रातः, ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता क्षत्रियाणां न धर्मो रूढं सख्यं तदपि गणितं नानुनस्यार्जुनेन । तुल्यः कामं भवतु भवतः शिष्ययोः स्नेहबन्धः कोऽयं पन्था यदसि विगुणो मन्दभाग्ये मयीत्थम् ॥' १. 'आर्यपुत्र, न खल्वहमात्मनः कारणाद्भणामि । एषा मया निघृणहृदयया संयता सागरिका विपद्यते।' इति च्छाया.

·दशरूपके इत्यादिना बलभद्रं गुरुं युधिष्ठिरस्तिरस्कृतवानिति द्रवः । अथ शक्तिः- विरोधशमनं शक्तिस् यथा रत्नावल्याम्-'राजा- सव्यानैः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्त्याधिक वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैः सखीनां मुहुः । प्रत्यासत्तिमुपागता न हि तथा देवी रुदत्या यथा प्रक्षाल्यैव तयैव बाप्पसलिलैः कोपोऽपनीतः स्वयम् ॥ इत्यनेन सागरिकालाभविरोधिवासवदत्ताकोपोपशमनाच्छक्तिः । यथा चोत्तरचरित लवः प्राह- 'विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसो निवृतिघन- स्तदौद्धत्यं क्वापि ब्रजति विनयः प्रह्वयति माम् । अटित्यम्मिन्दृष्टे किमपि परवानम्मि यदि वा महावस्तीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिशयः ॥' अथ द्युतिः- तर्जनोद्वेजने द्युतिः। यथा वेणीसंहारे--'एतच्च वचनमुपश्रुत्य रामानुजस्य सकलनिकुञ्जपूरि ताशातिरिक्तमुद्रान्तसलिलचरशतसंकुलं त्रासोद्वत्तनक्रयाहमालोड्य सरःम- लिलं भैरवं च गर्जित्वा कुमारवृकोदरेणाभिहितम् । जन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदा मां दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीवं रिपुं भाषसे । दर्पान्धो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धतं चेष्टसे मत्रासान्नृपशो विहाय समरं पङ्केऽधुना लीयसे ।' इत्यादिना 'त्यक्त्वोत्थितः सरभसम्' इत्यनेन दुर्वचनजलावलोडनाभ्यां दुर्योधनतर्जनोद्वेननकारिभ्यां पाण्डवविजयानुकूलदुर्योधनोत्थापनहेतुभ्यां भीमस्य द्युतिरुक्ता । अथ प्रसङ्ग:- - गुरुकीर्तनं प्रसङ्गश् ·प्रथमः प्रकाशः। २९ यथा रत्नावल्याम्- 'देव, यासौ सिंहलेश्वरेण स्वदुहिता रत्नावली नामा- युप्मती वासवदत्तां दग्धामुपश्रुत्य देवाय पूर्वप्रार्थिता सती प्रतिदत्ता।' इ. त्यनेन रत्नावल्या लाभानुकूलाभिजनप्रकाशिना प्रसङ्गाद्गुरुकीर्तनेन प्रसङ्गः। तथा मृच्छकटिकायाम्-'चाण्डालकः-एस सागलदत्तस्स सुओ अज्जविणअदत्तम्स णत्तू चालुदत्तो वावादिदं वज्झट्ठाणं णीअदि । एदेण किल गणिआ वसन्तसेणा सवण्णलोभेण वावादिद त्ति । चारुदत्त:- मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं य- त्सदसि निबिडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् । मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापै- स्तदसदृशमनुष्यैर्युप्यते नोपणानाम् ।' इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलं प्रसङ्गाद्गुरकी निमिनि प्रसङ्गः । अथ छलनम्--- छलनं चावमाननम् ॥ ४६ ॥ यथा रत्नावल्याम्-'राजा-अहो निरनुरोधा मयि देवी।' इत्यनेन वासवदत्तयेष्टामंपादनाद्वत्सराजस्यावमाननाच्छलनम् । यथा च रामाभ्युदये सीतायाः पग्ल्यिागेनाप्रमाननाचारलनमिनि । अथ व्यवसाय:- व्यवसायः स्वशत्युक्तिः यथा रत्नावल्याम्-'ऐन्द्रजालिक:- किं धरणीए मिअङ्को आआसे महिहरो जले जलयो । मज्झण्हम्मि पओसो दाविजउ देहि आणत्तिम् ।। अहवा कि बहुणा जम्पिएण। १. 'एष सागरदत्तस्य सुत आर्यविनयदत्तस्य नप्ता चारुदत्तो व्यापादयितुं वध्यस्थानं नीयते । एतेन किल गणिका वसन्तसेना सुवर्णलोभेन व्यापादितनि ।' इति च्छाया. 'किं धरण्यां मृगाङ्क आकाशे महीधरो जले ज्वलनः । मध्याह्न प्रदोषो दर्यतां देद्याज्ञप्तिम् ॥ अथवा किं बहुना जल्पितेन । मम प्रतिज्ञेषा भणामि हृदयेन यद्वाञ्छसि द्रष्टुम् । तत्ते दर्शयामि स्फुटं गुरोर्मन्त्रप्रभावेण ॥' इति च्छाया. २.

·दशरूपके मज्झ पइण्णा एसा भणामि हिअएण जं महसि ददुम् । तं ते दावेमि फुडं गुरुणो मन्तप्पहावेण ॥' इत्यनेनैन्द्रजालिको मिथ्याग्निसंभ्रमोत्थापनेन वत्सराजस्य हृदयस्थसाग- रिकादर्शनानुकूलां स्वशक्तिमाविष्कृतवान् । यथा च वेणीसंहारे- 'नूनं तेनाद्य वीरेण प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा । बध्यते केशपाशस्ते स चास्याकर्षणे क्षमः ॥' इत्यनेन युधिष्ठिरः स्वदण्डशक्तिमाविष्करोति । अथ विरोधनम्- संरब्धानां विरोधनम् । यथा वेणीसंहारे—'राजा-रे रे मरुत्तनय, किमेवं वृद्धस्य राज्ञः पुरतो निन्दितव्यमात्मकर्म श्लाघसे । अपि च । कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोर्वा प्रत्यक्ष भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी । अस्मिन्वैरानुबन्धे तव किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा बाह्वोर्वीर्यातिसारद्रविणगुरुमदं मामजित्वैव दर्पः ॥ (भीमः क्रोधं नाटयति ।) अर्जुनः-आर्य, प्रसीद । किमत्र क्रोधेन । अप्रियाणि करोत्येष वाचा शक्तो न कर्मणा । हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापरस्य का व्यथा ।। भीमः-अरे भरतकुलकलङ्क, अद्यैव किं न विसृजेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय कटुपलापिन् । विघ्नं गुरू न कुरुतो यदि मत्करान- निर्भिद्यमानरणिताम्पिनि ते शरीरे ॥ अन्यच्च मूढ, १. 'संरम्भोक्तिः' इति पाठः.

·प्रथमः प्रकाशः। ३१ शोक स्त्रीवन्नयनसलिलैर्यत्परित्याजितोऽसि भ्रातुर्वक्षःस्थलविदलने यच्च माक्षीकृतोऽसि । आसीदेतत्तव कुनृपतेः कारणं जीवितस्य क्रुद्धे युप्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने ॥ राजा-दुरात्मन् भरतकुलापसद पाण्डवपशो, नाहं भवानिव विक- स्थनाप्रगल्भः । किं तु । द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे । मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकामङ्गभीषणम् ॥' इत्यादिना संरब्धयो(मदुर्योधनयोः स्वशक्त्युक्तिविरोधनमिति । अथ प्ररोचना- सिद्धामत्रणतो भाविदर्शिका स्यात्मरोचना ॥ ४ ॥ यथा वेणीसंहारे-'पाञ्चालक:-अहं च देवेन चक्रपाणिना' इत्युप- क्रम्य 'कृतं संदेहेन । पूर्यन्तां सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय ते कृष्णात्यन्तचिरोज्झिते च कबरीबन्धे करोतु क्षणम् । रामे शातकुठारभासुरकरे क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्यानौ कुतः संशयः ॥' इत्यादिना 'मङ्गलानि कर्तुमाज्ञापयति देवो युधिष्ठिरः।' इत्यन्तेन द्रौपदीके- शसंयमनयुधिष्ठिरराज्याभिषेकयो विनोरपि सिद्धत्वेन दर्शिका प्ररोचनेति। अथ विचलनम्- विकत्थना विचलनम् यथा वेणीसंहारे-'भीमः-तात, अम्ब, सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डवोऽयम् || ·३२ ३ दशरूपके अपि च । तात, गणिताशेषकोग्य क्षीबो दुःशासनामृजा । भट्टा सुयोधनम्योनों भीमोऽयं शिरसाश्चति ॥' इत्यनेन विजयवीजानुगतस्वगुणाविष्करणाद्विचलनमिति । यथा च रत्नावल्याम्-'यौगंधरायणः देव्या मद्वचनाद्यथाभ्युपगतः पत्युर्वियोगस्तदा सा देवस्य कलत्रसंघटनया दुःखं मया स्थापिता । तस्याः प्रीतिमयं करिष्यति जगत्स्वामित्वलाभः प्रभोः सत्यं दर्शयितुं तथापि वदनं शक्नोमि नो लज्जया ॥' इत्यनेनान्यपरेणापि यौगंधरायणेन 'मया जगत्स्वामित्वानुबन्धी कन्याटाभो वत्सराजस्य कृतः ।' इति स्वगुणानुकीर्तनाद्विचलनमिति । अथादानम्-- आदानं कार्यसंग्रहः । यथा वेणीसंहारे-- भीमः-ननु भोः समन्तपञ्चकसंचारिणः, रक्षो नाहं न भूतं रिपुरुधिरजलाप्लाविताङ्गः प्रकामं निस्तीरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि । भो भो राजन्यवीराः समरशिखिशिग्वादग्धशेषाः कृतं व- स्वासेनानेन लीनैहतकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत् ॥' इत्यनेन समस्तरिपुवधकार्यस्य संगृहीतत्वादादानम् । यथा च रत्नावल्याम्—'सागरिका-(दिशोऽवलोक्य ।) दिद्विआ सम- न्तादो पज्जलिदो भअवं हुअवहो अज करिस्सदि दुक्खावसाणम्।' इत्यनेना- न्यपरेणापि दुःखावसानकार्यस्य संग्रहादादानम् । यथा च 'जगत्स्वामित्व- लाभः प्रभोः' इति दर्शितमेवम् । इत्येतानि त्रयोदशावमर्शाङ्गानि । तत्रैते. पामपवादशक्तिव्यवसायप्ररोचनादानानि प्रधानानीति । अथ निर्वहणसंधिः- बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् ॥ ४८ ॥ ऐकार्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् । १. 'दिष्ट्या समन्तात्प्रज्वलितो भगवान्हुतवहोऽद्य करिष्यति दुःखावसानम् ।' इति 3 च्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। ३३ ३ यथा वेणीसंहारे-'कञ्चकी- (उपसत्य सहर्षम् ।) महाराज, वर्धसे व- धसे । अयं खलु कुमारभीमसेनः सुयोधनक्षतजारुणीकृतसकलशरीरो दुर्ल- क्षव्यक्तिः।' इत्यादिना द्रौपदीकेशसंयमनादिमुखसंध्यादिवीजानां निजनिन- स्थानोपक्षिप्तानामेकार्थतया योजनम् । यथा च रत्नावल्यां सागरिकारत्नावलीवसुभूतिबाभ्रव्यादीनामर्थानां मु- खसंध्यादिषु प्रकीर्णानां वत्सराजैककार्यार्थत्वम् 'वसुभूतिः-(सागरिकां निर्वापवार्य ।) बाभ्रव्य, सुसदृशीयं राजपुत्र्या।' इत्यादिना दर्शिनमिति निर्वहणसंधिः। अथ तदङ्गानि- संधिर्विवोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ॥ ४९ ।। प्रसादानन्दसमयाः कृतिभाषोपगृहनाः । पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश ॥ ५० ॥ यथोद्देशं लक्षणमाह- संधि/जोपगमनं यथा रत्नावल्याम् --'वसुभूतिः-बाभ्रव्य, सुसदृशीयं राजपुत्र्या। वा- भ्रव्यः --ममाप्येवमेव प्रतिभाति । इत्यनेन नायिकाबीजोपगमात्संधिरिति । यथा च वेणीसंहारे—'भीमः-भवति यज्ञवेदिसंभवे, स्मरति भवती यत्तन्मयोक्तम् । चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्याना बानमोणियोणपाणि. रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ।।' इत्यनेन मुखोपक्षिप्तस्य बीजस्य पुनरुपगमात्संधिरिति । अथ विबोधः- विबोधः कार्यमार्गणम् । यथा रत्नावल्याम्-'वसुभूतिः- (निरूप्य ।) देव, कुत इयं कन्यका । राजा-देवी जानाति । वासवदत्ता-अजउत्त, एसा सागरादो पावि- १. 'आर्यपुत्र, एषा सागरात्प्राप्तेति भणित्वामात्ययोगंधरायणेन मम हस्ते निहिता । अत एव सागरिकेति शब्द्यते।' इति च्छाया. - ·दशरूपके अत्ति भणिअ अमच्चजोगन्धराअणेण मम हत्थे णिहिदा । अदो जेव सा- गरिअत्ति सद्दावीअदि । राजा-(आत्मगतम् ।) यौगंधरायणेन न्यस्ता । कथमसौ ममानिवेद्य करिष्यति।' इत्यनेन रत्नावलीलक्षणकार्यान्वेषणाद्विबोधः। यथा च वेणीसंहारे-'भीमः--मुञ्चतु मुञ्चतु मामार्यः क्षणमेकम् । युधिष्ठिरः-किमपरमवशिष्टम् । भीमः-सुमहदवशिष्टम् । संयमयामि तावदनेन दुःशासनशोणितोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम् । युधिष्ठिरः-गच्छतु भवान् । भानुभवतु तपस्विनी वेणीसं. हारम् ।' इत्यनेन केशसंयमनकार्यस्यान्वेषणाद्विबोध इति । अथ ग्रथनम्- ग्रथनं तदुपक्षेपो यथा रत्नावल्याम्-'यौगंधरायणः-देव, क्षम्यतां यद्देवस्यानिवेद्य मयैतत्कृतम् ।' इत्यनेन वत्सराजस्य रत्नावलीपापणकार्योपक्षेपागुथनम् । यथा च वेणीसंहारे-'भीमः-पाञ्चालि, न खलु मयि जीवति सं- हर्तव्या दुःशासनविलुलिता वेणिरामपाणिना । तिष्ठतु तिष्ठतु । स्वयमेवाह संहरामि ।' इत्यनेन द्रौपदीकेशसंयमनकार्यस्योपक्षेपाथनम् । अथ निर्णयः- ऽनुभूताख्या तु निर्णयः॥५१॥ यथा रत्नावल्याम्—'यौगंधरायणः-(कृताञ्जलिः ।) देव, श्रूयताम इयं सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धादशेनोपदिष्टा, योऽस्याः पाणिग्रहीष्यति स सा- वभौमो राजा भविष्यति । तत्प्रत्ययादस्माभिः स्वाम्यर्थे बहुशः प्रार्थ्यमा- नापि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता, तदा लावणिके देवी दग्धेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं बाभ्रव्यः प्रहितः ।' इत्यनेन यौगंधगयणः खानुभूतमर्थं ख्यापितवानिति निर्णयः । यथा च वेणीसंहारे—'भीमः-देव देव अजातशत्रो, क्वाद्यापि दुर्यो- धनहतकः । मया हि तस्य दुरात्मनः भूमौ क्षिप्त्वा शरीरं निहितमिदमसृक्चन्दनाभं निजाङ्गे लक्ष्मीरार्ये निषिक्ता चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमुर्त्या ।

·प्रथमः प्रकाशः ३५ - भृत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणाग्नौ नामैकं यद्वीपि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम् ॥' इत्यनेन स्वानुभूतार्थकथनान्निर्णय इति । अथ परिभाषणम्- परिभाषा मिथो जल्पः यथा रत्नावल्याम्-'रत्नावली-(आत्मगतम् ।) आवराहा देवीए ण सक्कुणोमि मुहं दंसिदुम् । वासवदत्ता-(सास्रम् । पुनर्बाहू प्रसार्थ ।) एहि अयि णिहुरे, इदाणी पि बन्धुसिणेहं दंसेहि । (अपवार्य ।) अजउत्त, लज्जामि खु अहं इमिणा णिसंसत्तणेण । ता लहुं अवणेहि से बन्धणम् । राजा-यथाह देवी । (बन्धनमपनयति ।) वासवदत्ता- (वसुभूति निद- इय।) अज्ज, अमच्चयोगन्धरायणेण दुजणीकदह्मि जेण जाणन्तेण वि णाचरिखदम् ।' इत्यनेनान्योन्यवचनात्परिभाषणम् । यथा च वेणीसंहारे--'भीमा-कृष्टा येनासि राज्ञां सदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन ।' इत्यादिना 'क्वासौ भानुमती योपहसति पाण्डवदा- रान् ।' इत्यन्तेन भाषणात्परिभाषणम् । अथ प्रसाद: प्रसादः पर्युपासनम् । यथा रत्नावल्याम्----'देव, क्षम्यताम् ।' इत्यादि दर्शितम् । यथा च वेणीसंहारे-'भीमः-(द्रौपदीमुपसृत्य ।) देवि पाञ्चालराज- तनये, दिष्ट्या वर्धसे रिपुकुलक्षयेन।' इत्यनेन द्रौपद्या भीमसेनेनाराधितत्वा- त्प्रसाद इति । अथानन्द:- आनन्दो वाञ्छितावाप्तिः यथा रत्नावल्याम्-'राजा-यथाह देवी । (रत्नावलीं गृह्णाति ।) १. 'कृतापराधा देव्या न शक्नोमि मुखं दर्शयितुम् ।' इति च्छाया. २. 'एहि अयि निष्ठुरे, इदानीमपि बन्धुस्नेहं दर्शय । आर्यपुत्र, लजे खल्वहमनेन नृशंसत्वेन । तलवपनयास्या बन्धनम् ।' इति च्छाया. ३. 'आर्य, अमात्ययौगंधरायणेन दुर्जनी- कृतास्मि येन जानतापि नाचक्षितम् ।' इति च्छाया. - - ·३६ दशरूपके यथा च वेणीसंहारे-'द्रौपदी-णाध, विसुमरिदमि एदं वावारण । णाधस्स प्पसादेण पुणो सिक्खिस्सम् । (केशान्बध्नाति ।)' इत्याभ्यां प्रा नाव- लीप्राप्तिकेशसंयमनयोर्वत्सराजद्रौपदीभ्यां प्राप्तत्वादानन्दः । अथ समय:- समयो दुःखनिर्गमः ॥५२॥ यथा रत्नावल्याम्-'वासवदत्ता-(रत्नावलीमालिङ्गय ।) सेमस्सस सम- स्सस बहिणिए।' इत्यनेन भगिन्योरन्योन्यसमागमेन दुःखनिर्गमात्समयः । यथा च वेणीसंहारे- 'भगवन् , कुतस्तस्य विजयादन्यद्यस्य भगवा- न्पुराणपुरुषः स्वयमेव नारायणो मङ्गलान्याशास्ते । कृतगुरुमहदादिक्षोभसंभूतमूर्ति गुणिनमुदयनाशस्थानहेतुं प्रजानाम् । अजममरमचिन्त्यं चिन्तयित्वापि न त्वां भवति जगति दुःखी किं पुनर्देव दृष्ट्वा ॥' इत्यनेन युधिष्ठिरदुःखापगमं दर्शयति । अथ कृतिः- कृतिर्लब्धार्थशमनं यथा रत्नावल्याम्-'राजा-को देव्याः प्रसादं न बहु म यते । वासवदत्ता-अजउत्त, दूरे से मादुउलम् । ता तथा करेसु जधा बन्धु- अणं न सुमरेदि ।' इत्यन्योन्यवच ग लब्धायां रत्नावल्यां राज्ञः सुश्लिष्टय उपशमनात्कृतिरिति । यथा च वेणीसंहारे-'कृष्णः-एते खलु भगवन्तो यामवाल्मीकि- इत्यादिना 'अभिषेकमारब्धवन्तस्तिष्ठन्ति ।' इत्यनेन प्राप्तराज्यस्याभिषे- कमङ्गलैः स्थिरीकरणं कृतिः । अथ भाषणम्-- मानाद्याप्तिश्च भाषणम् । १. 'नाथ, विस्मृतास्येतं व्यापारम् । नाथस्य प्रसादेन पुन: शिक्षिष्यामि ।' इति २. 'समाश्वसिहि समाश्वसिहि भगिनिके।' इति च्छाया. ३. 'आर्यपुत्र, दृरेऽस्या मातृकुलम् । तत्तथा कुरुष्व यथा बन्धुजनं न स्मरति ।' इति च्छाया. - - च्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। यथा रत्नावल्याम्-'राजा-अतःपरमपि प्रियमस्ति । यातो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुर्वीतले सारं सागरिका ससागरमहीप्राप्त्येकहेतुः प्रिया । देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीलाभाज्जिताः कोशलाः किं नास्ति त्वयि सत्यमात्यवृषभे यस्मै करोमि म्पृहाम् ॥' इत्यनेन कामार्थमानादिलाभाद्भाषणमिति । अथ पूर्वभावोपगृहने- कार्यदृष्ट्यद्भुतप्राप्ती पूर्वभावोपगृहने ॥ ५३ ।। कार्यदर्शनं पूर्वभावः । यथा रत्नावल्याम्-'यौगंधरायणः-एवं विज्ञाय भगिन्याः संप्रति करणीये देवी प्रमाणम् । वासवदत्ता-फुडं जेव कि ण भणेसि । पडिवाएहि से रअणमालं ति।' इत्यनेन 'वत्सराजाय रत्नावली दीयताम् ।' इति कार्यस्य यौगंधरायणाभिप्रायानुप्रविष्टम्य वासव- दत्तया दर्शनात्पूर्वभाव इति । अद्भुतप्राप्तिरुपगृहनम् । यथा वेणीसंहारे-'(नेपथ्ये।) महासमरानल- दग्धशेषाय स्वस्ति भवते राजन्यलोकाय । क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षात्सतनरपतिभिः पाण्डुपुत्रैः कृतानि प्रत्याशं मुक्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तःपुराणि । कृष्णायाः केशपाशः कुपितयमसखो धूमकेतुः कुरूणां दिष्टया बद्धः प्रजानां विरमतु निधनं स्वस्ति राजन्यकेभ्यः ॥ युधिष्ठिरः-देवि, एष ते मूर्धजानां संहारोऽभिनन्दितो नभस्तलचा- रिणा सिद्धननेन ।' इत्येतेनाद्भुतार्थप्राप्तिरुपगृहनमिति । लब्धार्थशमनात्कृ- तिरपि भवति । अथ काव्यसंहारः वराप्तिः काव्यसंहारः यथा-'किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि ।' इत्यनेन काव्यार्थसंहरणात्का- व्यसंहार इति । १. 'स्फुटमेव किं न भणसि । प्रतिपादयास्मै रत्नमालामिति ।' इति च्छाया. द०४ ·दशरूपके अथ प्रशस्तिः प्रशस्तिः शुभशंसनम् । यथा वेणीसंहारे-'प्रीततरश्चेद्भवान् , तदिदमेवमस्तु । अकृपणमतिः कामं जीव्याजनः पुरुषायुषं भवतु भगवद्भक्तिद्वैतं विना पुरुषोत्तमे । कलितभुवनो विद्वद्वन्धुर्गुणेषु विशेषवि- त्सततसुकृती भूयाद्भपः प्रसाधितमण्ड :: ॥ इति शुभशंसनात्प्रशस्तिः । इत्येतानि चतुर्दश निर्वहणाङ्गानि । एवं चतु.पण गममन्गिताः पञ्चसंधयः प्रतिपादिताः । षट्प्रकारं चाङ्गानां प्रयोजनमित्याह- उक्ताङ्गानां चतुःषष्टिः पोढा चैषां प्रयोजनम् ।। ५४ ।। कानि पुनस्तानि षट्प्रयोजनानि- इष्टस्यार्थस्य रचना गोप्यगुप्तिः प्रकाशनम् । रागः प्रयोगस्याश्चर्य वृत्तान्तस्यानुपक्षयः ॥ ५५ ।। विवक्षितार्थनिवन्धनं गोप्यार्थगोपनं प्रकाश्यार्थप्रकाशनमभिनेयराग द्विश्चमत्कारित्वं च काव्यस्येतिवृत्तम्य विस्तर इत्यङ्गैः षट्प्रयोजनानि सं- पाद्यन्त इति । पुनर्वस्तुविभागमाह- देवा विभागः कर्तव्यः सर्वस्यापीह वस्तुनः । सूच्यमेव भवेत्किचिदृश्यश्रव्यमथापरम् ॥ ५६ ॥ कीहक्सूच्यं कीदृग्दृश्यश्रव्यमित्याह- नीरसोऽनुचितस्तत्र संमूच्यो वस्तुविस्तरः । दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः ॥ ५७ ।। सूच्यस्य प्रतिपादनप्रकारमाह- अर्थोपक्षेपकैः मूच्यं पञ्चभिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्भलिकाङ्कास्याङ्कावतारप्रवेशकः ॥ ५८ ॥ तत्र विष्कम्भः- वृत्तवतिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रपयोजितः ॥ ५९॥ - ·प्रथमः प्रकाशः। ३ ३९ - अतीतानां भाविनां च कथावयवानां ज्ञापको मध्यमेन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां प्रयोनितो विष्कम्भक इति । स द्विविधः-शुद्धः संकीर्णश्चेत्याह- एकानेककृतः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यमः । एकेन द्वाभ्यां वा मध्यमपात्राभ्यां शुद्धो भवति । मध्यमाधमपात्रैर्यु- गपत्प्रयोजितः संकीर्ण इति । अथ प्रवेशकः- तद्वदेवानुदात्तोतया नीचपात्रप्रयोजितः ॥६० ।। प्रवेशोऽङ्कद्वयस्यान्तः शेषार्थस्योपसूचकः । तद्वदेवेति भूतभविप्यदर्थज्ञापकत्वमतिदिश्यते । अनुदात्तात्त्या नीचेन नीचैर्वा पात्रैः प्रयोजित इति विष्का मारणापादः । अङ्कद्रगम्यान्न इति प्रथमाङ्के प्रतिषेध इति । अथ चूलिका- अन्तर्जवनिकासंस्थेचूलिकार्थस्य सूचना ॥६१ ॥ नेपथ्यपात्रेणार्थमृचनं चूलिका । यथोत्तरचरिते द्वितीयाङ्कस्यादौ- '(नेपथ्ये ।) स्वागतं तपोधनायाः । (ततः प्रविशति तपोधना ।)' इति नेपथ्य- पात्रेण वासन्तिकयात्रेयीसूचनाचूलिका । यथा वा वीरचरिते चतुर्थाङ्कस्यादौ-'(नेपथ्ये ।) भो भो वैमानिकाः, प्रवर्त्यन्तां प्रवर्त्यन्तां मङ्गलानि । कृशाश्वान्तेवासी जयति भगवान्कौशिकमुनिः सहस्रांशोवंशे जगति विजयि क्षत्रमधुना । विनेता क्षत्रारेजगदभयदानव्रतधरः शरण्यो लोकानां दिनकर कुलेन्दुर्विजयते ॥' इत्यत्र नेपथ्यपात्रैर्देवै रामेण परशुरामो जित इति सूचनाचूलिका । अथाङ्कास्यम्---- अङ्कान्तपात्रैरङ्कास्य छिन्नाङ्कस्यार्थसूचनात् । १. 'अन्ते' इति पाठः, २. 'अन्तर्यवनिका' इति पाठः.

·दशरूपके अङ्कान्त एव पात्रमङ्कान्तपात्रम् । तेन विश्लिष्टस्योत्तराङ्कमुखस्य सूचनं तद्वशेनोत्तराङ्कावतारोऽङ्कास्यमिति । यथा वीरचरिते द्वितीयाङ्कान्ते- '(प्रविश्य ।) सुमत्रः- भगवन्तौ वसिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सर्भागवानाह्व- यतः । इतरे-क्व भगवन्तौ । मुमत्रः-महाराजदशरथस्यान्तिके । इतरे-तदनुरोधात्तत्रैव गच्छामः ।' इत्यङ्कसमाप्तौ '(ततः प्रविशन्त्युपविष्टा वसिष्ठविश्वामित्रपरशुरामाः।)' इत्यत्र पूर्वाङ्कान्त एव प्रविष्टेनसुमन्त्रपात्रेण शतानन्दजनककथार्थविच्छेद उत्तराङ्कमुखसूचनादङ्कास्यमिति । अथाङ्कावतार:- अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते पातोऽङ्कस्याविभागतः ॥६२॥ एभिः संसूचयेत्सूच्यं दृश्यमङ्क प्रदर्शयेत् । यत्र प्रविष्टपात्रेण सूचितमेव पूर्वाङ्काविच्छिन्नार्थतयैवाङ्कान्तरमापतति प्रवेशकविष्कम्भकादिशून्यं सोऽङ्कावतारः । यथा मालविकाग्निमित्रे प्रथमा- कान्ते-'विदूषकः-तेणे हि दुवेवि देवीए पेक्खागेहं गदुअ सङ्गीदो. वअरणं करिअ तत्थभवदो दूदं विसज्जेध । अधवा मुदङ्गसद्दो जेव णं उत्थावयिम्सदि।' इत्युपक्रमे मृदङ्गशब्दश्रवणादनन्तरं सर्वाण्येव पात्राणि प्रथमाङ्कप्रक्रान्तपात्रसंक्रान्तिदर्शनं द्वितीयाङ्कादावारभन्त इति प्रथमाङ्का- र्थाविच्छेदेनैव द्वितीयाङ्कस्यावतरणादकावतार इति । पुनस्त्रिधा वस्तुविभागमाह- नाट्यधर्ममपेक्ष्यैतत्पुनर्वस्तु विधेष्यते ॥ ६३ ॥ केन प्रकारेण त्रैधं तदाह- सर्वेषां नियतस्यैव श्राव्यमश्राव्यमेव च । तत्र। सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्वादश्राव्यं स्वगतं मतम् ॥ ६४ ॥ सर्वश्राव्यं यद्वस्तु तत्प्रकाशमित्युच्यते । यत्तु सर्वस्याश्राव्यं तत्स्वगत- मिति शब्दाभिधेयम् । - १. 'पात्राइस्य' इति पाठः. २. 'तेन हि द्वावपि देव्याः प्रेक्षागेहं गत्वा संगीतको- पकरणं कृत्वा तत्रभवतो दृतं विसर्जयतम् । अथवा मृदङ्गशब्द एवैनमुत्थापयिष्यति ।' इति च्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः । नियतश्राव्यमाह- द्विधान्यन्नाव्यधर्माख्यं जनान्तमपवारितम् । अन्यत्तु नियतश्राव्यं द्विप्रकारं जनान्तिकापवारितभेदेन । तत्र जनान्तिकमाह- त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् ॥ ६५ ॥ अन्योन्यामत्रणं यत्स्याजनान्ते तज्जनान्तिकम् । यस्य न श्राव्यं तस्यान्तर ऊर्ध्वसर्वाङ्गुलं म.नामिनि नाणं करं कृत्वान्येन सह यन्मन्यते तजनान्तिकमिति । अथापवारितम्- रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्यापवारितम् ॥ ६६ ॥ परावृत्त्यान्यस्य रहस्यकथनमपवारितमिति । नाट्यधर्मप्रसङ्गादाकाशभाषितमाह- किं ब्रवीष्येवमित्यादि विनापात्रं ब्रवीति यत् । श्रुखेवानुक्तमप्येकस्तत्स्यादाकाशभाषितम् ।। ६७ ॥ स्पष्टार्थः । - अन्यान्यपि नाट्यधर्माणि प्रथमकल्पादीनि कैश्चिदुदाहृतानि । तेषाम- भारतीयत्वान्नाममालाप्रसिद्धानां केषांचिद्देशभाषात्मकत्वान्नाट्यधर्मत्वाभावा- लक्षणं नोक्तमित्युपसंहरति- इत्यावशेषमिह वस्तुविभेदजातं रामायणादि च विभाव्य बृहत्कथां च । आसूत्रयेत्तदनु नेतरसानुगुण्या- चित्रां कथामुचितचारुवचःमपश्चैः॥ ६८ ॥ वस्तुविभेदजातं वस्तु वर्णनीयं तस्य विभेदजातं नामभेदाः । रामाय- णादि बृहत्कथां च गुणाढ्यनिर्मितां विभाव्य आलोच्य । तदनु एतदुत्त- रम् । नेत्रिति । नेता वक्ष्यमाणलक्षणः, रसाश्च तेषामानुगुण्याचित्रां चि- त्ररूपां कथामाख्यायिकाम् । चारूणि यानि वचांसि तेषां प्रपञ्चविस्तारैरा- सूत्रयेदनुग्रथयेत् । तत्र बृहत्कथामूलं मुद्राराक्षसम्-

·४२
दशरूपके
'चाणक्यनाम्ना तेनाथ शकटालगृहे रहः ।
कृत्यां विधाय सहसा सपुत्रो निहतो नृपः ।।
योगानन्दयशः शेषे पूर्वनन्दसुतस्ततः ।
चन्द्रगुप्तः कृतो राजा चाणक्येन महोजसा ।।
इति बृहत्कथायां सूचितं श्रीरामायणोक्तं रामकथादि ज्ञेयम् ।।
इति श्रीविष्णुसूनोधनिकस्य कृती दशरूपावलोके
प्रथमः प्रकाशः समाप्तः ।

·द्वितीयः प्रकाशः। द्वितीयः प्रकाशः । रूपकाणामन्योन्यं भेदसिद्धये वस्तुभेदं प्र1ि) नायकभेदः प्रतिपाद्यते- नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियंवदः । रक्तलोकः शुचिर्वामी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥ १ ॥ बुद्धयुत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः । शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥ २॥ नेता नायको विनयादिगुणसंपन्नो भवतीति । तत्र विनीतः । यथा वीरचरिते- 'यद्ब्रह्मवादिभिरुपासितवन्धपादे विद्यानपोचतनिधौ तपतां वरिष्ठे। दैवात्कृतस्त्वयि मया विनयापचार- स्तत्र प्रसीद भगवन्नयमञ्जलिस्ते ॥ मधुरः प्रियदर्शनः । यथा तत्रैव- 'राम राम नयनाभिरामतामाशयस्य सदृशी समुद्रहन् । अप्रतय॑गुणरामणीयकः सर्वथैव हृदयंगमोऽसि मे ॥' त्यागी सर्वस्वदायकः । यथा--- 'त्वचं कर्णः शिविर्मासं जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥ दक्षः क्षिप्रकारी । यथा वीरचरिते- 'स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो रामस्य त्रिपुरान्तकृद्दिविषदां तेजोभिरिद्धं धनुः । शुण्डारः कलभेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक- स्तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्नं च तत् ।।' प्रियंवदः प्रियभाषी । यथा तत्रैव- 'उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान्देवः पिनाकी गुरु- वीर्य यत्तु न तद्गिरां पथि ननु व्यक्तं हि तत्कर्मभिः । त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः सत्यब्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किं वा न लोकोत्तरम् ।।' -- ·दशरूपके रक्तलोकः । यथा तत्रैव- 'त्रय्यास्त्राता यस्तवायं तनूज- स्तेनायैव स्वामिनस्ते प्रसादात् । रानन्वन्तो रामभद्रेण राज्ञा लब्धक्षेमाः पूर्णकामाश्चगमः ॥ एवं शौचादिप्वप्युदाहार्यम् । तत्र शौचं नाम मनोनैर्मल्यादिना कामा- धनभिभूतत्वम् । यथा रघौ- 'का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते। आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ॥ वामी । यथा हनुमन्नाटके- 'बाह्वोर्बलं न विदितं न च कार्मुकस्य त्रयम्बकस्य तनिमा तत एष दोषः । तच्चापलं परशुराम मम क्षमस्व डिम्भस्य दुर्विलसितानि मुदे गुरूणाम् ॥' रुढवंशो यथा- 'ये चत्वारो दिनकरकुलक्षत्रसंतानमल्ली- मालाम्लानस्तबकमधुपा जज्ञिरे राजपुत्राः । रामस्तेषामचरमभवस्ताडकाकालरात्रि- प्रत्यूषोऽयं सुचरितकथाकन्दलीमूलकन्दः ॥ स्थिरो वाङ्मनःक्रियाभिरचञ्चलः । यथा वीरचरिते- 'प्रायश्चित्तं चरिप्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् । न त्वेव दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ॥ यथा वा भर्तृहरिशतके- 'प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः । विनैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणास्त्वमिवोद्वहन्ति ।' युवा प्रसिद्धः । वुद्धिर्ज्ञानम् । गृहीतविशेषकरी तु प्रज्ञा । यथा माल- विकाग्निमित्रे- - ·द्वितीयः प्रकाशः। - 'यद्यत्प्रयोगविषये भाविकमुपदिश्यते मया तस्यै । नत्तद्विशेषकरणात्प्रत्युपदिशतीव मे बाला ।' स्पष्टमन्यत् । नेतृविशेषानाह- भेदैश्चतुर्धा ललितशान्तोदात्तोद्धतैरयम् । यथोद्देशं लक्षणमाह- निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः ॥ ३ ॥ सचिवादिविहितयोगक्षेमत्वाचिन्तारहितः । अत एव गीतादिकलाविष्टो भोगप्रवणश्च शृङ्गारप्रधानन्वाच्च सुकुमाग्मत्त्वानारो मृदुरिति ललितः । यथा रत्नावल्याम्- 'राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यम्तः समस्तो भरः मम्यक्पादनालिनाः प्रशमिताशेषोपमर्गाः प्रजाः । प्रद्योतस्य सुता वमन्तसमयस्त्वं चेति नाम्ना धृति कामः कामगुपैत्वयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ॥' अथ शान्तः- सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिकः । विनयादिनेतृसामान्यगुणयोगी धीरशान्तो द्विजादिक इति विप्रवणिक्स- चिवादीनां प्रकरणनेतृणामुपलक्षणम् । विवक्षितं चैतत् । तेन नैश्चिन्त्यादि- गुणसंभवेऽपि विप्रादीनां शान्ततैव न लालित्यम् । यथा मालनीमाधव-मृर. कटिकादौ माधव-चारुदत्तादिः । 'तत उदयगिरेरिबैक एव स्फुरितगुणद्युतिसुन्दरः कलावान् । इह जगति महोत्सवस्य हेतु- नयनवतामुदियाय बालचन्द्रः ॥ इत्यादि । यथा वा- मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं य- सदसि निबिडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् । मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापै. स्तदसदृशमनुष्यैषुप्यते घोषणायाम् ॥'

·४६ दशरूपके अथ धीरोदात्त:-- महासचोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्थनः ॥४॥ स्थिरो निगूढाहकारो धीरोदात्तो दृढव्रतः । महासत्त्वः शोकक्रोधाद्यनभिभूतान्तःसत्त्वः । अविकत्थनोऽनात्मश्ला- धनः । निगूढाहंकारो विनयच्छन्नावलेपः । दृढव्रतोऽङ्गीकृतनिर्वाहको धी- रोदात्तः । यथा नागानन्दे---'जीमूतवाहन:- शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति । तृप्ति न पश्यामि तवैव तावत्कि भक्षणात्त्वं पिरतो गरुत्मन् ॥' यथा च रामं प्रति- पातम्याभिने काय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥' यच्च केपांचित्स्थैर्यादीनां सामान्यगुणानामपि विशेषलक्षणे क्वचित्संकीर्तनं तत्तेषां तत्राधिक्यप्रतिपादनार्थम् । ननु च कथं जीमूतवाहनादिर्नागान- न्दादावुदात्त इत्युच्यते । औदात्त्यं हि नाम सर्वोत्करेंग वृत्तिः । तच्च विजिगीपुत्व एवोपपद्यते । जीमूतवाहनन्तु निजिंगीपुतयैव कविना प्रति पादितः । यथा-- 'तिष्ठन्भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा यत्संवाहयतः सुखं हि चरणौ तातस्य किं राज्यतः । किं भुक्ते भुवनत्रये धृतिरसौ भुक्तोज्झिते या गुरो- रायासः खलु राज्यमुज्झितगुरोस्तत्रास्ति कश्चिद्गुणः ॥' इत्यनेन । 'पित्रोविधातुं शुश्रूषां त्यक्त्वैश्वर्यं क्रमागतम् । वनं गाम्यहमप्येप यथा जीमूतवाहनः ॥' इत्यनेन च । अतोऽस्यात्यन्तशमप्रधानत्वात्परमकारुणिकत्वाच्च वीतरागव- च्छान्तता । अन्यच्चात्रायुक्तं यनशाभूतं राज्यसुखादौ निरभिलाषं नायक- मुपादायान्तरा नयाभूतमन्टयवत्यनुरागोपवर्णनम्, यच्चोक्तं सामान्यगुणयोगी द्विजादिर्धारशान्त इति, तदपि पारिभाषिकत्वादवास्तवमित्यभेदकम् । अतो वस्तुस्थित्या बुद्ध-युधिष्ठिर-जीमूतवाहनादिव्यवहाराः शान्ततामाविर्भावयन्ति।

·" द्वितीयः प्रकाशः । अत्रोच्यते—यत्तावदुक्तं सर्वोत्कर्षेण वृत्तिरौदात्त्यमिति, न तज्जीमूतवाह- नादौ परिहीयते । न ह्यकरूपैव विजिगीषुता । यः केनापि शौर्यत्यागद्या- दिनान्यानतिशेते स विजिगीषुः, न यः परापकारेणार्थग्रहादिप्रवृत्तः। तथात्वे च मार्गदूषकादेरपि धीरोदात्तत्वप्रसक्तिः । रामादेरपि जगत्पालनीयमिति दुष्ट- निग्रहे प्रवृत्तस्य नान्तरीयकत्वेन भूम्यादिलाभः । जीमूतवाहनादिस्तु प्राणैर- पि परार्थसंपादनाद्विश्वमप्यतिशेत इत्युदात्ततमः । यथोक्तम्----'तिष्ठन्भाति-' इत्यादिना विषयसुखपराङ्मुखतेति, तत्सत्यम् । कार्पण्यहेतुषु स्वसुखतृष्णासु निरभिलाषा एव जिगीषवः । यदुक्तम्- 'स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवंविधैव । अनुभवति हि मूर्धा पादपस्तीत्रमुष्णं शमयति परितापं छाययोपाश्रितानाम् ॥' इत्यादिना मलयवत्यनुरागोपवर्णनं त्वशान्तरसाश्रयं शान्तनायकतां प्रत्युत निषेधति । शान्तत्वं चानहंकृतत्वं तच्च विप्रादेरौनित्यप्राप्तमिति वस्तुस्थित्या विप्रादेः शान्तता न स्वपरिभाषामात्रेण । बुद्धजीमूतवाहनयोस्तु कारुणिक- त्वाविशेषेऽपि सकामनिष्कामकरुणत्वादिधर्मत्वाद्भेदः । अतो जीमूतवाहना- देधीरोदात्तत्वमिति । अथ धीरोद्धतः-- दर्पमात्सर्यभूयिष्ठो मायाछद्मपरायणः ॥ ५॥ धीरोद्धतस्वहंकारी चलश्चण्डो विकत्थनः । दर्पः शौर्यादिमदः । मात्सर्यमसहनता । मन्त्रबलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशनं माया । छद्म वञ्चनामात्रम् । चलोऽनवस्थितश्चण्डो रौद्रः स्वगुणशंसी विक- त्थनो धीरोद्धतो भवति । यथा जामदग्न्यः-'कैदामोद्धारसारत्रिभुवनवि- जय-' इत्यादि । यथा च रावणः- त्रैलोक्यैश्चर्यरक्ष्मीहठहरणसहा बा- हवो रावणस्य । धीरललितादिशब्दाश्च यथोक्तगुणसमारोपितावस्थाभिधायिनो वत्सवृषभ- महोक्षादिवन्न जात्या कश्चिदवस्थितरूपो ललितादिरस्ति । तदा हि महाक- विप्रबन्धेषु विरुद्धानेकरूपाभिधानमसंगतमेव स्यात्, जातेरनपायित्वात् । तथा च भवभूतिनैक एव जामदग्न्यः- - ·दशरूपके 'ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥ इत्यादिना रावणं प्रति धीरोदात्तत्वेन 'कैलासोद्धारसार-' इत्यादिभिश्व रामा- दीन्प्रति प्रथमं धीरोद्धतत्वेन पुनः 'पुण्या ब्राह्मणजातिः' इत्यादिभिश्च धीरशान्तत्वेनोपवर्णितः । न चावस्थान्तराभिधानमनुचितमङ्गभूतनायकानां नायकान्तरापेक्षया महासत्त्वादेरव्यवस्थितत्वादङ्गिनस्तु रामादेरेकप्रबन्धोपा- त्तान्प्रत्येकरूपत्वादारम्भोपात्तावस्थातोऽवस्थान्तरोपादानमन्याय्यम् । यथो- दात्तत्वाभिमतस्य रामस्य छद्मना वालिवधादमहासत्त्वतया स्वावस्थापरित्याग इति । वक्ष्यमाणानां च दक्षिणाद्यवस्थानां पूर्वी प्रत्यन्ययाहृत इति नित्यमा- नागिर्भावानुपात्तावस्थानोऽवम्यान्नगाभधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम् । अथ शृङ्गारनेत्रवस्थाः- स दक्षिणः शठो धृष्टः पूर्वी प्रत्यन्यया हृतः ॥ ६ ॥ नायकप्रकरणात्पूर्वी नायिकां प्रसन्ययापूर्वनायिकयापहृतचित्तख्यवम्यो वक्ष्यमाणभेदेन स चतुरवस्थः । तदेवं पूर्वोक्तानां चतुर्णां प्रत्येकं चतुरवम्य- त्वेन षोडशधा नायकः । तत्र- दक्षिणोऽस्यां सहृदयः योऽस्यां ज्येष्ठायां हृदयेन सह व्यवहरति स दक्षिणः । यथा ममैव-- 'प्रसीदत्यालोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो रतिक्रीडाः कोऽपि प्रतिदिनमपूर्वोऽस्य विनयः । सविश्रम्भः कश्चित्कथयति च किंचित्परिजनो न चाहं प्रत्येमि प्रियसखि किमप्यस्य विकृतिम् ॥' यथा वा- 'उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं बहवः खण्डनहेतवो हि दृष्टाः । उपचारविधिर्मनस्विनीनां ननु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्यः ॥' अथ शठः गूढविप्रियकृच्छतः।

·द्वितीयः प्रकाशः। ४९ दक्षिणस्यापि नायिकान्तरापहृतचित्ततया विप्रियकारित्वाविशेषेऽपि स- हृदयत्वेन शठाद्विशेषः । यथा- 'शठोऽन्यस्याः काञ्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा यदाश्लिष्यन्नेव प्रशिथिलभुजग्रन्थिरभवः । तदेतत्वाचक्षे घृतमधुमयत्वबहुवचो. विषेणापूर्णन्ती किमपि न सखी मे गणयति ॥' अथ धृष्टः- व्यक्ताङ्गवैकृतो धृष्टो यथामरुशतके- 'लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले वक्रे कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः । दृष्ट्वा कोपविधागिमा डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्तिं गताः ॥' भेदान्तरमाह- ऽनुकूलस्त्वेकनायिकः ॥७॥ - यथा- - 'अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु य- द्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः । कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्स्नेहसारे स्थितं भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत्प्राप्यते ॥' किमवस्थः पुनरेषां वत्सराजादिर्नाटिकानायकः स्यादित्युच्यते । पूर्वम- नुपजातनायिकान्तरानुरागोऽनुकूलः । परतस्तु दक्षिणः । ननु च गूढविप्रि- यकारित्वाद्वयक्ततरविप्रियत्वाच शाम्यधार्थेऽपि कस्मान्न भवतः । न तथा- विधविप्रियत्वेऽपि वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्तेर्येष्ठां नायिकां प्रति सहृदयत्वा- दक्षिणतैव । न चोभयोज्येष्ठाकनिष्ठयो यकस्य स्नेहेन न भवितव्यमिति वाच्यमविरोधात् । महाकविप्रबन्धेषु च- 'स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजस्वसु- छूते रात्रिरियं निता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च । - ·दशरूपके इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूहमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ॥' इत्यादावपक्षपातेन सर्वनायिकासु प्रतिपत्त्युपनिबन्धनान् । तथा च भरत:- 'मधुरस्त्यागी रागं न याति मदनस्य नापि वशमति । अवमानितश्च नायर्या विरज्यते स तु भवेज्येष्ठः ।।' इत्यत्र न रागं याति न मदनस्य वशमेतीत्यनेनासाधारण एकस्यां स्नेहो निपिद्धो दक्षिणस्येति । अतो वत्सराजादेगा यानि स्थितं दाक्षिण्य- मिति । षोडशानामपि प्रत्येक गेम माना, 7. मित्रागामा भवन्ति । - सहायानाह- पताकानायकस्त्वन्यः पीठमर्दो विचक्षणः । तस्यैवानुचरो भक्तः किंचिदूनश्च तद्गुणः ॥ ८॥ प्रागुक्त प्रामणिकेनिवृत्तविशेषः पताका तन्नायकः पीठमदः प्रधानेतिवृ- तनायकस्य सहायः । यथा मालतीमायवे मकरन्दः, रामायणे सुग्रीवः । सहायान्तरमाह-- एकविद्यो विटश्चान्यो हास्यकृच्च विदूषकः । गीतादिविद्यानां नायकोपयोगिनीनामेकम्या विद्याया वेदिता विटः । हाम्यकारी विदूषकः । अस्य विकृताकारवेषादित्वं हास्यकारित्वेनैव लभ्यते । यथा शेखरको नागानन्दे विटः । विदूषकः प्रसिद्ध एव । अथ प्रतिनायकः- लुब्धो धीरोद्धतः स्तब्धः पापद्व्यसनी रिपुः ॥ ९ ॥ तम्य नायकम्येत्थंभूतः प्रतिपलनायको भवति । यथा रामयुधिष्ठिरयो रावणदुर्योधनौ । अथ सात्त्विका नायकगुणाः- शोभा विलासो माधुर्यं गाम्भीर्य स्थैयनेजसी । ललितौदार्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुपा गुणाः ॥ १० ॥ नीचे घृणाधिके स्पर्धा शोभायां शार्यदक्षते । १. धैर्य' इति पाटः. २. 'मात्त्विकाः' इति पाटः. तत्र- ·द्वितीयः प्रकाशः। .. ५१ नीचे घृणा । यथा वीरचरिते- 'उत्तालताडकोत्पातदर्शनेऽप्यप्रकम्पितः । नियुगमनमा स्त्रैणेन विचिकित्सति ॥ गुणाधिकैः स्पर्धा यथा-- 'एतां पश्य पुरःस्थलीमिह किल क्रीडाकिरातो हर: कोदण्डेन किरीटिना सरभसं चूडान्तरे ताडितः । इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते- मन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्दोर्दण्डयोमण्डलम् ॥' शौर्यशोभा । यथा ममैव- 'अन्त्रैः स्वैरपि संयताग्रचरणो मूच्छीविरामक्षणे स्वाधीनत्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो रोमोदमं वर्मयन् । भग्नानुद्वलयन्निजान्परभटान्संतर्जयन्निारं धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरणस्तम्भे पनामा बने ।' दक्षशोभा । यथा वीरचरिते- 'स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो रामस्य त्रिपुरान्तकृद्दिविषदां ने नोमिरिहं धनुः । शुण्डारः कलभेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक. स्तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्नं च तत् ॥' अथ विलासः- गतिः सधैर्या दृष्टिश्च विलासे सस्मितं वचः॥ ११ ॥ यथा- 'दृष्टिम्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ।' अथ माधुर्यम्- श्लक्ष्णो विकारो माधुर्य संक्षोभे सुमहत्यपि । महत्यपि विकारहेतौ मधुरो विकारो माधुर्यम् । यथा- 'कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुपि स्मरम्मेरं गण्डोद्रमरपुलकं वक्रकमलम् । -

·५२
दशरूपके
मुहुः पश्यशृण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं
जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥'
अथ गाम्भीर्यम्-
गाम्भीर्य यत्प्रभावेन विकारो नोपलक्ष्यते ॥ १२ ॥
मृदुविकारोपलम्भाद्विकारानुपलब्धिरन्येति माधुर्यादन्यद्गाम्भीर्यम् ।
यथा-
'आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च ।
न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥'
अथ स्थैर्यम्-
व्यवसायादचलनं स्थैर्य विघ्नकुलादपि ।
यथा वीरचरिते-
'प्रायश्चित्तं चरिप्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् ।
न त्वेवं दृपयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ।।
अथ तेजः-
अधिक्षेपायसहनं तेजः प्राणात्ययेप्वपि ॥ १३ ॥
यथा-
'बूत नृतनकृप्माण्डफलानां के भवन्त्यमी ।
अङ्गुलीदर्शनायेन न जीवन्ति मनस्विनः ॥'
अथ ललितम्-
शृङ्गाराकारचेष्टावं सहज ललितं मृदु ।
स्वाभाविकः शृङ्गारो मृदुः । तथाविधा शृङ्गारचेष्टा च ललितम् । यथा
ममैव-
'लावण्यमन्मथविलासविजृम्भितेन
म्वाभाविन सुकुमारमनोहरेण !
किंवा ममेव सखि योऽपि ममोपदेष्टा
तस्यैव किं न विषमं विदधीत तापम् ॥'
अथौदार्यम्-
मियोक्त्याजीवितादानमौदार्य सदुपग्रहः ॥ १४ ॥

·- -- द्वितीयः प्रकाशः। प्रियवचनेनसहानीवितावधेर्दानमौदार्य सतामुपग्रहश्च । यथा नागानन्दे- 'शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति । तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावतिक भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ॥' सदुपग्रहो यथा- 'एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् । बत येनात्र वः कार्यमनास्था वाह्यवस्तुषु ।' अथ नायिका- स्वान्या साधारणस्त्रीति तद्गुणा नायिका त्रिधा। तद्गुणेति यथोक्तसंभवे नाममामान गुण योगिनी नायिकेति । स्वस्त्री परस्त्री साधारणस्त्रीत्यनेन विभागेन त्रिधा । तत्र स्वीयाया विभागगर्भ सामाग:मार- मुग्धा मध्या प्रगल्भेति स्वीया शीलार्जवादियुक् ॥ १५ ॥ शीलं सुवृत्तम् । गाला लज्जावती गुरुगोपचारनिपुणा स्त्रीया नायिका। तत्र शीलवती यथा- 'कुटवादिआए पेच्छह जोवणलाअण्णविन्भमविलासा । पवसन्ति व पवसिए एन्ति व पिये घरं एत्ते ॥' नादियोगिनी यथा- 'हैसिअमविआरमुद्धं भमिअं विरहि विन्टामगुलामम् । भणि महानमा धण्णाण घरे कलत्ताणम् ॥' लज्जावती यथा । 'लजापजत्तपमाहणाई परतित्तिणिप्पिवासाई । अविणअदुम्मेहाई धण्णाण घरे कलत्ताई ।।' १. 'स्वापि' इति पाटः. २. 'कुलबालिकायाः प्रेक्षध्वं यौवनलावण्यविभ्रमविलासाः । प्रवसन्तीव प्रवसिते आगच्छन्तीव प्रिये गृहमागते ॥ इति च्छाया. ३. 'हसितमविचारमुग्धं भ्रमितं विरहितविलासमुच्छायम् । भणितं स्वभावसरलं धन्यानां गृहे कलत्राणाम् ॥' इति च्छाया. ४. 'लजापर्याप्तप्रसाधनानि परतृप्तिनिपिपासानि । अविनयदुर्मेधांसि धन्यानां गृहे कलत्राणि ॥' इति च्छाया ·दशरूपके सा चैवंविधा स्वीया मुग्धा-मध्या-प्रगल्भाभेदात्रिविधा । तत्र-- मुग्धा नववयःकामा रतौ वामा मृदुः क्रुधि । प्रथमावतीर्णतारुण्यमन्मथा रमणे वामशीला सुखोपायप्रसादना मुग्ध- नायिका। तत्र वयोमुग्धा यथा- 'विस्तारी स्तनभार एष गमितो न स्वोचितामुन्नति रेखोद्भासिकृतं वलित्रयमिदं न स्पष्टनिम्नो नतम् । मध्येऽस्या ऋजुरायतार्धकपिशा रोमावली निर्मिता रम्यं यौवनशैशवव्यतिकरोन्मिश्रं वयो वर्तते ॥' यथा च ममैव- 'उच्छसन्मण्डलप्रान्तरेखमाबद्धकुमलम् । अपर्याप्तमुरोवृद्धेः शंसत्यस्याः स्तनद्वयम् ॥' काममुग्धा यथा- 'दृष्टिः मालसतां विभर्ति न शिशुक्रीडासु बद्धादरा श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्तास्वपि । पुंसामङ्कमपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥' रतवामा यथा- 'व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका । सेवते म्म शयनं पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥' मृदुः 'प्रथमजनिते बाला मन्यौ विकारमजानती कितवचरिते नासज्याङ्के विनम्रभुजैव सा । चिबुकमलिकं चोन्नम्योच्चैरकृत्रिमविभ्रमा नयनसलिलम्यन्दिन्योष्ठै रुदन्त्यपि चुम्बिता ॥ एवमन्येऽपि लज्जासंवृतानुरागनिबन्धना मुग्धा व्यवहारा निबन्धनीयाः । यथा- 'न मध्ये संस्कार कुसुममपि बाला विषहते न निःश्वासैः सुभ्रूजनयति तरङ्गव्यतिकरम् । कोपे यथा- - ·द्वितीयः प्रकाशः। १ नवोटा पश्यन्ती लिखितमिव भर्तुः प्रतिमुखं प्ररोहद्रोमाञ्चा न पिबति न पात्रं चलयति ॥' अथ मध्या- मध्योद्यद्यावनानङ्गा मोहान्तमुरतक्षमा ।। १६ ।। संप्राप्ततारुण्यकामा मोहान्तरतयोग्या मध्या । तत्र यौवनवती यथा- 'आलापान्भ्रूविलासो विरलयति लसद्वाहुविक्षिप्तियात नीवीग्रन्थि प्रथिम्ना प्रतनयति मनाङ्मयनिम्नो नितम्बः । उत्पुप्पत्पार्श्वमूर्च्छत्कुचशिखरमुरो नूनमन्तः म्मरेण म्पृष्टा कोदण्डकोट्या हरिणशिशुशो दृश्यते यौवनश्रीः ॥' कामवती यथा--- 'म्मरनवनदीपूरणोढाः पुनर्गुरुसेतुभि- यदपि विधृतास्तिष्ठन्यारादपूर्णमनोरथाः । तदपि लिग्नितप्रम्यैग्लैः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालाकृष्टं पिबन्ति रसं प्रियाः ।।' म गाममोगो यथा- 'ताव चिअ रइसमए महिलाणं विब्भमा विराअन्ति । जाव ण कुवलयदलसच्छहाइ मउलेन्ति णअणाई ॥' एवं धीरायामधीरायां धीराधीरायामप्युदाहायम् । अथास्या मानवृत्तिः- धीरा सोत्पासवक्रोक्त्या मध्या साश्रु कृतागसम् । खंदयेदयितं कोपादधीरा परुषाक्षरम् ॥ १७ ॥ मध्याधीरा कृतापराधं प्रियं सोत्प्रासवक्रोक्त्या खेदयेत् । यथा माचे 'न खलु वयममुष्य दानयोग्याः पिबति च पाति च यासकौरहम्त्वाम् । वन विटपममुं ददस्य तस्यै भवतु यतः सदृशोश्चिराय योगः ॥' १. 'तावदेव रतिसमये महिलानां विभ्रमा विराजन्ते । यावन कुवलयदलम्वच्छभानि मुकुलयन्ति नयनानि ॥' इति च्छाया. -- ·दशरूपके धीराधीरा साश्रु सोत्प्रासवक्रोक्त्या खेदयेत् । यथामरुशतके- 'बाले नाथ विमुञ्च मानिनि रुषं रोषान्मया किं कृतं खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान्सर्वेऽपराधा मयि । तत्कि रोदिषि गद्गदेन वचसा कस्याग्रतो रुद्यते नन्वतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यतो रुद्यते ॥' अधीरा साश्रु परुषाक्षरम् । यथा- 'यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुश्च मुञ्च सखि मादरं कृथाः । खण्डिताधरकलङ्कितं प्रियं शक्नुमो न नयनैर्निरीक्षितुम् ।।' एवमपरेऽपि ब्रीडानुपहिताः स्वयमनभियोगकारिणो मध्याव्यवहारा भव- - न्ति । यथा- - 'स्वेदाम्भः कणिकाशित पि वदने जातेऽपि रोमोद्गमे विश्रम्भेऽपि गुरौ पयोधरभरोत्कम्पेऽपि वृद्धि गते । दुर्वारस्मरनिर्भरेऽपि हृदये नैवाभियुक्तः प्रिय- स्तन्वङ्गया हठ केशकर्पणवनाश्लेपामृते लुब्धया ।' स्वतोऽनभियोजकत्वं हटकेशकर्षणघनाश्लेपामृते लुब्धयवेत्युत्प्रेक्षाप्रतीतः। अथ प्रगल्भा- यौवनान्धा स्मरोन्मत्ता प्रगल्भा दयिताङ्गके । विलीयमानेवानन्दाद्रतारम्भेऽप्यचेतना ॥ १८ ॥ गाढयौवना । यथा ममैव- 'अभ्युन्नतस्तनमुरो नयने च दीर्घ वक्रे भ्रुवावतितरां वचनं ततोऽपि । मध्योऽधिकं तनुरतीवगुरुनितम्बो मन्दा गतिः किमपि चाद्भुतयौवनायाः ॥' यथा च--- 'स्तनतटमिदमुत्तुङ्गं निम्नो मध्यः समुन्नतं जघनम् । विषमे मृगशावाझ्या वपुषि नवे क इव न स्खलति ॥' भावप्रगल्भा यथा- 'न जाने संमुखायाते प्रियाणि वदति प्रिये । सर्वाण्यङ्गानि कि यान्ति नेत्रतामुत कर्णताम् ॥' - ·१७ द्वितीयः प्रकाशः। - रतप्रगल्भा यथा- 'कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धना- द्वासः प्रश्थमेग्वन्टागुणधृतं किंचिन्नितम्बे स्थितम् । एतावत्सखि वेनि केवलमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः कोऽसौ कास्मि रतं नु किं कथमिति स्वल्पापि मे न स्मृतिः ॥' एवमन्येऽपि परित्यक्तहीयन्त्रणावैदग्ध्यप्रायाः प्रगल्भा व्यवहारा वेदि- तव्याः । यथा- 'क्वचित्ताम्बूलाक्तः क्वचिदगरुपङ्काङ्कमलिनः वनिनोहारी क्वचिदपि च सालक्तकपदः । वलीभङ्गाभोगैरलकपतितैः शीर्णकुसुमैः स्त्रियाः सर्वावस्थं कथयति रतं प्रच्छदपटः ॥' अथास्याः कोपचेष्टा- सावहित्थादरोदास्ते रतौ धीरेतरा कुधा। संतय॑ ताडयेन्मध्या मध्याधीरेव तं वदेत् ॥ १९ ॥ महावहित्थेनाकारसंचरणेनादरेण चोपचाराधिक्येन वर्तते सा सावहि- त्थादरा । रतावुदासीना क्रुधा कोपेन भवति । साहित्थादरा । यथामरुशतके- 'एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्युद्गमारत- स्ताम्बूलाहरणच्छलेन रभसाश्लेपोऽपि संविनितः । आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापार यन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ॥' रनायुदासीना यथा- 'आयस्ता कलहं पुरेव कुरुते न स्रंसने वाससो भग्नभ्रूगतिखण्ड्यमानमधरं धत्ते न केशग्रहे । अङ्गान्यर्पयति स्वयं भवति नो वामा हठालिङ्गने तन्व्या शिक्षित एष संप्रति कुतः कोपप्रकारोऽपरः ।।' इतरा त्वधीरप्रगल्भा कुपिता सति संतj ताडयति । यथामरुशतके- 'कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्धा दृढं नीत्वा केलिनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः । १. 'कान्तम्' इति पाठ:. - ·दशरूपके - भूयोऽप्येवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एष नितिपरः प्रेयान्रुदन्त्या हमन् ।' धीराधीरप्रगल्भा मध्याधीरेव तं वदति सोत्प्रासवक्रोक्त्या। यथा तत्रत्र- 'कोपो यत्र भृकुटिरचना निग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः । तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं त्वं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ।। पुनश्च- देधा ज्येष्टा कनिष्ठा चेत्यमुग्धा द्वादशोदिताः। मध्याप्रगल्भाभेदानां प्रत्येकं ज्येष्ठाकनिष्ठात्वभेदेन द्वादश भेदा भवन्ति । मुः त्वेकरूपैव । ज्येष्ठाकनिष्ठे । यथामझशनके- 'दृष्ट्वैकासनसंस्थिते. प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुवन्धच्छलः । ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोलसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ।।' न चानयोलिण्यप्रेमभ्यामेव व्यवहारः । अपि तु प्रेम्णापि । यथा चैतत्तथोक्तं द1ि1. VITTरे । एषां च धीरमध्या-अधीरमध्या-धीराधीरम- ध्या-धीरप्रगल्भा-अधीरप्रगल्भा-धीराधीरप्रगल्भाभेदानां प्रत्येकं ज्येष्ठाकनि- ष्ठाभेदावादशानां वासवदत्ता-रत्नावलीवत्प्रवन्धनायिकानामुदाहरणानि महा विप्रबन्धेप्वनुसतव्यानि । अथान्यस्त्री- अन्यस्त्री कन्यकोढा च नान्योढाङ्गिरसे कचित् ॥ २० ॥ कन्यानुरागमिच्छातः कुर्यादङ्गाङ्गिसंश्रयम् । नायकान्तरसंबन्धिन्यन्योढा । यथा- 'दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहाप्यस्मिन्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरमाः कौपीरपः पास्यति । एकाकिन्यपि यामि तद्वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदानलग्रन्थयः ॥' १. 'अन्विच्छन्' इति पाठः, ·द्वितीयः प्रकाशः। इयं त्वनिनि प्रधान रसे न क्वचिनिबन्धनीयेति न अपचिता । कन्यका तु पित्राद्यायत्तत्वादपरिणीताप्यन्यस्त्रीत्युच्यते । तस्यां पित्रादिभ्योऽजम्य. मानायां सुन्दभायामपि परोपरोधस्वकान्ताभयात्प्रच्छन्नं कामित्वं प्रवर्तते । यथा मालत्यां माधवस्य सागरिकायां च वत्सराजस्येति । तदनुरागश्च खे. च्छया प्रधानाप्रधानरससमाश्रयो निबन्धनीयः । यथा रखावटी-नागान- न्दयोः सागरिका-मलयवत्यनुराग इति । साधारणस्वी गणिका कलापागल्भ्यधौययुक् ॥ २१ ॥ तझ्यवहारो विस्तरतः शास्त्रान्तरे निदर्शितः । दिमात्रं तु- छन्नकामसुखार्थाज्ञस्वतत्राहयुपण्डकान् । रक्तेव रञ्जयेदाब्यान्निास्वान्मात्रा विवासयेत् ।। २२ ।। छन्नं ये कामयन्ते ते छन्नकामाः श्रोत्रियाणिन्निभिप्रभृतयः, सुखार्थो- ऽप्रयामावाप्तधनः सुखप्रयोजनो वा, अज्ञो मूर्खः, स्वतन्त्रो निरङ्कुशः, अहंयुरहंकृतः, पण्डको वातपण्डादिः, एतान्बहुवित्तान्रक्तेव रञ्जयेदर्था- थम् । तत्प्रधानत्वात्तद्वृत्तेः । गृहीतार्थान्कुट्टन्यादिना निष्कासयेत्पुनः प्रति- संघानाय । इदं तासामौत्सर्गिक रूपम् । रूपकेषु तु- रक्तव खमहसने नैषा दिव्यनृपाश्रये । प्रहसनवनिते प्रकरणादौ रक्तैवैषा विधया । यथा मृच्छकटिकायां वस- न्तसेना चारुदत्तस्य । प्रहसने त्वरक्तापि हास्यहेतुत्वात् । नाटकादौ तु दि- व्यनृपनायके नैव विधेया। अथ भेदान्तराणि- आसामष्टाववस्थाः स्युः स्वाधीनपतिकादिकाः॥२३॥ स्वाधीनपतिका वासकसज्जा विरहोत्कण्ठिता खण्डिता कलहान्तरिता वि- प्रलब्धा प्रोपितप्रिया अभिसारिकेत्यष्टौ स्वस्त्रीप्रभृतीनामवस्थाः । नायिकाप्र- भृतीनामप्यवस्थारूपत्वे सत्यवस्थान्तराभिधानं पूर्वासां धर्मित्वप्रतिपादना- याप्टाविति न्यूनाधिकव्यवच्छेदः । न च वासकसज्जादेः स्वाधीनपतिकादा- वन्तर्भावः । अनासन्नप्रियत्वाद्वासकसज्जाया न स्वाधीनपतिकात्वम् । यदि चैप्यत्प्रियापि स्वाधीनपतिका प्रोषितप्रियापि न पृथग्वाच्या । न चेयता १. 'रूपके वनुरक्तव कार्या प्रहसनेतरे' इति पाट:.

·६० दशरूपके व्यवधानेनासत्तिरिति नियन्तुं शक्यम् । न चाविदितप्रियव्यलीकायाः ख - ण्डितात्वं नापि प्रवृत्तरतिभोगेच्छायाः प्रोषितप्रियात्वं स्वयमगमनान्नायकं प्रत्यप्रयोजकत्वान्नाभिसारिकात्वम् । एवमुत्कण्ठिताप्यन्यैव पूर्वाभ्यः । औचित्यप्राप्तप्रियागमनसमयातिवृत्तिविधुरा न वासकसज्जा । तथा विप्रल- ब्धापि वासकसज्जावदन्यैव पूर्वाभ्यः । उक्त्वा नायात इति प्रतारणावि- क्याच्च वासकसज्जोत्कण्ठितयोः पृथक् । कलहान्तरिता तु यद्यपि विदित- व्यलीका तथाप्यगृहीतप्रियानुनया पश्चात्तापप्रकाशितप्रसादा पृथगेव ख- ण्डितायाः । तस्थितमेतदष्टाववस्था इति । - आसनायत्तरमणा हृष्टा स्वाधीनभर्तृका । यथा- 'मा गर्वमुद्वह कपोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति । अन्यापि किं न सखि भाजनमीदृशानां वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः ॥' अथ वासकसज्जा- मुदा वासकसज्जा स्वं मण्डयत्येष्यति प्रिये ॥ २४ ॥ स्वमात्मानं वेश्म च हर्षेण भूषयत्येप्यति प्रिये । वासकसज्जा यथा- 'निजपाणिपल्लवतटस्वलनादभिनासिकाविवरमुत्पतितैः । अपरा परीक्ष्य शनकैर्मुमुदे मुखवासमास्यकमलश्वसनैः॥' अथ विरहोत्कण्ठिता- चिरयत्यव्यलीके तु विरहोत्कण्ठितोन्मनाः। यथा- 'सखि स विजितो वीणावाद्यैः कथाप्यपरस्त्रिया गणितमननानाभ्यां तत्र क्षपाललितं ध्रुवम् । कथामनग्था सेफालीषु स्खलत्कुसुमास्वपि प्रसरति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्ब्यते ॥ १. 'विरहोत्कण्ठिता मता' इति पाठः.

·द्वितीयः प्रकाशः। अथ खण्डिता- ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेाकपायिता ॥ २५ ॥ यथा- 'नवनखपदमङ्गं गोपयस्यंशुकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्प- नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ।।' अथ कलहान्तरिता- कलहान्तरितामर्षाद्विधूतेऽनुशयातियुक् । यथा- 'निःश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मथ्यते निद्रा नैति न दृश्यते प्रियमुखं नक्तंदिवं रुद्यते । अङ्गं शोषमुपैति पादपतितः प्रेयांस्तथोपेक्षितः सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥' अथ विप्रलब्धा- विपलब्धोक्तसमयमप्राप्तेऽतिविमानिता ॥ २६ ॥ यथा- 'उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नायातः । यातः परमपि जीवेज्जीवितनाथो भवेत्तस्याः ॥' अथ प्रोषितप्रिया- दूरदेशान्तरस्थे तु कार्यतः पोषितप्रिया । यथामरुशतके- 'आदृष्टिप्रसरात्प्रियस्य पदवीमुद्रीक्ष्य निर्विष्णया विश्रान्तेषु पथिष्वहःपरिणतौ ध्वान्ते समुत्सर्पति । दत्वैकं सशुचा गृहं प्रति पदं पान्थस्त्रियास्मिन्क्षणे माभूदागत इत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितम् ।।' अथाभिसारिका- कामार्ताभिसरेत्कान्तं सारयेद्वाभिसारिका ॥२७॥ १. 'विधूते' इति पाठः.

·दशरूपके . यथामरुशतके- 'उरसि निहितस्तारो हारः कृता जघने घने कलकलवती काञ्ची पादौ रणन्मणिनूपुरौ । प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे त्वमाहतडिण्डिमा यदि किमधिकत्रासोत्कम्पं दिशः समुदीक्षसे ॥ यथा च- 'न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि । निपुणं तथैनमुपगम्य वदे- रभिदूति काचिदिति संदिदिशे ॥ तत्र- चिन्तानिःश्वासखेदाचवैवर्ण्यग्लान्यभूषणैः । युक्ताः षडत्या द्वे चाये क्रीडोज्ज्वल्यमहर्पितैः ॥ २८ ॥ परस्त्रियौ तु कन्यकोढे । संकेतात्पूर्व विरहोत्कण्ठिते पश्चाद्विदूषकादिना सहाभिसरन्त्यावभिसारिके। कुतोऽपि संकेतस्थानमप्राप्ते नायके विप्रलब्धे इति व्यवस्थितैवानयोरिति । अस्वाधीनप्रिययोरवस्थान्तरायोगात् । यत्तु मालवि- काग्निमित्रादौ 'योऽप्येवं धीरः सोऽपि दृष्टो देव्याः पुरतः' इति मालविकाव चनानन्तरम्-'राजा- दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्ठि नायकानां कुलव्रतम् । तन्मे दीर्घाक्षि ये प्राणास्ते त्वदाशानिबन्धनाः ॥' इत्यादि, तन्न । खण्डितानुनयाभिप्रायेण । अपि तु सर्वथा मम देव्यधीनत्वमा- शङ्कय निराशा मा भूदिति कन्याविश्रम्भणायेति । तथानुपसंजातनायक- समागमाया देशान्तरव्यवधानेऽप्युत्कण्ठितात्वमेवेति न प्रोषितप्रियात्वमनाय- त्तप्रियत्वादेवेति । अथासां सहायिन्यः- इत्यो दासी सखी कार्धात्रेयी प्रतिवेशिका । लिङ्गिनी शिल्पिनी खं च नेतृमित्रगुणान्विताः ॥ २९ ॥ दासी परिचारिका । सखी स्नेहनिबद्धा । कारू रजकीप्रभृतिः । धात्रे- - ·द्वितीयः प्रकाशः। ६३ य्युपमातृसुता । प्रतिवेशिका प्रतिगृहिणी । लिङ्गिनी भिक्षुक्यादिका । शिल्पिनी चित्रकारादिस्त्री । स्वयं चेति दूतीविशेषा नायकमित्राणां पी. उमर्दादीनां निसृष्टार्थत्वादिना गुणेन युक्ताः । तथा च मालतीमाधवे काम- न्दकी प्रति- 'शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्व बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी । कालानुरोधः प्रतिभानवत्त्वमेते गुणाः कामदुधाः क्रियासु ॥' तत्र सखी। यथा- 'मृगशिशुशस्तस्यास्तापं कथं कथयामि ते दहनपतिता दृष्टा मूर्तिर्मया न हि वैधवी । इति तु विदितं नारीरूपः स लोकदृशां सुधा तव शठतया शिल्पोत्कर्षो विधेविघटिष्यते ॥ यथा च- 'सच्चं जाणइ दटुं सरिसम्मि जणम्मि जुज्जए राओ। मरउ ण तुमं भणिस्सं मरणं पि सलाहणिजं से ॥' स्वयं दूती । यथा-- 'मैहु एहि किं णिवालअ हरसि णिअं वाउ जइ वि मे सिचअम् । साहमि कस्स सुन्दर दूरे गामो अहं एक्का ॥' इत्याद्यूह्यम् । अथ योषिदलंकाराः- यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलंकारास्तु विंशतिः । यौवने सत्त्वोद्भूता विंशतिरलंकाराः स्त्रीणां भवन्ति । तत्र- भावो हावश्च हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः॥३०॥ शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता । औदार्य धैर्यमित्येते सप्त भावा अयनजाः ॥ ३१ ॥ 'सत्यं जानाति द्रष्टुं सदृशे जने युज्यते रागः । म्रियतां न त्वां भणिष्यामि मरणमपि श्लाघनीयमस्याः ॥ इति च्छाया. २. 'मुहुरेहि किं निवारक हरसि निजं वायो यद्यपि मे सिचयम् । साधयामि कस्य सुन्दर दूरे ग्रामोऽहमेका ॥' इति च्छाया. - - १.

·१४ दशरूपके M- तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः । शोभा कान्तिीप्तिर्माधुर्यं प्रागल्भ्यमौ- दार्य धैर्यमित्ययत्नजाः सप्त । लीला विलासो विच्छित्तिविभ्रमः किलकिश्चितम् । मोहायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा ॥ ३२ ॥ विहृतं चेति विज्ञेया दश भावाः स्वभावजाः । तानेव निर्दिशति- निर्विकारात्मकात्सत्त्वाद्भावस्तत्राद्यविक्रिया ॥३३ ।। तत्र विकारहेतौ सत्यप्यविकारकं सत्त्वम् । यथा कुमारसंभवे- 'श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥' तस्मादविकाररूपात्सत्त्वाद्यः प्रथमो विकारोऽन्तर्विपरिवर्ती बीजस्योच्छ्र- नतेव स भावः । यथा- 'दृष्टि: सालसतां बिभर्ति न शिशुक्रीडासु बद्धादरा श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्तास्वपि । पुंसामङ्कमपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टम्यमाना शनैः ॥' यथा वा कुमारसंभवे- 'हरस्तु किंचित्परिलुप्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुख बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥' यथा वा ममैव- 'तं चिअ वअणं ते चेअ लोअणे जोव्वणं पितं च्चे। अण्णा अणङ्गलच्छी अण्णं चिअ किं पि साहेइ ।।' अथ हावः- हेवाकसस्तु शृङ्गारो हावोऽतिभूविकारकृत् । प्रतिनियताङ्गविकारकारी शृङ्गारः स्वभावविशेषो हावः । यथा ममैव- - - १. 'तदेव वचनं ते चैव लोचने यौवनमपि तदेव । अन्यानङ्गलक्ष्मीरन्यदेव किमपि साधयति ॥' इति च्छाया. २. 'अल्पालाप:' इति पाठः.

·-- द्वितीयः प्रकाशः। 'नं कि पि पेच्छमाणं भणमाणं रे जहा तह चेअ । णिज्झाअ णेहमुद्धं वअस्स मुद्धं णिअच्छेहि ॥ अथ हेला-- स एव हेला सुव्यक्तशृङ्गाररससूचिका ॥ ३४ ॥ हाव एव स्पष्टभूयोविकारत्वात्सुव्यक्तशृङ्गाररससूचको हेला । यथा ममैव 'तेह झत्ति से पअत्ता सव्वङ्गं विन्भमा थणुब्भेए । संसइअबालभावा होइ चिरं जह सहीणं पि ॥' अथायत्नजाः सप्त । तत्र शोभा- रूपोपभोगतारुण्यैः शोभाङ्गानां विभूषणम् । यथा कुमारसंभवे- 'तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य बालां क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः । भूतार्थशोभाहियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहितेऽपि नार्यः ॥' इत्यादि । यथा च शाकुन्तले- 'अनाघातं पुप्पं किसलयमलून कररुहै- रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥' अथ कान्तिः- मन्मथावापितच्छाया सैव कान्तिरिति स्मृता ॥ ३५ ॥ शोभैव रागावतारघनीकृता कान्तिः । यथा- 'उन्मीलद्वदनेन्दुदीप्तिविसरैदूरे समुत्सारित भिन्नं पीनकुचस्थलस्य च रुचा हस्तप्रभाभिर्हतम् । १. 'यत्किमपि प्रेक्षमाणां भणमाना रे यथा तथैव । निर्ध्याय स्नेहमुग्धां वयस्य मुग्धां पश्य ॥' इति च्छाया. 'तथा मटित्यस्याः प्रवृत्ताः सर्वाङ्ग विभ्रमाः स्तनोद्भेदे । संशयितवालभावा भवति चिरं यथा सखीनामपि ॥' इति च्छाया. ३. 'मन्मथाध्यासित' इति पाठः, ·दशरूपके एतस्याः कलविङ्ककण्ठकदलीकल्पं मिलत्कौतुका- दप्राप्ताङ्गसुखं रुपेव सहसा केशेषु लग्नं तमः ।।' यथा हि महानापर्णनामरे भट्टबाणस्य । अथ माधुर्यम्- अनुल्बणत्वं माधुर्य यथा शाकुन्तले- 'सरमिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोलक्ष्म लक्ष्मी तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥' अथ दीप्तिः दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः। यथा- - 'देआ पसिअ णिअन्तसुमुहससिजोहाविलुत्ततमणिवहे । अहिमारि आण विग्धं करेसि अण्णाण विहआसे ॥' अथ प्रागल्भ्यम्- निःसाध्वसत्वं मागल्भ्यं मनःक्षोभपूर्वकोऽङ्गसादः साध्वसम्, तदभावः प्रागल्भ्यम् । यथा ममैव- 'तथा ब्रीडाविधेयापि तथा मुग्धापि सुन्दरी । कलाप्रयोगचातुर्ये सभास्त्राचार्यकं गता ॥ अथौदार्यम्- औदार्य प्रश्रयः सदा ॥३६॥ यथा- 'दिअहं खु दुक्खिआए सअलं काऊण गेहवावारम् । गरुएवि मण्णुदुक्खे भरिमो पाअन्तसुत्तस्स ॥' १. 'दैवादृष्ट्वा नितान्तसुमुखशशिज्योत्स्नाविलुप्ततमोनिवहे । अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासां विहताशे ॥' इति च्छाया. २. 'दिवसं खलु दुःखितायाः सकलं कृत्वा गृहव्यापारम् । गुरुण्यपि मन्युदुःखे भरिमा पादान्ते सुप्तस्य ॥ इति च्छाया. - ·द्वितीयः प्रकाशः। यथा वा-'भ्रूभङ्गे सहसोद्गता' इत्यादि । अथ धैर्यम् - चापलाविहता धैर्य चिद्वृत्तिरविकत्थना । चापलानुपहता मनोवृत्तिरात्मगुणानामनाख्यायिका धैर्यमिति । यथा मालतीमाधवे. 'ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलः शशी दहतु मदनः किंवा मृत्योः परेण विधास्यति । मम तु दयितः श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ।। अथ स्वाभाविका दश । तत्र- मियानुकरणं लीला मधुराङ्गविचेष्टितैः ॥ ३७॥ प्रियकृतानां वाग्वेषवेष्टानां शृङ्गारिणीनामङ्गनाभिरनुकरणं लीला । यथा ममैव- - 'तेह दिलै तह भणि ताए णिअदं तहा तहा सीणम् । अवलोइअं सइण्हं सविन्भमं जह सवत्तीहिं ।' यथा वा-'तेनोदितं वदति याति तथा यथासौ' इत्यादि । अथ विलासः- तात्कालिको विशेषस्तु विलासोङ्गक्रियादिषु । दयितावलोकनादिकालेऽङ्गे क्रियायां वचने च सातिशयविशेषोत्पत्ति- विलासः । यथा मालतीमाधवे- 'अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त- वैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः। तद्भरिसात्विकविकारविशेषरम्य- माचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥' १. 'तथा दृष्टं तथा भणितं तया नियतं तथा तथा शीर्णम् । अवलोकितं सतृष्णं सविमं यथा सपत्नीभिः ॥' इति च्छाया. २. 'क्रियोक्तिषु' इति पाठः.

·दशरूपके यथा ममैव- 'सभ्रूभङ्गं करकिसलयावर्तनैरालंपन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याञ्चलेन । विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरयातै- निःसंगीतं प्रथमवयसा नर्तिता पङ्कजाक्षी ॥' अथ विहृतम्- प्राप्तकालं न यहूयाद्वीडया विहृतं हि तत् । प्राप्तावसरस्यापि वाक्यस्य लज्जया यदवचनं तद्विहृतम् । यथा- 'पादाङ्गुष्ठेन भूमिं किसलयरुचिना सापदेशं लिखन्ती भूयो भूयः क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने लोलतारे । वकं हीनम्रमीपत्स्फुरदधरपुटं वाक्यगर्भं दधाना यन्मां नोवाच किंचित्स्थितमपि हृदये मानसं तहुनोति ॥' अथ नेतुः कार्यान्तरसहायानाह- मत्री खं वोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने ॥ ४२ ॥ तस्य नेतुरर्थचिन्तायां तन्त्रावापादिलक्षणायां मन्त्री वात्मा वोभयं वा सहायः । तत्र विभागमाह- मत्रिणा ललितः शेषा मत्रिस्वायत्तसिद्धयः । उक्तलक्षणो ललितो नेता मच्यायत्तसिद्धिः । शेषा धीरोदात्तादयः । अनियमेन मन्त्रिणा स्वेन वोभयेन वाङ्गीकृतसिद्धय इति । धर्मसहायास्तु- ऋत्विक्पुरोहितौ धर्मे तपस्विब्रह्मवादिनः ॥ ४३ ॥ ब्रह्म वेदस्तं वदन्ति व्याचक्षते वा तच्छीला ब्रह्मवादिनः । आत्मज्ञा- निनो वा। शेषाः प्रतीताः । दुष्टदमनं दण्डः । तत्सहायास्तु- सुहृत्कुमाराटविका दण्डे सामन्तसैनिकाः । स्पष्टम् । एवं तत्तत्कार्यान्तरेषु सहायान्तराणि योज्यानि । यदाह- - - ·A द्वितीयः प्रकाशः । ७१ - अन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामनाः ॥ ४४ ॥ म्लेच्छाभीरशकारायाः स्वस्वकार्योपयोगिनः। शकारो राज्ञः श्यालो हीनजातिः । विशेषान्तरमाह- ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च त्रिरूपता ॥ ४५ ॥ तारतम्याद्यथोक्तानां गुणानां चोत्तमादिता । एवं प्रागुकानां नायकनायिकादूतदूतीमन्त्रिपुरोहितादीनामुत्तममध्यमा- धमभावेन त्रिरूपता । उत्तमादिभावश्न न गुणसंख्योपचयापचयेन किं त- हि गुणातिशयतारतम्येन । एवं नाट्ये विधातव्यो नायकः सपरिच्छदः ॥ ४६॥ उक्तो नायकः । तद्व्यापारस्तूच्यते- तद्वयापारात्मिका वृत्तिश्चतुर्धा तत्र कैशिकी । गीतनृत्यविलासाद्यैर्मदुः शृङ्गारचेष्टितैः ॥ ४७ ।। प्रवृत्तिरूपो नेतृव्यापारस्वभावो वृत्तिः । सा च कैशिकी-सात्वती-आर- मटी-भारतीभेदाच्चतुर्विधा। तासां गीतनृत्यविलासकामोपभोगाद्युपलक्ष्यमाणो मृदुः शृङ्गारी कामफलावच्छिन्नो व्यापारः कैशिकी । सा तु- नर्मतस्फिञ्जतत्स्फोटतद्गर्भश्चतुरङ्गिका । तदित्यनेन सर्वत्र नर्म परामृश्यते । तत्र- वैदग्ध्यक्रीडितं नर्म मियोपच्छन्दनात्मकम् ॥ ४८ ॥ हास्येनैव सशृङ्गारभयेन विहितं त्रिधा । आत्मोपक्षेपसंभोगमानैः शृङ्गार्यपि त्रिधा ॥ ४९ ॥ शुद्धमङ्गं भयं द्वेधा त्रेधा वाग्वेषचेष्टितैः । सर्व सहास्यमित्येवं नाष्टादशधोदितम् ।। ५० ॥ अग्राम्य इष्टजनावर्जनरूपः परिहासो नर्म । तच्च शुद्धहास्येन सशृङ्गार- १. 'सपरिग्रहः' इति पाठः. २. 'स्फा' इति पाठः.

·दशरूपके हास्येन सभयहास्येन च रचितं त्रिविधम् । शृङ्गारवदपि स्वानुरागनिवेद नसं- भोगेच्छाप्रकाशन-सापराधप्रियप्रतिभेदनस्त्रिविधमेव । भयनापि शुद्धरसा- न्तराङ्गभावाद्विविधम् । एवं षड्डिधस्य प्रत्येकं वाग्वेपचेष्टाव्यतिकरेणाष्टाद- शविधत्वम् । तत्र वचोहास्यनर्म यथा- 'पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥ वेषनर्म यथा नागानन्दे विदूषकशेखरकव्यतिकरे। क्रियानर्म यथा मा विकाग्निमित्र उत्स्वप्नायमानस्य विदूषकस्योपरि निपुणिका सर्पभ्रमकारणं दण्डकाष्ठं पातयति । एवं वक्ष्यमाणेष्वपि वाग्वेषचेष्टापरत्वमुदाहार्यम् । शृङ्गारवदात्मोपलेपनर्म यथा- 'मध्याहं गमय त्यन श्रमजलं स्थित्वा पयः पीयतां मा शून्येति विमुञ्च पान्थ विवशः शीतः प्रपामण्डपः । तामेव स्मर घस्मरम्मरशरत्रस्तां निजप्रेयसी त्वच्चित्तं तु न रञ्जयन्ति पथिक प्रायः प्रपापालिकाः ॥' संभोगनर्म यथा- 'सालोए च्चिअ सूरे घरिणी घरसामिअस्स घेत्तूण । णेच्छन्तस्स वि पाए धुअइ हसन्ती हसन्तस्स ॥' : माननर्म यथा- 'तदवितथमवादीर्यन्मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यदुकूलं दधानः । मदधिवसति मागाः कामिनां मण्डनश्री- व्रजति हि सफलत्वं वल्लभालोकनेन ।' भयनर्म यथा रत्नावल्यामालेख्यदर्शनावसरे-'सुसंगता-जाणिदो मए एसो सव्वो वुत्तन्तो समं चित्तफलहएण। ता देवीए णिवेदइस्सम् ।' इत्यादि। १. 'सालोके एव सूर्य गृहिणी गृहखामिकस्य गृहीत्वा । अनिच्छतोऽपि पादौ धुनोति हसन्ती हसतः ॥ इति च्छाया. २. 'ज्ञातो मर्यष सर्वो वृत्तान्तः सह चित्रफलकेन। तद्देव्यै निवेदयिष्यामि ।' इति च्छाया.

·द्वितीयः प्रकाशः। ७३ - शृङ्गाराङ्गं भयनम । यथा ममैव- 'अभिव्यक्तालीकः सकलविफलोपायविभव- श्चिरं ध्यात्वा सद्यः कृतकृतकसंरम्भनिपुणम् । इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा कृताश्लेषं धूर्तः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् ।।' अथ नर्मम्फिञ्जः- नमस्फिञ्जः सुखारम्भो भयान्तो नवसंगमे । यथा मा मिशिगो संकेते नायकमभिस्तायां नायिकायां नायकः- 'विसृज सुन्दरि संगमसाध्वसं ननु चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे । परिगृहाण गते सहकारतां त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ।' मालविका–भेट्टा, देवीए भयेण अत्तणो वि पिअंकाउंण पारेमि' इत्यादि। अथ नर्मस्फोट:- नर्मस्फोटस्तु भावानां सूचितोऽल्परसो लवैः ॥ ५१ ॥ यथा मालतीमाधवे-'मकरन्द:- गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किं न्वेतत्स्यात्किमन्यदतोऽथ वा । भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥' इत्यत्र गमनादिभिर्भावलेशैर्माधवस्य मालत्यामनुरागः स्तोकः प्रकाश्यते । अथ नर्मगर्भः- छन्ननेत्रप्रतीचारो नर्मगर्भोऽर्थहेतवे । अङ्गैः सहास्यनिर्हास्यरेभिरेषात्र कैशिकी ।। ५२ ॥ यथामरुशतके- 'दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । ५. 'नमस्फमः' इति पाटः. २. ‘भर्तः, देव्या भयेनात्मनोऽपि प्रियं कर्तुं न पारयामि ।' इति च्छाया. दे०७ ·दशरूपके ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तहीसलसत्कपोलफलकां धूतोऽपरां चुम्बति ॥' यथा प्रियदर्शिकायां गर्भाङ्के वत्सराजवेषसुसंगतास्थाने साक्षाद्वत्सराज- प्रवेशः । अथ सात्वती- विशोका सात्वती सत्त्वशौर्यत्यागदयाजवैः । संलापोत्थापकावस्यां साक्षात्यः परिवर्तकः ॥ ५३ ॥ शोकहीनः सत्त्वशौर्यत्यागदयाहर्षादिभावोत्तरो नायकव्यापारः सात्त्वती। तदङ्गानि च संलापोत्थापकसाङ्घात्यपरिवर्तकाख्यानि । तत्र-- . संलापको गभीरोक्तिर्नानाभावरसा मिथः । यथा वीरचरिते-'रामः-अयं स यः किल सपरिवारकार्तिकेयविज- यावनितेन भगवता नीललोहितेन परिवत्सरसहस्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादी- कृतः परशुः । परशुरामः-राम राम दाशरथे, स एवायमाचार्यपादानां प्रियः परशुः । शस्त्रप्रयोगखुरलीकलहे गणानां सैन्यैर्वृतो विजित एव मया कुमारः । एतावतापि परिरभ्य कृतप्रसादः प्रादादमुं प्रियगुणो भगवान्गुरुर्मे ॥' इत्यादिनानाप्रकारभावरसेन रामपरशुरामयोरन्योन्यगभीरवचसा संलाप इति। अयोत्थापक:- उत्थापकस्तु यत्रादौ युदायोत्थापयेत्परम् ॥ ५४ ॥ यथा वीरचरिते- 'आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा वैतृप्ण्यं नु कुतोऽद्य संप्रति मम त्वदर्शने चक्षुषः । त्वत्सांगत्यसुखस्य नास्मि विषयः किं वा बहुव्याहृतै- रस्मिन्विश्रुतजामदग्यविनये बाहौ धनुर्जुम्भताम् ॥' अथ साङ्घात्यः मन्त्रार्थदेवशक्त्यादेः साङ्घात्यः सङ्घभेदनम् । १. 'रसात्मकः' इति पाट:. - ·द्वितीयः प्रकाशः। मन्त्रशक्त्या । यथा मुद्राराक्षसे राक्षससहायादीनां चाणक्येन स्वबुद्धया भेदनम् । अर्थशक्त्या तत्रैव । यथा पर्वतकाभरणस्य राक्षसहस्तगमनेन मलय- केतुसहोत्थायिभेदनम्। दैवशत्त्या तु। यथा रामायणे रामस्य दैवशत्त्या रा- वणाद्विभीषणस्य भेद इत्यादि । अथ परिवर्तकः प्रारब्धोत्थानकार्यान्यकरणात्परिवर्तकः ॥ ५५ ॥ प्रस्तुतस्योद्योगकार्यस्य परित्यागेन कार्यान्तरकरणं परिवर्तकः । यथा वीरचरिते- 'हेरम्बदन्तमुसलोल्लिखितैकभित्ति वक्षो विशाखविशिखत्रणलाञ्छनं मे । रोमाञ्चकञ्चकितमद्भुतवीरलाभा- द्यत्सत्यमद्य परिरब्धुमिवेच्छति त्वाम् ।। रामः-भगवन्, परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत् ।' इत्यादि । सात्त्वतीमुपसंहरन्नारभटीलक्षणमाह- एभिरङ्गैश्चतुर्धेयं सात्वत्यारभटी पुनः । मायेन्द्रजालसङ्घामक्रोधोद्धान्तादिचेष्टितैः ॥ १६ ॥ संक्षिप्तिका स्यात्संफेटो वस्तूत्थानावपातने । मायामन्त्रबलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशनम् । तन्त्रबलादिन्द्रजालम् । संक्षिप्तवस्तुरचना संक्षिप्तिः शिल्पयोगतः ।। ५७ ॥ पूर्वनेतृनिवृत्त्यान्ये नेत्रन्तरपरिग्रहः । मृदंशदलचर्मादिद्रव्ययोगेन वस्तूत्थापनं संक्षिप्तिः । यथोदयनचरिते किलिञ्जहस्तिप्रयोगः । पूर्वनायकावस्थानिवृत्त्यावस्थान्तरपरिग्रहमन्ये संक्षि- प्तिकां मन्यन्ते । यथा वालिनिवृत्त्या सुग्रीवः । यथा च परशुरामम्यौद्धत्य- निवृत्त्या शान्तत्वापादनं 'पुण्या ब्राह्मण जातिः-' इत्यादिना । अथ संफेटः- संफेटस्तु समाघातः क्रुद्धसंरब्धयोयोः ॥ ५८ ॥ यथा माधवाघोरघण्टयोर्मालतीमाधवे । इन्द्रजिलक्ष्मणयोश्च रामायणप्र- तिबद्धवस्तुषु ।

·७६ दशरूपके - अथ वस्तूत्थापनम्- मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनमिष्यते । यथोदात्तराघवे- 'जीयन्ते जयिनोऽपि सान्द्रतिमिरव्रातैवियद्वयापिभि- स्विन्तः सकला रवेरपि रुचः कस्मादकस्मादमी । एताश्चोग्रकबन्धरन्ध्ररुधिरैराध्मायमानोदरा मुञ्चन्त्याननकन्दरानलमुचस्तीत्रा रवाः फेरवाः ॥' इत्यादि । अथावपात:- अवपातस्तु निष्कामप्रवेशत्रासविद्रवैः ॥ ५९॥ यथा रत्नावल्याम्- 'कण्टे कृत्वावशेष कनकमयमधः शृङ्खलादाम कर्ष- कान्त्वा द्वाराणि हेलावलचरणवलत्किङ्किणीचक्रवालः । दत्तातङ्को गजानामनुसृतसरणिः संभ्रमादश्वपालैः प्रभ्रष्टोऽयं प्लवङ्गः प्रविशति नृपतेर्मन्दिरं मन्दुरातः ॥' नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादकृत्वा त्रपा- मन्तः कञ्चुकिकञ्चकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताश्रयिभिर्निनस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः ॥' यथा च प्रियदर्शनायां प्रथमेऽङ्के विन्ध्यकत्ववम्कन्दे । उपसंहरति- एभिरङ्गश्चतुर्धेयं नार्थवृत्तिरतः परा । चतुर्थी भारती सापि वाच्या नाटकलक्षणे ॥ ६० ॥ कैशिकी सात्वती चार्थवृत्तिमारभटीमिति । पठन्तः पञ्चमी वृत्तिमौद्भटाः प्रतिजानते ॥६॥ सा तु लक्ष्ये क्वचिदपि न दृश्यते न चोपपद्यते रसेषु हास्यादीनां भार. त्यात्मकत्वात् । नीरसस्य च काव्यार्थस्य चाभावात् । तिन एवैता अर्थवृ- त्तयः । भारती तु शब्दवृत्तिरामुखसङ्गत्वात्तत्रैव वाच्या । - ·द्वितीयः प्रकाशः। ७७ - वृत्तिनियममाह- शृङ्गारे कैशिकी वीरे सावत्यारभटी पुनः। रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥ १२ ॥ देशभेदभिन्नवेषादिस्तु नायकादिव्यापारः प्रवृत्तिरित्याह- देशभाषाक्रियावेषलक्षणाः स्युः प्रवृत्तयः। लोकादेवावगम्यता यथौचित्यं प्रयोजयेत् ॥ ६३ ॥ तत्र पाठ्यं प्रति विशेषः- पाठ्यं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कृतात्मनाम् । लिङ्गिनीनां महादेव्या मत्रिजावेश्ययोः कचित् ॥ ६४ ॥ क्वचिदिति देवीप्रभृतीनां संवन्धः । स्त्रीणां तु प्राकृतं पायः सौरसेन्यधमेषु च । प्रकृतेरागतं प्राकृतम् । प्रकृतिः संस्कृतं तद्भवं तत्समं देशीत्यनेकप्रका- रम् । सौरसेनी मागधी च स्वशास्त्रनियते । पिशाचात्यन्तनीचादौ पैशाचं मागधं तथा ॥ ६५ ॥ यद्देशं नीचपात्रं यत्तद्देशं तस्य भाषितम् । कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यों भाषाव्यतिक्रमः ॥ ६६ ॥ स्पष्टार्थमेतत् । आमन्त्र्यामन्त्रकौचित्येनामन्त्रणमाह- भगवन्तो वरैर्वाच्या विद्वद्देवपिलिङ्गिनः । विप्रामात्याग्रजाचार्या नटीमूत्रभृतौ मिथः ॥ ६७ ।। आर्याविति संबन्धः । रथी मूतेन चायुष्मान्पूज्यैः शिष्यात्मजानुजाः। वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुगृहीताभिधस्तु तैः ॥ ६८ ॥ अपिशब्दात्पूज्येन शिप्यात्मजानुजास्तातेति वाच्याः । सोऽपि तैस्ताते. ति सुगृहीतनामा चेति । - १. 'अधिगम्य' 'उपगम्य' 'अनुगम्य' इति पाठा:. २. 'शूरसेनी' 'शौरसेनी' इति पाठौ.

·दशरूपके भावोऽनुगेन सूत्री च मारेत्येतेन सोऽपि च । सूत्रधारः पारिपार्श्वकेन भाव इति वक्तव्यः । स च सूत्रिणा मार्ष इति । देवः स्वामीति नृपतिर्भूत्यैर्भद्देति चाधमैः ॥ ६९ ॥ आमन्त्रणीयाः पतिवज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः। विद्वद्देवादिस्त्रियो भर्तृवदेव देवरादिभिर्वाच्याः । तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः । समा हलेति प्रेष्या च हज्जे वेश्याज्जुका तथा ॥ ७० ॥ कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या वा जरती जनैः । विदूषकेण भवती राज्ञी चेटीति शब्दयते ॥ ७१ ।। पृज्या जरती अम्बेति । स्पष्टमन्यत् । चेष्टागु गोदाहृतिसत्त्वभावानशेषतो नेतृदशाविभिन्नान् । को वक्तुमीशो भरतो न यो वा यो वा न देवः शशिखण्डमौलिः ॥७२॥ दिङ्मानं दर्शितमित्यर्थः । चेष्टा लीलाद्याः, गुणा विनयाद्याः, उदाहृतयः संस्कृतप्राकृताद्या उक्तयः, सत्त्वं निर्विकारात्मकं मनोभावः सत्त्वस्य प्रथमो विकारस्तेन हावादयो [पलक्षिताः ॥ इति श्रीविष्णुसूनोर्धनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके नेतृप्रकाशो नाम द्वितीयः प्रकाशः समाप्तः। १. 'अर्जका' इति पाठ:. ३. 'राज्ञा' इति पाठः, २. 'कुहिन्यनुगतैः पूजा अम्बेति युवतीजनैः' इति पाठः.

·तृतीयः प्रकाशः। ७९ तृतीयः प्रकाशः । बहुवक्तव्यतया रसविचारातिलङ्घनेन वस्तुनेतृरसानां विभज्य नाटका- दिषूपयोगः प्रतिपद्यते -- प्रकृतिवादथान्येषां भूयो रमपरिग्रहात् । संपूर्णलक्षणबाच्च पूर्व नाटकमुच्यते ॥१॥ उद्दिष्टधर्मकं हि नाटकमनुद्दिष्टधर्माणां प्रकरणादीनां प्रकृतिः । शेष प्रतीतम् । तत्र- पूर्वरङ्ग विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते । प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेनटः ॥२॥ पूर्वं रज्यतेऽम्मिन्निति पूर्वरङ्गो नाट्यशाला। तत्स्थप्रथमप्रयोगव्युत्था- पनादौ पूर्वरङ्गता । तं विधाय विनिर्गते प्रथमं सूत्रधारे तद्वदेव वैष्णवस्था- नकादिना प्रविश्यान्यो नटः काव्यार्थं स्थापयेत् । स च काव्यार्थस्थापना- सूचनाम्यापकः। दिव्यमत्र्ये स तद्पो मिश्रमन्यतरस्तयोः । मूचयेद्वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ।। ३ ।। स स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्वा मयं च मर्त्यरूपो भूत्वा मिश्रं च दिव्यमर्त्ययोरन्यतरो भूत्वा सूचयेत् । वस्तु बीनं मुखं पात्रं वा । वस्तु यथोदात्तराघवे- 'रामो मूर्ति निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरो- स्तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहैवोज्झितम् । तौ मुग्रीवविभीषणावनुगनी नीतौ परां संपदं प्रोद्वृत्ता दशकन्धरप्रभृतयो ध्वस्ताः समस्ता द्विषः ॥' बीनं यथा रत्नावल्याम्- 'द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति वटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥' मुखं यथा- 'आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः ।

·दशरूपके उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः ॥' पात्रं यथा शाकुन्तले- 'तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः । एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा ।' रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्लोकः काव्यार्थमुचकैः । ऋतुं कंचिदुपादाय भारती वृत्तिमाश्रयेत् ॥ ४ ॥ रङ्गस्य प्रशस्ति काव्यार्थानुगताथैः श्लोकैः कृत्वा- 'औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना ह्रिया तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैनीताभिमुख्यं पुनः । दृष्ट्वाग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवा पातु वः ॥' इत्यादिभिरेव भारती वृत्तिमाश्रयेत् । सा तु- भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः । भेदैः प्ररोचनायुक्तैर्वीथीमहसनामुखैः ॥ ५ ॥ पुरुषविशेषप्रयोज्यः संस्कृतबहुलो वाक्प्रधानो नटाश्रयो व्यापारो भारती। प्ररोचना वीथीप्रहसनामुखानि चास्यामङ्गानि । यथोद्देशं लक्षणमाह- उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः परोचना। प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन श्रोतृणां प्रवृत्त्युन्मुखीकरणं प्ररोचना । यथा रत्ना- वल्याम्- 'श्रीहर्षों निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम् । वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुन- मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः ॥ वीथी प्रहसनं चापि स्वप्रसङ्गेऽभिधास्यते ॥६॥ वीथ्यङ्गान्यामुखाङ्गलादुच्यन्तेऽत्रैव तत्पुनः ।

·तृतीयः प्रकाशः । सूत्रधारो नटीं ब्रूते मार्ष वाथ विदूषकम् ॥ ७ ॥ स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत्तदामुखम् । प्रस्तावना वा तत्र स्युः कथोद्धातः प्रवृत्तकम् ॥ ८॥ प्रयोगातिशयश्चाथ वीथ्यङ्गानि त्रयोदश । तत्र कथोद्धातः- खेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थ वा यत्र मृत्रिणः ॥ ९॥ गृहीत्वा प्रविशेत्पात्रं कथोद्धातो द्विधैव सः । वाक्यं यथा रत्नावल्याम्-'योगंधरायणः-द्वीपादन्य मादपि -' इति । वाक्यार्थं यथा वेणीसंहारे---'भीमः- 'निर्वाणवैरिदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुननयाः सह केशवेन । रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजमुताः सभृत्याः ।। ततोऽर्थनाह-'भीमः- लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ।।' अथ प्रवृत्तकम्-- कालसाम्यसमाक्षिप्तप्रवेशः स्यात्मवृत्तकम् ॥ १० ॥ प्रवृत्तकालसमानगुणवर्णनया सूचितपात्रप्रवेशः प्रवृत्तकम् । यथा-- 'आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः ।। (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो रामः ।) १. 'वाक्यं वाक्यार्थमथवा प्रस्तुतं यत्र सूत्रिणः' इति पाठः.

·८२ दशरूपके अथ प्रयोगातिशयः- एषोऽयमित्युपक्षेपात्सूत्रधारप्रयोगतः । पात्रप्रवेशो यत्रैष प्रयोगातिशयो मतः ॥ ११ ॥ यथा-'एष राजेव दुष्यन्तः' इति । अथ वीथ्यङ्गानि- उद्धात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम् । वाकेल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके ॥ १२ ॥ असत्प्रलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश । तत्र- गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा ॥ १३ ।। यत्रान्योन्यं समालापो धोद्धात्यं तदुच्यते । गूढार्थं पदं तत्पर्यायश्चेत्येवं माला । प्रश्नोत्तरं चेत्येवं वा माला । द्वयो रुक्तिप्रत्युक्तौ तद्विविधमुद्धात्यकम् । तत्राद्यं विक्रमोर्वश्यां यथा-'विदू- पकः --भो वअम्स, को एसो कामो जेण तुमं पि दूमिजले । सो किं पुरिसो आदु इत्थिअ त्ति । राजा-सखे, मनोजातिरनाधीना सुखेप्वेव प्रवर्तते । स्नेहस्य ललितो मार्गः काम इत्यभिधीयते ॥ विपकः-एवं पि ण जाणे । राजा-वयस्य, इच्छाप्रभवः स इति । विदूपकः-कि जो जं इच्छदि सो तं कामेदित्ति । राजा-अथ किम् । विदूपकः–ता जाणिदं जह अहं सूअआरसालाए भोअणं इच्छामि ।' द्वितीयं यथा पाण्डवानन्दे- 'का श्लाघ्या गुणिनां क्षमा परिभवः को यः स्वकुल्यैः कृतः किं दुःखं परसंश्रयो जगति कः श्लाघ्यो य आश्रीयते । इति च्छाया. १. 'भो वयस्य, क एष कामो येन त्वमपि दृयसे । स किं पुरुषोऽथवा स्त्रीति ।' २. 'एवमपि न जानामि।' इति च्छाया. ३. कि यो यदिच्छति स कामयनीति।' इति च्छाया. ४. 'तज्ज्ञातं यथाहं सूपकारशालायां भोजन- मिच्छामि ।' इति च्छाया.

·तृतीयः प्रकाशः । को मृत्युर्व्यसनं शुचं जहति के यैनिर्जिताः शत्रवः कैर्विज्ञातमिदं विराटनगरे छन्नस्थितैः पाण्डवैः ॥' अथावलगितम्- यत्रैकत्र समावेशात्कार्यमन्यत्मसाध्यते ॥ १४ ॥ प्रस्तुतेऽन्यत्र वान्यत्स्यात्तचावलगितं द्विधा । तत्राद्यं यथोत्तरचरिते समुत्पन्नवनविहारगर्भदोहदायाः सीताया दोह- दकार्येऽनुप्रविश्य जनापवादादरण्ये त्यागः । द्वितीयं यथा छलितरामे- 'रामः-लक्ष्मण, तात वियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शक्नोमि । नदवतीर्य गच्छामि । कोऽपि सिंहासनम्याधः स्थितः पादुकयोः पुरः । जटावानक्षमाली च चामरी च विराजते ॥' इति भरतदर्शनकार्यसिद्धिः । अथ प्रपञ्चः- - असद्भूतं मिथःस्तोत्रं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः ॥ १५ ॥ असतेनार्थेन पारदार्यादिनैपुण्यादिना यान्योन्यस्तुतिः स प्रपञ्चः । यथा कर्पूरमञ्जाम् –'भैरवानन्दः- रेण्डा चण्डा दिक्खिदा धम्मदारा मजं मंसं पिजए खज्जए । भिक्खा भोजं चम्मखण्डं च सेज्जा कोलो धम्मो कस्स णो होइ रम्मो ॥' अथ त्रिगतम्- श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं विह। नटादित्रितयालापः पूर्वरङ्गे तदिष्यते ॥ १६ ॥ यथा विक्रमोर्वश्याम्- 'मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । कैलासे सुरगणसेविते समन्ता- त्किन्नयः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥' १. 'असद्धृतमिथःस्तोत्रं' इति पाठः. २. 'रण्डा चण्डा दीक्षिता धर्मदारा मद्यं मांसं पीयते खाद्यते च । भिक्षा भोज्य चमखण्ड च शय्या कोलो धर्मः कस्य न भवति रम्यः ॥ इति च्छाया.

·दशरूपके अथ छलनम्- प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यविलोभ्य छलनाच्छलम् । यथा वेणीसंहारे—'भीमार्जुनौ- कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासाः वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत पुरुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥' अथ वाकेली. विनिवृत्त्यास्य वाकली द्विस्त्रिः प्रत्युक्तितोऽपि वा ।। १७॥ अस्येति वाक्यस्य प्रक्रान्तस्य साकाङ्क्षम्य विनिवर्तनं वाक्केली। द्वित्रिर्वा उक्तिप्रत्युक्तयः । तत्राद्या यथोत्तरचरिते-'वासन्ती- त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे । इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण ॥' उक्तिप्रत्युक्तितो यथा रत्नावल्याम्-'विदूषकः- भोदि मअणिए, मं पि एदं चचार सिक्खःवेहि । मदनिका-हैदास, ण क्खु एसा चच्चरी। दुवदिखण्डअं क्खु एदम् । विदूषकः- भोदि, किं एदिणा खण्डेण मोदआ करीअन्ति । मदनिका---णहि। पढीअदि क्खु एदम्।' इत्यादि। अथाधिबलम्- अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिबलं भवेत् । यथा वेणीसंहारे- 'अर्जुनः- सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डुपुत्रः ॥' . १. 'छलना' इति पाठः. २. 'भवति मदनिके, मामप्येतां चर्चरी शिक्षय।' इति च्छाया. ३. 'हताश, न खन्येषा चचरी । द्विपदीखण्डकं खल्वेतत् ।' इति च्छाया. ४. 'भवति, किमेतेन खण्डेन मोदकाः क्रियन्ते।' इति च्छाया. ५ 'नहि । पठ्यते खल्वेतत् ।' इतिच्छाया.

·तृतीयः प्रकाशः। इत्युपक्रमे 'राजा-अरे, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किंतु । द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे । मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभङ्गभीषणम् ॥' इत्यन्तेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यवाक्यस्याधिक्योक्तिरधिबलम् । अथ गण्ड:- गण्डः प्रस्तुतसंबन्धिभिन्नार्थ सहसोदितम् ॥ १८ ॥ यथोत्तरचरिते-'राम:- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवतिर्नयनयो- रसावस्याः म्पर्शो वपुषि बहलश्चन्दनरसः । अयं बाहुः कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यम्तु विरहः ॥ (प्रविश्य ।) प्रतीहारी–देव, उअत्थिदो । रामः- अयि, कः । प्रती- हारी-देवस्स आसण्णपरिचारओ दुम्मुहो।' इति । अथावस्यन्दितम्- रसोक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं हि तत् । यथा छलितरामे-'सीता-जाद, कल्लं क्खु तुझेहिं अजुज्झाए ग- न्तव्वम् । तहिं सो राआ विणएण णमिदव्यो । लव:--अम्ब, किमावाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम् । सीता-जाद, सो क्खु तुम्हाणं पिदा । लवः-किमावयो रघुपतिः पिता । सीता-(साशङ्कम् ।) जाद, ण खु परं तुह्माणम् । सअलाए जेव्व पुहवीए ।' इति । अथ नालिका- सोपहासा निगूढार्था नालिकैव प्रहेलिका ॥ १९ ॥ यथा मुद्राराक्षसे-'चरः-'हो बह्मण, मा कुप्प । किं पि तुह १. 'देव, उपस्थितः।' इति च्छाया. २. 'देवस्यासन्नपरिचारको दुर्मुखः ।' इति च्छाया. ३. 'जात, कल्यं खलु युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यम् । तहिं स राजा वि- नयन नमितव्यः । इति च्छाया. ४. 'जात, स खलु युक्योः पिता।' इति च्छाया. ५. 'जात, न खलु परं युवयोः । सकलाया एव पृथिव्याः ।' इति च्छाया. ६. 'हो ब्राह्मण, मा कुप्य । किमपि तवोपाध्यायो जानाति । किमप्यस्मादृशा जना जानन्ति ।' इति च्छाया. . . . द०८ ·दशरूपके - - उअज्झाओ जाणादि । कि पि अह्माग्मिा जणा जाणन्ति । शिष्यः- किमम्मदुपाध्यायस्य सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि । चरः-यदि दे उवज्झाओ सव्वं जाणादि ता जाणादु दाव कस्स चन्दो अणभिप्पेदो त्ति । शिष्यः- किमनेन ज्ञातेन भवति ।' इत्युपक्रमे 'चाणक्यः-चन्द्रगुप्तादपरक्तान्पुरु- पाञ्जानामि ।' इत्युक्तं भवति । अथासत्प्रलाप: असंबद्धकथापायोऽसत्पलापो यथोत्तरः । ननु चासंबद्धार्थत्वेऽसंगतिर्नाम वाक्यदोष उक्तः । तन्न । उत्स्वप्ना- यितमदोन्मादशैशवादीनामसंबद्धप्रलापितैव विभावः । यथा- 'अर्चिष्मन्ति विदार्य वक्रकुहराण्यामृक्कतो वासुके- रङ्गुल्या विषकर्वरान्गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान् । एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त पडिति प्रश्नम्नमंग्याक्रमा वाचः क्रौञ्चरिपोः शिशुत्वविकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ॥' यथा च- 'हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हृता । विभाविनैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥' यथा वा- 'भुक्ता हि मया गिरयः स्नातोऽहं वह्निना पिबामि वियत् । हरिहरहिरण्यगर्भा मत्पुत्रास्तेन नृत्यामि ॥' अथ व्याहार: अन्यार्थमेव व्याहारो हास्यलोभकरं वचः ॥२०॥ यथा मालविकाग्निमित्रे लास्यप्रयोगावसाने-'(मालविका निगन्तुमिच्छति।) विदूषकः—मा दाव । उवएससुद्धा गमिस्ससि।' इत्युपक्रमे 'गणदासः- (विदूषकं प्रति ।) आर्य, उच्यतां यस्त्वया क्रमभेदो लक्षितः । विदूषकः- पँटमं पचूसे बह्मणस्स पूआ भोदि । सा तए लविदा । (मालविका स्मयते ।' १. 'यदि त उपाध्यायः सर्व जानाति तजानातु तावत्कस्य चन्द्रोऽनभिप्रेत इति ।' इति छाया. २. 'यथोत्तरम्' इति पाठः. ३. 'मा तावत् । उपदेशशुद्धा गमिष्यसि ।' इति च्छाया. ४. 'प्रथमं प्रत्यूषे ब्राह्मणस्य पूजा भवति । सा तया लड़िता ।' इति च्छाया.

·८७ तृतीयः प्रकाशः। इत्यादिना नायकस्य विश्रब्धनायिकादर्शनप्रयुक्तेन हास्यलोभकारिणा वच- नेन व्याहारः। अथ मृदवम्- दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मेदवं हि तत् । यथा शाकुन्तले- 'मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामुपलक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयकोधयोः । उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीविनोदः कुतः ॥' इति मृगयादोषस्य गुणीकारः । यथा च--- 'सततमनिर्वृतमानसमायाससहस्रसंकुलक्लिष्टम् । गतनिद्रमविश्वासं जीवति राजा जिगीषुरयम् ॥' इति राज्यगुणस्य दोषीभावः । उभयं वा- 'सन्तः सचरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणाः सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा । अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥' इति प्रस्तावनाङ्गानि । एषामन्यतमेनार्थ पात्रं चाक्षिप्य सूत्रभृत् ॥ २१ ॥ प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रपञ्चयेत् । तत्र- अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान् ॥ २२ ॥ कीर्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्त्राता महीपतिः। प्रख्यातवंशो राजर्षिदिव्यो वा यत्र नायकः ॥ २३ ॥ तत्प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम् । १. 'अभिगामि', 'अधिगम्य' इति पाठी.

·दशरूपके यत्रेतिवृत्ते सत्यवागसंवादकारिनीतिशास्त्रप्रसिद्धाभिगामिकादिगुणयुक्तो रामायणमहाभाग्नादिप्रमिद्धो धीरोदात्तो राजर्षिदिव्यो वा नायकस्तत्प्रख्या- तमेवात्र नाटक आधिकारिकं वस्तु विधेयमिति । यत्तत्रानुचितं किंचिनायकस्य रसस्य वा ॥ २४ ॥ विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् । यथा छद्मना वालिवधो मायुगजेनोदात्तराघवे परित्यक्तः । वीरचरिते तु रावणसौहृदेन वाली रामा गागागनो रामेण हत इत्य- न्यथा कृतः । आद्यन्तमेवं निश्चित्य पञ्चधा तद्विभज्य च ॥२५॥ खण्डशः संधिसंज्ञांश्च विभागानपि खण्डयेत् । अनौचित्यरसविरोधपरिहारपरिशुद्धीकृतसूचनीयदर्शनीयवस्तुविभागफ- लानुसारेणोपकृप्तबीजविन्दुपताकाप्रकरीकार्यलक्षणार्थप्रकृतिकं पञ्चावस्थानु- गुण्येन पञ्चधा विभजेत् । पुनरपि चैकैकस्य भागस्य द्वादश त्रयोदश च- तुर्दशेत्येवमङ्गसंज्ञानां संधीनां विभागान्कुर्यात् । चतुःषष्टिस्तु तानि स्युरङ्गानीत्यपरं तथा ॥ २६ ॥ पताकावृत्तमप्यूनमेकाद्यैरनुसंधिभिः । अङ्गान्यत्र यथालाभमसंधिं प्रकरी न्यसेत् ॥ २७ ॥ अपरमपि प्रासङ्गिकमितिवृत्तमेकाद्यैरनुसंधिभिन्यूँनमिति प्रधानेतिवृत्ता- देकद्वित्रिचतुभिरनुसंधिभिनूनं पताकेतिवृत्तं न्यसनीयम् । अङ्गानि च प्र- धानाविरोधे यथालाभं न्यसनीयानि । प्रकरीतिवृत्तं त्वपरिपूर्णसंधि विधेयम् । तत्रैवं विभक्ते- आदौ विष्कम्भकं कुर्यादकं वा कार्ययुक्तितः । इयमत्र कार्ययुक्तिः । अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम् ॥ २८ ॥ यदा संदर्शयेच्छेषं कुर्याद्विष्कम्भकं तदा । यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते ॥ २९ ॥ आदावेव तदाङ्कः स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः । - ·तृतीयः प्रकाशः। सच- प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः ॥ ३० ॥ अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः । रङ्गप्रवेशे साक्षानिर्दिश्यमाननायकव्यापारो बिन्दूपक्षेपार्थपरिमितोऽनेक- प्रयोजनसंविधानरसाधिकरण उत्सङ्ग इवाङ्कः । तत्र च- अनुभावविभावाभ्यां स्थायिना व्यभिचारिभिः ॥ ३१ ॥ गृहीतमुक्तः कर्तव्यमङ्गिनः परिपोषणम् । अङ्गिन एवाङ्गिरसस्थायिनः संग्रहात्स्थायिनेति रसान्तरस्थायिनो ग्रह- णम् । गृहीतमुक्तैः परम्परव्यतिकीर्णैरित्यर्थः । न चातिरसतो वस्तु दूरं विच्छिन्नतां नयेत् ॥ ३२ ॥ रसं वा न तिरोदध्याद्वस्वलंकारलक्षणैः । कथासंध्यङ्गोपमादिलक्षणैर्भूषणादिभिः । एको रसोऽङ्गीकर्तव्यो वीरः शृङ्गार एव वा ॥ ३३ ॥ अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कुर्यान्निर्वहणेऽद्भुतम् । ननु च रसान्तरस्थायिनेत्यनेनैव रसान्तराणामङ्गत्वमुक्तम् । तन्न । यत्र रसान्तरस्थायी स्वानुभावविभावव्यभिचारियुक्तो भूयसोपनिबध्यते तत्र रसा- न्तराणामङ्गत्वम् । केवलस्थाय्युपनिबन्धे तु स्थायिनो व्यभिचारितैव । दूरावानं वधं युद्धं राज्यदेशादिविप्लवम् ॥ ३४ ॥ संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् । अम्बरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् ॥ ३५ ॥ अङ्खनैवोपनिबध्नीत प्रवेशकादिभिरेव सूचयेदित्यर्थः । नाधिकारिवधं कापि त्याज्यमावश्यकं न च । अधिकृतनायकवधं प्रवेशकादिनापि न सूचयेत् । आवश्यकं तु देवपि- तृकार्याद्यवश्यमेव क्वचित्कुर्यात् । एकाहाचरितार्थमित्थमासननायकम् ॥ ३६ ॥ पात्रैखिचतुरैरङ्क तेषामन्तेऽस्य निर्गमः । १. 'अस्त्रस्य' इति पाठः. २. 'तः कार्यम्' इति पाठः.

·९० दशरूपके एकदिवसप्रवृत्तैकप्रयोजनसंबद्धमासन्ननायकमबहुपात्रप्रवेशमकं कुर्यात् । तेषां पात्राणामवश्यमङ्कस्यान्ते निर्गमः कार्यः । पताकास्थानकान्यत्र बिन्दुरन्ते च बीजवत् ॥ ३७ ॥ एवमङ्काः प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः । पञ्चाङ्कमेतदवरं दशाङ्कं नाटकं परम् ॥ ३८ ॥ इत्युक्तं नाटकलक्षणम् । अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम् । अमात्यविश्वणिजामेकं कुर्याच्च नायकम् ॥ ३९ ॥ धीरप्रशान्तं सापायं धर्मकामार्थतत्परम् । शेपं नाटकवत्संधिप्रवेशकरसादिकम् ॥ ४० ॥ कविबुद्धिविरचितमितिवृत्तम् । लोकसंश्रयमनुदात्तममात्यायन्यतम- धीरप्रशान्तनायकं विपदन्तरितार्थसिद्धिं कुर्यात् । प्रकरणे मन्त्री अमात्य एव । सार्थवाहो वणिग्विशेष एवेति । स्पष्टमन्यत् । नायिका तु द्विधा नेतुः कुलस्त्री गणिका तथा । कचिदेकैव कुलजा वेश्या कापि द्वयं कचित् ॥ ४ ॥ कुलजाभ्यन्तरा बाह्या वेश्या नातिक्रमोऽनयोः । आभिः प्रकरणं त्रेधा संकीर्ण धूर्तसंकुलम् ॥ ४२ ॥ वेशो भृतिः सोऽस्या जीवनमिति वेश्या । तद्विशेषो गणिका । य- दुक्तम्- 'आभिरभ्यर्थिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता । लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि ।' एवं च कुलजा वेश्या उभयमिति त्रेधा प्रकरणे नायिका । यथा वेश्यैव तरङ्गदत्ते कुलजैव पुष्पदूषितके । ते द्वेऽपि मृच्छकटिकायामिति । कितव- द्यूतकारादिधूर्तसंकुलं तु मृच्छकटिकादिवत्संकीर्णप्रकरणमिति । अथ नाटिका- लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र संकीर्णान्यनिवृत्तये । १. 'सोपायं' इति पाठः.

·तृतीयः प्रकाशः। of अत्र केचित्- 'अनयोश्च बन्धयोगादेको भेदः प्रयोक्तृभिर्जेयः । प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटीसंज्ञाश्रिते काव्ये ॥' इत्यमुं भरतीयं श्लोकमेको भेदः प्रख्यातो नाटिकाख्य इतरस्त्वप्रख्यातः प्रकरणिकासंज्ञो नाटीसंज्ञया हे काव्ये आश्रिते इति व्याचक्षाणा: प्रकर- णिकामपि मन्यन्ते । तदसत् । उद्देशलक्षणयोरनभिधानान्ममानलक्षणन्वे वा भेदाभावात् । वस्तुरसनायकानां प्रकरणाभेदात्प्रकरणिकायाः । अतो- ऽनुद्दिष्टाया नाटिकाया यन्मुनिना लक्षणं कृतं नया यमभित्रागः । शुद्धल- सणसंकरादेव तल्लक्षणे सिद्धे लक्षणकरणं संकीर्णानां नाटिकैव कर्तव्येति नियमार्थ विज्ञायते । तमेव संकरं दर्शयति- तत्र वस्तु प्रकरणान्नाटकानायको नृपः ॥ ४३ ॥ प्रख्यातो धीरललितः शृङ्गारोऽङ्गी सलक्षणः । उत्पाद्येतिवृत्तत्वं प्रकरणधर्मः प्रख्यातनृपनायकादित्वं तु नाटक धर्म इति । एवं च नाटकप्रकरणनाटिकातिरेकेण वम्त्वादेः प्रकरणिकायामभावा- दङ्कपात्रभेदादि भेदः । तत्र--- स्त्रीमायचतुरङ्कादिभेदकं यदि चेष्यते ॥ ४४ ॥ एकद्विव्यङ्कपात्रादिभेदेनानन्तरूपता । तत्र नाटिकेति स्त्रीसमाख्ययौचित्यप्राप्तं स्त्रीप्रधानत्वम् । कैशिकीवृत्त्या- श्रयत्वाच्च तदङ्गसंख्ययाल्पावमर्शत्वेन चतुरङ्कत्वमप्यौचित्यप्राप्तमेव । विशेषस्तु- देवी तत्र भवेज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा ॥ ४५ ॥ गम्भीरा मानिनी कृच्छ्रात्तद्वशानेतसंगमः । प्राप्या तु- नायिका तादृशी मुग्धा दिव्या चातिमनोहरा ॥ ४६ ।। तादृशीति नृपवंशजत्वादिधर्मातिदेशः । अन्तःपुरादिसंबन्धादासन्ना श्रुतिदर्शनैः। १. 'संगमे' इति पाठः. २. 'प्राप्यान्या' इति पाठः.

·९२ दशरूपके अनुरागो नवावस्थो नेतुस्तस्यां यथोत्तरम् ॥ ४७ ॥ नेता तत्र प्रवर्तेत देवीत्रासेन शङ्कितः । तस्यां मुग्धनायिकायामन्तःपुरसंबन्धसंगीतकसंबन्धादिना प्रत्यासन्नायां नायकस्य देवीप्रतिबन्धान्तरित उत्तरोत्तरो नवावस्थानुरागो निबन्धनीयः । कैशिक्यङ्गैश्चतुर्भिश्च युक्ताङ्करिव नाटिका ॥ ४८ ॥ प्रत्यकोपनिबद्धाभिहितलक्षणकैशिक्यङ्गचतुष्टयवती नाटिकेति । अथ भाण:---- भाणस्तु धूर्तचरितं स्वानुभूतं परेण वा । यत्रोपवर्णयेदेको निपुणः पण्डितो विटः ॥ ४९ ।। संबोधनोक्तिप्रत्युक्ती कुर्यादाकाशभापितैः। सूचयेद्वीरशृङ्गारौ शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः ॥ ५० ॥ भूयसा भारती वृत्तिरेकाझं वस्तु कल्पितम् । मुखनिर्वहणे साङ्गे लास्याङ्गानि दशापि च ॥५१ ।। धूर्ताश्चौरद्यूतकारादयस्तेषां चरितं यत्रैक एव विटः स्वकृतं परकृतं वोप- वर्णयति स भारतीवृत्तिप्रधानत्वाद्भाणः । एकस्य चोक्तिप्रत्युक्तय आकाश- भाषितैराशङ्कितोत्तरत्वेन भवन्ति । अस्पष्टत्वाच्च वीरशृङ्गारौ सौभाग्यशौर्यो- पवर्णनया सूचनीयौ । लास्याङ्गानि- गेयं पदं स्थितं पाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका । प्रच्छेदकस्त्रिगूढं च सैन्धवाख्यं द्विगूढकम् ॥ ५२ ॥ उत्तमोत्तमकं चैव उक्तमत्युक्तमेव च । लास्ये दश विधं ह्येतदङ्गनिर्देशकल्पनम् ॥ ५३ ॥ शेषं स्पष्टमिति । अथ प्रहसनम्- तद्वत्महसनं त्रेधा शुद्धवैकृतसंकरैः। तद्वदिति भाणवद्वस्तुसंधिसंध्यङ्गलास्यादीनामतिदेशः । तत्र शुद्धं तावत्- १. 'चान्यदुक्त' इति पाठ:. २. 'लक्षणम्' इति पाठ:.

·तृतीयः प्रकाशः। पाखण्डिविप्रप्रभृतिचेटचेटीविटाकुलम् ॥ ५४॥ चेष्टितं वेषभाषाभिः शुद्ध हास्यवचोन्वितम् । पाखण्डिनः शाक्यनिर्ग्रन्थप्रभृतयः । विप्राश्चात्यन्तमृजवः । नातिमात्रो. पनीविनो वा । प्रहसनाङ्गिहास्यविभावास्तेषां च यथावत्स्वव्यापारोपनिव- न्धनं चेटचेटीव्यवहारयुक्तं शुद्ध प्रहसनम् । विकृतं तु- कामुकादिवचोवेषैः षण्डकञ्चकितापसैः ॥ ५५ ॥ विकृतं संकराद्वीथ्या संकीर्ण धूर्तसंकुलम् । कामुकादयो भुजङ्गचारभटाद्याः । नदेगभापारियोगिनो यत्र षण्ठकश्रु- कितापमवृद्भादयस्तद्विकृतम् । स्वस्वरूपप्रच्युतविभावत्वात् । वीथ्यङ्गैम्नु संकीर्णत्वात्संकीर्णम् । रसस्तु भूयसा कार्यः षड्डिधो हास्य एव तु ॥ ५६ ॥ इति स्पष्टम् । अथ डिम:- डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्यादृत्तयः कैशिकी विना । नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः ॥५७ ॥ भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः । रसैरहास्यशृङ्गारैः षड्भिर्दीप्तः समन्वितः ॥ ५८ ॥ मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोब्रान्तादिचेष्टितैः । चन्द्रसूर्योपरागैश्च न्याय्ये रौद्ररसेऽङ्गिनि ॥ ५९ ॥ चतुरङ्कश्चतुःसंधिनिर्विमर्शो डिमः स्मृतः। डिमसंघात इति नायकसंघातव्यापारात्मकत्वाड्डिमः । तत्रेतिहासप्रसिद्ध- मितिवृत्तम् । वृत्तयश्च कैशिकीवर्जास्तिस्रः । रसाश्च वीररौद्रबीभत्साद्भुतक- रुणभयान काः षट् । स्थायी तु रौद्रो न्यायप्रधानो विमर्शरहिता मुखप्रति- मुखगर्भनिर्वहणाख्याश्चत्वारः संधयः साङ्गाः । मायेन्द्रनालाद्यनुभावसमाश्र- याः। शेषं प्रस्तावादिनाटकवत् । एतच्च- १. 'वेषभाषादि,' 'देशभाषादि' इति पाटी. । .

·दशरूपके - 'इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षणं ब्रह्मणो तम् । ततस्त्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥ इति भरतमुनिना स्वयमेव त्रिपुरदाहेतिवृत्तस्य तुल्यत्वं दर्शितम् । अथ व्यायोगः- ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः ख्यातोद्धतनराश्रयः ॥ ६०॥ हीनो गर्भविमर्शाभ्यां दीप्ताः स्युडिमवद्रमाः । अस्त्रीनिमित्तसंग्रामो जामदग्यजये यथा ॥ ६१ ॥ एकाहाचरितैकाको व्यायोगो बहुभिर्नरैः । व्यायुज्यन्तेऽस्मिन्बहवः पुरुषा इति व्यायोगः । तत्र डिमवद्रसाः पट हास्यशृङ्गाररहिताः । वृत्त्यात्मकत्वाच्च रसानामवचनेऽपि कैशिकीरहिते- तरवृत्तित्वं रसवदेव लभ्यते । अस्त्रीनिमित्तश्चात्र संग्रामः । यथा परशुरा- मेण पितृवधकोपात्सहस्रार्जुनवधः कृतः । शेषं स्पष्टम् । अथ समवकारः कार्य समवकारेऽपि आमुखं नाटकादिवत् ॥ ६२ ॥ ख्यातं देवासुरं वस्तु निविमर्शास्तु संधयः । वृत्तयो मन्दकैशिक्यो नेतारो देवदानवाः॥६३ ॥ द्वादशोदात्तविख्याताः फलं तेषां पृथक्पृथक् । बहुवीररसाः सर्वे यद्वदम्भोधिमन्थने ॥ ६४ ॥ अङ्कस्त्रिभिस्त्रिकपटस्त्रिशृङ्गारस्त्रिविद्रवः । द्विसंधिरङ्कः प्रथमः कार्यो द्वादशनालिकः ॥६५॥ चतुर्दिनालिकावन्त्यौ नालिका घटिकाद्वयम् । वस्तुस्वभावदैवारिकृताः स्युः कपटास्त्रयः ॥ ६६ ॥ नगरोपरोधयुद्धे वातास्यादिकविद्रवाः । धर्मार्थकामैः शृङ्गारो नात्र विन्दुप्रवेशकौ ॥ ६७ ॥ वीथ्यङ्गानि यथालाभं कुर्यात्प्रहसने यथा । समवकीर्यन्तेऽस्मिन्नर्था इति समवकारः । तत्र नाटकादिवानगमि १. 'नाडिकः' इति पाठः. २. 'नाडिका' इति पाठः.

·तृतीयः प्रकाशः। समस्तरूपकाणामामुखप्रापणम् । विमर्शवर्जिताश्चत्वारः संधयः । देवासुग- दयो द्वादशनायकाः । तेषां च फलानि पृथगृपामयन्ति । यथा समुद्रम- न्थने वासुदेवादीनां लक्ष्म्यादिलाभाः । वीरश्चाङ्गी। अङ्गभूताः सर्वे रसाः । त्रयोऽङ्काः । तेषां प्रथमो द्वादशनालिकानिवृत्तेति वृत्तप्रमाणः । ययामम्यं चतुर्द्विनालिकावन्त्यौ नालिका च घटिकाद्वयम् । प्रत्यकं च यथासम्यं क- पटाः । तथा नगगेपरो युद्धवातास्यादिविद्रताणां मध्य एकैको विद्रवः कार्यः । धर्मार्थकामशृङ्गागणामेकैकः शृङ्गारः । प्रत्यङ्कमेव विधातव्यः । पीथ्यङ्गानि च यथालाभं कार्याणि । विन्दुप्रवेशको नाटकोक्तावपि न वि. धातव्यौ । इत्ययं समवकारः । अथ वीथी- वीथी तु कैशिकीवृत्तौ संध्यङ्गाकैस्तु भाणवत् ॥ ६८ ॥ रसः मूच्यस्तु शृङ्गारः स्पृशेदपि रसान्तरम् । युक्ता प्रस्तावनाख्यातरङ्गैरुद्धात्यकादिभिः ॥ ६९ ।। एवं वीथी विधातव्या व्येकपात्रप्रयोजिता । वीथीवद्वीथीमार्गोऽङ्गानां पतिर्वा भागवकार्या । विशेषस्तु रसः शृ- ङ्गारोऽपरिपूर्णत्वाद्यसा सूच्यः । रसान्तराण्यपि स्तोकं स्पर्शनीयानि । कैशिकी वृत्ती रसौचित्यादेवेति । शेषं स्पष्टम् । अथाङ्क:- उत्सृष्टिकाङ्के प्रख्यातं वृत्तं बुद्ध्या प्रपश्चयेत् ॥ ७० ॥ रसस्तु करुणः स्थायी नेतारः प्राकृता नराः। भाणवत्संधिवृत्त्यङ्गैर्युक्तः स्त्रीपरिदेवितैः ॥ ७१ ॥ वाचा युद्धं विधातव्यं तथा जयपराजयौ । उत्सृष्टिकाङ्क इति नाटकान्तर्गताकव्यवच्छेदार्थम् । शेषं प्रतीतमिति । अथेहामृगः- मिश्रमीहामृगे वृत्तं चतुर त्रिसंधिमत् ।। ७२ ॥ नरदिव्यावनियमानायकप्रतिनायकौ । ख्यातौ धीरोद्धतावन्त्यो विपर्यासादयुक्तकृत् ॥ ७३ ॥ दिव्यस्त्रियमनिच्छन्तीमपहारादिनच्छतः । । - ·दशरूपके शृङ्गाराभासमप्यस्य किंचित्किंचित्मदर्शयेत् ॥ ७४ ॥ संरम्भं परमानीय युद्धं व्याजानिवारयेत् । वधप्राप्तस्य कुर्वांत वधं नैव महात्मनः ॥ ७५ ।। मृगवदलभ्यां नायिकां नायकोऽस्मिन्नीहते इतीहामृगः । ख्याताख्यातं वस्त्वन्त्यः प्रतिनायको विपर्यासाद्विपर्ययज्ञानादयुक्तकारी विधेयः । स्प- एमन्यत् । इत्थं विचिन्त्य दशरूपकलक्ष्ममार्ग- मालोक्य वस्तु परिभाव्य कविप्रबन्धान् । कुर्यादयत्नवदलंकृतिभिः प्रबन्ध वाक्यैरुदारमधुरैः स्फुटमन्दसत्तैः ॥ ७६ ॥ स्पष्टम् ॥ इति श्रीविष्णुसूनोनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके रूपकलक्षणप्रकाशो नाम तृतीयः प्रकाशः समाप्तः ।

·- चतुर्थः प्रकाशः। चतुर्थः प्रकाशः । अथेदानी रसभेदः प्रदर्श्यते- विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः । आनीयमानः खाद्यत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः॥१॥ वक्ष्यमाणस्वभावैर्विभावानुभावव्यभिचारिसात्त्विकैः काव्योपात्तैरभिनयोप- दर्शितैर्वा श्रोतृप्रेक्षकाणामन्तर्विपरिवर्तमानो रत्यादिर्वक्ष्यमाणलक्षणः स्थायी वादगोचरतां निर्भरानन्दसंविदात्मतामानीयमानो रसः। तेन रसिकाः सा- मालिकाः । काव्यं तु तथाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतुभावेन रसवदायुर्घ- तमित्यादिव्यपदेशवत् । तत्र विभावः- ज्ञायमानतया तत्र विभावो भावपोषकृत् । आलम्बनोद्दीपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा ॥२॥ एवमयमेवमियमित्यतिशयोक्तिरूपकाव्यव्यापाराहितविशिष्टरूपतया ज्ञा- यमानो विभाव्यमानः सन्नालम्बनत्वेनोद्दीपनत्वेन वा यो नायकादिरभिमत- देशकालादिर्वा स विभावः । यदुक्तं विभाव इति विज्ञातार्थ इति, तांश्च यथास्वं यथावसरं च रसेषूपपादयिष्यामः । अमीपां चानपेक्षितबाह्यसत्त्वानां शब्दोपधानादेवासादिततद्भावानां सामान्यात्मनां स्वस्वसंबन्धित्वेन विभावि- तानां साक्षाद्भावकचेतसि विपरिवर्तमानानामालम्बनादिभाव इति न वस्तुशू- न्यता । तदुक्तं भर्तृहरिणा-'शब्दोपहितरूपांस्तान्बुद्धेविषयतां गतान् । प्रत्यक्षमिव कंसादीसाधनत्वेन मन्यते ।।' इति । पट्सहस्रीकृताप्युक्तम्- 'एभ्यश्च सामान्यगुणयोगेन रसा निप्पद्यन्ते' इति । तत्रालम्बनविभावो यथा- 'अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारकनिधिः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥' १. 'स्वादुत्वं' इति पाठः. २. आलम्बनोद्दीपनाभ्यां कान्तोद्यानादिना द्विधा' इति पाठः. द०९ ·९८ दशरूपके - उद्दीपनविभावो यथा- 'अयमुदयति चन्द्रश्चन्द्रिकाधौनविश्वः परिणतविमलिम्नि व्योम्नि कर्पूरगौरः । ऋजुग्जनशलाकाम्पनिभिर्यम्य पादै- जगदमारमणान्दीप जम्न विभाति ॥' अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः । स्थायिभावाननुभावयतः मामानिकान्मभूमिशेष कटाक्षादयो रमपोषका- रिणोऽनुभावाः । एते चाभिनयकाव्ययोरप्यनुभावयतां माक्षाद्भावनानुभव- कर्मतयानुभूयन्त इत्यनुभवनमिति चानुभावा रसिकेषु व्यपदिश्यन्ते । वि- कारो भावसंसूचनात्मक इति तु लौकिकरसापेक्षया इह तु तेषां कारण- त्वमेव । यथा ममैव- 'उज्जृम्भाननमुल्लसत्कुचतटं लोलभ्रमलतं स्वेदाम्भःस्नपिताङ्गयष्टिविगलद्रीडं सरोमाञ्चया । धन्यः कोऽपि युवा स यस्य वदने व्यापारिताः सम्पृहं मुग्धे दुग्धमहाब्धिफेनपटलप्रख्याः कटाक्षच्छटाः ॥' इत्यादि यथारसमुदाहरिप्यामः । हेतुकार्यात्मनोः सिद्धिस्तयोः संव्यवहारतः ॥३॥ तयोविभावानुभावयोलौकिकरसं प्रतिहेतुकार्यभृतयोः संव्यवहारादेव सि. द्धत्वान्न पृथग्लक्षणमुपयुज्यते । तदुक्तम्-'विभावानुभावौ लोकसंसिद्धी लोकयात्रानुगामिनौ लोकस्वभावोपगनवान्न न पृथग्लक्षणमुच्यते' इति । अथ भावः- सुखदुःखादिकैर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम् । अनुकार्याश्रयत्वेनोपनिबध्यमानैः सुखदुःखादिरूपैविस्तद्भावस्य भावक- चेतसो भावनं वासनं भावः । तदुक्तम्- 'अहो ह्यनेन रसेन गन्धेन वा सर्वमे- तद्भावितं वासितम्' इति । यत्तु रसान्भावयन्भाव इति, कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव इति च, तदभिनयकाव्ययोः प्रवर्तमानस्य भावशब्दस्य प्रवृ- त्तिनिमित्तकथनम्। ते च स्थायिनो व्यभिचारिणश्चेति वक्ष्यमाणाः ।

·चतुर्थः प्रकाशः। पृथग्भावा भवन्त्यन्येऽनुभावत्वेऽपि सात्त्विकाः ॥४॥ सत्त्वादेव समुत्पत्तेस्तच तद्भावभावनम् । परगतदुःखहर्षादिमावनायामत्यन्तानुकूलान्तःकरणत्वं सत्त्वम् । य- दाह-सत्त्वं नाम मनःप्रभवम् । तच्च समाहितमनस्त्वादुत्पद्यते । एत- देवास्य सत्त्वं यतः खिन्नेन प्रहर्षितेन चाश्रुरोमाञ्चादयो निर्वय॑न्ते । तेन सत्त्वेन निवृत्ताः मात्तिकान एव भावास्तत उत्पद्यमानत्वादश्रुप्रभृतयोऽपि भावा भावसंसूचनात्मकविकाररूपत्वाच्चानुभावा इति द्वैरूप्यमेषाम् । स्तम्भप्रलयरोमाञ्चाः स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू ॥५॥ अश्रुवैस्वर्यमित्यष्टौ स्तम्भोऽस्मिन्निष्क्रियाङ्गता । प्रलयो नष्टसंज्ञत्वं शेषाः सुव्यक्तलक्षणाः ॥ ६ ॥ ते च- यथा- 'वैवैइ सेअदवदनी रोमञ्चिअ गत्तिए ववइ । विललुल्लु तु वलअ लहु वाहोअल्लीए रणेत्ति ।। मुहऊ सामलि होई खणे विमुच्छइ विअग्घेण । मुद्धा मुहअल्ली तुअ पेम्मेण सावि ण धिज्जइ ॥' अथ व्यभिचारिणः । तत्र सामान्यलक्षणम्- विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः । स्थायिन्युन्मग्ननिर्मनाः कल्लोला इव वारिधौ ॥ ७ ॥ यथा वारिधौ सत्येव कल्लोला उद्भवन्ति विलीयन्ते च तद्वदेव रत्यादौ स्थायिनि सत्येवाविर्भावतिरोभावाभ्यामाभिमुख्येन चरन्तो वर्तमाना निर्वेदा- दयो व्यभिचारिणो भावाः । ते च- निर्वेदग्लानिशङ्काश्रमधृतिजडताहर्षदैन्यौग्यचिन्ता- स्वासेामर्षगर्वाः स्मृतिमरणमदाः सुप्तनिद्राविबोधाः । व्रीडापस्मारमोहाः समतिरलसतावेगतर्कावहित्था व्याध्युन्मादौ विषादोत्सुकचपलयुतास्त्रिंशदेते त्रयश्च ॥ ८॥ १. 'वेपते खेदवदना रोमाञ्चं गात्रे वपति । विलोलस्ततो वलयो लघु बाहुवल्लयां रणति ॥ मुखं श्यामलं भवति क्षणं विमूर्च्छति विदग्धेन । मुग्धा मुखवल्ली तव प्रेम्णा सापि न धैर्य करोति ॥ इति च्छाया.

·१०० दशरूपके तत्र निवेदः- तत्त्वज्ञानापदादेनिर्वेदः स्वावमाननम् । तत्र चिन्ताश्रुनिश्वासवैवर्योच्छासदीनताः ॥९॥ तत्त्वज्ञानान्निर्वेदो यथा- 'प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । संप्रीणिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥' आपदो यथा- 'राज्ञो विपद्बन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः । आस्वाद्यतेऽम्याः कटुनिप्फलायाः फलं मयैतच्चिरजीवितायाः ॥' ईर्ष्यातो यथा- 'धिग्धिक्शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनपरैः पीनैः किमेभिर्भुजैः । न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसभटाञ्जीवत्यहो रावणः ।।' वीरशृङ्गारयोर्व्यभिचारी निर्वेदो यथा- 'ये बाहवो न युधि वैरिकठोरकण्ठ- पीठोच्छलद्रुधिरराजिविराजितांसाः । नापि प्रियापृथुपयोधरपत्रभङ्ग- संक्रान्तकुङ्कुमरसाः खलु निष्फलास्ते ॥' आत्मानुरूपं रिपुं रमणीं वालभमानस्य निर्वेदादियमुक्तिः । एवं रसा- न्तराणामप्यङ्गभाव उदाहार्यः । रसानङ्गः स्वतन्त्रो निर्वेदो यथा- 'कस्त्वं भोः कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्माद्यतः श्रूयताम् । वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्यापि मे ॥' विभावानुभावरसाङ्गानङ्गभेदादनेकशाखो निर्वेदो निदर्शनीयः । - ·चतुर्थः प्रकाशः । अथ ग्लानिः- रत्यायायासतृक्षुद्भिग्लानिनिष्पाणतेह च । वैवर्ण्यकम्पानुत्साहक्षामाङ्गवचनक्रियाः॥ १० ॥ निधुवनकलाभ्यासादिश्रमतृक्षुद्वमनादिभिर्निष्प्राणतारूपा ग्लानिः। अस्यां च वैवर्ण्यकम्पानुत्साहादयोऽनुभावाः । यथा माघे 'लुलितनयनताराः क्षामवक्रेन्दुबिम्बा रजनय इव निद्राक्लान्तनीलोत्पलाक्ष्यः । तिमिरमिव दधानाः स्रंसिनः केशपाशा- नवनिपतिगृहेभ्यो यान्त्यमूर्वारवध्वः ॥ शेष निर्वेदवदूह्यम् । अथ शङ्का- अनर्थप्रतिभा शङ्का परक्रौर्यात्स्वदुर्नयात् । कम्पशोषाभिवीक्षादिरत्र वर्णस्वरान्यता ॥ ११ ॥ तत्र परक्रौर्याद्यथा रत्नावल्याम्- 'हिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदनं द्वयोदृष्ट्वालापं कलयति कथामात्मविषयाम् । सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिकं प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्कविधुरा ।' स्वदुर्नयाद्यथा वीरचरिते- 'दूराद्दवीयो धरणीधराभं यस्ताटकेयं तृणवद्यधूनोत् । हन्ता सुबाहोरपि ताडकारिः स राजपुत्रो हृदि बाधते माम् ॥' अनया दिशान्यदनुसतव्यम् । अथ श्रमः - श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेः खेदोऽस्मिन्मर्दनादयः । अध्वतो यथोत्तररामचरिते- 'अलसलुलितमुग्धान्यध्वसंजातखेदा- दशिथिलपरिरम्भैदेत्तसंवाहनानि । १. 'शोका' इति पाठः.

·१०२ दशरूपके परिमृदितमृणालीदुर्बलान्यङ्गकानि त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ।' रतिश्रमो यथा माघे- 'प्राप्य मन्मथरसादतिभूमि दुर्वहस्तनभराः सुरतस्य । शश्रमुः श्रमजलार्द्रललाटश्लिष्टकेशमसितायतकेश्यः ॥ इत्याद्युत्प्रेक्ष्यम् । अथ धृतिः- संतोषो ज्ञानशत्तयादेतिरव्यग्रभोगकृत् ॥ १२ ॥ ज्ञानाद्यथा भर्तृहरिशतके- 'वयमिह परितुष्टा वल्कलैरत्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान्को दरिद्रः ।।' शक्तितो यथा रत्नावल्याम्- 'राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सम्यक्पालनपालिताः प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः । प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाम्ना धृति कामः काममुपैत्वयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ।।' इत्याचूह्यम् । अथ जडता- अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णीभावादयस्तत्र ॥ १३ ॥ इष्टदर्शनाद्यथा- 'एवमालि निगृहीतसाध्वसं शंकरो रहसि सेव्यतामिति । सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्मरत्प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥' अनिष्टश्रवणायथोदात्तराघवे-राक्षस:- तावन्तस्ते महात्मानो निहताः केन राक्षसाः । येषां नायकतां यातास्त्रिशिरःखरदूषणाः ॥

·, चतुर्थः प्रकाशः । द्वितीयः-गृहीतधनुषा रामहतकेन । प्रथमः-किमेकाकिनैव । द्वितीयः-अदृष्ट्वा कः प्रत्येति । पश्य तावतोऽस्मद्वलस्य । सद्यश्छिन्नशिरःश्वभ्रमजत्कङ्ककुलाकुलाः । कबन्धाः केवलं जातास्तालोत्ताला रणाङ्गणे ॥ प्रथमः-सखे, यद्येवं तदाहमेवंविधः किं करवाणि ।' इति । अथ हर्षः- प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो हर्षोऽश्रुस्वेदगद्गदाः। प्रियागमनपुत्रजननोत्सवादिविभावैश्चेतःप्रसादो हर्षः । तत्र चाश्रुस्वेद- गद्दादयोऽनुभावाः। यथा-- 'आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लङ्घयतां गहिन्या परितोषबाप्पकलिलामासज्य दृष्टिं मुखे । दत्त्वा पीलुशमीकरीरकवलान्वेनाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभाराग्रलग्नं रजः ॥' निर्वेदवदितरदुन्नेयम् । अथ दैन्यम्- दौर्गत्याद्यैरनौजस्यं दैन्यं कार्ष्यामृजादिमत् ॥ १४ ॥ दारिद्रयन्यक्कारादिविभावैरनौजस्कता चेतसो दैन्यम् । तत्र च कृष्ण- तामलिनवसनदर्शनादयोऽनुभावाः । यथा- 'वृद्धोऽन्धः पतिरेष मञ्चकगतः स्थूणावशेषं गृहं कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो । यत्नात्संचिततैलबिन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभरालसा सुतवधू श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥' शेषं पूर्ववत् । अथौग्र्यम्- दुष्टेऽपराधदौर्मुख्यक्रौर्यैश्चण्डलमुग्रता । तत्र खेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १५ ॥ १. 'चौर्यः' इति पाठः.

·१०४ दशरूपके यथा वीरचरिते-'जामदग्यः- उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि शकलयतः क्षत्रसंतानरोषा- दुद्दामस्यैकविंशत्यवधि विशसतः सर्वतो राजवंश्यान् । पित्र्यं तद्रक्तपूर्णहृदसवनमहानन्दमन्दायमान- क्रोधाग्नेः कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः स्वभावः ॥' अथ चिन्ता- ध्यानं चिन्तेहितानाः शून्यताश्चासतापकृत् । यथा- 'पक्ष्माग्रग्रथिताश्रुबिन्दुनिकरैर्मुक्ताफलस्पर्धिभिः कुर्वन्त्या हरहासहारि हृदये हारावलीभूषणम् । बाले बालमृणालनालवलयालंकारकान्ते करे विन्यस्याननमायताक्षि सुकृती कोऽयं त्वया स्मयते ॥' यथा वा- 'अस्तमितविषयसङ्गा मुकुलितनयनोत्पला बहुश्वसिता । ध्यायति किमप्यलक्ष्यं बाला योगाभियुक्तेव ।।' अथ त्रासः गर्जितादेर्मनःक्षोभनासोऽत्रोत्कम्पितादयः ॥ १६ ॥ यथा माघे- 'त्रस्यन्ती चलशफरीविघट्टितोरू. मोरूरतिशयमाप विभ्रमस्य । क्षुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतो- लीलाभिः किमु सति कारणे रमण्यः ॥' अथासूया- परोत्कर्षाक्षमाम्या गर्वदौर्जन्यमन्युजा । दोषोक्त्यवझे भुकुटिमन्युक्रोधेङ्गितानि च ॥ १७ ॥ गर्वे यथा वीरचरिते- 'अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन्दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया -

·१०९
चतुर्थः प्रकाशः ।
उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विासनं चात्मनः
स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो दृप्तः कथं मृष्यते ॥
दौर्जन्याद्यथा-
'यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यतस्व गुणार्जने
नहि परयशो निन्दाव्याऔरलं परिमार्जिनुम् ।
विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो
दिनकरकरान्पाणिच्छत्रैर्नुदश्रममेप्यसि ॥'
मन्युजा याममशनके-
'पुरस्तन्व्या गोत्रस्खलनचकितोऽहं नतमुखः
प्रवृत्तो लक्ष्यात्किमपि लिखितुं दैवहतकः ।
स्फुटो रेखान्यासः कथमपि स तादृक्परिणतो
गता येन व्यक्ति पुनरवयवैः सैव तरुणी ॥
ननश्चाभिज्ञाय स्फुरदरुणगण्डस्थलरुचा
मनम्विन्या गेपप्रणयग्भमादगिग।
अहो चित्रं चित्रं म्फुटमिति निगद्याश्रुकलुषं
रुषा ब्रह्मास्त्रं मे शिरसि निहितो वामचरणः ॥'
अथामर्षः-
अधिक्षेपापमानादेरमर्षोऽभिनिविष्टता ।
तत्र स्खेदशिरःकम्पनर्जनाताडनादयः ॥ १८ ॥
यथा वीरचरिते-
'प्रायश्चित्तं चरिप्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् ।
न त्वेवं दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ॥'
यथा वा वेणीसंहारे-
'युप्मच्छासनलङ्घनाम्भसि मया मग्नेन नाम स्थितं
प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुनानामपि ।
क्रोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा-
नद्यैकं दिवसं ममासि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव ॥'
e-
अथ गर्व:-
-
गर्वोऽभिजनलावण्यबलैश्वर्यादिभिर्मदः।
कर्माण्यावर्षणावज्ञा सविलासाङ्गवीक्षणम् ॥ १९ ॥

·दशरूपके यथा वीरचरिते- 'मुनिरयमथ वीरस्तादृशस्तत्प्रियं मे विरमतु परिकम्पः कातरे क्षत्रियासि । तपसि विततकीर्तेर्पकण्डूलदोष्णः परिचरणसमर्थो राघवः क्षत्रियोऽहम् ॥' यथा वा तत्रैव- - 'ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ।। अथ स्मृतिः सदृशज्ञानचिन्ताद्यैः संस्कारात्स्मृतिरत्र च । ज्ञातत्वेनार्थभासिन्यां भ्रूसमुन्नयनादयः॥ २० ॥ यथा- 'मैनाकः किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपतनागीतो महेन्द्रादपि । तायः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावण- मा ज्ञातं स जटायुरेप जरसा क्लिष्टो वधं वाञ्छति ॥' यथा वा मालतीमाधवे----'माधवः-मम हि प्राक्तनोपलम्भसंभावि- तात्मजन्मनः संस्कारस्यानवरतप्रबोधात्प्रतायमानस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैर- तिरस्कृतप्रवाहः प्रियतमास्मृतिप्रत्ययोत्पत्तिसंतानस्तन्मयमिव करोति वृत्ति- सारूप्यतश्चैतन्यम् । 'लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेलोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युत्तेव च वज्रसारघटितवान्तर्निखातेव च । सा नश्चेतसि कीलितेव विशिखैश्वेतोभुवः पञ्चभि- श्चिन्तासंततितन्तुजालनिबिडस्यूतेव लग्ना प्रिया ॥' अथ मरणम्- मरणं सुप्रसिद्धत्वादनर्थत्वाच्च नोच्यते । यथा- 'संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणमनु त्वद्वर्त्मवातायनं वारंवारमुपेत्य निष्क्रियतया निश्चित्य किंनिचिरम् ।

·चतुर्थः प्रकाशः। १०७ संप्रत्येव निवेद्य केलिकुररी सालं सखीभ्यः शिशो- माधव्याः सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः ।।' इत्यादिवच्छृङ्गाराश्रयालम्बनत्वेन मरणे व्यवसायमात्रमुपनिबन्धनीयम् । अन्यत्र कामचारः । यथा वीरचरिते-'पश्यन्तु भवन्तस्ताडकाम् । 'हृन्मर्मभेदिपतदुत्कटकङ्कपत्र- संवेगतत्क्षणकृतस्फुरदङ्गभङ्गा। नासाकुटीरकुहरद्वयतुल्यनिर्य- दुद्रुबुदध्वनदमृत्प्रसरा मृतैव I अथ मदः हर्षोत्कर्षो मदः पानात्स्वलदङ्गवचोगतिः ॥ २१ ॥ निद्रा हासोऽत्र रुदितं ज्येष्ठमध्याघमादिषु । यथा माघे- 'हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषाः । चक्रिरे भृशमृजोरपि वध्वाः कामिनेव तरुणेन मदेन ॥' इत्यादि। अथ सुप्तम्- मुप्तं निद्रोद्भवं तत्र श्वासोच्छ्ासक्रियापरम् ॥ २२ ॥ यथा- 'लघुनि तृणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवान नवकलमपलालसम्तरे सोपधाने । परिहरति सुषुप्तं हालिकद्वन्द्वमारा- त्कुचकलशमहोष्माबद्धरेखस्तुषारः ॥' अथ निद्रा- मनःसंमीलनं निद्रा चिन्तालस्यक्तमादिभिः । तत्र जृम्भाङ्गभङ्गाक्षिमीलनोत्स्वमतादयः ॥ २३ ॥ यथा- 'निद्रार्धमीलितदृशो मदमन्थराणि नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि । १. 'उच्चसनादयः' इति पाठः.

·दशरूपके अद्यापि मे मृगदृशो मधुराणि तस्या- स्तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ॥' यथा च माधे- 'प्रहरकमपनीय स्वं निदिदासनोच्चैः प्रतिपदमुपहूतः केनचिज्जागृहीति । मुहुरविशदवर्णा निद्रया शून्यशून्यां दददपि गिरमन्तर्बुध्यते नो मनुष्यः ॥' अथ विबोधः- विबोधः परिणामादेस्तत्र जृम्भाक्षिमर्दने । यथा माघे- 'चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणा- मशिथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः ॥' अथ त्रीडा- दुराचारादिभित्रीडा धार्थ्याभावस्तमुन्नयेत् । साचीकृताङ्गावरणवैवण्याधोमुखादिभिः ॥ २४ ॥ यथामरुशतके- 'पटालग्ने पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेपं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभृतम् । न शक्नोत्याख्यातुं स्मितमुखसखीदत्तनयना हिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिहासे नववधूः ॥ अथापरमार:- आवेशो ग्रहदुःखाद्यैरपस्मारो यथाविधिः । भूपातकम्पप्रस्खेदलालाफेनोद्मादयः ॥ २५ ॥ यथा माघे- 'आश्लिष्टभूमि रसितारमुच्चैर्लोलद्भुनाकारबृहत्तरङ्गम् । फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशङ्के ।'

·चतुर्थः प्रकाशः । १०९ अथ मोहः- - मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेशानुचिन्तनैः। तत्राज्ञानभ्रमाघातघूर्णनादर्शनादयः ॥ २६ ॥ यथा कुमारसंभवे- 'तीव्राभिषङ्गप्रभवेन वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्त कृतोपकारेव रतिर्बभूव ।।' यथा चोत्तररामचरिते- 'विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ।।' अथ मतिः- भान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्त्वधीमतिः । यथा किराते- 'सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः ॥' यथा च- 'न पण्डिताः साहसिका भवन्ति श्रुत्वापि ते संतुलयन्ति तत्त्वम् । तत्त्वं समादाय समाचरन्ति स्वार्थ प्रकुर्वन्ति परस्य चार्थम् ॥' अथालस्यम्- आलस्यं श्रमगर्भादेजयजृम्भासितादिमत् ॥ २७ ॥ यथा ममैव- 'चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वचनं कथंचिदालीनाम् । आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सुतनुः ॥' अथावेगः- आवेगः संभ्रमोऽस्मिन्नभिसरजनिते शस्त्रनागाभियोगो वातात्पांसूपदिग्धस्वरितपदगतिवर्षजे पिण्डिताङ्गः। उत्पातात्स्रस्तताङ्गेष्वहितहितकृते शोकहर्षानुभावा वहेधूमाकुलास्यः करिजमनु भयस्तम्भकम्पापसाराः ॥ २८ ॥ १. 'मायाभियोगी' इति पाठ:. - द. १० ·११० दशरूपके अमिसरो राजविद्रवादिः । तद्धेतुरावेगः । यथा ममैव- 'आगच्छागच्छ सजं कुरु वरतुरगं संनिधेहि द्रुतं मे खड्गः वासौ कृपाणीमुपनय धनुषा किं किमङ्गप्रविष्टम् संरम्भोन्निद्रितानां क्षितिभृति गहनेऽन्योन्यमेवं प्रतीच्छ. न्वादः स्वमाभिदृष्टे त्वयि चकितदृशां विद्विषामाविरासीत् ॥' इत्यादि। 'तनुत्राणं तनुत्राणं शस्त्रं शस्त्रं रथो रथः । इति शुश्रुविरे विष्वगुद्भटाः सुभटोक्तयः ।' यथा वा- 'प्रारब्धां तरुपुत्रकेषु सहसा संत्यज्य सेकक्रिया- मेतास्तापसकन्यकाः किमिदमित्यालोकयन्त्याकुलाः । आरोहन्त्युटजद्रुमांश्च वटवो वाचंयमा अप्यमी सद्यो मुक्तसमाधयो निजवृषीप्वेवोच्चपादं स्थिताः ॥' वातावेगो यथा--'वाताहतं वसनमाकुलमुत्तरीयम्' इत्यादि । - वर्षजो यथा- 'देवे वर्षत्यशनपवनव्यापृता वह्निहेतो- र्गेहादेहं फलकनिचितैः सेतुभिः पङ्कभीताः । नीध्रप्रान्तानविरलजलान्पाणिभिस्ताडयित्वा शूर्पच्छत्रस्थगितशिरसो योषितः संचरन्ति ।' उत्पातजो यथा- 'पौलस्त्यपीनभुजसंपदुदस्यमान- कैलाससंभ्रमविलोलदृशः प्रियायाः । श्रेयांसि वो दिशतु निढुन कोपचिह्न- मालिङ्गनोत्पुलकमासितमिन्दुमौलेः ॥' अहितकृतस्त्वनिष्टदर्शनश्रवणाभ्याम् । तद्यथोदात्तराघवे-'चित्र- मायः-(ससंभ्रमम् ।) भगवन् कुलपते रामभद्र, परित्रायतां परित्रायताम्। (इत्याकुलतां नाटयति ।)' इत्यादि । पुनः 'चित्रमाय:- मृगरूपं परित्यज्य विधाय विकटं वपुः । नीयते रक्षसानेन लक्ष्मणो युधि संशयम् ॥

·< चतुर्थः प्रकाशः । १११ - रामः- वत्सस्याभयवारिधेः प्रतिभयं मन्ये कथं राक्षसा- अस्तश्चैष मुनिर्विरौति मनसश्चास्त्येव मे संभ्रमः । माहामी नकान्म नामिनि मुहुः स्नेहाद्गुरुर्याचते न स्थातुं न च गन्तुमाकुलमतेर्मूढस्य मे निश्चयः ॥' इत्यन्तेनानिष्टप्राप्तिकृतसंभ्रमः । इष्टप्राप्तिकृतो यथात्रैव- (प्रविश्य पटाक्षेपेण संभ्रान्तो वानरः ।) वानरः- महाराअ, एदं खु पवणणन्दणागमणेण पहरिस-' इत्यादि 'देवैस्स हिअआ- णन्दजणणं विअलिदं महुवणम् ।' इत्यन्तम् । यथा वा वीरचरिते- 'एह्येहि वत्स रघुनन्दन पूर्णचन्द्र चुम्बामि मूर्धनि चिरस्य परिष्वजे त्वाम् । आरोप्य वा हृदि दिवानिशमुबहामि वन्देऽथवा चरणपुष्करकद्वयं ते ॥ वहिजो यथामरुशतके- 'क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृह्णन्केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शांभवो वः शराग्निः॥' यथा वा रत्नावल्याम्- 'विरम विरम वहे मुश्च धूमाकुलत्वं प्रसरयसि किमुच्चैरर्निषां चक्रवालम् । विरहहुनभुजाहं यो न दग्धः प्रियायाः प्रलयदहनभासा तस्य किं त्वं करोषि ॥ करिजो यथा रघुवंशे- 'स च्छिन्नबन्धद्रुतयुग्यशून्यं भग्नाक्षपर्यस्तरथं क्षणेन । रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार ।।' १. 'महाराज, एतत्खलु पवननन्दनागमनेन प्रहर्ष-' इति च्छाया. २. 'देवस्य हृदयानन्दजननं विदलितं मधुवनम्' इति च्छाया.

·दशवपके करिग्रहणं ज्यालोपलक्षणार्थम् । तेन व्याघ्रशूकरवानरादिप्रभवा आवेगा व्याख्याताः। अथ वितर्कः- - तर्को विचारः संदेहाश्रूशिरोऽङ्गुलिनर्तकः । यथा- 'कि लोभेन विलचितः स भरतो येनैतदेवं कृतं संद्यः स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा । मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुनोऽसौ गुरु- र्माता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ॥' अथवा। 'कः समुचिताभिषेकादार्यं प्रच्यावयेद्गुणज्येष्ठम् । मन्ये ममैष पुण्यैः सेवावसरः कृतो विधिना ॥ अथावहित्थम्- लज्जाद्यैविक्रियागुप्ताववहित्थाङ्गविक्रिया । यथा कुमारसंभवे- 'एवंवादिनि देवर्षों पार्श्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥' अथ व्याधिः- व्याधयः सनिपाताधास्तेषामन्यत्र विस्तरः॥ २९ ।। दिड्मात्रं तु यथा- 'अच्छिन्नं नयनाम्बु बन्धुषु कृतं चिन्ता गुरुम्योऽपिता दत्तं दैन्यमशेषतः परिजने तापः सखीवाहितः । अद्य श्वः परिनिर्वृतिं व्रजति सा श्वासैः परं खिद्यते विश्रब्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विभक्तं तया ॥' अथोन्मादः- अप्रेक्षाकारितोन्मादः सन्निपातग्रहादिभिः। अस्मिनवस्था रुदितगीतहासासितादयः ॥ ३०॥ यथा-'आः क्षुद्रराक्षस, तिष्ठ तिष्ठ । क मे प्रियतमामादाय गच्छसि' इत्युपक्रमे 'कथम् । १. 'स्थान०' इति पाठः.

·चतुर्थः प्रकाशः । ११३ नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न तस्य शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥' इत्यादि । अथ विषादः- प्रारब्धकार्यासिद्ध्यादेविषादः सत्त्वसंक्षयः । निःश्वासोच्छ्वासहत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ॥ ३१ ॥ यथा वीरचरिते—'हा आर्ये ताडके, किं हि नामैतत् । अम्बुनि म- जन्त्यलाबूनि, ग्रावाणः प्लवन्ते । नन्वेष राक्षसपतेः स्खलितः प्रतापः प्राप्तोऽद्भुतः परिभवो हि मनुष्यपोतात् । दृष्टः स्थितेन च मया स्वजनप्रमाथो दैन्यं जरा च निरुणद्धि कथं करोमि ॥ अथौत्सुक्यम्- कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं रम्येच्छारतिसंभ्रमैः । तत्रोच्छ्वाससैनिःश्वासहत्तापखेदविभ्रमाः॥ ३२ ॥ यथा कुमारसंभवे- 'आत्मानमालोक्य च शोभमानमादर्शबिम्बे स्तिमिनागनाक्षी । हरोपयाने त्वरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः ॥' यथा वा तत्रैव- 'पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रादनिनयदद्रिसुतासमागमोत्कः । कमपरमवशं न विप्रकुर्युविभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ॥' अथ चापला- मात्सर्यद्वेषरागादेवापलं खनवस्थितिः । तत्र भर्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ ३३ ॥ १. त्वरा' इति पाठः.

·११४ दशरूपके - - यथा विकटनितम्बायाः- 'अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु । बालामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थं कदर्थयसि किं नवमल्लिकायाः॥' यथा वा- 'विनिकषणरणत्कठोरदंष्ट्राक्रकचविशङ्कटकन्दरोदरागि। अहमहमिकया पतन्तु कोपात्सममधुनैव किमत्र मन्मुखानि ।' अथवा प्रस्तुतमेव तावत्सुविहितं करिष्ये ।' इति । अन्ये च चित्तवृत्तिविशेषा एतेषामेव विभावानुभावस्वरूपानुप्रवेशान्न पृथवाच्याः। अथ स्थायी विरुद्धैरविरुदैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः । आत्मभावं नयत्यन्यान्स स्थायी लवणाकरः ॥ ३४ ॥ सजातीयविजातीयभावान्तरैरतिरस्कृतत्वेनोपनिबध्यमानो रत्यादिः स्था- यी। यथा बृहत्कथायां नरवाहनदत्तस्य मदनमञ्जूषायामनुरागः । तत्तदवान्त- रानेकनायिकानुरागैरतिरस्कृतः स्थायी । यथा च मान्दनीमापो श्मशानाङ्के बीभत्सेन मालत्यनुरागस्यातिरस्कारो मम हि प्राक्तनोपलम्भसंभावितात्मजन्म- नः संस्कारम्यानवरतप्रबोधात्प्रतीयमानस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैरतिरस्कृतप्र. वाहः प्रियतमास्मृतिप्रत्ययोत्पत्तिसंतानस्तन्मयमिव करोत्यन्तर्वृत्तिसारूप्यत- श्चैतन्यमित्यादिनोपनिबद्धः । तदनेन प्रकारेण विरोधिनामविरोधिनां च स- मावेशो न विरोधी । तथाहि । विरोधः सहानवस्थानं बाध्यबाधकभावो वा। उभयरूपेणापि न तावत्तादात्म्यमस्यैकरूपत्वेनैवाविर्भावात् । स्थायिनां च विभावादीनां यदि विरोधस्तत्रापि न तावत्सहानवस्थानं रत्याापरक्ते चेतसि स्रक्सूत्रन्यायेनाविरोधिनां व्यभिचारिणां चोपनिबन्धः समस्तभावकस्वसंवे- दनसिद्धः । यथैव स्वसंवेदनसिद्धस्तथैव काव्यव्यापारसंरम्भेणानुकार्येऽप्या- वेश्यमानः स्वचेतःसंभेदेन तथाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतुः संपद्यते । तस्मा- न्न तावद्भावानां सहानवस्थानम् । || HIT HIT भावान्तरैर्भावान्तरति- रस्कारः। स च व्यभिचारिणां स्थायिनामविरुद्धव्यभिचारिभिः स्थायिनोऽवि- ·- चतुर्थः प्रकाशः । ११५ रुद्धारतेषामङ्गत्वात्प्रधानविरुद्धस्य चाङ्गन्वायोगादानन्तर्यविरोधित्वमप्यनेन प्रकारेणापास्तं भवति । तथा च मालतीमाधवे शृङ्गारानन्तरं बीमत्सोपनिब- धेऽपि न किंचिद्वैरस्यं तदेवमेव स्थिते विरुद्धरसैकावलम्बनत्वमेव विरोधे हेतुः । सत्त्वविरुद्धरसान्तरव्यवधानेनोपनिबध्यमानो न विरोधी । यथा- 'अण्णहुणाहुमहेलिअहुजुहुपरिमलुसुसुअन्धु । मुहुकन्तह अगत्थणहअङ्गण फिट्टइ गन्धु ।' इत्यत्र बीभत्सरसस्याङ्गभूतरसान्तरव्यवधानेन शृङ्गारसमावेशो न विरुद्धः प्रकारान्तरेणैकाश्रयविरोधी परिहर्तव्यः । ननु यत्रैकतात्पर्येणेतरेषां विरु- द्वानामविरुद्धानां च न्यग्भूतत्वेनोपादानं तत्र भवत्वङ्गत्वेनाविरोधः । यत्र तु समप्रधानत्वेनानेकस्य भावस्योपनिबन्धनं तत्र कथम् । यथा- 'ऐक्कत्तो रुअइ पिआ अण्णत्तो समरतूरणिग्योसो। पेम्मेण रणरसेण अ भडस्स डोलाइअं हिअअम् ॥' इत्यादौ रत्युत्साहयोः । यथा था- 'मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमिदं वदन्तु । सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ॥' इत्यादौ रतिशमयोः । यथा च- 'इयं सा लोलाक्षी त्रिभुवनललामैकवसतिः स चायं दुष्टात्मा स्वसुरपकृतं येन मम तत् । इतस्तीत्रः कामो गुरुरयमितः क्रोधदहनः कृतो वेषश्चायं कथमिदमिति भ्राम्यति मनः ॥' इत्यादौ तु रतिक्रोधयोः । 'अन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरक्तोत्पल- व्यक्तोत्तंसभृतः पिनद्धशिरसा हृत्पुण्डरीकस्रजः । एताः शोणितपङ्ककुङ्कुमजुषः संभूय कान्तैः पिब- त्यस्थिस्नेहसुरां कपालचषकैः प्रीताः पिशाचाङ्गनाः ॥' इत्यादावेकाश्रयत्वेन रतिजुगुप्सयोः । 'एकं ध्याननिमीलनान्मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् । १. नितान्तास्फुटत्वादस्य श्लोकस्य व्याख्या न लिख्यतेऽस्माभिः. २. 'एकतो रोदिति प्रियान्यतः समरतूर्यनिर्घोषः । प्रेम्णा रणरसेन च भटस्य दोलायितं हृदयम् ॥' इति च्छाया.

·११६ दशरूपके अन्यह्रविकृष्टचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शंभौभिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥' इत्यादौ शमरतिक्रोधानाम् । 'एकेनाक्ष्णा प्रविततरुपा वीक्षते व्योमसंस्थं भानोविम्बं सजललुलितेनापरेणात्मकान्तम् । अह्रश्छेदे दयितविरहाशङ्किनी चक्रवाकी द्वौ संकीर्णौ रचयति रसौ नर्तकीव प्रगल्भा ॥' इत्यादौ रतिशोकक्रोधानां समप्राधान्येनोपनिबन्धस्तत्कथं न विरोधः । अत्रोच्यते-अत्राप्येक एव स्थायी । तथाहि । 'एकत्तो रुअइ पिआ' इत्यादौ स्थायिभूतोत्साहव्यभिचारिलक्षणवितर्कभावहेतुसंदेह कारणतया क- रुणसङ्ग्रामतूर्ययोरुपादानं वीरमेव पुष्णातीति भटस्येत्यनेन पदेन प्रतिपादि- तम् । न च द्वयोः समप्रधानयोरन्योन्यमुपकार्योपकारकभावरहितयोरेक- वाक्यभावो युज्यते । किंचोपक्रान्ते सनाने सुभटानां कार्यान्तरकरणेन प्र- स्तुतसङ्ग्रामौदासीन्येन महदनौचित्यम् । अतो भर्तुः सङ्ग्रामैकरसिकतया शौर्यमेव प्रकाशयन्प्रियतमाकरुणो वीरमेव पुप्णाति । एवम् ‘मात्सर्यम्-' इत्यादावपि चिरप्रवृत्तरतिवासनाया हेयतयोपादानाच्छमैकपरत्वम् 'आर्याः समर्यादम्' इत्यनेन प्रकाशितम् । एवम् ‘इयं सा लोलाक्षी' इत्यादावपि रा- वणस्य प्रतिपक्षनायकतया निशाचरत्वेन मायाप्रधानतया च रौद्रव्यभिचा- रिविषादविभाववितर्कहेतुतया रतिकोधयोरुपादानं रौद्रपरमेव । 'अन्त्रैः क- ल्पितमङ्गलप्रतिसराः' इत्यादौ हास्यरसैकपरत्वमेव । 'एकं ध्याननिमील. नात्' इत्यादौ शंभोर्भावान्तरैरनाक्षिप्ततया शमस्थस्यापि योग्यन्तरशमाद्वैल- क्षण्यप्रतिपादनेन शमैकपरतैव 'समाधिसमये' इत्यनेन स्फुटीकृता । 'एकेना- क्ष्णा' इत्यादौ तु समस्तमपि वाक्यं भविष्यद्विप्रलम्भविषयमिति न क्वचि- दनेकतात्पर्यम् । यत्र तु श्लेषादिवाक्येष्वनेकतात्पर्यमपि तत्र वाक्यार्थभेदेन स्वतन्त्रतया चार्थद्वयपरतेत्यदोषः । यथा- 'श्लाघ्याशेषतर्नु सुदर्शनकरः सर्वाङ्गलीलाजित- त्रैलोक्यां चरणारविन्दललितेनाकान्तलोको हरिः । बिभ्राणां मुखमिन्दुसुन्दररुचं चन्द्रात्मचक्षुर्दध- स्थाने यां स्वतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात् ॥' - ·ते च- चतुर्थः प्रकाशः । इत्यादौ । तदेवमुक्तप्रकारेण रत्यायुपनिबन्धे सर्वत्राविरोधः । यथा वा श्रूयमाणरत्यादिपदेष्वपि वाक्येषु तत्रैव तात्पर्य तयाने दर्शयिष्यामः । रत्युत्साहजुगुप्साः क्रोधो हासः मयो भयं शोकः। शममपि केचित्माहुः पुष्टि व्येषु नैतस्य ॥ ३५ ॥ इह शान्तरसं प्रति वादिनामनेकविधा विप्रतिपत्तयः । तत्र केनिदाहुः- नास्त्येव शान्तो रसः । तस्याचार्येण मागप्रतिपादनालक्षणाकरणात् । अन्ये तु वस्तुतस्तस्याभावं वर्णयन्ति । अनादिकानप्रवाहागातरागद्वेषयो- रुच्छेत्तुमशक्यत्वात् । अन्ये तु वीरबीभत्सादावन्तर्भावं वर्णयन्ति । एवं वदन्तः शममपि नेच्छन्ति । यथा तथास्तु । सर्वथा नाटकादावभिनयात्मनि स्थायित्वमस्माभिः शमस्य निषिध्यते । तस्य समस्तव्यापारप्रविलयरूपस्या- भिनयायोगात् । यत्तु कैश्चिन्नागानन्दादौ शमस्य स्थायित्वमुपवर्णितम्, तत्तु मलयवत्यनुरागेणाप्रबन्धप्रवृत्तेन विद्याधरचक्रवर्तित्वप्राप्त्याविरुद्धम् । न ह्ये. कानुकार्यविभावालम्बनौ विषयानुरागापरागावुपलब्धौ । अतो दयावीरोत्साह- स्यैव तत्र स्थायित्वम् । तत्रैव शृङ्गारस्याङ्गत्वेन चक्रवर्तित्वावाप्तेश्च फल- त्वेनाविरोधादीप्सितमेव च सर्वत्र कर्तव्यमिति परोपकारप्रवृत्तस्य विजिगी- पोर्नान्तरीयकत्वेन फलं संपद्यत इत्यावेदितमेव प्राक् । अतोऽष्टावेव स्था- यिनः । ननु च 'रसनाद्रसत्वमेतेषां मधुरादीनामिवोक्तमाचार्यैः । निर्वेदा- दिप्वपि तत्प्रकाममस्तीति तेऽपि रसाः ॥' इत्यादिना रसान्तराणामप्यन्यैरभ्यु- पगतत्वात्स्थायिनोऽप्यन्ये कल्पिता इत्यवधारणानुपपत्तिः । अत्रोच्यते- निर्वेदादिरताद्रूप्यादस्थायी स्वदते कथम् । वैरस्यायैव तत्पोषस्तेनाष्टौ स्थायिनो मताः ॥ ३६॥ विरुद्धाविरुद्धाविच्छेदित्वस्य निर्वेदादीनामभावादस्थायित्वम् । अत एव ते चिन्तादिस्वस्वव्यभिचार्यन्तरिता अपि परितोषं नीयमाना वैरस्यमावह- न्ति । न च निष्फलावसानत्वमेतेषामस्थायित्वनिबन्धनं हास्यादीनामप्य- स्थायित्वप्रसङ्गात् । पारम्पर्येण तु निर्वेदादीनामपि फलवत्त्वात् । अतो निष्फलत्वमस्थायित्वे प्रयोजकं न भवति । किंतु विरुद्धैरविरुद्धैर्भावरतिर- स्कृतत्वम् । न च निर्वेदादीनामिति न ते स्थायिनः । ततो रसत्वमपि न तेषा- मुच्यते । अतोऽस्थायित्वादेवैतेषामरसता । कः पुनरेतेषां काव्येनापि संबन्धः ।

·दशरूपके न तावद्वाच्यवाचकभावः स्वशब्दैरनावेदितत्वात् । न हि शृङ्गारादिरसेषु का- व्येषु शृङ्गारादिशब्दा पत्यादिशब्दा वा श्रूयन्ते। येन तेषां तत्परिपोषस्य वा- मिधेयत्वं स्यात् । यत्रापि च श्रूयन्ते तत्रापि विभावादिद्वारकमेव रसत्वमेतेषां न स्वशब्दाभिधेयत्वमात्रेण । नापि लक्ष्यलक्षकभावस्तत्सामान्याभिधायिनस्तु लक्षकस्य पदस्याप्रयोगात् । नापि लक्षितलक्षणया तत्प्रतिपत्तिः । यथा 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ । तत्र हि स्वार्थे सोनोन्टक्षणे घोषस्यावस्थानासं- भवात्स्वार्थे स्खलद्गतिर्गङ्गाशब्दः स्वार्थं विना भूतार्थोपलक्षितं तटमुपलक्षयति । अत्र तु नायकादिशब्दाः स्वार्थेऽ ऽस्खलद्गतयः कामिया निरमुगलागेयुः । को वा निमित्तप्रयोजनाभ्यां विना मुख्ये सत्युपचरितं प्रयुञ्जीत । 'सिंहो माणवकः' इत्यादिवत् । अतएव गुणवृत्त्यापि नेयं प्रतीतिः । यदि वा- च्यत्वेन रसप्रतिपत्तिः स्यात्तदा केवलवाच्यवाचकभावमात्रव्युत्पन्नचेतसामप्य- रसिकानां रसास्वादो भवेत् । न च काल्पनिकत्वमविगानेन सर्वसहृदयानां रसास्वादोद्भूतेः । अतः केचिदभिधालक्षणागौणीभ्यो वाच्यान्तरपरिकल्पि- तशक्तिभ्यो व्यतिरिक्तं व्यञ्जकत्वलक्षणं शब्दव्यापार रसालंकारवस्तुविषय- मिच्छन्ति । तथाहि । विभावानुभावव्यभिचारिमुखेन रसादिप्रतिपत्तिरुपजाय- माना कथमिव वाच्या स्यात् । यथा कुमारसंभवे- 'विवृण्वती शैलसुतापि भावमङ्गैः स्फुरद्वालकदम्बकल्पैः । साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ।' इत्यादावनुरागजन्यावस्थाविशेषानुभाववगिरिजालक्षणविभावोपवर्णनादेवाश- ब्दापि शृङ्गारप्रतीतिरुदेति । रमान्तरेष्वप्ययमेव न्यायः । न केवलं रसे- प्वेव यावद्वस्तुमात्रेऽपि । यथा- 'भम धम्मिअ वीसद्धो सो सुणहो अज्ज मारिओ तेण । गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥' इत्यादौ निषेधप्रतिपत्तिरशब्दापि व्यञ्जकशक्तिमूलैव । तथालंकारेष्वपि- 'लावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ्मुखेऽस्मि- न्स्मेरेऽधुना तव मुखे नग्लायनाति । क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधिः ॥' - - - १. 'भ्रम धार्मिक विश्रब्धः स श्वाद्य मारितस्तेन । गोदावरीनदीकच्छकुटङ्गवासिना दरीसिंहेन ॥' इति च्छाया, ·चतुर्थः प्रकाशः । ११९ इत्यादिषु चन्द्रतुल्यं तन्वीवदनारविन्दमित्याद्युपमाद्यलंकारप्रतिपत्तिय॑ञ्जक- त्वनिबन्धनीति । न चामावपत्तिजन्या । अनुपपद्यमानार्थापेक्षामावात् । नापि वाक्यार्थत्वं व्यङ्गयस्य तृतीयकक्षाविषयत्वात्। तथाहि-'भ्रम धार्मिक' इत्यादौ पदार्थविषयाभिधालक्षणप्रथमकक्षातिक्रान्तक्रियाकारकसंसर्गात्मक- विधिविषयवाक्यार्थकक्षातिक्रान्ततृतीयकक्षाकान्तो निषेधात्मा व्यङ्गचल- क्षणोऽर्थो व्यञ्जकशक्त्यधीनः स्फुटमेवावभासते । अतो नासौ वाक्यार्थः । ननु च तृतीयकक्षाविषयत्वमश्रूयमाणपदार्थतात्पर्येषु 'विष भुव' इत्यादि- वाक्येषु निषेधार्थविषयेषु प्रतीयत एव वाक्यार्थः । न चात्र व्यञ्जकत्ववादिनापि वाक्यार्थत्वं नेप्यते तात्पर्यादन्यत्वाद्धनेः । तत्र स्वार्थस्य द्वितीयकक्षायामवि- श्रान्तस्य तृतीयकक्षाभावात् । सैव निषेधकक्षा तत्र द्वितीयकक्षाविधौ कि- याकारकसंसर्गानुपपत्तेः । प्रकरणापितरि वक्तरि पुत्रस्य विषभक्षणनियो- गाभावात् । रसवद्वाक्येषु च विभावप्रतिपत्तिलक्षणद्वितीयकक्षायां रसानव- गमात् । तदुक्तम्- 'अप्रतिष्ठमविश्रान्तं स्वार्थे यत्परतामिदम् । वाक्यं विगाहते तत्र न्याय्या तत्परतास्य सा ।। यत्र तु स्वार्थविश्रान्तं प्रतिष्ठां तावदागतम् । तत्प्रसर्पति तत्र स्यात्सर्वत्र ध्वनिना स्थितिः ।। इत्येवं सर्वत्र रसानां व्यङ्गचत्वमेव । वस्त्वलंकारयोस्तु कचिद्वाच्यत्वं क्वचिद्व्यङ्गयत्वम् । तत्रापि यत्र व्यङ्गयस्य प्राधान्येन प्रतिपत्तिस्तत्रैव ध्वनिः, अन्यत्र गुणीभूतव्यङ्गयत्वम् । तदुक्तम्- 'यत्रार्थः शब्दो वा यमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थो । व्यक्तः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ॥ प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥' यथा--'उपोढरागेण' इत्यादि । तस्य च ध्वनेर्विवक्षितवाच्याविवक्षि- तवाच्यत्वेन द्वैविध्यम् । अविवक्षितवाच्योऽप्यत्यन्ततिरस्कृतस्वार्थोऽर्थान्तरसं- क्रमितवाच्यश्चेति द्विधा । विवक्षितवाच्यश्च अमंलक्षिक्रमः क्रमद्योत्यश्चेति द्विविधः । तत्र रसादीनामसंलक्ष्यक्रमे ध्वनित्वं प्राधान्यप्रतीतो सत्यामङ्गत्वे- न प्रतीतौ रसवदलंकार इति ।

·१२० दशरूपके अत्रोच्यते- वाच्या प्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्था वा यथा क्रिया । वाक्यार्थः कारकैर्युक्ता स्थायी भावस्तथेतरैः ॥ ३७॥ यथा लौकिकवाक्येषु श्रूयमाणक्रियेषु गामभ्याज-' इत्यादिप्वश्रूयमाण- क्रियेषु च 'द्वारं द्वारम्' इत्यादिषु स्वशब्दोपादानात्प्रकरणादिवशाद्बुद्धिसं- निवेशिनी क्रियैव कारकोपचिता वाक्यार्थस्तथा काव्येष्वपि स्वशब्दोपा- दानात्वचित् 'प्रीत्यै नवोढा प्रिया' इत्येवमादौ, क्वचिच्च प्रकरणादिवशान्नि- यताविहितविभावाद्यविनाभावाद्वा साक्षाद्भावकचेतसि विपरिवर्तमानो रत्यादिः स्थायी स्वस्वविभावानुभावव्यभिचारिभिस्तत्तच्छन्दोपनीतैः संस्कारपरम्परया परं प्रौढिमानीयमानो रत्यादिवाक्यार्थः । न चापदार्थस्य वाक्यार्थत्वं नास्तीति वाच्यम् । कार्यपर्यवसायित्वात्तात्पर्यशक्तेः । तथाहि पौरुषेयमपौरुषेयं वाक्यं सर्व कार्यपरम् । अतत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तादिवाक्यवत्काव्यशब्दानां चा- न्वयव्यतिरेकाम्यां निरतिशयसुखास्वादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्र- वृत्तिविषययोः प्रयोजनान्तरानुपलब्धेः स्वानन्दोतिरेव कार्यत्वेनावधार्यते । तदुद्भूतिनिमित्तत्वं च विभावादिसंसृष्टस्य स्थायिन एवावगम्यते । अतो वाक्य- स्याभिधानशक्तिस्तेन तेन रसेनाकृष्यमाणा तत्तत्स्वार्थापेक्षितावान्तरविभावा- दिप्रतिपादनद्वारा स्वपर्यवसायितामानीयते । तत्र विभावादयः पदार्थस्थानीया- स्तत्संसृष्टो रत्यादिर्वाक्यार्थः । तदेतत्काव्यवाक्यम् । यदीयं ताविमौ पदा- र्थवाक्यार्थौ । न चैवं सति गीतादिवत्सुखजनकत्वेऽपि वाच्यवाचकभावानु- पयोगः । विशिष्टविभावादिसामग्रीविदुषामेव तथाविधरत्यादिभावनावतामेव स्वादोद्भूतेस्तदनेनातिप्रसङ्गोऽपि निरस्तः । ईदृशि च वाक्यार्थनिरूपणे परि- कल्पिताभिधादिशक्तिवशेनैव समस्तवाक्यार्थावगतेः शक्त्यन्तरपरिकल्पनं प्रयासः । यथावोचाम काव्यनिर्णये- 'तात्पर्यानतिरेकाच्च व्यञ्जकत्वस्य न ध्वनिः । किमुक्तं स्यादश्रुतार्थतात्पर्येऽन्योक्तिरूपिणि ॥ विषं भक्षय पूर्वो यश्चैवं परसुतादिषु । प्रसह्यते प्रधानत्वाद्धनित्वं केन वार्यते ॥ ध्वनिश्चेत्स्वार्थविश्रान्तं वाक्यमर्थान्तराश्रयम् । तत्परत्वं त्वविश्रान्तौ तन्न विश्रान्त्यमभवात् ॥

·............ hva... ------- चतुर्थः प्रकाशः । एतावत्येव विश्रान्तिस्तात्पर्यस्येति किं कृतम् । यावत्कार्यप्रसारित्वात्तात्पर्य न तुलाधृतम् ॥ भ्रम धार्मिक विश्रब्धमिति भ्रमिकृतास्पदे । निर्व्यावृत्ति कथं वाक्यं निषेधमुपसर्पति ।। प्रतिपाद्यस्य विश्रान्तिरपेक्षापूरणाद्यदि । वक्तुर्विवक्षितप्राप्तेरविश्रान्तिर्न वा कथम् ॥ पौरुषेयस्य वाक्यस्य विवक्षा परतन्त्रता । वक्रभिप्रेततात्पर्यमतः काव्यस्य युज्यते ॥' इति । अतो न रसादीनां काव्येन सह व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावः । किं तर्हि भाव्यभा- वकसंबन्धः काव्यं हि भावकम् । भाव्या रसादयः । ते हि स्वतो भवन्त एव भावकेषु विशिष्टविभावादिमता काव्येन भाव्यन्ते न चान्यत्र शब्दा. न्तरेषु भाव्यभावकलक्षणसंबन्धाभावात्काव्यशब्देष्वपि तथा भाव्यमिति वा- च्यम् । भावनाक्रियावादिभिस्तथाङ्गीकृतत्वात् । किंच मा चान्यत्र तथा- स्त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामिह तथावगमात् । तदुक्तम्- 'भावाभिनयसंबन्धान्भावयन्ति रसानिमान् । यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः ॥' इति । कथं पुनरगृहीतसंबन्धेभ्यः पदेभ्यः स्थाय्यादिप्रतिपत्तिरिति चेल्लोके तथाविधचेष्टायुक्तस्त्रीपुंसादिषु रत्याद्यविनाभावदर्शनादिहापि तथोपनिबन्धे सति रत्याद्यविनाभूतचेष्टादिप्रतिपादकशब्दश्रवणादभिधेया विनाभावेन ला- क्षणिकी रत्यादिप्रतीतिः । यथा च काव्यार्थस्य रसभावकत्वं तथाग्रे वक्ष्यामः । रसः स एव स्वायत्वादसिकस्यैव वर्तनात् । नानुकार्यस्य वृत्तत्वात्काव्यस्यातत्परत्वतः ॥ ३८॥ द्रष्टुः प्रतीतिौडेारागद्वेषप्रसङ्गतः। लौकिकस्य स्वरमणीसंयुक्तस्येव दर्शनात् ॥ ३९ ॥ काव्यार्थोपप्लावितो रसिकवर्ती रत्यादिः स्थायीभावः स इति प्रतिनि- दिश्यते । स च स्वाद्यतां निर्भरानन्दसंविदात्मतामापाद्यमानो रसो रसिक- वर्तीति वर्तमानत्वान्नानुकार्यरामादिवर्ती वृत्तत्वात्तस्य । अथ शब्दोपहित- रूपत्वेनावर्तमानस्यापि वर्तमानवदवभासनमिप्यत एव । तथापि तदवभास- द०११ ·१२२ दशरूपके स्यास्मदादिभिरनुभूयमानत्वादसत्समतैकास्वादं प्रति विभावत्वेन तु रामा- देवर्तमानवदवभासनमिष्यत एव । किंच न काव्यं रामादीनां रसोपजननाय कविभिः प्रवर्त्यते । अपि तु सहृदयानानन्दयितुम् । स च समस्तभावक- स्वसंवेद्य एव । यदि चानुकार्यस्य रामादेः शृङ्गारः स्यात्ततो नाटकादौ त- दर्शने लौकिक इव नायके शृङ्गारिणि स्वकान्तासंयुक्ते दृश्यमाने शृङ्गार- वानयमिति प्रेक्षकाणां प्रतीतिमात्रं भवेन्न रसानां स्वादः सत्पुरुषाणां च लज्जेतरेषां त्वसूयानुरागापहारेच्छादयः प्रसज्येरन् । एवं च सति रसा- दीनां व्यङ्गयत्वमपास्तम् । अन्यतो लब्धसत्ताकं वस्त्वन्येनापि व्यज्यते । प्रदीपेनेव घटादि । न तु तदानीमेवाभिव्यञ्जकत्वाभिमतैरापाद्य स्वभावम् । भाव्यन्ते च विभावादिभिः प्रेक्षकेषु रसा इत्यावेदितमेव । ननु च सामाजिकाश्रयेषु रसेपु को विभावः । कथं च सीतादीनां त्र देवीनां विभावत्वेनाविरोध उच्यते । धीरोदात्ताद्यवस्थानां रामादिः प्रतिपादकः। विभावयति रत्यादीन्स्वदन्ते रसिकस्य ते ॥ ४० ॥ न हि कवयो योगिन इव ध्यानचक्षुषा ध्यात्वा प्रातिस्विकी रामादी- नामवस्थां इतिहासवदुपनिवनन्ति । किं तर्हि सर्वलोकमाधारणाः स्वोत्प्रे- क्षाकृतसन्निधयो धीरोदात्ताद्यवस्थाः क्वचिदाश्रयमात्रदायिन्यो दधति । ता एव च परित्यक्तविशेषा रसहेतवः । तत्र सीतादिशब्दाः परित्यक्तजनकतनयादिविशेषाः स्त्रीमात्रवाचिन: किमिवानिष्टं कुर्युः । किमर्थं तद्युपादीयन्त इति चेदुच्यते- क्रीडतां मृण्मयैर्यद्वद्धालानां द्विरदादिभिः ॥ ४१ ।। स्वोत्साहः स्वदते तद्वच्छ्रोतृणामर्जुनादिभिः । एतदुक्तं भवति । नात्र लौकिकशृङ्गारादिवत्त्यादिविभावादीनामुपं. योगः । किं तर्हि प्रतिपादितप्रकारेण लौकिकरसविलक्षणत्वं नाट्यरसानाम् । यदाह-'अष्टौ नाट्यरसाः स्मृताः' इति । काव्यार्थभावनास्वादो नर्तकस्य न वार्यते ॥ ४२ ॥ नर्तकोऽपि न लौकिकरसेन रसवान्भवति । तदानीं भोग्यत्वेन स्वमहि- लादेरग्रहणात्कान्यार्थभावनया त्यम्मदादिव काव्यग्माम्यादोऽस्यापि न वार्यते ।

·चतुर्थः प्रकाशः। १२३ - कथं च काव्यात्स्वादोद्भूतिः किमात्मा चासाविति व्युत्पाद्यते- स्वादः काव्यार्थसंभेदादात्मानन्दसमुद्भवः। विकाशविस्तरक्षोभविक्षेपैः स चतुर्विधः ॥ ४३ ॥ शृङ्गारवीरबीभत्सरौद्रेषु मनसः क्रमात् । हास्याद्भुतभयोत्कर्षकरुणानां त एव हि ॥ ४४ ॥ अतस्तजन्यता तेषामत एवावधारणम् । काव्यार्थेन विभावादि संसृष्टस्थाय्यात्मकेन भावकचेतसः संभेदेऽन्योन्य- संचलने प्रत्यस्तमितस्वपरविभागे सति प्रबलतरस्वानन्दोद्भूतिः स्वादः । तस्य च सामान्यात्मकत्वेऽपि प्रतिनियतविभावादिकारणजन्यत्वेन संभेदेन चतुर्धा चित्तभूमयो भवन्ति । तद्यथा-शृङ्गारे विकासः, वीरे विस्तरः, बीभत्से क्षोभः, रौद्रे विक्षेप इति । तदन्येषां चतुर्णां हास्याद्भुतभयानकक- रुणानां स्वसामग्रीलब्धपरिपोषाणां त एव चत्वारो विकासाद्याश्चेतसः सं. भेदाः । अत एव- 'शृङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणो रसः । वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानकः ॥' इति । हेतुहेतुमद्भाव एव संभेदापेक्षया दर्शितो न कार्यकारणभावाभिप्रायेण तेषां कारणान्तरजन्यत्वात् । 'शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्य इति कीर्तितः ।' इत्यादिना विकासादिसंभेदैकत्वस्यैव स्फुटीकरणादवधारणमप्यत एवाष्टाविति संभेदानां भावात् । ननु च युक्तं शृङ्गारवीरहास्यादिषु प्रमोदात्मकेषु वा. क्यार्थसंभेदादानन्दोद्भव इति । करुणादौ तु दुःखात्मकत्वे कथमिवासौ प्रादुष्यात् । तथाहि । तत्र करुणात्मककाव्यश्रवणाद्दुःखाविर्भावोऽश्रुपाता- दयश्च रसिकानामपि प्रादुर्भवन्ति । न चैतदानन्दात्मकत्वे सति युज्यते । सत्यमेतत् । किंतु तादृश एवासावानन्दः सुखदुःखात्मको यथा प्रहरणादिपु संभोगावस्थायां कुट्टमिते स्त्रीणामन्यश्च लौकिकात्करुणाकाव्यकरुणः । त- थाह्यत्रोत्तरोत्तरा रसिकानां प्रवृत्तयः । यदि वा लौकिककरुणवदुःखात्म- कत्वमेवेह स्यात्तदा न कश्चित्तत्र प्रवर्तेत । ततः कारुण्यैकरसानां रामाय- णादिमहाप्रबन्धानामुच्छेद एव भवेदश्रुपातादयश्चेति वृत्तवर्णनाकर्णनेन वि- निपातितेषु लौकिकवैक्लव्यदर्शनादिवत्प्रेक्षकाणां प्रादुर्भवन्तो न विरुध्यन्ते । तस्माद्रसान्तरवत्करुणस्याप्यानन्दात्मकत्वमेव ।

·१२४
दशरूपके
ननु शान्तरसस्यानभिधेयत्वाद्यद्यपि नाट्येऽनुप्रवेशो नास्ति तथापि
सूक्ष्मातीतादिवस्तूनां सर्वेषामपि शब्दप्रतिपाद्यताया विद्यमानत्वात्काव्यवि-
षयत्वं न निवार्यते । अतस्तदुच्यते-
शमप्रकर्षो निर्वाच्यो मुदितादेस्तदात्मता ॥ ४५ ॥
शान्तो हि यदि तावत्
'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा।
रसस्तु शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु शमप्रधानः ।।'
इत्येवंलक्षणः, तदा तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भा-
वात्तस्य च स्वरूपेणानिर्वधनीयता । तथाहि श्रुतिरपि स एष नेति नेत्य
न्यापोहरूपेणाह न च तथाभूतस्य शान्तरसस्य सहृदयाः स्वादयितारः स-
न्त्यथ तदुपायभूतो मुदितामैत्रीकरुणोपेक्षादिलक्षणस्तस्य च विकाशवि-
स्तारक्षोभविक्षेपरूपतैवेति । तदुत्त्यैव शान्तरसास्वादो निरूपितः ।
इदानीं विभावादिविषयावान्तरकाव्यव्यापारप्रदर्शनपूर्वकः प्रकरणेनोप-
संहारः प्रतिपाद्यते-
पदार्थैरिन्दुनिर्वेदरोमाञ्चादिस्वरूपकैः ।
काव्याद्विभावसंचार्यनुभावप्रख्यतां गतैः ॥ ४६ ॥
भावितः स्वदते स्थायी रसः स परिकीर्तितः।
अतिशयोक्तिरूपकाव्यव्यापाराहितविशेषैश्चन्द्राद्यैरुद्दीपनविभावैः प्रमदा-
प्रभृतिभिरालम्बनविभावनिर्वेदादिभिर्व्यभिचारिभावै रोमाञ्चाश्रुभूक्षेपकटाक्षायै-
रनुमावैरवान्तरव्यापारतया पदार्थीभूतैर्वाक्यार्थः स्थायीभावो विभावितो
भावरूपतामानीतः स्वदते स रस इति प्राक्प्रकरणे तात्पर्यम् ।
विशेषलक्षणान्युच्यन्ते--तत्राचार्येण स्थायिनां रत्यादीनां शृङ्गारादीनां
च पृथग्लक्षणानि विभावादिप्रतिपादनेनोदितानि । अत्र तु-
लक्षणैक्यं विभावैक्यादभेदासभावयोः ॥४७॥
क्रियत इति वाक्यशेषः ।
तत्र तावच्छृङ्गारः-
रम्यदेशकलाकालवेषभोगादिसेवनैः ।
प्रमोदात्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः ।
प्रहृष्यमाणा शृङ्गारो मधुराङ्गविचेष्टितैः ॥४८॥

·चतुर्थः प्रकाशः। १२५ इत्थमुपनिबध्यमानं काव्यं शृङ्गाराखादाय प्रभवतीति । कव्युपदेशप- रमेतत् । तत्र देशविभावो यथोत्तररामचरिते--- 'स्मरसि सुतनु तस्मिन्पर्वते लक्ष्मणेन प्रतिविहितसपर्यामुस्थयोस्तान्यहानि । स्मरसि सरसतीरां तत्र गोदावरी वा स्मरसि च तदुपान्तेष्वावयोर्वर्तनानि ॥' कलाविभावो यथा- 'हस्तैरन्तर्निहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः पादन्यासैर्लयमुपगतस्तन्मयत्वं रसेषु । शाखायोनिर्मदुरभिनयः षड्विकल्पोऽनुवृत्तै- भीवे भावे नुदति विषयान्रागबन्धः स एव ॥' यथा च-- - - 'व्यक्तिय॑ञ्जनधातुना दशविधेनाप्यत्र लब्धामुना विस्पष्टो द्रुतमध्यलम्बितपरिच्छिन्नस्त्रिधार्य लयः । गोपुच्छप्रमुखाः क्रमेण गतयस्तिस्रोऽपि संपादिता- स्तत्त्वौधानुगताश्च वाद्यविधयः सम्यक्त्रयो दर्शिताः ॥ कालविभावो यथा कुमारसंभवे- 'असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः स्कन्धात्प्रभृत्येव सपल्लवानि । पादेन चापैक्षत सुन्दरीणां संपर्कमासिज्जितनूपुरेण ॥' इत्युपक्रमे- 'मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां वामनुवर्तमानः । शृङ्गेण संस्पर्शनिमीलिताक्षी मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ॥' वेषविभावो यथा तत्रैव- 'अशोकनिर्भत्सितपद्मरागमाकृष्टहेमद्युतिकर्णिकारम् । मुक्ताकलापीकृतसिन्दुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ति ॥' उपभोगविभावो यथा- 'चक्षुर्लुप्तमषीकणं कवलितस्ताम्बूलरागोऽधरे विश्रान्ता कबरी कपोलफलके लुसेव गातद्युतिः ।

·१२६ दशरूपके -- जाने संप्रति मानिनि प्रणयिना कैरप्युपायक्रमै- भग्नो मानमहातरुस्तरुणि ते चेतःस्थलीवर्धितः ॥' प्रमोदात्मा रतिर्यथा मालतीमाधवे- 'जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥' युवतिविभावो यथा मालविकाग्निमित्रे- 'दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्ति वदनं बाहू नतावंसयोः संक्षिप्तं निविडोन्नतस्तनमुरः पार्थे प्रमृष्टे इव । मध्यः पाणिमितो नितम्बि जवनं पादावरालाङ्गुली छन्दो नर्तयितुर्यथैव मनसः स्पष्टं तथास्या वपुः ।। यूनोर्विभावो यथा मालतीमाधवे- 'भूयो भूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था । मानाकामं नवमिव रतिर्मालती माधवं य- गाढोत्कण्ठा लुलितललितैरङ्गकैस्ताम्यतीति ।' अन्योन्यानुरागो यथा तत्रैव- 'यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं त- दावृत्तवृत्तशतपत्रनिभं वहन्त्या ।. दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः ॥' मधुराङ्गविचेष्टितं यथा तत्रैव- 'स्तिमितविकसितानामुल्लसद्भूलतानां मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजाम् । प्रतिनयननिपाते किंचिदाकुश्चितानां विविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥ ये सत्त्वजाः स्थायिन एव चाष्टौ त्रिंशत्रयो ये व्यभिचारिणश्च ।

·चतुर्थः प्रकाशः । १२७ एकोनपञ्चाशदमी हि भावा युक्त्या निबद्धाः परिपोषयन्ति । आलस्यमौय्यं मरणं जुगुप्सा तस्याश्रयाद्वैतविरुद्धमिष्टम् ॥ ४९ ॥ त्रयस्त्रिंशद्वयभिचारिणश्चाष्टौ स्थायिन अष्टौ सात्त्विकाश्चेत्येकोनपञ्चाशत्। युक्ताङ्गत्वेनोपनिबध्यमानाः शृङ्गारं संपादयन्त्यालस्यौग्यजुगुप्सामरणादी- न्येकालम्बनविभावाश्रयत्वेन मासादङ्गत्वेन चोपनिबध्यमानानि विरुध्यन्ते । प्रकारान्तरेण चाविरोधः नापतिपाति एव । विभागस्तु- अयोगो विप्रयोगश्च संभोगश्चेति स विधा । अयोगविप्रयोगविशेषत्वाद्विप्रलम्भस्यैतत्सामान्याभिधायित्वेन विप्रलम्भ- शब्द उपचरितवृत्तिर्मा भूदिति न प्रयुक्तः । तथाहि । दत्त्वा संकेतम- प्राप्तेऽवध्यतिक्रमे साध्येन नायिकान्तरानुसरणाञ्च विप्रलम्भशब्दस्य मुरत्य- प्रयोगो वञ्चनार्थत्वात् । तत्रायोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेकचित्तयोः ॥ ५० ॥ पारतन्त्र्येण देवाद्वा विप्रकर्षादसंगमः। योगोऽन्योन्यस्वीकारस्तदभावस्त्वयोगः । पारतन्त्र्येण विप्रकर्षादेवपि- त्राद्यायत्तत्वात्सागरिकामालत्योर्वत्सराजमाधवाभ्यामिव दैवाद्गौरीशिवयोरि- वासमागमोऽयोगः । दशावस्थः स तत्रादावभिलाषोऽथ चिन्तनम् ॥५१॥ स्मृतिर्गुणकथोद्वेगप्रलापोन्मादसंज्वराः। जडता मरणं चेति दुरवस्थं यथोत्तरम् ॥ ५२ ॥ अभिलाषः स्पृहा तत्र कान्ते सर्वाङ्गसुन्दरे । दृष्टे श्रुते वा तत्रापि विस्मयानन्दसाध्वसाः ॥५३॥ साक्षात्मतिकृतिखमच्छायामायासु दर्शनम् । श्रुतिर्व्याजात्सखीगीतमागधादिगुणस्तुतेः ।। ५४ ॥ १. 'काम्ये' इति पाठः.

·१२८ दशरूपके अभिलाषो यथा शाकुन्तले- 'असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥' विस्मयो यथा- 'स्तनावालोक्य तन्वङ्गायाः शिरः कम्पयते युवा । तयोरन्तरनिर्मग्नां दृष्टिमुत्पाटयन्निव ॥' आनन्दो यथा विद्धशालभञ्जिकायाम्- 'सुधाबद्धग्रासैरुपवनचकोरैः कवलितां किरज्योत्स्नामच्छां लवलिफलपाकप्रणयिनीम् । उपप्राकाराग्रं प्रहिणु नयने तर्कय मना- गनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥' साध्वसं यथा कुमारसंभवे- 'तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टि- निक्षेपणाय पदमुद्धृतमुद्वहन्ती। मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ।' यथा वा- 'व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका । सेवते स्म शयनं पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥' सानुभावविभावास्तु चिन्तायाः पूर्वदर्शिताः। गुणकीर्तनं तु स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । दशावस्थत्वमाचार्यः प्रायो वृत्त्या निदर्शितम् ॥ ५५ ॥ महाकविप्रबन्धेषु दृश्यते तदनन्तता। दृष्टे श्रुतेऽभिलाषाच किं नौत्सुक्यं प्रजायते ॥५६॥ अमाप्तौ किं न निवेदो ग्लानिः किं नातिचिन्तनात् । शेषं प्रच्छन्नकामितादि कामसूत्रादवगन्तव्यम् । अथ विप्रयोगः- विपयोगस्तु विश्लेषो रूढवितम्भयोबिधा ॥ ५७ ॥ १. 'प्रयोगेषु' इति पाठः. दिमात्रं तु- ·- - चतुर्थः प्रकाशः। १२९ मानप्रवासभेदेन मानोऽपि प्रणयेय॑योः । प्राप्तयोरप्राप्तिर्विप्रयोगः । तस्य द्वौ भेदौ-मानः प्रवासश्च । मानविप्र- योगोऽपि द्विविधः-प्रणयमान ईर्ष्यामानश्चेति । तत्र प्रणयमानः स्यात्कोपावसितयोयोः॥५८॥ प्रेमपूर्वको वशीकारः प्रणयः। तद्भङ्गो मानः प्रणयमानः । स च द्वयो. यिकयोर्भवति । तत्र नायकस्य यथोत्तररामचरिते 'अस्मिन्नेव लतागृहे त्वममवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूगोदावरीसैकते । आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुडलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥' नायिकाया यथा श्रीवाक्पतिराजदेवस्य- 'प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवीं ससंभ्रमविस्मित- त्रिभुवनगुरुर्मीत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत् । नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- ववतु भवतत्यक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ॥' उभयोः प्रणयमानो यथा- 'पेणअकुविआण दोलवि अलिअपसुत्ताण माणइन्ताणम् । णिचलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाण को मल्लो ॥" स्त्रीणामीर्ष्याकृतो मानः कोपोऽन्यासगिनि पिये। श्रुते वानुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखीमुखात् ॥ ५९॥ उत्स्वमायितभोगाङ्कगोत्रस्खलनकल्पितः । विधानुमानिको दृष्टः साक्षादिन्द्रियगोचरः ॥६०॥ ईर्ष्यामानः पुनः स्त्रीणामेव नायिकान्तरसङ्गिनि स्वकान्ते उपलब्धे सत्य- न्यासङ्गः श्रुतो वानुमितो दृष्टो वा स्यात् । तत्र श्रवणं सखीवचनात्तस्या विश्वास्यत्वात् । यथा ममैव- 'सुभ्रु त्वं नवनीतकल्पहृदया केनापि दुर्मन्त्रिणा मिथ्यैव प्रियकारिणा मधुमुखेनास्मासु चण्डीकृता । १. 'कोपावेशित' इति पाठः. २. 'प्रणयकुपितयोर्द्वयोरप्यलीकप्रसुप्तयोर्मानवतोः । निश्चलनिरुद्ध निश्वासदत्तकर्णयोः को मल्लः ॥ इति च्छाया. - ·१३० दशरूपके - किं त्वेतद्विमृश क्षणं प्रणयिनामेणाक्षि कस्ते हितः किं धात्रीतनया वयं किमु सखी किं वा किमस्मत्सुहृत् ॥' उत्स्वप्नायितो यथा रुद्रस्य- 'निर्मग्नेन मयाम्भसि स्मरभरादाली समालिङ्गिता केनालीकमिदं तवाद्य कथितं राधे मुधा ताम्यसि । इत्युत्स्वप्नपरम्परासु शयने श्रुत्वा वचः शाङ्गिणः सव्याज शिथिलीकृतः कमलया कण्ठग्रहः पातु वः ॥ भोगाङ्कानुमितो यथा- 'नवनखपदभङ्ग गोपयस्यंशुकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्प- नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ॥' गोत्रम्खलनकल्पितो यथा- 'केलीगोत्तक्खलणे विकुप्पए केअवं अआणन्ती । दुट्ठ उअसु परिहासं जाआ सच्चं विअ परुण्णा ॥' दृष्टो यथा श्रीमुञ्जस्य- 'प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवीं ससंभ्रमविस्मित- स्त्रिभुवनगुरुीत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत् । नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- ववतु भवतख़्यक्षस्यतद्विलक्षमवस्थितम् ॥ एपाम्- यथोत्तरं गुरुः पड्भिरुपायैस्तमुपाचरेत् । साना भेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरैः ॥ ६१ ॥ तत्र प्रियवचः साम भेदस्तत्सख्युपार्जनम् । दानं व्याजेन भूषादेः पादयोः पतनं नतिः ॥ ६२ ॥ सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधीरणम् । रभसत्रासहर्षादेः कोपभ्रंशो रसान्तरम् ॥ ६३ ॥ कोपचेष्टाश्च नारीणां प्रागेव प्रतिपादिताः। १. 'केलीगोत्रस्खलने विकुप्यति कैतवमजानन्ती । दुए पश्य परिहासं जाया सत्यमिव प्ररुदिता ॥' इति च्छाया.

·१३१ चतुर्थः प्रकाशः । तत्र प्रियवचः साम यथा ममैव- 'स्मितज्योत्स्नाभिस्ते धवलयति विश्वं मुखशशी दृशस्ते पीयूषद्रवमिव विमुञ्चन्ति परितः । वपुस्ते लावण्यं किरति मधुरं दिक्षु तदिदं कुतस्ते पारुष्यं सुतनु हृदयेनाद्य गुणितम् ।' यथा वा- - इन्दीवरेण नयनं मुखमम्बुजेन कुन्देन दन्तमधरं नवपल्लवेन । अङ्गानि चम्पकदलैः स विधाय वेधाः कान्ते कथं रचितवानुपलेन चेन।' नायिकामनीममानो यथा ममैव- 'कृतेऽप्याज्ञाभने कथभिव मया ते प्रणतयो धृताः स्मित्वा हस्ते विसृनसि रुपं सुभ्र बहुशः । प्रकोपः कोऽप्यन्यः पुनरयमसीमाद्य गुणितो वृथा यत्र स्निग्धाः प्रियसहचरीणामपि गिरः ।। दानं व्याजेन भूषादेर्यथा मावे- 'मुहुरुपहसितामिवालिनादै- वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम् । अधिरजनि गतेन धाम्नि तस्याः शठ कलिरेव महांस्त्वयाद्य दत्तः ।।' पादयोः पतनं नतिर्यथा- 'णेउरकोडिविलग्गं चिहुरं दइअस्स पाअपडिअस्स । हिअ माणपउत्थं उम्मोअं त्ति चिअ कहेइ ।।' उपेक्षा तदवधीरणं यथा- 'किं गतेन न हि युक्तमुपैतुं नेश्वरे परुषता सखि साध्वी । आनयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः ॥' रभसत्रासह दे रसान्तरात्कोपभ्रंशो यथा ममैव- 'अभिव्यक्तालीकः सकलविफलोपायविभव- श्चिरं ध्यात्वा सद्यः कृतकृतकसंरम्भनिपुणम् । १. 'नपुरकोटिविलनं चिकुरं दयितस्य पादपतितस्य । हृदयं मानपदोत्यमुन्मुक्तमित्येव कथयति ॥ इति च्छाया. - ·१३२ दशरूपके - इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा कृताश्लेषां धूर्तः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् ॥' अथ प्रवासविप्रयोगः- कार्यतः संभ्रमाच्छापात्प्रवासो भिन्नदेशता ॥ ६४ ॥ द्वयोस्तत्राश्रुनिःश्वासकार्यलम्बालकादिता । स च भावी भवन्भूतस्त्रिधाद्यो बुद्धिपूर्वकः ॥ ६५ ॥ आद्यः कार्यजः समुद्रगमनसेवादिकार्यवशप्रवृत्तौ बुद्धिपूर्वकत्वाद्भूतभवि- प्यद्वर्तमानतया त्रिविधः । तत्र यास्यत्प्रवासो यथा- 'होन्तपहिअस्स जाआ आउच्छणजीअधारणरहस्सम् । पुच्छन्ती भमइ घरं घरेसु पिअविरहसहिरीआ ॥' गच्छत्प्रवासो यथामरुशतके- 'प्रहरविरतौ मध्ये वाहस्ततोऽपि परेऽथवा दिनकृति गते वास्तं नाथ त्वमद्य समेष्यसि । इति दिनदातप्राप्यं देशं प्रियस्य यियासतो हरति गमनं बालालापैः सबाप्पगलज्जलैः ॥' यथा वा तत्रैव- 'देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुर्वीभृतां काननै- यत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि । उद्दीवश्चरणार्धण्द्धवसुधः कृत्वाश्रुपूर्णे दृशौ तामाशां पथिकस्तथापि किमपि ध्यात्वा चिरं तिष्ठति ॥' गतप्रवासो यथा मेघदूते- 'उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राझं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा । तन्त्रीमा नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचि- द्भूयो भूयः स्वयमपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती ॥ १. 'भविष्यत्पथिकस्य जाया आयुःक्षणजीवधारणरहस्यम् । पृच्छन्ती भ्रमति गृहागृहेषु प्रियविरहसहीका ॥' इति च्छाया.

·चतुर्थः प्रकाशः । १३३ आगच्छदागतयोस्तु प्रवासाभावादेष्यत्प्रवासस्य च गतप्रवासाविशेषा- त्रैविध्यमेव युक्तम् । द्वितीयः सहसोत्पन्नो दिव्यमानुषविप्लवात् । उत्पातनिर्घातवातादिजन्यविप्लवात्परचक्रादिनन्यविप्लवाद्वाबुद्धिपूर्वकत्वा- देकरूप एव संभ्रमजः प्रवासः। यथोर्वशीपुरूरवसोर्विक्रमोर्वश्याम् । यथा च कपालकुण्डलापहृतायां मालत्यां मालतीमाधवयोः । स्वरूपान्यत्वकरणाच्छापजः सन्निधावपि ॥ ६६ ॥ यथा कादम्बयाँ वैशंपायनस्येति । मृते त्वेकत्र यत्रान्यः प्रलपेच्छोक एव सः। व्याश्रयत्वान्न शृङ्गारः प्रत्यापन्ने तु नेतरः ॥ ६७ ॥ यथेन्दुमतीमरणादजस्य करुण एव रघुवंशे । कादम्बर्या तु प्रथमं क- रुण आकाशसरस्वतीवचनादूर्ध्वं प्रवासशृङ्गार एवेति । तत्र नायिका प्रति नियमः- प्रणयायोगयोरुत्का प्रवासे प्रोषितप्रिया । कलहान्तरितेायां विपलब्धा च खण्डिता ॥ ६८ ॥ अथ संभोगः- अनुकूलौ निषेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ । दर्शनस्पर्शनादीनि स संभोगो मुदान्वितः ॥ ६९ ॥ यथोत्तररामचरिते- 'किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगा- दविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण । सपुलकपरिरम्भव्यापृतैकैकदोष्णो- रविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् ॥' अथवा । 'प्रिये, किमेतत् । विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । १. 'निराश्रयात्' इति पाठः, - .. द. १२ ·१३४ दशरूपके तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारः कोऽप्यन्त डयति च तापं च कुरुते ॥' . यथा च ममैव- 'लावण्यामृतवर्षिणि प्रतिदिशं कृष्णागरुश्यामले वर्षाणामिव ते पयोधरभरे तन्वङ्गि दूरोन्नते । नासावंशमनोज्ञकेतकतनु कितनुर्धपत्रगर्भोल्लस- त्पुष्पश्रीस्तिलकः सहेलमलकै हैरिवापीयते ।।' चेष्टास्तत्र प्रवर्तन्ते लीलाद्या दश योपिताम् । दाक्षिण्यमार्दवप्रेम्णामनुरूपाः प्रियं प्रति ॥ ७० ॥ ताश्च सोदाहृतयो नायकप्रकाशे दर्शिताः । रमयेचाटुकृत्कान्तः कलाक्रीडादिभिश्च ताम् । न ग्राम्यमाचरेकिचिनर्मभ्रंशकरं न च ॥ ७१ ॥ ग्राम्यः संभोगो रङ्गे निषिद्धोऽपि काव्येऽपि न कर्तव्य इति पुनर्निपि- ध्यते । यथा रत्नावल्याम्- 'स्पृष्टस्त्वयैष दयिते स्मरपूजाव्यामृतेन हस्तेन । उद्भिन्नापरमृदुतरकिसलय इव लक्ष्यतेऽशोकः ॥' इत्यादि । नायकनायिकाकैशिकीवृत्तिनाटकनाटिकालक्षणायुक्तं कविपरम्प- रावगतं वयमौचित्यसंभावनानुगुण्येनोत्प्रेक्षितं चानुसंदधानः सुकविः शृङ्गार- मुपनिबध्नीयात् । अथ वीरः- वीरः प्रतापविनयाध्यवसायसत्त्व- मोहाविषादनयविस्मयविक्रमायैः । उत्साहभूः स च दयारणदानयोगा- त्रेधा किलात्र मतिगर्वधृतिमहोः ॥ ७२ ॥ प्रतापविनयादिभिर्विभावितः करुणायुद्धदानाद्यैरनुभावितो गर्वधृतिहर्षा- मर्षस्मृतिमतिवितर्कप्रभृतिभिर्भावित उत्साहः स्थायी स्वदते भावकमनोवि- स्तारानन्दाय प्रभवतीत्येष वीरः । तत्र दयावीरो यथा नागानन्दे जीमूत- ·चतुर्थः प्रकाशः । १३.५ - वाहनस्य । युद्धवीरो वीरचरिते रामस्य । दानवीरः परशुरामबलिप्रभृतीनाम् । 'त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः' इति । 'खर्वग्रन्थिविमुक्तसंधि विकसद्वक्षःस्फुरत्कौस्तुभं निर्यन्नाभिसरोजकुङ्मलकुटीगम्भीरसामध्वनि । पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन बलिना सानन्दमालोकितं पायाद्वः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्य मुरारेर्वपुः ॥ यथा च ममैव- 'लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गकुङ्कुमारुणितो हरेः । बलिरेष स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः करः ॥' विनयादिषु पूर्वमुदाहृतमनुसंधेयम् । प्रतापगुणावर्जनादिना वीराणामपि भावात्रैधं प्रायोवादः । प्रम्बेदरक्तवदननयनादिक्रोधानुभावरहितो युद्धवी- रोऽन्यथा रौद्रः । अथ बीभत्सः- बीभत्सः कृमिपूतिगन्धिवमथुपायैर्जुगुप्सैकभू- मद्वेगी रुधिरान्त्रकीकसवसामांसादिभिः क्षोभणः । वैराग्याजघनस्तनादिषु घृणाशुद्धोऽनुभावैद्येतो नासावऋविकूणनादिभिरिहावेगार्निशङ्कादयः॥७३ ॥ अत्यन्ताहृद्यैः कृमिपूतिगन्धिप्रायविभावैरुद्भूतो जुगुप्सास्थायिभावपरि- पोषणलक्षण उद्वेगी बीभत्सः । यथा मालतीमाधवे-. 'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोपभूयांसि मांसा- न्यसस्फिक्पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । आर्तः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ रुधिरान्त्रवासाकीकसमांसादिविभावः क्षोभणो बीभत्सः । यथा वीरचरिते- 'आत्रप्रोतबृहत्कपालनलकक्रूरक्कणत्कङ्कण- प्रायप्रेखितभूरिभूषणरवैराघोषयन्त्यम्बरम् । १. 'युक्तो' इति पाठः. -

·१३६
दशरूपके
पीतोच्छदितरक्तकर्दमघनप्राग्भारपोरोल्लस-
यालोलस्तनभारभैरववपुर्बन्धोद्धतं धावति ॥'
रम्येष्वपि रमणीयजघनस्तनादिषु वैराग्याद्धृणाशुद्धो बीभत्सः । यथा-
'लालां वक्रासवं वेत्ति मामपिण्डौ पयोधरौ।
मां माम्बिकूट जघनं जनः कामग्रहातुरः ॥'
न चायं शान्त एव विरक्तो यतो बीभत्समानो विरज्यते ।
अथ रौद्रः-
-
क्रोधो मत्सरवैरिवैकृतमयैः पोषोऽस्य रौद्रोऽनुजः
क्षोभः स्वाधरदंशकम्पभृकुटिस्वेदास्यरागैर्युतः ।
शस्त्रोल्लासविकत्थनांसधरणीघातप्रतिज्ञाग्रहै-
रत्रामर्षमदौ स्मृतिश्चपलताम्यौग्यवेगादयः ॥ ७४ ।
मात्सर्यविभावो रौद्रो यथा वीरचरिते-
'त्वं ब्रह्मवर्चसधरो यदि वर्तमानो
यद्वा स्वजातिसमयेन धनुर्धरः स्याः ।
उग्रेण भोस्तव तपस्तपसा दहामि
पक्षान्तरस्य सदृशं परशुः करोति ।'
वैरिवैकृतादिर्यथा वेणीसंहारे--
'लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः
प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य ।
आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः
स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ।।'
इत्येवमादिविभावैः प्रस्वेदरक्तवदननयनाद्यनुभावैरमर्षादिव्यभिचारिभिः क्रो-
धपरिपोषो रौद्रः । परशुरामभीमसेनदुर्योधनादिव्यवहारेषु वीरचरित-वेणी-
संहारादेरनुगन्तव्यः ।
अथ हास्यः-
विकृताकृतिवाग्वेषैरात्मनोऽथ परस्य वा ।
हासः स्यात्परिपोषोऽस्य हास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः ॥ ७५ ॥

·चतुर्थः प्रकाशः । १३७ आमम्माधिकृतोपभाषादीन्परम्यान्वा विभावानवलम्बमानो हासस्त- त्परिपोषात्मा हास्यो रसो ब्यधिष्ठानो भवति । स चोत्तममध्यमाधमप्रकृति- भेदात्पड्डिधः । आत्मस्थो यथा रावणः- 'जातं मे परुषेण भस्मरजसा तच्चन्दनोद्भूलनं हारो वक्षसि यज्ञसूत्रमुचितं क्लिष्टा जटाः कुन्तलाः । रुद्राक्षैः सकलैः सरत्नवलयं चित्रांशुकं वल्कलं सीतालोचनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिनः ॥' परस्थो यथा- 'भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना किं ते मद्यमपि प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्या द्रव्यरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो दासस्य कान्या गतिः ॥' स्मितमिह विकासिनयनं किंचिल्लक्ष्यद्विजं तु हसितं स्यात् । मधुरस्वरं विहसितं सशिरःकम्पमिदमुपहसितम् ।। ७६ ॥ अपहसितं सास्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं भवत्यतिहसितम् । द्वे द्वे हसिते चैषां ज्येष्ठे मध्येऽधमे क्रमशः ।। ७७ ॥ उत्तमस्य स्वपरस्थविकारदर्शनात्स्मितहसिते मध्यमस्य विहसितोपह- सितेऽधमस्यापहसितातिहसिते । उदाहृतयः स्वयमुत्प्रेक्ष्याः । व्यभिचारि- णश्चास्य- निद्रालस्यश्रमग्लानिमूर्छाच सहचारिणः । अथाद्भुतः- अतिलोकैः पदार्थैः स्याद्विस्मयात्मा रसोऽद्भुतः ।। ७८ ॥ कर्मास्य साधुवादाश्रुवेपथुखेदगद्गदाः। हर्षावेगधृतिप्राया भवन्ति व्यभिचारिणः ॥ ७९ ॥ लोकसीमातिवृत्तपदार्थवर्णनादिविभावितः साधुवादाद्यनुभावपरिपुष्टो वि- स्मयः स्थायिभावो हर्षावेगादिभावितो रसोऽद्भुतः । यथा- १. 'वमथु' इति पाठः.

·मशरूपके - 'दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्धत- ष्टङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः । द्राक्पर्याप्तकपालसंपुटमिलद्ब्रह्माण्डमाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमसौ नाद्यापि विश्राम्यति । इत्यादि। अथ भयानक:- विकृतस्वरसत्त्वादेर्भयभावो भयानकः । सर्वाङ्गवेपथुखेदशोषवैचित्यलक्षणः । दैन्यसंभ्रमसंमोहत्रासादिस्तत्सहोदरः ॥ ८ ॥ रौद्रशब्दश्रवणाद्रौद्रसत्त्वदर्शनाच्च भयस्थायिभावप्रभवो भयानको रसः । तत्र सर्वाङ्गवेपथुप्रभृतयोऽनुभावाः । दैन्यादयस्तु व्यभिचारिणः । भयानको यथा प्रागुदाहृतः- 'शस्त्रोतत्समुत्सृज्य कुञ्जीभूय शनैः शनैः । यथायथागतेनैव यदि शक्नोषि गम्यताम् ॥' यथा च रत्नावल्याम्-'नष्टं वर्षवरैः' इत्यादि । यथा च- 'स्वगेहात्पन्थानं तत उपचितं काननमथो गिरि तस्मात्सान्द्रद्रुमगहनमस्मादपि गुहाम् । तदन्वङ्गान्यङ्गैरभिनिविशमानो न गणय- त्यरातिः क्वालीये तव विजययात्राचकितधीः ॥' अथ करुण:- इष्टनाशादनिष्टॉप्तौ शोकात्मा करुणोऽनु तम् । निःश्वासोच्छ्वासरुदितस्तम्भमलपितादयः ॥ ८१ ।। स्वापापस्मारदैन्याधिमरणालस्यसंभ्रमाः। विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ ८२ ॥ इष्टस्य बन्धुप्रभृतेविनाशादनिष्टस्य तु बन्धनादेः प्राप्त्या शोकप्रकर्षनः १. 'वैवर्ण्य' इति पाठ:. २. 'आतेः' इति पाठः.

·-- चतुर्थः प्रकाशः । करुणः । तमन्विति तद्नुभावनिःश्वासादिकथनम् । व्यभिचारिणश्च स्वापा- पस्मारादयः । इष्टनाशात्करुणो यथा कुमारसंभवे- 'अयि जीवितनाथ जीवमीत्यभिधायोत्यितया तया पुरः। ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभम्म केवलम् ॥' इत्यादि रतिमलापः । अनिष्टावाप्तेः सागरिकाया बन्धनाद्यथा रत्नावल्याम् । प्रीतिभत्त्यादयो भावा मृगयाक्षादयो रसाः । हर्षोत्साहादिषु स्पष्टमन्तर्भावान कीर्तिताः ॥ ८३ ।। स्पष्टम् । पत्रिंशद्भूषणादीनि सामादीन्येकविंशतिः । लक्ष्यसंध्यन्तराङ्गानि सालंकारेषु तेषु च ॥ ८४ ॥ 'विभूषणं चाक्षरसंहतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च' इत्येवमादीनि पत्रिंशत्काव्यलक्षणानि। 'साम भेदः प्रदानं च' इत्येवमादीनि संध्यन्तराण्ये- कविंशतिरु मादिप्विवालंकारेषु हर्पोत्साहादिप्यन्तभावान पृथगुक्तानि । रम्यं जुगुप्सितमुदारयथापि नीच- मुग्रं प्रसादि गहनं विकृतं च वस्तु । यद्वाप्यवस्तु कविभावकभाव्यमानं तन्नास्ति यन्न रसभावमुपैति लोके ॥ ८५ ।। विष्णोः सुतेनापि धनंजयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः । आविष्कृतं मुञ्जमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥ ८६ ।। इति श्रीविष्णुसूनोर्धनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके रसविचारो नाम चतुर्थः प्रकाशः समाप्तः । समाप्तश्चायं ग्रन्थः। १. 'लक्ष्मसंध्यन्तराख्यानि' इति पाठ:. २. 'भावात्' इति पाठः.

·No text on this page.

·दशरूपकावलोके प्रमाणत्वेन समुपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च नामानि । ८ अमरुशतकम्-४९,५६, ५७,५८, ६१,६२, ७३, १०५, १०८, १११,१३२. उत्तरचरितम् (उत्तररामचरितं वा)-२७, २८, ३९, ८३, ८४, ८५, १०१, १०९, १२५, १२९, १३३, उदात्तराघवम्-७६, ७९, ८८, १०२, ११०. कर्पूरमञ्जरी-८३. कादम्बरी-१३३. कामसूत्रम्-१२८. काव्यनिर्णयः-१२०. किरातम्-१०९. कुमारसंभवम्-६४, ६५, ६८, १०९, ११२, ११३, ११८, १२५, १२८, १३९. छालितरामम्-२७, ८३, ८५. धनिकः (अवलोककृत्)-४८, ५१, ५२, ५४, ५६, ६४, ६५, ६६, ६७, ६८, ६९, ७०, ७३, ९८, १०९, ११०, १२९, १३१, १३३, १३५, नागानन्दम्-४६,५०, ५३, ५९, ७२, १३४, पद्मगुप्तः-६८. पाण्डवानन्दम्-८२. प्रियदर्शिका (प्रियदर्शना वा)-७४, ७६. बृहत्कथा (गुणान्यनिर्मिता)-४१, ४२, ११४. भट्टबाणः-६६. भरतमुनिः-९४. भर्तृहरिः-९७. भर्तृहरिशतकम्-४४, १०२. भवभूतिः-४७. महाभारतम्-८८. माघम्-५५, १०१, १०२, १०४. १०७, १०८, १३१. मालतीमाधवम्-११, ४५, ५०, ६३, ६५, ७३, ७५, १०६, ११४, ११५, १२६, १३३, १३५. मालविकाग्निमित्रम्-४०, ४४, ६२, ७२, ७३, ८६, १२६.

·,
.
मुञ्जः-१३०.
मुद्राराक्षसम् (बृहत्कथामूलम्)-४१, ७५, ८५.
मृच्छकटिका-२९, ४५, ५९, ९०,
मेघदूतम्-१३२.
रघुः (रघुवंशो वा)-४४, १११, १३३.
रत्नावली-५, ६, ७, ८, ९, १०, १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १९,
२०, २१, २२, २३, २४, २५, २६, २७, २८, २९, ३२, ३३, ३४,
३५, ३६, ३७, ४५, ५९, ७२, ७६, ७९, ८०, ८१, ८४, १०१,
१०२, १३४, १३८,१३९.
रामाभ्युदयम्-२९.
रामायणम्-४, ४१, ५०, ७५, ८८, १२३.
रुद्रः-१३०.
वाक्पतिराजदेवः-१२९.
विकटनितम्बा-११४.
विक्रमोर्वशी-८२, ८३, १३३.
विद्धशालभञ्जिका–१२८.
वीरचरितम्-८, ३९, ४०, ४३, ४४, ५१, ५२, ७४, ७५, ८८,१०१, १०४,
१०५, १०६, १०७, १११, ११३, १३५, १३६.
वेणीसंहारम्-५, ९, ११, १२, १३, १४, १६, २२, २३, २४, २५, २६, २७,
२८,३०, ३१, ३२, ३३, ३४, ३५, ३६, ३७, २८, ८१, १०५,
१११, १३६.
शाकुन्तलम्-६५, ६६, ८०, ८७, १२८.
षट्सहस्रीकृत्-९७.
हनुमन्नाटकम्-४४.
.
,
-
..-

·-- दशरूपकावलोकोदाहतश्लोकानां मातृकावर्ण- क्रमेणानुक्रमणी । श्लोकाः। पृष्ठे । अकृपणमतिः कामं जीव्यात् कविनाम ग्रन्थनाम वा। वेणीसंहारे [अमरुशतके] ३८ ... ... ... ... अच्छिन्नं नयनाम्बु ११२ ... ... ११५ ... ... ... ... ... ... ... ६५ ५१ ... ... मालतीमाधवे वेणीसंहारे ... [उत्तररामचरिते] शाकुन्तले ... मम (धनिकस्य) [मालतीमाधवे] विकटनितम्बायाः वेणीसंहारे... वेणीसंहारे... मम (धनिकस्य) ११५ ... ११४ ... १३ ३ ...७३,१३१ ... अण्ण हुणा हुमटेलिस अत्रान्तरे किमपि वाग्विभ अद्यैव किं न विमृजेयमहं अद्वैतं सुखदुःखयोरनु ... अनाघ्रातं पुष्पं किसलय अन्नः स्वरपि संयताग्र ... अन्नः कल्पितमङ्गल अन्यासु तावदुपमर्द ... अन्योन्यास्फालभिन्नदिप अप्रियाणि करोत्येष अभिव्यक्तालीकः सकल.. अभ्युद्गते शशिनि... अभ्युन्नतस्तनमुरो नयने... अयमुदयति चन्द्रश्च अयि जीवितनाथ जीवसी अर्चिष्मन्ति विदार्य अधिले प्रकटीकृतेऽपि अलसलुलितमुग्धान्यध्व अशोकनिर्भत्सितपद्म असंशयं क्षत्रपरिग्रह असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः अस्तमितविषयसका अस्तापास्तसमस्तभासि अस्मिन्नेव लतागृहे अस्याः सर्गविधी... मम (धनिकस्य) ... ... ... कुमारसंभवे ... ... ... ... ... ... १०४ १०१ ... १२५ ... ... ... वीरचरिते उत्तररामचरिते कुमारसंभवे शाकुन्तले कुमारसंभवे... [गोवर्धनस्य रत्नावल्याम् उत्तररामचरिते [विक्रमोर्वश्याम्] १२८ १२५ ... ... ... १०४ ... ९,१२ १२९ ... ... .... ... ५५ ·१४४ पृष्ठे। ... ११० ... ... ... ... ... ... २३ ११३ ६१ ... कविनाम ग्रन्थनाम वा। मम (धनिकस्य) रत्नावल्याम्... कुमारसंभवे... अमरुशतके वीरचरिते ... वीरचरिते [अमरुशतके] [अमरुशतके] ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १३५ ... ... ... ... १०३ ... ... ५५ ... ... ... .. ... ... ... ... वेणीसंहारे माघे ... ७९,८१ ... , ... ... ... ... उत्तरचरिते... ... ... ११५ ... ... ... श्लोकाः । आगच्छागच्छ सजं कुरु... आताम्रतामपनयामि आत्मानमालोक्य च आदृष्टिप्रसरात्प्रियस्य आनन्दाय च विस्मयाय आत्रप्रोतबृहत्कपाल आयस्ता कलहं पुरेव आयाते दयिते मरु आलापान्चूविलासो आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशो आश्लिष्टभूमि रसितार आसादितप्रगटनिर्मल आदतम्याभिषेकाय इन्दीवरेण नयनं इयं गेहे लक्ष्मीरियममृत. इयं सा लोलाक्षी त्रिभु उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं उच्छसन्मण्डलप्रान्तरेख उजम्भाननमुल्लसत् उत्कृयोत्कृत्य कृत्ति उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि उत्तालताडकोत्पातदर्शने... उत्तिष्ठ दूति यामो यामो... उत्पत्तिर्जमदग्नितः स उत्सङ्गे वा मलिनवसने उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुर उन्मीलद्वदनेन्दुदीप्ति उरसि निहितस्तारो हारः... एकत्रासनसंस्थितिः एक ध्याननिमीलना एकनाक्ष्णा प्रवितत एकत्तो रुअइ पिआ एतां पश्य पुरःस्थली ... ... ... ... [मालविकाग्निमित्रे] मम (धनिकस्य) मम (धनिकस्य) ... मालतीमाधवे वीरचरिते ... वीरचरिते १३५ ... ... ... ... ... ... ... १ ... वीरचरिते मेघदूते [रत्नावल्याम् ४३ १३२ ... ... ... ... ... ... ६५ ... ... ... १२ ... अमरुशतके... अमरुशतके.. ... ... ... ... ११५ ... ... ... [चन्द्रकस्य] ... ११६ ११५ ... ... ... ... ...

·पृष्ठे। ... ... ... ... कविनाम ग्रन्थनाम वा। [कुमारसंभवे] कुमारसंभवे [कुमारसंभवे] वीरचरिते [रत्नावल्याम्] ११२ १०२ ... ... १११ ... ... ... ... ... ११२ ... ... .. ... ... ... रत्नावल्याम् [हनुमन्नाटके वेणीसंहारे कुमारसंभवे वेणीसंहारे ... ... २६ ... ... ... ... श्लोकाः। एते वयममी दारा:.. एवंवादिनि देवर्षों... ... एवमालि निगृहीतसाध्व... एह्येहि वत्स रघुनन्दन औत्सुक्येन कृतत्वरा कः समुचिताभिषेकादायें कण्ठे कृत्वावशेष कनक ... कपोले जानक्याः करि कर्णदुःशासनवधात् कर्णापितो रोधकषाय कर्ता युतच्छलानां जतुमय कस्वं भोः कथयामि का. त्वं. शुभे कस्य : काने तल्पमुपागते ... का साध्या गुणिनां किलोभेन विलतिनः कि गतेन न हि युक्त किं धरणीए मिअङ्को किमपि किमपि मन्द कुलबालिआए पेच्छह कृतगुरुमहदादिक्षोभ कृतेऽप्याज्ञाभ कथमिव... कृशाश्वान्तेवासी जयति... ६८ ... ... ... ... रघौ [अमरुशतके] पाण्डवानन्द ... ... ... ... ... ... । ... [किरातार्जुनीये रतावल्याम्... उत्तररामचरिते ... ... ... १३३ ... ... ... ५३ ३ ... ... ... .... वेणीसंहारे मम (धनिकस्य) वीरचरिते वेणीसंहारे ... १३१ कृष्टा केशेषु भार्या ... ३० ... ... ... ... ... ४७,४८ ... ... ... ८३ केलीगोत्तक्खलणे कैलासोद्धारसार . कोपात्कोमललोलबाहु कोऽपि सिंहासन स्याधः... कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षात्क्षत... क्वचित्ताम्बूलाक्तः क्वचिद क्षिप्तो हस्तावलमः प्रसभ... खर्वग्रन्थिविमुक्तसंधि द. १३ ... [वीरचरित] अमरुशतके... छलितरामे [अमरुशतके वेणीसंहारे.. ... [अमरुशतके अमरुशतक... ... ... ... ... ... ... १११ १३१ ·१४६ पृष्ठे। कविनाम ग्रन्थनाम वा । मालतीमाधवे ... ... ७३ १२५ ... ११,३३ ... १०९ ... ... ... ... ... ४२ ... ६९ ... ... वेणीसंहारे मम (धनिकस्य) बृहत्कथायाम् पद्मगुप्तस्य माघे वेणीसंहारे .. मालतीमाधवे मम (धनिकम्य) वेणीसंहारे १०८ ... ... ... ... ... ... ३२ ... ... ... ... १२६ ... ... 4.. ... ... ... ... ... १३७ ... ... ... ... ... ... ७६ ... ... ... २१ ... श्लोकाः । गमनमलमं शून्या चक्षुर्लुप्तमपीकणं ... चनद्भुजभ्रमितचण्डगदा, चलति कथंचित्पृष्टा चाणक्यनाम्ना तेनाथ चित्रवर्तिन्यपि नृपे चिररतिपरिखेदप्राप्त चर्णिताशेषकौरव्यः जगति जयिनस्ते ते जं कि पि पेच्छमाणं जन्मेन्दोरमले कुले जातं मे परुषेण भस्म ... जीयन्ते जयिनोऽपि सान्द्र ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता ज्वलनु गगने रात्रौ रात्रा णेउरकोडिविलग्गं तं वीक्ष्य वेपथुमती तं चिअवअणं ते चेअ... तत उदयगिरेरिवैक ततश्चाभिज्ञाय स्फुरद तथा बीडाविधेयापि तदवितथमवादीर्यन्मम तनुत्राणं तनुत्राणं शस्त्रं तवास्मि गीतरागण तह झत्ति से पअत्ता तह दिऐ तह भणि तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य ताव चिअरइसमाए तावन्तस्ते महात्मानो तिष्ठन्भाति पितुः पुरो ... तीर्णे भी ममहोदधौ तीव्रः स्मरसंतापोन ... ... १३१ १२८ ... ... उदात्तराघवे वेणीसंहारे ... मालतीमाधवे [गाथासप्तशत्याम्] कुमारसंभवे... मम (धनिकस्य) मालतीमाधवे अमरुशतके... मम (धनिकस्य) [मा ... ४५ ... ... ... १०५ ... ... ७२ ... ... ... ... ११० ... ... ... ... ... ८० ... ... ६५ ... ... ... ६५ ... शाकुन्तले मम (धनिकस्य) मम (धनिकस्य) कुमारसंभवे [गाथासप्तशत्याम्] उदात्तराघवे [नागानन्दे]... वेणीसंहारे.. रत्नावल्याम् ... ... ... १०२ ... ४६,४७ ... ... ... २१ ·१४७ पृष्ठे। कविनाम ग्रन्यनाम वा। कुमारसंभवे ... १०९ ... ... ... ... २८ ४४ ... ... वेणीसंहारे वीरचरिते माघे .. वीरचरिते (?) ... १०४ ... ... ... ४७ ... ... ... ... ... ४३ ... ... ... ... ... .. ... ... ... १३६ ૬૨ ... ... ... ... उत्तरचरिते... वीरचरिते मालविकाग्निमित्रे [गाथासप्तशत्याम् मालविकाग्निमित्रे... वेणीसंहारे रत्नावल्याम्... वीरचरिते [विजकायाः] ... ... ... १४ ... १०१ ... श्लोकाः । तीव्राभिषङ्गप्रभवेन तेनोदितं वदति याति त्यक्त्वोत्थितः सरमसं त्रय्यास्त्राता यस्तवायं त्रस्यन्ती चलशफरी त्रैलोक्यैश्वर्यलक्ष्मी त्वचं कर्णः शिबिर्मासं त्वं जीवितं त्वमसि मे त्वं ब्रह्मवर्चसधरो... दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्टि दिअहं खु दुक्खिआए दीक्षिं शरदिन्दुकान्ति ... दुःशासनस्य हृदयक्षतजा दुलह जणाणगो लजा ... दूरावीयो धरणीधराभ... दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि दृष्टिः सालसतां बिति... दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रय दृष्ट्येकासनसंस्थिते प्रिय देआ पसिअ णिअन्तसु देव्या मद्वचनाद्यथाभ्युप... देवे वर्षयशनपवन देशैरन्तरिता शतैश्च दोर्दण्डाश्चितचन्द्रशेखर द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं द्वीपादन्यस्मादपि धिग्धिक्शक्रजितं धृतायुधो यावदहं न खलु वयममुध्य न च मेऽवगच्छति यथा... न जाने संमुखायाते नन्वेष राक्षसपतेः स्खलितः ... ... ... ... .. ... ... ५४,६४ [उत्तररामचरिते] अमरुशतके... ५८,७३ ... ... ... रत्नावल्याम्... ... ... ... ३२ ११० ... ... ... अमरुशतके. ... ... ... .. १३२ १३८ ...३१,८५ ५,८,७९,८१ ... ... ... ... ... ... वेणीसंहार रत्नावल्याम्... [हनुमन्नाटके] वेणीसंहारे माघे [माघे [अमरुशतके वीरचरिते २३ ५५ ६२ ... ... ... ... ... ... ... ११३ ...

·कविनाम ग्रन्थनाम वा। प टे ... ... ... १०९ ... ... ... ... [विक्रमोर्वश्याम्]... [माघे रत्नावल्याम् ११३ ६१,१३० ७६,१३८ ... ... ... ... ... ... ६ ... ... ६० १०७ ... [अमरुशतके] [माघे]] [बिल्हणस्य] रुद्रस्य वेणीसंहारे वेणीसंहारे.. .. १ ३ ... ... ... ... ३० १०४ ... ... ... ... ... ... ... ... .. श्लोकाः । न पण्डिताः साहसिका न मध्ये संस्कारं कुसुम नवजलधरः सनद्धोऽयं ... नवनखपदभङ्ग गोप नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणना... नान्दीपदानि रतिनाटक... निःश्वासा वदनं दहन्ति... निजपाणिपल्लवतट निद्रार्धमीलितदृशो निर्मग्नेन मयाम्भसि निर्वाणवैरिदहनाः प्रशमा नूनं तेनाद्य वीरेण पक्षमाग्रग्रथिताश्रुबिन्दु पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं पटालग्रे पत्यौ नमयति ... पणअकुविआण दोहवि पत्युः शिरश्चन्द्रकलाम परिच्युतस्तत्कुचकुम्भ परिषदियषीणामेष पशुपतिरपि तान्यहानि पादाङ्गुष्ठेन भूमिं किस पित्रोविंधातुं शुश्रूषां पुण्या ब्राह्मण जातिः पुरस्तन्व्या गोत्रस्खलन पूर्यन्तां सलिलेन रत्न पौलस्त्यपीनभुजसंपदु प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवी प्रणयविशदां दृष्टिं वके प्रथमजनिते वाला मन्यौ प्रयत्नपरिबोधिता प्रसीदयालोके किमपि प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति ... ... ७२ ... ... १७ ... वेणीसंहारे अमरुशतके [गाथासप्तशत्याम्] [कुमारसंभवे] रत्नावल्याम् वीरचरिते कुमारसंभवे [अमरुशतके [नागानन्दे]] [वीरचरिते] अमरुशतके... वेणीसंहारे ... ११३ ७० ... ... ४६ ... ... ... ... ४८,७५ १०५ ३१ ११० १२९ १३० ... N श्रीवाक्पतिराजदेवस्य श्रीमुञ्जस्य रतावल्याम्... ... ... २८ ... ... ... :: ... ... ... २२ वेणीसंहारे मम (धनिकस्य) रतावल्याम्... ... ४८ ... ... ...

·पृष्ठे। छे १०८ ... ... ... १३२ ... कविनाम ग्रन्थनाम वा। मा अमरुशतके... [भर्तृहरिशतके] रत्नावल्याम् माघे वीरचरिते १०० ... १०२ ४४,५२,१०५ ११० ... ... ... ४४ ... ... भर्तृहरिशतके रत्नावल्याम् अमरुशतके हनुमन्नाटके वीरचरिते ... ... ... ... ... ... ... ... ... [गाथासप्तशत्याम्] ४८,१०६ ५२ ११८ १३७ ... श्लोकाः। प्रहरकमपनीय खं प्रहरविरतौ मध्ये... प्राप्ताः श्रियः सकलकाम... प्राप्ता कथमपि दैवात् प्राप्य मन्मथरसादति प्रायश्चित्तं चरिष्यामि प्रारब्धां तरुपुत्रकेषु प्रारभ्यते न खलु विघ्न प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो बाले नाथ विमुश्च ... बाहोबलं न विदितं... ... ब्राह्मणातिक्रमत्यागो बृत नूतनकूष्माण्ड भम धम्मिअ वीसद्धो भिक्षो मांसनिषेवणं भुक्ता हि मया गिरयः भूमौ क्षिप्वा शरीरं भूयः परिभवक्लान्ति सविधनगरी भूभङ्गे सहसोद्गता मखशतपरिपूतं गोत्र मज्झ पट्टण्णा एसो मत्तानां कुसुमरसेन मथ्नामि कौरवशतं समरे मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे मध्याहं गमय त्यज श्रम. मन्थायस्तार्णवाम्भःप्लत मनोजातिरनाधीना महु एहि कि णिवाल मा गर्वभुद्ह कपोल मातः कं हृदये निधाय मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य ... ... ... ३४ ... ११ ... ... .. भूयो भूयः १२६ ... ... ... ... वेणीसंहारे. वेणीसंहारे. मालतीमाधवे [रत्नावल्याम्] मृच्छकटिकायाम् ... रत्नावल्याम्... विक्रमोर्वश्याम् (१) वेणीसंहारे .. कुमारसंभवे... ... ... ... ३ ... ... ... ८३ १० ... ... ... १२५ ... ... ... १ ... वेणीसंहारे विक्रमोर्वश्याम् ८२ ... ... ... TH ... ... ... ... ... ... ... ६० ६९ ११५ ... [भर्तृहरिशतके] ...

·१५० पृष्ठे। ... ... ... ... कविनाम ग्रन्थनाम वा। वीरचरिते माघे उदात्तराघवे १०६ १३१ ... ११०. ... ... ६३ ३ ... ... ... ... ... ... श्लोकाः । मुनिरयमथ वीरस्तादृश... मुहुरुपहसितामिवा मृगरूपं परित्यज्य मृगशिशुदृशस्तस्यास्तापं ... मेदश्छेदकृशोदरं लघु मैनाक: किमयं रुणद्धि यत्सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा... यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यद्ब्रह्मवादिभिरुपासित यद्यत्प्रयोगविषये ... यद्विस्मयस्तिमितमस्तमिता ... ... ... १२ ... शाकुन्तले [हनुमन्नाटके वेणीसंहारे... [महेन्द्रस्य] वीरचरिते मालविकाग्निमित्रे.. मालतीमाधवे ... ... ... ... .. • . . ... ११ ... ... ... यातु यातु किमनेन ... ... ... ... ... ११,१२६ रत्नावल्याम् रत्नावल्याम् मालतीमाधवे वेणीसंहारे [महानाटकात्] छलितरामे .. १०५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १०० ... ... ... ... ... ... ... ३२ ... यातो विक्रमबाहुरात्म यातोऽस्मि पद्मनयने यान्त्या मुहुर्वलितकन्धर युप्मच्छासनलवना ये चत्वारो दिनकर येनावृत्य मुखानि साम ये बाहवो न युधि ... योगानन्दयश:शेषे ... रक्षो नाहं न भूतं रिपु रण्डा चण्डा दिक्खिदा रतिक्रीडादृते कथमपि राज्ञो विपन्धुवियोग राज्यं निर्जितशत्रु राम राम नयनाभिराम रामो मनि निधाय कानन लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्ग लघुनि तृणकुटीरे लनापजत्तपसाहणाई साक्षागृहानलविषान्न बृहत्कथायाम् वेणीसंहारे कर्पूरमञ्जर्याम् मम (धनिकस्य) ... ... ... १०० ... ... ... ४५,१०२ ४३ ... ... ... रत्नावल्याम्... वीरचरिते उदात्तराघवे मम (धनिकस्य) [कमलायुधस्य] ... ... ... ... ... ... ... ... ... १३५ १०७ ... ५३ ८१,१३६ ... ... ... वेणीसंहारे ... ... ... ...

·श्लोकाः। पृष्ठे। कविनाम ग्रन्थनाम वा। अमरुशतके... ... ... ४९ १३६ ११८ ... ... ... मम (धनिकस्य) मम (धनिकस्य) मालतीमाधवे माघे उदात्तराघवे भर्तृहरिशतके १०६ १०१ १११ ... ... ... १०२ ... ... ११० ... ... लाक्षालक्ष्म ललाटपट्ट ... लालां वक्रासवं वेत्ति लावण्यकान्तिपरिपूरित ... लावण्यममथविलास लावण्यामृतवर्षिणि लीनेव प्रतिबिम्बितेव लुलितनयनताराः वत्सस्याभयवारिधेः वयमिह परितुष्टा वाताहतं वसनमाकुलमुत्त विनिकषणरणकठोर विनिश्चेतुं शक्यो न विरम विरम वझे मुञ्च ... विरोधो विश्रान्तः प्रसरति विवृण्वती शैलसुतापि विसृज सन्दरि संगम विस्तारी स्तनभार एष वृद्धास्ते न विचारणीय वृद्धोऽन्धः पतिरेष मञ्चक वेवइ सेअदवदनी... व्यक्तिर्व्यञ्जनधातुना ११४ ... ... ... ... ... १०९,१३३ १११ ... ... उत्तररामचरिते रत्नावल्याम्... उत्तरचरिते कुमारसंभवे... मालविकाग्निमित्रे... २८ ... ... ... ५४ ... ... ... २७ ... ... उत्तरचरिते... भोजप्रबंधे १०३ . ९९ १२५ ... ... ... व्याहृता प्रतिवचो न ... ... ... [नागानन्दे]... [कुमारसंभवे] [अमरुशतके] वीरचरिते ५४,१२८ ४९ ... ... १३८ ... ... ... ... ... शठोऽन्यस्याः काश्चीमणि शस्त्रप्रयोगखुरलीकलहे शस्त्रमेतत्समुत्सृज्य शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्च शिरामुखैः स्यन्दत एव शीतांशुर्मुखमुत्पले तव ... शोक स्त्रीवन्नयनसलिलै ... श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः श्रीहर्षों निपुणः कविः श्रुताप्सरोगीतिरपि २१ ... ... मालतीमाधवे नागानन्दे रत्नावल्याम् वेणीसंहारे रत्नावल्याम्... रत्नावल्याम्... कुमारसंभवे... ... ... १८ ... ... ... ... ... ... :: ६४ ...

·१५२ श्लोकाः । पृष्टे । कविनाम ग्रन्थनाम वा। मम (धनिकस्य) ... ... ... ... ... वेणीसंहारे ११६ ३१,८४ ६० ... ... ... ... ... ... सन [गाथासप्तशत्याम] रघुवंशे ११५ ... ... ... ... ... ... ... उदात्तराघवे ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... मम (धनिकस्य) रत्नावल्याम् ... ... शाकुन्तले मम (धनिकस्य) रत्नावल्याम् वेणीसंहारे किराते [गाथासप्तशत्याम्] विद्धशालभञ्जिकायाम् . मम (धनिकस्य) ... १८ श्रुखायातं बहिः कान्त श्लाघ्याशेषतर्नु सुदर्शन सकलरिपुजयाशा यत्र सखि स विजितो वीणा... सच्चं जाणइ दर्दु सरि स च्छिन्नबन्धद्रुत सततमनिर्वतमानस सद्यश्छिन्नशिरःश्वभ्र सन्त: सच्चरितोदय सभूभङ्गं करकिसलया समारूढा प्रीतिः प्रणय संप्राप्तेऽवधिवासरे सरसिजमनुविद्धं शैव सव्याज तिलकालकान्वि ... सव्याजैः शपथैः प्रियेण ... सहभृत्यगणं सबान्धवं सहसा विदधीत न सालोए चिअ सूरे सुधाबद्रग्रासैरुपवन सुश्रु त्वं नवनीतकल्प स्तनतटमिदमुत्तुङ्गं.. स्तनावालोक्य तन्वयाः स्तिमितविकसिताना स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर स्पृष्टस्त्वयेष दयिते स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मित स्मरदवथुनिमित्तं गूढ स्मरनवनदीपूरेणोढाः स्मरसि सुतनु तस्मिन् स्मितज्योत्स्नाभिस्ते खगेहात्पन्थानं तत खसुखनिरभिलाषः .... ... ... १२८ ... १२९ ... ... ... ... मालतीमाधवे ... ... ... १२८ १२६ ४९ १३४ ... ... ... ... ... ४३,५१ ... ... ... ... रत्नावल्याम्... वीरचरिते मम (धनिकस्य) [अमरुशतके] उत्तररामचरिते मम (धनिकस्य) ... ... ... १२५ १३१ १३८ ... ... ... [शाकुन्तले] ...

·१५३ कविनाम ग्रन्थनाम वा। पृष्ठे। ... ... ८६ ... [विक्रमोर्वश्याम्].. कुमारसंभवे ... रत्नावल्याम्... ६४ ... २७ ... ... ... श्लोकाः। खेदाम्भःकणिकाश्चिते हंस प्रयच्छ मे कान्तां हरस्तु किंचित्परिलुप्त हाणां हेमशृङ्गश्रियमिव हसिअमविआरमुद्धं हस्तैरन्तर्निहितवचनै ... हावहारि हसितं . हृन्मर्मभेदिपतदुत्कटक हेरम्बदन्तमुसलोनिसितै... होन्तपहिअस्स जाआ द्विया सर्वस्या सौ हरति १२५ ... ... १०७ ... ... माघे वीरचरिते वीरचरिते [गाथासप्तशत्याम्] रत्नावल्याम् ... ... १३२ १०१ ...

·No text on this page.

·ब्रह्मकर्माचा ह्मणजे एका , ब्रह्मकर्मसमुच्चय. ( विषय ३२५.) विद्वत्कंठी अर्पू गुंफुनि माला प्रयोगसुमनांची ॥ यद्धाघ्राणाने तुष्टो वृत्ती सदा बुधमनांची ॥ समुच्चय ग्रंथांत ब्रह्मकर्मसंबंधी बहुतेक विष- यांचा समावेश होय. तो या ग्रंथांत असल्यावरून हा ग्रंथ ब्राह्मणमा- त्राच्या व विशेषेकरून प्रत्येक वैदिक, याज्ञिक, शास्त्री आदिकरून भि- शुकवर्गाच्या संग्रही असणे मोठ्या अगत्याचे आहे. या ग्रंथाची प्रकरणे चार असून ज्या ठिकाणी जो विषय पाहिजे तो त्या ठिकाणी साधेल ते- वढा सप्रमाण जोडला आहे. यांत पहिल्याने बहुतेक आह्निककमें, श्रा- वण्यादिप्रयोग, पोडशसंस्कार, दुष्टजननशांति, व्रतोद्यापनें, देवप्रतिष्ठादि नित्यनैमित्तिक, इष्टापूर्त व शांतिकपौष्टिक सर्व कर्मे, उपपानगांनि, सर्व- प्रायश्चित्तादि, साग्र अंत्येष्टीप्रयोग, संन्यास व आशौचनिर्णय इत्यादि सर्व विषय क्रमाने आले आहेत. व्रतोद्यापनादिकांत ठिकठिकाणी लागणारी सर्वतोभद्रादि ५ रंगीत मंडळे व काही साधी मंडळे व यंत्रेही मोठ्या प्रयत्नाने तयार करून यांत जोडली आहेत. प्रसंगी एखाद्याला विस्मरणाने मंत्राबद्दल अडचण पडल्यास ती दूर व्हावी ह्मणून यांत आ- लेल्या सूक्तांचा व मंत्रांचा अकारादिवर्णक्रमाने कोश तयार करून तो विषयक्रमापुढे जोडला आहे, त्या योगाने पाहिजे ते सूक्त व पाहिने तो मंत्र सहन सांपडून अडचण दूर होईल. या पुस्तकांत विषय आले आहेत त्यांबाहेर प्रयोगविषय मुळीच राहिला नाही असे जरी आमचे ह्मणणे नाही, तरी पण बहुतेक व्यावहारिक विषय यांत येऊन गेले आहेत असे झणण्यास हरकत नाही. सर्व विषय क्रमाने जोडण्याक- 'रितां आमच्याने होईल तेवढा प्रयत्न केला आहे खरा; तरी कित्येक वि- 'यय मागाहून मिळाले त्यांची आवश्यकता वाटल्यावरून क्वचित् स्थली क्रम सोडूनही संग्रह करणे भाग पडले. हे पुस्तक वे. शा. सं. रा. रा. वासुदेवशास्त्री पणशीकर यांनी तयार केले आहे. ह्यांत का- गद चांगले जाड व मोहरेदार वापरले असून छपाई सुरेख केली आहे. ग्राहकांस जडजोखीम वाढू नये ह्मणून ह्याची किंमत अगदी थोडी ह्मणजे २१ रु. ठेविली आहे. ट. हां. ५ आणे.

·(२) है नामलिंगानुशासन. अमरकोश.) पुस्तक आजपर्यंत बहुतेकांनी सटीक व मूळ असं छापून प्रसिद्ध केले व करीतही आहेत, त्यावरून केवळ याचें नांव ऐकून लोकांन म- हत्त्व वाटणार नाही, परंतु हे तसे नसून केवळ मूळ मात्रच आहे खरे तथापि याच्या प्रतिश्लोकांत येणारी ज्या ज्या वस्तूंची नांवे असतील ती दर पृष्ठांत त्या त्या ओळीच्या बाजूस मराठीत दिली आहेत. व कोणच्या वस्तूची किती हे समजण्याकरितां बाजूस अंकही दिले आहेत. लवकर ध्यानांत येण्याकरितां विशेषनामें तेवढी जाड ठेवून बाकी मजकूर बारीक टैपांत ठेविला आहे व ठिकठिकाणी अधिक माहिती देणे ती पृष्ठाच्या शेवटी दिली आहे. ग्रंथाच्या शेवटी संस्कृत मूळपदांचा व बाहेर दाख- विलेल्या मराठी शब्दांचा अकारादिवर्णक्रमकोश जोडला आहे. त्या यो- गाने हे पुस्तक आबालवृद्धांला व विशेषतः अभ्यासी मुलांला फारच उप- युक्त होईल अशी आशा आहे. हे वे. शा. सं. रा. रा. विनायक ना- रायण शास्त्री जोशी यांनी तयार केले आहे. किं. १। रु.ट. ख. ४३ आणे. तोषणीसार-श्रीमद्भागवत दशमस्कंध, हा अति महत्त्वाचा ग्रंथ आजपर्यंत दुर्मिळ होता. मूळ तोषणी तर अत्यंत वि. स्तृत व अवघड असल्यामुळे त्यावर प्रसिद्ध विद्वच्छिरोमणी धर्मसिंधुकार श्रीमदनंत- सुत काशीनाथोपाध्याय यांनी थोडक्यांत पण मनोहर अशी ही तोषणीसार नांवाची टीका केवळ लोकोपकारार्थ तयार केली आहे. हीत मूळ श्लोक न सोडतां प्रत्येकाची व्याख्या केली असून स्थलविशेषीं अभिनव अर्थातरें, ध्वनितार्थ, व्यंग्य इ. त्यादि चित्तवेधक साधली असून प्रत्येक अध्यायाच्या आरंभी व मधून मधून कथासं- दर्भ फिरतो त्या त्या ठिकाणी एकेक व कोठे कोठे दोन दोन पये दिली आहेत ती अलंकार, प्रास व यमके यांनी ओतप्रोत भरलेली असून भक्तिरसप्रधान आहेत. या अपूर्व ग्रंथाचा सर्वीस थोडक्यांत लाभ व्हावा ह्मणून आह्मीं तो महत्प्रयासाने मिळवून प्रसिद्ध विद्वानांकडून शुद्ध करवून मोहरेदार जाड कागदांवर सुंदर अक्षरांनी छापून प्रसिद्ध केला आहे. किंमत अवघी ३ रु. ट. ख. In

·No text on this page.

·No text on this page.

·(४) किं. ट. ख. ... ... ... ... ... ... " ... . किं.द.ख. सकृत, मल्लिनाथकृत रंजनी टीका या दोन संजीविनी टीकेसहित 1 टीकांसहित कर्नल जे. इंग्रजी टीपांस- ई. जेकब यांनी पाठां- हित तरें व इंग्लिश नोट्स यमुनाष्टक-शंकराचार्य- देऊन तपासले आहे. १॥ ४॥ विक्रमोर्वशी नाटक-का- कृत रघुवंश काव्य-कालिदा- लिदासकृत, रंगना- सकृत, मलिनाथकृत थकृत प्रकाशिका टीके- संजीविनी टीकेसहित १॥ ४॥ सहित... (सूक्ष्माक्षर) विदुरनीति, सटीक रत्नसमुच्चय श्रीविष्णोर्नामसहस्रम् रत्नावली नाटिका-श्रीहर्ष- विष्णुसहस्रनाम (सा.) - देवकृत... (रेशमी पुठ्ठा)... ॥ ॥ इंग्रजी टीपांस- ,, मोट्या अक्षराचे(सा.)॥6॥ हित - विष्णुसहस्रनामावलि ... ॥ रसिकाष्टक काव्य-नारा- (रेशमी पु०) यणभट्ट पर्वणीकरकृत ॥ ॥ वृत्तरत्नाकर-केदारभट्ट- रामगीता व रामगीता- कृत, नारायणपण्डि- माहात्म्य तकृत टीकेसहित, श्रु- रामचंद्रिका (गुंजीकर- तबोध-कालिदास- कृत संस्कृत शब्दरूपा- कृत, व छन्दोमञ्जरी- गङ्गादासकृत... रामरक्षास्तोत्र ॥ वैदिककोश-भट्टभास्कर रामस्तवराजस्तोत्र कृत, निघंटु व चार रामायण-वाल्मीकिकृत, परिशिष्टं यांसुद्धा रामकृत तिलकटीकेस- वैराग्यशतक-भर्तृहरि- हित कृत, कृष्णशास्त्री म- ॥ ८॥ हाबलकृत टीकेसहित ..॥ लघुकौमुदी-वरदरा:- शब्दरूपावलि (गुंजीक- कृत रकृत)... लघुयोगवासिष्ठ, आत्म- शिवसहस्रनामावलि सुखकृत वासिष्ठचंद्रिका (साधी) टीकेसहित (रेशमी पुठ्ठा) लक्ष्मीस्तोत्र-अगस्त्यकृत ॥ शिवकवच वेदांतसार-हें नृसिंहसर- शुक्लयजुर्वेदीयरुद्राष्टा- स्वति स्वामिकृत सुबो- ध्यायी (स्थूलाक्षर) - धिनी टीका वरामती- शिवगीता (साधी) र्थविरचित विद्वन्मनो- शिवगीता (रेश० पु०) । ॥ वलि)... : ... ८ ॥ ... ... ... ... ५ ... ... ...

·(५) किं. ट.ख. . ... ... ... ... ... ... ... ... ... 일 ... ... ... किं. ट. ख. " लक्ष्मीनरहरिसूनु- यीसूत्रपाठ, गणपाठ, कृत बालानंदिनी धातुपाठ, लिंगानुशा- टीका व शंकराचार्य- सन व शिक्षा आणि कृत कालभैरवाष्टक सूत्रानुक्रमणी यांस- यांसहित हित ૨ शिवतांडवस्तोत्र-दशर्क- सुभाषितरत्नभांडागार ठकृत, माधवानंदकृत सूर्यसहस्रनामावलि टीकेसहित (रे. पुष्ठा) 6॥ शिवमहिम्नस्तोत्र-पुष्पदं- सौर तकृत. ॥ स्वानुभवाष्टक-गोपीनाथ शिवापराधक्षमापन- दाधीचकृत, स्वकृत स्तोत्र-शंकराचार्यकृत सारबोधिनी टीकेस- शिशुपालवध काव्य-मा- हित घकृत, मल्लिनाथकृत स्वात्मनिरूपण सर्वकषा टीकेसहित ३ - हर्षचरित-बाणभट्टकृत, शितलाष्टक शंकरकृत संकेतटीके- शृङ्गारशतक-भर्तृहरि- सहित... कृत, कृष्णशास्त्री म. हितोपदेश-नारायणपं. हाबलकृत टीकेसहित ॥ डितकृत सत्यनारायण पूजा व (इंग्रजी टीपांसहित) हिरण्यकेशीय (आपस्तं- कथा सारस्वतव्याकरणपूर्वार्ध बीय) नित्यविधि (कापडी बाइंडिंग) नामलिंगानुशासन. सप्तशती (चंडीपाठ), देवीसूक्त व तीन (अमरकोश.) रहस्य यांसहित (स्थू- है पुस्तक आजपर्यंत बहुतेकांनी स- लाक्षर रेशमी पुठा) .. com टीक व मूळ असें छापून प्रसिद्ध केलें व सप्तशती (रे. पु.म.अ.) . करीतही आहेत, त्यावरून, केवळ याचे ,, (साधी कागदी) नांव ऐकून लोकांस महत्त्व वाटणार ,, (मध्यमाक्षर सुटी प्रत) नाही, परंतु हे तसे नसून केवळ मूळ " (सूक्ष्माक्षर रे.पु.) । मात्रच आहे खरें, तथापि याच्या प्रति- " (स्थूलाक्षर सुटी श्लोकांत येणारी ज्या ज्या वस्तूंची नांवें प्रत). असतील ती दरपृष्ठांत त्या त्या ओळी. समयोचितपद्यमालिका 12 च्या बाजूस मराठीत दिली आहेत. व समासचक्र कोणच्या वस्तूची किती हे समजण्या- सर्वपूजा ... ॥ करिता बाजूस अंकही दिला आहे. ल- सिद्धांतकौमुदी-भद्दोजी वकर ध्यानांत येण्याकरितां विशेषनांवें दीक्षितकृत, अष्टाध्या- तेवढी जाड ठेवून बाकी मजकूर बारीक ... ... १ ... ... . . ...

·. . टैपात ठेविला आहे व ठिकठिकाणी जयपूरच्या महाराजांचे आश्रयास होते. । अधिक माहिती देणे ती पृष्ठाच्या शेवटी त्यांनी काश्मीर, पंजाब, बंगाला, रा. दिली आहे. ग्रंथाच्या शेवटी संस्कृत जपुताना, मध्यदेश तैलंगण, वगैरे मूळपदांचा व बाहेर दाखविलेल्या म. सर्व प्रदेश फिरून नानाप्रकारचे का. राठी शब्दांचा अकारादिवर्णक्रमकोश व्यग्रंथ संपादित केले होते. त्यांतील जोडला आहे. त्या योगाने हे पुस्तक | कित्येक ग्रंथ तर ८०० किंबहुना १००० आबालवृद्धांला व विशेषतः अन्यासी | वर्षांच्याही पूर्वीचे होते. ते सर्व ग्रंथ मुलाला उपयुक्त होईल अशी आशा रा०रा० काशिनाथ पांडुरंग आहे. हे वे.शा. सं. रा. रा. विनायक परब यांनी आझांस तपासून दिलेले नारायण शास्त्री जोशी यांनी तयार केलं आहे. कि. रु. ट.ख. ३ आणे. या मालेत येत जातात; ज्या ग्रंथांच्या टीका उपलब्ध आहेत. ते ग्रंथ सटीक- काव्यमाला. छापले जातात. परंतु टीकारहित ग्रं. या नांवाचे संस्कृत मासिक पुस्तक, श्रांतील दुर्बोध शब्दांवर टिप्पणी दे- सन १८८६ चे जान्युआरी महिन्यापा- ण्यात येते. शिवाय कवींचे वृत्त, काल सून प्रसिद्ध होत आहे. यांत उत्तम उ- व ग्रंथ इत्यादिकांविषयी माहिती जागो- त्तम प्राचीन संस्कृत काव्ये, नाटके, जाग दिली जाते. या मालेचे अंक प्र- चंपू, भाण, प्रहसने, छंद, अलंकार तिमासास एकदां प्रसिद्ध होतात. प्र. इत्यादिकांचा यथावकाश संग्रह होत त्येक अंकांत डेमी अष्टपत्री सांच्याची असतो. फार प्राचीन आणि अत्यंत सु- १०० पृष्ठे असतात. याची वर्षाची आ. रस असेच ग्रंथ निवडून ते या मालेत गाऊ किंमत ६ रुपये, ट. ख. ... फु- गुंफले जातात. महामहोपाध्याय टकळ अंकाची किं. ट. ख... पंडित दुर्गाप्रसाद या नांवाचे वि मासिक पुस्तक आज नऊ वर्षे द्वान्, बहुश्रुत आणि शोधक गृहस्थ एकसारखें निघत आहे. ही पुस्तकें मुंबईत काळकादेवीच्या रस्त्यावर "निर्णयसागर" छापखान्यांत रोख पैसे पाठविले असतां अथवा व्ह्याल्युपेएबलद्वारा विकत मिळतील,

·बेदांतसार.
हैं नृसिंहसरस्वतिम्यामिकृत सुबोधिनी दीका व मनीषिचिन
विसमें टीका या दोन कर्नल जे.ई. जेकब
यांनी पाठातरे व इंग्लिाद नोट्स देऊन तपासले आहे. किंमत १॥
ऋक्संग्रह.
सायणमाप्य व इंग्रजी नोटीसह.
हे यमाका २१. रा विष्णु गोबिंद विजापुरकर, कोल्हापूर येथील राजा-
--
श्रीविष्णुमार कालिन
पश्यत कम्.
1
समयोचितपद्यमालिका
सौंदर्यलहरी.
(माजी मक समश्लोकी दी.
निमद आणे,इ.स. 1 आणा.
--

·No text on this page.