·No text on this page.

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। तैतिरीयोपनिषद आदर्शपुस्तकानि येषां मिलितानि सेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञानाधोदेशे प्रदर्श्यन्ते-- क. इति संजितम्-तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम् । वैराजक्षेत्रनिवासिनां वे. शा. सं. " शिवराम वीरेश्वर शास्त्री भट्ट " इत्येतेषाम् । ख. इनि संज्ञितम् ---मूलं सटीकं काश्यां शिलामुद्रितम् । रा. रा. महादेव चिमणाजी आपटे " इत्येतेपाम् । मुद्रणकालः संवत् १९४१ ग. इति सज्ञितम्-मूलं सटीकम् । इन्दूरपुरनिवासिनां किवे इत्युपादानां श्री. रा. रा. " भाऊसाईव बाळासाहेब " इत्येतेषाम् । य. इनि संज्ञितम्-मूलं सभाष्यम्. ! पुण्यपत्तननिवासिनां ' खाजगीवाले ' इत्युपताना श्री. रा. रा. " तात्यासाहेब " इत्येतेषाम् । हः. इनि मंजितम्-- मूलं सभाष्यम् । पुण्यपचननिवासिनां । खाजगीवाले इत्युपादानां श्री. रा. रा. “ तात्यासाहेब " इत्येतेषाम् । . च. इनि संझिनम्-तत्तिरीयोपनिषद्भाष्यं शिक्षाभृगुवल्लीद्वयात्मकं समूलं सटी- कम् । खेडकरोपादानां श्री. रा. रा. आनन्दराव लक्ष्मण ( भाऊसाहेब )" इत्येतेपाम् । छ, इति संज्ञितम्--तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम् । विंचूरपुरनिवासिना श्री. रा. रा. " रावसाहेब अण्णासाहेब " इत्येतेषाम् । ज. इति संज्ञितम्---मूलं सटीकम् । विंचूरपरनिवासिनां श्री. रा. रा. “ राव. साहेब अण्णासाद्देव" इत्येतेषाम् । अ. इति संन्नित्तम् - मूलं सटीकम् । विंचूरपुरनिवासिना श्री. रा. रा. " साहेव अण्णासाहेब " इत्येतेषाम् । लेखनकाल. शके १६३२ अ. इति संहितम्-मूलं सटीफभाष्योपेतम् । करवीरपुरनिवासिनो श्रीयुताना वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखकाल संवत् १८६६ राव- ·(२) १. यति संहितम-तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम् । करवीरपुरनिवासिनां द्रविडी- णहाना . शा. सं. रा. रा. नानाशास्त्रिणाम् । १. इनि संज्ञितम-तैत्तिरीयोपनिपद्भाष्यम् । समूलं सटीकम् । कलिकातानगरे मुद्रितं पुण्यपत्तननिवासिनां कै. चे, शा. सं. देवापानबाल- शास्त्रिणाम् । १. नि सहितम्-तैत्तिरीयोपनिपद्भाप्यं सटीकम् । नागपुरनिवासिनां श्री. रा. रा. “ अप्पासाद्देव बुटी" इत्येतेषाम् । अथ शंकरानन्दविरचितीपिकायाः सूचीपत्रम् । क. इति संजिता-तत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । पुण्यपत्तननिवासिनां श्री. रा. रा. " भाऊसाहेब नगरकर " इत्येतेषाम् । ख. इति संजिता-तैत्तिरीयोपनिपद्दीपिका । वटोदरनिवासिनां पटवर्धन इत्यु- पाद्वानां रा, रा. “ कृष्णराव भीमाशंकर " इत्येतेषाम् । ग. इति संज्ञिता-तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका शिक्षाध्यायमात्रा । प्रान्तिजसका- शादागता ।। घ. इति संज्ञिता--तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । रा. रा. ." महादेव चिमणाजी आपटे” इत्येतैः प्रेपिता है। समाप्तमिदं सूचीपत्रम् । * एतत्स्रामिनो नाम न ज्ञायते । * एतत्पुस्तस्यापि स्वामिनो नाम न ज्ञातम् ।

·* तत्सब्रह्मणे नमः। उष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकान्तर्गता तैत्तिरीयोपनिपत आनन्दगिरिकतटीकासंपलिनशांकरभाष्यममंता । . E याप्रकाशसुखाभिरं यन्मन्प्रेण प्रकाशितम् । वित ब्राह्मण तत्स्यामदृश्य प्रम निर्भयम् ॥१॥ यजुर्वेदशास्वाभेदं तैत्तिरीयकोपनिषदं व्याविख्यासुभगवान्भाध्यकारस्तत्प्रतिपाद्य ब्रह्म जगजन्मादिकारण वेन तटस्थलक्षणेन मन्दमती प्रति सामान्येनोएलक्षितं, सत्यज्ञानादिना च स्वरूपलक्षणन विशेषतो विनिश्चितं नमाकोरलेन सक्षपती दर्शयति---- यस्माज्जातं जगत्सर्व यस्मि प्रलीयते । येनेदं धार्यम चैव तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ १॥ यस्माज्जातमिति । निमित्तोपादानस्वयोः पञ्चम्पाः स धारण्यानुभयविधमपि हेतु :- मविवक्षितम् । कार्यविलयस्य प्रकृतामेव नियतत्याद्विशेषतः प्रकृतित्वमाह- पस्मिन्निति कार्यस धारणस्य निमित्त धर्मादावपि प्रसिद्ध वारसाधारणकारणत्वमाह-~-यनेति । साना- स्मन इति स्वरूपलक्षणसूचनम् ॥ १ ॥ गुरुभक्तर्षिद्यामाप्तावन्तरङ्गमावनत्व पापयितुं गुरुन्प्रणमति- यरिमे गुरुमिः पूर्व पदवाक्यप्रमाणतः । व्याख्याताः सववेदान्तास्तान्नित्यं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ २ ॥ थैरिति । पदानि च व स्यानि च प्रमाण चानुमानादि तद्विवेचनेन न्यायासा इति ॥ २ ॥ चिकीर्पितं निर्दिशति-- त्तिरीयकसारस्य मयाऽऽचार्यप्रसादतः । विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं संमणीयत ।। ३ ।। १ ख ग. च. ज.म ट. यन्मात्रेण । २ ख. ग च. रबले । ३ अ. ब. च छ. ज. स. 'व विधी । प्र. व पिली । ४ क. ग्व. ग. ज. ४. पि कारणत्व । ५.ख ग.च ज.स. ट. त्वमिहावि । ६ क .. ग च. ज. ट ऽपि ध° । ५ क. स्व. ग च उ. र. मदिौ । ८ व. ग. ज. रणका । ' . म मह । १० क स. ग. ट, समर्थः ॥ २ ॥ ११ ग्ब ग. . नियमीत : ।

·मानन्दगिरिकृतीकासंचालितशांकरभावसमेता- [पाश्चाप्यारे - 'तीतरीयकेति । व्युग्पन्नस्य पदेभ्य एव पदार्थस्मृतिसंमत्रा पदस्मारिनपदार्थानां संसर्ग- व बाक्यावा मुत्रकार गोपनियता पर निरू, पिनवाइ व्यर्थः पृथगल्यारम्भ उन्या. गयाऽऽह–विस्पष्टानि । मन्दमनीनां स्वत प्य नियघटायमरणानभवादुपनिष- इतनिःशेषपदार्थाना विशिष् नि मशयं ज्ञान ये रोचयत तपामुपकागयत्ययः ॥ ३ ॥ नित्यान्यधिगतानि कमाण्युपात्तनुरितक्षयार्थानि, काम्यानि च फलार्थिना प्रयस्मिन्नन्थे । कर्मथिचोगियोपनिषदो गतार्थवादुपनियोजनस्य निःश्रेयसम्य कर्मस्य एक संभवान्य- सम्व्याख्यारम्भो न युक्त उन्याशा मानेतु कर्मकाण्वार्थमाइ-नित्यानीति । .. अथानी धर्मजिनामा " इति जैमिनिना धर्मप्रणाम मिद्धवस्तुविचारभ्य पर्युदस्तावानोपनिपटो गतार्थमित्यर्थः । नानि च कर्माणि मचिसरितक्षयानि वर्मण प.पमपनुदति" इति श्रुतेन नि.श्रेयसानि । न यल जीवतोऽवस्यकान्यान्यधिगतानि फलार्थिनां काम्यानि च | न तान्यपि नि:श्रयनार्यानि। " स्वर्गकाम... पशुकामः , इयाविन्मानकामोऽदः कुर्गदित्यप्रवणात् । अत, ममार एव कर्भगा कलमित्यर्थः । इदानी कर्मोपादानहेर्नुपरिहागय द्रमविद्या प्रस्तूबने । कर्मतुः कामः स्थान् । प्रवर्तकत्वात् । आप्तकामानां हि कामाभाये स्व.न्मन्यवम्यानात्मवृत्त्य- तुपपत्तिः । आत्मकार कामन्त्र चाऽप्तकामना | आत्मा हि ग्राम । नद्वितो हि पर. प्रालिं वक्ष्यति । अनोऽपिघानिवृत्ती स्वात्मन्यवस्थानं परवानिः । “ अभयं प्रविष्ठां विन्दते "" एन्मानन्दमयमान्मानमुपसंक्रामति' इत्यादिश्रुतेः । कर्मकाण्ड,र्थमुक्त्वा तत्राविच निमुपनिषदर्थम द्-उदानी मिनि ! क.नुपाढा. मेऽनुष्टाने गे तुम्तनिवृत्वर्थ ब्रह्मविद्य.ऽस्मिन्प्रन्य आरम्ते । अतः सनिदानकर्मोन्म- देनार्थत्वादुपनिषदः कर्मक ण्डविन्वान ग.विभिन्यथैः । कर्मानुष्टाने हेतु योगस्तस्य प्रमाणसिद्धवान्न विद्या विरोध इत्याशङ्कय ऽऽह--कमहेतु:रनि । अस्पेद साधना:- सतावच्छात्रेण बेव्यते । यत्र यत्राभिलप. सतत्र प्रवन कानन एव | अती न निमय प्रवकिब संभावना - मिमयः । नति काने प्रवृत्तिरित्यन्वय उक्तः कानाभ वे न प्रवृत्ति र ने निकाह- अनि । अभिलषितविषयप्राप्तिः कामनिवृत्ती । उ. यमन । क... त्या ! रु. ३. ई. स्न'। 3 F. 'हार्य । ५.यो ५ द. :...इ... 'नानि । ८. 'इतिः । ७ द... तु न्वृिन्यर्थ । द । ८. ३. 'ले-75 1 ९३.. । ननु का । १२. स . . न.स.१.मी. अ. ११ इ. वन !

·१ प्रचमाननाकः ] वैचिरीयोपनिषद । ३. हेतुः । न विद्या । अत: कय कर्महसुपरिहाराय विद्यारम्भ इन्यानयाऽह--भान्मका- मत्वे चाते । कामिराविषयमाच्या दाम्य तारालिकोपण गमानं ना हनः । पुनर्षिय- याकाक्षादिदर्शनात | मानकामनाऽपि निरङ्कशाऽऽसय वस्तु नान्यत्ततोऽस्यवरूपाss. मकामत्वे सति भवति कीमितकाभावात् : आमनो घद्वयानन्दरूपमत्रानन्नय व्यतिरिक्त विषयं पश्य कामयते । ततः काम -ISS माडियामटन्याटामिविश्वेष तशित्तिरित्यर्थः । मवस्यात्मविद्या कामविगविनी कह परिहाराय नमविद्या प्रम्ममा प्रियगतं. सपा- आत्मेति । मानन्दम परमात्मानमान र प्रतिहार । । काम्यमतिपिढ्यारनारम्भदायम्य चोपमांगेन क्षयानित्यानुष्ठानेने प्रत्य- पायाभावादयानन पत्र स्वात्मन्यवक्त्यानं योक्षः । अथवा निगतिशयायाः प्रीतः स्वर्ग:न्दवाच्यायाः कहतुत्वाकर्मभ्य एव मोक्ष इति चेन्न । फर्मानेकन्वात् । अनेकानि शान्यफलान्यनारधफलानि चानेकजन्मान्तरङ- तानि विरुद्ध फलानि फर्माणि संभवन्ति । अतस्तेष्वनारख्यफलाना- भेकस्मिञ्जन्मन्युपभोगक्षयासंभवाच्छेपकर्मनिमित्तशरीरारम्मोपपत्तिः फर्मशेष- सद्भावसिद्भिश्च । " न) इह रमणीयचरणाः " "त: शेषेण " इत्यादि- श्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । एष्टानिष्टफलानामनारब्धानां पयार्थानि नित्यानीति चेन्न । अकरणे प्रत्यवाय श्रवणात् । प्रन्यवायशब्दो अनिष्टविषयः । निन्याकरण- निमित्तस्य प्रत्यवायम्य दुग्वरूपम्याऽऽगामिनः परिहारार्थानि नित्यानीन्य- भ्युपगमानानारब्धफलक.मक्षयार्थानि । यमि नामानारब्धकर्मक्षयानि नित्या- नि कर्माणि तयाऽप्यशुद्धमेव अपयेयने हद्धम् । विरोधाभावात् । न हीष्ट. फलस्य कर्मणः शुद्धरूपत्वाभिन्दै विरोध उपपद्यते । शुद्धाशुद्धयोहि वि- - रोघो युक्तः । एवं नाककर्मकाण्ड नागतान्यात्कर्मभ्योऽमम,व्यमाननिःश्रेयसप्रयोजनस्वाच्चोपनिषदो न्याख्यारम्भ संभाव्य पुनरनारम्मवादिनोऽभिप्रायमुद्भाययति-काम्यप्रतिषिद्धयोरिति । आत्यन्तिकागामिशरीगनुत्पादे स्वरूपावस्थान नियम, शरीरानुवादश्च हेत्यभावादेव , ग. - नि २ स ग. स. न. प्राप्तो का । ३ क स्व. म च. ज २. 'झाद । ५. स. स. ट. 'मनाऽपि । ५ क स. स.ट कामयितव्या भाषावाऽऽन्मानं च । ६६. भात्यार । ७ ह. 'ब्धयोश्रोर । ८ ग्य, म. द. य. छ. ज. स. भोमक्ष । ९ इ. . °न च । १० क.. स्मात्मा य° । ११ ड. च यमी' । १२ अ. 'घामफ। १३ घ. घसभष । १४ २. यदिह । १५ रु. है अ. 'त. मझें । १६ प्र. 'दिस्मृति' । १७ ७. यस्पामुत्ररू' । १८ ख. ग च शुभम । १९ घ. °नं पुनः शु' । २. स. ग. प. ड. च. छ. अ. द. शुद्धिरू । २१ प. ङ, छ. ४ शुद्धाशुद्धयोहि । २२ २. छ. नरार ।

·आनन्दारिताकासंगलिनमांकारमान्य समता- [गीमाभ्याये- सेत्स्यति किं ज्ञानार्थोपनिषदारम्भणन्यर्थः । मतान्तरमाह-अथवेति । यदेव स्वर्गसाधनं ज्योतिष्टोमादि तदेव मोक्षसाधनं निरतिशयप्रीतः । स्वर्गपदार्थस्य मोक्षादन्यत्रासभवात्सति शरीरे क्लेशा श्यंभावादित्यर्थः । ऐकामाविकपक्षमाद्य मतं प्रत्याख्याति-नेत्यादिना । यद्यपि वर्तमाने देहे काम्यं प्रतिषिद्ध च नाऽऽरंभन मुमुक्षुम्तथाऽपि संचितस्थानेकस्य संभ- यात्विभावोऽसिद्ध इत्यर्थः । प्रायेणानभिन्न तानि सर्वाण्येव कर्माणि सभ्यैकं शरीरमारभन्ते, सत्र सर्वेषामुपभोगेन क्षमि(पितत्वात्मदिन कमव नास्तीतिशानिराकरणायोक्तम्-विरु- दफलानीति । स्वर्गनरक.फटाना नोनिष्टोमब्रह्महन्यादीनामेकास्मिन्देहे भोगेन क्षयासं. भवारप्रायेणास्य सर्वामिठा कल्वे प्रमाणाभावालवता प्रतिबद्धस्य दुर्बलस्यावस्थानं संभ- वतीत्यर्थः । संभावनामात्रमेतन्नात्र प्रमाणमस्तीत्याशङ्कघाऽऽह-कर्मशेपेति । स स्वक कर्मनुभूय ततः शेषेण जन्म प्रतिपयन्त इति स्वर्गादवरोहना कर्मशेष(१)सद्भावं दर्शयती- त्यर्थः । स.चतकर्मसद्भाबमङ्ग कृत्य देहान्तरारम्भो न भविष्यतीत्याह-इष्टेति । एद्र (इ)हान सिद्धान्तविरुद्धनित्याह-नेति । मुमुक्षुणाऽनुष्ठितस्य निन्यादेः संचितकर्मक्ष- यार्षस्वाभ्युपगमेऽपि नाभिमतसिद्धिरित्याह-~-याद नामोति । न च कर्महेतूनां कामानां झानाभावे निवृत्त्यसंभवादशेषकर्मक्षयोपपत्तिः । अनात्मविदो दि कामोऽनात्मफलविपयत्वात्स्वात्मनि च कामानुपपत्ति नित्यप्राप्तत्वात्स्वयं चाऽऽत्मा परं ब्रह्मेत्युक्तम् । नित्यानां चाकरणम- भाषस्वनः प्रत्यवायानुपपचिरिति । अतः पूर्वोपचितदुरितेभ्यः प्राप्यमा- णायाः प्रत्यवायक्रियाया नित्याकरणं लक्षणमिति “ अकुर्वन्विहितं कर्म " इति हि शतुर्नानुपपत्तिः। यच्चोळू " मुमुक्षुः काम्यानि वर्जयेत् " इति तदप्यसति विवेकबले दुर्घटम् । सति मुलीज्ञाने कामोद्भवस्य दुर्निवारत्वादित्याह-न च कर्महेतूनामिति । ननु कामो नाज्ञा- नमूलः । आत्मविदामपि कामदर्शनादित्यत आह-स्वात्मान चेति । सर्व आत्मेति पश्यतां तत्त्वतो विषयाभावादेव कामानुपपत्तिः । अशनादिप्रवृत्तिनिमित्तं तु कामा. भास एव । वास्तवाभिनिवेशाभावादित्यर्थः । तेषामप्पर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मप्राप्तेः कामनाs. स्तीति नाऽऽशनीयमित्याह-स्वयं चेति । यच्चोक्तमकरणनिमित्तप्रत्ययायपरिहास- नि नित्यानीति तत्राऽऽह-नित्यानां चोति । अग.मि दुखं प्रत्यवाय उच्यते । तस्य भावरूपस्य नाभात्रो निमित्तम् । पापः पापेन " इति श्रुत्रेः । निपिद्धाचरणनि- मिसवाददुःखस्येत्यर्थः । १ रद, यं । एक । २ क स्व. म. च ज.म. ट. स्पर्म कपमनु' । 3 ज. स. 'यत । ४ न, थ, ण त । ५ व इ . तदाता ।

·१ प्रथमोऽनुसापा.] नतिरीयोपनिन् । ५ " अनियहि कर्म निन्दिन च समाचरन् । मसजश्वद्रियार्थपू नरः पतनमृति ॥ इति शतृप्रत्ययादकरणस्यापि मन्यवायनिमित्रा वमत्रगनमित्याशङ्कयाऽऽह-अतः पूर्वेति । यदि यथावनित्यनैमित्तिकानुष्ठानमविण्यत्तदा सचितदुरितक्षयोऽभविष्यत् । न चाय विहितमकादिन्यतः प्रत्यवायी भविष्यतीति मिटलक्ष्यते । यी विचिकित्सोत्रिय इति । ननः शतप्रत्ययस्य न्यथा व्युत्पन्न वान तलादकरणे हेतुत्वमवगन्तुं शक्यत इत्यर्थः । अन्यथाऽभावाद्भावोत्तत्तिरिति सर्वप्रमाणव्याकोप इति । अतोऽयत्नतः स्वात्मन्यवस्थानमित्यनुपपन्नम् । ननु-रक्षणह यो: क्रियाया इगि गत्प्रत्ययम्योभयत्र विधाने सात किमिति हेतुत्वमेव न गृह्यते तत्राऽऽह-अन्यथति । भ वरूपम्य कार्यस्य भावरूपमेव कारणमिति प्रत्यक्षा- दिभिरगतं. मतृप्रत्यादभावम्य हेतु मिधाने सर्वप्रमाणविरोवः स्यादित्यर्थः । ननु त्वयाऽयकरणस्य प्रत्यवायलाण वनिष्टम् । भश्वानुपलम्भस्याभावप्रमितिहेतु वमिष्यते । तार्किकश्च प्रतिबन्ध भावस्प तत्तापागमाया च तत्सक र्यव्यवस्थापकत्वमिष्यो । तत्कथं भावस्व कारणत्वम् । दाम्--" भायो यथा तयाऽनावः कारणं कार्यवन्मतम् इति । उच्यते । अमालिस्तावदानस्५ स्वरूपण करण । नेष्टम् । किंतु तज्ज्ञानस्य प्रत्यवारगमकवमिएम । न च रूपेग न प्रर, बायगनकवमिष्यते । नित्याकरणाने प्रत्य- वायीभावप्रसङ्गत् । म हानामपि च पाचिज्ञानस्य योग्यानु लिम्भस्याभावप्रमिरिहतुवंस- तया तु प्रमितिहेतु भावप्रमाया. प्रक्षत्व,पातः । तार्किकाणामपि प्रतिबन्धकामावस्य कारणत्वेऽन्योन्याश्रमत्यप्रसङ्गान प्रामाणिकत्वम् । प्रागभावस्यानि ज्ञातरूपेण अन्यज्ञाप- कत्वमेव । यस्मादिदं प्रान् ।ऽऽसी तस्मादिदाना जातगिति । न तु जनकत्वं प्रागभावस्य नियतप्राग्भावियेन कारणत्वे प्र.कालस्य स्ववत्तितापातः । प्राग्भावित्वमाप चान्यथासिद्ध- मित्युक्तं तत्त्वालोके । यस्मादकरणनिनित्तप्रत्यवायपरिहारायं न नित्यं कर्न किंतु " कर्मणा पितृलोकः । सर्व एते पुण्यले का भवन्ति " इति श्रीः पितृले कातिफलम्, तस्मान्न यथोक्तचरितस्य शरीरानुत्पाद इत्याह-अलत इति १ क. ख ग घ. न स. र 'पि न प्र° । २ क ख ग. व ट. पदा: । ३ क. स्व. ग. घ. स. ट. वायी भ' । ४ स. ग. प थाऽवि । ५ क. म्व ग ज. ट.°थाऽप्यग्पन्न । ६ ख. ग. घ. क. च. छ. अ. 'णको । ७ क. ख. ग. ज ट. वधारित । ८ क मि° । ९ घ. अ. ज. 'रग ने । १० . य सभव । ११ क. स. ग. च. म. ट. तुत्वस सपा । १२ २. म. ग. २ च. ज झ 7. 'ज-मझा । १३ स. विनान्य' । °न्तं कथ- ·६ . - आनन्दगिरिकृतीकासंवनितशांकरभाष्रमभना भाभाये- बच्चोतं निरतिशयीनेः स्वर्गशब्दवाच्यायाः कनिमित्तवात्कर्मा- रंभ एव मोक्ष इति । तम । नित्यत्वान्मोमस्य । न हि नित्य किंचिदारभ्यते । लोके यदारन्छ नदनित्यमिति । अती न कर्याच्या मोक्षः । विधासहितानां कर्मणां नित्यारम्यसामर्थ्यमिति चेत् । न । विरोधात् । नित्वं चाऽऽरभ्यत इति विरुद्धम् । दिनरं तदेवं नोत्ययत इति । प्रध्वंसानाववनित्योऽपि मोक्ष आरभ्य स्वेनि चेन । मोसस्य भावरूपन्यात् । प्रध्वंसाभावोऽप्यारभ्यत इत्य- मावस्य विशेषाभावाहिकल्पमात्रमेनत् । भावनियोगी अभावः । द्वितीयमतमन्य दुपयति-याक्तमित्यादिना । विद्यासहिनापि कर्मणाऽऽरभ्य- बेन्मोक्षस्तयनित्य एव | यकृतक नदनियमित व्याप्तिदर्शनायुिनं तत्र व्यातिभनं मन्वानः गो-याविनष्टमिति । भावरूपत्वादिनि । यद्भावमपं कार्य सदनियमिति व्याप्ततव च मोक्षत्य निरतिशयीतीय यादनिन्याय स्यादेवेपर्य. ! प्रचंसाभावस्य कार्य- त्वमभ्युपगम्य यत्प्रवसातिरिक्तका तदनियमित व्याप्तिानिय । वस्तुतस्तु प्रध्वंसस्य कार्यत्वपि नाम्तन्याह-प्रयंसेति । जन्याप्रवत्र ताव प्रध्वंतस्य । न कार्थत्वम् । जनेन- रुक्ते (क्ते मा )यविकारत्वामुपगमात् । नापि प्रागसतः सत्तासमयायादिलक्षणम् ! तद- नभ्युपगमात् । नाप्युत्तरकालयांगः । कालेन सबन्धाभावात् । अबछेदावेदकभावस्य समवायमूलवासंबवान्तरम्लकन्यदर्शनादुत्तरकालय प्रवसा छेदकत्र स्वभावदन्याव. छेदकत्व स्वभावो न स्यात् । तस्मा भावन्य निर्विरोपकवाकाय कल्पनामात्र रमिति भावः । किंच, अमावस्याभावविषम त्रस्वभावाद्भावविविवाघ म भावरूपो धर्म: संमतीत्याह - भावति । यथा अभिभोऽपि भावा घटपटादिविविध्यने । अभिन्न एव घट- भावः पटभाव इत्येवं निर्विशेषों भावाभावः क्रियागुणयोगाव्यादिव- द्विकल यते । न धुभाव उत्पलादिवहिशेषणसभाती । विशेषणवत्त्वे भाव एव स्यात् । । विद्याककनित्यत्वाद्विद्याकर्मसंतानजनितमोभनित्यत्व- मिति चेन्न । गङ्गासोनोवत्कर्तृत्वस्य दुःखड्पत्वात् । कर्तृत्वोपरमे च मोमविच्छदात । तस्मादविद्या कामकाजावान नुनिवृत्ती स्वात्मन्यव- १ ह.र.अ . य । है. त्र... 'रम्मो मो । १. स. न...च अ. 'ति चवि। ४. न. म. यद्धि न । ५२.६५ नो । ६ य. ह. अ. स. हव रे । ७. प. च. ज. म यदि न । ८ ट. म. ज. 'म्तदोक्ष । ९ क. द.म. स. . ट स्य ता ।। १०. स ग. आ.ज.ट. ३ । परमार्थतवस्तु म । ११ क. ल. म. ज. झ ८. 'छेद्याव' । १२ क. म. म. च.. ट. ' संवन्दप । १३ क न ग. २. च. त्र ट. यो भा । ४.३ऽचना' । १५ कृ. व सहभावी जिपणेम दि' । १५ ह. सहतित्वे भा । 13 ६.न. ग. इ. १ ·१ प्रथमोऽतुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । - स्थानं मोक्ष इति । स्वयं चाऽऽत्मा ब्रस तद्विशानादादियानिवृत्तिर्मोक्ष इति समायोपनिपदारभ्यते। न--समा सदाधि । तत्रालि भाग व । प्रभवसादयस्तु नित्याः । ततः कयं निशिपावमित्य शरूयाऽ56----यथा -यथा ही। भावप्रत्ययकाकारत्वादक एवं भाया- भाव(योऽव) छेद दायन व प्रयागते । त्या निषेधप्रत्ययस्यक कारवादक एवाभा- योऽवन्दकर्मददिन व प्रकाशः । जागे नयति चनि क्रियायोगात्संख्यागुणयोगा. द्रव्यदभावो विकल्प्यः । न तु तत्वतः सविशेष इ-यर्थ. । इतश्च न तत्वतः सविशेष इत्याह-न नीति । विशेषण हि विशम्यान्वयि प्रमिद्धम् । प्रतियोगिना च विशेषणेन नाभायस्य सहभावोऽस्ति । घटवतम्य नियवे घटम्यापि नित्यत्वप्रसङ्गात् । घटसहभा- यित्वे च तदभावत्वव्याघाना गायाभाययोः महानवस्थानरूपविर वा धुपगमात् । ततः प्रतियोगिविश सदभायः सपि. कदादिधर्भवानिति विभममात्रमित्यर्थ. । एत्र प्रध्वं. सदृष्टान्तन शक्तिं नित्यत्य परिष्य प्रकारान्तरेण ऽऽगेष्टा निषेति-विद्याकर्मत्या. दिना । विद्यार्मणोः कर्ता नित्य इति मावनसायामध्यसातत्यं न साच्यम् । कर्तृ- त्यस्य नुपरमऽनिर्मोक्षप्रसादपरमे च माधन -नियाभावान्मोअस्य निन्छित्तिः स्पादित्यर्थः । यरमानि.श्रेयस नमज्ञानं विना दुष्प्राप तम्मादित्युपसहार । उपनिषदिति विद्योच्यते । नच्छीलिनां गर्मजन्मजरादिनिशाननाचदवसा- दनाद्वा ब्रह्मणो वोपनिगमयितृत्वादुपनिषण्णं बाऽस्यां परं श्रेय इति । तदर्थ- त्वाद्ग्रन्थोऽप्युपनिषत् । ब्रह्मविद्यायामुपनिषच्छब्दप्रसिदपि विधाया एव नि प्रेयससावनत्व प्रमाणमित्याह-- उपनिषदिनि । निनातनातिथिलीकरणादित्यर्थः । अत्या विद्याया निमित्तभूतायां परं श्रेया ब्रह्म जीवस्योपनिषण्णमामत्योपस्थितं भवतीत्यर्थः । हरिः ॐ। शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्दो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुकमः । नं सुखं प्राणवृत्तेरहवाभिमानी देवतान्मा मित्रो नोऽस्माकं भवतु । १ क. स्व. 1. व. ज. ट. 'ति । मिथिम' । २ क. स. ग ... ट. ६ माको यथा भा' । ३ ग... भेदाभिन । ५ स. ग. र. ट. हा ! ५ क.. ३. ह. ट. शक्य नि । ६+ श. द. 'न सातत्या।

·८ आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेना- [गोमा याये- तथैवापानवृत्ते रात्रेश्वाभिमानी देवतात्मा वरुणः । चक्षुष्यादित्य चाभिमान्यर्यमा । बल इन्द्रः । वाचि बद्धौ च वृहस्पतिः । विष्णुरुरुक्रमो विस्तीर्णक्रमः पादयो- रभिमानी । एर्चमध्यात्मदेवताः । शं नो भवति ति सर्वत्रानुषङ्गः । तास हि सुखकृत्सु विद्याश्रवणधारणोपयोगा अप्रतिबन्धेन भविष्यन्तीति नत्सुखक र्तृत्वं मार्यते--शं नो भवत्विति । एवमुपनिषदा व्याख्यारम्भ संभाव्य प्रतिदव्याख्यामारभने-शं सुखमित्यादिना । शं नो भवत्विति । सुखविन्यर्थः । अध्यात्मप्राणकरणामिमानिनीना देवताना मुखत्यत्व किमिति प्रायते तत्राऽऽह-तासु हीनि । श्रवणं गुरुप दोपसर्पणपुर्वक वेदान्ताना तात्पर्यावधारणम् । धारणं श्रुतस्याप्यविस्मरणम् । उपयोग. शिष्येभ्यो निवेदनम् । नमो ब्रह्मणे । नभन्ने बायो , त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्ष बल वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं पदिष्यामि । तन्मावतु । तहकार- मवतु । अतु मास् । अतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ सत्यं वदिष्यामि पञ्च च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदी यतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ ब्रह्म विविदिषुणा नमस्कारबन्दनक्रिये वायुविषये ब्रह्मविद्योपसर्गशा- न्त्यर्थं क्रियते । सर्वक्रियाफलानां तदधीनत्वाब्रह्म वायुस्तस्मै ब्रह्मणे नमः । प्रतीभावं करोमीति वाक्यशेषः । नमस्ते तुभ्यं हे वायो । नमस्करोमीति परोक्षप्रत्यक्षाभ्यां वायुरेवाभिधीयते । किंच त्वमेव चक्षुराद्यपेक्ष्य बाह्य संनिकृष्टमव्यवहितं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि यस्मात्तस्मात्त्वामेच प्रत्यक्षं ब्रह्म वदि- प्यामि । ऋतं यथाशास्त्रं यथाकर्तव्यं बुद्धा सुपरिनिश्चितमर्थ - १ . वेरभि । २ रस. ग. व. 'वमाद्याध्या । ३ ख. ग. च. झ. षदो व्या । ४ क. स्व. ग. १. स. परं व्या' । ५ . ख. ग. ज. ट कृत्व नि। ६ . स. ज. स. अविवापिरिदि।

·९ २ द्वितीयोऽनुग्राफः] तैत्तिरीयोपनिषत् । तदपि त्वदधीनत्वात्त्वामेव वदिष्यामि । सत्यमिति वाकायाभ्यां संपाय- मानः सोऽपि त्वदधीन एव संपाद्य इति त्वामेव सत्यं वदिष्यामि । तत्सर्वा- त्मक चायवाख्यं ब्रह्म मयैव स्तुतं सन्मां विद्यार्थिनमवतु विद्यासंयोजनेन । तदेव ब्रहा वक्तारमाचार्य वक्तृत्वसामर्थ्यसंयोजनेनावतु । नामवतु वक्तारमिति पुनर्वचनमादरार्थम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति निर्वचनमाध्यात्मिकाधि- भौतिकाधिदैविकानां विद्यामाप्त्युपसर्गाणां प्रशमार्थम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमन्छंकरभगवतः कृती तैत्तिरीयोपानपन्छीक्षाध्यायभाष्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अन्यहम वायुश्च न्य इति नाऽऽशकनीयमित्याह---परोक्षेति । ब्रह्मति 'परोक्षण स प्रस्मेत्याचक्षत इनि श्रुतेः । वायुशब्देन च प्रत्यक्षतया निर्देशः । प्राणस्य प्रत्यक्ष- वारियर्थः । यद्यपि सूत्रा-मरूपेण वायुः परोक्षस्तथाऽप्याध्यात्मिकप्राणवायुरूपेण ब्रह्मश- याच्यावेऽप्यपरोक्षत्वमित्याह --किंचेति । बाह्य चक्षुरादि रूपदर्शनाद्यनुमेयत्वान्यव- हितम् । प्राणस्त्रव्यवधानेन साक्षिवेद्यः संनिहितश्च भोक्तरिति चक्षुराद्यपेक्षया प्रयक्ष इत्यर्थः । बृहणाब्रह्म | प्राणकृतेन श्वसनादिना शरीरादेबृंहण प्रसिद्धमन्यर्थः । यथा राज्ञो दौवारिक कश्चिद्राजदिक्षुगह त्वमेष राजेति तथा हादस्य ब्रह्मणो द्वारपं प्राणं हाद ब्रह्म दिदृक्षुर्मुमक्षुराह-त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिप्यामाति । ब्रह्मवदनक्रिया प्राण- देवतास्तुत्यर्था । स्तुत्यन्तरमाह-ऋतमित्यादिना ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया तत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकाया शीक्षाध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥. - 4 अथ ठीक्षाध्याये हित योऽनुवाकः । ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम संतानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः(१)। शीक्षां पश्च ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये ।। द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ -- १ रु. ख न ट. पह्मण इ । २ क. ग्व. ग च, ज, झ ट. गरू" । २ ·आनन्दगिरिकनटीकासंचलितभांकरभाष्यसमता- [मामात्याये- अर्थशानमधानत्यादुपनिषदो ग्रन्धपाठे यत्नोपरमो मा भदिनि श्रीक्षाध्याय आरभ्यते-शिक्षा शिक्ष्यतेऽनयति वर्णायुश्चारणलक्षणम् । शिष्यन्त इति वा शिक्षा वर्णादयः । शिक्षेव शीक्षा । देध्य छान्दसम् । तां शीक्षा व्याख्या. स्यामो विस्पष्टमा समन्तात्कथयिष्यामः । चक्षिही वा ख्यावादिष्टस्य व्याप- स्य व्यक्तत्वोत्क(बाकण एतद्रूपम् । तत्र वर्णोऽकारादिः । स्वर उदा. तादिः । मात्रा हस्त्रायाः । बलं प्रयत्नविशेषः । साम वर्णानां मध्यम. वृत्त्योच्चारणं समता । संतानः संततिः । संहितेत्यर्थः । एप हि शिक्षितम्यांs. भः । शिक्षा यस्मिन्नध्याये सोऽयं शीक्षाध्याय इत्येवमुक्त उदित उक्त इत्युप- संहार उत्तरार्थः॥ इति श्रीम-परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पुण्यपादशिष्यश्रीमन्छंकर- भगवतः कृतो तत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्य द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ यत्नोपरम इति । स्वोमव्यानप्रमादो ना भंटिस्यर्थः । अन्यथा विवक्षिनाथसि- रेिव न स्यात् । तदुक्तम्- "मन्त्रो हीन: स्वरतो वर्णतो वा मिश्याप्रयुक्ती न तमर्थमाह । स वाग्वा यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात"इति ।। लक्षणमिति । लक्षणं गास्त्रम् । अटरयाणा मूर्धा, इचुयनानां साल्वित्यादि । तस्यान्यत्रेय सिद्धत्वादिह कर्मव्युत्पत्तिरव शिक्षाशब्दस्य ग्राह्या । [रूपमिति ] "चक्षितः ख्या" "या लिट" इति सूत्रेण ख्यात्रादिष्टो यस्तस्येदं रूपं न "स्या प्रकर्थन" इत्यस्य सोपसर्गस्य, प्रये.गानभिधानादित्यर्थ. ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिबानकाचार्यश्रीमच्छरभगवच्छिायानन्दगानविरचिताय तैत्तिर- योपनिषठाकरभाष्र्ट,काया शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ । अथ शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः । सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अधुना संहितोपनिपदुच्यते । तत्र संहिताग्रुपनिषत्परिज्ञाननिमित्तं यद्यशः १. तात्यकल्स ये । २ क. व. ग इ. च ट. वादार्म । ३ ख. ग च. अ.नाई । ५ क. ग. च. ज झ. ट. 'भत । अ 1 ५ ग. २. तदर्थ । ६२. ख ग. प.म.र. यात सो' ।

·। ३ तृतीयोऽनुगांकः ] नासिरीयोपनिषत् । ११ मायते तमावाषयोः शिष्याचार्ययोः सहवास्तु । तनिमित्तं च यद्रल- पर्यसं तेजस्तच सहवास्त्विति शिष्यवचनभाशीः । शिष्यस्य हाकतार्यत्वात्मार्थ. नोपपद्यते नाऽचार्यस्य । कृतार्थत्वात् ! कृतार्थो खाचार्यों नाम भवति । संहिता वर्णाना संनिकर्यस्तद्विपयमुपासनं प्रथम कथ्यत इत्याह--अधुनति । संनि- धानाञ्च स्वशाखामहिम प्रहा। शं नो मित्र इत्याशीर्वाद. फत्तोपनिषच्छेष. । संहितो- पनिषदमाग दान्तरमाह --तत्रेति । अथातः सहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वविकरणेषु । अघिलोकमधिज्यौतिषम- धिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासहिता इत्याचक्षते । अांधिलोकम् । पृथिवी पूर्वर- पम् । यौरुत्तररूपम् । आकाशः संधिः ( १ )॥ अथानन्तरमध्ययनलक्षणविधानस्य यतोऽत्यर्थ ग्रन्थभाविता बुदिर्न शक्यते सहसाऽर्थज्ञानविषयेऽवसारयितुमित्यतः संहिताया उपनिषदं संहितारिपयं दर्श- नमित्येतद्वन्थसंनिकृष्टामेव व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेष्वाश्रयेषु मानवि- षयेष्वित्यर्थः । कानि तानीत्याह-अधिलोकं लोके घधि यदर्शनं तदपिलो- कम् । तथाऽधिज्यातिपमधिविद्यमधिमनमध्यान्ममिति । ता पताः पविण्या उपनिषदो लोकादिमहावस्तुविषयत्वात्संहिताविषयत्वाच्च महत्यच ताः संहि- ताथै महासंहिता इत्याचक्षते कथयन्ति वेदविदः । अथ तासां यथोपन्यस्वाना- माधिलोकं दर्शनमुच्यते । दर्शनक्रमविवक्षार्थोऽथशब्दः सर्वत्र | पृथिवी पूर्वस्पं पूर्वो वर्णः पूर्वरूपम् । संहितायाः पूर्वे वर्णे पृथिवीदृष्टिः कर्तव्येत्युक्तं भवति । तथा चोत्तररूपणकाशोऽन्तरिक्षलोकः । संधिर्मध्यं पूर्वोत्तररूपयोः संघीयेते अस्मिन्पूर्वोत्तररूपे इति ॥ १ क. स. ग. च. . अ. ट. ड. प्राप्यते। २ च. कल्यत । ३ ख. ग. च. ज. °खाम- निहिते । ४ क. स्व. ग. च. ज. ट. त्याया आगीर्वादाः । ५ ३. व. ग. व. ङ च छ. ज. ट. श्च ताम। ६ व. निदा पनि । छ. ट नि: ब्रह्मवै ।ह दः । दर्शनकमविण्या अधश द. । अ'।

·.. १२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिनशांकरभाष्यसमेता- [ीक्षाभ्याये- वस्तुपासनं हित्वा प्रथमतः शब्दोपासनविधाने हेतुरतःगळेनोक्त इत्याह-यतोऽ. त्यर्थमिति । पञ्चस्थिति सप्तमी तृतीयार्य विपरिणेया। अविकरणमब्दश्च विषयपर्यायः । पञ्चभिः पदार्थविशेषितं ज्ञानं वर्णेषु वक्तव्यम् । यथा विष्णुदर्शन(न प्रतिमायामित्यर्थः । लोकेष्वधीति । लोकानधिकृत्योपादाय ध्येयत्वमित्यर्थः । विद्यागन्दन विद्याप्रतिबद्ध आचार्यादिविक्षितः । तथैव प्रजाशन्देन प्रजाप्रतिवद्धः पित्रादिविवक्षितः । अध्यात्म- मिति । आत्मानं भोक्तारमधिकृत्य यद्वर्तते जिहादि तद्विवक्षितम् । सर्वत्र तत्तदभिमा- निनी देवत्व ग्राह्या। अन्यस्योपास्यत्वासंभवादिति । विधिग समर्थवादमाह-ता पता इति । संहितोपनिषदः कर्तव्या इत्युत्पत्तिविधिरुक्तः । कथं कर्तव्या इत्याकाङ्क्षायां विनियोगविधिमाह-अथ तासामित्यादिना । कर्तुरकत्वादनुष्टेयाना बहुत्वावश्यंभा- विनि मे विशेषनियमार्योऽयान्दः । वायुः संधानम् । इत्यधिलोकम् । अावि- ज्योतिषम् । अनिः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्त- ररूपम् । आपः संधिः । पंद्युतः संधानम् । इत्यधिज्यौतिपम् । अथांधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् (२)। अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या संधिः । प्रवचन५ संधानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोतररू- पम् । प्रजा संधिः। प्रजनन५ संधानम् । इत्य- धिप्रजम् (३)। अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वामंधिः । जिहां संधानम् । इत्यध्यात्मम् । - १ क. ख. ग. न. च.ट. उ कर्तव्यम् । २ क. ख. ग च. ज. ट. तं त्य' । ३. 5. छ.त्र 'त्य यो वतने जिहादिः स विवक्षित. । म° 1 ४ ख. ग घ. ट. जमाव । ५ क. स. म. च. ज ट. °मार्था अयशा । - ·३ तृतीयोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । १३ वायुः संधानम् । संघीयतेऽनेनेति संधानम् । इत्यधिलोकं दर्शनमुक्तम् । अथाधिज्योतिपमित्यादि समानम् । इतीमा महासहिताः । य एवभेता महासहिता व्याख्याता वेद । संधीयते प्रजया पशुभिः। ब्रह्मवर्चसेनानायेन सुवर्येणं लोकेन ( ४ ) । संधिराचार्यः पूर्वरूपमित्यधिमजं लोकेन ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ इतीमा इत्युक्ता उपप्रदश्यन्ते । यः कश्चिदेवमेता महासंहिता व्याख्याता वेदोपास्ते । वेदेत्युपासनं स्याद्विज्ञानाधिकारात् " इति प्राचीनयोग्योपास्स्त्र " इति च वचनात् । उपासनं च यथाशास्त्रं तुल्यप्रत्ययसंततिरसंकीर्णा चातत्स- त्ययः शास्त्रोक्तालम्बनविषया च । प्रसिद्धश्योपासनशब्दार्थों लोके गुरुमुपासते (स्ते ), राजानमुपास्त इति, यो हि गुर्वादीन्संततमुपचरति स उपास्त इत्यु- च्यते । स च फलमाप्नोत्युपासनस्य । अतोऽत्रापि च य एवं वेद संधीयते प्रजादिभिः स्वान्तः प्रजादिफलान्याप्नोतीत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्थगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीनच्छंकरभ- गवतः कृता तैत्तिरीयोपनिपन्छीक्षाध्यायभाष्ये तृतीयोऽनुवाकः॥३॥ " हृदयस्याग्रेऽद्यस्यथ जिह्वाया अथ वक्षसः " इतिवदुपप्रदर्थन्ते परामृश्यन्ते । अधिकारविधिप्रदर्शनाय यथा दर्शादयः षड्यागाः समुचिताः फलसाधनमविकाराशेनामे- दात् , तथा पञ्चोपनिषदः समुच्चिताः प्रजादिफलकामस्यानुष्ठेया इत्याह-~यः काश्च दित्यादिना । फलकामिनाऽनुष्टीयमानं सहितोपासनं कामितफलाय भवति । फलान- भिसंधिना वनुष्ठीयमान ब्रह्मविद्यार्य भवति । मेवाहीनेन ब्रह्मणोऽवगन्तुमशक्यत्वान्भेधा- कामस्य जपोऽपि ब्रह्मविद्यार्थो भवति । श्रीविहीनेन सत्त्रशुद्धयर्थं यागाद्यनु. -- १ ज. झ ण च । अतस्तत्व । २ क. ख. ग. °पया सा । ३ ड. सिद्धो युग । ४ प. सा. द. लो। ५ व. १. छ. त्र वत्यथ ।

·१४ आनन्दगिरिकनटीकासंवलिनमांकरभाष्यसमेता [क्षाध्याये- छातुं न सक्यत इति श्रीकामस्प होमोऽपि परम्परया ब्रह्मविद्यापयोगनि महत्तात्पर्य विद्या- संनिधिसमानाताना सर्वत्र द्रष्टव्यम् । इति भीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्य श्रीमन्टंकरभगवच्छिानन्दमानविधितायां तत्तिरीयोपनि- पकिरभाष्पटीकाया शीक्षाघ्याये तृतीयोऽनुरामः ॥ ३ ॥ अथ शीक्षाध्याय चतुर्थोऽनुवादः । यश्छन्दसामृपो विश्वरूपः । छन्दो- योऽध्यमृतासंबभूव । स मेन्द्रों मेधया स्पृणोतु। अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीर में विचर्पणम् । - यश्छदन्सामिति । मेधाकामस्य श्रीकामस्य स तत्माप्तिसाधनं मपहोमा- चुच्यते " स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु "" ततो में श्रियमावह" इति च लिङ्ग- दर्शनात् । यश्छन्दसा दानामृषभ इवर्षभः प्राधान्यात् । विश्वरूपः सर्वरूपः सर्ववाग्व्याप्तेः , " तयथा शकुना " इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । अत एवर्षभत्वमों- कारस्य | ओंकारी हात्रोपास्य इति ऋषभादिशः स्तुतियाग्यवोंकारस्य । छन्दोभ्यो वैदेभ्यो वेढा अमृतं नस्मादमृनादविसंबभूव । लोकदेववेदव्यार. तिभ्यः सारिष्ठं जिघृक्षोः प्रजापतेस्तपस्यत ओंकारः सारिष्ठत्वेन प्रत्यभादि. त्यर्थः । न हि नित्यस्योंकार स्याञ्जसवोत्पत्तिरेव कल्पते । स एवंभूत ओंकार इन्द्रः सर्वकामेशः परमेश्वरो मा मां मेधया प्रझया स्पृणोतु मीणयतु बलयतु वा । ममावलं हि प्रायते । अमृतस्यामृतत्वहेतुभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य तदधिका- रान् , हे देव धारणो धारयिता भयासं भवेयम् । किंच शरीरं मे मम विचर्पण विचक्षणं योग्यमित्येतत् । भूयादिति प्रथमपुरुषविपरिणामः । अपान्तरतात्पर्यमभिप्रेत्याऽऽह-यग्छन्दसामित्यादिना । संबभवेनि जन्मवाचके पदे श्रयमाणे किमिति " प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्" इत्यादिश्रयन्तरानुसारेणा:ऽमज्ञा- २ १ क ख. ग च. ज. ट. ठातमरक्यत्वादिति । २ छ. म. इ. 'सिवि । ३ म. स. प्रार्थयते । ४ क. य. ग. च. रण कार्यश्रेष्टनाऽऽन्न ।

·५ अनुऽनुनकः ] तैपिरीयोपनिषत् । १५ नयोग्यकार्यश्रवन प्रतिभानं व्याम्त्यायते तत्राऽऽह-नहीति । पुरुषविपरिणाम इति । भ्यासमित्युत्तमपुरुषस्य प्रकृतस्य प्रथमपुरुषान विपरिणामः कर्तव्य इत्यर्थः । जिह्वा में मधुमत्तमा । कर्णीयां भूरि विभुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि भेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय । आवहन्ती विनन्वाना(१) । कुर्वाणाऽचीरमात्मनः । निका मे मधुमसमा मधुमत्यतिशयेन मधुरभाषिणीत्यर्थः । कर्णाभ्यां भोत्राभ्यां गरि बहु विश्रुवं व्यश्रव (1) श्रोता भूयासमित्यर्थः । आत्मज्ञानयोग्यः कार्यकारणसंघातोऽस्त्विति वाक्यार्थः । मेधा च तदर्थमेव हि प्रार्थ्यते । ब्रह्मणः परमात्मनः कोशोऽसि । असेरिवोपलव्ध्यधिष्ठानत्वात | त्वं हि ब्रह्मणः प्रतीक त्वयि ग्रामोपलभ्यते । मेधया लौकिकमझया पिहित आच्छादितः स त्वं सामान्यपनेरविदिततत्त्व इत्यर्थः । श्रुतं श्रवणपूर्वकमात्मज्ञानादिकं मे गोपाय रक्ष । तत्माप्त्यविस्मरणादि कुर्वित्यर्थः । जपार्था एते मन्त्रा मेधाकामस्य । झोमार्यास्त्वधुना श्रीकामस्य मन्त्रा उच्यन्ते । आवहन्त्यानयन्ती। वितन्वाना विस्तारयन्ती तनोतम्तत्कर्मत्वात्। कुर्वाणा निवर्तयन्ती । अचीरमचिरं क्षिप्रम । छान्दसो दीर्घः 1 चिरं वा कुर्वाणा । अचेतनशब्दं प्रति प्रार्थना कथं ? कथं चन्द्रशब्देनाभिधानमित्याशङ्कय ब्रह्माभदविवक्ष- येत्यभिप्रेत्याऽऽह-ब्रह्मण इति । ब्रह्माभेदेन प्रार्थितदाने समर्थश्वेदोंकारः किमिति सर्व।पास्यत इत्याशङ्कयाऽऽह – मेधयति । लौकिकप्रज्ञयेति । शालग्रामादिष्वपि देवता,द्धिरित्यर्थः । नतध्यापयादि मृग्यौ । ब्राह्मणोत्पन्नत्वात् । वामांसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह E । ख. ग. च. छ. ट. ° व्यञवामन्याडभाववान्दस । झटिनि भो । २ स्व. ग व. ८. 'तसत्व । ३ . 'त्मविज्ञान मे । ४ ( °दिना क' । ५ क ख. ग. व.स.छ.. ट. 'स्य । होपार्थस्त्विधुनोच्यन्ते मन्त्राः । आ । ६ ड. ना म° । ७ छ. 'यन्त्यात्मनः। अ° । ८ क.. घ. च. छ. अ. ट ६ । चि° । ९ क ग घ. ड. 'दिष्विव । १० के. ख. ग. "बदल्य । १' ग. च ट. 2. म् । अझ ।

·. १६ आनन्दगिरिकृतीकासंचलितशकिरभाष्यसमेता- [गाहाच्याये- स्वाहा । आ मां यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाही । प्रमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दीयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहाँ । शायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा (२)। आत्मनो मम, किमित्याह-वासांसि वस्त्राणि मम गावश्च गाश्चेति यावत् । अन्नपाने च सर्वदेवमादीनि कुर्वाणा श्रीर्या तां ततो मेधानिर्वर्तनात्परमावहा:s. नय । अमेधसो हि श्रीरनायवेति । किंविशिष्टाम् । लोमशामजाव्यादियुक्ता- मन्येश्च पशुभिः संयुक्तामावहेत्यधिकारादोंकार एवाभिसंबध्यते । स्वाहा, स्वाहाकारो होमार्थमन्त्रान्तज्ञापनार्थः । आयन्तु मामिति व्यवहितेन संवन्धः । ब्रह्मचारिणो वि माऽऽयन्तु प्र माऽऽयन्तु दमायन्तु शमायन्त्वित्यादि । यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान्वस्यसोड- सानि स्वाहा। तं त्वा भग पीवशानि स्वाही। स मा भग प्रशि स्वाहा । तस्मिन्त्सहस्र- शाखे । निगाहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवताऽऽयन्ति । यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातराय॑न्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि पमा भाहि प्र मा पयस्व (३)॥ वितन्वाना शायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा धातरा. यन्तु सर्वतः स्वाहैक च ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ - . १ क. छ. ठ. शिष्टा च श्रियं लो । ख. च °शिष्टां च लोमशा श्रियम | २ क. स. व. च. छ. द. नार्थ इत्यर्थः । ढ. नार्थः स्वाहाकार आ° । ३ ड. आमायन्विति ।

·२ 2 चतुर्थोऽनुवाकः ] तत्तिरीयोपनिषत् । १७ यशो यशस्वी जने जनसमूहेऽसानि भवानि । श्रेयान्प्रशस्यतरो वस्यसो वसीयसो वसुतराद्वसुमत्तरादोऽसानीत्यन्ययः । किंच तं ब्रह्मणः कोशभूतं त्वा स्वां हे भग भगवन्पूजावन्म विशानि प्रविश्य चानन्यस्त्वदात्मैव भवानीत्यर्थः । स त्वमपि मा मां भग भगवन्पूजावन्मविशाऽऽवयोरेकत्वमेवास्तु । तस्मिंस्त्वयि सहस्रशाखे बहुभेदे निमजे शोधयाम्यहं पापकृत्याम् । यथा लोक आपः प्रवता प्रवणवता निम्नवता देशेन यन्ति गच्छन्ति । यथा च भासा अहर्जरं संवत्सरोs. हर्जरः । अहोभिः परिवर्तमानो लोकाजरयतीत्यहानि वाऽस्मिञ्जीर्यन्त्यन्तर्भव- न्तीत्यहर्जरः । तं च यथा मासा यन्त्येवं मां ब्रह्मचारिणो हे धातः सर्वस्य विधातः, मामायन्त्वागच्छन्तु सर्वतः सर्वदिग्भ्यः । प्रतिवेशः श्रमापनयनस्थान- मासन्नगृहमित्यर्थः । एवं त्वं प्रतिवेश इव प्रतिवेशस्त्वच्छीलिनां सर्वपापदुःखा- पनयनस्थानमसि, अतो मा मां प्रति प्रभाहि प्रकाशयाऽऽत्मानं प्रपद्यस्व च । मा रसविद्धमिव लोहं त्वन्मयं त्वदात्मानं कुर्वित्यर्थः । श्रीकामोऽस्मिन्विद्याप्रकरणेऽ. भिधीयमानो धनार्थः । धनं च कर्मार्थम् । कर्म चोपात्तदुरितक्षयाय । तत्क्षये हि विद्या प्रकाशते । तथा च स्मृतिः- ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः । यथाऽऽदर्शतले प्रख्ये पश्यन्त्यात्मानमात्मनि " इति । इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायभाष्ये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ वस निवासे, वस आच्छादने ' इति धातुद्वयादुप्रत्ययः शीलेऽथ । वसुर्वसनशीलः । पराच्छादनशीलो वा वसुः । अतिशयेन वसुर्थसीयास्तस्माद्वसीयसः । ईलोपश्चान्दसः । वसुमान्यसुशब्देन लक्ष्यत इत्यभिप्रेत्याऽऽह-वसुमत्तरादेति । पूर्वोक्तस्य प्रयोजनमाह- किंचति । यदुक्तं ' ब्रह्मचारिणो मामायन्तु ' इति तत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्ति. रीयोपनिषच्छाकरभाष्यटीकाया शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ - १ . °दा । अनेकार्थत्वाद्धातूना ल्यजातीयानां विशेषव न्धनवत्स्वजातीयपुरुषादिशेष- पानसा' । २ क. ख. प. च. छ. ट. नीत्यर्थः । किं । ३ क. मासाः संवत्सरमह । ४ क. 'रो ह्यहर्न । ५ ड. °यार्थम् । त° । ६ घ. दरों तनुम । ७ छ. मस्थे । ८ ख. ग. च. थे। स्ववेश्मसु वस । ९ ट. लः वसुः प । ३ ·१८ आमन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- अथ शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः । भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामु ह स्मैतां चतुर्थीम्।माहाँचमस्यः प्रवे- दयते । मह इति । तद्ब्रह्म । स आत्मा । अन्यन्या देवताः। भूरिति वा अयं लोकः। भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः(१)। मह इत्यादित्यः आदित्येन वाव सर्व लोका महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्याँदित्यः । मह इति चन्दाः । चन्दर्भसा वाव सर्वाणि ज्योती ५षि महीं- यन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूंषि ( २) । संहिताविषयमुपासनमुक्तं तदनु मेधाकामस्य श्रीकामस्य मन्त्रा अनु- क्रान्तास्ते च पारम्पर्येण विद्योपयोगार्था एव । अनन्तरं व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मणोऽन्वरुपासनं स्वाराज्यफलं प्रस्तूयवे । भूर्भुवः सुवरित्युक्तोपपद- र्शनार्थः । एतास्तिस्र इति प्रदर्शितानां परामर्शार्थः । परामृष्टाः स्मार्यन्ते वेत्यनेन । तिस एताः प्रसिद्धा व्याहृतयः स्मार्यन्ते तावत् । तासा- मियं चतुर्थी व्याहृतिमह इति । तामेतां चतुर्थी महाचमसस्यापत्यं माहाचमस्यः प्रवेदयते । उ ह स्म, इत्येतेषां वृत्तानुकथनार्थत्वाद्विदित- वान्ददर्शेत्यर्थः । माहाचमस्यग्रहणमार्षानुस्मरणार्थम् । ऋषिस्मरणमप्यु. पासनाङ्गमिति गम्यत इहोपदेशात् । येयं माहाचमस्येन दृष्टा व्याहृ. तिर्मह. इति तद्ब्रह्म महद्धि ब्रह्म । महश्च व्याहृतिः । किं पुनस्तत् । स १ घ. उ.ष्टाः स्मर्य' । २ स्व. म. च. ज. °णमायानु । ३ क. ख. ग. प. उ. च. छ. अ. द. ष्यनुस्म ।

·५ पत्रमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १९ २ आत्मा । आप्नोतेाप्तिकर्मणः । आत्मेतराश्च व्याहृतयो लोका देवा वेदाः प्राणांश्च मह इत्यनेन व्याहत्यात्मनाऽऽदित्यचन्द्रब्रह्मान्नभूतेन व्याप्यन्ते यतः। अतोऽङ्गान्यवयवा अन्या देवताः । देवताग्रहणमुपलक्षणार्थ लोकादीनाम् । मह इत्येतस्य व्याहत्यात्मनो देवलोकादयः सर्वेऽवयवभूताः । यत आहाऽऽदि- त्यादिभिर्लोकादयो महीयन्त इति । आत्मनो ह्यङ्गानि महीयन्ते महनं वृद्धिरु- पचयो महीयन्ते वर्धन्त इत्यर्थः । * अयं लोकोऽग्निग्वेदः प्राण इति प्रथमा व्याहृतिभूरिति । एवमुत्तरोत्तरकका चतुर्धा भवति । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाकस्य सबन्धमाह-संहिताविपयमित्यादिना । व्याहृतीना श्रद्धागृहीतत्वात्परित्यागेनोपदिश्यमानं ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदिति ततो व्याहृतिशरीरं हिर- ण्यगर्भात्यं ब्रह्मान्तर्हदये ध्येयत्वेनोपदिश्यत इत्यर्थः । मह इति व्याहृतावहिब्रह्मदृष्टिः कर्तव्या । तत्र किं साम्पमित्यत आह-महद्धीति । यथा देवदत्तस्य पादादीन्यङ्गानि मध्यभागश्वाङ्गीतरेपामझानामात्मा कथ्यते व्यापकत्वात् । तथा महोव्याहृतिहिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणो मध्यभाग आत्मेति कल्प्यते । इतराश्च व्याहृतयः पादाद्यवयवत्वेन कल्प्यन्ते। प्रथम. व्याहृतिः पादौ, द्वितीया बाह, तृतीया शिर इत्यर्थः । व्याहृत्यवयवं ब्रह्मोपासीतेत्युत्पत्ति- विधिरुक्तः । इदानीमङ्गविगेपविधिः कथ्यते-भूरिति वा अयं लोक इत्यादिना । तकैका व्याहृतिश्चतुष्प्रकाराऽवगन्तव्येति तात्पर्यमाह-अयं लोक इत्यादिना । मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सवै वेदा मही- यन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव से प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रवतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । शा यो वेद । स - * अब-य हृन्यवयव ब्रह्मोपासीतत्युत्पत्तिविधिरुक्तः । इदानीमङ्गविशेषविधिः कथ्यते' इति घ. पुस्तकेऽधिकं दृश्यते । १ ङ. 'णाश्वेत्य' । २ ग. व. छ. 'ये ज्ञेय ।

·२० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाव्याये- वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति (३)॥ असौ लोको यजू पि वेद द्वे च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ मह इति ब्रह्म । ब्रह्मेत्योंकारः। शब्दाधिकारेऽन्यस्यासंभवात् । उक्तार्थमन्यत् । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धेति । ता वा एता भूर्भवः सवर्मह इति चतस्र एककश- श्चतुर्धा चतुष्पकाराः । धाशब्दः प्रकारवचनः । चतस्रश्चतस्रः सत्यश्चतुर्धा भव- न्तीत्यर्थः । तासां यथाक्लप्तानां पुनरुपदेशस्तथैवोपासननियमार्थः । ता यथो- क्तव्याहतीयों वेद स वेद विजानाति । किं ब्रह्म । नन-तब्रह्म स आत्मेति ज्ञाते ब्रह्मणि न वक्तव्यमविज्ञातवत्स वेद ब्रह्मेति । न । तद्विशेपविवक्षुत्वाद- दोषः । सत्यं विज्ञातं चतुर्थव्याहृत्यात्मा ब्रह्मेति न तुं तद्विशेपो हृदयान्तरुपल- भ्यत्वं मनोमयत्वादिश्च । ' शान्तिसमृद्धम् । इत्येवमन्तो विशेषणविशेष्यरूपो धर्मपूगो विज्ञायत इति तद्विवक्षुर्हि (क्षु हि! ) शास्त्रमविज्ञातमिव ब्रहा मत्वा स वेद ब्रह्मेत्याह । अतो न दोषः । यो हि वक्ष्यमाणेन धर्मपूगेन (ण) विशिष्टं ब्रह्म चेद स वेद ब्रह्मेत्यभिप्रायः । अतो वक्ष्यमाणानुवाकेनैकवाक्यताऽस्यो- भयो नुवाकयोरेकमुपासनं लिङ्गाच्च । भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठतीत्यादिकं लिङ्ग- मुपासनैकत्वे विधायकाभावाच्च । न हि वेद उपासितव्य इति विधायक: कश्चिच्छब्दोऽस्ति । व्याहृत्यनुवाके ' ता यो वेद ' इति च वक्ष्यमाणार्थत्वा- नोपासनभेदकः । वक्ष्यमाणार्थत्वं च तद्विशेषविवक्षुत्वादित्यादिनोक्तम् । सर्वे देवा अस्मा एवं विदुषेऽङ्गभूता आवहन्त्यानयन्ति बलिं स्वाराज्यप्राप्तौ सत्या- मित्यर्थः॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्थगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभ- गवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ एकैका व्याहृतयो यदा चतुष्प्रकाराश्चिन्त्यन्ले तदा षोडकल: पुरुष उपासितों भवती- त्यभिप्रेत्य संक्षेपम.ह-ता वा एता इति । स वेद ब्रह्मेति ब्रह्मवेदनं फलत्वेन न संकी- यतेऽविकारविधिवाक्ये । किंतु वक्ष्यमाणानुवाकेनास्मिन्नेव ब्रह्मोपासने गुण- विधानं भविष्यतीति सूचयितुमित्याह-न तद्विशेषविवक्षुत्वादित्यादिना । यदि . १ क. ड. च. छ. इत्यन्तो।

·६ पट्रोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । २१ व्याहत्यवयवमेव ब्रमोत्तरत्रोपास्यते तदेवोपासकस्य प्रथमव्याहृयात्मकेऽग्नौ प्रतिष्ठाभिधानं घटेत । तस्मात्माहत्यात्मकदेवनाप्राप्यभिधानम् । उपासनैकत्वे लिङ्गमाह-लिङ्गाचेति । किंकत्र प्रधानविद्याबिधिरपरत्र गुणविधिरियेवमनुवाकभेदे चरितार्थ नानन्यथासिद्धं भेदकं प्रमाणमुपलभ्यत इत्याह-विधायकाभावाचति । किं विधार्थकात्मक इति भिन्नवि- द्यावोधक इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमारूपरिचाजकाचार्य श्रीमच्छंकरभगपच्छिायानन्दज्ञानविरचिताया तैत्तिरीयोपनि- पच्चाकरमान्पटीमाया शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुनाक. ॥ ५ ॥ अथ शीक्षाध्याये पटोऽनुवाकः । - भूर्भुवःसुवःस्वरूपा मह इत्येतस्य व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मणोऽङ्गान्यन्या देवता इन्युक्तम् । यस्य ता अङ्गभूतास्तस्यैतस्य ब्रह्मणः साक्षादुपलब्ध्यर्थमुपासनार्थं च हृदयाकाशः स्थानमुच्यते शालग्राम इव विष्णोः । तस्मिन्हि तब्रह्मोपास्य- मानं मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टं साक्षादुपलभ्यते । पाणाविवाऽऽमलकम् । मार्गच सर्वात्मभावप्रतिपत्तये वक्तव्य इत्यनुवाक आरभ्यते-- स य एपोऽन्तर्हृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुपो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके। य एष स्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विव- तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले । भूरित्यगौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायो ( १ )। स इति व्युत्क्रम्य ' अयं पुरुषः' इत्यनेन संबध्यते । य एषोऽन्तर्हृदये १ ख. र्थेऽनुवाकभेदप्रमाण तु नेपासनाभेदासिध्यतीति वाच्यम् । तस्य गुणपरत्वेनान्य- थासिद्धत्वात् । तस्मादन्यथासिद्धमपासनाभेदेनैव सिद्ध प्रमाणं नोपल । २ क. ख. ग. च. ज. झ. द. यक इ । ३ ड. °लप्स्यत्यपा । ४ ड. शः स स्था। ५ ड. °पासनं ।

·२२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता [गीक्षाप्याये- हृदयस्यान्तर्हृदयमिति पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः प्राणायतनोऽनेकनाडीसुन पिर ऊर्ध्वनालोऽधोमुखो विशस्यमाने पशौ प्रसिद्ध उपलभ्यते । तस्यान्तर्य एप आकाशः प्रसिद्ध एव करकाकाशवत् । तस्मिन्सोऽयं पुरुपः । पुरि शयनात्पूर्णा वा भूरादयो लोका येनेति पुरुपो मनोमयः । मनो विज्ञानम् । मनुतेर्ज्ञानकर्मणस्तन्मयस्तदुपलभ्यत्वात् । मनुतेऽनेनेति वा मनोऽन्तःकरणं तदभिमानी तन्मयस्तल्लिङ्गो वा । अमृतोऽमरणधर्मा हिरण्मयो ज्योतिर्मयः । तस्यैवलक्षणस्य हृदयाकाशे साक्षात्कृतस्य विदुप आत्मभूतस्येन्द्रस्येदृशस्वरूपं- प्रतिपत्तये मार्गोऽभिधीयते । हृदयादूर्वं प्रवत्ता सुपुम्ना नाम नाडी योगशास्त्रेषु च प्रसिद्धा । सा चान्तरेण मध्ये प्रसिद्ध तालुके तालुकयोर्गता । यश्चैप तालु- कयोमध्ये स्तन इचावलम्बते मांसखण्ड स्तस्य चान्तरेणेत्येतत् । यत्र च केशान्तः केशानामन्तोऽवसानं मूलं केशान्तो विवर्तते विभागेन वर्तते pध- प्रदेश इत्यर्थः । तं देशं प्राप्य तत्र विनिःसृता । व्यपोह्य विभज्य विदार्य शीर्षकपाले शिरःकपाले विनिर्गता या सेन्द्रयोनिरिन्द्रस्य ब्रह्मणो योनिर्मार्गः स्वरूपप्रतिपत्तिद्वारमित्यर्थः । तयवं विद्वान्मनोमयात्मदर्शी मूनों विनिष्क्रम्या- स्य लोकस्याधिष्ठाता भूरितिव्याहृतिरूपो योऽग्निर्महतो ब्रह्मणोऽङ्गभूतस्तस्मि- नग्नौ प्रतितिष्ठत्यग्न्यात्मन लोकं व्यामोतीत्यर्थः । तथा भुव इति द्वितीय- व्याहृत्यात्मनि वायौ । प्रतितिष्ठतीत्यनुवर्तते ।। तदुपलभ्यत्वादिति । ज्ञानाकारपरिणामिनि मनस्येवोपलभ्यत्वाद्व्याप्तेरित्यर्थः । तस्य मनसः प्रवृत्तिं दृष्ट्वा तदधिष्ठातृतया हिरण्यनाडी योगशास्त्रे बोध्यते । तस्य शास्त्रे सकल- करणाधिष्ठातृत्वेन प्रसिद्धत्वादिति तहिङ्गत्वमुक्तमित्यर्थः। सुवरित्योदित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आमोति स्वाराज्यम् । आमोति मनसस्पतिम् । वास- तिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञान पतिः । एत- ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मनआनन्दम् । शान्ति समृद्धम- - . । ४ ख. १ . अ. °स्तत्वायत्वा । २ क. °पस्य ब्रह्मणः स्वरूपम । ३ ड. मनः म १. छ. ट. °प्यमाणा तेनान्तरेग त ५ ख. ग. ङ. च. छ. तथैव । ६ क. ख. ग. च. ट.भ्यमा- नत्वा । ७ क. ख. ड. °स्य जडस्य म'।८ च. छ. ञ, स्ने हिरण्यगर्भोऽनुमीयते । त° ।

·६ पष्टोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिपत् । २३ मृतम् । इति प्राचीनयोग्योपास्स्व (२) ॥ वायावमृतमेकं च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ सुवरिति तृतीयव्याहत्यात्मन्यादित्ये । मह इत्यङ्गिनि चतुर्थव्याहृत्या- स्मनि ब्रह्मणि प्रतितिष्ठति । तेप्यात्मभावेन स्थित्वाऽऽमोति ब्रह्मभूतः स्वाराज्यं स्वराड्भावं स्वयमेव राजाऽधिपतिर्भवति । अङ्गभूतानां देवानां यथा ब्रह्म । देवाश्च सर्वेऽस्मै वलिमावहन्त्यङ्गभूता यथा ब्रह्मणे । आप्नोति मनसस्पतिम् । सर्वेषां हि मनसां पतिः । सर्वात्मकत्वाद्रह्मणः । सर्वहि मनोभि- स्तन्मनुते । तदामोत्येवं विद्वान् । किंच वाक्पतिः सर्वासा वाचां पतिर्भवति तथैव चक्षुप्पतिश्चक्षुपां पतिः । श्रोत्रपतिः श्रोत्राणां पतिः । विज्ञानपतिर्विज्ञानानां च पतिः । सर्वात्मकत्वात्सर्वप्राणिनां करणैस्तद्वान्भवतीत्यर्थः । किंच ततोऽ- प्यधिकतरमेतद्भवति । किं तत् । उच्यते । आकाशशरीरमाकाशः शरीरमस्याऽऽ- काशवद्वा सूक्ष्मं गरीरमस्येत्याकाशशरीरम् । किं तत् । प्रकृतं ब्रह्म । सत्यात्म सत्यं मूर्तामूर्तमवितथं स्वरूपं चाऽऽत्मा स्वभावोऽस्य तदिदं सत्यात्म | प्राणा- रामं प्रोणेप्वा[ राम आ ]रमणमाक्रीडा यस्य तत्प्राणारामम् । प्राणानां वोऽऽ. रामो यस्मिंस्तत्प्राणारामम् । मनआनन्दम् । आनन्दभूतं सुखकृदेव यस्य मन- स्तन्मनआनन्दम् । शान्तिसमृद्धं शान्तिरुपशमः शान्तिश्च तत्समृद्धं च शान्ति- समृद्धम् । शान्त्या वा समृद्धं तदुपलभ्यत इति शान्तिसमृद्धम् । अमृतममरण- धर्मि । एतच्चाधिकतरं विशेपणं तत्रैव मनोमय इत्यादौ द्रष्टव्यमिति । एवं मनो. मयत्वादिधर्मविशिष्टं यथोक्तं ब्रह्म हे प्राचीनयोग्य, उपास्स्वेत्याचार्यवचनो क्तिरादरार्था ।। इति श्रीम-परमहंसपरित्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर. भगवतः कृता तैत्तिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायभाष्ये षष्ठोऽनुवाकः ॥६॥ । , १ प. रागमानन्दभूतमागे । २ क. स्व. च, छ. ञ. ट. माणेष्टा र ।

·२४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- स्वाराज्यं निरङ्कुशमैश्वर्यं जगत्स्रष्ट्रवादिलक्षणं न भवतीत्याह-अङ्गम्भूतानां देवानामिति । सावधिकमैश्वर्यमवाऽऽह–प्राप्नोतीत्यादिना । इति श्रीम-परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरी- योपनिषच्छाकरभाष्यटीकाया शीक्षाध्याय षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ अथ शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः । यदेतद्याहृत्यात्मकं ब्रह्मोपास्यमुक्तं तस्यैवेदानीं पृथिव्यादिपाङ्कस्वरूपेणो- पासनमुच्यते । पञ्चसंख्यायोगात्पत्रिच्छन्दःसंपत्तिः । ततः पाङ्गत्वं सर्वस्य । पाइश्च यज्ञः। "पञ्चपदा पङ्किः । पाङ्को यज्ञः" इति श्रुतेः । तेन यत्सर्व लोकाद्यात्मान्तं च पाएं परिकल्पयन्ति(ति) यज्ञमेव तत्परिकल्पयति । तेन यज्ञेन परिकल्पितेन पाङ्घात्मकं प्रजापतिमभिसंपद्यते । तत्कथं पाकुमिदं सर्व- मित्यत आह- पृथिव्यन्तरिक्ष यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्नि- र्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशा इति लोकपाङ्गम् । अनिर्वायुरादि- त्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणीति देवतापाङ्कम् । आप ओपधयो वनस्पतय आकाश आत्मेति भूतपाङ्गम् । आत्मेति विराड्भूताधिकारात् । इत्यधिभूतमित्यधिलो- काधिदैवतपाङ्कद्वयोपलक्षणार्थम् । लोकदेवतापायोश्चाभिहितत्वात् । उत्तरोऽप्यनुवाकः प्रकारान्तरेण हिरण्यगर्भोपासनविषय इत्याह-यदेतदित्यादिना। पृथिव्यादेः कथं पातत्वमित्याकाक्षाया पतयाख्यस्य च्छन्दसः संपादनादित्याह-- पञ्चसंख्यति । न केवलं पञ्चसंख्यायोगात्पड्किच्छन्दःसंपादनं यज्ञवसंपादनमपि कतुं शक्यत इत्याह-पाकश्च यज्ञ इति । पत्नीयजमानपुत्रदेवमानुषवित्तेः पञ्चभिः संपाद्यत इति यज्ञः पात इत्यर्थः । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः १ ग. व. न, तं न पा , ·८ अपमाऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिपत् । २५ समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो बाक्त्वक् । चम मास५ स्नावास्थि मज्जा । एतधिवि- धाय ऋपिवोचत् । पाङ्क्तं वा इद” सर्थम् । पातेनैव पात५ स्पृणोतीति(१)। सर्वमेकं च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अथानन्तरमध्यात्म पाङ्गत्रयमुच्यते--प्राणादि वायुपासम् । चक्षुरादीन्द्रि- यपाङ्गम् । चर्मादि धातुपाङ्गम् । एतावद्धीदं सर्वमध्यात्मम् । बाह्यं च पाक-मे- चेत्येतदेवमधिविधाय परिकल्प्यर्षिर्वेद एतद्दर्शनसंपन्नो वा कश्चिदृपिरवोचदुक्त- चान् । किमित्याह--पाझं वा इदं सर्व पानवाऽऽध्यात्मिकेन संख्यासामा- न्यात्पाझं बाह्यं स्पृणोति वलयति पूरयति । एकात्मतयोपलभ्यत इत्येतदेव । पाकुमिदं सर्वमिति यो वेद स प्राजापत्यात्मैव भवतीत्यर्थः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोबिन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायभाष्ये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ "उत्कृष्टदृष्टिनिकृष्टे फलवती" इति न्यायाबाह्यपाङ्गरूपेणाऽऽध्यात्मिकपात्र- यमवगन्तव्यमित्यभिप्रेत्याऽऽह--एकात्मतयेति ।। इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दशानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिपच्छारभाण्यटीकाया शीक्षाध्याये सप्तम ऽनुवाकः ।। ७ ।। अथ शीक्षाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः । व्याहृत्यात्मनो ब्रमण उपासनमुक्तम् । अनन्तरं च पास्वरूपेण तस्यै- चोपासनमुक्तम् । इदानीं सर्वोपासनाङ्गभूतस्योंकारस्योपासनं विधित्स्यते । परापरब्रह्मदृष्टया छुपास्यमान ओंकारः शब्दमात्रोऽपि परापरब्रह्मप्राप्तिसाधनं भवति । स घालम्वनं ब्रह्मणः परस्यापरस्य च । प्रतिमेव विष्णोः। " एते. नैवाऽऽयतनेनैकतरमन्वति" इति श्रुतेः । ४ ·२६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाकरभाष्यसमेता- [गीक्षाध्याये- ओमिति ब्रह्म । ओमितीद५ सर्वम् । ओमिति । इतिशब्दः स्वरूपपरिच्छेदार्थः । ओमित्येतच्छब्दरूपं ब्रह्मेति मनसा धारयेदुपासीत । यत ओमितीदं सर्व हि शब्दरूपोंकारेण व्याप्तम् । " तद्यया शङ्खना इति श्रुत्यन्तरात् । अभिधानतन्त्रं षभिधेयमित्यत इदं सर्वमोंकार इत्युच्यते। वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाकमवतारयति-व्याहत्यात्मन इत्यादिना । वेदविद, हि सर्वाः क्रिया कारमुच्चार्य प्रवर्तन्त ततस्तस्य श्रद्ध गृहीतत्वात्तत्परिहारेणोपदिष्ट ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदतस्तमादाययोपासनं विधीयत इत्यर्थः । नन्वाकारस्य शब्दमात्रस्याचेतन. त्यादहमनेनोपासित इतिज्ञानाभावात्कथं फलदातृत्वं स्यादि.याशकयाऽऽह---परापरेति । प्रतिमाद्यर्चनमिव सर्वश्वर एव फलदातेति भावः । ओकारे ब्रह्मत्वाध्यासे किं सादृश्य- मित्यत आह-ओमितीदमिति । सर्वास्पदत्वमोकारस्य ब्रह्मणा सादृश्यमित्यर्थः । ओमित्येतदनुकृति ह स्म वा अप्पो श्राव- येत्याश्रीवयन्ति । आमिति सामानि गायन्ति ।ओशामिति शस्त्राणि शसन्ति। ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति।ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजा- नाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपामवानीति । बढ्योपानोति ( १ )। . ओं दश इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये:- टमोऽनुवाकः ॥८॥ ओंकारस्तुत्यर्थमुत्तरो ग्रन्थः । उपास्यत्त्वाचस्य । ओमित्येत्तदनुकृति- रनुकरणम् । कोम यास्यामि चेति कृतयुक्तमोमित्यनुकरोत्यन्यः । अत ओंकारोऽनुकृतिः । ह स्म चा इनि प्रसिद्धावद्योतकाः । प्रसिद्ध ·• नबमोऽनुवाकः] नैत्तिरीयोपनिपत् । २७ गोकारस्यानुकृतित्वम् । अपि च " ओ श्रावय " इति प्रेपपूर्वकमाश्रावयन्ति प्रतिश्रावयन्ति । तथोमिति सामानि गायन्ति सामगाः । ओमिति शस्त्राणि शंसन्ति शस्त्रशंसितारोऽपि । तथोमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । बहाा प्रसौत्य- नुजानाति प्रैपपूर्वकमाश्रावयति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । जुहोमीत्युक्त ओमित्येवानां प्रयच्छति । ओमित्येव ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्मवचनं करिष्यन्नध्य- प्यमाण ओमित्येवाऽऽह । ओमिति प्रतिपद्यतेऽध्यतुमित्यर्थः । ब्रह्म वेदमुपाम- वानीति प्राप्नयां ग्रहीप्यामीति । उपाप्नोत्येव ब्रह्म । अथवा ब्रह्म परमात्मा तमुपाप्नवानीत्यात्मानं प्रवक्ष्यन्प्रापयिप्यन्नोमित्येवाऽऽह । स च नेनोंकारेण ब्रह्म प्राप्नोत्येव । ओंकारपूर्व प्रवृत्तानां क्रियाणां फलवत्वं यस्मात्तस्मादोकार ब्रह्मेत्युपासीतेति वाक्यार्थः ॥ इति श्रीमन्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पुज्यपादशिष्यश्रीमन्छंकर, मगरतः कृता तैत्तिरीयोपनिपन्छीक्षाध्यायभायेऽ. प्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ गम्त्राणि गीतिरहिता ऋच उच्यन्ते । प्रतिगरमिति । ओ थामो दैवेतिशब्दमध्वर्युः प्रतिगृणाति होतुः शंसनं प्रति । प्रतिशंसनमुच्चारयतीत्यर्थः । प्रवक्ष्यन्निति । " बच परिभाषणे" इत्यस्य रूपं प्रथमव्याख्याने । द्वितीये "वह प्रापणे" इत्यस्य द्रष्टव्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्य श्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्तिरी- योपनिषच्छाकरभाष्यटीकाया शीक्षाध्यायऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ + अथ शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः। ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्याप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायमचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्र- वचने च । अग्निहोत्रं च साध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च ·२४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेना- [ीक्षाध्याये- . स्वाध्यायप्रयंचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रव- चने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । विज्ञानादेवाऽऽप्नोति स्वाराज्यमित्युक्तत्वाच्छ्रातस्मार्तानां कर्मणामानर्थक्यं प्राप्तमित्यतस्तन्मा प्रापदिति कर्मणां पुरुषार्थ :प्रति साधनत्वप्रदर्शनार्यमिहोप. न्यासः । ऋतमिति व्याख्यातम् । स्वाध्यायोऽध्ययनम् । प्रवचनमध्यापनं ब्रह्मयज्ञो वा । एतान्यतादीन्यनुष्ठेयानीति वाक्यशेपः । सत्यं च सत्यवचनं यथाव्याख्यातार्थ वा । तपः कृच्छादि । दमो वामकरणोपनमः । शमोऽन्तः- करणोपशमः । अग्नय आधातव्याः । अग्निहोत्रं च होतव्यम् । अतिथयश्च पूज्याः:। मानुपमिति लौकिकः संव्यवहारः । तच्च यथाप्राप्तमनुष्ठेयम् । प्रजा चोत्पाद्या । प्रजनश.प्रजननमृतौ भार्यागमनमित्यर्थः । व्यवहितानुवाकेन संबन्धमाह-विज्ञानादेवेत्यादिना । अपरविद्यासहकारितया तत्फलेनैव फलबत्त्वसिद्धयर्यमुत्तरानुवाकारम्भ इत्यर्थः । लौकिकसंव्यवहारो विवाहादिः । प्रजातिश्च स्वाध्याय प्रवचने च । सत्यमिति सत्यवच गीतरः। प्रजातिः पात्रोत्पत्तिः पुत्रो निवेशयितव्य इत्येतत् । सर्वैरेतैः फर्मभिर्यु- क्तस्यापि स्वाध्यायप्रवचने यत्नतोऽनुष्ठेये इत्येवमर्थ सर्वेण सह स्वाध्या- यप्रवचनग्रहणम् । स्वाध्यायाधीनं ह्यर्थज्ञानम् । अर्थज्ञानायत्तं च परं श्रेयः । चंचनं च तदविस्मरणार्थं धर्मप्रवृद्धयर्थं च । अतः स्वाध्यायप्रवच- नयोरादरः कार्यः । सत्यमिति सत्यमेवानुष्ठातव्यमिति सत्यवचाः सत्यमेव पचो यस्य सोऽयं सत्यवचा नाम वा तस्य । राथीतरो रथीतरस्य गोत्रो राथीतराचार्यों मन्यते । पुनः पुनः स्वाध्यायप्रवचनग्रहणस्य तात्पर्यमाह-सर्वैरतरित । किमिति यत्नतोऽ- नुष्ठेये तत्राऽऽह-स्वाध्यायाधीनमिति । त्रयाणामृपीणा मतभेदोपन्यासेन स्वाध्याय- प्रवचनयोरेवाऽऽदर विवृणोति-सत्यमित्यादिना । १ ग. च. एतदादीन्यू' । २ क. ख. ग. ल. च. अ. बदन । ३ क. ड. अ. जावो. पायाः । प्र 1 ४ क. र किलो वि' । ५ ह. राधीतरो। : ह. राधीतरा !

·- दशमोऽनुवाकः] तत्तिरीयोपनिपत् । २९ तप इति तपानित्यः पौरुशिष्टिः। स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः (१) ॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च पट् च ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ तप इति वप एव फर्तव्यमिति तपोनित्यस्तपसि नित्यस्तपःपरस्तपोनित्य इति वा नाम । पौसाशष्टिः पुरुशिष्टस्यापत्यं पौरुशिष्टिराचार्यों मन्यते । स्वा- ध्यायप्रवचने एवानुष्ठेये इति नाको नामतो मुद्गलस्यापत्यं मौद्गल्य आचार्यों मन्यते । तद्धि तपस्तद्धि तपः । हि यस्मात्स्वाध्यायप्रवचने एव तपस्तस्मात्ते एवानुष्ठेये इति । उक्तानामपि सत्यतपःस्वाध्यायप्रवचनानां पुनर्ग्रहणमादरार्थम् ।। इति श्रीमापरमहंसपरिव्राजकाचार्यगोबिन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभ- गवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायभाध्ये नवमोऽनुवाकः ॥९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवन्छिण्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्ति. रीयोपनिपच्छाकरभाष्यटीकाया शीक्षाध्याय नवमोऽनयाकः ॥ ९ ॥ अथ शीक्षाच्या दशमोऽनुवाकः । अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरे- रिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । . अहं वृक्षस्य रेरिवेति स्वाध्यायार्थो मन्त्राम्नायः । स्वाध्यायश्च विद्योत्पत्तये। प्रकरणात् । विद्यार्थ हीदं प्रकरणम् । न चान्यार्थत्वमवगम्यते । स्वाध्यायेन च विशुद्धसत्त्वस्य विद्योत्पत्तिरवकल्यते । अहं वृक्षस्योच्छेदात्मकस्य संसार- सस्य रेरिवा प्रेरयिताऽन्तर्याम्यात्मना । कीर्तिः ख्यातिगिरेः पृष्ठमिवोच्छ्रिता मम । ऊर्ध्वपवित्र ऊर्चकारणं पविघं पविघं पावनं ज्ञानप्रकाश्यं पवित्रं ·३० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेता [शीक्षान्याये- परमं ब्रह्म यस्य सर्वात्मनो मम सोऽमूर्ध्वपवित्रः । वाजिनीव वाजवनीव वाजमन्नं तद्वति सवितरीत्यर्थः । यथा सवितयमृतमात्मतत्त्वं विशुद्धं प्रसिद्धं श्रुतिस्मृतिगतेभ्य एवं स्त्रमृतं शोभनं विगुन्द्रमात्मतत्त्वमस्मि भवामि । स्वाध्यायार्थ इति जपार्थः । “ इपे वेति शास्त्रां छिनत्ति" इतिवन् । अन्यत्र विनियो- जकं श्रुयादिप्रमाणमपि नोपलभ्यत इत्याह --न चान्यार्थत्वमिति । अभितमसीत्यादि- वपासनाविधिविग(धिगे)पत्रं वा वक्तुं न शक्त । मानलाधनक्रियाविधैः प्रक्रान्तत्वादि- त्यर्थः। द्रविण५ सर्वर्चसम् । मुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ( 1 ) ॥ अहः प८॥ - इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि शीक्षाध्याय दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ द्रविणं धनं सवर्चसं दीप्तिमत्तदेवाऽऽत्मतत्त्वमस्मीत्यनुवर्तते । ब्रह्मज्ञानं वाऽऽत्मतत्त्वप्रकाशकत्वात्सवर्चसम् । द्रविणमिव द्रविणं मोक्षमुखहेतुत्वात् । अस्मिन्पले प्राप्तं मयेत्यध्याहारः कर्तव्यः । मुमेधाः शोभना मेधा सर्वज- लक्षणा यस्य मम सोऽई सुमेधाः । संमारस्थित्युत्पत्त्युपसंहारकांशलयोगात्सु. मेधस्त्वम् । अत एवामृनोऽम 'णधर्माऽभितोऽक्षीणोऽव्ययः । उक्षितो वाऽमृतेन बोक्षितः सिक्तः । “अमृत शितोऽहम्" इत्यादिब्राह्मणम् । इत्येवं त्रिशङ्कगे- पर्ब्रह्मभूतस्य ब्रह्मविदो वेदानुवचनं वेढो वेदनमान्मकत्वविज्ञानं तस्य प्राप्तिमनु वचनं वेढानुवचनम् । आत्मनः कृतकृत्यनाख्यापनार्थ वामदेववत्रिशङ्खनाऽs- पण दर्शनेन दृष्टो मन्त्राम्नाय आत्मविद्याप्रकाशक इत्यर्थः । अस्य च जपो विद्योत्पत्त्यर्थोऽवगम्यत । ऋनं चेत्यादिकोपन्यासादनन्तरं च वेदानुवचन- पाठादेतदवगम्यते । एवं श्रौतस्मातेपु नित्येषु कर्ममु युक्तस्य निष्कामस्य पर ब्रह्म विविदिपोराणि दर्शनानि प्रादुर्भदन्त्यात्मादिविषयाणीति ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पृश्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करमगवतः कृतो तत्तिरीयोपनिपछीक्षाध्यायभाष्ये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ १. परं । २ . तापण.1 ३ ३. ति गम्यते । इ ।

·११ एकादशोऽनुवाकः तैत्तिरीयोपनिपत् । ३१ अहं वृक्षस्येतिमन्नस्यनिस्त्रिशङ्कः, पतिरछन्दः, 'परमात्मा देवता, ब्रह्मविद्यार्थे जपे विनियोगः । न केवलमस्थ जपो विद्यार्थः पूर्वोक्तानि कर्माण्यपीत्याह-ऋतं चेत्यादिना।। इति श्रीमत्परमहसपरिभाजकाचार्यश्रीमच्छकरभगच्छिष्यानन्दज्ञानरिचिताया तैत्तिरी- योपनिषच्छाकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याय दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ अथ शीक्षाध्याय एकादशोऽनुयाकः । वेदमनूच्याऽऽचार्योऽन्तेवासिनभनुशास्ति । वेदमनूच्येत्येवमादिकर्तव्यतोपदेशारम्भः प्राग्ब्रह्मविज्ञानान्नियमेन कर्त- च्यानि श्रौतस्मातकर्माणीत्येवमर्थः । अनुशासनश्रुतेः पुरुषसंस्कारार्थत्वात् । संस्कृतस्य हि विशुद्धसत्त्वस्याऽऽत्मज्ञानमञ्जसैवोत्पद्यते । “तपसा कल्मषं इन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते " इति स्मृतिः । वक्ष्यति च-तपसा ब्रह्म विजिज्ञा- सस्व " इति । अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठेयानि कर्माणि । अनुशास्तीत्यनुशासन- शब्दादनशासनातिक्रमे हि दोषोत्पत्तिः । प्रागुपन्यासाच्च कर्मणां केवलब्रह्म- विद्यारम्भाच्च पूर्व कर्माण्युपन्यस्तानि । उदितायां च विद्यायां " अभयं प्रतिष्ठां विदन्ते "" न बिभेति कुतश्चन किमहं साधु नाकरवम् " इत्ये- वमादिना कमनष्किंचन्यं दर्शयिष्यतीत्यतोऽवगम्यते पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणीति । मन्त्रवर्णाच्च-" अविद्यया मृत्यु तीा विद्य- याऽमृतमश्नुते " इति । ऋतादीनां पूर्वत्रोपदेशानर्थक्यपरिहारार्थः । इह तु ज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वात्कर्तव्यनियमार्थः । वेदमनूच्याध्याप्याऽऽचार्योऽन्तेवासिनं शिष्यमनुशास्ति ग्रन्थग्रहणादन पश्चाच्छास्ति तदर्थ ग्राहयतीत्यर्थः । अतोऽवग- म्यतेऽधीतवेदस्य धर्मजिज्ञासामकृत्वा गुरुकुलान्न समावर्तितव्यमिति। "बुद्ध्या कर्माणि चाऽऽरभेत् " इति स्मृतेश्च । उत्तरानुवाकस्य तात्पर्थमाह-वेदमनूच्येत्यादिना । विद्योत्पत्त्यर्थ नित्यनैमित्तिका- न्यवश्यान्यनुष्ठेयानीत्येको नियम उक्तः । प्रागेव चानुष्ठयानीति नियमान्तरमाह---प्रागु- पन्यासाच्च कर्मणामिति । सग्रहवाक्यं विवृणोति-केवलेत्यादिना । अविद्यया कर्मणा मृत्युमधर्म तीति मनोऽपि विद्योत्पत्तेः प्रागेव कर्मानुष्ठानं सूचयतीत्यर्थः १ क. घ. ड. ट. 'स्मार्ताति क । २ ख. °ति श्रुतिः । अ° । ३ ड, 'मणिीति । अ" ४ ख, ग, घ. ड. प. उ. ट. 'देश आन ।

·- ३२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाच्यापे- " ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च” इत्यादिना पूर्वत्र कर्मानुष्टानमुक्तमेवातः पौनरुक्स. मित्याशङ्कयाऽऽह - ऋतादीनामिति । विचारमकृत्वा गुरुकुलान्न निवर्तितव्यम् । किंव- ध्ययनविधेरर्थावबोधक (न)द्वारेण पुरुषार्थपर्यवसायितासिद्धयर्थमक्षरग्रहणानन्तरमर्थावबोधे प्रयतितव्यमित्याह-ग्रन्थग्रहणादन्विति । वेदमधीत्य स्नायादिति स्मृतिरप्येतन्छतिवि- रुद्धत्याह-अतोऽवगम्यत इति । सत्यं वद । धर्म चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमा. हृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । कथमनुशास्तीत्याह--सत्यं वद यथाप्रमाणावगतं वक्तव्यं तद । तद्धिर्म चर । धर्म इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनं सत्यादिविशेपनिर्देशात् । स्वाध्यायाद- ध्ययनान्मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः । आचार्यायाऽऽचार्यार्थ प्रियमिष्टं धनमा- हृत्याऽऽनीय दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थम् । आचार्येण चानुज्ञानोऽनुरूपान्दारानाहृत्य प्रजातन्तुं प्रजासंतानं मा व्यवच्छेत्सीः प्रजासंततेर्विच्छित्तिर्न कर्तव्या । अनु- त्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्ता यत्नः कर्तव्य इत्यभिप्रायः । प्रजाप्रजननप्रजातित्रयनिर्देशसामर्थ्यात् । अन्यथा प्रजननश्चेत्येतदेकमेवावक्ष्यत्। वक्तव्यमिति । वचनाहं परस्य हितमित्यर्थः । सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदि- तव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्र- वचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् (१)। सत्यान्न प्रमदितव्यं , प्रम दो न कर्तव्यः । सत्याच प्रमदनमनृतप्रसङ्गः । प्रमादशब्दसामर्थ्यात् । विस्मृत्याप्यनृतं न वक्तव्यमित्यर्थः । * अन्य- अब ख. पुस्तके ' अनृतवदनविषये दोपश्रुतेश्च, “ योऽनृतं यदात स्मूलो वा एष परि- शुष्यति ” इति । “न सत्यात्परमो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ” इति स्मृतेः । इत्यविकं दृश्यते । १ ख. ग. च. 'बोवाय । म । २ छ. निविय । ३ य. त्येतावदे ! ५ स. 'देवमे ।

·११ एकादशोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिपत् । थाऽसत्यचदनप्रतिपेध एव स्यात् । धर्मान्न ममदितव्यम् । धर्मशब्दस्यानुष्ठेय- विषयत्वादननुष्ठानं प्रमादः स न कर्तव्यः । अनुष्ठातन्य एव धर्म इति यावत् । एवं कुशलादात्मरक्षात्कर्मणो न प्रमदितव्यम् । भूतिर्विभूतिस्तस्यै भूत्यै भूत्यर्थान्मंगलयुक्तात्कर्मणो न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रम- दितव्यम् । स्वाध्यायोऽध्ययनं प्रवचनमध्यापनं ताभ्यां न प्रमदितव्यम् । ते हि नियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः । देवपितृकार्यायां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवयानि कर्माणि । तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्य- स्माकर सुचरितानि । तानि त्वयोपास्यानि (२)। नो इतराणि। तथा देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपित्र्ये कर्मणी कर्तव्ये । मातृदेवो माता देवो यस्य स त्वं मातृदेवो भर स्थाः । एवं पितृदेव आचा- र्यदेवोऽतिथिदेवो भव । देवतावदुपास्यों एत इत्यर्थः । यान्यपि चान्यान्यनर- धान्यनिन्दितानि शिष्टाचारलक्षणानि कर्माणि बानि सेवितव्यानि कर्तव्यानि त्वया । नो अकर्तव्यानीतराणि सावयानि शिष्टकृतान्यपि । यान्पस्माकमा- चार्याणां सुचरितानि शोभनचरितान्याम्नायायविरुद्धानि सान्येव त्वयोपा- स्यान्यदृष्टार्थान्यनुष्ठेयानि, नियमेन कर्तव्यानीति यावत् । नो इतराणि विप- रीतान्याचार्यकृतान्यपि । ये के चास्मच्छ्रेयाश्सो ब्राह्मणाः । तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । -- १ ख. च. त् । तथा ध° । २ ख. ग. च. °स्या एवैत । ३ छ. भनानि च । ५ ·३४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरमाप्यसमेता- [ [मीक्षाध्याये- ये के च विशेपिता आचार्यत्वादिधर्मरस्मदस्मत्तः श्रेयांसः प्रशस्यनरास्ने च ग्रासणा न क्षत्रियादयस्तेपामासनेनाऽऽसनदानादिना त्वया प्रश्वसितव्यम् । प्रश्वसनं प्रश्वासः श्रमापनयः, तेषां श्रमस्त्वयाऽपनंतव्य इत्यर्थः । तेषां चाऽऽसने गोष्ठीनिमित्ते समुदिते तेषु न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः । कंबलं तदुक्तसारग्राहिणा भवितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात (३)। ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः। युक्ता आयुक्ताः। अलूशा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः। अथाश्या- ख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ती आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तथाः। किंच यत्किंचिद्देयं तच्छ्रद्धयव दातव्यम् । अश्रद्धयाऽदेश्यं न दातव्यम् । श्रिया विभूत्या देयं दातव्यम् । ह्रिया लज्जया च देयम् । भिया च भयेन देयम् । संविदा च । संविन्मित्रादिकार्यम् । अथैवं वर्तमानस्य यदि कदाचित्ते तव श्रोते स्मार्ते वा कर्मणि वृत्ते वाऽऽचारलक्षणे विचिकित्सा संशयः स्यात् । ये तत्र तस्मिन्देशे काले वा ब्राह्मणास्तत्र कर्मादौ युक्ता इति व्यवहितेन संवन्धः फर्तव्यः । समर्शिनो विचारक्षमाः।युक्ता अभियुक्ताः कर्मणि वृत्ते वा । आयुक्ता अपरप्रयुक्ताः । अलूक्षा अरूक्षा अक्रूरमतयः । धर्मकामा अदृष्टार्थिनोऽ- * ख. पुस्तके टिप्पण्यां " दयमित्यपि विद्यारण्येरुक्तम् ” इति वर्तते । १.न. ग. च. रक्लि । २ स. ग च. 'स्यात् । ३ स्व. 'कामाः स्यावृ । - , ·. - ११ एकादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ३५ कामहता इत्येतत्त्युभवेयुः । ते यथा येन प्रकारेण ब्राह्मणास्तत्र तस्मिन्कमणि वृत्ते वा वर्तेरंस्तथा त्वमपि वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेष्वभ्युक्ता दोषेण संदिह्य मानेन संयोजिताः केनचित्तेषु च यथोक्तं सर्वमुपनयेथे तत्रेत्यादि । एवं कर्तव्यमर्थमुपदिश्यानुष्ठानकाले समुत्पन्नसंशयनिवृत्त्यर्थ शिष्टाचारः प्रमाणयितव्य इत्याह-अथैवमित्यादिना । अपरप्रयुक्ता इति । स्वतन्त्रा इत्यर्थः । अंम्युक्ता अभिशस्ता इत्यर्थः ॥ एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदो- पनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासि- तव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ( ४ ) ॥ स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यं तानि त्वयोपास्यानि स्यालेषु वर्तेरन्त्सप्त च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ एष आदेशो विधिः । एष उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादीनाम् । एषा वेदो- पनिषद्वेदरहस्यं वेदार्थ इत्येतत् । एतदेवानुशासनमीश्वरवचनम् । आदेशवाक्यस्य विधेरुंक्तत्वात्सर्वेषां वा प्रमाणभूतानामनुशासनमेतत् । यस्मादेवं तस्मादेवं ययोक्तं सर्वमुपासितव्यं कर्तव्यम् । एवमु चैतदुपास्यमुपास्यमेव चैतमानुपास्य- मित्यादरार्थं पुनर्वचनम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छ-- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्य एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिन्त्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्ति-- रीयोपनिषच्छाकरभाष्यटीकाया शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः ॥ ११॥ । . । -- १ ट. °देव चानु । २ . 'नशमन !

·आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाभ्याये-/ अथ शीक्षाध्याये दादशोऽनुवाकः। . शं नो मित्रः शं वरुणः। शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः। शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे। नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्यामेव प्रत्यक्ष ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिणम् । सत्यमवादिषस् । तन्मामा- पीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवी- द्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः (१) ॥ सत्यमवादिप पञ्च च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२॥ + अतीतविद्यामाप्त्युपसर्गशमनार्थं शान्ति पठति-शं नो मित्र इति । व्याख्यातमेतत्पूर्व । शं नो चित्र इति । तदपरं ब्रह्म मामपर विद्यार्थिनमावीदरक्षदित्यर्थः ।। अचिन्त्यते विद्याकर्मणोविवेकार्थ किं कर्मभ्य एव केवलेभ्यः परं श्रेय उत विद्यासन्यपेक्षेभ्व आहोरिवद्विद्याकर्मभ्यां संहताभ्यां विद्याया वा कर्मा- पेक्षागा उन्न केवलाया एवं विद्याया इति । तत्र केवलेभ्य एव कर्मभ्यः स्यात् । समस्तलेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारात् । " वेदः कृत्स्नोऽधिग- न्तन्यः सरहस्यो - द्विजन्मना" इति स्मरणात् । अधिगमश्च सहोपनिषदर्थे- नाऽऽत्मज्ञानादिना । “ विद्वान्यजते " "विद्वान्याजयति" इति च विदुष एव कर्मण्यधिकारः प्रदर्श्यते सर्वत्र । “ज्ञात्वा चानुष्ठानम्" इति च । कृत्स्नश्च वेदः कर्मार्थ इति हि मन्यन्ते केचित् । कर्मभ्यश्चेत्परं श्रेयो नावाप्यते वेदोऽनर्थकः स्यात् । ' । + 'अतीत' इत्यारभ्य 'पूर्वम्' इत्यन्त क. ख. ग. घ. ड. च. छ. . ट. पुस्तकेषु न विद्यते। १ ग. च. °वाप्येत वे ·१२द्वादशोऽनुवाकः] तेचिरीयोपनिषत् । ३७ आद्यानुवाके केवलाया विद्याया निःश्रेयससाधनत्वमुक्तमपि स्फुटीकतुं कर्मविधिमुपलभ्य प्रसङ्गापुनर्विचारयितुमुपक्रमते-अत्रैतच्चिन्त्यत इत्यादिना । विवेकार्थमिति पृथक्फ- लत्वज्ञापनार्थमित्यर्थः । ' भूतं भव्यायोपदिश्यते ' इति न्यायेनाऽऽत्मज्ञानस्यापि कर्मकर्तृ- संस्कोरतया कर्मविधिशेषत्वाच्छूतस्यापि फलस्यार्थवादमात्रस्वात्कर्मभ्य एव परं श्रेय इति पूर्वः पक्षः। न । नित्यत्वान्मोक्षस्य । नित्यो हि मोक्ष इष्यते । कर्मकार्यस्यानित्यत्वं प्रसिद्ध लोके, कर्मभ्यश्चेच्छेयोऽनित्यं स्यात्तच्चानिष्टम् । “ तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते " इतिन्यायानुगृहीतश्रुतिविरोधात् । काम्यप्रतिषिद्धयोरनार- म्भादारब्धस्य च कर्मण उपभोगेन क्षयान्नित्यानुष्ठानाचे ज्ञाननिरपेक्ष एव मोक्ष इति चेत् । तच्च न । शेषकर्मसंभवात्तन्निमित्तशरीरान्तरोत्पत्तिः प्राप्नो- तीति प्रत्युक्तम् । कर्मशेषस्य च नित्यानुष्ठानेनाविरोधात्क्षयानुपपत्तिरिति च। यदुक्तं समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारादित्यादि । तच्च न । श्रुतज्ञानव्य- तिरेकादुपासनस्य । श्रुतज्ञानमात्रेण हि कर्मण्यधिक्रियते नोपासनामपेक्षते । उपासनं च श्रुतज्ञानादर्थान्तरं विधीयते । मोक्षफलमर्थान्तरप्रसिद्धं च स्यात् । " श्रोतव्यः" इत्युक्त्वा तद्व्यतिरेकेण " मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति यत्नान्तरविधानान्मनननिदिध्यासनयोश्च प्रसिद्धं श्रवणज्ञानादर्थान्तरत्वम् । सिद्धान्तमाह-न नित्यत्वादित्यादिना । यद्यप्यध्ययनविधिप्रत्युक्या कृत्स्नो वेदार्थ एकेन विचारितव्यस्तथाऽप्यध्ययनविधौ प्रतिवाक्याध्ययनं प्रतिवाक्यार्थविचारं च व्यापा- रभेदात्तत्प्रत्युक्त्याऽभ्युदयकामस्य कर्मोपयोगिवाक्यार्थज्ञानवत्त्वमात्रेण कर्मण्यधिकारसंभवा. ब्रह्मसाक्षात्कारस्य तत्रानुपयोगित्वान्न समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारे प्रमाणमस्तीत्याह- तच्च नेति । यद्यपि चाध्ययनविधिप्रयुक्त्या वेदान्तविचारोऽपि कृतो गुरुकुल एव तथाऽपि न समस्तवेदार्थज्ञानवतोऽधिकारः । उपसिनासाध्यस्य ब्रह्मसाक्षात्कारस्य पृथंग्भावादित्याह- श्रुतज्ञानेति । श्रुताद्गुरुकुले विचारिताद्वाक्यात्कर्मानुष्ठानोपयोगि यज्ज्ञानं तावन्मात्रेण - १ क. य. च. अथ अन्यादावाद्या' । ख. अथाऽऽद्य आ । ज. अथाऽऽदावाद्यवाद आ। झ. अथाऽऽदावद्या । २ . °स्कारार्थत° । ३ ख. ग. च. ट. यस्य चानि । ४ ख. ग. च. °च्च तत्पस्यवायानुत्पत्तेशेन । ५ क. ख. ग. च. ट. सनम । ६ ट. 'ते मानाभावात्। उ' । ७ व. ज. झ. प्रयुक्तः । ८ क. ग. च. नाक्यमध्य° । ९ ख. ज. ज्ञ. 'त्प्रयुक्ताभ्यु । १० ख. नत्तमा । ११ ग. °त्वादन स । १२ ख. ज. 'युको १३ ख. य. ज. झ. . °सनसा ।

·, ३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता [शीक्षाध्याय कर्मण्यधिक्रियते न ब्रह्मसाक्षात्कारफलमुपासनमवेक्षते व्यतिरेकभावादित्यर्थः । अध्ययनवि. धिव्यापारोपरमेऽनुष्ठेयं तथाभूतं ब्रह्मोपासनमेव नास्ति, मानाभावादिति न वक्तव्यमित्याह- उपासनं चेति । एतच्च कर्ममीमांसान्यायाङ्गीकारमात्रेणोक्तम्। वस्तुतश्च श्रोतव्यविधिप्रयुक्त एवोपनिषद्विचारारम्भो भिन्नाधिकारः । कर्मकाण्ड डविचारोऽप्युत्तरविधिप्रयुक्त एवेति प्रकटार्थे प्रतिष्ठितम् । • एवं तर्हि विद्यासव्यपेक्षेभ्यः कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः । विद्यासहितानां च कर्मणां भवेत्कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम् । यथा स्वतो मरणज्वरादिकार्यारम्भ- सामर्थ्यानामपि विपदध्यादीनां मत्रशर्करादिसंयुक्तानां कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम्, एवं विद्यासहितः कमिर्मोक्ष आरभ्यत इति चेत् । न । आरभ्यस्यानित्यत्वा- दित्युक्तो दोषः । वचनादारभ्योऽपि नित्य एवेति चेत् । न । झापकत्वाद्वचनस्य । वचनं नाम यथाभूतस्यार्थस्य ज्ञापकं विद्यमानस्य कर्तृ । न हि पचनशतेनापि नित्यमारभ्यत आरब्धं वाऽविनाशि भवेत् । केवलं कर्म मोक्षसाधनभिति पक्षं निरस्य विद्यासमुचितं मोक्षसाधनमिति पक्षान्तरमा- शङ्कय निषेधति-एवं तीत्यादिना । न स पुनरावर्तते " इति वचनादारभ्योऽपि मोक्षो नित्य इति न शक्यं वक्तुम् । प्रसिद्धपदार्थयोग्यत्वमुपादाय वचनस्य संसर्गज्ञापक- त्वात् । न चाऽऽरभ्यस्य नित्याचे योग्यत्वं प्रसिद्धम् । अन्यथा वचनस्य कारकत्वप्रसङ्गात्। " अन्धो मणिमविन्दत् ” इत्यादिष्वपि योग्यताकल्पनप्रसङ्गादित्याह-न ज्ञापकत्वा- दित्यादिना। एतेन विद्याकर्मणोः संहतयोर्मोक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तम् । विद्याकर्मणी मोक्ष- प्रतिवन्धहेतुनिवर्तके इति चेत् । न । कर्मणः फलान्तरदर्शनात् । उत्पत्तिसं- स्कारविकाराप्तयो हि फलं कर्मणो दृश्यते । उत्पत्त्यादिफलविपरीतश्च मोक्षः। गतिश्रुतेराप्य इति चेत् । सूर्यद्वारेण “तयोर्ध्वमायन् " इत्येवमादिगतिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्ष इति चेत् । न । सर्वगतत्वाद्गन्तृभिश्चानन्यत्वादाकाशादिकारण- स्वात्सर्वगतं ब्रह्म । ब्रह्माव्यतिरिक्ताश्च सर्वे विज्ञानात्मानः । अतो नाऽऽप्यो मोक्षः । गन्तुरन्यविभिन्न देशं प्रति भवति गन्तव्यम् । न हि येनैवाव्यतिरिक्त यत्तत्तेनैव गम्यते तत् । अनन्यत्वप्रसिद्धेश्व, “ तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् । पंचापि मां विद्धि " इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । - २ भ । २ ज. "दित्यत आह । ३ ख. 6. छ. ट. नं, च दे ! ४ ज. ड. छ. ज. ठ. सिद्धिश्च ।

·१२ द्वादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ३९ कर्म प्रधानं विद्या चौपसर्जनमिति समुच्चयं निरस्य समसमुच्चयेऽप्यतिदिशति- एतेनेति । अनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गेनेत्यर्थः । मोक्षेति । मोक्षस्य प्रतिबन्धहेतुरविद्याधर्मा- दिस्तनिवर्तके विद्याकर्मणी न स्वरूपोत्पादके । ततः स्वरूपावस्थानस्य नित्यत्वम् । प्रध्वं- सस्य च कृतकस्यापि नित्यत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । " भिद्यते हृदयग्रन्थिः " इत्यादिश्रुतेः। केवलविद्यासाध्यैवाविद्यानिवृत्तिः । न तत्र विद्यायाः सहकार्यपेक्षा । कर्मफलं त्वन्यदेव प्रसिद्धमित्याह--न कर्मण इति । उत्पत्तिः पुरोडाशादेः । संस्कारो व्रीह्यादेः । विकारः सोमस्य । आत्तिदस्य । कर्मफलं प्रसिद्धम् । आत्मस्वरूपस्य तु मोक्षस्यानादित्वादनाधेया- तिशयत्वादविकार्यत्वान्नित्याप्तत्वाच्च कर्मफलाद्वैपरीत्यमित्यर्थः । गतिश्रुतेरिति । अचिरादि- गतिश्रवणाद्ब्रह्माण्डाद्वहिस्थितब्रह्मप्राप्तिमोक्षः । ततो नित्याप्तत्वमसिद्धमित्यर्थः । गत्वा प्रातिः किं संयोगलक्षणा तादात्म्यलक्षणा वा, नोभयथाऽपीत्याह-न सर्वगतत्वादिति । गत्यैश्वर्यादिश्रुतिविरोध इति चेत् । अथापि स्याद्यद्यप्राप्यो मोक्षस्तदा गति- श्रुतीनां, " स एकधा " " स यदि पितृलोककामो भवति" "स्त्रीभिर्वा यानैर्वा " इत्यादिश्रुतीनां च कोपः स्यादिति चेत् । न । कार्यब्रह्मविषयत्वा- तासाम् । कार्ये हि ब्रह्मणि ख्यादयः स्युन । कारणे “ एकमेवाद्वितीयं " " यत्र नान्यत्पश्यति " " तत्केन के पश्येत् " इत्यादिश्रुतिभ्यः । विरोधाच्च विद्याकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः । प्रविलीनकादिकारकविशेषतत्त्वविषया हि. विद्या तद्विपरीतकारासाध्येन कर्मणा विरुध्यते । न ह्येकं वस्तु परमार्थतः कादिविशेषवत्तच्छून्यं चेत्युभयथा द्रष्टुं शक्यते । अवश्यं ह्यन्यतरन्मिथ्या स्यादन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्गे युक्तं यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य द्वैतस्थ मिथ्यात्वम् , यत्र हि द्वैतमिव भवति " "मृन्योः स मृत्युमामोति" " अथ यत्रान्यत्पश्यति तदल्पम् " अन्योऽसावन्योऽहमस्मि" उदरमन्तरं कुरुते " " अथ तस्य भयं भवति" इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । सत्यत्वं चैकत्व स्यैकधैवानुद्रष्टव्यम् । “ एकमेवाद्वितीयम्" " " ब्रह्मैवेदर सर्वम् आत्मैवेद सर्वम् " इत्यादिश्रुतिभ्यः । न च संप्रदानादिकारकभेदादर्शने कर्मोपपद्यते । यत्वदर्शनापवादश्च विद्याविषये सहस्रशः श्रूयते । अतो विरोधो विद्याक- मणोः । अतश्च समुच्चयानुपपत्तिः । १ ग. °बन्धे हे । २ ज. °कार्यापे' । ३ क. °प्तिरपूर्वस्य । ४ झ. गत्या । ५ च. मोक्षोऽस्ति तदा।

·आनन्दगिरिकृतीकासंचालितगांकरमाप्यसमेता- [मीक्षायाये- 4 गन्यायिं गहा के दर्शयति-गन्यवयत्यादिना । नमुनयमभ्युर- गप फर्मकार मिक्षि न समायुक्तम् । मोऽपि न संमती पाल-विगंधा- पत्यादिना। तत्र यदुक्तं संदनाभ्यो विद्याकर्मभ्यां मोक्ष इनि | अनुपपन्नं ननु । विहिन- त्वात्कर्मणां श्रुतिविरोध उनि चेत् । यशुपमा कादिकारकविगेपमान्म- कन्वविद्यानं विधीयते । सादिभ्रान्निविज्ञानोपपर्द करज्यादिविषयविज्ञानव. त्माप्तः कर्मविधिथुनीनां निर्विषयत्वाद्विगंधः । विहिनानि च कर्माणि । म च विरोधो न युक्तः। प्रमाणत्वान्छुनीनामिनि चेन्न पुरुषार्योपदेशपरत्वान्टुनीनाम् । यदि कारिकारकम्य मय चाप बाहानगुनियनका निपार्थ चाक- मविधानाममामाग्यं स्यानित्या--विहिनत्वादिनि । महानिनि-यदीन्यादिना । अध्ययनविधिगृहीतानां थुनामा पुमायोणिक गेन प्रारण्यं वयम् । न तु नदस्य सत्यत्वेन । तत: प्रसिमितिकारमागिहामियानमगाटाय नानां प्रामाण्यं न -न पुरुपार्थति । विद्योपदेशपरा तावच्छतिः संसारात्पुरुषो मोक्षायितव्य इति मंसारहेतारविद्याया विद्यया निवृत्तिः कर्तव्यक्ति विद्यामकागकन्येन प्रवृत्तेति न विरोधः । पवमपि फर्नादिकारकसदावमतिपादनपरं शान विरुध्यत एवेति चेन्न । ययामाप्तमेव कारकास्तित्वमुपादायोपात्तदुरितक्षयार्थ कर्माणि विधच्छास्त्रं मुमुक्षूणां फला- थिनां च फलसाधनं न कारकास्तित्वे व्याप्रियते । उपचितदुरितप्रतिवन्धस्य हि विद्योत्पत्ति वकल्पते । तत्क्षये च विद्योत्पत्तिः स्यात्ततश्चाविद्यानित्तिस्तत आत्यन्तिकः संसारोपरमः। संग्रहवाक्यं विवृणोति-विद्योपदेशपरा तावदित्यादिना । अपि चानात्मदर्शिनो हानात्मविपयः कामः। कामयमानश्च करोति कर्माणि। ततस्तत्फलोपभोगाय शरीराद्युपादानलक्षणः संसारः । तद्व्यतिरेकेणाऽऽत्मैक- त्वदर्शिनी विषयाभावात्कामानुत्पत्तिरात्मनि चानन्यत्वात्कामानुत्पत्ती स्वात्म. न्यवस्थानं मोक्ष इत्यतोऽपि विद्याकर्मणोविरोधः । विरुष्पत इत्या १ स. ग. प. उ. प. उ. ञ, ट. 'गुपपनि । २ प. ह. छ. अ. 'नुपपतौ।

·१२ द्वादशोऽनुवाकः ] त्तिरीयोपनिपत् । ४१ पूर्व सत्यनिध्याविषयावेन विद्याकर्मणोनिरोधमादाय समुच्चयो निरस्तः । इदानी कौम्य- कामिविपयावेन विरोधमाह--अपि चेत्यादिना । विरोधादेव च विद्या मोक्षं प्रति न कर्माण्यपेक्षते । स्वात्मलाभे तु पूर्वोप- चितप्रतिबन्धापनयद्वारेण विद्याहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते कर्माणि नित्यानीति । अत एवास्मिन्मकरण उपन्यस्तानि कर्माणीत्यवोचाम । एवं चाविरोधः कर्मविधि. श्रुतीनाम् । अतः केवलाया एव विद्यायाः परं श्रेय इति सिद्धम् । समसमुच्चयं निरस्य गुणप्रधानभावेनापि समुचयं निरस्यति--विरोधादेव चेति । विद्या चेत्फर्माणि स्वफले नापेक्षते विरुशवाधिदण्डिधर्मवस्तुगगनं कथं तर्हि विद्यासंनि- धाने कर्मणां पाठ इत्यत आह-स्वात्मलाभे विति । कर्मणा विद्यासाधनत्वं श्रुत्वा गार्हस्थ्यमेवैकमनुष्ठेयमिति प्रत्यवतिष्टन्ते कर्मजडाः । एवं ताश्रमान्तरानुपपत्तिः । फर्मनिमितत्वाद्विद्योत्पतेः । गार्हस्थ्ये च विहितानि कर्माणीत्यकाश्रयमेव । अतथ यावज्जीदादिश्रुतयोऽनुकूलतराः । न | कर्मानेकत्वात् । न ह्यग्निहोत्रादीन्येच कर्माणि । ब्रह्मचर्य तपः सत्यवदनं शमो दमोऽहिंसेत्येवमादीन्यपि कर्माणीतराश्रमप्रसिद्धानि विनोत्पत्ती साधक- तमान्यसंकीर्णत्वाविद्यन्ते ध्यानधारणादिलक्षणानि च । वक्ष्यति च-" तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व " इति । जन्मान्तरकृतकर्मभ्यश्च प्रागपि गाईस्थयाद्वियोत्प- त्तिसंभवात्कर्मार्थत्वाच गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेः कर्मसाध्यायां च विद्यायां सत्यां गाईस्थ्यप्रतिपत्तिरनसिप । लोकार्थत्वाच्च पुत्रादीनाम् । पुत्रादिसाध्येभ्यश्चार्य लोकः पितृलोको देवलोक इत्येतेभ्यो व्यावृत्तकामस्य नित्यसिद्धात्मलोकद- शिनः कर्मणि प्रयोजनमपश्यतः कथं प्रवृत्तिरुपपद्यते । प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्यापि विद्योत्पत्ती विद्यापरिपाकाद्विरक्तस्य कर्मसु प्रयोजनमपश्यतः कर्मभ्यो नि- तिरेव स्यात् । “ प्रव्रजिष्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्धानादस्मि " इत्येवमादिश्रुति- लिङ्गदर्शनात् । कर्म प्रति श्रुतेर्यत्नाधिक्यदर्शनादयुक्तमिति चेदाग्निहोत्रादिकर्म प्रति श्रुतेरधिको यत्नो महांश्च कर्मण्यायासोऽनेकसाधनसाध्यत्वादग्निहोत्रादी- नाम् । तपोब्रह्मचर्यादीनां चेतराश्रमकर्मणां गार्हस्थ्येऽपि समानत्वादल्पसाध- नापेक्षत्वाचेतरपां न युक्तस्तुल्यवद्विकल्प आश्रमिभिस्तस्येति चेन्न । जन्मान्त. रकृतानुग्रहात् । १ ख, ग, च. काग्याकाम्यवि' । ६ ·४२ भानन्दगिरिकतटीकासंचलितगांकरभाष्यसमेता-[मीक्षाध्याये- एवं तहीति । श्रुतिस्मृतिष्वाश्रमान्तराणामपि विहितत्वाविशेषात्तदीयकर्मसु कर्मत्वावि. नेपाञ्च प्राम्यधर्मरागिणामतवोद्यमित्याह--न कर्मानेकत्वादिति । असंकीर्णत्वा- दिति । हिंसाद्यमिश्रितत्वादित्यर्थः । इतश्च कर्मणो विद्यासाधनोऽपि न गार्हस्थ्यमावश्य- कमित्याह-जन्मान्तरेति | कामिनां गार्हरध्यस्यानुष्टयोऽपि न सरनुष्टेयत्वमित्यत्र हेत्व- न्तरमाह--लोकार्थत्वाच्चेत्यादिना । गार्हस्थ्यस्यानावश्यकन्येन वैकल्पिकमनुष्टानमुक्त तत्रातुल्यबलत्वेन विकल्पमाक्षिपति-कर्म प्रति श्रुनोति । यदुक्तं कर्मणि श्रुतेरधिको यत्न इत्यादि । नासा दोषः । यतो जन्मान्तर कृतमप्यग्निहोत्रादिलक्षणं कर्म ब्रह्मचर्यादिलक्षणं चानुग्राहकं भवति विद्योत्पत्ति प्रति । येन जन्मनैव विरक्ता दृश्यन्ते केचित् । केचित्तु कर्मसु प्रवृत्ता अविरक्ता विद्याद्वेषिणः। तस्माजन्मान्तर कृतसंस्कारेभ्यो विरक्तानामाश्रमान्तरप्रतिपत्तिरवे- प्यने कर्मफलबाहुल्याच पुत्रस्वर्गब्रह्मवर्चसादिलक्षणस्य कर्मफलस्यासंख्येयत्वा- त् । तत्प्रति च पुरुपाणां कामबाहुल्यात्तदर्थः श्रुनेरधिको यत्नः कर्मसूपपद्यते । आशिपां बाहुल्यदर्शनादिदं मे स्यादिदं मे स्वादित्युपायत्वाच । उपायभूतानि हि कर्माणि विद्यां प्रतीत्यवोचाम । उपायऽधिको यत्नः कर्तव्यो नोपये । जन्मान्तरकृतानुग्रहादिति परिहारभा-यं विवृणोति-यदुक्तमित्यादिना । कर्मणि यानाधिक्यस्यान्यथासिद्धत्याद्विकल्पविघातकत्वं न संभवतीत्यर्थः । कर्मनिमित्तत्वाद्विद्याया यत्नान्तरानर्थक्यमिति चेत्कर्मभ्य एवं पूर्वोपचित- दुरितप्रतिबन्धक्षयादेव विद्योत्पद्यते चेत्कर्मभ्यः पृथगुपनिपच्छ्रवणादियत्नोऽन- र्थक इति चेत् । न । नियमाभावात् । न हि प्रतिबन्धक्षयादेव विद्योत्पद्यते न वीश्वरप्रसादतपोध्यानाद्यनुष्ठानादिति नियमोऽस्ति । अहिंसाब्रह्मचर्यादीनां च विद्यां प्रत्युपकारकत्वात्साक्षादेव च कारणत्वाच्छ्वणमनननिदिध्यासना- नाम | अतः सिद्धान्याश्रमान्तराणि । सर्वेपां चाधिकारो विद्यायां परं च श्रेयः केवलाया विद्याया एवेति सिद्धम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतो तत्तिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायभाष्ये द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ १ क ख. ञ. 'मिअत्तादि।

·१२ द्वादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ४३ इदानी गृहस्थाश्रमकर्मणां यहिरङ्गत्वं संन्यासाश्रमकर्मणां त्वन्तरङ्गविद्या साधनत्वमिति विशेष दर्शयितुं चौद्यमुद्भावयति-कर्मनिमित्तत्वादित्यादिना ।। इति श्रीम-परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिण्यानन्दज्ञानविरचितागं तैत्तिरी- योगनिपच्छाकरभाष्पटीकाया शीक्षाध्याय द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ शं नः शीक्षा सह नौ यश्छन्दसा भूः स यः पृथिव्योमित्यूतं चाई वेदम- नूच्य शं नो द्वादश ॥ शं नो मह इत्यादित्यो नो इतराणि त्रयोविशतिः ॥ शं नौ मित्रः शं वरुगः । शं नो पावत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुकमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । अतं दि- प्यामि । सत्यं पदिष्यानि । तन्मामवतु तद्वतारमवतु । अवतु माम् । अतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्यायः समाप्तः* ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादाशिष्यस्य शंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपद्भाप्ये प्रथमः शीक्षाध्यायः ॥ १॥ इति श्रीमन्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमन्छवानन्दभगव-पूज्यपादशिष्यश्रीमद्भ- गवदानन्दज्ञानविरचितायां तत्तिरीयोपनिपन्छांकरभाष्यटीकाया प्रथमः शीक्षाध्यायः ॥ १ ॥ ॥ * तैत्तिरीयारण्यरक्रमेण सप्तमप्रपाटकस्य समातिरत्र । १ क. 'थिबमोभि ।

·अथ तैत्तिरीयोपनिषदि
द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः ।
तत्र प्रथमोऽनुवाकः ।
हरिः ॐ।
शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं
न इन्दो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो
ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदि.
प्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु ।
तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अर्थतु वक्तारम् ॥
सह नामवतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीय
करवावहै । तेजस्वि नाव/तमस्तु मा विहि-
पावह । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
शं नो मित्र इत्याद्यतीतविद्याप्राप्त्युपसर्गप्रशमनार्थी शान्तिः पठिता । इदानीं
तु वक्ष्यमाणब्रह्मविद्यामाप्त्युपसर्गोपशमनार्थी शान्तिः पठ्यते-शं नो मित्र इति
सह नायवदिति च । शं नो मित्र इत्यादि पूर्ववत्स्पष्टम् । सह नाववतु नौ
शिष्याचार्यों सहैवावतु रक्षतु । सद्द नौ भुनक्तु भोजयतु । सह वीर्य विद्यादि-
निमित्तं सामथ्र्य करवावहै निर्वतयावहै । तेजस्वि नावावयोस्तेजस्विनोरधीतं
स्वधीतमस्तु । अर्थज्ञानयोग्यमस्त्वित्यर्थः थः । मा विद्विषावहै विद्याग्रहणनिमित्तं
शिष्यस्याऽऽचार्यस्य वा प्रमादकृतादन्यायाद्विद्वेषः प्राप्तस्तच्छमनायेयमाशीर्मा
विद्विषावहा इति । मैवेतरेतरं विद्वेषमापद्यावहै । शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति
---
१ क. ग. प. छ अट. 'नसंयोपस्ति ।
-

·[१ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ४५ विवचनमुक्तार्थम् । क्ष्यमाणविद्याविघ्नप्रशमनार्थ चयं शान्तिः । अविनेनाss. स्मविद्याप्राप्सिराशास्यते तन्मूलं हि परं श्रेय इति । शान्तिन्यस्यापीनरुवामाह-शं नो मित्र इति । इदानी परविद्यार्थिनमध्यवतु साधारण्येन मया पूर्व प्रार्थितत्वादित्यर्थः । असाधारण्येन परविद्योपसर्गशान्त्यर्थमाह- सह नाववत्विति । नावावयोस्तेजस्विनोरवीतं तेजस्व्यस्त्विति योजना । ॐ ब्रह्मविदामोति परम् । - संहितादिविपयाणि कर्मभिरविरुद्धान्युपासनान्युक्तानि । अनन्तरं चान्तःसो- पाधिकात्मदर्शनमुक्त व्याहृतिद्वारेण स्वाराज्यफलम् । ननावताऽशेषतः संसार- बीजस्योपमर्दनमस्तीत्यतोऽशेपोपद्रवीजस्याज्ञानस्य निवृत्त्यर्थं विधूतसर्वोपाधि- विशेषात्मदर्शनार्थमिदमारभ्यते-ब्रमविदामोति परमित्यादि । प्रयोजनं चास्या ब्रह्मविद्याया आवद्यानिवृत्तिस्तत आत्यन्तिकः संसाराभावः । वक्ष्यति च- " विद्वान बिभेति कुतश्चन " इति । संसारनिमित्ते च सत्यभयं प्रतिष्ठां च विन्दत इत्यनुपपन्नम् । “ कृताकृते पुण्यपापे न तपतः" इति च । अतोऽवग- म्यतेऽस्माद्विज्ञानात्सर्वात्मनलविषयादात्यन्तिकः संसाराभाव इति । स्वयमेव च प्रयोजनमाह ब्रह्मविदामोति परपित्यादावेव संबन्धप्रयोजनज्ञापनार्थम् । नितियोहि संबन्धमयोजनयोविद्याश्रवणग्रहणधारणाभ्यासार्थ प्रवर्तते । श्रवणा- दिपूर्वकं हि विद्याफलस् "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्यादिश्रु- त्यन्तरेभ्यः । ब्रह्मविब्रह्मति वक्ष्यमाणलक्षणं वृहत्तमत्वाद्रह्म तद्वेत्ति विजाना- तीवि ब्रह्मविदाप्नोति परं निरतिशयं तदेव ब्रह्म परम् । न ह्यन्यस्य विज्ञानाद- न्यस्य प्राप्तिः । रपष्टं च शुत्यन्तरं ब्रह्मप्राप्तियेव ब्रह्मविदो दर्शयति " स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्राँव भवति" इत्यादि । वृत्तानुवादपूर्वकमानन्दवल्यास्तापर्थमाह-संहितादीत्यादिना । ननु यथा पूर्व- माप्नोति स्वाराज्यमित्यपरविद्याफलमुक्त ससारगोचरमेव तथा परविद्याफलमपि " सोs- श्रुते सर्वान्कामान् " इति सर्यविपयसाध्यानन्दान्संसारगोचरानेव दर्शयिष्यति कथमात्य न्तिकः ससाराभाव इत्यत आह- प्रयोजनं चास्या इति । सर्वकामशब्देन निरति- शयानन्दाभिव्यक्तिर्विवक्षिता । सा च स्वभावानन्दौनभिव्यक्तिरूपाविद्यानिवृत्तिरेवेति न ससारगोचरं फलमित्यर्थः । आद्यवाक्यस्यावान्तरतात्पर्यमाह-स्वयमेव चेति । १ . ज. °न्दाभिव्यक्ति रूपाऽवि' ।

·१६ आनन्दगिरिकृनटीकासंवलिन शांकरभाष्यसमता- [२ ब्रह्मवरच्या- विद्ययय कायटया गोसः साधयितुं शक्यते । ब्रह्मविदितिविशेषणासंबन्धनापनस्य पुर. पाकाक्षाविषयतया परमाप्तिः प्रयोजन विद्याया इति ज्ञापनस्य वा कुत्रापयोग इत्या- मामय यज्ञादिपरित्यागेन वेदान्तश्रवणादाय मुमुक्षुणा प्रवर्तिताम यत्रेत्याह- निर्मातयोहीति । परगनोत्कृष्टमुच्यते । फथ ब्रह्मति व्याख्यायते तत्राऽऽह- न हीति । ननु सर्वगतं सर्वस्याऽऽत्मभूतं ब्रह्म वक्ष्यति । अतो नाऽऽप्यं प्राप्तिश्चान्य- स्यान्येन परिच्छिन्नस्य च परिच्छिन्नेन दृष्टा । अपरिच्छिन्नं सर्वात्मकं च ब्रह्मत्यतः परिच्छिन्नवदनात्मवच्च नस्याऽऽप्तिरनुपपन्ना । नायं दोपः । कथम् । दर्शनादर्शनापेक्षत्वाइपण आप्त्यनाप्त्योः । परमार्थतो ब्रह्मरूपस्यापि सतोऽ. स्य जीवस्य भूतमात्राकृतबाह्मपरिच्छिन्नान्नमयाद्यात्पदर्शिनस्तदामक्तचेतसः प्रकृतसंख्यापूरणस्याऽऽन्मनोऽव्यवहितस्यापि बामसंख्येयविषयासक्तचित्तनया स्वरूपाभावदर्शनबन्परमार्थब्रह्मस्वरूपाभावदर्शनलक्षणयाऽविद्ययाऽन्नमयादी- न्याद्याननात्मन आत्मत्वेन प्रतिपन्नत्वादन्नमयायनात्मभ्यो नान्योऽहमस्मीत्यभि- मन्यते । एवमविद्ययाऽऽत्मभूतमपि ब्रह्मानाप्नं स्यात् । तस्यवमविद्ययाऽनाप्तत्र- मस्वरूपस्य प्रकृतसंख्यापूरणस्याऽऽत्मनोऽविद्ययाऽनाप्तस्य सनः केनचित्स्मा- रितस्य पुनस्तस्यैव विद्ययाऽऽप्तियथा तथा श्रुत्युपदिष्टस्य सर्वात्मब्रह्मण आत्म- स्वदर्शनेन विद्यया नदाप्तिम्पपद्यत एव । आप्नोतिशब्दस्य पचारिक दयितु मकमुखेन मुरड्याथै बाधकमाह--ननु सर्व गतमित्यादिना | परमार्थतो ब्रह्मस्वरूपस्यापि सतो जीवस्याविद्यया ब्रह्मानातं स्यादिति संबन्धः । भृतमात्राभि ताशः कृता ये बाह्याः परिच्छिन्नाश्चान्नमयादयम्नदात्म वर्जिन इत्य- विद्याया विक्षेपकत्वं स्वरूपमुक्तम् । परमार्थ ब्रह्मस्वरूपं नास्तीत्यभावदर्शनमावरणलक्षणं लिङ्गं यस्याः सा तथोक्ता । स्वरूपेऽप्यग्रहणविपर्ययो भवत इत्यत्र दृष्टान्तमाह--प्रकृतति । प्रकृतसंख्यापुग्णस्य दशमस्य नव वय वर्तामह इति विपर्ययः स्वरूपादर्शनं च यथे- त्यर्थः । अदर्शननिमित्तामनाप्ति विविच्य दर्शननिमित्तामाप्तिं विवृणाति--तस्यवमिति । ब्रह्मविदामोति परमिति वाक्यं सूत्रभूतं सर्वस्य वल्लयर्थस्य ब्रह्मविदा- मोति परमित्यनेन वाक्येन वेद्यतया सूत्रितस्य ब्रह्मणोऽनिर्धारितस्वरूप- विशेषस्य सर्वतो व्यावृत्तस्वरूपविशेपसमर्पणसमर्थस्य लक्षणस्याभिधानेन स्वरूपनिर्धारणायाविशेषण चोक्तवेदनस्य ब्रह्मणो वक्ष्यमाणलक्षणस्य - १ ख. ग. शास्त्र । २ न. इ. ज्ञानस्य ! ३ ट °मियाह ।

·१ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिपत् । ४७ विशेपेण प्रत्यगात्मतयाऽनन्यरूपेण विशेयत्वाय ब्रह्मविद्याफलं च ब्रह्मविदो यत्परब्रह्ममाप्तिलक्षणमुक्तं स सर्वात्मभावः सर्वसंसारधर्मातीतब्रह्मस्वरूपत्वमेव नान्यदित्येतत्मदर्शनार्यपगुदाहियते-- तदेपाऽयुक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । तदेपाऽभ्युक्तति । तत्तस्मिन्नेव ब्राह्मणवाक्योक्तेऽर्थ एपर्गभ्युक्ताऽऽन्नाता। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति ब्राह्मणो लक्षणार्थ वाक्यम् । सत्यादीनि हि त्रीणि विशेषणानि पदानि विशेष्यस्य ब्रह्मणः । विशेष्यं ब्रह्म विवक्षितत्वावध- तया । विशेपणविशेष्यत्वादेव त्यादीन्येकविभक्त्यन्तानि पदानि समाना धिकरणानि । सत्यादिभित्रिभिविशेपशेप्यमाणं ब्रह्म विशेषयान्तरेभ्यो निर्धार्यते । एवं हि तज्ज्ञानं भवति यदन्येभ्यो निर्धारितम् । यथा लोके नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमिनि । आयं ब्राह्मणवा व्याख्यायोत्तरं मन्नं सक्षेपतोऽर्थकथनेनावतारयति-ब्रह्मवि. दामोतीत्यादिना । सर्वतो व्यावृत्तो यः स्वरूपवित्रास्तत्समर्पणे समर्थस्य लक्षणया- भिधानेन स्वरूपनिर्धारणायवर्गदाहियत इति संबन्ध. । वृहत्वाद्ब्रह्मेति व्युत्पत्तिबलेनास्ति किमपि महद्वस्त्वियविगण प्रतीयते । ततो लपोहेशन लक्षणविधानभिति प्रसिद्धि- रुपपद्यते । अव्याकृतादि ब्रह्मशब्दवान्यतया सजातीयं घटादि विजातीयम् । तस्मात्सजा- तीयविजातीयव्यावर्तकतया सत्यादिलक्ष गस्य लक्षणत्वप्रसिद्धिरुपपद्यते । लक्षणाभिधान- द्वारेण स्वरूपविशेषप्रतिपादने तात्पर्यमिति वाक्यस्य व्यर्थतादोपः परिहृतः । पूर्वत्र ब्रह्म- विदित्यनेनाविशेषेणोक्त वेदनं यस्य ब्रह्मणस्तस्य यो वेद निहितं गुहायामित्यनेन प्रत्य. गात्मतया वेदनं वक्तव्यमित्येवमर्या चर्मुदाहियत इत्य'ह-अविशेषेण चेति । आपात- प्रतिपन्नं विशेषणविशेष्यभावमादाय पदानि विभजते--सत्यादीनि हि त्रीणीति । विशेषणार्थीनीति । व्यावृत्त्यर्थानि । कुतो विशेषणविशेष्यभावप्रतीतिरित्यत आह- विशेषणविशेष्यत्वादेवेति । नीलं महत्सुगन्ध्यु-पलमित्यादौ सत्येव विशेषणविशेष्य. भावे समानाधिकरणतयकविभक्त्यन्तानि प्रसिद्धान्यतान्यपि च तथाभूतानि नानार्थगत. विशेषणविशेष्यभावनिबन्धनानीति गम्यत इत्यर्थः । विगेपणविशेष्यभावस्य फलमाह-. एवं हीति । ननु विशेष्यं विशेपणान्तरं व्यभिचरद्विशेष्यते । यथा नीलं रक्तं चोत्पल- मिति । यदा ह्यनेकानि द्रव्याण्येकजातीयान्यनेकविशेषणयोगीनि तदा विशे- . -- . १ झ. °त्तरमत्र स।

·- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता---[२ब्रह्मवल्ल्यध्याय- पणस्यार्थवत्त्वम् । न ह्येकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषणान्तरायोगाद्यथाऽसावेक आदित्य इति तथैकमेव च ब्रह्म न ब्रह्मान्तराणि येभ्यो विशेष्येत नीलोत्प- लवत् । न । लक्षणार्थत्वाद्विशेषणानाम् । नायं दोपः । कस्मात् । यस्माल्लक्ष- णार्थप्रधानानि विशेषणानि न विशेषणप्रधानान्येव । कः पुनर्लक्षणलक्ष्ययो- विशेषणविशेष्ययोर्वा विशेप इति । उच्यते । समानजातीयेभ्य एव निवर्त- कानि विशेषणानि विशेष्यस्य लक्षणं तु सर्वत एव यथाऽवकाशदात्राकाश. मिति । लक्षणार्थं च वाक्यमित्यवोचाम । विशेषणविशेष्यभावमाक्षिपति---नन्विति । नीलत्वं व्यभिचरदुत्पलं रक्तमपि संभ वतीति नीलं विशेषणं घटते न तथा सत्यत्वादिकं व्यभिचरब्रह्मान्तरं लोके प्रसिद्धम् । तंत: सजातीयव्यवच्छेद्यस्याभावाद्विशेषणविशेष्यभावो न घटत इत्यर्थः । विशेषणविशे- व्यभावस्य तात्पर्येणाप्रतिपाद्यवादब्याकृतादिशास्त्रीयब्रह्मपदार्थव्यवच्छेदेनानिर्वाच्यविशेषण- विशेष्यभावसंभवात्तद्वारेण ब्रह्मलक्षणं विवक्षितमित्याह--नति । संग्रहवाक्यं विवृणोति- नायें दोप इत्यादिना । सर्वत एवेति । सजातीयाद्विजातीयाच यथा महाभूनत्वेन सहशभावापृथिव्यादेविसदृशाच्चाऽऽत्मादेराकाशस्य व्यावर्तकमवकाशदातृत्वमित्यर्थः । एत- दुक्तं भवति-अतिव्याप्यादिरहितो व्यावर्तको धर्मो लक्षणं न्यायविशेष इति मीमासकाः । ब्रह्मपदव्युत्पत्तिबलेन यदविशेषतः प्रतिपन्नं किंचिन्महदस्तीति तत्सत्यं ज्ञानमनन्तमन्तजड- परिच्छेदविरोधिस्वरूपमिति विशेषतः प्रतिपत्तव्यमिति विशेषावगतिशेषभुतं लक्षण प्रमि- तिस्तु प्रमाणादेवेति तार्किकाः । पुनर्लक्षणं केवलव्यतिरेक्यनुमानमाचक्षते तदा लक्षणा- देव स्वभावविशेषामितिः । यथा गुणवद्र्व्यमिति लक्षणाद्गुणाश्रयत्वयोग्यस्वभावविशे- घस्य प्रमितिः सामान्यप्रतिपन्नस्य द्रव्यपदाभिधेयस्य भवति । यद्दा व्यवह रसिद्धिः फलं गुणवद्र्व्यमिति व्यवहर्तव्यं गुणवत्त्वान्न यदेव न तदेव यथा रूप तथा सत्यवादिमद्र- झेति व्यवहर्तव्यं सत्यत्वादिभावान्न यदेवं न तदेवं यथा घट इति । एतच्च खण्डनयु- त्यसहमानमपि व्यवहाराङ्गं भवतीति नातीय संमेक्षिका कार्या । सत्यादिशब्दा न परस्परं संवध्यन्ते परार्थत्वाद्विशेष्यार्था हि ते । अत एकैको विशेषणशब्दः परस्परं निरपेक्षो ब्रह्मशब्देन संवध्यते । सत्यं ब्रह्म ज्ञानं ब्रह्मानन्तं ब्रह्मेति । सत्यमिति यद्रूपेण यनिश्चितं तद्रूपं न व्यभिचरति तत्सत्यं यद्रूपेण निश्चितं यत्तद्रूपं व्यभिचरदऋतमित्युच्यते । अतो विकारोऽ- नृतं " वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥ एवं सदेव . १ ञ. ठ सूक्ष्मशहा का।

·" १प्रथमोऽनुवाफः ] सत्तिरीयोपनिषत् । सत्यमित्यवधारणादतः सत्पं ब्रह्मेति ब्रह्म विकारान्निवर्तयति । अतः कार- णत्वं प्राप्तं ब्रह्मणः । कारणस्य च फारकत्वं वस्तुत्वान्मृद्वदचिद्रूपना च माताऽन इदमुच्यते ज्ञानं ब्रह्मेति । ज्ञानं ज्ञप्तिरवबोयो भावसाधनो ज्ञानदो ब्रह्मविशे पणत्वात्सत्यानन्ताभ्यां सह । न हि सत्यनाऽनन्तता च ज्ञानकर्तृत्वे सत्त्युपए यते । ज्ञानकर्तृत्वेन हि चिक्रियमाणं कथं सत्यं भवेटनन्तं च । याद न कुतश्चि- त्मविभज्यते तदनन्तम् । शानकर्तृत्वे च शेयज्ञानाभ्यां प्रविभक्तमित्यनन्तता न स्यात् । यत्र नान्यदिनानाति स भूमा अथ पत्रान्पदिमानाति तदल्पम् ॥ इति श्रुत्यन्तरात् । पुनर्विशेषणविशेष्यभावपक्षमालम्याऽऽह-सस्यादिशब्दा इति । सत्यं मले- त्युक्ते जास्यव्यावृत्तिः परिष्छेदच्यावृत्तिश्च यद्यपि लभ्यते जडस्य परिस्छिन्नस्य सर्वस्यामृ. तत्वाऽज्ञानं ब्रह्मत्युक्ते चानृतपरिच्छेदव्यावृत्तिलभ्यते स्वप्रकाशस्य वाधाविषयत्वात्परिच्छे- दाहकममाणाविषयत्वाच्च लक्षणपि चैक वैकल्पिकमदुष्ट तथाऽपि मन्दमतिव्युत्पाद- नाय स्यात्सत्यादिपदार्थव्याख्यानपूर्वकं प्रत्येक व्यावमाह-सत्यमिति यद्रूपेणेत्या- दिना । भावसाधन इति । भावव्युत्पत्तिकः। क्रियासामान्यं यद्यप्यन्यत्र भाव उच्यते निर्विशेष चिन्मानं भावव्युत्पत्या सत्यते सत्यादिशब्दसंनिधानादिति द्रष्टव्यम् । नान्यद्विजानातीति विशेपमतिपेधादात्मानं विज्ञानातीति चेन । भूमल क्ष- णविधिपरत्वाद्वाक्यरय । यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादि भूम्नो लक्षणविधिपर वाक्यम् । यथा प्रसिद्धमेवान्योऽन्यत्पश्यतीत्येतदुपादाय यत्र तम्नास्ति स भूमेति भूमस्वरूपं तत्र ज्ञाप्यतेऽन्यग्रहणस्य प्राप्तपत्तिषेधार्थत्वान्न स्वात्मनि क्रिया- स्तित्वपरं वाक्यम् । स्वात्मनि च भेदाभावाद्विज्ञानानुपपत्तिः । आत्मनश्च विज्ञे- यत्वे ज्ञात्रभावमसङ्गः । ज्ञेयत्वेनैव विनियुक्तत्वान् । एक एवाऽऽत्मा ज्ञेयत्वेन ज्ञातृत्वेन चोभयथा भवतीति चेन्न । युगपद शत्वात् । न हि निरवयवस्य युगपज्ज्ञेयज्ञातृत्वोपपत्तिः । आत्मनश्च घटादिवद्विज्ञेयत्वे ज्ञानोपदेशानर्थवयम् । न हि घटादिवत्प्रसिद्धस्य ज्ञानोपदेशोऽर्थवान् । तस्माज्ज्ञातृत्वे सत्यानन्त्यानु- पपत्तिः । सन्मात्रत्वं चानुपपन्नं ज्ञानकर्तृत्वादिविशेपवत्त्वे सति । सन्मात्रत्वं च सत्यत्वम् , तत्सत्यमिति श्रुत्यन्तरात् । तस्मात्सत्यानन्तशब्दाभ्यां सह विशेषणत्वेन ज्ञानशब्दस्य प्रयोगाद्भावसाधनो ज्ञानशब्दः । ज्ञानं ब्रह्मेति तथाऽप्यत्र १ ज. झ. ट. सवयम" । २ ग. झ. 'पि व ५। ३ ख ग. 'दनीय स्या।

·L ५० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ ब्रह्मवल्ल्यध्याये- कर्तृत्वादिकारकनिवृत्त्यर्थं मृदादिवदचिद्रूपतानिवृत्त्यर्थं च प्रयुज्यते । ज्ञान ब्रह्मेतिवचनात्माप्तमन्तवत्त्वम् । लौकिकस्य ज्ञानस्यान्तवत्त्वदर्शनात् । अतस्त- निवृत्त्यर्थमाह-अनन्तमिति । विशेषनिषेधः शेषाभ्यनुज्ञाविषय इति न्यायेन प्रासङ्गिकं स्वज्ञातृत्वे तात्पर्थमाशङ्कय निषेधति-नान्यद्विजानातीत्यादिना । कर्तत्वं कर्मत्वं चैकक्रियावच्छिन्नं धर्मद्वयं भिन्नाधिकरणं प्रसिद्धम् । स्वात्मनि च भेदाभावान्निरुपपत्ति के स्वज्ञातृत्वे तात्पर्य कल्प- यितुं न शक्यत इत्याह-स्वात्मनि चेति । सत्यादीनामनृतादिधर्मनिवृत्तिपरत्वाद्विशेष्यस्य ब्रह्मण उत्पलादिवदप्रसि- द्धत्वात् । मृगतृष्णाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः । एष वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धरः" इतिवच्छून्यार्थतैव प्राप्ता सत्यादिवाक्यस्येति चेन्न लक्षणार्थत्वात् । विशे- षणत्वेऽपि सत्यादीनां लक्षणार्थप्राधान्यमित्यवोचाम । शून्ये हि लक्ष्येऽनर्थक लक्षणवचनं लक्षणार्थत्वान्मन्यामहे न शून्यार्थतेति । विशेषणार्थत्वेऽपि च सत्यादीनां स्वार्थापरित्याग एव । सत्यादीनि व्यावृत्त्यर्थानीत्युक्तं तत्र शङ्कते--सत्यादीनामिति । प्रमाणान्तरसिद्ध- मुत्पलादि विशेष्यं दृष्टं ब्रह्म तु प्रमाणान्तरासिद्धम् । पदमात्रस्याप्रमाणत्वात्सत्यादीना च व्यावृत्त्यर्थत्वादसदर्थं वाक्यं स्यादित्यर्थः । सिद्धत्वमात्रेण विशेष्यत्वे संभवति प्रमाणान्त- रविशेषणमनर्थकं केवलव्यतिरेकाभावान्मिथ्यार्थस्य रज्जुसदेः सदधिष्ठानत्वदर्शनात्प्रप. ध्वस्यापि दृश्यत्वादिहेतुभिर्मिथ्यात्वेनावगतस्य सदधिष्ठानन्वं सभाव्यते तस्य प्रपञ्चाधिष्ठा- नतया संभावितस्य स्वरूपविशेषलक्षणार्थमिदं वाक्यं ततो नासदर्थत्वमित्याहन लक्ष- णार्थत्वादिति । विशेषणार्थत्वमभ्युपगम्याऽऽह--विशेषणार्थत्वेऽपि चेति । नीलं महदित्यादिविशेषणपदानि स्वार्थसमर्पणेन तद्विरुव्यावर्तकानि प्रसिद्धानि, तथा सत्यश- ब्दोऽप्यबाधितसत्त्वे व्युत्पन्नो ज्ञानशब्दः स्वप्रकाशे विषयसंवेदनेऽनन्तोऽयमाकाश इत्या- दावनन्तशब्दो व्यापके । ततः स्वार्थसमर्पणेन विरोधिव्यावर्तकत्यान्न व्यावृत्तिमात्रपर्य- वसोनमित्यर्थः । शून्यार्थत्वे हि सत्यादिशब्दानां विशेष्यनियन्तृत्वानुपपत्तिः । सत्याद्यर्थे- रर्थवत्त्वे तु तद्विपरीतधर्मवद्भयो विशेषेभ्यो ब्रह्मणो विशेष्यस्य नियन्तृत्वमुप- पद्यते, ब्रह्मशब्दोऽपि स्वार्थेनार्थवानेत्र । तत्रानन्तशब्दोऽन्तवत्त्वप्रतिषेधद्वारेण १ ख. °णतमर्थ के । ग. ज, झ. णमसमर्थे के 1२ क. सायीत्य ।

·१मयोऽनुमास] नत्तिरीयोपनिपन् । ५१ विशेषणम् । मन्थलानगन्दी तु स्वार्थसमर्पणनव विशेषण भवतः । कि विपणापा ५ मा माई घटोऽनो विशेषणयानुपपत्य सद- चाय या गि-- शून्याय हीनि । म पनि सपनोऽनिति ताऽऽह- ग्रह्मशब्दोऽपीति । " यही नि पानि गन्दी निष्पनी यूनी महत्व प.. माननिय संकोचफमानान्त- समान 41 | तो यमुनादिगदविलक्षणो मा: । नरि-तत्रानन्तति । सम्मादा एनन्यादान्मन इनि वाम 155-मगदप्रयोगादितुरात्मा ब्राम । एनमानन्दमयमान्मानमुपसंग्रामनानि च नन्ययेशाग | तन्मृष्वा तदेवानुमानिश दिनि च नस्वर जीवपण शरीरमां दर्शयति । अनी योदितः स्वरूपं ब्राम । एवं नन्मिन्यामानकतन्यमामा माननि हि प्रसिद्धम् । सोऽकामयतेति च कामिनी जान का मिति: । अनी शान मत बाप्तिप्रायत्ययुक्तमनित्यत्वप्रस- जान्छ । यदि नाम सहितानमिनि भावरूपता ब्रह्मणस्तथाऽप्यनित्यत्वं प्रस ज्यन पारतम्यं च । धान्यर्थानां कारकापक्षवान् । शानं च धात्वर्थोऽतोऽस्या- नियन्वं पग्नन्त्रना च । न, स्वरूपाव्यनिर कण कार्यत्वोपचारात् । आत्मनः स्वरूपं जमिन नना व्यनिरिच्यांना निव तथाऽपि बुद्धरुपाधिलक्षणाया- शक्षुगहिरिविषयाकाण परिणामिन्या ये शब्दाद्याकागवभासास्त आत्म- विज्ञानस्य विषयभूना उत्पद्यमाना पवाऽऽत्मविज्ञानेन व्याप्ता उत्पद्यन्ते । तस्मा- दात्मनिशानायभागाश्च तं विज्ञानशब्दयाच्याश्च धात्वर्थभूता आत्मन एव धर्मा विभिन्यारूपा इत्यविवकिभिः परिकल्पयन्ते । अनामिन्यनेन चाड ३५ प्रामण उनियमिप्रवक्थे शाततात्पर्य दर्शयति-- तस्माद्दा इत्यादिना । ब्रह्मण आमेक्यं चेशिवक्षितं तर्हि ज्ञानशब्दस्य भावसाधनत्व. व्याख्यान हयितन्याह-एवं तहति । इतश्च भावव्युत्पत्तिरसंगतेत्याह--अनित्यत्व- प्रसङ्गाच्चेति । वृत्तिमटन्तःकरणोपहियेनाऽऽत्मनो ज्ञानृत्वं न स्वतः कार्यत्वं च ज्ञानस्यान्तःकरणवृत्त्युपहितावेन तत आत्मामिन्नत्वेऽपि ब्रमणो न ज्ञानकर्तृत्वं नापि कार्यत्वं प्रसज्यत इत्याह-न स्वरूपेति । -- यत्त त (य) हामणो विज्ञानं तत्सवितृप्रकाशवदग्न्युप्गवच्च ब्रह्मस्वरूपा- १ ख. नि चाडमा यति त । २. उत्पाय। ३ ठ. उपय।

·५२ भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभावसमेता-- [ब्रह्मवल्ल्यध्याये- व्यतिरिक्त स्वरूपमेव तन्न तत्कारणान्तरसव्यपेक्षम् । नित्यस्वरूपत्वात् । सर्व- भावानां च तेनाविभक्तदेशकालत्वात्कालाकाशादिकारणत्वाच्च निरतिशय- सूक्ष्मत्वाच्च न तस्यान्यदविज्ञेयं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतं भवद्भविष्यद्वाऽ. स्ति तस्मात्सर्वज्ञ तहह्म । मन्त्रवर्णाच्च- " अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरश्यं पुरुषं महान्तम् " इति । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वा तु तद्वितीयमस्ति इत्यादिश्रुतेश्च । नित्यं चेज्ञानं नर्हि तत्र ब्रह्मणः कर्तस्वाभावे कयं सर्वज्ञ वमित्यत आह-सर्व भावानां चेति । सवितव्यवधानमेय हि विषयस्य सिद्धिः सर्व च संविस्वभावेन ब्रह्म- णाऽव्यवहितमिति सर्वज्ञ ब्रह्मोपचर्यत इत्यर्थः । नित्यं ज्ञानं ब्रह्माण विद्यत इत्यत्र मन्त्रसमतिमाह-मन्त्रवर्णाच्चति । विज्ञातृस्वरूपास्यव्यतिरेकात्करणादिनिमित्तानपेक्षत्त्वाच्च ब्रह्मणो ज्ञान- स्वरूपत्वेऽपि नित्यत्वप्रसिद्धिरतो नव धात्वर्थस्तदक्रियारूपत्वात् । अत एव च न ज्ञानकर्तृ, तस्मादेव च न ज्ञानशब्दवाच्यमपि तंद्रह्म । तथापि तदाभा- सवाचकेन बुद्धिधर्मविषयेण ज्ञानशब्देन तल्लक्ष्यते न तूच्यते, शब्दप्रवृत्तिहेतु- जात्यादिधर्मरहितत्वात् । तथा सत्यशब्देनापि सर्वविशेषप्रत्यस्तमितस्वरूप. वाह्मणो बाह्यसत्तासामान्यविषयेण सत्यशब्देन लक्ष्यते सत्यं ब्रह्मेति न तु सत्यशब्दवाच्यनेत्र ब्रह्म । एवं सत्यादिशब्दा इतरेतरसंनियावन्योन्यनियम्यनि- यामका सन्तः सत्यादिशब्दांच्यात्तनिवर्तका ब्रह्मणो लक्षणार्थाश्च भवन्ती- त्यतः सिद्ध " यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राध्य मनसा सह" "अनिरुक्तेऽनि- लयने" इति चावाच्यत्वं नीलोत्पल बदवाक्यार्थत्वं च ब्रह्मणः । । ब्रह्मानिय ज्ञानवाढकिक ज्ञानवदित्यादि चौद्यमप्युक्तन्यायेन निरस्तमित्याह-- विज्ञातृत्वस्वरूपति । लौकिकदानस्य करण दिनापेक्षत्वादनित्यत्वम् । आमस्वरूपं तु ज्ञान न करणादिसापेक्ष सकलकरणव्यापारीपरमेऽवि सुपुते .भावादन्यया मुपुतिसिद्धय- नुपपत्तेः परामर्शातभवप्रसङ्गादतः श्रुतिता-पर्यगम्मेऽयं न सामान्यतो दृष्टस्य प्रवेश इति भावः । आत्मनः स्वरूपभूत ब्रानं फार कमाध्यं धात्वर्थत्वादिति चासिद्धमि- -- ११. स्यात्सत्यानन्तसामानाधिकरण्यात्तथा । ड. ट. वात्सत्यानन्तशब्दाभ्या सामा. नाधिकर बाधा । २ ग्व. ट. वाणनि° । ग. ब. डा. ट. पाच्यत्वानि । ३ ग्य, करगमाध्य।

·१ पथमोऽनुवाकर तैत्तिरीयोपनिपत् । ५३ त्याह-अत इति । नित्यात्मस्वरूपत्वादेवेत्यर्थः । अत एव चेति । नित्यत्वादेव ज्ञानस्य न तत्र कर्तृत्वमपि ब्रह्मण आपादयितुं शक्यते । लौकिकानित्यज्ञानविलक्षणत्वादेव च ज्ञानगब्दवाच्यमपि बहा न भवतीलाह-तस्मादेव चेति । कथं तर्हि विज्ञानं ब्रह्मेति प्रयोगस्तत्राऽऽह-तथाऽपीति । शब्दस्य प्रवृत्तिहेतवो जात्यादिधर्मा पौः शुग्ल इत्यादी नदभावाच्छब्दान्तरेणापि वाच्यं न भवतीयाह-तथेति । तथा सत्यशब्दे- नापि न वान्ये ब्रामेति शेषः । एनारफुटयति-सर्वविशेति । सत्ता यस्यास्ति तत्सत्य- मिति लोकरू दि. । सत्ता चानुगतरूपं सामान्य व्यावृत्ताः सत्ताविशेषाः । स चयमनु- मृत्तव्यावृत्तभायो न वस्तु परस्परपेक्षतिद्धत्वादतो यस्मिन्नयं व्यावृत्तानुवृत्तभायः करिपत- स्तदव्यावृत्ताननुगतं ब्रह्म उक्ष्यत इत्यर्थः । एवमैफेवास्य शब्दस्यार्थमुक्त्या वाक्यार्थमाह- एवं सत्यादीति । यद्यपि सत्यादिशब्दानां ब्रह्मणा मुख्योऽन्वयस्तयाऽप्यरुणयकहायन्या- दिवत्पणिका क्यनतरेतरसैनिधावन्योन्यस्य वृत्तिनियामका भवन्ति । ज्ञानेन विरोपणास- त्यशब्दो न जडे कारणे वर्तते । सत्येन विशेषणाज्ज्ञानशब्दो न विषयसापेक्ष ज्ञाने वर्तते । ज्ञानेन विशेषणान्नानन्तमन्दो ज्ञातृव्यतिरिक्त वर्तते । ततश्च सत्यादिशब्देन यौकिकं चाच्यं तद्विलक्षणेन भवितव्यमिति संभावयन्तः सकललौकिकाध्यासाधिष्टानं ब्रह्म चेन लक्षयन्तीत्यर्थः । ततः किं फलतीत्यत आह--अतः सिद्धमिति । वाचक. शक्या बोधवानगीकारादवाच्या सकलानिष्टव्यवच्छेदेनकस्यैव लक्ष्यत्वाभ्युपगमाच गुणगुण्यादिसभेदरूपवाक्यार्थलक्षण्यं च ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थः । यो पैद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सद्यथाव्याख्यातं ब्रह्म यो घेद विजानाति निहितं स्थितं गुहायाम् | गृहतः संवरणार्थत्य निगूढा अस्यां ज्ञानज्ञेयज्ञातृपदार्था इति गुहा बुद्धिः । गूढावस्यां भोगापवर्गी पुरुपार्थाविति वा तस्यां परमे प्रकृष्टे व्योमन्व्योम्न्याकाशेऽव्याकृ. ताख्ये । रद्धि परमं व्योम " एतस्मिन्खल्वक्षरे गायकाशः” इत्यक्षरसं- निकर्षात् । गुहायां च्योन्नीति वा सामानाधिकरण्यादव्याकृताकाशमेव, गुहा, तत्रापि निगूढाः सर्वे पदार्थास्त्रिषु कालेषु कारणत्वात्सूक्ष्मतरत्वाच्च । तस्मि- नन्तर्निहितं ब्रह्म । हार्दमेव तु परमं व्योमेति न्याय्य विज्ञानाङ्गत्वेनोपासना- गन्त्वेन ब्योनो विवक्षितत्वात् । बुद्धी कार्य यदनुगतं परमं व्योमाव्याकृताख्यं तस्मिन्निहितमिति सप्तमीद्वयं वैयधि. - १ ख ट. त्पाष्टिका । २ . द. 'न्य या । ३ व. ग. °फशब्दान' ।

·-५४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ब्रह्मवल्ल्यध्याये- करण्येन व्याख्यातम् । व्योमशब्दस्य भूताकाशे रूढिं परित्यज्य किमित्यन्याकृतविपयत्वं व्याख्यातं तत्राऽऽह-तद्धीति । भूताकागस्य कार्यत्वेनापरत्वादव्याकृताकाशस्य कारण- वेन परमत्वविशेपणसंभवाच्छाखान्तरे शतपथे चाक्षरेण ब्रह्मणा सामीप्यावगमादव्याकृत व्योमशब्देन लक्ष्यत इत्यर्थः । एवं पराभिप्रायेण व्याख्याय स्वाभिप्रायं व्याचष्टे- हार्दमेव त्विति । हृदयावच्छिन्ने भृताकाशे या गुहा तस्यां वुद्धौ साक्षितया निहितम- भिव्यक्तं ब्रह्मेति व्याख्यानं युक्तम् । द्रष्टुभेदेन ब्रह्मण आपरोक्ष्यलामात् । अन्यथा सम• टिरूपेऽन्याकृते मायातत्त्वेऽवस्थितं ब्रह्मत्युक्ते ब्रह्मणः पारोह्यं प्रसज्येत, पारोक्ष्येण च ज्ञानं नापरोक्षसंसाराभ्यासनिवर्तकम् । तस्मादपरोक्षद्रष्टचैतन्याभेदेन ब्रह्मणः स्वहृदये प्रत्यक्षताया विवक्षितत्वाद्धृदयाकाशमेव विज्ञानशेपभूतं विवक्षितमित्यर्थः । " यो चै स बहिर्धा पुरुपादाकाशो यो चै सोऽन्तः पुरुष आकाशो योऽयमन्तहृदय आकाशः" इति श्रुत्यन्तरात्प्रसिद्धं हार्दस्य व्योम्नः परमत्वम् । तस्मिन्हार्दे व्योन्नि या बुद्धि हा तस्यां निहितं ब्रह्म तद्वृत्त्या विविक्ततयो- पलभ्यत इति । न ह्यन्यथा विशिष्टदेशकालसंबन्धोऽस्ति ब्रह्मणः सर्वगतत्वा- निर्विशेषत्वाच्च । यदुक्तं भूताकाशस्य परमत्वानुपपत्तिरिति तत्राऽऽह-यो वा इति । ननु निहित- शब्दः स्थिति ब्रूते कथं विविक्ततया स्फुटतयोपलम्भाभिप्रायेण व्याख्यायते तत्राऽऽह-न हीति । अन्यथेति । उपलम्भव्यतिरेकेणाविद्यावस्थायाम् । सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह । ब्रह्मणा विपश्चितेति । स एवं ब्रह्म विजानन्किमिन्याह--अश्नुते भुढे सर्वानिरवशिष्टान्कामा- न्भोगानित्यर्थः । किमस्मदादिवत्पुत्रस्वर्गादीन्पर्यायेण नेत्याह । सह युगपदेक- क्षणोपारूढानेवैकयोपलब्ध्या सवितप्रकाशवन्नित्यया ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिक्तया यामबोचाम सत्यं ज्ञानमनन्तमिति । एतत्तदुच्यते--ब्रह्मणा सहेति । ब्रह्मभूतो विद्वान्ब्रह्मस्वरूपेणैव सर्वान्कामान्सहाश्नुते, न यथोपाधिकृतेन स्वरूपेणाऽऽत्मना जलसूर्यकादिवत्प्रतिविम्बभूतेन सांसारिकेण धर्मादिनिमित्तापेक्षांश्चक्षुरादिकर- णापेक्षांश्च कामान्पर्यायेणानते लोकः । कथं तर्हि यथोक्तन प्रकारेण सर्वज्ञेन सर्वगतेन सर्वात्मना नित्यब्रह्मात्मस्वरूपेण धर्मादिनिमित्तानपेक्षांश्चक्षुरादि- करणनिरपेक्षांश्च सर्वान्कामान्सहैवाश्नुत इत्यर्थः । विपश्चिता मेधाविना सर्वज्ञेन १ स. ग. 'तनयेत्यवो ।

·१ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ५५ तद्धि वपश्चित्यं यत्सर्वतत्वं तेन सर्वज्ञस्वरूपेण ब्राह्मणाऽश्नुत इति । इतिशब्दो मन्त्रपरिसमात्यर्थः । ये मुवर्षिापा निर्माधिए भाग्य नाभिमनाया सपा ब्रह्मानन्द्राव्यनि- कारलीशी विधामनिवाउनदानधन युपचोरण बचनमित्सर्यः । सर्व एव वल्लयों ब्रामचिदानानि परमिति ब्रामणवाक्येन मूत्रितः । स च सूत्रितोऽर्थः संक्षेपतो मन्त्रेण व्याख्यातः । पुनम्नस्यव विस्तरेणार्थनिर्णयः कर्तव्य टन्यत्तरम्नवृत्तिस्थानीयो ग्रन्थ आरभ्यते नरमादा एतस्मादित्यादिः । तत्र च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रामेत्युक्त मन्त्रादा तत्कयं सत्यं ज्ञानमनन्तं चेत्यत आह । तत्र त्रिविधं मानन्त्यं देशतः कालतो वस्तुतश्रेति । तद्यथा देगतोऽनन्त आकागो न हि देगतम्नस्य परिन्दोऽस्ति । न तु कालनधाऽऽनन्त्यं वस्तुत. थाऽऽकागम्य । कस्मान्कार्यत्वात् । नवं ब्रामण आकागवत्कालतोऽप्यन्तवत्त्वमका- यत्वात् । कार्य हि वस्तु कालेन परिन्छियने । अकार्य च ब्राम । तस्मात्का- लतोऽप्यनन्तम् । तथा वस्तुनः । कथं पुनर्वस्तुत आनन्त्यं सर्वानन्यत्वात् । भिन्नं हि वस्तु वस्त्वन्तरस्यान्तो भवनि । वस्त्वन्तर बुद्धिार्ह प्रसक्ता वस्त्व- न्तगनिवर्तते । यतो यस्य बुद्धविनिवृत्तिः स तस्यान्तः । तद्यथा गोत्वबुद्धिर- श्वत्वाहिनिवर्तत इत्यश्वत्वान्तं गोन्वमित्यन्तयदेव भवति । स चान्तो भिन्नेषु वस्तुपु दृष्टो नवं ब्रामणी भेदः । अतो वस्तुनोऽप्यानन्त्यम् । कथं पुनः सर्वा- नन्यत्वं ब्रामण इत्युच्यते, सर्ववस्तुकारणत्वात् । सर्वपां हि वस्तूनां काला- कागादीनां कारणं ब्रह्म । कार्यापेक्षया वस्तुतोऽन्तवत्त्वमिति चेन्न । अनृतत्वा- कार्यवस्तुनः । न हि कारणच्यतिरेकेण कार्यं नाम वस्तुतोऽस्ति । यतः कार- णबुद्धिर्विनिवर्तेत । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमेवं सदेव सत्यमिति श्रुत्यन्तरात् । तस्मादाकाशादिकारणत्वाद्देशतस्तावदनन्तं ब्रह्म । आकाशो हनन्त इति प्रसिद्धं देशतस्तस्य चायं कारणं तस्मात्सिद्धं देशत आत्मन आनन्त्यम् । न ह्यसर्वगतात्सर्वगतमुत्पद्यमानं लोके किंचिदृश्यते । अतो निरतिशयमात्मन आनन्त्यं देशतस्तथाऽकार्यत्वात्कालतस्तद्भिन्नवस्त्व- न्तराभावाच वस्तुतोऽत एव निरतिशयसत्यत्वम् । वृत्तमनुवदत्युत्तरग्रन्थावतारणाय-सर्व एवेत्यादिना । आकासादिकारणत्वाभिधाने- ·५६ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [२ ब्रह्मवल्लषयावे- नाऽऽनन्त्यप्रपञ्चः क्रियत इति समैनन्तरग्रन्थतात्पर्य दर्शयितुं पूर्वोक्तष्वर्थविशेपमनुवदति- तत्र चेति । वस्तुत आनन्यं व्याख्यातुं वस्तुनोऽन्तवत्वं तावदाह-भिन्नं हीत्यादिना। विस्तरेणोक्तमानन्त्यं संक्षिप्याऽऽह--तस्मात्सिद्धमिनि । देशतोऽनवच्छिन्नस्याऽऽकाशस्थ कारणत्वाद्व्यापकवान्निरतिशयमात्मनो देशत आनन्त्यमकार्यत्वाच्च कालत आनन्यं तद्यतो व्यावर्तेत तस्य पृथगसत्त्वात्कार्यस्योपादानादन्यत्र सत्त्वायोगाद्वस्तुतोऽप्यानन्त्य सिद्धमि. त्यर्थः । अत इति । निरतिशयानन्यादेव सत्यत्वमपि सिद्धमन्तवत एव रज्जुसदिबद- सत्यत्वादित्यर्थः । -- तस्माद्वा एतस्मादात्मन एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अनेरापः । अद्भयः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीयोऽन्नम् । अन्नात्पुरुपः । स वा एष पुरुषोऽनरसमयः । तस्मादिति मूलवाक्यसूत्रितं ब्रह्म परामृश्यते । एतस्मादितिमन्त्रवाक्येणा- नन्तरं यथालक्षितम् । यद्ब्रह्माऽऽदौ ब्राह्मणवाक्येन सूत्रिनं यच्च सत्यं ज्ञानम- नन्तं ब्रह्मेत्यनन्तरमेव लक्षितं तस्मादेतस्माद्ब्रह्मण आत्मन आत्मशब्दवांच्यात् । आत्मा हि तत्सर्वस्य तत्सत्यं स आत्मेति श्रुत्यन्तरादतो ब्रह्माऽऽत्मा । तस्मा- देतस्माद्ब्रह्मण आत्मस्वरूपादाकाशः संभूतः समुत्पन्नः । आकाशो नाम शब्द- गुणोऽवकाशकरो मूर्तद्रव्याणाम् । तस्मादाकाशात्स्वेन स्पर्शगुणेन पूर्वेण च . कारणगुणेन शब्देन द्विगुणो वायुः । संभूत इत्यनुवर्तते । वायोश्च स्वेन रूपगु- णेन पूर्वाभ्यां च त्रिगुणोऽग्निः संभूतः ! अग्नेः स्वेन रसगुणेन पूर्वैश्च त्रिभिश्च. तुर्गुणा आपः संधूताः। अद्भ्यः स्वेन गन्धगुणेन पूर्वेश्चतुर्भिः पञ्चगुणा पृथिवी संभूता । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतोरूपेण परिणतात्पुरुपः शिरःपाण्याद्याकृतिमान् । स वा एप पुरुपोऽन्नरसमयोऽन्नर- सविकारः । पुरुपाकृतिभावितं हि सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतं रेतो वीज तस्माद्यो जायते सोऽपि तथा पुरुपाकृतिरेव स्यात् । सर्वजातिषु जायमानानां जनकाकृतिनियमदर्शनात् । १ स. ग. °ममयन्यस्य ता । २ ड. ठ. पाच्यत्वात् ।

·१ प्रथमोऽनुवाकः ] तसिरीयोपनिषत् । एवं सृष्टिवाक्यतात्पर्यमुक्त्वा पदानि विभजते-तस्मादित्यादिना। अन्त्यकार्य- पर्यन्तं परमात्मनः सर्वनोपादानत्वादाकाशभावापन्नात्परमात्मन एव वायुः संभृतोऽत एव तद्गुणस्योत्तरत्रानुवृत्तिर्गुणशब्दप्रयोगोऽपि भेदकल्पनया सत्तचत्वाभिमायेण न वैशेषिकपक्ष- पत्तत्त्रभेदाभिप्रायेण तत्त्वतो भेदे प्रमाणाभावादिति द्रष्टव्यम् । सर्वेपामप्यन्नरसविकारत्वे ब्रह्मवंश्यत्वे चाविशिष्टे, कस्मात्पुरुष एवं गृह्यते प्राधान्यात् । किं पुनः प्राधान्यम् । कर्मज्ञानाधिकारः । पुरुष एव हि शक्तत्वा. दर्थित्वादपर्युदस्तत्वाच्यार्थी विद्वान्समर्थः कर्मज्ञानयोरधिक्रियते-"पुरुषे स्वेचाऽs. विस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोकालोको मत्र्येनामृतमीप्सति" इत्येवं संपन्नः, अथेतरेषां पशूना- मशनापिपासे एवाभिविज्ञानमित्यादिश्रुत्यन्तरदर्शनात् । पुरुषग्रहणस्य तात्पर्यमाह-सर्वेषामपीति । शक्तत्वादिति विधिनिषेधविवेकसामयो- पेतत्त्वादिरयुक्तं तत्रैतरेयकश्रुतिसमतिमाह-पुरुषे त्वेवेति । ब्राह्मण्यादिजातिमति मनु प्यादिदेह आविस्तरामतिशयेन प्रकट आत्मा ज्ञानातिशयदर्शनादित्यर्थः । मयेन ज्ञान. कर्मादिसाधनेनाक्षयफलं प्राप्तुमिच्छतीत्यर्थः । येन विवेकज्ञानेन पुरुषस्य प्राधान्यं विव. क्षितं तत्पश्चादीना नास्तीत्याह--अथेतरेपामिति । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छे प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ स हि पुरुष इह विद्ययाऽन्तरतमं ब्रह्म संक्रामयितुमिष्टस्तस्य च बाह्याकार- विशेषेवनात्मस्वात्मभाविता बुद्धिरनालम्ब्य विशेष कंचित्सहसाऽन्तरतमप्रत्य- गात्मविपया निरालम्बना च कर्तुमशक्येति दृष्टशरीरात्मसामान्यकल्पनया शाखाचन्द्रनिदर्शनवदन्तः प्रवेशयन्नाह-तस्येदमेव शिरः । तस्यास्य पुरुषस्या- नरसमयस्येदमेव शिरः प्रसिद्धम् । प्राणमयादिष्वशिरसां शिरस्त्वदर्शनादिहापि १ ख, ग. ब्रह्माशत्वे । २ व. ट. 'रूपत्वे वा ।

·५८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशोकरभाष्यसमेता-[२ ब्रह्मवल्ल्पध्याये- तत्प्रसङ्गो मा भूदितीदमेवः:शिर इत्युच्यते । एवं पक्षादिपु योजना । अयं दक्षिणो बाहुः पूर्वाभिमुखस्य दक्षिणः पक्षः । अयं सव्यो वाहुरुत्तरः पक्षः । अयं मध्यमो देहभाग आत्माऽङ्गानाम् । “ मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा" इति श्रुतेः । इदमिति नाभेरधस्ताद्यदङ्गं तत्पुच्छं प्रतिष्ठा । प्रतितिष्ठत्यनयति प्रतिष्ठा पुच्छमिव पुच्छमधोलम्बनसामान्यायथा गोः पुच्छम् । एतत्पकृत्योत्तरेषां माणमयादीनां रूपकत्वसिद्धिः । मूषानिषिक्तद्रुतताम्रप्रतिमावत् । तदप्येप श्लोको भवति । तत्तस्मिन्नेवार्थे ब्राह्मणोक्तेऽन्नमयात्मप्रकाशक एष श्लोको मन्त्रो भवति। *इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंक- रभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्ल्यध्यायभाष्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ कोशपञ्चकोपन्यासस्य तात्पर्यमाह-स हीत्यादिना । पक्षपुच्छशब्दप्रयोगात्सुपर्णा- कारक्लति दर्शयति । उत्तरत्र तत्कल्पनया बाह्यविषयासङ्गव्यपोहेन बुद्धरात्मनि स्थिरी- करणार्थ नोपासन विधानमिह विवक्षितम् । उपक्रमोपसंहारयोर्ब्रह्मात्मैकत्वप्रतिपादनेनैवो- पक्षयान्मध्ये ग्रन्थस्योपासनविधी तात्पर्ये च वाक्यभेदप्रसङ्गादत एवाङ्गे स्तुतिः परार्थत्वा. दितिन्यायेन यथा प्रयाजादिषु फलश्रवणमर्थवादस्तथाऽन्नमयादिप्रतिपत्तेरपि फलश्रवण. मर्थवाद एव तत्तद्बुद्धिस्थिरीकारस्य पूर्वपूर्वबुद्धिविलापनेनाऽऽस्मनः प्रतिपत्तिशेषत्वादिति द्रष्टव्यम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यामन्दज्ञानविरचिताया तैत्ति- रीयोपनिषच्छाकरभाष्यदीकाया दितीयब्रह्मपल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥ अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये, द्वितीयोऽनुवाकः । अन्नाद्वै प्रजाः ,प्रजायन्ते । याः काच पृथिवी५ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति। अथैनाप यन्त्यन्ततः । अन्न हि भूताना ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोषधर्मुच्यते । - . * अब भाष्ये टीकाया च वैदिकपाठ'नुसारिमूलानुरोधेनैगनुगकसमाप्तिर्मथिता । एवमेव पुरतोऽपि ब्रह्मवल्लीसमातिपर्यन्तं ज्ञेयम् ।

·२ द्वितीयोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । अन्नाद्रसादिभावपरिणतात् । वा इति स्मरणार्थः । प्रजाः स्थावरजङ्गमाः मजायन्ते । याः काश्चाविशिष्टाः पृथिवीं श्रिताः पृथिवीमाश्रितास्ताः सर्वा अन्नादेव प्रजायन्ते । अथो अपि जाता अनेनैव जीवन्ति माणान्धारयन्ति वर्धन्त इत्यर्थः । अथाप्येनदन्नमपि यन्त्यपि गच्छन्ति । अपिशब्दः प्रतिश- दार्थे । अन्नं प्रति प्रलीयन्त इत्यर्थः । अन्ततोऽन्ते जीवनलक्षणाया वृद्धः परिसमाप्तौ । कस्मात् । अन्नं हि यस्माद्भूतानां प्राणिनां ज्येष्ठं प्रथमजम् । अन्नमयादीनां हीतरेप भूतानां कारणमन्नमतोऽन्नप्रभवा अनजीवना अन्नप्र- लयाश्च सर्वाः प्रजाः । यस्माच्चैवं तस्मात्सर्वोपधं सर्वप्राणिनां देहदाहप्रशमन- मन्त्रमुच्यते । सर्व पै तेऽनमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्न हि भूतानां ज्येष्ठम्। तस्मात्सर्वोषधर्मुच्यते । अन्नाद्भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । अन्नब्रह्मविदः फलमुच्यते । सर्वं चै ते समस्तमन्नजातमाप्नुवन्ति । के । येऽन्नं ब्रह्म यथोक्तमुपासते । कथमन्नजोऽन्नात्माऽनप्रलयोऽहं तस्मादग्नं ब्रह्मति । कृतः पुनः सन्निप्राप्तिफलमन्नात्मोपासनमित्युच्यते । अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । भूतेभ्यः पूर्व निष्पन्नत्वाजत्येष्ठं हि यस्मात्तस्मात्सवौषधमुच्यते । तस्मादुपपन्ना सर्वानात्मोपासकस्य सर्वानप्राप्तिः । अन्नाद्भूतानि जायन्ते । जातान्यनेन वर्धन्त इत्युपसंहारार्थ पुनर्वचनम् । इदानीमन्ननिर्वचनमुच्यते । अद्यते भुज्यते चैव यद्भूतैरन्नमत्ति च भूतानि स्वयं तस्माद्भूतैर्भुज्यमानत्वाद्भूतभोक्तृत्वाचान्नं, तदुच्यते । इतिशब्दः प्रथमकोशपरिसमाप्त्यर्थः । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । अन्नमयादिभ्य आनन्दमयान्तेभ्य आत्मभ्योऽभ्यन्तरतमं ब्रह्म विद्यया प्रत्य- गात्मत्वेन दिदर्शयिषु शास्त्रमविद्याकृतपञ्चकोशापनयनेनानेकतुषकोंद्रववितुषी. १ छ. °च । भूतानि स्वयं य मा नस्माइन्न तद्न्यते । इनि श ।

·६० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यन्याये- करणेनेव तदन्तर्गततण्डुलान्यस्तौति तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयादित्यादि । तस्मादेतस्माद्यथोक्तादम्बरसमयात्पिण्डादन्यो व्यतिरिक्तोऽन्तरोऽभ्यन्तर आत्मा पिण्डवदेव मिथ्यापरिकल्पित आत्मत्वेन प्राणमयः प्राणो वायुस्तन्म- यस्तत्प्रायः । तेन प्राणमयेनान्नरसमय आत्मैप पूर्णो वायुनेव दृतिः । स वा एप पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविध- ताम् । अन्वये पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकांश आत्मा । पृथिवी पुच्छे प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ स वा पप प्राणमय आत्मा पुरुषविध एव पुरुषाकार एव । शिरःपक्षा- दिभिः किं स्वत एव, नेत्याह । प्रसिद्धं तावदन्नरसमयस्याऽऽत्मनः पुरुपवि. धत्वम् । तस्यान्नरसमयस्य पुरुषविधतां पुरुषाकारताम् । अन्वयं प्राणमय: पुरुपविधो मूषानिपिक्तप्रतिमावन्न स्वत एव । एवं पूर्वस्य पूर्वस्य पुरुषविध- तामनूत्तरोत्तरः पुरुषविधो भवति. पूर्वः पूर्वोत्तरोत्तरेण पूर्णः । कथं पुनः पुरु- पविधताऽस्येत्युच्यते । तस्य प्राणमयस्य प्राण एवं शिरः प्राणमयस्य वायु- विकारस्य माणो मुखनासिकानिःसरणो वृत्तिविशेषः शिर एव परिकल्प्यते वंचनात् । सर्वत्र वचनादेव पक्षादिकल्पना । व्यानो व्यानवृत्तिर्दक्षिणः पक्षः । अपान उचरः पक्षः । आकाश आत्मा य आकाशस्थो वृत्तिविशेषः समा- नाख्यः स आत्मेवाऽऽत्मा प्राणवृत्त्यधिकारान्मध्यस्थत्वादितराः पर्यन्ता वृत्ती- रपेक्ष्याऽऽत्मा । “ मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा इतिश्रुतिप्रसिद्धं मध्यमस्थ. स्याऽऽत्मत्वम् । पृथिवी- पुच्छं प्रतिष्ठा । पृथिवीति पृथिवी देवताऽऽध्या- त्मिकस्य प्राणस्य धारयित्री स्थितिहेतुत्वात् । " सैषा पुरुषस्यापानमव- एभ्य " इति हि श्रुत्यन्नम्म् । अन्यथोदानवृत्त्योर्ध्वगमनं गुरुत्वाच पतनं - १च. °न्प्रसौति । , L- .

·३ तृतीयोऽनुनाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । वा स्याच्छरीरस्य तस्मात्पृथिवी देवता पुच्छं प्रतिष्ठा प्राणमयस्याऽऽत्मनः । वत्तस्मिन्नेवार्थे प्राणमयात्मविषय एष श्लोको भवति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्लयध्यायभाष्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ शते कीमत्परमहंसपरिवानकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिण्यानन्दज्ञानचिरवितायां तैत्ति. रायोपनिषरिभाष्यीकाय ब्रह्मवल्यध्याय दिनीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ ब्रह्मवढ्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः । प्राणं देवा अन प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः। तस्मात्सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । माणं देवा अनु प्राणन्ति । देवा अग्न्यादयः प्राणं वाय्वात्मानं प्राणनश- तिमन्तमनु तदात्मभूताः सन्तः प्राणन्ति प्राणनकर्म कुर्वन्ति प्राणनक्रियया क्रियावन्तो भवन्ति । अध्यात्माधिकाराद्देवा इन्द्रियाणि प्राणमनु प्राणन्ति मुख्यप्राणमनु चेष्टन्त इति वा । तथा मनुष्याः पशवश्च ये ते प्राणनकर्मणैव चेष्टावन्तो भवन्ति । अतश्च नान्नमयेनैव परिच्छिन्नेनाऽऽत्मनाऽऽत्मवन्तः प्राणिनः। किं तर्हि तदन्तर्गतेन प्राणमयेनापि साधारणेनैव सर्वपिण्डव्यापिनाऽऽत्मवन्तो मनुष्यादयः । एवं मनोमयादिभिः पूर्वपूर्वव्यापिभिरुत्तरोत्तरैः सूक्ष्मैरानन्दमया- वैराकाशादिभूतारब्धैरविद्याकृतैरात्मवन्तः सर्वे प्राणिनः । तथा स्वाभाविके- नाप्याकाशादिकारणेन नित्येनाविकृतेन सर्वगतेन सत्यज्ञानानन्तलक्षणेन पञ्चकोशातिगेन सर्वात्मनाऽऽत्मवन्तः । स हि परमार्थत आत्मा सर्वेषामित्येतद- प्यर्शदुक्तं भवति । प्राणं देवा अनु प्राणन्तीत्युक्तं तत्कस्मादित्याह । प्राणो हि १ ख. ग. ड. °णिनो यथाऽनेमास्तुषकोवास्तथा ।

·६२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२ब्रह्मवल्ल्यध्याये- यस्माद्भूतानां प्राणिनामायुजीवनम् । " यावद्धद्यस्मिञ्शरीरे प्राणो, वसति तावदायुः इति श्रुत्यन्तरात् । तस्मात्सर्वायुषम् । सर्वेषामायुः सर्वायुः सर्वायुरेव सर्वायुपमित्युच्यते प्राणापगमे मरणप्रसिद्धः। प्रसिद्धं हि लोके सर्वायुष्टं प्राणस्य । अतोऽस्माद्वाह्यादसाधारणादन्नमयादात्मनोऽपक्रम्यान्तः साधारणं प्राणमयमात्मानं ग्रह्मोपासते येऽहमस्मि प्राणः सर्वभूतानामात्माऽऽ. युीवनहेतुत्वादिति ते सर्वमेवाऽऽयुरस्मिल्लोके यन्ति नापमृत्युना म्रियन्ते *पाक्साप्तादायुष इत्यर्थः । शतं वर्षाणीति तु युक्तं सर्वमायुरिति श्रुतिप्रसिद्धः। किं कारणं प्राणो हि भूतानामायुस्तस्मात्सर्वायुपमुच्यत इति । यो यद्गुणक ब्रह्मोपास्ते स तद्गुणभाग्भवतीति विद्याफलप्राप्तेहेत्वर्थं पुनर्वचनं प्राणो हीत्यादि । तस्य पूर्वस्यान्नमयस्यैष एव शरीरेऽन्नमये भवः शारीर आत्मा । कः । य एष प्राणमयः । पूर्वपूर्वकोशस्योत्तरोत्तरः कोश एवाऽऽत्मेति व्याख्यातमापातदर्शनेन,, तदसत् । आत्मशब्दस्यामुख्यार्थत्वप्रसङ्गात्प्रकृतपरामर्शकैतच्छब्दकोपाच्च । अतः सर्वकोशाध्या- साधिष्ठानभूतश्चिदात्मैवात्राऽऽमशब्देन विवक्षित इति तात्पर्यमाह-तथा स्वाभावि. केनेति । अर्थादिति । आत्मशब्दसामर्थ्यात्कल्पितस्याधिष्ठानत्वानुपपत्तेश्चेत्यर्थः । असाधारणादिति । व्यावृत्तस्वरूपात् । अपक्रम्य तत्राऽऽत्मबुद्धिं हित्वेत्यर्थः । साधा- रणमिति । सर्वेन्द्रियसाधारणम् । प्राणकृतेनाशनादिना सर्वेपा पुष्टयादिदर्शनादित्यर्थः । सर्वभूतानामात्मेति ! सूत्रात्मना पूर्वस्य य आत्मा चिद्धातुरेप एव तस्य प्राणमयस्याऽऽ. स्मेति योजना । तस्माद्वा एतस्मात्माणमयात् । अन्योऽन्सर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वय पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । सामोत्तरः पक्षः। ऋग्दक्षिणः पक्षः । - * प्राप्तादायुषः पागपमृत्युना न मियन्त इति योजना । १ न पाक्शतादा।

·३ तृतीयोऽनुवाफः तैत्तिरीयोपनिषत् । ६३ तस्माद्वा एतस्मादित्युक्तार्थमन्यत् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । मन इति संकल्पाद्यात्मकमन्तःकरणं तन्मयो मनोमयो यथाऽनमयः । सोऽयं माणमयस्याऽऽभ्यन्तर आत्मा । तस्य यजुरेव शिरः । यजुरित्यनियताक्षरपा- दावसानो मन्त्रविशेपस्तज्जातीयवचनो यजुःशब्दस्तस्य शिरस्त्वं प्राधान्यात् । प्राधान्यं च यागादौ संनिपत्योपकारात् । यजुपा हि हविर्दीयते 'स्वाहाकारा- दिना । वाचनिकी वा शिरआदिकल्पना सर्वत्र । मनसो हि स्थानप्रयत्न- नादस्वरवर्णपदवाक्यविपया तत्संकल्पात्मिका तद्भाविता वृत्तिः श्रोत्रादिकरण- द्वारा यजुःसंकेतविशिष्टा यजुरित्युच्यते । एवमृगेवं साम च । एवं च मनोवृत्तित्वे मन्त्राणां वृत्तिरेवाऽऽवर्त्यत इति मानसो जप उपपद्यते । अन्यथाऽविषयत्वा. न्मन्त्रों नाऽऽवर्तयितुं शक्यो घटादिवदिति मानसो जपो नोपपद्यते । मन्त्रा. त्तिश्च चोद्यते बहुशः कर्मसु । अक्षरविषयस्मृत्यावृत्त्या मन्त्रावृत्तिः स्यादिति चेन्न । मुख्यार्थासंभवात् । “ त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम् " इति ऋगावृत्तिः भूयते । तत्र!ऽविषयत्वे तद्विपयस्मृत्यावृत्तौ च क्रियमाणायां त्रिः प्रथमा- नन्वाहेति ऋगावृत्तिर्मुख्योऽर्थचोदितः परित्यक्तः स्यात् । तस्मान्मनोवृत्त्युपा- धिपरिच्छिन्नं मनोवृत्तिनिष्ठमात्मचैतन्यमनादिनिधनं यजुःशब्दवाच्यमात्मविज्ञानं मन्त्रा इति । एवं च नित्यत्वोपपत्तिर्वेदानाम् । अन्यथा विषयत्वे रूपादिवद- नित्यत्वं च स्यान्नैतद्युक्तम् । “ सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति स मानसीन आत्मा इति च श्रुतिनित्यात्मनकन्वं ब्रुवत्यृगादीनां नित्यत्वे समञ्जसा स्यात् । “ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः" इति च मन्त्रवर्णः । यजुःशब्देन बाह्यो यजुर्वेद उच्यते । तस्य कथमान्तरं मनोमयं प्रति शिरस्त्वमि- त्याशङ्कयाऽऽह-मनसो हीति । यद्यपि यजुःशब्दो बाह्य शब्दराशौ रूढस्तथाऽपि श्रुतेरनतिशकनीयत्वात्ताप्रामाण्याद्विशिष्टमनोवृत्तिर्यजु:संकेतविषयभूता यजुर्वेदमधीमह एत- स्क्रमका वर्णा यजुर्वेदतयाऽध्येतव्या इत्येवं संकल्परूपा ग्राह्येत्यर्थः । श्रुत्यनुग्रा. हिकां युक्तिमप्याह-. एवं चेति । अन्यथेति । शब्दाना घटादिवद्वाह्यद्रव्यत्वे मनो- विषयत्वासंभवान्मनसो बोऽर्थेऽस्वातत्रयान्मानसो जपो न स्यादित्यर्थः । इतश्च मनो- वृत्तित्वं मत्राणां वाच्यमित्याह--मन्त्रावृत्तिश्चेति । शब्दाना घटादिवा व्यत्वे मत्राणां घटादिवदावृत्तिर्नोपपद्यते क्रियैव ह्यावर्त्यते । आवृत्तिसिद्धयनुपपरया क्रियास्त्र याच्यमित्युक्तं तत्रान्यथाऽप्युपपत्तिमाशङ्कते--अक्षरविषयेति । मन्त्रेभ्यः स्मृते- १ ख. ग. तिविध्यनु ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता-[ ब्रह्मलल्पध्याय-
।
रन्यत्वादन्याऽऽवृत्तिौणी प्रसंज्यतेऽतो नान्यथाऽप्युपपत्तिरित्युक्तमेतरस्फुटयति-त्रिः
प्रथमामित्यादिना । सामिधेन्यः समिधो यदाऽध्वर्युणा हृयन्ते तदा “प्रवो वाजा अभि-
द्यवः" इत्यष्टादशचं सुकं होता शंसति तासां चची मध्ये प्रथमाचं सूक्तस्यान्त्यां चर्च
होता त्रिरनुयादित्यावृत्तिः श्रूयत इत्यर्थः । मन्त्राणा मनोवृत्तित्वमुक्त्वा मनोवृत्तीना सदा
चिद्व्याप्तत्वेनैव सिद्धेश्चिदात्मतामाह-तस्मादिति । मन्त्राणा मने वृत्तिवेनाऽऽवृत्तिर्बटन
इत्युक्तम् । परम्परया चिदात्मत्वेन नित्यत्वमपि घटत इत्याह-एवं चेति । चैतन्यल.
पत्वे सति । अन्यथेति । स्वप्रकाशचिदात्मत्वानगीकारे रूपादिवद्विषयवादनित्यत्वमपि
प्रसज्येत । कालिदासादिवाक्यानामप्येतेन न्यायेन नित्यत्वापातायुक्याभासमेतत् । अस्त्र-
नित्यत्वमिति न वाच्यमित्याह-नयुक्तमिति । वाचा विरूप नित्ययेति श्रुत्या नित्यत्र.
स्याऽऽवेदितत्वाद्वेदानित्यत्वं युक्तं न भवतीत्यर्थः । वेदाना जडत्रे स्वप्रकाशनाऽऽन्मनकवं
न संभवति जडाजडयोविरोधादतो मनोवृत्तिव्यापकचिदात्मत्वं सूचितमित्यर्थः । साक्षि-
तया मनसि भवो मानसीनोऽक्षरे परमे व्योमकल्ले ब्रह्मणि ऋची विधिनिषेधलपा निपेदु-
स्तादात्म्येन व्यवस्थिता इति च मन्त्रवर्ण एकत्वं दर्शयतीत्यर्थः ।
ओदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छे
प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
आदेशोऽत्र ब्राह्मणमतिदेष्टव्यविशेपानतिदिशतीति । अथर्वाङ्गिरसा च दृष्टा
मन्त्रा ब्राह्मणं च शान्तिकपौष्टिकादिप्रतिष्ठाहेतुकर्मप्रधानत्वात्पुच्छं प्रतिष्ठा ।
तदप्येप श्लोको भवति मनोमयात्मप्रकाशकः पूर्ववत् ।
इति श्रीमन्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर-
भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्ल्यन्यायभाष्ये
तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥
अतिदेष्टव्यविशेपान्कर्तव्यविशेपानिदमेवं कर्तव्यमित्युपदिशतीत्यर्थः ।
इति श्रीम-परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्तिरी
योपनिपच्छांकरभाष्यटीकाया ब्रह्मवल्ल्यव्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

·१ पार्योऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ६५ अब बामपस्त्यध्याये बतयोऽनुयाकः । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मगो विद्वान् । न बिभेति कदा- चनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैप पूर्णः । स वा एप पुरुपविध एव । तस्य पुरुपविधताम् । अन्वय पुरुषविधः । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सहेत्यादि । तस्य पूर्वस्य माणम- यस्वैप एवाऽऽत्मा शारीरः शरीरे प्राणमये भवः शारीरः । कः । य एप मनोमयः । तस्माता एतस्मादित्यादि पूर्ववत् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयो मनोमयस्याऽऽभ्यन्तरो विज्ञा मयो मनोमयो वेदात्मोक्तः । वेदार्थविपया बुद्धिनिश्चयात्मिका विज्ञानं तचाध्यवसायलक्षणमन्तःकरणस्य धर्मः । तन्मयो निश्चयविज्ञानः प्रमाणस्वरूपनिव(न)र्तित आत्मा विज्ञानमयः। प्रमाणविज्ञा- नपूर्वको हि यज्ञादिरतायते । यज्ञादिहेतुत्वं च वक्ष्यति श्लोकेन । वाङ्मनसोङ्मनसगोचरत्वं नो पद्यते स्वात्मनि वृत्तिविरोधादतो वाङ्मनोविशिष्टा. न्मनोमयाहांचो मनसा सह निवर्तन्त इत्यर्थः । तस्य च मनोमयस्य ब्रह्मण उणसनफल. भूतमाधिदैविकमानन्दं विद्वान्न विभेति गर्भवासादिदुःखादित्यर्थः । ताऽध्यवसायलक्षणं लौकिकमपि विज्ञानं ग्राह्यमित्यर्थः । तस्य श्रद्धव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः १ ख. ह. च. त्यादिः । त' । २ क. ख. ग. छ. शादिः स्तूयौं । अ. द. दिर्जा- यते । , दिसायसे । ३ ८. "त्यर्थः । वेदायेति । त°1 ४ ज. अ. °था व्यवः । .

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाकरभाष्यसमेता---[२ब्रह्मवल्ल्यध्याये- . पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४॥ निश्चयविज्ञानवतो हि कर्तव्येष्वर्थेषु पूर्व श्रद्धोत्पद्यते । सा सर्वकर्तव्यानां प्राथम्याच्छिर इव शिरः । ऋनसत्ये यथाव्याख्याते एव । योगो यक्तिः समाधानम् । आत्मेवाऽऽत्मा । आत्मवतो हि युक्तस्य समाधानवत्तोऽङ्गानीव श्रद्धादीनि यथार्थप्रतिपत्तिक्षमाणि भवन्ति, तस्मात्समाधानं योग आत्मा विज्ञानमयस्य । महः पुच्छे प्रतिष्ठा । मह इति महत्तत्त्वं प्रथमनम् । महद्यक्षं प्रथमजम् " इति श्रुत्यन्तरात् । पुच्छं प्रतिष्ठाकारणत्वात् । कारणं हि कार्याणां प्रतिष्ठा । यथा वृक्षवीरुधां पृथिवी । सर्वबुद्धिविज्ञानानां च महत्तत्त्वं कारणम् । तेन तद्विज्ञानमयस्याऽऽत्मनः प्रतिष्ठा । तदप्येप श्लोको भवति पूर्व- वत् । यथाऽन्नमयादीनां ब्राह्मणोक्तानां प्रकाशकाः श्लोका एवं विज्ञानमय- स्यापि॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्यायभाष्ये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्तिरीयो. पनिपच्छाकरभाष्यदीकाया द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ - . , - 1 अथ ब्रह्मवैल्या - पञ्चमोऽनुवाकः । विज्ञान यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः स । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माचेन्न प्रमायति । * शरीरे पाप्मनो हित्वा । सन्किामान्समश्नुत इति । विज्ञानं यई तनुते । विज्ञानवान्हि यज्ञं तनोति श्रद्धादिपूर्वकम् । अतो विज्ञानस्य कर्तृत्वं तनुत इति कर्माणि च तनुते । यस्मावि- * अब शकाराकारस्य सानुमातः पाठोऽपि वैदिकेषु प्रसिद्ध । - ·५ नगगोऽनुवाकः] नैत्तिरीयोपनिपन् । ६७ जानकर्तृकं सर्वं तस्मायुक्तं विज्ञानमय आन्मा ब्रह्मति । किंच विज्ञानं ब्रह्म सर्व देवा इन्द्रादयो ज्येष्ठं प्रथमजत्वात्सर्वप्रवृत्तीनां वा तत्पूर्वकत्वात्प्रथम विज्ञानं ब्रह्मोपासते ध्यायन्ति तस्मिन्विज्ञानमये ब्रह्मण्यभिमानं कृत्वोपासत इत्यर्थः । तस्मात्त महतो ब्राह्मण उपासनाज्ञानश्चर्यवन्ता भवन्ति । तच्च विज्ञानं ब्रह्म द्यदि वेद विजानाति न केवलं पर्दव तस्माद्रह्मणश्चन्न प्रमाद्यति । वाह्येष्वेवाना- स्मस्वात्मभावितत्वात्प्राप्त विज्ञानमये ब्रह्मण्यात्मभावनायाः प्रमदनं, तन्निवृत्त्य- चमच्यने नम्मान्चन्न प्रमाद्यतीति । अन्नमयादिप्वात्मभावं हित्वा कवले विज्ञा- नमय ब्रह्मण्यात्मत्वं भावयन्नास्त चेदित्यर्थः । नतः किं स्यादित्युच्यते- शरीर पाप्मना हित्वा । शरीगाभिमाननिमित्ता हि सर्व पाप्मानस्तेपां च विज्ञा- नमय ब्रमण्यात्माभिमानानिमित्तापाये हानमुपपद्यते । छत्रापाय इव च्छाया- प्रायः । तम्मान्डरीगभिमाननिमित्तान्सर्वाम्पाप्मनः शरीरमभवाञ्शरीर एव हित्वा विज्ञानमयग्रामस्वरूपापन्नस्तस्थान्सर्वान्कामान्विज्ञानमयेनैवाऽऽत्मना समश्नुत सम्यग्भु इत्यर्थः । प्रथमजत्वादिति । हिरण्यगर्भामटेनत्यर्थ. । तस्यैप एव शागर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मादिज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैप पूर्णः । स वा एप पुरुषविध, एव । तस्य पुरुपविधताम् । अन्य पुरुषविधः । तस्य पूर्वस्य मनोमयस्याऽऽन्मप एव शरीरे मनोपये भवः शारीरः । का। य एप विज्ञानमयः । तस्मादा. एतस्मादित्युक्तार्थम् । आनन्दमय इति कार्यात्मप्रतीतिरधिकारान्मयशब्दाच । अन्नादिमया हि कार्यात्मानो भौतिका इहाधिकृताः । तदधिकारपतितश्चायमानन्दमयः । मयट्चात्र विकासर्थे दृष्टो यथाऽन्नमय इत्यत्र । तस्मात्कार्यात्माऽऽनन्दमयः प्रत्येतव्यः । संक्रमणाच्च, आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीति वक्ष्यति । कार्यात्मनां च संक्रमणमनात्मनां दृष्टम् । संक्रमणकर्मत्वेन चाऽऽनन्दमय आत्मा श्रूयते । यथाऽसमयमात्मानमुपसंक्रामतीनि । न चाऽऽत्मन एवोपसंक्रमणम् । अधिकार- -- :

·६८ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवलवथ्याये- विरोधादसंभवाच्च । न ह्यात्मनवाऽऽत्मन उपसंक्रमणं संभवति । स्वात्मनि भेदाभावात् । आत्मभूतं च ब्रा । संक्रमितुः शिरआदिकल्पनानुपपत्तेश्च । न हि यथोक्तलक्षण आकाशादिकारणेऽकार्यपतिते शिरआयवयवरूपकल्पनोपप- द्यते । अदृश्येऽनात्म्येऽनिलयनेऽनिरुक्तेऽस्थूलमनणु नेति नेत्यात्मेत्यादिविशे. पापोहश्रुतिभ्यश्च । मन्त्रोदाहरणानुपपत्तेश्च । न हि प्रियशिरआद्यवयवविशिष्टे प्रत्यक्षतोऽनुभूयमान आनन्दमय आत्मनि ब्रह्मणि नास्ति ब्रह्मेत्याशङ्काभावात् " असन्नेव स भवति । असब्रह्मति वेद चेत् इति मन्त्रोदाहरणमुपपद्यते। ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यपि चानुपपन्नं पृथग्ब्रह्मणः प्रतिष्ठात्वेन ग्रहणम् । तस्मात्का- र्यपतित एवाऽऽनन्दमयो न पर एवाऽऽत्माऽऽनन्द इति विद्याकर्मणोः फलम् । तद्विकार आनन्दमयः । स च विज्ञानमयादन्तरः । यज्ञादिहेतोविज्ञानमयस्या- न्तर [ त्व ? ] श्रुतेः । ज्ञानकर्मणोहि फलं भोक्त्रर्थत्वादन्तरतमं स्यात् । अन्त- रतमथाऽऽनन्दमय आत्मा पूर्वेभ्यः । विद्याकर्मणोः प्रियाद्यर्थत्वाच्च। मियादि- प्रयुक्ते हि विद्याकर्मणी । तस्मात्मियादीनां फलरूपाणामात्मसंनिक विज्ञानम. यस्याऽऽभ्यन्तरत्वमुपपद्यते प्रियादिवासनानित्तो ह्यान दमयो विज्ञानमयाश्रितः स्वप्न उपलभ्यते । आनन्दमयः परमात्मेति वृत्तिकारैरुक्तं तनिषेधेन व्याचष्टे-कार्यात्मप्रतीतिरित्या- दिना । संक्रामतीत्येतदतिक्रामतीत्यभिप्रायेण व्याख्यातम् । प्रायभिप्रायं कस्मान व्याख्यायत इत्यतं आह-नं चाऽऽत्मन एवेति । अन्नमयादीनामतिक्रमणी तया प्रक- तत्वादेकस्य कर्तृत्वकर्मत्वासंभवाच प्राप्तिः संक्रमणं न भवतीत्यर्थः । आनन्दमयस्य परमा- त्मत्वासंभव हेत्वन्तराण्याह-शिरआदीत्यादिना । आनन्दमयस्य परमात्मत्यविवक्षायां मन्त्रे तस्यैवासत्त्वांशङ्का वक्तव्या । तदसंभवाच्च नाऽऽनन्दमयः परमात्मतया प्रतिपाद्यत इत्याह-मन्त्रोदाहरणानुपपत्तेश्चेति । न हि मन्त्रोदाहणमुपपद्यत इति संवन्धः । विशि- टस्य विशेषणकार्यत्वात्सुख्यहमित्युपलभ्यमानो भोक्ताऽऽनन्दमय इत्युक्तम् । कथं तस्य विज्ञानमयादान्तरत्वमित्यत आह--स चेति । कत्र पेक्षयों भोक्तृत्वस्योत्तरभावित्वं प्रसिद्ध- मेव श्रुत्पोक्तमित्यर्थः । एतत्स्फुटयति--ज्ञानकर्मणोहीति । शरीरादिभ्य आनन्दसाधनेभ्यः सकाशा सानाऽऽनन्देन विशिष्टोऽन्तरतमः प्रसिध्यतीत्यर्थः । किंच प्रियं च तसाधनं चोद्दिश्य कर्ता विज्ञानकर्मणी अनुतिष्ठति । तत उद्देश्यत्वादस्याऽऽन्तयं सिद्धमित्याह-- विद्याकर्मणोति । प्रियादिविशिष्टस्य स्वप्ने साक्षिणोपलभ्यत्वाच न मुख्यात्मत्वमित्याह- प्रियादिवासनेति । १ क, न ह्यात्मने । २ ख. ग. °या फलस्यो । ३ ख. ग. °दप्यानन्त- ·५ पामोऽनुताफ.] तत्तिरीयोपनिषत् । ६९ - तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छे प्रतिः । तदप्येष श्लोको भवति । इति छष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीय ब्रह्मबल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ।। ५ ।। तस्याऽनन्दमयस्वाऽऽत्मन इष्टपुत्रादिदर्शननं भियं शिर इव शिरः प्राधा- न्यात् । मोद इति मियलाभनिमित्तो हर्पः । स एव च नकृष्टो : प्रमोदः । सानन्द इति रखतामान्यमात्मा मियादीनां सुखावयवाना तेवनर यूतत्वादा- मन्द इति पर बल्ल । तद्धि शुभकर्मणा प्रत्युपस्थाप्यमाने पुत्रमित्राविपिय- विपोपाधावन्तःकरणवृत्तिविशेपे तमसा छाद्यमाने प्रसन्नेऽभिव्यज्यते । तद्विपय सुखमिनि प्रसिद्धं लोके । तद्वृत्तिविशेपमत्युपस्थापकस्य कर्मणोऽनव- स्थितत्वात्सुखस्य क्षणिकत्वम् । तद्यदाऽन्तःकरणं तपसा तमोमेन विद्यया ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च निर्मलत्वमापद्यते यावद्यावत्तावत्तावद्विविक्ते प्रसन्नेऽन्तः- करण आनन्दविशेष उत्कृप्यते विपली भवति । वक्ष्यति च-"रसो वै सः । रस होवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । एप होवाऽऽनन्दयाति । एतस्यैवाऽऽन- न्दस्यान्यानि भूनानि मात्रामुपजीवन्ति " इनि च श्रुत्यन्तरात् । एवं च कामोपगमोत्कर्षापेक्षया शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्ष आनन्दस्य वक्ष्यते । एवं चोत्कृ. प्यमाणस्याऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मनः परमार्थब्रह्मविज्ञानापेक्षया ब्रह्म परमेव यत्मकृतं सत्यज्ञानानन्तलक्षणं यस्य च प्रतिपत्त्यर्थं पञ्चान्नादिमयाः कोशा उपन्यस्ताः । यच तेभ्योऽभ्यन्तरं येन च ते सर्व आत्मवन्तस्तद्ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदेव च सर्वस्याविद्यापरिकल्पितस्य द्वैतस्यावसानभूतमद्वैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा | आनन्दमयस्यैकत्वावसानत्वात् । अस्ति तदेकमविद्याकल्पितस्य दैतस्यावसानभूतमद्वैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा पुच्छं तदेतस्मिन्नप्यर्थ एष श्लोको भवति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्थोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतो तत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ १ क, तद्यथाऽन्तः । ख. च. तबदन्तः ।

·७०, आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ ब्रह्मवल्ल्यध्याय - । यदुक्त ज्ञानकर्मणोः फलभूत आनन्दमय इति तस्य साध्यत्वमापाधिकं स्त्रमतानुसार रेणाऽऽह-आनन्द इति । परमिति । कथं तर्हि विषयसुखस्य क्षणिकत्वं सातिशन. यत्वं च व्यखकवृत्तिनिवन्धनमित्याह-तद्वत्तिविशेषेति । ब्रह्मण आनन्दस्वभा- वत्त्व एव किं प्रमाणमित्यत आह-वक्ष्यति चेति । अन्तःकरणशुद्धयुत्कर्षादेवाऽs. नन्दस्य सातिशयत्वमित्यत्र लिङ्गमाह-एवं चेति । यदि विषयविशेषजन्यत्वेनाऽऽनन्दो. कर्पस्तदा निष्कामस्य विषयविशेषोपभोगासंभवादानन्दोत्क न श्राव्येत । आत्मस्वभावस्यै- वाऽऽनन्दस्य व्यश्वकान्तःकरणशुद्धयुत्कर्षादेवोत्कर्ष इत्येवं तु सत्यकामहतत्वोत्कर्षादुत्कर्षः संभाव्यत्न इत्यर्थः । उक्तप्रकारेण विषयानन्दस्य सातिशयत्वे सति तद्विशिष्टस्याऽऽनन्द. मयस्याब्रह्मत्वं सिद्धम् । सातिगयत्वेन प्रतिशरीरं भिन्नत्वात् । ब्रह्म तु तदध्यासाधिष्ठा- नमद्वितीयमित्याह--एवं चेति । एतस्मिन्नप्यर्थ इति । आनन्दमयस्य प्रतिष्ठाभूते- ब्रह्मप्रकाशनपर इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छाकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवलयव्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ 1 अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये षष्टोऽनुवाकः । असंन्नेव से भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । आस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति असन्नेवासत्सम एव यथाऽसन्न पुरुषार्थसंवन्ध्यव स भवति अपुरुषार्थ- संवन्धी । कोऽसौ । योऽसदविद्यमानं ब्रह्मेति वेद विजानाति चेद्यदि । तद्वि- पर्ययेण यत्सर्वविकल्पास्पदं सर्वप्रवृत्तिवीजं सर्वविशेषप्रत्यस्तमितमप्यस्ति तद्र- होत वेद चेत् । कुतः 'पुनराशङ्का तन्नास्तित्वे, व्यवहारातीतत्वं ब्रह्मण इति ब्रूमः। व्यवहारविषये हि' वाचारम्भणमात्रेऽस्तित्वभाविता बुद्धिस्तद्विपरीते व्यवहारातीते नास्तित्वमपि प्रतिपद्यते । यथा घटादिर्व्यवहारविषयतयोपपन्नः संस्तद्विपरीतोऽसमिति प्रसिद्धम् । एवं तत्सामान्यादिहापि स्याब्रह्मणो नास्ति- त्वप्रत्याशङ्का । तस्मादुच्यते-अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेदेति । किं पुनः स्यात्तदस्तीति विजानतस्तदाह-सन्तं विद्यमानब्रह्मस्वरूपेण परमार्थसदात्मापन्नमेनमेवंविदं . १ के. ज. झ. न.ट. गवृत्त्यन्क ।

·६ षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ७१ . विदुर्ब्रह्मविदस्ततस्तस्मादस्तित्ववेदनात्सोऽन्येषां ब्रह्मवद्विज्ञेयो भवतीत्यर्थः । अथवा यो नास्ति ब्रह्मेति मन्यते स सर्वस्यैव सन्मार्गस्य वर्णाश्रमादिव्यवस्था- लक्षणस्याश्रद्दधानतया नास्तित्वं प्रतिपद्यतेऽब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थत्वात्तस्य । अतो नास्तिकः सोऽसन्नसाधुरुच्यते लोके । तद्विपरीतः सन्योऽस्ति ब्रह्मोति चेद्वेद स तद्ब्रह्मपतिपत्तिहेतुं सन्मार्ग वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणं श्रद्दधानतया यथा- वत्प्रतिपद्यते यस्मात्ततस्तस्मात्सन्तं साधुमार्गस्थमेनं विदुः साधवः । तस्मा- दस्तीत्येव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यमिति वाक्यार्थः । तस्यैष एव शारीर आत्मा । m यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रश्नाः। तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैष एव शरीरे विज्ञानमये भवः शारीर आत्मा । कोऽसौ । य एष आनन्दमयः । तं प्रति नास्त्याशङ्का नास्तित्वे, अपोढसर्व- विशेषत्वात्तु ब्रह्मणो नास्तित्वं प्रत्याशङ्का युक्ता । सर्वसामान्याच्च ब्रह्मणो यस्मादेवमतस्तस्मात् । अथानन्तरं श्रोतुः शिष्यस्यानुप्रश्ना आचार्योक्तिमन्वेते प्रश्ना अनुप्रश्नाः। आनन्दमयस्य प्रकाशकोऽयं श्लोक इति केचन तान्प्रत्याह--तं प्रतीति । सविशेष. तया प्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । सर्वेषा साधारणत्वाच्च ब्रह्मणो व्यवहार्यत्वं सर्वान्प्रति भवेन्न च दृश्यते ततोऽपि नास्तित्वाशङ्का जायत इत्यर्थः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छती३ । आहो विद्वान, लोकं प्रेत्य । कश्चित्सम॑श्नुता३ उ ! सामान्यं हि ब्रह्माऽऽकाशादिकारणत्वाद्विदुषोऽविदुषश्च । तस्मादविदुषोऽपि ब्रह्मप्राप्तिराशङ्कन्यते । उतापि । अविद्वानमुं लोकं परमात्मानमितः प्रेत्य कश्चन । चनशब्दोऽप्यर्थे । अविद्वानपि गच्छति प्रामोति किंवा न गच्छतीति द्विती- योऽपि प्रश्नो द्रष्टव्योऽनुप्रश्ना इति बहुवचनाद्विद्वांसं प्रत्यन्यौ प्रश्नौ । यद्यविद्वा- सामान्य कारणमपि ब्रह्म न,गच्छति ततो विदुषोऽपि ब्रह्मागमनमाशङ्कयते । अतस्तं प्रति प्रश्न आहो विद्वानिति । विद्वान्ब्रह्मविदपि कश्चिदितः प्रेत्यामु लोकं समश्नुते उ इत्येवं स्थितेऽयादेशे यलोपे च कृतेऽकारस्य प्लुतिः समश्नुता ·७२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२ ब्रह्मबल्ल्यन्याये- 'उ इत्युकारं च वक्ष्यमाणमधस्तादपकृष्य तकारं च पूर्वस्मादुतशब्दावयास- ज्याऽऽहो इत्येतस्मात्पूर्वमुतशब्दं संयोज्य पृच्छयत उताऽऽहो विद्वानिति । विद्वान्समश्नुतेऽमुं लोकम् । आकाशादिकारणत्वादिति । भूतविशिष्टसर्वजीवकारणत्वादित्यर्थः । किंवा यथाऽविद्वानेव विद्वानपि न समश्नुत इत्यपरः प्रश्नः । द्वावेव वा प्रश्नी विद्वदविद्वद्विषयौ । बहुवचनं तु सामर्थ्यप्राप्तमश्नान्तरापेक्षया घटते । " असह्रोति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद " इति श्रवणादस्ति नास्तीति संशयस्ततोऽर्थप्राप्तः किमस्ति नास्तीति प्रथमोऽनुप्रश्नः । ब्रह्मणोऽपक्षपातिवाद- विद्वान्गच्छति न गच्छतीति द्वितीयः । ब्रह्मणः समत्वेऽप्यविदुष इव विदुषोऽ- प्यगमनमाशङ्कयते । किं विद्वान्समश्नुते न समश्नुत इति तृतीयोऽनुप्रश्नः । एतेषां प्रतिवचनार्थमुत्तरग्रन्थ आरभ्यते तत्रास्तित्वमेव तावदुच्यते । यचोक्तं "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " इति, तच्च कथं सत्यत्वमित्येतद्वक्तव्यमितीदमुच्यते सत्त्वोक्त्यैव सत्यत्वमुच्यते । उक्तं हि " सदेव सत्यम् " इति । तस्मात्स- चोक्त्यैव सत्यत्वमुच्यते । कथमेचमर्थताऽवगम्यतेऽस्य ग्रन्थस्य शब्दानुगमा. दनेनैव ह्यर्थनान्दितान्युत्तराणि वाक्यानि । तत्सत्यमित्याचक्षते " " यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ” इत्यादीनि । कस्य सामर्थेन प्राप्त प्रश्नान्तरमित्यत आह असहमेतीति । पेच्छदात्याक्षिक. सत्त्वावगमस.मर्यादित्यर्थः । सत्त्वं चेदुपपन्नं ब्रह्मणस्तावतैव सत्यत्वं सिध्यति सनो बाधा. संभवादित्यर्थः । एवमर्थतेति । सत्त्वोपपादनेन सत्यवस्तुविषयतेत्यर्थः । तत्रासदेव ब्रह्मेत्याशङ्कयते । कस्मात् । यदस्ति तद्विशेपतो गृह्यते यथा घटादि । यन्नास्ति तन्नोपलभ्यते यथा शशविपाणादि । तथा नोपल- भ्यते ब्रह्म । तस्माद्विशेपतोऽग्रहणान्नास्तीति । तन्न । आकाशादिकार- णत्वाद्रह्मणः । न नास्ति ब्रह्म कस्मादाकाशादि हि सर्व कार्य ब्रह्मणो जातं गृह्यते । यस्माच्च जायते किंचित्तदस्तीति दृष्टं लोके यथा घटा- हदरादिकारणं मृद्धीजादि । तस्मादाकाशादिकारणत्वादस्ति ब्रह्म । न चासतो जातं किंचिद्गृह्यते लोके कार्यम् । असतश्चेन्नामरूपा.देकार्य नि- रात्मकत्वान्नोपलभ्येत । उपलभ्यते तु, तस्मादस्ति ब्रह्म । असतश्चे. स्कार्य गृह्यमाणमप्यसदन्वितमेव तत्स्यात् । न चैवं तस्मादस्ति ब्रह्म । १ स. ग. 'निता की।

·.६ पष्ठोऽनुषाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । (. । ब्रह्मणः सत्त्वसाधनं नामासत्त्वव्यावृत्तिरेवेत्यभिप्रेत्यासत्त्वशङ्कामुद्भावयति-तत्रासदे. चति । विप्रतिपन्नमाकाशादि सत्पूर्वक कार्यत्वाद्घटवदिति लौकिकव्याप्त्यबष्टम्भेन सत्कारणे तावसिद्धम् । तस्य च देशादिकारणत्वेन देशाधनवच्छिन्नत्वाद्ब्रह्मपदवाच्यत्वं सिद्धम् । तस्य विशेषतोऽनुपलम्भेनासच्छङ्का जायते सा कारणवेन व्यावर्त्यतेऽनेन तु कारणवा- सत्त्वं साध्यत आश्रयासिद्धिप्रसङ्गादिति भावः । इतोऽपि जगदुपादाने नासत्वासका कार्येत्याह--न चासत इति । तंत्र कथमसतः सज्जायतेति श्रुत्यन्तरमसतः सज्जन्मासंभवमन्बाचष्टे न्यायतः। तस्मात्सदेव ब्रह्मति युक्तम् । तयदि मदीजादिवत्कारणं स्पादचेतनं तर्हि, न, कामयितृत्वात् । न हि कामयित्रचेतनमस्ति लोके । सर्वशं हि ब्रह्मेत्यवोचाम । अतः कामयितृत्वोपपत्तिः । कामयितृत्वादस्मदादिवदनासकामं चेत् , न । स्वातन्त्र्यात् , यथाऽन्यान्परवशीकृत्य कामादिदोषाः प्रवर्तयन्ति न तथा ब्रह्मणः प्रवर्तकाः कामाः । कथं तर्हि, सत्यज्ञानलक्षणाः स्वात्मभूतत्वाद्विशुद्धा न तैर्ब्रह्म प्रवर्त्यते । तेषां तु तत्प्रवर्तकं ब्रह्म प्राणिकर्मापेक्षया । तस्मात्स्वातन्त्र्यं कामेषु ब्रह्मणः । अतो नानाप्तकामं ब्रह्म साधनान्तरानपेक्षत्वाच्च । न्यायत इति । असदन्वयादर्शनादिति युक्तित इत्यर्थः । एवमसत्त्वाशङ्को निरस्याचे- तनत्वाशक्षा प्रधानवादिनः प्रसङ्गान्निराचष्टे--तथदीति । यद्यपि सांख्यमते चेतनस्य निर्विकारत्वात्कामयितृत्वमसिद्धं तथाऽपि लौकिकव्याप्तिबलेन कामपितृत्वादचेतनत्वशङ्का निवर्त्यत इत्याह--न हीति । तर्हि लौकिकव्याप्तिबलेनैवानाप्तकामत्वमपि प्राप्तमित्याश- इयाऽऽह-कामयितृत्वादित्यादिना । जीनानामनाप्तानन्दत्वं परवशत्वान्न तदस्ति ब्रह्मण इत्यर्थः । कथंभूतास्तर्हि ब्रह्मणः कामा इत्याशङ्कायामाह--सत्यज्ञानलक्षणा इति । सत्यज्ञान (नं ) लक्षणं स्वरूपं येषां ते तथोक्ताः । एतदुक्तं भवति, मायाप्र- तिविम्बितं हि ब्रह्म जगतः कारणं मायापरिणाभैरेव कामः कामयितृ । तेषा च परिणा- मानामविद्याद्यनभिभूतचिन्याप्तत्वात्सत्यज्ञानात्मकत्वं ब्रह्म तादात्म्याचाधर्माद्यननुस्पृष्टत्वेन शुद्ध- त्वम् । ततो जीवकामवैलक्षण्यं सिद्धमिति । तर्हि ब्रह्मणः कामाः पुग्यकारिणामप्यनिष्ट. फलमाप्त्यनुकूलाः स्युः स्वातन्त्र्यादित्याशङ्कयाऽऽह -तेषां त्विति । कामस्थ शरीरा. दिसंबन्धजन्यत्वप्रसिद्धेब्रह्मणः शरीरादिमत्त्वप्रसङ्ग इति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-साधना- न्तरानपेक्षत्वाचेति । कामसंस्कारवत्या मायाया ब्रह्मतादात्म्यात्तत्परिणामानां कामानां ब्रह्मतादात्म्यान्न शरीरादिनिमित्तापेक्षाऽस्तीत्यर्थः । .. : १२. ठ. तत्कथ। १० ·t. ७४ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवल्ल्यध्याये- किंच यथाऽन्येषामनात्मभूता धर्मादिनिमित्तापेक्षाः कामाः स्वात्मव्यतिरि- क्तकार्यकरणसाधनान्तरापेक्षाश्च न तथा ब्रह्मणो निमित्ताद्यपेक्षत्वं किं तर्हि स्वात्मनोऽनन्यास्तदेतदाह- सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेथेति । स तपोऽ- तप्यत । स तस्तप्त्वा । इद५ समसृजत । सोऽकामयत स आत्मा यस्मादाकाशः संभूतोऽकामयत कामितवान् । कथं, बहु स्यां बहु प्रभूतं स्यां भवेयम् । कथमेकस्यार्थान्तराननुप्रवेशे वहुत्वं स्यादि- त्युच्यते । प्रजायेयोत्पद्येय । न हि पुत्रोत्पत्त्येवार्थान्तरविषयं बहुभवनं कथं तात्मस्थानभिव्यक्तनामरूपाभिव्यक्त्या। यदाऽऽत्मस्थे अनभिव्यक्ते नाम- रूपे व्याक्रियेते तदा नामरूपे आत्मस्वरूपापरित्यागेनैव ब्रह्मणाऽपविभक्तदे- शकाले सर्वावस्थासु व्याक्रियेते तदा तनामरूपव्याकरणं ब्रह्मणो बहुभवनम् । नान्यथा निरवयवस्य ब्रह्मणो बहुत्वापत्तिरुपपद्यतेऽल्पत्वं वा । यथाऽऽकाश- स्याल्पत्वं बहुत्वं च वस्त्वन्तरकृतमेव । अतस्तद्द्वारेणैवाऽऽत्मा बहु भवति । न ह्यात्मनोऽन्यदनात्मभूतं तत्मविभक्तदेशकालं सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतं भव- द्भविष्यद्वा वस्तु विद्यते । अतो नामरूपे सर्वावस्थे ब्रह्मणैवाऽऽत्मवती, न ब्रह्म तदात्मकम् । ते तत्प्रत्याख्याने न स्त एवेति तदात्मके उच्यते । ताभ्यां चोपा- धिभ्यां ज्ञातृज्ञेयज्ञानशब्दार्थादिसर्वसंव्यवहारभारब्रह्म । स आत्मवंकामः संस्त- पोऽतप्यत । तप इति ज्ञानमुच्यते । “ यस्य ज्ञानमयं तपः" इतिश्रुत्यन्तरादा- सकामत्वाचेतरस्यासंभव एव तपसः । तत्तपोऽतप्यत तप्तवान् । सृज्यमानजग- द्रचनादिविषयामालोचनामकरोदात्मेत्यर्थः। स एवमालोच्य तपस्तप्त्वा प्राणि- कर्मादिनिमित्तानुरूपमिदं सर्वं जगद्देशतः कालतो नाम्ना रूपेण च यथानुभवं सर्वैः प्राणिभिः सर्वावस्थैरनुभूयमानममृजत सृष्टवान् । तवारेणैवेति । नामरूपशक्त्यात्मकमायापरिणामबारेणैव । नामरूपशक्त्यामिका जडरूपा मायाऽङ्गीकृता चेत्तर्हि सा प्रयानवत्पृथक्सतीत्यद्वैतहानिरित्याशङ्कयाऽऽह- न हीति | आरमातिरिक्तं कि स्वतः सिध्यति परतो वा । नाऽऽद्यः । जाड्यहानेर- तिरेकहानेश्व | न द्वितीयः । प्रमासंसर्गानिरूपणात् । न च भिन्नदेशकालयोः संयो- १. ग. घ. 'रिकाः कार्यकार' । २ स. ग, घ, ८, ठ, °: 1 स तपोऽ ।

·६ षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ७५ गादि संभवति विषयविषयिभावो वा । नियामकगवेषणात् । न च स्वभाव एव संबन्धः। द्वयोः स्वभावयोः संबन्धत्वनैवोपक्षये संबन्ध्यभावप्रसङ्गात् । न हि स्वात्मानं प्रति स्वस्यैव संबन्धित्वमात्माश्रयापातात् । तथाविधार्थाभावे व्यवहारमात्रप्रवर्तकत्वे च मिथ्याव्यवहारापातादनिर्वचनीयवाद एव पर्यवस्यतीति भावः । यस्मादात्मातिरिक्त वस्तु न सभाव्यते तस्मादात्मतादात्म्येनैव नामरूपयोः सिद्धिरित्याह--अत इति । तहि ब्रह्मणः सप्रपञ्चताप्रसङ्ग इति न वाच्यमित्याह-न ब्रह्मोति । न ब्रह्म तदात्म- कमजडत्वात्तत्परिहारेणापि सिद्धिसंभवादित्यर्थः । कथं तर्हि ते ब्रह्मात्मके तत्राऽऽह- ते तदिति । स्वभावबुद्धनभोभक्षणवदारोपितस्यानुभवप्रत्याख्यानेन सिद्धयसंभवाद- नुभाव्ये नामरूपे अनुभवात्मकब्रह्मात्मके कथ्यते न वैक्याभिप्रायेणेत्यर्थः । न केवलं ब्रह्मणो बहुरूपत्वं मायोपाधिकं सर्वव्यवहारास्पदत्वं चेत्याह-ताभ्यामिति । यदिदं किचे । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । यदिदं किंच यत्किचेदमविशिष्टम् । तदिदं जगत्सृष्ट्वा किमकरोदित्युच्यते- तदेव सृष्टं जगदनुपाविशदिति । तत्रैतच्चिन्त्यं कथमनुप्राविशदिति । किं यः स्रष्टा स तेनैवाऽऽत्मनाऽनुमाविशदुतान्येनेति, किं तावद्युक्तम् । क्त्वाप्रत्ययश्रव- णायः स्रष्टा स एवानुमाविशदिति । प्रवेशस्यानिर्वाच्यताधोतनेन जीवस्य ब्रह्मात्मतायां प्रवेशवाक्यस्य तात्पर्य दर्शयितुं विचारमारभते--तत्रैतच्चिन्त्यमित्यादिना । विमर्श सति क्वाश्रुत्यनुरोधात्स्रष्टुरेव प्रवेश इत्युक्तं सिद्धान्तिना। ननु न युक्तं मृवच्चेत्कारणं ब्रह्म तदात्मकत्वात्कार्यस्य । कारणमेव हि कार्यात्मना परिणतभित्यतोऽप्रविष्ट इव कार्योत्पत्तेरूधं पृथक्कारणस्य पुनः प्रो- शोऽनुपपन्नः । न हि घटपरिणामव्यतिरेकेण मृदो घटे प्रवेशोऽस्ति । यथा घटे चूर्णात्मना मृदोऽनुप्रवेश एवमन्येनाऽऽत्मना नामरूपकार्थेऽनुपवेश आत्मन इति चेच्छ्रुत्यन्तराच्च “ अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनप्रविश्य” इति । नैवं युक्तमेकत्वा- ब्रह्मणः । मृदात्मनस्त्वनेकत्वात्सावयवत्वाच्च युक्तो घटे मृदश्चूर्णात्मनाऽनुम- वेश । मृदचूर्णस्यामविष्टदेशवत्त्वाच्च । न त्वात्मन एकत्वे सति निरवयवत्वाद प्रविष्टदेशाभावाच्च प्रवेश उपपद्यते । कथं तर्हि प्रवेशः स्यात् । युक्तश्च प्रवेशः श्रुतत्वात्तदेवानमाविशदिति । सावयवमेवास्तु तर्हि सावयवत्वान्मुखे हस्तप्रवेश- वन्नामरूपकायें जीवात्मनाऽनुप्रवेशो युक्त एवेति चेन्नाशून्यत्वात् । न हि १ झ. उ. त्मनया प्र'।

·७६ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२ब्रह्मवल्ल्पध्यान- कार्यात्मना परिणतस्य नामरूपकार्यदेशव्यतिरेकेणाऽऽत्मशून्यः प्रदेशोऽस्ति यं प्रविशेज्जीवात्मना । कारणमेव चेत्मविशेज्जीवात्मत्वं जह्याद्यया घटो मृत्सवेशे घटत्वं जहाति । तदेवानुमाविशदिति च श्रुतेर्न कारणानुप्रवेशो युक्तः । पूर्ववाद्याह-ननु न युक्तमिति । सष्टिप्रवेशक्रिययोः पूर्वापरकालीनत्वसंभवे सति कत्रक्यं क्वाश्रुत्या बोधेत न तु प्रवेशस्योत्तरकालता संभवति । सृष्टिसमय एवोपा- दानस्य कार्यात्मनाऽवस्थितत्वादित्यर्थः । एतदेव विवृणोति-कारणमेव हीति । अप्रविष्टे यथा मठाटी देवदत्तस्य प्रवेशो, दृष्टस्तथा कार्योत्पत्तेरूद पृथक्प्रवेशो न संभवतीत्यर्थ. । सिद्धान्येकदेशिनां मतमुद्भाव्य पूर्ववादी दृषयति—यथा घट इत्या. दिना । स्रष्टुरन्यस्य वा प्रवेशो न संभवतीति चेत्कथं तर्हि प्रवेशो वाच्य इति सिद्धा- न्येकदेश्याह--कथमिति । नास्त्येवेति न वक्तव्यमित्याह-युक्तश्चेति । स एवाऽऽह गति–सावयवमेवोत । पूर्ववादी घयति-नाशून्यत्वादिति । कार्या- रमना परिणतस्य ब्रह्मणो नामरूपात्मकं कार्यमेव देशस्तद्वयतिरेकेण न झान्यः प्रदे- शोऽस्ति । यत्कारणमेव कार्याकारण परिणतं तत्पति कार्यविशेषो जीवात्मा प्रवेक्ष्य- तीति न शङ्कनीयमित्माह-कारणमेव चेदिति । कार्यविशेषस्य प्रवेशमङ्गीकृत्य दूप- णमुक्तं स न संभवति श्रुतिविरोधादित्याह-तदेवेति । कार्यान्तरमेव स्यादिति चेत् । तदेवानुप्राविशदिति जीवात्मरूपं कार्य नाम- रूपपरिणतं कार्यान्तरमेवाऽऽपद्यत इति चेन्न । विरोधात् । न हि घटो घटान्त- रमापद्यते व्यतिरेकथतिविरोधाच्च । जीवस्य नामरूपकार्यव्यतिरेकानुवादिन्यः श्रुतयो विरुध्येरन् । तदापत्तौ मोक्षासंभवाच्च । न हि यतो मुच्यमानस्तदेवा- ऽऽपद्यते । न हि शृङ्खलापत्तिर्वद्धस्य तस्करादेः । कारणपरामर्शकेन तन्छब्देन कार्यमुपलक्ष्य कार्यान्तरस्य तत्र प्रवेशो विधीयतेऽप्रा- प्तदेशसंभवात् । अतो न श्रुतिविरोध इति सिद्धान्तकोशिमतमुद्भाव्य दूषयति- कार्यान्तरमेवेत्यादिना। वाह्यान्तमैदेन परिणतमिति चेचदेव कारणं ब्रह्म शरीराद्याधारत्वेन तदन्तर्जीवात्मनाऽऽधेयत्वेन च परिणतमिति चेन्न, वहिष्टस्य प्रवेशोप- पतेः । न हि यो यस्यान्तःस्थः स एव तत्पविष्ट उच्यते । वहिष्ट- स्यानुप्रवेशः स्यात्प्रवेशशब्दार्थस्यैवं दृष्टत्वात् । यथा गृहं कृत्वा प्राविशदिति । जलसूर्यकादिप्रतिविम्ववत्मवेशः स्यादिति चेन्न । अपरिच्छिन्नत्वादमूर्तत्वाच्च । 4 1 १ झ ट. "वात्मना ।

·७७ १.ऽनुवाका.] तत्तिरीयोपनिषत् । परिच्छिन्नस्य मूर्नस्यान्यस्यान्यत्र प्रसादस्वभावके जलादी सूर्यकादिप्रति- विम्बोदयः : स्यात् । न त्वात्मनः, अमूर्तत्वादाकाशादिकारणस्याऽऽत्मनः, अव्यापकत्वात् । तद्विमकृष्टदेशप्रतिविम्बाधारवस्त्वन्तराभावाच्च प्रतिबिम्बवत्स- वशो न युक्तः । कारणवाचन तच्छन्दन कार्यलक्षणायामविवक्षितलक्षणा चे.प्रसज्येत तार्ह कारणपर एत्र नन्दोऽस्त्रियाहरायः सिद्धान्तकदेशी-वाद्येति । अस्मिन्पक्षे प्रवेशश्रुतेर्मुख्यार्थी न लभ्येते त्याह-न वहिष्ठेति । अन्यस्य वेदान्तिनो मतमुद्भाव्य दपयति-जल इत्यादिना। एवं नई नवास्ति प्रवेशा न च गत्यन्तरमुपलभामहे | " तदेवानुपाविशत् " इति च श्रुतेः । श्रुतिश्च नोऽतीन्द्रियविषये विज्ञानोत्पत्ती निमित्तम् । न चास्मा- द्वाक्यायनवतामपि विज्ञानमुत्पद्यते। हन्त तीनर्थकत्वादपोह्यमेतद्वाक्यं " तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशत् " इति । न । अन्यार्थत्वात् । किमर्थमस्थाने चर्चा | प्रकृतो खन्यो विवक्षितोऽस्य वाक्यस्यार्थोऽस्ति स स्मर्तव्यः । " ब्रमविदाप्नोति परम् " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " " यो वेद निहितं गुहायाम् " इति । तद्विज्ञानं च विवक्षितं प्रकृतं च तत् । ब्रह्मस्वरूपानुगमाय चाऽऽकाशाद्यन्नमयान्तं कार्य प्रदर्शितं ब्रह्मानुगमश्वाऽऽरव्धः । तत्रान्नमयादात्मनोऽन्योऽन्तर आत्मा प्राणम- यस्तदन्तर्मनोमयो विज्ञानमय इति । विज्ञानगुहायां प्रवेशितस्तत्र चाऽऽनन्दमयो विशिष्ट आत्मा प्रदर्शितः । अतः परमानन्दमयलिङ्गाधिगमद्वारेणाऽऽनन्दवित्र- दयवसान आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा सर्वविकल्पास्पदो निर्विकल्पोऽस्यामेव गुहायामधिगन्तव्य इनि तत्मवेशः प्रकल्प्यते । एवं सिद्धान्तकदेशीय निरस्य पूर्ववाद्युपसंहरति-~-एवं तहीति । नवास्ति प्रवेशो ब्रह्मणस्ततोऽन्यस्यापि प्रवेशो न संभवतीत्युक्तमित्याह-न चति । इतरस्यापि प्रवेशः कल्पयितुं न शक्यत इत्याह-तदेवानुप्राविशदिति । सा च श्रुतिः स्रष्टः प्रवेशमाह । सा चास्माकं मीमांसकाना प्रमाणं ततस्तद्विरोवेनान्यस्य प्रवेशकल्पनाऽयुक्तेति भावः । तर्हि श्रुतिमरणतयैव ब्रह्मण एवं प्रवेश उच्यतामित्याशङ्कयाऽऽहन चेति । तस्मा- दन्यो मणिमविन्ददितिवदर्थशून्यमेवेदं वाक्यमिति निगमयति–इन्तेति । शक्तिगोचर- स्यार्थस्यासंभवादर्थशून्यत्वं तात्पर्यगोचरस्य वा । नाऽऽयः । आकाशादेरविप्रकृष्टदेशेऽपि - १ के. ट. ठ. °तोऽप्यन्यो ।

·- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२ब्रह्मवल्ल्यध्याये- जलेऽमूर्तस्य प्रतिबिम्बभाववदमूर्तस्यापि ब्रह्मणोऽनिर्वाच्याविद्यासु प्रतिबिम्बितस्य सृष्टयुत्तर- कालमन्तःकरणादिषु प्रतिबिम्बभावसंभवादित्याह-नेति । न द्वितीय इत्याह- अन्यार्थत्वादिति । एतत्स्फुटयति- किमर्थमित्यादिना । अतः परमिति । बुद्धिगु. हाप्रवेशादनन्तरमानन्दमय एव विशिष्टोऽर्थो विशेष्यस्य चिद्धातोलिङ्गं विशिष्टस्य विशेष्या- व्यभिचारदर्शनात्तदधिगमद्वारेणाऽऽनन्दविवृद्धयवसान आत्मा ब्रह्मरूपोऽस्यामेव गुहायामधि- गन्तव्य इत्यभिप्रेत्य जले सूर्यप्रवेशवदनिर्वाच्यः प्रवेशोऽभिवीयत इत्यर्थः । न ह्यन्यत्रोपलभ्यते ब्रह्म निर्विशेषत्वाद्विशेपसंबन्धो ह्युपलब्धिहेतुर्दृष्टः । यथा राहोश्चन्द्रार्कविशिष्टसंबन्धः। एवमन्तःकरणगुहात्मसंवन्धो ब्रह्मण उपलब्धिहेतुः । संनिकर्षादवभासात्मकत्वाच्चान्तःकरणस्य । यथा चाऽऽलोकविशिष्टा घटाग्रुप. लब्धिरेवं बुद्धिप्रत्ययालोकविशिष्टात्मोपलब्धिः स्यात्तस्मादुपलब्धिहेतो गुहायां निहितमिति प्रकृतमेव । तत्तिस्थानीये त्विह पुनस्तत्सृष्टा तदेवानुमाविश- दित्युच्यते । बुद्धिगुहायामेव ब्रह्मण उपलब्धिसंभवात्तत्रैव प्रवेशोऽभिधिसित इत्याह-न हीति नन्वन्यत्रोपलब्ध्यनहं ब्रह्म बुद्धौ वा कथमुपलभ्यत इत्याशङ्कयोपाधेर्योग्यताविशेषासभवा- दित्याह-विशेषेति । संनिकर्षादिति । अन्तःकरणसंसर्गादेव देहघटादिषु चैतन्याभि- व्यक्तिर्न स्वतः । अन्तःकरणं चाव्यवधानेनैव चैतन्याभिव्यञ्जकमन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यर्थः । यथा चास्वच्छस्वभावके घटादौ मुखं न प्रतिबिम्बते जलादौ स्वच्छस्वभावके प्रतिबिम्बते तथा सत्त्वप्रधानस्यान्तःकरणस्य प्रसादस्वाभाव्याद्घटते तत्र ब्रह्मोपलब्धिरित्याह-अव- भासात्मकत्वाच्चेति । किंच यथा जाडयसाम्येऽपि तमोलक्षणावरणाभिभवसमर्थ आलोकोऽङ्गी क्रियते तथा जाडयसाम्मेऽप्यन्तःकरणस्यैव प्रत्ययाक.रपरिणतस्याज्ञानलक्ष- णावरणाभिभवसामर्थमङ्गीकर्तव्यमित्याह-यथा चेति । तदनुपविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयन चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञान च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदि किंच । तदेवेदमाकाशादिकारणं कार्य सृष्ट्वा तदनुपविष्टमिवान्तर्गुहायां बुद्धौ द्रष्ट्र श्रोतृ मन्त्र विज्ञात्रित्येवं विशेपवदुपलभ्यते । स एव तस्य प्रवेशस्तस्मा- १ ज.त्र ट. लिपि' । २ ख. ग. 'शेण्यस्याव्य' ।

·७९ ६ षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिपत् । दस्ति तत्कारणं ब्रह्म । अतोऽस्तित्वादस्तीत्येवोपलब्धव्यं तत् । तत्कार्यमनु- प्रविश्य, किं, सच्च मूर्त त्यच्चामूर्तमभवत् । मूर्तामूर्ते ह्यव्याकृतनामरूपे आत्मस्थे अन्तर्गतेनाऽऽत्मना व्याक्रियेते व्याकृते च मूर्तामूर्तशब्दवाच्ये ते आत्मना त्वमविभक्तदेशकाले इति कृत्वाऽऽत्मा ते अभवदित्युच्यते । किंच निरुक्तं चानिरुक्तं च निरुक्तं नाम निष्कृष्य समानासमानजातीयेभ्यो देशकाल- विशिष्टतयेदं तदित्युक्तमनिरुक्तं तद्विपरीतं निरुक्तानिरुक्ते अपि मूर्तामूर्तयोरेव विशेषणे । यथा सच्च त्यच्च प्रत्यक्षपरोक्षे, तथा निलयनं चानिलयनं च । निलयनं नीडमाश्रयो मूर्तस्यैव धर्मः । अनिलयनं तद्विपरीतममूर्तस्यैव धर्मः । त्यदनिरुक्तानिलयनान्यमूर्तधर्मत्वेऽपि व्याकृतविषयाण्येव । सर्गोत्तरकालभाव- श्रवणात् । त्यदिति प्राणाद्यनिरुक्तं तदेवानिलयनं च । अतो विशेषणान्यमू तस्य व्याकृतविपयाण्येवैतानि । विज्ञानं चेतनमविज्ञानं तद्रहितमचेतनं पापा. णादि सत्यं च व्यवहारविषयमधिकारान्न परमार्थसत्यमेकमेव हि परमार्थसत्यं ब्रह्म । इह पुनर्व्यवहारविषयमापेक्षिकं सत्यं मृगतृष्णिकाद्यनृतापेक्षयोदकादि सत्यमुच्यते । अनृतं च तद्विपरीतम् । किं पुनरेतत्सर्वमभवत्परमार्थसत्यं किं पुनस्तद्ब्रह्म । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतत्वात् । निलयनं गृहप्रासादादिमूर्तसंनिवेशविशेषोऽवययसंस्थानविशेपराहिल्पमनिलयनम् । अनिरुक्तत्वाद्यमूर्तधर्मश्चेद्ब्रह्मण एव न स्यादित्यत आह-त्यदनिरुक्तानिलय. नानीति । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ यस्मात्सत्त्यदादिकं मूर्तामूर्तधर्मजातं यत्किंचेदं सर्वमविशिष्टं विकारजातमेक- मेव सच्छब्दवाच्यं ब्रह्माभवत्तद्वयतिरेकेणाभावान्नामरूपविकारस्य, तस्मात्तब्रह्म सत्यमित्याचक्षते । ब्रह्मविदोऽस्ति नास्तीत्यनुप्रश्नः प्रकृतस्तस्य प्रतिवचनवि- षय एतदुक्तमात्माऽकामयत बहु स्यामिति । स यथाकामं चाऽऽकाशादिकार्य सत्त्यदादिलक्षणं सृष्ट्वा तदनु प्रविश्य पश्यञ्शृण्वन्मन्वानो विजानन्बहभव- चस्मात्तदेवेदमाकाशादिकारणं कार्यस्थं परमे व्योमन्हृदयगुहायां निहितं तत्म- - १ क. घ. छ. न. र. उ. °ते मू। २ ख. ग. ह. अ. मूर्त सं ।

·८. आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्ल्यच्या- त्ययावभासविशेपेणोपलभ्यमानमस्तीत्येवं विजानीयादित्युक्तं भवति । तदेव- स्मिन्नर्थे ब्राह्मणोक्त एप श्लोको मन्त्रो भवति । यथा पूर्वेप्वन्नमयाद्यात्मप्रका- शकाः पश्चस्वप्येवं सर्वान्तरतमात्मास्तित्वप्रकाशकोऽपि मन्त्रः कार्यद्वारण भवति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपाढशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृता तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीय ब्रह्मवल्यध्यायभाष्ये षष्ठोऽनुवाक. ॥ ६॥ तत्सत्यमित्याचक्षत इत्यस्योपपत्तिमाह-यस्मादिति । पदानि ब्याख्याय प्रकृता. नुप्रश्ननिराकरणे प्रकरणस्य तात्पर्य सोऽकामयतेत्यादेर्दर्शयति-अस्ति नास्तीत्या- दिना । तस्या बुद्धिगुहायाः प्रत्यया अहं कर्ता भोक्तेल्यादयस्त एवावभासविशेपास्तैर्व्य- ज्यमानं विशिष्टस्य विषयत्वेऽपि स्वरूपस्याविषयत्वादित्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचर्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिप्यानन्दज्ञानविरचिताय तनि- रायोपनिपच्छकरभाष्यटीकाया दितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये षष्ठोऽनुयाकः ॥ ६ ॥ अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः । असदा इदमय आसीत् । ततो वै सदजायत । तदा- स्मान५ स्वयंमकुरुत । वस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । असदा इदमग्र आसीत् । असदिति व्याकृतनामरूपविशेषविपरीतरूपमविकृत ब्रह्मोच्यते । न पुनरत्यन्तमेवासत् । न ह्यसतः सज्जन्मास्ति । इदमिति नामरू- पविशेषवद्याकृतं जगदग्रे पूर्व प्रागुत्पत्तेर्ब्रीवासच्छन्दवाच्यमासीत् । ततोs- सतो व सत्मविभक्तनामरूपविशेपमजायतोत्पन्नम् । किं ततः प्रविभक्तं कार्यमिति पितुरिव पुत्रो नेत्याह । तदसच्छब्दवाच्यं स्वयमेवाऽऽत्मानमेवाकुरुत कृतवत् । यस्मादेवं तस्मात्तद्ब्रह्मैव सुकृतं स्वयं कषुच्यते । स्वयं कर्तृ ब्रह्मेति प्रसिद्धं लोके सर्वकारणत्वात् । यस्माद्वा स्वयमकरोत्सर्व सर्वात्मना तस्मात्पुण्यरूपेणापि तदेव ब्रह्म कारणं सुकृतमुच्यते । सर्वथाऽपि तु फलसंवन्धादिकारणं सुकृतशब्दवाच्य प्रसिद्ध लोके । यदि पुण्यं यदि वाऽन्यत्सा प्रसिद्धिनित्ये चेतनवत्कारणे सत्युपपद्यते । तस्मादस्ति तद्ब्रह्म सुकृतप्रसिद्धः । १ज, झ.. धर्मस्य । ।

·७ सप्तमाऽनुवाकः ] तत्तिरीयोपनिषत्। ८१ सुकृतमिति । क्तप्रत्ययः मुटु क्रियत इति कर्माभिधायकोऽपि ग्यान्दस्या प्रक्रियया सु करोतीति कर्तरि व्याख्यातः । इतश्चास्ति । कुतः । रसत्वात् । कुतो रसत्वप्रसिद्धिर्धह्मण इत्यत आह- यदै तत्सुकतम् । सो वै सः ।रस५ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येबाऽऽनन्दयाति । यदै तत्सुकृतम् । रसो वे सः। रसो नाम तृप्तिहेतुरानन्दकरो मधुरम्लादिः मसिद्धो लोके । रसमेवायं लब्ध्वा माप्याऽऽनन्दी सुखी भवति । नासत आन- न्दहेतुत्वं दृष्ट लोके । वाह्यानन्दसाधनरहिता अप्यनीहा निरेपणा ब्राह्मणा वाारसलाभादिवसानन्दा दृश्यन्ते विद्वांसो नूनं ब्रह्मैव रसस्तेपाम् । तस्मादस्ति तत्तेषामानन्दकारणं रसवद्ब्रह्म । इतश्चास्ति । कुतः । प्राणनादिक्रियादर्शनात् । अयमपि हि पिण्डो जीवतः प्राणेन प्राणित्यपानेनापानिति । एनं बायवीया ऐन्द्रियकाश्च चेष्टाः संहतैः कार्यकरणनिर्वय॑माना दृश्यन्ते । तच्चैकार्थवृत्तित्वेन संहननं नान्तरेण चेतनमसंहतं संभवति । अन्यत्रादर्शनात् । तदाह---यद्यदि । एप आकाशे परमे व्योम्नि गुहायां निहित आनन्दो न स्यान्न भवेत्को ह्येव लोकेऽन्यादपानचेष्टां कुर्यादित्यर्थः । कः प्राण्यात्माणनं वा कुर्यात्तस्मादस्ति तब्रह्म । यदर्थाः कार्यकरणप्राणनादिचेष्टास्तत्कृत एव चाऽऽनन्दो लोकस्य । कुतः । एप ह्येव पर आत्माऽऽनन्दयात्यानन्दयति सुखयति लोकं धर्मानुरूपम् । स एकाऽऽत्माऽऽनन्दरूपोऽविद्यया परिच्छिन्नो विभाव्यते प्राणिभिरित्यर्थः । भयाभयहेतुत्वाद्विद्वदविदुषोरस्ति तहह्म । सतस्त्वाश्रयणेन ह्यभयं भवति । नासद्वस्त्वाश्रयणेन भयनिवृत्तिरुपपद्यते । एकार्थवृत्तित्वेनेति । एकप्रयोजनसाधनत्वेन परस्परायत्ततेत्यर्थः । अन्यत्रेति । गृहप्रासादादिपु स्वतन्त्रं गृहाद्यनारभ्यं स्वामिनमन्तरेण संहननस्यादर्शनात्कार्यकरणसबर १ १ ग. ब. ट. ट. यकार । २ छ. ग. झ. ट र्यकार' । ३ ख ग घ.छ.ट. कार्यकार। ११ ·- ८२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- २ ब्रह्मवल्लयध्याये- तेऽपि विलक्षणः स्वामी शरीरोपचयादिभिरुपचयादिरहितोऽवगम्यते । स च चेतनत्वेन भेदाभावाद्ब्रह्मैवेति तदस्तित्त्वसिद्धिरित्यर्थः । कथमभयहेतुत्वमित्युच्यते- यदा है वैप एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनि- रुक्तेऽनिलयनेऽअयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽयं गतो भवति । यदा यैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्व भयं विदु- षोऽभन्यानस्य। तदप्येष श्लोकोभवति इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ यदा ह्येव यस्मादेष साधक एतस्मिन्ब्रह्मणि किंविशिष्टेऽदृश्ये दृश्यं नाम द्रष्टव्यं विकारो दर्शनार्थत्वाद्विकारस्य । न दृश्यमदृश्यमविकार इत्यर्थः। एतस्मिः बदृश्येऽविकारेऽविषयभूतेऽनात्म्येऽशरीरे यस्माददृश्यं तस्मादनात्म्यं यस्माद. नात्म्यं तस्मादनिरुक्तम् । विशेषो हि निरुच्यते । विशेषश्च विकारः । अविन कारं च ब्रह्म । सर्वविकारहेतुत्वात्तस्मादनिरुक्तम् । यत एवं तस्मादनिलयन निलयनं नीड आश्रयो न निलयनमनिलयनमनाधारं तस्मिन्नेतस्मिन्नदृश्येऽना. त्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने सर्वकार्यधर्मविलक्षणे ग्रामणीति वाक्यार्थः । अभयमिति क्रियाविशेषणम् । अभयामिति वा लिङ्गान्तरं परिणम्यते । प्रतिष्ठां स्थितिमा- त्मभावं विन्दते लभते । अथ तदा स तस्मिन्नानात्वस्य भयहेतोरविद्याकृतस्या. दर्शनादमयं गतो भवति । स्वरूपप्रतिष्ठो ह्यसौ यदा भवति तदा नान्य- पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति । अन्यस्य ह्यन्यतो भयं भवति नाऽऽत्मन एचाऽऽत्मनो भयं युक्तं तस्मादात्मैवाऽऽत्मनोऽभयकारणम् । सर्वतो हि निर्भया ब्राह्मणा दृश्यन्ने सत्सु भयहेतुषु तच्चायुक्तमसति ·७ सप्तमोऽनुवाक] नत्तिरीयोपनिषत् । ८३ भयत्राणे ब्रह्मणि । तस्मात्तेपामभयदर्शनादस्ति तदभयकारणं ब्रह्मेति । कदाऽसा- चभयं गतो भवति साधको यदा नान्यत्पश्यत्यात्मनि चान्तरं भेदं न कुरुते तदाऽभयं गतो भवतीत्यभिप्रायः । यदा पुनरविद्यावस्थायां हि यस्मादेषोऽवि- द्यावान विद्यया प्रत्युपस्थापित वस्तु तमिरिकद्वितीयचन्द्रवत्पश्यत्यात्मनि चैत. स्मिन्ब्रह्मणि उदपि, अरमल्पमप्यन्तरं छिद्रं भेददर्शनं कुरुते । भेददर्शनमेव ह्यन्तरकरणमल्पमपि भेदं पश्यतीत्यर्थः । अथ तस्माद्भेददर्शनाद्धेतोरस्य भेदद- शिन आत्मनो भयं भवति । तस्मादात्मैवाऽऽत्मनो भयकारणमविदुपस्तदेतदाह । तद्ब्रह्म त्वेव भयं भेददर्शिनो :पिदुप ईश्वरोऽन्यो मत्तोऽहमन्यः संसारीत्येवं विदुपो भेददृष्टमीश्वराख्यं तदेव ब्रह्माल्पमप्यन्तरं कुर्वतो भयं भवत्येकत्वेनाम- न्वानस्य । तस्माद्विद्वानप्यविद्वानेवासा योऽयमेकमभिन्नमात्मतत्त्वं न पश्यत्युच्छे- दहेतुदर्शनाद्धयुच्छेद्याभिमतस्य भयं भवति । अनुच्छेद्यो ह्युच्छेदहेतुस्तंत्रासत्य- च्छेदहेतांबुच्छेद्ये न तदर्शनकार्य भयं युक्तम् । सर्वं च जगद्भयवदृश्यते । तस्माज्जगतो भयदर्शनाद्गम्यते नूनं सदस्ति भयकारणमुच्छेदहेतुस्नुच्छेद्यात्मक यतो जगद्विभेतीति । तदेतस्मिन्नप्यर्थ एप श्लोको भवति । इति श्रीमापरमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ।। ७॥ दासोऽहं तस्य देवस्य ममाऽऽराध्यः परमेश्वर इति भेदं विद्वान्कथमज्ञ इत्युच्यते तत्राऽऽह-असो योऽयमिति । यथा चन्द्रभेदं पश्यन्नप्पविद्वानुच्यतेऽतत्त्वदर्शित्वा- त्तथेत्यर्थः । कथं तर्हि तस्य भयसंभावनेत्यत आह-उच्छेदति । संहर्ता हि परमेश्वरों मा संहरिष्यति नरके वा निक्षेप्स्यतीति पश्यतो भयं भवतीत्यर्थः । ब्रह्मैवोच्छेदहेतुः कुत इत्यत आह-अनुच्छेद्यो हीति । उच्छदहतोरप्युच्छेद्यन्वेऽनवस्थाप्रसङ्गान्नित्यत्वं वक्तव्यं तच्च ब्रह्मणो नान्यस्य संभाव्यत इत्यर्थः ।। इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिप्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्ति- रीयोपनिषच्छाकरभाष्यटीकाया द्वितीये ब्रह्मवलय व्याये. सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ १ क ख. ग. 'स्तकास । २ क स. ग. व ८. ट. ठ. 'तावनुच्छेद्ये त°। ३.ज. झ. ञ ट 'न्यत्सभा । , ·८४ आनन्दगिरिकृतटीकासंबंलितगांकरभाप्यसमेता- [२ ब्रह्मवल्ल्यच्याथे- - अय ब्रह्मग्ल्यध्ययेऽमोऽनुवाकः । भीषाऽस्माद्वांतः पवते । कीपो- दति मूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चे- न्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । भीषा:भयनास्माद्वानः पवतेः। भीपादति सूर्यः। भीपाऽस्मादग्निश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इनि । वातादयो हि महाहीः स्वयमीश्वराः सन्तः पवनादि- कार्यप्वायासबहुलेषु नियताः प्रवर्तन्ते । तद्युक्तं प्रशास्तरि सन्यन्यस्मिन्नियमेन नपा प्रवर्तनं तस्मादस्ति भयकारणं तेषां प्रशास्तृ ब्रह्म। यतस्ते भृत्या इव राज्ञोऽस्माद्ब्रह्मणो भयेन प्रवर्तन्ते । तच्च भयकारणमानन्दं ब्रह्मः। सैषाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति । तस्यास्य ब्रह्मण आनन्दस्यैपा मीमांसा विचारणा भवति । किमानन्दस्य मीमाम्यमित्युच्यने । किमानन्दो विषयविषयिसंबन्धजनितो लौकिकानन्दवदा- हास्वित्स्वाभाविक इत्येवमेपाऽऽनन्दस्य मीमांसा । तच भयकारणं ब्रह्माऽऽनन्दरूपमुक्त यदेष आकाश आनन्दो न स्यादिति । तत्राऽs. नन्दश्व लोके जन्यः प्रसिद्धस्ततो विचारमारभते--तस्यास्येत्यादिना । नत्र लौकिक आनन्दो बाह्याध्यात्मिकसाधनसंपत्तिनिमित्त उत्कृष्टः । स य एष निर्दिव्यने ब्रह्मानन्दानुगमार्थम् | अनेन हि प्रसिद्धनाऽऽनन्देन व्यास त्तविषयबुद्धिगम्य आनन्दोऽनुगन्तुं शक्यते । लौकिकोऽप्यानन्दो ब्रह्मानन्द- स्वैव मात्राऽविद्यया निगस्क्रियमाणे विज्ञान उत्कृष्यमाणायां चाविद्यायां ब्रह्मा. दिभिः कर्मवशायथाविज्ञानं विपयादिसाधनसंवन्धचशाच्च विभाव्यमानश्च लोकेऽ- नवस्थिना लौकिकः संपद्यते स एवाविद्याकामकर्मापकर्पण मनुष्यगन्धर्वाद्युत्त- गनरभूमिप्वकामहनविदच्छात्रियप्रत्यक्षो विभाव्यने शुनगुणोत्तरोतर्पण याव- विरण्यगर्भस्य ब्रह्मण आनन्द इनि । ब्रह्मानन्दम्य चेन्नमामा प्रस्तुता किमर्थस्तर्हि सार्वभौमानन्द चुन्यामस्तत्राऽऽह- नत्र लौकिक इत्यादिना । लोकिक आनन्दः कचित्काष्टां प्रातः सानियत्वात्परि- माणवदिति मन न दानुमानार्थ लौकिकोपन्यान इन्यर्थः । विपन्यो व्यानुता व्या ·- ८अटमोऽनुवाकः) तैत्तिरीयोपनिपत् । ८५ तविषया अविषयनमा कत्वदर्शिनस्तबुद्धिगोचर इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण ब्रह्मानन्दानुग- मनाह-लौकिकोऽपीत्यादिना । निरस्ते त्वविद्याकृते विपयविपथिविभागे विद्यया स्वाभाविकः परिपूर्ण एक आनन्दोऽतो भवतीत्येतमर्थ विभावयिष्यन्नाह- युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठ बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः ( १ ) । स एको मनुष्यगन्धर्वाणांमा- नन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ५ शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वा- मानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलो- कलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम- हतस्याने ये शतं पितृणाचिरलोकलोका- नामानन्दाः।सएक आजानजानांदेवाना- मानन्दः(२)। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । युवा प्रथमवयाः । साधुयुवेनि साधुश्चासौ युवा चेति यूनो विशेषणम् । युवाऽप्यसाधुर्भवति साधुरप्ययुवाऽतो विशेषणं युवा स्यात्साधुयुवेति । अध्या- यकोऽधीतवेदः । आशिष्ठ आशास्ततमः । दृहिष्टो दृढतमः । बलिष्ठो बलवत्तमः । एचमाध्यात्मिकसाधनसंपन्नः । तस्येयं पृथिव्युर्वी सर्वा वित्तस्य वित्तेनोपभोग- -- १ रु छ आशुनमः । २ ख. 'तमः क्षिप्रसारिष मध्ये स्वयमतिशयत्वा दित्यर्थः । इ ।

·८६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ ब्रह्मवल्यध्यायें- साधनेन दृष्टार्थनादृष्टार्थेन च कर्मसाधनेन संपन्ना पूर्णा राजा पृथिवीपतिरि- त्यर्थः । तस्य च य आनन्दः स एको मानुपो मनुष्याणां प्रकृष्ट एक आनन्दः। ते ये शतं मानुपा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । मानुपानन्दा- च्छतगुणेनोत्कृष्टो मनुष्यगधर्वाणामानन्दो भवति । मनुप्याः सन्तः कर्मविद्या- विशेषाद्गन्धर्वत्वं माता मनुष्यगन्धर्वाः । ते ह्यन्तर्धानादिशक्तिसंपन्नाः सूक्ष्मकार्य- करणाः । तस्मात्मतिघाताल्पत्वं तेपो द्वंद्वमतिघातशक्तिसाधनसंपत्तिश्च । ततोऽ. प्रतिहन्यमानस्य प्रतीकारवतो मनुष्यगन्धर्वस्य स्याञ्चित्तप्रसादः । तत्मसादवि. शेपात्सुखविशेपाभिव्यक्तिः । एवं पूर्वस्याः पूर्वस्या भूमेरुत्तरस्यामुत्तरस्या भूमौ प्रसादविशेषतः शतगुणेनाऽऽनन्दोत्कर्ष उपपद्यते । प्रथमं त्वकामहताग्रहणं मनुष्यविषयभोगकामानभिहतस्य भोत्रियस्य मनुष्यानन्दाच्छतगुणेनाऽऽनन्दो- कर्पो मनुष्यगन्धर्वेण तुल्यो वक्तव्य इत्येवमर्थम् । साधुयुवाऽध्यायक इति श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे गृह्यते । ते हा विशिष्टे सर्वत्र । अकामहतत्वं तु विषयोत्क- पीपकर्पतः मुखोत्कर्पापकर्षाय विशेष्यते । अतोऽकामहतग्रहणम् , तद्विशेषतः शतगुणसुखोत्कर्पोपलब्धेरकामहतत्वस्य परमानन्दप्राप्तिसाधनत्वविधानार्थम् । व्याख्यातमन्यत् । देवगन्धर्वा जातित एव । चिरलोकलोकानापिति पितृणां विशेपणम् । चिरकालस्थायी लोको येषां पितणां ते चिरलोकलोका इति । आजान इति देवलोकस्तस्मिन्नाजाने जाता आजानजा देवाः स्मातकर्मविशेषतो देवस्थानेषु जाताः। मनुष्यगन्धर्वानन्दस्योत्कृष्ट निमित्तमाह-ते ह्यन्तर्धानादीति । प्रथममकामहता. ग्रहणस्य तात्पर्यमाह-प्रथममिति । यदि प्रथमपर्याय एवाकामहतो गृह्येत तदा तस्यैव सार्वभौमानन्देन तुल्य आनन्दः स्यात्तदा च व्याघातो भवेत् । मानुपानन्दे निस्पृहो मानुपानन्दभोगभागी चेति । ततो मनुष्यगन्धर्वानन्देन तुल्यमानन्दं तस्य दर्शयितुं प्रथम- पर्याये तदग्रहणमित्यर्थः । अवृजिनत्वमपापत्वं यथोक्तकारित्वं तत्साधुपदालभ्यत इत्यर्थः । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स . १ अ. न्दविरोधागोग।

·स . . ८ अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिपत् । ८७ एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम- हतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । एक इन्दस्याऽऽनन्दः ( ३)। श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतमिन्दस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य (४) । कर्मदेवा ये वैदिकेन कर्मणाऽग्निहोत्रादिना केवलेन देवानपियन्ति । देवा इति त्रयस्त्रिंशद्धविर्भुजः । इन्द्रस्तेषां स्वामी 1 तस्याऽऽचार्यो वृहस्पतिः । प्रजा- पतिविरात्रैलोक्यशरीरो ब्रह्मा समष्टिव्यष्टिरूपः संसारमण्डलव्यापी । यत्रत आनन्दभेदा एकतां गच्छन्ति। धर्मश्च तन्निमित्तो ज्ञानं च तद्विषयमकामहतत्वं च निरतिशयं यत्र स एष हिरण्यगर्भो ब्रह्मा, तस्यैष आनन्दः श्रोत्रियेणावृजि- नेनाकामहतेन च सर्वतः प्रत्यक्षमुपलभ्यते । तस्मादेतानि त्रीणि साधनानी- त्यवगम्यते । तत्र श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे नियते अकामहतत्वं तूत्कृष्यत इति प्रकृष्टसाधनताऽवगम्यते । तस्याकामहतत्वप्रकर्षतश्चोपलभ्यमानः श्रोत्रियप्रत्यक्षो ब्रह्मण आनन्दो यस्य परमानन्दस्य मात्रैकदेशः । एतस्यैवाऽऽनन्दस्या- न्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति " इति श्रुत्यन्तरात् । स एष आनन्दो यस्य मात्रा समुद्राभस इव विभुषः प्रविभक्ता यत्रैकतां गता स एप परमानन्दः स्वाभाविकोऽद्वैतत्वादानन्दानन्दिनोश्चाविभागोऽत्र । त्रयस्त्रिंशत्-अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्या इन्द्रः प्रजापतिश्चेति । १ञ. °ष्टिरू । २ ङ. रूपसं° ।

·८८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमना-२ब्रह्मवल्ल्यध्याये- यदयं मीमासोऽऽच्या तस्य निरतिगयानन्दम्य मिद्धो वाक्यतात्पर्य दर्शयितुमाह- तस्याकामहतत्वेति । तस्य ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्याऽऽनन्दस्तदुपासकपत्यक्षा यस्य मात्रा स एप परमानन्द: स्वाभाविक इति संबन्धः । हिरण्यगर्भानन्दस्य मात्रात्ये श्रुत्यन्तर प्रमा- णयति--एतस्यैवेति । न केवलं हिरण्यगर्भानन्द एव मात्रा यश्च प्रागुपन्यस्तः सार्व- भौमाद्यानन्दः स एप यस्य मात्रा प्रविभक्ता नानात्वमापन्ना सती यत्र निरतिगयानन्देऽ. कामहतब्रह्मवित्प्रत्यक्षे कैवल्य एकता गतेति योजना । अकामहतप्रत्यक्षत्वाभिधानाद- प्राति निरस्यति--आनन्दानन्दिनोश्चेति । प्रत्यक्षत्वाभिधानमज्ञानसंशयादिव्यवधाना- भावाभिप्रायं न तु विषयविपथिभावाभिप्रायम् । अदृश्येऽनात्म्य उदरमन्तर कुल्त इत्या. दिना निषेधादित्यर्थः । तदेतन्मीमांसाफलमुपसंहियते- स यश्चायं पुरुषे । यश्चा- सावादित्ये । स एकः। स यश्चायं पुरुप इति । यो गुहायां निहितः परमे व्योम्न्याकाशादिकाय सृष्वाऽन्नमयान्तं तदेवानुमविष्टः स य इति निर्दिश्यते । कोऽसावयं पुरुपे । यश्चासावादित्ये य. परमानन्दः श्रोत्रिय प्रत्यक्षो निर्दियो यस्यैकदेशं ब्रह्मादीनि भूतानि सुखााण्युपजीवन्ति स यश्चासावादित्य इति निर्दिश्यते । स एको भिन्नप्रदेशस्थघटाकाशाकाशैकत्ववत् । ननु तन्निर्देशे स यश्चायं पुरुष इत्य. विशेपतोऽध्यात्म न युक्तो निर्देशो यश्चायं दक्षिणेऽक्षनिति तु युक्तः प्रसि- द्धत्वात् । न पराधिकारात् । परो ह्यात्माऽत्राधिकृतोऽदृश्येऽनात्म्ये भीपाऽस्मा- द्वातः परते सैपाऽऽनन्दस्य मीमांसेति । न ह्यकस्मादप्रकृतो युक्तो निर्देष्टुं पर- मात्मविज्ञानं च विवक्षितम् । तस्मात्पर एव निर्दिश्यते स एक इति । नन्वा- नन्दस्य मीमांसा प्रकृता तस्या अपि फलमुपसंहर्तव्यम् । अभिन्नः स्वाभाविक आनन्दः परमात्मैव न विषयविपयिसंवन्धजनित इति । ननु तदनुरूप एवायं निर्देशः स यश्चायं पुरुपे यश्चासावादित्ये स एक इति भिन्नाधिकरणस्थाविशे- पोपमर्दैन । नन्वेवमप्यादित्यविशेषग्रहणमनर्थकम् । उत्कर्षांपकपोहार्थत्वात् । द्वैतस्य हि मूर्तामूर्तलक्षणस्य पर उत्कर्पः सवित्रभ्यन्तर्गतः स चेत्पुरुपगतविशे- पोपमर्देन परमानन्दमपेक्ष्य समो भवति न कश्चिदुत्कर्पोऽपको वा तां गतिं गतस्थेत्यभयं प्रतिष्ठां विन्दत्त इत्युपपन्नम् ।

·८९ ८ अष्टमोऽनुवाकः तैत्तिरीयोपनिषत् । भीमासया निरतिशयानन्दं ब्रह्मास्तीति निर्धारितम् । तस्याकामहतप्रत्यक्षत्वाभिधानाद- भेदसिद्धिः । न हि परानन्दः परस्य प्रत्यक्षो भवति । तस्मानिरतिशयानन्दब्रह्मैकत्वं जीवस्य ब्रह्मविदामोति परमित्युपक्रान्तं मीमासया च सिद्धमुपसंहियत इत्यर्थः । आदित्य. ग्रहणस्याऽऽधिदैविकोपाधिलक्षणार्थस्याविवक्षितस्वं दर्शयितुं चोद्यमुद्धावयति-नन्विति । “य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुपो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः" इत्यादौ श्रुत्यन्तरे मण्डलस्थस्य दक्षिणाक्षिस्थेनैक्यस्य प्रसिद्धत्वादिहाप्यादित्यस्थेनैक्यनिर्देशे दक्षिणाक्षिग्रहणं युक्तमित्यर्थः । अध्यात्ममधिदैवतं च लिङ्गात्मोपासनविवक्षाया तथा स्यान्नेह तद्विवक्षितमित्याह-न परेति । य एंव चिद्धातुनिरतिशयानन्द उत्कृष्टोपाधौ प्रतिविम्बितः स एव निकृष्टोपाधौ शिरःपाण्यादिमति पुरुषे प्रतिविम्बित इति परमानन्दमपेक्ष्य समत्वं विशिष्टयोः स्वभावैक्यं विवक्षितमित्यर्थः । अस्ति नास्तीत्यनुप्रश्नो व्याख्यातः । कार्यरसलाभप्राणनाभयप्रतिष्ठाभयं- दर्शनोपपत्तिभ्योऽस्त्येव तदाकाशादिकारणं ब्रह्मेत्यपाकृतोऽनुप्रश्न एकः, द्वाव- न्यावनुमश्नौ विद्वदविदुपोर्ब्रह्मप्राप्त्यप्राप्तिविषयौ तत्र विद्वान्समश्नुते न समश्नुत इत्यनुप्रश्नोऽन्त्यस्तदपाकरणायोच्यते । मध्यमोऽनुप्रश्नोऽन्त्यापाकरणादेवापाकृत इति तदपाकरणाय न यत्यते । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरग्रन्थमवतारयति-अस्ति नास्तीति । संदिग्धं सप्रयोजन च विचारमर्हति । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्न- मयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं प्राणमयमा- त्मानमुपसंकामति । एतं मनोमयमात्मानमुपं- संक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंका- मति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति स यः कश्चिदेवं यथोक्तं ब्रह्मोत्सृज्योत्कर्षापकर्षमद्वैतं सत्यं ज्ञानमनन्तम- स्मीत्येवं वेत्तीत्येवंवित । एवंशब्दस्य प्रकृतपरामर्शार्थत्वात् । स किम् , अस्मा- ल्लोकात्मेत्य दृष्टादृष्टेष्टविषयसमुदायो ह्ययं लोकस्तस्मादस्माल्लोकात्मेत्य प्रत्यावृत्य निरपेक्षो भूत्वैतं यथाव्याख्यातमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति विषयजातमन्नमया- त्पिडात्मनो व्यतिरिक्तं न पश्यति सर्व स्थूलभूतमन्नमयमात्मानं पश्यतीत्यर्थः । १ ख. . ठ, “ह्मास्मीति । २ न. उ. एव विवानिर । ३ ख. छ. ञ. यहेतुद। १२ ·९० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२ब्रह्मबल्ल्यध्याये- म तत्सृष्ट्वा तदे- ततोऽभ्यन्तरभेतं प्राणमयं सर्वान्नमयात्मस्थमविभक्तम् । अथैतं मनोमयं विज्ञा- नमयमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति । अथाश्येऽनाम्येऽनिरुक्तऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते । तत्रैतच्चिन्त्यम् । कोऽयमेवंवित्कथं वा संक्रामतीति । किं परस्मादात्मनोऽन्यः संक्रमणकर्ता प्रवि- भक्त उत स एवेति । किं ततः, यद्यन्यः स्याच्छृतिविरोधः । वानुमाविशत् " " अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति । न स वेद " " एकमेवाद्वि- तीयम् " " तत्त्वमसि " इति । अथ स एवाऽऽनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीति, कर्यकर्तृत्वानुपपत्तिः । परस्यैव च संसारित्वं पराभावो वा । यद्युभयथा प्राप्तो दोपो न परिहतु शक्यत इति व्यर्था चिन्ता । अथान्यतरस्मिन्पले दोषाप्राप्ति- स्तृतीये वा पक्षेऽदुष्टे स एव शास्त्रार्थ इति व्यथैव चिन्ता न तन्निर्धारणार्थत्वा- त्सत्यं प्राप्तो दोषो न शक्यः परिहर्तुमन्यतरस्मिंस्तृतीये वा पक्षेऽदुष्टेऽवधृते व्यर्था चिन्ता स्यान्न तु सोऽवधृत इति तदवधारणार्थत्वादर्थवत्येवैषा चिन्ता । सत्यमर्थवती चिन्ता । शास्त्रार्थावधारणार्थत्वात् । चिन्तयसि च त्वं न तु निर्णेष्यसि, किं न निर्णतव्यमिति वेदवचनं, न, कथं तर्हि बहुप्रतिपक्षत्वादे- फत्ववादी त्वं, वेदार्थपरत्वादहवो हि नानात्ववादिनो वेदवाह्यास्त्वत्प्रतिपक्षा अतो ममाऽऽशङ्का न निर्णेष्यसीत्येतदेव मे स्वस्त्ययनं यन्मामेकयोगिनमने कयोगिबहुप्रतिपक्षमात्थ । अतो जेष्यामि सर्वानारभे च चिन्ताम् । अत्र च कस्मिन्पक्षे को दोपः को वा लाभ इत्याह-किं तत इति । उभय. त्रानुपपत्ति सशंयकारणमाह-यद्यन्यः स्यादिति । चोद्यमुखेन संशयव्यावृत्तिं प्रयो. जनमाह-याभयथेत्यादिना । एतदेव मम विचारारम्भकस्य स्वस्त्ययनं कल्याणं यन्मामेकत्ववादिनं त्वमात्थ पेऽप्रतिपन्नवस्तुवादित्वादनेकत्ववादिनोऽप्येकस्य वस्तुनः संमतत्वादनेकवस्तुवादिनश्च बहवः प्रतिपक्ष : सन्ति समेत्यर्थतोऽपि कल्याणमनेकत्वस्या- न्योन्याश्रयादिदोपदुष्टत्वात्पूर्वपक्षनिराकरणेन सिद्धान्तोपपत्तेश्चेत्यर्थः । स एव तु स्यात्तद्भावस्य विवक्षितत्वात् । तद्विज्ञानेन परमात्मभावो ह्यत्र विवक्षितो ब्रह्मविदामोति परमिति । न ह्यन्यस्यान्यभावापत्तिरुपपद्यते । ननु तस्यापि तद्भादापत्तिरनुपपन्नैव । न । अविद्याकृततादात्म्यापोहार्थत्वात् । या हि ब्रह्मविद्यया स्वात्मप्राप्तिरुपदिश्यते साऽविद्याकृतस्यान्नादिविशेपात्मन आत्म- खेनाध्यारोपितस्यानात्मनोऽपोहार्थी । कथमेवमर्थताऽवगम्यते विद्यामात्रोपदे- शान् । विद्यायाच दृष्ट कार्यमविद्यानिवृत्तिस्तच्चेह विधामात्रमात्मप्राप्तौ साधन. .

·८ अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिपत् । ९१ मुपदिश्यते । मार्गविज्ञानोपदेशवदिति चेत्तदात्मत्वे विद्यामात्रसाधनोपदेशोऽहेतुः । कस्मात् । देशान्तरमाप्तौ मार्गविज्ञानोपदेशदर्शनात् । न हि ग्राम एव गन्तेति चेत् । न । वैधात् । तत्र हि ग्रामविपर्य विज्ञान नोपदिश्यते तत्प्राप्तिमार्गविषय- मेवोपदिश्यते विज्ञानं न तथेह ब्रह्मविज्ञानव्यतिरेकेण साधनान्तरविषयं विज्ञान- मुपदिश्यते । उक्तकर्मादिसाधनापेक्षं ब्रह्मविज्ञानं परप्राप्तौ साधनमुपदिश्यत इति चेत् । न । नित्यत्वान्मोक्षस्येत्यादिना प्रत्युक्तत्वात् । श्रुतिश्च तत्सृष्ट्वा तदे- चानुमाविशदिति कार्यस्थस्य तदात्मत्वं दर्शयति । अभयप्रतिष्ठोपपत्तेश्च । यदि वि विद्यावान्स्वात्मनोऽन्यन्न पश्यति ततोऽभयं प्रतिष्ठा विन्दत इति स्याद्भय- हेतोः परस्यान्यस्याभावात् । भिचारारम्भमुपपाद्य सिद्धान्तमुपक्रमते-स एव तु स्यादिति । औपाधिकभेदभि- न्नोऽप्येवंवित्स्वतः पर एव स्थादित्यर्थः । अविद्याध्यारोपिताब्रह्मत्वव्यावृत्तिरेव ब्रह्मप्राप्ति विवक्षितेति फलवाक्यस्यैवमर्थता कथमवगम्यते न पुनरप्राप्तप्राप्तिरित्याह-कथमिति । परिहरति-विद्यामात्रेति । अन्यथाऽप्युपपत्तिं शङ्कते- मार्गेति । गन्तुः स्वतो ग्राम- स्वाभावेऽपि यथा मार्गज्ञानोपदेशः सार्यकस्तथा जीवस्य स्वतों ब्रह्मत्वाभावेऽपि विद्यो- पदेशोऽभ्यासद्वारेण ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वादित्यर्थः । त्वं प्र.मोऽसीति न तत्रोपदेशः । अत्रा- भेदोपदेशः प्रतीयतेऽत उपदेशवैषम्यान्न दृष्टान्तो युक्त इत्याह-न वैधादिति । अन्यस्य चाविद्याकृतत्वे विद्ययाऽवस्तुत्वदर्शनोपपत्तिस्तद्धि द्वितीयस्य चन्द्रस्य सत्त्वं यदतैमिरिकेण चक्षुश्मता न गृह्यते नैवं न गृह्यत इति चेन सुप्तसमाहितयोरग्रहणात् । सुषुप्तेऽग्रहणमन्यासक्तवदिति चेत् । न । सर्वाग्रह- णात् । जाग्रत्स्वमयोरन्यस्य ग्रहणात्सत्त्वमेवेति चेत् । न । अविद्याकृतत्वाज्जा- ग्रत्स्वप्नयोर्यदन्यग्रहणं जाग्रत्स्वप्नयोस्तदविद्याकृतमविद्याभावेऽभावात् । यदि विदुषः सकाशादन्य ईश्वरों भयहेतुर्नास्ति का तर्हि गतिव्यतिरिक्तेश्वरदर्शनस्थे. त्याशङ्कयाऽऽह-अन्यस्य चेति । कलितभेदविशिष्टरूपेणेश्वरस्याविद्याकृतत्वे मिथ्यात्वे सति विद्यया तत्रावस्तुत्वदर्शनमुपपद्यते । ईश्वरों मम प्रशास्तति मिध्येतद्यतस्तस्य मम पैकात्म्यमेव परमार्थमिति विद्वदृष्ट्या विशिष्टस्वासत्त्वमित्यर्थः । दृष्टान्तेन वैषम्यं शङ्कते-नैवमिति । यथा चन्द्रैकत्वदर्शनाट्विीयश्चन्द्रो न गृह्यते नैवं ब्रह्म विदा न गृह्यते व्यतिरिक्तेश्वरः । प्रतिनियतप्रपञ्चावभासस्व भोजनादिप्रवृत्त्यनुप- . १ क. अ. °न्द्रस्यास' । २ क. यदा समिति ते' । त्र बदाडौ। ३ ख. ग. ङ. त. सुषुप्त' । ४ ख. ग. झ. 'दर्शिना किती ।

·९२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२ब्रह्मवल्ल्यध्याय- पत्त्या जीवन्मुक्तस्याप्यभ्युपगमात्प्रपञ्चप्रतिनियमस्य चेश्वराचीनत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । यद्यपि जागरे व्यतिरकाभासदर्शनं विदुषस्तथाऽपि न तद्भयकारणं न हिं मायावी स्वविरचित- व्याघ्राभासादिभेति । अघिदुपाऽपि व्यतिरेकदर्शनं न सदातनमित्याह-न सुप्तेति । मुपप्ते ब्यतिरेकाग्रहणमसत्वसाधकं न भवतीत्याह-सुपुप्त इति । यये कार इष्वा- सक्तमनस्तया तव्यतिरिक्त विद्यमानमपि न पश्यति तथा मुगुऽपि निरायास. मुग्वासक्ततया सदपि द्वितीयं न पश्यति न त्वभावादित्यर्थः । अन्यासक्तस्य तद्व्य- तिरिक्तादर्शनेऽपि नदर्शनभेवास्ति सुषुप्ते तु न किंचिदज्ञासिपमिति प्रत्ययात्मुखस्याप्यात्मता- दाम्पादज्ञानस्य च व्यतिरिक्तत्वानिर्वचनादतस्ताविकद्वितीयाभावादेवाग्रहणमित्याह-न मर्वाग्रहणादिति । मुषप्ते चेदनुपलम्भादसत्त्वं तहि जाग्रत्स्वप्नयोरुपलम्भातस्य सत्त्वं किं न स्यादिल्याह-जाग्रदिनि । अनात्मादावात्मत्वादिबुद्धिरविद्या रद्भाव एव द्वैतोप- रम्भानापलम्भमात्र सत्तमाधकमन्यथा शुक्तिरूप्यारिपि सत्वप्रसङ्गादित्याह-नाविद्येति । मुफ्तेऽग्रहणमप्यविद्याकृतमिति चेत् । न । स्वाभाविकत्वात् । द्रव्यस्य हि तत्त्वमविक्रिया परानपेक्षत्वाद्विक्रिया न तत्त्वं परापेक्षत्वात् । न हि कारका- पेक्षं वस्तुनस्तत्त्वं सतो विशेषः कारकापेक्षो विशेपश्च विक्रिया । जाग्नत्स्वभयोथ ग्रहणं विशेषः । यद्धिः यस्य नान्यापेक्षं स्वरूपं तत्तस्य तत्त्वं यदन्यापेक्षं न तत्तत्त्वम् ।। अन्याभावेऽभावात् । तस्मात्स्वाभाविकत्वाज्जामत्स्वमवन्न मुषप्ते विशपः । पूर्ववाद्याह-सुपुप्त इति । सुपुते द्वितीयस्याग्रहणमपि लयरूपाविद्याकृतं न तु भेदाभावनिबन्धनमती यदु मुपुते सर्वात्मकब्रह्मभृतो जीवः स्वव्यतिरिक्तमभावादेव न पश्यतीति तदमदिव्यर्थः । सतोऽपि द्वितीयस्याविद्यावशादग्रहणमिति कोऽर्थः । कि ग्रहणप्रागभावो जायत उताप्रकाशारोपः विवाऽग्रहणाकाराविकृतस्वरूपावस्थानम् । नाऽऽद्यः । प्रागभावम्यानादित्वाभ्युपगमात् । न द्वितीयः । पद्धितीयस्यास्वप्रकागता- स्वाभाव्याभ्युपगमैनामकामारोपानभ्युपगमादप्रकागारोपे च सर्वस्य स्वप्रकायब्रह्मात्म- ताया अभ्युपगन्तव्यत्वेनास्मस्ममीहितमिद्धिप्रमङ्गात् । न तृतीय इत्याह-न स्वाभा- विकन्वादितिः। भविकृतस्वरूपावस्थान नाविद्याकार्यमनागन्तुकत्वादित्यर्थः । एतत्स्फुट- यति-द्रव्यस्य हीत्यादिना ।.सन्मानं द्रव्यमुच्यते स्वातन्त्र्यसिद्धयभिप्रायेण न वैगे- पिकाभिप्रायेण क्रियावद्गवत्समवाथिकारणं द्रव्यं मानाभावादितिं द्रष्टव्यम् । अवि- क्रियेति । निक्रियाभायोपलक्ष्य स्वरूपमनपेक्ष्य सिद्धवादित्यर्थः । ग्रहणादिविक्रिया न १ क. प. छ. ज. स. पगारे !

·८ अमे.ऽनुवाकः] तत्तिरीयोपनिपत् । ९३ स्वाभाविकी परापेक्षयारफटिकलौहित्यवादित्यर्थः । यदुक्तमनपेक्ष्य सिद्धत्वादविक्रियत्वमिति तारपुटयति- यदीति । थेपा पुनरीश्वरोऽन्य आत्मनः कार्य चान्यत्तेपां भयानिवृत्तिर्भयस्यान्यनि- मित्तत्वात्सतश्चान्यस्याऽऽत्महानानुपपत्तिः । न चासत आत्मलामः । सापेक्षस्या- न्यस्य भयहेतुत्वमिति चेन्न तस्यापि तुल्यत्वात् । यदधर्माद्यनुसहायीभूतं नित्यमनित्यं वा निमित्तमपेक्ष्यान्यद्भयकारणं स्यात्त (त्, न, त ) स्यापि तयाभूतस्याऽऽत्महानाभावाद्यानिवृत्तिरोत्महाने वा सदसतोरितरेतरापत्तों सर्व- त्रानाम्वास एव। एवं स्वमते चित्सत्ताव्यतिरिक्त वरस्य भयहेतोरभावादभयं विदुपः संभवती युपपाद्य हेतीयपक्ष तदभवमाह -येपामिति । सतोऽन्यस्य स्वरूपे स्थिते नष्ट वा मा भद्र ध्यसो व्याघातादनवस्थानाच्च । तसत एंव (?) भयस्तोपादेऽभयप्राप्तिर्भविष्यतीत्याश- पाऽऽदन चासत इति । व्यतिरिक्तश्वरस्य सत्तामात्रेण न भयहेतु वं किंतु प्राणिकृत- धर्माधर्म.यपेक्षस्य मुक्तस्य तु तदभावाटभय भविष्यतीत्यागम्य नैतासांख्येन वाच्यम् । अधर्मादरपि सतस्तनासन्तासत्वानीवारानगायिकादिमतेऽपि सति तो कार्यात्यन्ताभा- वस्य दुरवधारणत्वात्तनापि न वायमित्याह-न तस्यापीति । किंच सच्चेदसत्त्वमापद्यतेऽध- मादिक तर्यामन्यपि क. प्रश्वासस्तस्मात्स्त्रगावपरीत्य सतोऽसत्त्वगमनं कस्यापि मते न घटत इत्याह-सदसतोरिति । एकत्वपक्षे पुनः सनिमित्तस्य संसारस्याविद्याकल्पितत्वाददोपः । तैमिरि- कदृष्टस्य हि द्विनी यचन्द्रस्य नाऽऽत्मलाभो नाशो वाऽस्ति । विद्याविद्ययोस्तद्धर्म- त्वमिति चेन्न प्रत्यक्षत्वात् । विवेकाविवेकौ रूपादिवत्प्रत्यक्षावुपलभ्येते अन्त:- करणस्था । न हि रूपस्य प्रत्यक्षस्य सतो द्रष्ट्रधर्मत्वम् । अविद्या च स्वानुभ वेन रूप्यते मोऽहमविविक्तं मम विज्ञानमिति । तथा विद्याविवेकोऽनुभूयते । उपदिशन्ति चान्येभ्य आत्मनो विद्यां बँधाः । तथा चान्येऽवधारयन्ति । नस्मानामरूपपक्षस्येव विद्या विद्ये नामरूपे च नाऽऽत्मधौं । "नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तब्रह्म ” इति श्रुत्यन्तरात् । ते च पुनर्नामरूपे सवितर्यहोरात्रे इव कल्पिते न परमार्थतो विद्यमाने । अभेदे " एतमानन्दमयमात्मानमुपसक्रा- मति" इति कर्मकर्तत्वानुपपत्तिरिति चेन्न । विज्ञानमात्रत्वात्संक्रमणस्य । न जलू कादिवत्संक्रमणमिहोपदिश्यते कि तर्हि विज्ञानमा संक्रमणश्रुतेरर्थः । १ ख. ग. रात्नानात्मनोः स । २ क. ख. एवाभ' । ३ क. ड. . °न निरू° । ४ व. ह. 3 बुद्रा । ': ब. मी । "शो ह वे नाम ना ।

·-- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्ल्यच्याथे- स्वमतं निगमयति--एकत्वपक्ष इति । अविद्याकल्पितं भयं विद्यया निवर्तत इति वदता विद्याविद्ययोरात्मधर्मत्रमिष्टं ततो धर्मोत्पादविनाशयोर्विकारित्वमानिन्यत्वं च प्रसज्यतेति शकते-विद्याविद्ययोरिति । कलितयोपिद्याविद्यपोरान्मनि भवभयहेतुत्वसंभवान्नाऽऽत्म- धर्मत्वे प्रमाणमस्ति प्रत्युत वेद्यत्वाद्र्पादिवदात्मवर्मत्व नास्तीत्यनुमातुं शक्यत इत्याह-न प्रत्यक्षत्वादिति । चिन्मात्रतत्राऽनादिरनिर्वाच्याऽविद्याऽन्तःकरणरूपेण परिणमते तच्चा- न्तःकरणं तामससात्त्विकावस्थाभेदेन भ्रान्तिसम्यग्ज्ञानाकारेण परिणमते तस्मिन्प्रतिविम्बित- श्चिद्धातुः स्वोपाविधर्मेणैव भ्रान्तः सम्यग्दीति च व्यवहियते न तत्वतो विद्या विद्यावत्त्व- मित्याह-ते च पुनरिति । उक्तन्यावेन ब्रह्मवित्तत्त्वतो ब्रह्माभिन्न इत्युक्तम् । तत्र परो. क्तमुद्भाव्य निरस्यति--अभेदे, एतमित्यादिना । नाऽऽनन्दमयः परमात्मा न च तत्र प्रवेगः संक्रमणं किंत्यविषयब्रह्मात्मताज्ञाननाऽऽनन्दमयस्याऽऽमतया भ्रान्तिगृहीतस्य ति. क्रमणं वाधोऽत्र विवक्षित इत्यर्थः । ननु मुख्यमेव संक्रमणं श्रूयत उपसंक्रामती [ ती ] ति चेत् । न । अन्नम येऽदर्शनात् । न ह्यन्नमयमुपसंक्रामतो वाह्यादस्माल्लोकाजलूकावत्संक्रमणं दृश्य- तेऽन्यथा वा । मनोमयस्य वहिनिर्गतस्य विज्ञानमयस्य वा पुनः प्रत्यावृत्त्याऽऽ- त्मसंक्रमणमिति चेत् । न । स्वात्मनि क्रियाविरोधादन्योऽन्नमयमन्यमुपसंक्रा- मतीति प्रकृत्य मनोमयो विज्ञानमयो वा स्वात्मानमेवोपसंक्रामतीति विरोधः स्यात् । तथा नाऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मसंक्रमणमुपपद्यते । तस्मान्न प्राप्तिः संक्र. मणं नाप्यन्नमयादीनामन्यतमकर्तृकं पारिशेष्यादन्नमयाद्यानन्दमयान्तात्मव्य- तिरिक्तकर्तृकं ज्ञानमात्रं च संक्रमणमुपपद्यते । ज्ञानमात्रत्वे चाऽऽनन्दमयान्न:- स्थस्यैव सर्वान्तरस्याऽऽकाशाद्यन्नमयान्तं कार्य सृष्टाऽनुप्रविष्टस्य हृदयगुहाभि- संबन्धादन्नमयादिष्वनात्मस्वात्मविभ्रमः संक्रमणेनाऽऽत्मविवेकविज्ञानोत्पत्त्या विनश्यति । तदेतस्मिन्नविद्याविभ्रमनागे संक्रमणशब्द उपचर्यते न ह्यन्यथा सर्वगतस्याऽऽत्लनः संक्रमणमुपपद्यते । वस्त्वन्तराभावाच्च स्वात्मन एव संक्रमपन् । न हि जलूकाऽऽत्मानमेव संक्रामति । तस्मात्सत्यं, ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति यथोक्तलक्षणात्मप्रतिपत्त्यर्थमेव बहुभवनसर्गप्रवेशरैसलाभा- भयसंक्रमणादि परिकल्प्यने ब्रह्मणि सर्वव्यवहारविषये न तु परमार्थना निर्वि कल्पे ब्रह्मणि कश्चिदाप विकल्प उपपद्यते । न च ru १ क. 'रमाभ' । द. समयाभ ।

·९नमोऽनुवाक.) तत्तिरीयोपनिषत् । अन्यथा वेति । नीडे पक्षिप्रवेशववेयर्थः । यद्यप्यन्नमये मुख्यं संक्रमणं न संभ. वति तथाऽपि मनोबुभयोधरि विषये प्रवृत्तयोस्ततो व्यावृत्य स्वरूपेऽवस्थानं संक्रमणं दृएं तथा दु.ग्विन आनन्दमयस्य स्वरूपऽवस्थानं सक्रमणं भविष्यतीत्याह-मनोमय- स्यति । स्वरूपाचम्यानस्यानागन्तुक वा प्रक्रमविरोधान्च न तन्मुख्यं सक्रमणमित्याह- नति । तानमात्रत्वे यासक्रमणस्य किं फलतीत्यत आह-ज्ञानमात्रत्वे चेति । मुख्यासं- भवे गौणार्थग्रहणं न्यायमेवातोऽधिष्टानयाधात्म्यातिपत्त्या विशिष्टस्याध्यस्तस्य वाधनमेव संक्रमणं फलतीति भावः । उतश्च न मुख्यं संक्रमणमन्येषणीयमित्याह-वस्त्वन्तरा- भावाचेति । संक्रमणस्यौपचारिकत्व व्याख्याय प्रकरणस्य महत्तात्पर्यमुपसहारच्छले. नाऽऽह---तस्मादिति ॥ तदप्येप श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्य- ध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ तमेतं निर्विकल्पमात्मानमेवं क्रमेणोपसंक्रम्य विदित्वा न विभति कुतश्चना- भयं प्रतिष्ठा विदन्न इत्येतस्मिन्नर्थेऽप्येप शोको भवति । सर्वस्यैवास्य प्रकर- णस्याऽऽनन्द वल्ल्यर्थस्य संक्षेपतः प्रकाशनार्यप मन्त्रो भवति । इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्थगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तत्तिरीयोपनिपदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये- ऽष्टमोऽनुवाकः ।। ८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तेत्ति- रीयोपनिपच्छाकरभाष्यटीसया दितीय ब्रह्मवल्ल्यध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ।। ८ ।। अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये नवमोऽनवाकः । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न विशेति कुतश्चनेति । १ ज. ठ. वृत्तस्व । २ क, झ, यस्व ।

·- ९६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ब्रह्मवल्ल्यध्याये- . यतो यस्मानिर्विकल्पायथोक्तलक्षणादद्वयानन्दादात्मनो वाचोऽभिधानानि द्रव्यादिसविकल्पवस्तुविषयाणि वस्तुसामान्यान्निर्विकल्पेऽद्वयेऽपि ब्रह्मणि प्रयो. तृभिः प्रकाशनाय प्रयुज्यमानान्यप्राप्याप्रकाश्यैव निवर्तन्ते स्वसामर्थ्याद्धी. यन्ते । मन इति प्रत्ययो विज्ञानम् । तच्च यत्राभिधानं प्रवृत्तमतीन्द्रियेऽप्यर्थे तदर्थे च प्रवर्तते प्रकाशनाय । यत्र च विज्ञानं तत्र वाचः प्रवृत्तिः । तस्मात्स- हैव वामनसयोरभिधानमत्यययोः प्रवृत्तिः सर्वत्र । तस्माद्ब्रह्मप्रकाशनाय सर्वथा प्रयोक्तृभिः प्रयुज्यमाना अपि वाचो यस्मादप्रत्ययविषयादनभिधेयाददृश्यादि- विशेषणात्सहैव मनसा विज्ञानेन सर्वप्रकाशनसमर्थेन निवर्तन्ते तं ब्रह्मण आनन्दं श्रोत्रियस्याजिनस्याकामहतस्य सर्वैपणाविनिर्मुक्तस्याऽऽत्मभूतं विषय- विपयिसंवन्धविनिर्मुक्तं स्वाभाविक नित्यमविभक्तं परमानन्दं ब्रह्मणो विद्वा- न्यथोक्तेन विधिना न विभति कुतश्चन निमित्ताभावात् । न हि तस्माद्विदुषोऽन्यद्वस्त्वन्तरमस्ति भिन्नं यतो विभेति । अविद्यया यदोदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवतीति युक्तम् । विदुपश्चाविद्याकार्यस्य तैमिरिकदृष्ट. द्वितीयचन्द्रवन्नाशाद्भयनिमित्तस्य न विभेति कुतश्चनति युज्यते । मनोमये चोदाहृतो मन्त्रो मनसो ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वात् । तत्र ब्रह्मत्वमध्यारोप्य तत्स्तु- त्यर्थ न विभेति कदाचनेति भयमानं प्रतिपिद्धमिहाद्वैतविषये न बिभेति कुतश्च - नेति भयनिमित्तमेव प्रतिषिध्यते । नन्वस्ति भयनिमित्तं साध्वकरणं पापक्रिया च । नैवम् । कथमित्युच्यते- एत५ ह वाव न तपति। किमह साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । एतं यथोक्तमेवंविदम् । ह वावेत्यवधारणाएँ। न तपति नोद्वेजयति न संता- पयति । कथं पुनः साध्वकरणं पापक्रिया च न तपतीत्युच्यते । किं कस्मात्साधु शोभनं कर्मनाकरवं न कृतवानस्मीति पश्चात्संतापो भवत्यासन्ने मरणकाले । तथा किं कस्मात्पापं प्रतिपिद्धं कर्माकरवं कृतवानस्मीति च नरकपतनादिदुःखभया- १ क. ञ, ट. ति यस्मात्सं ।

·- वेद । ९ नवमोऽनुवाकः] नत्तिरीयोपनिषत् । ९७ तापो भवति । ते एते मावकरणपापक्रिये एवमेनं न तपतो यथाऽविद्वांसं तपतः ॥ कस्मात्पुनर्विद्वांसं न तपत इत्युच्यते- स य एवं विद्वानते आत्मान५ स्पृणुते । उभे येवेष एते आत्मनिर स्पृणुते । य एवं इत्युपनिषत् ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयोपनिषदि द्वितीय ब्रह्मवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ स य एवंविद्वानेते साध्वसाधुनी तापहेतू इत्यात्मानं स्पृणुने मीणयति बलयति वा परमात्मभावेनोभे पश्यत्तीत्यर्थः । उभे पुण्यपापे हि यस्मादेवमेष विद्वानेते आत्मानमात्मरूपेणैव पुण्यपापे स्वेन विशेषरूपेण शून्ये कृत्वाऽऽत्मानं स्पृणुत एव । को य एवं वेद यथोक्तमद्वैतमानन्दं ब्रह्म वेद तस्याऽऽत्मभावेन दृष्टे पुण्यपापे निर्वीर्ये अतापके जन्मान्तरारम्भके न भवत इत्तीयमेवं ययो- ताऽस्यां वल्लयां ब्रह्मविद्योपनिपल्सर्वाभ्यो विद्याभ्यः परमरहस्यं दर्शितमि- त्यर्थः। परं श्रेयोऽस्यां निषण्णमिति ।। इति श्रीमत्वरमहंसपरित्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये नवमोऽनुषाकः ॥९॥ साध्वसाधुनी स्तः प्रकागेते चेति सत्प्रकाशमात्रमात्मतत्त्वमेव तयोः स्वरूपं ततोs- तिरिक्तं यदर्थानर्थहेतुत्वं नामविशेषरूपं तन्न वस्तु सत्प्रकाशान्यत्वेनासत्वादप्रकाशमान- स्वाचेत्यभिप्रेत्याऽऽह--स्वेन विशेषरूपेणेति । आत्मैवाविद्यया साध्वसाधुरूपेण प्रति- पन्न आसीत् । इदानीं ये साध्वसाधुनी ममार्थानर्थहेतू वभूवतुस्ते आत्मैवेति ज्ञानेन स्वात्मानं साध्वसाधुकरणेन प्रीणयत्येव लोकदृष्टया निष्पद्यमाने पुण्यपापे दृष्ट्वा हृष्यते (ति ) च विद्वान बितीत्साह - स्पृणुत एवेति ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोप- निषच्छाकरभाष्यटीकाया द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ १ ज. झ न उ. दृश्यने ।

·९८ आनन्दगिरिकृतीकासंवलिवशांकरभाष्यसमेता- [२ ब्रह्म अनु०९] ब्रह्मविदिदमेकविशतिरन्नादन्नरसमयात्माणो व्यानोऽपान आकाशः - पृथिवी पुच्छ५ षड्विशतिः प्राणं यजुर्ऋक्सामाऽऽदेशोऽथ गिरसः पुच्छं द्वाविशतिर्यतः श्रद्धर्त५ सत्यं योगो महोऽष्टादश विज्ञानं प्रियं मोदः प्रमोद आनन्दो ब्रह्म पुच्छं द्वावि शतिरसन्नेवाष्टाविशतिरस- षोडश भीषाऽस्मादेकपञ्चाशद्यतः कुतश्चैकादश ॥ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयोपनिषदि द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यन ध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य शंकरभमवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमद्भगवदा- नन्दज्ञानविरचिताया तैत्तिरीयोपनिषच्छाकरभाष्यटीकाया द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥ २॥ .

·अथ निर्गयोपनिषदि गीयो भूगुवर यायः । . गा। हरि: । -. नह नाववतु । मह नौ भुननु मह वीर्य करवाह । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विपावह । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इति सामः। सत्यं ज्ञानपनन्नं आमाऽऽकामादिकार्यमन्नमयान्तं सृष्टा तदेवानुपविष्टं विशे- पन दिवोपलभ्यमानं यरमाचस्मात्सर्वकार्यविलक्षणमदृश्यादिधर्मकमेवाऽऽनन्द तदेवामिति विजानीयादनुप्रवेशस्य तदर्थत्वात्तस्यवं विजानतः शुभाशुभे कर्मणी जन्मान्तरारम्भके न भवन इत्येवमानन्दवल्ल्यां विवक्षितोऽर्थः । परि- समाप्ता च ब्रामविद्या । अतः परं ब्रामविद्यासाधनं तपो वक्तव्यमन्नादिविष- याणि चोपासनान्यनुक्तानीत्यत इदमारभ्यते-- भृगुर्थे वारुणिः । वरुणं पितरमुप॑ससार । अधीहि भगयो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्मोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । त५ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातांनि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंवि- शन्ति । तद्विजिज्ञासस । तद्ब्रह्मेति । आख्यायिका विद्यारतुतये, प्रियाय पुत्राय पित्रोक्तेति--भृगुवं वारुणः । . ५ . 'गन्नमयाना'।

·९८ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलिवशांकरभाष्यसमेता- [२ ब्रह्म अनु०९] ब्रह्मविदिदमेकविशतिरन्नादन्नेरसमयात्प्राणो व्यानोऽपान आकाशा पृथिवी पुच्छ५ पड्विशतिः प्राणं यजुर्ऋक्सामाऽऽदेशोऽथ ङ्गिरसः पुच्छं द्वाविंशतिर्यतः श्रद्धर्त५ सत्यं योगो महोऽष्टादश विज्ञानं प्रियं मोदः प्रमोद आनेन्दो ब्रह्म पुच्छं द्वाविशतिरसन्नेवाष्टाविंशतिरस- पोडश भीषाऽस्मादेकपञ्चाशयतः कुतश्चैकादश ।। सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयोपनिषदि द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्य, ध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य शंकरभगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः समाप्तः॥२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दभरावत्पूज्यपादशिष्यश्रीमद्भगवदा- नन्दज्ञानविरचिताया तैत्तिरीयोपनिषच्छाकरभाष्यटीकाया द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥२॥ ५ ·अब निगयोपनिषदि जो गायः । 1.1.. मा नाययन् । नद नौ जनन् । नापी करवावह । जम्बि नावधीतमस्तु गा विद्विपा? । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । । मन्य हानमनन्तं पायाफामादि कार्यपन्नमयान्नं सट्टा नदेवानुमविष्टं विशे- परदियापर यमानं यम्माजम्मा गर्वकार्यविरक्षणमदृष्ट्यादिधर्म कमेवाऽऽनन्द नवामिनि विजानीयाद नुमगन्य नदत्यात्तन्य विजानतः शुभाशुभे फर्मणी जनमान्नरारम्भक न भवन रत्येवमानन्दवल्ल्यां विवक्षिनोऽर्थः । परि- समाप्ता च नाविधा प्रा. परं ब्रानियायाधनं तपो वक्तव्यमन्त्रादिविप- चाणि चोपासनान्यन नानीयन रनमारभ्यने---- । वरुणं पितरमुप॑ससार । अधीहि गयो बामति । तस्मा एतत्मोवाच । अन्ने प्राणं चक्षः श्रोत्रं मना वाचमिति । त५ होवाच । यता या इमानि भूतानि जायन्ते । थन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंवि- शन्ति । तद्विजिजाम । तद्वति । पाण्यायिका विद्याग्नुनये. प्रियाय पुत्राय पित्रोक्तेति--भृगुवं वारुणः । भृगवं वाणिः . . ५. मनमयाना।

·१०० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिनशांकरभाष्यसमेता-३ भृगुवल्ल्यध्याये- वैभन्दा प्रसिद्धानुस्मारको भूगुरित्येवंनामा प्रसिद्धोऽनुस्मर्यंत । वारुणिरुण- म्यापत्यं वारुणिवरुणं पितरं ब्रह्म विजिज्ञासुरुषससारांपगतवान् । अधीहि भगवो ब्रह्मत्यनेन मन्त्रेण । स च पिता विधिवदुपसन्नाय तस्मै पुत्रायतद्वचनं मोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । अन्नं शरीरं तदभ्यन्तरं च प्राणमत्तारमुपलब्धिसाधनानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमित्येतानि ब्रह्मोपलब्धों द्वाराण्युक्तवान् । उक्त्वा च द्वारभूतान्येतान्यन्नादीनि नं भृगु होवाच ब्रह्मणो लक्षणम् । किं तत् । यतो यस्माद्वा इमानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति वर्धन्ते । विनाशकाले च यत्पयन्ति यड्रह्म प्रतिगच्छन्ति, अभिसंविशन्ति तादात्म्यमेव प्रतिपद्यन्ते । उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जहति भूनानि तदेतहह्मणो लक्षणम् । तद्रह्म विजिज्ञासस्त्र विशेषेण ज्ञातुमिच्छस्व । यदेवलक्षणं ब्रह्म तदन्नादिद्वारेण प्रतिपद्यस्वत्यर्थः । श्रुत्यन्तरं च-" प्राणम्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरुत भोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुस्ते निचिक्युब्रह्मपुराणमय्यम्" इति ब्रह्मोपलब्धों द्वाराण्यतानीति दर्शयति देतीय वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरव.xi प इति । पदा- धविवरणं वाक्या............. 1.... - ', ... है . न्यपाद । उस्मरणे" ރަނަހަ ޚިދރި. ނޭ यो णि शरीरादि. . v, " --- पद्ध މިއީ ޕީ.. .ބީއާރ च्याये 2,14 hi-मः -- MAHAN in maiच बनुन झारलब्धि- 1887111,111.5 1 पुरनदियन नश्यः भावनचनिपत्ति- १५१, 44117-18 22,4silpera: भागमा द्वार लक्षणं च यता वा इम्पनी- 1111 1111 1 44. TATATE निर्देशान । अन्यथा हि स्वरुप up tips intum (AARAK पापिम्प बयनि । न च निरदिशकि t, , ' ५५ अर्थयार्थः । म । ३. ण°। min, "||110 MEIN || ·२माउनुस । नगिरीयोपनिषत् । १०१ नहि मावशेषमानवान । अनावगम्यने ननं माधनान्तरमप्यपेक्षते पिता प्रायविज्ञान प्रनीनि । तपःविशेषानिपत्तिस्तु सर्वसाधकतमत्वात, सर्वेषां हि नियतसायविषयाणां सारनानां ना पर माधकनमं मायनमिनि हि प्रसिद्ध लोके । नम्मारिपत्राऽनुपदिष्मपि ब्रमविज्ञान माधनन्यन तपः प्रनिपेदे भृगुः । तब तपो चाहान्तःकरणममाधानं तदवारकन्वाइमानिपतेः । " मनमधेन्द्रियाणां च काध्यं परमं नपः । नव्यायः सर्वधर्मभ्यः स धर्मः पर उच्यते " इति स्मृते. । सच नपस्तात्वा । नि श्रीमत्परमा परिमाजकाचार्यगोविन्द भगवायपादशियधीर-छंकरभगवतः ती तात्तरीयोपनिषदि तृतीयभृगुवल्यध्यायभाष्ये प्रथमोऽनुवापाः ।। १ ॥ न केवल यमज्ञानं वाक्याजाननाधन किंतु पदार्थज्ञानमपीत्यभिप्रेत्य तदर्थ प्रह्मणो लक्षणमुक्तवानियः । सावशेपोक्तगिनि । पदार्थोपटक्षणस्यैवाभिवानादखण्ड. वास्यास्यापतिपादनापदाभेदज्ञानाञ्च पुरुषार्थासंभवादरमन्तरं कुरुत इति निन्दित- बादतो वाक्यार्यावनिपर्य-तं तात्पर्येग लक्ष्यपदार्थविचारणमावृत्याऽनुष्टितवानित्यर्थः ।। इति श्रीमत्पर मदनपरिमान सागर्भश्रीमच्छर- गठिप्यानन्दशानविरचिताग तैत्तिरीयोपनि. पच्चारभाष्यवीकाया भगन्न्यध्याये प्रथमोऽनपाकः ॥ १ ॥ - जय भृगयल्या द्विीयोऽनुवाकः । अन्नं ब्रह्मति जानात् । अन्नाद्धथैव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । अन्नन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति तद्वि- ज्ञार्य । पुर्नग्य पुर्नव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । १. ध ग घ. ललय ३° ।

·१०२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेना- [३ भृगुवल्ल्यध्याये- तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वं । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽप्यत । स तपस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयोपनिपदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ अन्नं ब्रह्मेति व्यजानाद्विज्ञातवान् । तद्धि यथाक्तलक्षणोपेतम् । कथम् । अन्नाद्धयेवं खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अनेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तस्माद्युक्तमन्नस्य ब्रह्मत्वमित्यभिप्रायः । स एवं तपस्तप्त्वाऽन्नं ब्रह्मेति विज्ञाय लक्षणेनोपपत्त्या च पुनरेव संशयमापन्नो वरुण पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । कः पुनः संशयहेतुरस्येत्युच्यते । अन्नस्योत्पत्तिदर्शनात् । तपसः पुनः पुनरुपदेशः साधनातिशयत्वावधारणार्थः । यावहह्मणो लक्षणं निरतिशयं न भवति यावच्च जिज्ञासा न निवर्तते तावत्तेप एव ते साधनम् । तपसव ब्रह्म विजिज्ञासस्वेत्यर्थः । ऋज्वन्यत् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपदि तृतीयभृगुवल्ल्यध्यायभाष्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ स च तपस्तप्त्वति । कुवेदं पित्रोक्तं लक्षणं केदं लक्षणं वर्तते परिपूर्ण भवतीत्ये- काग्रेग चेतसा पर्यालोच्यान्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अद्यते भुज्यत उपलभ्यते सबैरिति सर्वप्रतिपत्तृसाधारणं स्थूलदेहकारणं भृतपञ्चकं विराट्संज्ञकमन्नशब्देनोच्यते । तस्य स्थलमैतिककारणत्वात् । यतो वा इमानि भुतानीतिलक्षणस्य तत्र योजयितुं शक्यत्वात्त- ब्रह्मेति प्रतिपन्नवानित्यर्थः । इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्ति- रीयोपनिनच्छाकरभाष्यटीकाया तृतीये भृगुवढ्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ अथ भृगुवल्ल्यां तृतीयोऽनुवाकः । प्राणो ब्रह्मेति जानात् । प्राणाद्धयेव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि १च. इ. च. ववित्ये' ।

·४ चतुऽनुवाकः तत्तिरीयोपनिषत् १०३ जीवन्ति । पाणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विजाय । पुर्नरय वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि गयो ब्रह्मेति । त५ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मति । स तपाऽतप्यत स तपस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ इति धीमत्परमहसपरिमाजकाचार्यगोविन्दभगवाज्यपाटशिप्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृती तैत्तिरीयोपनिषद्धाष्ये तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ विराज उत्पत्तिदर्शनाच्छ्रुतिस्मृतिपु लक्षणं तत्र सपूर्ण न भवतीति पुनस्तपोऽतप्यत । विचार्य च तत्कारणं क्रियाशक्तिविशिष्टतया प्राणदलक्ष्यं हिरण्यगर्भ संकल्पाध्यवसाय- शक्तिविशिष्टतया च मनोविज्ञानशब्दलक्ष्य ब्रह्मति व्यजानात् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्तिरी- योपनिपच्छाकरभाष्यटीकाया भृगुवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुयाकः ॥ ३ ॥ अथ भृगुवल्ल्यां चतुर्थोऽनुवाकः । मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । १स, ञ, ट. विषयत' । २ ख. ग. च. शक्तिल° । " ·१०४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३भृगुवल्यध्याये- तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो. ब्रह्मेति । स तपेोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीय भृगुवल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ - . अथ भृगुवल्या पञ्चमोऽनुवाकः । विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्ध्यैव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसं-- विशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोडतप्यत । स तस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याय पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमन्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये चतुर्थपञ्चमावनुवाको समाप्तौ ॥ ४ ॥ ५ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताग तैत्तिरीयोप- निषच्छांकरभाष्यटीकाया तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये चतुर्थपञ्चमावनुवाको समाप्तौ ॥ ४ ॥ ५ ॥ - अथ भृगुवल्ल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः । आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आन- न्दायेव खल्पिमानि भूतानि जाय- ·1 - ६पने गुजर ननिर्गियोपनिषत् । न्त । आनन्दन जानानि जीवन्ति । आनन्ः प्रत्याशिमविशन्तीति एवं नपना विमुलान्मा पाणादिप साफल्येन ब्रह्मलक्षणमपश्यञ्शनैः अनग्न्तग्न मक्विान्नमामानन्द बाल विज्ञानवांतपसव साधनेन भृगुस्त- स्मानाय विनितानना कमान्तःकरणसमा शनलक्षणं परमं तपःसाधनगनुष्य- मिति प्रकरणायः। तस्यापि पाववादमण परिपूर्ण न भवतीति विचार्य ताकारण स्वातयण निधित्य नः प्रायमानतयाऽननादयामागवि ब्रमनि विहाय विशिष्टस्य विशि. धान्तराम जानुपपने कारण पनि शुहान र प्रगति विज्ञानवानित्यर्थः । अधुमाऽऽरच्यायिकातोऽपसृत्य श्रुतिः स्खेन वचनेनाऽऽख्यायिकानित्त- मर्थमाच- सपा सर्मिवी वारुणी विद्या । परम धामन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । सपा भार्गवी भूगुणा विदिता वरुणेन मोक्ता वारुणी विद्या परमे व्योमन्हृदयाकाशगुहायां परम आनन्देऽद्वैते प्रतिष्ठिता परिसमाप्ताऽन्नमयादा- स्मनोऽधिप्रवृत्ता । य एवमन्योऽपि तपसैव साधनेनानेनैव क्रमेणानुपवि- श्याऽऽनन्दं ब्रह्म वेद स एवं विद्याप्रतिष्ठानात्मतितिष्ठत्यानन्दे परमे ब्रह्मणि, ग्रीव भवतीत्यर्थः । दृष्टं च फलं तस्यांच्यते- अन्नवानन्नादो भवति । महानावति । प्रजयां पशुभिर्बह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीय भृगुवल्लयध्याये पष्ठोऽनुवाकः ।। ६ ॥ . १ ख. ग. च. 'तन्त्र्ये सात स । २ ख. ग. ब. स. ट. 'टस्मवि । ३ ख. ग.च. "यिका चोपसंहत्य।

·१८ ६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिनशांकरभाष्यसमेता-३ भृगुवल्लपण्याये- अन्नवान्मभूनमन्नमस्य विद्यत इत्यभवान् । सत्तामात्रेण तु सर्वो खन्नवानिति विद्याया विशेषो न स्यात् । एवमन्नमत्तीत्यभादो दीप्ताग्निर्भवतीत्यर्थः । महा. न्भवति । केन महत्त्वमित्यत आह---प्रजया पुत्रादिना पशुभिर्गवाश्वादिभिम्रह्म- वर्षसेन अमदमज्ञानादिनिमित्तेन तेजसा । महान्भवति कीर्त्या ख्यात्या शुभ- प्रचारनिमित्तया ॥ इति श्रीमत्परमहंमपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीय भृगुवल्यध्यायभाष्य घष्टोऽनुवाकः ॥ ६॥ प्रभूतत्वविशेषणमश्रुतं कथं निक्षिप्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-सत्तामात्रेणेति । अत्र सत्ता. मात्रे विवाक्षते श्वसूकरादिरपि शरीर स्थित्याक्षिप्तानेनान्नवानिति विद्यायाः फलविशेषो नोक्तः स्यादतस्तबलात्प्रभृतत्वविशेषणं निक्षिप्तमित्यर्थः । एतच्च दृष्टफलं ब्रह्मविदो जीवन्मुक्तस्या- प्यविद्यालेशवशाव्ताभासं पश्यतो नानुपपन्नं यस्येश्वरस्यानुग्रह.दविदुषामप्यन्नादिसमृद्धि- ईश्यते किमुत तदात्मतत्त्वं साक्षादनुभवतामिति । इनि भीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोप. निषच्छाकरभाष्यटीकाया तृतीये भृगुवढयध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ अथ भृगुवढचव्याये सप्तमोऽनुवारः। अग्नं न निन्द्यात् । तद्वतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीर प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रति ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । किंचाग्नेन द्वारभूवेन ब्रह्म विज्ञातं यस्मात्तस्माद्गुमिवान्नं न निन्या. सदस्यैवं ब्रह्मविदो व्रतमुपदिश्यते । अनोपदेशोऽन्नस्तुतये, स्तुतिभाक्त्वं चानस्य ब्रह्मोपलब्ध्युपायत्वात् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरान्तर्भावा- माणस्य । यद्यस्यान्तः प्रतिष्ठितं भवति तत्तस्यान्नं भवतीति । गरीर च प्राणः प्रतिष्टितम्तम्मात्प्राणोऽनं शर्गमन्न.ढम् । तथा शरीरमप्यन प्राणोऽनादः । कस्मात्माण शरीरं प्रतिष्टितम् । तन्निमित्तत्वाच्छरीरस्थितेः । १ स. ग.च. अजय ।

·८ भटनोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १०७ तस्मात्तदेतदभयं भरीरं प्राणश्राममनादश्र । येनान्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितं तेनामम्। येनान्योन्यस्य प्रतिष्ठा देनानादः । तस्मात्माणः शरीरं चोभयमनमनादं च । भन्नमपसृष्टं मात न निन्द्यात् । यदृग्छया चोपपन्नमद्याच्छेष्टमुनावरम् इत्युक्त. त्यात् । ब्रह्मविदो नियमाभिधानं साधकस्यानुष्टानार्थम् । एवं वाक्यार्थज्ञाने लक्ष्यपदा. र्थानुसंधान मुख्यं साधनं तत्फलं चोपसंहृयाधुना विचारासमर्थस्य मन्दाधिकारिणोऽना- म्नादरूपेण प्राणायुपासनं गौण साधनं विधत्ते-पाणो वा अनमित्यादिना । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतिति- ठति। अन्नवानन्नादो भवति । महानवति प्रजयां पशुभिब्रह्मवर्चसन महान्कीया। इति कष्णय दायतत्तिरीयोपनिषदि तृतीय भृगुवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ।। ७ ॥ स य एवमेतदमममे प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठत्यन्नानादात्मने । किंचाममान- भादो भवतीत्यादि पूचित् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्यायभाष्ये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ इति भीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यश्रीमच्छकग्भगवच्छिष्यानन्दज्ञाननिरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छोकरभाष्यटीकाय तृतीये भृगुवल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ । अथ भृगवल्ल्यध्यायेऽष्टमोऽनुवाक। अन्नं न परिचक्षात । लद्वतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरनादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन ·१०८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेना-- [३भृगुवल्ल्यध्याये, मन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्न- वानन्नादो जवति । महान्भवति प्रजयां पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्कीया ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्य- ध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ अनं न परिचक्षीत न च परिहरेत् । तद्वतं पूर्ववत्स्तुत्यर्थम् । तदेवं शुभाशुभ: ल्पनयाऽपरिग्रयमाणं स्तुतं महीकृतमन्नं स्यादेवं यथोक्तमुत्तरेष्वप्यापो वा अनमित्यादिषु योजयेत् । अप्सु ज्योतिरित्यज्योतिपोरन्नान्नादगुणत्वेनो. पासकस्यानस्य बहुकरणं व्रतम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमन्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्य- ध्यायभाष्येऽष्टमोऽनुवाकः ।। ८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमच्छकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रायोपनिषच्छाकरभाष्यटीमाया तृतीये भृगुवल्ल्यध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अथ भृगवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः । अन्न बहु कुर्वीत । तद्बतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथि- व्यामांकाशः प्रतिष्ठितः । आकारो पृथिवी.प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने प्रति- ष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं, वेद - प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । -महानमवति प्रजयो पशु- .

·१० दशमोऽनुवाक.] तत्तिरीयोपनिषत् । मिब्रह्मवर्चमेन । महान्की वा ।। इति रुष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगु- वल्ल्यध्याय नवोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ इति श्रीमापरमहंसपरिमाजकाचार्यगोविन्दभगव-पुज्यप.दशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतौ त्तिरीयोपनिषदि तृतीय भृगुवल्यध्यायभाष्ये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ इति श्रीमत्प महंसपरिवाजकाचार्य श्रीमच्छक भगवाञ्छण्यानन्दज्ञानविरचिः ारा तेत्तिरी. योपनिषच्छाकरभाष्यटीकाया तृतीय भृगवल्यध्याने नवाऽनुवारः ॥ ९ ॥ अथ भृगवल्ल्यध्याय दशमोऽनुवाकः । न कंचन वसतो प्रत्याचक्षीत । तद्व- तम् । तस्माद्यया कया च विधया बन्न प्रामयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । तथा पृथिव्याकाशोपासकस्य वसती वसतिनिमित्तं कंचन कंचिदपि न पत्याचक्षीत वसत्यर्थमागतं न निवारयेदित्यर्थः । वासे च दत्तेऽवश्य ह्यश दातव्यम् । तस्माद्यया कया च विधया येन केन च प्रकारेण बन्नं प्राप्नुया- दबन्नसंग्रहं कुर्यादित्यर्थः । यस्मादन्नवन्तो विद्वांसोऽभ्यागतायान्नार्थिन्नेऽराधि, संसिद्धमस्मा अन्नमित्याचक्षते न नास्तीति प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति तस्माच्च हेतोर्चनं माप्नुयादिति पूर्वेण संवन्धः । अपि चान्नदानस्य माहात्म्यमुच्यते । यथा यत्कालं प्रयच्छत्यन्नं तथा तत्कालमेव प्रत्युपनमते । कथमिति तदेतदाह एतद्वै मुखतेोऽन्न५ राद्धम् । मुखतोऽस्या अन्न५ राध्यते । एतदै मध्यतोऽन्न राद्ध । मध्यतोऽस्मा अन्न५ राध्यते । एतद्वा अन्ततोऽन्न५ राद्धम् । अन्ततोऽम्मा अन्न५५ ·- ११. आनन्दगिनिसकामंरचिनयांकरमाप्यममेना- [३ गुठस्पध्याय- गध्यंत (१) । य एवं एवं वेद । एनदा अग्नं मुखतो मुख्ये प्रथमे बयान मुख्यया वा वृत्त्या पूजापुरःस मभ्यागनायानाथिने राद्धं संसिद्धं प्रयच्छतीनि वाक्यपः । नम्ब किए स्यादित्युच्यते-मुखतः पूर्व वयसि मुरत्यया वा वृत्त्याऽस्मा अन्नदाया राध्यते यथादत्तमुपतिष्ठन इत्यर्थः। एवं मध्यतो मध्यम वयसि मध्यमे चोपचारण | नयाऽन्ननोऽन्त वयमि जयन्यन चोपचारेण परिभवेन तथंवार गध्यने मंमिध्यन्यन्त्रम् । य एवं वेद य पवमन्नम्य यातं माहात्म्यं ई. नहानस्य यथोक्तं फलमुपनयेन् । उदानी ब्रमण उपासनप्रकार उच्चत- श्रेम इति वाचि । योगक्षम इति प्राणापानयोः । कर्मति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरित पायौं । इति मानुपीः समाजाः । क्षेम इति वाचि । क्षेमो नामोपात्तपरिरक्षणम् । ब्रह्म वात्रि क्षेमरुपेण प्रति. छिनमित्युपास्यम् । योगक्षेम इनि, योगोऽनुपात्तस्योपादानम् । नां हि योगक्षेमा माणापानयोः सतोभवनो यद्यपि नथाऽपि न प्राणापाननिमित्तावेव किं तर्हि ब्रह्मनिमिचौ । तस्मात्म योगक्षेमान्मना प्राणापानयोः प्रतिष्ठिनमित्युपास्यम् । एवमुत्तरेप्वन्येषु नेन नेनाऽऽत्मना ब्रह्मबोपास्यम् । कर्मणो ब्रह्मनिर्वय॑त्वाद्धस्तयोः कर्माऽऽत्मना ब्रह्म प्रतिष्ठितमिन्युपास्यम् । गनिरिनि पादयोः। विमुक्तिमिति पायो । इत्येता मानुषीर्मनुष्येषु भवा मानुष्यः समाज्ञाः, आध्यात्मिक्यः समाजा ज्ञानानि विज्ञानान्युपासनानीत्यर्थः । अथ देवीः । तृतिरिति वृष्टी । बलमिति विद्युति ( २ )। यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमा- नन्द ईत्युपस्थे । सर्वमिन्याकागे ।

·१०दशमोऽनुवाकः] तत्तिरीयोपनिषत् । १११ तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भवति । अथानन्तरं देवीदेव्यो देवेषु भवाः समाना उच्यन्ते । तृप्तिरिति वृष्टौ । वृष्टेरमादिद्वारेण तृप्तिहेतुत्वाहव नृप्त्यात्मना वृष्टी व्यवस्थितमित्युपास्यम् । तथाऽन्येषु तेन तेनाऽऽत्मना ब्रही वोपास्यम् । तथा वलरूपेण विद्युति । यशो. रूपेण पशुपु । ज्योतीरूपेण नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृनम मृतत्वप्राप्तिः पुत्रेण ऋण. विमोक्षद्वारेणाऽऽनन्दः सुखमित्येतत्सर्वमुपस्थनिमित्त ब्रह्मेवानेनाऽऽत्मनोपस्थे प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । सर्व ह्याका प्रतिष्ठितमतो यत्सर्वमाकाशे तह्मवेत्यु. पास्यम् । तचाऽऽकाशं ब्रह्मव । तस्मात्त त्तित्सर्वस्य प्रतिष्ठत्युपासीत । प्रतिष्ठागुणो. पासनात्मतिष्ठावान्भवति । एवं पूर्वेष्वपि यद्यत्तदधीनं फलं तझैव तदुपासना- सद्वान्भवतीति द्रष्टव्यम् । श्रुत्यन्तराच--" तं यथा यथोपासते तदेव अवति" इति । उपासनमपि फलानभिसंधिनाऽनुष्ठित बुद्धिशुद्धिद्वारेण ब्रह्मज्ञानायोपकरोतीत्युक्तं मुख्या- धिकारिणस्त्वपवादायोपकरिष्यति । यत्र वागादौ यत्फलं कार्य क्षमादीत्यर्थः । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति (३) । तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्म- त्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परि- मर इत्युपासीत । पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि प्रिया मातृव्याः तन्मह इत्युपासीत । महो महत्त्वगुणवत्तदुपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मननं मनः । मानवान्भवति मननसमर्थो भवति । तन्नम इत्यु- पासीत । नमनं नमो नमनगुणवत्तदुपासीत । नम्यन्ते प्रही भवन्त्यस्मा उपा- सित्रे कामाः काम्यन्त इति भोग्या विषया इत्यर्थः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्म परिदृढतममित्युपासीत । ब्रह्मवांस्तद्गुणो भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपा- सीत । ब्रह्मणः परिमरः परिम्रियन्तेऽस्मिन्पश्च देवता विद्युदृष्टिश्चन्द्रमा आदि- - १ क. है छ. भंम्यति ।

·•. -- ११२ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता-[३भृगुवल्यध्याये- त्योऽनिरित्येनाः । अतो वायुः पग्मिरः श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः । स एप एवार्य व.युराकागेनानन्य इत्याकाशी ब्रह्मणः परिमरस्तमाकाशं वाय्वात्मानं ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीन । पर्येनमेवंविदं प्रतिस्पचिनो द्विपन्तोऽट्रिपन्तोऽपि सपत्ना यनो भवन्त्वनो विशेष्यन्ते दिपन्तः सपन्ना इति । य एनं द्विषन्तः सपत्नास्ते परिनिगन्त प्राणाञ्जति । किंच यं चाप्रिया अन्य भातृव्या अद्विषन्तोऽपि ते च परिनियन्ते। महानिनि । प्रजादिभिः । ब्रह्मवानिति । स्थूलमंगलाबनवान्विरावित्यर्थः । श्रुत्यन्तरमसिद्धेरिति । य एवमेनाः पञ्च देवना वायुवि संवर्ग इत्यादिश्रुत्यन्तराट्रह्मणः संहर्तृवं वायुद्धारकमिनि वायुमणः परिमरः | /संहारमाधनमित्यर्थः । तत्कथं परिमर- गुणतयाऽऽकागापासनं सिध्यतीत्यत आह-स/ एप इति । प्राणो वा अन्नं गरीरमन्नादमित्यारभ्योऽऽकाशान्तस्य कार्यस्यैवान्नान्नादत्व- मुक्तम् । उक्तं नाम किं तेन, तनतसिद्धं भावति, कार्यविषय एव भाज्यमोक्तृत्व- कृतः संसारो न त्वात्मनीति । आत्मनितु भ्रान्त्योपचर्यते । एवं मन्दाधिकारिगोचरमुपासनजातमध्यारोपप्रस्थायामुपदिश्यपवाददृष्टिमभिप्रेयाऽऽह- प्राणो वा अन्नमित्यादिना । नन्वात्माऽपि परमात्मनः कार्य ततो युक्षणम् त्य संसार इति । न । असं- सारिण एव प्रवेशश्रुतेः । “ तत्सृष्टा तदेवानुपातम्या - " इत्याकाशादिकारणस्य ह्यसंसारिण एव परमात्मनः कार्येऽनुप्रवेशः शूराणा। तस्मात्कार्यानुप्रविष्टो जीव आन्मा पर एवासंसारी । सृष्ट्वाऽनुप्राविदिति मानकर्तृक]त्वोपपत्तेश्च । सर्गप्रवेशक्रिययोश्चकश्चेत्कर्ता तनः क्त्वाप्रन्ययो युक्तः । प्रविष्टस्य तु भावान्त- रापत्तिरिति चेत् । न । प्रवेशस्याल्यार्थत्वेन प्रत्याख्यातत्वात । अनेन जीवेनेनि विशेपश्रुतेधर्मान्तरणानुप्रवेश इति चेत् । न । तत्त्वमसीति । परस्तद्भावोक्तेः । भावान्तरापन्नस्यैव तदपोहार्थी संपदिति चेत् । न । तत्सत्यं स आत्मा तत्त्व- मसीति सामानाधिकरण्यात् । दृष्टं जीवस्य संसारित्वमिति चेत् । न । उपल- धुरनुपलभ्यत्वात् । संसारधर्मविशिष्ट आत्मोपलभ्यन इति चेत् । न धर्माणां धर्मिणोऽव्यतिरेकात्कर्मत्वानुपपत्तेः । उप्णप्रकाशयोर्दाह्यप्रकाश्यत्वानुपपत्तिवना- सादिदर्शनाद्दुःखित्दाद्यनुमीयत इति चेत् । न । त्रासादेर्दुःखस्य चोपलभ्य मान- : - १२. काम।

·१० टनमोऽनुवारः] निगयोपनिषत् । ११३ त्वामोपलब्धृधर्मन्यम् । कापिरमाणादादितर्क गाखविरोध इति चेत् । न। तेपा पूराभाचे वेदविगंधे च भ्रान्तन्वोपपत्रः । श्रुत्युपपत्तिभ्यां च सिद्धमात्मनोऽसंसा- रित्वमेकत्वान। मौत लाविलक्षणः समार: मामाचर इति यदैतव जीवस्यानोपाधिकं संसारिस्वमिष्टं तस्यापि कार्यवादिति भागवताना मतमुहाव्य ट्प्पयति-नन्वात्माऽपीत्यादिना । चान्दे ग्यवचनुमारण विकागामना प्रवेशमागम वाक्योपविरोधमाह-अनेन जीये- नेत्यादिना | सान्या देहादिभावमापनस्य जीवस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्यैव ब्रह्मदृष्टिरुपदिश्यते संसारित्यापोहा । मातृवुद्धिरिव परयोपिति रागापोहार्था । अतस्तत्त्वमसीत्युपदेशस्यान्या- त्यान्न जीयस्य पारमार्थिकमससारित्रामामायमित्याशक्य तड्पयति-भावान्तरापन्नस्ये- त्यादिना । अबाधिततत्पर मुस्यसामानाधिकरणपविरोधादब्रह्माणि जीवे ब्रह्मत्वसंपादनार्थत्वं कल्पयितुं न मयत इत्यर्थः । संसारित्यत्राहकप्रत्यक्षविरोधादबाधितत्वमसिद्धमित्याह दृष्टमिति सर्वप्रमाणानामनुप्राहकस्तर्क इष्यते । आत्मनश्च संसारधर्मवत्त्वस्य तर्कापरिशुद्ध- त्वात्तत्प्रत्यक्षस्य भ्रान्तस्वान्न शास्त्रज्ञानबाधकत्वं सभवतीत्याह-नेति । सुखादेरुपलभ्यत्वा- नोपलब्धृधर्मत्वं संभवति रूपादिवदित्यर्थः । संसारित्वग्राहक यद्यपि प्रत्यक्षप्रमाणं न भवति तथाऽपि संसारधर्मविशिष्ट आत्मा स्वचैतन्येनोपलम्बन इनि स्वानुभवविरोधान शाब्दम- संसारित्वज्ञानं प्रमाणमिति चेन्नैतदपि युक्तं कर्मत्वकर्तृत्वविरोधादित्यर्थः । प्रत्यक्षविरोधा- भावेऽप्यनुमानविरोधो भविष्यतीत्याह-त्रासादीति । त्रासादि साभयं कार्यत्वावदन्य- स्याऽऽश्रयस्यासंभवादात्मैव तदाश्रयोऽनुमीयत इति न वाच्यमुपलेभ्यो नोपलब्धुर्धर्मो रूपादिवदिति व्याप्त्यन्तरविरोधादध्यातादपि कार्यदर्शनसंभवादित्यर्थः । जीवस्य ब्रह्मा- स्मत्वं प्रतिपादयतः शास्त्रस्य तर्कशास्त्रविरोधादप्रामाग्यमाशङ्कय दूषयति---कापिलेत्या- दिना । तर्कशास्त्रस्य श्रुतेश्च विरुद्धाव्यभिचारित्रेन प्रामाण्यसंशयोऽपि नाऽऽशङ्कनीय इत्याह-श्रुत्युपपत्तिभ्यां चेति । किंच तार्किकेणापीश्वराचीनं जीवस्य सुखित्वं खित्वं च निरूपणीयं न तनिरूपयितुं शक्यते । स्वात्मनीश्वरस्य सुखदु.खहेतुत्वासंभ- वादित्यभिप्रेत्याऽऽह---एकत्वाचेति । . १ क. अ. दतस्तव । २ ख. ग. च. त्र. ठ. °लभ्य नो ।

·. - ११४ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशाकरभाष्यसमेता-[ ३भृगुवल्ल्यध्याये- कथमेकत्वमित्युच्यते-- स यश्चायं पुरुषे । यश्चासीवादित्ये। स एकः (४)। स य एवंवित् । अस्माल्लोका- स्पेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमय- मात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मा- नमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसं- कम्य । इमाल्लोकान्कामानी कामरूप्य- नुसंचरन् । एतत्साम गायनास्ते । स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक इत्येवमादि पूर्ववत्सर्वम् । अन्न- मयादिक्रमेणाऽऽनन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्यैतत्साम गायन्नास्ते । सत्यं ज्ञानमि- त्यस्या ऋचोऽर्थो व्याख्यातो विस्तरेण तद्विवरणभूतयाऽऽनन्दवल्ल्या सोऽश्नुते सर्वान्फामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितेति तस्य फलवचनस्यार्थविस्तारो नोक्तः । के से किंविषया वा सर्वे कामाः कथं वा ब्रह्मणा सह समश्नुत इत्येतद्वक्तव्यमिती- दमिदानीमारभ्यते । तत्र पितापुत्राख्यायिकायां पूर्वविद्याशेषभूतायां तपो ब्रह्म विद्यासाधनमुक्तम् । प्राणादेराकाशान्तस्य च कार्यस्यान्नान्नादत्वेन विनियोग- धोक्तः । ब्रह्मविषयोपासनानि च । ये च सर्वे कामाः प्रतिनियतानेकसाधन- साध्या आकाशादिकार्यभेदविषया एते दर्शिताः । एकत्वे पुनः कामकामि- त्वानुपपत्तिः । भेदजातस्य सर्वस्याऽऽत्मभूतत्वात् । तत्र कथं युगपद्ब्रह्मस्वरूपेण सर्वान्कामानेववित्समश्नुत इत्युच्यते । सर्वात्मत्वापत्तेः । कथं सर्वात्मत्वापत्ति- रित्याह । पुरुषादित्यस्थात्मकत्वविज्ञानेनापोह्योत्कर्षापकर्षावन्नमयाद्यात्मनोऽवि- द्याकल्पितान्क्रमेण संक्रम्याऽऽनन्दमयान्तान्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मादृश्यादिधर्मक स्वाभाविकमानन्दमजममृतमभयमद्वैतं फलभूतमापन्न इमाल्लोकान्भूरादीननुसंच- रनिति व्यवहितेन संबन्धः । कथमनुसंचरन् । कामानी कामतोऽन्नमस्येति कामानी । तथा कामतो रूपाण्यस्यति कामरूपी । अनुसंचरन्सर्वात्मनेमाल्ली- कानात्मत्वेनानुभवन् । किम् , एतत्साम गायन्नास्ते । समत्वाब्रह्मैव साम सर्वा- नन्यरूपं गायञ्शब्दयन्नात्मकत्वं प्रख्यापयल्लोकानुग्रहार्थं तद्विज्ञानफलं चातीच कृतार्थत्वं गायनास्ते तिष्ठति । १ ख. ठ, त्मनोपप । २ ख. ठ. त्मत्वोपप । , ·१०.७. नेविगयोपनिन् । ११५ र ६ मगणनामगानयारेकाकर्तृ [क] धमन्ययमदर्शनेन दर्मित निदानी बालिका वृत्तकीर्तननाऽऽह-सत्यं ज्ञान- मित्यादिना । नियमानगनुभवविहान्नस्याऽऽन्माऽहमिति मन्य- मानोऽनिनामिना सामान कामरूप वं च ममेरोसि पश्यन्युगपत्सर्यान्वि- पचानन्दानगुन : माइगर - सर्वान्मन्वापचेरिति । फयम्- हाइव हाय हाउ (५) । अहमन्नमहम- नमहमन्नम् । अहमन्नादोऽऽहमन्नादोऽ३ह- मन्नादः । अहः श्लोकरुदश्लोककृदहर- लाककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य । पूर्व वयो अमृतस्य ना३शायि । हा३७ हाश्च दा३७ । अहो इत्येतम्मिन्नर्थेऽत्यन्तविस्मयख्यापनार्थम् । कः पुनरसौ विस्मय उत्युच्यते-अद्वैत आय एजनोऽपि सन्नहमेवान्नमन्नादश्च । किंचाहमेव लोककृत् । श्लोको नामा... योः संघातस्तस्य कर्ता चेतनावान् । अन्नस्यैव वा पार्थस्यान्नादास्प सतोऽनकात्मकस्य पारायन हेतुना संघात छन् । निगरि विरमयत्वख्यापनार्था- अहमस्मि भवामि । प्रथमजाः प्रथमजः प्रथमोत्पन्नः । ऋतस्य सत्यस्य मूर्तामूर्तस्यास्य जगतो देवेभ्यश्च पूर्वममृतस्य नाभिरमन-चस्य नाभिर्मध्यं मत्संस्थममृतत्यं प्राणिनामित्यर्थः । प्रथम हिरण्यगर्भोऽप्यहम् । प्लुतिस्तावंगानार्थ । देवेभ्यः स्वव्यष्टिरूपेभ्य: पूर्व - विराट्रम्प भिवेत्यर्थः । यो मा ददाति स इदेव मा३ऽऽ- वाः । अहमन्नमन्नमदन्तमानि । अहं विश्वं भुवनमायभवा३म् । यः कश्चिन्मा मामन्त्रमन्नायिभ्यो ददाति प्रयच्छत्यन्नात्मना ब्रवीति स इदि- १ ज, ट. °वद् दरार्था । त्र. °वदनादरार्था ।

·११६ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२ त्यमेवमविनष्टं यथाभूतमावा अवतीत्यर्थः । यः पुनरन्यो मार काले मातेऽवमसि तमजमदन्तं भक्षयन्तं पुरुषमहमन्नमेव संप्रया अत्राऽऽहवं तहिं विभेमि सर्वात्मत्वमाशोभादस्तु संसार एव य मनभूत आद्यः स्यामन्नस्यैवं मा भैपीः संध्यवहारविषयत्वासर्वच त्यायं संव्यवहारविषयमन्नान्नादादिलक्षणमविद्याकृतं विद्यया लखमापन्नो विद्वांस्तस्य नैव द्वितीयं यस्त्वन्तरमस्ति यतो विभेत्यतो न भेतव्यं मोक्षात् । एवं ताई किमिदमाह-अहम नमहमन्माद इत्युच्यते । योऽयमन्नान्नादादिलक्षणः संव्यवहारः कार्ययुतः स संव्यवहारमात्रमेव न परमार्थवस्तु । स एवंभूतोऽपि ब्रह्मनिमित्तो ब्रह्मव्यतिरकेणासन्निति कृत्वा ब्रह्मविद्याकार्यस्य ब्रह्मभावस्य स्तुत्यर्थबुच्यते। अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादोऽहमन्नादोऽहमन्नाद इत्यादि अतो भयादिदोपगन्धोऽप्यविद्यानिमित्तोऽविद्योच्छेदाह्मभूतस्य नास्तीत्यई विश्वं समस्तं भुवनं भूतैः संभजनीयं ब्रह्मादिभिर्भवन्तीति वाऽस्मिन्भूतानीति भुवनम- भ्यभवामभिभवामि परेणेश्वरेण स्वरूपेण । आवा इति । लोण्मध्यमपुत्पैकवचनम् । पौनःपुन्येनेत्येवं मत्त्वाऽऽल्यातेषु निपात्यात इत्यवतीति व्याख्यातम् । अभिभवामि, यिक रामीत्यर्थः । ईश्वरात्मताज्ञाने नाहंबाधेऽद्वैतं ततो नास्ति भयकारणमित्यर्थः । स्य सुवन ज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् (६)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्याध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ सुवर्न ज्योतीः सुवरादित्यो नकार उपमार्थे । आदित्य इव संकृद्वि- भातमस्मदीयं ज्योतियोतिः प्रकाश इत्यर्थः । इति वल्लीद्वयविहितोप- निषत्परमात्मज्ञानं तामेतां यथोक्तामुपनिषदं शान्तो दान्त उपरत- १२.स. ग. च. 'वं सख्या ।ज. सत्त्वाख्या'।

·. १० दशमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ११७ स्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा भृगुवत्तपो महदास्थाय य एवं वेद तस्येदं फलं यथोत्तमोमिति ॥ इति धीमावरमहनपरिमाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पुज्यपाद शिष्यश्रीमाई- करभगवतः फतौ रात्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्यायभाष्ये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ नकार इवार्थे ।। इति भीमत्परमहसपग्निाजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवटिप्यानन्दशानविरचिताया तैत्तिरी- योपनिषच्छोकरभाष्यटीका तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये दशमोऽनुयाकः ॥ १० ॥ [*भृगुस्तस्मै यतो विशन्ति तद्विजिज्ञासस्व त्रयों- दशानं प्राणो मनो विज्ञानं द्वादश द्वादशाऽऽ. नन्दो दशाभं न निन्द्यादन्नं न परिचक्षीतान्न वहु कुर्यात कादशैकादश ] न कंचनैकपष्टिदर्श ।। सह नाववतु । सह भुनक्तु । सह वीर्य करवा- वहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विपावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥३॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य शंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः ॥३॥ * एतच्चिद्वान्तर्गतम्रन्थस्थाने क्वचित्पुस्तकेऽन्यथा पाठः, स यथा-"भृगुस्तस्मै यते वै विशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तत्रयोदशानं प्राणो मने विज्ञानं तद्विज्ञाय तं तपसा द्वादश द्वादशाऽऽनन्द इति सैपा दशान्नं न निन्द्यात्प्राणः शरीरमन्नं न परिचक्षीताऽऽपो ज्योतिरन्न बह कुर्वीत पृथिव्यामाकाम एकादशैकादश" इति । नौ - - - ·११८ . तैचिरीयोपनिषत् । तेचिरीयफभाष्यस्य शांकरस्य द्रदीयसः । स्फुटार्थवेधकामम्यो निरमापि सुटिप्पणम् ॥१॥ इति श्रीमापरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यत्रीमद्भगवदा- नम्दवानविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषष्ठांकरभाष्यटीकायां तदीयो मृगपत्यवानः समाप्तः ॥३॥ समाप्नेयं कृष्णयजुर्वेदीया सैत्तिरीयोपनिषत् ।

·1,

·No text on this page.

·* तत्सब्रह्मणे नमः। अथ शंकरानन्दकता तैत्तिरीयोपनिपद्दीपिका । वक्ष्यऽधुना भंकरविश्वरूपयाचा विनितसमस्तवाक्यम् । कृष्णं यजुस्तित्तिरिनामचिहं पदार्यशुद्धयर्थमतीव सार्थम् ॥ १ ॥ कर्माणि विचित्राणि नित्यादिलक्षणानि पूर्वमुक्तानि, तेनिःश्रेयसमपश्यन्ब्रह्मज्ञानायो- पनिषदमारममाणो दो नामज्ञाने च महतामपि देवैः क्रियमाणान्वितानवलोक्य तत्म- शान्तये नमविद्यार्थिनेदं पठनीयमित्यभिप्रायेण प्रथमं पठति--शं मुखं नोऽस्मभ्यं मित्रः प्राणवृत्तेरहश्चाभिमानिनी देवता शं सुख वरुणोऽपानवृत्ते रात्रेश्वाभिमानिनी देवता न इत्यनुपङ्गः । शं नो व्याख्यातम् । भवतु भूयात् । इदं पदं शंपदेन सर्वत्र संबध्यते । अर्यमा चक्षुप आदिन्यमण्डलस्य चामिमानिनी देवता । शं नो व्याख्यातम् । इन्द्रो चाहोलस्य चाभिमानिनी देवता । वृहस्पतिर्वाचि बुद्वौ चाभिमानिनी देवता शं न इत्य. नुपङ्गः । शं नो व्याख्यातम् । विष्णुः पाटाभिमानिनी देवता तद्विशेषणमुरुक्रमः, उरु प्रचुर क्रमणं यस्य स उरुक्रमः सर्वव्यापीत्यर्थः । अथवा स्वतन्त्रमिदं पदमुरुक्रमो विराट- सर्वान्नाभिमानिनी देवता । शं न इत्यनुषगः । एवं स्थूलसूक्ष्माभिमानिनीर्देवताः प्रायेदानीमव्याकृतज्ञानक्रियाशक्त्यभिमानिनी देवता नमस्करोति-नमो नमस्कारः । ब्रह्मणेऽव्याकृतामिमानिने । तस्यानुत्पादिताकार्यस्या- किंचित्करत्वात्कार्याभिमानिन तदभिन्नं पुनर्नमस्करोति-नमो नमस्कारः । ते तुभ्यं वायो हे क्रियाशक्तिप्रधानज्ञानक्रियाशते । ननु प्रतिपाद्यस्यैव नमस्कारः करणीयो न चाहं प्रतिपाद्य इत्यत आह-त्वमेव ज्ञानक्रियागक्त्यमिमान्येव न त्वन्यत् । प्रत्यक्ष शास्त्रस्य प्रत्यक्षं स्वयं प्रकाशमानत्वेन बुद्ध्यादेः साक्षित्वेन वा ब्रह्माव्याकृताभिमानिदेशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यस्वरूपम् । असि भवसि । ननु यद्यहं ब्रह्म कि तवेत्यत आह -त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म कार्याभिमानिनमेव भवन्तं स्वयंप्रकाशं कारणाभिमानिस्वरूपं वदिष्यामि त्वं ब्रह्मासीति गुरुणोक्त कार्यकर- णाभिमानिचैतन्ययोरैक्यमवगत्याहं ब्रह्मास्मीति वदिष्यामि कथयिष्यामि । नन्विदमुपचरितं मा प्रति भवतोच्यत इत्यत आह-ऋतमनुपचरितं वदिष्यामि कथयिष्यामि । १ ख. ग. कृत्त । २ ख. °णो का । १६ ·, १२२ शंकरानन्दकृता [ शीक्षाध्याये, अ० १] ननु भवताऽनुपरिनेऽप्युन्यमाने नेतादृशं वस्तु वृत्तमित्यत आह-सत्यम् । " इदं सर्व यदयमात्मा" "एकमेवाद्वितीयम्।" "नेह नानाऽस्ति किंचन" "तत्त्वमसि' " अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिशास्त्रेभ्य ऐक्यम(क्यना)वगम्यमानमवाधितं वन्तुस्वरूपमुलूकनिशावन्न ममैवेदमृतं किंतु सर्वप्रमाणसिद्धमबाधितस्वरूपमित्यर्थः । वदिष्यामि कथयिष्यामि यस्मा- चत्तस्मान्मा भवन्तं ब्रह्मरूपेण प्रतिणदयन्तमवतु कार्यकारणोपाधिर्भवान्पालयतु । ननुभवतः शिष्यस्य वाक्कायमनसा प्रसन्नानामध्यात्मादिदुःखैरनुपघातोऽस्तु गुरोश्च विप- येयो मङ्गलाचरणे तात्पर्यहीनत्व दित्याशङ्कय गुरुविषयेऽपि स्वयं प्रार्थयते । यस्माद्गुरु- मन्तेरण न विद्या लभ्या शिष्येण तत्तस्माद्वक्तार वा विद्यायाः कथयितारं गुरुमित्यर्थः । अवतु पालयतु । यस्मादनन्तरं तस्मादिति पठिन्या श्रौतं तच्छब्दद्वयमपि ब्रह्मपरं वा च्यारूनेयम् । तच्छन्दरहित वाक्यद्वय गुर्वात्मनो रक्षायामादरार्थमुपक्रमविपर्ययेणाध्येति- अवतु मामवतु वक्तारं व्याख्यातम् । यद्यपि गुरुर्ब्रह्मावबोधेन ब्रह्मैव शिष्यश्च साधन- चतुष्टयसंपन्नः स्वयमप्रमत्तस्तथाऽपि दैवकृतान'मतिसूक्ष्माणामपराधाना भूयसा सत्त्वेनाऽऽ- भ्यात्मिकाधिभौतिकाविदैविकदुःखागमनाद्ब्रह्मविद्योत्पादस्य विधातः स्याच्छिष्यस्य । ततो दु.खत्रयविघातार्थ त्रिः शान्तिपदं पठति-ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः, मनसामन्येन्द्रियाणां त्रिविधमपि दुःखमुफ्रति गच्छतु ब्रह्मविद्याधिकारिणो ममेत्यर्थः । वाकाय. यद्यपीतः परम् " ब्रह्मविदाप्नोति परम्” इत्येवोपक्रमगीय तथाऽप्यत्यन्तबहिर्मुखस्य नाऽऽत्मावगतिरित्यन्तर्मुखत्वं संपादयितु फलेन प्रलोभ्य कानिचिदुपासनानि प्रथमत उच्यन्ते । नन्वेवं चेदथातः संहिताया इत्याद्यारम्भणीयं न पुनः शीक्षामित्यादि- कम् । सत्यम् । तथाऽप्युपनिषदामर्थज्ञानप्राधान्याद्यथाकथंचित्पाठेनार्थज्ञानं करणीयमिति- शङ्कानिवारणार्य शीक्षामित्यादिक प्रथम पठ्यते । न पुनरन्यः कश्चनोपयोगः । शीक्षां यथाऽस्मिन्नेव पदे शिक्षामित्येवं शिकार एकमात्रमु(त्र उ)चार्यमाणेऽर्थाधिपतिर्न पुनर्वैदिकी पाठशुद्धिः । न च वेदे तत्तद्वर्णस्वरादिहीनस्य पदस्य वाक्यस्य वोपादेयार्थों भवति प्रत्युत दृष्टीयविनाशस्तत्तदुपनिषदामपि वेदत्वात्तत्तच्छाखापाठकप्रसिद्धवर्णस्वरा- दियुक्तपदाद्युच्चारणेनार्थज्ञानं करणीयमित्येतदर्थ छान्दस्या प्रक्रियया शीक्षामिति पाठः । शिक्ष्यन्तेऽनया वर्णादयः शिक्ष्यन्त इति वर्णादय एव वा शिक्षा तां शिक्षा व्याख्या स्यामो विविधमा समन्ताव्यक्तं कथयिष्यामः । वर्णोऽकारादिः । स्वर उदात्तादिः । मात्रा हस्वादिः । वलं प्राणस्थानप्रयत्नेः । साम समता द्रुतविलम्बितात्यविकातिन्यू- १ ख. दनस्य । २ ग. यादिवि' ।

·[नाशापाये, अ० २] तत्तिरीयोपनिपहीपिका । १२३ नादिवजनिकस्यतयोचारण यात्रीपुत्रहरणयदपीडनमित्यर्थः । संतानः संततिः संहि- ताया नियनका पद चान्यं वेत्यर्थः । इतिः समाप्ता शिक्षायाः । उक्तः कथितः शीक्षाध्यायः साक्षाऽधीयते गम्यतेऽनेनेति शीक्षाध्यायः ॥ इति श्रीमत्यरम सपनिमा पाचार्य श्रीमर रानन्दविरचिताया पदार्थबोधिन्या तेत्ति- चिपनिषदीपिकाया शीक्षावार प्रथमोऽनाकः ॥ १ ॥ अथ शीक्षाध्याये क्तिीयोऽनुशकः । इदानी + देहलीप्रदीपन्यायेनोक्तवक्ष्यमाणयोः साधारणं मङ्गलाचरणं करोति शिष्य- रूपो वेदः शिष्यशिक्षार्थम् । सह नौ नावावयोर्गुरुशिष्ययोः । यश', अस्यायं शिष्योऽ- स्यायं गुरुरित्यध्यापनाध्ययनजन्या कीर्तिरस्थिति शेपो वक्ष्यमाणे च । सह नौ व्याख्या- तम् । ब्रह्मवर्चसं ब्रह्म नालगत्वजाति , तदीयं जो ब्रह्मवर्चसं स्वाश्रमानुष्ठानपरौ दी. युष्मन्तावावा भयारवेत्यर्थः । अथ क्षाव्यायकथनानन्तरम् । अतः कृतमङ्गलानामपि नान्तर्मुखत्वमन्तरेण ब्रह्मज्ञानोत्पचिरस्माकारणात् । संहिताया नियतक्रमपदवाक्यरू- पायाः । उपनिपदं सामीप्पन तिरामिष्टायगमकत्वादनिष्टस्य शिथिलीकृत्य विनाश- कारित्याच तद्विपया बुद्धिरुपनिपत्ताम् । व्याख्यास्यामो व्याख्यातम् । पञ्चसु पञ्चसं- ख्याक्रान्तेषु। अधिकरणेष्वापारेषु । अधिकरणान्याह-अधिलोकं लोकमविकृत्य । अवि- ज्योतिपं ज्योतिरधिकृत्याधिज्योतिरधिज्योतिरेवाविज्योतिपम् । अधिविद्यं विद्यामविकृत्य । अधिमज प्रजां पुत्रादिसंततिमविकृय । अध्यात्ममात्मान शरीरमधिकृत्य । ता अधि- लोकाद्याः । महासंहिताः पदवाक्यसंहितासु चिन्त्यमाना महत्यः सहिता महासहिताः । इति, अनेन प्रकारेण आचक्षत आ समन्ताव्यतं कथयन्ति सहिताविदः । अथ तासा महासंहितावकथनानन्तरम् । अघिलोकं व्याख्यातम् । सहिताया उपनिषदं व्याख्यास्याम इतीढमत्र वक्ष्यमाणेष्वपि चतुर्पु पर्यायेष्वनुवर्तते । पृथिवी प्रसिद्धा भः । पूर्वरूपं पूर्वस्य पूर्ववर्णस्य रूपं स्वरूप पूर्ववर्णे पृथिवीदृष्टिः करणीयेत्यर्थः । द्यौः स्वर्गलोक उत्तररूपमुत्तरवर्णस्य स्वरूपमुत्तरवणे स्वर्गलोकदृष्टिः करणीयेत्यर्थः । आका- शोऽन्तरिक्षलोकः संधि स्वर्गलोको संघीयते अस्मिन्निति संधिर्मव्यं पूर्वोत्तरवर्णयोरन्तरा- * वर्णानामिति रोपः । यथा त्याची स्वापत्यानि मुखे धृ-वा दशनाभिवातब गायकृत्वैव स्थलात्स्थलान्तर नयति तथा स्थानादिषु पीडनमक वैव वर्णाच्चारणं सामशब्देन गृह्यत इति भावः । + देहली गृहद्वारासनप्रदेशः । तत्र निहितो दीपो द्वारान्त प्रदेश तदहिभूतं चत्वर च प्रकाशयति तथेद मङ्गलमुक्तवाणयोः साधारणं शेयमिति तात्पर्यम् ।

·१२४ शंकरानन्दकृता [ शीक्षाध्याये, अ० ३] लेऽन्तरिक्षष्टिः करणीयेत्यर्थः । वायुर्जगन्प्राणस्त्रिलोक्युदरवर्ती संधानं संघीयेते पूर्वोत्तरे रूपे अनेनेति, संधान संबन्ध इत्यर्थः । पूर्वोत्तरवर्णयोः संबन्धे वायुदृष्टिः करणीयेत्यर्थः । यथा--इये त्वेत्यत्र पकारस्योपरि योऽयमेकारः सोऽयं पृथिवीरूपो यश्चौपरितनस्तकारोऽसौ धुलोकात्मकस्तयोर्वणयोर्मध्यदेश आकाशात्मकस्तस्मिन्देशे संहितानिमित्तो द्विर्भावनाऽऽपा- दितो योऽन्यस्तकारः स वाय्वात्मक इति ध्यायेत् । एवमुत्तरेष्वप्युपास्यावयवेषु चतुर्यु योज्यम् । इतिः समाप्त्यर्थः प्रकृतोपनिषदः । प्रकृतामुपनिषदमाह--अधिलोकं व्याख्यातम् । अथ चतुष्टयमपि स्वापेक्षया पूर्वोपासनानन्तर्यमाह | अग्निीमः | आदित्यश्चन्द्र- (त्यः सूर्य ? ) मण्डलम् | आपो नीराणि । विद्युत एव वैद्युतोऽचिरप्रभवः । आचार्यो गुरुः । अन्तेवासी शिष्यः । विद्याऽऽचार्येणोच्यमाना। प्रवचनं गुरु- शिष्ययोः प्रकर्षणोच्चारणं विद्यायाः । माता जननी। पिता जनकः । प्रजा पुत्रादिः । प्रजननमुत्पत्तिः प्रजायाः । अधरा हनुरधरोष्टमारभ्य चिवुकफलंकाक्रान्ता । उत्तरा हनुरुत्तरोष्टमारभ्याऽऽनासामूलम् । वाग्वर्णोच्चारणशक्तं तालादिस्थमिन्द्रियम् । जिला प्रसिद्धा । अन्यत्पर्यायचतुष्टयेऽप्यन्त्य पदं मुक्त्वा समानपाठं पूर्ववव्याख्येयम् । इतिर्म- हासंहितापरिसमाप्त्यर्थः । इमा अधिलोकाद्या महासंहिता व्याख्याताः । इदानी पञ्चानामपि फलमाह--योऽधिकारी । एवं पूर्वोत्तररूपेणेता अधिलोकाद्या महासंहिता व्याख्याता विविधमा समन्ताद्व्यक्तं कथिता वेद जान.त्युपासीतेत्यर्थः । संधीयते संबध्यते । प्रजया पुत्रादिलक्षणया पशुभिर्गवादिभिः । ब्रह्मवर्चसेन ब्राह्म- णजान्युचितेन तेजसा । अन्नाघेन, अन्नं च तदाध चान्नाद्य तेन ब्रीहियवादिनत्यर्थः । सुवर्गेण स्वर्गेण लोकेन कर्मफलेन । प्रजादिभिः संपन्नो भवतीत्यर्थः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीनच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तैत्ति. रीगेपनिपच्छाकरभाष्यटीकाया शीक्षाध्याय द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ अथ शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः । अथ यः कश्चन दुर्मेधा नासौ मेधे,त्पादनमन्तरेण ब्रह्म बोर्बु शक्त इति मेवाकामस्य मेधाकराअपमन्त्रानाह-यः प्रसिद्ध ओंकारश्छन्दसां गायत्र्यादिच्छन्दस्विनामृगादिभेदा- नामृषभः श्रेष्ठः । विश्वरूपः सर्वरूपः पर्णेष्विव शकुः सर्वस्मिजगति व्यवस्थित इत्यर्थः । छन्दोभ्य उक्तेभ्य ऋगादिभ्यः । अधि, अविकः सर्वव्यापकत्वात् । अमृतास्वयं [ प्रकाशमानादात्मनः । संवभूवोत्पत्तिमकरोत् । छन्दोभ्योऽमृता- १ क. ग. लाका ।

·-- [क्षिाध्याय, अ० ३] तत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । १२५ दिभिः सामानाधिकरण्यालीकारेणाधिकः सम्यवर्तत इति व्याख्येयम् । सोऽमृतज- उन्दःसारभूतः । मा माम् । इन्द्र इन्द्रस्य परमात्मनो वाचकत्यादिन्द्रः । मेधया चुनधारणगया । स्पृणीत प्रीणयतु मेधासंपन्नं करोस्थित्यर्थः । मेधासंपत्तेः फलमतामाशिपमाह-अमृतस्य तज्जनकस्य ब्रह्मणोऽहं तदस्मीति तादात्म्यन । देव हे देव । स्वयंप्रकाशस्याऽऽमनः प्रकाशकायेन धारणो धारयिता भूयासं, भवानि । मेधाप्राप्तेरपि शरीरारोग्यादिकमन्तरेणाभावादत( वोऽत )स्तदपि प्रार्थयतेशरीरं रधुलो विनामी देहः । मे ममाधिकारिणः । विचर्पणं विचक्षणं नीरोगमित्यर्थः । भ्यादिति पुरुष( वि )परिणामेनात्र वक्ष्यमाणे चानुपङ्गः । जिह्ना वागिन्द्रियाध र मृता मे गगाधिक रिणः । मधुमत्तमा जिहाया मधुत्वं प्रियहितसत्यभापित्वं चेदायतन तद्यस्या अस्ति सा मधुमती । अतिशयेन मधुमती मधुमत्तमा कर्णाभ्यां श्रोतानाम् । भूरि बहु । विश्रुवं व्यशृणवमात्मसाक्षात्कारार्थ न श्रवणमस्तीत्यर्थः । इदानीमोंकारस्यात्यन्तं ब्रह्मनामीप्यमाह-ब्रह्मणः सन्यज्ञानादिलक्षणस्य कोशः खड्गस्येव व्याप्य व्यवस्थित आवरणविगेपः । यथा कोशः खड्गेन संभृत एवं ब्रह्मणा संभृतः प्रणवः । असि भवति । एवंभृतोऽप्यविद्यादृष्टिभिर्नावगन्तुं शक्यत इत्याह-- मेधया लौकिकश्रुतधारणया बुद्धया । पिहित आवृतः । यस्मादेवंगुणकस्ततस्त्वं श्रुतम् इद सर्व यदयमात्मा " " अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्रवणपथमागतम् । मे ममाधि. कारिणः । गोपाय रक्षा कुरु । आत्मसाक्षात्कारफलावसानं कुत्यिर्थः । धाविषयेऽर्थानुसंधानपुरःसरं मनजपमुक्त्वा मेवावतोऽदि बहिर्मुखस्य निःश्रीकस्य न प्रत्यक्प्रवणता । ततः श्रीकामस्य श्रीकरान्मन्त्रान्प्रणवप्रतिपादकान्सहोमलिङ्गानाह-आव. हन्ती । समन्तात्प्रापयन्ती । वितन्वाना विविधं विस्तारयन्ती । कुर्वाणा कुर्वती चीरमनेककालम् । अचीरमितिपदच्छेदे क्षिप्रमिति व्याख्येयम् । आत्मनः स्वस्याः श्रियोऽवस्थानमिति शेषः । वासासि वस्त्राणि । ममास्यार्थिनः । गावश्व प्रसिद्धाः । चकारोऽश्वादीनामनु काना समुन्वयार्थः । अन्नपाने च, अद्यत इत्यन्नं पीयत इति पानमन्नं च पान चानपाने । चकार उक्तवासोगवानपानसमुच्चयार्थः । सर्वदाऽद्यारभ्याऽऽत्मसा- क्षात्कारम् । आत्मनश्चिरं कुर्वाणा वास आदिकं सर्वदा वहन्ती वितन्वाना च मम गृहेऽ- वस्थानं करोत्विति शेपं पूरयित्वा व्याख्येयम् । नन्वहं भेवाया दाता कयं श्रियो दातेत्यत आह-तत इति । यतो मेधाया दाता तस्मात् । अयं भावः-श्रीः प्राकृतैरपि राजादिभिर्दातुं शक्या मेधा तु भगवन्तमन्तरेण ब्रह्मणः कोशं न फेनचिदातु शक्या । ततोऽतिदुर्लभस्य मेधादेर्दातुब्रह्मणः कोशस्योंकारस्य किया श्रीदानार्थमुद्यमः । मे मम श्रीकामस्य । श्रियं मद्गृहे यामात्मनश्चिरमवस्थानं कुर्वाणामन्न मानवस्वादीन्प्रापयन्ती तामेव विस्तारयन्तीमावह प्रापय । लोमशामजादिलोम- ·शंकरानन्दकृता- १२६ [क्षिाध्याये, अ०३] मि.मवती चेतनमण्डलबहुलामित्यर्थः । पशुभिर्गवाश्वादिभिः सह समम् | स्वाहा मदीया वावशब्दवाच्या श्रियमावहेति यामाह ता स्वाहैव स्वाहा । स्वाहेतिदर्श नाद्धोमार्थताऽस्य मन्त्रस्य वक्ष्यमाणाना चावगम्यते । होमद्रव्याणि च स्वस्वगृह्येष्ववगन्त- व्यानि । मन्त्रेण स्वस्थानि ( ? ) क्षीराज्यविल्लादीनि वा । प्रणवात्मा च देवताऽन्यादिकं तु यथायोगमवगन्तव्यम् । आ मा मां श्रीकामं यन्त्वायन्त्वनाऽऽगच्छन्तु । ब्रह्मचारिणोऽध्ययनार्थिनो माण- वकाः सर्वासु दिववस्थिताः । स्वाहा व्याख्यातम् । ब्रह्मचारिणामागमने प्रयोजनमाह- यशः । अत्र धर्मशब्देन धर्मी लक्षितो भवति । यशस्वी । जने लोके । असानि भवानि । स्वाहा न्याख्यातम् । अत्रापि प्रयोजनमाह-श्रेयानतिशयेन प्रशस्यः । वस्यसो वस्युमन्त(सुमत्त) रात्सकाशात् । वसु चात्र दैवं मानुषं वित्तम् । असानि भवानि | स्वाहा व्याख्यातम् । तत्रापि प्रयोजनमाह-तं ब्रह्मणः कोशभूतम् । त्वा त्वामोंकारम् । भग समग्रधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्ययशःश्रीणां निवासभूत ओंकारो ब्रह्मकोशो भगस्तत्संबोधनं हे भग प्रविशानि प्रवेशं करवाणि । स्वाहा व्याख्यातम् । ननु यदि मत्प्रविष्टस्त्वं तर्हि मत्तो भिन्नः समुद्रं प्रविष्टः समुद्रादिव भिन्नो मत्स्यस्तथा च तद्वदेव भवतो न कोऽपि पुरुषार्थ इत्यत आह-स मया प्रवेष्टव्यो ब्रह्मणः कोशभूतो भवानोकारः । मा मा तादात्म्येन त्वदुपासकम् । भग प्रविश स्वाहा प्रवेश कुरु । आवयोरनुपचरितं तादात्म्यमस्वित्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् । ननु--त्वं कर्ता भोक्तेत्यादिससारवर्मवान्मयेश्वरेण कथमभिन्नः स्या इत्यत आह- तस्मिन्मदभिन्न आकार ईश्वरे । सहस्रशाखे सहस्रमनन्ता: शब्दार्थात्मनो वृक्षस्य भवतः शब्दार्थविवर्तरूपाः शाखा यस्य स सहस्रशाखस्तस्मिन् । निभग हे भग । नेजिना संवन्धः । अहं वस्तुतस्त्वदभिन्न इदानीमविद्यापटलपिनद्धाक्ष उपासकः । त्वाय शब्दार्थरहित ओकारे ब्रह्मणि " अहं ब्रह्मास्मि” इति बोधेन मजे निमामि कर्तृत्वादिकमविद्या कृतं न वस्तुन इति ज्ञानेनाऽऽत्मानं परिशोधयामीत्यर्थः । स्वाहा व्याख्यातम् । तथा च ब्रह्म वारिणाम.गमनं परम्परया मोक्षहेतुरित्युक्त्वेदानी तदेव दृष्टान्ताभ्या मन्त्रान्तरेण विशिनष्टि-यथा येन प्रकारेण । आपो नीरवाराः । प्रवता, द्देशात्पतन्त्यो निम्नशिगामिन्य इत्यर्थः। प्रवतेतितृतीयापक्षे णेति व्याख्येयम् । यन्ति निम्नदेश गन्छन्ति । अपा सेवादिना प्रतिबन्धो उच्चा- प्ररणवता मार्ग- १ ग. योग्यम।

·शीक्षाध्याये, ज० ४] तत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। १२७ दृष्टस्ततो दृष्टान्तान्तरमाह-यथा दृष्टान्ते । मासाः पक्षद्वयात्मकाश्चैत्रादयः । अह- जरमहानि जरयति स्वकुक्षिनिक्षेपेण यः संवत्सरस्तम् । यन्तीत्यनुवर्तते । एवं दाटी. न्तिके मां श्रीकामम् । ब्रह्मचारिणश्छात्राः । धातः, हे धात: सर्वस्रष्टत्वात्प्रणवस्य धातृत्वम् । आयन्त्वागन्छन्तु । सर्वतः सर्वाभ्यो दिग्भ्यः । स्वाहा व्याख्यातम् । नन्विदं सर्व मत्तादात्म्याय मम तच कः संवन्ध इत्यत आह–प्रतिवेशः स्वगृह समीपस्थं गृहं प्रतिवेशः । तद्वचैतन्यरूपेण जीवोपाधेरतिसनिहितत्वात्प्रणवश्चैतन्यात्मा प्रतिवेशः । असि भवास । यतस्ततः प्र मा मां त्वदुपासकम् । भाहि प्रभाहि मकाशयाऽऽत्मानम् । म मा पद्यस्व प्रपद्यस्व । अह ब्रह्मास्मीति साक्षात्कारबोवेन मद्रूपमागच्छेत्यर्थः । अत्र स्वाहान्ता अष्टौ मन्ततः । एतैः सर्वमन्त्रैरेकादशसख्याकैरष्टभिः पाठ एव । स्वाहान्तस्त्रिभिश्च होमार्थ स्वाहान्तत्वेन पठित्वा होमः करणीयः । जपस्तु यथापाठपठितरित्यवगन्तव्यम् ॥ इति श्रीममरमहंसपरिव्राजकार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचिताया कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिष- दीपिकाया शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ .. अथ शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः । पूर्वमोंकारस्थ सहस्रशाखत्वमुक्तं तदेतत्मधानशाखासु सिद्धासु प्राधान्यं च भूरादि. च्याहृतीनामस्मिन्प्रपञ्चे । ततो व्याहृतयो हृदिस्थाः । तासूपासनं स्वाराज्यफलमाह- भूर्भूर्लोकः, तत्स्थः प्रपञ्चो भूरितिशब्दाभिधयः । भुवोऽन्तरिक्षलोकः । तत्स्थः प्रपञ्चो भुव इत्युच्यते । सुवः स्वर्गः, तत्स्थः प्रपश्वः सुवरित्युच्यते । इत्यनेन प्रकारेण । वै स्मर्यमाणाः । एता इदानीमुक्ताः । तिस्रस्त्रिसंख्याका वेदत्रयात्मिकाः । व्याहृतयः, अधिकारीष्टं विविधमा समन्ताद्धरन्ति प्रयच्छन्त्यधिकार्यनिष्ट चा विविधमा समन्ताद्धरन्ति विनाशयन्तीति व्याहृत्यः । तासां भूर्भुवः सुवरितितिसृणाम् । उ अपि स्म प्रवेदयत इत्यनेन संबध्यते । एतां वक्ष्यमाणा चतुर्थी चतुःसंख्यापूरणीम् । माहा- चमस्यो महाश्चासौ चमसोपलक्षितानेकयागसंपन्नश्च महाचमसस्तस्यापत्यं माहाचमस्यः । प्रवेदयते प्रकर्षेण निवेदितवाज्ञाचोक्तवानित्यर्थः । परेनुस्मरणमुपासनार्थमिति संप्रदा- यविदः । तामाह-महस्तेजः स्वयंप्रकाशम् । इत्यनेन प्रकारेण । आवेदने कः प्रकर्ष इत्यत आह--तन्महः । ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं तस्मिन्नियं दृष्टिः करणीये- त्यर्थः । यद्ब्रह्मेत्युक्तं स प्रसिद्धो वक्ष्यमाण आत्माऽस्मत्प्रत्ययालम्बनः प्रधानभूत ho किल। १ ग, सर्वमेतत्ता' । २ ग. ऋषेः स्म ।

·शंकरानन्दता [ गीक्षाव्याये, अ०४] 301 अहा गुमनागनानि । अन्या मगद्या देवता व्यायधिष्ठात्र्यः । अहं Hirant मग भगवा न्यातिदेवता अहानायुपासनं करणीयमित्यर्थः । मन मानस का देवता इत्यागह,य न्याहानामर्थमाह-भूः प्रथमा व्याहृतिः । एनिमयायः । वे मारणार्थम् । अयं प्रपती लोको भूकः । भुव इत्यन्तरि- सम् । नुवाग्न्यिसा लोकः । अन्तरिक्षं द्यावाभूम्यारन्तगलायी लोकः । असी परोक्षो तः । गुः स्व(सुब) रतिव्याविपर्यायद्येऽनिशब्दावनुकरणाय । मामाची पारनिः । इनिग्नुकरणार्थः । आदित्यचन्द्र (न्यः मुर) मण्डलाभिमानी जग माणः, भरियाय माया मनापास्यमानस्य महत्वगुणपादयनि । आदित्येन चावाद । सर्व गिगिलाः । लोका भगदयः । महीयन्ते पत्यन्त सर्वव्यवहा. रक्षामा भयन्तीयर्थः । इबानी यानाना योगिया युवपनामाह-भूरिति या अभिः । भुव इति वायुः । मुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव माणि ज्योतीपि महीयन्ते । अनिवाग्वादिन्यचन्द्रमस: प्रमिता. । मनेन्या व्यनिरिक्तानि माणि योनीषि नक्षत्रादीनि । अग्न्यादीना सर्वगन्दान्तःपातियनवा देयम्पन चन्द्रगर उपभोगेन तेन महीयमानत्वगविलम् । वायोत्र तेजःसाकारणत्यायोतिन्त्रमनाहिन्येन पाटले न विगतः । अन्य पर्यायचतुष्टयेऽपि पर्वबयास्यम् । इदानी व्यागीना अब्दप्रपशामक यमाह-~भूगिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । मुवरिति यजूपि । मह इति ब्रम । ब्रमणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । अर्थानुसारेण पादवद्धाक्षरा ऋचः । सामानि च एव गोनिमयः । यजूं. ध्यविवक्षितन्छन्दोरूपाणि गद्यानि । अत्र मानो द्वितीय यजुप नृतीयाचे व वाचनिक कारणमास्येयम् । अथवाऽन्तरिक्षे गन्धर्वाणा निवास बन गीतिप्राधान्यात नाम्न सानो द्वितीयत्वं यजुःस्थितकर्मसाध्यत्वात्म्बर्गस्य ताक संबन्धाद्यवस्तृतीय वं चेनि । ब्रह्मों- कारो ब्रतकोशत्वात्तेनैव सर्व ऋगादयः पूज्यमाना दृष्टाः । शपं पर्यायचतुष्टयेऽपि पूर्ववदया- स्येयम् । इदानी व्याहृतीना क्रियात्मकत्वमाह --भूरिति में प्राणः । भुव इत्यपानः । मुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । प्राण उच्छासकर्मा । अपानो निःश्वासकर्मा । व्यानः माणापानसंधिस्यो वीर्यवत्कर्भहेतुः । अन्नमदनीयम् । अनेन प्राणा उक्ताश्चक्षुरादयश्च । शेपं पर्यायचतुष्टयेऽपि पूर्ववद्व्याख्ये- यम् । अयं लोक इत्यादिकमुक्तं व्याहृतिचतुष्टयपर्यायचतुष्टयेऽपि पाठस्य चैपम्या- भावात् । तत्राऽऽद्येन पर्यायेण रूपनामकर्मात्मकं जगवा विभज्य रूपनामकर्मणाम- १ ख. शब्दात्म । २ ग. °सेन च स ।

·[शक्षिाध्याय, अ०५] तत्तिरीयोपनिषदीपिका । १२९ विभक्तानामादिन्यः कारणमित्युक्तम् । नामनियारहितस्य रूपस्य त्रेधा विभक्तस्य चन्द्रः कारणमिति द्वितीयेनीनाम् । रूपक्रियारहितस्य नानवेधा त्रिभक्तस्य प्रणवः कारणमिति तृतीयनोक्तम् । रूपनामरहितस्य कर्मणोधा विभक्तस्यानं कारणमिति चतुर्थेनोक्तम् । तेन व्याहतीना सहकार्य सिद्धम् । तदिदानी संक्षेषणाऽऽह -- ताः प्रसिद्धा । व स्मर्यमाणाः । एताः पूर्वोक्ता व्याह- तयः । चतस्रो भवः नुवर्मह इति चतुःसंग्ख्याकाः । चतुर्धाऽयं लोकोऽग्निर्वाचः प्राण इति चतुष्प्रकारा भव्याहतः । अन्तरिक्ष वायुः सामान्यपान इति चतुष्प्रकाग भुवोव्याहृतिः । असौ लोक आदित्यो यपि न्यान इति चतुष्प्रकारा मुवाहतिः । आदित्यश्चन्द्रमा ब्रह्मान- मिति चतुष्प्रकारा महोयातिरिति चतस्त्रश्चतुष्प्रकाराः । तदेतदाह-चतस्रश्वतस्रो भूरा- चाश्चतस्रश्चतुःसख्याकाः । पुनरप्यं लोक इत्यादिनेकेकाऽप्यवान्तरभेदाच्चतुःसख्याकाः । व्याहृतयो व्याख्याताः । ता एकैकाश्चतुष्प्रकारा इत्युक्ता भृराद्या नियतप्रकारा य उपा- सको वेद जानात्युपासीतेत्यर्थः । स प्रत्येकं नियमेन च तुर्विध्येन चतसृणामात्मागभा- वेनोपासको वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । ब्रह्म देशक'लवस्तुपरिच्छेदशन्यं महाव्याहत्या- रमोनोक्तम् । ब्रह्मणि ज्ञाते को लाभ इत्यत आह-सर्वे निखिला अस्मै महो ब्रह्मा- हमादित्यश्चन्द्रमा ब्रह्मान्नमलीभतो महीयान्यङ्गानि भुराद्यास्तिस्रो व्याहतय इत्युपासकाय देवास्तदद्गभूता अग्न्यादयो वागादयश्च विश इव राज्ञे प्रधानाय बलिं तदभीष्टरूपरसा- दिकम् । आवहन्त्यानीय प्रापयन्ति । ननु महो ब्रह्म मा कुत्र कयमुप.स्थत उपासनातः केन द्वारेण निर्गच्छति निर्गतो वा केन रूपेण कुत्र स्थित्वा देवदत्तं बलिं गृह्णातीत्याशङ्कय तदेतत्सर्वं दर्शयति-स परोक्षः यः प्रसिद्धः । एप प्रत्यक्षः । अन्तर्हृदये हृदयस्य पद्माकारम्य मासखण्डस्याधोमुख. स्योर्धनालस्य पञ्चच्छिद्रस्य कदम्बकुमुमफेसरैरिव सर्वतो नाडीभिः परिवृतस्य मध्य आकाशोऽवकाशः । तस्मिन्नाकाशऽय प्रत्यक्षः स्वयंप्रकाशमानो महाव्यात्यात्मकः । पुरुपः पुरिशयोऽपि । परिपूर्णब्रह्मरूपो मनोमयो मनःप्रधानः । अमृतो मरणशन्यः । हिरण्मयो भास्करः सर्वज्ञ इत्यर्थः । कुत्र कथमुपास्य इत्यनयोरुत्तरं जातम् । अय केन द्वारेण निर्गच्छतीत्यस्योत्तरमाह- अन्तरेण तालुके तालुकयोर्मधे । मुखविलस्यान्तर्जिह्वामूलस्योपरि स्थितौ वामदक्षिण- भागौ तालुके इत्युच्येते । यः प्रसिद्धो योगशास्त्र । एष प्रलम्बिकाकरणप्रवीणजिह्व ग्रस्प- र्शनप्रत्यक्षः परमुखे चक्षुष्प्रत्यक्षो वा । स्तन इव वत्सतरीपयोधरो यथा । अवलम्वतेऽ- १ ग. स्यमानः के। १७ ·- १३० शंकरानन्दकृता- |शीक्षाच्या, अ०५) बलम्बनं कुरुते टम्बमानसिनीत्यर्थः । सा तालुकयोरन्तस्थस्तनमध्यवर्तिनी । इन्द्रयो. निरिन्द्रस्याऽऽनन्दामना योगिरुपलब्धिस्थानम् । कार्यक्रमप्राप्तौ निर्गमनकारणं चेन्द्रपोनिः। शन यस्मिन्प्रदेश । असी प्रसिद्धः । केशान्तो मूर्धानमारभ्योपरिष्टादशाङ्गुलपरिमितो देशः । केशान्तः, कश्चाश्वेशश्च केशा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरास्तेषामन्तो विन शकारणमित्यर्थः केशान्तः पौरुषो बोध इत्यर्थः । विवर्तते बोधरूपापरित्यागेनासत्यस्य नानाकारस्य शरीरत्रयस्य साधिदेवादेस्तदमिमानादेश्वाऽऽकारेण परिणमते । अथवा केशाना पसिद्धाना- मन्तो न भावो(?) मूलमित्ययः । यस्मिन्देशे विशेषणे वर्तते व्यपोद्य मिरवा । शीर्षक- पाले शीष्णो मः कपाले शकले । विनिर्गता या मासि शेय. । य एप स्तन इयाव- लम्बते सम्मध्यवर्तिनी यत्रासी कशान्तो विवर्तते तत्र प्रतिष्टिनाप्रति शेषः । तत्रोपपत्तिर्य- पोध शीर्षकपाले विनिर्गता या पेन्द्रयोनिरिलन्ययः । अनया का ब्रह्म गच्छन्गच्छती- त्यर्थः । अनेन गमने मार्ग उक्तः । इदानी तत्तद्व्याहृत्यात्मकस्तेपु तेषु च्यायतिप्रकारेपू स्थित्वा देवदत्तं गहन्नध्यात्मपरिच्छे. दशून्यः स्वाराज्यं करोतीत्याह--भूरिति, उक्तोऽय व्याहतः । इतिशब्दश्च व्याय. त्यनुकरणार्थः । अग्नौ प्रथमव्यायत्यात्मके । प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठा प्रामोति । इदं पद वक्ष्यमाणेष्वपि त्रिषु प्रर्यायेषु योजनीयम् । भुव इति व्याख्यातम् | बाय द्वितीय. च्यायतिरूपे । सुवरिति । व्याख्यातम् । आदित्ये तृतीयव्यायतिरूपे । मह इति व्याख्यातम् | ब्रह्मणि कार्ये ब्रह्मण्यन्तःकरणशुद्धौ ब्रह्मज्ञानोत्पादात्परे ब्रह्मणि वा । अत्र यद्यपि मह इति चन्द्रमसीति वक्तव्यं प्रायःपाठात्तथाऽप्युपास्याङ्गारिजातं स व्यानो- तीत्येतदर्शयितुमनास्थाबादन चन्द्रमसं परित्यज्य मह इति ब्रह्म सहीति बोररीकृत्यं मह इति ब्रह्मणीत्याह । व्यायुपासनामात्रान्निर्गुणब्रह्म नातिरितिशङ्कानिवारगार्यमाह--आप्नोति प्राप्नोति । स्वाराज्यं स्वयमेव राजते दीप्यत इति स्वराट् तस्य भावः स्वाराज्यम् । ननु केवलब्रह्ममा. तिरप्येतादृश्येवेत्यत आह-आप्नोति प्राप्नोति । मनसस्पतिं मनःशब्दोपलक्षितस्य ज्ञानक्रियाशक्तेरन्तःकरणस्य पति पालयितारम् । स्वोपाधिकत्वाभिमानेन हिरण्यगर्भमित्यर्थः । तं प्राप्य क्रियाज्ञानकरणाना तद्व प्रभभवतीत्याह---वाक्पतिर्वा:गति कर्मेन्द्रियमात्रस्योप- लक्षणम् । वाचः पतिर्वा मतिः । चक्षुष्पतिः श्रोत्रपतिः स्पष्टम् । चक्षुःश्रोत्रयोर्ग्रहणं स्वग्घ्राणरसनानामुपलक्षणार्थम् । विज्ञानपतिर्विज्ञानं बुद्धिस्तस्य पतिविज्ञानपतिः । विज्ञा. नशब्दोऽव्याकृतव्यतिरिक्तस्य सर्वस्योपलक्षणार्थः । १ ख. °र्थ. । केशात नि । २ ग. 'ण पत्र । ३ ग. प. । यः स्त' । ४ ख. °त्पाद- दात । ५ य. ति चौर।

·[शीक्षाघाये, अ०६] वत्तिरीयोपनिषदीपिका। १३१ अपेक्षितं सर्वमप्युक्त् वेदानी ‘मो ब्रम तस्मिनयं पुरुषः' इत्यादिनीपास्यत्वेनोक्तं यदुरपन्नग्रहमज्ञान: प्राप्यमाभत वक्तमारमते संक्षेपेण प्राचीनयोगस्य पितरूपा श्रुतिः स्वपुत्रस्योगासनार्थम् । एतदेतस्मिन्याह युपासने प्रध नभतम् । ततो भवति तस्मात्का- रणाद्भवति । उक्तमिति शेषः । आकाशशरीरमाकाशोऽव्याकृतं शरीरमिव स्वं यस्य तदाक शरीरम । व्राम सद्रमति, महाव्य हत्यभिन्नं यदुक्तं देशकालवस्तुपरिन्छे- दशन्यम् । सत्यात्म सत्यो योधरहिन आत्मा चिदानन्दस्वभावो यस्य सत्सत्यात्म । प्राणारामं प्राणेष्वारमत इति प्राणार,म सर्वप्राणिस्थितमित्यर्थः । तटस्थत्वशङ्का वारयति- मनभानन्दं मनस आनन्दो यस्य तन्मनआनन्दम् । तर्हि दुःखीत्यागयाऽऽह- शान्तिसमृदं शान्तिर्दुःखोपरतिस्तया समृद्ध संन्न सर्वदुःखशून्यमित्यर्थः । नन्वरतु सर्व रिकृष्ट तथ ऽपि सर्वभदा-मरणमप्यस्वेत्यन आह---अमृतं. मरणशू- न्यम् । यदभेदादन्यस्यापि मरणमपग छति कुतोऽस्य कालैकालस्य मरणमित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण तदहमस्मीत्यवगन्तुमशक्तश्चेत्माचीनयोग्य प्राचीनेषु पुरातनेषु काश्यपादिषु योग्योऽधिकः प्राचीनयोग्यः सर्पन उत्कृष्ट इत्यर्थः । तस्य संबोधनं प्राचीनयोग्य । उपास्स्व " महोव्याहृतिरूपमिदमहमस्मि ममाङ्गानीकरा यथोक्ता व्याहृतयः शाखान्तरमसिद्धं या "मनोमयः पाणशरीरः" इत्यादिरूपं व्याहृत्युपासनाव्यतिरि- तमुपास्व विजातीयमत्ययशन्येन सजातीयप्रत्ययप्रवाहण यथोक्तय साक्षात्कुपित्यर्थः । अथवा को हिरण्यगर्भप्राप्तो पुरुषार्थ इत्याशङ्कय व्याख्नेयम् । ततो हिरण्यगर्भ- प्रातरनन्तरमुत्पन्नब्रह्मज्ञान एतद्वक्ष्यमाणं ब्रह्म भवति । अस्मिन्पक्ष इत्यारभ्य प्राचीनयोग्यपि. ४ " इति तुक्यं द्रष्टव्यम् ॥ इति श्रीमत्वरमसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचिताया पद र्थबोधिन्यां तैसि- रीयोगपद्दीपितारा शीक्षध्याय पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ अब शीक्षाये षष्ठोऽनुवाक । चतसृणा व्याहृतीनामुपासन उक्ते तदनन्तरभाविनी पञ्चसख्यामुररीकृत्य पञ्चभूतात्म- कविरामाप्तिफलं पासमुपासनमाह--पृथिव्यन्तरिक्ष द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशः,, स्पष्टाः पृथिव्यादयः पञ्च पदार्थाः। त्रिलोकी प्राच्यादयश्चमस्र आग्नेय्यादयश्चेति पञ्चक लोकपतम्। अनिर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि, स्पष्टा अग्न्यादयः पञ्चा पदार्थाः । इदं देवतापानम् । आपो नीराणि । ओषधयो ब्रीह्याद्यांः । वनस्पत- - १ ग. °व य° । २ ख च भार । ' क 'लस्" । ५ग 'तिपढ़ामि ।

·- १३२ शंकरा नन्दकृता [शीक्षाध्याये, अ०७] योऽपुष्पाः फलवन्तोऽश्वत्थादयः । आकाशो भूताकाशः । आत्मा भौतिको देहोऽधि- देवादिः। इतिः समाप्तौं। अधिभूतं भूतानि पृथिव्यादीन्यधिकृत्योच्यमानमधिभूतम् । लोके देवानामपि भूतविकार वेन भूततत्त्वमङ्गीकृत्याथिभूतमित्युपसंहारः । अयाधिभूतपाङ्ककथनानन्तरम् । अध्यात्ममात्मानमिमं स्थूलदेहमधिकृत्य । पाश्रम- श्यत इति शेषः । प्राण उच्छासकर्मा क्षुत्तृडधिकारी । व्यानः प्राणापानयोः संधिस्थो वीर्यवत्कर्महेतुः। अपानो नि.श्वासकर्मा मलमूत्रादिविसर्गहेतुः। उदानः सर्वसंधिषु कालवदवस्थितः । यच्चलने हिक्कादिः प्राणापानादीनामप्यनवस्थितिः सर्वप्राणबन्धनमूर्ध्व- गामी मरणहेतुः । समानोऽशितस्य पीतस्य चाऽऽपादमस्तकं समं यथायोगं नयनं करातीति समानः । इद प्राणादिपञ्चकं वायुपातम् । चक्षू रूपग्राहकमिन्द्रियम् । श्रोत्रं शब्दग्राहकमिन्द्रियम् । मनः साधारणज्ञानकारणम् । वाग्वागिन्द्रियमभिवदनका- रणम् | त्वक्स्पशॉपलब्धिकारणमिन्द्रियम् । इदं चक्षुरादिपञ्चकमिन्द्रियपाङ्गम् । चर्म त्वगिन्द्रियाधिष्ठानमापादमस्तकं व्याप्य व्यवस्थितम् । मांसमन्नस्य मध्यमः परिणामो मृदुलो घनीभूतः । स्त्रावा धमनिः, जातावेकवचनत्वान्नाड्य इत्यर्थः । अस्थि प्रसिद्ध श्वेतं शरीरशालावंशस्तम्भादिरूपम् । मज्जा रुधिरमांसयोरन्तरावस्थोष्णकालीनशीतलप्रदे- शस्थघृताकाराऽरध्नोऽन्तर्गता । इदं चर्मादिपञ्चकं धातुपातम् । एतदुक्तं पृथिव्यादिकं मज्जान्तम् । अधिविधायाधिकृत्य पञ्चकमुपलभ्येत्यर्थः । ऋषिउँदो वेदार्थद्रष्टा वा। अवोचदुक्तवान् । पाझं पञ्चाक्षरं ( र ) पङ्किच्छन्द रूपम् । वै प्रसिद्ध पञ्चसंख्यात्येन । इर्द पृथिव्यादिकम् । सर्व निखिलम् । पाझेनैव पञ्चसंख्याक्रान्तेनैव पाई पञ्चसं- ख्याक्रान्तम् । स्पृणोति प्रीणयति । पोपेपणादिकं सर्वं पातमित्यर्थः । पार्ने वा इदं सर्व यतस्ततः पालेनैव पत स्पृणोतीति योजनीयम् । इत्यनेन प्रकारेण । स्वयं पञ्चा- रमको विश्व चे पञ्च मकं सर्पणाभिन्न पञ्चात्मकं स्वत्मानं जानतस्ताविराटप्राप्तिफलमर्थ- सिद्धमिति श्रुति!क्तवती । इति श्रीमत्परम्हसपरिव्राजकाचार्यश्री च्छंक्रानन्दविरचिताया पदार्थबोधिन्या तेत्ति- री पनिपच्छाकरभाष्यटीका शीक्षाव्याये पष्ठोऽनुवाक. ॥ ८ ॥ अथ शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाः । पञ्चसंख्यासामान्यापाङ्गमिदं सर्वमित्युक्तं तेन सर्वात्मकं ब्रह्म हदिस्थं ब्रह्मणश्च कोशभत ओंकारः पूर्वमुक्तः । इदानी तत्कोगत्वोपपादनार्य पुनरोंक रस्योपासन- १ क. ग. "रणं का । २ क. ग. व्याप्याव । ३ ग. त्वोपासना ।

·[ शीक्षाध्याये, अ०७] तैत्तिरीयोपनिपद्दीपिका। १३३ माह--ॐ ब्रह्मवाचकः । इतिरोंकारानुकरणार्थः । ब्रह्म वाच्यम् । अभिधानाभिधेययो. स्तादात्म्यावाचके वान्यस्य दृष्टिः करणीया । शालग्राम इव विष्णोरित्यर्थः । ननु सति साम्य ओकारब्रह्मणोरोंकार तदृष्टिः क्रियमाणोचिता स्यादन्यथाऽन्धगोला*शलन्यायमा- त्रमित्यत आह-ओमिति, व्याख्यातम् । इद- सर्व विविधप्रत्ययगम्यं कार्यकारणादि निखिलम् । अयमर्थः- शब्दप्रपञ्चः सर्वोऽप्योकारेण व्याप्त इति नात्रोपपादनीयं किंाच दस्ति । शब्दार्थयोस्तादात्म्ये विप्रतिपत्तावपि वाचकवलक्षणऽविनाभावे न विवादः यद्येनाविनाभूतं तत्तस्य कार्यम् । यथा धूमान्योः कार्यकारणयोः साम्यं यथा मृद्घटयोः । तत ओंकारस्याऽऽत्मनश्च सर्वाभिन्नत्व दस्ति साम्यमियोकारोपासनार्थमोकारो लौकिक. वैदिकव्यवहारकारणत्वेन स्तूयते । ओमिति व्याख् ।तम् । एतकाराभिधानम् । अनुकृति गन्छ पिब पठेयादिवचन मनु भृत्यादेरङ्गीकारवचनमोभिति करणमनुकृतिराह । ह किल । स्म प्रसिद्धम् । वै स्मर्यमाणम् । अपिरभ्युच्चये । न केवलं लौकिकव्यवहारकारणमोकारः, किंतु वैदिकस्यापि ओ' ओमित्यर्थः । श्रावय हविषः परित्यागार्थ मन्त्रं देवाश्रावय । इति, अनेन प्रकारेण । उक्त वैदिके कर्मण्यत्विज आश्रावयन्ति समन्तादेवान्मन्त्रश्रवणं कारयन्ति । ओमिति व्याख्यातम् । सामानि गीतिसहिता ऋचः । गायन्ति यज्ञकर्मण्यन्यत्र चे पठन्ति । ओं व्याख्यातम् । शो शं सुखं तदेशे शोमित्यनुकरणार्थः । शस्त्राणि शस्त्रशब्दाभिधयानृग्विशेषान् । शसन्ति पठन्ति यज्ञकर्मण्यन्यत्र चै । ओमिति व्याख्यातम् । अध्वर्युर्याजुप ऋत्विक् । प्रतिगरं गस्णम् । वामनःकायाना विहितं व्यापारमात्र गरः, तेन संबद्धं प्रतिगरः कर्म, तं प्रति कर्मणि कर्मणीत्यर्थः । गृणाति शब्द करोति । प्रतिगरं यजुर्विशेष वा प्रतिगृणाति पठति । अस्मिन्पक्ष ओमित्यु- वाति शेषः । ओमिति व्याख्यातम् । ब्रह्मा, ऋत्विग्विशेषः । प्रसौत्यनुजानाति ओमिति व्याख्यातम् । अग्निहोत्रं जुहोतीत्युक्ते हो.दिना समीपस्थोऽग्निहोत्रं नित्यं काम्यं वा कर्भानजानाति जुहुधी.त्यनुज्ञा प्रयच्छति । ओमिति व्याख्यातम् । ब्राह्म- णोऽध्येष्यमाणः । प्रवक्ष्यन्पाठायं प्रकर्षण वचनं करिष्मन् । आह ब्रूते । ओंकारवदने कारणमाह--ब्रह्म वेदम् । उपाभवानि । स्वाधीनत्वलक्षणेन सामी. * यथा कस्यचिदन्धस् । स्वेतिस्थलं गन्तुमशनुवानस्य हस्ते कनचिदुष्टेन बलीवर्दस्य लागूल दत्त्वैष त्वाम प्सितस्थल भापयिष्यतीत्युक्त्वा प्रस्थापितोऽन्धो मोक्षभ गद्गोपुच्छ दृढ गृहन्, लाङ्गलग्रह ममहमनेन ३र्कराक: कोपलादिषु जवा प्रधावमानेन गवा व्यापाद्यते स एष गोला- लन्यायः । १ क. ग. 'स्याप्योमोमि । २ ग. वा । ३ ग. व ४ ख. म् । ब्रह्मणः । । ५ग. °णे म.मान्येन सा ।

·शंकर.नन्दकृता [ शांक्षाध्याये, अ० ८ प्येन प्रामवानि । इति, अनेनाभिप्रायेण । ननु किमभिमायमात्रमिन्याशङ्कय नेत्याह-- ग्रह्म वेदमेव । उपामोति स्वाधीनत्वसामीप्येन प्रामोत्येव न त्वभिप्रायमात्रम् । अत्र फलं च ब्रह्मज्ञानोत्पादद्वारेण सर्वात्मत्वप्राप्तिरनुक्ताऽपि द्रष्टव्या । अथवा ' ऑमिति ब्राह्मणः इत्यादिकं फलवचनम् । अस्मिन्पक्षे..ब्राह्मणः साधनचतुष्टयसंपन्नः संन्यासी प्रवक्ष्यन्प्रक- यण ' तत्वमसि । 'अहं ब्रह्मास्मि । इत्यादिवचनजातं वक्ष्यन्ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम् ॥ इति श्रीमत्परमहसगरिबाजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थयोपियां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाया शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः । ७ ॥ . अथ श्रीक्षाध्यायेऽयमाऽनुवाकः । ननु--एवमप्युपासनस्यान्तर्मुखता न स्यादस्ति च मुमुक्षा किं तेन करणीयमित्या- शङ्कय क व तेन करणीयमित्याह--ऋतं च यथाशास्त्रकर्मविष्यं ज्ञानम् | चकारः स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां समुच्चयार्थः । स्वाध्यायप्रवचने च स्वाध्यायोऽध्ययनं प्रवचन ब्रह्म यज्ञ,ऽध्यापनं वो । चकारोऽनयोरुकेन समुच्चयार्थः । सत्यं मनःकायाभ्यामनु- ष्ठीयम नं. कर्म सत्यवचनं वो । तपः कृन्छ्चान्द्रायणादिरूपं स्वधर्भवृत्तिवं वा । दमो बाह्येन्द्रियनिग्रहः । शमोऽन्तःकरणोपशमः । अग्नयस्त्रयः पञ्च वा । अनि होत्रं नित्यं श्रौतं कर्म सायं प्रातहोमोपलक्षितम् । अतिथयोऽज्ञातकुलगोत्रा ब्राह्मणा- दयोऽशनाद्यर्थ दर्शादितिथिमन्तरणापि गृहान्समागताः । अतिथिशब्दितसोमोपलक्षितयागा वा । मानुषं पुत्रादिविवाहादौ ब ध्यादीनां यथोचितं पूजनम् । प्रजा पुत्रादिका । प्रजनः प्रजननमृतौ भार्यागमननित्यर्थः । प्रजातिः पौत्राद्युत्पत्तिः पुत्रायानुरूपा प्रिया च भार्या तादृशश्च वरः कन्यायै । एवं पौत्रपौत्र्यादेरपि संपादनीयमित्यर्थः । अत्रोमित्यादौ संपादनीयमिति द्वादशस्वपि पर्यायेष्वेकवचनद्विवचनबहुवचनानुसारेणाध्याहरणीयम् । सर्वत्र च स्वाध्यायप्रवचनयोः पाठस्तत्रात्यन्तमादरदर्शनार्थः । शेपमेकादशस्वपि पर्यायेषु समानपाठ. मृतमिति पर्यायवयाख्येयम् । इदानीमृषीणा मतान्यत्रोपन्यस्यति--सत्यमुक्तम् । इति, एव । सत्यवचाः सन्य. वादी, नामधेयं वा राथीतरो रथीतरगोत्रः । अनुष्ठेयं मनुत इति, अत्र वक्षमाणेऽपि यथायोगमव्याहरणीयम् । तप इति तप एव । तपोनित्यस्तपसि नित्यं वर्तत इति तपोनियो नामधेयं वा । पौरुशिष्टिः पुरु बहुवेलं मातृपित्राचार्यः शिष्टः पुरुशिष्टस्तस्यापत्यं पौरशिक्षिः। १ ग. च । २ ग. च । ३ ग. तय गो वा । ४ ग. योग्यम् ।

·{शीक्षाप्यस्ये, अ००.] तत्तिरीयोपनिषदीपिका। १३५ पूर्वपक्षमुस्वर सिद्धान्तमाह-स्वाध्यायप्रवचने व्याम्यातम् । एव न त्वन्य- सत्यं तपो वा । इती यम् । नाको नामतः । मौद्गल्यो मुदं शास्त्रार्थनिर्णयरूपा गलति स्रवतीति मुद्गलः, तस्थापन्यं मौद्गल्यः । अन्य पक्षस्य सिद्धान्तत्यमुपपादयति-तत्स्वाध्यायप्रा- चनानुष्ठानम् । हि यस्मात् । तप उक्तमुपलक्षणमिदं सत्यस्यापि । तस्मादिदमेवाधिक- मिति शेपः । अस्य पक्षस्याऽऽदराय द्विवचनम् । तद्धि सपा व्याख्यातम् ॥ इति में म.परमहंसपरिमाज कार्यभीमरच्छंकरानन्द पिरचिनाया कृष्णयजुदिीयत्तिरीयोपनिष- ६.पाणं सी.सा.येऽप्रमोऽनगमः ॥ ८ ॥ अप शीक्षाध्याये मामोऽनुवारः । ननु---अध्ययनत्य मालण्यजातिप्रयुक्तत्वेन कर्तव्यतया सिद्धत्याद्वतस्य करणीय- ताऽध्यापनस्य या (१)। नित्यत्वान्न तस्यापि नित्यः स्वाध्यायः स्वाध्यायप्रवचनशब्दाभ्यां प्रतिपायोऽतः शिप्यते । न चासाबपि कुतः सक्योऽनेककार्यव्यप्रत्वात् । न चाशक्य विदधाति विधिः । ततः स्वाध्यायप्रवचने एवेति यत्किचिदेतदित्याशङ्कयैतन्मन्त्रमात्रं नित्यं जपनीयम् । अन्यत्तु यथासक्त । ताताऽशक्यत्वाभावादित्यभिप्रायवानाह- अहं नित्यस्वाध्यायस्य कर्ता । वृक्षस्योर्ध्वमूलस्यावाक्शाखस्य वनस्पतेरधिदैवादिभि- म्नस्प स्थूलसूक्ष्मशरीरस्येत्यर्थः । रेरिवा प्रेयिता । कीर्तिः स्ववर्णाश्रमोचितानुष्ठान- कारित्वेन विद्यया चेहामुत्र पुग्यं यशः । पृष्ठमयुच्छ्रितं शृङ्ग लोकद्वयदर्शनस्य विषयः । गिरेरिव पर्वतस्य मेरोया तथा । मम स्यादिति शेषः । ऊ पवित्र ऊर्व कारणं पवित्रं ब्रह्म यस्य मम देहादिसघातस्य सोऽहमूर्धपवित्रो वृक्षोऽप्यहमेवेत्यर्थः । वाजिनीव चाजोऽल देवानां रोहितादिरूपं प्रसिद्वमस्मदादीना चास्यास्तीति वाजी सविता तस्मिन्यथा । स्वमृतं सुष्ट्वमृतं रोहितादिरूपमानन्दात्मस्वरूपं वाऽस्मि । द्रविणं धनं हिरण्यादिरि (क)बाऽऽनन्दात्मस्वरूपम् । रुवर्चसं वर्चस्तेजो ब्रह्मसाक्षात्कार- स्तेन सह वर्तत इति सयर्चः, सर्च एव सवर्चसम् । सुमेधाः सुष्ठु मेधा 'तस्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्रुतधारणरूपा यस्य स सुमेधाः । अमृतोक्षितः, अमृतेन गुरुकटाक्षेणोक्षितः सेचितः, अमृतो मरणशुन्योऽक्षितो विकारान्तरहीनो वा । तथा मम स्यादिति । अध्याहाराभावे सात्म्यज्ञ न कीर्तिरप्यहमस्मीति व्याख्येयम् । श्रुतिराह–इति अनेन प्रकारेण । स्वधर्मनिष्ठस्याऽऽHदर्शनसंपन्नस्य त्रिशङ्कोराध्यामिकाधिभौतिकाधि- दैविका दुःखस्वरूपाः शक्कयो यस्य स शिकुः । सस्य भृशं संसारतापैः संतप्तस्य परम- . १ १ ग. °१ सर्वात्मज्ञा। .

·शंकरानन्दकृता [शीक्षाध्याये, अ. १०] वैराग्यं प्राप्तस्येत्यर्थः । त्रिशड्कुनाम्नी वा । वेदानुवचनमई संसारस्य प्रेरयिता प्रायशः संसारोऽविद्यया, वस्तुतस्त्वानन्दात्मस्वरूपो ब्रह्मसाक्षात्कारवान्गुरुकटाक्षपातेनेति वेदन वेदः । तमनु पश्चाद्वचनम् ' अहं वृक्षस्य ' इत्यारभ्य अमृतोक्षितः । इत्यन्तं वेदानुवचनम् ॥ इति श्रीमत्यरमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमच्छ करानन्दविरचिताया पदार्थबोधिन्या तैत्तिरी- योपनिषद्दीपिकाण शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाक. ॥ ९ ॥ . -- अथ शीक्षाध्याये दशमोऽनुपाः । सत्यादीन्यनुष्ठेयान्यन्तर्मुखेन ण) मुमुक्षुणा । तानि कि सति मुमुक्षुत्व एवानुष्टेयानि नेतरथेत्याशङ्कय मुमुक्षुत्वेऽमुमुक्षुत्व वोपनयनम रभ्याऽऽब्रह्मसाक्षात्कारमाश्मशानं वा स्ववर्णा- श्रमोचितानि कोणि करणीयानीत्येतदर्थं गुरुकुलात्प्रवसतो ब्रह्मचारिण इमुपदेश्यमाचार्य- गेल्यभिप्रायेणाऽऽह-वेदमृगाद्यन्यतमं, स्वशाखामात्रं वा । आदरो नैकवचने द्वौ त्रीश्च- तुरो वा माङ्गविद्योपविद्या(वेदोपवेदा) न् । अनूच्य तदुपनयनमनूक्त्वा । आचार्य: शिष्यमुपनीय कल्परहस्यादिसहितस्य वेदस्य वक्तः । अन्तेवासिनं छायावदपरित्यागि- नमाजानेनाध्ययनस्य कर्तारमित्यादिशिष्यलक्षणसंपन्नं शिष्यमनुशास्ति वेदवचनमनुशा- सनं करोति अनुशासनं कुर्यादित्यर्थः । सत्यं यथाप्रमाणदृष्टं हितं प्रियं च वचनम् , पदोचारय । धर्म स्ववर्णाश्रमविहितं कर्म चर, आचर । स्वाध्यायोन्नित्यस्वाध्यायात् मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः । आचार्याय मह्य, प्रियमिष्टं, धनं गोधनादि, आहृत्य समस्तविद्यानिष्क्रयाथ, सदृशान्दारान्स्वीकृत्य प्रजातन्तुं पुत्रपौत्रादिसंतति, मा व्यव. च्छेत्सीय॑वच्छेदं मा कार्षीः । पुत्रपौत्राद्यर्थ दृष्टार्थोऽदृष्टार्थश्चौद्यमः करणीय इत्यर्थः । सत्यादीनां कर्तव्यतोक्ता, तेषामन्येपा च करणीयता, तेपामेव कदाचिद्वारणीयतेति बुद्धिं वारयितुमाह-~-सत्याद्रुक्तान्न प्रमदितव्यं प्रमादो न करणीयः । निरन्तरं तदेवानुष्ठेयमित्यर्थः । धर्मादुक्तान प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । कुशलाक्षेमकराकर्म- जोऽदृष्टार्थान्न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । भूत्यै भुतेरैश्वर्यात् । न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां नित्यस्वाध्यायाधीताविस्मृती दृष्टार्थाध्यापना. र्थाभ्याम् | न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । यद्यपि ' स्वाध्यायान्मा प्रमदः इत्य. नेनैव स्वाध्याये प्रमादराहित्यं प्राप्तं तथाऽपि सर्वेभ्यः कर्तव्येभ्यः स्वाध्याये महा- न्यत्नः करणीय इत्येतदर्थ पुनः स्वाध्यायेत्याह । देवपितृकार्याभ्यां देवकार्य दर्श पौर्णमासादि पितृकार्य पिण्डपितृयज्ञादि, अथवा देवकार्य वृद्धिश्राद्धादि पितृकार्य , , चा १ ग. °नमुक्त्वा । २ ख, ग. °यात् । मा11) 'णा दर्शायान्न । ४ ख. स्मृतिट्ट।

·[शीक्षाध्याये, अ० १०] तैत्तिरीयोपनिपद्दीपिका। १३७ मृतश्राद्धादि ताभ्याम् । न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । मातृदेवो माता देवो यस्य स मातृदेवो भव भयाः । पितृदेवः पिता देवो यस्य स पितृदेवो भव भूयाः । आचा- र्यदेव आचार्यों देवो यस्य स आचार्यदेवो भव भृयाः । अतिथिदेवोऽतिथिदेवो यस्य नोऽतिथिदेवो भव भृयाः । जननीजनकाचार्यातिथीनामभीष्टदेवतावत्परिचयां कुस्तदुत्ताकारी कर्मणा मनसा चाचा तदिष्टमित्र चेष्टा कुरु, मा प्रमादेनापि तदनिष्ट- चेष्टामित्यर्थः । ननु यत्पूर्वः कृतं तत्करणीयम् । तथा च जामदग्न्यः स्वजननी जघान, शुन:- शेपः स्वजनकं तत्याज, याज्ञवल्क्यस्त्वाचार्य, गौतम इन्द्रमतिथि, ब्रह्मा स्वसुतां जगाम, इन्द्रनिगार वालणं जघान, क्षत्रियो वलदेवः मुरां पपौ, सोमो गुरोर्भायर्यां जहार, इत्यादि महतामाचारानुसारादहमप्यनुष्टास्यामीत्यत आह-यानि प्रसिद्धानि । अनवद्यानि, अदुष्टानि महतामप्याचरितानि शास्त्रे लोके वा निन्दारहितानीत्यर्थः । कर्माणि लौकिकानि वैदिकानि वा कर्तव्यानि । तान्युक्तान्यनिन्दितानि महतामपि । यधा जामदग्न्यः पितृवचनं चकार, शुनःशेपो विश्वामित्रस्योपकारं न विसस्मार, याज्ञ- वल्यस्तपसाऽऽदित्यमवाप्य शुक्लानि यजूपि प्रतिपेदे, गौतमः स्वभार्याजारायापीन्द्राय प्राणपर्यन्तं कोपं न चकार, ब्रह्मा पुत्रोत्पत्यथं महान्तमुद्यमं चकार, इन्द्रश्च त्रिलोकी- स्वास्थ्याय निन्दितां हत्यामपि स्वीचकार, बलदेवश्च शेषोऽपि देवब्राह्मणकार्यार्थ शुक्रशो- णितशरीरमपि स्वी चकार, सोमो गुरोगरीयसी कीर्ति चकार, इत्यादीनि त्वया सेवितव्यानि, अनुष्टयानि । ननु–पितु(तृय)चनकरणादीन्यनुष्ठास्यामि महरिः कृतत्वान्मातु(तृव)धादीनि चेत्यत माह--नो निषेधार्थः, इतराणि मातुर्व(तृव)वादीनि सेवितव्यानीत्यनुषङ्गः । ननु तर्सन्यैः कृतान्यवद्यानि कर्माणि नानुष्ठास्यामि किन्तु मद्गुरुभिर्भवद्भिः सेवितानि सर्वा- ण्यपि वेदोक्तानि " अग्निहोत्रं जुहोति " " न काचन परिहरेत् " इत्यादीन्यनुष्ठास्या- मीत्यत आह-यानि प्रसिद्धानि, अस्माकमाचार्याणां वेदानां वा सुचरितानि विहि- तानि कर्माण्यस्माभिरनुष्ठीयमानानि " इत्यादीनि वेदैरुक्तानि वा शोभनानि लोकळ्यश्रेयस्करत्वेन । तानि, उक्तानि सुचरितानि । त्वया शिष्येणोपा- स्यानि निरन्तरमनुष्ठेयानि । निन्दितानामाचार्यः कृतानां वेदैरुक्ताना वाऽननुष्टेयत्वमाह-नो इतराणि । न परदारगमनादीन्युपास्यानीत्यनुपनः । ये के च संवन्धिनोऽसंबन्धिनो वा तव । ये. के चास्मदस्मत्तस्त्वदाचार्येभ्यः । श्रेया सोऽतिशयेन प्रशस्याः केचने । तर्हि किं क्षत्रियादय इत्यत्र आह-ब्राह्मणा ब्राह्मणत्वजात्याऽऽक्रान्ताः । तेषामुक्ताना ब्राह्म- .. " अग्निहोत्रं जुहुयात् १ ग. महद्ग । २ क, ख. °न क्ष। - ·शंकरानन्दकृता- ܝ १३८ शिक्षिाध्याय, अ० १.] णानाम् । स्वयाऽस्मन्छिष्येण । आसनेनाऽऽसनोपलक्षितसत्कारकरणेन । प्रश्व- सितव्यमासनदानादिना स्वगृहमागतानां प्रश्वासः श्रमापनयः करणीयः । अथवा तेषामामन उपवेशने सभायामित्यर्थः । न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न करणीयः किमुत वार्तादिकम् । केलं तदुक्तमाहितया स्थेयमित्यर्थः । श्रद्धयाऽऽस्तिक्यबुद्ध्या । देशका. लपात्रसंपत्तौ सत्यां विभवानुसारेण गोभूहिरण्याशनपानादिकं यथोचितं देयं दातव्यम् । न विपर्यय इत्याह--अश्रद्धया नास्तिक्यबुद्धया । अदेयं न देयम् । श्रिया विभूत्या । देयं दातव्यम् । ह्रिया लज्जयां । देयं दातव्यम् । भिया भीत्या । देयं दातव्यम् । संविदा मब्यादिकरणेन । देयं दातव्यम् । श्रियादिनिमित्तेषु दानेष्वास्तिक्यबुद्धिपुरःसरभेव देयं, न तु नास्तिक्यबुद्धयति तात्पर्यार्थः । अथ महदुपदेशानन्तरम् । यदि पक्षान्तरे । कथंचित्ते तव शिष्यस्य मदुक्तं कर्म- जातमनुतिष्ठतः । कर्मविचिकित्सा वा कर्मस्वग्निहोत्रादिषु संध्यावन्दनादिषु वा श्रौतेषु स्मार्तेषु "उदिते जुहोति" "अनुदिते जुहोति" " सावित्री स्त्रीदेवतां पुरुषदेवतां वा" इत्यादिवाक्यम्पो विचिकित्सा संशयः । वाशब्दो विपर्ययार्थो विपर्ययो वा । वृत्तविचिकित्सा वा वृत्तमाचारः कुलपरम्परागतस्तस्मिन्विचिकित्सा संशयः । यथा केघांचिन्मातुलसुताविवाहमांसभक्षणादिकं किंचिदपरेषां नेत्यादिदर्शनेन । वाशब्दो विपर्ययार्थः । वैदिके लौकिके च कर्मणि संशयोपोदे विपरीतप्रवृत्तिा पण्डितमन्य- वेनेत्यर्थः । स्यात् । तदा ये प्रसिद्धा नीरागद्वेषा यथाशास्त्रानुयायिनः । तत्र सस्मिन्देशे, यत्र भवतो निवासः । ब्राह्मणा ब्राह्मणत्वजात्याऽऽक्रान्ताः । संमर्शिनः समशॉ रागद्वेपौत्सुक्यरहित्येन शास्त्रार्थनिर्णयः, स येषां नित्यमस्ति ते संमर्शिनः । युक्ताः कर्मनुष्ठानयोगरता नित्यनैमित्तिकानुष्ठानशीला इत्यर्थः । आयुक्ता अपर- प्रयुक्ताः शास्त्रार्थस्य वचनेऽनुष्ठाने चान्यभीतिरहिता इत्यर्थः । अलूक्षा आरूक्षाः कर्ण- कठोरवचनपरानिष्टकारिबुद्धिरहिता इत्यर्थः । धर्मकामा धर्म एव कामोऽभिलाषो येषा ते धर्मकामाः । स्युर्भीयुः । यथा येन प्रकारेण । ते यथोक्तविशेषणविशिष्टा ब्राह्मणाः । तत्र. तस्मिन्कर्मणि वृत्ते वा । बर्तेरन्वृत्ति कुरिन्यथाऽनुतिष्ठन्तीत्यर्थः । तथा तेन प्रका- रेण । त्वमपि तत्र कणि वृत्ते वा । वर्तथा वृत्तिं कुरु तद्वत्तदनुतिष्ठे यर्थः । अय, अथवा तेष्वभ्याख्यातेष्वभ्युक्ता दोषेण संदिह्यमानेन संयोजिताः केनचित्तेषु । व्याख्यातमन्यत् । एप- 'सत्यं वद ' इत्यारभ्य ' तथा तेषु वर्तथाः' इत्यन्त आदेशः कर्त. न्यार्थः सत्यादिलक्षण. । तत्कथनेनैव उतार्थो वाक्यसंदर्भ उपदेशः पित्रादिवचनरूपः । १ ग, त्सा क° । २.ग. त्पादपि । ३ ग. °णजा ।

·[पाये, ग. १] चिरीयोपनि गीपिका । एपोत कारन बटोपनिषसम्म । एनदृता यायजातम् । अनुशासनं राममि गिनु ने मानो वा नसर्विधीयमान न सस्नेहपुग्यमा- मायामाकारणे मामलेगर्थः । या ५ तत एवमुक्त प्रकार सन्यादिकम् । उपामिनयंनि निमा बहानाला MISनुपातव्यम् । एनदेव न सन्य- दयो र पतार्थ गुनगा-एवमु च, मेन । चकारोऽवगासमुघयार्थः । अवगत्य चैत नयटनावमा मनान्तम् । उपास्यम्पसनीयं नियमनुष्टेयमित्यर्थः ।। तिमममाम कारीगर नन्दविरचिताग तैत्तिरीयोपनिषदीपि- पास पदावधि कोशीमाये दगमोऽनुपारु.॥ १० ॥ अपाटमोऽनुपारः। अपयनम्यास्यानोपक्रमोपसंहारयोः शान्तिः पटनायेति शिष्याशिक्षयितुं प्रपाठकान्ते पक्ष्यमाणपियोपमार्गमा पर्थमपि यतायाः मान्नेः फलं दर्शयन्नुकामेव शान्तिमनुपाकेन पुनः पठति कानिषि पदान्यन्ययिता--शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्व- यमा । शं न इन्द्रो वृहस्पतिः । शं नो विष्णुहरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते चायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रम्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिपम् । ऋनमवादि- पम् । सत्यमवादिपम् । तन्मापावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद- तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । वदिष्यामीतिपदस्यलेऽमादिपमवविति पदस्थल आवीदिति विशेषः । गे समित्यारभ्य शान्तिरित्यन्तं समानपाठं समानार्थम् । अयाटिपमुक्तवानस्मि | आगीपालनमकरोत् । रनि श्रीमत्परमा सपरिमाजकाचार्य श्रीमउरानन्दविरचिताय तत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाया. पदार्थयोधि-या शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दस्य कृता तैत्तिरीयोपनिपद्दीपिकायां पदार्थबोधिन्यां प्रथमः मीक्षाध्यायः समाप्तः ॥१॥ १ अथ द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः । तत्र प्रथमोऽनुवाकः । पदर्थ पूर्वः प्रपाठकः प्रवृत्तस्ता अलविद्या चित्रास्तत्वामयन्तमादरा प्रकारान्तरेण १ ग. पोत्या । २ क, ग. 'ज्ञामाला । ३ ग. प्यम् ।

·१४० शंकरानन्दकृता [ ब्रह्मवल्ल्यच्याथे, अ०१] पुनः शान्ति पठति-सह समम् । नावाकाम् । अवतु साधनज्ञानेन ब्रह्म रक्षतु । सह नौ व्याख्यातम् । भुनक्तु फलज्ञानेन पालयतु । सह समं वीर्य विद्यातेजोतिशयो जीवन्मु. क्तिलक्षणस्तं करवावहै करवाव । तेजस्वि वीर्यवत्तमं नावावयोः । अधीतं गुरुमुखाद. वगतम् । अस्तु भवतु | अथवा तेजस्विनावावा भवावेति शेषः । तेजस्विनोरिति वा व्याख्येयम् । अधीतमस्तु तेजस्वीति शेपः । किं बहुना मा विद्विपावहै प्राणिभिः परस्परं या विद्वेषं मा करवावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्सिः, व्याख्यातम् । पूर्वप्रपाठकारम्ने सूचितब्रह्मविद्याया इदानी सूत्रेण फलमाहाधिकारिप्रवृत्तिसिद्धये- ब्रह्मविद्ब्रह्मसाक्षात्कारवान् । आप्नोति । मोक्ष प्राप्तकण्ठस्थाभरणवत्प्राप्नोति । परं ब्रह्मेदभैस्मीत्यविद्यातत्संस्कारशून्यत्वेनाखण्डैकरसमात्मानमवगत्य स एव भवतीत्यर्थः । तत्तत्र ब्रह्मणि ब्रह्मविदः परप्राप्तौ च । एषा वक्ष्यमाणमन्त्रभूता । अभ्युक्ता सर्वतः सर्वार्थप्रका- शकत्वेन कथिता । वेदपुरुषेणेति शेषः । सत्यमन्तनकारार्थविलक्षणम् । तर्हि भावरूप जडमित्यत आह-ज्ञानं जडविलक्षणम् । यद्यभावभावविलक्षणो भावविशेषस्तर्हि घटा. दिकमपि तथेत्यत आह-अनन्तं देशकालवस्तुपरिच्छेदघून्यम् । एतावत्येयोच्यमानेऽभावः स्यात्ततोऽस्य व्यवस्छेदार्थमाह-सत्यमिति । सत्यमनन्तमित्युच्यमाने जडमपि स्यात्तद्व्या- वृत्त्यर्थ ज्ञानमित्याह । यद्यपि ज्ञानमनन्तमित्युच्यमाने न सत्यपदस्य कृत्यं ज्ञानस्यासद्विलक्ष- णत्वात् । तथाऽपि ज्ञानमप्यसदिति सर्वासद्वादिनः संगिरन्ते । तत्पक्षाधिक्षेपार्थ सत्यमित्याह । अयं भावः-येनापि सर्वासत्त्वमङ्गी क्रियते तेनाप्यङ्गी कियत एव सत्त्वम् । अन्यथाऽ- सत्त्वस्याप्यनुपपत्तेः । तयोनिरपेक्षवादिभ्यो हेतुभ्यः सत्त्वस्यैवाङ्गीकारः करणीयो नास- त्त्वस्येति । जडवैलक्षण्यं च स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मन एवाविद्यायाः सकार्याया जाये सति दुःखानात्मत्वदर्शनात् । एवं चेञ्ज्ञानमित्येवास्तु, कृतमनन्तपदेनापीति न मन्तव्यम् । अन्तःकरणाविद्यावृत्त्योरपि ज्ञानशब्दाभिधेयत्वानदेव ज्ञानमिदमपीतिवुद्धिनिवारणार्थमन- न्तपदस्योपयोगात्वदत्रयमिदं स्वरूपलक्षणमखण्डैकरसार्थ प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादिवत् । इदानी लक्ष्यपदमाह लक्षणार्थसमर्थकम् । ब्रह्म बुर्धातोरर्थभूतमभ्यधिकम् । आधिक्यं चासज्जडान्तबद्वैलक्षण्यम सरेण मोपपद्यते । तत इदं सत्यं ज्ञानमनन्तं योऽधि. फारी । वेद जानाति । निहितं निक्षिप्त गुहायां बुद्धावधिदेवाधिभृताध्यात्मभेदेन व्यवस्थितायाम् । सा च कुत्रेत्यत आह-परम अष्टे भूताकाशात् , व्योमन्व्यो- म्न्यव्याकृते बुद्धिकारणेऽविद्याकार्यन्तःकरणवृत्ताबभिव्यक्तमेवोक्तलक्षणं ब्रह्म सर्वोs- प्यधिकार्यहमस्मीत्यवगच्छतीत्यर्थः । स ब्रह्मज्ञानी । अश्नुते तादात्म्येन प्राप्नोति । सर्वान्कामानिखिलान्कामनाविषयान् । सह युगपत्क्रममन्तरेणेत्यर्थः । केन रूपेण १. क. पाठाविकारभेदानां सूत्रे 1, २ स्व. °मइमस्मी ।

·[ब्रह्मवल्ल्यध्याये, अ० २] तैत्तिरीयोपनिपद्दीपिका । १४१ युगपत्सर्वान्कामान्प्रामोतीत्यत आह--ब्रह्मणा ब्रह्मतादात्म्यरूपेण । ब्रह्मणोऽपि किं रूपमित्यत आह-विपश्चिता स्वयंप्रकाशमानज्ञानकरूपेण । इतिर्मनपरिसमाप्तौ । ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणमुक्वेदानी जगज्जम्मादितटस्थलक्षणं हृदि कृत्वा मत्रेण संक्षे- पेण व्याख्यातं सूत्र विस्तरेण व्याकरिष्यस्तत्त्वंपदार्थयोरक्येनाऽऽत्मनो जगत्कारणत्व- माह-तस्मात्सत्यज्ञानानन्तलक्षणाद्ब्रह्मणः । वा आत्मत्वेन स्मर्यमाणात्मसिद्धात् । एतस्माद्बुद्धेष्टुः स्वयंप्रकाशमानात् । आत्मनोऽस्मच्छब्दप्रत्ययव्यवहारालम्बनात् । आकाशः शब्दगुणत्वेन प्रसिद्धोऽवकाशः संभूत उत्पन्नः । इदं पदं यथालिङ्गं यथा- वचनं पुरुषान्तेष्वनुवर्तते । आकाशादुक्तात् । वायुः शब्दस्पर्शगुणो नभस्वान् । -वायोस्तादागिः शब्दस्पर्शरूपगुणस्तेजोधातुः । अग्नरुक्तादापः शब्दस्पर्शरूपरस- गन्धगुणा द्रवात्मिकाः । अद्य उक्ताभ्यः पृथिवी शब्दस्पर्शरूपरसगन्धगुणा कठिना भूमिः । पृथिव्या उक्ताया ओपधयः फलपाकान्ताः । ओषधीभ्य उक्ताभ्योऽन्नम. दनीयं प्रसिद्धम् । अन्नादुक्तात्पुरुषः स्थूलदेहः पुरुपशब्दाभिधेयः । इदानीमेवं पुरुषमुररीकृत्याऽऽत्मनः कोशपञ्चकातीतं रूपं विवक्षन्प्रथमं कोशानाह- स उक्तः पुरुषः । वै प्रसिद्धो हस्तपादादिमानेष प्रत्यक्षः । पुरुषो व्याख्यातम् । अन्नरसमयः, अन्नस्याद्यमानस्य यो रसः सारभृतः शुक्रशोणितरूपस्तस्य विकारोऽन्नर- समयः । तस्य पुरुषस्य पक्षिणः । इदमेव प्रसिद्ध मस्तकमेव । शिरो मस्तकम् । अयं दक्षिणो भुजः । दक्षिणो दक्षिणभागस्थः । पक्षः पत्रम् । अयं वामो भुजः । उचरो यामभागस्थः । पक्षः पत्रम् । अयं गलमारभ्याऽऽकटिस्थलं देशः । आत्माऽऽ- न्तराधीः । इदं कटिस्थलादधः स्थितं पादद्वयम् । पुच्छं लागूलम् । लागूलस्य पुन्छत्व उपपत्तिः प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यस्मिन्निति प्रतिष्ठाऽऽधार इत्यर्थः । पक्षिणोऽपि पुच्छाधारत्वमस्माभिरदृष्टमपि प्रतिष्ठेति वचनसामर्थ्यात्कल्पनीयम् । तदपि तस्मिनुक्तेऽप्यर्थे पक्षिण्येप वक्ष्यमाणः । श्लोको मन्त्रः । भवति स्पष्टम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचिताया तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां पदार्थबोधिन्यां द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ .. अथ द्वितीयोऽनुवाकः। । अन्नाददनीयात् । वै प्रसिद्धात् । प्रजा जन्तवः । प्रजायन्ते स्पष्टम् । याः काश्च याः काश्चन निखिलाः, स्वेदजाण्डजजरायुजोद्भिज्जा इत्यर्थः । पृथिवीं ब्रह्माण्डान्त- बहिवर्तिनी भूमिं श्रिताः। अथो अपि । अन्नजाः सत्योऽननवादनीयेनैव । अद्य- मानेन जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति । अथ जीवेकर्भक्षयानन्तरम् । एनदन्नमग्निभूमिश्व- १ क. मात्पु । २ ख. °वनक । ३ ख. °श्व पट्की ।

·है १४२ शंकरानन्दकता । प्रबन्पत्यावे, अ २] कीटादिरूपम् । अपियन्स्यपिंगच्छन्त्यन्ने बिलीयन्त इत्यर्थः । अन्ततोऽन्ते । तथा च न प्रत्यक्षविराधोऽपि । सति शरीरेऽन्नऽप्ययस्यानभिधानात् । अन्नं चतुर्विधप्राणिजात- शरीरस्योत्पत्तिस्थितिलयकारणमदनीयम् । हि यस्मात् । भूतानां चतुर्विधाना प्राणिनाम् । ज्येष्ठमतिशयेन वृद्धं कारणमित्यर्थः । तस्मात्ततः । सर्वषिधं सर्वस्य प्राणिजातस्योप क्षुत्तडोगस्य वारणम् । उच्यते कथ्यते । इदानीमन्नमयस्य पक्षिवत्कालव्याधकदींकृतस्य कारणान्नप्रशंसाप्रसङ्गेनाऽऽत्मज्ञानाभि- मुखत्वाय फलेन प्रलोभ्यान्मोपासनमाह-सर्व निखिलं वै प्रसिद्धं ते वक्ष्यमाणाः । अम- मदनीयम् । आप्नुवन्ति प्राप्नुवन्ति । य उपासकाः । अन्नमदनीयं ब्रह्म सर्वस्मादधिकं ब्रह्मज्ञानेनेत्यर्थः । उपासत एकरूपेण प्रत्ययप्रवाहेण साक्षात्कुर्वते । पूर्वमन्नस्य सर्वभूतकार- णत्वार्थमुक्तमिदानीं तदेव ब्रह्मतादात्म्योपासनोपपत्तये ब्रह्मसमानधर्मत्वं दर्शयितुं पुनः पठति--अन्न हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोषधमुच्यते । यथा ब्रह्म भूताना व्येष्ठमवगतं सद्भवरोगीपधमुच्यते, तथा यस्मादन्नं भूतानां ज्येष्ठं तस्मात्सोंपधमुस्पते । व्याख्यातश्च पदार्थः । अपि च यथा ब्रह्मणो भूतानि जायन्ते ब्रह्मणि तिष्ठन्ति च, तथाऽन्नाददनीयात् , भूतानि चतुर्विधान्यण्डजादीनि । जायन्त उत्पद्यन्ते । जातान्यु- त्पन्नानि । अन्नेनादनीयन । वर्धन्ते वृद्धि गच्छन्ति । ततो ब्रह्मणा समत्वाद्युक्तमन्नस्य ब्रह्मणा तादात्म्येनोपासनमिति भावः । इदानीमन्नशब्दार्थमाह-अद्यते भक्ष्यते । भरिति शेषः । अत्ति च भक्षयत्यपि । चकारः कर्मकर्तृव्युत्पत्त्योरनशब्दे समुच्चयार्थः । भूतान्यण्डजादीनि । तस्माद्यतोऽद्यतेऽत्ति च भूतानि ततः । अन्नमन्नशब्दं तदनमुच्यते कथ्यते। इतिः प्रथमकोश परिसमाप्त्यर्थः । तस्मादुक्तात् । वै प्रसिद्धात् । एतस्मात्प्रत्यक्षात् । अन्नरसमयादन्नरसविकारा. स्थूलदेहात् । अन्यः पृथाभूतः । अन्तरोऽभ्यन्तरः । आत्माऽऽमशब्दाभिधेयः । प्राणमयः प्राणविकारः । तेन प्राणमयेन । एष प्रत्यक्षः स्थूलो देहः । पूर्णः परि- पूर्णः । स प्रसिद्धः । * स्मर्थमाणः । एष साक्षिप्रत्यक्षः प्राणमयः । पुरुषविध एव पुरुषाकार एव । मूषानिषिक्तद्रुतताम्ररसो यथा तादृगेव न त्वन्यादृशः । तर्हि किं पुरुषः पुरुपान्तरसदृश इति चोभयमपि स्वतन्त्रमित्याशङ्कय नेत्याह- तस्य पूर्वस्य पुरुषविधतां पुरुषसदृशताम् । अनु पश्चात् । अयं तस्मादुत्तरः । पुरुषविधः पुरुपसदृशो न तु स्वतन्त्र इत्यर्थः । ततः पूर्ववदस्मिन्नपि कल्पना कर्तुं सुक- रेति भावः । तस्य प्राणमयस्य । प्राण एवोच्छासकारिणी प्राणवृत्तिरेव न त्वन्यत् । शिरो मूर्धा । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । . -- A १ ख. णः ।। ।

·[अालमत्मवि.भ०३] नत्तिरीयोपनिषद पिका। १४३ पृथिनी पुई मनिहा। ताप्येग कोको भवनि । मनापानी पूर्वप्रपाठके व्याख्याती। भाका साकारयः समनः । विकी पृथिवीय सर्वप्राणकालभूत ऊर्धगम्युदानः । भनन हि न पाणा धिा स्वाचन । बार निकारााकामविवाशब्दयथाक- यधिलमानीटाविषयों नाता । अथवा मुन्यातय नयोः शब्दयोरस्तु । तथा च श्रुतेः कौशवनास्थति कायम । पारपातमा त् ।। इति भीमावरमःमपरिया पाश्रमपरानन्दापिराजिताय पद योधिन्या तैशि- योनिपलपिक पध्याये रितीयोऽनुयाकः ॥ २ ॥ अप तृतीयोऽनुगमः। प्राणं मुल्यमाण देवाचक्षुरादयोऽन्यादयः । अनु प्राणमनु | प्राणन्ति पटन्ते । मनप्या मनुजाः । पशवश्र गवाया: । चकारः सर्वशरीरमंग्रहार्यः । ये प्रसिद्धार्थाः माणो मुख्यप्राणः । हि यस्मात् । भूतानामण्डजादीनाम् । आयुर्जीवनकारणम् । भनेन देहेन्द्रियामयादो निराकृतः । तस्माद्यस्मादायुस्ततः सर्वायुपं सर्वायुरेव सर्वायुषम् । उच्यते कध्यते । इदानी मोपासनवप्राणोपासनाफलं प्राणोपासनं चाऽऽह-सर्व. मेव निखिटमेव । ते यक्ष्यमाणाः । आयु वनकारणं शतसंवत्सररूपम् । यन्ति गग्छन्ति । ये प्राणं ब्रामोपासते । प्राणं मुख्यप्राणम् । व्याख्यातमन्यत् । अन्नवत्मा- गस्यापि ब्रह्मसमानता वक्तुं पुनरुक्तस्याभिधानम्-प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मा- सर्वायुषमुच्यते । व्याख्यातम् । ब्रह्मणो यथा सर्वायुष्टं तद्वत्प्राणस्यापीत्यर्थः । इतिः प्राणकोश परिसमाप्यर्थः । तस्यैप एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य एतदनन्तरं यद्यपीतिशयः पठीयः प्राणकोशस्यात्र परिसमाप्तेः, तथाऽप्यस्य वाक्यस्या- ममयादधिकत्वान्टकोत्तरत्याश्चतस्म पूर्वप ठ इतिशब्दस्य । अथवा पाठ रुमादर्थक्रमस्य वटीयस्त्वादत्र पठितस्यापि तदनन्तरं संगतिरवगन्तव्या । ननु-पूर्वस्मात्पुरुषादनन्यः प्राणमयस्तस्य तदन्तःपातित्वाद्धस्तपादादिवदित्यत आह- तस्यानमयस्य । एप एव समनन्तरोक्तः प्राणमय एव । शारीरः शरीरे भनः । आत्मा सर्वव्यवहारकारणत्येनाऽऽत्मा । यः प्राणमयः । पूर्वस्य प्राणमयात्पूर्वस्य । तस्य पूर्यस्य यः प्राणमय एष एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । अयं भावः-प्राणो न च स्थलशरीरान्त.पाती । तथा च सति नासापुटनिर्गतस्तद्वदेव चाक्षुषः स्यादिति । तस्मादा एतस्मात्माणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैप पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुपविधताम् । अन्वयं पुरुपविधः । तस्य यजुरेव शिरः । १ ख, ‘स्य पठितत्वात् । अ ·१४४ शंकरानन्दकृता [ब्रह्मवल्ल्यध्याये, अ०४] ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येप श्लोको भवति । प्राणमयादुक्तात् । मनोमयो मनोविकारः । तस्य यजुर्यजुर्विषया वृत्तिः । ऋगृग्विषया वृत्तिः । साम सामविषया वृत्तिः । आदेशो यनुक्र. क्सामसु ब्राह्मणमादेशस्तद्विपया वृत्तिः । अथर्वाङ्गिरसोऽथर्वणाऽङ्गिरसा च दृष्टा मन्त्रा ब्राह्मणानि च तद्विषया वृत्तिः । अन्यत्पूर्वेण समानघाठम् । अन्नमयार्थस्थले प्राणमय प्रागमयार्थस्थले मनोमयं चौक्त्वा पूर्ववयाख्येयम् ।। इति श्रीम-परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तैत्ति- रीयोपनिषद्दीपिकाया ब्रह्मवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ -- अथ चतुर्थोऽनुवाकः। अत्र हि मनोमयस्य चतुर्वेदवृत्तिप्राधान्यमुक्तम् । वेदाश्च ब्रह्मप्रकाशकत्वान ब्रह्मणों भिन्नाः । ततो वेदेभ्योऽभिन्नं सर्वस्य जगतः कारणं विशेषतश्च मनस: " तन्मनोऽकुरुत" इतिवचनान्मनसाऽप्यगम्यरूपं ब्रह्म वदन्मनोमयं स्तौति-यतः सर्वस्य जगतः कारणा- द्विशेषतश्च मनसः सत्यज्ञानानन्दरूपाब्रह्मणः । वाचो यजुर्ऋक्सामादेशाथर्वाङ्गिरसरूपा अन्याश्च । निवर्तन्ते ब्रह्म वक्ष्याम इति संकल्प्य प्रवृत्तास्तस्मिन्ब्रह्मणि प्रवेशमल- भमाना नेति वदन्त्यो वाराङ्गना इव राजगृहाभ्याशाद्यथागतं निवृत्य भ्रष्टसंकल्पा भवन्ति । निवृत्तिस्तु प्राप्तावप्राप्तौ च संकल्पितस्य दृष्टा । तथा च. किं प्राप्य निवर्तन्त इत्याशङ्कय नेत्याह-अप्राप्यालब्ध्वाऽऽनन्दमित्यन्वयः । ननु वागगम्यानामपि जातीचम्पकके- तकीकुसुमादिगन्धभेदाना मनसाऽवगतिर्यथा तथाऽस्वित्यत आह-मनसा यजुरादिप- श्ववृत्तिमता । सह समम् ।आनन्दं हिरण्यगर्भस्याऽऽनन्दादप्यतिशयमनन्तमानन्दं ब्रह्मणः सत्यज्ञानादिलक्षणस्य । पष्ठीयं शिलापुत्रकस्य शरीरम् । इतिवव्याख्येया । विद्वान्सा- क्षात्कारवान् । साक्षात्कारेणापगताविद्यो द्वितीयाभावान्न विभेति भयं न गच्छति । कदाचन कदाऽपि । यस्मादेतादृशं ब्रह्मास्य कारणं तस्मादतिश्रेष्ठो मनोमय इति भावः । इतिर्मनसमाप्तौ । अथवा मनोमयकोशपरिसमाप्तौ पूर्ववदवगन्तव्यम् । प्राणस्यैवैकदेशो मन इति शङ्का वारयति-तस्यप एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य । पूर्वस्य प्राणमयस्य । यः प्रसिद्धो मनोमय एप एव शारीर आत्मेत्यन्वयः व्याख्यातः पदार्थः । अनेन प्राणस्याऽऽत्मत्वं निवारितम् । तस्माद्वा एतस्मान्मनो- मयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैप पूर्णः । स वा एप पुरुपविध एव । तस्य पुरुपविधताम् । अन्वयं पुरुपविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । सद;

·[सया २० नतिरीयोपनिषडीपिका । १२५ रणेष प्रोमो भवनि | मनोगमादान । विज्ञानमयो बुद्धिविकारः । सदाऽऽस्तिस्य- संपन्नतानि. पा. मात्र नापारविषमा यत्तिः । मयं तस्मिन्नेर पाताया- मनु नपवा निः । ग. भाम्बाविप नदेहविपर्ययरहिता पृत्तिः । म:, अनाहियरपटाने मनोभास्वरबुमिनाक प्रथमजे महत्तस्त्रास्यम् । प्राणमया- यस्य मनोमवाव निमय पठि या शेपं समानपाट पर्यवद्वयायियम् । दति भीमरयासमा भीमकानन्दविगायताया पदार्थवाधिन्या लैतिरी- चालम्पिापित अनपध्याये पता नपार. ॥ ४ ।। - अथ पशमोऽनुवारः। विज्ञान बुद्धिः । यज्ञ दर्मादिकं तनुते विस्तार पति { कर्माणि वैदिकानि स्मार्ता. न्यनिहाय चायन्दनादीनि लीफिकानि च फरिवाणिपादीनि । तनुते विस्तारयति । अपि च विस्तारणा-युच्याविपि की । विज्ञाने कर्मविस्तारादेविज्ञानं वुद्धि देवा वागाटयो:रम्यादयस । सर्वे निखिकाः । वाम नवज्ञानादिलक्षणं ज्येष्ठमतिशयेन वृद्ध कारणमित्यर्थः । ज्येष्ट ५ विज्ञानस्य बामणश साम्यं तयोस्तादाम्योपासनार्यमुक्तमित्यवग. न्तव्यम् । उपासते नाम नादात्म्येनोपासनं कुर्तते । विज्ञानं ब्रह्म व्याख्यानम् । चेद्यदि । चेद् घेदयतिरिक्तोऽपि जानापानीतेन्यर्थः । तस्माद्विज्ञानमलोपासनात् । चेयदि । न प्रमाद्यति प्रमाद न गन्छति बहिर्मुवा न भवतीत्यर्थः । शरीरे स्थूलगरीरे । पाप्मनो हिरण्यगर्भमातिप्रतिवन्ध कारणानि । हित्वा परित्यज्य । सर्वान्निखिलान् । कामान्कामना. विषयान् । हिरण्यगर्भतादाम्मेन समश्नुते । सम्यक्प्रामेति । इतिर्मनसमाप्ती विज्ञानमय- कोगसमाप्ती वा पूर्ववत् । तस्यप एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्य पूर्वस्य मनोमयस्य यो विज्ञानमय एष एव नारीर अत्यन्वयः । व्याख्यातः पदार्थः । मनेन मनस आत्मत्वं निवारितम् । तस्माद्वा एतस्मादिज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैप पूर्णः । स वा एप पुरुपविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोटो दक्षिणः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा तदप्येप श्लोको भवति । विज्ञानमयादुक्तात् । आनन्दमय आनन्दविकारः सोपाधिका- नन्द इत्यर्थः । प्रियं पुत्रादिदर्शनजन्यं सुखम् । मोदः पुत्रादिसंभाषणसहासनादिजन्य सुखम् । प्रमोदः सहाऽऽसनादौ स्थितानामपि पुत्रादीनामन्यानुविधेयत्वजन्यं सुखम् । अभीएविषयस्य दर्शन लाभो भोगश्च प्रियमोदप्रमोटा इत्यर्थः । आनन्दः सुखसामान्य १ ख. को जा। १९ ·शंकरानन्दकृता [ अक्षवल्ल्यध्याप, म०६] प्रियमोदप्रमोदेष्वनुगतं सुखं ब्रह्म निरतिशय अ नन्दो यस्य मात्रामुाजीवन्ति ब्रह्मादयः । यथा देहावयत्राः पादयोः प्राणभेदाः पृथिव्यामुदान वा वेदाश्च त्रयोऽपि मनवाम गरूपा अथवाङ्गिरःसु दृष्टकर्मसाधनत्वेन, यथा बद्धिभेदाः प्रथमजायां हिरण्यगर्भवुद्धौ च प्रतिष्ठि. तास्तद्वत्सुखसामान्यविशेषा निरतिशयसुखकस्वभावे सत्यज्ञानादिरूपे ब्रह्मणि सर्वाधारे प्रतिष्ठिताः । स्थूलस्य देहम्याध्या माधिभूताधिदैवभेदभिन्नस्य ब्रह्मणः प्रधमकोशत्वम् । सूक्ष्मस्य स्थूलात्मभृतरयाज्ञानकायस्य क्रियाज्ञानशक्तश्चतुर्धा भिन्नस्य सकारणस्य कोशचतु. ष्टयत्वं च । मूक्ष्मोऽपि विभागः स्वयं प्र णनिमित्तं हि स्थूलशरीरस्य सर्वव्यवहारं मत्वा स्थूलभरीरात्मभूतः प्राणः क्रियाशक्तिद्धितीयः कोशः । प्राणस्यापि मनसेतस्ततो नीयमानत्वाद लेनेव मृत्सेभवलीवस्य । ततोऽनिश्चयामिका ज्ञानशक्तिः प्राणात्मभूता मनआख्या तृतीयः कोशः । मनसोऽप्यनिश्चय.त्मनो निश्चयपरतत्रत्वान्निश्चयामिका बुद्धिर्मन- आत्मभूता चतुर्थः कोशः । बुद्धरपि मुखपरतन्त्रत्वादवस्थात्रये कार्यकारणोपाध्यवच्छिन्न - सुखं पञ्चमः कोगः । तत्रापि प्रियमोदप्रमोदा जागरणस्वप्नज आनन्दः सौषु व्याकृतो- पोधिः । इतः परं भृतभातिककार्यस्य कारणस्य चाभावादकार्यकारणं ब्रह्म सर्वस्याऽऽधा- रभृतं गोशपञ्चकवाक्प्रवृत्तिकारण नमित्तं प्रथमसूत्रेण चितम् । मन्त्रेण च व्याख्यातमुक्त- वती श्रुतिरित्यर्थः । मनोमयार्थस्थले विज्ञानमयं विज्ञानमयार्थस्थल आनन्दमयं च पठित्रा शेष समानपाठं पूर्ववय ख्ययम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीनन्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपानेपद्दीपिकाया ब्रह्मवल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः॥ ५ ॥ अथ पष्टेोऽनुवाकः। नन्दब्रह्मणोरभेदाब्रह्म भिधानमेवाऽऽनन्दाभिधानमिति मन्यानः पठति-असम्मेवा- विद्यमान एव जनैरज्ञातोऽभिभृतश्चैयर्थः । स वक्ष्यमाणः । भवति स्पष्टम् । असद- विद्यमानं 'खर विपाणसममित्यर्थः । ब्रह्माऽऽनन्दमयस्य पुन्छ कारणं चेत्युक्ते. नासत्त्वप्रकारेण । वेद जानाति । चेद्यदि । असत्त्वज्ञानादनमुक्त्वा सत्त्वज्ञानाद- र्थमाह-अस्ति विद्यते सर्वस्य क रणायेन सर्वात्मत्वेन च । ब्रह्मोक्तम् । इत्युक्तेन सवप्रकारेण । चंद्यद । वेद जानाति । सन्तं विद्यमानं वाचा मनसा कायेन च पज्यमिलार्थः । एनं अझ स्तित्वज्ञानिनम् । ततो ब्रह्मास्तित्वज्ञानान्कारणात् । विदुर्जा- नन्ति । सर्वे जना इति शेषः । इतिर्मन्त्रसम.प्यर्थमानन्दमय किं.ग] परिममाप्ययं वा पूर्व- १ क ग. 'मना आ' । २२ ग, ‘यम मू।

·[प्रहारयप्पापे,०५] नतिरीयोपनिषदीपिका । १४७ वत् । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वम्य । तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयत्य य मानन्द- मप एप ए नारीर मामयनयोख्यिातः पदार्थः अय कौशपमकाधारबमास्तित्वनास्तित्वविज्ञानफटकथनानन्तरम् । अतो ब्रह्मणः सीम यतोऽस्तिनास्तिप्रत्ययौ च कतुं मुगकावस्मात्कारणात् । अनुप्रश्ना ग्रह्मणोऽ. सिय नालिये च तानिनो ब्रमप्राप्तावप्र.ती च सदेहमनु प्रश्नाः प्रष्टच्या ईप्सितार्थ. विपराः शममंदर्माः । पदयन्त इति शेषः । उतापि । अविद्वान्नमणि संदेहविपर्ययज्ञान. वान् । अमुमानन्दमयकारणभूत पुरयरूपं चास्तिनातियाभ्यामनिधितं वस्तुवृत्तेन । लोकं लोक्यमानं स्वयंप्रकाशयेन तज्ज्ञानिभिः । मेत्य परलोकमागत्य शरीरं परित्यज्ये. सर्थः । कश्चन कोऽपि । गच्छति प्रामाति । प्लुतिर्विचारार्था । आहो पक्षान्तरे, विद्वान्यामणि सदेहविपर्ययरहितज्ञानवान् । अमुं लोकं प्रेत्य व्याख्यातम् | कश्चित्कोऽपि । समश्नुता ३ समते व्यानोति । प्युतिर्विचारार्था । उ अपि । अयं भावः-यद्यस्ति सत्यज्ञानादिलक्षणं व ताई प्राप्तव्यमविदुराऽपि । न ह्यज्ञानसंशयविपर्यय-स्तनोऽन्यथा- त्वम् । समिकं चेदविद्वान प्राप्नोति विद्वानपि न प्रामुयानियामकाभावात् । अथ नाति तत्तर्हि विदुपाऽपि न प्राप्तव्यम् । न हि नरविषाणादिकं तस्मिन्संदेहविपर्य-रहितज्ञानि- नाऽपि प्राप्तुं शक्यम् । अधाशेषविशेषशून्यमप्यनेन प्राप्यते तविदुपा न प्राप्यत इति न नियामक पक्ष्याम इति । अनेनोक्तश्लोकार्थस्याऽऽक्षेपः कृतः | मारता विद्वदविदुषोः प्राप्यप्राप्ती । प्रमणोऽविद्वदमास्या यत्तस्य नास्तित्वमापादयितु निष्ट तज्जग कारणत्वकथनेन पक्तिन पुनः केनचिद्विशेषेणाभिधीयमानेन निराकुर्वन्सत्त्व- पक्षमर्यादाटत्ते--स सूत्रमघ्राभ्यां ब्रह्मत्वेनोक्त आत्माऽऽनन्दमयस्य कारणभृतः पुच्छभू- तश्व प्रसिद्धः । कथमसौ नास्तीत्यर्थः । ननु सता चेतनाना किंचित्कारित्वं दृष्टमस्य तस्मिन्सन्यस्तित्वं श्रद्दधामीत्यत आह---अकामयत कामनामकुरुत । कामनाविषयमाह- बहु स्यां नाना भवयम् । नानाभवनेऽप्युपायमाह-- प्रजायेयोत्सद्येय । इत्यनेन प्रकारे- णमा कामना कृत्वा । स कामी तपः पर्यालोचनमिदमनने थम यादिरूपम् । अतप्यत सृज्यविषयमकरोत् । स कामुकस्तापसः । तप उक्तन् । तप्योक्तविषयं कृत्या कार्यकार- रणादिकं प्रथम विचार्य निश्चिय चेत्यर्थः । अनन्तरमिदं विविधपत्ययगम्यं कार्य जातं भूतभौतिक चेतनाचेतनात्मकम् । सर्व निखिलम् । असृजतोत्पादितवान् ।. सर्व शब्दार्थ- माह--यदिदं किंच । यत्किचेदं प्रसिद्धमस्तिनास्तीत्यादिप्रत्ययगम्यं यक्किमपि । तर माजातम् । सृष्ट्वोत्याद्य । तदेव स्वसृटमेव । अयमेवकारो देहलीप्रदीपन्यायेन तद- मुना प्रविशदिन्यनेन च संबध्यते । अनु कार्यसृष्टिमन्येवाप्रविष्टोऽपि तु सर्वत्रावस्था- नादाक रावत्माविशत्प्रवेशमकरोदेव । प्रविष्टशब्दप्रत्ययविषयोऽभूदित्यर्थः । - १ ख. °त्य वेत्य । २ ख. 'पि स ।

·tunut १२८ शंकरानन्दकृता [ झवल्यवाये,०६ नदन कार्य सृष्टमनु प्रविश्य प्रवेशं कृत्वा । किं तटस्थ एवायं सूत्रधारिवद्गृहं निय तत्र प्रविन स्थितः । तथा चाऽऽनने बहुभवनोश्यः प्रजाति दृष्ट्ये विस- रात इत्याशङ्कय नेवाह-सच तेजोवनलपमपि त्यच्च वाय्याकागलपमपि । चारी तबुद्धिं समुचिनुतः । अभवत्यष्टम् । इदं क्रिया क्यमाणेष्वपि चतुर्यु पर्यापधु संवध्यते । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निःशेषमुकं निरुक्तं, घटः पृथुवुध्नोद- राकार इत्यादि । विपरीतनानन्तं., जातचिम्पककेतकीकुमुमगन्धभेदादि । चकारी पूर्व- वत् । निलयनं चालिनवनं च, अश्रयोऽनाश्रयश्च । चकारी पूर्ववत् । विज्ञानं चाविज्ञानं च ! स्मृतिसंशयविपर्ययनिश्वयादि विननं तत्कारण वा चिन्नात्रं वा । तदि. परीतमविज्ञानम् । चकारी पूर्ववत् । सत्यं चानृतं च, भावात्मकले सति कश्चिद्धन चिकचिकेनचिदपि वावरहितं सत्यं व्यवहारतो वा वावरहितम् । तद्विपरीतमन्तम् । चकारी पूर्ववत् । अस्तिनास्तीतिप्रत्ययविषयः सर्वः कार्यकारणवर्गो ब्रह्म च ब्रादि- त्यर्थः । ननु त सर्वकारणं सर्वनवितावप्रतीयते न तु तदनत्यं नेति बचनादित्यत आह-सत्यं सर्वबावजन्यं भावल्पं ब्रा । अभवदुक्तं मादिकमभवत् । असतः सर्वात्मने उर्वमिदं सर्वः प्रत्ययस्सदिति प्रीयेत नरविपाणवन्यापुत्रादिवत् । ततो नान- सर्वामिकं किंतु सदेव | प्रतीतरविश्व जीवनादिव्यवहारस्यापि दुर्लभत्रमियर्थः । मि सदादिकं दगविध तबुद्धयश्चेत्येतावदेव सत्यमभवदियागय नेत्याह-यदिई किंच, उक्तमनुक्तं चोत्प्रेक्ष्यमाणं यत्किंचेदं निखिल्मपीत्यर्थः । तनिखिलमपि सत्यार झणोऽभिन्न तस्मिन्नध्यस्तत्वेन प्रायनानं प्रसिद्धम् । सत्यं सत्यगन्दाह व्यवहा- रक्षमवन मामूर्त वेन च । मृतम विभागो भूतपश्चक एव । तेजोवनानि मानि । वायाकागावमृता । कार्यकारगयोरपि मृर्तामृतत्वे एवमत्रगन्तव्ये। कार्य सर्वः प्रपञ्चो भूतभौतिकरूपो मूर्त स्थुष्टन्त्रास्कारणतः । विद्या वमन तद्विपवादप्रतीयमानन्वेन वा । इति, अनेन प्रचारेण । आचलते कथयन्ति ब्रह्माबेदः । तत्र सर्वकार्यशून्य ब्रापि युक्त्यन्युच्चयार्थस्तच्छब्दः । ब्रह्मगः सत्यवेऽन्यस्य चासत्यावे युक्तिश्चयम् । ब्रह्मव्यतिरिक्तं यत्सत्यं तन्निसमनित्यं या निल्यो कार्यता कार्यले चालत्यनमनिच्छनोऽपि प्रामादिकस्वजिहाचर्वणवढागतन्। निन्यत्रेऽनर्वगतचे सदगतवेऽपि जाड्यन्वेऽपि भेदै स एव दोषः । तल्ल अत्र सायं न अन्यत् । ब्रह्मण्यात जन्नयात्राहम् । यथेर्दनाया- १०. गर । २ . निनाई। ३ क. स. ६२ । ४ ब. ते पा । ५ख, "गद सत्य' ·[प्रमाणे. ५०७] तगिरीयोपनिपीपिका । ११९ जमिन । पप लोको भवति व्याख्यानम् ॥ "मी आनन्दामिपिताया पदार्थचोधिन्या तसि. दीपाय पठानुवाकः ॥ ६ ॥ - 12 अप समाऽनपारः। यस, व पास मयममा सन्नामरूपकमिकयन स्थवीयां बुद्धियिषय- माते । स 11 नादिलक्षणं बाहर मात्र प्रसिद्धं विद्वत्प्रसिद्धं वा नामरूप- कियाहीन जगाकारण महा इन पक्तव्ये नरभ्रमस्य नामरूपक्रियाहीनत्वेनोत्पादादिति कथनार्थमसता त्याह । रदं विविधप्रन्ययगम्यं विश्वम् । अग्रे विश्वोत्पत्तेः प्राक् । आसमय । अविवागव- दा जगत्कारणमाऽऽसीन्न तु कार्यजातमित्यर्थः । ततोऽ. मन्दानिधेयाकारणात् । , एवं प्रनिर वा । सत्तच्छन्दाभिधेय स्पष्टनामरूप- फर्म । अजायतोटपचन | नव गावट जग कारणम् । अविवात्माननेक चिदान- न्दस्वभारम् । स्वयमामाऽविद्याया आश्रयो विषयश्च । अकुरुत बहुधा कृतवान् । तस्मादात्मानमा (गन आ ) मनत्र बटुवा करणात्ततोऽविद्याश्रयविषयभूतमानन्दात्मस्व- रूपं सुकृतम् । स्वार्थऽय सोः प्रयोगः । स्वेन कृतवःस्व (कृतं स्व) कृत स्वकृतमेव परोक्षण मुकृतं पुण्यमुच्यते कथ्यते देवैः । इतिर्मन्त्रसमाप्ती । ननु- "ब्रह्मविदामीति परम्' इत्युपक्रान्त तत्र किं ब्रह्मत्याशङ्कायां सत्यादिलक्षणं तस्वरूपमभिधाय त.प्रतिपत्त्ययं च तस्याऽऽकाशादिकारणत्वाभिधानप्रसङ्गेन कोश- पन कमवतार्य पचमकोशावारब्रह्मास्तिःवनास्तित्वज्ञानाभ्यामर्यानर्थयारमिवानेन মধ্বস্ব समागतेषु सन्निर्णयार्थमिदं 'सोऽकामयत' इत्यारभ्य सुकृतम्' इत्यन्तमुक्तमस्तु तत्तथाऽपि सर्वकारणवत्मावाप्ती न पुरुषार्थ आनन्दावाप्तेरेव तथात्वादित्यत आह- यत्मसिद्ध जगत्कारणम् । वै स्मर्यमाणं तद्ब्रह्म । सुकृतमविद्य याः स्वात्मरूपमेव कर्म कर्तृभाषेन कृतवत् । रस आनन्दद्रवः स्वयंप्रकाशमानानन्द इत्यर्थः । वे प्रसिद्धो वैष- थिकसुखरूपेण सर्वप्रियतमत्येन वा स्मर्यमाणो वा । स मोक्षे भावीदाना परोक्ष एव प्राणिना रमः । रसं सुकृताभिन्नमानन्दात्मस्वरूपम् । हि यस्मादेव । रसं लब्धेति द्वाभ्या शृङ्खलान्यायेन संबध्यते । रसभेव न त्वन्यत् । अयमविकारी । लब्ध्वा प्राप्यैव नत्यन्यथा । आनन्दी प्रत्यक्प्रकाशमानानन्दात्मस्वरूपः । भवति स्पष्टम् । तस्मात्पुरुषार्थो ब्रह्मप्राप्तिरित्यर्थः । ननु-मुकृतस्य ब्रह्मण आत्म मिन्नस्याऽऽनन्दनं भवतोच्यते । प्रतीतिश्च विपरीते- . । १ घ. न् । तत्सहि। २ ख. °स्तु तथापि ।

·दुःखाभाव १५० शंकरानन्दता [ब्रह्मवल्ल्यध्याये, भ. त्याशङ्कय तदुत्तरत्वेनान्यथानुपपत्तिमाह-क आत्मनोऽनानन्दत्व आनन्दात्मव्यतिरिक्तः । हिहेत्वर्थः । एव नाम । कस्तु नामोन्यादपानचेष्टां कुर्यात् । को व्याख्यातम् । प्राण्या- प्राणचेष्टां कुर्यात् । यद्यद्येष स्वयंप्रकाशमानः । आकाशः आकाशवत्सर्वगत आकाशश- म्दाभियो वा । देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्य इयर्थः । आकाश इति सप्तम्यन्तत्वपक्षे हार्दाकाशेऽविद्याशबालत इति व्याख्येयम् । आनन्दः परप्रेमालम्बनत्येनोपलक्षित आन- न्दात्मा । न स्यान भवेत् । अयमर्थः -आत्मकामाय सर्वा लौकिक्यो वैदिक्यश्वेष्यः । प्राणधारणमपि । आत्मा चेहु.खं दुःखसाधनं वा स्यात्तदानी वृश्चिकतग्जन्यदुःखवद्धयः स्यात् । दुःखसाधनवे वाऽऽत्मार्थ भार्यादिकं प्रियं न स्यात् । ततः सुखत्वं परिशिष्यते । अभावस्यासत्वे नामाऽऽत्मनो प्रतीतिविरुद्धम् । सुवस्यापि जायमानस्य वेद्यस्याऽऽरमार्थत्वेन प्रियता दृष्टा । न तु स्वरूपेण । अन्यथा वैर्यादिगत- स्यापि तस्य प्रियता स्यात् । तेनं नित्य स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मा परप्रेमालम्बनत्वेनाङ्गीक. रणीयः । परप्रेमालम्बनत्वं च तदर्थलौकिकवैदिकजीवनचेष्टान्यथानुपंपल्या कल्यते। आत्मनोऽनानन्दत्वे न काऽपि चेष्टा स्यादिति । ननु-यद्ययमानन्दरूपस्तहि किमर्थ. 'मयमानन्दायं लोकः साधनमादत्त इत्यत आह--एष आकाश आनन्दात्मा स्वयंप्रकाश. मानोऽप्यनाद्यविद्यावृतः । साधनेंसाध्यादिभावेन व्यवस्थितो हि यस्मात्तस्मादिति शेषः । एवेषशब्देन संबध्यते । एष एव साधनं साध्यं च वस्तुतोऽज्ञातात्मयाथात्म्यसाधनतारतम्ये- नापसारिताविद्यातारतम्यादाविर्भूतात्मसुर्खतारतम्यरूपः । अविद्यादशायामानन्दयति, भाकीटपतङ्गमाब्रह्म च निखिलं जगदा योनिप्रादुर्भावादा मोक्षसाक्षात्काराचाऽऽनन्दयति । आनन्दात्मनि साक्षात्कृते न साध्यसाधनादि(दी)ति भावः । तत्साक्षात्करणात्प्राक्साध्यसा- धन देरपि वस्तुतस्तदात्मकत्वात्तस्यैव सुखदातृत्वमविरुद्धमित्यर्थः । ननु--आत्मनोऽस्तित्वे स्थिते विद्वानेव कदा कथं प्राप्नोतीत्यत आह--यदा यस्मि- म्काले । हि यस्माद्विदुषो ब्रह्मप्राप्तौ नियामको हेतुहिनोच्यते । ब्रह्मसाक्षात्कारवत्त्वेनापग- ताविद्यत्वादित्यर्थः । एव, अयं पार्थसारथिवत्कालवाचिना विद्वद्वाचिना लाभवाचिना च संबध्यते । यदैव न त्वन्यदा । एष विद्वानेव न त्वन्यः । एतस्मिन्नात्मनो भेदरहिते सत्ये रसे । अदृश्ये बाह्यान्तरेन्द्रियज्ञानाविषये । अना.म्य आत्मन इदमात्म्यं त्रिविध शरीर न यस्यासावनात्म्पस्तास्मन् । ननु-सर्वज्ञानाविषयोऽगरी रोऽपि वाग्गोचरः पदार्थो नरविपाणादिदृश्यत इत्यत आह-अनिरुक्त निरक्तिगन्ये वाचामगोचर इत्यर्थः । ननु-वाचामगोचरोऽपि साश्रपः पदार्थो दृष्टो यथाऽविद्या सदसधुक्यविपत्यत आह-अनिलयने निल- १ व. मान्या पथा। २ व विविध ।

·[परम्प ० ८) नानगयोपनिपदीपिका। १५१ नममतदान । न- पाय तनय पति नोऽपि बिन्दन इत्यत आह- अयं मार प्राविका करा: प्रतिष भयानयानमार गुवाशस्यमभयमित्यर्थः । समय यया पति स्याध्ययम । प्रनिष्ठामितमामाति नादान प्रतिकात रिकार- गहिणेन प्रकार्पण स्थितिम् । विन्दते लभत एव । अथ तदा सोऽस्मिन्प्रतिष्ठा मामी विधान । अभयं गतः, भयमविद्यातास काग तक रास्तन्यमभयं स्वयंप्रकाश- मानानमवसायी गतः भाप्तः । भवानि माम् । जीवन्मुक्तः सर्वदा भवताय. मनु-कावतानवि प्रमाग प्रतिदिन एक तस्य मर्याचारयात्ततोऽविदुपोऽपि मनस्य नाम स्थायित आर. यदा मिशाल । हिहती । यामामणि प्रति, हितोऽप्यनिदानामा मज नाम न प्रतिपाते निविण्य इत्र जान्यन्वो निधिम् । एव पूर्ववत् । एप पसिन' मंदिहानी विपर्यस्तो ऽज्ञानी च । एतस्मिन्स्वा माभिन्न ब्रह्मणि, उदपि । अग्गरम् । अन्तरं भदम् । कुरुने सम् । अथ तदा तत्तस्य संदिग्यस्य विपर्ययस्थस्याहानिनक्ष । भयमपातकार्यतारकारजन्यमध्यात्माधिभूताधिदेवभेदभिन्न चाचि मनसि कायऽनादुःयकारणं जन्मादि । भवति प्रमैन संदहविपर्ययाज्ञानरुक्त- भयरूपं भवनि । गित सायाकारैः । ननु-अविदुपस्तथाऽस्तु यस्तु शास्त्रीये कर्भ- ण्यधिकृतो विद्वात्तस्य ब्रह्मविद इय ब्रममाप्तिरिन्यत आह-तत्तूक्त ब्रह्म भयरूपम् । तुशलः गवानिवारणार्थः । शास्त्रीय कर्मण्यधिकृतस्य विदुषो ब्रह्मविदश्च न साम्पं भिन्नामिन्नवुद्धिवेन विरुदयात् । एव तदेव न यन्यत् । भयं व्याख्यातम् । विदुपः कर्मविद्याविदः । अमन्वानस्याहं ब्र मास्मीत्यमेटेन मननरहितस्य । इदमेव वैषम्यं कर्मब्रह्म. विदोः । तत्तत्राऽऽ मत्येनाज्ञात व्रमणि भयकरेऽपि । एप श्लोको भवति व्याख्यातम् । अपिशब्दसृचिता युक्तिः संक्षेपणेयम् । अमृतं माता पिता बन्ध्यादि वाऽविपरीतरूपमपि स्वस्येप्टकारित्वेन स्वयं विपरीतगृहीतं तदनिष्टमकुर्वदपि स्वस्यानिष्टकारि दृष्टं यथा तबलापि ॥ इति श्रीमत्वरमहमपरिमाजकाचार्यश्रीमच्छ करानन्दविरचिताया पदार्थबोधिन्यां तैत्ति- रायोपनिषदी पकाया ब्रह्मयलयध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ 1 अथाष्टमोऽनुवाकः। भीपा भान्या । अम्माब्रह्मण आत्मत्वेनाज्ञानात् । वातो वायुः । पवते याति । भीपा भीत्या । उदेत्युदयं गच्छति । सूर्य आदित्यः । अस्मादित्यनुवर्तते । भीषाs- स्माघाख्यातम् । अग्निश्च वह्निरपि दहनादि के करोतीति शेषः । इन्द्रश्च त्रिलोकीना- १ ख. 'यस्तरया। .

·१५२ - शंकरानन्दकृता [नकवल्मव्याये, १०८] थोऽपि त्रिलोकीमवतीति शेष । आद्यश्चकारोऽनुक्त नां सपा महता व्यापारसमुनयार्थः । द्वितीयो भीपाऽस्मादिति संबन्धार्थः । मृत्युः स्थावर जङ्गमविनाशकारी । धावति सर्वेषामभावाय सर्वान्प्रतिगच्छति। पञ्चमः पञ्चसंख्यापूरणो भीपाऽस्मादित्यनुपनः । इतिः लोकसमासी । ननु प्रकृता ब्रह्माना व्याख्यातास्तत्रैव ब्रह्मप्राप्तेरपुरु गर्यो शकित प्रसहारमण मानन्दरूपत्वमुक्तं सोऽयमानन्दो दुःखाभावो भायो वा सातिशयस्ततोऽपुरुषार्थ इस्पा. शङ्कयाऽऽह-सा प्रसिद्धा । एपा वक्ष्यमाणा | आनन्दस्य भावरूपस्य सुखस्य । मीमासा ब्रह्मविंदा मुखकारित्वेन पूजितो विचार आनन्दस्योत्कर्पयत्वेनाभावत्वब्यावृशि- फलो ब्रह्मानन्दस्य सर्वस्मादपिकावेनापुरुषधित्यव्यावृत्तिफलः । भवति स्परम् । युवा पोडशवर्यमारभ्याऽऽपलि दर्शनमुपघातमन्तरेण मध्यमं वयो यौवनं तद्वान- क्षीणेन्द्रियशक्तिरित्यर्थः । स्याद्भवेत् । यौवनेऽपि स्वभावतः शरीरस्येन्द्रियाणां वा परूप्यं संभावितं रोगादिनिमित्तं वा तनिवारणार्थमाह—साधुयुवा कन्दर्पसमान- रूपः सन्यौवनसपनः । तादृशोऽपि मृर्यो मा भूदित्याह-अध्यायकोऽवीतसा- लोपावेदः सर्वज्ञ इत्यर्थः । तादृशोऽपि केवलं स्वोदरंभरिरतिमन्दो वा तयं तघेण वारयति--आशिष्ठोऽतिगयेनाऽऽगास्ताऽतिशयेनाऽऽशुकारी च । अथाप्यतिमन्दत्ता. व्यर्थजीवित एवेत्यत आह--दृढिष्ठोऽतिमयेन दृढोऽविकृतवाक यमना इत्यर्थः । तादृशोऽपि बलहीनः स्यादित्यत आह-बलिष्ठोऽतिगयेन वलसंपन्नः । एभनोऽपि वित्तहीनः स्यादित्यत बाह-तन्योक्तविशेषणविभिटम्य । इयं सनदीपाविवलय. लोकमेखला । पृथिवी भूमि. । सर्या निखिला । वित्तस्य वित्तेन दृष्टादृष्टसुख कारण गोहिरण्यादिना । पूर्णा परिपूर्णा । स्याद्भवेत्स लिक्षणसंपन्नस्य चक्रवर्तिन इत्यर्थः । स सर्वलक्षणसंपन्नस्य चक्रवर्तिनी जायमान आनन्दः । एकः एकवसंग्ड्याक्रान्तः । मानुपो मनुष्येषु भवः । आनन्दो भावम्पः मुखामा । नातः परं मनुष्याणा मुग्व. मित्यर्थः । ते परीक्षा । ये प्रसिद्ध । शतं गतसंख्याका मानुपा आनन्दाः । व्याख्यानम् । वचनं तु विगेप । स परोक्षः ममिव । एक एकत्वमस्याकान्तः । मनुष्यगन्धर्वाणां मनुष्याः माग जन्मानो गन्ध में प्राप्ता मनुष्यगन्ध अन्तरिक्षलोकनिवामितान्तर्धानादिसति मन्नतपम् । आनन्दः मुखना । अम्माक चक्रवर्तिनां यथोक्तगुप्रिमिष्टाना गन. गुणमुपं मनःपगन्धर्वाणा पमं मुन्वमि यर्थ । श्रोत्रियम्य चान दिल्याप्याजिना चात्राभिननितिन पाटनम् । श्रीमिययं च चनापतिनाऽस्य च मम.नम् । चकारी मनु मनिन्दननुनपार्थः । मन पगम्यमान दनामी करणा-का- मरनम्य दशगणनामा पनि नमिउपहनापर्यः ।

·[नामग्याचे, ०८] तत्तिरीयोपनिषदीपिका । १५३ कोहि त्रामिलापहिलातरम नपियाराक्षः गतगुणं मुग्यं भवतीत्यत एव प्रथमे पर्याये सोरिकस्य नाकामा तिन पठिना। ने ये गनं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । न ये गतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां पिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितणां भिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये गतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाका- महतस्य । ने ये शतं कर्भदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शत देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहनस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको वृहस्पतेरा. नन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजा- पनेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रामण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । देवगन्धर्वाणा देवाश्च ते गन्धर्वाश्च देव- गन्धर्यारतेपा चाऽऽफाल्गन्धर्वशरीरमाप्तिहेतुभूतकर्मणामित्यर्थः । पितृणां, पितृविशेषणं चिरलोकलोकाना चिरापिस्यायिनो लोकाः कर्मफलबिनेपाते येषां लोकास्तस्था- नानि च चिरलोकलोकास्तेपामनेककालस्थायिनामित्यर्थः । आजानजानी कल्पादावु- सन्नानामाजाने देवलोके जाता आजानजास्तेषां, विशेषणमिदम् । विशेष्यमाह- देवानां द्योतनात्मकानाम् । कर्मदेवानाम् । इदं श्रुतिरेव व्याकरिष्यति । पूर्ववद्विशेषण.. मुक्त्वा विशेष्यमाह--देवानामाजानेभ्य उत्कृष्टाना द्योतनात्मकानाम् । कर्मदेवाना- मित्येतद्वषाकरोति । ये प्रसिद्धा याज्ञिकाः । कर्मणाऽग्निहोत्राद्यश्वमेवान्तेन । देवा- न्योतनामकानपियन्ति प्राप्नुवन्ति देवावमुपगता इत्यर्थः । देवाना त्रयस्त्रिंगत्संख्याकानां हविर्भुजामग्न्यादीनाम् । इन्द्रस्य त्रिलोकीपत्युः (तेः ) शक्रस्य । बृहस्पतेर्देवगुरोः । प्रजा- पतेविराजः । ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य । नवसु पर्यायेषु प्रायः समानपाठम् । शेषं पूर्व पूर्व तदाद्यर्थत्वेन व्याकृत्य यथोचितं गन्धर्वादिपर्योजनीयम् । अकामहतत्वं च पूर्वपूर्वविष. यत्वेन हिरण्यगर्भस्य यावानानन्दस्तावानानन्दो निरतिशयवैराग्य इ ( ग्यमि ) ति तात्प. यर्थिः । हिरण्यगर्भादुत्कृष्टस्य ब्रह्मानन्दस्य वामनसयोरगोचरत्वाद्धिरण्यगर्भानन्दमेव ब्रह्मा- नन्दस्य समुद्रस्योदबिन्दुसम दिड्मात्रमुक्त्वोपरराम श्रुतिः । अतः परं स्वयंप्रकाशानन्दा- स्मैव प्रमाणं नाहमिति श्रुतेरभिप्रायः । १ क. 'विशिष्टास्ने । २ ख. °लोकाः स्मार्तक मानुष्टानपरा देवलोक प्राप्तास्ते । ३ ख. 'ना श्रौतर्कमानुष्टातारोऽविदासो देवत्वं प्राप्ताः क° । ४ ख. उत्कटानां । ५ ख. यः । देवाः समुच्चयकारिणो देवयानमार्गगामिनो देवाः । देवाना। २० ·१५४, शंकरानन्दकृता [ब्रह्मवल्ल्यध्याये, अ०९] अनेन भावरूपो निरतिशयश्च ब्रह्मानन्द उक्तः । तथाऽपि स तु हिरण्यगर्भादपि परतो देहायुपाधिस्थो वा नास्मदादिरूप इत्यत आह-स परोक्षो हिरण्यगर्भावुत्कृष्ट आनन्दः । यश्च प्रसिद्धोऽपि, अयं स्वय प्रकाशमानः । पुरुषे पञ्चकोशात्मके पुरुष- शब्दाभिधेये ब्रह्मपुच्छत्वेनोक्तः । यश्च प्रसिद्धोऽपि असौ परक्षोऽस्मदादीनां प्रत्य- क्षश्च विदुपः । आदित्य आदित्यमण्डले । चकारौ पुरुषादित्ययोर्वाचारम्भणमाहतुर्वा- क्यद्वयगतौ । स आदित्ये पुरुषे च वर्तमानः । एको भेदरहितः । विदुषो ब्रह्मप्रा- प्तिरुक्ता यदेत्यादिना यद्यपि तथाऽपि त्वमसीति नोक्तं तदर्थं प्रासङ्गिकमैक्यमभिधाय पुनस्तत्प्राप्तिमाह--सोऽविकारी । यो यः कश्चन । एवंविदादित्ये पुरुषे च ब्रह्मान- न्दमभेदेन विद्वान् । अस्माप्रत्यक्षात् । लोकादृष्टादृष्टसाधनफलात्मकात् । प्रेत्य प्रक- र्षेणाऽऽगत्य मृतवदत्राभिलापशून्य इत्यर्थः । एतदु(मुक्तमन्नमयमनबिकारम् । आत्मान- मिन्द्रियद्वारा विषयप्रापकम् । उपसंक्रामति, अन्नमयमध्यात्माधिभूताधिदैवभेदभि- नमप्यध्यस्तं वस्तुतस्त्वहमेवेदमिति सामीप्येन सम्यगवगच्छति । एतं प्राणमयमात्मा- नमुपसंक्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मा- नमुपसंक्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति । स्पष्टम् । पर्यायचतुष्टयमन्न- मयवद्व्याख्येयम् । सर्वात्मत्वज्ञानेनाऽऽनन्दं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः । तदापि तस्मिन्पञ्चकोशा- विष्ठाने पुच्छरूपे ब्रह्माणि रसे। सर्वानन्दातिशायिन्यधिदेवादिभेदशून्येऽहमस्मीत्यवगतेऽपि- शब्दाद्यो हि यदात्मा भवति सोऽसौ तस्मान्न बिभेति । न च ब्रह्मणोऽन्यदत्रारित किंचि- ब्रह्माऽऽत्मा चायं ततो नास्य भीतिः कुतश्चिदिति युक्तिरुक्ता । एप श्लोको भवति व्याख्यातम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचिताय तैत्तिरीयोपनिषदीपिकाया पदार्थोपिन्या द्वितीये ब्रह्मवल्ल्य व्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अथ नवमोऽनुवाकः। यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विमति कुतश्चनोति । कुतश्चन करमादपि । शेपं समानपाठं मनोमयपर्यायवयाख्ये- यम् । पूर्व यतो मनसः कारणादिति व्याख्यात मनोमयपर्यायप्रसङ्गात् । इदानी संकोच कारणाभावात्सर्वकारणादानन्दात्मन इति व्याख्येयम् । ननु-भीतिरहिताः सन्ति सहस्रशः पुण्यात्मानः संसारण इत्यत त्याह--एतं ब्रह्मविदं ह प्रसिद्ध वावैव न तपति संतापं न कुरुते न सतापयतीत्यर्थः । मानसप्रत्यय इति शेषः । कुप्रेत्यय- १ ख. 'पि तत्वम।

·[ भृगुवल्ल्यध्याये, अ० १] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । १५५ १ मभिनयेनाऽऽह-वृद्धादेः शोकजे विचारे किमहं क्षीणशक्तिः । साधु शोभनं पुण्यात्मकं कर्म । नाकरवं न कृतवान् । आः कष्टमिति शेषः । किमहं व्याख्यातम् । पापं श्रुत्यादिनिन्दितं कर्म । अकरवं कृतवान् । आः कप्टमिति शेषः । इत्यभिन- यार्थः । अनेन प्रकारेण भयरहितानामपि संसारिणां पुण्यपापाभ्यां भीति स्य स्पृष्टे- त्यभिमायः । ननु-तर्हि किं लोकायतिक इत्याशङ्कय नेत्याह-सोऽधिकारी । यः प्रसिद्धः । एवं विद्वानहमेव निरतिशयज्ञानानन्दो न मत्तोऽन्यस्किचिद्वस्तुभूतमस्तीतिज्ञानवान् । एते पुण्यपापे । आत्मानमानन्दात्मरूपं नजं स्पृणुते मीणयति । सुकृतदुष्कृते अहमेवास्मीत्यवगन्छत्तीत्यर्थः । ततो न लोकायतिकसम इत्याह--उभे पुण्यपा। हि यस्मादेवैष विद्वानेवैते आत्मानं स्पृणुते व्याख्यातम् । सर्वात्मत्वात्पुण्यपापानु- ष्ठानाननुष्ठानजन्यः संतापो न तु लोकायतिकवन्नास्तिक्येनेत्यर्थः । तदेतदाह--य एवं वेद प्रसिद्धोऽधिकार्युक्तमानन्दरूपं निर्भेदमात्मत्वेन जानाति । य एवं वेदेष एवैते उभे आत्मानं स्पृणुते हीत्यन्वयः । ततो ले कायतिकाद्विलक्षण इति शेपः । इतिरानन्दवल्लीस- माप्तावुक्तात्मज्ञानानुकरणार्थो वा । उपनिषत्सर्वकारणं सर्वाधारभूतं निरतिशयानन्दैकस्व- भावं निर्भेदमपगतसमस्तप्रपञ्च ब्रह्माहमस्मीति सामीप्पन नितरां गमयित्वाऽहंममादि- वन्धनानि शिथिलीकृत्याविद्या सकायां ससंस्कारा सादयति विनाशयतीत्युपनिवह्मविद्या- प्रतिपादको ग्रन्थो वोपनिषत् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाया पदार्थबोधिन्या द्वितीये ब्रह्मवट्यव्याने नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दस्य कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ अथ तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः तत्र प्रथमोऽनुवाकः । उक्ता ब्रह्मविद्या । ब्रह्मावगतो चे.पाया अन्नमयादयः पञ्च. कोशाः । ताश्चत्तथाऽवग- न्तुमशक्तः कुतश्चित्प्रतिबन्धात्, तस्य श्चित्प्रतिबन्धात्, तस्य तत्प्रतिबन्धकारणापाकरणभूतानि तरआदीनि । तपसि कारणे च ब्रह्मदृष्टिं विवातु प्रसङ्गादुपासनान्तरार्थमपीयं वल्ल्यारभ्यते । तत्राऽऽ. ख्यायिका गुरूपदेशादेब्रह्मविद्याङ्ग दर्शयितु विद्या स्तोतु च । भृगुर्नामतः । वै १ ख. नन स्पृ'।

·--- । १५६ शंकरानन्दकृता [भृगुवल्ल्यच्याये, अ०२] प्रसिद्धः । वारुणिरुणस्यापत्यं वामणिः । वरुणं वरुणनामानं पितरं भृगोर्जनकमुप- मसार मात्रदृष्टेन मार्गेण विद्यार्थं समीपमागतवान् । आगत्य चेदमूचे--अधीह्यथ्य- यनं कुरु । अयमर्थ:--मरसि त्वं ब्रह्म, ततो मह्यं वद | भगवो भगवन्हे पूजावन् । ब्रह्मातिगयन वृद्ध जगजन्मादिकारणमित्यनेन मन्त्रेणोपससार | अनन्तरं पिता तस्मै. भृगय एतदक्ष्यमाणं प्रोवाच प्रकणोक्तवान् । अन्नमद्यतेऽत्ति च शरीरमध्यात्मादि- भेदभिन्नम् । प्राणं शरीरान्तर्बतियन वायुमत्तारमेर क्रियाक्तिम् । इटानी ज्ञानक्रिया- शक्तीनि भोगसाधनान्याह-~-चल रूपग्रहणकारणम् । श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणम् । उपलक्षणमिदं त्वासनघ्र णानाम् । मनः सर्वकरणसाधारणमन्तःकरणं ज्ञानशक्ति: (तिम् ) । वाचं वक्तव्यकारणभूताम् । उपलक्षणमिदं पाणिपादपाययस्थानाम् । इत्यनेन प्रकारेण । अयमर्थः-भोग्यं भोक्ता भोगसाधनं चेति समग्रोऽपि प्रपञ्चस्तं ब्रह्मलक्षणं च कथयिष्यामि । यावचास्याऽऽन्मज्ञानं न भविष्यति तावत्पण्डितमन्यः कचित्कचिद्र- सोपासनं करोतु । तेनोपासनेन क्षीणपापो ब्रह्माबगन्तुं शक्यते न वन्यथेति । तद- भिप्रायेण श्रुतिराह--तमुपदिष्टप्रपञ्चम् । ह किल । उवाचोक्तवान्बरुणः । यतोऽ- भिन्ननिमित्तोपाढानात् । चे प्रसिद्धानि । इमानि विविधप्रत्ययगम्यानि । भूतान्या- काशादीनि स्वेदजादीनि च । जायन्त उत्पद्यन्ते । येन जीवनकारणेन जातान्युत्प- नानि सन्ति जीवन्ति प्राणधारणोपलाक्षता स्थिति कुर्वन्ति । यल्लपस्थान घटस्थेव मृत् । प्रयन्ति गच्छन्ति स्वस्वकार्यस्वभाव परित्यजन्ति सन्तीत्यर्थः । अभिसंविशन्ति सर्वतः सम्यक्प्रवेशं कुर्वन्ति । तदुक्तलक्षणं जगजन्मस्थितिध्वंसकारणम् । विजिज्ञा- सस्त्र विशेपेग ' अह तदस्मि' इति ज्ञातुमिन्छा कुरु जानीहीत्यर्थः । ननु मया ब्रह्म पृष्टं, भवताऽन्यदुच्यत इत्यत आह--तदुक्तलक्षण ब्रह्म ब्रह्मशब्दाभिधेयं नान्यदित्यर्थः । इतिः पितुर्वचनसमाप्तौ । स श्रुतपितृवाक्यो भृगुः । तपः पर्यालोचनमन्नादिक्तेषु लक्षणाक्रान्त कतमदि- त्येवरूपम् । अतप्यत कृतवान् । अथवा स्वधर्मवृत्तित्वं तपः कृन्छ्चान्द्रायणादि वा । अस्मिन्पक्षे तपसा शुद्धान्तःकरणस्य मनस इन्द्रियाणा चैकाय जायत इति व्याख्ययम् । भृगुः । तप उक्तरूपम् । तप्त्वा संपाद्य ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितागं पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाया तृतीरे भृगुवल्यध्याये प्रथमोऽनुवाक ॥ १ ॥ स तापसी . अथ दितीय ऽनुवाकः । अतिस्थवीय(यो)बुद्धिवेनानं ब्रह्मानमेव ब्रह्मलक्षणाकान्तं ब्रह्मशब्दाभिधेयम् । इत्य- नेन प्रकारेण व्यजानाविशेषेणावगतवान् ।

·{ भृगुवल्ल्याये, अ० ३-४ तत्तिरीयोपनि पद्दीपिका । १५७ तद्विज्ञानप्रकार श्रुतिराह--अन्नादुक्तात् । हि यस्मात् । एवान्नादेव न त्वन्य- स्मात् । खलु निश्चितम् । इमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति. व्याख्यातम् । यत्पदस्थलेऽनपदमिति विशेषः । इत्य- नेन प्रकारेण । तदन्न नमरूपं विज्ञायावगत्य प्रत्यक्षेणोपपत्या चान्नस्य नाशमत्रलोक्या. लताबमलक्षणाभ्या सगयाविष्टहृदयः । पुन य एवं वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । व्याख्यातम् । वरुण पितरमुपससारयेत्यन्वयः । तपसा व्याख्यातेन त्वया स्वयं ज्ञानेनोपायेनेत्यर्थः । ब्रह्म विजिज्ञासस्व पर्यालोचनेन ब्रह्मणोऽ- चगति कुरु । इदानीमुपेयदृष्टया स्तौति-तपो ब्रह्म ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायभूतं तपो प्रझोपेयमित्पनेना- दिदमुक्तं ब्रह्मज्ञानार्थिना नित्यानित्यवस्तुविवेकादिक साधन संपादनीयम् । तत्संपादयि- तुमशक्तश्चेत्तस्मिन्ब्रमदृष्टिं कुर्यादिति । अन्यथाऽत्र वक्ष्यमाणपर्यायत्रये च तपो ब्रह्मेत्यभि- धानं व्यर्थ स्यात् । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । [ व्याख्यातम् ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचिताया पदार्थबोधिन्या तैत्ति- रीयोपनिपीपिकाया भृगुवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाक. ॥ २ ॥ अथ तृतीयोऽनुवाकः । माणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्धथेव. खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तर होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इति श्रीम परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्ति- योपनिषद्दीपिकाया भृगुवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ अथ चतर्थोऽनुवाकः। मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । सनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तर होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचिताया तैत्तिरीयोपनिष- ई पिकायां पदार्थबोधिन्या भृगुवल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ -- १ ख. दिनाऽनुसंवानं ।

·किरानन्दकृता- [भृगुवल्ल्यध्याये, अ०५-६] - अथ पञ्चमोऽनुवाकः। • विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार | अधीहि भगवो ब्रह्मोति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्करानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषदीपि- कायां पदार्थबोविन्या भृगुवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ अथ षष्ठोऽनुवाकः। आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाद्धयेव खरिखमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंवशन्तीति । यथाऽन्नस्य विनाशित्वं दोषो ब्रह्मत्वे तथाऽचेतनत्वं प्राणस्य, अनिश्चयात्मक मनसः, सुखदुःखभोक्तृत्वं विज्ञानस्य च दोषः । यद्यपि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमित्युप- दिष्टं न विज्ञानमिति तथाऽपि क्रियाशक्तीना वागादीनां ज्ञानशक्तीनां च चक्षुरादीनां प्राणमनःसमानयोगक्षेमत्वात्पृथक्तद्विज्ञानं च नोक्तम् । मनसोऽपि विज्ञानतनवान्मनसाऽ. भिधीयमानत्वेन विज्ञानमप्यर्थादुक्तमेव । ततस्तद्दर्शनं दोषदृष्टया पितरं प्रत्यागमनं चेत्य- विरुद्धम् । प्राणमनोविज्ञानानि प्राणमयमनोमयविज्ञानमयकारणान्यानन्दश्चाऽऽनन्दमयकार- णम् । पुच्छं च तस्य ब्रह्मशब्दाभिवेयो मुख्यः । ततोऽस्य दर्शनानन्तरं पितरं प्रत्याप्णूम- नाभावः । स तप इत्यारभ्येतीत्यन्ताः प्राणमनोविज्ञानानन्दपर्यायाश्चत्वारोऽपि समानपाठा अन्नपर्यायवळ्याख्येयाः । इदानीमाख्यायिकासिद्धमर्थ श्रुतिराह विद्यास्तुतये—सा प्रसिद्धा । एपेदानीमुक्ता । भार्गवी भृगुणाऽवगता भार्गवी । वारुणी वरुणेन प्रोक्ता वारुणी । विद्या ब्रह्मविद्या । परम उत्कृष्टे । व्योमन्व्योम्न्यानन्दात्मनि । प्रतिष्ठिताऽवस्थान प्राप्ताऽऽनन्दात्मन्येय पर्य- वसितेत्यर्थः । इदानीमानन्दात्मविज्ञानोक्तं फलमाह-[स प्रसिद्धः । ] योऽधिकारी । एवमन्न- प्राणमनोविज्ञानेभ्योऽन्तरतम आनन्दोऽहमस्मीति । वेद जानाति साक्षात्करोतीत्यर्थः । प्रतितिष्ठति, एव ज्ञानवान्सोऽयमविद्यासंस्कारशून्यो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते । अत्रैवं प्रतिपत्तु- मशक्तोऽन्नादिकोशपञ्चककारणे ब्रह्मदृष्टिं कुर्यात् । सोऽप्यन्तःकरणशुद्धिद्वाराऽस्मिञ्शरीरे शरीरान्तरे वा प्रतितिष्ठति । .. १ स्व. अथ चैत्र । घ. अथवं ।

·[भृगुवल्ल्यध्याये, अ०७-८] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । य एवं वेदेत्यनेनानादिषु ब्रह्मदृष्टेरप्याभिधातुं शक्यत्वात्तादृशस्य प्रलोभनाथं दृष्टं फलान्तरमप्याह-अन्नवान्नित्यमन्नसंपन्नः । अन्नादोऽन्नभक्षको नीरोग इत्यर्थः । भवति स्पष्टम् । महानधिकः । भवति स्पष्टम् । कथं-प्रजया पुत्रादिसंतत्या । पशुभिर्गवादिभिः । ब्रह्मवर्चसेन ब्राह्मणजात्युचिततेजसा । न केवलमे किंतु महा- नधिकः । कथ-कीर्त्या यशसा | प्रथमो महन्छब्दस्तस्मिन्विद्याधिक्यमाह । द्वितीयस्तु प्रजादीनां कार्यन्तानाम् ॥ इति श्रीम-परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंक्रानन्दविरचिताया तैत्तिरीयोपनिष- दीपिका पदार्थघोधिन्या तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ १ अथ सप्तमोऽनुवाकः । इदानीमस्यान्नब्रह्मोपासकस्य व्रतमाह-अन्नमदनीयं न निन्द्यानिन्दां न कुर्यात् । तदनानिन्दनं व्रतं व्रतधारणम् । पूर्वमन्नमन्नादश्च यथास्थितमुपासनीयमिति सिद्धवत्कृत्ये- दानी वैपरीत्यमाह-प्राणो वै पञ्चवृत्तिरेव । अन्नमदनीयम् । शरीरं स्थूलो देहः । अन्नादमनभक्षकम् , अन्नाश्रयत्वात् । प्राणे पञ्चवृत्तौ शरीरमुक्तं तदधीनस्थितित्वेन प्रतिष्ठितं प्रतिष्ठा प्राप्तम् । इदानी वैपरीत्यमाह-शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । स्पष्टम् । तदुक्तम् । एतच्छरीर प्राणरूपं प्रत्यक्षम् । अन्नमदनीयम् । शरीरं प्राणश्च । अन्ने शरीरे प्राणे च प्रतिष्ठितम- वस्थितं वंशतृणादिष्विव गृहं, गृहे च वंशतृणादि । स प्रसिद्धः । यो यः कश्चनो- सिकः । एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महा- न्भवति । प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन | महान्की] । एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद जानाति जानीयादित्यर्थः । व्याख्यातमेतत् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमच्छकरानन्दविरचिताया तैत्तिरीयोप- निषद्दीपिकाया पदार्थवोधिन्या तृतीय भृगुवल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अथाष्टमोऽनुवाकः। अन्नमुक्तं न परिचक्षीत दीयमानमन्नं न निराकुर्यात्पात्रस्थं वा न परित्यजेत् । तदन्नापरित्यागलक्षणं व्रतं व्रतधारणम् । इतः परं मनो विज्ञानं चेति वक्तव्यं यद्यपि- तथाऽपि तयोरपि भूतकार्यवात्प्राणशब्देन वायुभूतमङ्गीकृत्यानशब्देन भौतिक भूतप्र- सङ्गं प्रस्तानयति-आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रति- १ ख.,°रं प्रत्यक्षं प्रा। - ·शंकरानन्दकृता- १६० [भृगुवल्यध्याय, अ०९-१०] ष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्न- मन्ने मतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति । प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन | महान्कीर्त्या । आपो वात्मिकाश्चतुर्गुणाः । ज्योतिः प्रकाशा त्मकं त्रिगुणम् । शेपं प्राणशरीरंपर्यायवत्समानपाठं व्याख्येयम् । इति श्रीम-परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंक रानन्दविरचिताया तत्तिरीयोप- निषद्दीपिकाया पदार्थवोविन्या तृतीये भृगुवल्ल्यध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः॥ ८ ॥ -- अथ नवमोऽनुवाकः। अन्नमुक्तं वह्वविकं शास्त्रोक्तैरुपायैर्याजनादिभिः कुर्वीत स्पष्टम् । तदन्नबहुकरणं व्रतं व्रतधारणम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रति- प्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्न मन्ने प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति । प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या । पृथिवी कठिना पञ्चगुणा । आकाशश्छिद्रात्मा शब्दगुणः । शषं समानपाठमज्योतिःपर्यायवयाख्येयम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोप- निपद्दीपिकाया पदार्थबोधिन्या तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये नमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ अथ दशमोऽनुवाकः। न कंचन कमपि चण्डालान्तं ब्राह्मणादिकं वसतावद्य रात्रौ त्वद्गृहे वास करि- ध्यामीति वसतिनिमित्तं समागतम् । प्रत्याचक्षीत न निराकुर्वीत । तद्वसतिनिमित्तं समागतानिवारणं व्रतं व्रतधारणम् । एवमेतान्युपासनानि सत्रतानि समानफलबादिच्छावि- कल्पार्थानि । उक्तफलकाम उक्तेश्चन्यतममुपासनं कुर्यादित्यवगम्यते । अत्र च भूतपञ्च- कस्य भौतिकस्य च परस्परमुपकार्योपकारकभावकथनेन सर्वाद्वैते पर्यवसानं तद्दर्शितमिति तात्पर्यार्थः । इदानी ब्रह्मज्ञानोत्पादे सश्रद्धमन्नदानं कारणं तथाऽनमन्तरेण कर्तुमशक्यं वसता. वप्यप्रत्याख्यानं नान्नमन्तरेण स्यात् । न हि पूर्णोदरा अप्रार्थितान्ना वसत्ययं गृहस्यस्य गृहेष्वागच्छन्तो दृश्यन्ते । किंतु शुधार्ता एव । ततोऽन्नसंपादनार्य गृहस्थाश्रमवा- सिना मुमुक्षुणाऽपि महान्यत्नः करणीय इत्याह-तस्माद्यस्मादन्नमन्तरेण न पुरुषा-' र्थसिद्धिगृहस्थस्य ततो यया कया च येन केनापि विधया, उपायप्रकारेण याज- . १ ख. रीरं ।

·[मृगुषल्स्पष्माये, म०१०] तैत्तिरीयोपनिपछीपिका । नापन्यतमेनेत्यर्थः । यहधिकमन्नं त्रीयादिकं प्राप्नुयाद्भवेत् । यद्यप्यन्नं कुर्वीतेत्यनेनैव तदुक्तं तथाऽपि तद्वतरित्यभिधानादुपासनाझोऽयं नियमविधिरितिबुद्धिनिवारणार्थ स्वात- व्येण पुरुषार्थत्वं दर्शयितुं पुनराह । ननु अन्नं स्वोपभोगायैव संपःयं न त्वन्यस्मै दानाय, प्रमाणाभावात् , इत्यत आह-अराधि । सांसद्धम् । अस्मै गृहे समागतायातिथये । अन्नमदनीयम् । इत्यनेन प्रकारेण स्वभार्यादीन्पति । आचक्षते । कश्चयन्ति । विद्वांसो गृहस्थाः । भनेन गृहस्थसिदि. प्रमाणमन्नदाने कथिता । इदानी दीयमानेऽने देशकालपात्रश्रद्धासत्कारादिसंपत्तिरङ्गमित्येतदर्थं यथा दतं तथैव फलं भवतीत्याह-एतदै प्रसिद्धम् । मुखतो मुखे मुख्ये देशे काले पात्रे च मुख्यया मदाप्रणिपातसत्कारादिरूपया वृत्या मुख्यमनमदनीयम् । राद्धं ससिद्ध दसमित्यर्थः । यदि तदा मुखतो मुख्ये देशे काले मुख्यया वृत्या मुख्यं मुख्याय । अस्मा अन्नस्य दात्रे । अन्नमदनीयम् । राध्यते । संसिद्धं भवति । एतद्वै मध्यतोऽन्न राधम् । मध्यतोऽस्मा अन्न राध्यते । एतद्वा अन्ततोऽन्न राद्धम् । अन्ततोऽस्मा अन्नर राध्यते । मध्यतो मध्यमदेशे काले पाने च मध्यमया वृत्या मध्यमम् । अन्ततोऽन्ते जघ- म्यदेशे काले पात्रे च जघन्यया वृत्त्या तिरस्कारादिरूपया जघन्यम् । व्याख्यातमन्यत्पर्या- यद्वयेऽपि । यत्र देशे यस्मिन्काले यद्वर्णाश्रमिणे यादृशाचाराय यस्मिन्वयसि वदत्तमन्नम- न्यद्वा दातुरपि तस्मिन्देशे तस्मिन्काले तवर्णाश्रमिणस्तादृशाचारस्य तस्मिन्वयसि साशं तदनमन्यद्वा संपद्यत इत्यर्थः । इदानी यथोक्तविशेषणविशिष्टस्य दाने यत्फलमुत्कृष्टं सदेव तहानज्ञानेऽपीत्याह-योऽन- दानस्य फलाभिज्ञः । एवमुक्तेन प्रकारेण । वेदानदानफलमुत्तममुपास्ते । सोऽपि मुख्य- (ख) तोऽनं लभत इति शेषः । तस्मान्मुखतोऽनं देयमिति संदर्भार्थः । एवमन्नमाणमनोविज्ञा- नानां कार्यरूपेण केनचित्कारणरूपेण चौपासनान्युक्त्रेदानीमानन्दस्य ब्रह्मण उपासना. न्याह-क्षेम प्राप्तस्य रक्षणम् । इत्यनेन प्रकारेण । वाचि वागिन्द्रिये मदीया वाग्ब्रह्म- रूपेत्युपासीत । तदुपासनाच क्षेमरूपं फलमिति तात्पर्यार्थः । अत्र क्रियापदादर्शन उपा. सीतेत्यध्याहारः । फलादर्शने च गुणानुरूपं फलमिति सर्वत्रावगन्तव्यम् । । योगक्षेमः, अप्राप्तस्य प्राप्तिर्हि योगः, प्राप्तस्य परिरक्षणं क्षेमः । तदुभयरूप १ ख. गृहस । २ ख. प्राह्मणाः । ३ ख. हस्थान्यानि प्रमा'। ४ ख. कषितम् । ५ ख, मुख्यायास्मा अमदावेऽम । ६ ख. वाक्षेमाझ । २१ ·११२ अंकरानन्दकता [भृगुवत्पन्पाये, १० १.] आनन्दो पोगक्षेमः । इत्यनेन प्रकारेण | प्राणापानयोः स्पष्टम् । कर्म व्यापाररूपं प्रम। इत्यनेन प्रकारण । हस्तयोः स्पष्टम् । गतिर्गमनन्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । पादयोः स्पष्टन् । विमुक्तिर्मलविमोचनव्यापार ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । पायो गुदेन्द्रिये । इत्यध्यात्मोपासनासमाप्त्यर्थः । मानुपीमनुष्यसंबन्धिनीः । समानाः सम्य- गाहा उपासनाः । जानीयादिति शेषः । अय मानुष्युपासनाकथनसमनन्तरम् । देवीर्देवसंबन्धिनीः । समाहा इत्यनुषतः । कथयामीति शेषः । तृप्तिब्रह्माशनपानजा तुष्टिः । इत्यनेन प्रकारेण । वृष्टी' वर्षकरकासु मेघोदरान्निर्गतामु नीरधारासु । वलं ब्रह्मभूयसामप्यभिभवकारणं सत्त्वम् । इत्यनेन प्रकारेण । विद्युत्यचिरप्रभायाम् । यशः कीर्तिरूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । पशुषु गवादिषु । क्योतिः प्रकाशरूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । नक्षत्रे डयु । प्रजातिझ प्रजननरूपम्। अमृतं ब्रह्म प्रियालिङ्गनदर्शनादिरूपं मैथुनं क्षुद्रसुखरूपम् । आनन्दो ब्रह्म मैथुनक्रिया- निवृ()त्तिजं सुखं पुत्रफलम् । इत्यनेन प्रकारेण । उपस्य उपस्थेन्द्रिये । सर्व निखिल- मानाशादिवाकायजातं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । आकाशे भूताकाशेऽव्याकृते वा । तद्ब्रह्म । प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठस्यस्मिन्कार्यकारणजातमिति प्रतिष्टा सर्वागर इत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण। उपासीतोपासनं कुर्यात् । - तत्र फलमाह-प्रतिष्ठावानाधारवान्भवति स्पष्टम् । तन्मई इत्युपासीत । महान्भवति । महो व्याहतिरूपं तेजो वा । महान्सर्वस्मादन्यधिकः । व्याख्यातमन्यत् । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति । मनः संकल्पविकल्यात्मकम् । मानोऽभिमानो मननं वा तद्दान् । अभिमानपक्षेऽखण्डिताभिमान इत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् । तन्नम इत्यु- पासीत । नमो नमनगुणवत् । च्यायातमन्यत् । तत्र फलमाह-नम्यन्ते नता भवन्ति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । अस्म ब्रह्म नम इत्युपास- काय । कामाः : कामनाविषयाः पुत्रादयः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । ब्रह्म परिदृढं - वेदरूपं वा । तद्वान्ब्रह्मवान् । पारदपक्षे स्वयं परिदृढो मवतीत्यर्यः । व्यास्त्यातमन्यत् । तद्ब्रह्म ब्रह्मणोऽसङ्गोदासीनस्य । परिमरः परित्रियन्ते विद्युत्- वृष्टिचन्द्रमा आदित्योऽग्नी रश्मिरिति वायुः परिमरस्तजनक आकाशोऽपि परिमरः अथवा सर्वविनाशकः कालः परिमरः । ब्रह्मणा संबद्धश्च स इत्याकाशः । परिम- रगुणविशिष्टः काल एंव, वा । सर्वोपसंहारकार्ये । इति, अनेन प्रकारेण । उपासी- तोपासनं कुर्यात् । पर्येणं सर्वत उपासकं नियन्ते विनश्यन्ति । द्विषन्तो देयं 1 १ स. वोधिस्मिन्निति।

·- . [ भृगुवल्ल्यध्याये, अ० १०] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। १६३. कुर्वन्तः । सपत्नाः कामादयो बाह्या वा वैरिणः। सपनीमातृजा वा । स्वस्य प्रिया अप्यसाधुत्वादज्ञानाद्वा । परि सर्वतः । ये प्रसिद्धाः । अप्रियाः कर्णनेत्रमनादाहकाः । स्वस्य भ्रातृव्या वैरिणो द्विषन्तोऽपि, अयमस्माकं वैरी, अस्यानिष्टमस्माभिः कर णीयमित्युपासके संकल्पयन्त उपासको वैते मयि रिण इति संकल्पं करोति येषु बैर- मकुर्वाणष्वपि ते सर्वे विनश्यन्तीत्यर्थः । एवमानन्दे ब्रह्मण्युपासनान्युक्त्वेदानी स्थिरचेतसमधिकारिणमुपलभ्य पूर्ववल्लयुक्त- भेवाधिदेवादिभेदरहितमानन्दात्मानमाह-स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवं वित् । अस्माल्लोकात्मेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसं- क्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य । व्याख्यातं पूर्ववल्लयाम् । इयांस्तु विशेषः-पूर्व विदेहकैवल्यस्याभिधानात्पञ्चकोशेषु लटः प्रयोगः । इदानीं तु जीवन्मुक्तेरभिधानात्तेष्वेव ल्यपः प्रयोगः । इमान्भूरादील्लोकान्कर्मफलभूतान् । कामानी कामं यथाभिलाषमन्नमदनीयम- स्यास्तीति कामानी । कामरूपी कामं यथाभिलाष रूपमस्यास्तीति कामरूपी । अनु; संचरनात्मसाक्षात्कारमनु, इमॉल्लोकान्सम्यक्चरन्पर्यटन्मानुषेण शरीरेणाऽऽधिकारिकेण चा । एतद्वक्ष्यमाणं लोकानुग्रह थम् । साम समत्वप्रतिपादकं वचनं संसारशूलार्वि- तान्प्राणिनो निरीक्ष्य भृशं करुणाक्रान्तमना गायन्नत्युन्नताशब्दान्कुर्वन् । दग्धपटन्यायेन *शरीरं गृहीत्वाऽऽस्ते तिष्ठति । अतः संगच्छत हे जना मा संसारशूले पततेति श्रुतेः करुणावत्या मातुरिवाभिमायः। हा३७ । हा३७ । हा३७ । लोकत्रयीस्थान्संबोधयति वचनत्रयेण । अहो अहो अहो इति प्लुतिः पदत्रयेऽप्योश्चर्यार्था । अहम्, आनन्दात्माऽ: सङ्गोदासीनोऽनाद्यनिर्वाच्याविद्यया । अन्नमदनीयमुपभोग्यमित्यर्थः । इदं भुलॊकस्थान्प्रति । अहमनमहमन्नं व्याख्यातम् । अन्तरिक्षस्वर्लोकस्थान्प्रति वचनद्वयम् । अहं व्याख्यातम् । अन्नादोऽन्नमत्तीत्यन्नादो भोक्ता । इदं भू.कस्थान्पत्तिः । अहमन्नादोऽ३हमन्नादः, व्याख्यातम् । इदमन्तरिक्षस्वर्लोकद्वयस्थान्प्रति । इदानीं कीर्तिकारित्वमपि स्वस्यैवेति लोकत्रयीस्थान्प्रति पूर्ववत्कथयति-अहः५ * यथा दग्धोऽपि पटः किंचित्कालपर्यन्तं स्वाकारं न जहाति तथा ज्ञानामिदग्धमा वास- नामयण नष्टमपि शरीरं धृत्वा करुणाकान्तो गायनास्त इति भावः। १ क. य. अनि सा | २ क ग. नपवणः । अ।

·- - १६४ शंकरानन्दकृता [ भृगुवल्यध्याये, अ०१०] श्लोकदह श्लोककृदहर श्लोककृत् । श्लोकः कीर्तिस्तां करोतीति श्लोककृत् । व्याख्यातमन्यत् । पूर्व वाक्यत्रयेण संवोधननान्नान्नादश्लोककृत्वमात्मन उकवा लोक- त्रयी प्रति विभागेन कार्यकारणरूपत्वमात्मन आह-अहमानन्दात्मा । अस्मि भवामि । प्रथमजाः प्रथमजो हिरण्यगर्भ इत्यर्थः । ऋता३स्य, अतस्य मूर्तामूर्तात्मकस्य सत्यस्य प्रपञ्चस्य कर्ता प्रथमत इत्यर्थः । ऋता इति प्लुतिराश्चर्यार्थी । ननु-संसारात्पूर्व देवाः प्रसिद्धा इत्यत आह-पूर्व प्रथमः । देवेभ्यो विराडवय- बभूतेभ्योऽग्न्यादिभ्यः । अमृतस्यामरणधर्मिणो वेदस्य । ना३भायि नाभिर्मव्यं वेदर- हस्यमित्यर्थः । अत्रापि नकारे प्लुतिराश्चर्या । कार्यकारणहीनोऽसङ्गोदासीनोऽहं वेदगर्भ इत्येवंरूप इति योऽनस्य दाताऽऽमनो वा सर्वाभिन्नस्य तत्वमसीत्यादिवाक्येभ्यो दाता क्षुधार्तेभ्यः संसारतापतप्तेभ्यो वा । मा माम् । अन्नमानन्दात्मरूपं वा ददाति प्रयच्छति । स उक्तो दाता । इदित्यं दानं कुर्वन् । एवमनेन दानेन । आश्वा, अवोऽवतीत्यर्थः । अकारप्लुतिराश्चर्यार्था । मां सर्वाभिन्नमपि रक्षयतीति । ननु-अन्ने दीयमाने कथं भवान्दत्त इत्यत आह-अहमन्नं व्याख्यातम् । ननु- अन्नस्य दानेनाऽऽत्मनो वा त्वद्रक्षणजे सुकृतं भवतु दातर्थस्य तु तस्मिन्नाभिलापः स तु त्यामन्नमात्मानं वा परस्मै मा प्रयच्छतु । भक्षयतु स्वयं काममन्नं कोऽस्यानर्थ इत्यत आइ-~अन्नमदनीयं मां तद्रूपमात्मानं वाऽदत्त्वा । अदन्तं भक्षयन्तम् । आइभि, अभि भक्षयाम्यन्नभक्षकम् । अकारे प्लुतिराश्चर्यार्था । सर्वाभिन्नोऽप्येवं भक्षयामीति । ननु- यथा त्वमेनं मक्षयसि तथा त्यामप्यन्यः । यथा मण्डूकः क्षुद्रं जीवं तं सर्पः म मकरो विश्वस्य विचि शक्तिभूताक्रान्तत्वात्ततो न भवतः प्राप्तिः पुरुषार्थ इत्यत आह-अहमानन्दात्मा विश्वं निखिलं भुवनं भवन्त्यस्मिन्भूतानीति भवनं भवनमेव भुवनम् । अविद्या तत्कार्यतत्संस्कारजातं कार्यकारणरूपमित्यर्थः । अभ्यभवामभ्य- भवं स्वकीयेनाऽऽनन्दात्मरूपेण देशकालवस्तुपारच्छेदशन्येन चरमवृत्तिसाक्षात्कारविपयेण निस्विलमिदमात्मरूपकारणेन परिभवामि । अतो न मम कश्चन भक्षकः कित्वमेव सर्वस्य ततो न मत्प्राप्तिरपुरुषार्थ इत्यर्थः । ननु-सर्वाभेदेऽन्येभ्यः कस्वैय्यतिशय इत्यत आहे-सुवर्न, मुवर्णस्तत्समानवर्ण आदित्य इव मुवर्णः । ज्योतीयोतिः प्रकाशः स्वयंप्रकाशानन्दरूपोऽहं ततो मध्य- तिशय इत्यर्थः । इदानीं श्रुतिराह-योऽधिकारी । एवमुक्तप्रकारमानन्दात्मानम् । १ क. मग इ। २ ग्व. °मन्व: । ३ क. ग. स्त्पति । १ ख. 'इ-सुवर्णस्त । ५ ख. समस्यति । । - -- -- ·{ भृगुवल्स्पध्याये, भ. १०] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। १६५ वेद जानाति साक्षात्करोतीत्यर्थः । सोऽपीमाल्लोकानित्यादिनोक्तं फलं प्राप्नोतीत्यभिप्रायः । इत्युपनिषत् । व्याख्यातं पूर्ववल्ल्याम् ।। इति भीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यमीमच्छंकरानन्दविरचितार्या पदार्थमोधिम्यां तैत्ति- रीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवलयध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥३॥ समाप्तेयं शंकरानन्दी तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । ३

·No text on this page.

·[४] .. ह ४ ८ ८ २ ८ ३ . १ ८ ९ 20 or ... १ . .... .... ८९ काव्यप्रकाश:- संकेताख्यटीकासमेतः । ९० शाखायनारण्यकम्-ऋग्वेदान्तर्गतवाप्कलशाखीयम् । ९ ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृत्तिम्यां समेतानि । ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश:- श्रीवामनशास्त्रिकृतः प्रथमो मागः । .... १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-~-अभ्यंकरोपाहृभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ... ९६ करणकौस्तुभः-कृष्णदेवज्ञविरचितः । ९७ मीमांसादर्शनम्---सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्योपेतं प्रथमो भागः । ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिप्रणीतः । श्रीमत्पमपुराणम्- -महापुराणान्तर्गतं चतुर्मागात्मकम् । २० सिद्धान्तदर्शनम् ---महर्पिवेदव्यासप्रणीतं निरञ्जनमाप्ययुतम् । .... आधानपद्धतिः----श्रीवामनशास्त्रिभिः कृता । पश्वालम्भमीमांसा-श्रीवामनशास्त्रिविरचिता। १० शिवभारतम्- कपीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । विषयानुसारेण ग्रन्थानां सूचीपत्रम् । विषयः ग्रन्धाङ्कनः २ अलंकारः ६६, ८९. ११ श्रुतिः १-३, ३२, ३६,-३८, र धर्मशास्त्रम् ५५, ५७, ५८, ४२, ६५, ८८,९०. ६०, ६१, ७८, ६ वैद्यकम् ४, १९, २६, २७. ८६, ९८. ३३, ७१, ९ पुराणम् १८, २५, २८, ४१, २ व्याकरणम् ४३, ७२, ४९, ५२, ५४, ६८, ६ श्रीतम् ५३,७४, ८१,८७, ९३, परमपुराणम् । आधानपद्धतिः। ३८ वेदान्तः ५-१७, २०, २१, २३, १३ संकीर्णम् २२, २४, ३१, ४७, २९, ३०, ३१, ३४, ५६, ६९, ८५, ९१, ४४, ४५, ५०, ५१, ९५-९७, पश्वालंममी ६२,६३, ६४, ६७, शिवभारतम् । ७५, ७७, ७९, ८०, ५ स्मार्तयाज्ञिकम् ३९, ४०, १९, ८२, ८३, ८४, ६२, ७३, ९४. सिद्धान्तदर्शनम् । ३ स्मृतिः विषयः ग्रन्थाङ्कार 9 - १६, ४८, ·- - आनन्दाश्रममुद्रणालयमुदितग्रन्थावल्या अकारादिवर्णानुक्रमेण ग्रन्थाङ्केन मूल्याङ्केन च सहितं सूचीपत्रम् । आ. रू० ५ २ ३ ४ २० ४ ९ . 1 १ ३ प्रन्याङ्क: मूल्यम् ग्रन्थाङ्कः मूल्यम् आ० ११ अग्निपुराणम् ४ ७९ छाग्दोग्योप० [मिताक्षरा०२ ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका १४ | २० जीवन्मुक्तिविवेकः १२. ८४ अद्वेतामोदः २ २४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः। ५७ आचारभूषणम् ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम् ५८ आचारेन्दुः ८५ ज्योतिर्निबन्धः आघानपद्धतिः १५ १४ ३७ तैत्तिरीयब्राह्मणम् १४ ८ ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ११ १२ ईशकेनकठाद्युप ० (रामा.)२ ४२ तैत्तिरीयसंहिता ८ १० ७६ ईशकेनकठोपनिषदः, ३६ तैत्तिरीयारण्यकम् ५ ईशावास्योपनिषद् १४ १२ तैत्तिरीयोपनिषद् १२ २९ उपनिषदां समुच्चयः १ १२ १३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवाति २ .२ ३२ ऐतरेयब्राह्मणम् १० १० ७८ त्रिस्थलीसेतुः १२ ३८ ऐतरेयारण्यकम् ९३-१ दर्शपूर्णमासप्रकाशः ६ १२ ११ ऐतरेयोपनिषद् ४ ७४ द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः ९६ करणकौस्तुभः ९ ३३ धन्वन्तरीयनिघण्टु रा ० स० ७ काठकोपनिपद् ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः e ६६ काव्यप्रकाशः ५६ नित्यापोडशिकार्णवः ८ ८९ काव्यप्रकाशः ८८ निरुक्तम् (मा०१-२) १६ ९५ काश्यपशिल्पम् १२ ६ केनोपनिषद ३० नृसिहपूर्वोत्तरतापनीयो० १ ५२ गणेशगीता ९१ न्यायसूत्राणि । १ गणेशाथर्वशीर्षम् पद्मपुराणम् २० ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः १ पश्वालम्मीमांसा १० ६१ गौतमसूत्रम् ७२ परिभापेन्दुशेखरः ११ छान्दोग्योपनिषद् (शां०) ४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि ६३ छान्दोग्योपनिषद् (रामा.) ३ १२. ३ पुरुपसूक्तम् ३ . १ or ४ Aur ४ ४ mo १ ४ २ . - cur २ . P ·1. २] - मन्थाका मूल्यम् ग्रन्धाङ्क: ४ ८ oC ४ , ao co os १ ६ 10 ९ २ मूल्यम् रू. आ. મા૦ २ रुद्राध्यायः ८. गक्यवृत्तिः ८९ वायुपुराणम् १२ ४ ८६ विधानमाला १२ २७ वृन्दमाधवः ६. १२ ८७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः १२ १३ वैयाकरणसिद्धान्तकारिकाः० १२ १२ २३ वैयासकन्यायमालाविस्तरः १ ४ २२ शंकरदिग्विजयः ६५ शाखायनब्राह्मणम् ९० शाखायनारण्यकम् शिवभारतम् २९ श्राद्धमञ्जरी १७ श्वेताश्वतरोपनिषद् ९४ संस्कारपद्धतिः । ८ '८३ संक्षेपशारीरकम् ३५ संगीतरत्नाकरः १० ४ ५३ सत्याषाढश्रौतसूत्रम् २४ ५१ सर्वदर्शनसंग्रहः ४० संध्यामाध्यसमुच्चयः १२ ८ ३९ संस्काररत्नमाला १२. १० सिद्धान्तदर्शनम् ।१ १२ २५ सूतसंहिता ११ ४ | १८ सौरपुराणम् '३ ४८ स्मृतीनां समुच्चयः ५' स्मृत्यर्थसारः १ - १० १२ २६ हस्त्यायुर्वेदः ५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः ८ प्रश्नोपनिषद १५ वृहदारण्यकोपनिषद् ६४ (रामानुमटी०)३ ३१ , (मिताक्षरा) . २ १६ बृहदारण्यकोपनिषद्भा ०२२ ७१ बृहद्योगतरङ्गिणी १० ६८ बृहहह्मसंहिता २८ ब्रह्मपुराण २१ ब्रह्मसूत्राणि (शां०) १२ ब्रह्मामृतवर्षिणी- दीपिकासमेतानि (२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः ३४ भगवद्गीता (शां०) (सटीक शां०), ४४ , (पैशाचभाष्य०) १ ४५ " (मधुसूदन श्रीधरीटी०५ ९२ (रामानुजीया ) ७५ भाष्यार्थरत्नमाला ५४ मत्स्यपुराणम् १० माण्डूक्योपनिषद् ९७ मीमांसादर्शनम् ९.मुण्डकोपनिषद् ६. यतिधर्मसंग्रहः ५० यतीन्द्रमतदीपिका ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः ४ योगरत्नाकरः १९ रसरत्नसमुच्चयः ० २ २ ६ ४ " १ ७ . ५ ४ ५ - M ७ ४ . ५ ७० ३ ७