·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥ श्रीरस्तु॥
॥ श्रीमने गमानुजाय नमः । श्रीमल्लोकगुरवे नमः । श्रीमद्वग्वरमुनये नमः ॥
सर्वज्ञलंकगुरुनिर्मितस्य आर्यभाग्यस्य श्रीवचनभूषणदिव्यशास्त्रम्य वज्रकवचायमानम
॥ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् ॥
श्रीकुन्नत्तूरय्यन् समारन्यानां श्रीमदनन्तार्यवर्यगुरुचरणानामनवग्रहानुग्रहफलभूतम्
--
श्रीकाची प्रनिवादि भयङ्कर अण्णङ्गराचार्येण परिशोध्य, ग्वालियर राज्यान्तर्गत मन्दसोर
नगरोद्भव परमभागवन वेंकटलाल पसारी नामकस्य श्रीवैष्णवढामय माहोल
प्रोत्साहनेन च
देवकोट्टे - राजाजी मुद्रणालये सम्मुद्रय प्रकाशितम् ।
१९४९
मूल्यम् २-
प्राप्तिस्थानम् ग्रन्थमाला आफीस कांचीपुरम् ॥
P. B. Annangaracharya, Granthamala Office, Kancheepuram,

·No text on this page.

·ONTY Sri. Jaya Vijayeebhava Lokacharya. Jaya Vijayeebhava Sri Varavaramuneendra. Os WILD * WL Srivachanabhooshanameemamsabhashya. @@@@@@@@@@@@0 OF (SRI KUNNATHOOR AYYAN SWAMI. Edited by P. B. Annangaracharya, KANCHEEPURAM. GRANTHAMALA OFFICE @@@@@@@@@@@@@@00 @@@@@@@@@0000000000 1949 Price Rs. 2 DON

·No text on this page.

·श्रीः॥ श्रीमते रामानुजायनमः । श्रीमल्लोकगुरवे नमः । श्रीमद्वरवरमुनये नमः ॥ श्रीकुन्नत्तुरय्यन् समाख्यैः श्रीमदनन्तार्यवर्येर्गुरुचरणैरनुगृहीत * श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् ॥ श्रीशैलेशदयापात्रं धीमत्यादिगुणार्णवम् । यतीन्द्रप्रवणं वन्दे रम्यजामातरं मुनिम् ॥ लोकाचार्याय गुरवे कृष्णपादस्य सूनवे । संसारभोगिसंदटजीवजीवातवे नमः ॥ साङ्गाखिलद्रविडसंस्कृतरूपवेदसारार्थसंग्रहमहारसवाक्यजातम् ॥ सर्वज्ञलोकगुरुनिर्मितमार्यभोग्यं वन्दे सदा वचनभूषणदिव्यशास्त्रम् ॥ सर्वप्रकारैराचार्यसंप्रीत्येकप्रयोजनम् । अनन्तार्यान्वयोत्तंसमाश्रयेऽ नन्तदेशिकम् ॥ विषयनिरूपणाधिकारः प्रथमः [ मूलम् . सू. १. वेदार्थमरुदियिडुवदु स्मृतीतिहासपुराणङ्गळाले. ] इदं शास्त्रं प्रपत्तिपरिच्छेदवृत्तिपरिच्छेदात्मना परिच्छेदद्वयात्मकम् । पूर्वस्मिन्परिच्छेदे द्वयस्य पूर्ववाक्याओं विचार्यते । उत्तरे उत्तरवाक्यार्थः ॥ अत्र (वेदार्थम्) इत्यारभ्य (मुर्पट्टदु) [वा-४] इत्यन्तं, शास्त्रस्यारम्भणीयत्वसमर्थनात् शास्त्रोपोद्धातः । (इतिहास) [वा-५] इत्यारभ्य (अळकाले तिरुत्तुम् ) [वा- १३] इत्यन्तेन * श्रीशब्दार्थों निरूप्यते । (अरियाद) [वा- १४] इत्यारभ्य (इवछुकाक) [वा-२२] इत्यन्तेन द्वितीयाकरणेन * नारायण * चरण * शरणशब्दाना मर्थः ॥ (प्रपत्तिक्कु) [वा- २३] इत्यारभ्य (तिरुक्कुळलोशैयिलुम काणलाम्) [वा-५६] इत्यन्तेन * तृतीय- प्रकरणेन मतुष्प्रत्ययोत्तमपुरुषयोरर्थः । (इदुतन्नै) [वा-५४] इत्यारभ्य * (एकान्ती व्यपदेष्टव्यः) [ वा-७२ ] इत्यन्तेन चतुर्थप्रकरणेन * प्रपद्ये इति क्रियापदार्थों निरूप्यते ॥ तत्र, उपोद्धाते प्रथमाधिकरणे, विषयप्रयोजनाधभावाच्छास्त्रस्यानारम्भणीयत्वमाशङ्कय तत्समर्थनं क्रियते ॥ अवं संशयः: इदं शास्त्रमनारम्भणीयम् , उतारम्भणीयमिति; तदर्थ अस्य विषयादिर्न संभवति, उत संभवति वेति; तदर्थम, * मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये * अमृतस्यैष सेतुः * यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः * न्यास इति ब्रह्मा * , ·२ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १. विषयनिरूपणाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् इत्यादिवाक्यविशेषाणां एतत्संग्रहरहस्यत्रयस्य च वेदान्तशास्त्र एवान्तर्भावः, उत तद्भिन्नशास्त्रत्वमिति; तदर्थम्, * असारम् * इत्यादिवचनं तद्भिन्नत्वे प्रमाणं न भवति, उत भवतीति ॥ यदा न भवति, तदा उदाहतवाक्यानां वेदान्तशास्त्रभिन्नशास्त्रत्वे प्रमाणाभावात् भिन्नशास्त्रत्वासिध्द्या विषयाद्यभावात् , निर्विषयं शास्त्रमनारम्भणीयमिति पूर्वपक्षे फलफलिभावः ॥ यदा, असारम् इत्यादिववनम् उदाहृतवेदान्तवाक्यविशेषाणां वेदान्तशास्त्रात् भिन्नशास्त्रत्वे प्रमाणं भवति, तदा तेषां शास्त्रान्तरन्वाद्विषयादिसंभवेन प्रकृतं शास्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धान्ते फलफलिभावः ॥ पूर्वपक्षस्तु, न तावदिदं शास्त्रमारम्भणीयन , वेदान्तं शास्त्रत्वाभावात् ; न चेदं भक्तिशास्त्रम् । ब्रह्मसूत्रस्य तथात्वेन कृतकरत्वप्रसंगात् । नापि प्रपत्तिशास्त्रम् ; * नानाशब्दादिभेदात् * इत्यादिभिः प्रपत्तेरपि चिन्तितत्वेन तस्यैव प्रपत्तिशास्त्रत्वात् । तत्राचिन्तितानां तदुपयुक्तानां च भगवच्छास्त्रादिषु प्रपत्यध्यायेषुपबृंहितत्वात् । नापि तदुभयातिरिक्तं शास्त्रम् ; भक्तिप्रपत्तिव्यतिरेकेण अतिरिक्तमोक्षसाधनाभावात् ; तत्साध्यमोक्षविशेषासिद्धेश्च ॥ न च आचार्यहृदयादिषु वेदान्तशास्त्रात्सारस्य शास्त्रान्तरत्वेन प्रतिपादनात्तत्सिद्धिः । भक्तिशास्त्रापेक्षया प्रपत्तिशास्त्रस्यैव सारतया तत्र प्रतिपादितत्वात् ॥ न च * शास्त्रज्ञानं बहुक्लेशं वुद्धेश्चलनकारणम् । उपदेशारि बुद्ध्वा विरमेत्सर्वकर्मलु * ॥ इत्यत्र उपदेशशास्त्रं भिन्नमुक्तमिति वाच्यम् । न ह्यत्र शास्त्रोपदेशयोः भिन्नं विषयादि प्रतीयते; किंनु, तदभेद एव । शास्त्रे क्लेशेन साध्यं यज्ज्ञानं तदत्र अक्लेशेन भवतीति प्रतिपादनात् । ॐ अनन्तपारं बहु वेदितव्यमल्पश्च कालो बहवश्व विघ्नाः । यत्सारभूतं तदुपाददीन हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमिश्रम् * इत्येतदप्युक्ता- धाभिप्रायमेव ॥ ननु, * अप्सारमल्पसारं च सारं सारतरं त्यजेत् । भजेत्सारतमं शास्त्रे रत्नाकर इवामृतम् ॥ * इति वैकुण्ठदीक्षितीयोपात्तं वचनमस्तीति चेत् । ततः किर ? अत्र असारशब्देन - वेदबाह्यकुदृष्टिशास्त्रमुच्यते; अल्प- सारमिन्यनेन – पूर्वभागे ऐहिकफलतत्साधनप्रतिपादकांश उच्यते; सारशब्देन - आमुष्मिकफलतत्साधनप्रतिपाद- कांशः सारतरशब्देन - आत्मप्राप्तिनासाधनप्रतिपादकांशः; सारतमशब्देन - परमात्मप्राप्तितत्साधनभक्तिप्रपत्ति- प्रतिपादकांशश्च उच्यते ॥ किंव, * वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति * न वेदान्ताच्छास्त्रम् * इत्यादिना अतिरिक्तशास्त्रान्तरं निषिध्यते; तस्मात् उदाहतवेदान्तवाक्यानां रहस्यत्रयस्य च वेदान्तशास्त्रादुत्तीर्णशास्त्रत्वे मानाभावात् अस्य विषयप्रयोजनाद्यमावेन अनारम्भणीयत्वमिति ॥ अत्रोच्यते (वेदार्थमिति) अत्र, व्युत्पादनीयास्सर्वेऽ प्याः वेदान्तसारवाक्यसिद्धा इति इदं शास्त्रं वेदशास्त्र- मित्यर्थः । वेदान्तसारवाक्यार्थः स्मृतीतिहासपुराणैः निर्णीयते इत्यर्थः । वेदान्तसारेति वक्तव्ये वेदेति सामान्योक्तिः वंदमात्रस्यैकशास्त्रत्वमङ्गीकृत्य । पूर्वभागावसेयकर्मस्वरूपस्य परार्थकैङ्कयत्वम्। उपरिभागवेद्यब्रह्मणो निर्हेतुकोपा- यत्वम्, नत्रोक्तभक्तेः प्राप्यरुचित्वम्, तदुक्तप्रपत्तेः स्वरूपयाथात्म्यज्ञानरूपत्वं, तदुभयसाध्यानुभवकैङ्कर्ययोः केवल- परार्थत्वञ्च अस्मिन् शास्त्रे प्रतिपाद्यत इति सूचनार्था । ततश्चैवमर्थपञ्चकयाथात्म्यप्रतिपादनात् सारं शास्त्रम् । सिद्धोपायफलभूतशरणागतिप्रतिपादनात् षडङ्गप्रपत्तेरुत्तरवृत्तितया फलत्वप्रतिपादनाच्च फलप्रपत्तिशास्त्रमित्युच्यते ॥

·३ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १. विषयनिरूपणाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् ननु, एतत्सर्व तदा शोभते; यदा उदाहतवाक्यानां तत्संग्रहरहस्यत्रयस्य चोक्तार्थपरत्वेन भिन्नशास्त्रपर प्रमाणमस्ति; तदेव नास्तीत्युक्तमिति चेत् न, * असारम् * इत्यादेः प्रमाणत्वात् ॥ अत्र तावत् असारशब्दस्य- बाह्यकुदृष्टिशास्त्रपरत्वं नोपपद्यते; असारं शास्त्रं त्यजेदिति हि योजना । तत्र बाह्यकुदृष्टिशास्त्रस्य शास्त्रत्वमेव नास्ति; अलौकिकफलतत्साधनाधिकाराद्यनुबन्धप्रतिपादकं हि शास्त्रम; शासनाच्छास्त्रमित्युक्तः । शासनं च विधिः । न हि बाह्यकुदृष्टिशास्त्रेषु साक्षाद्वा शीक्षादिवत् परम्परया वा [वेदोदित] पुरुषार्थसंबन्धोऽस्ति । * या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि तास्मृताः * इत्युक्तः ॥ न च सांख्ययोगादिष्वविरुद्धांशस्य परम्परया वेदोदितपुरुषार्थसंवन्धित्वाच्छास्त्रत्वोपपत्तिरिति वाच्यम् : तथाविधानां तेषां वेदान्तशास्त्र एवान्तर्गततया सारतमशब्दार्थत्वेन भजनविषयत्वात् । किंच, बाह्यकुटिशास्त्रस्य शास्त्रत्वम् , * वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति * इत्यादिना निषिद्धम् । न चात्र परशब्दः - उत्कर्षवाची; तथात्वे समाभ्यनु- शालापत्तेः । अतोऽत्र परशब्दः अन्यवाची । अपि च, अत्र रत्नाकरस्य दृष्टान्तितत्वात् दार्टान्तिकेऽपि त्याज्योपादेय- विभागविषयस्य एकावयवित्वमवगम्यते । न च बाह्यादिशास्त्रस्य शीक्षादिवद्वेदशास्त्रांशत्वम् । अतोऽत्र वेदशास्त्र एव दान्तिकत्वेन विवक्षिते त्याज्योपादेयविभागः क्रियत इति वक्तव्यम् । तस्मादसारशब्दो न बाह्यकुदृष्टिशास्त्रपरः । एवमल्पसारसारशब्दयोरप्यैहिकामुष्मिकफलतत्साधनप्रतिपादकांशपरत्वं दुरुपपादम् । * एते वै निरयास्तात * स्वर्गेऽपि पातभीतस्य * इत्यादिभिः विषयानुभवस्यासारत्वोक्तः । यदि भ्रान्तिसिद्धसुखविवक्षया सारशब्दः तदा प्रकरणस्थलारशब्दानामर्थवैरूप्यम् । अभ्रान्तिसिद्धसुखमेव यत्र सारशब्दवाच्यम् । तश्चात्मानन्द एव । * रसो वै सः * इति श्रुतेः । अन्यथा, सारशळस्य नानार्थत्वापत्तिः । सारतरशब्दस्य इक्षुरकप्रायातिक्षुद्रात्मप्राप्तिपरत्व- मप्यनुपपन्नम् । तस्मात् अत्रासारशब्देन ऐहिकामुष्मिकैश्वर्यप्रतिपादकांशः ; अल्पसारशब्देन आत्मप्राप्तितत्साधन- प्रतिपादकांशः; सारशब्देन परमात्मप्राप्ति-तत्प्रापकभक्तिप्रतिपादकांशः; सारतरशब्देन अनुभवपरीवाहरूपस्वार्थ- कैर्य-तत्साधनात्मसमर्पणप्रतिपादकांशः, सारतमशब्देन परार्थकैर्य - तत्साधनसिद्धोपायप्रतिपादकांशश्चो यो । उक्तार्थपरत्वे पदानां स्वारस्यातिशयो द्रष्टव्यः । न च, * वेदसारोपनिषत् * इत्यादिना आचार्यहृदयवाक्येन विरोधः, तस्य शब्दप्राधान्यविवक्षया कृतत्वेन तदभावात् ॥ - किंच, अत्र शास्त्रचतुष्टयत्यागपूर्वकस्सारतमशास्त्रस्वीकारो हि विधीयते । तत्र त्यागस्यानुवाद्यत्वं न संभवति । कैवल्यशास्त्रस्योपादेयवेदान्तशास्त्रगतत्वेन तत्त्यागस्याप्राप्तत्वात् । विधेयत्वं च न संभवति; बाह्य- कुदृष्टिशास्त्राणामनवसरग्रस्तत्वेनाप्राप्तत्वात् । कर्मकाण्डस्य अल्पास्थिरफलत्वनिर्णयेन तत्त्यागस्य स्वतः प्राप्तत्वाच । भजेदिति विधिश्वाक्षातज्ञापनम् , उत अप्रवृत्तप्रवर्तनम् ? आये * अधीतवेदः पुरुषस्स्वयमेव प्रवर्तते * श्रोतव्य इति चानुवादः * इति भाष्यविरोधः । न द्वितीयः, प्रथमसूत्रवत् अत्र श्लोके सिद्ध व्युत्पत्त्यादेरप्रतिपादनात् ॥ an न च, अमुमुक्षुविषयोऽयं विधिः । तदा अधीतसाङ्गसशिरस्कवेदश्शक्तत्रैवर्णिको हत्र नियोज्यः तं प्रति कर्मविचारत्यागो न विधेयः ; ब्रह्मविचार इव कर्मविचारे प्यस्याधिकारित्वात् । न चात्र त्यागोऽ नुवाद्यः ; अकृत- कर्मविचारत्वेन निर्वेदाभावप्रसंगात् । तस्मात्कर्मणामल्पास्थिरफलत्वनिर्णयसहितानन्तस्थिरफलापातप्रतीतेर्वेदान्त- शास्त्राधिकारत्वात् । अत्र तत्त्यागपूर्वकतत्स्वीकारो न विधीयते । किंतु, साङ्गाध्ययनेन तरतमभावापनानेक- ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाप्यम - १. विषयनिरूपणाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् 30 पुरुषार्थ - तत्साधनापातप्रतीतियुक्तं तत्र निरतिशयपुरुषार्थ परम लुकृतविशेषादपेक्षमाणं तत्यागपूर्वकतत् शक्तं त्रैवर्णिक- मुद्दिश्य, परार्थककर्यसिद्धोपायपरं निरतिशयपुरुषार्थप्रतिपादकं सारतमत्वादुपादेयम्; अन्यत्सर्व सातिशयपुरुषार्थ- तत्साधनाववोधित्वात् त्याज्यमिति विधीयते ॥ अत्र, वेदान्तसारशास्त्रे कर्मशास्त्राधिगमस्थानधिकारत्वात्तत्त्यागविधियुक्तः । न च कर्मब्रह्मशाखयो- स्त्यागस्य विवेयत्वे तदुभयाप्रामाण्यापत्तिरिति वाच्यम् ; निरतिशयपुरुषार्थ, शास्त्राकाक्षारहितानां मन्दभाग्यानां सुकृततारतम्येन तत्र तत्राधिकृतत्वसंभवात् । तस्मादत्र कर्मशास्त्रत्यागपूर्वकं स्वीकार्यत्वेन विधेयं सारतमशास्त्रं वेदान्तशास्त्रं न भवति । किंतु वेदान्तसारशास्त्रं तद्भिन्नमिति सिद्धम् ॥ न चात्र सारतमशब्देनोपदेशशास्त्रं रहस्यत्रयमभिधीयतेः तस्य कर्मविचारानधिकारत्वादिति वाच्यम् । उत्तरोत्तरं पुरुषार्थातिशयपरत्वप्रक्रमभङ्गप्रसंगात् । एवं शक्तत्रैवर्णिकं निरतिशयपुरुषार्थकाममुद्दिश्यानेन वचनेन वेदान्तशास्त्रविलक्षणं तत्सारशास्त्रं विहितम् । अस्यापि शास्त्रस्यासारादिशास्त्रमिश्रितत्वेन दुर्विवेचन्वात् एतदु- पदेशरूपमेतत्समानार्थकं सुग्रहं रहस्यत्रयं ग्राह्यमिनि कतिपयवचनरुच्यते * अनन्तपारम् * शास्त्रज्ञानम् * इत्यादिभिः। ततश्च वेदान्तशास्त्रादतिशयितपुरुषार्थ - तत्साधनावबोधितत्तारशास्त्रसंग्रहरूपं रहस्यत्रयलक्षणमुपदेशशास्त्रं वेदान्त- शास्त्राद्भिन्नमिति सिद्धम् ॥ किंच वाक्यगुरुपरम्परापूर्वकमिदं रहस्यत्रयं फलप्रपत्तिपरन् : न तु साधनप्रपत्तिसंग्रहपरत्वेन वेदान्त- शास्त्रान्तर्गतम् । अत्रैवर्णिकोपदिष्टत्वात् । यद्यपि रथकारादेरग्न्याधानादाविव विशेषवचनात्तदधिकारस्तंभवति । * नाहन्त्याचार्यतां क्वचित् * इत्याचार्यत्वनिषेधेऽपि * न च हीनवयोजातिः प्रकृष्टानामनापदि * इति आपद्विषये आचार्यत्वं च संभवति । तथापि * मन्त्रं नियतमग्र्याणां यो हीनाय प्रयच्छति । स वै हीलगुरुनिन्द्यस्तेन सार्ध पतत्यधः * ॥ इति प्रणव- ग्रहणतदुपदेशयोनिषिद्धत्वेन अस्य साधनप्रपत्तिन्त्र प्रणवान्वितमन्त्रोपदेष्टत्वानुपपत्तेः तदुपदिष्टमिदं फलप्रपत्तिपरं भवितुमर्हतिः तत्परत्वे तु मुक्तानामिव स्वयम्प्रयोजनत्वेन सप्रणवे अधिकारस्संभवति । अत एवापशूद्राधिकरणे अध्यापनकर्मानुष्ठानानुगुणज्ञानाभावादनधिकार उच्यते । तेषां प्रबन्ये विशिष्टप्रणवमन्त्रानुञ्चारणं तु लोकसंग्रहार्थम् । अन्यथा जन्मान्तरसंस्कारवशात् स्वाध्यायज्ञानवतां श्रीविदुरादीनां * धारणे शरीरभेदः * इति प्रत्यवायापत्तिः । श्रीभक्ति नारादिषु * कृष्णानां व्रीहोणां नखनिर्भिन्नम् * इति वेदधारणं प्रत्यक्षात । एवं धारणेऽपि प्रत्यवायाभावे साधनानुष्ठानोपयोगिशानद्वारा तद्धनवेदस्य साधनत्वविरहः प्रयोजकः । अतस्सर्वत्र साधनत्वाकारस्येव वर्णादि- सापेक्षत्वान् फलरूपप्रणवोपदेष्ट्रत्वं पराङ्कुशादीनामुपपद्यते । अतः फलप्रपत्तिपरं, अत एव स्वयं फलरूपं रहस्थ- त्रयं सप्रणवं सर्वाधिकारमिति सिद्ध ! भगवदुपदिष्टरहस्यत्रयविवरणरूपाः दिव्यप्रबन्धा अस्य शास्त्रस्य विण्याः । तदुभयमीमांसारूपमिदं च फलप्रपत्तिशास्त्रम् । तस्माद्विषयप्रयोजनसत्त्वादारम्भणीयमिति ॥ ननु * श्रुतिपथविपरीतं श्वेलकल्यं श्रुनौ च प्रकृतिपुरुषभोगप्रापकांशो न पथ्यः । तदिह विबुधगुप्तं मृत्यु- भीता विचिन्वन्त्युपनिषदमृताचेत्तम सारमार्याः ॥* इति वेदान्ताचार्योक्तिः कथमिव संगच्छत इति चेत्, यथा वीतरागाणां पट्कर्मण्यश्रद्धावारणाय ब्रह्मशास्त्रं कर्मशास्त्रशेषभूतं तदन्तर्गतं जैमिनिना वर्णितम् ; तथा आत्म- ·श्रीषचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २. मीमांसानिरूपणाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् याथात्म्यज्ञानरहितानां साध्योपायशाखे अश्रद्धा मा भूदिति सिद्धोपायशास्त्रमतिरिक्तमपि साधनभक्तिप्रपत्तिशास्त्रे अन्तर्भावितमिति तात्पर्यात् ॥ एवं यद्यपि * आ भगवसः प्रथिताम् * गुरुल्यस्तगुरुभ्यश्च * इत्यनुसंहित- वाक्यगुरुपरम्परा मन्त्रस्य फलप्रपत्तिपरत्वे संगता, न षडङ्गप्रपत्तिपरत्वे । तथापि साधनप्रपतिशाखस्यासंप्रदायत्वे, तनिष्ठानां तमाश्रद्धा स्यादिति वाक्यगुरुपरम्परा साधनप्रपत्तिशास्त्रेऽपि योजिता । अत्रार्य संग्रहः :- विषयस्तारभागोऽस वेदान्तात्पर इष्यते । परत्वं सारशास्त्रस्थ असार' मिति मानतः ॥ तत्रासारपदं नैघ बाह्यशाखपरं भवेत् । अपूर्वार्थहिताङ्गादियोधकं शास्त्रमीरितम् ॥ 'शासनाच्छान्न' मिन्युक्तेर्नेतद्वाह्यागमादिषु । ‘या वेदयाह्या' इत्युक्तः 'वेदान्छास्त्र' मिति स्मृतेः ॥ किंवानार्णवष्ष्टान्नाद्वेदे त्याज्यं हि गम्यते । साराल्पलारशब्दाभ्यामैश्वर्य नाभिधीयते ॥ निरयत्वस्मृतेनों चेल्लक्षणानारशब्दयोः । अबाधितात्यल्पसुखं नापि सारतरं भवेत् ॥ तस्माद मागदिपदैरधिचिद्रह्मवृत्तिषु । शास्त्राण्यधिकृतान्यत्र क्रमेणाभिहितानि हि ॥ सिद्धोपायपरं शास्त्रमुक्तं सारतमं त्विति । किंचात्र पूर्वकाण्डस्य त्यागपूर्वकसेवनम् ॥ वेदान्ने संगतं नैव नदिचाराधिकारके । किंचोपदेशशास्त्रं च पराङ्कशमुखोदितम् ॥ साधनत्वपरं नैव प्रपत्तः प्रणवान्वितम् । त.मादारभ्यतां शास्त्रमिद सविषयादिकम् ॥ इति ॥ प्रति विषयनिरूपणाधिकारः ॥१॥ ॥२॥ अथ मीमांसानिरूपणाधिकारः ॥ (अदियिदुवदु) करणवत्वेऽपि परिकराभावादनारम्भणीयमिति शङ्कया संगतिः । संशयस्तु, इदं शानमनारम्भणीय तारभणीयमिति । तदर्थं मीमां...लक्षण परिकरसंपत्तिर्नास्ति - उतास्तीति । तदर्थमस्थ प्रबधस्य अवाधितच्यायनिवन्धनात्मकन्वं नास्ति, उनास्तीति । तदर्थमेतत्कर्तुः प्रतितन्त्रार्थज्ञानं बाधितम्, उताबाधितमिति । तदर्थन अल्य ज्ञानस्य स्वयोगमहिम नाक्षात्कृतपरावरतत्वोपदेशमूलकत्वम, अस्य मनन- सामर्थ्य च नास्ति, उतास्तीति । यदा नालि, तदा एतत्प्रतिनन्त्रार्थशनस्य वाधसंभवात् एतत्प्रबन्धस्य अबाधित- न्यायनिबन्धनत्वाभावेन मीमांन्नालक्षणपरिकरशून्यत्वादिदं शास्त्रमनारम्भणीयमिति पूर्वपक्षे फलफलिभावः॥ यदा चास्थ स्वयोगमहिमसाक्षात्कृतपरावरतत्त्वोपदेशमूलकं प्रतितन्त्रार्थज्ञानं मननसामर्थ्य शास्ति । तदा एतदृष्टयायस्य तत्वज्ञानस्य व अबाधिततया उक्तम्बन्धस्य अबाधितन्यायनिबन्धनत्वसंभवात् मीमांसा (त्व) संभवेन परिकरसत्त्वाविदमारभ्भणीयमिति सिद्धान्ते फलफलिभावः ॥ पूर्वपक्षस्तु; वेदान्तसारवाक्पसंग्रहरहस्यत्रयस्य विषयत्वात्प्रतितन्त्रार्थप्रमाष करणसंभवेऽपि तावन्मात्रा- नार्थनिर्णयः कर्तुं शक्यते । मीमांसालक्षणंपरिकराभावात् । व्याकरणादिवत् मीमांसायाः परिकरत्वम् * पुराणन्याय- मीमांसाधर्मशास्त्रामिभिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश * इत्यादिभिरुक्तम् । * धर्म प्रतीयमाने हि वेदेन करणात्मना । इति कर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति ॥* इत्यभियुक्तैरप्युक्तम् ॥ - ·६ श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - २. मीमांसानिरूपणाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् न चास्य प्रबन्धस्य मीमांसात्वसंभवः । अर्वाचीनजउमतिभिः लौकिकवाक्यानामिव वेदान्तसारभूताना: मत्यन्तालौकिकार्थानां वाक्यानां स्वोत्प्रेक्षितन्यायैरर्थनिर्णवस्य कर्तुमशक्यत्वात् । प्रत्युत एतत्प्रबन्धनिबद्धन्यायानां धर्मत्यागप्रापकान्तरालाधनत्वादिसाधकानां वेदविरुद्धत्वेन सांभासत्वमेव । तदुक्तम् * आर्ष धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः * इति । अतः परमर्षिभिः न्याय प्रज्वलितचेतोभिरेव अलौकिकवाक्यमीमांसाकार्या । भवदभिमतप्रतित सिद्धार्थाः न केनापि महर्षिणा मीमांसिताः । न वा वेदान्त- वाक्यविचारेणे (रै) दंपर्येण प्रवृत्तैस्सूत्रकारैर्दिङ्मात्रं वा सूचितम् ॥ न च इतिहासश्रेष्ठश्रीरामायणमहाभारताच्या अर्थनिर्धारणात् परमर्षिवचनानुगुण्यम तीति वाव्यम् मीमांसया निर्णीने वेदार्थे तदुपबृंहणस्य तत्संवादितया तत्थिरीकरणार्थत्वेन मीमांसाया एवान्तरङ्गत्वात् । साधन- प्रपत्तिपरवेदान्तवाक्यजातं तु, * नानाशब्दादिभेदात् * पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनानानात् * इत्यादिभिस्सूत्रकार- श्चिन्तितम् । ततश्च साधन प्रपत्तेस्सूत्रकारेण सूचितत्वात् आधुनिकः तदनुसारेण एतद्विषयप्रबन्धनिर्माणमुपपद्यते । तस्मात् त्वदभिमतप्रतितन्त्रार्थपरत्वेन वेदान्तवाक्यस्य कस्यापि केनचिन्महर्षिणाऽ पि चिन्तितत्वादर्शनात् । इदानीं स्वोत्प्रेक्षितन्यायानां तकाभासत्वसंभवाच मीमांसाविग्हान दमारम्भणीयमिति ॥ अत्रोच्यते - (अरुदियिडुवदु)- वश्यमाण म्बन न्यायनिबन्धनात्मना वेदार्थनिर्णयं करोमीत्यर्थः । अयं भावः सूत्रत्वं नाम न तावजातिविशेषः । किंतु, * अल्पाक्षरभ * इत्यादिलक्षणयुक्तत्वम् ॥ तच्च आधुनिकवाक्येवापि संभवति । अन एवाद्यापि भाषान्तरविषये, काव्यालङ्कारादिविषये च बुद्धिसौम्यालक्षणसूत्र- प्रणेतारो दृश्यन्ते । ततश्च अप्रतिहतन्यायनिबन्धनत्वमेव सूत्रत्वात् । तच्च वक्ष्यमाणस्याप्यन्याहतम् ॥ न च वेदान्तसारवाक्यानामन्यन्तालौकिकानां आधुनिकजडमतिभिरशक्यार्थदर्शनत्वात्तद्विषयसूत्रप्रणयना- संभवः । उक्तवोद्यस्य व्यासादावपि तुल्यत्वात् । न च तस्य स्वयोगमहिमसाक्षात्कृतपरावरतत्त्वतयाऽ लौकिकार्थ- विषयसूत्रप्रणयनं संभवतीति वाच्यम् ; योगसिद्धौ तवज्ञानम , तत्त्वज्ञाने सति योगसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात् ॥ यदि, व्यामेन पूर्वाचार्यपरंपराप्राप्तपरावरतत्त्वज्ञानवतः पराशरादेस्सकाशादेव वेदार्थान् श्रुत्वा, श्रुतानां जगद्ब्रह्मणोशरीरशरीरिभावादीनां प्रतितन्त्रार्थानामनुगुणन्यायः स्वयोगमहिमकृतबुद्धिसौम्यकृतैः श्रुतार्थमननरूप- न्यायनिबन्धनं कृतमिति मन्यसे, तर्हि, निर्हेनुकभगवत्कटाक्षलधपरावरतत्वयाथात्म्यविद्भिः पराङ्कुशादिसूरिभिरुप- देशतः प्रबन्धन प्रोक्तानां तत्तदाचार्यपरम्पराप्राप्तानां प्रतितन्त्रार्थानां भगवनिर्हेतुकरक्षकत्वादीनां स्वाचार्यमुखाच्छतानां स्वयोगमहिमलन्धबुद्धिविशेषणो प्रेक्षितम्यायविशेषः श्रुतप्रतितन्त्रार्थाचगुणे जिनरूपन्यायनिबन्धनात्मकसूत्र संदर्भशास्त्र- निर्माणमुपपद्यत इति पश्यतु भवान ॥ न च वेदविरुद्धार्थत्वात्ताभासता, तदविरोधस्य तत्र तत्र वक्ष्यमाणत्वात् । तस्मादस्मिन् शास्त्रे वाक्य- विचारात्मकाः प्रमाणाविद्धा न्याया व्युत्पाद्यन्त इति अस्य मीमांसारूपत्वादिदं शास्त्रमारम्भणीयमिति ॥ अत्रायं संग्रहः :- प्रमिता प्रतितन्त्राणां सारी यद्यपि साधनम । मीमांसारहितं नेदमारभ्यमिति चेन्न तत् ॥

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ३. उपबृहणनिरूपणाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् निर्हेतुककृपालब्धतत्त्वयाथात्म्यदर्शिनाम् । शउजिन्मुनिमुख्यानामुपदेशात्क्रमागतात् ॥ संसिद्धाः प्रतितन्त्रार्थान्यायज्वलितचेतसाम् । न्यायनिरूपिताश्चात्र तस्मादारभ्यतामिति ॥ इति मीमांसानिरूपणाधिकारः ॥२॥ ॥३॥ अथोपबृंहणनिरूपणाधिकारः ॥ (स्मृतीतिहासपुराणमळाले) मीमांसारूपेतिकर्तव्यतासिद्धावपि संवाघुपबृंहणाभावादनारंभणीयमिति शङ्कया संगतिः । इदं शास्त्रमनारम्भणीयमुतार भगीयमिति संशयः । तदर्थ न्यायनिर्णा से प्रतितन्त्रार्थे उपबृंहणसंवादो मास्ति ? उतास्तीति । तदर्थ ब्यालादीनां मृतिप्रणेतृणामुक्तप्रतित त्रार्थशानं नास्ति ? उतास्तीति । तदर्थ निष्ठा- भावो ज्ञानाभात्रद्योतकः ,उत नेति । यदा निठाभावोशानाभावद्योतकः; , तदा महर्षीणां प्रतितन्त्रार्थशानाभावात् तद्विषयस्मृतिप्रणयनं न संभवतीति उपबंदणाभावादिदं शास्त्रमनारम्भणीयमिति पूर्वपक्षे फलफलिभावः । यदा नियाभावात् ज्ञानाभावोऽवगन्तुं न शक्यते तदा तेषां प्रतितन्त्रार्थज्ञानसंभवात् तद्विषयस्मृतिप्रणयन- संभवेनोपबृंहण सत्वादिद शास्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धान्ते फलफलिभावः ॥ पूर्वपक्षस्तु नेदं शास्त्रमारम्भणीयम् । वेदान्तलारशास्त्रात्मकस्य वाक्यतकरूपस्य एतत्प्रबधस्यैव मीमांसात्वेन प्रतितन्त्रार्थविशेषप्रमित्युत्पत्तावपि महर्षिसंवादाभा- जात'ऽ पि सा संशयपदमापन्ना भवतीति, उपबंहणस्यापि अर्थ- निर्णयसामग्रीत्वं वर्तते । तदुक्तम् * इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपद्व्हयेत् । विभेत्यन्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरि यति ॥ * इति । * पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः * इति च । न च स्मृतीतिहासपुराणेषु प्रस्तुतशास्रव्युत्पाद्य- प्रतितन्त्रार्थानुगुणानि वचनानि संभवन्ति । भवदभिमतप्रतितत्राणां महर्षिभिरदृष्टत्वात् । महर्षिभिरपीतः पूर्वमदृष्टाः वेदान्तातिपन्नास्तत्तात्पर्यसिद्धाः भगा निर्हेतुककटाक्षविशेषेण तवदर्शिभिपदेशामागताः अस्मिन् शास्त्रे प्रतिपाद्यन्त इति हि वर्ण्यते । न युक्तज्ञानं महर्षीणां संभवति; भगवन्निर्हे नुककटाक्षाविषयत्वात् । स्वयत्नलब्ध- शानानां परिमितत्वेन तत्त्वयाथात्म्यगोचरत्वासिद्धेः । तस्मात् , प्रतिपाद्यार्थानुगुणोपबृंहणाभावानेदमारम्भणीयमिति- प्राप्ते, उच्यते (स्मृतीतिहासपुराणङ्गळाले) अस्मदभिमतप्रतितन्त्रार्थानुगुणस्मृतीतिहासपुराणविशेषाणां नासंभव इति तैः वेदान्तलारार्थो निर्णीयते इत्यर्थः । अयमभिप्रायः ; महर्षीणां भगवभिनुकोपायत्वलक्ष्मीपुरुषकारत्वादिप्रतितन्त्रार्थज्ञानाभावेऽ पि तैः स्वग्रन्थ- प्रतिपाद्यचेष्टितादिविशेषेण वेदान्ततात्पर्यार्थानां प्रकाशितत्वात् पुरावृत्तप्रतिपादनप्रवृतैः भगवत्तात्पर्यापरिक्षानेऽपि कथाभागप्रदर्शनोपपत्तेः । तत्प्रकाशकवचनानामुपबृंहणत्वं संभवति । अथवा, पूर्वपूर्वस्मृतिं दृष्ट्वा उत्तरोत्तर- स्मृतिप्रणयनात्तदर्थशानाभावेऽपि पर्यायशब्दैस्तन्छायानुकारिस्मृत्यन्तरप्रणयनमुपपद्यते । यद्वा, स्मर्तृणां वेदान्त- तात्पर्यशानं विद्यत एव । तथाऽपि न तेषां तनिष्ठा जायते, अदृष्टविशेषकारितरुचिविशेषस्याभावात् । तेषां परोपदेशमात्रानुगुणज्ञानसंभवेऽपि निष्ठोपयोगिताभ्यवसायाभावोपपत्तेः । अत एवोच्यते; * नरस्य बुद्धिदौर्बल्या दुपायान्तरमिष्यते * इति । अत्र बुद्धिदौर्बल्यादित्युक्तं बुद्धिदौर्बल्यं बढाध्यवसायाभावः । तस्मात्तेषामुपदेशयोग्यज्ञान- ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ४. पूर्वभागविरोधपरिहाराधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् संभवेन अस्मप्रतितन्त्रार्थानुगुणस्मृतिप्रणयनं युज्यते । इत्युपबृंहणानि स्युः । संग्रहस्तु, प्रतितन्वार्थविज्ञानं महर्षीणां न विद्यते । निष्ठाभावादतस्तेषां नोपबृंहणसंभवः ॥ अतो नारभ्यतां शास्त्रमिति चेन्न पसंभवः । महर्षिभिस्स्वप्रबन्धे चेष्टितादिप्रदर्शनात् ॥ शानाभावेऽ प्यनुष्टानं पुरावृत्तमशेषतः । साक्षात्कृत्य तदर्थानामुपबृंहणसंभवात् ॥ अथवा पूर्वपूर्वासां स्मृतीनां दर्शनात्पुनः । तत्तच्छायानुसारेण स्मृतिप्रणयनं भवेत् ॥ यद्वोपदेशयोग्यं तत् अनं दुर्बलमिप्यते । तेपामपि ततश्चेदं शास्त्रमारख्यतां बुधैः ॥ इत्युपवृंहणनिरूपणाधिकारः ॥३॥ ॥४॥ अथ पूर्वभागविरोधपरिहाराधिकारः ॥ स्मृतियाले पूर्वभागत्तिलर्थमरुदियिडकडवदु) एवं सामग्रीसत्वेऽपि प्रबलप्रमाणप्रतिबन्धात प्रतितन्त्रार्थ- प्रमा नोत्पद्यते । इति शङ्काया संगतिः । संशयस्तु, इदं शास्त्रमनारंभणीयम् । उतारंभणीयमिति । तदर्थ- मिदं प्रमाणं न भवति ? उत भवतीति । तदर्थं अस्य पूर्वकाण्डमन्वादिस्मृतिविरोधोऽस्ति ? उत नास्तीति । यदा विरोधोऽस्ति तदा वाह्यशास्त्रवदप्रमाणत्वात् अनारंभणीयमिति फलति । यदा च विरोधो नास्ति तदा वेदाविरुद्धत्वेन प्रमाणत्वादारंभणीयमिति सिध्यति ॥ पूर्वपक्षस्तु, नन्वेवमपीदं शास्त्रमनारंभणीयम् । पूर्वकाण्डविरुद्धत्वात् । तदुपबृंहणमन्वादिस्मृति- विरुद्धत्वाच्च । तत्र हि वर्णाश्रमकर्माराध्यं परं ब्रह्मप्रतिपाद्यम् । * आसीदिदं तमोभूतम् * इत्यारण्य * आपो नाराः * इत्यादिना स्वशास्त्रप्रतिपाद्यकर्माराध्यं परं ब्रह्मेति मनुः । * स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः ॥ * इत्यन्यत्राप्युक्तम् । अत एव * श्रुतिशिरसि विदीप्ते * इत्यत्र श्रुतप्रकाशिकायां * पूर्वकाण्डे दीप्तम् अत्र विदीप्तम् * इत्युक्तम् । एवं वर्णाश्रम- कर्माराव्यं ब्रह्म पूर्वकाण्डे प्रतिपन्नम् । एतच्छास्त्रे च * सर्वधर्मान्परित्यज्य * इति सर्वशब्देन वर्णाश्रमधर्मस्थापि त्यागः प्रतिपाद्यते ; अतः पूर्वभागविरुद्धमिदमप्रमाणम् ॥ किंच इदं कुदृष्टिशास्त्रत्वादप्यनारंभणीयम् । वेदैकदेशनिरूपणत्वात् । कतिपयवेदान्तसारभूतानि हि निरूप्यन्ते । अस्मसिद्धान्ते पूर्वोत्तरभागथोरैकशास्त्यमभिहितम् । अत्रोपासकैः विविदिषोत्पत्त्यर्थकतया कर्मा- ङ्गीकारादेकशास्त्र्यं सिद्धम् । साधनप्रपत्तिनिष्ठेविद्यासहकारित्वाभावेऽपि वर्णाश्रमप्रयुक्तत्वेन कर्माभ्युपगमादक- शास्त्र्यसिद्धिः । सिद्धोपायनिष्ठैविद्याङ्गत्वेन वर्णाद्यर्थत्वेन वा कर्मणामनङ्गीकारात्कर्मकाण्डपरित्यागेनैकशास्त्र्यासिद्धः, वैदेकदेशनिरूपणमिदं शाङ्करादिग्रन्थवदनारंभणीयमिति चेत्, तबाह । (स्मृतियाले पूर्वभागत्तिलर्थमरुदियिड- कडवदु) मन्वादिस्मृतो प्रतितन्त्रानुगुणविशेषवचनसद्भावस्य पूर्वमुक्तत्वात् , तैर्वचनैः पूर्वभागावसेयकर्मस्वरूप- बाथात्म्यमप्यस्माभिरत प्रबन्ध निरूप्यत इत्यर्थः । ततश्च, पूर्वभागापरित्यागादत्राप्यैकशास्त्र्यसिद्धिरिति चाभिप्रायः । अयमर्थः, यथा चोपासनशास्त्रे कर्ममीमांसाप्रतिपन्नं स्वर्गादिसाधनत्वं देवतान्तरविषयत्वं च परित्यज्य तदेव विविदि- ·श्रीवचनभूषणमीमांसामान्यम् - ५. वेदान्तविरोधपरिहाराधिकारः। प्र. प. १. प्रकरणम् पासाधनतया, केवलान्तर्यामिविषयतया च व्यवस्थापितम्; यथा वा; साधनप्रपत्तिशास्त्र कर्ममीमांसाप्रतिपन्न- माकारद्वयम् ; ब्रह्ममीमांसावसेयं विविदिषासाधनत्वं च परित्यज्य वर्णाश्रमप्रयुक्तत्वस्वार्थकैङ्कयत्वाद्याकारविशिष्टतया कर्म प्रतिपादितमित्युभयत्रापि शाक्यसिद्धिः । नापि पूर्वकाण्डविरोधः । तथा अस्मिन् शास्त्रे कर्मणः पूर्व- मीमांसाप्रतिपन्नमाकारद्वयम् , (ब्रह्ममीमांसावसेयमाकारद्वयम् ) साधनप्रपत्तिशास्त्रप्रतिपन्नवर्णादिप्रयुक्तत्वं स्वार्थ- त्वादिकं च परित्यज्य केवलानाप्रयुक्तत्वपरार्थतार्चावतारविषयाचादिना तदेव कर्म प्रतिपाद्यत इति शास्त्रक्यसिद्धि- रिति न कुदृष्टिग्रन्थतुल्यता । नापि पूर्वभागविरोधाद्वाह्यत्वम् । यथा च कर्मशास्त्रप्रतिपन्नस्वर्गादिसाधनत्व- परित्यागेऽपि तत्साधनत्वादिबोधकांशस्या मुमुक्षुविषयतया प्रामाण्यस्वीकारात् ब्रह्मशास्त्रस्य तदविरोधः: यथा वा, उपासनशास्त्रप्रतिपन्न विद्याङ्गत्वपरित्यागेऽपि तस्य शक्तविषयत्वकल्पनात न्यासशास्त्रस्य तदविरोधः एवं फलप्रपत्तिशास्त्रस्यापि कर्मशास्त्रोक्तस्वर्गादिकारणत्वादीनामुक्ततद्विपये प्रामाण्यस्वीकारात्, उक्तशास्त्रत्रय- प्रतिपन्नवर्णाश्रमप्रयुक्त चान्तर्यामिविषयत्वादेः स्वतन्त्रविषयतया प्रामाण्यस्वीकागश्च, कर्मकाण्डाविरोधः । तस्मा- दस्य वेदान्तसारशास्त्रस्य पूर्वभागेन सहकशास्त्रत्वात्तदविरोधाञ्च, न्यासोपासनशास्त्रवदेवारम्भणीयत्वसिद्धि- रिति ॥ संग्रहस्तु- वर्णादिधर्मत्यागोत्या पूर्वभागविरोधतः । अप्रमाणमिदं शास्त्रमारभ्यं नेति चेन्न तत् ॥ आज्ञाप्रयुक्त्या तत्कार्यमित्यत्रैव समर्थनात् । वर्णाद्यर्थत्वशास्त्राणां स्वतन्त्रे सावकाशतः ॥ शाक्यमविरोधश्च पूर्वभागेन सिद्यति । तस्मादारम्भयोग्यं तदिदं शास्त्रं कृतात्मनाम् ॥ इति पूर्वभागविरोधपरिहाराधिकारः ॥४॥ ॥५॥ अथ वेदान्तविरोधपरिहाराधिकारः ॥ (मत्तयिरण्डालुमुत्तरभागत्तिलर्थमरुदियिडकडवदु) एवमपि, प्रतिबन्धकान्तरसत्त्वानोक्तसामग्रीमात्रात्प्रति- तन्त्रप्रमोत्पत्तिरिति शङ्कया सङ्गतिः । संशयश्च । इदं शास्त्रमनारम्भणीयम्, उतारम्भणीयमिति । तदर्थ- मिदमप्रमाणम् , उत प्रमाणमिति । तदर्थम् इदमुत्तरभागविरुद्धम् , उताविरुद्धमिति । यदा विरुद्धम, तदा अप्रमाणत्वादनारम्भणीयम् । यदा चाविरुद्धम, तदा प्रमाणत्वादारम्भणीयमिति पूर्वोत्तरपक्षयोः फलफलिभावौ ॥ पूर्वपक्षस्तु , * सम्यन्यायकलापेन महता भारतेन च । उपबंहितवेदाय नमो व्यासाय विष्णवे ॥* इति साक्षाद्विष्णुप्रणीतोपबृंहणप्रधानब्रह्मसूत्रविरुद्धत्वात् , तद्विरोवेन वेदान्तेनापि विरोधाच्च, तद्विरुद्धमिदमप्रमाणत्वादना- रम्भणीयम् । वेदान्ते न्यासोपासनयोर्भगवत्प्राप्तिहेतुत्वं प्रपश्चितम् । अत्र (प्रापकान्तरपरित्यागेत्यादिना) तयोरनुपायत्वस्वरूपविरुद्धत्वादिकमुच्यते । किंच सिद्धोपायस्यैव मोक्षहेतुत्वं न्यासोपासनयोः फलत्वं चात्रोच्यते । ब्रह्मसूत्रे न्यासोपासनयोः प्रसदनहेतुत्वं , ईश्वरस्य फलप्रदत्वमात्रं हि समर्थितम् । न तु तदुभयनिरपेक्षत्वलक्षणं सिद्धोपायत्वमपि । अतः अस्य वेदान्तविरुद्धत्वाद्वाह्यशास्त्रवदनारम्भणीयत्वम् । वेदान्तपरित्यागेन तत्सारवाक्य- मात्रनिरूपणात्कुदृष्टिशास्त्रत्वं चेति चेत् तबाह (मत्तैयिरण्डालुमुत्तरभागत्तिलर्थमरुदियिडकडवदु) इति । राद्धान्तः, इतिहासपुराणाभ्यां सूत्रनिर्णीतार्था एव अत्र विशेषतो निरूप्यन्त इत्यर्थः ॥ , ·१० श्रीवधनभूपणमीमांसाभाष्यम् - ५. वेदान्तविरोधपरिहाराधिकारः। प्र. प. १. प्रकरणम् अयं भावः । वेदान्ते स्वतन्त्र प्रति भक्तिन्यासयोः स्वरूपानुरूपत्वम्, उपायत्वं चोक्तम् । अत्र पर- तन्त्रं प्रति स्वरूपविरुद्धत्वादि प्रतिपाद्यते । अतः अधिकारिभेदान्न विरोधः । नापि वेदान्तशास्त्रपरित्यागः । पूर्वद्विकोक्तब्रह्मकारणत्वादेरुत्तरद्विकोक्तस्य साधनस्व फलस्य चात्राभ्युपगमात् । भक्तिप्रपत्त्योस्तत्रोक्तसाधनत्वस्य फले स्वार्थत्वस्य च स्वतन्त्रविषयत्वाभ्युपगमात् तदंशेऽपि प्रामाण्यं स्वीकृतम् । तत्रोक्तन्यासोपालनस्वरूपोप- जीवनेन, अत्र न्यासस्य स्वरूपयाथात्म्यज्ञानान्तर्भावमुपासनस्य प्राप्यरुचित्वेन साध्यभक्तित्व च सूत्रकाराभिप्रेतं प्रतिपाद्यते । तदुभयनिरपेक्षसिद्धोपायत्वमपि * परमतः * इत्याद्यधिकरणसिद्धान्ते * सामान्यात्तु * उपपत्तेश्च * इति सूत्राभ्यां प्रतिपादितम् । तद्विषयतया भाष्यकारैः * एतं सेतुं तीर्खा अन्धस्सन्ननन्धो भवति * नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया * इत्यादिश्रुतिरुदाहृता ॥ न चात्र सेतृपायादिशब्दाः फलप्रदत्वपराः * फलमत उपपत्तेः * इत्यत्र फलप्रदत्वस्योपपादनात् । न च * फलमत उपपत्तेः *इत्यत्र फलप्रदत्वम् , * परमतः * इत्यत्र फलतत्प्रयोरैक्यमात्र प्रतिपाद्यते इति वाच्यम् । पूर्वा- धिकरण एघ तदुभयसिद्धेः उत्तराधिकरणवैयर्थ्यात् ॥ न च उत्तराधिकरणस्य अपूर्ववादनिरासमात्रे तात्पर्यमिति वाच्याम् तत्पादस्य प्राप्यतृष्णासिद्धये कल्याणगुणप्रतिपादकत्वेन उत्तराधिकरणस्य तत्रालाङ्गत्यापत्तेः । तस्मात्पूर्वाधिकरणे उत्तीर्णनिराकरणमुखेन भगवतो निरपेक्षोपायचं प्रतिपाद्यत इत्यकामेनापि स्वीकार्यम् । एवं सूत्रकारोक्तसिद्धोपायस्यैवात्र प्रतितन्त्रप्रधानत्वेन प्रतिपादनात् न तद्विरोधः, न वा वेदान्तविरोध इति ॥ किंव श्रुतिगतसेनुशब्दः भाष्ये उपायशब्देन व्याख्यातः । उपायत्वं च फलप्रदत्वाद्भिन्नम् । * उपाये गृहरक्षित्रोः * इति भेदन कीर्तनात् । न च तयोर्मेदनिरूपणाशक्यता । फलसाधनभक्तिप्रदस्योपायत्वात् । फलपदस्य रझकत्वाच ॥ किंच * परमतः * इत्याद्यधिकरणोक्तमुपायत्वं यदि फलप्रदत्वम्, तर्हि तदनुवादेन प्राप्यैक्यं तत्र न विधेयं स्यात् । फलप्रदत्वस्येतः पूर्वमसिद्धत्वात् । यद्यत्रैवाधिकरणे फलप्रदत्वं प्राप्यैक्यं चेत्युभयमपि वियेयम्, नदा पूर्वपक्षे फलप्रदत्वस्य प्राप्याद्भेदसाधकतया हेतुत्वेनोपादानं न सिध्येत् । * फलमतः * इत्युत्तराधिकरणे फलप्रदत्वविधानं च व्याहन्यते । यद्यतदुभयदोषपरिजिहीर्षया * फलमतः * इत्यधिकरणे फलप्रदत्वं विहितम् । तदेव हि * परमतः * इत्यधिकरणेऽ नूद्य फलैक्यं विधीयते । पूर्वपक्षेऽपि तदधिकरणसिद्धं फलप्रदत्वमेव हेतुत्वेनोक्तमिति मन्यसे : तदेतत्तदा शोभते ; यदि * फलमतः * इत्यधिकरणं * परमतः * इत्यधिकरणात्पूर्वभावि स्यात् । तत्तु विपरीतम् । यद्यन्यत्रैव सिद्धं फलप्रदत्वं पूर्वपक्षे हेतुत्वेनोपन्यस्यते , तदेव तसिद्धान्तेऽ नूद्यत इति मन्यसे ; एवमप्युत्तराधिकरणवैयर्थ्यम् । न्यायनिरपेक्षम् ; अन्यत्रव फलप्रदत्वस्व सिद्धत्वात् । नापि तस्य न्यायनिरपेक्षसिद्धिर्युक्ता । मीमांसकैरपूर्वस्य फलप्रदत्वाभ्युपगमेन भगवतस्तथात्वसिद्धायसापेक्षत्वात् । न च * फलमतः * इत्यधिकरणे अपूर्वस्य फलप्रदत्वमात्रनिराकरणम् ; भगवतस्तथात्वं पूर्वाधिकरणे न्यायनिरपेक्ष- श्रुतिमात्रान्सिद्धमिति वाच्यम् । तथात्वे उत्तराधिकरणस्य कल्याणगुणपरे पादे सङ्गतिर्न सिध्येत् । तस्मान्याय- निरपेक्षश्रुतिसिद्ध फलप्रदत्वभिन्नमुपायन्वं पूर्वपक्षे हैतुत्वेनोफ्न्यस्तम् । सिद्धान्तेऽ पि तदनुवादेनोपायोपेयैक्यं ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् -६. पुरुषकारत्वनिर्हेतुकत्वसमर्थनाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् प्रसाधितम् । उत्तराधिकरणेऽपि उपायत्वादर्थान्तरभूतं फलप्रदत्वमपूर्वनिराकरणमुखेन स्थाप्यत इति सूत्रकारे फलप्रदत्वभिन्नस्योपायत्वस्योक्तत्वात् सिद्धोपायपरमिदं शास्त्रं सूत्रकागत्यन्ताभिमतमारम्भणीयमिति ॥ संग्रहस्तु; न्यासादेरनुपायत्वं सिद्ध तन्निरपेक्षताम् । वदत्सूत्रविरुद्धत्वान्नारभ्यमिति चेन्न तत् ॥ उत्तीर्णवादसिद्धान्ते प्रपत्याद्यनपेक्षताम् । सिद्धोपायस्य वदति सूत्रकृत्तन्निरीभ्यताम् ॥ फलप्रदत्वमेवोक्तं विभोस्तोति चेन्मतम् । तदा तदनुवादेन न फलैक्यविधिर्भवेत् ॥ फलदत्वं फलैक्यं च विवेयं तत्र चेत्तदा । हेतुत्वं फलदत्वस्य पूर्वपक्षे न सिन्धति ॥ उत्तरे चाधिकरणे तद्विधिश्च न सेत्स्यति । परस्मिंस्तदिधिः पूर्वमनुवाद्यं तदिष्यते ॥ पूर्वपक्षे च हेतुत्वं तस्य स्यादिति चेन्न तत् । तदेवं शक्यते वक्तुमुत्तीर्णापूर्ववादयोः ॥ यदा क्रमविपर्यासः स तु नात्र प्रतीयते । सिद्धमन्यत्र गोप्तृत्वमनूचं साधकं च तत् ॥ उत्तरं चाधिकरणं परस्य क्षेपतत्परम् । इति चेत्तन्न पादेऽस्मिन् संगतं न भवेद्यतः ॥ तनश्च सूत्राभिमतोपायवस्थापकं परम् । प्रारभ्यतामिदं शास्त्र प्राज्ञैः प्रदेववर्जितैः ॥ इति वेदान्तविरोधपरिहाराधिकारः ॥५॥ ॥६॥ अथ पुरुषकारत्वनिर्हेतुकत्यसमर्थनाधिकारः ॥ लोकवेदयोरितिहासस्य पूर्वोपादानम् * अभ्यर्हितं पूर्वम् * इति न्यायात्तस्य प्राबल्यपरमित्याह ( इवै इरण्डिलुम् वैत्तुक्कोण्डु इतिहासम् प्रवलम्) (अत्ताले अदु मुर्पट्टदु ) एवमधिकारपञ्चकेन वेदान्तसारशास्त्रस्यारम्भ णीयत्वं समर्थितमुपोद्धातप्रकरणे । इतः परं (इतिहासेत्यारभ्य ) शास्त्र प्रवर्तते । प्रथमे प्रतितन्त्रप्रमायाः करणानुपपत्तिः परिहता । द्वितीये मीमांसालक्षणेतिकर्तव्यताभावशङ्का परिहृता । तृतीये उपबृंहणलक्षण- परिकराभावशङ्का निरस्ता । चतुर्थे पूर्वभागरूपप्रबलप्रमाणप्रतिवन्धकशङ्का परिहृता । पञ्चमे वेदान्तरूप- प्रतिबन्धकशङ्का परिहता ॥ एवमधिकारपञ्चकेन प्रतितन्त्रप्रमासामग्री पुष्कला निरूपिता । एवं प्रमासामग्री भवतु । प्रमाविषय- प्रतितन्त्रार्थः क इत्याकाङ्क्षायां स एवोच्यत इत्युपोद्धातशास्त्रयोस्लङ्गतिः । तत्र प्रथमपरिच्छेदे प्रधानप्रतितन्त्रार्थों निरूप्यते । प्रधानश्च * लमया सह हृषीकेशो देव्या कारुण्यरूपया । रक्षकस्सर्वसिद्धान्ते वेदान्तेऽपि च गीयते ॥* इत्युक्तशेषिमिथुनरक्षकत्वस्य अहेतुकत्वम् । इदं रक्षकत्वं सिद्धान्तान्तरे सर्वत्र सहेतुकमङ्गीकृतम् । तत्र लक्ष्म्या रक्षकत्वं पुरुषकारभावः । ईश्वरस्य तथात्वमुपायभावः । तदुभयं निर्हेतुकं चेति प्रथमे प्रतिपाद्यते । द्वितीयपरिच्छेदे , एतनिष्टाधिकारिणो वृत्तिविशेषः प्रतितन्त्र उच्यते । वृत्तेः प्रपत्तिशेषत्वात् प्रथमपरिच्छेदार्थः प्रधान इत्येकवाक्यत्वम् । तत्र प्रथमप्रकरणे विशेषणभूतलक्ष्मीरक्षकत्वं शोध्यते । द्वितीयप्रकरणे ईश्वरोपायत्व- मिति विभागः । अस्मिन्पुरुषकारप्रकरणे पुरुषकारत्वस्य निर्हेतुकत्वम् । तस्य षडङ्गयोगनिष्ठविपयत्वाभावः, पुरुषकारसद्भावे प्रमाणम् , लक्ष्म्या उपायत्वाभावः, अणुत्वम्, शरणागतिविद्यायामुपलक्षणत्वेन वेधत्वं चेति षडाः प्रतिपाद्यन्ते ॥

·१२ श्रीपवनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ६. पुरुषकारत्वनिर्हेतुकत्वसमर्थनाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् यद्यपि भगवदुपायत्वं प्रतितन्त्रप्रधानम् । लक्ष्मी पुरुषकारत्वं च तदनुबन्ध्यप्रधानम् । तथाप्युपायत्वस्य पुरुपकारपूर्वकन्वात् शास्त्रकारैर्मन्त्रार्थविवरणे प्रवृत्तत्वाच्च प्रथमं श्रीशब्दार्थो निरूप्यते ॥ (इतिहासश्रेष्ठमान श्रीरामायणत्ताल् शिरैयिरुन्दवळेत्तम शोल्लुगिरदु) अत्र पुरुषकारत्वस्य निर्हेतुकत्व- मुच्यते । यद्यपि “ सति धर्मिणि धर्माश्चिन्त्यते” इति पुरुषकारत्वसाधनानन्तरं तन्निर्हेतुकत्वचिन्ता कार्या । तथाऽ पि, पूर्वपक्षे वापक्षत्वेन एकदेशिभिः पुरुषकारत्वाभ्युपगमात् तत्र नातीव विवाद इति प्रथमं तन्निर्हेतुकत्व- मुच्यते ॥ अत्र संशयः । लक्ष्मीपुरुषकारत्वं सहेतुकम् , उत निर्हेतुकमिति । तदर्थ तस्या, रावणभवनवास- स्तन्निर्हेतुकत्वमवगम्यति , उत नेति । तदर्थ गमकत्वे प्रमाणान्तरविरोधोऽस्ति, उत नास्तीति । यदा विरोधोऽस्ति , तदा रावणभवनवासस्य निर्हेतुकत्वानवगमकतया तत्र प्रमाणाभावात् सहेतुकत्वमिति पूर्वपक्षे फलफलिभावः । यदा प्रमाणान्तरविरोधो नास्ति, तदाऽस्य निर्हेतुकत्वावगमकतया प्रमाणसत्त्वान्निर्हेतुकत्व- सिद्धिरिति सिद्धान्ते फलफलिभावः ॥ पूर्णपक्षस्तु मन्त्ररत्ने श्रीशब्दस्य * श्रीङ् सेवायाम् * इति धातौ श्रीयत इति काचिद्व्युत्पत्तिरवगता; साच * श्रीयते चाखिलैनित्यम् * इत्यादिभिरुपबृंहिता । तत्र प्रतिपन्नमखिलाश्रयणीयत्वं प्रपत्तव्यत्वमेव । एवं च स्मर्यते * एवं प्रपद्य लक्ष्मी तां श्रियं सरुभावतः * इति । * अखिलजगन्मातरमस्मन्मातरमशरण्य- शरण्यामनन्यशरणश्शरणमहं प्रपद्ये * इति भाष्यकारैरनुष्ठितं च अत एव भगवत्समाश्रयणस्व गुरुपरम्परानु- संधानपूर्वकत्वात् तत्र “श्रियै नमः" इति लक्ष्म्यां भरसमर्पणं सर्वैरनुष्ठीयते । इयं च लक्ष्मीविषया प्रपत्तिः पुरुषकारभावार्था । तत्र * आश्रयस्वैनमच्युतम * इति फलश्रुतेः । * भगवञ्चरणारविन्दशरणागतिर्यथा- वस्थिताऽ विरतास्तु मे । * इति श्रीशरणागतिफलन्वेनोक्तं च । एवं प्रपत्तेः पुरुषकारभावसाधनत्वावगमात्स न निर्हेतुकः ॥ किंच यदि तस्य निर्हेतुकन्वम् , तदा तस्य सर्वत्र प्रवृत्तिसंभवेन सर्वमुत्तयापत्तिः , तन्निर्हेतुककृपायाश्चेतन- सामान्यविषयत्वात् तत्कृतेश्वरवशीकरणस्य चाप्रतिहतत्वात् । एवं सोपबृंहणसंप्रदायोपपत्तिकस्य श्रीशब्दस्य सहेतुकत्वे प्रमाणत्वात् , तद्विरोधेन रावणभवनवृत्तान्तस्य न पुरुषकारभावनिर्हेतुकत्वावगमकत्वम् । यदि, देवस्त्रीवन्धविमोचनार्थः तद्ग्रहवासः केवलकृपाकार्य इति तन्निर्हेतुकत्वमुच्येत , तन्न सिध्यति । देवैः पूर्वमेव शरणागतत्वात् । यदि , राक्षसीनां विषये तथात्वम्, तदपि न । त्रिजटावाक्येन तासामपि शरणागतत्वात् । तस्मात्पुरुषकारभावनिर्हेतुकत्वं प्रमाणाभावात्सहेतुकत्वमिति ॥ सिद्धान्तस्तु , लक्ष्मीपुरुषकारभावो द्विविधः । चेतनविषयो भगवद्विषयश्चेति; द्विविधोऽपि निर्व्याज । अवतारवृत्तान्तेन तथात्वावगमात् । तत्र प्रथमे * मित्रमौपयिकं कर्तु रामस्स्थान परीप्सिता । वधं चानिच्छता घोरं त्वयाऽ सौ पुरुषर्षभः ॥ विदितस्स हि धर्मशश्शरणागतवत्सलः । तेन मैत्री भवतु ते यदि जीवितुमिच्छसि ॥ * इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तसे । तथापि विपरीता ते वुद्धिराचारवर्जिता ॥ * इत्यादि प्रमाणम् । एवं चेतनं श्रावयतीति व्युत्पत्तिसिद्धचेतनविषयघटकत्वे हेत्वभावो दृष्टः । द्वितीयेऽपि - एव ·...... श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् -७. षडङ्गे पुरुषकाराभावाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् राक्षसीविषये * भवेयं शरणं हि वः * इति निर्व्याजं प्रतिज्ञाय , मारुतेर्भयप्राप्ती * पापानां वा शुभानां व वधार्हाणां प्लवङ्गम । कार्य करुणमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति ॥ राजसंश्रयवश्यानां कुर्वन्तीनां पराज्ञया । * इत्याद्युक्ते रीश्वरवशीकरणं किंपुनायसिद्धमिति तदेव प्रमाणम् । एवमीश्वरं श्रावयतीति व्युत्पत्तिसिद्धेश्वरघटकन्वे हेत्वभावो दृष्टः ॥ न च * तदलं करवाक्यैर्वः सान्त्वमेवाभिधीयताम् । ......अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात् । .अभियाचाम वैदेहीं ......प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा * इत्यानुकूल्यसंकल्पाद्यङ्गकात्मनिक्षेपस्य त्रिजटोपदिष्टत्वात् तासामपि उपायानुष्ठानमस्तीति वाच्यम् । उपदेशसंभवेऽपि ताभिस्तथानुष्ठितमिन्यत्र माना- भावात् । न च तासां त्रिजटाभिमानाद्रक्षणोपपत्तिः । विभीपणानीतराक्षसानामिव तासां त्रिजटाभिमान- निष्ठत्वेऽपि मानाभावात् । देहसंवन्धमात्रस्य रावणेऽपि तुल्यत्वात् । अतस्तद्विषये पुरुषकारभावो निर्हेनुकः । एवं काकविपयेऽपि * पुरतः पतितं देवी धरण्यां वायसं तथा । तच्छिरः पादयोस्तस्य योजयामास जानकी ॥ * इति निर्हेतुकत्वमवगम्यते । अकारोदितरक्षकत्वस्येव श्रीशब्दोक्तपुरुषकारभावस्योपाध्यश्रवणेन निरुपाधिकत्व- सिद्धेः । तदुपहणश्रीरामायणे तदनुष्ठानप्रकाशकेऽपि उपाध्यदृष्टश्च पुरुषकारभावो निर्व्याजः ॥ न च गुरुपरम्परायां तत्तत्समाश्रयणं भरसमर्पणरूपम्, किंतु तच्छेषत्वानुसन्धानरूपम् । अन्यथा * श्रीधराय नमः * इत्यस्यापि तथात्वे मन्त्रे तदनुष्टानासिद्धिप्रसंगात् । तस्मादुपायानुष्ठानस्य स्वशेषत्वानु- सन्धानाधिकारत्वात् तत्तदीयानां सर्वेषामपि शेषित्वात् पूर्णानुसन्धानसिद्धये, नमश्शब्दस्य भक्तिवाचकत्वेन गुरु- भक्तिपूर्वक वनियमात्तद्विद्याधिगमस्य तद्भक्तिसिद्धये च गुरुपरम्परानुसंधानम् , न तूपायानुष्ठानरूपत्वेन । पुरुषकारत्वस्य निर्हेतुकत्ये सर्वविषयत्वप्रसंगः । तस्याकिंचनविषयत्वेनातिप्रसंगाभावात् । न च * श्रीयते चाखिलैनित्यम् * इति समाश्रयणमुच्यते । * श्रयते च परं पदमित्यत्रापि तत्प्रसंगात् । भाष्यकारायनुष्ठानञ्च न साधनत्वेन काकादिषु व्यभिचारात् किंतु उपायपूर्त्यर्थमेव । तस्मालक्ष्मीपुरुपकारभावो निर्हेतुक इति ॥ संग्रहस्तु; गुरुपक्तौ श्रियः पूर्व प्रपत्तिर्विहिता तथा । भाग्यकारैः श्रिता लक्ष्मीर्घटकावस्य सिद्धये ॥ “एवं प्रपद्य लक्ष्मी ताम्" इत्यादिस्मृतिदर्शनात् । सर्वमुक्तिप्रसंगाच्च घटकत्वं सहेतुकम् ॥ इति चेत्तत्तन्नमन्त्रोक्तोपायानुष्ठानसिद्धये । तच्छेषत्वानुसन्धानं गुरूपङ्क्तौ विधीयते ॥ श्रीशब्दे घटकत्वस्य नोपाधिश्रवणं तथा । रामायणे न सीताया घटकत्वे स दृश्यते ॥ स्मृतौ प्रपत्तिर्या दृष्टा भाष्यकारैश्च या कृता । श्रियस्स्वतः प्रसन्नत्वात्काकादिव्यभिचारतः ॥ अनुष्टाने राक्षसीनामभिमानेऽ प्यभावतः । अधिकारस्य पूर्त्यर्थं कृता साऽपि न साधनम् ॥ सर्वमुक्तिप्रसंगोऽपि तेनैवदितिवारितः । तस्मात्पुरुषकारत्वमहेतुकमिति स्थितिः । इति पुरुषकारत्वनिर्हेतुकत्वनिरूपणाधिकारः ॥६॥ ॥७॥ अथ षडङ्गे पुरुषकाराभावाधिकारः । (महाभारत) इति वाक्यम्, (उपायवैभवम्) इति वाक्यं च, पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलवत्त्वात् ।

·श्रीषचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ७. पडङ्गे पुरुषकाराभावाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् द्वितीयप्रकरणे सङ्गतम् । (इतिहासश्रेष्ठेति) वाक्ये वेदान्तार्थः क उपबृंहितो भवतीत्यपेक्षायामाह (इवैयित्यादि) (पुरुषकारमाम्पोदु कृपैयुम पारतन्त्र्यमुम् अनन्याईत्वमुम् वेणुम) लक्ष्भ्या उपायभावे भरन्याससापेक्षत्वदर्शनात् , लक्ष्मीपुरुषकारभावेऽपि सापेक्षत्वमस्तीतिशङ्कायां षडङ्ग- योगे पुरुषकारत्वमेव नास्ति ; कृपादेस्तत्रानवकाशात् इत्युच्यत इति पूर्वोत्तराधिकारयोः सङ्गतिः । सान्योपाय- भावस्थत्वे तन्न सिध्द्यतीत्युच्यत इति वा संगतिः ॥ संशयस्तु , लक्ष्मीपुरुषकारभावे, निर्हेतुकत्वं नास्ति, उतास्तीति । तदर्थ षडङ्गप्रपत्तौ पुरुषकार- भावोऽ स्ति, उत नास्तीति । तदर्थ पादेः तत्रोपयोगोऽस्ति , उत नास्तीति । तदर्थ षडङ्गप्रपत्तिः द्वयमन्त्रा- ङ्गिका, उत मूलमन्त्राङ्केिति । तदर्थ द्वयमन्त्राङ्गत्वे बाधकं नास्ति , उतास्तीति । यदा नास्ति तदा द्वयमन्त्रा- ङ्गकत्वात् पुरुषकारभावस्तत्रास्तीति कृपाया अपि कथञ्चिद्विनियोगोऽस्तीति षडङ्गप्रपत्तौ पुरुपकारसंभवात् तत्सापेक्षः पुरुषकारभाव इति तन्निर्हेतुकत्वासिद्धिः । यदा द्वयमन्त्राङ्गकत्वे बाधकमस्ति, तदा तन्मन्त्रकत्वा- भावात्कृपायाः क्लिष्टागतिश्रियणीति षडङ्गप्रपत्तौ पुरुषकारासंभवात' सापेक्षत्वाभावेन तन्निर्हेतुकत्वसिद्धिरिति पूर्वपक्षे सिद्धान्ते च फलफलिभावः ॥ . . , . पूर्वपक्षस्तु, लभ्या उपायत्वे षडङ्गयोगस्य हेतुत्वं तावदवश्यं वक्तव्यम् । म त्रे तथा दर्शनात् । तद्वदेव पुरुषकारभावेऽपि षडङ्गो हेतुः । अन्यथा पडङ्गयोगे पुरुषकारापेक्षा न स्यात् । अष्टाङ्गयोगवत् षडङ्गस्यापि हेतुत्वं तावद्व्याहतम् । षडङ्गश्च मन्त्ररत्नप्रतिपाद्यः । अतः तत्रावगतं लक्ष्मीपुरुषकारत्वं षडङ्गप्रपत्तिसापेक्षमिति पुरुषकारनिर्हेतुकत्वमसिद्धम् । मन्त्ररत्ने च षडङ्गः प्रतिपाद्यते । तथा हि ; * शरणं प्रपद्ये * इत्यत्र शरणशब्दो- पश्लिष्यक्रियापदेन भरन्यास उक्तः । तत्र * गत्यर्था बुध्यर्थाः * इत्यध्यवलायरु.पत्वोतया 'प्र' इत्युपसंगण महत्त्वोपस्थितेश्च महाविश्वास उक्तो भवति । तत्र, उत्तमपुरुषेण अधिकार्युपस्थापकेनाकिञ्चन्योपरिथत्या तत्पुरस्काररूपकार्पण्यं सूचितम् । उपायत्वानुसन्धानस्य गोप्तृत्वविषयतया गोप्तृत्ववरणमप्यन्तीतम् । नारायण- शब्दस्य शेष्युपस्थापकतया आनुकूल्यसंकल्पप्रातिकूल्यवर्जनरूपशेषवृत्तिरर्थसिद्धा । अत्र शरणशब्दः * उपाये गृहरक्षित्रोशब्दश्शरणमित्ययम् । वर्तते सांप्रतं चैप उपायार्थैकवाचकः ॥ * इति विशेषितत्वादुपासार्थकः * भरन्यासवलादेव स्वभिन्नविनिवृत्तये । अत्रोपायान्तरस्थाने रक्षको विनिवेशितः ॥ * इति । तत्तत्फलसाधना- राधितस्येश्वरस्य सर्वफलोपायत्वे साधारणेऽपि अत्र विशिष्योपायत्वकथनम्, उपायान्तरस्थाने सहजकारुण्यादि- विशिष्टेश्वरस्य निवेशितत्वज्ञापनाय । अत्र भक्तियोगस्थाने प्रपत्तेरेव निवेशितत्वात् कथमीश्वरस्य तथात्वमिति- चेत् ; अन्यत्राङ्गतया प्रपत्तिं साधनतया भक्ति चानुष्ठाय प्राप्यं फलम् अत्र भक्तिस्थाने निविष्टेश्वरसहज- कारुण्यादवाप्यत इति , तस्य भक्तिस्थाने निवेशितत्वोपपत्तेः। उक्तनिष्कर्ष विवक्षया * उपायार्थंकवाचकः * इत्युक्तिः । ननु तर्हि , गोप्तृत्ववरणस्यान्तीतत्वेन फलप्रार्थनाया अत्रैव जातत्वात् उत्तरवाक्ये तत्प्रार्थनाऽ धि- केति चेत् ; न , अकिंचनस्य ममोपायान्तरस्थाने स्थित्वा अभिमतफलं प्रपच्छेति पूर्वोक्तायां विशिष्टप्रार्थनायामंश- भेदशापनाय विभज्य प्रार्थ्यत इति नाधिक्यम् । यद्वा, उत्तरवाक्ये केवलं वाक्यान्वयार्थ (प्रार्थनापदमन्याहियते; तत्तु फलविशेषपरमिति न पौनरुतयम् । * अनेनैव तु मन्त्रेण स्वात्मानं मयि निक्षिपेत् । मयि निक्षिप्तकर्तव्यः १ ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् -७. षडङ्गे पुरुषकाराभावाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् कृतकृत्यो भविष्यति ॥ * इति निक्षेपस्य द्वयमन्त्रकत्वं प्रमाणसिद्धम् । एवं पडङ्गन्यासस्य द्वयवेद्यत्वात् तद्वेद्यं पुरुषकारत्वं तत्सापेक्षम् । न चाष्टाङ्गयोगवत् षडङ्गस्याप्युपायतया कृपादेस्तत्र निर्विषयत्वात्, पुरुषकारस्य च कृपापारतव्यानन्याहत्वविशिष्टत्वाच्च, कथं कृपादिकार्यपुरुषकारभाव इति वाच्यम् । अन्यत्र भक्तिप्रपत्त्योरुभयो- रप्यनुष्ठेयत्वात् । अत्र प्रपत्तिमात्रस्य तत्फलदानं कृपामन्तरेण न सिध्द्यतीति कृपासाफल्योपपत्तेः । पडङ्गस्थले पुरुषकारत्वसंभवात् तस्य च सहेतुकत्वात् निर्हेतुकस्य तस्यासिद्धिरिति ॥ । अत्रोच्यते- - 3 (पुरुषकारमाम्पोदु कृपैयुम पारतव्यमुम् अनन्याहत्वमुम् वेणुम) भक्तिवत् षडङ्गस्य तत्रोपायत्वात् , सकिञ्चने कृपा न प्रवहतीति अनुष्ठितसाधनाधिकार्यङ्गीकारः ईश्वरस्य स्वतस्सिद्ध इति तद्वशीकरणाय पारतन्त्र्यानन्याहत्वे, अप्यफले । अतः सकिञ्चनस्थले कृपादिगुणत्रयघटितं घटक- त्वमनपेक्षितमिति अकिंचनविषय एव तदुपयोग इत्यर्थः ॥ न च ; भक्तिप्रपत्युभयानुष्ठानसाऽयं फलं प्रपत्तिमात्रस्व देयं चेत् ईश्वरस्य वशीकरणेन भाव्यम् । प्रपत्तेरतिक्षुद्रत्वेनास्याकिञ्चनप्रायत्वाच्च कृपादीनां साफल्यमिति वाच्यम् । अन्यत्र प्रपत्तेः भक्तिफलकत्वात् । भतेश्च मोक्षफलकत्वाच्च । फलस्योभयसाध्यत्वाभावात् । फलान्तरसाधकप्रपत्तौ अन्यत्रीभयानुष्ठानाभावेन फलान्तरार्थप्रपत्तौ घटकानपेक्षणापाताच्च । न च मुख्यलाधनफलत्व ख्यालाधनं प्रति देयत्वे घरकेन दातृरशी- करणमपेक्षितम् । मुख्यसाधनरहितस्याकिंचनप्रायत्वात् दयनीयत्वमपि विद्यत इति वाच्यम् । अमुख्य- साधनस्यापि मुख्यसाधनतुल्यफल प्रदत्वसंकल्पस्यानादितया, सत्यसंकल्पेश्वरस्य फलप्रदाने घटकानपेक्षणात् । यदि, फलविसदृशत्वात् घटकापेक्षा ; तर्हि , भक्तिस्थलेऽपि घटकत्वप्रसंगः । किंच, यद्यमुख्यसाधने घटकापेक्षा , तदा अश्वमेधाभृथस्नानस्य द्वादशवार्षिकफलप्रदत्वेऽपि पुरुषकारापेक्षापत्तिः । अपि च भक्तितुल्य- प्रायश्चित्तेन प्रपदनेन सर्वकर्मक्षये निर्णिमित्तत्वेन भगवत्कालुप्याभावात् पुरुषकारेण तच्छामनमनपेक्षितम्, चेतनस्य निर्दुःखत्वात् । दुःखासहिष्णुत्वलक्षणकृपानुदयश्च अत एवोक्तम् * मुकुन्दे निक्षिप्य स्वभरमनघो मुक्तवदसौ * इति ॥ न च भरसमर्पणात्पूर्व तत्करणे भगवदभिमतिसिध्द्यर्थ पुरुषकारापेक्षा वर्तते ; पूर्व कालुप्यहेतुपापसत्त्वादिति वाच्यम् । साधनविवेरेव तदभिमतिरूपतया तदा तस्याः शातत्वाञ्च न तदा घटकापेक्षा । किंच अष्टाङ्गयोगवत् षडङ्गेऽपि योग्यताना पूर्व प्रतिपाद्यम् । अन्यथा भतयारम्भेऽ पि घटकापेक्षापत्तेः । इत्यङ्गमुदितमित्यात्म- ज्ञानं षडङ्गे योग्यतासंपादकप्रायश्चित्त न पूर्वाङ्गतया विहितम् । अतः मुख्यगौणविभागानादरेण प्रतिपदविहित- सर्वोपायान्तराभावस्थले घटकापेक्षेति गौणसाधनषडङ्गस्थले न तदपेक्षा । " न हि पचनविरोधे न्यायः प्रभवति" इति षडङ्गस्य मन्त्रप्रतिपाद्यत्वात् तत्र पुत्रषकारापेक्षेति मन्यसे तदेव नास्ति । तथा हि , * प्रपद्ये * इति क्रियापदस्य * प्रार्थनामतिश्शरणागतिः - याच्नाप्रपत्तिशरणा- गतिः * इति लक्षणानुरोधेन प्रार्थनापर्यवसानात् , भरसमर्पणस्य केवळाध्यवसायरूपत्वाच्च , नोपायप्रार्थनाभर- यदि, ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् -७. षडङ्गे पुरुषकाराभावाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् समर्पणम् । न च भरसमर्पणस्य गोप्तृत्ववरणगर्भत्वात् तदुपपत्तिः * उपायार्थंकवाचकः इति तदर्थकत्वनिषेधात् । न च , * इदं शरणमज्ञानाम् * इत्यत्र शरणशब्दस्यार्थोऽनेन निष्कृष्यते । मन्त्रप्रकरणगतस्य तद्योगात् । इदंशब्दनिर्दिष्टशरणागतिविषयतया प्रयुक्तशरणशब्दस्य गोप्तृवाचकत्वशङ्कायाः गृहवाचकत्वशङ्कायाश्च चेतनाचेतन- विभागानभिज्ञेऽनुदयात् ॥ . नाद्यः, , न च गोप्तृरेवोपायान्तरस्थाननिवेशितत्वात् तस्योपायान्तरनैरपेक्ष्यमभिप्रेत्य, गोप्तर्येवायमुपायत्वनिर्देशः । एतदभिप्रायेण * उपायार्थंकवाचकः * इति निष्कर्षश्चेति वाच्यम् । अत्र शरणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुपायत्वं गोप्तृ- त्वमात्रम् , उतोपायान्तरस्थाननिवेशितत्वमात्रम्, उतोपायान्तरस्थाननिवेशितत्वे सति गोप्तृत्वं वा । * प्रपद्ये * इत्यत्र गोप्तृत्वाभावेन प्रार्थनापर्यवसानानुपपत्तेः । न द्वितीयः । उपायान्तरस्थाने प्रपत्तेनिवेशित- त्वेन भगवतस्तथात्वासिद्धेः॥ ननु , निरपेक्षत्वमुपायान्तरस्थाननिवेशितत्वम् , ततश्च निरपेक्षरक्षकत्वमेवोपायत्वन; भगवति तयति- रिक्तस्योपायत्वस्य निर्वस्तुमशक्यत्वादिति चेत्, किमिदं निरपेक्षत्वम् , प्रपत्तिनिरपेक्षत्वं वा , भवितनिरपेक्षत्वं वा, उभयनिरपेक्षत्वं वा; आये अङ्गत्वेन प्रपत्तिनिरपेक्षत्वम्, अङ्गित्वेन तदनपेक्षत्वं वा; नाद्यः, ज्योतिष्टोमादिस्थले अङ्गत्वेन गोप्तुः प्रपत्त्यनपेक्षणादुपायत्वप्रसङ्गः । न द्वितीयः, अङ्गित्वेन प्रपत्त्यनपेक्षितत्वस्य भक्तिस्थले ज्योतिष्टो- मादौ च सत्त्वात् , सर्वत्र उपायत्वापत्तिः; अङ्गित्वेन प्रपत्त्यनपेक्षणात् प्रकृते तदसिद्धिश्च । द्वितीयेऽपि अङ्गत्वेन भक्तिनरपेक्ष्यमभिमतम्, उताङ्गित्वेत तन्नरपेक्ष्यं वा; आद्ये भक्तिस्थले ज्योतिष्टोमादिस्थले चापि गोप्तुरुपायत्वापत्तिः । उभयत्रापि भक्तेरङ्गत्वेनापेक्षाविरहात् । न द्वितीयः, विद्यान्तरनरपेक्ष्यस्य * विकल्पोऽ विशि- ष्टफलत्वात् * इति न्यायप्राप्तत्वेन अङ्गित्वेन भत्यनपेक्षत्वलक्षणस्योपायत्तस्यापूर्वत्वेन * उपायाथै कपाचकः * इति व्युत्पादनीयत्वासिद्धः । प्रकृतोपायव्यतिरिक्तोपायान्तरनैरपेक्ष्यस्य सर्वसाधारणतया तत्रासाधारण्येन वेद्याकार- त्वासिद्धेश्च । अङ्गित्वेन भत्तयनपेक्षत्वस्य ज्योतिष्टोमादिस्थलेऽपि सत्त्वेन तत्रापि गोप्तृरुपायत्वापत्तेश्च । भक्तिनैरपेक्ष्यस्य शरणशब्दार्थत्वे , एकशब्दस्य वा सर्वधर्मादिशब्दस्य वा वैयर्थ्यापत्तेश्च । न तृतीयः । प्रकृते तदसिद्धिप्रसंगात् । यदि, व्यासज्यवृत्त्यभावाभ्युपगमेन प्रकृते तत्सिद्धिः, तदा ज्योतिष्टोमादिस्थले ति- व्याप्तिरब्याहता । तस्मात् सिद्धोपायव्यतिरिक्तोपायान्तरस्थाननिवेशितत्वमुपायत्वम् । न तु गोप्तृत्वगर्भम् । न वा नरपेक्ष्यरूपत्वम । अतोऽत्र “प्रपद्ये” इत्यस्य यान्नारूपत्वान्न भरसमर्पणत्वम् ॥ * आत्मान्मीयभरन्यासो ह्यात्सनिक्षेप उच्यते । वाचा नम इति प्रोच्य मनसा वपुया च यत् ॥ तन्नमः पूर्णमुद्दिष्टमतोन्यानूनमुच्यते ॥ * अहमद्यैव मया समर्पितः * इत्यादिषु भरसमर्पणस्य यान्नारूपत्वाभावोक्तः शरण- शब्दस्य गोप्तृत्वार्थकवाभावान्न गोप्तृत्ववरणसिद्धिः । किंच यद्यत्र शरणशब्दोपश्लिएक्रियापदेन गोप्तृत्ववरण- सिद्धिः, तदा उत्तरवाक्यमनर्थकतामापद्येत । गोप्तृत्ववरणस्यैव फलप्रार्थनात्वात् ॥ न च भरसमर्पणविशिष्टगोप्तृत्वप्रार्थनायाः पूर्वमुक्तत्वात् तत्रांशभेदज्ञापनाय गोप्तृत्ववरण विभज्य प्रदीत इति वाच्यम्: विश्वासकार्पण्यविशिष्टतया च भरसमर्पणप्रतीतेः । सर्वेषामपि विभज्य प्रदर्शनापत्तेः । विवेकाकाङ्क्षाया अशान्तत्वापातात् । अत एवोक्तं सारे * एवं शरणशब्दान्विते 'प्रपद्ये' इति क्रियापदे * रक्षिप्य- अन्यथा ·श्रीवचनभूषणमीमांलाभाष्यम् - ७. पडङ्गे पुरुषकाराभावाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरण तीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा । आत्मनिक्षेपकार्पण्ये * इन्युक्तचतुष्टयमप्युक्तं भवति * इति । किंच उपदेशवाक्ये चैवं वक्तुं शक्यते अनेन साधनानुष्ठानयोग्ये अनुष्ठानवाक्ये बथामन्त्रं तदर्थानामनुष्ठेयत्वे तात्पर्यात् गोप्तृत्ववरणस्य प्रत्येकमप्यनुष्ठेयत्वं स्यात् : एतच्च सकृत्वविरुद्धम् ॥ यच्चोक्तं फलसामान्यस्य पूर्व प्रार्थितत्वात् तद्विशेषसमर्पकमुत्तरखाक्यमिति : तदप्यनुपपन्नम् । प्रार्थना- पदवैयर्थ्यापत्तः । न च , प्रार्थनापदं वाक्यान्वयसिद्धये केवलमध्याहृतम, तन्निरर्थकमेवेति वाच्यम् । निरर्थकस्या- काङ्गाविरहेणान्वयघटकत्वानुपपत्तेः । सार्थकं तत्र वाक्यतात्पर्य नास्तीति चेत् अस्यानुष्ठानवाश्यत्वेन एकदेशे तात्पर्याभावकल्पनायोगात् । किंच प्रयुक्तपदावयाय उद्देश्यांश एवास्यान्वयो वाच्यः । तथोद्देश्योपादेयभावेन अत्र योजना दुर्घटा । फलविशेषोपस्थाकोत्तरवाक्यस्य प्रार्थनापर्यवसायिना “प्रपद्ये " इति पदेनान्वयदौर्घटयं च । यद्यत्तरवाक्यम्य केवलं फलविशेषोपस्थापकत्वेन मन्त्रस्यैकवाक्यत्वम्, तदा श्रुतिस्मृत्यादिप्रसिद्धद्वयन्वमेव हीयेत । ततश्चोक्तयोजना बहुप्रमाणविरुद्धा ॥ ननु, समर्पणस्यानेकांशत्वात् भरसमर्पणं पूर्ववाक्ये, फलसमर्पणमुत्तरवाक्ये इति न वैयर्थ्यमिति चन्: अनेकांशविशिष्टांशत्रयात्मकसमर्पणस्य एकमानत्वमङ्गप्रसंगात् । आत्मसमर्पणस्यापि पृथगनुष्ठानाय वाक्यान्तर- मपि प्रलज्यो । ननु , पूर्ववाक्ये समर्पणमुत्तरवाक्ये गोप्तृत्ववरणं च प्रतिपाद्यत इति चेत् ; तदा न्यालस्य विशिष्टैकज्ञानात्मकत्वं भज्येत । धानुष्कानेकव्यापारविशिष्टषुप्रयोगवत् , आनुवूल्यसंकल्पादिविशिष्टैकज्ञानत्वं हि समर्पणस्योच्यते । किंवास्मिन्पक्षे निरपेक्षरक्षकत्वमुपायत्वमित्युक्तप्रतिज्ञाहानिः । अन्यस्य दुर्वचनत्वं च किंच "प्रपद्ये” इत्यस्य यान्नापर्यवसानासिद्धिश्च ॥ न चेष्टापत्तिः “ उपायतायान्नाप्रपत्तिः” इत्यादिविरोधान् । यदि पूर्ववाक्ये गोप्तृत्ववरणं, उत्तरवाक्ये भरलमर्पणं च प्रतिपाद्यते; तदा, * उपायार्थैकवाधकः * इति पचनविरोधः । यदि, एतद्दीत्या रक्षकत्वमा नोपायत्वम् , निरपेक्षत्वविशेपितं तदिप्यते तर्हि उत्तरवाक्यवैयर्थ्यम् । समर्पणस्य तत्रैव सिद्धेः । एवं पडङ्गस्य द्वयप्रतिपाद्यत्वे अनेकप्रमाणोपपत्तिविरोधात् न तस्य तत्प्रतिपाद्यता ॥ न च , * अनेनैव तु मन्त्रेण स्वात्मानं मयि निक्षिपेत् * इति वचनबलादुक्तास्वारस्यं सद्यमिति वाच्यम् : * गृह्णीयान्मन्त्रराजानं मां गच्छेच्छरणं नरः * इति एतत्पूर्ववाक्ये शरणागतिविधानेन तनिष्ठानुष्टेयफलसमर्पणे तात्पर्यादस्य वाक्यस्य ; अन्यथा भरसमर्पणस्य द्विरावृत्तिप्रसंगः । ततश्च मन्त्रस्यैकवाक्यत्वेन योजनायामिदं न घटते ; न च भिन्नवाक्यत्वेन गोप्तृत्ववरणस्य पूर्ववाक्यस्थत्वात् तदभिप्रायेणेदं वचनम् * मां गच्छेच्छरणं नरः * इति गोप्तृत्ववरणमेवोच्यत इति वाच्यम् * उपायार्थैकवाचकः * इति विरोधात् । समर्पणस्य विशिष्टेकज्ञानत्व विरोधात् । मन्त्रमात्रस्य गोप्तृत्ववरणे भरसमर्पणे च विनियोगविरोधाश्च । एकैकवाक्यस्य तदुभयमन्त्रत्वात् । ततश्च मन्त्रस्यैकवाक्यत्वे विनियोगवचनानुगुण्येन द्विरावृत्त्यापत्तिः । वाक्यद्वयत्वे मन्त्रमात्रस्य उभयत्र विनियोगा- नुपपत्तिरिति नेदं यचनं षडङ्गे द्वयविनियोजकम् । तहि षडङ्गमन्त्रः क इति चेत् ; मूलमन्त्र इति ब्रूमः । तदर्थत्वेन षडङ्गस्य मुनिभिः व्याख्यातत्वात् ॥ अहिर्बुध्न्यसंहितायां नमश्शब्दार्थत्वेन साङ्गभरसमर्पणमुक्तम् । * नमस्कारात्मकं यस्मै विधायात्म- - ·। श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - ७. पडङ्ग पुरुषकागभावाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् निवेदनम । ममित्माधनकादीनां यशानां न्यासमात्मनः ॥ नमस्ता योऽ करोद्देव सस्वध्वार इतीरितः । न्यासिनो न्यास एव स्थानिष्ठा तत्पूर्विकाः क्रियाः । व्यापकैनैष्टिकैवान्यः कुर्यात्तेऽ प्यर्पणे मताः ॥ * इत्यादिष्वपि मूलमन्त्राङ्गक- न्वं सिद्धम । न्यासविशेषस्य प्रणवमन्त्रकत्वमपि क्वचिदुक्तम् । * हविगृहीत्वात्मरूपं वसुरव्येति मन्त्रतः । जुहुयात्प्रणवेनाग्नौ अच्युताय सनातने ॥ * वेदे च * ओमित्यात्मानं युीत * इति एवं षडङ्गस्य द्वयमन्त्रकन्वे अनेकप्रमाणोपपत्तिविरोधात . मूलमन्त्रकन्वे प्रमाणसत्त्वाञ्च न पडङ्गयोगो द्वयमन्त्रकः एवं द्वयमन्त्रत्वाभावात् द्वयप्रकाश्यत्वाभावाश न षडङ्गयोगे पुरुषकारसंभवः । * जीवात्मान हविः कृत्वा तच्छरीरं महीयसि । ब्रह्मानौ जुहुयादोमित्यनेन द्वयरूपिणा ॥ * इति वरदाचार्यवचनं कथं संगच्छन इति चेत् ; स्वगतस्वीकारनिष्ठानां पडङ्गे अश्रद्धा मा भूदिति तेषामपि द्वयाधिकारित्वाभिमानसिद्धत्वात्तस्य ॥ अयमत्र संग्रहः: पडङ्गघटकत्वं च मन्त्रवोध्यं यतस्ततः । घटकत्वं सहेतु स्मादिति चेत्तन्न युज्यते ॥ साधनान्तरसद्भावे कृपाद्यनवकागतः । विरुद्धमुभयं भक्तिपत्ती शेषशेषिणौ ॥ गोणमुख्यसमं नो चेत्सर्वत्र घटकं भवेत् । न्यासस्तर्वाघहारी स्यात् विधिना नियतश्च सः ॥ न विधिर्घटके यस्मान्न मन्त्र न्यासवोधनन् । अतश्शरणशब्दोऽ यनुपायायैकवाचकः ॥ नैरपेक्ष्यमभिप्रत्य गीता नोपाय उच्यने । प्रपत्त्यपेक्षणाद्भक्तिनरपेल्यं यदीप्यते ॥ स्वर्गप्रदोऽ प्युपायस्स्यान्न्यासाप्तो न विधिर्यतः । एकशब्दादिवैयर्थं तद्वेद्यत्व च नो भवेत् ॥ गोता शरणशब्दार्थो यदि स्याड्यर्थता तदा । उत्तरस्य च वाक्यस्य वरणार्पणयोर्यदि ॥ विविच्य कथनं तत्र मतं तत्तु न सिध्यति । किंचोपदेशो यद्येतत् तदेवं स्यान्न चास्ति तत् ॥ अनुष्ठानपरत्वस्य भङ्गाद्यदि तदिष्यते । तदा सकृत्त्वं भव्येत वरणार्पणयोस्तथा ॥ विशिष्य च फलंस्योक्तौ प्रार्थना विफल्ला भवेत् । नातः परमनुष्ठानवाक्ये द्वित्वा द्वयस्य च ॥ दौर्घट्यमन्वये किंच द्वयत्वं भज्यते तदा । यदि वाक्यद्वयेप्युक्ते क्रमागरफलार्पणे ॥ विश्वासादि च वक्तव्यं पृथग्वाक्यद्वये कमात् । वरणस्यार्पणस्यापि अनुष्ठानं यदीप्यते ॥ तदेकज्ञानताहानिरुच्येतान्मार्पणं पृथक् । भरार्पणं च वरणं क्रमात्तत्र यदिप्यते ॥ तदा विशिष्टज्ञानत्वं प्रपत्तेविहतं भवेत् । नरपेक्ष्य प्रतिज्ञा च भग्ना सापेक्षता यतः ॥ वरणस्यार्पणस्यापि क्रमादुक्तिर्यदिष्यते । तदा शरणशब्दस्य उपायार्थकता हता ॥ वैयर्थ्यमुत्तरस्य स्यानरपेक्ष्य विशेषणे । शरणागतिनिष्ठस्य पूर्वोक्तस्य फलार्पणे ॥ विनियोगो वृथाध्वयं भवेद्भरसमर्पणे । गोप्तृत्ववरणे च प्राक् उपायार्थकता हता ॥ विशिष्टेकज्ञानना च द्विश्वस्याद्विनियोजनम् । उभयो मन्त्रमात्रत्वं स्मृतिश्चैवं न युज्यते ॥ पडङ्गो मूलमन्त्रार्थः तथा व्याख्यानतः क्वचित् । पडङ्गे प्रगवो मन्त्रः श्रुतिस्मृत्युपपत्तिभिः ॥ श्रद्धार्थ तु स्वतन्त्राणां पूर्विकैर्विनियोजनम् । उभयोः कृतान्त्रत्वस्मृतिश्चैव न युज्यते ॥ तस्मान् द्वये पडङ्गस्य गन्धो नैव च दृश्यते । अतः पुरुपकारत्वे हेत्वभावो व्यवस्थितः ॥ इति पडङ्गे पुरुषकागभावाधिकारः ॥७॥ ॥

·श्रीषचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ८. पुरुषकारत्वसमर्थनाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् १९ ॥८॥ अथ पुरुषकारत्वसमर्थनाधिकारः ॥ (पिगट्टीत्यादि) पुरुषकारत्वस्याप्रामाणिकत्वात्तस्यैवाभाव, तन्निहतुकन्वासिद्धिरिति शङ्कया संगतिः ॥ संशयस्तु , पुरुषकारनिर्हेतुकन्वं न संभवति , उन संभवतीति । तदर्थ पुरुषकारत्वे प्रमाणं नास्ति, उतास्तीति । तदर्थ श्रीरामायणं पुरुषकारत्वं प्रमाणं न भवति , उत भवतीति । तदर्थ तत्रोक्तं विश्लेपत्रयं पुरुषकारत्वगमकं न भवति , उत भवतीति । तदर्थं तद्मकन्ये विशेषवचनान्तरसाहाय्यं नास्ति , उतास्तीति । तदर्थ विशेषव -नान्तरं कार्यदशायां ज्ञानशर वादिकापियोगिगुणोद्वोधनपरम् , उताश्रयणोपयोगिवात्सल्याधुद्बोधन- परमिति ॥ . १ यदा ज्ञानाद्युद्वोधनपरत्वम् । तदा विश्लेषत्रयस्य विशेपवचनान्तरसाहचर्यासाहाय्यासंभवात् पुरुषकार- सद्भावनिर्णायकत्वं न संभवतीति प्रमाणालिद्धौपुरुषकारत्यालिद्धेः तन्नितुकन्यासिद्धिरिति पूर्वपक्षे फलफलिभावः । यदा विशेषवचनान्तरस्याश्रयणोपयोगिसौशील्याद्युद्बोधनपरत्वम् । तदा विश्लेषत्रयस्य विशेषवचनान्तर- साहाय्पसंभवात् पुरुपकारत्वसद्भावनिर्णायकत्वं संभवतीति प्रमाणसिद्धौ पुरुपकारत्वसिद्धः तन्निर्हेतुकन्वसिद्धिरिति सिद्धान्ते फलफलिभावः ॥ पूर्वपक्षस्तु , लम्याः पुरुषकारत्वमसिद्धम् । प्रमाणाभावात् । न च श्रीरामायणं तत्र प्रमाणम् । * रघुवरचरितं मुनिप्रणीतं * इत्यादिव नान्ः । रामायणमिति समाख्यया च भगवत्परत्वेन लक्ष्मीपरत्वा- भावात् । भवनु वा तत्परत्वम् । तथाऽ पि विश्लेपत्रयस्य पुरुषकारसूचकत्वे प्रमाणं नास्ति , गुणान्तरोपबृंहक- त्वेनापि तदुपपत्तेः । ननु , * आकिञ्चन्यैकशरणाः केचिद्भाग्याधिकाः पुनः । मत्पदाम्भोरुहद्वन्द्वं प्रपद्य प्रीतमानसाः ॥ लक्ष्मी पुरुपकारेण वृतवन्तो वरानने [* मन्प्राप्ति प्रतिजन्तूनां संसारे पततामधः । लक्ष्मीः पुरुषकारत्वे निर्दिष्टा परमर्षिभिः । ममापि च मतं ह्येतन्नान्यथा लक्षणं भवेत् । * अहं मत्प्राप्त्युपायो वै साक्षालक्ष्मी- पतिः स्वरन् । लक्ष्मीः पुरुषकारेण वल्लभा प्राप्नियोगिनी । एतस्याश्च विशेषोऽयं निगमान्तेषु शब्द्यते । * इति पुरुषकारवस्यान्यत्र कण्ठोक्तन्वादुक्तविश्लेषत्रयं तदुपयोगिकृपादिगुणोपवृंहकमिति चेत् ; मैवम् । फलप्रदान- समये, मातृत्वप्रयुक्तसंवन्धेनेश्वरस्य फलप्रदत्वोपयिकज्ञानशक्तिसत्यसंकल्पत्वकृतज्ञत्वादिगुणोद्बोधकत्वस्योदा- हृतवचनविवक्षितत्वात् । अत एवोच्यते । * जगत्समस्तं यदपांगसंश्रयम * श्रेयो न हरविन्दलोचनमनः कान्ताप्रसादाहते संसृत्यक्षरवैष्णवाध्वसु नृणां संभाव्यते कहिचित् * इत्यादि ॥ अन्यथा, अत्र सर्वत्र समाश्रयणहेतुत्वमेव विवक्षितं चेत् । तत्तत्फलसाधनविधायकसर्वशास्त्रानर्थ- क्यापत्तिः । अत्र सर्वत्र तत्तत्फलोद्देशेन प्रतिपदविहिततत्तत्साधनानुष्टानस्यैव समाश्रयणघटकतया पुरुषकार- स्थावकाशाभावात् । शक्तानां प्रतिपदविहिततत्तत्साधनानुष्ठानं समाश्रयणसिद्धिहेतुः । अशक्तानां * तेन तेनाप्यते तत्तन्न्यासेनैव * इन्युक्तप्रपत्त्यनुष्ठानलक्षणगौणसाधनानुष्ठानं तत्सिद्धिहेतुः; शक्ताशक्तकोटि- द्वयातिरिक्तकोट्यनन्तरस्याभावादन्यत्रापि न पुरुषकारावकाशः । अतः पुरुषकारत्वपरवचनानामाश्रयणदशाया- ar ·२० श्रीवचनभृषणमीमांसाभाष्यम - ८. पुरुषकारत्वर:मर्थनाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् मनवकाशानां फलप्रदन्यदशाशं तदुपयुक्नज्ञानाद्यद्भावकत्वेन तदुपयोगि वमेव पुरुषकारत्वमिति तदभिप्रायत्वमेवो- चितम । अतः शृणोति . श्रावयति , श्रीयते , श्रयने इन्यादिश्रीशष्व्युत्पत्तिसिद्धं घटकर-मपि कार्यदशायां फलघटकत्वमेव । न तु सापराधविषयम न तु सापराधविपरभगवत्कालुप्यस्य वात्सल्याद्युद्भावनद्वारा शामनेनाश्रयणघटकत्वम् । विद्यारंभविरोधिभगवकालु यस्यात्मज्ञानादिप्रायश्चित्तेन नाशितत्वात् , फलप्राप्तिप्रतिबन्धकतत्कालुष्यस्यानुष्ठित- साधनेन नाशितत्वाञ्च । अतः फलप्रदानसमयेऽपि कालुप्यशामकत्वेन न फलघटकत्वम् । किंतु तदुपयोगि- शानशत्याद्यद्भावकत्वेन ॥ न चैवं सति वात्सल्यादेरनवकाशता उत्तराविषयत्वात्तेषाम् । न च सत्यसंकल्पत्वादनुष्ठितसाधना- धिकारिविपये स्वत एव फलप्रदत्वौपयिकज्ञानाद्यद्बोधकत्वं संभवतीति किं घटककृत्येनेति वाच्यम् । भगवद्गुणानां स्वतस्सिद्धत्वेप्येतदायत्तत्वस्यापि शास्त्रसिद्धन्वात् * श्रद्धया देवो देवत्वमश्नुते * अप्रमेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा * स्वत श्रीस्त्वं विष्णोत्वमसि तत एवैष भगवान * इत्यादिकं हि श्रूयते । एवं फलघटकत्वव्यति- रेकेण वात्सल्याधुद्धोधकन्वेन समाश्रयणघटकत्वस्याप्रामाणिकतया तन्निर्हेनुकत्वस्य सुतरामलिद्धिरिति ॥ अत्रोच्यत: : (पिगट्टियित्यादि) । - an अस्यायमर्थः: श्रीरामायणं पुरुषकारत्वे प्रमाणम् । तस्य भगवत्परत्वम् * काय रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् * इति सीतापरत्वावगमात् । न च, * रघुवरचरितं * इत्यादिविरोधः । अत्र कृत्स्नमिति विशेषितत्वेनान्यस्याप्रधानतया प्रतिपाद्यत्वेऽप्युपपत्तेः । सीता- चरितं च रामविश्लेषरूपम् तत्संश्लेषरूपं च तत्रापि विश्लेष एव प्रधानप्रतिपाद्यः काव्यसंग्रहे * मा निपाद * इति श्लोके क्रौञ्चविश्लेपस्य तात्पर्यविषयत्वात् । तथात्वं च * शोकः श्लोकत्वमागतः * अतः सीताविश्लेषस्य प्रधानप्रतिपाद्यत्वात् ; इतिहासानां वेदान्तोपबृंहणत्वनियमाञ्च । विश्लेष- प्रतिपादकेन श्रीरामायणेन कृपापारतव्यानन्याहत्वानि पुरुषकारोपयुक्तानि प्रतिपादितानीति श्रीशब्दोक्तं पुरुष- कारत्वं श्रीरामायणे उपवहितमिति तत्र शृणोति, श्रावस्तीति व्युत्पत्त्या * आश्रयस्वैनमच्युतम् * इत्यादि गुरुप्रभृतिवचनं श्रुत्वा तस्य भगवन्तं प्रति श्रावयितृत्वमुच्यते । * मित्रभावे न संप्राप्तं न त्यजेयं कथञ्चन * इति भगवतः श्रुत्वा * मित्रमौपयिकं कर्तुम् * इत्यादीन् चेतनं प्रति श्रावयितृत्वं वा; * आनृशंस्यं परो धर्मः * इत्यादि भगवतः श्रुत्वा * प्राणैरपि त्वया नित्यं संरक्ष्यश्शरणागतः * इति कपोतिकावत् * किमेतभिर्दोषः क इह * न कश्चिन्नापराध्यति * कः कुप्येद्वानरोत्तम * इत्यादि श्रावयितृत्वं वा उच्यते श्रीयते श्रयत इति व्युत्पत्त्या स्वाश्रितसंरक्षणार्थ स्ववाल्लभ्येन वशीकरणमुच्यते । * लक्ष्मी पुरुषकारेण वृतवन्तः * लक्ष्मीः पुरुष- कारत्वे निर्दिष्टा परमर्षिभिः * लक्ष्मीः पुरुषकारेण वल्लभा प्राप्तियोगिनी * इत्यादि स्मृतिश्चात्र प्रमाणम् । चैतेषां सर्वेषां कार्यकाले फलप्रदानशत्त्याधुद्भावकत्वेनान्यथासिद्धिः । तत्रापि उक्तप्रकारेण विशेषाणामवश्यंभावा- दिति वाच्यम् । अत्र * लक्ष्मी पुरुषकारेण वृतवन्तो वरानने । मत्क्षमां प्राप्य सेनेश प्राप्यं प्रापकमेव माम् । मत्प्राप्ति प्रतिजन्तूनां संसारे पततामधः । * आकिञ्चन्यैकशरणाः * पापानां वा * कः कुप्येत् * किमेतन्निर्दोषः ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ९. देव्या उपायत्वशोधनाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् क इह * इति , भक्तिपडङ्गयोगलक्षणोपायद्वयविरहेणात्यनाकिञ्चनानां अत एव संसारे पततां पापानां भगवत्कालुष्टर- शामक वेन घटकत्वं हि प्रतीयते । इदं च प्रयोजनघटक न संभवति । तदानीं चेतनस्य सकिंचनत्वादनुष्ठित- साधनत्वेन निष्पातत्वात् । तदभावेन कालुप्यासिध्या उचितरुपायैर्विस्मार्येति क्षामणानुपपत्तेश्च विशेष- वचनं च श्रूयते । * स्वाचार्य हृदये ध्यात्वा जप्त्वा गुरुपरंपराम् । ततस्संप्रार्थर्यदेवीं सर्वलोकेश्वरप्रियाम् । माता त्वं सर्वलोकानां सर्वलोकेश्वरप्रिये । आश्रयस्येश्वरमिममपराधशतैर्युतम् ॥ इति देवीं पुरस्कृत्य पश्चाद्देवं समाश्रयेत् । * इति पराशरः । वरदाचार्यश्चोक्तम् * अपराधैकसक्तानामनर्हाणां चिरं नृणाम् । भर्तुराश्रयणे पूर्व स्वयं पुरुषकारताम् ॥ बालभ्येनानुतिष्ठन्नी वान्मल्याधुपवृहिणीम । * इति एवं रुपकारन्य- सामान्यवचनानां समाश्रयणकण्ठोक्तिमद्विशेषवचने सामान्यविशेषन्यायेन पर्यवसानाच , समाश्रयणघटकन्वसिद्धिः । न च शक्ताशक्तयोमुख्यगौणसाधनाधिकृतत्वात् तृतीयकोट्यभावाञ्च पुरुषकारानवकाशः । अष्टाङ्गयोगपडङ्ग- योगयोस्स्वयत्नरूपन्वेन स्वरूपविरुद्धन्वज्ञानवतामन्यन्ताकिञ्चनानामपराधानामालयानामन्येषामपि सत्त्वेन तद्विषये समाश्रयणघटकत्वोपपत्तेः । उक्ताधिकारिविशेषसद्भावश्चोत्तरत्र वक्ष्यते । यत्रापि * यस्या वीक्ष्य मुखं तदिङ्गित- पराधीनो विधत्तेऽ खिलम् * श्रेयो न हरविन्दलोचनमनः कान्ता । इत्यादिषु मुख्यगौणतत्त फलमाधनविषयेषु फलप्रदत्वोपयिकज्ञानशक्त्यादि उद्बोधकत्वमुच्यते । तदपि न पुरुपकारत्यम् ; किंतु * लक्ष्म्या सह * इत्याद्युक्त- रक्षकत्वमात्रम् । पुरुषकारत्वं तु अत्यन्ताकिञ्चनविषये समाश्रयणघटकत्वम् । तस्मादुक्तलक्षणपुरुषकारत्वस्य प्रमाणान्तरसिद्धत्वात् ' तत्साहित्येन विश्लेषत्रयपरं श्रीरामायणं पुरुषकारत्वे प्रमाणमिति तनिर्हेतुकत्वसिद्धिरिति ॥ संग्रहस्तु; संशायकत्वाद्विश्लपत्रयस्य वचनस्य च । अन्यत्र सावकाशत्वाद्धटकत्वममानकम् । इति चेत्तन वचने विशेषप्रतिपत्तितः । तच्च रामायणं चापि घटकत्वस्य साधकम् ॥ इति पुरुषकारत्वसमर्थनाधिकारः ॥८॥ ॥९॥ अथ देव्या उपायत्वशोधनाधिकारः ॥ संश्लेषविश्लेषंगळिरण्डिलुम् पुरुषकारत्वं तात्तुम् पुरुषकारत्वपरवचनानामष्टाङ्गपडङ्गयोगाभावरूपात्यन्ताकिञ्चनविषयत्वं समर्थितम् । लम्या उपायम्बपर- वचनानामपि तद्विषयत्वं समर्थ्यत इति सङ्गतिः ॥ संशयस्तु पुरुषकारनिर्हेतुकत्वं न संभवति , उत संभवतीति । तदर्थ पुरुषकारत्वं नास्ति , उतास्तीति । तदर्थ पुरुपकारत्वपरवचनानां तदुपायत्वपरवचनैर्विरोधोऽस्ति , उत नास्तीति । तदर्थमुपायत्वपरवचनानि भगवत्तुज्योपायत्वपराणि , उत भक्तितुल्योपायत्वपराणि इति । यदा भगवत्तुल्योपायत्वपराणि : तदा तद्वचनानि पुरुषकारत्ववचनविरुद्धानीति तद्विरोवेन पुरुषकारत्वासिध्द्या तन्निर्हेतुकत्वासिद्धिरिति पूर्वपक्षे फलफलिभावः । यदा, उपायत्ववचनानि भक्तितुल्योपायत्वपराणि ; तदा, तेपां पुरुपकारवचनविरोधाभावात्तत्सिध्या तन्निर्हेतुकन्व- सिद्धिरिति सिद्धान्ते फलफलिभावः ॥

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाव्यम् - ९. देव्या उपायत्वशोधनाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् पूर्वपक्षस्तु , श्रीरामायणभगवच्छास्त्रादिवचनैः पुरुषकारत्वसिद्धिरिति यदुक्तम् , तन्नोपपद्यते; लक्ष्म्या उपायत्वस्यानेकप्रमाणसिद्धतया तद्विरोवेन पुरुषकारत्ववचनानामतत्परत्वात् । तथा हि ; श्रीशब्दे * श्रृ हिंसायां * * विस्तारे * इति व्युत्पत्तिद्वयेन * शृणाति निखिलान्दोषान् श्रृणानि च गुणैर्जगत् । * इन्युपबृंहणोपबंहितेन अनिष्पनिवर्तकत्वमिटप्रापणं च प्रतिपादितम् । एतदेव छुपायत्वं नाम । स्मृतिश्च * अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयान् * अलभेपा परित्रातुं राघवादाक्षसीगणम् * आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी * संसारा- र्णवतारिणी * वाचः परं प्रार्थयिता प्रपद्येन्नियतः श्रियम् * यामालम्ब्य सुखेनेमं दुरतरं त्रिगुणोदधिम् । निस्त- रन्त्यचिरणव व्यक्तध्यानपरायणाः ॥ * इति । न चानन्योपायत्वविरोधः; लक्ष्म्या उपायत्वेप्यनयोपेयत्वविरोधा- भाववदुपपत्तेः । न च * मामेकं शरणं व्रज * इत्येकत्वावधारणविरोधः । गुणविग्रहवैशिष्टयेऽपि तदैक्थवत् निन्यसंश्लिष्टविशेषलक्ष्मीकन्वेऽपि तदुपपत्तेः । यागादिषु । यागादिषु पतिप्राधान्यनैकत्वव्यवहारवत् विशेष्यप्राधान्येन तदुपपत्तेश्च । न चेदमुपायत्वं फलप्रदत्वदशायां तदुपयोगिज्ञानाद्युद्बोधकत्वमात्रम् । * आत्मात्मीयभरं सर्व निक्षिप्य श्रीपतेः पदे * स्वाम्युपाय उपेयश्च स्वरूपादिसमर्पणे । प्रथितः प्रतिसंबन्धी श्रीमान् निगमचक्षुषा ॥ * * उभयाधिष्ठानं चैकं शेषित्वम् * इति । आत्महविः प्रतिसंबन्धित्वमाग्नावैष्णवादिष्विवात्र शेषित्वं मिथुनस्येति प्रसिद्धम् । * आत्मेति तूपगच्छन्ति * स्वाभाविकोऽस्य संबन्धः पुंसो यः परमात्मना । तस्यैव बोधो न्यासाख्यः प्रथमं यान्युपायताम् ॥ * इत्यादिषु सामान्यतो मोक्षसाधनज्ञानमात्रस्य शेषत्वानुसंधानरूपत्वम् , न्यासस्य च विशेषतः तथात्वं चावगतम् । ततः प्रपत्तेः शेषत्वानुसंधानरूपत्वात् , शेषत्वस्य मिथुनप्रतियोगिकत्वाच्च, मिथुनस्याभिगम्यत्वेनात्महविः प्रतिसंवन्धित्वम् । तस्वीकर्तृत्वं तत्फलभूतेष्टप्रापकत्वमनिष्टनिवर्तकत्वं च भगवत- स्तुल्यभेवाभ्युपगन्तव्यम् । एवं लक्ष्म्याः भगवत्तुल्योपायत्वस्य विशेषप्रमाणसिद्धतया भरस्वीकाररक्षासंकल्पाश्र- यत्वं वक्तव्यम् । संकल्पश्च , * क्षमिप्यामि क्षान्तम् * इत्येवं रूपः । स च पूर्व लक्ष्म्याः कालुप्यं विना न संभवतीति ईश्वरवदेव कालुर्थ तावलिद्धम् । अत एव * स्वस्ति श्रीर्दिशतादशेषजगतां सर्गोपसर्गस्थिती- स्स्वर्ग दुर्गतिमापवर्गिकपदं सर्वं च कुर्वन् हरिः । यस्या वीक्ष्य मुखं तदिङ्गितपराधीनो विधत्तेऽ खिलम् * इत्यत्र दुर्गनिप्रदानेऽ पि लम्याः कर्तृत्वं श्रूयते । ततश्चानाद्याशातिलनेन क्रुद्वायाः भरसमर्पणपूर्वभाविसमाश्रयणधटक- त्वं न सिध्यति । अन्यथाऽन्योन्याश्रयात् । प्रथमं भरसमर्पणेन कालुल्यनिवृत्तिः । तनिवृत्तौ घटकत्वस्य सिया भरसमर्पणसिद्धिरिति । अतः लक्ष्म्याः स्वयं कलुषतया विमुखेश्वरवशीकरणम, विमुखचेतनवशी- करणं चासंगतमिति घटकत्वमनुपपन्नम् । अतः उआयववचनैः पुरुषकारवचनानां वाधात् न तन्निर्हेतुकत्वसिद्धिः । न च पुरुषकारवधनैरवोपायत्वववनानां वाधः किं न स्यादिति वाच्यम् । सावकाशनिरवकाशयोः “निरवकाश बालीयः" इन्युगयत्ववचनानां निस्वकाशत्वात् : पुरुषकारवववनानां समाश्रयणोत्तरकालीनफलप्रदानसमये तद- पेक्षितगुणोद्बोधकत्वविवक्षया सावकाशत्वात् समाश्रयणघटकापरयकपिद्विशेष नस्य भूरसां न्यायेन वाधितत्वसंभवाच । तस्मात्पुरुषकारत्वस्य तदुपायचव-नबाधिततया तन्निर्हेतुकत्वासिद्धिरिति ॥ अत्रोच्यने: (संश्लेषविश्लपङ्गळिरण्डिलुम् पुर पकारत्वं तोत्तम) संश्लेषविश्लेषयोरुभयोरपि पुरुष्कारत्वस्यैव सिद्धेः, दशान्तगभावाञ्च, पुरुषकारत्वमेव देव्यास्त्वरूपम् , ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ९. देव्या उपायत्वशोधनाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् नोपायत्वमित्यर्थः । अयं भावः; यद्यप्युपायत्ववचनानां भगवत्तुल्योपायत्वपरत्वे पुरुपकारत्ववचनानां विरोधोऽस्ति : तथाऽ पि भगवत्तुल्योपायत्वं तद्वचनेषु न विवक्षितम् । किंतु, साध्योपायतुल्योपायत्वम् : साध्योपायरहितस्थले अत्यन्ताकिञ्चनविषये लक्ष्म्याः स्थितत्वमेव तस्या उपायत्वम् । इदं चौपायत्वं नोपासकविषयम, उपासनस्येव तत्स्थानप्रवृत्तेः । नापि न्यासविषयम् , न्यासस्य तथात्वात् : यथा भगवतस्पिद्धोपायचं माध्योपायद्यहित- विषयम, तथा लक्ष्म्या अप्युदाहृतप्रमाणसिद्धमुपायत्वमपि तदुभयरहितविषयम् । भगवदुपायचं चेतनवु द्या साध्योपायस्थाने निवेशितत्वम् । लक्ष्म्यास्तथात्वं स्वयमेव तत्स्थाननिविष्टत्वमिति वैषम्यम् । भगवदुपायत्वं विद्यावेद्याकारः । न तथा श्रिय उपायत्वमिन्युक्तं भवति एवं चौपायान्तरस्थाननिविष्टत्व- मुपायत्वम्, अन्यस्य दुर्वचत्वात् ॥ ततश्च न चोभयोरपि तत्स्थाननिविष्टय प्रयोजनाभावः, लक्ष्म्याः भक्तिवदुपायान्तरस्थाने स्थित्वा , फलप्रदत्वा- पयिकप्रसादजनकत्वात् । न चैवं सति भगवदुपायत्वासिद्धिः । अन्यत्रेव फलप्रदत्वमात्रं स्यादिति वाच्यम; भगवदुपायत्वस्य साध्योपायान्तरनिरपेक्षत्वेऽपि उपायभावे पुरुषकारसंवन्धसापेक्षताऽ वश्यं वर्तते , तत्संबन्धस्या- चार्यसंबन्धवान् । आचार्यसंबन्धः पुरुषकारसंबन्धश्च नार्थान्तरम् । किं त्वेकमेव । अतः कार्यदशायां भगवत उपायकृत्ये स्वत एव प्रवृत्तत्वेऽपि पुरुषकारभूतलक्ष्मीसंवन्धप्रतिसन्धानं प्रवृत्वोत्कट्यजनकत्वेनोत्तम्भकं भवति । यथा, दृष्ट्वा प्रसन्नो भवति भगवान् ; तथा पूर्व पुरुषकारभूतलक्ष्मीमवलोक्य प्रीतः तन्मुखोल्लाससिध्द्यर्थं तदाश्रितानां कार्य करोति । तदेवोच्यते * सोऽपि देव्या दासस्तवेति वरदास्मि तवेक्ष- णीयः * इति । * गुरुरेव परं ब्रह्म गुरुरेव परा गतिः * इत्यादिषक्तं गुरूपायत्वं उदाहृतवचनेषूक्तं पुरुपकारो- पायत्वं चाभिन्नम् । एवं उपायत्वपरवचनानां भक्त्यादितुल्योपायवपरत्वात्, ईश्वरतुल्योपायत्वतात्पर्याभावाच्च पुरुषकारत्वविरोधाभावात् पूर्वाधिकारस्थापितं पुरुषकारत्वं सुस्थितम् ॥ परिणतभक्तिं दृष्ट्वा .. १ अतः न च * आत्मात्मीयभरं सर्व निक्षिप्य श्रीपतेः पदे * इत्यादिप्रमाणैः श्रियोऽपि भरसमर्पगप्रतिसंवन्धि- त्वम्, भरस्वीकर्तृत्वम् , विष्णोरिव फलप्रदत्वं च अवगतमित्युपायत्वसामान्यवचनानामुक्तविशेषपर्यवसानं युक्त- मिति वाच्यम् * उपाये गृहरक्षित्रोः * इति रक्षकत्वोपायत्वयोः परस्परमर्थान्तरत्वेन सामान्यविशेषभावापन्नत्या- भावात् , रक्षकत्वं फलप्रदत्वम्, प्रतिपदविहितोपायस्थाननिविष्टत्वमुपायत्वमिति तयोरत्यन्तभेदात् । तत्रापि देव्या रक्षकत्वमपि न भगवत्तुल्यरक्षकत्वं प्रतिपाद्यते । तथात्वे मातृत्वप्रयुक्तसहजवात्सल्यादीनां पत्नीत्वप्रयुक्त- पारतन्त्र्यादीनां च गुणानां नाशापत्तेः अत एवोच्यते * .युवत्वादौ तुल्येऽ पि * इत्यादि । तत्रापि रक्षकत्वं न पतितुल्यम् । अन्यत्र देवतयोः स्वतन्त्रत्वेन स्वतन्त्ररक्षणेऽपि अत्र विशेषणन्वेन हविरुद्देश्य- त्वाद्विशेष्यतुल्यरक्षकत्वमनुपपन्नम्। किंतु विशेषणत्वानुगुणं तद्रक्षणोपयुक्तं तद्गुणोद्बोधकत्वम् । शेपशेपिणोः शेषशेषीभाववत् तत्कृत्योरपि शेषशेषीभावस्योचितत्वात् । यच्च , दुर्गतिप्रदानेऽ पि लक्ष्म्याः प्रयोजपितृत्वमुक्तम् : तन्न ; तत्र लक्ष्म्यास्स्वपारतव्यानुगुण्येनानुमन्तृत्वस्योक्तत्वात् । अतः कदाचिदपि लक्ष्याः कालुष्यगन्धाभावात् तदुपायत्वं न भगवत्तुल्यफलप्रदत्वम् । न वा भगवत्तुल्योपायत्वमिति तदुपायत्वपरवचनानां न समाश्रयणघटक- त्वविरोधित्वमिति ॥

·श्रीवचनभूषणमीमांलामा यम् - १०. लक्ष्म्या गौणोपायत्वनिषेधाधिकारः । प्र. प.१. प्रकरणम् संग्रहः: उपाय-वश्रुतलंभशस्तस्य कालुप्यभाविनः । तत्सूचकत्वात्कालुण्ये घटकन्वं न सिध्यति ॥ इति चेन्नात्र कथितनुपायावं हरेस्लमम् । सान्योपायलमं तत्तु गुरुपायत्वमेव च ॥ संवन्धं वीक्ष्य देव्या नो यतो रक्षति माधवः । तस्मात्तदप्रतिभटे घटकत्वे न हि क्षतिः ॥ इति देव्या उपासत्यशोधनाधिकारः ॥९॥ ॥१०॥ अथ लक्ष्म्या गौणोपायत्वनिषेधाधिकारः ॥ संश्लेषदर्शयिलीश्वरनैत्तिरुत्तुम् मास्तु भगवत्तुल्योपायत्वं लक्ष्म्याः, स्वपारतन्त्र्यानुगुणं विप्रहगुणसदृशमुपायत्वं तु स्यादिति शङ्कया सङ्गतिः ॥ संशयस्तु , लक्ष्मीघटकत्वस्य निर्हेतुकत्वसिद्धिर्नास्ति , उतास्तीति । तदर्थ, लक्ष्म्याः भगवाणादि- सदृशमुपायत्वमस्ति, उत नास्तीति । तदर्थ मन्त्रे लक्ष्म्याः विशेषणत्वम् , उतोपलक्षणत्वमिति । तदर्थ विशेषण- वे बाधकं नास्ति, उतास्तीति । यदा विशेषणत्वे वाधकं नास्ति ; तदा लम्याः गुणान्तरवत् विशेषणत्वात् , तत्सदृशमुपायन्वमस्तीति, तदुपायत्ववत् घरकत्वस्यापि सहेतुकत्वमिति पूर्वपक्षे फलफलिभावः । यदा लक्ष्म्याः विशेषणत्वे वाधकमस्ति ; तदा तस्याः विशेषणवासिद्धेः भगवद्गणा दिनुल्यमुपायत्वं नास्तीति तद् ष्टान्तेन पुरुष- कारवनिर्हेतुकन्वभङ्गायोगात्, तन्निर्हेतुफन्वसिद्धिरिति राद्धान्ते फलफलिभावः ॥ पूर्वपनस्तु , मन्त्रे मनुष्प्रत्ययेन भगवतः लक्ष्मीवैशिष्टयं प्रतिपाद्य, तद्विशिष्टस्य * शरणम् * इत्युपाय- त्वं प्रतिपाद्यते । न च , अत्र लम्या उद्भावितगुणविशियस्यैवोपायत्वात् लक्ष्म्या उपलक्षणत्वमात्रमिति वाच्यम । उत्तरवाक्येऽपि तस्या उपलक्षणत्वप्रसंगेनोपेयत्वाभावप्रसंगात् । न चेष्टापत्तिः, अपसिद्धान्तात् । यदि मिथुनशेपिन्वस्य प्रमाणसिद्धत्वात् , उत्तरवाक्ये श्रियो विशेषणत्वस्य स्वतः प्राप्तस्य बाधकामावान नोपलक्षणत्वम् , तर्हि नदुपायत्वस्यापि प्रमागसिद्धत्वात् , तथात्वे बाधकामावाञ्चोपायत्वमपि मिथुननिष्ठम् ; अन्यथा, पूर्वोत्तर- वापश्ययोः वरुण्यापत्तिः । न च , पूर्वाधिकारे उपाय ववचनानां भक्तितुल्योपायत्वपरत्वं स्थापितमिति वाच्यम् । अत्र शरणशब्देन भगवत्तुल्योपाय वस्योक्तत्वेन तेषामस्मिविशेषे पर्यवसानात् । तत्तुल्योपायत्वे मातृत्व- प्रयुक्तक्षमावात्मल्यादीनां पत्नीत्वप्रयुक्तपारतन्त्र्यादीनामप्यभावप्रसंग इति वाच्यम् । * मोक्षयिष्यामि * इति भरस्वीकारस्यश्वरनिग्रहरूप * सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि * इत्येवं रूपत्वात् । विधूननश्रुत्यर्थस्य रक्षासंकल्पस्य "भगवन् ! तब निग्रहाशान्ता भवन्तु” इत्येवं रूपत्वाच्च स्वीकाररक्षासंकल्पयोः "क्षमिप्यामि" शान्तम्" इत्येवं रूपत्वे हि विरोधः । ततश्च भरसमर्पणोद्देश्यत्वस्य मातृत्वपत्नीत्वा यनुगुणभरस्वीकार- रक्षासंकल्पयोश्च संभवन , पारतन्व्यात् गुणादितुल्दम, स्वीकारसङ्कल्पाश्रयत्वादीश्वरतुत्यं चोपावत्वं सिध्द्यत्येव ॥ न च भगवदुपायत्वस्य लक्ष्म्युगयत्वसापेक्षत्वे निरपेक्षत्वमङ्ग इति वाच्यम् । पुरुषकारसापेक्षत्वेऽपि तत्साम्यात् । यदि स्वाङ्गसापेक्षत्वम्, न स्वातन्त्र्यमलकम, तदत्रापि तुल्यम्; अत एवोक्तम् * स्वतः .. नच, ·२५ श्रीवनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १०. लक्ष्म्याः गौणोपायत्वनिषेधाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम श्रीस्त्वम ' इति श्लोके; अन्यथा * अस्या देव्या मनस्तस्मिन् तस्य चास्यां प्रतिष्ठिनन । नेने सच धर्मात्मा मुहूर्नमपि जीवति ॥ * इत्याद्यनेक प्रमाणविरोधः । * व्यापकावनिपंश्लेपाकतस्वमिवोदिनौ * गाढोयगृढानि ने * इत्यादिनोक्त त्रुश्लिष्टविशिष्टतत्त्वरूपचविरोधः । उपलक्षण-वेन पृथग्भाचे निरूपकत्वमङ्गन * तेनाकारं श्रियं ज्ञात्वा ज्ञातव्यो भगवान् हरिः * इत्यादिविरोधश्च । लम्या उपलक्षगन्ये गुणादीनामपि तथावापत्तिः । तेषामुपयोग- सत्त्वात् । विशेषणत्वे तत्तद्वस्वनुरूपो ह्यपयोगो वाच्यः लक्ष्मीस्वरूपोपयोगश्च , *शृणाति निखिलान् दोपान् श्रृणाति च गुणैर्जगत् * इति दर्शितः । अन एव * जगज-मस्थिति पमहानन्देकहतने * इत्यादिषु प्रतिपन्नमोक्षप्रदत्वस्य भ वलक्षणभङ्गाभावश्च भगवत्पङ्कल्पस्य "क्षान्तम" ति रूपवान् । त्सङ्कल्पस्य “क्षमस्व " इति रूपत्वाच । तस्मादेकशेपित्यकाभिप्रायन्त्रपरस्परप्रावणानिशयस्वरूपादिमुश्लिशन्वया- द्यविरोधेन विशेषणवभेव पूर्वधावयऽ पि वक्तव्यमिति लदम्या उपायवसिद्धिः । एवं च, उपायभावस्य भर- समर्पण पूर्वकन्येन सापेक्षत्वात पुरुषमाग्भावोऽपि सापेक्षः । एकाधिकारिणं प्रत्येकत्र निरपेक्षत्वम् , अन्यत्र सापेक्षत्वं च विन्दम । श्रियो निरपेक्षवं स्वरूपं च मर्वत्र तथात्वमेव । सापेक्षत्वं चेत् तदेव सर्वत्र वाच्यम् । वस्तुनो द्वैम्प्यासंभवात् : तस्मान् तदुपायभावस्य सापेक्षत्वात् पुरुषकारभावोऽपि सापेक्ष इति । तन्निर्हेतुकन्वामिद्धिरिति । अन एवोक्तं सारे * भरस्वीकाररहितं रक्षासङ्कल्पवर्जिनम् । गुणादिकमिहेष्टं हि शरण्यस्य विशेषणम् ॥ ऐकर जुयोश्शेपिदम्पत्योश्शेषकर्मसु । विशेषणविशेष्यत्वं श्रुतं कस्मान रोचते ॥ प्रतर्दनादिविद्यासु देद्येऽ पि परमात्मनि । अचेतनवदिच्छामचंतनश्च विशेषणम् ॥ इत्थं प्रपत्तिविद्यायां तत्तन्मन्त्रानु- सारतः । विभुः पन्या गुणाद्यैश्च विशिष्टो विषयोऽत्र नः ॥ स्वाम्पाय उपयश्च स्वरूपादिलमर्पणे । प्रथितः प्रति- संवन्धी श्री.नानिगमचक्षुषा ॥ * इति ॥ अत्रीच्यते: (संश्लपदशैयिलीश्वरनेत्तिरुत्तम) संश्लपप्रतिपादको मतुष्प्रचयः । पुरुषकारत्वविशिष्टश्रीसंबन्धातिपादकः न तूपाचवावेशिष्टश्रीसंवन्ध- प्रतिपादक इत्यर्थः ॥ अयं भावः : नात्र शरणशब्देन विशेप्य इव विशेषणेऽ प्युपायन्वसंबन्धो बोध्यते । तस्य शृणाति श्रृणा तीति व्युत्पत्त्या श्रीशब्द एव वोधितत्वात् । न हि , प्राप्तेऽर्थे पुनर्विधानसम्भवः । न च श्रीशब्दस्य रूढ्या लक्ष्म्युपस्थापकत्वमात्रम् अवयवार्थे (ों) न विवक्षितं इति वाच्यन । * शृणाति निखिलान्दोपान् * इत्यादिना श्रीशब्दस्यावयवार्थव्युत्पादकशास्त्रवेयान् । तथा वेद्यत्वाय खलु शास्त्रमवयवार्थव्युत्पत्तिं करोति । न च, तदेवात्र शरणशब्दे तानूद्यत इति वाव्यम् । यतः एकेनैव शब्देन विशेप्यांशे विधायकत्वम् , विशेपणांशेऽनु- वादकत्वं चाशक्यम् । अनुवादप्रयोजनं च न पश्यामः न चैवं तेनैवास्मदभिमतसिद्धिश्चेदिष्टापत्तिरिति वाच्यम् । शृणातीत्यादिव्युत्पत्त्यवगतोपायत्वं किं सद्वारकमुताद्वारकमिन्याकाङ्क्षायां तत्रैव श्रीयते , श्रयते, शृणोति श्रावयतीति व्युत्पत्तिचतुष्टयेन पुरुषकारत्वप्रतीत्या तत्यतीनमुपायन्वमर्थसामर्थ्यलिङ्गेन सद्वारकमवगतम् । ततश्च शरणवं सद्वारकं रक्षकत्वं चेत् भवदभिमतम् तदोमितिब्रूमः ॥ 7 ·. श्रीवचनभूपणमीमांसाभाप्यम - १०. लक्ष्म्याः गौणोपायत्वनिघ्रधाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् ननु , सद्वारकरक्षकत्वस्य तत्र प्रतिपादनेऽ प्यत्र शरणशब्देनाद्वारकरक्षकत्वं प्रतिपाद्यत इति चेत् । अत्र किं रक्षकत्वं विधीयत इत्युच्यते : उत रक्षकत्वस्याद्वारकत्वम् ; आहोस्वित् विशिष्टम् । नाद्या , श्रीशब्द एव नद्विधेः । न द्वितीयः , अद्वारकशब्दाभावात् । शरणशब्दस्य विशेष्ये अद्वारकरक्षकत्वविधायकत्वम्, विशेषणे अद्वारकत्वमात्रविधायकत्वं चेति विरम्य व्यापारापत्तेः । सद्वारकत्वस्य श्रीशब्दावगतत्वेन , तद्विरोधेनात्राद्वारक- त्वविधानानुपपत्तश्च । सद्वारकत्वस्योपक्रमावगततया प्राबल्यात् । उक्तदोषादेव न तृतीयोऽपि । किंच लक्ष्म्यास्सद्वारकोपाय वमद्वारकोपायत्वं च विरुद्धम् । पूर्वमेव द्वारेणान्यथासिद्धत्वाच्च । न ह्येककार्य प्रत्येक- स्यान्यथासिद्धत्वम अनन्यथासिद्धत्वं च संभवति । व्रीहिद्वारा शेषभूतस्य प्रोक्षणस्य व्रीहितुल्यं याग- शेषत्वं हि न संभवति । एवं, श्रीशब्दे पुरुषकाररक्षकत्वस्यावगतत्वात् अप्राप्तं ब्रह्मोपायत्वमेव शरणशल्दो बोधयति । एवं पुरुपकारत्वसद्वारकरक्षकत्वविशिष्टलक्ष्मीवैशिष्टयं प्रत्ययेन वोध्यत इति विद्यायां तद्वेद्यत्वसंभवः । अतः न * आकारिणस्तु विज्ञानम * इत्यादिविरोधः । किंच नीलमु-पलमितिवदत्र लक्ष्मीसामानाधिकरण्यमुपायत्व- स्य शरणशब्देन बोध्यत इति शाखादिवन्न तस्याः वहिर्भावसिद्धिः । बहिर्भूतस्यैवोपलक्षणत्वे जगजन्मादेः ब्रह्मलक्षण- न्वाभावप्रसंगः । ततश्च सुश्लिष्टैकत्वस्यापि न विरोधः । किं चात्र गुणविग्रहसामानाधिकरण्यमात्रमुपायत्वस्य बोध्यम न हि दण्डी गच्छतीत्यत्र गमनक्रियायाः विशेषणविशेष्योभयान्वयवत् शरण,श दार्थोपायत्वस विशेषणप्वप्यन्वयः ; उपायत्वस्य चेतनधर्मस्य अचेतनेवस्थानाशेगात् । उत्तरवाक्ये तूयत्वस्य विशेषणेष्वदन्वय- स्संभवति , तस्य चेतनाचेतनलाधारण्यात् । एवम् , लक्ष्मीसामानाधिकरण्यमात्रमुपायत्वस्य धोध्यम् । ततो विवेयांशे च ; गुणादिवत् विशेषणत्वेनापि विषयत्वेऽपि न कमपि विरोध पश्यामः । नान्युपायत्वाभावे : मोक्ष- प्रदत्वकर्मणि ऐकरस्यहानिः । पुरुषकारत्वेन तत्रावितत्वात् । अन्यथा जगत्कारणत्वादौ गत्यभावप्रसंगात् ॥ किंच, अश्लेषविनाशयोः ईश्वरविश्ये "क्षमिप्यामि" इत्येवं रूपार्थकत्वम, लक्ष्मीविषये “क्षमायुक्तं करोमि” इत्यर्थकत्वं च वाच्यम्; तन्न संभवति । विरम्य व्यापारप्रसंगात् । एवं विधूननश्रुतेरपि “क्षान्तम् , क्षमस्व" इत्येवं रूपार्थद्वयबोधकत्वम्, विरम्यव्यापार विना न संभवति । अतः, भरस्त्रीकाररासंफल्यायोगात् न' भगवत्पारतन्त्र्यानुगुणोपायवसिद्धिः ॥ विद्यामात्रस्य * आत्मेति तूपगच्छन्ति * इति शेषत्वज्ञानरूप वात् शेषत्वप्रतिसंवन्धित्वं च मिथुनभ्येति लक्ष्ग्याः भरसमर्पणप्रतिसंवन्धित्वे सिद्धे, तन-स्वीकाररक्षासंकल्पावप्यागताविति वाच्यम्; शरणागति- विद्यायां तादर्थवाचकशब्दाभावेन केवलं भरस्वीकारप्रार्थनेन शेषत्वानुसंधानाभावात् । पञ्चाङ्गभरलमर्पणं नात्र प्रतिपाद्यमिति हि द्वितीयाधिकारे उक्तम । सिद्धान्ने लक्ष्याः भक्तितुन्योपायत्वाङ्गीकारे न तस्य शरणशब्दार्थत्वेन वद्याकारत्वम ; किंतु पुरुषकारत्वस्येव । श्रीशब्देन शृणोति इत्यादिव्युत्पत्तिबोव्यत्वेन तत्रैव वैद्यत्वात् । ततश्च पुरुषकारद्वारकमुपायत्वं श्रीशब्दवेद्यमित्युक्तं भवति । एवम , लक्ष्ममा पुरुषकारत्वन्यतिरेकेणोपाययस्याभावात् तत्वनोपायत्वम्य भरस्वीकारप्रार्थनापूर्वभावित्वाच्च , उपायत्वष्टान्तेन न पुरुषकारत्वस्य सापेक्षत्वमिति निर्हेतुकत्व- सिद्धिरिति ॥ संग्रहः मन्त्रे (शरण ) शब्दो हि विशिष्टोपायबोधकः । तस्माद्गुणादिवलुश्म्या उपायत्वं च सिध्धति ॥ - ~ ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ११. लक्ष्मीविभुत्वभङ्गाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम इति चेत्नन्न (शरण) शब्देनोपायतोच्यने । सा हि लदम्याः प्राथमिके पदे प्राप्ता यतो भवेत् ॥ रूढिन शब्दव्युत्पत्तिशास्त्रं विफलमापतेन् । साऽपि मद्वारका प्रोक्ता श्रीयते-यादिशक्तितः ॥ अद्वारका सा शरणशब्दे प्राप्तेति चेन्न तत् । विशिष्टस्य विधौ यद्वा द्वारकत्वविधावपि ॥ उपक्रमविरोधश्च व्यापारविरमो यतः । अतः (शरण) शब्देन विशेष्योपायतोच्यते ॥ घटकन्वकृतोपायभावालक्ष्मीविशेषणम् । शरणवस्य लक्ष्म्यादिलमानाश्रयता यतः ॥ सामानाधिकरणबार्थो वेद्या साऽपि भवेत्ततः । अलेपनाशश्रुत्यर्थरक्षासंकल्पयोर्यतः ॥ वैरूप्यं नात्र शरणं लक्ष्मीः प्रोक्तानपापिनी । इति ॥ इति लग्याः गौणोपाय वनिषेधाधिकारः ॥१०॥ .. ॥११॥ अथ लक्ष्मीविभुत्वभङ्गाधिकारः ॥ विपदर्शयिल चेतन निमत्तम् मा भूत् वेदशास्त्रे लम्या उपायन्वसिद्धिः : भगवच्छास्त्रे तु तन् स्यात्, इति शङ्कया सङ्गतिः ॥ संशयरनु ; पुरुषकारे निर्हे नुकत्वं नास्ति ? उतास्तीति । तदर्थ , लक्ष्म्या उपायत्वमस्ति ? उत नास्तीति । तदर्थम् ' संमागे लक्ष्मीनिग्रहफलम् , उत नेति । तदर्थम् , लक्ष्म्याः अन्तः प्रविश्य नियमनमस्ति , उत नास्तीति । तदर्थम, तत्स्वरूपं विभु , उन नेति ।तदर्थम् , लक्ष्म्या ईश्वरतत्त्वान्तर्भावपराणि भगवच्छास्त्रवचनानि श्रुतिया यानि न भवन्ति ? उस भवन्तीति । तदर्थम् , नेपां वभवपरत्वं न संभवति , उत संभवतीति । तदर्थ वैभवपरत्वे निदान नास्ति उतास्तीति । यदा नास्ति तदा वैभवपरत्वाभावेन निरवकाशतया अतिवाधायोगात् लक्ष्म्याः ईश्वरतत्त्वन्न विभुत्वात् अन्तर्नियन्तृत्वन संसारस्य तन्निग्रहरूपत्वादुपायत्वसंभवेन तहदेव तत्पुरुषकारभावोऽ पि सहेतुकः । यदा वचनानां वैभववादत्वे निदानमस्ति: तद। भगवञ्छास्त्रस्य वैभववादत्वेन श्रुतिबाध्यत्वात् लक्ष्म्याः ईश्वर- तत्त्वत्वाभावेन विभुत्वासिध्या, अन्तनियमनाभावेन संसारस्य तन्निग्रहफलत्वाभावादुपायत्वासिद्धिरिति, न तद्- दृष्टान्तेन पुरुषकारत्वसहेतुकतासिद्धिरिति । पूर्वोत्तरपक्षयोः फलंफलिभावः ॥ पूर्वपक्षस्तु : मा भूत् वेदशास्त्रे लक्ष्म्या उपायत्वसिद्धिः । भगवच्छास्त्रेयु तसिद्धिरव्याहता । चरम- श्लोकादाविव भगवतः स्वातन्त्र्येण लम्या अपि मोक्षार्थ तत्समाश्रयणं हि विहितम् । * मामेकां देवदेवस्य महिषीं शरणं व्रजेत् । सर्वकामप्रदा रम्यां संसारार्णवतारिणीम् ॥ * इत्यादिना ; न च, संसारस्य लक्ष्मीनिग्रह- रूपत्वाभावात् तदुपायत्वासंभवः । तत्स्वरूपस्य विभुत्वेन सर्वनियन्तृत्वात् । तथा च वचनानि । * अनन्त- नामवेया च शक्तिवक्रस्य नायिका । जगञ्चगचरमिदं विश्व व्याप्य व्यवस्थिता ॥ त्वयेतद्विष्णुना चाम्ब जगद्यप्तं चराचरम् । * लक्षम्या समस्तं चिदचित्स्वरूपं व्याप्तं तदीशस्य तु सापि सर्वम् । * न च ज्ञानव्याख्यान्यथासिद्धि- राशनीया * तथा लक्ष्म्याः स्वरूपं च शृणु वक्ष्ये समासतः । गुणतश्च स्वरूपेण व्याप्तिस्साधारणी मता ॥ यथा मया जगद्याप्तं स्वरूपेण स्वभावतः । तथा व्याप्तमिदं सर्व नियन्त्री च तथेश्वरी ॥ मया व्याप्ता तथा साऽपि तया व्याप्तोहमीश्वरः । मम तस्याश्च सेनेश! वैलक्षण्यमिदं शृणु ॥ मच्छेपभूता सर्वेषामीश्वरी वल्लभा मम । तस्याश्च ·२८ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ११. लक्ष्मीविभुत्वभङ्गाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् जगतश्चाहमीश्वरो वैदविश्रुतः ॥ तस्या ममापि शेष हि विभूतिरुभयात्मिका । इति श्रुतिशिरस्जिद्धं मच्छास्त्रोष्वपि मानद ॥ तथा भूमिश्च नीला च शेषभूते मने मम । यथात्मनां तु सर्वेषां ज्ञानतो व्याप्तिरिष्यो " स्वरूपतस्तु न तयोः व्याप्तिर्वेदान्तपारगा । * इति विशेषवचनात् । न चात्रान्तर्व्याप्तिनं श्रुता । तदभावे नियमनासिद्धिः । * नियत्री च तथेश्वरी * इति वाह्यनियमनेऽ प्युपपन्नम्, इति वाच्यम् * अन्तस्स्थिता सा सर्वेषां भावानामिति निश्चयान् * इत्यादिसवात् ॥ ननु, वान्तः प्रविश्य नियमनं जगत्कारणत्वपूर्वकं वाच्यमिति चेत् * ताविमावेकधैवोक्तौ भेद्यभेदक- भावतः। अपृथक्वेन शास्त्रेषु जगद्धेतुतयोदितौ * इत्यादिसत्त्वात् । नन्वनुप्रविश्य नियन्तृत्वे पुंस्त्वापत्तिः । उत्तमः पुरुषत्वन्यः परमात्भेद्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभयंच ईश्वरः ॥ * इति लक्षणकथनादिति चेन्न ; लोक- शब्दस्य वन्यतिरिक्तचेतनाचेतनपरत्वात् । लक्ष्मीविषये ईश्वरस्य स्वव्यतिरिक्तवेतनन्देन तदनुप्रवेशादेरभावात् लक्षणासिद्धः । न च , विभुत्वे चित्तत्त्वानन्तर्भावात् ईश्वरनियन्तृत्वाभावनेश्वरतत्वत्वाभावाच्च; चतुर्थतत्वत्वापत्तिः । शेषत्वे सति ज्ञातृत्वस्य चेतनलक्षणस्य सत्त्वेन चेतनकोट्यन्तर्गतत्वात् । जगत्कारणत्वादिना ईश्वरकोरपन्तर्गतत्व- संभवाच । न च विमुत्वे सत्यज्ञानादेः ब्रह्मलक्षणत्वानापत्तिः । ब्रह्मस्वरूपे अन्तर्व्याप्त्यम युपगमेनानन्तत्व- विरहात् । न चैवमव्यापकतापत्तिः । ब्रह्मस्वरूपस्य तद्गणादिप्वन्ताप्तिशूयत्वेऽपि, विभुत्ववत् अस्या ब्रह्मस्वरूपे अन्तर्व्याप्तिशून्यत्वेऽपि तदुपपत्तेः । न च कारणत्वनियन्तृ वोरण्युपगमे * एकमेवाद्वितीयम् * क्षरात्मानावीशते देव एकः * इत्यादिविरोध इति वाच्यम् । वेदान्ते , सब्रह्मदेवादिश दानां लक्ष्मीविशिष्टब्रह्म- वाचकत्वाभावेऽपि विशिष्टकारणत्वादेस्तात्पर्यगोवरतया तत्रत्वनिषेधवचनानां लक्ष्मीविशिष्टव्यतिरिक्तनिषेधपरत्वात् । अत एवोच्यते ; * तत्तद्गौरवमाश्रित्य तन्त्रवेदान्तपारंगैः । जगद्धेतुतया देवावेकैकावेव दर्शितौ ॥ * इति , * इति श्रुतिशिरस्सिद्धं मच्छास्त्रेष्वपि मानद् * इति च । अभियुक्तैरपि * न पृथगभिधत्ते अतिरपि * इति । एवम् , वेदान्ततात्पर्यसिद्धमेव जगत्कारणत्वादिभगवच्छास्त्र उपबृह्यते । अतः, विभुत्वकारणत्वान्तः प्रवेशनियमनादेः वेदान्ततात्पर्यसिद्धस्य आगमे उपबंहितत्वात् संसारस्य नि पन्ध्या लक्ष्म्या अपि निग्रहफल वातदुपाणत्वसिद्धिः । तस्मात् निग्रहशान्त्यर्थ प्रथममुपायत्वेनाश्रयणीया । अनन्तरम्, नत्पुरुषकारेण भगवानाश्ररणीय इति ॥ .. अत्रोच्यते: (विश्लेपदशैथिलीश्वरनैत्तिरुत्तम) अत्र, नित्यानपायिन्यास्त्वतो विश्लेषासंभवात् तस्मिन् सोपाधिके वक्तरे विग्रहोपाधिको वा वाको- पाधिको वा विश्लेषो भवति । तत्र विग्रहोपाधिकः क्वाचिका न सार्वत्रिक इति वाचकशब्दप्रयुक्तो विश्लेषोऽत्राभिमतः । चेतनाशीकारे अस्याः चेतनसजातीयत्वस्याभ्यर्हितोपायवात् । तद्वाचकशब्दवाच्यत्व- मत्राभिप्रेतम् । स च * मकारो नारशब्दश्च * इति श्रियस्तद्वाच्यत्वे * माङ् माने * इति धातोः * नृ गतौ * इति धातोश्वाणु वसिद्धौ विभुत्वप्रतिपादकस्मृतिवचनानि विरोधाधिकरणनयेन बाधितानीत्यर्थः । न च मकार- नारशब्दवाच्यवासिद्धिः; मकारवाच्यत्वाभावे लक्ष्म्याः भगवच्छेषत्वासिद्धिप्रसंगात् । समस्तशब्दमूलप्रणवे तदसिद्धौ सर्वत्र तदसिद्धिप्रसंगात् । नारशब्दवाच्यत्वं वागमे नारशब्दव्याख्यानेऽ भिहितम् । * ज्ञानादयो ·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाप्यम् - ११. लक्ष्मीविभुत्वभङ्गाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् २९ * योऽमो . . ननु, लक्ष्मी- गुणाः रूपं लक्ष्मीः निम्यानपायिनी * इति । भाष्यकारैरपि गये नाशिदार्थ तन माऽ भिहिता श्रियः श्रीः परमा, तेन नागयणस्स्मृतः * इति, हारीतस्मृनिश्च ॥ एवमन गुन्वस्य श्रुतिवाधवत् सत्यज्ञानादिवाक्यविरोधोऽप्यस्ति । लम्या अप्यनन्तत्वे तस्य लक्षणत्वा- योगात् । न च तत्र विशिष्टस्य लक्षणवं विवक्षितमिति वाच्यम् । अशुधपरमूलमन्त्रविरोधात् । सत्यादि- पदानां द्विवचनानतापत्तेश्च । न च सत्यादिपदावाच्यत्वेऽपि ईश्वरस्वरूपस्य सदशलक्ष्मीस्वरूपमुश्लिष्टवान् । अर्थसामर्थन सन्यादीनां लल्मीस्वरूपललगत्वसिद्धिरिति वाच्यम् लम्यास्तादृशस्वरूपस्यागमासिद्धौ अर्थसामान्; वेदेऽपि तत्त.पर्वकल्पनाम : वेदस्व तत्तात्पर्य सिद्ध तदविरोवेनागमस्य तादृशस्वरूपबोधक- त्वम् इत्यन्योन्याश्रयात् । प्रवृत्तिनिमित्ते लति शदस्य तत्र तात्पर्य च मति वृत्यावावकत्वविवक्षायाः अन्याय्य- त्वात् । तद्विवक्षायां च पदानां द्विवचननापत्तिः । अतस्मत्यादिवारयानां विशिष्टलक्षणत्वे तात्पर्याभावात् , लःमीविभुत्ववचनानां तद्धाधो युक्तः ॥ किंव, स्वरूपन्याप्तिः अन्नरपि विवक्षिता? बहिरेव वा? नाद्यः, ईश्वरस्थरूपेऽन्तप्तेिरभावात् । न चेष्टापत्तिः । मध्यमाग्मिागवेनानियतापत्तेः । न चेश्वरस्वरूपस्य स्वगुणव्यापकवाभावेऽपि तदुपपत्ति- वदत्रापि संभवः । तत्र द्रव्यभूनगुगेप्यन्ताप्तिसत्त्वेऽ पि व्यापकगुणेरेव सगुणवसंभवात् । स्वरूपहोश्वरस्वरूपान्तर्गतत्वेऽपि तत्र नियन्तृत्वं नास्तीति चेत् , न ; असंकुचितज्ञातृत्वयुक्तस्य तदभावानुपपत्तेः । तत्रापि नियन्तृत्वे * न तस्येशे कश्चन * इत्यादिविरोधः न द्वितीयः; अणुत्वश्रुतिविरोधात् ; संसारस्य ननिग्रहफलवानापत्तेश्च । * एप एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपति * इत्यन्तर्यामिणो निग्राहकत्वात् । सर्वान्तर नारायणरावाच्यता च स्थान् , ततश्च द्वये श्रीशब्दद्वयस्य वैयर्थं स्यात् । चरणानित्यपि स्यात् । विभुत्वेन नियन्तृतया सर्वात्मकन्ये चेतनाचेतनवाचकसर्वशब्दवाच्यता स्यात् । सा च * अर्थो विष्णुरियं वाणी * इति निविद्वा । तथान्वे, सर्वशदमूलभूताकारवाच्यताऽपि स्यात् । न चेप्यापत्तिः । तत्रार्थसंप्रदायविरोधात् । * उकारणोच्यते ल मीः * इति वचनविरोधश्च । लोकत्रयशब्दस्येश्वरान्यत्रिविधचेतनाचेतनपरत्वात् : नियन्तृत्वेन धारकन्वे पुरुषोत्तमन्त्रापत्तिश्च : विभुत्वे , तन्वत्रयवहिर्भावश्च । एकदेशलक्षणसत्त्वेऽपि पूर्णलक्षणाभावात् तव तत्तत्त्वनियामकत्वात् । शेषवादीश्वरवाभाववन् अनगु बाच्चेतनवहिर्भावापत्तः आवश्यकत्वान ; अन्यथा भोक्ता इत्यादिश्रुतिविरोधः । एवं विभुत्वस्यानेकोपपत्तिप्रमाणवाधितत्वात् तत्परवचनानि वैभवपराणि ॥ न च नीलादिव्यावर्तनेनात्र तथोक्ती प्रशंसानिदानं किमपि वाच्यम् ; तन्न दृश्यते इति , ईश्वरस्वरूप- व्यापकस्य लक्ष्मीधर्मभूतज्ञानस्य, भगवन्स्वरूपस्येव तद्गतजगत्कारणत्व , सन्तिरत्व , सर्वनियन्तृत्वादिलमस्त- वैभवहेतुत्वात् । व्यापकस्वरूपस्य यद्यत्कार्य नन्सर्वमनेन धर्मभूतज्ञानेन निर्वाह्यत इति तदेव लक्ष्मीस्वरूपत्वेनी- पचर्यते यथाऽ जडत्वादिगुणलाम्यात् शुद्धसले ज्ञानत्वव्यपदेशः । गुणप्रकाशकवादिसाम्यात् विग्रहे पाद्गुण्य- व्यपदेशः । यथा वा अहङ्कारकार्येष्विन्द्रियेषु भूतानामाप्यायकत्वेन तजन्यत्वन्यपदेशः । तथा , विभुस्वरूप- कार्यस्य जगत्कारणत्वादेः एतद्धर्मभूतज्ञानस्य सहकारित्वेन कारणत्वात् तत्र स्वरूपत्वव्यवहारः । महिप्यन्तर- धर्मभूतज्ञानं तु नैवं रूपम् । अतः यथा भगवत्स्वरूपं स्वगतसमस्तमङ्गलगुणादिकं प्रति धर्मित्वेन हेतुभूतम् । तथा तत्स्वरूपव्यापकं धर्मभूतज्ञानमपि तद्गतसर्वमङ्गलगुणसहकारिकारणमिति तत्र स्वरूपत्वोक्तिः । यथा, 8 ·, , भगवतar श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ११. लक्ष्मीविभुत्वभङ्गाधिकारः । प्र. प. १. प्रकरणम् लक्ष्मीकटाक्षलेशयोगात् चतुर्मुखादीनां सश्रीकत्वम् , एवमेव स्वरूपस्याणुत्वेऽ पि तद्धर्मभूतज्ञानेन स्वरूपमात्रस्य सश्रीकत्वमुपपद्यते । एतद्विवक्षया श्रीशास्त्रे, स्तोत्रे, गद्ये च, तत्स्वरूपानन्त्योक्तः एवं बीजस्थानीयस्य भगवतो जगत्कारणत्वे जल सेकवत् लक्ष्मीधर्मभूतज्ञानस्य सहकारितया जगत्कारणत्वोक्तिः । तथा , स्तर्वनियन्तृत्वे तदुपयुक्तज्ञानशल्याद्युद्बोधकतया सर्वान्तरत्वोक्तिश्च । अन्यथा * एकमेवाद्वितीयम् * ईशते देव एकः * इत्यादिशब्दानां द्विवचनान्तत्वापत्या वेदान्तानामतत्परत्वस्य पूर्वमेवोक्ततया तत्तद्वाक्यस्थनिषेध- वचनानं लक्ष्मीकारणत्वादिनिषेधपरत्वात् । अन्यथा , कारणवाचकाकारवाच्यतापत्तिः । जगजन्मादेरीश्वर- लक्षणत्वाभावापत्तिश्च । एवम् , धर्मभूतज्ञानस्य भगवत्स्वरूपादिसकलव्यापकत्वेन तत्तासकलवैभवहेतुत्वात् सर्वभावानुगामित्वं तद्धर्मधर्मित्वादिकमप्युपपन्नम् । अत एवोच्यते ; * श्रद्धया देवो देवत्वम नुते * इत्यादि । तस्मात् विभुत्ववचनानामीश्वर स्वरूपानुवन्धिन सकलवस्तुगतधर्मभूतज्ञानपरत्वम् , कारणत्वादिपराणामन्तरङ्ग- सहकारिपरत्वम् , नियन्तृत्ववदनानां तदुपयोगिज्ञानशल्याधुद्धोधक-यपरत्वं चोचितम् । श्रुतिविगेवे स्मृतीनामेव संकोचस्यत्वात् ॥ न च * ईश्वरी सर्वभूतानाम् * इति श्रुतिरेव सर्वनियमनमसंकुचितमाह ; अतः अन्तर्बहिश्च व्याप्ति- सिद्धिः इति वाच्यम् यतः * क्षरात्मानावीशते देव एकः * इतीश्वरान्तरनिषेधकण्ठोत्तया सावकाशा उदाहृतश्रुतिः वाह्यनियमनपरा ; * अस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी * इत्यत्र नियमनस्य पत्नीत्वोपाधिकत्वश्रवणात् ॥ ननु, उक्तप्रकारेण लक्ष्म्या अनन्तत्वम् , सर्ववस्तुशरीर त्वलक्षणं न भवति ; किं तु आकाशादिवदन्त- वहिश्च व्याप्तत्वमात्रम् ; कारणत्वादिकमपि स्वरूपस्य तत्तत्सहकारित्वम् । एवमभ्युपगमे विभुत्ववचनानां मुख्यत्वं सिन्धतीति , तथात्वे न कोऽपि विरोधोऽस्ति , इति चेत् नैवम् ; अणुवश्रुतिविरोधात्, तत्त्वान्तरत्वापत्तेश्च । तस्माद्विभुत्वं न स्वरूपगतम् । अथवा, चेतनाचेतनयोरन्तर्बहिश्च प्रत्येक परिसमाप्य वर्तमाने ब्रह्मस्वरूपे अणुत्वपरिमाणं लक्ष्मीस्वरूपमपि तत्र तत्र वर्तत इति व्यापकमित्युच्यते । एवम् , निरूपकत्वेन स्वरूपान्तर्गत- त्वात स्वरूपगतं कारणत्वादिकमपि लक्ष्मीस्वरूपगुणमित्युच्यते । निरूपकत्वं च नीलादीनां नास्तीति तद्यावृत्तिः विभुन्वादिना प्रतिपाद्यते । निरूपकत्वं च विग्रहस्य श्रीवत्सवन् अणुत्वेऽ प्युपपद्यते * यथा सर्वगतो विष्णु- स्तथैवयं द्विजोत्तम * इत्याद्यपि निरूप्यस्य सर्वबस्तुपु परिसमाप्य विद्यमानत्वात् अणुत्वेन तत्र तत्र विद्यमानत्वा- भिप्रारम : विग्रहव्याप्न्यभित्रा वा भवेत् । तस्मात् लक्ष्म्या अविभुत्वेन नियन्तृत्वाभावात् संसारस्य तन्निग्रह- रूपवाभाल्न तनिवृत्तो हेतुत्वमिति ॥ संग्रहस्तु: विमुन्वेन नियन्तृत्वालम्या निग्रहरूपना । यतो बद्धस्य तलापि शरण्येवेति चेन्न तत् ।। मकारनारवाच्यत्वात् श्रियो वैभववोधिकाः । स्मृतयो वाधमर्हन्ति विरोधेत्विति नीतितः ॥ मत्यादलक्षणत्वाच तत्वत्रित्वस्य भङ्गतः । ईश्वरस्य स्वरूपान्तरभावात्तदनित्यता ॥ भावे च परमात्मत्वमङ्गो विष्णोर्यथाभवेत् । अब्रह्मायनशब्दादिवाच्यता च भवेद्यतः ॥ अन्तनियमने स्त्रीत्वभङ्गश्च स्मृनितो भवेत् । नियन्त्रन्तरशुन्यत्वथुतिवाधः प्रसज्यते ॥ जमादेर्लक्षणत्वं च भग्नं भवति वै यतः । तस्माद्विभुत्वहेतुत्वनियन्तृत्वादिका गुणाः ॥ . - ·३१ श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - १२. प्रपत्तिविधिनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् त्व (य) त्कटाक्षाद्धरेस्तेन विभुत्वादिगुणान्विता । सर्ववस्तुपु साकल्याद्विप्णोवृत्तनिरूपिका ॥ सर्षगा कथिता लक्ष्मीस्स्मृतौ च स्तोत्रगधयोः । तस्मादणुस्वरूपाया नियन्तृत्वाद्यभावतः ॥ अतन्निग्रहरूपस्य वन्धस्य विनिवृत्तये । न हेतुत्वं तथा लक्ष्म्या मातृत्वस्य च भङ्गतः ॥ इति लक्ष्मीविभुत्वभङ्गाधिकारः ॥११॥ पुरुषकारत्वे प्रमाणतया तृतीयाधिकारोक्तस्य श्रीरामायणस्योपबृह्यमंशमाह इरुवरैयुम् तिरुत्तुवदुमुपदेशचाले अनेन शृणोति श्रावयतीति व्युत्पत्तिद्वयार्थ उक्तः प्रमाणस्यावाधितार्थत्वमाह - उपदेशताले इरुवरुडयवुः कर्मपारतन्त्र्यम् कुठेयुम् श्रीयत इति व्युत्पत्तिमाह - उपदेशताल मीळादपादु चेतननयरुळाले निरन्तुम् श्रयत इति व्युत्पत्तिमाह ईश्वरनैयळगाले तिरुन्तुम् - - इति श्रीवचनभूपणमीमांसाभाप्ये विरोधपरिहारे प्रथमस्य परिच्छेदस्य प्रथम प्रकरणम् ॥ ॥१२॥ अथ भगवन्निर्हेतुकोपायत्वप्रकरणे प्रपत्तिविधिनिरूपणाधिकारः ॥ एवमत्र पुरुपकारप्रकरणे पुरुपकारत्वस्य निर्हेतुकत्वं तस्य सकिंचनानधिकारत्वम् , अकिञ्चनाधिकारत्वम्, तद्विरोधिस्वतन्त्रोपायवराहिन्यं , परतन्त्रोपायवराहित्यम्, तद्विरोधिविभुत्वराहित्यं चेति अर्थपट्क क्रमेणाधिकार- षट्रेण निरूपितम् । इतः परम् त्रिकरण्यामुपायस्वरूपं निरूप्यते । श्रीशब्दार्थे पुरुषकारे निरूपितेऽव- शियार्थः परिच्छेदशेषण निरूप्यते ॥ तत्र द्वितीयकरणे नारायणशब्दार्थसिद्धोपायस्वभावनिरूपणेन शरणशब्दोपस्थापितोपायत्वस्य निर्हेतुकत्व- मुच्यते । तत्र, तृतीयप्रकरणे मनुष्प्रत्ययार्थभूतदेशकालाद्यनियमानुबन्धिस्वभावनिरूपणेनाहेतुकत्वमुच्यते । चतुर्यप्रकरणे क्रियापदार्थभूतवरणस्वभावनिरूपणेन तन्निर्हेतुकत्वमुच्यते । तत्र सिद्धोपायस्वभावः मन्त्रोपवृंहणभूते चरमश्लोके विस्मृत [विवृत] इति तदर्थनिरूपणमुखेनोपायत्वस्य निरपेक्षत्वमुच्यते । तत्र प्रथमाधिकारे * व्रज * इति विध्यनुपपत्या वरणस्यैव हेतुत्वान्नरपेक्ष्यमसिद्धमित्याशंक्य, अधिकारिविशेषणत्वेऽपि तदुपपत्तेः वरणस्या- हेतुत्वमुच्यते । द्वितीयाधिकारे वरणस्य हेतुत्वाभावे * मोक्षयिष्यामि * इति भगवदङ्गीकारानुपपत्तिरित्याशङ्कय त्वाशब्देन सोपस्याप्यङ्गीकारश्रवणात् न वरणस्य हेतुचमिति स्थाप्यते । तृतीयाधिकारे अहं शब्देन सत्यसंकल्प- ·३२ श्रीववनभूषणमीमांसाभाष्यार - १२. प्रपत्तिविधिनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् स्वोस्था सदसत्कर्मसंकयभङ्गानुपपत्तेः वरणस्य हेतुत्वमित्याशङ्कय मांशब्दार्थभूतवात्सल्यादिभङ्गप्रसङ्गेन क्वचिसंकल्पभङ्गोऽप्यस्तीति वरणस्याहेतुत्वमेवोच्यते । चतुर्थाधिकारे * मा शुचः * इति कृतकृत्यत्वविधाना- न्यथाऽ नुपरत्या वरण हेतुत्वमित्याशङ्कय , तदा त्वाशब्दोपस्थापितानूदितभरसमर्पणत्वस्य * मोझयियामि * इति परार्थभूतस्वीकृतभरत्वस्य च हान्यापत्तिरिति वरणमनुपाय इति स्थाप्यते ॥ . तत्र, प्रथमं सिद्धोपायस्य नैरपेक्ष्यं स्वभाव इत्येतत् चरमश्लोके प्रतिपाद्यत इत्याह अरियादनंवित्यादि चरमोपायपर्यन्ताज्ञातार्थान् ज्ञापयतीत्याचार्यकृत्ये नैरपेक्ष्यदर्शनात् * मित्रमौपयिकं कर्तुं रामः * इतिवत् * शरणं व्रज * इति पुरुषकारकर्तव्योपदेशस्य स्वनैव करणे निरपेक्षत्वदर्शनात् * अहं त्वा सर्वपापेल्यो- मोक्षयिष्यामि * इत्युपायकाय करणे सापेक्षत्वादर्शनाच्च चरमश्लोके महाभारतसारभूते निरपेक्षत्वं भगवत इत्यवगतमित्यर्थः ॥ . अत्रैवं संशयः ; किं भगवतो निरपेक्षत्वं स्वरूपं न भवति ? उत भवतीति । तदर्थ निरपेक्षत्वे सर्व- मुत्यादिप्रसंगः सर्वशास्त्रवैयर्थ्य च भवति ? उत न भवतीति । तदर्थ निरपेक्षत्वस्य प्रतिनियतविषयत्वं न संभवति , उत संभवतीति । तदर्थ शरणागतिस्लाधनम् ? उताधिकारिविशेषणमिति । तदर्थम्, अधिकारिविशेषणविधिर्न संभवति ? उत संभवतीति । यदा न संभवति तदा व्रज इत्यस्य साधनविधित्वेन शरणागतेस्लाधनतया शरणागतेः निरपेक्षत्वस्य प्रतिनियतत्वासंभवेन सर्वविषयतायां सर्वमुक्त्यादिप्रसंगः । भत्यादिलाधन विधायकशास्त्रवैयर्थ्यप्रसंगश्च भवतीति भगवतो न नैरपेक्ष्यं स्वभाव इति पूर्वपक्षे फलफलिभावः ॥ अधिकारिविशेषणविधिस्संभवति; तदा, व्रज इत्यस्याधिकारिविशेषणविधित्वात् शरणागते- रसाधनतया शरणागतपुरुषनिरपेक्षत्वस्य प्रतिनियततथा सर्वमुक्यादिप्रसंगाभावेन भगवतो नैरपेक्ष्यं संभवतीति सिद्धान्ते फलफलिभावः ॥ यदा, पूर्वपक्षस्तु; भगवदुपायत्वस्य निर्हेतुकत्वमनुपपन्नम, अप्रामाणिकं च । न तावत् तत्र श्रुतिः प्रमाणम् । वेदे ताशवाक्यस्य क्वाप्यदृष्टेः । न च पूर्वकाण्डे तदस्ति । * वायुभेव स्वेन भागवेयेनोप- धावति । स एवैनं भूतिं गमयति * स तया श्रद्धया युक्तः तस्याराधनमीहते * लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हितान् * इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु तत्तत्कर्माराधिततत्तहेवतान्तर्यामिणो रक्षकत्वश्रवणात् । उपरितनभागेऽपि भोगमोझहेनुनया नानाविधोपासनविधानेन तत्तदुपासनविशेगोपास्यस्य ब्रह्मणः तत्त फलप्रदत्वेन सर्वत्रोपासनरूप- हेतुदृष्टेः * संसारबन्धस्थितिमोझहेतुः * इत्यादिवाक्यसत्वेऽपि तत्र विवेयज्ञानान्तराभावेनोपाध्यश्रवणात् निर्हे नुकत्वातीतावपि साध्योपायरहितस्य सिद्धोपायस्य फलप्रदत्वे सर्वमुत्यादिदोषप्रसंगात्, कर्मोपासनरूप- साध्योपायविधायक शास्त्रयोपतेश्व सर्वत्र साध्योपायलापेक्षस्य सिद्धोपायस्य फलप्रदत्वसिद्धिः । अत एव प्रणवे उपाध्यश्रवणात् रक्षणनितुकत्वातीतावपि नमला उपायप्रतिपादनात् प्रणवावगतं रक्षकत्व- मप्यौपाधिकमवगम्यते । एवमेव * संसारबन्धस्थितिमोक्षहेतुः-* अमृतस्यैष सेतुः * इत्यादौ निरुपाधिकत्व- ·. . श्रीवचनभूषणमीमांलाभाप्यम् - १२. प्रपक्तिविधिनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् प्रनीतावपि * ज्योतिष्टोभेन स्वर्गकामा यजेन * मुमुक्षुब्रह्मोपामीत * इन्युपायविधायकशास्त्रवलान् अनिप्रसंग- वैपम्पादिदोपाच्च , नत्र श्रुतं भगवतस्लिद्धोपायत्वं साध्योपायसापेक्षमिति गम्यते । तथा च श्रुतप्रकाशिका , * गास्त्रप्रतिपाद्यमुपायोपेयात्मकं तत्र सिद्धोपाय उपेयं च ब्रह्म साध्योपायो भक्तिः * इति । ततश्च वेदवेदान्तयो- सर्वत्र सापेक्षत्वप्रतीतेः न श्रुतिस्तत्र प्रमाणम् : नापि स्मृतिः । यद्यपि * नासौ पुरुषकारेण न चाप्यन्येन हेतुना । केवल स्वेच्छयेवाहं प्रेक्षे कंचित्कदाचन ॥ निर्हेतुककटाक्षेण मदीयेन महामुने । * इत्यादिसंभवः । नथाऽ पि, सर्ववेदान्तप्रन्ययनयन साध्योपायसापेक्षस्य, सिद्धोपायस्य फलप्रदत्वे निश्चिने विरोधाधिकरणनयेन स्मृतेर्वाध्यत्वात् । न चाधिकारिभेदकल्पनेन व्यवस्थितविकल्पसंभवः । श्रुतिस्मृत्योस्तुल्यवलत्वाभावेन तकल्पकविरोधाभावात् । तुल्यबलविगेये हि चिकल्पसंभवः । नर्हि * नायमान्मा प्रवचनेन लभ्यः * इत्यादिश्रुतिस्तस्मृन्यनुग्राह्यास्ति । नत्रोपाध्यन्तरव्यवच्छेदेन निरपेक्षत्वं सिद्धोपायस्योक्तमिति चेत् न; उद हतयतेः भक्तिपरत्वेन भाप्पकारांख्यानत्वात् । न च वाच्यम् , उक्तश्रुतेः भक्तिपरत्वेन ब्याख्या चरमश्लोकस्य भकिपरत्वयोजनावन , उक्तस्मृत्यानुगुण्यान् शब्दस्वारस्याच्च तथा योजनान्तरस्य न वाधिकेति मुमुक्षुसामान्ये निर्हेतुकविषयीकारकपने श्रवणादिविधिवयात् , अधिकारिविशेषे तत्कल्पने ईश्वरस्य वैषम्यनघण्यापत्तेश्च ॥ न च वैपम्यादेः निरङ्कशस्वातन्त्र्य कृतन्वाददोपवम् । तादृशवैषम्यावहस्वातन्त्र्यस्यापि दोषत्वात् । * वैषम्यनघण्येन सापेक्षत्वान् * इति तत्र वैषम्यमामान्यस्य हि दोषत्वमुक्तम् । तत्र सापेक्षचहेतुना वैषम्या भावरसाधनान् । निरपेक्षवे तदुभयमवश्यं भवतीति हि सूच्यने । ततश्चेश्वरस्य निर्दोषत्वविधायकानेकश्रुति- स्मृतिविरोधः उक्तश्रुतिः केवलश्रवणादीनामनुपायन्वं वदति । स्मृतिश्च सिद्धोपायापेक्षया साध्योपायस्याप्रधान्य- पग । , ननु , मुमुक्षुसामान्ये भगवतो निर्हेतुकरक्षक वं : अपि तर्हि, तद्विशेषे न च तादृशविशेषस्य दुर्निरूपता । मुनिरूपन्वे वा तस्वैव हेतुन्वमिति वाच्यम शरणागर्नेग्य विशेषत्वात् । तस्याश्चाधिकारिविशेषणत्वेना- हेतु वान् इति चेन् : मैवन । विशिष्टविधिपक्षे पि वरणस्य विधेयत्वस्वीकारेणाधिकारिविशेषणत्वासिद्धः । तस्य सिद्ध धनियमान् । तदुक्तम् * सिद्धभेव हि सर्वत्र नियाज्यस्य विशेषणम् । जीवनादितथैवैकं कामनादि- विशेषणम् ॥ इति । अविवेयत्वस्वीकारे वाधिकारिविशेषणवम् । फलकामनारूपतया, फलनया, निमित्ततया वा? आद्यद्वितीययोरसिद्धिः । शरणागतेः फलवतन्कामनारूपत्वयोरभावात् । फलत्वेऽपि न स्वरूपतः नथात्वम् । किंतु कामनाविषयतया , न झत्र तत्कामना श्रूयते : तथान्वे वा तदर्थसाधनान्तरविधानं दृश्येत । तृतीये निपिद्धतया निमित्तन्वे परिहरणीयता स्यान्; जीवनादिवत् केवलनिमित्तन्वे विधिप्रत्ययो न स्यात् । विधयान्तरं च दृश्येन । किंच यदि विहितत्वाविशेषेऽपि शरणागतिरधिकारिविशेषणं स्यात् , भक्तिरपि तथा स्यात् । स्सहजकारुण्यविशिष्टस्य सिद्धोपायरयानाद्याज्ञातिलानेन कालुप्ये सति तत्कालुप्यशामकत्वेन सान्योपाय- स्सहकारीति अवश्यमभ्युपगमनीयम् । ततश्चेश्वरस्य प्रधानकारणत्वान्, साध्योपाययाप्रधानकारणत्वाच्च, सिद्धोपायप्राधान्यविवक्षया शास्त्रेषु निर्हेतुकत्ववादः । अन्यथा, ईश्वरस्य वैषम्याद्यापत्तिः । सर्वमुक्त्याद्यापत्तिः । साध्योपायविधायकशास्त्रप्रामाण्यापत्तिश्च स्यात् । अतः ईश्वरस्य * अमृतस्यैष सेतुः * इत्याद्यवगतं सिद्धोपाय- अत- 9 ·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - १२. प्रपत्तिविधिनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् त्वम्, शक्तविषये भक्त्यादिसापेक्षत्वं , अशक्तविषये शरणागतिसापेक्षपिति न क्वापि निर्हेतुकत्वसिद्धिः ॥ किंच, न केवलं विधेयन्वात् शरणागतेरधिकारिविशेषणत्वाभावः * इदं शरणमज्ञानाम् * उपायोऽयं चतुर्थस्ने प्रोक्तश्शीघ्रफलप्रदः * इत्यादिषु उपायत्वकण्ठोक्तेश्च , तदभावोऽ वगम्यत इति ॥ तत्राह: (अरियादनवित्यादि) अत्रायं भावः । न हि वयमीश्वरस्य सर्वत्र निर्हेतुकोपायत्वं ब्रूमः; येन भोगमोक्षोपायान्तरविधायक- स्यात् नापि मुमुक्षुसामान्यविषयमिति ब्रूमः । येन सर्वमुक्याद्यापत्तिः, ईश्वरस्य वैषम्याद्यापत्तिश्च स्यात् । किंतु शास्त्रविहिततत्तदुपायाभावस्थले शरणागताधिकारिविशेष प्रति तथात्वम् । तत्र प्रतिपद- विहितसाधनान्तराभावनेश्वरस्य निर्हेतुकरक्षकत्वसिद्धः ॥ शास्त्रानर्थवयं उपायस्य न च तत्र शरणागतेरेवोपायत्वात् तद्भावोऽ सिद्धः । तस्या अधिकारिविशेषणत्वेज्ञानुपायत्वात् । न च, फलतत्कामनानिमित्तान्यत्वेन तदसंभवः । साध्योपायान्तराधिकाराणां तथात्वेऽपि सिद्धोपायाधिकारस्य तद्भिन्नत्वसंभवात् । न च, विधिप्रत्ययानन्वयप्रसंगः । विधेयत्वस्वीकारात् । अत एवोक्तं रहस्यत्रये * अत्र पूर्वार्धनाधिकारिकृत्यमाह ; अधिकारिकृत्यं चोपायपरिग्रहः । तत्साङ्गं विदधाति * इति । तर्हि , विधेयत्वमधिकारिविशेषणत्वं च व्याहतम् । सिद्धत्वसाध्यत्वावस्थयोरेकदा एकत्रायोगादिति न वाच्यम् । साध्योपायाधिकारस्य सिद्धत्वेऽपि सिद्धोपायाधिकारस्य साध्यतया केवलसाध्यत्वाभ्युपगमात् न च, साध्यस्याधिकारिविशेपणत्वमप्रसिद्धम् , सिद्धस्थोपायत्वेऽपि तथात्वात् ॥ * यदि अमृतस्यैर सेतुः * कृष्णं धर्म सनातनम् * इत्यादिप्रमाणवलात् , दृष्टव्याप्तितिरस्कारेण सिद्धस्याप्युपायत्वमङ्गीक्रियते; तर्हि , फलसंवन्धवत् अधिकारिसंवन्धस्यापि आवश्यकत्वे तत्र तस्यापि सिद्धत्वेऽ तिप्रसंगात् सिद्धोपायश्रुत्यर्थापत्त्या तदधिकारस्य साध्यत्वं कल्प्यते । अत एव विधेयान्तरहानिरपि न वाधिका । सिद्धाधिकारस्य तद्व्याप्तेः । ततश्चात्र शरणागविविशिष्टं ब्रह्म मोक्षसाधनतया विधीयत इति नाभ्युपगम्यते; येन , निक्षेपरक्षायां सिद्धावस्य शरणागतिवादोक्तदूपणापत्तिः । किंतु सिद्धोपायवाप्तिकामस्थ शरणागतिः कर्तव्यतया विधीयने * सिद्धोपाय- प्राप्तिकामशरणागतिं कुर्यात् * इति ॥ न च, सिद्धोपायकामना तज्ज्ञानपूर्विकेति, पूर्व तदसिद्धिरिति वाच्यम् : अमृतस्यैप सेतुः * इत्यादि- वाक्यैः ब्रह्म सिद्धोपाय इति श्रवणदशायामेव विदितत्वात् । एवम् ब्रह्मणि सिद्धोपायत्वेन ज्ञाते तत्प्राप्तिः कथमित्यपेक्षायां * मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये * सर्वधर्मान् * इत्यादिभिः तत्प्राप्तिसाधनं विधीयते । यथा ब्रह्मणः प्राप्यत्वाकार तत्परवायादवगते तत्प्राप्तीच्छायां तत्साधनत्वेन भक्तिर्विधीयते ; तथा ब्रह्मणः प्रापकत्वाकारे श्रुत्या- वगते तत्प्राप्तीच्छायां जातायाम, कर्तव्यतया शरणागनिर्विधीयते । एतेन सिद्धस्योपायस्य काम्यत्वासिद्धिरिति निरस्तम् । तत्प्राप्नेस्तथात्वात् । प्राप्तिश्च सिद्धोपायन स्वीकार्यन्वम् ; स्वीकारश्च * मोक्षयिष्यामि * इत्येवं रूपः .. ।

·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - १२. प्रपत्तिविधिनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् श्रावणशान- न च , शरणागतिरपि ब्रह्मणस्सिद्धोपायत्वज्ञानम , तच्च पूर्वमेव वृत्तमिति वाच्यम् । विधेयज्ञानयोस्समानविषयत्वेऽपि तदनुस्मृतिरूपस्य विश्वासात्मकप्रार्थनागर्भस्य विधेयत्वोपपत्तेः । अत एव विधेयज्ञानान्तराभ्युपगमात् न कुदृष्टिमतरीतिः । अत एव न कामनाधिकारन्वभङ्गोऽपि । सिद्धोपायप्राप्ति- कामनाया अधिकारत्वात् । अत्र * मोक्षयिष्यामि * इति संकल्परूपस्य परगतस्वीकारस्य फलत्वेन श्रुतेः तत्कामनवाधिकारः । न तु , मोक्षकामना । उपायविशेषणत्वेन तदन्वयात् । * त्वमेवोपायभूतो मे भव * इति मोक्षस्योपायनिरूपकत्वेन साक्षादकाम्यत्वान् । अत एव रहस्यत्रये * उत्तरार्धनोपायकृत्यं वदति * इत्युक्तम् । न तु रक्षककृन्यमिति । अत एव भक्तिविधायकवाक्ये * मामेवग्यसि * इतिवत् * सर्वपाप- विनिर्मुक्तो मामेवैष्यसि मा शुचः * इति फलश्रुतिर्न जाता ॥ ननु , * मोक्षयिप्यामि * इत्येवंरूपस्य भगवस्वीकारस्य शरणागतिप्रसन्नेश्वरकृत्यत्वात् शरणागतिः प्रलादनमित्यागतम् : ततश्च * असलथै तस्योक्ने प्रपदननिदिध्यासनगती * इत्युक्तप्रकारेण भक्तितुल्यता आगताः; अन्यथा भोरप्यहेतुतायत्तिरिति चेत् : मैवम् । नात्र * मोक्षयिप्यामि * इत्येवंरूपस्य सिद्धोपायकृत्यस्य जनकत्वेन शरणागतिविधीयते : किंतु त प्रतिवन्धकाभावत्वेन । ईश्वरस्तूताधिकारिविपये निर्हेतुककटाक्षमाग्भ्य प्रसन्न एव तिष्ठति । तदुक्तम् * वरद तव खलु प्रप्तादादृते शरणमिति वचोऽ पि मे नोदियात् * इति ॥ अत एवोच्यते * भगवत्प्रवृत्तिविरोधिस्वप्रवृत्तिनिवृत्तिः प्रपत्तिः * इति । यतोऽस्याश्शरणागते- स्सिद्धोपायप्रवृत्तिप्रतिवन्धकाभावत्वेनारादुपकारकत्वम् । अत एवायं सिद्धोपायाङ्गविधिरित्यप्युच्यते । स्वर्ग- कामनावदुपायसंबन्धघटकन्वान् शरणागतस्तद्विधिरधिकारिविशेषणविधिरित्यप्युच्यने । यद्वा पूर्वमप्रसन्नेश्वरस्य प्रपदनं शरणागनिरपस्तु, नथापि न भक्ति तुल्यता : शरणागतेः स्वीकारहेतुभूतप्रसदनहेतुत्वात् । भक्तेः मोक्षप्राप्तिहेतुभूतप्रसदनहेतुत्वाच्च । ननु , यद्ययं प्रक्रान्तयोग परिसमापन , तदा न पूर्वोत्तरयोः फलं दास्यामि । समाप्ते तु तस्मिनू नैव दास्यामीत्येवंरूपस्य * मोक्षपियामि * इति सङ्कल्पस्याश्लेपविनाशश्रुन्यर्थस्योपासकविपयेऽ पि तुल्यत्वात् कथं वैषम्यमिति चेत् ; उच्यते उक्तसङ्कल्पस्नोपासके यद्यर्थगर्भत्वात् तत्रोपासनसमाप्तिरेव मोक्षहेतुः । नत्रेश्वरस्थ फलप्रदत्वमात्रम् । अत्राहमेव मोक्षयियामी-युक्तसङ्कल्पस्य यद्यर्थगर्भत्वविरहान् प्रक्रान्तयोगसमापन- मीश्वरकन्यमित्यवगम्यते । तत्र साक्षात्कारपर्यन्तोपासनसमाप्तिः ईश्वरेण (चेतनेन) क्रियते । अत्र वरण- लक्षणोपासनारम्भे चेतनेन कृते सति फलपर्यन्तत-समाप्तिरीश्वरण क्रियते । सर्वेपामपि प्राप्तेः दर्शनपूर्वकत्व- नियमात् । अत एव * ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते * इत्युच्यते । तत्रोपासकेनेश्वरस्याङ्गतया स्वीकृतत्वात् ईश्वरकृत्यमप्रधानम् , * ददामि * इत्युक्तिश्चामुख्या । अत्रोपायत्वेन स्वीकृतत्वात् वरणानन्तरं चेतनप्रवृत्यभावाञ्चश्वरकृत्यं प्रधानम् * ददामि * इन्युक्तिश्च मुख्या । अतः शरणागतेः प्रक्रान्तयोगपरिसमापन- पूर्वकमोक्षप्रदत्वोपयिककृपाहेतुत्वात् , भक्तेः मोलमात्रप्रदत्वहेतुकृपाजनकचाच महदन्तरम् ॥ यदि योगप्रारम्भभूतवरणस्य मोक्षेऽपि हेतुत्वम् । तदा भक्तिप्रारम्भस्यापि हेतुत्वे तत्समापनमहेतु स्यात् । तद्विशेषभूतं सङ्कल्पहेतुभूतवरणं संनिपत्योपकारकमिति तद्विधिरङ्गविधिर्वा स्यात् । एवं वरणस्य ,

·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - १२. प्रपत्तिविधिनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम्
प्रतिवन्धकाभावत्वे वा, प्रसादनन् वा तद्विधिरङ्गविधिः । तस्मान् सिद्धोपायप्राप्तिकामनवाधिकारः शरणागतेः ।
तदुक्तं स्कान्दे * सर्वधर्मकरुपं मां सर्वकामफलप्रदम् । सा प्रापयति सद्यो यत्सर्वधर्मेकरूपिणी * इति ।
भरद्वाजसंहितायाम् * तदेवं भगवान् प्रीतः प्रपत्त्या साधनं परम् । तयैव भक्तिवपुषा प्रीतः फलमपि स्वयम् *
इति च ॥
ननु , * मुमुक्षुर्वे शरणमहं प्रपद्ये * इति मोक्षकामना नियोज्यविशेषणत्वेन श्रुता अतः तत्कर्तव्यत्वेन
विधानात् शरणागतिर्मोक्षसाधनमिति चेत् उच्यते । मोक्षकामकर्तव्यत्वोपदेशमात्रात् न तद्धेतुत्वसिद्धिः;
यथा कर्मज्ञानस्तत्कर्तव्यत्वेन विधानेऽपि तयोर्भतयङ्गत्वम् ; तथात्रापि सिद्धोपायाङ्गत्वात् परंपरोपायत्वविवक्षया
तथाविधिरुपपद्यते । अतः शास्त्रविहितोपायः भक्तिः सिद्धोपायश्चेति द्विविध एव श्रुतप्रकाशिकायाम * शास्त्र-
प्रतिपाद्यमुपेयोपायात्मकम् । तत्र सिद्धोपाय उपेयं च ब्रह्म , साध्योपायो भक्तिः * इति ॥
..
अत्र प्रपत्तिरित्यपि नोक्तम् । * भक्त्या परमया वाऽ पि प्रपत्त्या वा महात्मनः * इत्यादिशास्त्रे प्रपत्ति-
शब्दः सर्वत्र प्रपत्तव्यसिद्धोपायपरोऽ वगम्यते । न च भक्तिस्थलेऽ पि सिद्धोपायत्वविवक्षया श्रुतप्रकाशिकोक्तिः
न्यासस्य शास्त्रार्थत्वापत्तेः । ततश्च भव्यङ्गत्वत्वं कर्मज्ञानयोस्सिद्धोपायाङ्गत्वं च प्रपत्त भिप्रेत्य तथोक्तिरिति
गम्यते । भक्तिस्थले प्रपत्तेरङ्गत्वात् , मत्युत्पत्तिं प्रति भगवतस्निोपान वेऽपि न तत्र मोक्षं प्रति
तथात्वम् किंतु फलप्रदत्वमात्रम् । न तूपायवफलप्रदत्वधारभेदः । तशेरधिकरणद्वयफलवस्य पूर्वसुक्तत्वात्
भेदसिद्धेः । तदेवं * ब्रज * इत्यस्याधिकारिविशेषणविधित्वेन वा अङ्गविधिवन वा अन्यथालिद्धवान् ।
न तद्वलेन वरणस्य हेतुन्वमिति शरणागताधिकारिविशेषे भगवदुपायत्वस्य निर्हेतुकन्वसिद्धिरनिवार्येति ।
संग्रहस्तु:
अहेतुकमुपायत्वं सर्वलभ्यं हयदि । सर्वमुक्तिस्तथा शास्त्रमात्रं च विफलं भवेत् ॥
प्रपन्नमात्रलक्ष्यन्ये प्रपत्त्या तन्न सिध्यति । साध्यावस्थाप्रपत्तिश्च नाधिकारिविशेषणम् ॥
अतस्सर्वत्र भगवान् सापेक्षो रक्षणे स्मृतः । रक्षत्यहेतुकं श्रीशः प्रपन्नं परमुत्सुकः ॥
प्रपत्तिरत्राहेनुः किं त्वधिकारिविशेषणम् । सायोपार्य
तत्तु
लिद्धं सिद्ध साध्यं तदिप्यते ॥
विधयान्ताहानिश्च विधिश्चातोऽत्र संगतः । अन्यथा तस्य सिद्धत्वादुतायस्य च सर्वदा ॥
अतिप्रसङ्गस्स्यात्तस्मात्स्वीकार्य साध्यमेव
तत् । प्रपत्तेरधिकारस्तु सिद्धोयायाप्तिकामना ॥
(प्रा) व्याप्तिश्च “मोक्षयिप्यामी” त्येवं स्वीकार्यतामुना । स्वतः प्रसन्नेश्वरस्य प्रसादे सा न कारणम् ॥
किंतु स्वयत्नाभावत्वात्यतिबन्धनिवारणम् । कारणत्वेऽपि मोक्षे न कारणं भक्तिवद्भवेत् ॥
उक्तस्वीकारहतुन्वादन्यथातिप्रसङ्गतः । मुमुक्षावधिकारस्स्यात्सा तथाऽपि न साधनम् ॥
मुमुक्षुकर्तव्यतया विहितज्ञानकर्मणोः । भक्यङ्गता तथा तस्याः सिद्धोपायाङ्गता भवेत् ॥
तस्माच्छरण्यश्शरणागतं रक्षन्यहेतुकम् ॥ इति ॥
इति भगवनिहतुकोपायत्वप्रकरणे प्रपत्तिविधिनिरूपणाधिकारः ॥१२॥

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १३. प्रपन्नस्वरूपनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् ॥ १३॥ अथ प्रपन्नस्वरूपनिरूपणम् ॥ (पुरुषकारत्तुक्कुमित्यादि) यदि, शरणवरणमधिकारिविशेषणं स्यात् तदा , * मोक्षयिष्यामि * इत्युक्तभगवदङ्गीकारानुपपत्तिरिति पूर्वोक्ताक्षेपेणोत्थानात्सङ्गतिः ॥ पूर्वस्मिन्नधिकारे वरणस्य विहितत्वात् साधन वमित्याशङ्कयाधिकारिविशेषणत्वेऽ पि विध्युपपत्तेरहेतुकत्वो- पपत्तिरित्युक्तम् । अस्मिन्नधिकारे वरणस्याधिकारिविशेषणत्वे विद्याधिगमाभावेन तद्रहितदुष्टचेतनस्वीकारो न संगच्छत इत्याशङ्कय त्वाशब्देन नादृशचेतनोपस्थापनात् तदङ्गीकारो युज्यत इति परिह्रियते ॥ अत्रैवं संशयः; मन्त्रे शरणशब्दोपस्थापितोपायबस्य निर्हेतुकत्वप्रतिपत्तिर्नास्ति, उतास्तीति । तदर्थ तदुपबृंहणे चरमश्लोके सिद्धोपायस्य निरपेक्षत्वस्वभावप्रतिपत्तिर्नास्ति: उतास्तीति । तदर्थ त्वाशब्दस्य विद्याधिगमरहितदोषदुष्टचेतनोपस्थापकत्वं नास्ति, उतास्तीति । तदर्थम् अर्जुनस्य दोषा न संभवन्ति, उत संभवन्तीति । तदर्थम् , दोषदुष्टगुणहीनचेतनाङ्गीकारे अतिप्रसंगदोषः अश्लेषविनाशश्रुतिविरोधश्च संभवति ? उत नेति । तदर्धम् वात्सल्यस्य पूर्वाधविषयत्वम् , अश्लेषविनाशश्रुतेः प्रपन्नविषये सङ्कोचक- प्रमाणान्तरं च नास्ति, उतास्तीति ॥ यदा नास्ति ; तदा पूर्वाधस्य वात्सल्यविषयत्वाभावादतिप्रसंगः , अश्लेषविनाशश्रुतेस्सङ्कोचकाभावेन तद्विरोधश्चास्तीति , दुष्टगुणहीनचेतनाङ्गीकारानुपपत्तेः, अर्जुनस्य दोषगुणहान्योरभावेन त्वाशब्दस्य विद्यारहित- दुष्टचेतनोपस्थापकत्वाभावात्, चरमश्लोके निरपेक्षत्वस्वभावासिद्धेः मन्त्र निरपेक्षोपायत्वप्रतीतिसिद्धिरिति पूर्वपक्षे फलफलिभावः ॥ यदा च वात्सल्यस्य पूर्वाधविषयत्वं संभवति ; यदा चालेपविनाशश्रुतेः प्रपन्नविषयेऽनुख्यत्वकल्पनम्, प्रमाणान्तरं चास्ति, तदा , अतिप्रसंगश्रुतियाधयोरभावेन दोपदुष्टविद्याहीनचेतनाङ्गीकारोपपत्तेः अर्जुनस्य दोष- गुणहानिसंभवाच्च त्वाशब्दस्य दुटगुणहीनचेतनोपस्थापकतया चरमश्लोके भगवतो निरपेक्षोपायत्वस्वभावोऽव- गन्तुं शक्यते इति तदुपबृह्ये मन्त्रऽपि तत्सिद्धिरिति राधान्ने फलंफलिभावः ॥ पूर्वपक्षस्तु , यदि वरणमधिकारिविशेषणं स्यात् । तदास्य विद्याहीनत्वं स्यात् । । तदभावेन च प्रारब्धे- तराखिलपूर्वपापानां सत्वात् * मोक्षयिप्यामि * इन्युक्तभगवदङ्गीकारविषयत्वं व्याहन्येत । प्रत्युत, दोषगुणहान्योस्सत्त्वात् * क्षिपामि * इति संकल्पविषयत्वावहत्वमेव स्यात् । वरणस्य उपायत्वे तु विद्याधिगम- सत्त्वेनोत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशविषयः * मोक्षयिष्यामि * इति संकल्प उपपद्यते । अन्यथा * एवं विदि पापं कर्म न श्लिप्यते * एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते * तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तद्यपदेशात् * इति श्रुतिसूत्रयोः विद्याधिगमस्य मोक्षणार्थाङ्गीकारहेतुत्वावगमेन तद्वाधो दुर्वारः ॥ किं च वरणस्याधिकारिविशेषणत्वेन विद्यात्वाभावे * अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य धूत्वा शरीरम् * इत्यादि प्रतिपन्नं विधूननमपि शरणागतस्य न सिद्ध्येत् । अत्र विद्या- 10 ·३८ । श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १३. प्रपन्नस्वरूपनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् प्रारम्भाभावेन तनिष्पत्त्यभावत् , तस्य च प्रारब्धविद्यानिष्पत्त्यनन्तरभावित्वाच्च । एवम, विधूननान्तरभाव्युपायनं च न स्यात् * तस्य प्रिया शातयस्सुकृतमुपयन्ति , अप्रिया दुष्कृतम् * इति प्रतिपन्नस्य विद्यामाहात्म्यकृतत्वात् । पूर्वोत्तरनाशप्रतिबन्धधूननोपायनहेतुर्विद्यामहात्म्यम् * इति श्रुतप्रकाशिका न चायं नियम उपासकमात्रविषय इति वाच्यम् । * विद्याप्राप्तिशब्दस्साधारण्येन प्रपदननिष्पत्तरपि द्योतकः * इति श्रुतप्रकाशिकाकारवचनात् । अन्यथोत्क्रान्तिगतिफलक्रमविशेषाणामप्युपासकमात्रविषयत्वप्रसंगः अतः शरणागतेरुपायत्वेन विद्यात्व- मकामेनापि स्वीकार्यम् ॥ किंच शरणवरणस्य विद्यात्वाभावे अनादिकालोपचितानन्तपापानां तदवस्थत्वेः न तादृशचेतनाङ्गीकारे सर्वेषामपि तादृशानां भगवदङ्गीकारप्रसङ्गः । न च प्रातिकूल्यव्यवसायनिवृत्तानां पापं न भगवदगीकारप्रतिबन्धक- मिति वाच्यम् । उपासकानामपि तावन्मात्रेणाङ्गीकारसंभवेनोपासनानुष्ठानवैयर्थ्यात् । न चाधिकारि- विशेषणत्वेन शरणागतेरनुष्ठानमतिप्रसंगवारकमिति वाच्यम् । तस्याः कालुप्यशामकत्वे , आगतोऽसिमन्मार्गे; तच्छामकत्वाभावे कालुष्ये सति कथमङ्गीकारस्सेत्स्यति । अतोऽ तिप्रसङ्गो दुर्वारः । न च , शरणागतपापानां वात्सल्यविषयत्वात् भगवदङ्गीकारसंभवः । तस्योक्तराघविषयत्वात् । वात्सल्यं च दोषादर्शित्वम् । तञ्चाश्लेपश्रुत्यर्थ एव । न चास्य तत्संभवः । विद्यारम्भाभावेन तदुत्तराघानामप्यभावात् । उत्तराधेऽप्य- घुद्धिपूर्वको वात्सल्यविषयः * वुद्धिपूर्वकस्य तस्य प्रपत्त्या यत्पुनश्शरणं व्रजेत् * इति निकृतिवचनात् । यदि च , वात्सल्यं दोपभोग्यत्वम् , तच्च पूर्वाधविषयं च भवतीत्युच्यते । तदा तद्भोगसिद्धये बुद्धिपूर्वकमेव तत्करणा- पत्तिः; तस्य बुद्धिपूर्वाधविषयत्ववत् तत्पूर्वकोत्तराधविश्यत्वे प्रायश्चित्तविधानानुपपत्तिश्च ॥ किंचाधिकारिविशेषणत्वेनाभिमतशरणवरणस्य पापानां वात्सल्यविषयत्वप्रयोजकत्वे सर्वहेतुकत्ववादापत्तिः । तदप्रयोजकत्वेऽतिप्रसङ्गोऽ त्रापि समानः । न च , वाशब्दस्य विद्याहीनदुश्चेतनोपस्थापकत्वम्, समर्पितभरस्य । अत एव अदुष्टस्य चेतनस्योपस्थापनात् ; जितेन्द्रियप्रधानस्यास्तिकाग्रेसरस्य , केशवस्यात्मेति कृष्णस्य धारकत्वेन श्रुतस्यार्जुनस्य दोषासंभवेन त्वाशब्दस्थतद्विशिष्टोपस्यापकत्वासंभवाञ्च । तस्मात् पापानां वात्सल्यविषयत्वे क्षमाविषयत्वे वा शरणागतिः प्रयोजिकेति तस्याधिकारिविशेषणत्ववादो निर्णिबन्धन इति ॥ अत्रोच्यते; (पुरुषकारत्तुकुमुपायत्तुकुम वैभवमावदु-दोषत्तैयुम गुणहानियैयुम् पार्नु उपेक्षियादवळवत्रिके अङ्गीकारत्तुक्कु अवैतन्नैये पञ्चैयाकग)- यदुक्तं शरणागतेरधिकारिविशेषणत्वे विद्यासंन्धाभावेन प्राचीनपापसत्त्वादीश्वराङ्गीकारो नोपपद्यत इति ; तदयुक्तम् । उक्त प्रकारेण दोषगुणहान्योस्तत्त्वेऽपि न तयोः केवलमङ्गीकारप्रतिबन्धकभावः; अपि तर्हि तद्धतुत्वमेवेत्यर्थः ॥ अयं भावः : यदुक्तं गुणहानावङ्गीकारे अश्लेषादिश्रुतिविरोधः, दोषसत्वेऽपि स्वीकारेऽतिप्रसङ्ग इति; तन्न, पातिकूल्यव्यवसायप्रतिनिवृत्तविषये तयोरङ्गीकारप्रतिबन्धकत्वादर्शनात् । तथात्वं च श्रुतिस्मृतिभ्या- मवगम्यते । श्रुनिस्तावत् , तस्मादपि वध्यं प्रपन्नं न प्रति प्रयच्छन्ति * इति । स्मृतिश्च * वधाहमपि ·। श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १३. प्रपन्नस्वरूपनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत् * अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना * दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेत- दगर्हितम् * प्रपन्नं परिगृह्णामि सदोषं चाप्यहं मुने * इत्यादि। न चात्र सर्वत्र प्रपत्तेश्श्रवणात् न केवलं प्रातिकूल्य व्यवसायनिवृत्तिरिति वाच्यम् ; तच्छ्वणेऽपि तस्या अकिंचित्करत्वात् । प्रातिकूल्यनिवृत्तौ सत्यां शरण्य- गुणानामेव हि स्वीकारप्रयोजकत्वम् । अत एव * क्षाम्यस्यहो तदभिसन्धिविनाश (राम) मात्रात् * इत्याधुक्तिः । दयायास्तु , * प्राचीनासंख्येयजन्मसु महापराधकारिणि पश्चात्तनप्रातिकूल्यव्यवसायनिवृत्ति- मात्रेण तदपराधाननन्ताननादत्य तस्य निरतिशयसंपत्प्रदानाय स्वयमेव भगवान् प्रयतत इति सावकाशत्वम् ।* इति श्रुतप्रकाशिका । * कृपया पर्यपालयत् * रक्षितव्यः कृतात्मना * सतामेतदगर्हितम् * इत्यादिना शरण्य- गुणानां प्रयोजकत्वं हि श्रूयते । अत एव किरातादिषु प्रपत्त्यनुष्ठानाभावेऽपि ताढात्विकप्रातिकूल्यनिवृत्तिमात्रमेव हि स्वीकारहेतुर्दृष्टः , अन्यथा , प्रपत्तरङ्गीकारहेतुन्वे कृपादिगुणानामनवकाश एव स्यात् ॥ किंच * अपि वध्यम् * इत्यादी प्रपत्रदोषनाशकन्वादविद्यात्वमेव प्रतीयते । न तावदिदं वाक्यं प्रपत्ति- विधायकम् , * प्रपन्नं न परित्यजेत् * इति विवेः परित्यागनिषेधविषयत्वात् । प्रमाणान्तरसिद्धप्रपत्त्युप- जीवनेन हि अयं निषेधविधिः । अप्राप्तस्य निषेधायोगात् * अपि वध्यम् * इति त्यागः प्राप्ति सूचयति । ततश्चात्र वध्यताप्रपत्त्योरेकाधिकरणे समानकालीनत्वश्रवणात् प्रपत्तर्दोषानाशकत्वं प्रतीयते न च पूर्वम् वध्यम् , इदानीं प्रपन्नमिति योजना । अध्याहारापत्तेः । पूर्वस्मिन् काले वध्यस्येदानीं त्यागप्रसंगाभावेन तनिषेधविधानायोगात् । त्यागात्यागहेतुद्वयसमुच्चये, अत्यागहेतुप्राबल्यं हि विध्यभिप्रायः एवम्, प्रपत्तेः फलप्राप्तिप्रतिबन्धकनाशकावादर्शनात् ; शरण्यगुण एव तत्र तत्र स्वीकारहेतुः ॥ न च , * एवं विदि पापं कर्म न लिप्यते * इत्यत्र विच्छब्देन प्रपन्नस्यापि विवक्षितत्वात् एतद्विरोधेनापि * वध्यम् * इति श्रुतिरन्यथानेयेति वाच्यम् । सावकाशनिरवकाशन्यायेन सावकाशाश्लेषश्रुतेरेवान्यथा वर्णनीयत्वात् । अन्यथा * वयं प्रपनन् * इति प्रपत्तेः पापनाशकवाभावश्रुतिः स्वरूपेणैव वाधिता स्यात् । अतः अश्लेषादिश्रुतिः प्रपत्त्यशे नियनपूर्वभावित्वमात्रविषया । प्रातिकूल्यनिवृत्तिमात्रलापेक्षशरण्यगुणेन स्वीकार- स्यान्यथासिद्धत्वात् । यद्वा, प्रातिकूल्यव्यवसायनिवृत्तिमारभ्प * एष ह्येव साधु कर्म कारयति * इति शरण- वरणस्येश्वरव्यापारत्वात् ईश्वरसाध्यत्वाभिप्रायेण वा * एवं विदि * इति प्रपत्तेस्साधनत्वा देशः । चेतनगतप्रपत्तेरप्रयोजक वम् * अपि वध्यम् * इत्यादिषूच्यत इति न श्रुत्योः परस्परविरोधः ॥ पूर्वस्मिन्नधिकारे प्रपत्तेः * क्षमिप्यामि इति संकल्पहेतुत्वेऽ पि * क्षान्तम् इति संकल्पहेतुत्वाभावात् न मोक्षहेतुत्वमि युक्तम् । अत्र * मोक्षयिष्यामि , इत्यत्रापि अन्यथासिद्धत्वादहेतुत्वमिति निर्हेतुकत्वं निष्कृप्यते । एवं प्रपत्तेः कालुप्यनितर्तकत्वेन स्वीकारहेतुत्वाभावात् अत्र कालुष्यनिवर्तकत्वेन पात्सल्याद्युद्धोधनं पुरुषकारेण क्रियते । पुरुषकारेण वात्सल्याद्युद्वोवे सति उद्बुद्धवात्सल्यविषयतया अनुकूलवेदनी येषु प्रपन्नपापेषु सत्सु नैषां फलं दास्यामीति यद्यर्थागर्भमीश्वरस्संकल्पं करोतीति । अत एव नोपासकेऽतिप्रसङ्गः । तत्रपुरुषकाराभावात् ॥ न चाश्रितदोषस्य भोग्यत्वे प्रपन्नेन पुतरनुष्ठानप्रसङ्गः * लेडयन् शूलमारोहेत् * इति निषेध- विधिपर्यालोचनया ततो निवृत्त्युपपत्तेः । दोषादर्शित्वपक्षेऽप्ययं प्रसङ्गस्समानः । कामानिश्शङ्क यथेष्प्रवृत्तौ ततश्च ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १४. प्रपत्तव्यगुणनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् निवारकाभावात् । न च , * आश्रितवात्सल्यै कजलधे * इत्यादिप्रमाणसत्त्वात्तस्योत्तराविषयत्वम् । उत्तराघाश्लेषस्य विद्याफलत्वेन वात्सल्यकृतत्वाभावात् । अश्लेषविनाशयोरदर्शनविस्मरणयोविद्याकार्यत्वेन पूर्वोत्तराघयोरनुकूलतया प्रतीतिरेव वात्सल्यफलम् । अन्यथा निर्विषयतापत्तेः । * आश्रितवात्सल्यैक- जलंधे * इत्याद्यपि तत्पापमात्रस्यासङ्कोचाद्वात्सल्यविषयतां वदति ॥ न च दोषभोग्यत्वे प्रमाणाभावः * स्तन्यंतद्विपसंमिश्र रस्यमासीजगद्गुरोः *प्रपन्नं परिगृह्णामि सदोषं चाप्यह मुने * अद्य जातं तु मलिनं वत्सं गौरिव धावति * इत्यादिसत्त्वात् । अतः संश्रितसकलपापं तदेहादिकमपि वात्सल्यविषयम् । एवम्, भगवत्प्रीतिविषयाण्यपि कर्माणि चतुर्विंशतितत्वात्मकप्रकृतिनाशवत् प्राप्तिसमये एतदधिकारिप्रार्थनानुरोधेन विधूननपूर्वकं प्रियाप्रियगतानि क्रियन्ते ॥ ननु , उपासनसमाप्न्यनन्तरभाविनो विधूननस्य कथमत्र संभवः । विद्याया असत्त्वादिति चेत् ; न । प्रपत्तिसाधनत्ववादेऽपि तस्यास्सकृत्त्वेन दर्शनपर्यन्तबिद्यासमाप्त्यसंभवचोदनायास्तुल्यत्वात् । तत्पक्षे प्रपत्तिरङ्गि- विद्या-अस्मत्पक्षे साऽङ्गविद्येति वैषम्यमेव । तन्मते चेतनारब्धां प्रपत्तिविद्यां निदिध्यासनत्वाद्यवस्थामनापन्नामपि प्राप्तिविषये सकृदेव दर्शनाकारां करोति ; अस्माकं तु प्रयोजयितृभगवद्यापारभूतां प्रपत्तिमन्तकाले स्वयमेव तादृशावस्थापन्नां करोति । तदुक्तम् , * अकोलतैलेंसिक्तानां वीजानामचिराद्यथा । विपाकः फलपर्यन्त- स्तथात्रेति व्यवस्थितिः * इति । सात्वते च * दुष्टेन्द्रियवशाञ्चित्तं नृणां यत्कलुषैर्वृतम् । संसिद्धिं याति नारायणालये * इति ॥ an तदन्तकाले संग्रहश्च; नन्वस्याश्शरणागत्यास्त्वहेतुत्वं यदीष्यते । एवमेवं विदीत्युक्तपापहानिर्न सेत्स्यति ॥ मैवमस्या अविद्यात्वेऽ पीशवात्सल्यवैभवात् । पूर्वोत्तराघयो शः प्रपन्नस्य भविष्यति ॥ 'अपि वध्य प्रपन्न न प्रयच्छन्ती' ति च श्रुतेः । दोषो यद्यपि तस्य स्याद्वधाहमिति च स्मृतेः ॥ अस्मादेवविदीत्येतत्कल विद्यामपीस्ययेत् । यो 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवतीनि' नयेन च ॥ अतः पुरुषकारोत्यवात्सल्यादिगुणो विभुः । प्रपन्नस्याघमखिलं गुणत्वेनैव मन्यते ॥ तस्मादुपासकेनैव वात्सल्यस्य प्रयोजनम् । न स्वैरता प्रपन्नस्य निषेधविधिसंभवात् ॥ यदुक्तार्जुनस्य दोषासंभवात् न त्वाशब्देन दोषदुष्टचेतनोपस्थापनसंभव इति ; तदनूद्य परिहरति (जितेन्द्रियेत्यादि) * पाठक्रमादर्थक्रमो बलीयान् * इति तद्वाक्यमेतदधिकारसङ्गत वेदितव्यम् ॥ .. इति प्रपन्नस्वरूपनिरूपणाधिकारः ॥१३॥ ॥१४॥ अथ, प्रपत्तव्यगुणनिरूपणाधिकारः ॥ (इरण्डुमिरण्डम् कुलैयवेणुमेनिकिलिरण्डुक्कुमिरण्डुमुण्डायत्तदाम् ) गुणहीनंदुष्टचेतनाङ्गीकारे सत्यसंकल्पादिगुणहानिस्स्यादिति पूर्वोक्ताक्षेपात् संगतिः ॥

·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - १४. प्रपत्तव्यगुणनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् पूर्वाधिकरणे वरणस्यासाधनत्वेन केवलमधिकारिविशेषणत्वे * मोक्षयिष्यामिपदोक्तस्वीकारानुपपत्ति- रित्याशङ्कय * अपि वध्यं प्रपन्नम् * इत्यादि प्रमाणानुरोधेन त्वाशब्दस्य दोषदुष्टप्रपन्नोपस्थापकतया प्रपत्ते. रविद्यात्वम् अत एवेश्वरस्य गुणहीनदुष्टचेतनाङ्गीकारस्वभावत्वं चावगम्यत इत्युक्तम् । तर्हि , तत एवेश्वर- स्वभावात् अहंशब्दसूचितात्सत्यसङ्कल्पत्वात् विद्याविहीनदोषदुष्टपुरुषाङ्गीकारो न घटत इत्याशङ्कय, मांशब्द- सूचितसुशीलत्वादिस्वभावपर्यालोचनयाऽस्मिन्नधिकःणे वरणस्य केवलमधिकारिविशेषणत्वमेव । न तु विद्यात्वमिति स्थाप्यते ॥ , संशयस्तु , मन्त्रे भगवदुपायत्वस्य निर्हेतुकन्वप्रतिपत्तिर्नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम् , तदुपवृहणे चरमश्लोके ईश्वरस्य निरपेक्षत्वस्वभावोऽवगन्तुं न शक्यते उत शक्यते इति । तदर्थम् , वरणं साधनम्, उताधिकारिविशेषणमिति । । तदर्थम्, अहंशब्दोपस्थापितसत्यसंकल्पत्वादेरसंकोचस्स्वीकार्यः ? उत मङ्कोच इति । तदर्थम् असंकोचस्वीकारे मांशब्दोपस्थापितवात्सल्यादीनामवकाशोऽति, उत नास्तीति । बदाऽस्ति: तदा अहंशब्दोक्तलत्यसंकल्पवस्यासंकोचे वाधकाभावात् वरणस्य साधनतया निरपेक्षत्व- स्वभावस्योपडणे अप्रतीतरुपायत्वं महेतुकमिति पूर्वपक्षे फलति ॥ यदा, सन्यसङ्कल्पत्वस्थासङ्कोचस्वीकारे वात्सत्यादीनामवकाशो नास्ति; तदा, अहशब्दोक्तसत्य- सङ्कल्पत्वस्य संकोचात् वरणस्याधिकारिविशेषणत्वेन गुणहीनदुपुरुषाङ्गीकारस्वभावत्वमवगन्तुं शक्यते इति निर्हेतुकोपायवसिद्धिरिति सिद्धान्ते फलति ॥ पूर्वपक्षस्तु , यदि पापानामालयं शास्त्रविहितोपायमात्रशून्यं चेतनं पुरुषकारबलोद्भावितस्वातन्त्र्येण नदुद्भावितवात्सल्यविषयं कन्वेश्वरोऽङ्गीकुर्यात् : तदा , तस्य दोषगुणहान्योरापत्तिः । प्रथमं दण्ड्यादण्डिन ईश्वर-वभङ्गः । * क्षिामि * इति सङ्कल्पहानिः । दोपस्यादृतत्वात् । * यद्यदाचरति श्रेष्ठः * इति न्यायेन सर्वेषामपि तत्र प्रवृतो सर्वनाशकत्ववैषम्यनैप॒ण्ययोरापत्तिः । दोषस्याभीष्टफलप्रदत्वौपयिकत्वेचतुर्विध- पुरुषार्थार्थिभिरपि तत्र प्रवृत्ती तेषामनिटफलदाने च वञ्चकत्वादार्जवविश्वसनीयत्वादिभङ्गापत्तिः । मर्यादाभञ्जनात्सत्यसङ्कल्पवहानिश्च । उपायाभावेऽपि तत्फलप्रदत्वे * प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यः * इत्युक्त- सत्यसङ्कल्पहानिः, वैपम्यापत्तिश्च एवम, क्वचिंदहेतुकफलप्रदत्वे क्वचिदुःखफलप्रदत्वमपि स्यात् । असत्यसंकल्पस्य नियततापत्तिश्च न चोक्तसर्वदोपपरिहारः प्रपत्तेरधिकारिविशेषणत्वाभ्युपगमाद्भवतीति वाच्यम् । वरणस्य चेतनमतिपूर्वकत्वेन चेतनगतत्वे, तस्य चानिष्टनिवृत्तिपूर्वकेटप्राप्तिप्रयोजकत्वे, तथात्वस्य चानादिसङ्कल्पसिद्धन्वे अस्मदुक्ताशक्ताधिकारप्रपत्त्यन्तर्भाव एवेति तस्याधिकारिविशेषणत्वकथनमनर्थकम् । तस्य भगवन्मतिपूर्वकत्वेन भगवदीयत्वे, . विद्यासमाप्तिरिव तत्प्रारम्भरूपप्रपत्तेरपीश्वरकृत्यत्वेन चेतन- गतत्वाभावादतिप्रसंगवारकत्वमपि न स्यात् । चेतनवुद्धिपूर्वकत्वे परं चेतनगतत्वम् । अतोऽतिप्रसंगादिकं न स्यादेव ॥ शास्त्र- । . ननु, क्षिपामि इत्यादिसङ्कल्पस्य प्रातिकूल्यव्यवसितविषयत्वात् * प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यः * नान्यः पन्थाः * इत्यादिसङ्कल्पस्य स्वतन्त्रचेतनविषयत्वाञ्च, अभिमुखपरतन्त्रचेतने पुरुषकारवशाद्भगवतो रक्षकत्वे ॥

·४२ अतः, अतः, श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - १४. प्रपत्तव्यगुणनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् शास्त्रमर्यादा, भगवतो वात्सल्यादिगुणजातं च संरक्षितं भवेदिति चेत्, न । अभिमुखपरतन्त्रसंरक्षण- सङ्कल्पस्यैच्छिकत्वे अनादिकृतमर्यादाभङ्गेनासत्यसङ्कल्पता । तत्सङ्कल्पस्याप्यनादित्वे , तत्राप्याभिमुख्यपारतन्त्र्य- शानयोश्चेतनमतिपूर्वकत्वे भक्तिप्रपत्त्योरिव तयोरपि हेतुत्वात्सहेतुता । ईश्वरमतिपूर्वकत्वे चेतनगतत्वाभावे- नातिप्रसङ्गादिवारकत्वमपि न सियेत् ॥ सत्यसङ्कल्पत्वादिवाचकाहंशब्दान्वयवैघट्यान्न वरणम्याधिकारिविशेषणत्वम् शास्त्रमर्यादासिद्ध्यर्थम् ईश्वरस्येश्वरत्वादिसिद्ध्यर्थं च वरणस्य साधनत्वमभ्युपेत्यम् । एवं सति * नान्यः पन्थाः * इति भक्तिप्रपत्तिव्यतिरिक्तसिद्धसाध्यरूपसमस्तोपायान्तरनिषेधपरः, स्वतः प्राप्तासङ्कोचे बाधकाभावात् । उक्तातिप्रसङ्गादेव सिद्धोपायविधीनामपि साध्योपायविशिष्टपरत्वमिति न केवलं सिद्धोपायविधिसंभवः ॥ न चैवं सर्वत्र सापेक्षत्वे मांशब्दोपस्थापितवात्सल्यादिगुणहान्यापत्तिरिति वाच्यम् : वात्सल्यस्य * दोषो यद्यपि तस्य स्यात् * इत्युक्तप्रकारेणाश्रितदोपादर्शनेनाङ्गीकारहेतुत्वात् ; सौशील्यस्य विश्वसनीयताहेतुत्वात् ; सौलभ्यस्य दुष्पापताशङ्कावारकत्वात् ; सार्वज्ञस्येष्टप्राप्त्यनिष्टनिवृत्तिपालोचनाहेतुत्वात् ' परमकारुणिकन्वस्य * मित्रभावेन संप्राप्तम् * * यदि वा रावणस्स्वयम् * इत्युक्तप्रकारेणानन्तापराधिनोऽपि केन विद्याजमात्रेण रक्षणोपयोगित्वात् ; कृपायाश्च , चेतनसत्तास्थित्योस्तदनुवर्तने , नित्यानुभवे , मुक्तानावृत्तौ, सामान्यसृष्टयादो। स्वावतारे, शास्त्रप्रवर्तने, मोक्षश्रद्धायाम, सुकृतविशेषे , निग्रहशमनोपायप्रदाने , उपायान्तरङ्गभावे , स्थाननिवेशे, व्याजमात्रेण संसारनिवर्तने, आर्तप्रपन्नस्य फलप्रदत्वे, वुद्धिपूर्वाधप्रायश्चित्तकल्पने , अकृत- प्रायश्चित्तानामपि यमवश्यत्वविरहेण फलाविरोधेन यत्किञ्चिदुपद्रवकल्पने च हेतुत्वात् । अतःशरणागतेर्हेतु- न्वाभ्युपगमेऽपि मांशब्दोक्तगुणानामक्षतेः वरणं नाधिकारिविशेषणमिति ॥ .. उपायान्तर- . तत्राह: ( इरण्डुमित्यादि) पुरुषकारोपायत्वयोः यद्यहेतुकत्वाङ्गीकारे ईश्वरत्वगुणहानेः मर्यादाभञ्जनेन दोषापत्तेश्च अङ्गीकारे दोषगुणहानिव्यतिरेकेण भाव्यमिति मन्येत : नदा, तयोः मांशब्दोक्तवात्सल्यादिगुणाभावः नैघृण्यादिदोषश्च स्यातामित्यर्थः ॥ अयं भावः; यदुक्तं वरणस्याधिकारिविशेषणत्वे गुणहीनदुष्टचेतनाङ्गीकारात् विधिनिषेधशास्त्रमर्यादा- * क्षिपामि * नान्यः पन्थाः * इत्यादिसत्यसङ्कल्पत्वभङ्गः, ईश्वरत्वादिगुणहानिश्च स्यादिति । तदेतत्सर्व वरणस्याधिकरिविशेषणत्वाभ्युपगमात् परिहतम् । न च वरणस्य चेतनमतिपूर्वकत्वे च तदभावे दोषस्योक्तत्वान्न तथात्वमिति वाच्यम् । चेतनमतिपूर्वकन्वेऽपि तस्य हेतुत्वप्रसङ्गाभावात् मुख्यगौणसाधनद्वयरहितस्यात्यन्ताकिञ्चनस्य संरक्षणार्थ परमकारुणिकेनातिप्रसङ्गवारणार्थ किश्चिद्याजीकृत्यानादि- रक्षणसङ्कल्पकरणोपपत्तेः । अतः, परतन्त्राणां तदनुमत्यनुरोवेनासाधनमेव शरणवरगमि(म)ति प्रसङ्गवारणाय व्याजीकृत्य रक्षणेनासत्यमङ्कल्पत्वाद्यापत्तिः । व्याजमात्रेण फलप्रदत्वसङ्कल्पस्याप्यनादित्वात् ॥ पि सहेतुकता, अहेतुकन्वं सत्यतिप्रसङ्गवारकत्वं व्याजत्वमिति व्याजेन सहेतुकत्वशङ्काया ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १४. प्रपत्तव्यगुणनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् व्याहतत्वात् । वरणस्येश्वरमतिपूर्वकत्वेऽपि नानुपपत्तिः तस्य प्रथमप्रवृत्तश्वरव्यापारतया चेतनगत- फलसाधनत्वाभावेऽ पि, अतिप्रसङ्गपरिहारत्वमुपपद्यते । यथा साधारणे द्रव्ये परानुमत्या राज्ञ उपायने दत्ते, प्रथमप्रवृत्तस्य तत्फलभागित्वे यदि प्रथमं प्रवृत्त औदार्यादनुमन्तुस्तत्फलं ददातीति तत्रानुमन्तुरंशे पूर्व स्वाम्यसत्त्वात् , अनुमन्तृत्वाच्यातिप्रसङ्गः, दातुर्वैषम्यादिदोषश्च न संभवति ; तथा अस्य ज्ञानचिकीर्षा- प्रयत्नानामुभयकर्तृकत्वेनोभयसाधारण्यात् मोक्षार्थप्र' मप्रवृत्तेर्यादृच्छिकादिषु सुकृतत्वकल्पनरूपाया भगवदीयतया मोक्षार्थप्रवृत्तिमात्रस्य चेतनफलसाधनन्वाभावेऽ पी,रस्य गुणाधिक्यादनुमन्तुश्चेतनस्याननुमन्तृत्वादिवषम्यात् तस्य फलानन्वये स्वस्य फलित्वासंभवाञ्च तत्फलं ददाति चेत् : कोऽत्रातिप्रसङ्गादिदोषः कथं वा तस्य सर्वसमत्वहानिः कथं वा सहेतुकन्वशङ्कावकाशः । कथं वा चेतनस्य फलानन्वयप्रसतिश्चेति । अतो वरणस्याहेतुत्वेऽप्यतिप्रसङ्गादिदोषपरिहारसमर्थत्वान्न किञ्चिदपहीनम् ॥ . यत एवमनिप्रसङ्गादिदोषाभावः. नत एव सिद्धोपायविधीनां साध्योपायनैरपेक्ष्येण स्वतन्त्रत्वात् * नान्यः पन्थाः * इत्यादिविधेस्सिद्धोपायातिरिक्तविषयत्वेन सङ्कोचस्सिद्ध्यति । * नान्यथा प्राप्यः * इति संकल्पोऽपि स्वतन्त्रचेतनविषय इति सेत्स्यति । * क्षिपामि * इति सङ्कल्पोऽपि न विद्याहीनमात्रविषयः । अपि तु तद्धीनप्रातिकृल्यव्यवसितविषयः । अतः अहंशब्दोपस्थापितसत्यसङ्कल्पत्वादेः, शास्त्रमर्यादास्थापकत्वादेश्च न विरोधः ॥ १ - यदि शरणवरणमपि साधनमभ्युपगम्यते ; तदा सर्वत्र सहेतुकत्वेन मांशब्दोपस्थापितवात्सल्यादिगुणाना. मनवकाशेनासिद्धिरेव स्यात् । न च वात्सल्यस्याश्रितदोषादर्शनेनाङ्गीकारहेतुत्वम् । साधनपक्षे- आश्रयणविरोधिपापानां पञ्चसंस्कारदीक्षाविधानादिना आत्मज्ञानेन च नष्टत्वात् तत्प्राप्तिप्रतिबन्धकानां विद्याधिगमेन नटत्वाञ्च दर्शनीयपापाभावात् । सौशील्यमपि न विश्वसनीयताहेतुः भक्तस्येव विश्वाससंभवात् । सर्व- तपसामतिरिक्तत्वप्रमाणेन ततोऽपि महाविश्वाससम्भवाच्च । दुष्प्रापत्वशङ्काऽपि * नार्हन्ति शरणस्थस्य * इत्युक्तस्य न सम्भवतीति सौलभ्यमप्यफलम् । सर्वज्ञत्वस्यानिष्टनिवर्तनाथुपयुक्तत्वेऽ पि अत्र विशिष्य वेद्यत्वे प्रयोजनाधिक्याभावात् अघटितघटनासामर्थ्यस्य वेद्यन्वाभावेऽपि भक्तस्येव नित्यसूरिसङ्घ स्थापनसम्भवात् शानशत्तयोश्च वैफल्यम । स्वामित्वस्य * देहि मे ददामि ते * इति प्रकारेण इन्द्रादेरिव संबन्धाभावेऽपि फलप्रदत्वसंभवे अत्र वेद्यत्वविधानानुपपत्तिः । कारुण्यस्यापि * अतिरिक्त तपः श्रुतम् * इति श्रुतस्य कौस्तुभादप्युत्कृष्टात्मसमर्पणस्य फल्गुत्वेन व्याजमात्रत्वायोगात् न फलदानौपयिकत्वमिति निष्फलत्वम् । चेतनसत्तास्थित्यनुवर्तनमुक्तानावृत्तिनित्यानुभवमहदादिसामान्यपृष्टयवतारादीनां कृपाकार्यत्वेऽ पि अत्र विशिष्य वेद्यत्वे प्रयोजनाभावात् । अन्यथा उपासनेऽपि वेद्यत्वापत्तेः । तद्वद्यत्वविधिय॑र्थ एव स्यात् । ततश्चाहेतुकमेव क्वचिद्रक्षकत्वाभावे वात्सल्यादिगुणानां तदुद्बोधकपुरुषकारस्य च विषयाभावादभावपर्यवसानं स्यात् । तत्प्रतिपादकशास्त्राणामप्रामाण्यं च स्यात् । एवं सर्वत्र व्याजत्वेऽपि प्रधानहेतुस्सहजकारुण्यादिकमिति चेत्, तर्हि स्वर्गादिप्रदत्वमपि तथा स्यात् । यागादेः फलसदृशत्वात् न तत्र कृपाया अवकाशः । मोक्षसाधनानां विसदृशत्वाद्विसदृशसाधनस्य निरतिशयफलप्रदत्वं दयादिकार्यमिति चेत् ; तर्हि, भक्तावपि वात्सल्यादे- रुपास्यतापत्तिः । यदि मुख्यसाधनफलस्य गौणसाधननिष्ठस्यापि प्रदाने दयाद्यपेक्षा , तदा, गौणकर्म- ·. श्रीवचनभूषणमीमांसाभाप्यम् - १४. प्रपत्तव्यगुणनिरूपणाधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् स्वष्टकादिश्राद्धादिषु सर्वत्राराध्यदेवतागुणानुसन्धानस्याप्यङ्गत्वप्रसङ्गः । दयायाः प्रातिकूल्यव्यवसायनिवृत्तिमात्र- विषयत्वप्रतिपादकश्रुतप्रकाशिकावाक्यविरोधश्च । क्वचिदहेतुकमेव रक्षणे परं कृपायास्सहजत्वं सिद्ध्यति । तथात्वे क्वचित्सिद्धे हि शास्त्रविहितहेतूनां व्याजत्वसिद्धिश्च ॥ । किं च "माम्" इत्यत्रार्जुनसारथ्यवेषस्योपास्यगुणन्वेन विधानात्तत्पारतन्त्र्यस्य स्वातन्त्र्यकाष्ठारूपत्वात् स्वातन्त्र्यस्यापि वेद्याकारत्वमिति वाच्यम । न च * संसरणे भगवत्स्वातन्त्र्यं प्रधानहेतुः कर्मादिकं सहकारि * इति वेदान्ताचार्यरुक्तमिति वाच्यम् । * त्राणे स्वामित्वमौचित्यं न्यासाद्यास्लहकारिणः । प्रधानहेतुस्वातन्त्र्य- विशिष्टा करुणा विभोः ॥ * इति तैरेवोक्तत्वात् ततश्च तस्य वैद्यत्वं वरणोपायत्वेन सिद्ध्यति न्यासादिव्याजमात्रनिष्ठस्यानन्तस्थिरफलप्रदत्वं स्वातन्त्र्यकृयमिति वाच्यम् क्षणार्धकृतपापस्य कल्पकोटि- नियतानुभवेप्यनाश्यदुःखप्रदन्वेऽपि तस्य साधारण्यात् अकल्याणगुणत्वाच्च रक्षणे न्यासापेक्षत्वेन कर्मपारतन्त्र्यमेवास्तीति कुतश्च स्वातन्त्र्यम् । ततश्च क्वचिदहेतुकत्ये (न) रक्षणे स्वातन्त्र्यसिद्धिः, तस्य कल्याणत्वसिद्धिश्च ॥ १ यद्यपि कर्मव्यवस्थायाः स्वातन्त्र्यकृतत्वात्तदनुगुणफलप्रदत्वमपि तत्कार्यम तयाऽपि, तस्य सुखदुःखसाधारण्यान्न कल्याणगुणत्वसिद्धिः । अतः * केवलं स्वेच्छयैवाहं प्रेक्ष कंचित्कदाचन * इत्युक्त- प्रकारेण स्वकृतमर्यादातिलइनेन क्वचिद्रक्षकत्व नस्थ तथात्वं सिद्ध्येत् । एवम , ज्ञानशत्यादीनां शिक्षारक्षोभयसाधारणानां क्वचिदहेतुकरक्षकन्वोपयुक्तत्वं स्वाभाविकम् । अन्यत्र दुःख प्रदत्वौपयिकन्व- मौपाधिकमितीश्वरस्य कल्याणगुणस्वभावत्वं सिद्ध्येत् । अत ईश्वरस्य नद्णानां लक्ष्म्याश्च रक्षकत्वं स्वभाविकम, शिक्षकत्वमौपाधिकमित्येतत् क्वचिन्निरुपाधिकरक्षकत्वं सिद्ध्यति । एवम् चेश्वरतद्वणानां शिक्षारक्षयोरुपाधिसापेक्षत्वे तयोस्तनिरपेक्षत्वे शिक्षाया निरुपाधिकत्वे , रक्षायास्सोपाधिकन्वे च कल्याणत्वं न सिद्ध्यतीति तत्सिद्ध्यर्थे शिक्षायामुपाधिसापेक्षत्वम् , रक्षयास्तन्निरपेक्षत्वं च वाच्यमः तदा च रक्षकत्व व स्वाभावः, शिक्षकत्वमौपाधिकम् । क्वचिद्रक्षणे उपाधिदर्शनं चतनस्वभावकृतम ; तत्स्वभावश्च कर्तृत्व- लक्षणस्वातन्त्र्यम्, सोपाधिकरक्षकत्वभ्रमश्च । तद्रहितेषु तन्निरुपाधिकरक्षकत्वं नित्येष्विव प्रवहिप्यतीति निरुपाधिकत्वमेव भगवतस्तत्त्वम् । तदुक्तम * उपायोपेय तदिह तब तत्वं न तु गुणौ * इति । अतः शरणवरणस्याधिकारिविशेषणन्वे अहशब्दस्य बाधकत्वाभावात् प्रत्युत, साधनत्वे मांशब्दस्य बाधकत्वाच्च । वरणमधिकारिविशेषणम् । तस्मात् चरमश्लोकस्य भगवन्निरपेक्षस्वभावत्वावगमकत्वान्मन्त्र निरपेक्षत्व- सिद्धिरिति ॥ अयमत्र संग्रहः: : गुणहीनस्य दुष्टस्य स्वीकार स तथा भवन् । ददामि न क्षमामीति सङ्कल्पस्य तथा विभोः ॥ वैषम्यादिप्रसङ्गश्च मर्यादायाश्च भञ्जनम् । अतो विद्याविनष्टाधं चेतनं स्वीकरोति हि ॥ इत्यतन विभोर्दोषगुणहानिप्रसक्तितः । यदि कुत्राप्यहेतुत्वं त्राणे नाभ्युपगम्यते ॥ विभोः कारुण्यवात्सल्य सौशील्याद्या महागुणाः । असत्कल्पा भवेयुस्ते विषयालाभतः परम् ॥

·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाप्यन् - १५. शोकनिवृत्तिकारणचिन्ताधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम कृतप्रतिकृते लोके गुणत्वं नैव दृश्यते । दुष्टदुःखिपरित्यागे निघृणत्वादिकं भवेत् ॥ अङ्गीकारे सदोषाणां वैषम्यादिप्रसञ्जनम् । श्रयद्विशेषणीभूनप्रपत्त्यैव निवारितम् ॥ यद्यप्यहेतुककृपाफलमेषां श्रियःपतेः । तथाऽ प्यत्रानुमन्तृत्वाञ्चेतनस्य च तद्गता ॥ सङ्कल्पासत्यतादेश्व परिहारतया मता ॥ इति द्वितीयप्रकरणे प्रपत्तव्यगुणनिरूपणाधिकारः ॥१४॥ ॥१५॥ अथ शोकनिवृनिकारणचिन्ताधिकारः ॥ इरण्डम् कुलेन्ददेविरुक्किलित्तलेकिरण्डुमुण्डायत्तताम् । यदि, मांशब्दविहितवात्सल्यादिगुणानुपपत्त्या वरणस्यासाधनत्वम । तर्हि मा शुचः * इति शब्देन कृतकृत्यत्वविधानानुपपत्त्या हेतुत्वसिद्धिः किं न स्यादिति शङ्कया संगतिः ॥ संशयस्तु , मन्त्ररत्ने उपायत्वस्य निहनुकत्वप्रतिपत्तिर्नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम तदुपर्वहणे चरमश्लोके * मोक्षयिप्यामि * इति भगवतः स्वीकृतभरत्वं भरसमर्पणस्यानुपायतां नावगमयति, उतावगमयतीति । तदर्थम् * मा शुचः * इन्यत्र शोकनिवृत्तिहेतुन्वेनोपायांशे कृतकृत्यत्वमभिप्रेतम् , उत चेतनस्य स्वप्रवृत्त्यनहत्वम् , ईश्वरस्य तत्कार्याधिकृतत्वं च हेतुत्वेनाभिप्रेतमिति । तदर्थम्, * तस्यैवं विदुषः * इत्यादिका पुरुषविद्या , उपायांशे कृतकृत्यत्वानुसन्धानपर। , उत यज्ञाद्यनुष्ठानस्थाननिवेशेनोपासका वरवेषु अहरहस्तदङ्गानुसन्धानपति । तदर्थम्, कृत्योपायकृतत्वाभिप्राये या ( उपायकृतकृत्यत्वाभिप्राये) उपवृंहण पाहाय्यमस्ति, उत नास्तीति यदाऽ स्ति; तदा, उपतहणसध्रीचीनायाः श्रुत्याः उपायांशे कृतकृत्यत्वाभिप्रायत्वात् * मा शुचः * इत्यस्यापि तदभिप्रायत्वेन वरणस्योपायतावगमकत्वात् , स्वीकृतभरत्व- मनुपायतायगमकं न भवतीति , वरणस्योपायन्वान्न मन्त्र निर्हेतुकत्वप्रतीतिः ॥ । यदा च पुरुषविद्ययाः कृतकन्यवपरत्वे उपयंहणसाचिव्यं नास्ति , तदा तस्या अन्यपरत्वेन मा शुच इत्यत्र कर्तव्योपायस्य कृतकृत्यत्वाभप्रायवे मानाभावान् वरणस्याधिकारिविश्वासोत्तम्भकत्वात् स्वीकृतभरत्व- मनुपायत्वद्योतकं भवतीति चरमश्लोके नरपेक्ष्यप्रतीतेः मन्त्रप्रतिपन्नमुपायत्वं निर्हेतुकमिति सिद्ध्यति ॥ पूर्वपक्षस्तु : वरणस्याधिकारिविशेषणत्वमनुपपन्नम् : समभिव्याहृतस्य * मा शुच * इत्यस्यान्वय- वैघट्यात् । तत्र हि शोकनिवृत्तिहेतुन्वेन उपायांशे कृतकृत्यत्वमभिप्रेतम् । सुदुष्करोपायविधानात् शोचन्तं प्रति वरणे सकृत्त्वविधानस्य तन्निवृत्त्यपेक्षितत्वात् । पकशब्दादिना इतरनिरपेक्षत्वविधानेऽपि वरणस्यास्यावृत्तिरूपत्वेन दर्शनपर्यन्तत्वशङ्काया निवारकाभावात् ॥ न च, त्वाशब्दे स्वप्रवृत्त्यनहत्वस्य विवक्षिततया कर्तव्योपाये तवानहत्वात् , तत्र ममाधिकृतत्वाच, * मा शुचः * इति तात्पर्य किं न स्यादिति वाच्यम् । तैत्तिरीयके प्रपत्तिविधानानन्तरम् * तस्यैवं विदुषः * इति वाक्ये पूर्वोक्ताधिकारिणः कृतकृत्यत्वविधानेनात्रापि स्थानप्रमाणेन * मा शुच * इत्यस्यापि तत्परत्वात् । . 12 ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १५. शोकनिवृत्तिकारणचिन्ताधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् न च , पुरुषविद्याया यज्ञादिप्रतिनिधित्वेनाङ्गतयाऽ हरहरनुष्ठेयत्वात् न नैर्भर्यपरत्वमिति वाच्यम् । पूर्वानुवाके विहिताया न्यासविद्यायाः * सकृदेव हि शास्त्रार्थः कृतो यं तारयेन्नरम् * सकृदेव प्रपन्नाय * इत्यादिना सकृत्त्वविधानेनासकृदावृत्ततया पुरुषविद्या न तत्राङ्गम् । किं च प्रपत्तेरानुकृल्यसंकल्पादिन्यतिरेकेणाङ्गान्तरा- सहत्वाञ्च पुरुषविद्याङ्गत्वानुपपत्तिः ॥ न च वेदान्तविहितविद्यात्वेन * विकल्पोऽ विशिष्टफलत्वात् * इति न्यायविषयत्वेनाविशिष्टफलतया गुरुलघुविकल्पायोगेन विद्यान्तरोक्तावृत्त्यादिप्राप्तिः न्यासविद्यायामप्यविशिष्टति वाच्यम् । * न हि पचनविरोधे न्यायः प्रभवति * इति न्यायेन सकृत्त्वस्य वचनसिद्धतया तत्रावृत्त्यादिप्रसअकन्यायानामप्राप्तेः । तदुक्तं श्रुत- प्रकाशिकायाम * यद्यपि साक्षात्काररूपत्वभक्तिरूपत्वादिपराणां वाक्यनां विद्याविशेषप्रकरणगृहीतत्वेऽ पि सर्वोपासनसाधारणत्वं गुरुलघुयत्नविकल्पानुपपत्तेः प्राप्तम् ; तथाऽपि प्रपदने तु लघुगुरुविकल्पानुपपत्तिरूपन्यायो वचनबलप्रतिक्षिप्तः । * न हि वचनविरोधे न्यायः प्रभवति' वचनविरोधाभावादुपासनेषु तस्य प्रवृत्तिः * इति अतः, न्यासविद्यायास्तकृत्त्वादसकृदात्मकत्वेन न तत्र पुरुषविद्याया अङ्गत्वम् अपि तर्हि निर्भरत्वानुसन्धानपरत्वमेव ॥ किं च * अनेनैव तु मन्त्रेण स्वात्मानं मयि निक्षिपेत् । मयि निक्षिप्तकर्तव्यः कृतकृत्यो भविष्यति * इति स्मृतौ प्रपत्तिविधानानन्तरं कृतकृत्यत्वविधानेन अत्रापि स्थानप्रमाणेन पूर्वानुवाकस्य न्यासविधायकन्वेनात्र कृतकृत्यत्वविधानस्योचितत्वात् । तस्मात्सर्वत्र प्रपत्तिविधानानन्तरं तदनुष्टातुरुपायांशे कृतकृत्यताविधानात् उपायान्तरदुश्शकत्वकृतशोक(स्य) निवृत्तः, वरणमात्रोपदेशेनानिवृत्तेश्च । मा शुचः इत्यस्योपायांशे कृतकृत्यता- भिप्रायत्वात् । तदन्वयवैघटयेन वरणं नाधिकारिविशेषणम्, अपि तु साधनमेवेति ॥ अत्राह (इरण्डुमित्यादि) वरणस्य साधनत्वादेव हि ‘मा शुचः' इत्यस्य साधनानुष्ठानांशे कृतकृत्यता विधीयते . अतस्तस्य साधनत्वात्तदनुष्ठानेन मम दोषगुणहान्योर्हानिर्जाता । अतः परमहं निर्भरो निर्भयोऽस्मि” इति चेन्मन्यसे; सदा स्वकृतभरसमर्पणस्य ईश्वकृतभरस्वीकारस्य च प्रच्युतत्वात् दोषगुणहानियुक्तपूर्वावस्थैव स्यादित्यर्थः ॥ अयं भावः अस्य भरो नाम भक्त्याधुपायान्तरानुष्ठानम् * त्वमेवोपाय भूतो मे भव* इति, उपायान्तरस्थाननिवेशनप्रार्थनेन तस्य तथात्वात् । भरसमर्पणं च न भरो भवितुमर्हनि , येन, स्वकृत्योपायस्य कृतत्वसंभवः । ततश्च , यदि स्वानुपायमेवोपायसमर्पणमुपायानुष्ठानन्वेन बुध्येत : तदा भरस्य समर्पितत्व- मनुष्ठितत्वं च विरुद्धमिति समर्पणं प्रच्युतं भवेत् । स्वभरानुष्ठानासामर्थ्यात् मयि भरे न्यस्ते सति मया च तं स्वीकृत्य तस्मिन्नधिकृते सति पुनर्वासनावशादनुष्ठितभरसमर्पणमेव स्वोपायकृत्यत्वेन मत्वा कृतघ्नस्सन् स्वात्मानमनुष्ठितोपायं मनुते , तस्मादयं भरस्त्यक्तव्य इति स्वीकृतोपायस्य त्याग एव प्रसज्येतेति पूर्वावस्थैवापयेतेति ॥

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाप्यम् - १५. शोकनिवृत्तिकारणचिन्ताधिकारः । प्र. प. २. प्रकरणम् ननु, यदुक्तम् , * मा शुचः * इत्यस्य स्वकृत्योपायस्य कृतत्वाभिप्रायत्वाद्धरणस्य माधनन्वसिद्धिरिति । तदयुक्तम् । तस्योक्ततात्पर्यकत्वे कल्पकाभावात् । न च शोकनिवृत्तिः कल्पिका । सर्वधर्मपरित्यागा- ङ्गत्वेन एकशब्दोक्तस्वीकारानुपायत्वबुद्धिसंस्कृतेन प्रकृतस्वीकारेण विशिष्टस्य * त्वाशब्दोपस्थापितत्वात् स्वप्रवृत्त्यनर्हत्वं प्रकृतम् । * मोक्षयिष्यामि * इत्यत्र भगवतश्चेतनकृत्याधिकृतत्वं चोक्तम् । अतः प्रकृतयो स्वप्रवृत्त्यनहत्वचेतनकार्याधिकृतत्वयोश्शोकनिवृत्तिहेतुन्वन विवक्षितत्वोपपत्तेः तस्यान्यथासिद्धत्वात् । पूर्व स्वकृत्यस्य भरस्य भगवति समर्पितत्वेन कृतकृत्यत्वासिद्धश्च ॥ स्थानप्रमाणेन एतदुपह्यश्रुतौ पुरुषविद्यायां कृतकृत्यत्वस्योत्तरकृत्यत्वेनोक्तन्वात् शोकनिवृत्ति- हेतुत्वं कृतकृत्यत्वस्य श्रुतिसिद्धमिति प्रकृतन्वलिङ्गमानं श्रुत्या बाधितमिति चेत् न : तस्याः प्रकृतन्यास- विद्याङ्गभृतयज्ञाद्यनुष्ठानप्रतिनिधित्वनोपासकशरीरावयवेषु यज्ञावयवकल्पनेनासकृदावृत्तानुसन्धानपरत्वात् ॥ न च * सकृदेव पन्नाय * इति स्मृतिवचनात् , श्रुतप्रकाशिकावचनाच पूर्वप्रकृतन्यासविद्याया अनावृत्तक्तत्वात् पुरुपविद्या नाङ्गविद्येति वाच्यम् स्मृतिवचन्श्रुतप्रकाशिकावाक्ययोप्पडङ्गप्रपत्ति- विषयत्वात् । * ब्रह्मगे त्वामहस ओम् इन्यात्मानं युञ्जीत * इति पूर्वानुवाकविहिताया वसुरण्यादिप्रणवान्त- मन्त्रकत्वेन पडङ्गयोगभिन्नत्वस्योत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वाच्च पुरुषविद्याङ्गत्वेन कृतकृत्यत्वविधानपरत्वाभावात् * तैत्तिरीयानाता पुरुषविद्या ब्रह्मविद्याङ्गम् * इति भाप्यकारवचनाच्च ॥ न च, अङ्गशब्दो विम्यङ्गभूतार्थवादभागपरः। विद्याशब्दाङ्गशब्दयोरस्वारस्यापत्तेः । * ब्रह्मप्राप्तिरेवात्र फलम् * इति भाप्यविरोधश्च । किं च पुरुषविद्याया उपासनात्मकत्वाभावे अङ्गोपसंहारार्थभेदचिन्तनमनर्थक- मापद्येत । * यन्मरणं तदवभृथः * इति पुरुषविद्याया आप्रयाणं विद्यान्तरददहरहरनुष्ठेयत्वं शब्दादेवावगम्यत इति । पूर्वानुवाकोक्तन्यासलेक्षणब्रह्मविद्याया विलम्वाक्षमाधिकारत्वात् विलम्वाक्षमस्य भगवदनुभवशिथिलीकृत- वाह्यान्तःकरणत्वात् * सहकारित्वेन च * इति यज्ञाद्यनुष्ठानाभावे विद्यानिप्पत्त्यनुपपत्तेश्च । उपासकावयवेषु यज्ञानपरिकल्पनं तदनुष्ठानप्रतिनिधित्वेन विधीयते । यज्ञादिचाप्रयाणादहरहरनुष्ठेयमितीयम ग्रहरहरनुष्ठेया ॥ किं च * इदानी ब्रह्मोपासनानां गुणोपसंहारविकल्पनिर्णयाय विद्याभेदाभेन्ता प्रस्तूयते * इति भाष्यग्रन्थे * पुरुषविद्यायामपि चेतरेपमनाम्नानान् * इत्यधिकरणचिन्तितयोः तैत्तिरीयकछान्दोग्यपुरुषविद्ययोः छान्दोग्यपुरुषविद्यावन् , तैत्तिरीयकपुरुषविद्याप्युपासनरूपे यवगम्यते । एवम्, पुरुषविद्याया उपासनात्मिकाया उपासनरूपन्यासविद्याङ्गत्वात् , यज्ञाद्यनिष्ठानप्रतिनिधित्वेनाप्रयाणादहरहरनुष्ठेयत्वाच न कृतकृत्यतानुसन्धान- परत्वमिति न च , * अनेनैव तु मन्त्रेण स्त्रात्मानं मयि निक्षिपेत् । मधि निक्षिप्तकर्तव्यः कृतकृत्यो भविष्यति * इति वचने प्रपत्तिविधानानन्तरं कृतकृत्यताविधानात् , स्थानप्रमाणेनात्रापि पूर्वोत्तरानुवाकयोस्तथात्वं प्रत्यभिज्ञायत इति वाच्यम् । तत्र कृतकृत्यत्वस्योपायांशे कृतकृत्यतापरत्वाभावात् : किं तु नित्यनैमित्तिकाशे कृतकृत्यता हि तत्र विधीयते; उक्तवचनस्य सामान्यस्य * छागपशुन्यायेन * देवर्षिभूतात्मनृणाम् * इत्यादिविशेषवचने पर्यवसानात् । यथा * तेषां राजन् सर्वयज्ञास्समाप्ताः । * इति वचनस्येवास्यापि तत्र ·श्रीवचनभूपणमीमांलाभाप्यम् - १६. देशकालादिनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् पर्यवसानात् । ततश्च , ऋणत्रयापाकरणाभिप्रायं कृतकृत्यत्ववचनमिति न तदनुरोधेनोपायांशे कृतकृत्यत्वसिद्धिः । तस्मात् * मा शुचः * इत्यस्योपायांशे कृतकृत्यताविधानपरत्वाभावात् स्वकार्ये स्वस्यानधिकृतत्वम् । तत्र भगवतोऽधिकृतत्वमेव शोकनिवृत्तिहेतुत्वेन विवक्षितम् । अन्यथा , भरसमर्पणस्य स्वकृत्यत्वाभावेऽपि समर्पणमात्रात् कृतकृत्यताभिमाने स्वानुष्ठितभरसमर्पणम्, भगवदनुष्ठितभरस्वीकारश्च , प्रच्युतो भवेत् । तस्मात् वरणस्याधिकारिविशेषणत्वे * मा शुचः * इत्यस्य बाधकत्वाभावात् वरणमधिकारिविशेषणमिति सिद्यति ॥ एवम् * मा शुचः * इत्युक्तेश्वराभित्रायरूपतत्स्वभावपर्याटोवनया चरमश्लोके निरपेक्षत्वप्रतीतेः मन्त्रेऽवगतमुपायत्वं निर्हेतुकमिति ॥ संग्रहः। H श्लोके शोकनिवृत्तिश्चेत्कृतकृत्यत्वतत्परा । कृत्यं भत्याद्यनुष्टानं न भरस्य समर्पणम् ॥ अतोऽकृत्यकरे स्वस्मिन् कृतकृत्यत्वमानतः । समर्पणश्च स्वीकारः प्रच्युतो भवति ध्रुवम् ॥ तस्माच्छोकनिवृत्त्यर्थ प्राप्तः कारुणिकस्सदा । शक्तस्त्वद्रक्षणोद्युक्तो यतोऽ हमखिलेश्वरः । अतोऽनधिकृतश्चासि प्राप्तौ नार्हसि शोचितुम । इत्युक्तवान्यतोऽ तश्च पदं 'मा शुच' इत्यपि ॥ श्रुत्या पुरुषविद्यायां कृतकृत्यत्वबोधनात् । अनेनेति स्मृतौ चापि कृतकृत्यत्वमुच्यते ॥ वरणस्यानुपायत्वे तन्न सिद्धं भवेत्ततः । वरणस्याप्युपायत्वं वक्तव्यमिति चेन्न तत् ॥ प्रपत्तेरनुपायत्वं व्यनक्तीति सतां मतम् । यतः पुरुषविद्या च यज्ञप्रतिनिधिः श्रुता ॥ कृतकृत्यस्मृतिश्चापि अनृणत्रयगोवरा । तस्मात् कापि प्रपन्नेस्मिन् कृतकृत्यविधिन च ॥ ननु , * भगवति हरौ पारं गन्तुं भरन्यसनं कृतं परिमितसुखप्राप्त्यै कृत्यं प्रहीनमकृत्यवत् । भवति च वपुर्वत्तिः पूर्व कृतैर्नियतक्षमा परमिह विभोराज्ञासेतुर्वधैरनुपाल्यते ॥ * इति प्रपत्तावनुष्टितायामुपायांशे कृतकृत्यत्वानुसन्धानमः वेदान्ताचार्योक्तं कथं संगच्छत इति चेत् : तस्य पडङ्गयोगभूतसाधनप्रपत्तिपरत्वात् शरणागतेस्त दस्व वक्ष्यमाणत्वाच्च ॥ इति शोकनिवृत्तिकारणचिन्ताधिकारः ॥१५॥ - इति श्रीवचनभूपणस्थ विरोधिपरिहारे प्रथमस्य परिच्छेदस्य द्वितीयं प्रकरणम् ॥ अश देशकान्दादिनियमाभावाधिकारप्रारम्भः ॥ एवम् द्वितीप्रकरणे प्रथमाधिकारे . * व्रज * इति विध्युत्था शङ्का परिहता । द्वितीये * मोक्षयिष्यामि * इति पदोन्था । तृतीये * अहं शब्दोत्था । चतुर्थे * मा शुचः * इति शब्दोत्था । एवमधिकारच तुष्टयेन वरणस्याधिकारिविशेषण-वस्थापनमुखेन निहें तुकत्व स्थापितम् । तदेव निर्हेतुकत्वम् । पा.. इत्युक्तवायतश्चेशः श्लोके मा शुच इत्यपि ।

·. श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १६. देशकालादिनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् ४९ तृतीयचतुर्थप्रकरणाभ्यामपि मुखभेदेन स्थाप्यते. ॥ द्वितीयप्रकरणे विधेरधिकारिविशेषणविषयत्वाद्गणाभावदोषयोस्तोरपि तदनादरेणार्जुनादीनामङ्गीकार- दर्शनात् , प्रत्युत दोषगुणहान्योः भोग्यत्वेन स्वीकृत्य विषयीकारस्वाभाव्यात् , सौशील्यवात्सल्यकारुण्यादि- कल्याणगुणयुक्तत्वस्वाभान्यात्, स्वीकृतचेतनकृत्यत्वप्रदर्शनेन शोकनिवर्तकत्वस्वाभाव्याञ्च वरणस्याहेतुत्वमिति प्रपत्तव्यस्वभावपर्यालोचनया समर्थितम् ॥ इतः परं प्रपत्त्यनुबन्धिदेशकालाद्यनियमस्वभावपर्यालोचनयापि तदेव समर्थ्यते ॥ यद्यपि प्रपत्तिस्वरूपपर्यालोचनानन्तरं प्रपत्तव्यस्वरूपनिरूपणं कार्यम् । तथापि , श्रीनारायणशब्दार्थयोः पुरुषकारोपायस्वरूपसंबन्धिनोः निरूपणानन्तरं तत्संपन्धभूतस्य मतुप्पत्ययार्थस्य निरूपणमन्तरङ्गमिति , तन्निरूपण मुखेन वरणस्याहेतुत्वमुच्यते ॥ पूर्वन, अधिकारचतुष्टयेनाप्यस्य वरणस्याधिकारेविशेषणत्वस्थापनात् विधिरधिकारिविशेषण- विधिरिति प्रधानविधिनिरूपणं कृतम् । इदानीं, प्रधानभूतानुबन्धविधिनिरूप्यत इति वा सङ्गतिः ॥ पथरे श्रीशदार्थः , द्वितीये नारायणचरणशब्दार्थः , तृतीये मतुष्प्रत्ययार्थः, चतुर्थे क्रियाशब्दार्थः, आहत्य प्रकरण क्तुष्टयेनार्यवतुष्टयनिरूपणमुखेन परिच्छेदमात्रानुयायिशरणशब्दार्थो निर्हेतुक इति निरूप्यते. । वरणस्यो- पायत्वे पुरुस्कारस्ापि व्यर्थत्वात् पुरुषकारप्रकरणमप्युपायतानिर्हेतुकत्वौपयिकमिति, परिच्छेदमात्रं निर्हेतुकोपायत्वपरमिति वा योजनीयम् । कालानियमपरस्य च मतुप उपलक्षणत्वात् । अत्र देशाद्यनियमोऽपि निरूपयो । कर्माद्य तुष्ठाने का उस्माभ्यहिनाङ्गत्वात् । तदनियमे देशप्रकाराद्यनियमोऽप्यर्थसिद्ध इति वा देशाद्यनियमस्य मतुबर्थत्वेन वर्णनम् । पूर्वभ * अनेनैव तु मन्त्रेण स्वात्मानं मयि निक्षिपेत् * इति प्रकृतत्वात् तत्र नियतनम्त्रकत्वप्रतीत्या कालादिनियतत्वमपि प्रत्यभिज्ञाप्यते । ततश्च , नियतपरिकरस्य कथमहेतुत्वमिति शङ्कया चरमाद्याधिकारयोस्प्लङ्गतिः ॥ वरणप्त्याधिकारिविशेषणत्वे सिद्धोयाङ्गत्वे वा व्याजमात्रत्वमुक्तं भवति । सहेतुकत्ववादिमिरपि तस्य व्याजचमेवोच्यते अत एवोक्तं वेदान्ताचार्यैः * प्रपत्तेाजमात्रत्वम् * इति । कपाचिद्विधया यत्किंचिञ्चेतनव्यापारसापेक्षत्वेऽपि न नितुकत्ववादसिद्धिरित्याशङ्कायाम, अधिकारिविशेषणत्वे स्वरसात्', द्वितीयप्रकरणे सिद्धोपायाधिकारत्वेन स्थापितस्य वरणस्यास्मिन् तृतीयप्रकरणे फलप्रपत्तित्वं प्रसाध्यते । देशकालादिनियतसाधनप्रपत्तिभूतषडङ्गयोगभेदसाधनमुखेन देशाद्यनियता शरणागतिः फलरूपेति वर्ण्यते ॥ मपत्तिक्कु देशनियममुम् कालनियममुमिल्लै । अयमत्र संशयः । मन्त्ररत्ने भगवदुपायतानिहतुकत्वावगमो नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम् , शरणागते. फलरूपत्वं न संभवति , उत संभवतीति । तदर्थम् देशादिनियमाभावविधिर्नास्ति , उतास्तीति । तदर्थ तदस्तित्वे देशकालनियमानियमवियोरेकत्रोपसंहारस्संभवति, उत न संभवतीति L तदर्थम्,. अनियम- 13 -- ततश्च यया ·उत . श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १६. देशकालादिनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् विधेरापद्विषयत्वं वा, अमन्त्रकप्रपत्तिविषयत्वं वा, तान्त्रिकमन्त्रकप्रपत्तिविषयत्वं वा संभवति , न संभवतीति ॥ यदा न संभवति, तदा नियमानियमविध्योरेकत्रोपसंहारसंभवान्न तयोविद्याभेदकत्वम् यदा चानियमविधेरैवासंभवः तदा न सुतरां विद्याभेदसिद्धिरिति पूर्वपक्षे फलफलिभावः । यदा चानियमविधि- स्संभवति ; यदा च तस्यापदादिविषयत्वं च न संभवति ; तदा नियमानिशमविद्ध्योरेकत्रोपसंहारस्थाशक्यत्वात विद्यामेदसिद्धौ फलप्रपत्तिसिद्धिरिति राद्धान्ते फलफलिभावः ॥ पूर्वप्रकरणे चरमाधिकारे चरमश्लोकचरमपदार्थो निरूपितः । अत्र प्रथमाधिकारे चरमश्लोकप्रथम- पदार्थों निरूप्यते । * सर्वधर्मान्परित्यज्य * इत्यत्र सर्वशब्दार्थभूतानुबन्धिदेशकालप्रकाराधिकारिणां सवासन- परित्यागस्याङ्गत्वेन प्रतिपादनात् मन्त्रस्थमतुष्प्रत्ययः कालानियतिपरः प्रथमपदेनोपबृंहितो भवतीति मतुष्प्रत्यये लक्षणया अर्थतो वा देशकालप्रकारादीनामप्युपस्थितेः उपवृंहणानुरोधेन मतुष्प्रत्ययार्थतया देशकालप्रकाराधि- कार्यनियमोऽत्राधिकारत्रयेण निरूप्यते ॥ पूर्वपक्षस्तु ; प्रपत्तेः देशकालनियमाभावोऽ सिद्धः । * पुण्येऽ नुकूले समये देशे भागवतोत्तरे । निमज्ज्य नियतस्तीर्थ प्रणिपत्याश्रयेद्गुरुम् । * द्वादश्यां श्रवणे वापि कस्मिंश्चिद्वैष्णवे दिने । अनुव लेऽहनि शुमे * इत्यादिषु देशकालाङ्गत्वं हि प्रतिपाद्यते । यत्साङ्गम् तत्साधनम् * इति हि व्याप्तिः ॥ ननु , * स एष देशः कालेश्च * इत्यादीनां तन्नियमाभाववचनानामपि सत्वात् नियमानियमयोरेकत्रोप- संहारस्याशक्यत्वात् विद्याभेदसिद्धिः । तत्र नियमसापेक्षा साधनप्रपत्तिः । तन्नियमनिरपेक्षा फलप्रपत्तिरिति सिद्ध्यतीति चेत् न; अनियमवचनानां प्रपत्तिवैभवपरत्वेनार्थवादत्वात् । अनियमस्य स्वतः प्राप्तत्वेन विधेयत्वासंभवाच । तथा हि तत्र किंकर्तव्यताबोधने विधिव्यापारः ? उताज्ञातज्ञापनमात्र । नाद्यः प्रपत्तिगतदेशकालनैरपेक्ष्यस्य यत्नागोचरत्वात् । न च तद्विधेविशिष्टदेशकालत्यागे तात्पर्यम् , अपसिद्धान्तात् । तथाऽनुष्ठानादर्शनाच्च । न द्वितीयः, तदविधानादेव त रपेक्ष्यसिद्धेः, तज्ज्ञानस्थाविधेयत्वात् ॥ ननु, भक्त्यादिवदस्था अपि श्रेयस्साधनतया देशकालविशेषाङ्गकत्वप्राप्तौ तन्नरपेक्ष्वं विधीयत इति चेत् ; तर्हि , तद्विधानानर्थक्यपरिहाराय देशकालनैरपेक्ष्यज्ञानमङ्गमित्युक्तं स्यात् । तथा सति प्रतिज्ञाव्याघातः; तस्मात् देशाद्यनियमविधेरसंभवात्तद्वचनमर्थवादमात्रम् । अस्तु वा तद्विधिसंभवः । तथापि न विद्याभेदसिद्धिः । हधार्थप्रपत्तेर्मन्सनिरपेक्षतया तत्रानियमविवेस्लावकाशत्वात् * काम लोकत्रमाणस्य कामास्लिद्ध्यन्ति कामिनः । गृहीतसत्पथस्यैव निरपायः फलोदयः * इति दृष्टार्थप्रपत्तेर्मन्त्रानपेक्षत्ववचनात् ॥ यद्धा , देशाधनियमविधिरापद्विषयः । आपत्सन्नयासादौ नियमादर्शनात् । अथवा * देशकालादि- नियममरिमित्रादिशोधनम् * इत्याद्यनियमवचनानि स्त्रीशूद्राद्यधिकारतान्त्रिकमन्त्रकप्रपत्तिपराणि * न स्वरः प्रणयोऽङ्गानि नाप्यन्यविधयस्तथा । स्त्रीणां तु शूद्रजातीनां मन्त्रमात्रोक्तिरिप्यते ॥* इत्यादिविशेषवचने सामान्यविशेषन्यायेन पर्यवसानात् । अतश्च देशकालादिनियमविधिः वदिकमन्त्रप्रपत्तिविषयः । तदनियम- विधिस्तान्त्रिकमन्त्रप्रपत्तिविषय इति न विद्याभेदसिद्धिः ॥ .

·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाप्यम् - १६. देशकालादिनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् न च * श्रद्धव कारणं पुंसामष्टाक्षरपरिग्रहे । * आसीना वा शयाना वा * इत्यादिषु वैदिक- मन्त्रस्याप्यनियम उक्त इति वाच्यम् * तत्रोत्तरायणस्यादिविन्दुमान्धिष्णुरन्ततः । बीजमष्टाक्षरस्य स्यात्तेनाष्टाक्षरता भवेत् ॥ * इत्युक्ततया तान्त्रिकस्याप्ययाक्षरतापपत्तः । तस्मात् न देशाद्यनियमविधि- बताफलप्रपत्तिसिद्धिरिति ॥ - , । प्रपत्तिक्किल्यादि) मन्त्ररत्नप्रतिपाद्यप्रपत्तेः देशकालविशेषनियमापेक्षा नास्ति। अतस्त्रा भगवासादलभूता । लोके यद्यत्साधनम् , तत्तन देशकालनिग्मसापेक्षं दृष्टम् । यथा यागादि । या फलप्रानिः सा सर्वा तदनपेक्षा दृष्टा ; यथा स्त्रक्चन्दनादिनिषेवणम् ॥ न चानियमवचनानां विधित्वासंभवः, कर्तव्यतावोधनस्यैव विधित्वात् । न च देशकालनैरपेक्ष्यस्य प्रपत्तिधर्मस्य विधेयतानुपपत्तिः । तत्त्यागे विधितात्पर्यात् । न च विनिगमनाविरहः । नरपेक्ष्यमात्र- परत्वस्यापि संभवादिति वाच्यम् । * सर्वधर्मान्परित्यज्य * तस्मात्त्वमुद्धवोन्मृत्य चोदनां प्रतिचोदनाम * इत्यादिन्यागविधौ पर्यवसानात् । न चोक्तवाक्यस्य देशविशेषादित्यागपरत्वाभावः * तेषामन्द्रियकत्वेऽपि न तादृष्येण धर्मता * इन्युक्तरीत्या देशादीनामपि श्रेयस्साधनत्ववेषण धर्मत्वोपपत्तेः । *कालेष्वपि च सर्वेषु दिक्षु सर्वासु चाच्युत । शरीरे च गतौ चापि वर्तते मे महद्भयम् ॥ * इन्युपायान्तरवत् तदनुग्राहक- देशादेरपि त्याज्यतावचनेन देशादेरपि सर्वशब्दोपस्थितत्वात् । न चैवं विशिष्टदेशकालपरित्यागेनाशुद्धदेश- कालादिप्रसङ्गः, विशिष्टदेशकालयोः प्रपत्त्युपकारकत्वबुद्धित्यागस्य विधेयत्वात् । न च, तेन साङ्गतया साधनत्यापत्तिः । भावरूपत्वाभावेन तदा नङ्गात् । एवम् , देशकालानियमविधिसंभवात् नियमानियमयोश्च एकत्रोपसंहारायोगाच्च विद्याभेदसिद्धिः ॥ ननु , अनियमविधिसंभवेऽपि न फलप्रपत्तिसिद्धिः, अनियमविधेरापद्विषयत्वादित्यत्राह * स एष देशः कालश्च * इत्यादि । अनियमविधिरापद्विषयेति न युज्यते वक्तुम विभीषणप्रपत्तावनियमदर्शनेनाप्यापदो दृष्टत्वात् । तथा च विद्याभेदप्रयुक्ताव नियमानियमौ ॥ ननु, विभीषणप्रपत्तिरमन्त्रका अत एव तत्रानियमदर्शनम् । नियमविधिस्तमन्त्रके प्रपदने स्यादित्यत्राह- । (इव्वर्थम् मन्त्ररत्नत्तिल प्रथमपदत्तिले सुस्पष्टम् ) मन्त्ररत्न एव मतुपा तत्प्रतिपाद्यप्रपत्तिमात्रे कालादिनियमानपेक्षत्वस्य प्रतिपन्नत्वात् । समन्त्रकप्रपत्तावपि तन्नरपेक्ष्यसिद्धिरित्यर्थः ॥ अयं भावः; सापेक्षत्वं समन्त्रकत्वोपाधिकृतम्, न तु प्रपत्तिस्वरूपकृतमिति समन्त्रकप्रपत्तावेव ·श्रीवचनभृपणमीमांसाभाष्यम् - १६. देशकालादिनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् .. तन्नियमः ; अमन्त्रकायां न्यनियम इति न शक्यते वक्तुम् । मन्त्रे तस्य देशादिनरपेक्ष्यदर्शनात् * देशकालादि- नियमस्तु * अरिमित्रादिकं तस्य पौन (र)श्चरणकं न तु * इत्यादिस्मृत्युपबृंहितमतुष्प्रत्ययस्य तत्र मानत्वादिति । नन्विदं वचन तान्त्रिकमन्त्रविषयम् ; वैदिकमन्त्रे देशादिनियमोऽस्त्येव : अतः वैदिकमन्त्रविषयो नियमविधिः, तदतिरिक्तसर्वविषयस्तदभावविधि इति चेत् ; मैवम् , द्वयेऽपि प्रणवान्वयेन वैदिकमन्त्रेऽपि मतुष्प्रत्ययसिद्ध- देशाद्यनियमदर्शनात् * ओमित्येकाक्षरं मन्त्रमेकं गृढार्थभुच्यते । प्रकाशार्थ तयोरेकमक्षरैः पञ्चविंशकैः ॥ तस्मान्मन्त्रद्वयं ब्रह्म पड्दिशत्यक्षरं विदुः । तस्य विष्णोः प्रसादेन मया लब्धं द्वयं विभोः ॥ प्रणवं मन्त्ररत्नं च मन्त्रद्वयमुदाहृतम् । प्रणवं प्रणवादूर्ध्व मन्त्रद्वयमुदाहृतम् ॥ * इति वचनात् ॥ न च , प्रणवस्य द्वयान्वितत्वेऽपि तद्विहीनस्य तान्त्रिकत्वात् तद्विवक्षायां मतुष्प्रत्यय इति वाच्यम् * सर्वेषां तान्त्रिकं तु या* इत्युक्तस्य विकल्पस्यासिद्धिप्रसङ्गात् । अनियतदेशकालादिकस्य तान्त्रिकस लघुत्वात् । नियतदेशादिकस्य वैदिकस्य गुरुत्वाच्च । उभयोरनियतविकल्पानुपपत्तेः । अन्यथा गुरु- शास्त्रप्रामाण्यापातात् । अतः देशादिनियमापेक्षा न वैदिकमन्त्रस्वभावकता; अपि तु, प्रपत्तर्मोक्षसाधनत्व- कृता । तन्नेरपेक्ष्यमपि प्रपत्तेः फलत्वकृतम् । न न तु वैदिकमन्त्राङ्गकत्वाभावकृतम् । ततश्च देशादि- नियमसापेक्षत्वानपेक्षत्वयोः विद्यास्वभावनिबन्धनत्वाद्विद्याभेदसिद्धिः । किंच , अत्रानियमविवेः विशिष्टदेशकालपरित्यागविधिपर्यवसन्नत्वात् तत्यागाङ्गत्वम् : आपकालीने अमन्त्रके तान्त्रिकमन्त्राङ्गके च प्रपदनेन संभवति ; आपत्कालीनकर्मणः अनापत्कालीनकतिपयाङ्गनरपेक्ष्येऽ पि तद्विरोधित्वाभावात् । अमन्त्रकेऽपि तद्विरोधित्वं नास्ति , विशिष्टदेशकालेकृतत्वे फलोसिद्धिप्रसंगात् , तान्त्रिकमन्त्रकेऽपि तद्विरोधो नास्ति । विशिष्टदेशकालयोस्स्वरूपेण या बुद्ध्या वा त्यागस्याङ्गत्वेनानुष्ठानादर्शनात् विशिष्टदेशकालयोः कृतस्य वफल्यप्रसङ्गाच्च । तान्त्रिकमन्त्रस्य विशिष्टदेशकालविरोधित्वे प्रमाणाभावाच । तस्मात् विशिष्टदेशकालयोः तदभावस्य चैकत्रोपसंहारायोगेन विद्याभेदसिद्धौ, सिद्धोपायसा-यत्वेन फलप्रपत्ति- भूता शरणागतिः चेतनप्रवृत्तिरूपसाधनविरुद्धेति तदभावाङ्गिका शरणागतिः फलरूपा; तन्नियमच पडङ्गयोगे उपसंहार्य इति षडङ्गयोगस्साधनप्रपत्तिरिति विद्याभेदसिद्धिरिति ॥ यद्यपि * न देशकालौ नावस्थां योगो ह्ययमपेक्षते * इति पडङ्गयोगे तन्नेरपेक्ष्यं श्रुतम् । तथापि * प्रणामः कीर्तनं वाऽपि स्मरणं वाऽपि केवलम् । एकैकमपि चाङ्गानां प्रपत्तिः प्राज्ञसंश्रया ॥ * इत्यादिना यथावार्यनिष्ठप्रपत्तेः अङ्गाङ्गिपोप्कल्यविरहेऽ पि कार्यकरत्वम् । एवमेव देशकास्वैकल्येऽपि तनिष्ठप्रपत्तेः फलाव्यभिचार इत्यत्रोदाहृतवचनतात्पर्यम् । शरणागतो तु नैवं तन्नैरपेक्ष्यमात्रम्, अपि तु विरुद्धत्वात्तत्त्यागाङ्गक- स्वमिति साभिद्यत एव । ततः फलप्रपत्तिरूपत्वावरणस्य मन्त्रे उपायत्वस्य निहेतुकत्वसिाद्धरिति ॥ . संग्रहः; देशादिनियमाभावे विधियुक्तो न तद्विधिः । नरपेक्ष्ये प्रपत्तिर्न तज्ज्ञानेऽ भिमतिर्न च ॥ युज्यतां सतु अमन्त्रे वाऽप्यापदीयेऽथ तान्त्रिके । संग्राह्यो वरणे तस्मान्न विद्या भिद्यते ततः ॥ तत्यागाङ्गविधिस्साध्ये वरणे पर्यवस्यति । किं चात्र तान्त्रिकः कालनिरपेक्षो यदीष्यते ॥

·. श्रीवचनभूषणमीमांसाभाप्यम् - १७. प्रकारनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् सर्वेषां तान्त्रिक वति विकल्पश्च न युज्यते । 'न जातिभेद ' मित्यादिप्राशसंश्रयगोचरम् ॥ तस्माद्देशादितत्त्यागोपादानाशक्तितः फलम् । वरणं सिद्धमित्याहुः न्यायमार्गे मुशिक्षिताः ॥ इति देशकालनियमाभावाधिकारः ॥१६॥ ॥ १७॥ अथ प्रकारनियमाभावाधिकारः ॥ प्रकारनियनियिल्ले पूर्वाधिकारे देशकालनैरपेक्ष्यविधिसाधनपूर्वक विद्याभेदः प्रसाधितः । अत्र वर्णाश्रमाचारसापेक्षता- विधिसाधनपूर्वक विद्याभेदसमर्थनेन फलप्रपत्तिसिद्धिरुच्यत इति सङ्गतिः ॥ अत्र संशयः : फलंप्रपत्तिास्ति . उतास्तीति । तदर्थम् विद्याभेदो नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम प्रपत्तेः वर्णाश्रमधर्माङ्गकत्वे प्रमाणं नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम् * आनुकल्यस्य संकल्पः * इत्यत्र संकल्पमात्रमङ्गम् , उत वर्णाश्रमधर्मानुष्ठानमङ्गन्वेन निर्दिश्यत इति । तदर्थम् तस्य वर्णाश्रमधर्मानुष्ठानपरत्वे विनिगमकं नास्ति , उत्तमस्तीति ॥ यदा नास्ति तदा संकल्पमात्र तत्राङ्गत्वेन विवक्षितमिति , वर्णाश्रमधर्माङ्गकत्वे प्रमाणाभावात् वर्णाश्रम- धर्माङ्गकन्वतदभावाङ्गकत्वलक्षणविरुद्धधर्मसमाजाभावेन विद्याभेदाभावात्फलप्रपत्त्यसिद्धिरिति पूर्वपक्षे फलंफलिभावः ॥ यदा च संकल्पशब्दस्य संकल्पविषयवर्णाश्रमधर्माचारपरत्वे प्रमाणमस्ति; तदा वर्णाश्रमधर्मस्याङ्गत्वा- देकत्र वर्णाश्रमधर्मस्व तत्त्वागस्य चोपसंहारासंभवेन विद्याभेदसिद्धः फलप्रपत्तिसंभवेन सिद्धोपायनरपेक्ष्य सिद्धिरिति राधान्ते फलफलिभावः ॥ पूर्वपक्षस्तु ; प्रपत्तौ * सर्वधर्मान्परित्यज्य * इति विद्याविशेषत्वात् वर्णाश्रमधर्मसापेक्षत्वस्यापि प्राप्तौ तन्नरपेक्ष्यं तावद्विधीयते तद्विरुद्धम् , अत्र वर्णाश्रमधर्माणामप्यङ्गत्वात् , विरुद्धशास्त्रद्वयसमाजेन विद्याभेदात्फलप्रपत्तिसिद्धिरिति यदुच्यते, तन्नोपपद्यते । प्रपत्तः वर्णाश्रमधर्माङ्गत्व प्रमाणाभावात् । न च * सन्ध्याहीनोऽशुचिनित्यमनहस्सर्वकर्मसु । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् ॥ विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोपकारकः * इति सामान्यविशेषरूपवचनैः प्रपत्तेरपि तदङ्गन्यमवगम्यत इति वाच्यम् , * सर्वधर्मान् परित्यज्य * इति विशेषविधिवलेन उत्सर्गापवादनयात् सामान्यवचनानां विहितव्यतिरिक्तविषयत्वात् ॥ न च , * यज्ञेन * इति वचनात् * सहकारित्वेन च * इति सूत्राच तत्प्राप्तिः, तस्यापि विद्यामात्र- साधारण्यन न्यासविद्याव्यतिरिक्तविद्यान्तरविषयत्वात् ; न च * आनुकूल्यस्य संकल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम् * इत्यादौ विहितकरणनिषिद्धाकरणयोः प्रपत्त्यङ्गत्वेनोक्तत्वात् , वर्णाश्रमधर्माङ्गत्वप्रसङ्गः। तत्र संकल्पमात्रस्याङ्गत्वेन श्रुतत्वेन तदधिककल्पनायां श्रुतहान्यश्रुतकल्पनयोः प्रलङ्गात् . । न चानुष्ठानस्यैवाङ्गत्वं सर्वत्र दृष्टम् , न तु संकल्पमात्रस्येवेति वाच्यम्, * आचार्याधीनो भव , बाढम् * इत्यत्र तदङ्गत्वदृष्टः ॥ 14 ·धीवचनभूपणमीमांनाभाष्यम् - १७. प्रकारनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् न च वाच्यम्. * या स्वधर्मेषु निरतिस्सा भवत्यनुकूलता * इत्यानुकूल्यसंकल्पनिर्वचनात् स्वधर्मानुष्ठानमेव संकल्प इति तत्रानुकृल्यलक्षणमुक्तम् , न तु तत्संकल्पलक्षणम् । किञ्च * आनुकल्यमिति प्रोक्तं सर्वभूतानुक्लना* इत्यादिलक्षणान्तरसत्वेन तदनिश्चयात्, अनुष्ठानवाक्ये च * कृतानुकूल्यसंकल्पः प्रातिकल्यं विवर्जयन् । विश्वासशाली कृपणः प्रार्थयन् रक्षणं प्रति ॥ आत्मानं निक्षिपति यद्धिया देवस्य पादयोः । सा प्रपत्तिरियं सद्यः सर्वपापप्रणाशिनी * इति संकल्पमात्रमङ्गमिति च श्रुतम् , किञ्च संकल्पशब्दस्य अनुष्ठानपरत्व लक्षणा च स्यात् , सा चायुक्ता , मुख्ये संभवति तत्कल्पनानुपपक्तेः । संबन्धानुपपत्तिभ्यां हि लक्षणा समाधीयते ? किञ्च लाक्षणिकशब्दप्रयोगो हि सर्वत्र सफलो दृष्टः ? यथा गङ्गाशब्दस्य घोपपावनत्वाति- शयप्रकाशनम् । न चात्र संकल्पशब्दस्य लक्षणाविवक्षायां प्रयोजनमस्ति । तस्मादत्र यावजीवं भगवदानु- कूल्यं चरामीति संकल्पमात्रमङ्गम् । प्रातिकृत्यवर्जनं च क्वचिद्धर्मानुष्ठानमुच्यते , * स्वस्य स्वामिनि वृत्तिर्या प्रातिकृल्यस्य वर्जनम् * इति । क्वचिच्च * वर्जनं प्रतिषिद्धानां तथैवाप्रतिकूलता * इति निषिद्धवर्जन- मित्युच्यते । ततश्चोदाहृतवचनेषु निष्पन्नोर्थः * आनुकूल्येतराभ्यां तु विनिवृत्तिरपायतः * इति दर्शितः । अतः यावद्देहावसानं कर्तव्ययोः विहितकरणनिषिद्धाकरणयोः आनुकूल्यप्रातिकूल्यवर्जनशब्दाभ्यां विवक्षितत्वात् तादृशयोश्वांग्यनुष्ठानकाले कर्तुमशक्यत्वात् , साङ्गप्रपदनस्य सकृत्त्वाच्च तदुभगसंकल्पमात्रमङ्गमिति निश्चीयते ॥ न च यावज्जीवकर्तव्यत्वेन संकल्पितयोस्तयोरनन्तरमनुष्यानं संकल्पप्रयुक्तमित्यङ्गता स्यात् इति वाच्यम् * वाढम् * इत्यादावड्यनुवृत्त्या उत्तरतनगुर्वनुवर्तनादेस्तत्संकल्पप्रयुक्तत्वेऽपि अत्राङ्गिनस्सकृत्त्वेन तयोस्तत्प्रयुक्तत्वाभावात् । तदुक्तम् वेदान्ताचार्यैः * संकल्पमात्रमेवाङ्ग श्रुतमाचरणं पुनः । अनङ्गमाज्ञया प्राप्तं न संकल्पनिबन्धनम् * इति । अतः वर्णाश्रमधर्माणां प्रपत्त्यङ्गत्वे प्रमाणाभावात् न विरुद्धविधिद्वय- समाज इति फलप्रपत्यसिद्धेः न निहेतुकत्वसिद्धिरिति ॥ सिद्धान्तस्तु ; यदुक्तं प्रपत्तेः वर्णाश्रमाचाराङ्गत्वे प्रमाणाभाव इति तन्नोपपद्यते , * न्यासः पञ्चाङ्गसंयुतः * इत्यादेः प्रमाणत्वात् । अत्र * आनुकल्यस्य संकल्पः * इत्यानुकल्ये संकल्पशब्दश्रवगेऽपि प्रातिकूल्यवर्जने संकल्पशब्दस्तावत् क्वचिदपि न श्रुतः । प्रातिकूल्यवर्जनलक्षणं च * स्वस्य स्वामिनि वृत्तिर्या प्रातिकुल्यस्य वर्जनम् । तदङ्ग पञ्चमं प्रोक्तं आशाव्याघातवर्जनम् । अशास्त्रीयोपसेवा तु तद्याघात इतीर्यते' * इति प्रातिकूल्यवर्जनस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणस्वधर्मानुष्ठानरूपत्वमुक्तम् । न चात्रापि संकल्पशब्दोऽध्याहर्तव्यः, श्रुतहानाश्रुतकन्पनाप्रसङ्गात् : अन्यथा विश्वासादिप्वपि संकल्पशब्दाध्याहारप्रसङ्गः ॥ किश्चात्र संकल्पशब्दोऽपि न सार्वत्रिकः, * आनुकल्यं समाचरेत् * प्रातिकृल्यं परित्यक्तमानुकृत्य च संश्रितम् * आनुकृल्यमिति प्रोक्तं सर्वभूतानुकूलना * इत्यादौ संकल्पशब्दायवणात् । * आनुकृल्येतराभ्यां तु विनिवृत्तिरपायतः * इत्येतदपि आनुकूल्यसंकल्पस्य अङ्गत्वेनोपपद्यते , संकल्पमात्रेण कृत्याकरणप्रयुक्तापायानेवृत्त्व- संभवात् । अतः , क्वचित्सङ्कल्पशब्दो वचनान्तरबाहुल्यानुगुण्येनानुष्ठानपरः, क्वचित्सङ्कल्पशब्दप्रयोगोऽपि यावंजीवमनुष्ठेयस्यानुकृल्पस्य प्रपत्त्यङ्गत्वात् तत्प्रारम्भमात्र पूर्वांगमिति सूचनार्थः; तथा हि आनुकूल्यादि- स्वरूपमात्रं न प्रपत्त्यङ्गम् ; किन्तु तेषां पूर्तिः, * पूर्णरङ्गैरुपाङ्गैश्च अङ्गपूर्तिमिमां शृणु * इत्यादौ , ·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - १७. प्रकारनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् पूर्णानामानुकूल्यादीनां प्रपत्यङ्गन्वश्रवणात् अत एवोच्यते * आर्तप्रपत्तावतेषां सन्निधिस्तु विधीयते । दृप्तप्रपत्तावतानि भविष्यन्त्युत्तरोत्तरस् * इति । सकृत्त्ववचनानि, अङ्गारम्भविशिष्टाङ्गिपराणि : ततश्चानुकृल्यादीनां प्रथमप्रयोगः पूर्वाङ्गम: तैस्सहानुष्ठानानन्तरं यावजीवं तेषां षण्णामप्यनुष्ठानमुत्तराङ्गम् : यावज्जीवमनुष्ठानमेव दृप्तविषये तेषां पूर्तिः ; आर्तानां स्वधर्मानुष्ठानपूर्तेः पूर्वमेव जातत्वात् । पूर्णान्यानुकल्यादिपञ्चकानि तेषां पूर्वाङ्गानि, दृप्तानां स्वधर्मानुष्ठानपूर्तेः पूर्वमसंभवात् , पूर्वाङ्गप्रारम्भरूपप्राथमिकानुष्ठानं पूर्वाङ्गम् ; अङ्गायनुष्ठानानन्तरं नेपां घण्णामपि यावजीवमनुष्ठानमुत्तराङ्गम् ; तदुच्यते , * एतानि भविष्यन्त्युत्तरोत्तरम् * इति । ततश्चा नामङ्गपूर्तिः पूर्वमेवभवति , दृप्तनामन्तकाले भवतीत्युक्तं भवति ॥ न च अनुकृल्यादीनां पण्णामप्युत्तराङ्गत्वे मानाभावः; * षडङ्गतदुपायत्वं च शृणु मे पद्मसंभव * इत्यादेः प्रमाणत्वात् । न च , अष्टाङ्गयोग इतिवदङ्गाङ्गिसमुदायविवक्षया षडङ्गत्वेन निर्देशः, * सांगेत्वष्टाङ्गयोग- व्यवहृतिनयतप्पड्डिधन्वोपचारः * इति वेदान्ताचार्यवचनादिति वाच्यम् ; स्वारसिकाङ्गसमुच्चयसंभवे तदयोगा। न च अङ्गयन्तरानुपपत्तिः ; अस्योत्तराङ्गपरत्वेन पूर्व पञ्चाङ्गैस्सहानुष्ठितस्य तथात्वात् । अत एव * न्या' पञ्चाङ्गसंयुतः * प्रपत्तिं तां प्रयुञ्जीत स्वाङ्गैः पञ्जभिरावृताम् * इत्यादेरपि न विरोधः, तेषां पूर्वाङ्गपरत्वात् अत्र * षडङ्गम् * इत्यङ्गपटकं पृथक् निर्दिश्य * तमुपायम् * इत्यङ्गिचार्थान्तरं निर्दिश्यते ; एवं स्वारसिकार्थ- परि दागे वाधकाभावात् , पञ्चाङ्गत्वस्मृतेश्च , वर्णाश्रमाचारस्य सन्निपत्योपकारकत्वमारादुपकारकत्वं च सिद्धम् ॥ न च * स एवोपर्युपर्यस्य परां प्रीतिमुपावहन् । वृत्त्याख्यः फलतां याति * इत्यादिवचनविरोधः, तत्र सकृत्कृतप्रपत्त्यनन्तरमानुल्याद्यनुष्ठानस्य फलंत्वश्रुतेरिति वाच्यम् ; उत्तरवृत्तेः * तस्यैव बोधो न्यासाख्यः प्रथमं यात्त्युपायनाम् * इन्युक्तप्रपत्तिफलन्वेपि प्राप्त्यपेक्षयाङ्गत्वस्याप्युपपत्तेः अतः फलत्ववचनानि फलंत्ववुद्धिसंस्कृतानं तेषामारादुपकारकत्वं नान्येषामिति नियमपराणि ॥ . , न च अहिवुध्नयसंहितोक्तप्रथमाङ्गविवक्षया पडङ्गमिति निर्देशः, तस्य भक्तयादिसाधारणस्य षडङ्गयोग इति शास्त्रप्रसिद्धनिरूपणासिद्धेः, तथानभ्युपगभेनापसिद्धान्ताच्च ; * भविप्यन्त्युत्तरोत्तरम् * इति पूर्वाचार्य- वचनाच्च । इदं वचनमानुकूल्यसंकल्पस्यानुष्ठानपरत्वमप्यवगमयति , उत्तरोत्तरं संकल्पानुवृत्तेरदर्शनाच्च ; अन्यथा, केवलसंकल्पमात्रस्यानुवृत्तौ * आनुकूल्येतराभ्यां तु विनिवृत्तिरपायतः * इत्युक्तापायनिवृत्तेरसिद्धिप्रसङ्गः । उक्तानुपपत्तिरेव संकल्पशब्दस्य लक्षणकल्पिका । लक्षगाप्रयोजनं प्रोक्तम् । कथं तर्हि वेदान्ताचार्यवचनमिति चेत्, अशक्तस्वतन्त्राणां षडङ्गयोगे अश्रद्धावारणाय स्वधर्मानङ्गिकां शरणागतिं तत्रान्तर्भावयितुं संकल्पमात्रमेवाङ्ग- मित्युक्तम् ॥ न च * उपायापायसंत्यागी मध्यमां स्थितिमास्थितः * उपायापाययुक्तस्य वर्तमानस्य मध्यतः * इत्यादिषु शरणागतेरपि वर्णाश्रमानुष्ठानाङ्गकत्वप्रतीतिरस्तीति वाच्यम्; वर्तमानयोरेव कृत्यकरणाकृत्याकरणयोः प्रवृत्त्यर्थत्वत्यागस्य * सर्वधर्मान्परित्यज्य * इत्यादिना विधीयमानत्वात् ; * आनुकूल्यस्य संकल्पः प्रातिकृस्यस्य वर्जनम् * इत्यादिनानुष्ठीयमानयोस्तयोरेवाङ्गतया कार्योपयोगित्वस्य विधीयमानत्वाच्च । शरणागतेः तदभावाङ्गत्वस्य षडङ्गयोगस्य तदङ्गकत्वस्य च सिद्धेः । एवं , आनुकूल्यसंकल्पप्रातिकूल्यवर्जनयोः स्वधर्मानुष्ठानत्वात् ;

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १७. प्रकारनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् प्रपत्तेः स्वधर्मानुष्ठानार्थकत्वे पूर्वोत्तराङ्गविधीनामेव प्रमाणत्वात् , स्वधर्मानुष्ठानत्यागाङ्गकत्वे * सर्वधर्मान् * इत्यादेः प्रमाणत्वाच्च , एकत्र विरुद्धगुणोपसंहारायोगाद्विद्याभेदसिद्धौ फलप्रपत्तिसिद्धिरिति ॥ * आनुकृल्येतराभ्यां यद्वर्णधर्माङ्गमीरितम् । वरणं तन्नसंकल्पमात्रमङ्गं श्रुतं यतः ॥ अतो विरुद्धधर्मत्वाद्विद्याभेदो न सियति । इति चेत् तन्नसंकल्पशब्दोनुष्ठानलक्षकः ॥ स्वस्येत्यादि स्मृतेस्तेषां सनिधिस्तु विधीयते । इत्वाचार्यस्य सूक्तेश्चाप्याचारोग्यङ्गमीरितम् ॥ तथोत्तराङ्गता चास्य पडङ्गमिति च स्मृतेः । दृप्तप्रपत्तावित्यादिगुरुवाक्याच सिद्ध्यति ॥ क्वचित्सङ्कल्पशब्दश्च पूर्णाङ्गारम्भसूचकः । तस्मादाचारसापेक्षप्रपत्तश्शरणागतिः ॥ भिन्ना तत्त्यागसापेक्षा फलरूपेति वर्णिता ॥ अथवा प्रकारशब्देन विद्यारंभविरोधिपापनाशकप्रायश्चित्तानुष्ठानं विवक्षितम् । तदैवं संशयः भगवदुपायत्वस्य निर्हेतुकत्वं न संभवति, उत संभवतीति । तदर्थम् फलप्रपत्तिर्नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम् प्रपत्तिविद्या न भिद्यते, उत भिद्यत इति । तदर्थम् कृतप्रायश्चित्तत्वाकृतप्रायश्चित्तवाधिकाररूप- विरुद्धधर्मद्वयसमावेशो नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम् * शाश्वती मम संसिद्धिः * इत्याभिहितशेषत्व- ज्ञानस्य तापादिसंस्कारत्रयस्य मन्त्रदीक्षाविधेश्चाङ्गत्वम , उत प्रायश्चित्तत्वमिति । यदा तेषामङ्गत्वम् , तदा सर्वत्र प्रपत्तेरकृतप्रायश्चिताधिकारत्वाद्विरुद्धधर्मद्वयाभावेन विद्याभेदसिद्धेः न फलंप्रपत्तिसिद्धिरिति न निर्हेतुकत्व- सिद्धिः । यदा तेषां प्रायश्चित्तत्वम् ; तदा अकृतप्रायश्चित्तानां काकादीनामपि दर्शनात् , विरुद्धधर्मद्वय- समावेशेन विद्याभेदात् फलप्रपत्तिसिद्धेः निर्हेतुकत्वसिद्धिरिति ॥ पूर्वपक्षस्तु ; अहमस्म्यपराधानामालयः * पापिष्ठः क्षत्रवन्धुश्च * वधार्हमपि काकुत्स्थः * दोपो यद्यपि तस्य स्यात् * इत्यादिष्वकृतप्रायश्चित्तानामेव प्रपत्तावधिकारदर्शनात् , प्रपत्तेस्सर्वत्राकृतप्रायश्चित्ताधिकारत्वेन कृतप्रायश्चित्ताधिकारत्वे मानाभावात् न च श्रेयस्साधनभूनकर्ममात्रस्य कर्तृयोग्यतापादकतत्संस्कार- रूपानुग्रहादिप्रायश्चित्तानुष्ठानपूर्वकत्वदर्शनेन अत्रापि विद्यारम्भविरोधिपापनाशार्थ प्रायश्चित्तमनुष्ठेयमिति वाच्यम् । * अहमस्म्यपराधानाम * इत्यादिविशेषवचनेन तत्परसामान्यवचनानां प्रपत्तियतिरिक्तविषयत्वात् ॥ तथा च ननु , * शाश्वती मम संसिद्धिरियं प्रतीभवामि यत् । पुरुषं परमुद्दिश्य न भे सिद्धिरतोऽन्यथा * इत्याद्युक्तशेषत्वज्ञानस्य ** क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता* इत्यादिविशेषक्चनपर्यवसानात् पापानां निबर्हणत्वं सिद्धम् । * वक्ष्यामि मुनयस्सर्वे विष्णोराश्रयणक्रियाम् । म बदीक्षाविधिं चैव मत्पूजनविधि तथा ॥ आद्यं तु शङ्खचक्रादिधारण वैष्णवं स्मृतम् । पुण्ड्रं नामक्रिया चैव मन्त्रं वैवार्चनं हरेः । संस्काराः पञ्च कर्तव्याः ब्राह्मणस्य विधानतः । तस्माच क्रादिसंस्काराः कर्तव्या मुनिसत्तमाः ॥ संस्कारहीनेन कृतं कर्म हि नि फलम् । स्नात्वा शुभः पूर्वाह्न सम्यगभ्यर्च्य केशवम् ॥ नातं शिष्यं समाहूय कृतकौतुक- वन्धनम् ॥ * इत्यादि । अन्यत्रापि * प्रथमं तापसंस्कारो वैष्णवं मुनिभिः स्मृतम् । मन्त्रसंस्कारसिद्ध्यर्थ मन्त्रदीक्षाविधौ तथा ॥ * अन्यत्रापि शङ्खचकाङ्कनं कुर्याद्राह्मणो वाहुमूलयोः । हुताग्निनैव सन्तव्यं सर्व- पापापनुत्तये ॥ * इत्यादि । एवं प्रपत्यध्यायेषु तापादिसंस्कारत्रयस्य मन्त्रदीक्षाविवेश्च पापनाशकत्वमुक्तम् ।

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १७. प्रकारनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् अत्र ब्रुमः न तु * अतप्ततनून नदामो अश्नुते * इति श्रुतावपि तापसंस्कारस्य पापनाशकत्वमुक्तम् । अत्र शेषत्वज्ञानस्य तापादिदीक्षाविधेश्च विद्यारम्भविरोधिपापनाशकवेन प्रायश्चित्तत्वं वक्तव्यम्; अन्यथा नियमेन प्रपत्तेः पूर्व तदनुष्ठानानुपपत्तेरिति चेत् : मैवम् : * इत्यङ्गमुदितं श्रेष्ठं फलेच्छा तद्विरोधिनी * इति प्रपत्तिकालीनाम- झानस्वाङ्ग-वप्रतिपादनात् । दाहादिसंस्कारस्य अङ्गिफलनिर्देशेन पापनाशकत्ववचनोपपत्तिः । दाहादेरपि प्रपत्त्यङ्गतया प्रायश्चित्तत्वाभावात् । न च पञ्चाङ्गत्वविरोधः; एतेषामुपासकलाधारण्येन साधारणाङ्गत्वात् । असाधारणाङ्गविवक्षया तदुपपत्तेः; अतः प्रपत्तस्सर्वत्राकृतप्रायश्चित्ताधिकारन्वान् न विरुद्धगुणोपसंहार इति न फलप्रपत्तिसिद्धिरिति ॥ प्रपनेः कृतप्रायश्चित्ताधिकारत्वे मानाभाव इति यदुक्तम् , तयुक्तम्, * शाश्वती * इत्याहुक्तरोपन्यज्ञानलक्षणभावस्य , नत्पूर्वकतापादित्रयस्य , मन्त्रदीक्षाविधेश्च प्रायश्चित्तत्वात् । न चैतेषा- मङ्गत्वसंभव.. पञ्चाङ्ग ववचनविरोधात् । न च तस्य प्रधानाङ्गपरत्वम् । फलवत्सन्निधावफलस्याङ्गतया एतेषां पापनाशफलंप्रवणेनानङ्गत्वान् । न चाङ्गिफलं प्राप्तिविगेधिपापनाशः तत्राप्युपचरितम् । विद्यारम्नविरोधिपापनाशकत्वमिति वाच्यम् । आनुकल्याफल्पादिप्यन्तरङ्गाङ्गेषु अङ्गिफलोपचारसंभवेऽपि वहिरङ्गेषु तदुपचारे निदानाभावात् ॥ किञ्च , एतेषामङ्गत्वं सन्निप योपकारक चात्, आरादुपकारकत्वाद्वा? नाद्यः अदृष्टद्वारकल्पनाया गुरुवात् दृद्वारकन्ये च विद्योत्पत्तिप्रतिवन्धनाशद्वारमेवाङ्गीकार्यमिति प्रायश्चित्तत्वस्यैव सिद्धेः । न द्वितीयः, प्रपत्वनन्तरमनुष्यतेन तदयोगा। * इत्यङ्गनुदितं श्रेष्ठम् * इत्यहिर्बुध्न्यसंहितायां शेषत्वज्ञानस्वाङ्ग- त्वनिर्देशस्तु , विद्यारम्भविगेधिपापनाशकवाभिप्रायः । अत एव वेदान्तचार्यः शेषत्वज्ञानस्य प्रायश्चित्तत्व- मुक्तम् " तदा शेयत्वज्ञानमधिकारऽन्तर्भवति * क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता* इति; शेपत्वज्ञानपरत्वे उपायानहनानिवृत्तिर्भवति" इति * परशेपत्वधीमात्रमधिकारिविशेषणम् * इति च । अतः प्रपत्त्यनुष्ठानपूर्वभाविशेष-वज्ञानतापादिसंस्काराणां प्रायश्चित्तन्वात् काकादीनां शरणागतत्वेन च कृतप्रायश्चित्तत्वाकृतप्रायश्चित्तत्वरूपविरुद्धाधिकारात् प्रपत्तिभिद्यत एव ॥ नन्वेवमपि न विद्याभेदः प्रसजति , प्रपत्तश्शास्त्रवश्येषु सर्वत्र कृतप्रायश्चित्ताधिकारत्वात् ; काकादीनां अशास्त्रवश्यत्वादिति चेन्; न , शास्त्र येवप्यर्जुनादिषु दिन्यसूरिषु च तापादिसंस्कारादर्शनात् ॥ न च वाच्यम् , फलप्रपत्तावपि तदुभयाधिकारो दृश्यने , दिव्यसूरिषु तापाद्यदर्शनात्, आधुनिकेषु भवत्सु तद्दर्शनाच्च ; अतः फलप्रपत्तिरपि भिद्यत इति अस्मदादिभिस्तापादिसंस्कारस्याग्निकार्यादिविधि- विशेषरहितस्यानुष्ठीयमानत्वेन प्रायश्चित्त वाभावात् केवलचक्रादिधारणस्य तान्त्रिकस्य देवर्पिभूतादिनैराश्य सिद्ध्यर्थं स्वस्य तच्छेपन्वभ्रमानुत्पत्त्यर्थ भोगार्थञ्च क्रियमाणत्वात् । अत एवोच्यते * अमी परमसंस्काराः पारमैकान्त्यहेतवः । * इति । अत्र * तापः पुण्ड्रस्तथा नाम * इति तापादिस्वरूपमात्रमुक्तम् ; न तु विधिशब्दोऽप्यभिहितः । न च साधनप्रपत्तिवादेऽप्यतेषां पारमेकान्त्यहेतुत्वमेवेति वाच्यम् ; प्रपत्ति- प्रकरणाधीतानां तापादीनां ग्राहकग्रहणेन प्रपत्त्यर्थत्वात् अस्माकं तु शरणवरणस्य साधनत्वाभावेन ग्राहकग्रहणाभावात् ॥ . तथा 15 ·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - १७. प्रकारनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् क्वशित्पापनाशद्वारा प्रपत्यर्थवाभावात् तद्दीक्षाविधेः । फलश्रवणस्य चाप्रामाण्यापत्तेश्च ; अतः तान्त्रिकपक्षावलम्विनां प्रपत्तेः फलतया संस्काराणां केवलं पारमैकान्त्यहेतुत्वम् ; वैदिकपक्षावलम्बिनां तु साधन- प्रपत्तिवादिनां विद्योत्पत्तिप्रतिवन्धकनाशद्वारा प्रपत्त्यर्थत्वं चावश्यकम् ननु, फलप्रपत्तिवादे तापादीनां प्रपत्त्यनुपकारकत्वेऽपि शेषत्वज्ञानस्य नियतपूर्वभावित्वात् प्रायश्चित्तात्मकन्वं वक्तव्यमिति चेत् । न, अस्माकं प्रपत्तेः पूर्वभाविनश्शेषत्वज्ञानस्य श्रवणात्मकत्वेन अविवेयतया प्रायश्चित्तत्वाभावात् । * शाश्वती मम संसिद्धिः * इत्यादौ यत्नसाध्यं ज्ञानान्तरमेवाङ्गमिति विधीयते । तत्र भगवच्छेपत्वमेव मम संसिद्धिः प्रयोजनान्तरासद्धिः नास्तीति स्वाधिकारविज्ञापनपूर्वकप्रतीभावः त्वाचार्यादिविषयो हि तत्र विधीयते । एवं साधनप्रपत्तिवादे आद्यप्रतीभावस्यति तापादिविवेश्च प्रकरणाधीतत्वन ग्राहकगृहीतत्वात् प्रपत्तिशेपत्वे सिद्धे अकिञ्चित्करस्य तदसिद्ध्या अदृष्टरूपकिञ्चित्कारकल्पने दृष्टे संभवति तदयोगात् , श्रुतहान्यादिप्रसंगाच्च । प्रपत्त्यारम्भविरोधि- पापनाशद्वारा तदर्थत्वात् । फलप्रपत्तिवादे ग्राहकग्रहाभावात् , फलप्रपत्तिवादे ग्राहकग्रहाभावात् , श्रवणात्मकशेषत्वज्ञानस्थाविवेयत्वात् , तापादीनां तत्तद्दोक्षाविधिरहितत्वेनान्यार्थत्वेन च पारमैकान्त्यमात्रावहत्वाच्च परमते प्रायश्चित्तरूपत्वम् । स्वपक्षे तदभावश्चेति वैषम्यसिद्धिः ॥ एवं परांकुशादिभिरपि अस्मदादिभिरपि प्रायश्चित्तस्शननुष्टानात्, स्वगतस्वीकारनिष्ठेरनुष्ठोय- मानत्वाच्च । कृतप्रायश्चित्तत्वाकृतप्रायश्चित्तत्वरूपविरुद्धधर्मादशाद्विद्यामेदसिद्धेः फलप्रपत्तिसिद्ध्या नितुकत्व- सिद्धिरिति ॥ संग्रहश्च; प्रायश्चित्ताधिकारत्वात्तदभावाच भिद्यते । प्रपत्तिरिति वादस्तु विधभावाद्विहन्यते ॥ इति चेत्तन्न तापादेः शेषत्वस्मरणस्य च । ग्राहकेण गृहीतत्वात् प्रपत्त्युत्पत्तिहेतुता ॥ श्रुतपापविनाशेन स द्वारावश्यकी यतः । अतश्शेषत्वविज्ञानं मन्त्रदीक्षादिके च यत् ॥ श्चत्तं प्रपन्नस्य स्वतन्त्रस्य हि विद्यते । दिव्यसृरिप्रभृतिषु तापादेन हि संभवः ॥ अस्मदादिषु दृष्टस्य दीक्षाविधिविवर्जनात । परशेषत्वविज्ञानं श्रवणं च भवेद्यतः ॥ प्रायश्चित्तमतः किञ्चिद्विशिष्टेषु न दृश्यते । अतो भिन्नाधिकारत्वात्प्रपत्तिभेदमर्हति । इति प्रकारनियमाभावाधिकारः ॥ १७ ॥ अथ अधिकारनिमाभावाधिकारः ॥ अधिकारनियमम् वर्णाश्रमधर्मप्रायश्चित्तसाध्ययोग्यतानिरूपणेन फलप्रपत्तिस्ताधिता, इदानीमुन्कृष्श्वर्णरूपसहजयोग्यता- निरूपणेन सा साध्यते ॥ संशयस्तु : फलप्रपत्तिास्ति, उतास्तीति । तदर्थ विद्या न भिद्यते, उत भिद्यत इति । प्रपत्तेरधिकृताधिकारत्वसर्वाधिकारत्वलक्षणविरुद्धधर्मावेशो नास्ति , उतास्तीति यदा नास्ति तदा ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १.८. अधिकारनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् विद्याभेदाभावात्फलप्रपत्यसिद्धिः । यदा चास्ति , तदा विद्याभेदात्तसिद्धिरिति ॥ पूर्वपक्षस्तु : यदुक्तम् , प्रपत्तेः वैदिककर्मत्वेन योगविशेषतया न्यासविद्यायामुक्तत्वादस्य सर्वाधिकारत्वं न सिद्ध्यतीति : तदयुक्तम् । सर्वेश्वरस्य सर्वसमाश्रयणीयतया श्वेताश्वतरोक्तत्वात् । तत्र हि * मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये * इति मुमुक्षुमात्रमधिकारत्वेनोक्तम् । स्मृतिप्वपि * सर्वलोकशरण्याय * सर्वयोग्य- मनायासमप्रमादमनुपमम् । प्रपन्नातिहरं विष्णुं शरणं गन्तुमर्हसि ॥ * त्रयाणां क्षत्रियादीनां प्रपन्नानां च तत्त्वतः । कुयानिप्वपि संजातो यस्तकृच्छरणं गतः ॥ त मातृपितृहन्तारं अपि पाति भवाति हा ।* इत्युपबंहितम् तस्मान् उपासनस्य त्रैवर्णिकाधिकारत्वेन अपशूद्राधिकरणसिद्धत्वेऽपि वैदिकस्य सत्यवचनादेरिव प्रपत्तेरपि सर्वयोग्यत्वस्य विशेषवचनसिद्धन्वात् : यथाधिकारं वैदिकेन वा तान्त्रिकेण वा मन्त्रेण सर्वेषामपि प्रारमनुत्राने विरोधी नास्ति । * मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्वास्तथा शूद्रानेऽपि चाम्लि परां गतिम ॥ * इति सामान्येन भगवत्समाश्रयणमात्र सर्वसाधारण- भाभिहितम् । उपासनप्रारम्भस्थ त्रैवणिकशरीरसापेक्षत्वेऽपि उपासनसमाप्तिस्सर्वशरीरेऽपि संभवतीत्येतत् * धर्मयाधादयोऽप्यन्भ्यासाजुप्सिते । वर्णावरत्वे संग्रामारसंसिद्धिं श्रमणी यथा ॥ * इत्युक्तम् । उपासनं वणिकशरीर एवारम्नणीयमितिवत् । प्रपत्तावपि कस्यचिनियामकस्याभावात् , सामान्यवचन- संकोदाभावात् , विशेषवचनप्रावल्याच्च प्रपदनं सर्वयोन्यमिति सिद्धम् । अत एवोक्तं सारे * अतस्त्रैवर्णिकत्वादेः भादोऽभावोऽपि कस्यचित् । नाधिकारः प्रपत्तेस्त्यात् आकिञ्चन्मनाश्रितः ॥ * इति ॥ -- सिधान्तस्तु : उशहतस्मृतिषु शरणागतिग्रपत्तिशब्दयोः श्रवणान् , निरपेक्षसमर्पणशब्दाश्रवणाच्च न दासविद्याविषयत्वसिद्धिः * ओमिन्यात्मानं युञ्जीत * इति प्रणवान्तवसुरण्यादिमन्त्रकन्यासस्य सर्वाधिकारावाभावात् न च रथकारादेरिवान्याधानादौ विशेषवचनबलात् सर्वाधिकारत्वसम्भवः; तादृशन:नस्तासिद्धेः । उदाहनवा नानां तान्तिनमन्त्रकशरणागतिविषयत्वात् । तदुक्तम् : निक्षेपरक्षायाम् , 'वसुरशादिप्रणवपर्यन्तमान्त्रानुबन्धी नु न्यासः निपादस्थपत्यादिवद्विशेषवचनाभावादधीतवेदानां त्रैवर्णिकाना- भेवेति नापशूद्राधिकरणविरोवोऽपि" इति ॥ यद्यपि, * न जातिभेद न कुलंन लिङ्ग न गुणक्रियाम् । न देशकालौ नावस्थां योगो ह्ययमपेक्षते * इत्यादौ अहिर्बुध्न्यसंहितादिपटिततान्त्रिकमन्त्रान्तरकरणकेषु षडङ्गयोगन्यालेषु सर्वाधिकारस्वसम्भवः ; तथापि, षडङ्गन्यासस्य फलान्तरोपायत्वे त्रैवर्णिकशरीरानपेक्षत्वेऽपि , मोक्षोपायत्वे तदपेक्षा वर्तत एव । अत्रैवर्णिकानुष्ठित- प्रपत्तेः स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वाभावात् तेषामाचार्याभिमानादेव मोक्ष इति अवश्यवाच्यत्वात् अत्रैवर्णिकानुष्ठितप्रपत्तेः देशकालेप्रकारावस्था . गुणादिनियमरहितत्वात् ; अङ्गाङ्गिनोः पूर्णानुष्ठाननिरपेक्षत्वात् , गौणतान्त्रिकमन्त्राङ्गत्वाच्च , पूर्णानुष्ठानाभावान् । * सकलांगोपसम्हारे काम्यं कर्म प्रसिद्ध्यति * इति न्यायेन यत्किञ्चिदङ्गवैकल्येऽ पि मोक्षसाधनत्वायोगात् ।। तस्मात् , न मोक्षसाधनत्वम् । तस्मात् , मोक्षस्य च पूर्णानुष्ठानसापेक्षत्वात् समस्ताङ्गोपाङ्गोपसम्हारेण सर्वत्र मुख्यकल्पाश्रयणेन प्रपत्तेः पूर्णानुष्ठानं मोक्षहेतुः ॥ एवं पूर्णानुष्ठानरहितानामत्रैवर्णिकानां चाचार्यानुष्ठितपूर्णप्रपदनादेव सिद्धिः । स्वानुष्ठितामुख्यापूर्णप्रपदनं ·श्रीवचनभूपणमीमांसामाप्यम् - १८. अधिकारनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् en तु आचार्यसमाश्रयणेऽङ्गं भवति अन्यथा पूर्णापूर्णप्रपदनयोः गुरुलघुविकल्पायोगेन गुरुशास्त्राप्रामाण्यापत्तेः; काम्यगौणविभागानुपपत्तेश्व; अत एवोच्यते * आत्यन्तिकमनुष्ठानं सद्यश्शान्तिमभीप्सता । प्रपत्तिरञ्जला कार्या * इति । आचार्यानुष्ठितपूर्णप्रपत्तेरेव तदभिमाननिष्ठानामप्युत्तारकत्वम् । * अन्वयादपि चैकस्य रूग्यङ्न्यस्तात्मनो हरौ सर्व एव प्रमुच्येरन्नराः पूर्वे परे तथा * इत्यत्रोक्तम् । तस्मात् प्रपत्तिशास्त्र देशकालप्रकारगुणावस्थावर्णाश्रमा- ङ्गाङ्गिपूर्वाद्यनियमान्वितामुख्यप्रपदनोपदेशः आचार्यनिष्टाभिप्रायः; तन्नियमान्वितमुख्यप्रपदनोपदेशः स्वातन्त्र्येणो- त्तारकत्वाभिप्राय इति वक्तव्यम् ; अन्यथा पूर्वोक्तवाधापत्तेः । न च वर्णाद्यनियमस्याचार्याभिमाननिष्ठषडङ्गप्रपत्ति- परत्वे शरणागतेस्तद्भेदासिद्धिः अनियमवचनानामन्यपरत्वादिति वाच्यम् । देशादित्यागस्येवात्रापि विशिष्टवर्ग- त्यागस्य शरणागत्यङ्गतया तद्भेदसिद्धेः । विशिष्टवर्णस्यापि श्रेयस्साधनत्ववेषेण धर्मत्वेन * सर्वधर्मान् * इत्यत्र सर्वशब्दवाच्यान्तर्गतत्वात् । अत एवोच्यते, * शरीरं च गतौ चापि * इति ॥ एवं च * कुले जातो गुणैर्युक्तः इति कुलजातत्वनियमवचनानि, स्वातन्त्र्येणोत्तारकपूर्णमुख्यषडङ्गप्रपदन- पराणि ; * न जातिभेदं न कुलम् * इत्यादीनि तदनियमवचनानि , आचार्याभिमाननिष्ठा मुख्यग्रपदनपराणि ; * सर्वधर्मान् * इत्यादिविशिष्टकुलत्यागवचनानि शरणागतिविषयाणि । ततश्च , वसुरण्यादिमन्त्रक यासस्य त्रैवर्णिकाधिकारत्वात् पूर्णमुख्यपडङ्गन्यासस्यापि विशिष्टवर्णसापेक्षत्वात् , आवानिष्ठानुष्ठेया त्या डङ्गप्रपदनह्या- प्याचार्यगतविशिष्टवर्णसापेक्षत्वात् , तदपेक्षया विशिष्टयर्णत्यागाङ्गका शरणागतिः अर्थान्तर मितिसिद्ध्यति ॥ . संग्रहश्च वर्णादिनियतो न्यासो वसुरण्यादिमन्त्रकः । वांनियतियुक्तस्तु पडङ्गन्याप्त उच्यते ॥ अतो वर्णस्य नियमानियमौ च न साधनम् । फलप्रपत्तेरिति चेत् नैनत् क्षोदसहं भवेत् ॥ षडङ्गस्थापि मुख्यस्य मुख्यवर्णाद्यपेक्षणम् । 'कुले जातो गुणैर्युक्त' इत्यादिस्मृतियोदितम् ॥ वर्णादिनिरपेक्षश्च न्यासो मुक्तेर्न साधनम् । गुरुल वोविकल्पस्य काम्ये गौणविधेस्तथा ॥ युक्तिवाधादतो मुख्या प्रपत्तिर्गुरुसंश्रये । अङ्गं गुरुः कुलीनस्त्यात्तस्मान्न्यासश्च सर्वशः ॥ विशिष्टवर्णसापेक्षस्तत्त्यागाङ्गं फलं भवेत् । शरणागतिरित्येपा न्यासविद्भिर्विनिश्चिता ॥ इति वर्णनियमाभावाधिकारः ॥ १८॥ अथ फलनियमाभावाविकारः ॥ फलनियमम् पूर्वमधिकारत्रयेण, * सर्वधर्मान् परित्यज्य * इत्यत्र सर्वशदविवक्षितदेशकालंवर्णाश्रमधर्म- प्रायश्चित्ताधिकारिरूपानुवन्धिधर्मपालोचनया वरणस्य फलत्वमुक्तम् । अत्र, * सर्वपापेभ्यः * इत्यत्र सर्वशब्दार्थभूतस्य परार्थानुभवकैङ्कर्ययोः स्वार्थतावुद्ध्यापादकस्य पापस्यापि नाशात् परार्थकैङ्कटं वरणफलमिति फलभेदाद्विद्याभेदः प्रसाध्यते ॥

·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाप्यम् - १०. फलनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम . संशयरनु ; उपायचं लहेतुकम् , उत निहतुकमिति तदर्थम् , फलप्रपत्तिनास्ति , उतास्तीति । तदर्थम , विद्याभेदो नास्ति, उत्तास्तीति । तदर्थम् . प्रपत्तौ फलसंयोगभेदो नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम् , परार्थकङ्कमित्यतिरिक्तं फलं नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम् , तन्क्रतुन्यायः तादृशं फलं कल्पयितुं न प्रभवति , उत प्रभवतीति तदर्थन , प्रपत्तिविद्यायां परार्थकेयप्रदत्वलक्षणगुणस्योपास्यत्वं नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम् : प्रार्थनाचतुर्यो तादृशकैयप्रार्थना नास्ति , उतास्तीति । तदर्थम् , प्रणवे प्रधानकर्तृत्वभोक्तृत्व- न्यागलक्षणपारनन्यातिन्केण कतृत्वभोक्तृत्वमात्रत्यागलक्षणात्यन्तपारतन्त्र्यप्रतीतिर्नास्ति , उतास्तीति ॥ यदा नास्ति, तदा उत्तरचतुर्थी तादृशकायप्रार्थनाविरहेण तादृशककर्यप्रार्थनाया असत्वात् तकैर्य- प्रदत्वगुणस्य प्रपत्त्यवेद्यतया तक्रतुन्यायन उक्तफलकल्पनं न संभवतीति तदसिद्धेः विद्याभेदाभावान्नफलप्रपत्ति- सिद्धिः । रुदा चारित तदा , उत्तरवतुर्थी नादृशङ्कर्यप्रार्थनासंभवेन तादृशकैडूर्यप्रार्थनासत्वेन तत्कैकर्यप्रदत्व- गुणत्व प्रात्तिवेद्य नया नन्कनुचायेनोक्तफलकल्यनं संभवतीति तत्सिद्धेः; विद्याभेदात्फलप्रपत्तिसिद्धिरिति पूर्वोत्तरपः फरफलिभावः .. पूर्वपक्षस्तु; न तावत् प्रणवे चेतनस्य ; स्वार्थभोक्तृत्वमात्रस्याभावलक्षणं शेषत्वं प्रतीयते; किंतु स्वस्यप्रधानभोक्तत्वाभावलक्षणम् । तदुक्तं वेदान्ताचार्यः "शेषत्वं नाम स्वार्थ कंचनोपकारं प्राधान्येना- स्वीकृन्य परोपकाराहवं" इति । अन्यथा भीक्तत्वमात्राभावे कर्तृत्वमपि न सिद्ध्येत् । तदभावे च विधि- निषेधशास्त्रानर्थश्यम्, प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधश्च । तस्य गुणगतन्वाभ्युपगमे सालयमतरीतिः ; उभयानभ्युपगमे निर्विशेषवादता । ननु भोक्तृत्वस्यान्यन्ताभावं न मः, तत्त विशिष्टस्वरूपगतम् ; अत्र निष्कृष्ट मकारवाच्ये तदभावो न दोष इति चेत्, मैवन * सोऽश्नुते सर्वान् कामान् * येन येन धाता गच्छति * इति मोक्षदशायामपि तच्छ्रवणान् ; अत्र भोक्तत्वस्य स्वाभाविकन्वान् स्वस्य प्रधानभोत्कृत्वं तत्र निषिध्यते । नतश्च स्वस्य भोक्तत्वसत्त्वात् केवलपरायंककर्य चतुर्थ्यांप्रार्थ्यत इत्यसिद्धम् ॥ ननु , * सोऽश्नुते * इत्यत्र प्रतीनं भोक्तत्वं (न) तत्वयाथात्म्यम् । तत्त्वयाथात्म्यं तु केवलभोग्यत्वम् , * अहमन्नम् * इति श्रुतेरिति चेत् ; मैवम् : तादृशतत्त्वयाथात्म्यं ब्रह्मभोक्तःणां न प्रतीयते, उत प्रतीयते । आधे * सर्व ह पझ्यः पश्यति * इत्यस्य विरोधः, द्वितीय, केवलभोन्यत्वमतिशयितपुरुषार्थः, उत न; न चेत् उत्तरचतुर्थ्यां तन्न सिद्ध्येत् अपुरुषार्थभूतस्वरूपाविर्भावस्य मोक्षन्वे नैयायिकरीतिः । आये , ब्रह्मणा सह सर्वकामभोक्तृणां स्वभोग्यादप्यधिकपुरुषार्थत्वेन प्रतीते तस्मिन् अभिलापोऽस्ति , उत नास्ति; अस्ति चेत् भोक्तृत्वत्यागप्रसङ्गः तथात्वे तस्यातात्विकतापत्तिः । नास्ति चेत् तत्प्रतिवन्धकं वक्तव्यम् । तच्च कर्म , ईश्वरसंकल्पो वा ? नाद्यः स्थूलपापानां विधूननात् , सूक्ष्माणां विरजातरणेन नष्ट वात् । न द्वितीयः, निर्हेतुकः. सहेतुको वा ? नाद्यः, तत्प्रतिबन्धकस्यानुनहरूपत्वे वैषम्यम् ; निग्रहरूपत्वे नैपुण्यम्; सहेतुकत्वे हेतोः दुनिरूपता । अतः भोक्तृत्वमात्रविरहस्यानेकप्रमाणोपपत्तिवाधितत्वात् अप्रधानभोक्तत्वं प्रणवबोध्यमिति केवलपरार्थकैङ्कर्यस्य चतुर्थ्यर्थत्वाभावात् तादृशकैङ्कर्यप्रदत्वं नोपास्यगुण इति तक्रतुन्यायेनोक्तफलविशेषासिद्धेः न त तुकविद्याभेदसिद्धिरिति ॥ , सच 16 ·६२ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाप्यम् - १०. फलनियमाभावाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् अत्रीच्यते B (फलनियमम्) परार्थकैङ्कळपर्यन्तसक्लफलसाधनत्वाच्छरणागतेः फलनियमो नास्ति ; पडङ्गस्य परार्थकैकर्यासाधन- त्वात्तनियमोऽस्तीत्यर्थः ॥ अय भावः; मध्यमाक्षरेण प्रणवे अन्यशेषत्वं तावन्निवर्यते, तत्र शब्दासंकोचात् अन्येष्वन्यतमत्वात् स्वशेषत्वमपि व्यावर्तितम् । नमश्शन्देऽपि विशेषतः स्वशेषत्वं वारितम् । "शेषत्वं च परगताति- शयाधालेच्छयोपादेयत्वमेव यस्य स्वरूपं स शेषः" इत्यचेतनसाधारणं चेतनेऽप्यभिहितम् । ततश्चाचेतन इव फलित्वमात्रविरहे चेतनेऽ प्युपगम्यमाने याधकाभावात् स्वभोक्तृत्वमात्रविरहशब्दासंकोचसिद्धस्तिष्टत्येव । न च , * भोक्ता भोग्यम् * इत्यादिना स्वस्यापि फलित्वश्रवणात् मन्त्र शब्दसंकोचः कल्प्यत इति वाच्यम् । भोक्तत्वश्रुतीनां परार्थभोक्तृत्वपरत्वेनासंकोचकत्वात् । भोक्तृत्वस्य परार्थत्वं व्याहतमिति चेत् , उत्तरोत्तरेश्वर- भोगं प्रति स्वस्य भोग्यतातिशयसिद्ध्यर्थत्वेन तदुपपत्तेः, पुष्पादेस्सौरभ्यादिकस्यैव चेतने भोक्तत्वगुणस्य भोग्यताहेतुत्वात् । तञ्च मिथुनस्य संश्लेषे पत्नीभोक्तृत्वं पतिभोगातिशार्थमिति स्पष्टम् । अतः * भोक्तः * इत्यादिश्रुतीनां नमशब्दादिसंकोचकत्वाभावात् केवलभोग्यत्वलक्षणस्वरूपाविर्भावप्रार्थनोपपत्तेः तत्क्रतु- न्यायसिद्धिः ॥ किंच * अहमन्नम् * इत्यादिश्रुतिरपि उक्तस्वरूपयाथात्म्याविर्भावे प्रमाणम् । तत्र प्रथमं भोग्यत्व- स्वरूपाविर्भावमुत्तवा तदर्थत्वेन पश्चात् भोक्तृत्वाविर्भाव उक्तः । * अदन्तममि * इति च भगवद्भोक्त चानन्तरं स्वभोक्तत्वप्रतिपादनान् रूभोक्तृत्वस्येश्वर भोगार्थत्वमगम्यते । न चेय श्रुतिः स्वरय अप्रधानभोक्तृत्वद्योतिका, * सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता * इति ब्रह्मतुल्यभोक्तत्वविरोधात् । स्वार्थभोक्तृत्वपरार्थभोक्तृत्वप्रतिपादकश्रुतिम्यामपि फसभेदसिद्धिः । तर्हि तादृशशेषत्वयाथात्म्यस्य व्यासादीनां संसारित्वादप्रतीतत्वेऽ पि मुक्तिदशायां प्रतीतत्वेन तत्रापेक्षायां च प्रतिबन्धकाभावात् सर्वेषामप्युक्तस्वरूपावि- र्भावापत्तिः इति चेत् ; न, * सर्व ह पश्यः पश्यति * इत्युक्तस्वरूपयाथात्म्ये प्रतीतेऽपि तत्राभिलाषो न जायते प्रतिवन्धकसत्त्वात् ; प्रतिबन्धकश्चेश्वरसंकल्पः; स च ब्रह्मणा सह सर्वान् कामानश्नामि , सर्वविधकैडर्य कुर्यामिति संकल्पपूर्वकमनुष्ठितभक्तिप्रपत्तिरूपकर्मजन्यापूर्वलक्षणः ; यागादेः फलदानसंकल्पो अनित्यः भल्यादेः फलदानसङ्कल्पः यावदात्मभावित्वानित्यः ; * न ह्यध्रुवः प्राप्यते * इत्यत्र विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाविषयत्वात् , धवैः प्राप्यत इत्यर्थः ॥ न च * प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते * इत्यादिविरोधः यावदात्मभाविप्रकाशानुवृत्ते अपूर्वस्थानीयेश्वर- संकल्पसाध्यत्वात् ननु उक्तस्वरूपयाथात्म्यनिष्पत्तेःअकामनाविषयत्वेऽपि प्राप्तिदशायां सर्वेषामपि स्वरूपयाथात्म्याविर्भावो न विरुध्यते न च तक्रतुन्यायात्तदसिद्धिः तस्यायोगव्यवच्छेदकत्वात् । तदुक्तं वेदान्ताचार्यः * उपासितगुणादेर्या प्राप्ताषप्यबहिफिया । सा तत्कतुनयग्राह्या नाकारान्तरवर्जनम् ॥ * इति ततश्च भक्तिप्रपनिरूपतत्तत्कर्मजन्यापूर्वस्थानीयनित्यसंकल्पसत्त्वेऽपि न तस्य फलदशायामाकारान्तरप्राप्ति- तस्मात् .

·श्रीववनभूपणमीमांसाभा यम् - २०. विषयनियमाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् प्रतिबन्धक वमिति चेन् : सत्यम्, न क्रनन्यायेन हि उपासितगुणाविरुद्धाकारान्तरानुप्रवेशोऽ भिमतः; न तु उपासितगुणविरुद्धाकारान्तरानुमतिः: तथा वे अयोगव्यवच्छेदस्दैव असिद्धिप्रसङ्गात् । अत्र च परार्थकैडूर्य- प्राप्निलक्षणस्वरूपयाथात्म्माविर्भावस्य स्वार्थानुभवकैङ्काविर्भावविरोधितया उपायदशायामुपासितस्य स्वार्थानुभव- कंकर्यप्रदत्वस्य फलदशायां बहिप्क्रियेव स्यात् । ततश्च यथाक्रतुश्रुन्यर्थरूपस्य उपासनषडङ्गजन्यस्य संकल्पस्य परार्थानुभवकर्याभिलापप्रतिबन्धक-वात् न सर्वेषां तत्प्राप्तिः ॥ न चास्य निग्रहरूपत्वानुग्रहरूपत्वविकल्पकृतदोषस्य संभवः; अस्य न्या ( सस्यो) स्युपासकापेक्षया अनुग्रहत्वात्, शरणागतापेक्षया निग्रहत्वात् ; यागादिजनितस्वर्गादिप्रदानसंकल्पो हि स्वर्गार्थ्यपेक्षयाऽनुग्रहरूपः, मुमुध्वपेक्षया निग्रहरूपश्च दृश्यते ? तद्वत् , तस्मात् , प्रणवावगतस्वरूपयाथात्म्यानुगुणपरार्थकैर्यप्रदत्वस्योत्तर- चतुर्थ्याऽ वगतस्य उत्तग्वाय ये उपास्यगुणत्वेन अनुसन्धानात् । तत्क्रतुन्यायेन फलदशायामपि तत्सिद्धेः; * अहमन्नम् * इत्यादिश्रुतेश्च परार्थककर्य सिद्धमिति । फलसंयोगभेदात् विद्याभेदसिद्धिरिति ॥ संग्रहस्तु: * भोक्ता * इत्यादिश्रुतेः मन्त्रे स्वभोक्तन्वनिवारकः । नमश्शब्दप्रभृतिकस्सङ्कोचं भजते यतः ॥ अतः परार्थककर्यप्रार्थनाया अभावतः । तन्क्रतुन्यायतस्तस्य प्राप्तौ सिद्धिरसंगता ॥ प्रतिवन्धकराहित्याद मुक्तिभेदोऽप्यसंगतः । ततः फलस्य भेदेन विद्यामेदो न युज्यते ॥ इति चेत्तन्न भोक्तत्वश्रुतिरन्यार्थतापरा । संकोचिका नैव भवेन्नमश्शब्दादिकस्य सा ॥ अतः परार्थकङ्कर्यकामातऋतुनीतितः । * अहमनश्रुतेः तच्च स्वयमाविर्भविष्यति ॥ तत्क्रतुन्यायतोऽन्येषां स्वयमाविर्भविष्यति । कामाभावेऽ पि पारार्थ्यम् । इति चेत् तदसंगतम् ॥ अत्राप्रतीतं पारायं मुक्तो नाविर्भविष्यति । तत्क्रतुन्यायतस्तच विरुद्धाकारयोगतः ॥ * सर्व ह पश्यः इत्यादेः ज्ञातृत्वं चास्य यद्यपि । तथापि तदचिर्न स्यादुक्तन्यायानुरोधतः ॥ भक्तिमपत्तिनिष्टानामतो नेवास्य संभवः । तस्मात्फलस्य संयोगभेदाद्विद्या च भिद्यते ॥ इति फलनियमाभावाधिकारः ॥१९॥ ॥२०॥ अथ विषयनियमाधिकारः विषयनियमम् न केवलं कृत्स्नानुबन्ध्यनियमान्फलरूपत्वं प्रसाध्यते ; अपि तर्हि ? सेषु कस्यचिनियमादपि तत्साध्यत इति सङ्गतिः ॥ पूर्वाधिकारे सर्वशब्दासङ्कोचादनुभवकैङ्कर्ययोः स्वार्थतारुचिजनकपापनाशोऽपि विवक्षितः इति शरणागतेः सर्वफलसाधनत्वमुक्तम् । तत्साधनत्वं च मां शब्दोक्तसुलभविषयस्य । अतः विषयफलं विषयिप्युपचर्य फलभेदाद्विद्याभेद इत्युक्तमिति पूर्वाधिकारार्थशङ्कापरिहारकत्वादुत्तराधिकारसङ्गतिः ॥ संशयस्तु ; भगवदुपायत्वं सहेतुकम् , उत निर्हेतुकमिति ; तदर्थम, शरणागतिविद्या फलरूपा न भवति ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाप्यम् - २०. विषयनियमाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् , उत भवतीति ; तदर्थम् , शरणागतिः न्यासान्न भिद्यते - उत भिद्यत इति । तदर्थम् , न्यासः शरणागतिवन्नियत- विषयः, उत अनियतविषय इति; तदथं , न्यसस्यार्चावतारविषयत्ववत् अन्तर्यामिविषयत्वमपि नास्ति, उतास्तीति तदर्थम् , तस्योपासनारूपत्वमपि न विद्यते उत विद्यत इति । यदा उभये उपासनरूपत्वं नास्ति , तदा अन्तर्यामिविषयत्वायोगात न्यासः शरणागतिवत् नियतविषय एवेति उभयोस्तादात्म्यसिद्धिः; यदाचोपासन- रूपत्वे प्रमाणमस्ति; तदा, अन्तर्यामिविषयत्वसंभवात् अनियतविषयो न्यासः; निघतविषयायाः शरणागतेः भिद्यत इति तस्याः फलरूपत्वानिर्हेतुकत्वसिद्धिरिति पूर्व पक्षे सिद्धान्ते च फलंफलिभावः ॥ . .. , . पूर्वपक्षश्च ; न्यासस्योपासनात्मकन्वं वदन् वादी प्रव्यः; अहिर्बुध्न्यसंहितादिषु विहिततान्त्रिक- मन्त्राङ्गकस्य वा , वसुरण्यादिमन्त्राङ्गकस्य वा न्यासस्योपासनत्वमुच्यते ? नाद्यः , * आानामाशुफलदा सकृदेव कृताह्यसौ * इत्यादिविरोधात् ; न द्वितीयः, तस्य तथात्वे नियामकामावात् । प्रत्युत , * तेषां तु तपसां न्यासमतिरिक्तं तपश्रुतम् * इदं महोपनिषदं देवानां गुह्यमुत्तमं इ.यादिषु संहितादिषु सकृत्त्वेन विहितान्न्यासात् श्रुतावतिरिक्ततपस्त्वेन श्रुतस्य न्यासस्याभेदप्रतिपादनात् । ननु , संहितासु पान्त्रिकमन्त्र- विधानात्, यज्ञाङ्गकल्पनस्य सुदर्शनभगवदात्मकता विपरिणामाच भेदसिद्धः न प्रत्यभिज्ञासिद्धिः इति चेत्, मैवम् , मन्त्रादिभेदेऽपि अङ्गिमात्रप्रत्यभिज्ञायां विरोधाभावात् । विवाहादौ, तत्तत्सूत्रभेदेन मन्त्र दिभेदेऽपि प्रधानामेदो हि दृश्यते ? न च वसुरण्यादिमन्त्रकस्याधिकृताधिकारत्वात् शरणागतेः सर्वाधिकार वाच्च भेदः, मन्त्रस्वभावकृताधिकारभेदस्यानादाविव प्रधानभेदकत्वासिद्धेः; अत एप पुरुषविद्यागतिचिन्तनाद्यङ्गकत्वनपि न विद्याभेदसाधकम् ॥ न च प्रधानएव्ये वेदविहितमनाङ्गाधिकारविरुद्धमलादिविधानानुपपत्तिः; स्मार्तानां मन्त्रादीना विरोधाधिकरणन्यायेन बाधापत्तेरिति वाच्यम् ; श्री पाञ्चरात्रस्य वेदतुल्य प्रमाणतया तेषां विकल्पतः स्थाप्यत्वात् अतः सकृत्कर्तव्यत्वेन विहितात् स्मार्तन्यासात् वसुरप्यादिमन्त्रकः श्रौतो त्यासो न भिद्यते ; अतः, सोऽपि सकृदेव भवति । एवं सकृत्त्वे प्रमाणसंभवात् आवृत्तौ तद्भावाच्च , न्यासस्य सर्वत्रानुपासनात्मकस्य नान्तर्यामिविषयत्वयोग्यतेति , उभयविधोऽ पि न्यासोऽवितारविष्य एवेति , नियतविष्याराः शरणागते: न भिद्यते ; अनः फलप्रपत्त्यसिद्धेः न निर्हेतुकत्वसिद्धिरिति ॥ अत्र सिद्धान्तः; श्रीपाञ्चरात्रस्य वेदतुल्यप्रमाणत्वात् श्रौतानां स्मार्तानां च विकल्पनैकत्रोपसंहार इति न शक्यते वक्तुम् । तत्र व्यवस्थितविकल्पस्याप्टदोषदुष्टत्वात् । बीहियवशास्त्रयोरिव आधुनिकेयूभयानुष्ठाना- दर्शनात् ; व्यवस्थितिश्च न संभवति । तयवस्थापकदेशकालाधिकारिविशेषस्य प्रमाणासिद्धत्वात् , तथा कैश्चिदनुष्टानादर्शनाच्च । अतः श्रौतस्मातपरस्परविरुद्धाङ्गोपसंहारस्यैकत्राशक्यत्वात् विद्याभेदस्तावदावश्यकः तत्र वसुरण्यादिमन्त्राङ्गका उपासनात्मिका भवितुमर्हति । * ओमित्यात्मानं युजीत * इत्यत्रयुञ्जीतेति युजेः युजिर योगे, युज समाधौ इति वा योगार्थकत्वे समाध्यर्थकत्वे वा ध्यानवाचकत्वात् । * योगस्सनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिषु * इति हि पर्यायवचनम् ? अत्र सन्नहनाद्यर्थकत्वायोगात् उभयथापि ध्यानसिद्धिः । समाना करणे च सन्नयास- योगाद्यतयः शुद्धसत्वाः * इत्यादिना न्यासं विधाय * दहरम् * इत्यादिना तस्य ध्यानरूपावं स्थानविशेष . - ·धीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २०. विषयनियमाधिकारः। प्र. प. ३. प्रकरणम् चाभिधाय, ॐ यद्वेदादौ * इत्यादिना प्रणवमन्त्रकत्वं चोक्तम. न्यासस्योपासनत्वं भाष्येप्युक्तम, "इदानी ब्रह्मोपासनानां गुणोपसंहारविकल्पनिर्णयाय विद्याभेदाभेदचिन्ना प्रस्तूयते " इति. तथा “ सर्वासूपनिषत्सु मोक्षसाधनतया विहितं वेदनमुपासनमित्युक्तम्" इति, तथा "ध्यानोपासनादिशब्दवाच्यं ज्ञानं वेदान्तवाक्यै- विधित्सितम्" इति च एवम् * आवृत्तिरसकृदुपदेशान् ॐ इत्येवमादिषु स्थलेष्वपि वेदनशब्दस्य ध्यानपर्या- यत्वमुक्तम्, अवापि * य एवं वेद 9 तस्यैवं विदुप: ॐ इति वेदनशब्दश्रवणान् । ध्यानपर्यायत्वसिद्धिः॥ किं च अस्य पुरुषविद्यागतिचिन्तनाङ्गकत्वाचावृत्तिसिद्धिः, तयोरनावृत्तिरूपत्वे विदेयत्वासिद्धिः, तस्मात्, वसुरण्यादिमन्त्रकन्यासस्योपासनत्वात - तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम * इत्यन्तर्यामिण उपास्य- त्वेनोक्तत्वाच, अन्तयामिविपयत्वसिद्धिः उपासनस्य सर्वस्य : आत्मेत्येव तु गृह्णीयात * आत्मेत्येवोपासीत आत्मेति तृपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च * इत्यन्तयामिविषयत्वं श्रुतिसूत्रयोस्सिद्धम्. एवं न्यासविद्यायाः सद्विद्यादितुल्यत्वे * तेषां तु नपसां न्यासमतिरिक्तं तपः श्रुतम * इदं महोपनिषदं देवानां गुह्यमुत्तमम इति । श्रौतस्मातयोरक्यप्रतिसन्धानं कथमिवोपपद्यत इति चन। उच्यते ; प्रथमं तावत् * स्वाध्यायोऽध्येतव्य: * इति विधिना साङ्गाध्ययने उक्त, आपातप्रतीत्या पूर्वभागविचारानन्तरमुत्तरभागविचारे कृते, तव पूर्वद्विक श्रुते, कस्य चित सुकृतविशेषान् * भूमिरापोऽनलो वायु: * इत्यादिश्रवणेनार्जुनस्येव शरीरवदत्यन्नपारतन्त्र्यज्ञानं आयते ; कस्य चिश्च न जायते; एवं तृतीये, प्रथमद्वितीयपादयोः श्रवणेन कस्य चिन् विलम्बासहत्वं जायते; कस्य विश्व न जायते, तत्र शास्त्राधिकृत- विलम्बक्षमशक्तस्वतन्त्राणां सदादिविद्या विहिता; शास्त्राधिकृतविलम्बार्शमशक्नस्वतन्त्राणां न्यासविद्याविहिता, शास्त्राधिकृतविज़म्बाक्षमाशक्तस्वनन्त्राणां तदनधिकृतविलम्वनमशक्तस्वतन्वाणां च कर्मयोगादिकं विहितम, अत्र शास्त्राधिकृत नदनधिकृतविलम्बाइमाशम्नस्वतन्त्राणां उज्जीवनाय भगवानपारकारुण्यपरक्शो न्यासविद्या- विषयभूतं श्रवणमननफलभूनं ध्यानरूपमात्मसमर्पणमादाय नं च वसुरण्यादिमन्त्रपुरुषविद्यागति चिन्तनाद्यनङ्ग क- मावृत्त्यादिरहितमानुकूल्यादिपञ्चाङ्गकत्वेन विहितस्त्रोपायभावमर्चावतारविषयं षडङ्गयोगं कृत्वाऽवतारयामास ॥ तथा, शास्वाधिकृतानधिकृतशक्ताशक्तविलम्बझमतदक्षमपरतन्त्राणां उज्जीवनाय तदेव न्यासविद्या- विषयभूतं श्रवणमननकलभूतशास्त्रार्थाध्यवसायरूपध्यानाद्यात्मभर समर्पणरूपं तदेव ज्ञानमादाय, तच्च पुरुष विद्यादि श्रौताङ्गमन्वनिरपेअनानुकूल्यसंकल्पादिस्माङ्गनिरपेक्षं सर्वधर्मत्यागाङ्गकं प्रकटितस्वोपायाभावं अर्चावनाविषय- शरणवरणरूपमधिकारिविशेपणं कृत्वा ऽवनारयामास. मोक्षस्य सदादिविद्यानिष्ठस्येवानेकजन्मसाध्यपरभक्ति परज्ञानापन्नपरमभक्तिसाध्यत्वान्; वसुरण्यादिमन्त्रकन्याप्तस्य, यन्मरणं तदवभृथः * इति यावन्मरणमनुप्ठे यत्वात; मोक्षप्त्य तावन्मात्रताध्यत्वायोगाच्च * न्यास इति ब्रह्म * इति ब्रह्मण उपायत्वं उपासनन्यावृत्ताकार इति दर्शिनम,मस्य स्वतन्त्राधिकारन्वात. तच्च ब्रह्मोपायत्वं तन्त्राङ्गकलापविधानेन पिहितम्, तदेव ब्रह्मोपायत्वं, पडङ्गस्यापि स्वतन्त्राधिकारत्वान् आनुकूल्याद्यङ्गविधानेन पिहितम् . तच्च ब्रह्मण उपायत्वं शरणागती परतन्त्राणां प्रकटितम. एवम्, आत्मनिक्षेपस्य न्यासविद्याविहितावृत्यादिगुणरहितप्रधानज्ञानरूपत्वात् , * तेषां तु तपसां 17

·अत्यन्तसाजा-
श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २०. विषयनियमाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम्
न्यासम् * इत्यादिना ऐक्योपदेशः, आनुकूल्याद्यङ्गकलापादिना तदुपबृंहणं च युज्यते. अत:न्यासस्य ध्याना-
त्मकत्वेनोभयरूपत्वात् अन्तर्यामिविषयत्वं अर्चावतारविषयत्वं चोपपन्नम् ।
न च वाच्यम् ; षडङ्गयोगवन् शरणागतेरपि वसुरण्यादिमन्त्रकध्यानात्मकन्यासविद्याविकृतित्वाविशेषात्
'विषयानियमः किं न स्यादिति; वसुरण्यादिमन्त्रकन्यासस्य षडङ्गयोगस्य च स्वतन्वाधिकारत्वात् , पिहितब्रह्मो
पायत्वात् , अङ्गकलापयुक्तत्वात् , साधनत्वाभिमानयोग्यत्वान्, स्वातन्त्र्य त्र्यगर्भभरसमर्पणरूपत्वात्,
त्यान, तबैवानियत विषयत्वोक्त्युपपत्तेः; शरणागतायुक्ताकाराभावात, पारतन्त्र्यगर्भभरस्वीकारप्रार्थनारूपत्वाच्च,
अत्यन्तं न्यासविसजातीयत्वाञ्च नियत विषयत्वोक्तिरुपपद्यते. तस्मात, न्यासस्यानियतविषयत्वात्, शरणागत:
नियतविषयत्वाच्च, भेदसिद्धेः फलप्रपत्तिसिद्धिः ।।
ननु, वसुरण्यादिमन्त्रकन्यासस्य अन्तर्यामिविषयत्वेन शरणागति भिन्नत्वेपि पढङ्गस्यार्चावतारविषयतया
शरणागत्यभेदः किं न स्यात् ? इत्यत्राह (इदुतान् इत्यादि)
अर्चावतारगुंणानां सर्वेषां षडङ्गयोगे उपयोगाभावात् । तस्याप्यनियतविषयत्वं संभवति ; विमुख-
चेतनानां वैमुख्यवारकत्वस्य, रुचिजनकत्वस्य उपायोपेयोभयात्मकत्वस्य च तवोपयोगाभावात, षडङ्गप्रपत्तेः
साधनत्वेन अद्वेषाभिमुख्ययो: कटाक्षद्वारकसुकृतमूलकत्वात् ; स्वगतस्वीकारस्योपायत्वेन • तवार्चावतारस्य
'केवलं फलप्रदत्वेनानुपायत्वात् ; तत एव प्राप्यप्रापकैक्यस्यापि विनियोगाभावाच्च ; उक्तगुणविशेषविशिष्टोऽर्चाघ-
तारष्पडङ्गे विषयः इति निर्बन्धो नास्ति; परं तु सौलभ्यमावं तत्रोपयुक्तम् ; कस्य चिदर्चावतारे प्रपन्नस्य
पश्चाद्योगसामर्थ्य सति अन्तर्यामिणोपि सुलभत्वात् तन्निष्ठाप्युपपद्यत इति षडङ्गोऽप्यनियतविषयः इति भावः ।
सङ्गहस्तुः-
भभेदात् स्मृतिसंसिद्धात् षडङ्गप्रणवाङ्गयोः । अर्चाविषयतो विद्या न भिन्नेति न युज्यते ।।
इयमर्चावतारैकविषयत्वाफलात्मिका। न्यासस्त्वन्तर्नियन्त्रर्चाविषयत्वेन साधनम् ॥
अन्तर्याम्याश्रयत्वं च ध्यानात्मकतया भवेत् । ध्यानरूपत्वमप्यस्य युजीतेति विधानतः ॥
सन्न्यासयोगादित्युक्त्योपासितव्यमितिश्रुते. । तेषां तु नपसां न्यासमित्यादि वचनं तु यत् ।।
विरुद्धाङ्गोपसंहारान तच्छौतस्य वाचकम् । किं त्वङ्गपटूमहितं सुकरं न्यासमाह हि ॥
श्रौतस्मातेक्यबुद्धिस्तु तदङ्गैक्यनिबन्धना । अयं विवेको विज्ञेयो भगवद्भावगोचरः ॥
शक्नस्वतन्त्रस्य चिरं सहिष्णोश्च द्विजन्मनः । सदादि विद्याविहिता तदङ्गस्य विधिः पुन: ॥
तस्याशक्तिविशिष्टस्यतदंशाङ्गविधिः पुनः । सहिष्णुशक्ताशक्तात्मतन्त्रशूद्रादिगोचरः ॥
शक्तस्वतन्वस्य चिरासहिष्णोश्च द्विजन्मनः । वमुरण्यादिमन्त्रोक्ता न्यास विद्या विधीयते ।
कालक्षेपाक्षमाशक्तस्वतन्त्रा ये तु मानवाः ॥ तेषामुज्जीवनायाहघडङ्गं योगमुत्तमम् ।
स्वात्यन्तपरतन्त्राणां सर्वेषामपि देहिनाम् । श्रौतस्मातङ्गिरहितं धर्मत्यागाङ्गकं परम् ॥
अर्चावतारविषयमधिकारिविशेषणम् । स्वोपायत्वप्रकटितशरणागतिलक्षणम् ॥
अवातीतरदत्यन्तदयापरवशोविभुः । पडङ्गोऽन्तयामिणि च कृत: पद्मभुवा स्वयम् ।।
अतस्तस्याप्यनियतो विषयो भिद्यते हि सः ।।
इति विषयनियमाधिकारः ॥२०॥

·, श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् ,२१. प्रपल्यधिकारशानशाधनाधिकारः। प्र.प. ३. प्रकरणम् (२१ प्रपत्त्यधिकारशानशोधनाधिकारः) (इदिल्मपत्तिपण्णुमधिकारिकळ मूवर) एवम अचर्चावतारपर्यन्तसौलभ्यविशिष्टं मां शब्दार्थभूनम, सिद्धोपायम्, उक्त्वा नदसाधारणाधिकारस्य तत्पूर्वपदोपस्थापितस्यस्वरूपपर्यालोचनयापि, वरणस्य फलत्वं स्थाप्यते. सर्वधर्मपरित्यागस्य सिद्धोपायाधि- कारकोटिनिविष्ठत्वम, स्वीकागङ्गकोटिनिविष्टत्वमप्मस्ति; तन, अङ्गकोटिनिविष्टत्वं उत्तग्बोच्यते; अत्र पुनः अधि- कारकोटिनिविष्टत्वमुच्यते. पूर्वाधिकारे, अनुबन्धेषु कस्य चिन्नियमात् फलप्रपत्तिस्साधिता; अब नियमान्तरात, तत साध्यत. पूर्व वैवर्णिकत्वादिलक्षणसाधारणाधिकारनियम उक्त: ; अत्रासाधारणाधिकारिनियम उच्यते. संशयस्तु-भगवदुपायत्वं निर्हेतुकम, उन सहेतुकम् तदर्थम् शरणागतेः फलत्वं न संभवति उत, संभवनीनि. नदर्थम् शरणागति:न्यासात न भिद्यते उत भिद्यते इति.नदर्थम्, * इदं शरणम् * इत्यत्रोक्तमधिकारि त्रयम् न्यासे संभवानि उन न संभवतीनि. तदर्थम, नद्वचनस्थो विज्ञान शब्दः अशक्तिपर: उन ज्ञानविशेष पर: तदर्थम, * देवे पग्बूिढनया वा विदिनया * इत्यनेनाशक्तिपरत्वं निर्गनुं शक्यते उत ज्ञानविशेषपरवमिति, यदा देवेपरिबृढतया * इत्यनेन अशक्तिपरत्वनिर्णय: तदा वचनस्थ विज्ञान शब्दस्य अशक्तिपरत्वात् , तबोक्ता- धिकरित्रयस्य न्यासे संभवान् तदधिकारत्वेनोक्ता शरणागति:न्यासान्न भिद्यत इति तस्याः फलत्वासिद्धेः न निर्हेतुकत्वसिद्धि; इति पूर्वपक्षः यदा * देवे परिबृढतया * इत्यनेन विज्ञानविशेषपरत्वनिर्णयः, तदा वचनस्थ विज्ञान शब्दस्य ज्ञानविशेपपरत्वान् नदुक्ताधिकारिवयस्य न्यासे असंभवेन तत्रितयाधिकारत्वेन श्रुता शरणागति: न्या- सात भिद्यते इति फलत्वसिद्धौ निहतुकत्वसिद्धिगिति सिद्धान्नः । (इदिल) इत्यादि. अज्ञसर्वज्ञभक्तानां वयाणांशरणागतावधिकारान् न्यासे स्वरूपविरुद्धत्वज्ञानस्यानधि- काराच्च न्यासाच्छग्णागतिर्भिद्यत इत्यर्थः । तत्र प्रमाणमाह * इदं शरणम् * इति, नत्र विज्ञानशब्दः उपाया- न्तरस्वरूपविरुद्धज्ञानपर इति भावः ।। ननु विजानताम् * इति ज्ञानी अशक्नो लक्ष्यत; न तु उपायान्तरस्वरूपविरुद्धत्वज्ञानवानुच्यते अन्यथा अशक्तस्य संग्रहाभावग्रसङ्गात्, न च वाच्यम् अज्ञविज्ञानशब्दयोग्ज्ञानाशक्त्युपस्थापकत्वे उपायान्तर- नदनुष्टनाशक्तानां सर्वेषामपि प्रपत्तावधिकागत् कर्मयोगाद्यङ्गविधिवैयपित्तिनिनि. विज्ञानपदं स्वरूप- विरुद्धत्वज्ञानपर मिनिपढेऽपि अशक्नस्याज्ञोमशब्दात्मंग्रहो वाच्यः ननश्च त्वन्मतेधि कर्मयोगदि विधिवैयर्थ्य तुल्यमिति चेत् नवाह (इप्पडि शोल्लुकिग्दुमूत्तनैप्पत्त) अधिकाग्वियेऽपि स्वरूपविरुद्धत्वज्ञानम् अनुयायि, भेदकीर्तनम् तत्प्राधान्यात् अतोऽस्मिन्मने कर्म योगविधेः नानर्थक्यम्, उपायान्तरस्वरूपविरुद्धत्वज्ञानरहितानां तत्रोपायान्तरे चधिकारित्वात अतोऽवाज्ञाशक्तयोरधिकारित्वविध्यनुपपल्या विज्ञानशब्दस्य स्वरूपविरुद्धत्वज्ञा- नपरत्वमित्यर्थः ॥

·६८ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २१. प्रपल्यधिकारनानशोधनाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् ननु ममाप्यङ्गविधे नर्थक्यम्; भक्नेरनुयायित्वान विलम्बाक्षमाणां प्रपत्तिः ततक्षमाणां शक्तानां भक्तिः, तत्क्षमाशक्तानां नामसंकीर्तनादिकर्मयोगः इति नातिप्रसङ्गः न च वाच्यम् अत्र भक्ति शब्दितस्य काष्टापन्नस्य ज्ञानविशेषस्याप्यज्ञाशक्तयोरभावात् तस्याप्यनुयाय्यधिकारत्वं न स्यात् यदि विज्ञानशब्दोपस्थापितप्रापकान्तरस्व- रूपविरुद्धत्वज्ञानपूर्ते: अज्ञाशक्तयोरभावेपि तद्गोचरमन्दज्ञानसंभवान् अनुयायित्वं तस्येष्यते ; तर्हि अज्ञाशक्त- यो:काष्ठापन्नभक्तिराहित्येऽपि जन्मान्तरविलम्बासहत्वलक्षणमन्दभक्तिसत्त्वात् तस्याप्यनुयाय्यधिकारत्वोपपत्ति- रिति समश्चर्च इत्यवाह (इम्मूत्रम् मुत्र तत्त्वत्नैयुम् पत्तिवरम्) एवम् मतद्वयेऽपि शङ्कापरिहारयोस्साम्येपि विज्ञानशब्दस्य साधनान्तरस्वरूपविरुद्धत्वज्ञानपरत्वे बयाणां तत्त्ववयमूलकत्वं नाम सामग्री औचित्यलिङ्गमस्नी त्यर्थः । . न केवलं लिङ्गं श्रुतिरपीत्याह (एन्नानित्यादि ) द्रमिडोपनिषत् सन्दिग्धार्था इत्यवाह (अविद्यात) इति श्रीमद्भट्टाचार्यवचनम् . * अज्ञसर्वज्ञभक्तानां गतिर्गम्यो भवेद्भरिः * इति शौनकवचनम् . जितन्ता च भस्मदुक्ताथे प्रमाणमित्यर्थः ।। अवेवं पूर्वपक्षी मन्यते-~-उदाहृतवचनस्थविज्ञानशब्दो नोपायान्तरस्वरूपविरुद्धत्वज्ञानपरः; * अविद्यान:तोदेवे परिबृढतया वा विदितया * इति श्रीमद्भट्टारकार्य: * सदृशोपायवैधुर्यं साक्षा- द्भागवतो विदन् । सर्वज्ञश्शरणं याति योगमार्गपराङ्मुख: * इति वरदाचार्यश्च, प्रपत्त्युपयुक्तपरिबृढत्वरूप- शरण्यगुणविशेषज्ञानमिति व्याख्यातत्वान् , एवं चावाशानं नाम उपायान्तरविषयज्ञानाभावः , अस्मि- नप्युपाये सूक्ष्मविशेषशानभावश्च भवति. विज्ञानमपि उक्तोभयज्ञान विशेष एव'; ततश्च एवमर्थस्संपद्यते । उपायान्तरम् , उक्नोपायं च अजान नामपि इ(ती)दमेव ; नदुभयगोचरविशेषज्ञानसत्त्वेऽपि, शक्त्य- भावे मति तथाभूतानामपि इइमेत्र ज्ञानशकि संभोपि भक्त्या विलम्बाशमाणामपि इइमेव इति । अन्य या धर्माणां स्वरूपविरुद्धत्वान् ज्ञानविवक्षायां चरमश्लोकायुपदेष्टृणां व्यासादीनां उक्तज्ञानसत्त्वेन तेषांप्रपत्तावेवाधिकारस्स्यात; ततश्च भात्तत्वं व्याहान्येत । न च तेषां प्रमाणोपदेश तमये नथाज्ञान तत्त्वेऽपि पश्चात् व्याकुलचित्तया उपायान्तरानुष्ठातृत्वमिति वाच्यम् तथात्वे प्रमाणाभावान्न च तेषां प्रपन्नत्वेऽपि लोक सङ्ग्रहार्थमुपासनानुष्ठनमिति वाच्यम् । स्वाधिकार विरुद्धस्य लोकसंग्रहार्थनयाऽनुष्ठाने प्रत्यवायापत्तेः अन्यथा सन्न्यासिनोऽपि लोकसंग्रहार्थं गृहस्थधर्मानुष्ठान प्रस: न च कैयत्वेन उपायान्तरानुष्ठान संभवः प्रपत्त्यपेक्षितानां तथानुप्ठने विरोधाभावेऽपि तद्विरुद्धानां कैकर्यत्वेनानुष्ठानेऽपि विरोधापत्तेः ॥ * नरस्य बुद्धिदौर्बल्यादुपायान्तरमिष्यते इत्येतदपि अशक्तस्यातिकृच्छ्रेषु दुरा- शादायशालिनः कस्य चित् बुद्धिदौल्यं लघुयाान्य कार गम् । तव प्रपत्त्यनर्हाणां अन्यंदित्यपि युज्यते॥ अत एव ·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - २१. प्रपत्यधिकारशानशोधनाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् व्यासादिषु च नैवैपा नीनिस्संशयघातिपु. * इति परिहतम् . एवम् अज्ञानां अशक्तानां भक्तिपरक्शानां च प्रपत्त्यधिकारत्वमिति पूर्वोक्तार्थपरन्वान्, उक्तवचने स्वरूपविरुद्धत्वज्ञानम्यापि अधिकारत्वमिनि सिद्धमिति, म शरणागतिर्भिन्ना अतो न तस्याः फलत्वमिति न निर्हेतुकत्वमिद्धिगिनि । सिद्धान्तस्तु- -* इदं शरणमज्ञानम् * इति वचने विजानताम् , इति विज्ञानशब्देन ज्ञानविशेष एयोपस्थापिनः; नत्वशक्निः; * देवे परिबृढतया वाविदितया * इति विदिशब्दस्य परिबृढत्वलक्षण कल्याणगुणज्ञानपरत्वेन व्याख्यातत्वात; तश्च परिश्रृढत्व ज्ञानम् सहशोपायवैधुर्यं साक्षाद्भगवतो विदम् . इत्यत्र भगवत्सदशोपायाभावज्ञानमिति विशेषितम् . * अज्ञास्सर्वशभक्तानाम् इति शौनकवचने विज्ञानविशेष एत्रोक्तः ; अत:, सर्वव ज्ञानविशेपस्यैवोक्नत्वात, अशक्तिपरत्वे, सर्ववलक्षणा, अश्रुतकल्पना च स्यात्।। . न च अशक्तस्यावश्यं सङ्ग्राह्यत्वात् - लक्षणा युक्ता इति वाच्यम्, अज्ञानशब्द एव सदुपपत्तेः न च विनिगमनाविरहः; पूर्वाचार्यव्याख्यानानुरोधस्य , अजलश्रणायाश्च विनिगमकत्वात. .. किं च * विधिस्तु धारणेऽपूर्वत्दान् * इत्यव अज्ञानादिवयस्य प्रपत्त्यधिकारत्वं प्रमाणान्तगप्राप्तत्वात अपूर्वं हि ? अप्राप्तं अपूर्वमिह विधीयते; ततश्च विज्ञानशब्दस्य लक्षणा न युज्यते ; * न विधौ पर- शब्दार्थ: * इनि निषेधान् . अज्ञानशब्देऽपि न लक्षणानवत्यज्ञानशब्दस्य योगपरत्वात्; अन्यथा, शास्त्र- पर्युदस्तस्य असंग्रहापत्तेः, योगराहित्यं तु शक्तिरहितानां शास्त्रतः पयुदस्तानां च अविशिष्टमिति , सर्व- संग्रहस्सिध्यति ॥ अत एवोच्यने * सर्वज्ञाशशरणं यानि योगमार्गपरान्मुख(:) * इनि ननश्च योगाशत्तानामपदम तत्सत्त्वेपि विज्ञानविशपवतामपीदमः तस्मिन् योगे सति , भक्तिपरक्शानामपीदमः इति तात्पर्यम; क्वचिदपि लभणाभावान् पूर्वाचार्य: विज्ञानशब्देन योगशब्दस्य विशेपिनत्वाच्च, वचनान्तगनुगुण्यात, व्याख्यानानुगुण्यात् , अपूर्वार्थविषयस्वारस्याच. उपायान्तरविज्ञानाशक्निग्ज्ञस्य युज्यते * इत्यत्र पायान्तरस्य विज्ञानमिति तत्पुरुपादपि कर्मधारयो निषादस्थपत्त्यधिकरणसिद्धो युक्न:. अशानशब्दश्शा- विद्याशब्दश्च योगे स्वरसः; « अविद्यया मृत्यु नीत्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते इत्यादिप्रसिद्धिप्राचुर्यान. यद्वा विद्याशब्दस्य, * द्वे विद्ये वैदितव्ये इतिवन, शब्दजन्ययोगजन्योभयविद्यावाचकत्वात् अविद्याशब्देन नदुभयशक्त्यभावोऽपि विवक्षित इति विज्ञानशब्दो नाशक्तिलक्षकः, अत एव "उपायान्तरविज्ञानाशक्तिः, इत्युक्तम् . तस्मान अज्ञादिशब्दानां पूर्वपक्षोक्तार्थोऽनुपपन्नः; विज्ञानशब्दम्य भट्टाचार्य पदार्यवच वचनाभ्यां उपायपरिबृढत्वोपायान्तरतुच्छत्वज्ञानपरवेन व्याख्यातन्त्रात; नादृशाविज्ञानस्योपायान्तरत्यागहेतुत्वेन पूर्वपक्षोक्त- शृङ्खलितोत्यसभवश्च । 18 ·- श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् २१. प्रपत्त्यधिकारशानशोधनाधिकारः। प्र. प. ३. प्रकरणम् ननु, परिबृढत्वाविज्ञानासंभवस्य व्यासादिपुदुर्वचत्वान् कथमस्य अधिकारत्वमिति चेत् उच्यते, भक्त्यभावस्यापि तेषु दुर्वचत्वात् भत्तेरप्यधिकारत्वं न स्यात्; यदि तेषां अधिकारिपुरुषत्वात् आशु फलेच्छारूपो भक्तिभूमा नास्तीत्युच्यते, तर्हि, उपायोपेयगोचरसार्वइयेऽपि किंचित् वैकल्यं प्रमाणबलादभ्युपगन्त- व्यम्, इति । किं च व्यासादीनां अधिकारविशेषाधिकृतत्वात यथा, प्रारब्धमात्रनाशे इच्छा न जायते नद्वत् अवापि प्राप्यपरिबृढत्वोषायफल्गुत्वज्ञाने सत्यपि प्रारब्धखण्डनाशेपीच्छा न जायते अधिकारारम्भककर्मणो यावदधिकारस माप्त्यवस्थानेन अनुभवनाश्यत्वात् । न च उपायान्तरोपेयगोचरफल्गुत्वपरिबृढत्वज्ञानस्य प्रपत्त्यधिकारत्वे, भक्तिमात्रानघकाशापत्ति: भक्ते- रिवोक्तज्ञानपूर्तेरधिकारत्वेन तद्रहितानां भक्तयारम्भोपपत्तेः । एवम अस्मिन् वचने उपायान्तरफल्गुत्वज्ञानस्य शरणागत्यधिकारत्ववचनात् नस्य चाष्टाङ्गभूते षडङ्गे अत्यन्त फल्गुतरे अधिकारत्वविरोधात् तदधिकारा शरणागति: असाधनम्, किंतु फलभूता इति विज्ञायते. ॥ यद्वा, * विजानताम् * इत्यत्र विज्ञानशब्दः ॐ देवे परिबृढतया इत्यनेन देवविषयविज्ञानपर: न तूपायान्तरविषयविज्ञानपरः, इति दर्शित:. सदृशोपायवैधुर्येति वरदाचार्यवचनं भट्टाचार्यवचनफलितार्थकथनम् ततश्च परिबृढत्वं उपेयाकारपरिबृढत्वम्, उपायाकारपरिबृढत्वं च विवक्षितम् । पूर्वत्र * सदृशोपायवैधुर्यम्, इति, उपायान्तराणां फल्गुत्वं फलितार्थत्वेन विवक्षितम; उत्तरत्र उपा- यान्तराणां स्वरूपविरुद्धत्वं तत्फलितार्थत्वेन विवक्षितम् । यद्यपि, उपायाकारपरिबृढत्वं रस्यत्वसकृत्त्वापथ्यसहत्वनिरपेक्षत्वसिद्धत्वचेतनत्वस्वयंफलत्वफलप्रदत्व स्वरूपानुरूपत्वादीनि तथापि, अवोपायान्तरत्यागहेतुभूतसादृश्याभाव:स्वरूपविरुद्धत्वम्। ततश्च, उपायान्तराणां भगवत्साहश्याभावः । यथा, भगवान् स्वरूपानुरूपोपायः, न तथोपायान्तराणि " इत्येवंरूपो मतः, तस्मात् स्वरूपानु- रूपत्वं च साश्यं विवक्षितमिति. । * विजानताम् इत्यत्र विज्ञानश्ब्दः उपायान्तरस्वरूपविरुद्धत्वज्ञानपरः. तस्मात् उपायान्तरस्वरूप- विरुद्धत्वज्ञानस्य उपायान्तरबत् स्वरूपविरुद्ध षडङ्गेऽनधिकारात, तदधिकारा शरणागति: फलरूपा इति सिद्धयति। एवं च ॐ मामाराधयितुं नृणांकर्म सुज्ञानभक्तयः। अशक्तानां पुनश्चैकस्सुलभोपाय उच्यते ॐ इत्यादि शास्त्रे षडङ्गाधिकारत्वेनोक्ता या उपायान्तराशक्ति: सापि शरणागतावधिकारः; स्वरूपविरुद्धत्वज्ञानं । भक्ति- पारवश्यं चेति षडङ्गच्यावृत्तं विलक्षणमधिकारद्वयम् अधिकं शरणागतावधिकारः इति, अनेन वचनेनोक्तं भवति ॥

·पर: श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - २१. प्रवन्यधिकारज्ञानशोधनाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् स्वरूपविरुद्धत्वज्ञानं अनुयाय्यधिकार इनि, त्रयणामपि अष्टाङ्गोगवत पडङ्गन्यागोपि सिद्ध यति. अन्यथा , सुलभत्वादशक्तपरतन्त्राणामाशुफलत्वान, भनि परवशपग्नन्वाणामपि पडङ्गम्बीकागपत्तेः. पडङ्ग आनदप्तयो: अशक्तिरेकेवाधिकारः, शक्तानामातानां हप्तानां च वमुरण्यादिमन्वकोपासनात्मकप्रपत्तावधिकागत. अतोऽशक्तिमावाधिकारात पडङ्गान अशक्त्यादिवयाधिकाग शगणागति: भिद्यते । नन्वेवम् , शक्नानामशक्नानां च शरणागनावधिकारे अष्टाङ्गपडङ्गयोगयोः अनुष्ठावभावेन अप्रामाण्या- पनि: ? इति चेत् नैवम. * नगणां बुद्धिदौर्बल्यादुपायान्नरमिप्यते * इनि स्वयत्नस्वरूपविरुद्धत्वज्ञानाभाववतां भक्तानां अशक्तानां च यथाक्रमं नयोरधिकारसंभवात. नतश्च नराणां इतिवचनमेवशरणवरणोपायान्तग्योः प्रति नियनाधिकारव्यवस्थापन:: बुद्धिदौर्बल्यवनां नगणां उपायान्न बुद्धिदौर्बल्य हीनानां प्रकृतशरणागनिः, इति हि तात्पर्यम् ? अत: इदं वचनम्, विजानताम् इत्यस्य उक्नार्थपरत्वे उपोहलकं च भवति ॥ ननु, बुद्धिदौर्बल्य शब्द: लघुपायप्रनिपादकप्रपत्तिशाम्वे प्रामाण्याध्यवसायाभावपरः; नरशब्दश्चाशक्त- अन:, कस्य चिदशक्तस्य कृच्छ्रोपाय एव - दुगशादायशालिन:, प्रपत्त्यनर्हत्वान; उपायान्तर एवाधिकार इत्युच्यने; अन्यथा व्यामादिषु सर्वमंशयघानित्वादुक्तनीतरसंभवान; इति चेन् नैवम् . व्यासादि व्यावर्तनाय अशक्तस्य इति पदं तावदध्याहर्तव्यम, तथा च अशक्नेन उपायन्तरस्येष्यमाणत्वायोगात उपा- यान्तरशब्दस्तदुपायदेशवासादिपरो वाच्यः. ननु, बुद्धिदौर्बल्यशब्दः उपायान्तरे स्वाधिकारपर:; अनः, उपायान्तग्शब्दस्य न लक्षणा चेन्न; दायाभाववाचकस्य दौर्बल्य शब्दस्य भ्रमपरत्व लक्षणा अस्वारस्यपत्नेः, अध्याहारदोषतादवस्थ्याच्च ।। ननु, यदि अनध्याहाग्योजनापक्षपानेन व्यासादीपूपायान्नास्वरूपविरुद्धत्वलक्षणशास्त्रार्थे ज्ञानाभावो वा हाने सत्यपि, अध्यवसायाभावो वा, अध्यवसाये मत्यपि नम्य दाभावो वा कल्प्येन; तदा, अङ्ग- त्वेन प्रपत्त्यनुष्ठातृणां व्यासादीनां स्वोपदिष्टशास्त्रार्थपु ज्ञानविश्वासदाढ्याभावस्यानेकोपपत्तिप्रमाणविगेधस्स्यान्. अतस्तदविरोधायास्मिन वचनेऽध्याहाराद्यस्वरस्याश्रयणमेव युक्तम ; भूयसां न्यायान् इति चेत् नेवम् . अब हि वचने, स्वारस्यवलान् , उपायान्नगधिकृतेपु व्यासादिप्वपि प्रपत्तिविपये किंचिदशानं तावत्प्रतीयते * इदं महोपनिषदं देवानां गुहृ मुत्तमम * इत्यादी प्रपत्निविपय देवगुह्यत्वमप्यस्नीन्युक्तम् . ततश्च, देवानामिवतत्प्रसाद- लब्धसार्वइयवनां व्यासादीनामपि प्रपतिविषये नद्याथात्म्यज्ञानं नास्तीत्यपि स्वीकार्यम. तत्र प्रपत्तेस्साध- नत्ववेपानुबन्धिप्रकार विशेषाणामङ्गन नदनुष्ठाननदुपदेशदेशिक: : अवगतत्वेऽपि फ्लत्ववेपानुबन्धिप्रकार- विशेषाणामनगतत्वसम्भवान्, फळ्यालो प्रधानाधिकारभूनोपायान्तरस्वरूपविरुद्धत्वज्ञानाभावस्यापि तेपु सम्भवात् उक्तज्ञानाभाव एव तेषां उपायान्तरस्वीकार हेतुरिति पारिशेप्यात्, स्वारसिकवचनार्थोऽवगम्यते . अत एव केषां चिन् प्रपत्तिविषयेसार्वइयमुच्यते, * अज्ञस्सर्वज्ञभक्तानाम् * इति, ततरच लक्षणा स्यात्.

·७२ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २१. प्रपत्त्यधिकारज्ञानशोधनाधिकारः। प्र. प. ३. प्रकरणम् अथवा, व्यासादीनाम्, प्रपत्तियाथात्म्यस्य फलरूपत्वस्य, तदनुबन्धिनां उपायन्तरस्वरूपविरुद्धत्वादीनां च उपदेशज्ञानयोग्यसम्भवेऽपिअनुष्ठानोपयुक्तदृढतरज्ञानं तेषां नास्ति; तेषां अधिकारिपुरुषत्वेन तत्तदधिकारारम्भ- कर्मण एव प्रतिवन्धकत्वात. तस्मात् व्यासादिसावश्यादिप्रतिपादकप्रमाणविरोधाभावात, देवगुह्यत्वादिवचनानु- गुण्यात् अन्यथा, अध्याहारादिदोषापत्तेः, शब्दस्वारस्याञ्च, बुद्धिदौर्बल्यशब्दः उपायान्तरस्वरूपविरुद्धत्वा- ध्यवसायाभावपरः । एवम्, अत्र, बुद्धिशब्दस्य, परिशेषादुपायान्तरस्वरूपविरुद्धत्वज्ञानपरत्वात, * देवेपरिबृढतया * इत्यस्य उपायभावपग्बृिढत्वयस्य विवक्षिततया * सदृशोपायवैधुर्यम् * इत्यादितद्विवरणे “ सिद्धोपाय- सादृश्याभावः स्वरूपविरुद्धत्वम् ” इति । पर्यवसितत्वाच्च * विजानताम् * इत्यत्र विवक्षितविशेषज्ञानं, इतरो- पायत्यागहेतुभूतं उपायान्तरस्वरूपविरुद्धत्वज्ञानमेवभवतीति तदधिकारा शरणागति: न्यासद्भिन्ना फसरूपेति सिद्धमिति । इदं शरणम् इत्यत्राज्ञान्यशक्ताऽक्षमा: क्रमात् । उक्ता: विजानातां शब्दो भक्तरात्मविरोधिताम् ।। न वक्ति वक्ति चेन्द्यासप्रमुखानां प्रपन्नता। स्यात्तस्मादधिकारस्य भेदाद्विद्या न भिद्यते ।। नैतद्विधौ निषिद्धास्यात अशक्तो लक्षणायत: । अविद्याततिख्यातादज्ञशब्दादुपस्थितात् ।। विद्याद्वयस्यराहित्यादशक्तेश्च प्रसिद्धितः । तस्माद्विज्ञानशब्देन विशेषज्ञानमीरितम् ।। सविशेष: परिबृढतयेति विवृतश्च सः । उपायोपेयभावस्यापरिच्छेदत्वलक्षणा ॥ तस्योपायान्तरत्यागहेतुना वर्णिता पुन: । सदृशोपायवैधुर्यमित्याचार्यस्य सूक्तितः ।। उपाययमादृश्यं यदन्योपायस्य फल्गुना । तेनोपायान्तरागां च नोपायत्वं हि वर्णितम् ।। उपेयबैसाश्यं च स्वरूपाननुरूपता । जितान्ताशोनकश्रीमद्भट्टार्यवरदोदितात् ॥ कचनात्तत्वक्रमनो विज्ञानपदलक्षणा । विरुद्धा वरणत्यापि देवगुह्यस्मृतेस्तथा । नराणां बुद्धिदौर्बल्यवचनाच्छरणागतेः । फलत्वान्यविरुद्धत्वज्ञानेन विधुरास्तथा ।। सर्वज्ञावा तथाप्येते अधिकारेष्वनिष्ठिताः। बुद्धिदौर्बल्ययुक्ताश्च तस्मात्स्वारस्यवोधिताः ॥ विज्ञानबुद्धिपदयोर्यथोक्नार्थोऽतिसंगतः । ज्ञानाधिकाधिकारत्वात्तस्मात्सेयं फलत्मिका ॥ इति प्रपत्त्यधिकारशानशोधनाधिकारः॥ (२१) (अथ प्रपत्यधिकारभक्तिशोधनाधिकारः २२.) (भक्तिपरवश्यत्ताले प्रपन्नर आवारगल्) षडङ्गे, अशक्तिमात्रमधिकारः. शरणवरणे * विजनताम् * इत्युक्तम् उपायान्तरस्वरूपविरुद्धत्व- शानमप्यधिकार, अत: पडङ्गात वरगं भिद्यत इत्युक्तम् . अब * इदं तितीर्षताम् इत्यायुक्तभक्तिभूमाऽपि ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम्-२२. प्रपन्यधिकारभक्तिशोधनाधिकारः। प्र. प. ३. प्रकरणम् , वरणे अधिकार इति, तेनापि पडङ्गभेदः प्रतिपाद्यते । संशयस्तु, प्रपत्निन भिद्यते, उत, भिद्यन इति; नदर्थम् * तिनीर्पनाम * इत्यत्र, कृत्स्नप्रारब्धत नेव्यता, * स्वभक्त म्ना वा, इत्यव भक्तेः परज्ञानरूपता च न विवक्षिता, उत, विवक्षितेति; तर्थम् , प्रपत्त्यनुप्ठानात्पूर्व उक्तलक्षणभक्तिमत्त्व प्रमाणं नास्ति , उनास्तीति; तदर्थ, प्रमाणास्तित्वे तादृशभक्ति: स्वगत- स्वीकारनिष्ठेपु संभवनि , उन नमभवतीनि: यदा, उक्तभक्तिसद्भावे प्रमाणं नास्ति संभवेपि सा स्वगत. स्वीकारनिप्ठे संभवति, तदा तादृशभक्तिरूपाधिकारस्योभयवाविशिष्टत्वान्न विद्याभेदः. यदाच, यदाच, तादृशभक्तिसद्भावे प्रमाणमस्ति सा च स्वगतस्वीकारनिप्ठे न संभवनि, नदा अधिकारभक्तिभेदान विद्याभेदसिद्धिरिति पूर्वोत्तरपक्ष- यो:फलफलिभाव:. अवायं पूर्वपश्नः, प्रारब्धमात्रानभ्युपगमरूपा, परज्ञानरूपा च भक्तिः, प्रपत्तिविद्याधिगमात्पूर्वकाले, न संभवनि; नादृशभक्तिमत्त्वे. भिद्यते हृदप्रन्धिः । इत्युक्तप्रकारेण सकलबन्धनिवृत्तौ सत्यां प्रपत्तिपरिग्रहा योगान्, ताशभक्नेः जन्मान्नाशनानुष्ठिनयोगफलत्वेन साधनभक्तित्वाच, प्रपत्यनुष्ठानात्पूर्व तत्सत्वे मानासिद्धेश्च, यतश्च, तादृशभक्ती विशेषप्रमाणं नास्ति, अतो भक्तिविशेषस्य उदाहृतवचनविवक्षितत्वे माना- भावान्, नात्र स्वगतस्वीकारनिष्ठानां अमंभाविताधिकारसिद्धिः. भवतु वा, तादृशोत्कटभक्तेः प्रपत्त्यधिकारत्वे विशेषवचनम् , तथापि, स्वगतस्वीकारविपयनयोदाहृने, ॐ आर्तानामाशुफलदा ® इति श्रीभरद्वाजसंहिता- वचने आतिशब्दस्यापि तादृशभक्निपरन्वान स्वगतम्वीकारनिप्ठेप्वपि कस्य चेन, नत्संभवात, न विरुद्धाधि- कारसंभव इति न विद्याभेदसिद्धिगिनि । अत्रोच्यते; (भक्तिपारकयनाले प्रपन्नर आळवारगळ) प्रपत्त्यनु ठानात्पूर्व काष्ठापन्नभक्तिसत्त्वे प्रमाणमति ; नन्पाग्वश्येन प्रपन्नाश्च दिव्यमग्न एव : न तु स्वगतम्वीकारनिष्ठा: इत्यर्थः । यदुक्तम् प्रारब्धमात्रामहिष्णुत्वपरज्ञानरूपभक्तिरेव न संभवतीति. तत्तावन्न युक्तम् * यदापरानन्वयिभिः दुश्शकस्मृनिभिविना तेन नत्पुरत:पातस्सा प्रपत्तिस्तदा भवेन * अथ प्रपत्ति वक्ष्यामि मुक्तिसौलभ्यकारणम् मा हि ब्रह्मन् परज्ञानभक्त्या परिणनिर्मना * इति प्रपत्त्यधिकाररूपभक्तेः प्रारब्धमात्रा- सहिष्णुत्वरूपत्वम् , परज्ञानरूपत्वं चोक्तम् । यदा, इनि वचनस्यायमर्थः; पगनन्वयिभि: दुश्शकस्मृतिभिश्च यदा तत्पुरत:पातः, सदा सा प्रपत्तिः भवेत् इत्यन्वयः; परानन्वयिभिः, इत्यनेनदर्शनममानाकारमानसम्मृतियु अपरोक्षत्वेन परस्य अनन्वय उच्यते ; अतस्तासां दुश्शकत्वम्, तेन विना दुश्शकस्मृतिभिः इत्यत्र, स्मृति:-प्रतिबन्धकसंसारस्मृति:. तस्याः तद्विनाकृनत्वम् - भगवद्विभूनित्वानुसन्धानविरह:. कर्मकृताकारविशिष्टतामावानुसन्धानमिति यावत्, नतश्च, संसारमात्रस्मृतयोपि दुश्शका भवन्ति । अयं भावः, 19 ·त्वम्, अन श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम्-२२. प्रपत्त्यधिकारभक्तिशोधनाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् एवम् , संश्लेषविश्लेपविरूपाभिः दुश्शकोभयविधस्मृतिभिः प्रपत्त्यपेक्षया पारवश्यात तत्पुरत:पात: प्रपत्तिर्भवतीत्यर्थः, न च उक्ता भक्ति: पडङ्गाधिकारिणी न संभवति; * आर्तानामाशुफलदा * इति वचनस्थस्य आतिशब्दस्य. छागपशुन्यायेन उत्तभक्तिविशेषपरत्वोपपत्तेरिति वाच्यम् ; * यन्मरणं तदवभृथ: * यावद्भियते सा दीक्षा * इत्यादौ न्यासविद्यायाः अनभ्युपगतप्रारब्धखण्डमात्रनाशकत्वश्रवणात् भक्तेः प्रारब्धेतरनाशक- षडङ्गप्रपने: अनभ्युपगतप्रारब्धखण्डस्यापि नाशकत्वम् ; शरणागते:सर्वशब्दासंकोचात पापमात्रनाशकत्वं च तत्तत्प्रमाणवशादवगम्यते तर्हि * आशुफलदा * देहान्तरनिवारिणी * इति षडङ्गप्रपत्तिपरभरद्वाजसंहिता- वचने प्रतीयमानो भेद: अब कथं संगच्छत इति चेत् , प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन स्मृतेरर्थवादत्वात् . एवं वा, स्मृति- निर्वाह: * तञ्चित्तविमलाह्लादक्षीणपुण्यचया तदा तदप्राप्तिमहादुःखविलीनशेषपातका * इत्युक्त चिन्तयन्तीरीत्या भगवदनुभवसंश्लेषविश्लेषाभ्यां अभ्युपगतप्रारब्धफलभूतसुखदुःखानुभवानन्तरं पश्चादनभ्युपगतप्रारब्धादिविधूननं विद्यामाहात्म्याद्भवतीति. पराङ्कशादीनां च प्रथमत एव प्रारब्धमात्रानभ्युपगमः, तदुक्तादिमप्रबन्धस्य आदिपद्य एव स्पष्टः * सा हि ब्रह्मन्, इत्यत्रोक्ता परज्ञानरूपा भक्तिरपि पडङ्गाधिकारिष्वशक्तेषु योगरहितेषु न संभवति; जन्मान्तरयोगमूलत्वे च, तस्याः प्रपत्त्यधिकारत्वं न संभवति; तस्या एव स्वातन्त्र्येण साधनत्वात. मोक्षं प्रति स्वतस्साधनभूता परज्ञानरूपा, प्रारब्धमालासहिष्णुत्वलक्षणा, प्रपत्तिपूर्वभाविनी भक्तिः स्वगत स्वीकारनिष्ठेषु असंभाविनी; दिव्यसूरिपु भगवन्निहेतुककटाक्ष्वशात् संभवतीति. भक्तिभूमाधिकारत्वादपि शरणागति: भिद्यत इति फलत्वसिद्धिः फलभूतंभक्तिभूमापरिणतिरूपत्वात, फलत्वस्योचितत्वाच. ततश्च परभक्तिपरज्ञानपरिणतिरूपा शरणागति: फलरूपेति सिद्धम् . एतदुक्तं भवति; परभक्तिपरज्ञानरूपेयं भक्तिः अशक्ते न संभवति तस्य योगरहितत्वात् सुकृत विशेषात्संभवे * निदिध्यासितव्यः * द्रष्टव्य: * इति श्रुति विरोधः, ताशसुकृत विशेषे प्रमाणाभावश्च अन्यथा निदिध्यासनसुकृत विशेषयोर्विकल्पापत्तिश्च ।। शक्ते पि सा न संभवति; अप्रारब्धयोगे योगस्यैवाभावात; प्रारब्धयोगे च योगजन्या परभक्त्यादि रूपा स्वत एव मोक्षहेतुरिति न प्रपत्तावधिकारस्यात्. जन्मान्तरीययोगाभ्यासात् तत्संभवेपि धर्मव्याधादिष्विव स्वातन्त्र्येणैव मोक्षहेतुरस्यात्. अतः परभक्तिपरज्ञानात्मिका भक्ति: भगवन्निर्हेतुककृपाजन्या भक्तव्यक्ति- विशेषेऽभ्युपगन्तव्या; अन्यथा उत्प्रमाणानामनवकाश: प्रसज्येत, निर्हेतुककृपाजन्य परज्ञानरूपभक्त्यभ्युपगमे तत्परिणतिरूपा शरणागतिरपि तथा, इति वाच्या इति । ननु, परज्ञानरूपभक्तेरहेतुकत्वपक्षेऽपि प्रपत्त्यधिकारत्वं न युज्यते; भिद्यते हृदयग्रन्धिः इति श्रुतत्वात; भक्त्यैव कर्मक्षयस्य जातत्वात् . सत्यम् ; * चक्षुषा तव सौम्येन * इति न्यायेन कटाक्षादेव सकलपापक्षयस्य जातत्वात् प्राप्तिपूर्वभाविपरिपूर्णकटाक्षस्य जायमानकाल एव जातत्वात्, शरीरानुवृत्तिस्तु, प्रयोजनान्तराभिसन्धिमतो भगवतः केले छया कृता. प्रपत्त्यनुष्ठनं च देहानुवृत्तेः कर्मकृतत्वभ्रान्तिकृतम्, अतः परज्ञानस्येव प्रपत्तेरपि न कर्मनाशहेतुत्वम, तस्य पूर्वमेव नष्टत्वात् ।।

·। श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - २२. प्रपल्यधिकारभक्तिशोधनाधिकारः । प्र. प. ३. प्रकरणम् न च ‘साम्पगये नर्नव्यभावान्' इत्यादिविरोधः; मार्गविशेषनियमाभाववन उक्ताधिकारिविशेष नदनियमस्याप्युपपत्तेः. तस्मात्साधनप्रपत्तेः प्रारब्धखण्डमावनाशकत्वात, परज्ञानलक्षणभक्तः तदाधिकारवा- नुपपत्तेश्च शरणागतिः नद्भिन्ना फलमिति. सङ्ग्रहस्तु:- इदंतिनीऽऽदिपर्भक्निभूमातुसूच्यते । प्रपत्ते: पूर्वकाले हि तत्सद्भावो न युज्यते ।। प्रमाणाभावनश्चातो नाधिकागे भवन्तुमा । प्रपत्राधिकारत्वे भक्र्यदि विशेषतः ।। वचनं दृश्यने नन्तु पडङ्गेऽपि भवेत्तत: । न विद्धाधिकारत्वं नातोविद्या च भिद्यते इनि चेन्न प्रपत्तौ हि विशेषाधिकृतिस्फुटा । इंदं नितीपांदिप रुक्ता भवित्तविशेषिता । सा हि ब्रह्मन परज्ञानभक्त्या परिणतिर्मता ।। यदा पगनन्वयिभिनित्यादि भिग्यिं स्फुटम् । प्रारब्धमाववैमुख्यपरज्ञानात्मिका च सा ॥ निर्हेतुककृपालब्धा तस्या: परिणति:फलम् । शरणागति रित्येतदौचित्यादवगम्यते ॥ अशक्ते योगहीनत्वात शक्ने चान्यानपेक्ष्णात् । नाधिकारःप्रपत्तौ स्यान् पञ्चाङ्गा या हिसा पग॥ पूर्वाभ्यासेन चेल्लब्धा नाधिकारस्तदा भवेत् । प्रारब्धखण्डमावस्य नाशकत्वश्रुतेश्च मा ।। पडङ्गेऽधिकृतिर्न स्यान् नत्स्मृतेरर्थवादतः । दिव्यसृरिपु संपूर्णात्कटाक्षात्प्रथमं ततः । सर्वकर्मक्षयो जात: प्रपत्निभ्रांन्निजृम्भिता ।। इति प्रपन्त्यधिकारभक्तिशाधनाधिकारः २२. द्वितीयवर्णकम् (भक्तितन्निले इत्यादि) प्रकारान्तरेणापि, भक्तेः साधनप्रपत्ती अधिकारस्वाभावमुपपादयति. संशयश्च, फलप्रपत्निनास्ति, उनास्नीनिः तदर्थम, शरणागनि: न्यामान भिद्यते, उन भिद्यत इति, नदम्, पगङ्कशादि दिव्यसूरिभक्तिः साधनप्रपत्यधिकागे भवितुम्हनि, इन, नाहनीति; तदर्थम् , तेषां भक्तिः प्रपत्तिशास्त्रमर्यादालचिनी न भवति, उन भवनीनि; यदा, भवति, नदा तस्याः शास्वीयसाधनप्रपत्त्यधि- कारत्वात् विद्याभेदकाभावेन तदसिद्धेः न फलप्रपति सिद्धिः. यदा च तेषां भक्ति: प्रपतिशास्लमर्यादालधिनी तदा तस्याः साधनप्रपत्त्यधिकागनर्हत्वात् फलप्रपत्तावेव नस्याधिकार इनि विद्याभेदान फलप्रपत्ति सिद्धि गिति ॥ पूर्वपक्षस्तु, दिव्यसूरीणां में वितः न नावदुच्छास्वा तेषामनुष्ठानस्य स्वस्ववर्णमर्यादानुगेधित्वदर्श- नान, नत्प्रवन्धेषु स्वानु ठानपनेपदेशयोः सई श्रुत्यादेः प्रमाणवेनोपादानात् भाष्यकागदिपूर्वाचार्य: तेषां पग्माचार्यत्वेन स्वीकृतत्वान् प्रनिष्ठार्चनादिपर्यन्तं तदनुवर्तनदर्शनात नेपामुत्पथ वे इदं सर्व नोपपद्यत इति तेषां भक्तिरपि शास्त्रमर्यादानुरोधिन्येवेति न तद्वारकविद्याभेदसिद्धिरिति ।

·७६ साधनान्तरप्र श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २२. प्रपत्त्यधिकारभक्तिशोधनाधिकारः। प्र. प. ३. प्रकरणम् सिद्धान्नस्तु, भक्तेरवस्थाभेदान नेपामुपायान्तरे प्रवृत्तिस्तावत्सुप्रसिद्धा; उपायान्तरप्रवृत्त्यनन्तरम् * यत्पुनश्शरणं व्रजेत् * इति प्रायश्चित्तानुष्ठानमपि न दृष्टम ; अकृतप्रायश्चित्तत्वेपि योगभ्रम्शो पि नदृष्टः; साधनप्रतिनिष्ठनां तु उपायान्तरप्रवृत्तिरेव न संभवति, स्वनिष्ठाभंगभयात् . तत्प्रवृत्तौ च सान भक्तिकार्या; किं त्वविश्वासकार्या. ततश्च, तस्यात्मविश्वासकार्यत्वात् न्यासनिष्ठाभङ्गो भवति. तद्भङ्गे च पुनः प्रपत्ति- रनुष्ठेया; अननुष्ठाने तु * शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते * इति नीतिर्भवति. अत्र तु शरणवरणे प्रवर्तिकैव भक्तिः क्षणविलम्बासहत्वापादिका सती, स्वकार्यप्रपत्तिभङ्गफले - उपायान्तरे प्रवर्तयति ॥ एवम् अस्य उपायान्तरप्रवृत्तावपि आश्रयदोपजन्यत्वाभावेन विषयगुणजन्यतया च नैतेषां पापं च संभवति; एवम् पापाभावादेव न निष्ठाभङ्गः; तदभावाच्च, न प्रायश्चित्तानुष्ठानम् ; इदं सर्व साधन- प्रपत्त्यधिकारत्वे न संभवति; तदा, उपायान्तरपरिग्रहस्य, स्वार्थतारूप आश्रयदोपजन्यत्वात् पापसंभवेन अकृतप्रायश्चित्तत्वेन च तेषां योगभ्रष्टत्वं भवेत् ; ततश्च, पूर्वाचार्यशिष्टपरिग्रहाद्यनुपपत्ति: बाधिका स्यात; अत: तेषां भ्रष्टत्वपरिहाराय सिद्धोपायफलभूना तेपां भक्ति: सा च फलप्रपत्तावधिकारः. अत:फलप्रपत्तिरेव तैरनुप्ठितेति स्वीकर्तव्यम्; अन्यथा अधिकारभक्तेः मुकृतविशेषजन्यत्वात् तस्याच्च सातिशयशिरस्कत्वात् तत्कृतप्रपतेः मत्फलसाधनत्वात् मदर्थमिद कर्म इत्यधिकारबोधजन्यत्वेन साधनत्वाञ्च; [प[व]त्तिरपि आश्रयदोषजन्येति तस्याः पापरूपत्वात् उपारान्तरप्रवृत्तानां अकृतप्रायश्चित्तानां च योगभ्रष्टत्वेन साधनप्रपत्तिवादे न दिव्यसूरीणां उपास्यत्वसिद्धिरिति । किं च तेषां देवतान्तरभजनमपि कचिदृश्यते; नच्च, अकृतप्रायश्चित्तानां भ्रंशहेतुः * सर्वान् देवान्नमस्यन्ति * इत्यादेरपि परार्थत्वान्नदोपत्वम् . अब भक्नेः सुचनमूलत्वे तत्प्रयुक्तदेवतान्तरभजनस्य स्वार्थतया पापत्वं भवेदेव; * अत्यन्तभक्तियुक्तस्य * इत्येतदपि एतद्विपयमेव; स्वयत्ताजन्यायाः अत्यन्त- स्वासिद्धेः. अतस्तेषां भक्ति:साधनप्रपलौ नाधिकारः इति फलप्रपत्तिसिद्धि रिति ॥ संग्रह:- भक्तिश्च दिव्यसूरीणां न्यासशास्त्रानुरोधिनी । अतस्तदधिकारत्वं भक्तियोगे न युज्यते ॥ इति चेत्तन्न भक्तेरप्यधिकारत्वदर्शनात् । शठजिन्मुनिमुख्यानां भक्तिनिर्हेतुका यतः ॥ स्वार्थतागन्धरहितातस्मात्तत्परिणामिनः । शरणागतिभक्त्यादिक्रमादिभजनादिका: ॥ न निष्ठाभञ्जिकास्सर्वे फलरूपास्तनोऽभवन् । यदि सा सुकृतारब्धा स्वार्थगर्भा तदा भवेत् ॥ तस्कृता च प्रपतिस्स्यात् साधनं तत्कृतं पुन: । भक्तादिकामभजनं स्वनिष्ठाभञ्जनं भवेत् ।। तच्चाकृते प्रतीकारे योगभ्रंशस्य कारणम् । भ्रष्टाश्च नैवोपास्यास्स्युस्तत्सूरीणां न हेतुजा ॥ भक्तिस्तस्याः परिणतिः स्वीकार्य तत्फलात्मिका । सर्वान्देवान्नमस्यन्ति नशास्वं नैव च क्रमः॥ इत्यादिकं च यद्भक्ते: अनन्यत्व निबन्धनम् ॥

·यद्यपि .. श्रीवचनभृक्षणमीमांसाभाष्यम् - न्यासशरणागतिभेदसमर्थनाधिकारः प्र. प. ४. प्रकरणम् एवम्, अधिकारवयेण सर्वधर्मान्परित्यज्य ® इत्युक्तमिद्धोपायाधिकारः उक्न: . आकिंचन्येकशरणा: * अहमम्म्यपगधानामालयोऽकिंचनोऽगनि: ॐ इत्यादिभिः प्रपत्निशास्त्रे आकिंचन्यमे- वाधिकार इत्युक्तम , इति अधिकारनयवचनं विरुद्धमिवभाति : नथापि , प्रपत्तावाकिञ्चन्यमेक एवाधिकारः, अज्ञानादिवयं तन्निमित्तं सद्वारकाधिकारः, अतो नोभयवचनविरोध.. पडङ्ग तु अवाज्ञानशब्दोक्ताऽशक्निकै- वाधिकार:. एवं शास्वे अधिकारत्रयपरवचनानां शरणागति विपयत्वात् पडङ्गशाम्वे * प्राप्तुमिच्छन परां सिद्धिं जनस्सर्वोप्यकिञ्चन: * इत्यशक्तमावाधिकारश्रवणाच्च अधिकारिचातुर्विध्ये किमपि प्रमाणं न पश्यामः; तथापि, * भन्यादौ शक्यभावः प्रमिनिरहिनना शास्वत: प्रमिनिहिनता शास्वतः पयुदास: कालक्षेपाक्षमत्वं विति नियतिक्शादा- पनद्भि-चतुर्भिः । एकद्रित्र्यादियोगव्यनिभिदुरनिजाधिक्रियास्संश्रयन्ते मन्त: श्रीशंस्वतन्वप्रपदनविधिना मुक्तये निर्विशङ्काः ॥ * इत्यस्यायमभिप्राय:, वेदान्नाचार्याणां साधनप्रपत्निशाम्त्रप्रवर्तनाधिकृतत्वान्, देवगुह्यार्थस्य च गोपनीयत्वान, उपायान्तरस्वरूपविरुद्धत्वानुपायत्वप्रदर्शने न्यासस्याप्युपायान्नरतया माधनप्रपत्ती, अश- क्नस्वतन्त्राणां अश्रद्धा भवेत; इति नद्वारणार्थं च * इंदं शरणम, इति वचने अज्ञानशब्देन, अवैवर्णिकाना- मपि, अनुष्ठानोपयोगिज्ञानाभावात् संग्रहम . अज्ञानशब्दस्यानुष्ठानाशक्निवाचकन्वेऽपि विज्ञानशब्दार्थगोपनाय- विज्ञानशब्दस्याशक्तिपरत्वम . * इदं तितीर्पनाम * इत्यादर्भक्तिसामान्यपरत्वं चाभिप्रेत्य अधिकारिचातुर्वि- ध्यं प्रदर्शितम् . इति, शक्ताशक्ताधिकारत्ववादिनां भक्तियोगतदुपायोभयविधिवेयर्थ्यवारणाय, उपायान्तर स्वरूपविरुद्धत्वज्ञानं अनुयाय्यधिकारो वाच्यः; स्वरूपविरुद्धत्वज्ञानाधिकारत्वमनभ्युपगच्छनां देशवासाद्यङ्गविधि- वैयर्थ्यवारणाय देहान्तरविलम्वाक्षंमत्दम् : आत्यन्निकी मनिष्टानां सद्यश्शान्तिमभीप्सना प्रपत्तिरञ्जसा कार्या * इत्यादिप्रमाणसिद्धमनुयाय्यधिकारो वाच्यः; तथाप्यत्र * एकद्वित्र्यादियोगव्यनिभिदुरनिजाधिक्रियाः इत्युक्तिः किमभिप्रेत्येति चिन्त्यम् ॥ (इति द्वितीयवर्णक्म २३) इति प्रथमस्य परिच्छेदस्य तृतीयं प्रकरणम् . अथ न्यास्शरणागतिभेदममर्थनाधिकारः ॥२४॥ प्रथमे प्रकरणे श्रीशब्दार्थः . द्वितीये नागयणचणशब्दार्थः, नृतीये मतुवर्थश्च निरूपितः, चतुर्थे क्रियापदार्थों निरूप्यते; शरणशब्दोदितोपायत्वस्यनिर्हेतुकत्वप्रतिपादनाय प्रथमं श्रीपुरुषाकारस्वरूपं निरूपितम्. तदनन्तरं अनुबन्धिस्वरूपं चिन्तितम् . इदानी स्वीकारस्वरूपं चिन्त्यते ; पूर्वस्मिन् प्रकरणे अनुवन्धिस्वरूप निरूपणमुखेन वरणस्य न्यासभेदसाधनपूर्वकं असाधनत्वं साधितम्; अब प्रधानस्वरूपनिरूपणेन तथात्वं साध्यते. देशकालादिनियमादिना न्यासस्य वरणाद्भेदो दुर्वच: ; श्रीपाञ्चरात्रादिवचनेषु तयोरभेदश्रुतेः न हि वचन- विरोधे न्याय: प्रवर्तते इति न्यायात्, इति पूर्वप्रकरणोक्तसर्वार्थाक्षेपात् आद्याधिकारसंगतिः । 20 ·.. .. .. । न्यासस्य श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - न्यासशरणागतिभेदसमर्थनाधिकारः प्र.प. ४. प्रकरणम् अब संशयः ; मन्त्रे शरणशब्दोपस्थितस्य उपायत्वस्य निर्हेतुकत्वं न संभवति, उत संभवतीति ; तदर्थम, शरणागति: पडङ्गादभिन्ना, उत भिन्नेति ; तदर्थम , तयोरभेदे प्रमाणमस्ति, उत नास्तीति ; यदा अस्ति , तदा सावनेन पडङ्गेन अभिन्नाशरणागतिरपि साधनं स्यादिति उपायनिहेतुकत्वासिद्धिः; यदा तयोरभेदे प्रमानं नास्ति नदा तद्भेदसाधनोपपत्तिभिः भेदसिद्धौ तस्या: असाधनतया निर्हेतुकत्वसिद्धिरिनि पूर्वोत्तरपक्षयोः फलफलिभावः। पूर्वपक्षश्च, न केवलं उपपत्तिभिः अतीन्द्रियार्थोऽवगन्तुं शक्यते ; तयोर्मेंदे कस्यापि प्रमाणस्य उक्त- तकानुप्राह्यस्याभावात् . प्रत्युत अभेद एव तदस्ति . * आनुकूल्यस्य संकल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम्। रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा ॥ आत्मनिक्षेपकार्पण्ये पड्डिधा शरणागतिः । निक्षेपापरपर्यायो न्यास: पञ्चाङ्गसंयुतः सन्न्यासस्त्याग इत्युक्तश्शरणागतिरित्यपि ॥ * मन्त्ररत्नं द्वयं न्यास: प्रपत्तिश्शरणा- गतिः। लक्ष्मीनारायणं चेति हितं सर्वफलप्रदम् * इत्यादि . अलोक्तमैक्यं च अङ्गाङ्गिभावविवक्षया- शरणागते: गोप्तत्ववरणरूपत्वात, सर्वत्र शरणशब्द: गोप्तृवाची ; उपायशब्दः, चेतनाचेतूनसाधारण्येन कारण- वाची ; गोप्तुरपि कारणत्वान्, तबाप्युपायशब्दः प्रयुज्यते ; * तदेकोपायनायाच्ना * त्वमेवोपायभूतो मे * इत्यादिषु . एवम् उपायशरणशब्दयो: गोप्वृत्वार्थकत्वात् शरणागतिशब्द: गोप्तृत्ववरणे मुख्यः ; गोप्नृत्ववरणाङ्गकत्वात् , तत्राप्युपर्यते . अत: * शरणागतिरित्यपि * इत्यादिषु अङ्गाङ्गिभावेनैक्यमुक्तम्॥ यद्वा, शरणोपायशब्दौ सर्वत्र निरपेक्षगोप्नृपरौ ; निरपेक्षत्वं च गोप्तु: उपायान्तरस्थाननिवेशितत्वम्. अत: शरणागतिशब्दः गोप्नृत्ववरणसंवलितभरन्यासे मुख्यः ; विश्वासोद्वयार्थश्शरणागति: इत्यादौ । औप- चारिकः, अत:, सन्न्यासत्यागनिक्षेपशरणागतिशब्दानां पर्यायत्वान्न तयोर्भेदः तदुक्तम् * भक्तौ रङ्गपते यथा खजु पशुच्छागादिवरोदनव्यानोपासनदर्शनादिवचसामिच्छन्त्यभिन्नार्थताम् । व्यक्त्यैक्याच्छरणागतिप्रपदनत्यागात्म निक्षेपणन्यातायेषु नये नन्वनिपुगैः पर्यायता स्मयते * इति . नस्मान् उदाहतस्मृतिवचनैः न्यासशरणागत्यो- रभेदे सिद्धे तद्भेदसाधका: पूर्वोक्तास्तकस्सिर्वे बाधिता इति ।। अवोच्यते ( इदुतन्नैप्पार्ताल् पितावुक्कु पुत्रन् एलुत्तु वाङ्गमाप्नोले इरुप्पदोन्रु ) स्वरूपलश्मानुष्टान- विद्धयादिभिः अत्यन्तविलक्षणं शरणवरणम्, पंडङ्गन्यासेनाभिन्नं मत्वा, साधनमिति वक्तुमुद्युक्तश्चेत; निरुपाधिक- रक्ष्यरक्षकसंबन्धहानिनिबन्धनं शरण्यशरणागतयोरुभयोरपि अक्यं स्यादित्यर्थः . न केवलमस्मदुक्तास्ताः प्रमाणविहीनाः, निर्हेतुकरक्षकत्ववाचकप्रणवानुप्राहकाः, इति भावः ॥ शरणागतिभरन्यासयोः, संयोगरूपचोदना ख्याभेदात् भेदस्तावत्सिद्धः; * मोक्षयिष्यामि * इति परगतस्वीकारस्य शरणवरणफलत्वात, उत्तरवाक्यप्रतिपादि- तपरार्थकैङ्कर्यफलत्वाद्वा फलभेदस्सिद्धः; रूपमपि भिद्यते . भरन्यासः, केवलमध्यवसायात्मा, वरणं तु प्रार्थना . .. रूपम् । .. न च भरन्यासस्य गोप्तृत्ववरणगर्भत्वात्तद्रूपता ; उभयोः प्रार्थनारूपत्वेऽपि एकत्र भरस्वीकारः। प्रार्थनाविषयः, अपरन फलप्रदत्वविषय: किं च, त्वमेव मे उपाय: भव इति शरणवरणं मादर्थ्यगर्भम् ;

·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाप्यम् - न्यामशरणागतिभेदसमर्थनाधिकारः प्र. प. ४. प्रकरणम् भर: श्रीपतेरेन * इति न्यास: तादर्थ्यगर्भः . किं च, न्यासे आत्मनोऽपि समर्पणीयत्वमस्ति ; अब मम सुना इनि वन्निरूपकत्वमात्रम् . * त्वयि मम भगे न्यस्तः, इति न्यासः स्वातन्त्र्यगर्भः, मम भरं स्वीकृरु इनि प्रार्थनारूपत्वान् पारतन्त्र्यगर्भ वरणम् . न्याम भरसमर्पणम् शरणागतौ शरणवरणंम् . न्यासम्योद्देश्य मिथुनम् . शग्णवरणे लक्ष्म्या: उपलक्षणत्वमावम् . न्यामस्य प्रणवाङ्गत्वान् जगत्कारणत्वादिपरत्वसंकल्पगुणो विषयः . शरणागने: द्वयमन्त्रकन्वान् सोशील्यमौलभ्यादिगुणो विषय: . शरणागती, प्रत्यगात्मन: पुण्यत्यागः, विशिष्टत्वं चानुसंधेयम , न्यास प्रातिकूल्यवर्जनम, आनुकूल्यं चाङ्गम् . इति पापत्याग: पुण्यसंबन्धश्चानुसंधेयः ।। एवम, आत्मपरमात्मनो: विद्याविषयभूनयो: आकाग्भेदात् पूर्वोक्तयाच्नात्मकत्वतदभावादिभेदाच रूपभेद- स्सिद्धः . चोदनापि * ब्रज * न्यमन् * इति भावार्थयोभिन्नत्वाद्भिन्ना ; एवं वरणन्यासयोश्चोदनारूपभेदस्सिद्धः. लक्षणमपि भिद्यते; * कृतानुकूल्यसंकल्पः प्रातिकूल्यविवर्जयन् । विश्वासशालीकृपणः प्रार्थयन् रक्षण प्रति । आत्मानं निक्षिपनि यद्धिया देवस्य पादयोः । सा प्रपनिग्यिं मद्यः सर्वपापप्रणाशिनी ।। * इति निक्षेपलक्षणम् * अहमस्म्यपगधानामालयोऽकिंचनोऽगतिः । त्वमेवोपायभूनो मे भवेनि प्रार्थनामतिः ।। शग्णागतिरित्युक्ता मा देवेऽम्मिन् प्रयुज्यताम् * इति वरणलक्षणम् ।। न च अनयोर्वचनार्थयोरक्यं संभवति ; अधिकागङ्गस्वरूपलाणरन्योन्य विरुद्धत्वान् . विरोधश्च पूर्वमुपपादित:, ननु, भगवनि रक्षकत्वव्यतिरिक्तस्य उपायत्वस्य दुर्निरूपत्वात, अवोपायशब्देनापि गोप्नृत्वमेवोच्यन; नतश्च * अहमस्मि * इत्येतन गोष्तृत्ववरणलक्षणम ; तस्यचान्तरङ्गत्वात शरणागतित्वोक्तिः यद्वा अयं शरणागतिशब्दः प्रपत्तिपर एव अत: इदं पृथिव्याः गन्धवत्ववदुपलक्षणम् . पू[व]र्णलक्षणं * कृतानुकूल्यसंकल्पः, इत्येतदेव इति चेन्न ; उपायान्तरस्थाननिवेशितत्वमेव भगवन: उपायत्वम् . तच्च फलप्रदत्वोपयिकप्रसादहेतुत्वम. गोप्तृत्ववरणस्य अत्र लभ्यत्वे, नस्य अङ्गिसमानयोगक्षेमस्य अपगधालयाधिकारिकत्वविरोधः. * न मनोन्मन- पतिता: ® इत्यादिना न्यासे नन्निधान, उपायस्य गोप्नुग्र्थान्नग्त्वाञ्च . शरणागनिशब्दम्यौपचारिकत्वमपि दोषः लक्षणत्वे संभवनि उपलक्षणत्वाश्रयणमप्ययुक्तम . प्रमाणान्तरेण पृथिव्याः एकत्वनिश्चयान तवगन्धस्योप- लक्षणत्वमुपपद्यते ; आकिचन्यनरपेक्ष्ययोविशिष्टाधिकागङ्गयोर्विशेषणमावे उपचारश्च न युज्यते . एवं लक्षणादपि भेदः आख्यापि, शरणागतिविद्या न्यासविद्या इनि प्रसिद्धा . अनुष्ठानमपि भिद्यते पूर्वोत्तरवाक्ययोः वरण- समर्पणयोरनुष्ठेयत्वान् * गृह्णीयान् मन्वगजानं मां गच्छेच्छग्णं नरः । अनेनेव तु मन्वेण स्वात्मानं मयि निक्षिपेत् ॥ इति द्वयस्य उभयत्र विनियुक्तत्वात . जिनन्तायां जिनं ते इत्यत्र समर्पणम देवानां इत्यत्र करणं च पृथगुक्तम् . स्तोत्रेऽपि नमोनमः इति समर्पणम्, न धर्मः इति वरणं च पृथक्कृत्योक्तम् . गद्येऽपि * त्वत्पा दारविन्द इतिवरणम नमोस्तु ते इनि समर्पणं च भिन्नमुक्तम् . स्नोवान्तरेष्वप्येवं द्रष्टव्यम् ॥ न चात्र सर्वत्र वरणं गोप्तृत्ववरणम् इति वाच्यम् ; द्वयार्थेषु तदयोगान द्वये शरणशब्दस्य गोप्तृत्वार्थ- कत्वनिषेधात् निरपेक्षगोप्तृत्वार्थकत्वापेक्षया शरण शब्दश्चेत् ; वरणवाक्येष्वेव समर्पणस्याप्यनुष्टितत्वेन ·.. .. श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - न्यासशरणागतिभेदसमर्थनाधिकारः प्र. प. ४. प्रकरणम् पृथगनुष्ठानवैफल्यात ; अङ्गिमात्रस्य पृथगनुष्ठाने मानाभावाच्च . श्रुतिष्वपि तयोर्भेदेन विधि : दृश्यते; तैत्तिरीयके ओमित्यात्मानं युजीत * इति न्यासोविहित: श्वेताश्वतरे * मुमुक्षुर्वं शरणमहं प्रपद्ये * इति वरणं विहितम् . तथा श्रीपुरुषसूक्ते न्यासो विहित: अवघ्नन पुरुषं पशुम् इत्युक्तेः * अद्भयः संभूतः इत्यत्र शरणवरणं विहितम् . * तस्य धीरा: * इति बुद्धिदौर्बल्याभावमधिकारमुक्त्वा * योनि परिजानन्ति * इति शरणागतेरवतार- विपयत्वात्, सोलभ्यादिगुणविषयत्वाच्च शरणागतिरुक्ता . तदुपयुक्तपुरुषकारश्च ॐ ह्रीश्चते इत्यादिनोक्तः । श्रीमद्भगवद्गीतायाम् * मन्मना भव * इत्यल भरसमर्पणमुक्त्वा समनन्तरमेव * सर्वधर्मान् * इति वरणमुक्तम् . लक्ष्मीतन्त्र ® उपायापायसंत्यागी मध्यमां स्थितिमास्थितः । मामेव शरणं प्राप्य मामेवान्ते समश्नुते * इति शग्णागतिमुक्त्वा * षडङ्गं तमुपायं च * इत्यादि भरसमर्पण भेदेनोक्तम् . अहिर्बुन्न्यसंहि- तायामपि तयोर्भेदेन कीर्तनमस्ति . तत्र * वाचा नम इति प्रोच्य * इत्यारभ्य * पूर्णमङ्गैरुपाङ्गैश्व नमनं ते प्रकीर्तितम् * इति षडङ्गयोगमुक्त्वा स्थूलोयं नमसश्चार्थः सूक्ष्ममन्यं निशामय इत्यारभ्य, अनादिवासना- जानैर्बोधेस्तैस्तैर्विकल्पितः । रूषितंयत दृढं चित्तं स्वातन्त्र्यं स्वत्वतामयम् । तत्तत् वैष्णवसाम्राज्यप्रति- बोधसमुत्थया ॥ नम इत्यनया वाचा नन्वा स्वस्मादपोह्यते ॥ इति ते सूक्ष्म उद्दिष्टः इत्यहंकारममकारकात्य- त्यागस्योक्तत्वात् फलेस्सह सर्वधर्मत्यागस्य शरणागतावङ्गत्वात् त्यागस्य च प्रधानत्वात् तत्प्रधानकशरणागति- मुक्त्वा * परमन्यं निशामय । पन्था नकारउद्दिष्ठो मःप्रधान उदीयते । विसर्गः परमेशस्तु तत्रार्थोऽयं निरूप्यते । अनादिःपरमेशोऽयं शक्तिमान पुरुषोत्तमः ।। तत्प्राप्तये प्रधानोऽयं पन्था नमननामवान् * इति शरणागत्यङ्गिभूत स्सिद्धोपाय उक्तः . अब, स्थूलपारतन्त्र्यरूपत्वात् षडङ्गस्य स्थूलत्वम् . सूक्ष्मपारतज्ञ्यरूपत्वात् शरणा- गतेस्सूक्ष्मत्वम . सर्वधर्मत्यागस्याप्यत्वेनाप्रधानत्वात्तदङ्गित्वेनप्रधानं सिद्धोपायस्वरूपं चोक्तम् ॥ नन्वत्र पूर्व व्याकरणव्युत्पत्त्यवसेयो न्यास: स्थूलार्थत्वेनोक्त: . स एव व्याकरणापेक्षया सूक्ष्मया निरुक्त्यात्रावगम्यते ; इति सूक्ष्मन्वेनोक्त: पश्चात् तनोपि परे अक्षरनिधण्टौ अवगम्यमानत्वात् पर इत्युच्यते । अतो नाव विद्याभेदप्रतीनिः; इति चेत्तन्न; स्थूलत्वादे: बोधकारणस्थूलत्वादिनिबन्धनत्वात, बोध्यस्थूल- त्वादिनिबन्धनत्वप्रतीतेस्संकोचे प्रमाणाभावात, षडङ्गस्य अहंकारममकारमावत्यागस्य भगवतश्चैकत्वासिद्धेश्च, सूक्ष्ममन्यं परमन्यम्, इति भेदस्य शब्दत एव प्रतीतेश्च; स्थूलत्वादिनोक्तस्य भेदे उपायप्रकरणत्वात्, उपायमात्रमेवोक्तं भवति . किंच * एवमङ्गैरुपाङ्गैश्च नमनं ते प्रकीर्तितम् * इति प्रकरणस्य विच्छिन्नत्वात एकविद्यावासिद्धिः ।। किंच, अब सवासनाहंकारममकारत्याग: उच्यते न हि समर्पणे सोस्ति; मत्फलसाधनत्वान्मदर्थ- मिदं कर्म इत्यधिकारबोधसत्वेन अहंकारममकारयोः सत्त्वात् न च अत्र त्रिविधपरित्यागः समर्षणाङ्गमुच्यते; मोक्षसाधनमात्रापेक्षितस्य देवगुह्यन्यासापेक्षया सूक्ष्मत्वायोगात् . * इत्यङ्गमुदितं श्रेष्ठम् * इति प्रथमा ..

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - न्यासशरणागतिभेदसमर्थनाधिकारः प्र.प. ४. प्रकरणम् इति या गर्वहानिस्सा दैन्यं कार्पण्यमुच्यते शक्तेःस्सूपसदत्वाच्च कृपायोगाच्च शाश्वतात् ॥ ईशेशितव्यसंबन्धा- दनिदंप्रथमादपि रक्षिप्यत्यनुकूलान्न इति या सुदृढा मतिः स विश्वासो भवेच्छक सर्वदुष्कृतनाशनः ॥ करुणा- वानपि व्यक्तं शक्त: स्वाम्यपि देहिनाम् अप्रार्थितो न गोपायेत् इति तत्प्रार्थनामतिः ॥ गोपायिता भवेत्येवं गोप्नृत्ववरणं स्मृतम् ॥ तेन संरक्ष्यमाणस्य फले स्वाम्यवियुक्तता ॥ केशवार्पणपर्यन्ता ह्यात्मनिक्षेप उच्यते । निक्षेषापरपर्यायो न्यास:पञ्चाङ्गसंयुतः । सन्न्यासत्याग इत्युक्त:शरणागतिरित्यपि ॥ उपायोयं चतुर्थस्ते प्रोक्त- श्शीघ्रफलप्रदः ॥ अस्मिन् हि वर्तमानानां विधौ विप्रनिषेविते ।। पूर्वे वय उपायास्ते भवेयुरमनोहरा: ॥ आनु- कूल्येतराभ्यां तु विनिवृत्तिरपायतः। कार्पण्येनाप्युपायानां विनिवृत्तिरिहोदिता ॥ रक्षिष्यतीति विश्वासात अभीष्टोपायकल्पना गोप्तृत्ववरणं नाम स्वाभिप्रायनिवेदनम् ॥ सर्वज्ञोऽपि हि विश्वेशस्सदा कारुणिकोऽपि सन् । संसारतन्त्रवाहित्वाद्रक्ष्यापेक्षां प्रतीक्षते ॥ आत्मात्मीयभरन्यासो ह्यात्मनिक्षेप उच्यते ॥ हिंसास्तेयादयःशास्त्र- रपायत्वेन दर्शिताः ॥ कर्मसाङ्खयादयः शास्त्रैरुपायत्वेन दर्शिताः ॥ अपायोपायसन्त्यागी मध्यमां स्थिति- मास्थितः । रक्षिष्यतीति निश्चित्य निक्षिप्तस्वस्वगोचरः ॥ बुध्येत देवदेवं तं गोप्तारं पुरुषोत्तमम् ।। इति अत्र मामेकं शरणं प्राप्येति शरणागतिं विधाय, अनन्तरं ® षडङ्गं तदुपायं च शृणु मे पद्मसंभवे ॥ * इति षडङ्गोपायत्वेन संहितान्तरेषु प्रसिद्धं योगमप्यत्र शृणु; अङ्गविद्यात्वात सोऽपि श्रोतव्य इति, तस्य शरणागति- शेषत्वं विधाय, तस्य साध्यप्रपत्तित्वेन शरणागतानुप्ठेयतां, सर्वेषां समप्राधान्येन फलाकारतां च * षड्डिधा शरणागति: * इत्युक्त्वा * एवं मां शरणं प्राप्य * इति पूर्ववाक्यार्थशरणागति उत्तरवाक्यार्थभूतफलरूपषडङ्ग- योगं च फलत्वेनानुष्ठेयामुक्त्वा एवं पूर्णशरणागत्यनुप्ठानफलम् * मामेब शरणं प्राप्य तरेत्संसारसागरम् * इति निगमय्य शरणागतिनिप्ठस्योत्कर्षम् * सत्कर्मनिरताश्शुद्धास्साङ्ख्ययोगविदस्तथा । नाईन्ति शरणस्थस्य कलां कोटितमीमपि * इति योगशब्देन अङ्गाङ्गिभावापन्नसाधनषडङ्गनिष्ठानामप्यभिप्रेत्य शरणागते:न्यासादि- सर्वोपायवैलक्षण्यं प्रतिपादितम् ।। एवम्, न्यासशास्त्रे, स्वातन्त्र्येण साधनतया विहितस्य षडङ्गस्य, फलसमर्पणरूपत्वेन शरणागति शेषतां श्रुत्वा, केनाकारेण षडङ्गस्य शरणागतिशेषभूतफलसमर्पणरूपत्वम् ? केन वाकारान्तरेण स्वतन्त्रतया साधनत्वम् ? इत्याकारद्वयबुभुत्सया शक्रेणानुयुक्तादेवी तदुभयाकारद्वयं विशिनष्टि. तत्र, फलसमर्पणाकारतां प्रथममाह ; * आनुकूल्यमिति प्रोक्तम् * इत्यारभ्य, * * केशवार्पणपर्यन्ता ह्यात्मनिक्षेप उच्यते इत्यन्तेन, अत्र, आनुकूल्यादीनां अङ्गाङ्गिभावेन अनुष्ठानदर्शनाभावात् , फलत्वेनानुष्ठाने सर्वेषां प्राधान्यम् , आत्म- निक्षेपस्य फलसमर्पणरूपत्वम् , अत्यन्तपरतन्त्रस्वरूपानुगुणं, आनुकूल्यादीनां स्वरूपं चोक्तम् , एकविद्या- त्वेन प्रसिद्धस्य षडङ्गयोगस्य कथं विद्याद्वयात्मकत्वम् ? इति शङ्कामभिप्रेत्य, न केवलं विद्याद्वयरूपत्वम्, भपि तु तत्तन्नियताधिकारिभेदेन, स्वरूपभेदेन च विद्यात्रयात्मकत्वं प्रमाणसिद्रम्. इत्याह * निक्षेपापर- पर्यायः * इति श्लोकेन। , ·॥ श्रीवधनभृगमीमांसाभाष्यम् - न्यासशरणागतिभेदलमर्थनाधिकारः प्र.प. ४. प्रकरणम् इति या गहा निम्मा देन्यं कार्यण्यमुच्यते शक्ते:स्सूपसदत्वाच्च कृपायोगाच्च शाश्वतात् ॥ ईशेशितव्यसंबन्धा- दनिदंप्रथमाइपि रक्षि-यन्यनुकून्लान्न इति या सुदृढा मनिः स विश्वासो भवेच्छक सर्वदुष्कृतनाशनः ॥ करुणा- वानपि व्यक्तं शक्त: स्वाम्यपि देहिनाम अप्रार्थितो न गोपायेन् इनि तत्प्रार्थनामति: ।। गोपायिता भवेत्येवं गोऽनृत्ववरगं स्मृतम् । नेन मंरक्ष्यमाणस्य फळे स्वाम्यवियुक्तता । केशवार्पणपर्यन्ला ह्यात्मनिक्षेप उच्यते । निझपापरपर्यायो न्यास:पञ्चाङ्गसंयुतः । सन्न्यासत्याग इत्युक्तःशरणागतिरित्यपि ॥ उपायोयं चतुर्थस्ते प्रोक्त- श्शीघ्रफलप्रदः ॥ अस्मिन् हि वर्तमानानां विधौ विप्रनिषेविते ॥ पूर्व वय उपायास्ते भवेयुरमनोहरा: ॥ आनु- कूल्येतगभ्यां तु विनिवृत्तिग्यायतः। कार्यण्येनाप्युपायानां विनिवृत्तिरिहोदिता ॥ रक्षिप्यतीति विश्वासात अभीष्टोपायकल्पना गोप्तृत्ववरणं नाम स्वाभिप्राय निवेदनम् ॥ सर्वज्ञोऽपि हि विश्वेशस्सदा कारुणिकोऽपि सन् । संसारतन्त्रवाहित्वाद्रक्ष्यापेक्षा प्रतीक्षते ।। आत्मात्मीयभरन्यासो ह्यात्मनिक्षेप उच्यते ॥ हिंसास्तेयादयःशास्तै- रपायत्वेन दर्शिताः ॥ कर्मसाङ्ख्यादयः शास्वरुपायत्वेन दर्शिताः ॥ अपायोपायसन्त्यागी मध्यमां स्थिति- मास्थितः । रक्षिष्यतीति निश्चित्य निक्षिपस्वस्वगोचरः । बुध्येत देवदेवं तं गोप्तारं पुरुषोत्तमम् ॥ ॐ इति अब मामेकं शरणं प्राप्येति शरणागतिं विधाय, अनन्तरं ॐ षडङ्गं तदुपायं च शृणु मे पद्मसंभवे ॥ * इति षडङ्गोपायत्वेन संहितान्तरेषु प्रसिद्धं योगमप्यव शृणु; अङ्गविद्यात्वात सोऽपि श्रोतव्य इति, तस्य शरणागति- शेषत्वं विधाय, तस्य माध्यप्रपत्तित्वेन शरणागतानुप्ठेयनां, सर्वेषां समप्राधान्येन फलाकारतां च * षड्डिधा शरणागति: * इत्युक्त्वा * एवं मां शरणं प्राप्य * इनि पूर्ववाक्यार्थशरणागतिं उत्तरवाक्यार्थभूतफलरूपषडङ्ग- योगं च फलन्वेनानुष्ठयामुक्त्वा एवं पूर्णशरणागत्यनुष्ठानफलम * मामेव शरणं प्राप्य नरेत्संसारसागरम् इति निरामय्य शरणागनिनिष्ठस्योत्कर्षम् * सत्कर्मनिरताश्शुद्धास्साङ्ख्ययोगविदस्तथा । नाईन्ति शरणस्थस्य कलां कोटिनमीमपि * इति योगशब्देन अङ्गाङ्गिभावापन्नसाधनपडङ्गनिप्ठानामप्यभिप्रेत्य शरणागते न्यासादि- सर्वोपायवेलमण्यं प्रतिपादितम् ।। एवम, न्यामशास्त्रे, म्वातन्त्र्येण माधनतया विहितस्य पडङ्गस्य, फलसमर्पणरूपत्वेन शरणागति शेषनां श्रुत्वा, कनाकारण पडङ्गस्य शरणागनिशेषभूतफलसमर्पणरूपत्वम ? केन वाकारान्तरेण स्वतन्त्रतया साधनत्वम् ? इत्याकारद्वयबुभुत्सया शक्रेणानुयुक्तादेवी तदुभयाकारद्वयं विशिनष्टि. नत्र, फलसमर्पणाकारतां प्रथममाह ; * आनुकूल्यमिति प्रोक्तम् * इत्याग्भ्य, * कंशवार्पणपर्यन्ता ह्यात्मनिक्षेप उच्यते इत्यन्तेन. अत्र, आनुकूल्यादीनां अङ्गाङ्गिभावेन अनुष्ठानदर्शनाभावात् , फलत्वेनानुष्ठाने सर्वेषां प्राधान्यम् , आत्म- निक्षेपस्य फलममर्पणरूपत्वम , अत्यन्तपरतन्त्रस्वरूपानुगुणं, आनुकूल्यादीनां स्वरूपं चोक्तम्. एकविद्या- त्वेन प्रसिद्धस्य षडङ्गयोगस्य कथं विद्याद्वयात्मकत्वम् ? इनि शङ्कामभिप्रेत्य, न केवलं विद्याद्वयरूपत्वम् , मपि तु तत्तन्नियताधिकारिभेदेन, स्वरूपभेदेन च विद्यात्रयात्मकत्वं प्रमाणसिद्धम् . इत्याह * निक्षेपापर- पर्यायः * इति श्लोकेन।

·८३ ... श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - न्यासशरणागतिभेदम्ममर्थनाधिकारः प्र. प. ४. प्रकरणम् अयं न्यासस्य न पञ्चाङ्गत्वविधिः, किं तु * इयं करणपूर्निस्स्यात् अङ्गपूनिमिमां शृणु इति महिर्बुध्न्यसंहितायाम् , कृनानुकूल्यसंकल्पः प्रातिकूल्यं विवर्जयन् । विश्वासशाली कृपणः प्रार्थवन रक्षणं प्रति आत्मानं निक्षिपति यद्धिया देवस्थ पादयोः * इति श्री भरद्वाजसंहितायां चोक्तमिति ; अब, * पञ्चाङ्गसंयुतः इति माधनप्रपत्तिशास्वमिद्धं पञ्चाङ्गत्वं अनूद्यते : तत्र, न्यास इत्येतावन्नावोतो - तस्मान्न्याममेषां नप- सामतिरिक्तमाहुः * इति श्रुनिविहितन्याससंग्रहस्स्यादिति तन्निवारणाय निक्षेपापरपर्यायः इत्युक्तम् . * आत्मनिक्षेपकार्पण्ये पड्डिधा शरणागनिः । विश्वासो वरणं न्यास: कार्पण्यमिति पड्डिया ने इत्यादी आनुकूल्याङ्गक- न्यासे निक्षेप न्यास शब्दो पर्यायेण प्रयुक्तौ ; इनि स्मार्नेषडङ्गोऽव विवक्षिन इनि भाव:. तावत्युक्ते, * मा- पाधिविनिर्मुक्त क्षेवज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । शाश्वती मम संसिद्धिः * इत्यादिपृक्तस्य आत्मापहान्प्रायश्चित्तरूपस्य आत्मन्यासस्य संग्रहः स्यान; इति तद्वारणाय * पञ्चाङ्गमयुत: * इत्युक्तम. तेन * पडङ्गन्यास * इति पूर्वार्धन उद्देश्यसमर्पणं कृतं भवति. पञ्चाङ्गसंयुत: निक्षेपापरपर्यायो न्यास:. भरसमर्पणरूपत्वेन अहिर्बुध्न्य- संहितादिषु प्रतिपादितो भरसमर्पणाङ्गिकः नवीनस्वगतस्वीकानिप्ठे:न्याम इत्युच्यते. स एव. सर्वत्र प्राधा- न्येन फलसमर्पणरूपतया शरणागनिनिष्ठानुष्ठेयः इति लक्ष्मीतन्वादिपूक्तस्त्याग: इत्युच्यते. * सर्वकर्मफलत्याग- माहुस्त्यागं विचक्षणा: * इत्युक्तेः. मन्यास:गोप्तृवरणाङ्गित्वेन अङ्गङ्गिभावस्य न्यासेन साधनतया प्रति- पाद्यते; इति चिरन्तनस्वगतस्वीकारनिप्ठेरुक्त: शरणागतिः इत्युच्यते; + उपाये गृहरक्षित्रो: * इति गोप्तुरपि शरणशब्दवाच्यत्वात् ॐ आत्मात्मीयभर सर्व निक्षिप्य श्रीपतेः पदे उपायं वृणु लक्ष्मीशमुपेयं च विचिन्नय॥ * तथा , रभिष्यतीति निश्चित्य निक्षिप्तस्वस्वगोचरः । वुध्येत देवदेवं नं गोप्नार पुरुषोत्तमम् ॥ * इत्यादिषु गोप्तृत्ववरणस्याङ्गित्वश्रवणच्च. ततश्च अयं श्लोकः पडङ्गयोगोशेन तस्य विद्यावयात्मकत्वं विदधानीति. विद्यात्रयात्मकत्वस्य शास्त्रेपूक्तत्वान् साध्यमावनरूपभेदः उपपन्न: इनि भावः ।। एवम् , पूर्ववाक्यार्थभूतशरणागतिं विधाय, तन्निष्ठ कर्तव्यतया उत्तरवाक्यार्थभूतपडङ्गयोगं फलसमर्प- णात्मकं विधाय, फलत्वोपयुक्ततत्स्वरूपविशेषं च वर्णयित्वा, न्यामस्यानकविद्यान्मकत्वे प्रमाणं च प्रदर्श्य शरणागत्युपदेशमुपसंहरति; उपायोयम * इत्यादिना; एवं शग्णागत्युपदशं परिसमाप्य, पडङ्गयोगसाध- नत्वाकारस्यापि शक्रेण पृष्टत्वात् तत्प्रकारमाह * आनुकूल्येतराभ्यां तु * इत्यादिना. अत्र * आत्मात्मीयभर- न्यासो ह्यात्मनिक्षेप उच्यते * इति आत्मनिक्षेपस्य भरसमर्पणत्वोक्तः, * उपायापायसन्त्यागी * इत्यादिना घण्णामङ्गाङ्गिभावोक्तेः, स्थूलपारतन्त्र्यानुगुणतत्स्वरूपोक्तेश्च सावनत्वाकाग्वर्णनमिति स्फुटम् । एवम् लक्ष्मीतन्त्रे षडङ्गस्य फलसमर्पणत्वेन शरणागतिशेषत्वप्रतिपादनात् , * षड्डिया शरणागति: * इति शरणागतसंभावितस्वभावाभिप्रायः, न तु तयोरेक्याभिप्राय:. * सन्न्यासस्त्याग इत्युक्तश्शरणागतिरित्यपि * इति षडङ्गे शरणागतिशब्दः गोप्तृत्ववरणाङ्गित्वाभिप्राय: ततश्च, साधनप्रपत्तिशास्त्रे षडले शरणागतिशब्दप्रयोगः गोतृत्वववरणाभिप्राय: । फलप्रपत्तिशास्त्रे तत्प्रयोग: उपायत्ववरणाभिप्रायः । एवम्, उदाहृतवचनानां अन्यथा . एवम, ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - शरणागतिस्वरूपशोधनाधिकारः प्र. प. ४. प्रकरणम् सिद्धत्वेन ऐक्यतात्पर्याभावात, लक्षणानुष्ठानविधिशब्दैः शरणवरणषडङयोरत्यन्तभेदेन फलप्रपत्तिसिद्धौ निर्हेतु- कत्वसिद्धिरिति॥ संग्रहस्तु , * षडङशरणागत्योः भेदो नाक्षादिगोचरः । अत्रोक्तयुक्त्यनुग्राह्यः शब्द एवातिसंभवेत् ।। शब्दोऽपि दृश्यतेत्वैक्ये न्यासस्य शरणागतेः । आनुकूल्यस्य संकल्पो निक्षेपापर इत्यपि॥ मन्त्ररत्नं द्वयं न्यास इत्यादेरिति चेन्न, तत् स्वरूपलक्ष्मानुष्ठानफलविध्यादिभेदत: भेद एव तयोस्पष्टं दृढमध्यवसीयते। एवं चैक्य- प्रमाणानां पूर्वोक्तानां निषेधत: नैक्यतात्पर्यमेतेपां सम्यगर्थो हि वयते ॥ निक्षेपापर इत्यत्र पूर्वार्धेन श्रिया स्फुटम् । षडङयोगमुद्दिश्य विद्यात्रित्त्वं विधीयते ॥ भरसमर्पणमङ्गि चेत्तत्र न्यास इतीर्यते। गोप्तृत्ववरणाङ्गित्वे शरणगतिरित्यपि ॥ फलस्यार्पणरूपत्वे त्याग इत्युच्यते पृथक् फलप्रपत्तिनिष्टानामानुकूल्यादयस्समाः ।। संभावितस्वभावा हि वोधिताप्पडिधेत्यनः ॥ तस्मादैक्ये न तात्पर्य एषामिति विनिश्चयः ॥ ॥ इति न्यासशरणागतिभेदसमर्थनाधिकारः ॥२४॥ . . . अथ शरणागतिस्वरूपशोधनाधिकारः ॥२५॥ एवम् , शरणागतेः भिन्नत्वेऽपि तस्य हेतुत्वमेव स्वरूपम्, इति भगवदुपायत्वस्य न निर्हेतुकत्वसिद्धिः इति शङ्कया सतिः। संशयस्तु, भगवदुपायत्वस्य निर्हेतुकत्वं न संभवति , उत, संभवतीति; तदर्थम् , शरणागतेःहेतुत्व- मेव स्वरूपम् , उत, फलत्वमिति; तदर्थम् , विधानं संभवति - उत नसंभवतीति; तदर्थम्, प्रमाणान्तरेण प्राप्ति स्ति, उत्तास्तीति; यदा, नास्ति, तदा, विधानसंभवात् हेतुत्वमेव स्वरूपमिति न निर्हेतुकत्वं संभवति इति पूर्वपक्षः; यदा, प्रमाणान्तरेण प्रोप्तिरस्ति, तदा विधानासंभवात् फलत्वमेवस्वरूपमिति निर्हेतुकत्व- सिद्धिः; इति सिद्धान्तः । पूर्वपक्षस्तु, शरणागते: हेतुत्वमेव स्वरूपम् ; आकारान्तराभावात्. न च फलत्वमेवाकारः; फल- रूपत्वे प्रमाणाभावात् ; प्रत्युतविधिप्रत्ययश्रवणेन फलत्वस्य बाधितत्वात् नहि फलं विधीयते; किंतु शरणागते- रप्राप्तत्वादपि विधेयत्त्वमडी करणीयम . न च शरणागती प्रत्यक्षं प्रमाणम् ; अयोग्यत्वात् . अत एव नानु- मानमपि . अतः शब्द एव तत्र प्रमाणम् . शब्दे च नार्थवादः; चेतनसाध्यत्वेन सिद्धत्वाभावात. तस्मात्, तद्विधिरेव तत्र प्रमाणम् इनि हेतुत्वमडीकर्तव्यम् ॥ न च * अमृतस्यैषसेतुः * इत्यादिसिद्धपरवाक्यैर्भगवदुपायत्वेऽवगते तत्स्वीकाररूपशरणागतौ स्वत एव प्रवर्तते ; इष्टसाधनत्वज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वात् , विधिवाक्ये तथा स्वीकृतत्वात इति वाच्यम्; सिद्धोपायस्य प्रवृत्तिविषयत्वाभावात् , स्वीकारस्य साधनत्वाज्ञानेन प्रवृत्त्यसंभवाच्च शरणागतिः विधीयते . उपाय प्रकरणे विधिनिरूपणाधिकारे अधिकारिविशेषणविधिरिति समर्थितम् . अत: शरणागतेस्साधनत्वात् भगवदुपायत्वस्य न निर्हेतुकत्वसिद्धिरिति । अत ·. - विरोधः; - श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २५. शरणागतिस्वम्पशोधनाधिकारः । प्र. प. ४. प्रकरणम अवोच्यते (इतुननक्कु स्वरूपं नन्नप्पागोळिगै) उपायवरणामिका शरणागतिः, पायवग्णन्य- स्वरूपविरोधादेव उपायत्वं न सहने, इत्यर्थः . अयं भावः, उपायत्वप्रतिपाइकवाय. उपायन्वेऽवगने स्वरूपयाथात्म्यैज्ञानवान मुमुक्षुः स्वयमेवोपायं स्वीकरोति . यथा प्राप्यत्वेऽवगर्ने नहि प्राप्यम्वीकागे विधी- यते; एवं चोपायन्वीकारस्य रागप्राप्नत्वा न विधिमंभव:. न च स्वीकारस्येष्टमाधनन्वाज्ञानात न तत्र प्रवृत्तिरिति वाच्यम ; नहि स्वीकार इष्टसाधनम ; येन विधीयेत ; किं नु इष्टमाधने इच्छामात्रम् . अत एव रख्यापेक्षां प्रतीक्षते * इत्युच्यते. इच्छा च नै विधेया; पुरुपनन्वत्वाभावान; अत व उपायप्रार्थनात्मिकाया: शरणागतेरविधेयत्वान्न हेतुत्वम. किं च उपायस्वीकारस्य उपायत्वे तत्स्वीकारस्यापि तथात्वेन अनवस्था प्रसंगाच्च नोपायत्वम् । न च साध्योपायस्थले तदनुष्ठानं कारणम् सिद्धोपायस्थले तु उपायम्य सिद्वत्वेनानुष्टाना- मंभवान् , स्वीकार एवानुष्ठानमिनि स्वीकारस्य कारणत्वम् , अन्यथा अनिप्रसंगादिति वाच्यम ; अनुष्ठाना- भावे उपायस्वरूपस्यैवासिद्धया साध्योपायस्थलेऽनुष्ठानं कारणं वाच्यम् ; सिद्धोपाय स्थले तु म्वरूपं सिद्ध- मिनि न स्वीकारस्य कारणत्वम् ; न चानिप्रसंगः; प्रतिवन्धेन कार्यानुदयान , प्रतिबन्धश्च स्वरक्षणे स्वान्वयः, नन्निवलिश्च स्वीकारः. भावान्तर भावान्तरस्यैवाभावत्वान्. अतो नातिप्रसंग:, न च पूर्वप्रकरण- अधिकारिविशेषणविधित्वसमर्थनात इति वाच्यम ; प्राप्तत्वेपि विधानसंभवान्, न ह्यव अज्ञान- ज्ञापनमात्रम, अत्यन्ताप्रवत्तस्य प्रवर्तनं वा विध्यर्थः, किं तु विचारविधेरिव प्रवत्तप्रवर्तनम् : गगप्राप्तस्य स्वीकारस्य शरण्यानभिमनत्वशङ्कयाऽप्रवत्तौ शरण्याभिमतत्वसूचनेन प्रवस्तिमैभवात . अत एवोच्यते । प्राप्तमान उपायंताने वैधमानाल कडुगपरिग्रहिकैक्कुडलायिरुवकुमिरे" इति. अतो न शरणागतिः विधीयते इति न हेतुत्वं स्वरूपम् ॥ न च हेतुत्वं न स्वरूपं चेत, स्वरूपान्तरं नास्तीति, स्वस्या असिद्धिरेव स्यादिति वाच्यम ; *ददामि बुद्धियोगं तम् , इत्यादि प्रमाणेन फलत्वस्थैव स्वरूपत्वात् उपायपेयत्वे तदिह तव तत्त्वम् * इत्यादिभिः, भगवत इव उपायस्वीकारस्थापि उपयत्वोपपत्ते:. तस्मात स्वीकारस्थाविहितत्वादनुपायन्वेन भगवदुपायत्वस्य निर्हेतुकत्वमिद्विगिनि॥ संग्रह:- विधेयत्वात्स्वरूपं स्यात् हेतुत्वं शरणागतः। स्वरूपान्नाहानेश्च न निर्हेतुन्वम्भवः ।। इति चेत् तन्न शब्देन प्रापकन्वेन निश्चितं । इच्छा भवेत्स्वनः पुंसः प्राप्यत्वेऽत्रगने यथा ।। उपाय[व]करणस्यैव प्राप्तत्वान श्रवणादिवन् । गगनो न विधेयत्वं न हेतुत्वमतो भवन ।। अत एव म्हस्टेपु रागप्राप्नं विधीयते। अडित्युपायस्वीकारसिद्धयर्थमिति वर्णिनम् ॥ पूर्वप्रकरणे चोक्तं उपायप्राप्तिकामवान् । उपायवरणं कुर्यात इति नच्च विरुद्धयते ।। इति चेत् तन्न तत्रोक्तं विधान प्राप्निमत्यपि । शरण्याभिमतत्वोक्त्याऽविलम्बन प्रवनम् ।। विधानशब्दतात्पर्यानस्मान्निहेतुकं स्थितम् ।। इति शरणागतिस्वरूपशाधनाधिकारः ॥२५॥ , .. 22 ·. .. . श्रीवत्रनभृषणामांमाभाग्यम् - २६. त्यागाङ्गवशोधनाधिकारः। प्र. प. ४. प्रकरणम् अथ त्यागाङ्गत्वशोधनाधिकारः ॥२६॥ ग्वं स्वीकारानुपायत्वेऽपि , सर्वधर्मत्यागाङ्गत्वेन उपायत्वं स्यान्; इति शङ्ख-या संगनिः ॥ संश रस्तु-उपायस्य निर्हेतुकचं संभवति उन, न संभवतीति; तदर्थम् , स्वीकार विशेषणस्य धर्म- त्यागस्य विधरत्वं संभवति , उन न संभवनीति ; तदर्थम , त्यागः प्रमाणालगप्राप्तः उत प्राप्त इति यदा अप्राप्त, नहा त्यागस्य विधेयत्वात नद्धेतुकत्वेन उपायस्य न निहतुकत्वम् ; यदा प्राप्न:, नदा अविधेयत्वात् न हेतुकत्वम ; इति निर्हेतुकन्चसिद्धिरिनि पूर्वोत्तरपक्षयोः फलफलिभावः ।। तत्र पूर्वपक्षः; :- परित्यज्य , वन * इनि त्यागस्य स्वीकाराङ्गत्वं विधीयते; ततश्च , यद्यत्साङ्गं तत्साधनम ; इनि न्यायन स्वीकारोपायत्वं स्वीकाव्यम ; न च त्यागस्यानुवादत्वेन नाङ्गत्वं विधिरिति न स्वीकागेपायत्वम् ; इति वाच्यम् त्यागस्याप्राप्तत्वेन अनुवादासंभवान्. न हि सर्वधर्माणां त्याग: केन चित प्राप्न:. ननु , * भक्त्यादौ शक्त्यभाव: प्रमितिरहिनता शास्त्रनः पर्युदास: कालक्षेपाझमत्वम् * इत्युक्तहेतु- चतुष्टयेन सर्वधर्मागां त्यागः प्राप्तः ; इति तदनुवादेन शग्णागतिः विधीयते , ततश्च त्याग: नाङ्गत्वेन विधीयते इति चेन्न; नदानी मधर्मत्यागामिद्धेः. न हि सर्ववपु अज्ञानादिचतुष्टयान्यतरदस्ति; ततश्च ज्ञानाद्यभावेन केयां चिर्माणां त्यागप्राप्तावपि , ज्ञानाहिसद्भावस्थले त्यागसंभोन कृत्स्नधर्मत्यागासिद्धेः. अनः सर्वधर्म- त्याग: अङ्गन विधीयते ; ननश्च स्वरूपविरुद्वत्यमेव कृस्तन्याने अनुगनं प्रयोजकत्वं] इति फलितम् ।। तोपागसंयोगे प्रायश्चित्तं विधीयने. एवं त्यागस्याङ्गत्वेन साधनत्वादेव * त्यागेनैके इति अतिरवि लागः स्फुटमभिवानि. न च कृत्स्नत्यागस्य सुशुप्यादिसुलभत्वेन अतिप्रसंग:; ज्ञानकार्यस्यैव त्यागल्य बीमाङ्गस्बेन सुषुप्त्या मुलभस्य ज्ञानकार्यत्वाभावात्. एनडूपणस्य अनुवाइपक्षेपि तुल्यत्वात् ।। ननु, न सर्वधर्मत्यागः अङ्गत्वेन विवातुं शक्यते; तस्य कट्टा चिदप्यनुठान संभवात् ; अन्ततः शिखादिधागल्यापि धर्मवन नस्यागानभवान् . न हि प्रयत्नुठानलमये कनापि शिखायज्ञोपवीतादि त्यज्यते; प्रन्युन , गुरुवन्दनादिधर्मानुष्ठानपूर्वकं प्रपदनं क्रियते. अम:. विर्भत्यागस्य कदा चिप्यनुष्ठानासंभवादेव नाङ्गत्वं विधीयते इति चेन्न; सर्वधर्मत्यागः न संपां प्रवृत्तिरूपाणां मोझसाधनानां अननुष्ठानमङ्गतया विधीयते; तच शस्यमेव, न हि प्रपत्त्यनुष्ठानसमये मोझ नाधन नया स्वीकारातिरेकेण किं चिदनुष्ठीयते ।। न च मोक्षसावनानां धर्माणां त्यागस्याङ्गत्वेऽपि आश्रमवर्मागां * विहिनत्वाचाश्रमकापि * इति न्यायेन विहित्वात् तदनुष्ठानं न स्वीकाराङ्गम् इति वाच्यम् ; आश्रमकर्मणां विद्याङ्गत्वं आश्रमाङ्गत्वं इत्याकार- द्वयमस्ति; सायनान्तरनिष्टानां विद्याङ्गत्वेन, योग्यतापादकत्वेन च अकारद्वयमपि उपादेयम् ; सिद्धसाधन- निष्ठस्य तु योग्यतापादकन्याङ्गस्य च अनपेगान, आकारद्वयमपि अनुपादेयम् ; इति विद्याङ्गत्वेन आश्र- मांगत्वेन च अननुष्ठेयत्वान तन्निवृत्तिस्स्वीकाराङ्गं भवति । .n ·.. श्रीवचनपणीमांसाभाष्यम् - २६. न्यागाङ्गन्वशाधनाधिकारः । प्र. प. ४. प्रकरणम् न च स्वीकागनन्नग्मनुष्ठानविरोधः; आनृशंस्यादेवानुष्ठानसंभवान; नथा च कङ्कय पर्यवमितम् . तथा हि, मर्वधर्माणां अनुष्ठानं फलाभिसन्धिरहितत्वेन नत्सहिनविन च द्वेवा प्रमाणमिद्धम : तव फलानि- मन्धिरहितस्य अभिमंहितफलजनकत्वं नद्रहितस्य मोक्षसाधनवं च * मंगं त्यक्त्रा फलं चैत्र * इत्यादि प्रामाणविभज्य निर्दिश्यने ; न च स्वयम्प्रयोजननयाऽनुष्ठानम ; नदाऽनुष्ठान प्रमाणाभावात. कर्यम्य म्बाधि- कारत्वेन सर्वेः सर्वकर्मानुष्ठानप्रसंगाच्च ।। ननु * अक्रियावदनीय कर्म तन्तु समाचरेत् । प्रियाय मम वियोश्च देवदेवस्य शाङ्गिणः ।। मनीपी वैदिकाचार मनलापि न लङ्घयेन । श्रुतिः स्मृतिमेवाज्ञा यस्नामुल्लव्य वने ॥ आज्ञाच्छेदी मम द्रोही मद्भक्तोऽपि न वैष्णवः । उपायानामुपायत्वस्वीकारप्यतदेव हि ।। उपायत्वग्रहं तत्र वर्जयेन्मनसा मुधीः ॥ * इत्यादिप्रमाणः साधनत्वबुद्धिं विहाय स्वयंप्रयोजननयाऽनुष्ठानं विधीयते इति चेन्न; अब संवैवान्यानृशंस्या- देवानुष्ठानप्रतिपादनान , नथाहि * अक्रियावदनाय ** इत्यत्र परानर्थपरिहागर्थमनुष्ठानं विधीयते ; इत्यानृशं स्ये पर्यवसितम्॥ न च स्वानथपरिहारार्थमनुष्ठानं विधीयते इति वाच्यम् ; : परित्यज्य " इति त्यागस्यैव विहि- तत्वेन स्वानर्थाभावात् . नित्यनैमित्तिककर्माननुष्ठाने नदर्शनेन इनारप्यननुष्ठाने पामनर्थजननान् परानर्थपरि- हारार्थ अनुष्ठानमिति सिद्धम् . * प्रियाय मम वि-काश्च " इत्यव पर्यवसिनार्थकथनम् . अस्मिन वचने हि वाविप्लवादीनामनुप्ठानहेतुन्यमवगम्यने; धर्माणां विलयः विनाश., मनीषिणामननुष्ठान तदर्शनन सर्वेरप्यन- नुष्ठानं स्यात् ; नदा च धर्मस्वरूपमेयो च्छयेन नया नदविनाशार्थ मनीषिणामप्यवश्यमनुप्ठेयमेव तथा च कुलस्य पालनाय चानुष्टयम् . द्धिसाधननिठल्य गुरोरन्नु ठानेन सिद्धमाधननिष्ठारहिनानां शिप्यपुत्रादीना- मप्यननुष्ठान पननं म्यान , तत्परिहारेण तत्पालनार्थमप्यवयं विदुरे अनुप्ठेयम् . विशेपाननुष्ठाने शिप्य- जव्यतिरिक्तस्मर्वैरपि निन्दा क्रियते; तथाच भागतापचारम्स्यात् ; नन्परिहारेण तत्संग्रहार्थमप्यवश्य- मनुष्ठेयम् . नथा मयांदा स्थापनाय चानुप्ठेयम् . मनीपिणाऽननुष्ठाने शिष्टाचागभावेन सः परित्यागे नेपां वर्णाश्रमाचारव्यवस्थाभङ्गस्स्यान; नेन भगवदपचारस्त्यात तत्परिहाराय धर्मसंस्थापनार्थमष्यवश्यमनुप्ठेयम् . 'ग्वं च आनृशंस्येन पगर्थमनुष्ठानमित्युक्तं भवति ।। ननु, ॐ परित्यज्य 9 इनि निषिद्धानामनुष्ठाने भगवन्निग्रहस्स्यादित्यवाह-*प्रियाय मम विष्णोश्च * इनि. भगवन्निग्रहरूपस्वानर्थमप्यनादृत्य पगनर्थ परिहारार्थ धर्मानुष्ठानं कृतमिति के मम विष्णोश्च * प्रीतिः स्यादिति भावः. एतेन परार्थकर्मानुष्ठानमित्युक्तं भवति. अव दृष्टान्त; * यथा हि वल्लभो राजा * इनि, तब नद्याः पगर्थत्वमुच्यते, * बहुसस्यविवर्धनम् * इति. अनपेक्षोपि तां प्रति * इति स्वार्थाभाव मुच्यते. एवम् , दृष्टान्तेनापि कर्मानुष्ठनं परार्थमिति लब्धम् . तस्मात् लोके, यथा राजा लोकोपकारक: .. , ·-- - श्रीवचनभूपणमीमांसाभाग्यम् - २६. त्यागाङ्गत्वशोधनाधिकारः । प्र. प. ४. प्रकरणम् स्वाज्ञारूपनद्यनिलचनेन स्वास्यानाभावेपि परानर्थजननेन वल्लभमपि शूलमारोपयति, तथा मनीपिणो मर्या- दानिलवने आनृशंस्येन परार्थानुष्ठानजनितप्रीतिहानिर्जायने ; इति एतद्वचनतात्पर्यमवसीयते; अत एव * न प्रिय: * इत्युक्तम. * श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा * इत्यवापि इदमेव तात्पर्यम् . तस्मात् आनृशंस्यादेव कमांनुष्ठानमिति संप्रदायः ॥ अन एवोच्यते * विष्णोगज्ञां तथा यस्तु सत्कृत्यं कुरुते बुधः स एकान्तीति मुनिभिः प्रोच्यते वैष्णवोत्तमः * न च प्रत्यवायपरिहारार्थमनुष्ठानम् ; विहिताननुष्ठाने हि प्रत्यवायः. न च सिद्धोपायनिष्ठं प्रति कर्म विहितम्. प्रत्युत * परित्यज्य इनि निषिद्धमेब. न च नि:पद्धानुष्ठाने भगवन्तिग्रहप्रसंगः; तस्य, दयाकार्यत्वेन भगवत्प्रीतिहेतुत्वान्. दया हि नामस्वार्थनिरपेक्षा परदुःखासहिष्णुता. स्वार्थश्च - अनिष्ट- निवृत्तिः, इष्टप्राप्तिश्च ; स्वार्थरूपानिप्टनिवृत्तिमनपेक्ष्यपरानसहिष्णुत्वलक्षणानृशंस्येन निपिद्धानुष्ठानमुप- पद्यने अत एव भाष्यकारैरराचार्यवचनमुल्लङ्यापिपरानर्थपरिहारार्थ मन्त्र उपदिष्ट इति संप्रदायः ॥ भगवता च तस्मिन् स्वानर्थमचिन्तयित्वा पगनर्थपरिहारः कृतः, इति महान् प्रसादः क्रियते. प्ठानं कैंकर्यतया पर्यवसितम. अत एव, कर्म कैकयत्तिले पुगुं इत्युच्यते अत एव विहितानां नित्यनै- मित्तिकानां यत्किचित्सुसाधनत्वमवर्जनीयम ; इति अनिष्टफलसाधननया पापशब्दवाच्यत्वम् . * सर्वपापेभ्य: इत्यव लोकाचार्य: प्रतिपादितम् . न चैव आज्ञासिद्धानां देशवासादीनामननुष्ठाने परानाभावेन आनृशं- स्येनानुष्ठानं न संभवतीति वाच्यम; परमात्मविषयगगादेव देशवासाद्यनुष्ठानसंभवात. देशवासादीनां विहितत्वेन फलसाधनंत्वं रागप्राप्तत्वेन कैंकर्यत्वं चेति साधनत्वत्यागेन कैंकर्यत्वेनानुष्ठानमुपपद्यते. नित्यनैमित्ति- कानां तु रागत: प्रवृत्त्यसंभवान् विहिनत्वेन फलसाधनत्वमवर्जनीयमिति तत्यागोऽङ्गत्वेन विधीयते; इत्या- नृशंस्येनानुष्ठानमिति वैषम्यम् . तस्मात्सर्वधर्मत्यागस्याङ्गत्वेन विधानसंभवात् , यद्यत्साङ्गमिति न्यायेन स्वीकारस्य मोक्षसाधनत्वात् उपायस्य न निहेतुकत्वसिद्धिरिनि ।। अबोच्यते--(अङ्गं नन्नयोळिन्दवत्तपोराहोळिग) स्वीकारस्य , सकलचेतनप्रवृत्त्यसहत्वेन निवृत्त्यङ्ग- त्वान, यद्यत्साङ्गमिनि न्यायस्य प्रवृन्त्यङ्गविपयत्वेन न स्वीकारोपायत्वसिद्धिरित्यर्थः ।। * परित्यज्य इति स्वप्रवृत्ति: निपिध्यते, निवृत्तिश्च न साधनम् ; निषेधस्य इष्टसाधन- त्वार्थकत्वाभावान. अत एव लोकविहितानुष्ठानेन धार्मिकत्वप्रसिद्धिवत् , निषिद्धाननुष्ठानेन धार्मिकत्व- प्रसिद्धिः, अतो निषिद्धाननुष्ठाने साधनत्वाभावेन तदङ्गस्य स्वीकारस्य प्रवृत्त्यङ्गविषयेण यद्यत्साधनमिति न्यायेन न हेतुत्वसिद्धिः ॥ किं च त्यागस्य अदृष्टसाधनत्वाभावात् अदृष्टद्वारा नाङ्गत्वम्, इति दृष्टद्वारा वक्तव्यम् . दृष्टं च अन्यन्नास्तीति प्रतिबन्धकाभावत्वेनाभ्युपगन्तव्यम . प्रतिबन्धकामावस्य च न हेतुत्वम् ; संसारनिवृत्ते: अयं भावः, ·* .. , श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २६. त्यागाङ्गवशोधनाधिकारः । प्र. प. ४. प्रकरणम् कैर्य प्रति हेतुत्वाभावान। न च साध्यस्य नित्यत्वे, प्रतिबन्धकनिवृन्नेरहेतुत्वम, साध्यस्यानित्यत्वे प्रतिवन्धकनिवृत्ने: हेनुत्वं च न संभवति इति वाच्यम: भगवन: उपायत्ववन उपायस्यापि नित्यत्वेन नद- योगान; अत एव * उपायोपेयत्वे नदिह तव तत्त्वं न तु गुणी इत्युच्यने; अत: प्रतिबन्धक निवृन्ते उपाय: कार्य जनयति इति न धर्मत्यागस्य हेतुत्वम् ।। न च प्रतिबन्धकनिवृत्तिमावेण कार्यसंभवे स्वीकाग्वैयर्थ्यमिति वाच्यम ; प्रतिवन्धकाभावमात्र- स्याचेतनसाधारणतयातिप्रसंगपरिहाराय स्वीकारस्यापेक्षितत्वात ; न च * त्यागेनैक इति त्यागस्य हेतुत्वं श्रूयन इति वाच्यम ; उतन्यानेन त्यागस्य हेतुत्वासंभवेन भगवदुपायत्व एव श्रुतेस्नात्पर्यात । तस्मात्, त्यागाङ्गत्वेन स्वीकारस्य हेतुत्वम् । वस्तुतरतु; प्रवृत्ते: न स्वीकारे प्रतिवन्धकत्वं किं तु भगवदुपायत्व एत्र । ततश्च , तत्त्यागस्य न स्वीकारङ्गदम्, इति न स्वीकारहेतुत्वम् । न च चम्म लोकविरोधः; नस्यापि सिद्धो- पायाङ्गत्व स्व तात्पर्शत । तस्मान , यत इति न्यायाविषयत्वादेव न स्वीकागङ्गत्वनिष्कर्षः ॥ यदुक्तं विधानमन्तरेण कृत्स्नत्यागासिद्धया विहिनत्वन साधनम; इनि तन्न ; पारतन्त्र्यम्वरूपविरुद्धत्व- ज्ञानादेव त्यागम्भवात् । नच अपायानां स्वरूपविरुद्धत्वावगमेन शास्त्रापेक्षाक्त उपायान्तगणामपि तद्विरुद्धत्वावगमः त्यागविधिमन्तरेण न संपत्स्यते; इति वाच्यम् । स्वरूपयाथात्म्यशास्त्रान स्वरूपे अवगते तदनुरूपत्वाननुरूपत्वयो: उपपत्तितः स्वत एव निश्चयम्भवेन विधानानपेक्ष्णान । नत्र प्रमाणसंबाडमा हि तदपेक्षितम् । नच उपायापायत्यागयो: यन्नमाध्यत्वान म्वनः प्राप्त्यमंभवः; * इन्द्रियेभ्यः पराह्यर्थः इति इन्द्रियजयस्य शरणागनिसाध्यत्वकथनेन मिद्धोपायकार्यत्वमदगम्यते, * तमेवं विद्वान इत्यत्र स्वरूपज्ञान- मात्रेण इन्द्रियजयादिफलपरम्परायास्स्द्धिोपार कृत्यत्वारमाञ्च । अत एवोच्यने * परमात्मनि यो रत्तो विरक्तो- ऽपरमात्मनि * अभ्यासेन तु कौन्तेय बैंगग्येण च गृहूते + इनि । अन्येषां अनिकृच्छ्रसाध्यस्येन्द्रियजयस्य सिद्धोपायावष्टम्भमहिम्ना अयत्नसिद्धत्वोपपनेः; धमनित्यागेऽपि इन्द्रियाणां कैकर्यविषयत्वेन निर्विषयत्वा- भावात् ; उपायान्तराणां दुश्शकत्वेन, स्वरूपविरुद्धत्वज्ञानेन च रवत एव त्यागसंभवाच्च अयत्नेन सिद्धयनि । एवम , उपायापायत्यागस्य स्वरूपज्ञानकार्यत्वात् अयत्नसिद्धत्वेन न विधेयत्वम् । * सर्वधर्मान्परि- त्यज्य मामेकं शरणं व्रज । स्थितं त्वां मोक्षयिष्यामि इति वाक्यार्थः । एवं सति , एकवाक्यत्वमपि संभवनि, अन्यथाऽत्र विधिसत्वे * अहं इत्यादेः भिन्नवाक्यत्वापत्तिः । न च उत्तरार्धन नियोज्यमालोपस्थितिः । * तस्मिन् दृष्टे * क्षीयन्ते चास्य कर्माणि * इति भने: सर्वपापमोक्षणहेतुत्ववत् ईश्वरस्य तथात्वस्य अप्राप्तस्य बोधनात् । तस्मात अस्य सिद्धपरवाक्यरटेन कामनाधिकारवाभावात् कर्तव्यविधेरभाश्मन, ईश्वर एव प्रामा; फली च इति चेतनस्य प्राप्तृत्वफलित्वयोरभावात, फलस्य च नान्तरीयकतया सिद्धत्वाच्च भगवदुपायत्वस्य निर्हेतुकत्वसिद्धिरिति ॥ 23 ·श्रीवचनभूषण मामाभानम् - २७. प्रातृवादिशोधनाविकारः । प्र. प. ४. प्रकरणम् मंत्रहश्च: त्यागो विधीयते श्लोके स्वीकाराङ्गतया यन. । हेतुत्वं तेन साङ्गस्य स्वीकारस्य तथापि च ॥ उपायस्याधिकागेपि त्यागो यत्नेन साध्यते । अनोस्य यत्नसापेक्ष उपायत्वं सहेतुकम् ॥ नैतन्त्यागस्य हेतुत्वं नसंभवति साधने । प्रनिबन्धनिवृत्नित्वान तेनत्यागशरीरिणः ।। स्वीकारस्य न हेतुत्वं सांगतायेन संभवेत। त्यागस्य सिद्धोपायाङ्गभावाइपि न हेतुता ।। तथा त्यागस्य सिद्धत्वात् मोपिनात्र विधीयते ॥ त्यागस्वीकारयुक्तं त्वां मोक्षयिप्यामि माशुचः । इनि स्वीकारबत्त्याग: अनूद्योवाक्दै कलावात् । स्वरूपस्य विरुद्धत्व ज्ञानात्यागो हि न सिद्धयनि ।। त्यागाभावे तु नेवास्य ज्ञानं जातमितीप्यते । सिद्धोपायस्य माहात्म्याद्भवतीन्द्रियसंयमः । दुश्शकत्वादुपायानां त्यागोपि भवनि स्वयम् । अतोऽस्थ कामनाभावात्प्राप्ता प्रापक एव च ।। फली च भगवानस्य फलं नान्तर्यकं भवेत् । अस्य संरक्षगं तस्मादहेतुकमितीर्यते ।। इति त्यागाङ्गत्वशोधनाधिकारः॥२६॥ फली तदा अथ प्राप्तृत्वादिशोधनाधिकारः ॥२७॥ त्यागस्वीकारयोः अहेतुकत्वे जीवस्य प्राप्तृत्वं फलिन्वं च न संभवतीति शङ्कया संगतिः । प्रामातुम् प्रापक्रनुम् प्राप्तिक्कुकप्पानुमवने । शयरतु उपायस्य निर्हेनुकत्वं न संभवति - उन मंभवतीति । तदर्थ जीवस्य प्राप्तृत्वं उत परमात्मन इति । तदर्थ फली जीव: उत परमात्मेति । यदा जीवः फली तदा तस्य प्राप्तृत्वेन कर्तृत्वान् उपायस्य नितुकत्वं न संमतीति पूर्व: पक्षः । यदा परमात्मा तस्यैव प्राप्तृत्वान् निहेनुकत्वं संभवनीति सिद्धान्तः । तत्र पूर्वः पनः । प्राप्ता जीव एव '(ननु भगवन: प्राप्तृत्वं प्रमाण विरुद्धं) ब्रह्मविदाप्नोति परं * ब्रह्मगो महिमानमाप्नोति * प्राप्यस्य ब्रह्मगोरूयं प्राप्नुश्च प्रत्यगात्मनः । प्राप्त्युपायं फलं प्राप्तेः तथा प्राप्निविरोधि च। वहन्ति सकला वेदा: सेतिहासपुगणका: । मुनयश्च महात्मान: वेदवेदान्तवेदिन: * इति सर्वस्मिन् शास्त्रे चेतनस्य प्राप्तृत्वं ईश्वरस्य प्राप्यत्वं च नियत- मिति प्रतिपाद्यते । अतः ईश्वरस्य प्राप्तृत्वे जीवस्य प्राप्यत्वं वक्तव्यम । तच्च सर्वशास्त्रविरुद्धम् । [ईश्वरस्य प्राप्तृत्वं] किं च ईश्वरस्य प्राप्तृत्वे नस्य परिपूर्णत्वम् सत्यसंकल्पत्वं सत्यकामत्वं इत्यादि विहन्येत । * न तस्य कार्य करणं च विद्यते * इति चेतनप्राप्यर्थसाधनानुष्ठानमपि न युज्यते । तत: चेतनस्य दुप्टस्य (1) ननु भगवतः इत्यारभ्यैव एतदधिकारारम्भः मुद्रितकोशे दृश्यते । (2) प्रतिपाद्यते इत्यनन्तरं अतः इत्यपि दृश्यो। एतदधिकारे मुद्रितकोशे बह्यः पङ्तयः परि त्यकाः । तब मुद्रितकोशद्रष्टा सुगमम् ॥

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २७. प्राप्तृत्वादिशोधनाधिकारः ! प्र. प. ४. प्रकरणम झुद्रस्य प्राप्तृत्वं तत्प्राप्तिसाधकत्वं ईश्वरस्य च व्याहतम इति निहनुकन्वयन प्राप्त्यमिद्धिा नमिन्द्रों अकारणकार्यानुत्पत्तेः चतनगतम्य नद्धेनुत्वान् कस्यचिन हेर्नुत्व वा वाच्यमिनि । सिद्धान्नस्तु अत्रोच्यने–प्राप्नावुम + अवनेइनि । प्राप्ता. प्रापक: फली च म पनि नम्य उपायत्वं निहतुक मित्यर्थः । अयं भावः यद्यपि सर्वस्मिन् शास्त्र चन्नम्य प्राप्तृत्वं ब्रह्मणः प्राप्यत्वं च नियनं प्रतिपाद्यते ; तथापि निर्हेतुकत्वस्यापि शास्वमिद्धत्वान , नव चेतनस्य प्राप्यन्वं ईश्वरस्य प्राप्तृत्व- मपि स्वीकार्यम् ; यद्यपि ब्रह्मण: परिपूर्णत्वादिकं श्रूयते ; तथापि नम्य भनिचपलत्वमापे प्रमाणमिद्धम ; * पवं पुष्पम् अन्यत्पूर्णान * या: क्रियास्प्रयुक्ता:स्यु: * अण्वप्युपहृतम * इत्यादिदर्शनान् । यद्यपि अनन्नैनित्य- मुक्तः भक्तिः क्रियते ; तथापि नवोदापरिसम्भणवत * योदीक्षिनोन्तरव नव नीम * इत्युक्तप्रकारेणाभिनवभक्नि- चपलत्वम्, निरतिशयसौन्दर्यसोशील्यादिगुणाविष्काररूपमाधनानुष्ठानेना-मालाकागदिषु अभिनवभक्नि. मुत्पाद्यतादृशचेतनं स्वयमेवावतीर्य प्राप्नोति । यद्यपि' उपासकानामपि अभिनवभक्तिरस्ति; नथापि तस्याः स्वातिशयसाधनत्वेनान्यार्थत्वान् न नत्र भगवन: अत्यन्तप्रीतिरस्ति ; चेननगनानिशयहेतुत्वेन शास्वनोऽवगना विधिप्राप्ता मा स्त्रयन्नसाध्या भवितुमर्हति; स्वयं प्रयोजनरूपा रागप्राप्ता भगवन: अत्यन्तं प्रियतमा विधानानहीं केवलं मौन्दर्यादिगुणा- विष्कारजन्या न स्वयत्नसिद्धा; इनि तव भगवद्गुणचेप्टितादग्वोपायत्वं वाच्यम; अत: परिपूर्णोपि परेश: अभिनवानन्यभक्तिचापल्यादवीर्य, मौन्दर्यादिगुणाविष्काररूपसाधनमनुनि ठन नजन्यत्वेनायत्नसिद्धानन्य- प्रयोजनभक्तियुक्नं चेननं स्वयमेव प्राप्नोति ; अवनार एव प्राप्तृत्वं अनन्य प्रयोजनचेतनप्राप्निग्वावतारफलम् ; अनन्यप्रयोजनभक्त्युत्पादस्य अवतरणं विना संकल्पनाशक्यत्वान् । * बहुस्याम * न स्याम इति संल्कपवतः दुप्कृद्विनाशनार्थ अवतागे न कार्यः; उपास सकानुग्रहार्थमपि न कार्य:, अन्नामित्वेनैव नदुपपत्तेः ॥ धर्म- मंस्थापनमपि देशिकमुखेन आवेशादेव भवनि , इत्यन्यथा सिद्धः । अनः साधुसमाश्रयणमेवावनाग्प्रयोजनम् । अन्यत्सर्वमानुषङ्गिकम् । साधवश्च स्वप्रयोजनरहिताः । अनः अर्चावतारपर्यन्तावनग्णमेव भगवन: प्राप्तृत्वम् । हुई भगवच्छास्वेऽप्युक्तम् , * यथा हि मोषकाः पान्थे परिबर्हमुपेयुषि । निवृत्तमोषणोद्योगास्सदा सन्न उपासते * इत्यादि। अत: ईश्वरस्य प्रापकत्वे सति प्राप्तृत्वाच तस्य प्राप्यत्वान् प्राप्यत्वान्यथासिद्धेः चतन- फलस्य नान्तरीयकत्वाच्च रक्षणस्य निर्हेनुकत्वसिद्धिरिति । संग्रहः प्राप्तृत्वं ब्रह्मणस्सर्वप्रमाणेन विरुध्यते । पूर्णत्वादिगुणैश्चेति नात्र कार्या विचारणा ।। नैतन्निहेतुकश्रुत्या प्राप्तृत्वं ब्रह्मणः स्फुटम् । पूर्णोप्य भिनवानन्यभक्तिचापल्यसंयुतः । ताशी च परे व्योम्नि साधकेषु च दुर्लभा ॥ अनन्या न विधिप्रामा रागप्राप्ता भवेद्यतः । .. ..

·२२ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २८. कर्तृत्वादिनिरूपणाधिकारः। प्र. ५.४. प्रकरणम् रागो हि विषये दृप्टे दर्शनं चावतारणात् । प्राप्तृत्वमवतारस्स्यात्सौन्दर्यादिप्रकाशनम् प्रापक्रत्त्रमन: प्राप्तिफलं भक्तिग्नन्यगा ॥ इति प्राप्तृत्वादिशोधनाधिकारः ॥२७॥ + .. * , अथ कर्तृत्वादिनिरूपणाधिकारः ॥२८॥ जीवस्य प्राप्तृत्वाद्यभावे कर्तृत्वाद्यभावेन विधि निषेध शास्त्र वैयर्थ्यं स्यादिति शङ्कया संगति: संशयस्तु उपायस्य निर्हेतुकत्वं न संभवति उत संभवति । तदर्थ जीवस्य कर्तृत्वं संभवति उत नसंभवनि तदर्थे . विधि निपेध शास्त्र वैयर्थं जीवस्य चैतन्याभावश्च प्रसज्येतनवेति । यदा प्रसज्यते तदा जीवस्य कर्तृत्वेन उपायस्य निर्हेतुकत्वं नसंभवनि यदा नप्रसज्यते तदा जीवस्य कर्तृत्वाभावेन उपायस्य निर्हेतुकत्वं संभवनीति पूर्वोत्तरपक्षयोः फलफलिभावः ॥ ईश्वरस्य प्राप्तृत्वाभ्युपगमेन चेतनस्य तदनभ्युपगमे * विज्ञानं यज्ञं तनुते, कर्माणि तनुते पि च * का विज्ञानात्मा पुरुप: * कर्ता शास्वार्थवत्त्वात् * कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः इत्यादि शास्वविरोधः, विधिनिपेधशास्त्वानर्थक्यापत्ति:; ईश्वरस्यैव फलित्वे च चेतनस्य भोक्तृत्वाभाने एनवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति * सोश्नुते सर्वान् कामान् * इत्यादि श्रुति विरोध: , भोक्तृत्वविरहेण कामनासिद्धेः विधिशास्वानर्थक्यम्, भोक्तुरेव नियोज्यत्वात् , धर्मादीनां अपुरुषार्थता च भगवत्प्रीतिदर्शनार्थकैंकर्यानुष्ठन- मपि न सिद्धयेत् ; तयोः कत्वभोक्तृत्वरूपत्वात् । आत्मनः चैतन्यमेव नसिद्धयेत् । कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः तद्भवस्थारूपत्वेन तयोरभावे चैतन्यस्यैवाभावात् आत्मनस्तुच्छत्वापनि: । कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः प्रामाणिकत्वेन प्रतीयमानयोः गुणनिष्ठनापत्ति: प्रामाणिकत्वेन तयोः आत्मज्ञानेनत्यक्तुमशक्यत्वाच्च । चैतन्याङ्गीकारेपि कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः अभावे तस्य सफलत्वं नसिद्धयेत् । तदिदं अनेकप्रमाणविरुद्धमिति जीवस्यैव कर्तृत्वादिक सर्व अभ्युपगन्तव्यं स्यादिति ननिर्हेतुकत्वसिद्धिरिति पूर्व:पक्षः । उच्यते :-स्वयत्ननिवृस्ति पारतन्त्र्यफलम । स्वप्रयोजननिवृत्तिशेषत्रफलम् परप्रयोजनप्रवृत्तिप्रयत्नफलम् । तद्विपयप्रीतिचैतन्यफलम् पारतन्त्र्य- शेषत्वयोरेव स्वरूपत्वेन तदनुरोधेन कर्तृत्वभोक्तृत्त्योः नेयत्वात नविरोध इत्यर्थः । अयं भावः, मूलमन्त्रे मकारोदितकर्तृत्वभोक्तृत्वयोः स्वार्थता नम:पदेन वारिता । तथा सर्वधर्मान इत्यादिष्वपि निषिध्यते । न च विरुद्ध विधिद्वयविरोधः । निषेधवंचनानां पारतन्त्र्यशेषत्वज्ञानवत्पुरुषविषयत्वात् । कर्तृत्वभोक्तृत्वविधीनां तद्रहित विषयत्वाच्च उत्सर्गापवादन्यायेन विरोधाभावात् । न च स्वार्थताविरोध: येन चैतन्यप्रयत्नयोर्वैकल्प्यं । न हि वयं कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः अत्यन्ताभावं ब्रूमः, येनोक्तदोषापन्तिः; किं तु * परात्तु तच्छ्रुतेः * इति साधारण्येन .. * ·९३ * श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २९. शेषत्वशोधनाधिकारः । प्र. प. ४. प्रकरणम् ईश्वरदत्तस्य ज्ञातृत्वदिरूपस्य [कर्तृत्वादे:] * कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वान् * इत्यादिना स्वार्थप्रवृत्तौ विनियोगःकृतः । सोश्नुते * इत्यादिना भोक्तृत्वमपि स्वरसे विनियुक्तम् । तदेव कर्तस्वरूपं व्यक्तचतुर्थ्या * सुष्टस्त्वं वन- वासाय * विचित्रा देहसंपत्ति: * इत्यादिभिः परार्थत्वेन विनियोजितम; चैतन्यफलं भोक्तृत्वमपि * अहमन्न- महमन्नम् * इति अन्नत्वोपसर्जनतया पश्चादुक्तमन्नत्वोपयोगीति दर्शितम्। ततश्च * अन्नादोहमन्नम् * इत्यर्थः । ततश्च अधिकारानुगुणं विधिनिषेधयोरपि परार्थतानुष्ठानान एतद्विषयेऽपि न नदानर्थक्यमिति ।। संग्रहः परमात्मा यदि प्राप्ता फलीचाभ्युपगम्यते । जीवेकर्तृत्वभोक्तृत्वे न प्रमाणेन सिद्धयतः ।। तथा च शास्वानर्थक्यं चैतन्यस्य च संभवेत् । इति चेत्तन्नकर्तृत्वस्वार्थतानमसायन: ! निवर्तिता, तथा व्यक्तचतुझं च पगर्थना ।। भोक्तृत्वे च नथाव्यक्न मुच्यते कण्ठत: श्रुनौ । अन्नादोहं भगवतो अन्नमित्यादिना नतः। स्वातन्त्र्य पारतन्त्र्याभ्यां अधिकारस्यभेदतः । कर्तृत्वादेः पार्थत्व स्वार्थत्वेन विरुध्यतः । चतुयदिनवैयर्थ्य इति तत्वविनिर्णयः । * इति कतृत्वादिनिरूपणाधिकारः ॥२८॥ । अथ शेषत्वशोधनाधिकारः ॥२९॥ अहमर्थत्तुक्कु निरूपकम् ।। शेषत्वापेक्षया झातृत्वप्राधान्यान तदनुगुणं शेपत्वं नेयमिति कर्तृत्वादिकं जीवस्य स्यादिति शंकया संगतिः । संशयस्तु उपायस्य निर्हेतुकत्वं न संभवति उत संभवतीति । तदर्थ जीवस्य कर्तृत्व अस्ति उत नास्तीति । तदर्थे शेपत्वं प्रधानं त ज्ञातृत्वमिति । तदर्थ शेषत्वमावं स्वाभाविकं उत ज्ञातृत्वमपि स्वाभाविकमिति । तदर्थं शेपत्वज्ञातृत्वे मोक्षदशायांस्थः उत नेति । तदर्थं प्रमाणैः आत्मा शेषत्वेन निरूप्यते रत ज्ञातृत्वेनेति । यदा प्रमाणे. ज्ञातृत्वेन निरूप्यते तदा मोक्षदशायां ज्ञातृत्वस्यापि सत्त्वेन उभयोरपि निरूपाधिकत्वात् शेषत्वापेक्षया ज्ञातृत्वं प्रधानमिति शेषत्वं तदनुगुणं नेयमिति जीवस्य कर्तृत्वात् उपायस्य निर्हेतुकत्वं नसंभवतीति पूर्व:पक्षः यदा प्रमाणैः आत्मा शेषत्वेन निरूप्यते तदा मोक्ष- दशायां ज्ञातृत्वाभावे शेषत्वस्यैवनिरूपाधिकत्वात तदेव प्रधानमिति जीवस्य कर्तृत्वाभावात् उपायस्य निर्हेतु- कत्व सिद्धिरिति सिद्धान्तः । तख पूर्व:पक्ष: ननु इदं सर्वं तदा शोभते ; यदि मूलमन्त्रे शेषत्वस्य प्राधान्य (1) ननु भगवतः इत्यारव एतदधिकारारम्भः मुद्रितकोशे दृश्यते। (2) प्रतिपाद्यते इत्यनन्तरं अतः इत्यपि दृश्यते । एतदधिकारे मुद्रितकोशे बह्यः पड़तयः परि त्यक्ताः। तच्च मुद्रितकोशद्रष्ट्टणां सुगमम् ॥ * अस्मिन्नप्याधिकारे तेलङ्गमुद्रित पुस्तके अनुकूलाः बह्यः पङ्कन्यः नोपलभ्यन्ते । विरद्धाश्चोपलभ्यन्ते। एवमेव उपर्यपि बहुषु दृश्यन्ते । अधश्चापि द्रष्टव्याः ॥ 24 ·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाप्यम् - २९. शेषत्वशोधनाधिकारः। प्र. प. ४. प्रकरणम् सिद्धयेन्; नदेव नास्ति; लुप्रचतुर्थार्थशेषत्वोषमर्दनेन मकारे कत्वलक्षणस्वातन्त्र्योदयात् । 'पूर्वाबाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सेत्स्यति' इति न्यायान् । नच मकागेदितस्वातन्त्र्यस्य नमश्शब्देन निषिद्धत्वात शेषत्वप्रावल्यमिति वाच्यम ; व्यक्तचतुथ्यों भोक्तृत्वस्य पुनरप्युदितत्वेन नमश्शब्दस्य पूर्वोत्तरयोः प्रतिपन्न- स्वातन्त्र्यानुगुण्येन नेयत्वात् । एतेन मकारे भोक्तृत्वप्रकाशज्ञातृत्वोदयेऽपि अनन्तरं मकारवाच्यस्योत्तर- चतुर्ध्या भोग्यत्वोपस्थापनान् शेषत्वं प्रधानमिनि निरस्तम् । मूलमन्वपदत्रयगतप्रार्थनाया: भोक्तृत्वाविना- भूनाया: ननोप्यनन्तरमुदितत्वात् ।। किं च 'अभ्यर्हितं पूर्वम् ' इति न्यायेन शास्त्रेषु सर्वव ज्ञातृत्वमेव पूर्वमुपदिश्यते; यथा पूर्वभागे ज्ञातृत्वम् , उत्तरभागे शेनत्वम् , उनरभागे ननद्विद्यास्वपि ज्ञानृत्वं प्रथममुपदिश्यते ; नदुक्तं वेदार्थसंग्रहे " अवेदं सर्वशास्त्रहृदयम्" इत्यारभ्य, “प्रथमं एतेषां देवादिभेदरहितज्ञानैकाकारतया सर्वेषां साम्यं प्रति- पाच , तस्यापि स्वस्वरूपस्य भगवच्छेषनैकरसनया भगवदात्मकतामपि प्रतिपाद्य” इति । यदि च आत्मस्वरूपस्य भगवत्स्वरूपाचीनत्वात् * नच्छेपत्वम् , प्रधानम् ; तर्हि स्वस्वरूपस्य स्वाधीनत्वाति स्वशेषत्वं च समानम् । यदि ज्ञातृत्वायत्तस्वशेषत्वस्य , सुषुप्तिप्रलययोरभावात् कादाचित्कन्वेन अप्राधान्यम् ; तर्हि संसारि- दशायां भगवच्छेपत्वस्याप्यभावेन काहाचिकत्वं तुल्यम् । यदि 'फठोपवानस्य कादाचित्कत्वे, शेवत्व- योग्यता नित्या' इति मन्यसे; तर्हि कत्वभोक्तृत्वरूपकठोपवानस्य कादाचित्कत्वेऽपि ज्ञातृत्वसत्ताया यावदात्मभावित्वमपि तुल्यम् । नच भावत्प्रकारतयैव लब्धप्सत्ताकत्वादात्मनः निरूपितस्वरूपविशेषणत्वं ज्ञात्वादेरिति वाव्यम् ; प्रकारतयैव लव्वलत्ताकवं, किं प्रकार सताव्याप्यत्वमिति वा ? सत्ताकारणमिति वा ? आधे ज्ञातृत्वमपि स्वरूपसत्ताव्याप्तमेव ; अन्त्ये असिद्धिः; भगवत्स्वरूपाधीनत्वेन आत्मसत्तायाः स्वधर्मप्रकारत्वा- यत्तत्वाभावात् । नच * नान्यथा लक्षणं तेगाम * इनि वचनं प्रमाणम् ; शेषत्वमावस्याचे तनेऽपिसत्त्वेनातिव्याप्त अत एव * दाजभूता: * इत्युक्तम् । दासत्वं-चेननत्वे सति * शेषत्वम् । तत: ज्ञानृत्वमेव प्रधान] अत एवोच्यते , ज्ञानानन्दमयस्त्वात्मा शेषो हि परमात्मन: * इति शेषत्वमप्रधानमुच्यते ; एवं ज्ञातृत्वस्य प्रधानतया शेषत्वस्य ज्ञातृत्वलक्षणस्वस्वातन्त्र्यशेषत्वात् , शेष्यनुरोधन अन्यातिशयाधायकत्वे सति परातिशयाधायकत्वलक्षणविशेषत्वे, अन्यशब्दस्य स्वव्यतिरिक्तान्यपरत्वेन संकोचं कृत्वा स्वातिशयाधायकत्वसहं शेषत्वमिति सिद्धयति * एवम् , भगवच्छेषत्वस्य स्वस्वातन्त्र्यशेषतया सायन इशायां ईश्वरस्य कत्विनिर्वाहकत्वात् भागवच्छेवत्वस्य अन्यार्थता- सिद्धिः, फलदशायां * एष ह्येवानन्दयाति * इति फलस्य तइधीनत्वात् , भोक्तृत्वनिर्वाहकत्वेन भगवच्छेव- त्वस्य स्वार्थतासिद्धिः ॥ .. अत एव भगवदनुभवकैङ्कर्ययोरपि शेषत्वलनगयोः स्वार्थत्वम् । एवं भगवत्स्वरूपगुणविभूतीनां स्वानन्दार्थत्वादेव हि * स स्वराड्भवति * इत्युच्यते ; अत एव * सह ब्रह्मणा * इति भगवत: अप्राधान्य ·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - २९. शेषत्वशोधनाधिकारः । प्र. प. ४. प्रकरणम् प्रतिपाद्यते; तस्मान साधनसाध्योभयदशायामपि ज्ञातृत्वस्य प्रधानत्वात् , शेषत्वस्य नदर्थतया अप्रधान- त्वाच चेतनस्य स्वार्थकीत्वभोक्तृत्वविरहयोः असिद्धत्वात्, तस्यैव प्राप्तृत्वम, फलित्वं चेति सहेतुकत्व- सिद्धिरिति चेत्, अत्रोच्यने (अहमर्थत्तुक्कु ज्ञानानन्दङ्गळ् नटस्थमेन्नुम्पडि दास्यमिरे अन्तरङ्गनिरूपकम् ) इनि ज्ञानानन्दगुणयोर्निरूपित स्वरूप गुणत्वे एव नटस्थत्वं नदपेक्षया शेपत्वं स्वरूपनिरूपकत्वान अन्तरङ्गमित्यर्थः । अयं भावः ( यदुक्तं, ज्ञातृत्वं प्रधानम्', भगवच्छेषत्वं तच्छेपत्वभूतम् ; इति तन्नोपगद्यते;) शेषत्वं स्वरूपनिरूपकत्वात् अन्नरङ्गम् । ज्ञातृत्वस्य निरूपिनस्वरूपविशेपणत्वान् नदपेक्षयाबहिरङ्गम् । म्वरूपनिरू- पकत्वं च अहंप्रत्ययगोचरत्वम् ; प्रत्यक्त्ववन् । नच्च, शेषत्वप्यस्तीति वेदान्तव्युत्पत्तिमतां अहंप्रत्यये भगवच्छेपत्वस्फुरणान् , योगपि * त्वं चाहमस्मि भगवनो देवते इत्यहंप्रत्यये आत्मनः भगवच्छरीरत्वानी- . तश्च ।। * त्वात् , .. * . यद्यपि संसारिणां अहंप्रत्यये शपत्वं न प्रतीयत, तथापि तत्प्रत्ययस्य स्वनिप्ठत्वगोचरन्या अज्ञानमतोन्ययुक्तम् * इनि भ्रान्नित्वं अत एव * मर्वगत्वादनन्नस्य * मत्नम्सर्वम् * इत्यादिव्यवहारश्च ; अत: अहंप्रत्यये शेषत्वस्फुरणात , पश्चान्, अहं ज्ञाता इति ज्ञातृत्वस्य निरूपितस्वरूपविशेषणन्वेन स्फुर- गाच शेषत्वं प्रधानम; किं च आत्मनिष्ठयो स्वशेपत्व परशेयत्ययोर्मध्ये परशेपत्वमेव प्रवलम् शेपिप्रतियोगि- स्वशेषत्वस्य शेवप्रनियोगिकत्वाच्च । शेपिक्रमानुगेधित्वं हि तच्छेषभूनयोरपि न्याय्यम; अन एवं भाष्यकार: शेषत्वे सति ज्ञातृत्वं चेतनलक्षणं संप्रदायपरम्पराप्राप्तं कृतम् ; अन एव दासभूना: * इत्यव शेपत्वस्य प्राधान्यविवक्षया * नान्यथा * इत्यन्यन्निपिद्धयते । * शानानन्दमयस्त्वात्मा शेषो हि परमात्मन: * इत्यादि लक्षणं शास्वेपु ज्ञातृत्वस्य प्रथमं निरूपणम, शाखाचन्द्रन्यायेन अन्नमयाद्यनुक्रमवत् बुद्धयारोहणसौक- याय क्रियते ॥ ननु प्रार्थनापन भोक्तृत्वप्रतिपादनात भोक्तृत्वमेव प्रधानमिन्युक्तं इति चेत् न । नमश्शब्देन ज्ञातृत्वस्य स्वार्थतानिषेधात्, उत्तरचतुर्थ्यां भोग्यत्वेनोपस्थिते आत्मनि पश्चात्यनि- पन्नं भोक्तृत्वं भोग्यत्वार्थमेव भवेत् ; * अहमन्नमहमन्नमहमन्नादः * इति वत् । किं च शेषत्वमुपक्रमेऽव- गतमिति तत्वावल्यं चास्ति; उपक्रमानुगुण्येन उपसंहारस्य नेयत्वात् उपसंहारे प्रतीतं भोक्तृत्वं शेषत्वानु- गुणमेव नेयम; तदेवं मकारोदितकर्तृत्वस्य प्रार्थनापदोदितभोक्तृत्वस्य च नम:पदेन स्वार्थतानिधान तदुभयानहत्वलक्षणं पारतन्त्र्यं शेषत्वं च प्रतीतम् , इति कत्विभोक्तृत्वयोः स्वार्थत्वतदभावप्रतिपादकशास्त्रयोः विषयव्यवस्थासंभवात् निर्हेतुकत्वसिद्धिः ।। अत: अस्मिन्मते मकारोदितं ज्ञातृत्वं भगवच्छेषत्वसिद्धयर्थमिति तदवस्थारूप कर्तृत्वभोक्तृत्वमपि इहामुत्र परगतप्रीतिलक्षणातिशयसिद्धयर्थम् । अन्येषां तु भगवच्छेषत्वं मकारोदितस्वस्वातन्त्र्यशेषमिति नस्य स्वातन्त्र्यसिद्धयर्थतया तदवस्थारूपकर्तृत्वभोक्तृत्वयोः भगवच्छेपत्वम्, इहामुव च निर्वाहकोन उपकुरुने;

·९६ . ? * श्रीवचनभृषणमीमांसाभाष्यम् - २९. शेषवशोधनाधिकारः । प्र.प. ४. प्रकरणम् इति भगवच्छेपत्वस्य नदनिशयाधायकत्वान् : दास्यमैश्वर्य[वादेन]भावेन * ज्ञातीनां च करोम्यहम् * इति न्यायेन शेषशेपिभावव्यत्यास एव सूक्ष्मेक्षिकया सिद्धयेत् ॥ 14 ननु, स्वार्थकर्तृत्वं भोक्तृत्वं च निरुपाधिकम् ; * यं यं कामयते सोऽस्य संकल्पादेव समुत्तिष्ठनि ते] * जक्षत क्रीडन रममाण: * सोऽश्नुते सर्वान् कामान * इत्यादिभिः ; मोक्षदशायामपि तयोरुपलब्धेः; तत्क्रतुन्यायाच्च, अनुभव कर्यादीनां स्वानन्दकत्वं सिद्धम; पगर्थकर्तृत्वादिकं तु औपाधिकम ; मोक्षदशायां तन्मत्त्वे प्रमाणाभावात् ; संसारदशायां क्वचित् केवलपगर्थप्र वृत्तिः आनृशंस्याद्युपाधिका दृष्टा; अत:, केवलपगर्थत्वमौपाधिकम् ? इत्यवाइ- (इदुतान वन्देरियन्त्र) पगर्थकर्तृत्वादे: मोक्षदशायां प्रमाणाभावोऽसिद्धः; * अहमन्नमहमन्नममन्नम् * इति, आविर्भूनानुभव- कैङ्कर्ययुक्तस्य अन्नत्वाभिधानान । अन्नत्वदशायशं आत्मीश्योस्तोः केवलपगर्थताप्रतीतेः । * निवास- शय्यामनपादुक * इत्यादौ अचेतनत्वेनावस्थानपप्युच्यते । अचेननत्वं च स्वस्य भोक्तृत्वविरहः । [अमि इनि पश्चान् श्रुतं भोक्तृत्वमपि, * अदन्तम *] इनि विशेषणान् , तत्प्रीति विपयकमित्यवगम्यते, प्रीति- भोक्तृत्वं च स्वस्य भोग्यत्वातिशयार्थम; * नम इत्येव वादिन: * इति वचनात ॥ 5. ननु, कर्तृत्व कैङ्कयांनुभवयोः परार्थत्ववन स्वार्थत्वमपि स्वरूपम् , * यं कामं कामयने सोऽनुने * इति मोक्षद्शायां दर्शनात् इत्यवाह---- (स्वातन्त्र्य मुम् अन्यशेषत्वमुम वन्दरि) यथा अन्यशेपन्धमागन्तुकम् , तथा म्वशेषत्वमप्यागन्तुकमित्यागन्तुमित्यर्थः; अचेतनपुप्पादिगत- गन्धादिधर्मम्य , परार्थनैव यथा स्वरूपम तथा चेतनगत कत्विभोक्तृत्वयोरपि परार्थत्वमेव स्वरूपम् , स्वार्थत्व- मौपाधिकम ; नव संसारित्रदशायां अप्राप्तविश्ययोः कत्लभोक्त्वयोः, अप्राप्तविषयत्वं, स्वार्थत्वं च प्रकृतिसंवन्धोपाधिकम् , तथा प्राप्तविपययोः मोक्षदशाभाबिनोरपि स्वार्थत्वं प्रकृतिसंवन्धोपाधिकम् ; मोक्ष- साधनानुष्ठानदशायां मत्फलसाधनत्तान्मदर्थमिदं कर्म, इनिं कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः स्वार्थता लक्षणाधिकार- बोधस्य विद्यमानत्वात ; नस्य च * प्रक्षीणपु समस्तेपु विशेषज्ञानकर्मसु * इति देहात्माभिमानकार्यत्वाच्च : एवम, प्रकृतिसंवन्यवशान साधनानुष्ठानदशायां स्वार्थताया-संकल्पितत्त्वान, सत्यसंकल्पनेश्वरेणापि तथैव संकल्पितत्वात , नत्क्रतुन्यायेन मोक्षदशायामपि कर्तृत्वभोक्तृत्त्वयोः स्वार्थतानुवर्तते । ; प्रकृतिसंबन्धमूल- चननस्वार्थनासंकल्पानुगुणभगवन्नित्यसंकल्पस्य यावदात्मभावित्वरूपोपाधिकत्वेन स्थितत्वात, तदुपाधिकं स्वार्थत्वमपि यावदात्मभाव्यानुवर्तते; अत: संसारदशायमन्यशेषत्ववत, मोक्षदशायां स्वार्थतालक्षणं स्वातन्त्र्य मप्यौपाधिकमिनि भावः ।। 6. ननु, स्वशेषत्वपरशेपत्वयोरुभयोरपि मोक्षदशयां प्रमाणसंभवे उभयोरपि निरुपाधिकत्वं किमर्थ नाङ्गीक्रियते, सर्वोपाधिविनिर्मोक्षस्य मोक्षत्वात; अन्यथा यत्किञ्चिदुपाधिसत्त्वे मुक्तिभेदत्वापत्तेः इति चेन्, तबाह-(शेषत्वविरोधि स्वातन्त्र्यम् तच्शेषत्वविरोधि तदितरशेपत्वम) भगवच्छेपभूतस्य , तस्य . यथा ·१ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २०. शेषन्वोधनाधिकारः । प्र. प. ४. प्रकरणम तदितरशेपत्वे भगवच्छेषन्वं न सिद्धयनि, नथा, म्दशेषत्वेऽनुवर्तमाने, भगवच्छेपत्वेऽपि नच्छपन्वं न मिद्धपति * परगनानिशयाधानेच्छया उपादेयत्वमेव यस्य स्वरूपं स शेष: * इति लक्षणान । अनः कन्वभोक्तृत्वयोः, स्वार्थत्वं केवलपगर्थत्वं च विरुद्धमिति, मोक्षदशायां दुभयनियनाधिकारत्वमेव वक्तव्यम; न चोपाधिसत्वे भुक्तित्वापत्नि ; [अमोक्षत्वप्रसंग:] अचिदनुभवविरहेणनदप्रमंगान् ।। 11. एवं स्वार्थकर्तृत्वभोक्तृत्वयोः औपाधिकत्वे सिद्धे, चेतनस्य बद्धदशायां मोक्षदशायामपि नदुभयप्रयुक्तनामधेयभाक्त्वमौपाधिकम ; शेषत्वस्य निरुपाधिकरवान नत्कृननामधेयमविनाशि ; इत्याह (अहं- कारमागिर आपैंतुईत्ताल् आत्माबुक्कळियादपेर अडियान पत्रिरे) बद्धदशायाम * ब्रह्मविदाप्नोति * न पश्यो मृत्यु पश्यति इत्यादी औपाधिकस्वयत्नरूपसाधनानुष्ठानोपाधिना * ब्रह्मविन * पश्यः, इनि नाम्ना व्यवह्रियते; मोक्षदशायां * रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवनि * म स्वगट भवनि * ब्रह्मैव भवनि, आनन्दि - स्वगट - ब्रह्मादिनामधेयः स्वभोक्तृत्वोपाधिकः व्यवहियने : इदं सर्वे औपाधिककर्तृत्वभोक्तृत्वकृतनामधेयम्, मत्फल-साधनत्वान् मदर्थम , इत्यहंकाटिल्य नोदयमामादयनि । तादृशाधिकाग्बोधम्यानन्ट प्रयोजनेऽमरवान, वस्येहांमुवाविनाशिनामधेदभाक्त्वमेव ; इति भावः । 18. यथा स्वार्थकर्तृत्वभोक्तृत्वकृनानां ब्रह्मदिन , आनन्दीन्यादीनां स्वानन्यरूपाहंकागव्हत्वात अनर्थहेतुत्वम् ; तथा, ग्रामकुल - प्रवगदिकृतानामपि, देहात्माभिमानरूपाहंकारहेतुत्वान् अनर्थावहत्वमित्याह- (ग्रामकुलादिकळाल् वस्म, पेर अनर्थहेतु) [अव, ज्ञानमारे 14. गाथा, न्याख्योदाहनं "देहात्मज्ञान- कार्येत्यादि , पामैकान्निधर्मवचनं च.नुमंधेये देहामजानकारत्र, देहात्मज्ञानं कार्य यस्येनि विग्रहः प्रकृतोपयोगी ॥] 69. कथमम्यानर्थहेतुत्दम, विहितत्वान, इनि चन; यद्यपि वैष्णवानामवैष्णवानां च गोवप्रवग- युच्चारणं विहितम, तथापि कान्तिपरमै कान्तिनो: न गोत्रादि नाम्भाक्त्यम ; * एकान्ती व्यपदेष्टव्यः * इनि निपिद्धत्वान, अनो वचनयोविषयभेदात् अविरोधः, इति तात्पर्यम् ॥ संग्रहस्तु:- उपायापायसंन्यागे सिद्धोपायपरिग्रहे । विधि व नयोस्सिद्धिरवताम्फलं भवेत् ॥१॥ रामकृष्णादिविषये अर्चायां च शुभाश्रये। मोन्दादिगुणादवविरागो यत्नतो भवेत् ॥२॥ ज्ञानशक्त्यादिकल्याणगुणादीनां च दर्शनात। अन्योपायपरित्यागपूर्वकं वरणं भवेन ॥३॥ अतोऽधिकाग्बिोधस्य तत्कृतयाः कृतेरपि । सहित्याचेननो नाव, फली , प्राप्ताऽपि वा भवेन ॥४॥ प्राप्ता फली प्रापकश्च भक्तिसस्यकृषीवल: । अवीर्य गुणैर्दिव्यचेष्टितालापनरपि ॥ ५ ॥ अक्रूग्मालाकाग्दीन भत्तान कृत्वा तत: परम । स्वशत्तिज्ञानसामर्थ्य प्रदर्शनमुखेनच ।। ६॥ [गी-भा-अव] अन्यानुपायस्वोपारभावशापयतस्स्वयम् । नयनि रवं पदं चामून , तस्मारिसद्धत्यहेतुती ॥७॥ .. . 25 ·.. ? श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १. सिद्धोपायशोवनाधिकारः । प्र. प. ५. प्रकरणम् स्वार्थकत्वभोक्तृत्वत्यागो मन्त्र समीरितः । परप्रयोजनप्रीतिविषये ते मते यत: ॥८॥ तस्माच निर्विशेषत्वं आत्मनां न प्रसज्यते । एवं विभागहेतुश्च शेषत्वस्य प्रधानता ॥९॥ अहंप्रत्ययवेद्यत्वान्मन्त्रे प्रथममीरणान् । भाप्यकारस्य वचनात् शेषिक्रमनयादपि ॥१०॥ शेनत्वमुख्यतासिद्धेः कताभोक्ता भवेत् । पगतिशयमिद्धयर्था ; नो चेत् , ज्ञातृत्वशेषता ॥११॥ शेवत्वस्य यदीप्येत , स्वशेषो ईश्वगे भवेत ?। शेषवृत्त्या प्रसन्नेशस्साधने कतामिह ॥ १२॥ अमुव फलभोक्तृत्वं, वहतीति हि सिद्धयति ? । मोक्षत्वोपाधिका स्वार्था, कताभोक्तृता भवेत् ॥ १३॥ उपाधिः परमेशस्य नित्यसंकल्प एव च। तत्संकल्पनिदानं च, साधनारंभकालिकः ॥१४॥ चेतनस्यैवसंकल्पस्सोऽधिकारप्रबोधजः। अधिकारप्रबोधश्च , देहात्मभ्रममूलकः ॥१५॥ तस्मात्सहेतुकी मुक्तिरविद्यालेशसंयुता । निर्हेतुकीतु, निश्शेषतनिवृत्त्यात्मिका भवेत् ॥ १६॥ ॥ इति प्रथमस्य परिच्छेदस्य चतुर्थ प्रकरणम ॥ (कुत्रत्तूर ऐयन निरुवडिकळे शरणम्) अष्टप्रकरणात्मके प्रथमपरिच्छेदे पुरुषकारोपायाधिकारि विद्यास्वरूपनिरूपणरूपमाद्यं प्रकरणचतुष्कं समाप्तम् ॥ .. , , [5 ॥ प्रथमपरिच्छेदे पञ्चमत्रकरणबारम्भः ।। अथ अष्टप्रकरणात्मके प्रथमपरिच्छेदे शरणागतिविद्यायाः सहेतुकत्वपरिहारपरं उत्तरं प्रकरणचतुष्कं आरभ्यते 80. अयं परिच्छेदः शरभाध्यायवत् प्रऋग्णाष्टकात्मकः; तत्र प्रथमे प्रकरणे, पुरुषकारस्वरूपं निरूपितम् ; द्वितीये, उपायस्वरूपम् ; तृतीये शरणागतिविद्यापेक्षितदेशकालनियमानपेक्षतालक्षणाङ्गकथनम् , अधिकारिस्वरूपनिरूपणं च कृतम् ; चतुर्थे , विद्यास्वरूपं निरूपिनम् ; इतःपरं सदादिविद्यावत , विद्यावच्च , शरणागतिविद्याया अपि यज्ञादिसापेक्षत्वं शमादिसापेक्षत्वं च, मुखभेदेनाशङ्कय, तद्वारासहेतु- कत्वमाक्षिप्य परिह्रियते । अत्र प्रथमाधिकारे विद्याङ्गत्वाभावेऽपि उपायाधिकारत्वेन यज्ञाद्यपेक्षास्तीति कर्तृत्वा- पत्तिः, इति शङ्कया, पूर्वप्रकरणचरमाधिकारसङ्गतिः ॥ संशयस्तु, भगवतो निरपेक्षोपायत्वं संभवति ? न ? इति; तदर्थ यज्ञाद्युपायाधिकारः अस्ति ? न? इति; तदर्थे * सखल्वेवं;वर्तयन् यावदायुषम् * इति मुमुक्षुमावस्य यज्ञादिसापेक्षत्वमवगमयति ? न इति; तदर्थम् , शक्ति - लज्जा - यत्न - त्यागः सिद्धोपायाधिकारः इत्यव मानमस्ति ? उत न? इति ; यदा शक्त्यादि- न्यास-

·•r
.
श्रीवचनभूपणमीमांसामाग्यम् - १. सिद्धोपायशोधनाधिकारः। प्र. प. '.. प्रकरणम्
त्यागे मानं नास्ति , नदा तस्य * स ग्वलु * इत्यादि श्रुनिसंकोचकन्वाभावेन, नस्याम्मर्वविपर्ययत्वान् . उपायाधि-
कारत्वेन तदनुष्ठानापेक्षया चेननयत्नमापक्षत्वेननिरपेक्षोपायत्वहानिः ; यदा, शक्न्यादिन्यागम्य उपायादिकारन्बे
प्रमाणसंभवः नदा * सखलु * इत्यादि श्रुतेः शरणागनि विद्यानिष्ठव्यतिरिक्तविषयतया न नम्य यहाद्यपेक्षागमफन्व-
मिति यत्नाभावानसिद्धोपायनेरपेन्यहानिः ; इनि फलति । पूर्वपक्षम्तु शरणागतेः मर्वधर्मत्यागाङ्गनया यज्ञाद्यङ्ग-
कत्वाभावेपि, सिद्धोपायस्य यावजीवाधिकाग्मांपेक्षत्वेन तदपेक्षा ; शग्णवरणस्य मकृन्त्वेऽपि उपायाधिकारस्य
आप्रयाणादनुवर्तमान त्वस्य सिद्धान्तितत्वात : ततश्च यज्ञादिवर्णाश्रमधर्मा यावनीवमनुप्ठेयः; तव मदादिविद्यानिष्ठः
विद्यासिद्धयर्थं यज्ञादि अनुष्ठीयने ; न्यामविद्यानिप्छै: म एव [यज्ञादिरूपवर्णाश्रमधर्म:] उपर्युपरि अस्य पगं
प्रीतिमुपावहन् वृत्त्याख्यः फलनां यानीति, पडङ्गस्यैव वृनिरूपेण परिणनस्योत्तगङ्गनया [त्वान् ]
यज्ञादि उत्तगङ्गतयाऽनुप्ठीयने ; शरणागति विद्यानिष्ठेस्तु मिझोपायाधिकागतयाऽनुष्ठीयते ।
अतः मर्वत्र
प्रयत्नस्समानः; अभिसन्धिमावमेतेषां भेदः; प्रपन्ने तु, नेपां यावच्छक्त्यनुष्ठानम् ; अन्यत्र पूर्णानुप्ठानं
इति नाधिकारसंकरः। नच न्यासविद्याया अङ्गभूतानुकूल्यमंकल्पादे: आप्रयाणमनुष्ठेयस्य साध्योपायाधि-
कारत्ववत् शरणागतावप्यङ्गभूनलजापुरस्सग्धर्मत्यागस्यापि आप्रयाणमनुवर्तमानस्य सिद्धोपायाधिकारत्वमिनि-
याच्यम् ; तस्य तथात्वे प्रमाणाभावान । नतश्च यज्ञादेव यावज्जीवम मिद्धोपायधिकारत्वेन स्वयत्न-
संभवान् नैरपेक्ष्यहानिः, इत्यवाह—(उपायत्तुक्कु इत्यादि) यावज्जीवोपायाधिकागर्थे न यज्ञाद्यनुप्ठेयम;
'परि' शब्दार्थसचिवसर्वधर्मत्यागस्यैव पूर्वाङ्गत्वेनानुष्ठितस्य आप्रयणादनुवर्तनान् । अन्यथा, मिद्धोपाय-
नरपेक्ष्यभङ्गप्रसंगांन्; संभवस्थले, शक्तित्यागोपि 'परि' शब्दार्थः; तव प्रमाणम, माधूनामाचार:;
[* आचार चैव साधूनां *] वस्वापकर्षणे द्रौपद्या मानरअणवस्वालम्वनरूपम्बदन्नत्यागो लजात्यागकृतः।
नद्वन् लोकापवादभीत्यादिनापि न यज्ञादि अनुप्ठेयमित्यर्थः ।।
अयं भाव:-परिज्येत्यत्र परि इत्युपसर्गगोचरनया शक्तिलज्जायत्नानां त्यागो विवक्षिन इनि
सीतादीनां शक्त्यादि त्यागादवगम्यते । आचाग्दर्शनादिनि आचस्यापि संदिग्धार्थ नि चायकत्वान् ।
एवं च सर्वधर्माणां शक्त्यादि त्यागस्य सिद्धोपायाधिकारत्वे विशेषप्रमाणेन निश्चने मनि सामान्य विशेष-
ज्यायेन सखल्वेवमित्यादि सामान्यप्रमाणानां नद्वयक्तिविषयत्वेन शंकोचः क्रियते इति ।
संप्रहस्तु:--
सिद्धोपायाधिकारार्थ सखल्वेवमितिश्रुतेः। यावन्जीवमनुप्ठेयं यज्ञा दिति वचो न तत् ॥
शक्तिलजाप्रयत्नानां त्यागोपायाधिकारता। सीताप्रभृतिशिष्टानां आचारावधारिता ॥
इति सिद्धोपायशोधनाधिकारः॥१॥

·१०० श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २. उपेयाधिकारनिरूपणाधिकारः । प्र.प. ५. प्रकरणम् ॥ अथ उपेयाधिकार निरूपणाधिकारः॥२॥ मास्तु यज्ञादेः सिद्धोपायाधिकारत्वं । भक्त्यादरुपायाधिकारत्वान् न निरपेक्षत्वं संभवतीनि शङ्कया संगतिः । संशयस्तु:-भगवतो निरपेक्षोपायत्वं संभवति नेति तदर्थ भक्त्यादेः उषयाधिकारत्वं अस्ति नेति। तदर्थ योगाद्यभावेऽपि भक्त्युत्पत्तिस्संभनि ? न? इति यदा न संभवति , तदा ध्यानादिविधेः भक्निमात्रे ध्यानादे: अङ्गत्वबोधकतया उपायाधिकारसिद्धयर्थं योगादेरनुष्ठेयतया स्वयत्नसंभवात् , न निर पेक्षत्वसिद्धिः । यदा योगादिकं विनापि परभक्त्याद्युत्पत्तिसंभवः तदा योगविद्यादेः स्वमत्नपरमात्र विषयतथा शरणागतिनिष्ठानां योगाद्यभावे परभक्त्यादिसंभवे स्वयत्नविरहात् निरपेक्षत्वसिद्धिरिति [फलति । पूर्वपक्षस्तुः-उपायाधिकारस्यान्यथासिद्धत्वेऽपि उपेयाधिकारो यत्नसापेक्ष , उपेयाधिकाररूपा प्राप्यरुचि- स्नावत्, परभक्त्यादिरूपाऽवश्यवाच्या ; गये * परभक्तियुक्तं मां कुरुष्व, इत्यादिना भाष्यकारैः प्रार्थितत्वात सा च सहकार्यन्तग्योगाभ्यासं विना न संभवति । न च शक्तानां परभक्त्याद्यपेक्षा , नतु सर्वेषां प्रपन्नानां तड़पेक्षा इति वाच्यम्। भक्तिपारवश्यज्ञानाधिक्यप्रपन्नयोः [विषये] भगवन: चेतनयत्नसापेक्षत्वे निरपेक्षत्वस्य व्यभिचारात् । अज्ञानप्रपन्नेषु परभक्त्यादिशून्येष्वपि न भगवतः सिद्धोपायत्वम् ; आचार्याभिमानस्यैव तेषूत्तार- कत्वात् । अतो भावतो योगाभ्यासादियत्नसापेक्षत्वात न निरपेक्षोपायत्वसिद्धिः॥ इत्यवाह--(उपेयत्तुक्कु) इत्यादि। परभक्ति परज्ञान परमभक्तय: उपेयाधिकाराः । तेच सिद्धोपायसाध्याः । न स्वयत्नसाध्या इत्यर्थः । अयमाशय: * दर्शनं परभक्तिस्यात् परज्ञानं तु संगमः पुनर्विश्लेषभीरुत्वं परमाभक्तिरुच्यते * इत्यनेन परभक्ति परज्ञान परमभक्तीनां ज्ञानदर्शनप्राप्तिरूपत्वं उच्यते । प्रीतिरूपया स्मृत्या यथा विना क्षणमपि स्थातुं न शक्यते सा पराभक्ति: । इयं परभक्तिः यदा परानन्वयिभिरित्यादिनोच्यते । प्रत्यक्ष- समानाकारासैवस्मृतिः परज्ञानम् । इदं यस्त्वया सहेत्यादिनोच्यते । साक्षात्काररूपयायथास्मृत्याविनास्वरूपं नश्यनि सा परमभक्तिः । इयं नच सीनेत्यादिनोच्यते । अमी परभक्त्यादयः अत्र प्रेममुम नन्नैप्पेणामैयुम् तरियामैयुमित्यनेनोच्यते । उपेयाधिकाररूपा परभक्तिपर्यन्ता साध्यभक्ति: न योगाभ्यमजन्या नथात्वे साध्यभक्तित्वस्यैवासिद्धिप्रसंगात । उपायभक्ति: प्रारब्धथतिरिक्ताघनाशिनी । सदभक्तिस्तु साहन्त्री प्रारब्धस्यापि भूयसी । इति योगाभ्यासादिजन्यासाधनभक्ति: । केवलसिद्धोपायजन्या साध्यभक्तिः; इति श्रूयते । नच प्रमाणस्य योग्यानुपलब्ध्यावावश्शनीयः लक्ष्मणे , पुनर्विश्लेषभीरुत्वलक्षणपरमभक्ते रामसंश्लेषमात्रजन्यत्वदर्शनात् । नच तस्य सूरित्दात् स्वतस्सिद्धा भक्तिः इति वाच्यम। * बाल्यात्प्रभृतिसुस्निग्ध: * इति तस्यावतार- प्रयुक्तत्वदर्शनात् । अस्तु वा तद्भक्तेः सहजत्वम ; तथापि जटायुप्रभृतिषु विश्लेषभीरुत्वलक्षणपरमभक्तिर्हि ·.. .. श्रीवचनभूषणमीमांसाभाप्यम - २. उपेयाधिकारनिरूपणाधिकारः। प्र. प... प्रकरणम दृष्टा ? नच मा नेषु योगमाध्याः निर्यग्योनित्वेन योगाद्यनहत्वात ; नेषु तत्संभवम्य प्रत्याडिप्रमाण- विरुद्धत्वाच ।। 86. ननु, जटायुः प्रभृतयः साधनभक्तिनिष्ठाः ; विद्यानिप्ठा: नेषां उपायो देहत्यागः : नथा च म्मयने देवकार्यपरोभूत्वा स्वां तनुं यः परित्यजेत् । म यानि विष्णुसायुज्यं अपिपानककृन्नरः + अग्निप्रवेशं यश्चापि कुरुने मद्गतात्मना स यात्यग्निप्रकाशेन विमानेन ममालयम् * इत्यादि ; अन्यथा, उपायत्वेन स्मृते देहत्यागे प्रपन्नानां प्रवृत्तिः विरुद्धयते ; * उपायापायसंयोगे * इति स्मृतेः; इत्यत्राह-(इवनुक्कु) इत्यादि। उपायेषु उपायत्वज्ञानजन्या प्रवृत्तिर्निषिध्यने न रागप्राप्ता अपीत्यर्थः । अयमाशयः नित्यनैमित्तिकन्यनि- रिक्तेषु देहत्यागाशुपायेषु प्रवृत्तिः द्वेधा। विधिवाक्यात रागाच्च । तव विधित: प्रवृत्ति: उपायत्वज्ञानात् । प्रपन्नानां सिद्धोपायनिष्ठत्वेन न उपायत्वज्ञानात्तव प्रवृत्तिरिति गगादेव प्रवृत्तिवक्तव्या । ननश्च उपाय- प्रवृत्तिश्चेन उपायत्वज्ञानजन्या, इति न ह्यस्ति नियमः , गगादपि प्रवृत्त्युपपत्तेरिति । 88. ननु विश्लेषभीरत्वपर्यन्तराग एतेषां संभवनि , कर्ममृदितकषायम्य, योगेन स्वात्मदर्शनपूर्वक निरनिगयानन्दपरमात्ममाक्षात्कारस्य हि नत्संभवः इत्यत्राह; (अप्राप्त) इति । विषयप्रवणस्याप्राप्तविषये चक्षुराद्यवयववेलक्षण्याद्धि नव प्रावण्यं भवनि, नतु तन् प्रत्यगात्मनो ज्ञानानन्दादिवलक्षण्यज्ञानान ; तद्वन; भगवत्स्वरूपानन्दाद्यज्ञानेपि अाविर्भावादिविग्रहवैलक्षण्यबलेन , परमात्मानुग्रहविशेषाच्च अवतागदौ नाश- प्रावण्यापपत्ति: इन्यर्थः । S9. एवमपि वस्तुत उपायत्वान उपायकोटावनुप्रवेशम्स्यात् इत्यवाह (अनुष्ठानमुम् ) इति । उपायान्तरत्यागवत् तदनुष्ठानमपि नोपायेऽन्नर्भवनि , सिद्धोपायस्य निरपेक्षत्वान् इति भावः ।। 10. एवम् प्रावण्यानिशयान उपायान्नरप्वपि प्रपन्ननया प्रसिद्धेषु प्रवृत्निः किं दृष्टा? इत्वा- शङ्कायामाह (अनन्य) इति । पगङ्कशादीनां उपायान्तरप्रवृत्ले: उपायत्वबुद्धिकृतत्वेऽपि माद्धयभक्तिकारित्वाद्धि नोपायकोटावन्वयः ? अव पुन: उपायन्वबुद्धिविरहण केवलप्रावण्यकृतस्योपायकोटिनिवेशाभावः , किंपुनायसिद्ध इति भावः ॥ 91. ननु:-पगङ्कशादीनां उपायान्तरप्रवृत्निः तर्हि अज्ञानका स्यान; वस्तुत: अनुपायेषु उपा- यत्वबुद्धेग्ज्ञानत्वान इत्यवाह (ज्ञान) इति । कर्ममूलज्ञानान भक्तिपारवश्यकृनाज्ञानमुत्तमम् इति भावः ।। 3. एवमपि * निष्टया हीयते * इति वचनात उपायप्रतिबन्धकं स्यात् इत्यवाह (उपाय) इति । 93. भक्तिपावश्यकृतत्वविस्मयविलम्बासहत्वाभ्यां सिद्धोपायप्रवृत्तितुल्यत्वादपि नोपाय[प्र][वृत्ति प्रतिवन्धकत्वमित्याह ( साध्य) इति । एवं पगङ्कशादि प्रवृत्तिवन , जटायुः प्रभृतीनाम देहत्यागप्रवृन्ने- 26 ·श्रीवचनभूषणामांसाभाष्यम् - ३. समाधिनिरूपणाधिकारः। प्र. प.५. प्रकरणम् नुपायतया केवल विश्लेषभीरुत्वकृतत्वात , विश्लेषभीरुत्वस्थ योगसंशीलनाद्यभावेपि विषयप्रवणन्यायेन भगवद्विग्रहे संभवेन नोपा [पे] याधिकाररूपप्रावण्यसिध्द्यर्थे योगभ्यासादियत्नः कार्य: चिन्तयन्त्याश्च स्वत एव [निर्हेतुक ] परभक्तेर्जातत्वात; तद्वदेव प्रपन्नेष्वपि अयत्तमिद्भपरभक्त्यादिसंभवान् न स्वयत्नापेक्षा इति न भगदुपायत्वस्य सापेक्षत्वमिद्धिरिति भावः ।। संग्रहस्तु :- उपेयस्याधिकागे हि परभक्तयादिलक्षणः । योगमौनादिभिस्साध्यः किं स्वर्चाविग्रहादिकः ।। [ योगाभ्यासादिसंपाद्यःतस्मासिद्धिः सहेतुका । तन्नयोगादिभिस्साध्य:कित्वर्चाविग्रहादिकः ॥ ] सोमित्र्यादिषु तदृष्टेः तेषु योगाद्यदर्शनात् । नरैयूर गातृवत्पूज्यस्तादृग्गम्यरतोऽखिलः । गम्याधिकृत, प्रपन्नोऽपि स्वयत्नत्यजनाक्षमः ॥९॥ गतिधीविरहाद्यत्ने गतिकोटयप्रविष्ठता । प्रवेशेऽप्यत्र नो दोषो यत्नः प्रेमाचेतसाम् ॥ २॥ अधीजेऽपि च यत्ने स प्रेमकार्य इतीड्यते । तस्मान्नसिद्धोपायस्य प्रवृत्तेः प्रतिबन्धकः ।। ३ ।। किं तु तत्सम इत्युक्तियोग्यतारूपभूमवान ।। इति उपेयाधिकारनिरूपणाधिकारः॥२॥ .. अथ समाधिनिरूपणाधिकारः॥३॥ 94. नन्वेवमपि स्वयत्नो दुस्तर: ? * शान्तो दान्त: * इत्यादिभिः विद्यामात्रस्य शमादिसापेक्षत्व- दर्शनात्; इति शङ्कया सङ्गतिः संशयस्तु ; ईश्वरोपायलं, साफैक्षं , नवा ? तदर्थे , शरणागनिविद्यापेक्षितशमादिः * यच्छेत्वाङ्मनमी * इत्याद्युक्तनियमप्रकारसापेक्षः , उन तन्निरपेक्ष: ? इति; यदा सापेक्षः तदा स्वप्रयत्ना- वश्यम्भाव: यदा निरपेक्षः तदा स्वप्रयत्नाभावः । इनि पूर्वोत्तरपक्षयोः फलफलिभावः । पूर्वपक्षस्तु ; उक्तप्रकारेण शरणागतिविद्याया: [यज्ञ मौनाद्यनपेक्षत्वेपि ] शमाद्यपेक्षा तावत् आव- श्यकी * नाविरतो दुश्चरिनात् * इत्यादिश्रुतः; शमाधिः, * यच्छेद्वाङ्मनमी प्राज्ञ: * अभ्यासेन तु कौन्तेय! वैराग्येण च गृह्यते * इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यां यत्नमाध्योऽजगत: ; अतः कथं भगवतो निरपेक्षत्वमित्यवाह (इवनुक्कु) इत्यादि। 95. शरणागनिसहकारभूतश्शमादिः नेन्द्रियनियमनादिरूपप्रयत्नजन्यः, किंतु परमात्मनि योरक्तो विरक्तोऽपरमात्मनीति परमात्मविषयभक्तिजन्य:] पूर्वोक्तभगवत्साक्षात्कारजन्यः; [शमाधिना भक्ति: भक्त्या समाधिरिति] न चान्योन्याश्रयः भगवत्माक्षात्कारजन्यत्वस्य तत्त्वदर्शिवचनतत्वोपदशाभ्यामवगतः । ततश्र उक्तवचनंवलात् इन्द्रियनियमनप्रकारविधायकशास्त्रं न शरणागनिनिष्ठाविषयम् । न च भगवन्माक्षात्काराभावात् .. .

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाप्यम् - ४. पाण्डित्यनिरूपणाधिकारः । प्र. प. ५. प्रकरणम् १०३ शास्वोक्तन्द्रियनियमनप्रकारस्य स्वयत्नरूपत्वाच, इन्द्रियजयाभावान् विद्यासिद्धयप्रसङ्गः इति वाच्यम्; उत्त- ख प्रासङ्गिकाधिकारे परिहारस्य वक्ष्यमाणत्वात् । [तस्माद्भगवतो निरपेश्नत्वम] । मंग्रहस्तु :- यच्छोदितिशमादीनां अङ्गत्वं श्रुतिचोदिनम। शमादियत्नसाध्यत्वादिति चेत्तनसिद्धयति ।। विद्यामावे शमादीनां अङ्गत्वं श्रुतिचोदितम्। तथापि यत्नापेक्षात्र विद्यते नहि लोकवत् ।। परमान्मति या भक्तिः तस्याहेतुत्वकीर्तनान । इति शमाधिनिरूपणाधिकारः ॥३॥ यस्तु, •n । 7 अथ पाण्डित्यनिरूपणाधिकारः ॥४॥ १७. नन्वेवमपि स्वप्रयत्नोदुस्त्यजः । विद्यामात्रस्य पाण्डित्यसापेक्षत्वादिति शङ्कया संगति: संश- भगवदुपायत्वं चेतनायत्न]सापेक्षं वा नवा ? इति ; तदर्थ पाण्डित्यं, आचार्यानुवर्तनसहं वा नवा ? इति; यदा सापेक्षं तहा प्रयत्नावश्यकता; यदा निरपेक्षं तदा प्रयत्नाभावः: इति । पूर्वपक्षस्तु. * तस्मात् पाण्डित्यं निर्विध बाल्ये न तिष्ठामत * इति पाण्डित्यबाल्ये विहिते ; नत्र बाल्यम्य, । स्वमाहात्म्य अनाविष्काररूपतया प्रवृत्तिरूपत्वरूपं नास्ति पाण्डित्यं तु प्रतिष्ठितब्रह्म- विद्याकत्वमः श्रुतब्रह्मविद्याया: प्रतिष्ठितत्वं च , सर्वस्वदानेन वा चिरकालगुरुसेवया वा भवति ;, आजबारेमा- श्शूद्र ! अनेनैव मुखनालापयिष्यथा: * इत्यवापशूद्राधिकारे नथा निर्णीतत्वान । ® यस्य देवे पग भक्ति: * इत्यादिष्वप्ययमेवार्थ उच्यते ; भक्तम्तुनियतन , नमस्काररूपत्वात् । अत एव * समित्पाणिः * इति गुरुशुश्रूया - उपलभ्यते । नम्मान, शरणागतिविद्याया अपि पाण्डित्यापेक्ष- त्वात् , पाण्डित्यस्य गुरुशुश्रूषापेक्षत्वान् , स्वयत्न आवश्यकइन्यवाह (आत्मगुणङ्गळिल् ) इति । अत्राचार्यो- पमदनमाव । शमदमादिशब्देन, तत्पूर्वकाचार्यसमाश्रयणमुच्यते. न ह्यत्र विद्याथै आचार्यवरणमात्रं क्रियते; किंतु उन्जीवनार्थ आत्मीयभग्समर्पणरूपा शरणागतिरेव क्रियते; शरणागतिश्च न स्वयत्नरूपा ; इनि पूर्वमेवो- क्नम्, अत:कृपामावप्रसन्नाचार्यकटानादेव, पाण्डित्यलाभः; श्रीमधुरकविदिव्यसूक्तेः ॥ [ कण्णिनुण--७ ] मर्वस्वदान, [गुरु] चिन्शुश्रूषावचः, विद्यान्तरनिष्ठविषयम् * देहि मे ददामि ने * इति श्रवण- लब्ध्यनन्तरम् तम्याचार्यानुवर्तनविग्हान् । अत एव प्रपन्नस्य साध्यभक्तावाचार्यभक्तिरप्यनुप्रविष्टा; गुरुभक्ते- रामोभभावितया, यावजीवमाचार्यानुवृत्तिरप्यविकला ; अतएव बृहत्सृरिवचनमपि पेरि, आ. ४. ४. २, ८, स्तोत्ररत्ने, श्लो. परिचरणस्य [ब्रह्म ] विद्याप्रतिष्ठार्थत्वा भावान ] मोनार्थत्वाभावाच्च न स्वयन्नरूपना । .. २ उपपन्नम ।

·श्रीवचनभृषणमीमांसाभाष्यम् - ५. अधिकारिनिरूपणाधिकारः। प्र.प. ५. प्रकरणम् संग्रहस्तु :- उपासकानामाचार्यवरणत्वृत्विजामिव । नञ्च पाण्डित्यसिद्धयर्थं; तत्सिद्धौ नानुवर्ननम् ।। तद्विज्ञानार्थमित्युक्तं श्रुतौ मोक्षार्थता च न। इति चेन्नात्मविद्यायाः प्रपत्तिर्नापि मोक्षदा ।। अतस्तदनुवृत्तिश्च आप्रयाणानुवर्तिनी। कृपामावप्रसन्नेन पाण्डित्यं लभ्यते यतः ।। अतस्तदर्थयत्नोऽव न काव्य इति स्थितः । इति पाण्डित्यनिरूपणाधिकारः ॥४॥ अथ अधिकारिनिरूपणाधिकारः ॥५॥ 99. शमादिप्रसङ्गादर्थान्तरमपि शिक्षयति-(इदुतान् इत्यादि) शरणागतिविद्यायां, सद्विद्यादाविव- ऊर्ध्वरेतसामिव अनृर्ध्वरेतसां च अधिकागेऽस्ति ? उत, ऊर्ध्वरतमामे व ? इति प्रथमविचारः; नदर्थम * सर्वकामांश्च साक्षागन् * इत्यव सर्वशब्दः प्रारब्धभोगस्यापि सङ्ग्राहकः ? उत, उत, देहान्तरलोकान्तर- भाविभोगपर: ? नदर्थम् , * अर्को वा यदि वा दृप्तः * इत्यादौ दृप्तशब्दः देहान्तग्लोकान्तरभाविभोग- विरक्तपर:, उन, भोगमात्रविरक्तपर: ?; अजगरवृत्तिश्च मर्वविषया, अजगरवृत्तिश्च सर्वविषया, उन, शरणागतेतरविषया ?; यदा, दृप्राब्द: देहान्तरलोकान्तरभाविभोगमावविक्तपरः, अनावृत्तिश्च सर्वविषयाः ; तदा, सर्वशब्दम्य [देहान्तरीय ] लोकान्तरीयसमस्तभोगमात्रपरनया, अविरक्तस्याप्य धिकारस्संभवति ; यदा दृप्तशब्दः, एहिक- भोगेऽपि विरक्तपरः, अजगरवृत्तिश्च शरणागतगविषया, तदा शब्दस्य, ऐहिकामुष्मिक भोगमाव [कृत्स्नभोग] परतया, ऊर्ध्वरेतसां विरक्तानामेव शरणागतावधिकार इति सिद्धयति । पूर्वपक्षस्तु विहितविषयमात्र [कृत्स्नविपय ] निवृत्तस्यैव प्रपत्तौ अधिकार इत्यनुपपन्नम्, नदा * यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेत् * इति विधिबलात विरक्तानां चतुर्थाश्रमप्राप्त्यवश्यम्भावात् प्रवाजा- मेव शरणागनाथिकारः इति कुदृष्टिमौहाईना: लोक शास्त्रे च गृहस्थध्वपि शरणागतिविद्यादर्शनेन बाधश्च; * सर्वकाम . इति । .. किंच * आतॊ वा यदि वा दृप्तः । इति दृप्तस्यापि शरणागनावधिकारः श्रूयते ; घनत्वं च प्रारब्ध- शरीरतदनुबन्धिभोगेषु वैराग्याभावः; यथा, सहादिब्रह्मविद्यायां प्रारब्धतग्भोगविरागोऽधिकारः, न तथा प्रपत्तौ; परं तु शरीरान्तरानुभाव्यप्रारब्धखण्डेऽपि विगगः इत्येव वैषम्यम ; अन्यथा, देहयावाया अप्यसिद्धिप्रसंग:; मुक्तशिष्टपुण्योपननभोगपरित्यागे, यज्ञानुष्ठानलोपप्रसङ्गश्च; नतश्च, नत्तानप्रदायेभ्यो यो मुङ्क्ते स्तेन एव स: * इनि प्रत्यवायापन्ति:; प्रारब्धोपनतभोगपरित्यागे अभुक्तत्वेन प्रारब्धकर्मणां प्राप्तिप्रतिबन्ध- कता च स्यात नामुक्तं श्रीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि * इति स्मृतेः, अन एव * अयत्नादागतस्सेव्या गृहस्थैविषयास्मदा न सन्निपतितं धर्म्य उपभोगं यदृच्छया प्रत्याचभेन्नचाप्येनमनुरुन्धेत्सुदुर्लभम् * इत्यानि च ·मेव युक्तम् । भाव्याः .r , , श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ५. अधिकारिनिरूपणाधिकारः । प्र. प. ५. प्रकरणम् स्मयते; ततश्च प्रारब्धकर्मफलत्वेनादगतान विषयाननिवार्य प्रारब्धभोगक्षयो भवनि इति मत्वा तदनुभवन- तदुक्तं वेदान्ताचार्यैः रहस्यलयसारे 'शास्त्राविरुद्धविषयान् स्वस्मिनव्यापृतेऽपि भगवत्मकल्पा- देव आगतान् दृष्ट्वा प्रारब्धकर्मफलभूतं ऋणमोचनं भवति इति मत्वा, तइनिवार्य अनुभवितुं प्राप्ति:' इति । तस्मात् यदृच्छयाऽऽगतं सर्वमनुभोक्तव्यमेव , परं तु तद्विषये यत्नो न कार्य:, तल्लामे अनिमंतो- षश्च न कार्यः । तदुक्तम् * उत्पत्तिस्थितिनाशानां स्थितिचिन्ता कुतस्तव यथोत्पतिर्यथा नाशस्थिति- स्तद्वद्भविष्यति ॥ कर्मी कर्मानुस्मृत्यान्यो नाप्राश्यमधिगच्छति । नाऽऽहारं चिन्तयेत्प्राज्ञो धर्ममेवानुचिन्तयेन ॥ आहारोऽपि मनुष्याणां जन्मना सह जायते * इत्यादिना; तस्मात्, यदृच्छयागता: स्रगादिविषया अनु- अत एव * त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि * इत्युच्यते । अत:, विहितयोषित्पिण्डस्य विहिताप्रतिषिद्धस्रक्चन्दनादेश्च त्याग: सर्वथाऽनुपपन्न । यदि प्राकृत भोगः, सर्वात्मना त्याज्य:, तर्हि अनुयागे प्रसादस्वीकारः यज्ञादिषु पुरोडाशस्वीकारश्च अशक्यः इति आज्ञाकैङ्कर्यमेव लुप्यते। यत्तु * पितरं मातरं दारान् * इत्यादिवचनम्, तत् आर्तप्रपन्नविषयम् ; दृप्तप्रपन्नविषयं चैत् सर्वकामान् * इत्येतत् आमुष्मिकसर्वकामपरम् ; * क्षेत्राणि मित्राणि * इत्यादिकमपि, [आर्तविषयत्वात्] प्राप्तिदशाभाविवैराग्यपरम् ; आर्तप्रपत्तावेतेषां सन्निधिस्तु विधीयते । दृप्तप्रपत्तावेतानि भविष्यन्त्युत्तरोत्तग्म* इत्युक्तेः; विहितविषयेविरक्तिः, आर्ताधिकारः; काष्ठापन्नविरक्ते: सर्ववाधिकारत्वे ज्ञानभक्तिकर्मणामपि काटा- पन्नानामेव अधिकारत्वमिति किमिति नोच्यते ? यथा ज्ञानभक्त्यादिमान्येऽपि हप्तानामधिकार इप्यते , तथा वैराग्यमान्येऽपि अधिकारो भवत्येव ; तस्मात, अनेकोपपत्तिवचनविरोधात , स्वव्याघाताच , विरताना- मेव शरणागतावधिकारः इत्यसमञ्जसमिति । [सिद्धान्त:] अवोच्यते ; निषिद्ध इव विहितविषयेऽपि विरक्तिमनामेव शरणागतावधिकारः; * पितरं मातरम * इत्यादिस्मृतेः। नच तस्याः आर्तविषयत्वम्, उभयविषयत्वस्य शब्दस्वारस्यात प्रथमप्रतीतस्य त्यागे कारणाभावात्; सर्वकामान् इत्यत्र सर्वशब्दस्य ऐहिकामुष्मिककामपरत्वस्वाररयाच्च । * पितरम * इत्यादिकानां ऐहिकत्वं हि प्रथमं प्रतीयते ? किंच सर्वधर्मपदसमभिव्याहृतसर्वकामशब्दाच्च हप्तादृप्तोभयविषयत्व- मवगम्यते ; सर्वधर्मत्यागस्योभयसाधारणत्वात् । नच विरक्तानामेवाधिकारित्वे, गृहस्थाधिकारत्वाभावप्रस्ङ्गः; ऐहिकभोगविरक्तिसंभवेपि गार्हस्थ्यधर्मानुष्ठानलोभसंभवेन चतुर्थाश्रमपरिग्रहानुपपत्तेः।। * यदहरेव विरजेत् * इत्यत्र गार्हस्थ्यधर्मानुष्ठानश्रद्धैव विरक्त्यभावः इति पक्षान्तरत्वेन श्रृंतप्रकाशिकायामुक्तत्वात् ; ततश्च, केषांचि- द्विषयविरक्तिसंभवेऽपि तदीयाराधनयज्ञानुष्ठानश्रद्धया गार्हस्थ्य एव अवस्थानोपपत्तेः । नच ऐहिकभोगार्ति- रहितानां हप्तानामपि अधिकारश्रवणं बाधकम् ; यस्तु प्रारब्धदेहेऽपि शोचत्यातस्स उच्यते । यस्य देहान्तर- कृते शोके, हप्तस्स उच्यते * इति वर्तमानदेहमावस्य' शोकविषयत्वाभावावगमात , भोगविरक्तस्यापि धर्मार्थ शरीरस्थितीच्छा ह्युपपद्यते ? उपासकानां अप्रारब्धे · विरक्तिर्मुमुक्षा; न्यासिनां दृप्तानां अनभ्यु- .. .. . * * 27 ·श्रीवचनभूषणर्मामांसाभाप्यम् – ५. अधिकारिनिरूपणाधिकारः । प्र. प. ५. प्रकरणम् पगनप्रारब्बखण्डे [पि] विरक्तिर्मुमुक्षा; शरणागतानां [आननिां ] अभ्युपगनप्रारब्धेऽपि दिरक्तिर्मुमुक्षा । यच्चो- क्नम् ; प्रारब्धोपननभोगत्यागे देहयात्राया अप्यसिद्धिप्रमङ्गः इनि ; तन्न; प्रवाजिन इव तस्याऽपि सर्वे पणाविनिर्नुक्नत्वेन भाईत्वान ! अथवा, यहच्छोपनन द्रव्याणि स्वीकृत्य , यज्ञादिकं निर्वानुयागत्वेन देहधारणापश्चिनांशमात्रस्वीकार न विरक्तिः भन्यते ; प्रनाजिन इव देहधारणमात्रार्थान्नपानव्यतिरिक्वप्राकृत- भोगविषयत्वाद्विग्को: प्रारब्धोपना शिष्टद्रव्याणां नदीयाराधनार्थतया विनियोगोपपत्तेश्च भनानिष्ठानां यतेरिव स्वनिष्ठा- माहात्म्यादिनाऽनुपभुक्तस्यापि प्रारब्धस्य नागोपपत्तिः; अजगरवृत्तिनिष्ठानां धर्मार्थतया विनियोग- मुखेनोपभुक्तनया नन्नाश उपपद्यने; तस्मान * त्वयोपभुक्त * इत्यादिकं शरणागति विद्यानिष्ठव्यतिरिक्त विषयम् ; देहधारणोपयुक्तमात्रान्नपानस्वीकारे अस्याधिकागत; तवापि भट्टाचार्य प्रभृतीनां तद्गतप्राकृत- रसाद्यप्रतीतिर्हि लोकप्रसिद्धा ? [नेय्यिन स्थानत्तिल वेप्पण्णै परिमारप्पड , रसभेदज्ञानमादल वेरुप्पादल इलामले अमुदुशेयदागिरे ?] अन्येषां , यज्ञशि टाशने; नान्नरीयकतया प्राकृतरसादिप्रतीतावपि, विधेरनुयागवुद्धया प्रवृत्तत्वात् कामस्य नवाप्रवर्तकत्वेन च प्रत्यवायाभावाच्च । नन्वेवं सर्वेषणाविनिर्मुक्तस्य , सर्वान्मना प्रपन्नस्य , [*ऋणानि वीण्यपाकृत्य * इत्यादिस्मृत्युप हित * बिभिरुणवा जायते * इत्यादि] ऋणश्रुत्यगोचरत्वेपि कैङ्कर्यबुद्धया यज्ञाद्यनुष्ठानवत् प्रजोत्पत्तिग्नुप्ठेया; अन्यैः धर्मबुद्धयाऽनुष्ठितस्य प्रपन्नैः वैङ्कबुद्धया कर्तव्यत्वात् ; सप्रयोजनं तत्तद्देवताप्रीणनं धर्म:; अनन्यप्रयोजनं तनदेवतान्तर्यामिप्रीणनं आज्ञाकैङ्कर्यम् ; अत: पिबन्त- यामिप्रीणनस्योद्देश्यतया , प्रजोत्पत्तिरपि कार्या; अन्यथा विध्युल्लङ्घनापत्तेः। तथाऽभ्युपमे च ऐश्वर्यार्थि उपासकाभ्यामस्य व्यावृत्तिर्न सिद्धयेत् ; विहितविषयप्रवृत्तेस्समानत्वादिति चेत्, उच्यते ; यथा सर्वसंग- परित्यागे स्वाश्रमाविरुद्धानां ब्राह्मणादिवर्णधर्माणां प्राप्तावपि गृहस्थाद्याश्रमधर्माणां यज्ञादीनां विशिष्य निषिद्ध- तयाऽप्राप्तिः; एवम् , * मनीषी वैदिकाचारं मनसापि न लङ्वयेत् * इति विशेषविधिप्राप्तेषु यज्ञादिष्वे- वास्याधिकार: नतु प्रजोत्पादने; * दारान् ....संत्यज्य * - इनि विशिष्य निषेधात् ; अत: स्वाधिकारभूत- विरक्तिविरोधान् तदप्राप्तिः; धर्मार्थ स्वीकृतायां भार्यायां दारान् संत्यज्य इत्यस्य प्रजार्थत्वनिषेधतात्पर्यात् ; अन्यथा, विधेः निरवकाशतापत्तेः। . तर्हि पूर्वाचार्येषु कचित्प्रजोत्पत्तिदर्शनस्य कागतिरिति चेत् गतिशून्यतैव गतिः । यथा * आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः * इति नियनान्नत्वस्याधिकारत्वेऽपि अनियतानत्वस्य आपद्विषयत्वं निश्चीयने ; एवं विषयमभुक्त्वा स्थातुं न शक्यते येन विकारेण , तदृशा आपत् । यद्यप्यन्येषां विषयसन्निधिपरिहारादिना कामो जेतुं शक्यः, तथापि अव धर्मार्थ भार्या सदा सन्निहिता इति कदाचिद्विकारो भवत्येव; तर्हि सा निश्शेषेण त्यज्या , इति न वाच्यम्तत्सन्निधिकृत- , ..

·[ : .. . श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ५. अधिकारिनिरूपणाधिकारः। प्र. प. ५. प्रकरणम कादाचित्कप्रत्यवायस्य पुनः प्रपदनादिनाऽपनेतुं शक्यत्वेन .. अल्पम्य नो: ' इत्यादिन्यायन महाकल- धर्मलोपस्यायुक्तत्वान् ; नस्यापि पुत्रपौत्रादिना अनेकान्मोजीदनहेतुत्वेन धमन्वाच्च ! पुत्राणां [पत्न्याश्च भगवद्भागवनागधनोपयोगित्वान; - नन्नामकरणं चैव * इति गुम्नामकरण- विषयत्वात; पत्न्याश्च धर्मसाधनता अन: विहिन विषयविरक्निम्निद्धा 102. . ननु, तादृशकाष्ठापन्ना विरक्तिः परमात्मदर्शनहीनानां न भवेन * परमात्मनि यो ग्तो विरक्तोऽपरमात्मनि * इन्युक्तः, इन्यवाह (इदु तान) इत्यादि ; नेयं दिक्निः मृगणामिव अन्यन्न- काष्ठापन्ना; किंतुः यनिवेगग्यतुल्या; सा च इप्टमामग्रीमावमाध्या भवितुमर्हति इति भावः । यथा अनन्याहंशपत्वं न्यास्युपासकयोरपूर्णम् * देवनान्नसंपक्तिः नित्यकर्मविधि विना * इति नित्यकर्माणि देवतान्नग्संसर्गात ; शरणागतस्य तु तत् पूर्णम् नस्य नित्यकर्मणां ] वर्णाश्रमप्रयुक्तत्वाभावेन साध्योपशमाव- परत्वान्; अनन्यशग्णत्वमपि नयोग्पूर्णम; स्वीकागेपासनयो: | माधनत्वाभ्युपगमात; नच्चाम्मिन पूर्णम सिद्धोपायनिष्ठत्वात; तथाच अनन्यभोग्यत्वमपि , तयोग्पूर्णम विहितविपयस्वीकारान ; शरणागनम्य तु पूर्णम ; विह्नि- नस्यापि परित्यागात्; यदि अनन्यभोग्यत्वं विहिन विषयविरक्तिरूपं प्रपनानपेक्षितं स्यात, न्याहशेषत्वानन्यशरणत्वयोरपि पूर्णयोः हमोपादेयता न म्यान् । तस्मात् उभयवन इदमपि मर्वपामपेक्षितम अन्यथा निष्ठाभावेन फलासिद्धिप्रसंगात् । 105-107. ननु भगवत्कृपा, विषयेषु दोपदर्शनं कारयित्वा वैराग्यहेतुः नच्च दोपदर्शनं अभ्यास- रूपं यत्नसाध्यम् । ततश्च स्वयत्नान्वयोजानः इत्यत्राह-(अरूचि) इत्यादि । पद्यपि * नस्य च वशीकरणं नच्छरणागतिरेव * इति उपासकम्य अङ्गप्रपत्तिप्रीतेश्वरप्रसादात् विषयेषु पुन:पुन: दोपानुचिन्तनं भवनि । प्रपत्त्यधिकारिण:] अस्यापि स्वतन्त्रप्रपत्तिजन्यभगवत्प्रसादान, विषयेषु दोपचिन्ता भवनि; तथापि, अस्य [अधिकारिणः वेगग्यस्य ] नानिकृच्छ्रमाध्यत्वम ; निहेतुककृपाजन्यदोषदर्शनसहकृतात् अनन्यभोग्यत्व- लक्षणस्वरूपाप्राप्तत्वज्ञानान् प्रधानभूतान [वैगग्यपर्यन्तस्य ] इन्द्रियजयस्यायत्नसिद्धत्वोपपत्तेः । यदि दोष- संशीलनं प्रधानं स्यात् * परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान ब्राह्मणो निर्वेदमायान् * इति निर्विण्णानां पुनः विहिन विषये प्रावण्यं न स्यात, तस्मान् अप्रामज्ञानमेव वैराग्ये प्रधानहेतुः इति भगवत्कृपाजन्यदोषदर्शन- सचिवात् अप्राप्तत्वज्ञानात् इन्द्रियनियमनादिप्रयत्ननिरपेभान ज्ञाज्ञयोविरक्तिर्जायते इत्यर्थः । 106. यद्वा ननु साधनपरिग्रहस्य भगवन्तृष्णातदितरवितृष्णा च पूर्वभाविनी ; अचिद्भोगे वैतृप्ण्यार्थ पूर्वभागो विचारणीयश्चेतनेन ; तदर्थे । चानेन वेदान्तसूत्रे । नृतीये प्रथमोऽवगन्तव्यः ; भगवत्तृष्णाजननार्थ तृतीये द्वितीयः, प्रथमद्विकं चावगन्तव्यम ; अतः शास्त्रस्य बहुक्लेशसाध्यत शास्वस्य बहुक्लेशसाध्यत्वात् स्वयत्नःस्यादित्यवाह-(अदु) नदा, अन- ·" .. .. 1 .. श्रीवचनभूषणमीमांसाभाग्यम् - ५. अधिकारिनिरूपणाधिकारः । प्र. प.५. प्रकरणम् इत्यादि । वेदान्त सूत्रे, पूर्वद्विवेन नत्त्वं प्रतिपाद्य, तृतीयस्य प्रथमद्वितीयपादाभ्यामुपासनारम्भसिद्धयर्थं इतन्वैतृष्ण्यभगवत्तृष्णाजननार्थ जीवपरयोः सदोषत्वमदोषत्वं चोक्तम; इदमुभयं तयोरप्रयोजको हेतुः; दोषानुसंधानेऽपि चतुर्मुखादीनां विहितविषयप्रावण्यानिवृत्तेः; पगङ्कशादीनां दोषानुसंधानदशायां भगयत्प्रा- वण्यानिवृत्तेश्च ; मन्त्रे हयप्रतिपाद्यविद्यापग्ग्रिहाय चरमपदेन, भगव्यतिरिक्तवैतृप्ण्यार्थ अनन्यभोग्यत्वम् , 'प्रथमपदेन भगवत्तृष्णार्थमनन्याहशेषत्वं च उक्तम् । तदुभयमव्यभिचाहेितुः ; विषयप्रवणचतुर्मवादीनां अनन्य- भोग्यत्त्वज्ञानाभावात् : पराङ्कशादीना अनन्याह शेषत्व [त्वादि ] ज्ञानस्य सर्वदा सत्त्वाश्चेति भावः । 105. [वा-88] (अप्राप्तविषय) इत्यादिना पूर्वमुक्तम् विषयप्रवणस्यैव, अर्चावतारादिविग्रह- सौन्दर्यात् तत्वसाक्षात्कारयोगाद्यभावेऽपि विश्लेपासहत्वलक्षणा भक्तिर्भवति, इतीममर्थ हेत्वन्तरेणापि प्रसंगान दृढयति (भगवद्विपय) इत्यादि । सूरीणां भक्त्युत्पत्तावपि, कल्याणकतानस्वरूपसाक्षात्कारः न प्रधानहेतुः; अन्यथा, गुणहीनत्वानुसन्धानदशायां भक्त्यभावापत्तेः; अत: तत्वापि भगवतः स्वरूपाप्राप्तत्व- ज्ञानमेव भक्तिहेतुः; तच्च, अनासर्वज्ञायोरध्यस्तीति तन एव तयोरपि भक्त्युत्पत्त्युपपत्ति: इत्यर्थः । 111. एवं न्यास्युपासकाभ्यां शरणागतस्य भक्तिन्नैगग्ययोलक्षण्यं दर्शितम् ; प्रसंगात, वृत्ता- वपि वैलक्षण्यमाह-(गुणकृत) इत्यादि । गुणकृतादपि स्वरूपप्रयुक्तदास्यं प्रधानम; तथात्वं सीताभर- द्वाजयोईष्टम् ; * अवस्था पूज्यते राम ! शरीरं न कदाचन इदानीमपि संराट् त्वं तदानीमपि तापस: * इति भरद्वाजोक्तेः । [तस्मात्म्वरूप प्रयुक्तम] 118. ननु, मन्वे शिक्षितस्वरूपाणां, भक्तिवैराग्ये अविकले इत्युक्तम् ; कथं तर्हि सूरीणा- मुपायान्तगनुष्ठाने प्रवृत्तिः, तत्रैव मध्यमपदे अनन्यशरणन्त्रस्यापि शिक्षिनत्वात् ? इति सिंहावलोकनेन शङ्कते (भगद्विपय) इति : पायान्तरप्रवृत्ते. शानकार्यत्वेहि दोष; भकिन कार्यत्वेनावर्जनीयत्वात न दोषः इति भावः [एतत्प्रकरणार्थसंग्रहश्लोकाः] शरणागतिविद्यायां विरकरधिकारना; । “सर्वधर्माश्च संत्यज्य सर्वकामान् इति स्मृतौ ॥१॥ धर्मत्यागसमत्वं हि विरक् ग्वगम्यते ? । विरक्तानां गृहस्थानां धर्मानुष्ठानवान्छया ॥२॥ न सन्न्यासाश्रमः प्राप्नो न त्वा दृप्तत्वभञ्जनम् । प्रारब्धभोगमावेऽपि शोको नैषां कलेबरे ॥३॥ यदृच्छोपनतात्यागे, देहयात्रा च कर्मणः । क्षयश्च यतिवन् स्यातां यद्वा, प्रारब्धकारितान् ॥४॥ भोगानादाय पच्यान्नं यज्ञशिष्ठं च यद्भवेत् । देहधारणमात्रस्य समथै तद्धि भुज्यते ? ॥५॥ अन्यच्चातिथिसत्कारप्रभृतौ विनियुज्यते । देहार्थभुक्तेर्वैगग्यं यतेरिव न हन्यते ॥६॥ तत्रापि प्राकृतरसान् न पश्यन्ति विपश्चितः । विधेस्तवाप्रवृत्तत्वान्नान्तरीया तु भोग्यता ॥७॥ अन्येषामपि वैराग्यं न नाशयितुमर्हति । तदेहधारकादन्ये भोगास्त्याज्याः हितैषिणा ॥८॥ । । , ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १. उपायान्तरविरोधस्थापनाधिकारः । प्र. प. ६. प्रकरणम त्वयोपभुक्न" न्यादिस्तु न्यानोपामाधिकारिगः । श्रमानानु भारिस: अधिकारियोधिनी ।। ९ ।। प्रजाताधिकारस्य विरुद्धा त्यज्यने न यः क्वचित्प्रजार्थिगमनमापतिपय मिप्यते ॥ १० ॥ सर्वान्नत्वं यथा नद्वन प्रायश्चित्तग्पोद्य ह्याने । भामाध्याय धर्मस्य वैपुल्यान नदपेक्षया ।। १.१|| अल्पत्वादपुमर्थस्य न माऽत्यन्नं विमृज्यने । प्रमदाद्धि मच्चान्य प्रवृन्तिबुद्धिपूर्विका ॥ १२ ॥ नित्या पपां, यत्तस्मात् साम्यं नाशङ्कितुं समम् । विरक्तिरे पां मुलभाऽग्रामवधियायुता !! १३॥ आचारादीश्वरस्यापि प्रमादाहोपदर्शनान । प्राप्तत्वदभावाभ्यां प्णान्येपु विप्णता ॥ १४ ॥ मन्वादेव भवेत, तस्मान , न्यासशास्त्रे परभ्रमः । [अष्टप्रकरणात्मक प्रथमपरिच्छेदे] पचमप्रकरणं समाप्तम ॥ कुत्रन्तूर ऐयन निरुवडिगले शरणम् ।। ॥ अथ षष्ठप्रकरणप्रारम्भः॥ .. .. ॥ उपायान्तरविरोधस्थापनाधिकारः॥ 115. एवं वैराग्यभक्तिकर्मभिः इतगभ्यां [न्यास्युपासकाभ्यां] व्यावृत्ति: [शरणागतम्य] उता; प्रसंगात, ज्ञानादपि [तस्य तदुभयव्यावृत्तिमाह (प्रापकान्तर) इति । प्रापकान्तगणां प्रवृत्तिरूपवनात्यन्त यातन्त्र्यस्वरूपविरुद्धत्वेन शरणागतः स्वरूपानुगुणत्वज्ञानेन प्रधानेन तयावृन्निः मिद्धेति तात्पर्यम् । एवं पञ्चमे प्रकरणे उपायाधिकागर्थे अनुकूल्यादिग्विास्य यज्ञादिकं नानुप्ठेयम ; उपेत्राधिकारभून परभक्त्यादि सिद्धयर्थमपि मौनयोगादिकं नानुप्ठेरम । भने रचर्चावतारसौन्दर्यलभ्यत्वात ; शमाद्यर्थमपि न यत्न: कार्य:: अर्चावतारविषयसहजप्रावण्यादेव तन्निद्धेः; पाण्डित्यार्थमपि न यत्नापेक्षा कृपामावप्रीतगुरुप्रसादात् तन्मिद्धः । उपायपरिग्रहोपयोगिभगवत्तृप्णा तदितग्वैतृष्ण्यमिद्धयर्थं शास्त्रपरिश्रमोऽपि न कार्यः; उपदेशादेव नत्मिद्धेः । अत: प्रपत्ते: पूर्वोत्तरदशयोः : अपि न चेतनप्रयत्नापेक्षा ; इति स्थापितम । एवं पञ्चप्रकरण्या शरणागतिस्थले भगवदुपायापेक्षितत्वमुक्तम । इन:परं त्रिप्रकरण्या उपामनन्यामम्थल- योरपि भगवनो रक्षकत्वं निहतुका मिति] स्थाप्यते । तत्र षष्ठे, भक्तरसाधारणदोषेरनुपायत्वमुच्यते; सप्तमे, न्यासस्यामाधारणदोषैरनुपायत्वमुन्यते; अष्टमे , उभयसाधारणदोपैरुभयोरनुपायत्वमुच्यते । नत्र षष्ठे भक्तरुपात्वं आत्मयाथात्म्यज्ञानवन्नं प्रत्युच्यते ? उन तद्रहितं प्रति ; इनि विकल्पमभिप्रेन्य प्रथमे अपायत्वं साधयति । पूर्वाधिकारे ज्ञानिन: प्रनि प्रापकान्तगणां स्वरूपविरुद्धत्वमुक्तम । तत्र तान प्रति . [नत्कलभूतम : नेश- 28 ·११० ? • श्रीवचनभृधणमीमांसाभाष्यम् - १. उपायान्तरविरोधस्थापनाधिकारः । प्र.प. ६. प्रकरणम् मपायत्वं उच्यते इन्यवान्नरसंगनिः। संशयस्तु ; भक्तिस्थले भगवतो रक्षकत्वं निहेतुकम् ? उत, सहेतुकमिति; नदर्थ भक्निः, आत्मयाथात्म्यशानयुक्नान प्रति उपाय: ? उतापाय: ? इति । तदर्थ तत्त्वदर्शिवचनं भय- हेतुत्वादिलिङ्गं, प्रायश्चित्तविधानान्यथानुपपत्ति: अभियुक्तवचनं चान्यथा सिद्धम् ; उत, अनुपायत्वे प्रमाणानि इनि नदर्थं भक्त्युपायस्योपाधिकत्वादिदशविधविरोधो न भवति उन संभवति ? इति । यदा न संभवति ; नदा नत्वदर्शिवचनादीनां भक्तेपायत्वे प्रमाणत्वाभादान भक्तेम्पायनया, नत्रेश्वरक्षकत्वं सहेतुकम ; यदा दश- विघविरोधसंभवः, नदा तत्त्वदर्शिवचनादीनां अपायत्वे प्रमाणत्वात भक्तरपायतया तलेश्वरस्य रक्षकत्वं निर्हेतुकमिनि सिद्धयति । पूर्वपक्षस्तु ; यथाधिकार शास्वविहितेषु उपासनाधिकं स्वरूपविरुद्धमिति केचिद्वदन्ति ; एतदपि प्रपत्निस्तुत्यर्थमनिदाद एव; तथाहि ; नित्यात्मस्वरूपस्य नाशकत्वात् , इतरन् स्वरूपविरुद्धम; इति वक्तुं न शक्यने ; प्रपत्त्यनुष्ठानकैङ्कर्यभक्त्यादौ * कर्मा शस्त्रार्थवत्वात् * पगत्तु तच्छ्रुते: * इनि भगवदधीनकर्तृत्व- सत्त्वान, आत्मस्वरूपं अत्यन्तनिर्व्यापारमित्युक्ते सत्त्वलक्षणभूतार्थक्रियाकारित्वाभावेन तुच्छत्वप्रमक्तेः; ज्ञानचिकीप्रियत्नाश्रयत्वरूपकत्वाभावनात्मनस्सन्निधिमानमेव व्यापार: इत्युक्ते भोक्तृत्वादीनामपि अभाव प्रसंगे अस्य संसारमिथ्यात्वापत्त्या मोक्षोपायनरपेक्ष्य प्रसंगाच्च । सायादिवत् स्वरूपस्य कर्तृत्वाभावात उपासनादिकं स्वरूपविरुद्धमिति न शक्यते वदतुम्; * अचेटमानमासीनं श्री: कं चिदुपसर्पति कर्मी कर्मानु- मृत्यान्यो न प्राश्यमधिगच्छति इत्युकिनरपि शास्वचोदिनोपायानां न नैरर्थक्यं वदति ; [ पूर्वानुष्ठितकर्म- विशेषाणां फलोपधायकत्वमालपरत्वात ; किंच ; मोक्षप्रतिकूलरागाद्युपाधिप्रयुक्तकाम्यनिषिद्धकर्मणामिव बन्धकत्वा- भावात, मोक्षार्थिनमुद्दिश्यैव विहितत्वाञ्चोपासनादीनामनावहत्वरूपविरोधोक्ति: न शास्वमूला 1 ] नस्मादुपासनादीनां आत्मस्वरूपं प्रति नाशकत्व - असंभाविनत्व - अनर्थावहत्वानामभावात् केनापि प्रकारेण स्वरूपविरोधो नास्ति । नन्वेवमपि आत्मनो देहेन्द्रियादिविलक्षणत्वात स्वरूपं वर्णाश्रमादिकं नास्ति इति ज्ञानवत: ब्राह्मणोऽहम्, क्षत्रियोऽहम् इत्याद्यभिमानपुर्वक कर्तव्यवर्णाश्रमधर्माः, तन्मूलकव्यापारान्तराणि च न कर्तब्यानि इति, वर्णाश्रमादिनिबन्धनकर्मणां स्वरूपविरुद्धत्वे, न कोपि दोषः इति चेन, इदमप्यनुपपन्नम् ; तथाहि । स्वरूप ब्राह्मण्यादिकं नास्ति इति ज्ञानसंभवेपि कर्म विशेषवशात ब्राह्मण्यादिविशिष्टशरीरेण संबन्धवत्त्वात, तच्छरीर- संबन्धप्रयुक्तक्षुत्पिपासादिपरिहारन्यायेन एतच्छरीरपातपर्यन्तं तत्तद्ववर्णाश्रमादीनां स्वशक्तेश्चानुरूपं अनिष्ट- निवृत्तीष्टप्राप्तिविषयकशास्त्रविहितधर्मा न परित्याज्या: । तस्मात् उक्तधर्माणां देहात्मविवेकवशात् अधर्मत्वमापाद्य एतेषां त्याज्यत्वं वक्तुं न शक्यते देहात्मविवेकवत एव परलोकसाधनभूतधर्मेऽधिकारात् उक्तधर्मानुष्ठानस्य स्वरूपे ब्राह्मण्यादि भ्रमो नाधिकारः; परंतु ब्राह्मण्यादिविशिष्टशरीरसंबन्ध एवाधिकारः। अत: सर्वधर्मानुष्ठानस्यापि उपयुक्तप्रकृत्यात्मविवेकमूलकत्वात उपासनादः विरोधं न पश्यामः । उपासनादिकं अगेपमात्रकम् ; कर्मोपार्जित- ..

·। .. श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १. उपायान्तरविरोवस्थापनाधिकारः। प्र. १.१.प्रकरणम करणकलेबररूपोपाधिभिरनुप्ठेयतया कर्मयोगादिकं च स्वरूपविरोधि; इति बढ़नां स्वरूपनानद्वयश्रवणाटिकानां मनःप्रभृतिमापेक्षतया नदविशेषत्वात् ।। ननु एवमपि शेयत्वान स्वरक्षण प्रातिरहिनस्यात्यन्नपरतन्त्रत्वान स्वमणाशक्नम्य च अन्य म्वरक्षणार्थत्वेन काव्यनयोपायविधानम् ; नम्यानेन साध्यत्वात साध्योपायत्वप्रसिद्धिश्च" इत्येनच कथमुप- पन्नं स्थान ?; नम्मान भक्नियोगादिकं शेषत्वानुरूपन्वाभावात स्वरूपस्यानिष्टावहम् ; अत्यन्नपातन्त्र्य- विरुद्धत्वात असंभाविनं च इनि वक्तुं न शक्यने इति चेत्, इदं सर्वमोक्षप्रमंगादिना प्रागेव]परिहनप्रायम् । म्नत्कृतव्याजाभावेऽपि मुक्नत्वकरणं मुक्तत्वस्यानांदित्वप्रसंग:; ईश्वर: केवलस्वातन्त्र्येण मुक्तं करोनि इत्युक्ने वैषम्यनैथुण्यादिकं प्रमज्येत । मोनोपाय विधायकशास्त्राणां च आनर्थक्यं प्रसज्यते; तस्मात् उक्नं शयत्वेन प्राप्रविषयममाश्रयणं स्वामिनः म्वत्वरक्षण औचित्यं च मिद्धयति । अत्यन्तधारनन्त्र्येण नदायत्तस्वातन्त्र्यवहनं, पिहितत्वात नदभिमनोपायानुष्ठानं फललाभरय नाप्रतीक्षणं च सिद्धयति । उक्नं शेपत्वं पारतन्त्र्यं च फलदशायां नद भिमतकैङ्कट नदिच्छानुगुण्येन कर्तुं चोपयुक्नं भवनि%3B गनद्विगंधान स्वरक्षणार्थस्वव्यापागेऽनुचित: इति वदतां यथाशास्वं भगव-प्रीत्यादिफलमुहिश्य क्रियमाणकैकये माध्यत्वेन विधीयमानप्रपत्तौ च स्वरूपविगेधवुद्धया अधिकाराभावप्रमङ्गः । वाक्यजन्यसंबन्धज्ञानादिमात्राति- रिक्तं किञ्चिन, शम्णं वन इति विहिनत्वात, विहिनस्य साध्यत्वमुपपन्नम नम्मान शेफ्भूनस्य परर.न्व- म्यास्य यथाधिकार स्वरक्षणार्थव्यापागे युक्न छ । नन्वेवमपि, अनन्याहशेषभनन्वेन पग्मेकान्निकतया स्वात्मानं जानतः देवनान्नद्वारकवयिमधर्म- कर्तव्यताकभक्तियोगादिकं पाग्मैकान्त्यविरुद्धम, शुद्धजिवाव हि पम्मेकान्तिकत्वसंभवः ? इति चेन; इदं भाप्यादिकृतनिष्कानभिज्ञानकृनं चोद्यम; प्रतर्दनादि विद्यासु · परमात्मा, इन्द्रादिश्रीरक.या मुमुक्षपास्यः इति निर्णीनम् ; विद्याङ्गभूतवर्णाश्रमादिकमु, देवनाशरीरत्वनावस्थितपरमात्मैव अगध्य इनि च निर्णीतम् । नस्मान् स्वातन्त्र्येण देवतान्तरभजने वा फलान्नकामनया [स्वधर्मभूत ] नित्यनैमिनिकानुष्ठाने वा पास्मैकान्त्वं विरुद्धयते ; फलान्तरसंगाभावेन परमात्मविशेषणभूतान अग्नीन्द्रदीन् विशेष्यपर्यन्ताननुसंधाय वा दप्यविरोधं जैमिनि: * इनि न्यायेन अग्नीन्द्रादिशब्दान माक्षाद्भगवद्वाचकत्वेनानुसंधाय का बम्य धर्मानुष्टाने विधिबलेन पारमैकान्त्यविरोधो नास्ति। नन्वेवमपि, अभिचारादिविधिप्रकारण शास्त्रप्ररोचनाद्यभिसंध्या अधिकारिविशेष उपासनादिक विहितम ; मुमुक्षोः प्राप्यप्रापकयोरेकत्वान प्राप्यानुरूप उपाय: सर्वेश्वर एक एव । अन एव हि * अथ पातकभीतस्त्र सर्वभावेन भारत ! विमुक्तान्यसमाग्म्भो नाग्यणपरो भव * इति धर्मदेवता, स्वपुवस्योपासनादिकं प्रायटिरूप- मिति प्राह ; इति चेत् ः इदमप्यत्यन्तानुपपन्नम्, अभिचारादिकं फलविशेषमाधनत्वारिकलानयहेतुतिम् ?; अत्र फलस्यमोभत्वात् तन्द्वारा अनर्धहेतुत्वं नास्ति; एकाधिकार विशेष एकविषयस्य गुरूपायप्रदर्शनं कृत्वा .. * साक्षा- ·3 श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १. उपायान्तरविरोधस्थापनाधिकारः । प्र. प. ६. प्रकरणम् लघूपायरुचिं जनयति, इत्येतन् विवक्षितविपरीनं भवति । अङ्गेप्वङ्गिफलनिर्देश: इति स्तुतिरूपत्वमेव हि तदा फलितं स्यात् ? ; तदभावान प्राप्यस्यैतदनुरूपमित्येतत शास्ववेद्यम् इति युक्तिमावेण प्राप्यविरोधी दुर्वचः, आगमविरोधात; तण शास्त्रस्य बाधो सर्वशास्त्राप्रामाण्यापरितः ; * अथ पानक इत्यादौ उपा- सनादिकं पातकशब्दवाच्यम् इत्यव प्रमाणं नास्ति; तस्मान मुमुक्षु प्रनि विहितत्वान भक्तिप्रपत्नी यथाधि- कारं परिग्राह्य ननु. विहितत्वेपि आचार्यरुचिपरिगृहीतत्वाभावान अतिथिस् कागदौ विहितगवालम्भनादिवत् उपा- सनादिकं शिष्ठपरिग्रहविरुद्धत्वात अनादरणीयमिति चेत; तदपि निरूपकवावयं न भवति; आचार्यमात्रा- परिग्रहे हि * अस्वर्ग लोकविद्विष्टं धर्ममष्याचरेन्नतु * इति त्याज्यता?; अब , * तस्मै नमो मुनिवराय पराशगय * इति श्लाघनीयपरशगदौपूर्वाचार्यानुष्ठितत्वात् , सर्वशिष्टबहि- कारो दुर्वचः; कलियुगे यथोक्तपरमात्मोपासनाधिकारिदुर्लभत्वादिदमेतत्कालविरोधि ; अत एव * कलेर्दोष- निधेः राजन् ! अस्ति ह्येको महान गुणः कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्त बन्धः परं व्रजेत् * इत्युच्यते' इति चेन्न; * कलौ कृतयुगं तस्य कलिस्तस्य कृते युगे यस्य चेतसि गोविन्दो हृदये यस्य नाच्युतः । * इति एतत्का- लेऽपि उपासनादेरधिकारिण: स्वयं प्रयोजन (भक्ति) योगनिष्ठाः पूर्वाचार्या: बहवस्संभाविता एव; अन्यथा संकीर्तनव्यनिरिक्तप्रपत्तेरपि- * किंतु तस्य च मन्त्रस्य कर्मण: कमलासनः ! नलभ्यतेऽधिकारी वा योग [श्रोतु] कामोऽथवा नर: * इति महाविश्वासयुक्ताधिकारिणो दुर्लभत्वात् , अत्रापि तत्प्रसज्येत ; तस्मात् उपासनादेः न कोऽपि विरोधोऽस्ति; अतो यथाशालमातुगदीनां अवगाहनादिक्त इदम, * अकिञ्चनोऽनन्यगति: * इत्युक्ताधिकारिगः स्वाधिकारविरुद्धम् इति वक्तुं युक्तम् । उक्ताधिकारविरोधम्ज्ञात्वा उपासनादिके प्रवर्तमानं प्रति * ननस्य बुद्धिदौर्बल्यान् उपयान्नगमिप्यते * इत्युक्तम; नम्मान, उपासनादिकमपि अधिकार्यन्तरं प्रति यथाधिकारमनुगुणमेव ; बम, उपासनादेश्शेषत्वपारतन्त्र्यम्वरूपविरुद्धन्वाभावान, तत्वदशिवचनं प्रपन्नस्वरूपविरुद्धत्वाभि- प्रायम् । नदेकशरणव्रज्याया: उपायान्तरान्वय विरोधित्वात : भयजनकवचनमपि तद्विषयमेव ; तस्य प्रपन्नानुसन्धान रूपत्व-शोकजनकत्ववचनं दुश्शकत्वाभिप्रारम् । प्रायश्चित्तविधिश्च प्रपन्नविषयः, * न हिंस्यात् * इतिवत् न सर्वविषयः । महाविश्वासपूर्वक, तदेकोपायतायानां कृतवतो विश्वासभड्रेन साधनान्वये सति निष्ठाहाने:, तत्संधानमिद्धयर्थस्य प्रायश्चित्तस्य, सर्वापेक्षया हिंसादिवत् प्रपकान्तराणां नाशकत्वसूचनानुपपत्ते:, मदिरेत्याद्याभियुक्तवचनमपि फलसङ्गकर्तृत्वाभिमानत्यागपूर्वकं कर्तव्यस्य उपासनस्य तादृशकर्तृत्वाभिमान- संभवे त्यातति यद्यर्थगर्भम् । अत: प्रापकान्तरस्वरूपविरुद्धत्वज्ञानापायत्वकथनमनुपपन्नमिति । अवोच्यते- नहिं वयमात्मस्वरूपस्यनिर्व्यापारत्वं वदामः, येन तुच्छताद्यापत्ति: न वा सन्निधिमात्रमेव व्यापारः, येन संसारस्य मिथ्यात्वापत्तिः। किंतु * परात्तु तच्छुने: * इत्यादिसिद्धकर्तृत्वमात्मनोऽभ्युपगच्छामः । 3B 3B ..

·१३ भवनि । , श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १. उपायान्तरविरोधस्थापनाधिकारः । प्र. प. ६.प्रकरणम तर्हि कैकय इवोपासनेऽपि कर्तृत्वं स्वरूपप्राप्रमेव स्यादिति न वाच्यम; कत्वम्य मावनतिपयन्वं फल त्रिपटाचे चैत्याकारद्वयमस्ति । तव साधानविपयत्वमौपाधिकम , काधीनत्वात मोक्षद्शाया माधनगोचरक मानाच कलगोचरं तु कर्तृत्वं स्वाभाविकम , मोक्षदशायामनुवृत्तेः । अतस्माधने कन्वमान्मन औपाधिक्रम : ' स्वतन्त्रः ऋता * इति स्वातन्त्र्यावहत्वान्नाशकम; * शास्त्रफलं प्रयोनारि * इति स्वस्य फलिन्त्रावधान अनविहं च * उपादत्ते सत्तास्थिति नियमानायश्चिदचिती * इनि ईश्वस्यैव फलिवान चेननरचापि में कब- मंभवेऽपि तस्य कुसुमादस्सौरभ्यादिक्न पगर्थत्वमेवेनि भोक्तृत्वं ईश्वरस्यैव किं च अम्म गुगानुरणाप्रवृतिः स्वरूपविरुद्धा, निषिद्धा च : * प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः कर्माणि सर्वशः । अहङ्का दिमृटामा कहमिनि मन्यते * इति , * कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते * इति च, सांसारिकप्रवृत्तिमादग्य गुणनिवन्धनाद- मुक्त्वा, * गुणानेताननीत्य त्रीन देही देहस्स्द्भवान । जन्ममृत्युजगदु.खटि मुक्तोऽमृतमश्नुते * इरर व माद- गुणप्रयुक्ता साधनभूनोपामनादिप्रवृत्तिरपि त्याज्यातयोता न च कैकर्यप्रवृत्तिरपि, * सत्त्वमूला त्याज्या; वर्णाश्रमधर्मानुष्ठानजन्यसत्वस्यौपाधिकन्वेऽपि, * सत्वस्यैप प्रवर्तक: * इति भगवन्निर्हेतुककृपाप्रवर्तितमत्त्वस्य निरुपाधिक्तया तन्मूलकैङ्कयस्य सांसारिकप्रवृत्तिन्वा भवान : अन्यथा, मुत्तिदशायां गुणानुभव व कयदिम्म स्व- मूलत्वेन औपाधिकतापत्तेः । अत एव गुणातीतत्वहेतुनयाऽनन्यप्रयोजना भक्ति: अवोक्ता। * मां च योऽयभि- चारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान समत्तीनान ब्रह्मभूयाय कल्पते * इति माधनभक्तिः पुरपारि दरी- ऽनेकान्तिका; उपासकस्य, फलित्वेन स्वस्मिनि अनुगगवत्वान् ; अत एव * त्वं न्यञ्चिद्भिदञ्चद्भिःकर्मसूत्रोप- पादिनैः हरे विहरसि क्रीडाकन्तुकै ग्वि जन्तुभि: * इनि, 'मोझोदश्च नहेतुरपिल.ला' इन्युच्यते । नरमात, कर्मकृतंगुणानुगुणलीलारूपसाधनसांसारिकप्रवृत्ति: स्वरूपविरुद्धः । यच्चोक्तम् ; कर्मानुष्टाने , ब्राह्मणोऽहमिनि भ्रमो नाधिकारः, देहात्मविवेकवन एव........अधिकार- त्वान् ; परंतु, ब्राह्मण्यादिविशिष्टशरीरसंबन्ध स्व अधिकार: इनि ; नन्न माधनानुष्ठानमात्रस्य देहात्मभ्रमकार्यत्वान; तच्च श्रीविष्णुपुगणेऽभिहिम अधिकारबोधयुत्ने पु विद्या भावभावना । अक्षीणपु समस्तंपु विशेपज्ञानकर्मसु * इनि। अव श्रीविष्णुचित्ताः, "संसानिदेव सनक - हिरण्यगर्भादिपु भावनावयान्वयः" इत्यत्राह, “अधि- कारबोधयुत्तेपु" इनि श्लोकन, मत्फलसाधनत्वा त्वात्मदर्थमिदं कर्म इत्यधिकारबोधस्यापि अधिकारिणमाह * अक्षी- णेषु * इनि । “ [विशेषज्ञानम् ] देवादिभेदभिन्नापरीक्षात्मभ्रमः ; याद्रमानुवृत्नि: नादधिकारवोधः ; तेषु शास्त्र- वश्यत्वम्" इति कर्मानुष्ठानं उपासनानुष्ठानं च बर्तते; देवमनुष्यात्मानुसंधानविशेषानुरूपमानमवाचिकादिकर्म प्रदर्तते' इत्यर्थ इति । तस्मात्, उपासनाद्यनुष्ठानस्य साधनप्रपत्त्यनुष्ठानस्य च देहात्मभ्रममूलत्वात् स्वरूपविरुद्धत्व- मावश्यकम् । नच वर्णाश्रमधर्माणामप्यननुष्ठानं प्रसज्यते; तस्य कैङ्कयत्वेनानुष्ठेयतया भ्रममूलकत्वार भवान। यद्यपि चेदमुक्तम्, "अहङ्कारगर्भमुपास् नम्" इत्येतत् अशास्वसिद्धत्वादागेपमावमिति ; तन्न, लसाधनान्मदर्थम्” इति, साधने फले च ममताबुद्धिसत्त्वान; अधिकाग्योधाभावे माधने प्रवृन्ट नुए- , .. .. मत्फलस , 29 ·.. श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १. उपायान्तरविरोधस्थापनाधिकारः । प्र.प. ६. प्रकरणम् पत्ते: : स्कान्देऽपि * कर्मिणो ज्ञानिनो भक्तास्स्वयरनकृतवुद्धयः । तस्मात्कर्माद्युपायास्तु सान्तराया अने- कश: * इति ॥ ननु ! फलसंगकर्तृत्वत्यागपूर्वकं हि कर्म, उपासनं च विधीयते ? कथमहङ्कारगर्भत्वमिति चेत् ; उच्यते । शास्वेषु विहित: फलसंगत्याग: स्वयत्नप्रधानफलित्वत्यागः, कर्तृत्वत्यागोऽपि, प्रधानकर्तृत्वत्थागः, नतु कर्तृत्वमावत्यागः; * पगत्तु तच्छृतेः * इति स्वस्य अप्रधानकर्तृत्वसत्त्वान्; नदभावस्याप्यनुसंधेयत्वे, नस्य मिथ्याज्ञानत्वेन मोक्षप्रतिबन्धान ; तत्त्वज्ञानाद्धि मोक्ष: ?; अत एव प्रधानकर्तृत्वाभिमानस्यैव हि विशिप्य निषेधस्स्मार्यते ? * तवैवं सति कतरिमात्मानं केवलं तु यः । पश्यन्नकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ।। अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् विविधा च पृथक् चेष्टा देवं चैवात्र पञ्चमम् * इति । अव भाष्यम्, अधिष्ठानादिदैवपर्यन्तसापेक्षे सति आत्मन:कर्तृत्वे, य: आत्मानमेव केवलं कर्तारं मन्यते, स न पश्यति; इत्यर्थ इति । अन्यथा कर्तृत्वमानत्यागे * शास्त्रफलं प्रयोक्तरि * इति फलेप्यनन्वयस्स्यात् । अतः, साधकैः अप्रधानभोक्तृत्वं चानुसंधेयम् इनि अहङ्कारगर्भत्वमनपोद्यम् । यच्चोक्तम; औपाधिककरणकलेबरसाध्यकर्मयोगादिकस्याप्यौपाधिकत्वान् स्वरूपविरुद्धत्वेस्वरूपज्ञान- द्वयश्रवणादीनामपि मन:प्रभृतिसाध्यत्वान् तुल्यदोषतेनि ; तन्न; करणकलेबराणामौपाधिकत्वं विलक्षणसुकृतविशेष- लब्धत्वम् ; बैवर्णिकपटुतरदेहादिसाध्यत्वादुपासनस्य ; स्वरूपज्ञानद्वयश्रवणादिकं च सर्वयोनिष्वप्युपपद्यते; * चतुर्विधा भजन्ते मां जनास्सुकृतिनोऽर्जुन! * इतिवत् फलप्रपत्त्यन्वयस्य सुकृतविशेषकृतदेहारब्धत्वाश्रुतेः; किञ्च, अन्येषां करणकळंबगदिकं ईश्वरण तत्तत्कर्मानुगुणं स्वार्थ विनियुच्यते ; अन्येषां स्वदेहादौ प्रयोजन- सत्त्वान् ; अस्य विहितविषयेऽपि विरक्तस्य स्वदेहे प्रयोजनाभावात् ईश्वरेण नान्यत्र विनियुज्यते, किञ्च; अन्य प्रारब्धल्म देहस्थापकत्वमावमङ्गीकृतम् ; ननूत्तरोत्तरानुकूल्यप्रवृत्तियोग्यत्वमपि; अतोऽपि इतर- देस्नहेहस्य व्यावृत्तिः । यदपि चेदमुक्तम् ; “उपायान्तरं शेषत्वविरोधित्वात् अप्रामम् ; पारतन्त्र्यविरोधित्वात् असंभावित च" इत्युक्ते सर्वमुक्तिप्रसंग: । स्वातन्त्र्यात्परिहारे, वैषम्याद्यापत्तिः। मोक्षशास्त्रानर्थक्यापत्ति: भगवत्प्रीत्यु- दर्शन प्रपत्तिवृत्त्यादी अनधिकागपत्ति: । इति तदयुक्तम् ; स्वप्रवृत्तिनिवृत्तिसापेक्षत्वेन सर्वमुक्तवैषम्याद्य- भावात् । अज्ञस्य तत्राधिकारित्वेन मोक्षशास्त्रवैयाभावात् । भगवत्प्रीते: फलान्तरस्य वा स्वानन्दस्य वा साधनत्वानभ्युपगमेन केवलपगतिशयावहत्वस्वीकारात् । परातिशयाधायकत्वस्य शेषत्वानुगुणत्वाच्च, नास्य प्रपत्लेविरुद्धत्वम् । अनन्यप्रयोजनत्वेपि न्यासोपासननिष्ठस्य सर्वापि [प्रवृत्तिः] परार्था । साधकयोः सर्वापि प्रवृत्ति: स्वार्था ; इति सैव विरुद्धा [ननु] शेषत्वस्य, स्वामिनः [स्वस्वरक्षणार्थ साधनान्तरे प्रवृत्ति: शेषत्वगुणैवेति न विरुध्यते इति तन्न तत्तस्य सदृशंभवेदित्यादिविरोधात् ] स्वस्वरक्षणोचितत्वेन * तत्तस्य सदृशं भवेन * इत्यादि विरुद्धयते । देहस्यापि तत्स्वत्त्वेन तत्पोषणमपि प्रसज्यते । परतन्त्रस्य परायत्तस्वातन्त्र्या- ·, .. श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १. उपायान्तरविरोवस्थापनाधिकारः । प्र. प. ६. प्रकरणम् वहत्वात् , तइभिमनोपायानु-ठाने विहितस्य नइभिमननया काम्यानुन्ठानं स्यात् । अस्याधिकागिविशषे निषिद्वन्ध- मप्यस्ति इति चेन्; अवापि (=भावत्प्राप्तौ) उपायान्नरस्याधिकारिविशेने निपिद्धत्वान्, अनभिमनिस्नु ल[ल्या]भ्या। अत: साधनप्रवृत्ति:, शेवत्वपारनन्त्र्योभयस्वरूपविरुद्धा । यदप्युक्तं कर्मोपासनयोः देवतासंवन्धो नास्ति। अग्रनयनादिव्युत्पत्त्या वा अपर्यवसानेन वा परमात्म- परत्वादिति तन्न काम्यत्वाकारेण देवतान्तरपरत्वाभावपि नित्यत्वाकारस्य ऋणमोचनाथतयानत्परत्वान ।। न्यासोपासकयोः सर्वात्मनाप्रपन्नत्वाभावेन ऋणित्वान । यदप्युक्नम् ; “प्रापकानां प्राप्यविरुद्धम'' इत्यत्र प्रमाणाभावः इनि ; मन्त्रद्वयम्थनमश्शब्दाभ्यां * स्वयं तु रुचिरे देशे * इत्युपबृंहिताभ्यां अनवानभोक्तृत्वस्यापि निषिद्धत्वन स्वभोक्तृत्वफला भक्तिः प्राप्यविरुद्धा, भक्तिविधरभिचारमाम्यमुत्तग्वोच्यने ।। यदप्युक्तम्, पराशगद्यनुप्ठिनत्वात् उपासनस्यागिष्टपरिग्रहो नास्ति इति ; तन्न; ततोप्यतिशयित- ज्ञानादिभिः नाचयामुनयनिवशदिभिः अनुष्ठितत्वेन शिष्टाचारविरोधोऽस्त्येव ; श्रीपराशगदेः शास्त्राचार्यत्वेपि साराचार्यत्वाभावान ; नन्नमस्कारस्तु उपकारकत्वकृतः ॥ यदप्युक्तं * कलौ कृतयुगं तस्य * इति न्यायान, कलावपि स्वयंप्रयोजनत्वेन नन्निप्ठानां पूर्वा- चार्याणां सत्त्वान् न कालविरोधः इति ; नन्न, कलियुगे [भगवडेकसाध्यभक्नेम्माधिकारभूनाया: पगङ्कशादि संप्रदायप्राप्तायास्सत्त्वेपि साधनभक्तेः सावनप्रपल्लेश्च संप्रदायविच्छिन्ननया अस्मिन् काले नदनुष्ठानायोगान् । [] नहि लक्ष्मीनाथमारभ्य भावदेक ] साव्यप्रयलिसाव्यभक्त्योरिख, चतुर्मुग्वधारभ्य (जीवप्रयुज्यमान] साधनप्रपत्तिसाधनभक्त्योः गुरुपरम्पराप्राप्रत्वमवगम्यते । [सिद्धान्त:] भाष्यकारैरपि वृत्तिद्रमिडभाष्यादिकं तद् गुरुपरम्पराक्रमेण क्वचिदाचार्ये न श्रुतम, किंतु पुस्तकमुखान्निरीक्षितम्, ततश्च भाप्यमिदानींननानां ® उपकारकत्वेनानुसन्धेयम् ;। नतृतराकम् । तत:पूर्वमेव संप्रदायविच्छित्तेः । अत एवोच्यते-* हग्नमिव नामैव नामैव मम भेषजम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा * इति ॥ नाम संकीर्तनं च * त्वदतिमुद्दिश्य * इत्यालुक्नदेशकालप्रकागधि- कारादिनियमरहिता फलप्रपत्निरुच्यते । एवमुपासनमाधनप्रपत्त्योः कलियुगधर्मत्वं नास्तीत्युक्नं भवति ॥ एवमुपासनं सांसारिकप्रवृत्तित्वेन गुणकृततयौपाधिकत्वात, ब्राह्मण्यादिविशिष्टदेहात्मभ्रमकृतत्ववान कर्तृत्वभोक्तृत्वरूपाहङ्कारगर्भवान, कर्मोंपाधिककरणकलेबर नाध्यत्वातं, शेषत्र (=पागर्थ्य) विरुद्धत्वानें, पारतन्त्र्यविरुद्धत्वान, देवतान्तरविषयवान, प्रायविगेधिवान, शिष्टाचारविरुद्वत्यात , कलियुगविरुद्व- वाच्च, स्वरूपविरुद्वम् । इति दशविधविरोधा उना भवन्ति ॥ यत्तूक्तम् , “नम्बदर्शिवचनप्रायश्चित्ल- () कुण्डलितः पाठ विरुद्धः । टिप्पणिः-* साधनभक्तिपरत्वे श्रीभाष्यमुपकारकमात्रमेव साध्यभक्तिपरत्वे तु उत्तारकमेव अनएपहि पठित्वा भाष्यमित्युक्तम् : अन्यथा संप्रदायविरोधो दुष्पग्हिरस्यात् ॥ ..

·श्रीवचनभृषणमीमांसाभाष्यम् - २. भक्तेः व्याजत्वनिरूपणाधिकारः । प्र. प. ६. प्रकरणम् वचनादिकस्य प्रापकान्तरं तदेकशरणज्यात्मकप्रपतिविरद्धत्वात्प्रपन्नस्वरूपविरुद्धम् , नतु निष्कृष्टात्मस्वरूप- विरुद्धम इत्यभिप्राय इति । तत्र प्रपन्नस्वरूप विरुद्धत्वे विप्रनिपन्न प्रति निषिद्धत्वात तत्संयोगेच प्रायश्चित्तविधानात, पापन्वं प्रपन्नापेक्षया वक्तव्यम् । तत्रोपायसंयोगस्य पापत्वं अनिष्टफलप्रदत्वाद्वक्तव्यम् । अत्रानिष्टफलं अपायवन्नरकम् ? उत मुमुक्षोः काम्ट कर्मफलस्वर्गादिवत उपासनासाध्यमोक्ष एव? उत प्रपत्तिनिष्ठाभजनमानम् ॥ न प्रथमः, गौणकर्माधिकृतस्य शक्तिसंभवे मुख्य कर्मान्वये सति नरकादर्शनान् * 'नरस्य बुद्धिदौर्बल्यात * इति न्यायेन स्वाधिकार विरोध मज्ञात्वा दुश्शके प्रवृत्तिसंभवे, तद्विषयाविमौ त्यागप्रायश्चित्तविधी'। अशक्यार्थप्रत्याशारम्भपरस्य अर्थक्रियादशायां स्वत एव निवृत्तिसंभवेन तं प्रति निषेधस्य वैयर्थ्यात् । मुख्या- शारम्भयोः अन्यत्र नरकहेतुत्वादर्शनेन प्रायश्चित्त विधानायोगाच्च । न द्वितीयः, प्रपन्नस्य भक्तिसाध्यमोक्षा- निष्टता प्रपत्तिसाध्यमोक्षापेक्षया तत्साध्यमोक्षस्य निकृष्टत्वकृतेति वाच्या; तदा, भक्तिप्रपत्त्योःफलभेदः; भक्तिफलस्य निकृष्टफलत्वान् प्रपन्नापेक्षया पापत्वमिति एतत्सर्वमभ्युपगतम् इति सिद्धान्ती विजयी स्यात् । (नत्तदधिकार्युद्देश्यविरोधि हि तत्तदधिकार्यपेक्ष्या पापं भवनि ?) न तृतीयः, विपरीतफलप्रदत्वाभावे अधिकार- भजनायोगात , पापस्य नरकहेतुत्वसिद्धेः, सर्वत्राधिकारभञ्जकत्वम् । पुण्यस्यापि स्वर्गहेतुत्वसिद्धेः, मुमुक्षा- भञ्जकत्वम् । अन: अव नरकहेतुत्वायोगात, अनभिमतमोक्षप्रदत्वाकारेण प्रपत्तिनिष्ठाभञ्जकत्वमिति प्राप- कान्नराणामनिप्टफलत्वात्पापत्वं सिद्धम् । भक्तिसाध्य फलस्यानिष्टत्वं च स्वरूपयाथात्म्यवेदिनामेवेति स्वरूप विरुद्धत्वमावसिद्धिः । त्यागप्रायश्चित्त विध्योः न्यासनिठविषयत्वे, न्यासस्य भक्तिफलानुभवापेक्षया कैङ्कर्य- लक्षणोत्कृष्टफलत्वसिद्धिः । भक्ति न्यासयो:फलवैशिष्टये उक्त विध्योः न्यास विद्यानिष्ठाविषयत्वं वाऽऽपद्यतेति विधी शरणागतमात्रविपयौ स्यानामिति । 123. ननु! अज्ञं प्रति भक्तिरुपाय: इनि न तव ईश्वरस्य निरपेक्षत्वसिद्धिः ? इत्यत्राह (रत्न) इत्यादि। ॥ इति उपायान्तरविरोधस्थापनाधिकारः॥१॥ अथ भक्तेः व्याजत्वनिरूपणाधिकारः॥२॥ सङ्गतिः स्फुटा । संशयः ] भक्तिः उपायः ? उत व्याजमात्रमिति । तदर्थम् , व्याजत्वे विधि- स्संभवनि ? उत नेति । यदा न संभवति , तदा उपायत्वम। यदा संभवति तदाव्याजत्वम् । पूर्वपक्षस्तु उपासनास्य] * उपासीत * इति विहितत्वात् ज्योतिष्टोमादेः स्वर्गादिकं प्रतिवत उपायत्दमेव । नच फलवैरूप्यादनुपायत्वम्। अल्पकालसाध्यकृष्याः यागादेश्च विपुलफलदर्शनात् । नचव्याजमावस्य विधिसंभवः ; बालाग्रुपच्छन्दनवाक्य- वन अप्रामाण्यापत्तेः । अत: विहितत्वात् भक्त्यादिः साधनमेवेति ॥ सिद्धान्तस्तु भक्तिः व्याजमात्र, न साधनम्। फलविसहशत्वात् । फलवैसाइभ्यं नाम नित्यत्वम् । न वैपुल्यमात्रम् । नहि नित्यं फलमनित्येन साधयितुं शक्यते ? दृष्ठव्याप्तिविरोधात। * न नास्त्यकृतः कृतेन * .

·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - ३. भक्तेः व्याजत्वाभावनिरूपणाधिकारः। प्र. प. ६. प्रकरणम् न ह्यधवैः प्राप्यते ध्रवं तत् * इति विधिविगेधाच्च । न ह्यनयोः कर्मविपयत्वम् । संकोचकाभावेन, कर्मोपास- नोभयविषयत्वात् * यजते * तपस्तप्यते * बहूनि वर्षसहस्राणि * अन्तवदेवास्य तद्भवति * इति यागवत तपश्शब्दवाच्योपासनस्यापि अन्नवत्फलत्वश्रवणान् ॥ नित्यफलस्य * नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य: * इत्या- दिना विशिप्योपासनसाध्यत्वनिषेधाच्च ॥ नच प्रवचनशब्दः, [न] भक्तिरूपत्वदशापन्नध्यानपर: । अमं- कोचेन तद्दशापन्नध्यानपरत्वे वाधकाभावात् । नवोपासनविधिविरोधः । तस्य व्याजविधित्वस्य कल्प्यत्वात् । अन्यथा निषेधकवाक्यानामनेकपामस्वारस्यापत्तेः । तानि हि लोकसिद्धव्याप्त्यानुगृहीतानि प्रबलानि । अत: उभयाविरोधेन व्याजविधित्वकल्पनमेव युक्तम् । नच लोके * कृपिमित्कृपस्व * इत्यादौ उपाये एव विधिदर्श- नात् लोकदृष्ट्रव्याप्त्यनुग्रहः उपायविधिपरत्वेऽपि संभवति इति वाच्यम् । रत्नार्थ वाटिकां दद्यान् । राज्याथै उपहारं दद्यात् । इति व्या अप लोके विधिदर्शनात् । एवं चरमयुक्त्यभिप्रायेण (रत्न) इत्यादिक- मुक्तम् । एवं देशत:, कालत:, वस्तुतश्चानन्तफलं प्रनि विविधोपाधिपरिच्छिन्नोपासनविधिः व्याजविधिरेक भवितुमर्हति , इनि। ॥ इति भक्तेः ब्याजत्वनिरूपणाधिकारः ॥२॥ अथ भक्तेः व्याजत्वाभावनिरूपणाधिकारः ॥३॥ 124, प्रथमं सर्वज्ञान प्रति उपायत्वं नास्नि, नास्ति, किंतु अज्ञान्प्रत्युपायत्वमित्युक्तम् । अनन्तरं नान्प्रत्युपायत्वं नास्ति; किंतु व्याजमावमित्युक्तम् । इदानीं व्याजत्वमपि नास्तीत्याह (नान् दरिद्रन् ) इत्यादि । संगति: स्पुटा । संशयस्तु भक्तेः व्याजत्वं संभवनि ? उत नेनि । तदर्थं सर्वमुक्त्यादिप्रसंग:, शास्त्रवैयर्थं च संभवति ? उत नेति । यदा सर्वमुक्तिप्रसंगो भवनि, शास्ववेयर्थ्य च भवति । तदा भक्तेः व्याजत्वसंभवः । यदा तदुभयप्रसंगो न भवति तदा व्याजत्वाभाव: इति । पूर्वपक्षस्तु, भक्तेः व्याजत्वमवश्यं वाच्यम् । आप्रयाणं बहायाससाध्यस्य व्याजत्वस्याप्यभावे नद्विधिवेयर्थ्यप्रसंगात । उपायव्याजयोरन्यतगभावेऽपि मोक्षप्रदत्वे सर्वमुक्तिप्रसंगः । भक्तिं दत्वा पश्चात् मोक्षप्रदत्वे वैषम्या [द्या] पत्तिः। तस्मात भक्तरुपायत्वाभावेऽपि व्याजमावं वा सर्वधाभ्युपगमनीयमिति । सिद्धान्तस्तु, भक्तरुपायत्ववत् व्याजत्वम[प्य]नुपपन्नम् । राज्यार्थोपहार- स्थले लिकुचफलादे: स्वकीयत्वमस्ति । अत्र भक्तेः परमपुरुपदत्ततया तदपि नास्ति । * एष व साधु कर्म कारयति तम् * इत्युन्निनीषाश्रुते: * ददामि बुद्धियोगम् इति स्मृत्यानुगृहीतायाः भक्तेः परमपुरुपदत्तत्व- श्रवणात् । करणकले प्रदानसाधारणोपकारैः प्रयोजयितृत्वलक्षणविशेषोपकारैश्च भक्तेः भगवदीयत्वात् । नच वैषम्या द्या]पत्ति: प्रानिकूल्यव्यवसायनिवृत्तिमात्रापेक्षत्वेन नदभावान् । नदुक्तं भाष्ये "प्रातिकूल्यव्यवसाय- निवृत्निमात्रेण अनादिकालोपचितानन्तापराधानादरेण निरतिशयसुखसंवृद्धये भगवान् स्वयमेव [प्रयतते । तदुक्तम् , सततयुक्तानाम् * इत्यादि । तस्मात् व्याजत्वाभावेऽपि * आचार्याय वरो देयः * इति आचार्येण दत्तस्य माणवकेन प्रतिदानवत दत्तप्रतिपादनसत्त्वात् न सर्वमुक्तिप्रसंगः । न वा सहेतुकत्व"मिति । - 30 ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ४. भक्तिविधेः श्येनतुल्यत्वाधिकारः प्र. प. ६. प्रकरणम् 126. हेतुव्याजत्वयोरभावे हेत्वन्तरमाह (भर्तृ) इति लोके साधनस्य सर्वस्य दुःखात्मत्वदर्शनात, अस्य परभक्त्याद्यात्मकस्येन्द्रादिभोगेऽपि निरयत्वबुद्धयावहात्यन्तनिरतिशयानन्दरूपस्य स्वयंप्रयोजनभूतस्य साधनत्वायोगान् । अत एवोच्यते * भजनसुखमेकस्य विपुलम् * इति । तस्मात् योगपर्यन्तप्रयत्नप्रयोजन भक्तरेव, इति । तस्यापि न फलान्तरं वाच्यम् । अत एवोच्यते * नाथ ! योनिसहस्रेषु * इत्यादि । ततश्च * उपासीत * इति विधि:, यावज्जीवं सुखं जीवेत इतिवत् इति भावः । 127. एवं विधेरुपायत्वबुद्धिः केवलमवद्यावहैव स्यात् । एवं व्याजत्वस्याप्यभावे विधिवैयर्थ्यम् । ईश्वर एवोपायश्चेत् स एव विधेयः । इत्याशङ्कय परिहरति (वेदान्त) इत्यादिना । 129. ननु, भक्तरुपायत्वे वा व्याजत्वे वा पितुः गोदानवत् दनप्रप्रतिपादनरूपत्वे, यथाकथञ्चित ईश्वरस्य तत्सापेक्षत्वात् न निरपेक्षत्वसिद्धिरित्याशङ्कय तत्रेश्वरस्य रक्षकत्वमेव नास्ति । तत्र रक्षणमेव न भवति । बलबदनिष्टानुबन्धित्वात् , इत्याह (इत्तै) इन्यादि । ॥ इति भक्तेः व्याजत्वाभावनिरूपणाधिकारः॥३॥ अथ भक्तिविधेः श्येनविधितुल्यत्वाधिकारः॥४॥ 129. सङ्गतिः स्फुटा संशयस्तु; * आत्मानं ध्यायथ * इत्याद्युपासनाविधिः अभिचारविधिवत उत ज्यतिप्ठोमादिवत् तदननुबन्धीष्ठसाधनविधिरिति । बलवदनिष्ठानुबन्धीष्टसाधनत्वविधिः ? इति । तदर्थं सर्वधर्मान्परित्यज्य * सर्वधर्माश्च सन्त्यज्य * इत्यादिनिषेधः, उपासनफलस्य बलवदनिष्टानुबन्धित्वमवगम- यति उत , अशक्तस्योपासने अधिकारमात्रमवगमयति ? इति । उपासनफलस्य प्ररोचनार्थत्वं संभवति ? उत नेति । तदर्थं श्रुतमोक्षफलव्यतिरेकेण तात्पर्यभूमिभूतं फलान्तर संभवति ? उत नेति । यदा * मुमुक्षुः ब्रह्मोपासीत * इति विध्युद्देशे श्रुतमोक्षफलव्यतिरेकेण तात्पर्यगोचरं फलान्तरं नास्ति , तदा श्रुतफलस्यैव प्रधानतयोपासननिषेधस्य तत्फले बलबदनिप्टानुबन्धित्वानवगमकतया केवलमशक्तस्य तत्राधिकागभावमात्र- सूचकत्वेनोपासनविधिः अनिषिद्धकाम्यविधिस्स्यात् । यदा विध्युद्देशे श्रुतफलव्यतिरेकेण तात्पर्यगोचरफलान्तर- संभवः, तदा, उपासननिषेधस्य तत्फले बलवदनिष्टानुबन्धित्वावगमकतया तद्विधि: अभिचारविधिवत्स्यात् । पूर्वपक्षस्तु, उपायान्तरविधेः श्येनविधितुल्यत्वमनुपपन्नम् । तत्र पापात्मक हे साया: अब मोक्षस्य फलत्वात् । नहि मोक्षो नरकहेतु: ? प्रमागाभावात्, व्याहतेश्च । किंच तत्र स्तिक्यजननं तात्पर्यगोचरफलमस्ति अत्र तु तन्नास्ति, मोक्षस्य निरतिशयत्वात् । नच निषेधबलात् तत्फल- स्यानिष्टस्वकल्पनम् । कल्पकस्याश प्रति भक्तौ अनधिकारज्ञापकोनान्यथासिद्धत्वात् । यथा, अग्निहोत्रादि निषेधः, सन्न्यासिनं प्रति अनधिकारसूचकः, नतु गृहस्थस्य बलवदनिप्टानुबन्धित्वसूचकः । नवोपासनस्य कर्तव्यताविधिः, [म्वरूपयाथात्म्यज्ञानवद्विषयः ] स्वरूपज्ञानाधिकविषयः, तत्फलस्य अज्ञातस्य अज्ञाननिष्ठानु- फलत्वात्। शास्त्रा- .

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - ५. प्रपत्तेः भक्तिद्वारकत्वाधिकारः । प्र. प. ६. प्रकरणम् वन्धित्वसूचकः इति शक्यते वक्तुम् । स्वरूपज्ञानशून्यं प्रति वत्सलतरशास्त्रेण स्वरूपनाशस्य फलत्वेन विधा- नानुपत्तेः । नच काम्याधिकारलक्षणस्वातन्त्र्यादाकृप्य शेपत्वे स्थापयितुं प्रवृत्तत्वात् न विधेः वात्सल्यहानिः इति वाच्यन् । वृश्चिकमुखात्पलायमानस्य [पुंस:] अशी विषमुखनिपतनन्यायेन पक्षे श्येनविधौ आस्तिक्य- सिद्धयर्थं हिंसालक्षणफलेनोपच्छन्दनं युज्यते । शास्त्रास्तिक्यरूपमहाफलसिद्धौ तस्य प्रायश्चित्तादिनापनेतुं शक्यत्वस्य शास्वहृदयत्वात् । अत्र भोक्तृत्वस्य स्वरूपनाशत्वपक्षे शेषत्वसिद्धयर्थं तेनोपच्छन्दनं क्रियते इति वक्तुं न शक्यते । तस्य आत्मनाशस्वरूपस्य यावद्भावित्वेनापरिहरणीयत्वान् । नच काम्याधिकारनिवृत्त्या शेषत्वे प्राप्ते पारतन्त्र्यसिद्धयर्थं तदनन्तरमेव धर्मत्यागस्य विहिततया भोक्तृ- त्वलक्षणस्वरूपनाशाप्राप्तिः । सर्वेषां शाम्बहृदयपरिज्ञानासंभवेन तत्र पांचित् अपरिहरणीयस्वरूपनाशापत्तेः । नथाच शास्ववात्सल्यभावो वा भविष्यदर्थापरिज्ञानं वा आपद्यतेति । अत्रोच्चते । * धर्मान्परित्यज्य * इति निषेधबलादेव भक्तिफलस्यानिष्टानुबन्धित्वमवगम्यते । नच त्यागविधेः अशक्तस्य अधिकागभावज्ञापकत्वम् । दुश्शकं प्रति अशक्तेरधिकारत्वाभावस्य मानान्तरसिद्धनया विधिवैयर्थ्यान् । नच अग्न्याधानादि निषेधस्य सन्न्यासिनोऽनधिकारत्वसूचकत्ववन् उपपत्तिः । तत्रानधिकार- स्याप्राप्ततयातत्तात्पर्यकनोपपत्तेः । यद्वा, विरक्तेः कामित्वापेक्षयोत्कृष्टत्वेन कामिगतफलस्यानिष्टत्वसूचनोप- पत्तश्च । ततश्च, त्यागविधिसिद्धनिपेक्षवलेन भक्तिविध्युद्देशश्रुतफलस्यानिष्टानुबन्धित्वे सिद्धे, विधितात्पर्य फलं, कामनाधिकारादुद्धृत्य शेषत्वेऽवस्थापनम्, इति गम्यते । नच भक्तिफलस्य यावदात्मभाविनः अनिष्टफलत्वे तेनोपच्छन्दनमयुक्तम् ; योगेन तस्यापरिहरणीय त्वान्, इति वाच्यम् । उपच्छन्दार्थनिर्णयो द्वेधा घटते । बलवदनिष्ठानुबन्धित्वान् , बलवदिष्टाननुबन्धाच्च । नन च उपासनफलस्यानिष्टानुबन्धाभावेऽपि, स्वत:कामित्वापेक्षया निरतिशयपुरुषार्थरूपस्य , पारतन्त्र्याव- र्भावापेक्षया स्वल्पत्वात् , पारनन्यरूपबलवदिष्टान्ययाऽयोगाच, विधेः न तवात्यन्ततात्पर्यमिति गम्यते । विधिश्च कामिनमुद्धृत्य भगवद्भोगं प्रदर्श्य शेषत्वे स्थापयित्वा पश्चात् पारतन्त्र्यं स्थापयितुमुद्युक्नः । मध्ये उपासनफले दर्शिने विधितात्पर्यमजानन्त: नत्फल एव स्मन्तु । तस्य कामित्वापेक्षया निरतिशयत्वान् । तात्पर्य आनन्त:, पारतन्त्र्ये आगच्छन्ति , इति तात्पर्येण भक्तिमपि व्यदधात् । तस्मात् उपासनफलस्य निरतिशयानन्दरूपत्वेनानिष्टप्रसंगाभावेऽपि ततोप्युत्कृष्टफलाननुवन्धितया विधेस्तवात्यन्ततात्पर्याभावः । पारतन्त्र्ये एव नात्पर्यस्य पर्यवसानं च युज्यते इति श्येनविधितुल्यतोक्तौ न कोऽपि विरोधः इति । ॥ भक्तिविधेः प्रयेनविधितुल्यत्वाधिकारः॥४॥ . . , अथ प्रपत्तेः भक्तिद्वारकत्वाधिकारः॥५॥ 133. ननु इदं श्येन विधितुल्यत्वात् रक्षणमेव न भवति इति वक्तुं न शक्यते; शास्त्रस्य, वात्सल्य- भावाज्ञत्वयोरन्यतरप्रसंगात् । किंतु पारतन्त्र्याभाववत मुख्यरक्षणं न भवति , परन्तु गौणरक्षणम् इत्यभ्युपगन्तव्यम् ।

·१ श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - ५. प्रपत्तेः भक्तिद्वारकत्वाधिकारः । प्र.प. ६. प्रकरणम् नतश्च गौणोपायत्वं भक्तरस्ति इति , भगवतो निरपेक्षत्वं न सिद्धयति इत्याशङ्कय गौणमोक्षसाधनमपि प्रपत्ति- द्वारकमित्याह (इदुनान्) इति सङ्गतिस्फुटा । संशयस्तु भक्ति: साक्षान्मोक्षहेतुः ? उत प्रपत्तिव्यवधानेनेति नदर्थम् , भक्तेः प्रपत्तिशेपत्वं संभवति ? उत नेति । तदर्थम् , किंचित्कारत्वं कचित् दृष्टम् , नेनि यदा न दृष्टम् , तदा भक्तेः प्रपत्तिशेषत्वाभावान् स्वातन्त्र्येणैव मोक्षासाधनत्वसिद्धिः । यदा किंचित्कार- संभवो दृष्टः तदा शेपत्यसंभवात भक्ते: मोक्षोपायत्वं प्रपत्निद्वारकमिति सिद्धयति । पूर्वपक्षस्तु । भक्तेः प्रपत्निद्वारकत्वमनुपपन्नम् * मुमुक्षुः ब्रह्मोपासीत * इति अव्यवधानश्रुतेः । प्रपत्तेः अत्यन्त निरपेक्षत्वेन भक्त्याहितकिंचित्कारानपेक्षणाच्च, * भक्त्या परमया वापि 'प्रपत्त्य वा महामुने * इत्याधिविरोधश्चेति । सिद्धान्तस्तु, * नास्त्यकृतःकृतेन * इत्यादि श्रुतिसधीचीनात् उपासकश्रीगजेन्द्रवृत्तान्तान भक्तेः प्रपतिद्वारकत्वमवगम्यते । नच अव्यवधानश्रुतिविरोधः, * जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेनि सोऽर्जुन ! * इत्यादिवदुपपत्तेः। किंच किंचित्कानिपेक्षत्वविरोधः । प्रपत्त्यधिकारभूताहंकारनिवृत्तिपूर्वकशोकजनने विनियोगात् । नच विकल्पश्चनविरोधः। कर्मयोगेन वा भक्ति- योगेन वा इत्यादिवदुपपत्तेः। ननु, भक्तानामपि अन्ततो गत्वा प्रपन्नत्वे आवश्बके, प्रपत्तेश्च पारतन्त्र्याभिनिष्पत्तिरूप- मुख्यमुक्तिप्रदत्वात् फलभेदसिद्धान्तो व्याकुप्येत १ इति चेत् । नैवम् ; अशक्त्या स्वयत्नत्यागेन सिद्धोपाय- स्वीकारेऽपि स्वाभिमतफलस्याविलम्वेन सिद्धयर्थ किल सिद्धोपायः परिगृह्यते; अतः फलभेदसिद्धिरिति । प्रापकान्तराणां न सर्वान्प्रति उपायत्वम् , अपितु अज्ञान्प्रत्येव । तत्रापि अनिष्टानुबन्धीष्टसाधनत्वम, मुख्येष्टमाधनत्वमित्येकः पक्ष: तादृशमुख्यफलं प्रति उपायत्वं नास्ति ; किंतु दत्तप्रतिदानरूपत्वमेवेति पक्षा- न्तरम। तदपि नास्ति ; प्रपत्त्यधिकारार्थत्वेन प्रपत्तिशेषत्वात् इति तुरीयः पक्ष: इति । ॥ इति प्रपत्तेः भक्तिद्वारकत्वाधिकारः ॥५॥ - नतु .. तु एनत्प्रकरणार्थसङ्ग्रह। भक्तियोगाद्युपायस्स्यात् ज्ञानिनां विरोधत: । तत्तत्सुकृतमूलत्वात्, देहाशुपाधिसंभवात् ॥ संसारिकप्रवृत्तित्वात देहात्मभ्रमम्लतः । देवनान्तरसंसर्गात् अप्राप्तत्वादसंभवात् ।। तथा प्राप्तिविरुद्धत्वात आचार्येर परिग्रहात । कालधर्मत्वगहित्यात् निषिद्धत्वादपायवत् ।। तत्त्वदिव्यसूक्तेश्च भय शोकनिदानतः। अभियुक्तस्य वचनात् अपायस्साधनान्तरम् ।। भक्तिस्तु व्याजमा स्यात् अशेप्यफलसाम्यतः । नायं नास्त्यकृतो नेति श्रुत्योपायनिषेधतः ।। नवा व्याजत्वमप्यस्याः एष एवेति च श्रुतेः । ईश्वरेणैव दत्तत्वात् फलत्वाञ्चैव निन्दनात् ।।

·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् - १. स्वगतस्वीकारानुपायत्वाधिकारः । प्र. प. ७. प्रकरणम् पितुर्गोदानतुल्यत्वात् उपायत्वेऽपि वा भवेत् । अभिचारेण तुल्यत्वात् निषेधाच विधानतः ।। तत्त्वं स्वरूपमस्यास्तु प्रपत्तावधिकारता। दुष्करत्वेन शोकस्स्यात् गजेन्द्रस्येव सर्वतः ।। इति ।। [अष्टप्रकरणात्मके प्रथमपरिच्छेदे] पष्टप्रकरणं समाप्तम् ॥ कुत्रत्तूग्य्यन तिरुवडिगळे शरणम् । ॥ अथ सप्तमप्रकरणप्रारम्भः ॥ स्वगतस्वीकारानुपायत्वाधिकारः॥१॥ 134. उक्तं पष्टे, भत्ते ग्नेकडोषदुत्वादनुपायत्वेन भगवद्रक्षणस्य निरपेक्षत्वम् । सप्तमे , प्रपत्तेग्नु- पायतया तत्रापि निरपेक्षत्वमुच्यते । पूर्वाधिकारः प्रसंगात् संगतः। यदि शरणागतिः न दुष्टा तर्हि न्यासोऽपि तथा स्यात् । प्रपत्तित्वाविशेषात् , इत्यवान्तरसंगनिः । तत: प्रथमं साधनप्रपत्तेः फलव्याभिचारात् असाधनत्वमुच्यते । संशयस्तु, न्यासस्थले भगवतो रक्षकत्वं सापेक्षम् ? उत निरपेक्षमिति । तदर्थ स्वगतस्वीकारः साधनम् ? उन नेनि । तदर्थं तस्य कल- व्यभिचारो नास्ति? उत, अस्तीति । * ओमित्यात्मानं युजीत * मामेकं शरणं व्रज * इति विधि: नियनसाधनत्वाभिप्राय: उत प्रायिकत्वाभिप्रायः ? तदर्थे भरतप्रपत्तौ व्यभिचारदर्शनम् स्वगतस्वीकारविधेः प्रायिकत्वाभिप्रायं कल्पयति ? उत नेति । तदर्थे भरतप्रपत्तौ व्यभिचार: अङ्गवैकल्यप्रवलप्रतिबन्धकसद्भावा- दिना अन्यथासिद्धः ? उत नान्यथामिद्धः ? इति । यदा, फलव्यभिचारदर्शनमन्यथासिद्धम् तदा तस्य प्रपत्ति- विधेः, फलसाधनत्वप्रायिकाभिप्रायकल्पकत्वाभावात् अव्यभिचारेण स्वगतस्वीकारस्थले भगवतो न निरपेक्षत्व- सिद्धिः । यदा, भरतप्रपत्तौ व्यभिचारदर्शनमन्यथासिद्धम् । तदा तस्य प्रपत्तेः उक्ताभिप्रायकल्पकत्वात् व्यभिचारेण साधनत्वाभावात तब भगवतो निरपेक्षत्वसिद्धिः । इति ॥ पूर्वपक्षस्तु; स्वगतस्वीकारस्य प्रायिकत्वोक्तिः अनुपपन्ना। * आत्मानं युञ्जीत * शरणं ब्रज * इत्यादि विधिना मोक्षं प्रति नियतसाधनत्वावबोधनात् । अन्यथा, प्रपत्तिशास्त्रे अविश्वासात् तदप्रामाण्या- पत्तेः । तुल्यन्यायेन भक्तिशास्त्रे कर्मकाण्डे च विधेः फलव्यभिचारशङ्कया वेदमाताप्रामाण्यापत्तिः । नच भग्नप्रपत्ती व्यभिचारदर्शनात्तथात्वमिति वाच्यम् । तव अङ्गवैकल्यस्य वा प्रबलतरप्रतिबन्धकसद्भावस्य वा कल्पनीयत्वात् ॥ तस्मात्, व्यभिचारात् प्रपत्लिग्नुपायः इत्यसङ्गतम् । इति ।। सिद्धान्तस्तु । स्वगतस्वीकागे न साधनम् ; फलव्यभिचारान् । स च भरतप्रमत्तौ दर्शनात् । नव ना अङ्गपैकल्यादिकं कल्प्यम् । सर्वज्ञत्वेन तदयोगात् । नच प्रतिबन्दकसद्भावः नित्यमुक्तत्वेन नदयोगात् । नच एवं सति वेदाप्रामण्यापत्तिः । कामसाधनेषु व्यभिचारभावेऽपि भगवत्प्राप्तिसाधनेषु फलसंबन्धप्रायिकत्वस्य 31 ·१२२ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २. साध्यभक्तिानिरूपणाधिकारः । प्र.प. ७. प्रकरणम् कल्प्यत्वात् । नच स्मृत्या श्रुतिबाध: कल्प्यः । * नायमात्मा * नाधवैः प्राप्यते * नास्त्यकृतः कुतेन * इत्यादिश्रुतेरपि सत्त्वात् । अत: उभयश्रुत्यविरोधेन साधनत्वं प्रायिकम् इति कल्प्यते । नच एवं सति निश्शङ्क- प्रवृत्त्यनुपपत्त्या अप्रामाण्यापत्तिः । यदा कदा चित फलसंबन्धनियमेन प्रवृत्युपपत्तेः । * शिरसा याचतस्तस्य वचनं न कृतं मया * इत्युक्तौ पूर्वकृतप्रपत्ते: कालान्तरफलित्वं ज्ञायते । अत एव * नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति * न जातु हीयते * इत्याद्युक्तिश्च । ततश्च ईश्वरस्य स्वतन्त्रयत्नान्वेयसांध्यत्वात् स्वगतस्वीकारः शरण्यहृदयानु- सारित्वे, फलति, अन्यथा विफलति , इति व्यभिचारादहेतुरिति ।। खङ्गहस्तु:-- स्वीकारस्स्वगतोऽहेतुः व्यभिचारस्य दर्शनान् । [श्रुतिस्मृतिपुराणेषु] विधिः प्रायिकगोचरः ।। तथाप्यस्य प्रवृत्तिस्यात् अत्यन्ताभावलोपतः । इति ॥ ॥ इति स्वगतस्वीकारानुपायत्वाधिकारः॥१॥ अथ साध्यभक्तिनिरूपणाधिकारः॥२॥ ननु ! भक्त्युपाये ये दोपा उक्ता: ते प्रपत्युपायेऽपि भवन्ति । साध्यभक्तित्वेन प्रपन्नेनापि भक्तेरनुष्ठे- यत्वात् । इत्यत्राह (प्रपत्त्युपाय) इति । अत्र (प्रपत्त्युपाय) इति , शङ्ककवाक्वानुवादः। संगतिः स्फुटा। संशयस्तु, भक्तिविषयोक्ता दोषा: प्रपत्तावपि प्रभवन्ति ? उत नेति ॥ प्रपत्तेरुतरवृत्त्यात्मिका साध्यभक्तिः वेदान्तविहितसद्विद्यादिरूपा ? उत अन्येति। तदर्थम्, तादृशभक्त्यन्तरसत्त्वे प्रमाणमस्ति ? उत नेति ।। यदा नास्ति तदा सद्विद्यादेरेव साध्यभक्तिरेव साद्यभक्तित्वेन प्रपत्तावप्युक्तदोषापत्तिः । यदि अतिरिक्तभक्ति- सत्त्वे प्रमाणमस्ति ? तदा तस्या एव प्रपत्तौ साध्यभक्तितया अन्वयात न प्रपत्तौ भक्त्युक्तदोषान्वयः , इति॥ पूर्वपक्षम्तु, भक्तिमद्भावे वेदान्तानामेव प्रमाणत्वात् तेषु च कर्माद्यङ्गकधवानुस्मृतिरूपप्रत्यक्षतापन्न- भक्तिपर्यवसितभियतगुणविग्रहभूतिविषयवैवर्णिकाधिकारसद्विद्यादेरेव प्रतिपादनात् तदतिरिक्तभक्तिव्यक्तेः अप्रति- पादनाच्च सैव प्रपत्ताबपि साध्या वेनाङ्गीकार्या ॥ नच स्मृतिपुराणादिषु * मन्मना भव मद्भक्त: * इत्यादिका अन्यापि भक्तिः प्रतिपाद्यते इति वाच्यम् । तेषामुपबृंहणत्वेन सद्विद्यादेरेव तत्र विशेषणात् । अन्यथा * नान्यः पन्था: * इत्यादिश्रुतिविरोधाश्च । नम्मान मद्विद्यादेरेव साध्यभक्तित्वेन प्रपत्त्यनुप्राहकत्वात् । तदुक्तदोष- तौल्यमिति ॥ , सिद्धान्तस्तु न तावत् प्रपत्तिस्वरूपे उक्तदोषमंभवः ; आत्मयाथात्म्यज्ञाननिवृत्तिकार्यत्वेन तदयोगान् । नदुत्तरभाविनी साध्या ।क्तिरपि न वेदान्तविहितसद्विद्यादिका, किन्तु सर्वाधिकारा द्रव्यादिसर्वनियमरहिता, सर्वाधिकारभक्त्यङ्करल गा, अनन्यप्रयोजना , आशारूपा । नच ईशायां प्रमाणाभाव: अन्यत्पूर्णात् * ( दिस्मृतिवचनस्य प्रमाणत्वान् । नच * पवं पुष्पम् * इत्यादेरपि वेदान्तोपबृंहणनया * पत्रं पुष्पम् ·? श्रीवचनभूषणमीमांसभाष्यम् - ३. स्वगतस्वीकारापचारत्वनिरूपणाधिकारः। प्र. प. ७.प्रकरणम् १२३ मद्विद्याविषयत्वम् । * स्त्रियो वैश्यास्नथा शदास्तेपि यान्ति परां गनिम * इति सर्वाधिकारस्मरणविगेधात् । उपबृंहणं चेत् प्रत्यक्षश्रुतिविषय मेव इति न ह्यस्ति नियम: ? सर्वाधिकारसुशकभक्तिविशेषप्रतिपादकानुमानिक- श्रुतिमूलत्वस्यापि संभवान् । ननु, फलप्रदत्वौ पयिक]पाधिकप्रीतिविशेषजननार्थ हि साध्यमक्त्यनुष्ठानम् ? सा च भक्नि: नियतद्रव्यप्रकारविशेषविशिष्टापग्भक्त्यादिपर्यन्तनादृशप्रीतिजनिका प्रमाण सिद्धा । दृष्ट पगवरे श्रीयन्ते * इत्यादिश्रुतेः, इति चेन्न। ईश्वरस्य परिपूर्णत्वेन तादृशभक्तिगौरवानपेक्षणान् । * नवेच्छति * इत्युक्तेः तदपि गौरवं नापेक्ष्येत , इति न वाच्यम् । तव अनन्यप्रयोजनत्व[अ] विरहात् । अन्यथा एवं विषयविभागाभावे भक्तिलाधवगौरवविधायकशास्त्रयोः विरोधापनेः । तस्मात् प्रपत्तिवन् तदुत्तरभक्तेपि आत्म- याथात्म्यज्ञानकार्यत्वात, सुकरत्वाञ्च, न भक्तिविषयोक्तदोषावकाशः, इति । . सङ्गहस्तु: प्रपत्त्यपेक्षिता भक्ति: न सद्विद्यादिका पुनः । स्मृत्यादिसिद्धा सर्वार्हा सुशकाऽन्याऽप्रयोजना ।। पूर्णत्वत्पुरुषेशस्य भक्तेश्वानन्यभावत: । साधनान्नग्भक्त्या या प्रीतिस्तत्रापि जायते ।। ॥ इति साध्यभक्तिनिरूपणाधिकारः ॥२॥ . , अथ स्वगतस्वीकारापचारत्वनिरूपणाधिकारः ॥३॥ 146. नन्वेवमपि अभिमतकालव्यभिचारेऽपि फलाव्यभिचारात , उपायत्वेतितिप्ठत्येवेत्यत्राह (सर्वाप- राध) इति । सङ्गति: स्फुटा । संशयस्तु, स्वगस्वीकारः उपायो भवति ? उत, नेति । तदर्थम् , अस्य, अपराधकोटिस्संभनि ? उत, नेति । तदर्थम , भाष्यकाराद्यनुष्ठितक्षामणमुपपद्यते ? उत नेति । यदा, नोप- पद्यते, नदा, प्रायश्चित्तीयत्वादर्शनेन पापकोट्यघटिनतयोपायत्वम् । यदा क्षामणं संगतम , तदा प्रायश्चित्ती- यत्वेनापगधकोटिघटितनयानुपायत्वमिनि ।। पूर्वपश्वस्तु, स्वगतस्वीकारस्य अपराधत्वोक्तिरयुक्ना, अनिषिद्धत्वात्, नत्करणे प्रायश्चित्ता- विधानाच्च । प्रत्युत सर्वापगधप्रायश्चित्तत्वं प्रपत्तेः श्रूयते ; * नस्मात् न्यानमेषां तपसामतिरिक्तमाहुः * इति । नव भाष्यकारानुष्ठिनक्षामणात् अपचारत्वावगमः, उक्तबाधकबलेन तस्य अन्यतात्पर्यादिति । सिद्धान्तस्तु । स्वगतस्वीकारः आपचार एव; तदनुष्ठाय भाष्यकारेण प्रायश्चित्तस्यानुष्टितत्वान नच नदन्याभिप्रायम्; स्वारसिकत्वे बाधकामावान् । लोके व्यभिचारिप्रार्थनादृष्टान्तबलेन तदुपपत्तेः । नच. अनिपिद्धत्वं तथात्वे; * धर्मान्परित्यज्य * इनि स्वगतस्वीकारस्यापि निषेधात् । * मन्मना भव * इति अन्य- वहितश्लोक स्वगतस्वीकारस्य विहिनत्वेन धर्मशब्दासंकोचाच ननिषेधोपपत्तेः । नव हितस्य निषेधायोगः । कर्मयोगादिवन अनिष्टफलकत्वसूचनार्हत्वात् । नच श्रुतफलातिरिक्ततात्पर्यविषयफलाम भैः । अत्यन्तपारनन्त्र्ये स्थापनम्य शास्त्रहृदयत्वात् । अत: स्वगतस्वीकारस्यापि प्रापकान्तरतुल्ययोगक्षेमत्वात्यम्भपायत्वं दुष्परिहरम् । [नच] तर्हि भाप्यकारेण षडङ्गप्रपत्र नुष्ठानासंभवात क्षामणानुपपत्तिः। केवल कारिविशेषणभूनोपाय ·१२४ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १. परगतस्वीकारसमर्थनाधिकारः प्र. प. ८. प्रकरणम् प्रार्थनायाश्शरण्यहृदयानानुसारित्वे सति अपचारत्वसंभवे, साधनभूतगोप्तृत्वप्रार्थनाया: रक्षकहृदयाननुसारित्वे अपचारत्वं किंपुनायसिद्धम् , इत्यभिप्रायेण विरक्तभाष्यकाराद्युदाहरणोपपत्तेः ।। वस्तुत: शरण्यहृदयाननुसारे, शरणागतेरपि फलव्यभिचारः, अपराधकोठिघटितत्वं च समानम् ; षडङ्गस्य तु साधनत्वात् कर्मयोगादितुल्यत्वम् , इत्यभिप्रायेण आह (कृपैयाले) इति तत्रापि रक्षकहृदयाननुसारे भवति न षडङ्गन्यासः फलति । तत्फलभूनं पारतन्त्र्यं शरणागतिफलभूतात्यन्तपारतन्त्र्यापेक्षया दुर्बलम् । साधन- दशायां स्वस्वीकागतिरिक्तस्वयत्नत्यागस्य फलदशायां कैङ्कयनिष्ठायाश्च सत्त्वेऽपि स्वभोक्तृत्वपरित्यागात । नस्य च केवलभोग्यत्वलक्षणपुरुषार्थकाष्ठान्वयविरहादनर्थत्वम् , इत्यर्थः । सङ्ग्रहस्तु गोप्तृत्ववरणं, गोप्तृहृदयानानुसारि चेत् । अपराधस्य कोटौ स्यात् तवाग प्रार्थनाविधिः ।। यदाऽतदनुसारि स्यात आत्मनाशा: फलं भवेत् । प्रापकान्तन्तुल्यत्वं पडङ्गस्य हि विद्यते ॥ इति। ॥ इति स्वगतस्वीकारापचारनिरूपणाधिकारः॥३॥ [अष्टप्रकरणात्मके प्रथमपरिच्छेदे ] सप्तमप्रकरणं समाप्तम् ।। कुन्नत्तूरेय्यन् तिरुवडिगळे शरणम् । ॥ अथ अष्टमप्रकरणप्रारम्भः ॥ अथ परगतस्वीकारसमर्थनाधिकारः॥१॥ 146. ननु, गोप्तृत्वशरणवरणयोः वरणीयचित्तानुसारित्वाभावे फलव्यभिचारः । अपचारकोटि- निवेशश्च । तच्चित्तानुमारित्वे शरणवरणस्य मुख्यपारतन्त्र्यफलकत्वं गोप्तृत्ववग्णस्य अमुख्यपारतन्त्र्यफल- कत्वम् । अतः स्वगतस्वीकारस्याप्रयोजकत्वात परस्वीकार एव सर्वत्र प्रयोजकः । इत्युक्तम् ॥ [नन्न] परगत- स्वीकारे प्रमाणाभवान इत्याशङ्कयाह (इन्नर्थत्तै) इत्यादि। प्रथमोक्तपारतन्त्र्यात् चरमोक्तं पारन्थ्यं प्रबल- मित्यर्थः ।। अत्र संगतिः प्रासंगिकी। संशयस्तु; कृपाकृतस्वीकारस्य प्रयोजकत्वान परगतस्वीकाग्व्यतिरेकेण स्वातन्त्र्यकृत: परगतस्वीकारोऽस्ति ? उत , नेति । तदर्थम् * नायमात्मा * इति श्रुति: तव प्रमाणं भवितु- मईनि ? उत , नेनि । तदर्थम् * सर्वज्ञोऽपि हि * इत्यादिस्मृति: श्रुतेस्तत्परतां प्रतिबध्नाति ? उत , नेति। तदर्थम् , गुहादिस्वीकारस्मृतेः प्रायिकत्वमवगमयति ? उत, नेति । तदर्थम्, ईश्वरस्य स्वातन्त्र्येण चेलनस्वीकारे पुरुषपुरस्करणे प्रमाणमस्ति ? उत, नेति । यदा प्रमाणमस्ति, चेतनस्वीकारसंभवेन तस्य स्मृतेरपेक्षासापेक्षत्व-प्रायिकत्वकल्पनायोगात स्मृत्यनुमारेण श्रुतावपि [स्वगतः?] कृतस्वीकार एवं प्रति- पाद्यते इति भावः ॥ यदा, ईश्वरस्य चेतनस्वीकारे पुरुषकारपुरस्कारसद्भावे प्रमाणं नास्ति, तदा गुहादीनां स्वतन्त्र्येण स्वीकृतत्वमभवान् सेन स्मृतिवचनस्य अपेक्षासांपेक्षत्वप्रायिकत्वकल्पकत्वेन श्रुतेः स्वारसिकार्थ- परत्वेबाधकाभावात् परगतस्वीकारसिद्धिरिति ।। तदा ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - १ परगतस्वीकारसमर्थनाधिकारः। प्रप८. प्रकरणम् । १२५ पूर्वपक्षस्तु । केवलस्वातन्त्र्यकृतपरगनस्वीकारः, अप्रामाणिकः । नच, * नायमात्मा * इत्यादि श्रुति: प्रमाणम् । * यमेवैष वृणुते * इत्यत्र चेतनापेक्षाकण्ठोक्त्यभावेऽपि यच्छब्दाभिप्रेतत्वस्य कल्प्यत्वात् । अन्यथा भगवतो वैषम्यादिदोषापत्तिः । * सर्वज्ञोऽपि हि विश्वेशस्सदा कारुणिकोऽपि सन् । संसार- नन्त्रवाहित्वात् रक्ष्यापेक्षा प्रतीक्षते * इत्यादि स्मृतिविरोधाच ॥ पुरुषापेक्षाविरहे स्वीकारस्य अपुरुषार्थत्वप्रसंगश्च । न च मारुतिगुहस्वीकारः अपेक्षानिरपेक्षो दृष्टः इति वाच्यम् । तत्राप्यपेक्षाया: कल्प्यत्वान् । अन्यथा मादि- स्वीकारस्यैवानुपपत्तेः । अनादिकालमारभ्य कर्मानुगुणं दण्डयत: चेतनानां भीतानां वशीकरणानुपपत्तेः । न च ईश्वर: पुरुषकारं पुरस्कृत्य चेननमङ्गीकरोति इति वाच्यम् । पुरुषकारशास्त्रस्य सर्वस्य पुरुषकाग्पुरस्का- रस्य चेतनकर्तृकत्वपरतावगमात् ।। अत: स्वापगधभीतेन पुरुषकारं पुरस्कृत्यापेक्षिते सनि पश्चादुबुद्धः कृतस्सर्वेश्वरः चेतनं स्वीकरोति इति वक्तुमुचितम् ; इति । सिद्धान्तस्तु ॥ केवलस्वातन्त्र्यकृत: चेतनस्वीकारः भगवतस्संभवति । * यमेवैष वृणुते * इति वरणीयस्य अनियतव्यक्तित्वप्रतीतेः । न च ईश्वर: स्वातन्त्र्येण यं कं चन स्वीकरोति चेत् वैषम्यापत्तिरिति वाच्यम् ; तादृशस्वातन्त्र्यस्य धर्मिग्राहकमानसिद्धत्वेन सिद्धयसिद्धिव्याघातात् । इतिहासश्रेष्ठश्रीरामायणवृत्ता- न्तोपबृंहितेन * नायमात्मा • इति श्रुतिवाक्येन धर्मिग्राहकमानेन निरपेक्षतया स्वातन्त्र्येण स्वीकारस्य सिद्ध- त्वात् ।। ननु ध्रवानुस्मृते: भक्तिरूपत्वविधानतात्पर्य मेधाशब्दस्य संबोधनं भक्तिरूपापनत्वस्यापि वाचकत्वात् । ध्रवानुस्मृतेः भक्तिरूपापन्नत्वप्रवचनश्रुतशब्दयो: वैयर्थ्यांपत्तेः । नहि श्रवणमननयो: भक्तिरूपत्वसाधनं यत: संभवति यदित्यत्र * अश्रुतस्य प्रियतमः इति विशेषणस्य कल्पनागौरवं च । त्यम्' इत्यत्रैवेश्वरप्रियविषयीकृतत्वे सिद्धे 'वृणुते' इति पदानर्थक्यं च ।। न च एवम्, अस्य भक्तिरूपत्वविधायकत्वाभावे ध्रवानुस्मृते: भक्तिरूपत्वा- सिद्धिः इति वाच्यम् । विजिज्ञासिनव्यः, निदिध्यासितव्यः. इत्यादि सन् प्रत्ययवाक्यादपि तत्सिद्धेः ॥ तस्मात् परभक्तिपपत्तिरूपरक्ष्यापेक्षाद्वयनैरपेक्ष्येणेश्वरस्य स्वातन्त्र्यकृतचेतनस्वीकारः अस्मिन्वाक्ये उच्यते । मेधा- शब्दः भक्तिदशापन्नध्रकानुस्मृतिपर: प्रवचन श्रुत शब्दाभ्यां श्रवणमननाभ्यां स्वात्मनि एवमेव इति शास्त्रार्थ- प्रत्यभिज्ञानरूपमध्यवसायगर्भ प्रपत्त्यात्मकमभिधीयते ।। अथवा ब्रह्माणि प्रत्यक्षस्यासंभवात् श्रवणमननस्मग्णानां संभावितानां ज्ञानावान्तरविशेषेण मनना- पेक्षत्वमुच्यते । न च एवं सति भाष्यकारैः भक्सिपरत्वेन योजना विरुद्धयते इति वाच्यम् । तेषां भक्तिशास्त्र- प्रवर्तनाधिकृतत्वेन चरमश्लोकवत् तथा व्याख्यानोपपत्तेः। एवं च भक्तिप्रपत्तिरूपरक्ष्यापेक्षाप्रायिकत्वामि- प्रायम् * सर्वज्ञोऽपि हि * इत्यादिस्मृतिवचनम् ॥ न च चेतनापेक्षाभावे वरणस्यापुरुषार्थतापत्तिः । भगवत एव फलित्वेन चेतनस्य तदभावात् ।। इति परगतस्वीकारसमर्थनाधिकारः॥१॥ अत्र 32 ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम्-१ पारतव्यभोगविरोधित्वाधिकारः। द्विप १. प्रकरणम् 151 ननु, एवमपि ईश्वरस्वातन्त्र्येण चेतन स्वीकारो न घटते; चेतनस्य भीरुत्वात इत्यवाह (इवन इत्यादि ॥ 153 पुरुपकारपुरस्कार: उपपन्नश्चेत् स्वरूपहानिरित्याह [सिद्धियुमत्ताले इति] 159 ननु, भक्तिपारवश्यप्रपन्नेषु पराङ्कशादिषु ईश्वरस्य पुरुषकारपुरस्कारः अनसिद्धः इत्यवाह (अधिकारि) इति ॥ स्वातन्त्र्येणेश्वरः कं चित् स्वीकरोति नचेच्छया। * नायमात्मा * इति वेदान्तात् रामायणविशेषणात ॥१॥ तमभ्यभाष सौमित्रे!' इत्युक्तेरीश्वरस्य च । घटकानां पुरस्कारो यस्ति जीवपरिग्रहे ॥२॥ अतोऽशक्यत्वशैथिल्यशङ्का तल न युज्यते । धर्मिग्राहकसिद्धत्वात् स्वातन्त्र्यं नापि दूषणम् ।।३।। प्रायिकत्वपरं रक्ष्या लोकास्मृत्यादिकं भवेत् । ईश्वरस्य फलित्वाद्वा पश्चाद्रक्ष्यव्यपेक्षणात् ॥ ४ ॥ अपुमर्थत्वशङ्कापि नावकाशं लभेत हि ॥ इति ॥ इति श्रीवचनभूषणमीमांसायां प्रपत्तिपरिच्छेदात्मके प्रथमपरिच्छेदे अष्टमप्रकरणं समाप्तम् ।। अथ वृत्तिपरिच्छेदात्मके द्वितीयपरिच्छेदे ॥ प्रथमप्रकरण प्रारंभः ॥ अथ पारतव्यभोगविरोधित्वाधिकारः॥१॥ 163 एवं भक्तिप्रपत्तिलक्षणयोः पुण्यपापयोः: स्वभोक्तृत्वलक्षणस्वातन्त्र्याभिनिष्पत्तिफलकत्वात् भग- वद्भोगविरोधित्वेन त्याज्यत्वमुक्तम् ॥ तत्प्रसंगेन परगतस्वीकारफलभूतपारतन्त्र्याभिनिष्पत्तेरपि परानुभव- विरोधित्वात् अपुरुषार्थत्वमाशङ्कय सिद्धान्ते फलस्वरूपं शोधयति (पुण्यम् ) इत्यादि ।। संगतिः प्रासङ्गिकी। संशयस्तु, पारतन्त्र्यस्य भोगविरोधित्वं संभवति ? उत, नेति ॥ तदर्थम्, कर्मकृतं कादाचित्कानिष्टत्वं भोग्येषु संभवति ? उत नेति ॥ यदा न संभवति, तदा भोगविरोधित्वं न शोभते । यदा संभवति; तदा तस्य भोगविरोधित्वं संभवति । इति पूर्वोत्तरयो: फलफलिभावः ।। पूर्वपक्षस्तु, पारतन्त्र्यस्येश्वरानभिमतत्वं नैव युज्यते; तन्निष्पत्तेः सौहार्दमारभ्येश्वरेणैव साधित- त्वात् । न च, सर्वस्यापि कादाचित्कप्रियतया पारतन्त्र्यमपि कदाचित् तस्याप्रियं भवति, इति वाच्यम् कादाचित्कप्रियत्वस्य कर्मकृतत्वेन तदयोगात् ॥ नित्यात्मालङ्कारभूतस्य नित्यपारतन्त्र्यस्य ज्ञानानन्दादिवत् नित्यभोग्यत्वादिति ॥

·. श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् -२ परगतगतस्वीकारसमर्थनाधिकारः। द्वि प१. प्रकरणम् । सिद्धान्नस्तु । अलङ्कारभूतहारादेः चाक्षुषप्रीतिहेतुत्वेऽपि आलिङ्गनविरोधित्वात् अकर्मनिमित्त- मेव प्रतिकूलत्वं दृष्टम् तद्वत् केवलपारतन्त्र्यस्यापि चेतनभोगविरोधित्वं दृप्टम् । कुसुमादेः सौरभ्यवत् भोक्तृ- त्वस्य चेतनस्वरूपभोग्यतावहत्वात् ॥ तस्मात् केवलभोक्तृत्वमपि अपुरुषार्थः ॥ केवलपाग्नन्त्र्यमपि अपुरु- पार्थः । किं तु भोक्तृत्वे सति पारतन्त्र्यम । न च विरोधो भोक्तृत्वे, अस्यापि तद्भोगार्थकरण- रूपत्वात् इति ॥ इति पारतव्यभोगत्वविरोधित्वाधिकारः॥ अथ परगतस्वीकारसमर्थनाधिकारः ॥२॥ 164 एवं स्वमते इष्टप्राप्नेः शोधितत्वात् प्रसंगादनिष्टनिवृत्त्यंशमपि शोधयति (गुण) इनि । अत्र प्रसक्तानुप्रसक्त्या संगतिः ॥ संशयस्तु , पराङ्कशादीनां विग्रहः ईश्वरभोग्यो न भवनि ? उत भवतीति; तदर्थम् * अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीनि * इनि चेतनकर्मानुगुणं परिणते सर्वत्र प्राकृते ईश्वरस्य भोगसारं भवति ? उन , नेति । तदर्थम् , तत्त्वदर्शिवचनम् , ज्ञानिदेहव्यतिरिक्तप्राकृतभोगनिषेधपरत्वं श्रुतेग्वगमयति ? उन नेनि । तदर्थम् पराङ्कशादीनां देहस्थितिः कर्मायत्ता ? उन , ईश्वगयना ? इति । तदर्थम् , नाशनिरतिशयप्रीति: ईश्वरस्य संभवति ? उत नेति ॥ यदा न संभवति , तदा नच्छरीगणां ईश्वरेच्छास्थाप्यत्वात् , प्राप्यत्वा- भावे कर्मनिमित्तत्वसंभवात्, तत्त्वदर्शिवचनम् , श्रुतेः ज्ञानिदेहव्यतिरिक्तप्राकृतभोगनिषेधपरत्वं नावगमयति , इति ज्ञानिविग्रहः ईश्वरस्य भोग्यो न भवति ॥ यदा ज्ञानिषु ईश्वरस्य निरतिशयप्रीतिस्संभवति तदा, नंच्छरीगणां ईश्वरेच्छास्थाप्यत्वान् कर्मनिमित्तत्वाभावेन तत्वदर्शिवचनम् , श्रुतेस्संकोचकम इति ईश्वरस्य ज्ञानिविग्रहानुभवस्संभवति इति फलफलिभावः ।। पूर्वपक्षस्तु; ज्ञानिविग्रहस्य ईश्वरभोग्यत्वमनुपपन्नम् * प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थम् * इत्यादौ आत्म- स्वरूपस्य प्रीतिविषयत्वोक्त्या मांसामृगादिमयदेहस्य भोग्यतानुपपत्ते: देहारम्भस्थित्योः कर्मकृतत्वेन चेतनः कर्मानुगुणं परिणते प्राकृने ईश्वरस्य भोगानपेक्षायाः ॐ अननन २ इत्यादिसिद्धत्वाच्च । न च तत्त्वदर्शि- वचनात्तत्मिद्धिः । प्रत्यक्षश्रुतिबाधेन तद्वचनस्य भगवत्प्रीतिप्रशंसापरत्वात् । न चेश्वगयत्नत्वं तद्विग्रहस्य । आरम्भकप्रारब्धनाशे अन्येन स्थित्ययोगान् ॥ न चेश्वरस्य सत्यसंकल्पत्वात् तद्विग्रहस्थापनोपपत्तिः । ज्ञानिसंबन्धिनि हेये देहेऽपि प्रीति: पर्यवस्यति इत्यत्र मानाभावात् । तस्मादिदमनुपपन्नमिति ।। सिद्धान्तस्तु; ज्ञानिविग्रहस्य भगवद्भोग्यत्वमुपपद्यत एव , पत्रं पुष्पं फलं तोयम् = इत्यादिभि- परम्परया ज्ञानिसंबन्धिनामपि प्राकृतद्रव्यविशेषाणां भगद्धोग्यतायाः प्रतिपादितत्वेन साक्षात्संबन्धिनो विग्रहस्य तद्भोग्यतायाः कैमुत्यसिद्धत्वात् ॥ अनुगृहीतं च श्रुतप्रकाशिकायाम् " पुण्यक्षेत्रादिषु भगवत: प्रीति: स्त्रस्मिन् प्रीतिमत्पुरुषवरणार्था पत्रपुष्पादिषु तत्संबन्धनिबन्धनेव" इति ॥ न चैवम् ॐ अनश्नन् इत्यादि- प्रमाणविरोधः । तेषां प्रमाणानां कर्मफलभोगनिषेधमानपरत्वात् । अन्यथा भगवत: सर्वकर्मसमाराध्यत्वभङ्गप्रसङ्गान् । एतेन प्राकृतद्रव्यस्य भगवद्भोग्यत्वासंभवशङ्कापि प्रत्युत्ता ॥ वपापरिमलोल्लासवासिताधरपलवम् , इति यागीय- .. ..

·१२८ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २ परगतस्वीकारसमर्थनाधिकारः। द्वि प १. प्रकरणम् । मांसादीनामपि भगवद्भोग्यतायास्संप्रतिपन्नत्वात् ॥ न च शास्त्रबलात् भगवतो वपादिभोक्तृत्वसिद्धावपि ज्ञानि- विग्रहभोग्यत्वमप्रामाणिकमेवेति वाच्यम् ॥ बाधकविरहे सति पूर्वोक्तकैमुतिकन्यायस्यैव तव प्रमाणत्वात् ।। न च ॐ विशुद्धदन्तवसनो निर्मलीकृतविग्रहः । शुद्धो दक्षः प्रसन्नात्मा यथालब्धैस्समर्चयेत ® इत्यादिभिः बाह्याभ्यन्तरशुद्धिविशिष्टस्य भूतशुद्धयादिनिर्मलीकृतविग्रहविशिष्टस्यैव भगवदाराधनार्हत्वोक्तिबलेन प्राकृतज्ञानि- विग्रहस्य भगवदनभिमतत्वसिद्धथा तद्भोग्यत्वानुपपंत्तिः इति वाच्यम् । तेषां शास्त्राणामत्यर्थप्रियत्वरहिताधि- कारिमानविषयत्वात || लोके विषयप्रवणानां स्वाभिमतविषयौज्ज्वल्यफराभरणानभिमतेः, तदनौज्ज्वल्यकर- मलाभिमतेश्वानुभविकतया भगवतो भक्तविषये तादृशाकारवैधुर्योक्तौ तस्य भगवत्प्रियतमत्वस्यैवासिद्धिप्रसंगात् ।। न हि दोषे गुणबुद्धयभावे सति प्रीत्यतिशय उपपद्यते ? यथोक्तं शेषलक्षणश्रुतप्रकाशिकायाम् “संबन्धविशेषा- न्वितेषु प्रीति: स्नेहः; यस्य विपाका: अस्थानभयशङ्कित्वम्, दोषानवभास: दोपेषु गुणत्वबुद्धिः इत्या- दयः" इति ॥ एतेन, दोपे गुणत्वबुद्धेः दोषरूपतया भगवति तदसंभवोक्तिः दूरोत्सागिता, स्नेहविपाकरूपाया- स्तस्या गुणन्तर्गतत्वेन भगवति तदभावे तस्य निखिलकल्याणगुणाकरत्वभङ्गप्रसंगात् ॥ न च, कामिनी- कामुकयो: दोषभोग्यत्वपर्यन्तस्नेहदर्शनमात्रेण लोकविलक्षणयो: भगवद्भक्तयोरपि तद्वत्तावर्णनमनुपपन्नमिति शङ्कयम् । • या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी ॐ इति भगवद्भक्तयोः कामिनीकामुकपरस्परप्रीतितुल्यप्रीतिमत्तायाः प्रमाणसिद्धत्वान् । उकारेण तयोः भर्तृभार्याभावसंबन्धाभिधानात् पतिं विश्वस्य • इत्यादिभिः तदृढी- काराच्चानुपपत्त्यभावान् । किं च जनकतनयाकृतस्य स्वमलापनयनस्य ॐ दीपो नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलाऽसि मे दृढम • इनि भगवद्रोपजनकत्वोक्त्या तदलेनापि मलरूपज्ञानिविग्रहस्य भगवद्भोग्यत्वसिद्धिर्दुर्वा रैव ।। न च भगवत: स्वदिव्यमहिषीविषये ताशप्रावण्यसंभवेऽपि भक्तविषये तन्नसंभवति इति शङ्कयम् । ॐ त्वयि किंचित्समापन्ने किं कार्य सीतया मम देशे देशे कलत्राणि ॐ त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम् ॐ इत्या- दिना भक्तानां दिव्यमहिष्यपेक्षया निरतिशयनीतिपात्रत्वसिद्धेः। न चैवं भगवबुद्धया ज्ञानिविग्रहस्य भोग्यत्वसंभ- वेऽपि चेतनबुद्धया तस्य हेयत्वावश्यकत्वेन न प्रकृतार्थसिद्धिरिति वाच्यम् । चेतनबुद्ध पाऽपि भगवदिच्छाया एवानुवर्तनीयत्वेन विरोधाभावात् ॥ * अस्नाता द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं राक्षसाधिप ® इति सीतावचनेन सर्वात्मना शेषिचित्तानुवर्तना- वश्यंभावस्य दर्शितत्वात् ॥ अपि च श्रीद्रविडसामदशमशतके सप्तमदशके श्रीपराङ्कशमुनिभिः स्वजिहासित- मलमयदेहविषये भगवतो निरतिशयाभिनिवेशविशेषाणां सप्रपञ्चमनुगृहीतत्वेन तद्वलेनापि ज्ञानिविग्रहस्य भगवद्भोग्यत्वसिद्धिर्दुर्वा व ॥ न च, तस्य ॐ अनश्नन्नन्य: ॐ इत्यादिप्रत्यक्षश्रुतिविरोधपरिहारायान्यथा- नयनमावश्यकमिति वाच्यम् ॥ * संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात इत्यादिषु तस्य श्रुतिवचनस्य कर्म- फलभोगमात्रपरताया दर्शितत्वेन तद्विरोधाभावात् । न च कर्मारब्धदेहभोगस्य कर्मफलभोगरूपत्वमवर्जनी- ·१२९ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् -२ परगतस्वीकारसमर्थनाधिकारः। द्विप१. प्रकरणम् । यम् ; तथा सकललीलाविभूतिमनुभवतां मुक्तानां कर्मफलानुभवप्रमंगान् ॥ ॐ उपादत्ते सत्तास्थिनिनियमना- चैश्चिदचितौ स्वमुद्दिश्य ॐ इति शेपित्वेन लीलाविभूनिभोक्तुर्भगवत: नत्प्रसंगाच्च ।। अथास्तु वा ॐ अनश्नन्नन्य: ॐ इत्यादेः प्राकृतभोगसामान्यनिषेधवाचित्वम् । नथाऽपि तम्य निरुक्त- द्रामिडसामवचनबलादेवान्यथा नेयत्वेन ज्ञानिविग्रहम्य भगवद्भोग्यत्वसिद्धिदुर्वा व ॥ शानिविषयद्रामिडसामवच- मस्य विशेषवचनरूपत्वेन प्रबलनया अनश्नन्नन्थः, इनि सामान्यनिषेधस्य ज्ञानिविग्रहव्यतिरिक्त विषयताया अवश्याश्रयणीयत्वात् ॥ सर्ववेदमूलभूतप्रणवमन्त्रशेषमन्त्रगन्नविवरणभूनद्रामिडसामवचनस्य भर्तृभार्याभावसंबन्ध- प्राहकप्रणवमध्यमाक्षात्मकप्रबलप्रमाणानुगृहीतत्वेन प्रबलन्त्राच्च ।। * बहु स्यां प्रजायेव - कग्गं कारणं कर्ता विकर्ता * व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवनि दुःग्विनः । उन्मवेषु च मर्वेषु पितेव परितुप्यति ॥ ॐ सं बाहुभ्यां नमनि ॐ तद्विश्वमुपजीवनि , स एकाकी न रमेन * इनि प्राकृतजगद्विषये भगवत-संश्लेपविशेषा दिसुखदुःल- नाया बहुप्रमाणसिद्धत्वेन भूयसा न्यायेन * अनश्नन इत्यादेवान्यथानयनावश्यंभावान् तथा संकोचसहस्य तस्यैवान्यथा नेयत्वाच्च । ननु, द्रामिडसामनिरुक्तदशकोपान्त्यगाथायां भगवना पराङ्कशेन बलात्कारेण मलमयम्वदेहात्मकदोष निवृत्तिसंपादनस्य दर्शिततया तवलेन ज्ञानिविग्रहस्य वस्नुतो भोग्यत्वाभावसिद्धया तहलात तद्भोग्यत्वसिद्धिवचनं विरुद्धमिनि चेन्न । तव पराङ्कशायें: स्वविग्रहस्य म्वेन सहैव परमपदप्रापणमात्रस्यैव निवाग्नित्वेन नद्भोगप्रति- षेधाभावान् ॥ न तावन्मात्रं कृतम् ; किमनि चेन, श्रूयनामवधानेन । एतत्पूर्वदशकप्रथमगाथायां हि परमपद- प्रापण विषये भगवतः स्वरुचिमन्तरेण केवलं पगङ्कशार्गनियमनानुविधानमेव कर्तव्यम , इनि व्यवसायो दर्शित: । नदभिज्ञेन च पगङ्कशेन नव्यवमायानुमारेण भगवद्रुचिविशेषानुविधानं हित्वा स्वविग्रहविश्लेपपूर्वकं स्वम्य परम- पदप्रापणं स्वेच्छयैव नियमितम् । अन्यथा हि कंवलपराङ्कशविधानानुविधानमेव मया कर्तव्यम, इनि भगवन्मनो- रथो भग्नस्स्यात्।। इदमत्र व्याजमात्रम। परमार्थतस्तु ; भगवतः स्वविग्रहविषयकातिमात्रप्रावण्यस्य सकलेतरमुमुक्षु- मुक्तनित्यदिव्यमहिषीवर्गाद्यन्तोपेक्षाविस्मरणाद्यापादकत्वेन महानर्थपर्यवसानमाशङ्कय भगवद्विपयकप्रेमातिशायिना स्वस्वरूपविस्मरणपूर्वक पराकुशेन बलात्कृत्य स्वविग्रहवेंगग्यं भगवति आपादितम् । इति न कोऽपि विरोधः ।। नैनावता ज्ञानिविग्रहस्य भगवद्भोग्यत्वहानि: । न वा पगडूशस्य दोषनिवृत्तिलक्षणदोषप्रसक्तिः । अद्यापि श्रीनगर्यां दिव्यमन्दिरान्तस्स्तम्भमूले श्रीपराङ्कुशचरमविग्रहस्यानुभूयमानत्वान् । श्रीरङ्गनार्थ श्रीयोगिवाह दिन्यविग्रहस्य सदैवानुभूयमानत्वान् । योगिवाहेन स्वविग्रहनिवृत्तेः अप्रार्थितत्वाच्च । तस्मात् पराकुश मुनिना भगवत्प्रेमानिशयप्रयुक्तास्थानभयशङ्कयेव म्वविप्रप्रावण्यं भगवतो निवारितम्, इति तत्सूक्तिबलात् ज्ञानि विग्रहस्य भगवद्भोग्यत्वसिद्धिदुर्वा रैव ॥ इदं च लोक भोगिजनानुभाव्योशीरपरिमळस्य मृद्विशिष्टीशीरपर्याप्तत्वेन समृत्तिकोशीरभोगवदाहादशीतनेत्राम्बुपुलकीकृतगात्रवत्त्वस्वरनेत्राङ्गविक्रियादियुक्तज्ञानिगतभगवदनुभाव्यभक्तिरूपा- पन्नज्ञानगन्धप्रवाहविकाराणां नद्विग्रहविशिष्टवेषनिष्ठत्वेन तस्य विग्रहविशिष्टवेषेणैवभगवदनुभाव्यतासिद्धया दिन- हस्यापि भगवदनुभाव्यत्वं दुरपह्नवमेव ।। ७ 33 ·- १३० नच, . श्रीवत्रनभूषणमीमांसाभाष्यम् - २ परगतस्वीकारसमर्थनाधिकारः। द्वि प १. प्रकरणम् । सर्वज्ञस्य भगवतो विकारविशेपैविनाऽपि ज्ञानसाक्षात्कारसंभवात् विग्रहस्यानुभाव्यत्वासिद्धिः इनि वाच्यम् । तथा सति नित्यमुक्तानां गुणप्रकाशकभगवद्विग्रहविशेषमन्तगऽपि भगवद्गुणसाक्षात्कारसंभवेन. भगवद्विग्रहस्यानुभाव्यत्वाभावप्रसंगात् ॥ यदि च, भगवद्गुणकार्यस्मितावलोकनादीनां स्वयं भोग्यत्वेन तदाश्रय- भगवद्विग्रहस्यानुभाव्यन्वमिष्यते; तदा , ज्ञानिनिष्ठभगवदासकर यतिरेककारितकायवैवादीनां पूर्वोक्तविकारविशे- पाणां च द्रष्टव्यस्सर्वदेहिभि: * इत्युक्तरीत्या सर्वापेक्ष्या भोग्यतया सदानुभाव्यत्वेन भगवदपेक्षयाऽपि ज्ञानि- विग्रहभोग्यत्वसिद्धिः दुरपह्नवैव ।। अतश्च भक्तिपारवश्यप्रपन्नानां पराङ्कशादीनाम् आनिामाशुफलदा सकृदेव-कृता ह्यमौ । साध्या भक्तिस्तु सा हन्त्री प्रारब्धस्यापि भूयसी ॥ ॐ सर्वपापेभ्यो मोक्षविप्यानि इत्याद्युक्तरीत्या प्रथमत एव सर्वप्रारब्धनाशे सत्यपि तद्विग्रहानुवृत्ते: तद्विषयककेवलभगवदिच्छां विनाऽनुपपनत्वेन तद्वलेनापि ज्ञानिविग्रहस्य भगवदनुभाव्यत्वमिद्धिदुर्वा व। न च आधिकार_भावादेव पगङ्कशाड़ीनां विग्रहानुवृत्तिः इति वाच्यम् ।। चिन्तयन्त्यादिषु क्षणमात्रेणार्त्यधिकारपूर्तिदर्शनेन पराङ्कशादिषु तदर्थकालविलम्बस्यापि केवलभगवदिच्छ- विनाऽनुपपन्नत्वात् ।। न च , पराङ्कशादीनां चिन्तयन्त्यपेक्षया मन्दाधिकारित्वं वक्तुं शक्यम् । ॐउपमानमशेषाणम् इत्युक्तरीत्या तस्य सर्वाधिकत्वसिद्धान्तविरोधात् । किं पराङ्कशादीनां आतिपूर्तिसामान्याभावान् देहानुवृत्तिर्विवक्षिता ? उत, (२) उपायाधिकारार्ति- पूर्त्यभावाद्वा (३) आहोस्विदुपेयाधिकारार्तिपूर्त्यभावादेव वा ? नाद्यः, अनिसाहसत्त्वात् । श्रीपराङ्कशमुखोद्गत- प्रथमप्रबन्धप्रथमगाथायामेव तस्य परमातत्वप्रतीत्या तद्विरोधाच्च ।। नापि द्वितीयः पराङ्कशादीनामप्युपेयाधि- कारार्तिपूर्त्यभावेन, तदन्येषु तदभावस्य कैमुन्यतिद्धतया आर्तप्रपत्तेरेवासिद्धिप्रसंगात् ॥ भगवद्विश्लिष्टयगइकुशानादेन तरवोऽप्यरुदन ; इति हि प्रसिद्धिः ॥ नापि तृतीयः; उपेयाधिकार- भूतार्निपूर्तेः प्राप्तिदशा पूर्वभाविन्याः प्रातिप्रयोजकत्वेऽपि , प्रारब्धनिवृत्त्यप्रयोजकत्वेन तदभावस्य देहानुवृत्ति- प्रयोजकत्वासंभवात् ।। वरणदशा पूर्वभाव्युपायाधिकागतिपूर्निविशिष्टवरणलक्षणाप्रपत्तिफलभूता हि देहारंभकप्रारब्धनिवृत्तिः ? न चास्या: प्राप्तिदशाऽव्यवहितपूर्वभाव्युपायाधिकागतिपूर्तिकार्यत्वमुपपद्यते ॥ उपेयाधिकारातिपूर्तिश्च परमभक्ति- परिनिष्पत्तिरूपा ॥ मा च, उपासकानामचिंगदिना देशविशेषप्राप्त्यनन्तरभाविनी , इति ॐ परं जैमिनिर्मुख्य- त्वात् , इति सूत्रभाष्यश्रुतप्रकाशिकयोः प्रदर्शितम् ॥ पराङ्कुशदिव्यसूरेस्तु भगवत्कटाक्षमाहात्म्यात् द्रामिड- सामचरमगाथायामेवोपेयाधिकारालि.पूनिलक्षणा परमभक्तिपरिनिष्पत्तिजतिनि संप्रदायः ।। प्रारब्धनिवृत्तिस्तु उपासकानामुत्क्रमणपूर्वभाविनी इति 8 भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा ॐ इत्यत्र दर्शितम् , ·, १३२ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम्-१ पारतन्त्र्यभोगविरोधित्वाधिकारः। द्विप १. प्रकरणम्। न चैवं श्रीरङ्गादिदिव्यदेशानां भगवदासक्तिवैधुर्यप्रसंगः। तेषामतिदुर्लभभगवत्प्राप्ययोगिवाहदिव्य- विग्रहोपकारकत्वानुसन्धानजनितप्रीत्यतिशयात्, स्वप्राप्यज्ञानिप्रियत्वानुसन्धानजनितप्रीत्यतिशयात् ज्ञानिसिद्धि- क्षेत्रत्वेनोत्तरोत्तरज्ञानिसिद्धिप्रत्याशाबलाच्च , श्रीरङ्गादिपु विशेषततो भगवत्सान्निध्योपपत्तेः । तत् सिद्धम् , ज्ञानिविग्रहो भगवदत्यन्तभोग्य एवेति ।। सङ्ग्रहस्तु: ईश्वरस्य न भोग्यस्स्यात् प्राकृतो ज्ञानिविग्रहः । ॐ अनश्नन्नन्यः ॐ इत्यादि विरोधादिति चेन्न तत् ॥ * अनश्नन्नन्य , इत्यादि यत्कर्मफलगोचरम् । यथा वपादिभोक्तृत्वं सीतामालिन्यकामिता ॥ ज्ञानिविग्रहभोक्तृत्वमुफ्पन्नं तथा हरेः । पुलकानन्दबाष्पादिज्ञानकार्यकर वपुः ।। उशीरमृत्तिकान्यायात् सतां भोग्यं श्रिय:पतेः । श्रीमद्दामिडसामादिवचनैस्तत्त्वदर्शिनाम् ।। परमानशरीराणां स्थित्या चैतत स्थिरीकृतम् । प्राकृतेष्वत्र देशेषु ज्ञानी ह्यध्याससिद्धये ॥ हरेरादरतोऽप्येतत् कैमुत्यन्यायसिद्धये ॥ इति । 177. पूर्व स्वरुच्या क्रियमाणयो: गुणापादनदो पनिवृत्त्योः भगवदनिष्टत्वेन दोषत्वस्थापनात् स्वाभि- रुचितप्रतिबन्धकनिवृत्तिपूर्वकस्वरूपाविर्भावलक्षणमोक्षप्ताधनानुष्ठानस्य वस्तुतो भगवदनिष्टसाधनानुष्ठानरूपत्वात् तस्य पापत्वं दर्शितम् ॥ अथ, स्वरुचिमूलकानिटनिवृत्तीप्टप्राप्त्यर्थस्वव्यापारस्य स्वरूपविरुद्धत्वाप्राप्रविरसत्वस्थापनेन साध- नान्तराणां स्वरूपप्राप्तस्वाभाविकसरसपुरुषार्थानुपायत्वलक्षणमानर्थक्यं प्रसाध्यते ।। तत्र संशयः- किं स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधनान्तराणां स्वरूपाप्राप्तत्वादिदोषदुष्टत्वम् , आनर्थक्यं च संभवनि ? नवा, इति । तदर्थम् (नन्नाल् वरुम् नन्म) इत्यादि कुरुकेशाचार्यवचनम् तत्र प्रमाणं भवितुमर्हति ? उत, नेति । तदर्थम् , तस्य यथाश्रुतार्थपरत्वं संभवति ? उत, नेनि । यदा, न संभवति तदा कुरुकेशार्यवचनस्य तत्र प्रामाण्यायोगात् स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधनान्तराणां स्वरूपाप्राप्तत्वादिकम् अप्रामाणिकत्वान्न संभवति ॥ यदा कुरुकेशार्यवचनस्य यथाश्रुतार्थपरत्वसंभवः, तदा , तस्यैव स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधनान्तराणां स्वरूपा- प्राप्तत्वादिषु प्रमाणत्वात् तेषां तथात्वं संभवत्येवेति पूर्वोत्तरपक्षयोः फलफलिभावः ॥ तत्र पूर्वः पक्षः ; स्वगतस्वीकागदीनां स्वरूपाप्राप्तत्वादिकं न संभवति । तेषां ॐ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् । इति आत्मस्वरूपानुरूपत्वात् । भगवदाराधनात्मकत्वेन स्वाभाविकत्वात् । मोक्षफलकत्वेन अत्यन्तरसत्वाच्च । न च (तन्नाल् वरुम् नन्मै विलैप्पाल् पोले, अवनाल वरुम् नन्मै मुलैप्पाल् पोले) इति कुरुकेशाचार्यवचनात् तत्तथात्वसिद्धिः । तद्वचनस्य स्वानुष्ठीयमानस्वगतस्वीकारपर्यन्तमोक्षसाधनेषु स्वतन्त्रस्वाधीनताबुद्धिनिवृत्ति- पूर्वकभगवदधीनताबुद्धिविधानमात्रपरत्वात् ॥ अन्यथा स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधनविधायकशास्त्रविरोधेन तद्वच- मस्थाप्रामाण्यापत्तेः । किं च पानप्रवृत्तिरूपस्तनन्धयव्यापारसापेक्षस्तन्यदृष्टान्तेन दान्तिके प्रश्नायत्त- ·१३२ श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम्-१ पारतन्त्र्यभोगविरोधित्वाधिकारः। द्विप १. प्रकरणम्। न चैवं श्रीरङ्गादिदिव्यदेशानां भगवडालक्तिवेधुर्यप्रसंगः । तेषामतिदुर्लभभगवत्प्राप्ययोगिवाहदिव्य- विग्रहोपकारकत्वानुसन्धानजनितप्रीत्यतिशयान, स्वप्राप्यज्ञानिप्रियत्वानुसन्धानजनितप्रीत्यलिशयात् ज्ञानिसिद्धि- क्षेत्रत्वेनोत्तरोनग्जानिमिद्धिप्रत्याशावलाच्च , श्रीरङ्गादिपु बिशेगो भगवन्सान्निध्योपपत्तेः । तत् सिद्धम्, ज्ञानिविग्रहो भगदत्यन्तभोग्य एवेति ।। सङ्ग्रहस्तु: ईश्वरस्य न भोग्यस्स्यात् प्राकृतो ज्ञानिविग्रहः । ॐ अनश्नन्नन्यः ॐ इत्यादिविरोधादिति चेन्न तत् ॥ * अनश्नन्नन्य , इत्यादि यत्कर्मफलगोचरम् । यथा वपादिभोक्तृत्वं सीतामालिन्यकामिना ।। ज्ञानिविग्रहभोक्तृत्वमुपपन्नं तथा हरेः । पुलकानन्दवाप्पादिज्ञानकार्यकरं वपुः ॥ उशीरमृत्तिकान्यायात् मतां भोग्यं श्रिय:पतेः । श्रीमद्रामिडसामादिवचनैस्तत्त्वदर्शिनाम् ।। पग्मा शरीगणां स्थित्या चैतन स्थिरीकृतम् । प्राकृनेष्वत्र देशेषु ज्ञानी ह्यध्यासमिद्धये ॥ हरेरादरतोऽप्येतत् कैमुत्यन्यायसिद्धये ॥ इति ।। 177. पूर्व स्वरुच्या क्रियमाणयो: गुणापादनदोपनिवृत्योः भगवदनिष्टत्वेन दोपत्वस्थापनात स्वाभि- रुचितप्रतिबन्धक्रनिवृनिपूर्वकस्वरूपाविर्भावललामोभलाधनानु-ठानस्य वस्तुनोभगवदनिप्टसाधनानुष्ठानरूपत्वात् तस्य पापत्वं दर्शितम् ॥ अथ, स्वरुचिमूलका निप्टनिवृत्तीप्टप्राप्त्यर्थस्वव्यापारस्य स्वरूपविरुद्धत्वाप्रातविरसत्वस्थापनेन साध- नान्नराणां स्वरूपप्राप्तस्वाभाविकसरतपुरुषार्थानुपायत्वलक्षणमानर्थक्यं प्रसाध्यते ।। नत्र संशय:- किं स्वगतस्वीकारपर्यन्तलाधनान्तराणां स्वरूपाप्राप्तत्वादिदोपदुष्टत्वम् , आनर्थक्यं च संभवनि ? नवा, इनि । तदर्थम (नन्नाल बन्म नन्मै ) इत्यादि कुरुकंशाचार्यवचनम् तत्र प्रमाणं भवितुमर्हति ? उत, नेनि । तदर्थम् , तस्य यथाश्रुतार्थपरत्वं संभवति ? उत, नेति । यदा, न संभवति तदा कुरुकेशार्यवचनस्य नत्र प्रामाण्यायोगान् स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधनान्तगणां स्वरूपाप्राप्तत्वादिकम् अप्रामाणिकत्वान्न संभवति ॥ कुरुकंशार्यवचनस नस्य यथाश्रुतार्थपरत्वसंभवः, तदा, तस्यैव स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधनान्तराणां स्वरूपा- प्राप्तत्वादिपु प्रमाणत्वात् तेषां तथात्वं संभवत्येवेति पूर्वोत्तरपक्षयोः फलफलिभावः ।। नत्र पूर्वः पक्ष: ; स्वगतस्वीकागदीनां स्वरूपाप्राप्तत्वादिकं न संभवति । तेषां ॐ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् . इति आत्मस्वरूपानुरूपत्वात् । भगवदाराधनात्मकत्वेन स्वाभाविकत्वात् । मोक्षफलकत्वेन अत्यन्तरसत्वाच्च । न च (तन्नाल् वरुम् नन्मै विलैप्पाल् पोले, अवनाल वरुम् नन्मै मुलैप्पाल पोले) इति कुरुकेशाचार्यवचनात् तत्तथात्वसिद्धिः । तद्वचनस्य स्वानुष्ठीयमानस्वगतस्वीकारपर्यन्तमोक्षसाधनेषु स्वतन्त्रस्वाधीनताबुद्धिनिवृत्ति- पूर्वकभगवदधीनताबुद्धिविधानमात्रपरत्वात् ॥ अन्यथा स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधन विधायकशास्त्रविरोधेन तद्वच- नस्थाप्रामाण्यापत्तेः । किं च पानप्रवृत्तिरूपस्तनन्धयव्यापारसापेक्षस्तन्यरशान्तेन दार्टान्तिके प्रनायत्त- यदा ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् । संजीवनव्यापारे स्वगतस्वीकारादिरूपचेतनव्यापारावश्यकत्वलामेन तेन तन्नेरपेक्ष्यसिद्धिवचनं बाधितम्॥ तस्मात् साधनान्तराणां स्वरूपाप्राप्तत्वादिकमप्रामाणिकमेवेति ॥ अत्रोच्यते ॥ स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधनान्तराणां स्वरूपाप्राप्तत्वादिकमुपपद्यत एव श्रीकुरुकेशाचार्य वचने साधुत्वेन प्रतीयमानस्वकर्तृकव्यापारसामान्यस्य क्रीतक्षीरतौल्याभिधानेन तत्तथात्वसिद्धेः । क्रीतक्षीरं हि स्तनन्धयानां स्वरूपाप्राप्तम् , नापि स्वाभाविकम् । क्रयोपाधिकत्वात् । नापि मातृस्तन्यवत् सरसम् । किंतु विजातीयत्वात् विरसमेव । तथा च तादृशक्रीतक्षीरदृष्टान्तबलेन दान्तिके स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधनान्तरे भगवदत्यन्तपारतन्त्र्यलक्षणस्वरूपाप्राप्तत्वम् प्राचीनसुकृतमूलकत्वलक्षणम् सोपाधिकत्वम् पगनुभवकैकर्यादि- रूपरसशून्यत्वलक्षणम् विरसत्वं च लभ्यत इति तत्तथात्वसिद्धेः दुरपह्नवत्वात् ।। न चैवं साधनान्तरविधायकशास्त्रविरोधः, ॐ नरस्य बुद्धिदौर्बल्यात् साधानान्तरमिष्यते । त्वामे शरणं प्राप्य निस्तरन्ति मनीषिणः इति शास्त्रेणैवोपायान्तरशास्त्राणां सिद्धोपायशास्त्रस्य च विषयविभागस्य कृतत्वेन साधनान्तरंशास्त्राणामज्ञमात्रविषयत्वात् ।। एतेन, कुरुकेशाचार्यवचनस्यापार्थकल्पनमपि निर्मूलितम् ॥ स्वेनागतं सत्त्वं क्रीतक्षीरतुल्यम् ॥ तेनागतं सत्त्वं स्तन्यतुल्यम् इति हि कुरुकेशाचार्यवचनार्थः । तत्र, तेन स्वेन, इति करणे तृतीया करणत्वं, नाम असाधारणकरणत्वात्मकप्रधानकारणत्वमेव तथा च, स्वप्रधानकारणकं सत्त्वसामान्य क्रीतक्षीरवत् हेयम् । भगवत्प्रधानकं सत्त्वसामान्यं स्तनन्धयस्य मातृस्तन्यवत् सकलचेतनोपादेयं भवति , इति कुरुकेशाचार्यसूक्तेः स्वारसिकोऽर्थः पर्यवसित: । अत्र सत्त्वं नाम साधुभावः साधुः , इति प्रतीतिप्रयोजकधर्मः, इति यावत् ॥तथा च, स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधानान्तरानुष्ठातृविषये भगवत: कर्मानुगुणफलप्रदातृत्वेनाप्रधानकारणतया साधनानुष्ठातृ- चेतनस्यैव प्रधानकारणत्वात् स्वगतस्वीकारपर्यन्तसाधनानुष्ठानतत्फलस्वार्थानुभवादिरूपाः सर्वेधर्माः, स्वेनैवागत- सत्त्वान्तर्गतत्वात् क्रीतक्षीरवत् दोषदुष्टतया त्याज्या एव ॥ परगतस्वीकारफलीभूतस्वगतस्वीकारतत्कार्यपरार्था- नुभवादिस्थले चेतनस्य प्रयोजकत्वेनाप्रधानतया भगवत एव प्रधानकारणत्वात् परगतस्वीकारफलस्वगतस्वीकारा- दयः सर्वेऽपि तेनैवागतसत्त्वान्तर्गतत्वात् स्तनन्धयस्य मातृस्तन्यवत् गुणोत्तरत्वात् सर्वेषामुपादेया एवेति स्वरसत एव सिद्धयति ॥ तथा च, एवं स्वरससिद्धस्यार्थस्य परित्यागेन तत्सूक्तेः अभिप्रायान्तरकल्पनममूलकमेव - किं च कुरुकेशार्यसूक्ते: स्वानुष्ठीयमानस्वगतस्वीकारादिसाधनान्तरं भगवतैवावगसम्', 'इति बुद्धिविशेषविधिपरत्वं बदम् बादी प्रष्टव्यः ।। किं साधनान्तरानुष्ठानादिसाधुव्यापाराणामनादिसुकृतफलत्वेन भगवत्प्रवर्तितत्वबुद्धिः अत्र विधेयत्वेन विवक्षिता ? उत निर्हेतुकमेव' भगवत्प्रवर्तितत्वबुद्धिर्वा ? नाद्यः; असाधुकर्मणामपि कर्मफलत्वेन भगवत्प्रवर्तितत्वाविशेषेण साधुकर्ममावस्य भगवदधीनत्वबुद्धिविधानानुपपत्तेः ॥ विषमसृष्टिसामान्यस्य मर्मसापेक्ष भगवदधीनतावा: वैषम्यघृण्ये न सापेक्षत्वात् ॐ इत्यादिसिद्धत्वेन साधुकर्ममाने तस्य पुनर्विशिष्य 34 ·१३४ , .. . . शब्दस्य श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् । विधानानुपपत्तेः । नापि द्वितीयः , भगवतो वैपम्यनेण्यापत्तेः । अपि च, श्रीकुरुकेशाचार्यसूक्तौ प्रथमखण्डेन किमुच्यते ? इति बक्तव्यम् । न्यासोपासनादीनां स्वहेतुकत्वबुद्धिः निषिध्यते इति चेन्न विकल्पासहत्वात् ; किं विद्यमानस्य स्वहेतुकत्वस्य बुद्धिः निषिध्यते ? उताविद्यमानस्य ? नाद्यः, विद्यमानस्य बुद्धेः निषेधायोगात् । यथा वस्तु- वेदिन: तबुद्धित्यागस्याशक्यत्वाच्च ॥ नापि द्वितीय: ; अविद्यमानस्य बुद्धेरप्रसक्ततया तन्निषेधायोगान् । अनभ्युपगमाञ्च ॥ अथ स्वहेतुकत्वाभावबुद्धिः विधीयते चेत् ; तथा सति , मिथ्याज्ञानादपवर्गप्रसङ्गः, वस्तुतः स्वहेतुकेपु स्वहेनुकत्वभावबुद्धेः दुप्टिरूपत्वात् ।। 'अथ स्वतन्त्रस्वहेतुकत्वाभावबुद्धिविधीयते' इति न साधीयः स्वतन्त्रस्य स्वस्य अप्रसिद्धत्वान् ॥ स्वतन्त्रस्वहेतुकत्वभ्रमत्यागो विधोयते इत्यपि असमञ्जसम् । तत्त्वपर- शास्त्रेण भगवन्यतिरिक्तस्य सर्वस्यापि स्वातन्त्रभ्रमस्य समृलोन्मूलितत्वेनाप्रसक्तप्रतिषेधापातात, तदभिधानासामर्थ्याच्च ॥ (तन्नाल् वरुम ) इत्यनेन सहेतुकसाधुकर्मसामान्यमुपादाय तस्य क्रीतक्षीरतौल्यं हि कण्ठतोऽभिधीयते ? न चाव (तन्नाल वरम्) इत्यस्य स्वातन्त्र्यभ्रमप्रयुक्तत्वविशिष्टे लक्षणा तथा सति श्रुतहानाश्रुतकल्पनयो: प्रसङ्गात् । (तन्नाल्) इति स्वात्मवाचकस्य स्वशब्दस्य यथावस्थितपरतन्त्रात्मस्वरूपवाचकस्य शक्यार्थत्यागे स्वस्वातन्त्र्यभ्रमरूपलक्ष्यार्थस्वीकारे च नियामकाभावात् । स्वस्वातन्त्र्यभ्रमप्रयुक्तस्य साधुकर्मत्वासंभवेन उत्तर- पदार्थान्वयबाधप्रसंगाच ॥ तन्नाल् वरुम् सीमै , इति हि तदानीं वक्तव्यम् ? स्वातन्त्र्यभ्रमप्रयुक्तव्यापाराणां साधुकर्मत्वेन प्रतीयमानलक्षणं साधुत्वमेव नन्मै, इत्यनेन विवक्षितमिति चेत् तत्रापि श्रुतहानाश्रुतकल्पनयो: प्रसङ्गः । अथास्मिन् पक्षे क्रीतक्षीरदृष्टान्तोऽप्यसंगतस्स्यात् । भ्रमप्रयुक्तव्यापाराणां विषतुल्यत्वेन क्षीरतुल्यत्वा- योगान् ॥ अत एव हि ॐ श्रुतिपथविपरीतं श्वेलकल्पम् = इति तामसादीनां श्वेरकल्पत्वमुच्यते; तस्मात् कुरुकेशाचार्यसूक्तौ पूर्वपक्षविवक्षिता पूर्वखण्डोक्ता योजना दुरपपादेव ॥ अथ उत्तरखण्डे वा किमुच्यते इति वक्तव्यम् । स्तन्यतुल्यास्सर्वेऽपि न्यासोपासनादिसाधुव्यापारा: भगवन्मूलका: इति बुद्धिर्विधीयते इति चेन्न । उद्देश्यविधेयभावव्यत्यासप्रसङ्गात् ॥ 'मुलैप्पाल पोल् नन्मै अवनाल् वरुम्' इति हि तदानीं वक्तव्यम् ? न हि तथोक्तम् ? अथात्र भगवन्मूलकसाधुव्यापारावच्छेदेन स्तन्यतुल्यत्वमेव विधीयते , तथाऽपि न्यासोपासादीनां सर्वेषां भगवन्मूलकसाधुव्यापारत्वादेव स्तन्यवत्प्राप्तत्वं, निरुपाधिकत्वादिकं लभ्यते इति न किञ्चित् सङ्कटमिति चेन्न । काम्यकर्मणामपि उपादेयत्वप्रसङ्गात् ॥ तेषामपि भगवन्मूलकसाधुकर्मत्वाविशेषात् ॥ अथ काम्यकर्मविषये भगवंतोऽनुमन्तृमात्रत्वेन प्रवर्तकत्वाभावात् न तेषां भगवन्मूलकत्वमिति चेत्, भ्रान्तोऽसि भगवतः सर्वत्र कर्मानुगुणप्रवर्तकतायाः त्वयैवाङ्गीकृतत्वात् ॥ तस्मात् खण्डद्वयस्यापि पूर्वपक्ष्यभि- मतयोजना दुरपपादैव अतो यथोक्त एवार्थः ॥ अत्र पूर्वखण्ड: * नायमात्मा बलहीनेन * इत्यादिश्रुतिमूलक: उत्तरखण्डश्च, ॐ नायमात्मा प्रवचनेन ॐ इत्यादिश्रुतिमूलकः तत्र पूर्वखण्डमूलभूतश्रुतौ नायमात्मा बलहीनेन ·स्वरूपम्, श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् । लभ्यः, न च प्रमादान नपसोऽत्राप्यलिङ्गान ॐ इनि कर्मज्ञानभक्तिन्यासयोगानाम् 'नायमान्मा इन्युक्तपणन स्वीकारफलानुपायत्वमुक्ता ॐ एनेम्पायैर्यतत यस्तु विद्वान नस्यैप आन्मा विशने ब्रह्मवाम इति स्वयन्नपगणां स्वयमुपस्थितस्य स्वीकारे एव इति' इति श्रुतप्रकाशिकानुगृहीतरीत्या फलान्तरमुच्यने ।। अयमर्थः ॥ अत्र, 'बलहीन' शब्दः कर्मयोगपरः । ॐ प्लवा ह्येते अढा यज्ञरूपा: * इन्युन: प्रमादशब्दः ज्ञानयोगपरः, श्रीगीतायां तस्य प्रमादबहुत्वोपपादनात् तपम् , शब्द: भक्तियोगपर: अलिङ्गशब्दः त्यागसन्न्यासादिशब्दवाच्यवर्णाश्रमधमादिनिरपेक्षन्यानंयोगपरः । तथाच, कर्मयोगेन ज्ञानयोगेन भक्ति योगेन न्यामयोगेन च अयमात्मा न लभ्यः इति पूर्ववाक्यार्थः अयमात्मा इति परगतस्वीकारप्राप्यत्वेन * यमेवेषः इत्यादि पूर्ववाक्यप्रतिपादितस्वासाधारणविग्रह विशिष्टः परमात्मा पगमृश्यने तथा च पग्गनस्वीकारप्राप्याकार- विशिष्ट: परमात्मा कर्मादिन्यासपर्यन्नोपायान्नरलभ्यः इत्युक्तं भवति ।। अथ कर्माद्युपायान्तः किं वा लभ्यते इत्यपेक्षायामाह, ॐ एनरुपायैः ॐ इत्यादिना । ॐ यस्तु विद्वान् शास्त्रजन्यज्ञानवान् , यतते - स्वभोगार्थ स्वयत्नं कुरुते , तम्य - स्वयत्ननिष्ठस्य, एप आत्मा - प्रत्यगात्म- एनरुपायैः कर्मादिन्यासपर्यन्त: स्वानुष्ठिनोपायः ब्रह्मधाम - वैकुण्ठम्, विशते - स्वयमेव प्राप्नोति , इत्यर्थः । तथा च परगतस्वीकारप्राप्ययथावस्थितभगवत्प्राप्तेः न्यासपर्यन्तोपायान्नरसाध्यत्वात् स्वयत्ननिष्ठा- स्सालोक्यादिरूपं फलान्तरमेव प्राप्नुवन्ति इत्युक्तं भवति ॥ नदिदमुच्यते (नन्नाल् वाम् नन्मै विलैप्पाल पोले) इति ॥ * यतते यस्तु विद्वान् ॐ इत्येतदभिप्रेत्य नन्नाल इत्युक्तम् । ॐ एतैरुपायैर्विशते ब्रह्मधाम * इत्युक्तमुपायान्तरम्, सालोक्यरूप मुपायान्न चाभिप्रेत्य, वरुम् नन्मै , इत्यनुगृहीनम् ॥ ॐ नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः ॐ इत्याद्युक्तम् यथावस्थितभावत्प्रापिवधुर्यरूपं वैरस्यम् % एनेरुपायैर्विशते * इत्युक्त सोपाधिकत्वम् ॐ यस्तु यतते ॐ इत्युक्तं स्वरूपाप्रामस्वयत्नान्वयं चाभिप्रेत्य (विलैप्पाल् पोले) इत्यनुगृहीतम् ।। अथ उत्तरखण्डमूलभूनश्रुतेश्यमर्थः । * अयमात्मा - यथावस्थितभोग्यभोगोपकरणभोगस्थानादिपरि- पूर्णः परमपुरुष:, प्रवचनेन न लभ्यः मननेन प्रवचनेन न लभ्यः मननेन न लभ्यः, मेधया-न्यसोपासादिरूपया च, न लभ्यः, बहुना श्रुतेन - नानाशास्त्रश्रवणेनापि, न लभ्यः इत्यर्थः । पुन: केनायं लभ्यते इत्यपेक्षायां परगतस्वीकारेणैव लभ्यते इत्याह ॐ यमेवैष: इत्यादिना ।। एप: स्वयं प्राप्यभूत एव परमात्मा, यमेव वृणुते ॐ नासौ पुरुषकारेण न चाप्यन्येन हेतुना केवलं स्वेच्छयैवाई प्रेझे कं चित् कन् कदा चन इति श्रीलक्ष्मीतन्त्रोक्तरीत्या निरंकुशस्वातन्त्र्यान् स्वेच्छया दृङ्मनस्संगादिपूर्वकं यमेव स्वप्राप्यत्वेन प्रार्थयेत्, तेनैवायं यथावस्थिवाकारविशिष्ट: परमात्मा प्राप्य इत्यर्थः ॥ अथ परगतस्वीकारफलस्यासाधारणं विशेपमाह • तस्यैष आत्मा विवृणुने तनुं स्वाम् ॐ इति परगत- स्वीकारविषयीकृताधिकारिविषय एव परमपुरुष: स्वासाधारणं दिव्यविग्रहं यथावस्थितवेषेण , परो वाव्यूहोवाक दृष्टं श्रीरङ्गधामनि ® इत्याधनुगृहीतरीत्या प्रकटीकुर्यात् ।। अन्येषां तु हंसहयग्रीवादिमुखान्तरेणैव स्वात्मानं , , ·१३६ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् । दर्शयेत् इत्यर्थः । इदं च, यथावस्थित दिव्यविग्रहप्रकटीकरणं परगतस्वीकारविषयीकृताधिकारिकर्तृकमङ्गलाशासन- लभार्थम् । परार्थानुभवकैङ्कर्यादिभोगार्थ च, तथाच अत्र ॐ यमेवैष वृणुते ॐ इति निरंकुशस्वतन्त्रभगवत्प्रार्थना- मभिप्रेत्य (अवनाले) इत्यनुगृहीतम् ॥ तेन लभ्य: विवृणुते तनुं स्त्राम् , इत्यभिप्रेत्य वरुम नन्मै , इत्यनु- गृहीतम् । चेतनस्य परगतस्वीकारविषयत्वादेः पारतन्त्र्यानुरूपतया स्वरूपाप्राप्तत्वम् । नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यः इनि उपायान्तरसाध्यतया निरुपाधिकत्वम् । ॐ तस्वैप आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम् * इत्यादिना यथावस्थितडिव्यविहानुभवदिव्यात्मस्वरूपप्राप्त्या दिमत्वेन सारसत्वं चाभिप्रेत्य, परगनस्वीकारफलानां स्तन्य- नुल्यत्वमनुगृहीतम्, इनि कुरुकेशाचार्यसूक्तेः प्रकलप्रमाणमूलकत्वात; तदन्यथाकरणमशक्यमेव , इति तद्बलान् न्यासपर्यन्तोपायान्तगणां स्वरूपाप्राप्तत्वादिदोपदुष्टत्वं परमपुरुषार्थलक्षणमोक्षकामापेक्षया स्वापेक्षितसाधनत्वा- भावेन नैरर्थक्यं च सिद्धयत्येव ।। यच्चोत्तम् , न्यासपर्यन्तसाधनान्तरागां ॐ कर्ता शास्त्रार्थवत्वात ॐ इनि स्वरूपानुरूपत्वम् तदप्यनु- पपन्नम् नमः पदेन कर्तृत्वनिषेधेन साधनकर्तृलस्य स्वरूपान्तर्गतत्वायोगान् । तथा चोक्तं पाद्मोत्तरे ॥ तस्मात्तु नमसा चात्र स्वातन्त्र्यं प्रतिपिध्यते भगवत्परतन्त्रोऽमौ नदायतात्यजीवनः । तस्मात्साधनकर्तृत्वं चेतनस्य न विध्यते ॥ ईश्वरस्व सङ्कल्पात वळते सचराचरम् । तस्मात्स्वनामयविधि त्यो गर्वमशेषतः । इत्यादि। साधनान्तगणां भगदागधनरूपत्वान् निरुपाधिकत्वनित्यनुपगना । अभिचारादीनामाप निरुपाधिकल्वप्रसङ्गात्। तेपामपि शास्त्रार्थत्वायोगान् । एवं मोक्षफलकत्वान् सरसत्ववचनमप्यनुपपन्नम् सदीच्छन्त्यल्पमतयो मोक्षं सुखविवर्जितम् * इत्युक्तकैवल्यादिसाधनानामपि सरसत्वप्रसङ्गात् ॥ प्रकृते स्वरसविरसशब्दाभ्यां परमपुरुषार्थ- वत्त्वतदभावयोरेव विवक्षितत्वेन न्यासपर्यन्तसाधनान्तराणां मोक्षसामान्यसाधनत्वेऽपि परमपुरुषार्थलक्षणमोक्षसाधन- तायाः ॐ नायमात्मा इत्यदिनिपिद्धत्वेन तेषां ताशसरसत्वासिद्धेश्च ।। अथ परगतस्वीकारादीनां स्तन्यदृष्टान्तेन स्तन्यस्य स्तनन्धयकर्तृकपानव्यापारसापेक्षत्ववत् परगतस्वी- कारदेरपि चेतनयत्नसापेक्षत्वसिद्धया चेतनयत्नम्भावसिद्धिः इत्यनुपपन्नम् ॥ स्तन्यपानरूपस्तनन्धयव्यारस्य केवलरागप्राप्ततया भोगरूपत्वेन ताशव्यापारसापेक्षतादास्सिद्धन्तोऽापि इष्टत्वात् । तावता तान्तिके वैधव्यापार- रूषसाधनान्तरसापेक्षत्वासिद्धेः । सिद्धान्ते परगतस्वीकारफलीभूततदनुनिष्पादिस्वगतस्वीकारस्य अभ्युपगतत्वेन तस्यैव स्तनन्धयस्तन्यदायिजननीव्यापारफलीभूततदनुनिष्पादिस्तनन्धयकर्तृकस्तन्यपानव्यापारस्थानीयतया,तद- तिरेकिसाधनव्यापारसापेक्षत्वासिद्धेः । तस्मात् , कुरुकेशार्यसूक्तिसिद्धं साधनान्तरक्रीतक्षीरतौल्यं, नदप्राप्तत्वादिकं साधयत्येव इति न्यासादीनां स्वस्वरूपापेक्षयां बलवदनिष्टानुबन्धाभावः दुरुद्धर एव” इति । सङ्ग्रहश्च- शास्त्रोपपत्तिवाधाभ्यां कुरुकेशार्यभाषितम् । स्वार्थ क्रीतपयस्साम्यं कथंचिन्नेयमन्यथा ॥ इति चेत्तन्नशास्त्रेषु स्वयत्नपरयत्नयोः । विभज्य दर्शिता यस्मात अधिकारिफलादयः । - ·१३७ श्रीवचनभूषणमीमांमाभायम । क्रीतक्षीरं यथा मावा हीनस्यैव भवेत शिशो: । नथा नाथावृतानां म्यु: न्यामादिस्वप्रवृत्तयः ।। • एतैरुपायैर्यतते' · यमेवैष' इति श्रुती। स्वयत्नपग्यन्नौ च विभज्य वदनम्म्फुटम् ।। साधनान्तरकर्तृत्वं नमसा यन्निषिध्यते । ततश्चागन्तुकत्वादि न्यासादीनां दुरुद्धग्म ।। मात्रा वृतेन शिशुना यद्वन् स्तन्यं निपीयते । नर्थशवृतजीवस्य फलप्रपदनादयः ।। "नेनैव लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनम ।" इत्युक्त्या यततां नैव ब्रह्मणा सह भोजनम् ।। अतो न्यासादियत्नानां विरसत्वादियोगतः। क्रीतक्षीरपयस्माम्य आर्योक्तं दुरपह्नवम ।। इनि श्रीवचनभूषणमीमांमाभाप्ये द्वितीये परिच्छेद द्वितीयं प्रकरणं ममानम ॥ ॥ तृतीयप्रकरण प्रारंभः ॥ इत्थं पूर्वाधिकरणाभ्यां न्यासादि स्वार्थयत्नानां भगदपेक्षया बलवदनिष्टानुबन्धित्वम, स्वापेक्षया बलव- दनिष्टाननुबन्धित्वं च प्रतिपादितम् । अथ अस्मिन अधिकरण न्यासोपासनादि स्वरक्षणव्यापागणां स्वस्वरुप- नाशापादकतया स्वापेभयव साक्षान् बलवदनिष्टानुबन्धित्वं प्रसाध्यते। (अवनयोभियत्तान ननक्कु नन्मै तेडुकेयावदु) इत्यादिनाापूर्वाधिकरणयो: स्वप्रवृत्त्युहिष्टानां गुणदोषनिवृत्नितद्धेतूनां भगवदनिष्टानुबन्ध-स्वबलवदनिष्टाननुबन्धयो: म्थापनमुखेन पुरुषार्थशोधनपूर्वकं नाहशस्वानिशयोद्देशानईत्वलक्षणं प्रपद्ये ' इति क्रियाभिप्र-अधिकारिविशेषणं प्रद- शितम् । अत्र तु, 'स्वातिशयोद्देश्यकस्वप्रवृत्ते: स्वापेक्षया बलवदनिष्टानुबन्धित्वस्थापनमुखेन स्वातिशयोहेश्यकस्व- प्रवृत्त्यनहत्वलक्षणं ताशाधिकारिविशेषणं प्रतिपाद्यते” इत्युक्तम । पुरुषार्थविचारसङ्गतिर्बोध्या। अत्र संशयः- 'किं न्यासोपासादिस्वरक्षणार्थस्वव्यापाराणां स्वस्वरूपविनाशात्मकबलवदनिष्टानुबन्धित्वं संभवति ? उत न ? इति । तदर्थं, भगवन्तमन्तरंग स्वेनैव स्वस्य रक्ष्यरक्षकभावः स्तनन्धयप्रजाया मातृविश्लेषणपूर्वकसौनिकहस्तन्यास- तुल्य: ? न वा ? इति तदर्थ स्वस्य स्वविनाशकत्वं संभवति वा ? न वा इति । नदथै 'अहङ्कारविषय- प्रावण्ययो: स्वविनाशात्मकत्वं संभवति ? उन न इति । यदा न संभवति, तदा नस्य स्वविनाशकत्वासंभवात स्वरक्षणान्वयम्य सानन्धयप्रजासौनिकहस्नदाननौल्यं न संभक्त्येव' इति न्यासोपासनादिस्वरक्षणार्थप्रवृत्तीनां स्वस्वरूपनाशात्मकबलवदनिष्टानुबन्धिताया: अप्रामाणिकत्वात् । स्वरक्षणोद्देश्यकस्वप्रवृत्त्यनहत्वलक्षणं अधिकारि- विशेणं न सिध्यति । यदा अहङ्कारविषयप्रावण्ययोः स्वविनाशात्मकत्वं संभवनि, नदा. "स्वस्य स्वविनाशात्म- कत्वसंभवात् , स्वविनाशकस्यैव स्वस्य स्वेन साकं रक्ष्यरअंकभावः स्तनन्धयसूनिहस्तन्यायतुल्य एव" इति स्वस्य तादृशन्यासोपासनादिस्वरक्षणार्थस्वव्यापारानहत्वलक्षणं अधिकारिविशेषणं उपपद्यत एव इति सिध्यनि इति पूर्वोत्तरपक्षयोः फलफलिभावः । नत्र पूर्वः पन:-चेननस्य न्यासोपामनादिस्वरक्षणार्थव्यापारानहत्वं 35 ·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् । न संभवति ; लोक बहूनां स्वरक्षणान्वयदर्शनेन तद्लेनैव तद्योग्यतायास्सिद्धत्वात् । न हि योग्यतामन्तरेण फलोप- धानसंभवः । न च “स्वापेक्षयैव स्वस्य रक्ष्यत्वेन अन्वयः , स्वविनाशरूपानर्थपर्यवसायी ; स्वरक्षणप्राप्तभगव- दसन्निधानविशिष्टत्वविनाशकस्यान्वयरूपत्वात् । मतापितृसन्निधानरहितसूनिहस्तस्तनन्धयन्यासवन् इत्यनु- मानवलात् स्वरक्षणान्वयस्य बलवदनिष्टानुवन्धित्वसिद्धया चेतनानां स्वरक्षणान्वयानर्हत्वोपपत्ति:-इति वाच्यम् । भगवत्प्रसादनात्मकन्यासादिव्यापाराणां मातापितृशिश्रूपास्थानीयत्वेन हेत्वसिद्धेः । न्यसोपासनादि- साधनानुष्ठातृविपये प्राप्तशेषिणो भगवत एव रक्षकताया: “फलमत उपपत्तेः” इत्यादि सिद्धत्वेन तत्र प्राप्तरक्षकभगवदसन्निधानवैशिष्टयस्यासिद्धत्वात् । एवम् उद्धरेदात्मनात्मानं नान्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुः ? इति गीनावचने स्वस्यैव स्वोज्जीनवकताया उक्तत्वेन स्वरक्षणान्वयस्य विनाशकान्वयपत्वं च असिद्धम् । प्रत्युत 'नृदेहमाद्यं प्रतिलभ्य दुर्लभं प्लवं सुकल्यं गुरुकर्णधाग्म । मयाऽनुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान भवाब्धि न तरेत्स आत्महा ।।' इति , 'न्यामो- पासनादिधर्मानन्वयस्यैवात्मनाशहेतुत्वं प्रमाणसिद्धम् ' इति तदन्वयस्य आत्मनाशपर्यवसानानुमान शास्त्रवाधिनमेव। न च, 'अनादिकालमारभ्य संसरतश्चेतनस्य नियमेन स्वबन्धाभिवर्धकत्वस्यैव दर्शनेन स्वस्य विनाशकत्वसिद्धिः इति वाच्यम् । अतीतजन्मवृत्तान्नानां असर्वज्ञदुर्विज्ञेयत्वान् । न च ‘याने एन्नैयरियकिलादे' इत्यादि द्रामिड- सामद्वितीयशतकनवमदशकनवमगाथावलेन स्वम्बम्पसामान्यस्य स्वविनाशकत्वसिद्धिः इति वाच्यम् । तस्याः जीवस्वरूपसामन्यविषयकत्वाभावात् । श्रीपशंकुशमुनेः स्वनैच्यानुसन्धानमात्ररूपत्वाच्च । अपि च प्रत्यगात्म- स्वरूपस्य नित्यतया न्यासादीनां तद्विनाशकत्वं बाधितम् । न च 'अहङ्कारविषयप्रावण्यधोरेव आत्मनाश- शब्दार्थत्वात न दोपः' इति वाच्यम् ; नाशशब्डप्रवृत्तिनिमित्तर हितयोः तयोः नाशशब्दार्थत्वायोगान् । न्या पो- पासनादिमोक्षसाधनप्रवृत्तिषु अहङ्कारविषयप्रावण्यगन्धाप्रसक्त्या, प्रकृतार्थासिद्धेश्च । तस्मान् न्यानादीनां स्वस्वरूपविनाशात्मकबलबद निष्टानुवन्यासिद्धेः स्वातिशयार्थत्रप्रवृत्त्यनईत्वलनगं अधिकारिविशेषणं अनिद्ध- मेव" इति । अत्रोच्यते चेतनम्य बरक्षणान्वयानत्वं उपपद्यत न्वयानहत्वं उपपद्यत एवं ; “तापत्रयातुरैः अमृतत्वाय स एवं जिज्ञास्यः" इति श्रीभाप्यश्रुनप्रकाशिकानुगृहीतरीत्या भगवदन्यस्य रक्षणव्यापारायोगात् , स्वस्यैव स्वरक्षकत्वे कर्मकर्तृत्वयोः विरोधाच्च, स्वस्वरूपस्य स्वरक्षणार्हत्वासिद्धेः । न च 'लोके बहूनांन्यासोपासनादि स्वरक्षणार्थव्यापा- गन्वयदर्शनेन स्वस्वरूपस्य तदर्हत्व सिध्यति , इति वाच्यम। तथासनि , ब्राह्मणादिषु अतिक्रान्नमर्यादानां केषांचित् अपेयपानादिदर्शनेन तेषां तदर्हत्वसिद्धेः प्रसङ्गात्। यदि च ब्राह्मगस्य मद्यपानाद्यनर्हत्वं नाम बलवदनिष्टानुबन्धि- मद्यपानाद्यनहत्वमेवातच्च मद्यपानादिनिषेधविधिप्रतिसंबन्धित्वरूपमा तथा च मद्यपानाद्यनहम् ' इाते प्रामाणिकव्यव- गेपपत्तिः इत्युच्येत; तदा प्रकृतेऽपि 'सर्वधर्मान परित्यज्य' 'त्यज धर्म अवर्म च' इत्यादि नियविधिप्रतिसंवन्धित्व- क.पं बलवदनिष्टानुबन्धिन्यासोपामनादिप्रवृत्तिकत्वात्मकं स्वम्बम्पस्य म्बरक्षणान्वयानहत्वमपि उपपद्यत एव' इति ..

·मिद्धतया, श्रीवचनभूपणमीमांम्माभाष्यम् । पश्यतु भवान् । किं च भगवत्समवधानविग्हविशिष्टत्वविनाशकस्यान्वयम्पत्वलिंगक-अनुमानवलेनापि स्व- रक्षणान्वयस्य स्वविनाशपर्यवसानलक्षणबलवद निप्टानुबन्धसिद्धिः उपपद्यत एव । न च न्यामोपामनादीनां भगवन्-प्रमादनात्मकत्वेन भगवत्समवधानविशिष्टत्वात हेत्वसिद्धिदोषः । 'त्यज धर्म अधर्म च सर्व धर्मान परित्यज्य' इनि अधर्मवत न्यासोपसनादिधर्माणामपि निषिद्धत्वादेव भगवन्निग्रहहेतुत्वसिध्या नेपां प्रसादनत्वा- योगान् । एनेन न्यामादिसाधनान्तगणां विधिवलात प्रसादनत्वसिद्धिः' इनि निरस्तम् । तथा सति श्येनादीनामपि भगवन-कैङ्कर्यम्पत्वप्रमङ्गान । यदि चश्येनादि विधीनां 'शठचित्तशास्त्रवशतोपायोऽभिचाग्श्रुतिः' इत्यर्थान्तरतात्पर्यकत्वेन श्येनादितात्पर्यकत्वाभावात् नेपां केवलप्रसादनरूपत्वाभाव इप्येत , तदा न्यासोपास- नादिविधीनामपि स्वरूपविश्वासपारतन्त्र्याद्यानरतात्पर्यकताया: 'सर्वधर्मान् परित्यज्य' इति निषेधबलादेव न्यासादीनामपि केवलप्रसादनत्वासिद्धिः ममाना । तेन साधनांतरस्थले फलमत उपपत्तेः' इनि भगवत एव फलप्रदत्वेन प्रामरक्षकभगवन-समवधानविशिष्टतया नद्विरहरूपहेतुविशेषणामिद्धिः' इति प्रत्युक्तम् । माधनांतरानुष्ठातृविपये भगवनो यथाकर्मफलदायित्वेन अपेक्षकनया रक्षकत्वोक्त्ययोगान् । नहि यथाकर्मफल- दायित्वमेव रक्षकत्वम् । तस्य पापफलसाधारणत्वात् । नापि माधनानुगुण-अभिमतफलप्रदत्वं रक्षकत्वम् । क्रयानु- गुणपण्यप्रदेषु रक्षकत्वव्यवहारादर्शनान् । नापि अदृष्टद्वारकमाधनानुगुणफलप्रदत्वरूपं नन् । मातापितृप्रभृ- नीनां रक्षकत्वमङ्गप्रमङ्गान् । तस्मात् निहेतुकपुरुषार्थप्रदत्वमेव रक्षकत्वम् । इनि न्यासोपासनादिस्थले भगवत: नादृशरक्षकत्वायोगान् तत्र प्राप्तरक्षकभगवढसमवधानमुपपद्यत एव। अपि च, शणवल्कलान्वयस्य ब्रह्मास्त्रविघट- कत्ववन . न्यामादिमाधनांनरस्य सिद्धोपायविघटकत्वान माधनांनग्णा भगवदसमवधानवैशिष्ट्यं दुरपह्नवमेव । न च साधनांतराणां सिद्धोपायविघटकत्वासिद्धिशङ्का, आयोध्यकतृणपिपीलिकादिसंरक्षकस्य सिद्धोपायरय दशरथ- विपये समधर्मेण विघटकत्वदर्शनात् । नहि दशग्थम्य अंनकाले वा परमपदप्रातिश्श्रूयते । एवं 'सर्वधर्मान परि- त्यज्य इत्यत्र दृष्टसंभवन्याय नहकृतधातुश्रुत्या सर्वधर्मपरित्यागस्य प्रतिवन्धकाभावविधयेव मिद्धोपायस्वीकार- निप्पादकनाया: प्रतिपादितत्वेन धर्माणां सिद्धोपायविघटकत्वं दुरपह्नवमेव । एवं — उपायापायसंयोगे निप्ठया हीयतेऽनया' इति न्यामादिमाधनान्नगन्वयस्य मिद्धोपायनिष्ठाभञ्जकत्वोक्त्यापि तत्तथात्वसिद्धिदुर्वारा, तस्मात् न्यासोपासनादिसाधनान्तराणां निरुपाधिकत्वरक्षकत्वाकारेण भगवदन्वयलक्षण भगवत् - समवधानविरहवैशिष्टयं 'उपपद्यत एव । एवं स्वस्यैव स्वरक्ष्यतयाऽन्वस्य विनाशकान्वयरूपत्वमप्यविरुद्धम । 'उद्धरेदात्मनात्मानम्' इत्यादिकं श्रुतवन: अर्जुनस्य शोकान्वयदर्शनेन तद्वलेनैव स्वस्य स्वविनाशकनासिद्धेः । अत एव हि ‘सर्व- धर्मान् परित्यज्य' इति पूर्वोपदिष्टोपायानां प्रनिषेध उपपद्यते । नहि किमर्थं पूर्व स्वविनाशकस्यैव स्वोद्धर्तृतया उपदेश: इति चेत् ; 'पार्थस्य हृदयशोधनार्थमेव' इति त्रूमः । नच , स्वत: सर्वज्ञस्य हृदयशोधनानुपपत्तिः । लोके सदाचार्यपदनिर्वाहकान् प्रनि 'परीक्ष्य विविधोपायः' इत्युक्तशिप्यहृदयपरीक्षणज्ञापनार्थमेव भगवता तदनुष्ठानोप- पत्तेः ।

·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् । एतेन 'नृदेहमाद्यम्' इत्यादिकमपि प्रत्युक्तम् ॐ संसारार्णवमग्नानां विषयाक्रान्तचेतसाम् । विष्णु- पोनं विना नान्यत् किंचिदस्ति पगयणम् ।। ॐ तमेवैक जानथात्मानम अन्या वाचो विमुञ्चथ , अमृतस्यैष सेतुः ॐ त्वत्पादकमलादन्यन्न मे जन्मान्तरे वपि । निमित्तं कुशलस्यास्ति ® इत्यादिना भगवव्यतिरिक्त- संसारनिस्तरणोपायसद्भावप्रतिषेधकबहुप्रमाणबलेन नृदेहमित्यादेरपि केवलहृदयशोधनार्थत्वलाभात् । न हि संसारसागरान्तर्निमग्नान प्रति तन्निमज्जनहेतुभूतस्यैव देहस्य तन्निवर्तनासाधारणकारणत्वं संभवति । तस्मात नृदेहमित्यादेः भगवत्प्रवृत्तिविरोधिस्वप्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतसदाचार्यसमाश्रयणदृष्टकारणीभूतशरीरप्रशंसादिमाव- परतयैव अन्यथानेयत्वात् तद्वलेन हेत्वसिद्धथुक्तिरनुपपन्नैव । किञ्च अनादिकालात्प्रभृति सृष्ट्यवतारादिभि: भगवत्कृतानां चेतनोज्जीवनयत्नानां चेतनककस्वयत्नबलेनैव विफलीकरणदर्शनेन तद्वलेन चेतनस्य स्वापेक्ष्या विनाशकत्वसिद्धिः दुर्वा रेव । न च अतीनजन्मवृत्तान्तानामसर्वज्ञदुर्विज्ञेयतया नदसिद्धिः । संसागनुवृत्तिरूपकार्यबलेनैव तत्कल्प- नोपपत्तेः । नच संसारानुवृत्तेः ईश्वरकार्यत्वं शंकितुमपि शक्यम् । चेतनोज्जीवनकदीक्षितस्थ परमदयालोस्संसार- वर्धकत्वायोगात * निमित्तमावमेवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रधानकारणीभूता यतो वै मृज्यशक्तय: ॐ वैषम्य नैपये न सापेक्षत्वात * अविद्याकर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिष्यते । यथा क्षेत्रज्ञशक्तिस्सा वेष्टिता नृप सर्वगा। संसारतापानखिलान् अवाप्नोत्यतिसन्नतान * इत्यादिभिः चेतनकर्मणामेव तद्वन्धप्रधानकारणत्वोक्त्था भगवतः कारणत्वोक्तेः अत्यन्तविरुद्धत्वात । नच चेतनकर्मणामपि भगवल्लीलोपकरणभूतप्रकृतिसंबन्धकार्यत्वेन भगवत्कार्यत्वं दुरुद्धरमिति वाच्यम् । स्थूलावस्थप्रकृतिविशेषसंबन्धानामपि बीजांकुरन्यायेन कर्मप्रवाहकार्थत्वेन भगवत्कार्यत्वायोगान् ॥ ॐ आदावीश्वरदत्तथैव पुरुषस्स्वातन्त्र्यशक्त्या स्वयं तत्तत्ज्ञानचिकीर्षणप्रयतनान्युत्पा- दयन् वर्तते ॐ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्य: * इत्याद्युक्तरीत्या कर्मविशेषाणां प्राथमिक- स्वतन्त्रचेतनेच्छैकमूलकतया नत्र स्थूलसूक्ष्मप्रकृतिसंबन्धादीनामसाधारणकारणत्वायोगाच्च । करणकलेबरादिकं हि, * विचिबा देहसंपत्तिरीश्वराय निवेदितुम । पूर्वमेव कृता ब्रह्मन् हस्तपादादिसंयुता * अचिद विशेषितान् प्रलय. सीमनि संसरत: करणकळेब : घटयितुं दयमानमना: * इत्युत्तरीत्या कारुणिकेन भगवता चेतनोजिजीविषयैव दत्तम् ॥ नचैवं * लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् इति सूवविरोधः, चेतनोज्जीवनव्यापागणां भगवल्लीलान्तर्भावाभि- प्रायेणैव तदुपपत्तेः । अन्यपक्रान् मन्यापतितमितिन्यायेन चेतनोज्जीवनार्थसृष्ट्यवतागदिभगवद्यापागणां चेतनकर्तृकविपरीतपरम्परया वैधरीत्यपर्यवसानेन भगवतो विस्मयावहतया तादृशपर्यवसानाभिप्रायेण वा * लोकवत्तु लीलाकेवल्यमित्यस्योपपत्तेः । अन्यथा * भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्रकामस्य का स्पृहा ? इति मांडूक्यवचने जगत्सृष्टेः केवललीलार्थत्वादिकं परमतत्वेनोपन्यस्य परिपूर्णस्वभावकार्यपरोपकारार्थनाया: स्वमतत्वेनोक्ततया तद्विरोधान् । अवतारितं च तद्वाक्यं कूपनारायणादि- मुनिभि:--"नर्हि परिपूर्णस्य मृष्टिः किमर्था ? इत्यत: लोकानुग्रहार्थम् स्वभावः इति वक्तृमतान्तराण्याह ·, श्रीवचनभूषणमीमांनाभाग्यम् । भोगार्थमिति" इति । एवं जन्माद्यम्य यत इनि मूत्रमाप्ये “ परमकारुणिकान्पग्म्मान्पुंम: मृष्टिस्थितिप्रलया: प्रवर्तन्त, इत्यत्र श्रुतप्रकाशिकायां “परमकारुणिकत्वं च जिज्ञास्यत्वकारणत्वोपयोगि । प्रलयदशाया- मसत्कल्पं चेतनजानं निरीक्ष्य दयया हि मृप्टिः । संश्रितसौलभ्यं च दययैव । यथा * माना पिता भ्राना निवासरशरणं सुहृत् गनिनांगयण इति, इनि । नचैवं न प्रयोजनवत्वान * इत्यायधिकरणभाष्यसूक्तिविरोधः । तदधिकरणपूर्वपक्षभाप्ये—अवाप्नसमस्तकामस्य पगर्थना हि परानुग्रह एव ? इति , “नच ईदृशगर्भजन्मजग- मरणनरकादिनानाविधानन्नदुःखबहुलं जगत् करुणावान मृजनि ” इत्युक्तस्य मृष्टे:पगर्थतापक्षदोषस्य * वैषम्य- नैघृण्ये न सापेक्षत्वान * इति सूत्रेणेव परिहनत्वेन लीलार्थवत्परार्थस्यापि भाष्यविवक्षितत्वोपपत्त्या विरोधा- भावान् । तस्मान् भगवतः जगत्सगांदिव्यापागणां चेतनोज्जीवनाथकृषिरूपत्वात, नद्वैफल्यस्य वैषम्यानां च चेतनयत्नफलत्वाच्च चेतनस्य स्वम्पनाशकत्वं भगवतएव निरुपाधिकरणकत्वं च शास्त्रबलात्मिद्धमेव । इनि न्यासोपासनादिस्वयत्नान्वयस्यापि स्वरूपनाशपर्यवसानमुपपद्यत एव। ॐ चतुर्विधा भजन्ते मां जनास्मुकृति- नोर्जुन ® इति• पारमकान्त्यकाप्ठाभूनज्ञानित्वम्यापि सुकृतफलत्वावगमान, सुकृतस्य चेननयत्नमाध्यत्वात् , नादृशसुकृतविशेषसंपादकस्य च चेतनस्य स्वविनाशकत्वोक्तिबार्धिता इनिचेन मैवम् । चतुर्विधाधिकार्यन्तर्गनस्य ज्ञानिन: साधनभक्तिनिप्ठत्वपक्षे तन्निष्ठाया: पारमैकान्त्यकाष्ठाम्पत्वायोगात् । * श्लोकत्रयोदितज्ञानिनं मां कुरुप्व के इत्यादि श्रीगद्यसूक्तिप्रदर्शितरीत्या ® फलभक्तिनिष्ठत्वपक्षेपि तद्विपये सुकृतिन: इत्युक्तसुकृतशब्दस्य * ईश्वरस्य च सौहार्दै यदृच्छासुकृतं तन: * इत्यादिविशेषवचनसिद्धयादृच्छिकादिसुकृनपरत्वेन तस्य भगवत्सौ- हार्दैकमूलकनया तस्य चेननबुद्धिपूर्वकत्वायोगान :। ननु * सा काष्टा सा पगगति: ॐ इत्यादिषु प्रपत्तिवशी- कृतस्यैव भगवतः चेतनोज्जीवनहेतुत्वोक्त्या तद्वशीकारकर्तुश्चेननस्य स्वोज्जीवनहेतुत्वं दुरपह्नवमिनि चेन्न । अपगधानामालयस्य अत्यन्तपरतन्त्रस्य चेतनस्य दण्डधरनिरंकुशस्वनन्त्रभगवद्वशीकरणकर्तृत्वासंभवात् । नचैवं * तस्य च वशीकरणं तच्छरणागति: इति श्रीभाप्यसूक्तिविरोधः; तत्र शरणागनिशब्दस्य भगवत्प्रवृत्तिविगेधि- स्वप्रातिकूल्याभिसंधिविराममात्रपरत्वान्। प्रापशेपिणो भगवतः स्वशेषभूनविपये स्वप्राप्त्यनुसन्धानेनैव पित्रादेः पुत्रादिप्विव वात्सल्यनम्रिननया नद्वशीकरणस्य विगेधिनिवृत्तिव्यतिरेकण हेत्वन्नगनपेक्षणात् । अत एव हि * तं ह देवमात्मबुद्धिप्रसादमित्युच्यते । आत्मबुध्या प्रसादः यस्य सः-आत्मबुद्धिप्रमादः प्राप्तशेपित्वरूपस्व- म्वरूपज्ञानमात्राधीनप्रसादवान् इत्यर्थः । अथवा आत्मबुध्या स्वशेषभूनजीवात्मस्वरूपज्ञानेनैव प्रसादो यस्य इनि वा विग्रहवाक्यार्थः ॐ पितेव पुत्रस्य * इत्यादि स्मृतेः। ॐ नीचोच्चयोस्स्वभावोऽयं इति चेतनानां नैच्यस्य स्वाभाविकत्वदर्शनपूर्वकं प्रहीभवति नीचे हि परो नैच्यं विलोकयन * इति तादृशस्वरूपान्तर्गतनेचस्य भगवत्प्रहीभावकारणत्वेन ‘नमयति इति नम:' इति व्युत्पत्तिमिद्धनमश्शब्दार्थत्वोक्तेश्च । * अनो वा नम उद्दिष्टं यत् तं नमयति स्वयमित्यत्र यस्मात्कारणान् स्वरूपान्तर्गतं नैच्यं स्वयमेव तं परमपुरुषं 'नमयनि' अत:कारणान नैच्यमेव वा नमउद्दिष्टं इत्युच्यते । अत: भगवदशीकारस्य करणान्नरनिरपेक्षत्वेन प्रतिबन्धका- 36 ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् । भावमात्रस्य तत्रापेक्षिततया ® तस्य च वशीकरणं तच्छरणारविन्दशरणागति: इत्यत्र भगवत्प्रवृत्तिविरोधि- स्वप्रत्तिनिवृत्तिमात्रमेव शरणागतिशब्दविवक्षितम् । तद्विरोधी च स्वस्वातन्त्र्याभिसंधिः । त्वम्मेऽहम्मे के इत्यादिपु प्रसिद्धम् ।तन्निवृत्तिश्च भगवच्छेषत्वसंवाद एव। तथाच अनुगृहीतम् अनुमानिकाधिकरणश्रुतप्रकाशिकायाम् 'शास्त्रे आत्मनि महत: आत्मन: जीवस्य नियमनं नाम तच्छेपताप्रतिपत्तिः । सैवेपरस्यापि वशीकरणं भवति" इति। नचैवमपि प्रातिकूल्याभिसंधित्यागात्मकभगवद्वशीकरणे चेतनस्यैव कर्तृत्वेन चेतनोज्जीवनहेतुत्वं दुग्पह्नवम् इति वाच्यम् । येन त्यजसि तत् त्यज मृग्यमध्यस्थवत्त्वम् , जितं ते पुण्डरीकाक्ष अलवलमै तविर्तव कन् ॐ अदुवुमवनदिन्नरुळ 8 वरद तव खलु प्रसादाहते शरणमिति वचोऽपि मे नोदियात् ॐ निदानं तत्रापि स्वयमखिलनिर्माणनिपुणः ॐ इत्यादिप्रमाणबलेन शेषत्वसंवादादीनामपि स्वसौन्दर्याविष्कारादिरूपभगवत्कृषिफलत्वेन चेतनयत्नसाध्यत्वाभावात् । तस्मात्सर्वात्मना भगवत एव रक्षकत्वात् स्वस्य स्वविनाशमानहेतुत्वाच्च स्वस्यैव स्वरक्षकत्वान्वयो विनाशरूपा- नर्थपर्यवसाय्येव । अत एव ® याने येन्ने अग्यिकिलादे ॐ इत्यादि श्रीपरांकुशदिव्यसूक्त्याऽपि स्वस्थ स्वविनाशकत्वसिद्धिदुर्वारा ॐ वहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि ॐ इत्युक्तरीत्या स्वावतारसत्वावर्ननशास्त्रप्रवर्तन- करणकळेवग्दानादिना भगवता चेतनोज्जीवनार्थ निरन्तरकृपिसन्ततिकरणेपि चेतनस्य स्वशेषत्वसंवादालाभस्य चेतनपापैकमूलकत्वेन चेतनस्य स्वविनाशकत्वसिद्धेः निष्प्रत्यूहत्वान् । नच नित्यस्य आत्मस्वरूपस्य नाशायोगात् स्वस्य स्वविनाशकत्वमनुपपन्नमिति वाच्यम् । सत्कार्य- वादिनां सिद्धान्ते नित्यत्वनाशित्वयोरविरोधात् अत एव हि ॐ अचेतना परार्या च नित्या सतत विक्रियेत्युच्यते । तथाच सिद्धान्ते विरुद्धावस्थान्वयस्यैव नाशशब्दार्थत्वेन स्वभावान्यथाभाववत: चेतनस्य तादृशावस्थान्दयसा- भवत्येवेत्यनुपपत्त्यभावात् । नवैवमपि न्यासोपासनाद्यनुष्ठानदशायां स्वरूपस्य उज्वलत्वेन विरुद्धावस्थान्वया. भावात् साधनान्तरान्वयस्य स्वरूपनाशकत्वं दुरुपपादमेवेति वाच्यम्; न्यालोपासनादीनां मदिराबिन्दुमिश्र- शानकुंभमयकुंभगततीर्थसलिलान् अहङ्कारमिश्रतया दोपदुष्टताया: पूर्वाचार्यसूक्तिसिद्धत्वेन तदनुष्ठानृणां शेपत्व- विरुद्धस्वातन्त्र्यावस्थान्वयसत्त्वेन स्वरूपनाशस्य दुरित्वात् । अन एव हि ॐ असन्नेव ॐ इत्यादिषु असत्तेन ब्रह्म जानतामसत्वमेवोच्यते । न्यासोपासादिनिप्ठा हि ब्रम्हणोब्रह्मत्वादिविशिष्टवेपेण स्वप्रवृत्तिसाध्यतां मन्यन्ते । इदमेव हि असत्त्वेन ब्रह्मगो वेहनं नाम । नच * असब्रह्मेतिवेदचेत् * इत्यत्र ब्रह्म वेद इति यत् तत् असच्चे इत्यर्थवर्णन युक्तम् । श्रुतिस्वारस्यविरोधान । “अस्तीत्येवोपलब्धव्यः तत्त्वभावेनचोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभाव: प्रसीदने ॥” इत्यादिश्रुत्यन्तकार्थप्रतीतिविरोधाच्च । अभावप्रतियोगित्वेन ब्रह्म जानतामपि सत्त्व- प्रसङ्गाच्च । असत्त्वेन ब्रह्म जाननामसत्त्वप्राप्त्युक्तेः यथाक्रन्यायगर्भत्वप्रतीत्या तद्विगेधाच्च । तस्मात सत्वयोर्विद्यमानपदार्थधर्मत्वान, तत्र च सत्वस्य स्वासाधारणसर्वाकाराभिनिष्पत्तिरूपत्वात् । असत्वस्य च तादृशाकाग्वैकल्यरूपत्वाच्च असत्वेन ब्रह्मवेदनं नाम स्वन्यालोपासनाद्यभिनिष्पाद्यवात्सल्यकारुण्यादिगुणगत- ब्रह्मत्वसत्वेन रूपेण ब्रह्मज्ञानमेव । एवंविधज्ञानशालिना न्यानोपामनादिस्वप्रवृत्तिबलेन ब्रह्मदयादिनिष्पादनपूर्वक- मत्वा- , ·-- श्रीवचनभूषणमीमांसाभाग्यम् । मुख्यब्रह्मवशीकरणमामर्थ्यलक्षणस्वातन्त्र्याभिमानशालित्यादेव · अमन्नेव स भवति — इन्यमन्त्वमुच्यने । 'अम- नेव' इत्यत्र एवकारस्य इवार्थकत्वाश्रयणेन असच्छब्दस्य शशशृङ्गादिपरत्वाश्रयणेन च शशशृङ्गादिनुल्यन्त्रम 'अमन्नेव' इत्यनेनोयने इति पक्षे तु दृष्टान्नाप्रसिद्विः । अमच्छब्दस्य अचित्परत्वाश्रयणे विशेषज्ञाना- भावस्यैव इवशब्दार्थमादृश्योपपाइकमाधारणधर्मत्वेन विवक्षणीयतया फलपर्यवमानं नुल्यमेव | नम्मान न्नेब' इत्यादिना सन्त्वेन ब्रह्म जाननाम म्बस्त्रम्पाविर्भावात्मकस्वनम्र्पणाभिनिप्पनिलक्षणसत्ताप्राप्तिः । अमत्वेन ब्रह्म जानतां नादशस्वम्बम्पामिनिम्पत्निवैकल्यलनगाप्रापिश्चीच्यते इत्येव स्वरमन: प्रतीयते । एवं मत्वेन ब्रह्म- ज्ञानम्य यथावतज्ञानमयत्वेन श्रेष्ठचात् । अमत्त्वेन ब्रह्मज्ञानस्य अयथावज्ञानम्पत्वेन अपकृष्टत्वाच्च । महासिद्धान्तभाप्ये ब्रह्मविपयज्ञानमद्भावासद्भावाभ्यां आत्मनाशं आत्मसत्तां च वदति इत्यनच्छुत्यर्थोऽनुगृही- न: । अत्रासद्भाव: अयथावद्विपयकन्वलक्षणमपकृष्टत्वम् । मद्भावश्च यथावद्विपयकत्वलक्षणमुत्कृष्टत्वमिनि वेदि- नव्यम् । ब्रह्म वेद इति यन नन असचेन इत्युक्तम् ' अमत्त्वम् अस्तिचेत् इत्युनं सत्त्वं च पूर्वोक्तं अयथावद्यथा- बद्विपयकचमेवेति बोध्यम् । अन्यथा अमञ्चन अस्तिचेन इत्यनयो: वैयर्थ्यम्य दुरुद्धरत्वान । इत्थं च फलपर्यवसानं तुल्यमेव । इयांस्नु विशेषः । यथाश्रुतयोजनायामनध्याहारेणेव विवक्षितार्थलाभाल्लाघवम् ; 'ब्रम्ह वेद' इति यत् तदमच्चत् ' इत्यादि योजनायां स्वारस्यभङ्गान ! यनच्छब्दयो: द्विवारमध्याहारप्रमङ्गाच । विवश्नि- नार्थालाभो बोधविलम्बः गौग्वं चेति । तम्मान 'अमन्नेव' इत्यादेः यथोक्तार्थकत्वस्यैव ज्यायस्त्वात नहलान् फलप्रदानीप यिककृपाडिविशिष्टवेपेण न्यामोपामनादिस्वप्रयत्नमाध्यत्वेन रूपेण ब्रह्म जानतां साधना- नरनिप्ठाना स्वस्वरूपविनाशकत्वमिद्धिः दुग्पहवैव । नच सर्वक समाराध्यस्य भगवन: प्रीणनविशिष्टवपण सर्वकर्ममाध्यतायाः प्रामाणिकत्वेन स्वप्रवृत्ति- माध्यत्वेन ब्रम्हज्ञानं यथावद्विषयकमेव इनि वाच्यम्। * नमक्रतुं पश्यनि येनाक्षरं पुरुषं वेदसत्यं * असंभवन्तु तस्य मनोऽनुपपत्ते: * इत्यादिपु त्रम्हणः स्वम्पान्यथाभावेन वा चेतनयत्नसाध्यनाया: प्रतिपिद्धत्वेन नस्यसाध्यत्वा- योगात । साध्यत्वे त्रम्हण: अनित्यत्वानाच्च । कथं पुनः सर्वकर्मसमागध्यत्वमिनिचेन भगवनो नित्यसिद्धात शेपित्वविशिष्टान मौलभ्यादेवेनि ब्रूमः । नैतावना न्यामोपामादिसाधनव्यापाराणां ब्रह्मसाधनत्वम् । साधनत्वेन अनु- प्ठीयमाणानां नेपां स्वफलार्थनया भगवदनन्याईशेपवृत्तिन्वरूपभगवदागधनत्वायोगान् । * येप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ने श्रद्धयाऽन्विता: * इत्युक्तदेवनान्तरागवनात्मकड़ोपम्पचेननव्यापारेप्वपि १ तेपि मामेव कौन्नेययजन्त्य- विधिपूर्वकमिति भगवत: सहजमौहार्दनेव म्वागधनत्वारोपणदर्शनेन सर्वकर्मनमागध्य व्यतया निरुपाधिकनित्य- वात्मल्यमात्रप्रयोजकत्वान्। एवं गोब्राह्मणादिहिंसार्थभगवन्मन्दिगदिप्रदाक्षिणादिषु घुणाक्षग्न्यायसिद्धेवपि भग- वन: कंवलवात्मल्येनैव सुकृतत्वारोपस्य अज्ञातसुकृनादिप्रतिपादकशास्त्रसिद्धत्वेन तन्न्यायेनेव साधनान्तरस्थलेऽपि दोपांशानादरपूर्वकभगवत्प्रीने: केवलवात्सल्यादिकार्यवसिद्धया चेतनयत्नानां नत्रान्यथा सिद्धत्वेन कारणत्वा-योगान। नस्मान ब्रम्हहिंमादीनां अज्ञानमुकृनत्वात्मना भगवदागधनत्ववन स्वातन्त्र्यगर्भन्यामोपासनाद्यात्मकाविधिपूर्वकं- , भगवतः ·श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् । व्यापाराणामपि भगवदाराधनात्मकताया: भगवद्वात्सल्यैकमूलकतया तेषां वात्सल्यादिविशिष्टवेषेण भगवत्साध- कत्वज्ञानं भगवत्साध्यत्वज्ञानं च भ्रान्तिरेव । तथाच दयावात्सल्यादि विशिष्टवेषेण भगवन्तं स्वयत्नसाध्यत्वेन जामतां न्यासोपासनादिसाधनान्तरनिष्ठानां ॐ असन्नेव ॐ इत्यादिश्रुत्युक्तरीत्या स्वस्वरूपाविनाशकत्वोक्तिर्दुर्वा रैव। एवं न्यासोपासनयोः भावनात्यान्तर्गतब्रह्मभावनारूपत्वेन ॐ अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना इति अधिकार- वोधावच्छिन्नत्वात् । मत्फलसाधनत्वात् मदर्थमिदं कर्म इत्याकारकाधिकारिबोधस्य च ॐ अक्षीणेषु समस्तेपु विशेष- ज्ञानकर्मसु इति ब्राह्मणोऽहं मनुष्योऽहं इत्यादिरूपकर्ममूलकदेहात्माभिमानरूपविशेषज्ञानावच्छिन्नत्वाच्च अहङ्कारविषयप्रावण्यगर्भतया तबलेनापि तयोः स्वस्वरूपनाशकत्वं दुरपह्नवमेव । अत्र हि देहात्माभिमान- स्वतन्त्रात्माभिमानयोः मध्ये देहात्माभिमानरूपाहङ्कारस्य अधिकारबोधावच्छेदकत्वात् । स्वतन्त्राभिमानस्यच स्वतन्त्रः कर्ता इत्युक्तरीत्या भावनाकर्तृभूतअधिकारिस्वरूपान्तर्गतत्वात् ॥ विषयप्रावण्यलक्षणममकारस्य मत्फल- साधनत्वान्मदर्थमिदं कर्म इत्यधिकारबोधान्तर्गतत्वाच्च । न्यासोपासननिष्ठयोः स्वात्मात्मीयैतदुभयविषयकममकार- शालिनया ॐ द्वयक्षरस्तु भवेन्मृत्युः ॐ ममेति द्वयक्षरो मृत्युः ॐ इत्याद्युक्तस्वरूपनाशपर्यवसायित्वं दुरुद्धरमेव । नच निरुक्ताहङ्ककारममकाग्यो:मोक्षसाधन निष्पादकतया स्वरूपनाशकत्वासंभवश्शङ्कयः । अयथोपासने प्राप्तिरपि अयथाभूतास्यात् इति आत्मोपासनाधिकरणभाप्यानुगृहीतरीत्या अयथावस्थितभगवत्प्राप्यादि- लक्षणमोक्षसाधननिष्पादकत्वादेव न्यासाद्यन्तर्गत-अहङ्कारममकारयोः स्वरूपनाशात्मकतया वज्रलेपत्वात् । अयथावस्थितप्राप्ति म स्वार्थानुभवस्वार्थकैङ्कर्यादिप्रतिसंबन्धित्ववेषेण भगवत्प्राप्तिरेव । साचभगवदनन्याहशेषत्वादि- लझणयथावस्थितचेतनस्वरूपावस्थान्वयरूपत्वात् स्वस्वरूपनाशात्मिकैव अतएव हि स्वात्मसन्तोषकारिणा- मात्यन्तिकस्वरूपनाश: पूर्वाचारुदघुष्यते । न्यासोपाप्सनादिम्वयनपराणां सर्वेषां ॐ शास्त्रफलं प्रयोक्तरि * इतिन्यायेन स्वार्थपरतया स्वात्मसन्नोपकारित्वमविशिष्टम । तत्रकेवलस्वात्मरूपमात्रं स्वार्थमनुभवति । साधनभक्ति- निष्ठश्च पग्मपुरुषानुभवविशिष्टं स्वस्वरूपं स्वार्थमनुभवति । न्याप्सनिष्ठस्तु कैङ्कर्यपर्यन्तानुभवविशिष्टं स्वस्वरूपं स्वार्थमनुभवति इति एतावानेव विशेषः । अत: न्यासोपाप्सननिष्ठानामपि केवलवदेव अहङ्कारविषयप्रावण्याभ्यां स्वस्वरूपनाशकत्वमक्षतमेव । नच त्रैवर्गिकान्तर्गतकाम्यप्रावण्यस्यैव विषयप्रावण्यशब्दार्थतया न्यासोपासननिष्ठयोः तदन्वयो दुरुप- पाद इति वाच्यम् ; विषयशब्दस्य सचन्दनाङ्गनालिङ्गादिस्वभोग्यमात्रपरत्वेन तस्य प्राकृताप्राकृतसर्वविषयसाधा- रणतया त्रैवर्गिकमात्रपरत्वे मानाभावात् । नच अप्राकृतलोके स्रक्चन्दनाद्यनुभवाभावश्शयः । क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिवा यानैर्वा स यदि स्त्रीलोककामो भवति सङ्कल्पदेवास्य स्त्रियस्समुत्तिष्ठन्ते ॐ इत्यादिना तवापि तेषां श्रूयमाणत्वात् । न्यासादिनिष्ठानामल्पास्थिरफलत्वबुद्धयैव हि त्रैवर्गिकवैराग्यमुक्तम् । नत्वनन्यभोग्यत्वरूपस्वरूपप्राप्ततया । येन तेषामपरिच्छिन्ननित्यस्वर्गानुभवात्मके जक्षणादावनन्वयस्स्यात् । अन एव हि * निरस्ताविठदुःखोऽहमनन्तानन्दभाक् स्वगत् । भेवेयमिति मोक्षार्थी श्रवणादौ प्रवर्तते ॥ * ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् । अधिगताल्पस्थिरफलकेवलकर्मज्ञाननया सत्रातमोक्षाभिलापस्य अनन्त-स्थिरफलत्रम्हजिज्ञासा हनन्नम्भाविनी * इनि साधकानां स्वोदरपूगणार्थमेव ब्रम्हविचारप्रवृत्तिः इत्युच्यने नस्मात "न्यामोपामननिष्ठानामाप माधन- दशायां तक्रतुन्यायात् फलदशायां च विषयप्रावण्यस्यापि सत्त्वेन अहङ्कारममकागन्वयमत्वात् अनन्यभाग्यन्व- स्वरूपनाशो दुवार एव इति नादृशन्यासोपासनादिदुःखेन स्वस्यैव स्वरक्ष्यत्वेनान्वयस्य मूनिहस्तस्तनंधय- न्थासवन स्वविनाशपर्यवसायित्वमुपपद्यन एव । इति साधनान्तगणां न्यामापेक्षया बलवद निष्टानुबन्धित्वान् तादृशसाधनानुष्ठानानहत्वलक्षणं "प्रपद्ये" इत्युक्तमाक्षिप्ताधिकारिविशेषणमुपपद्यत एव इति सङ्ग्रहच्च । 'भगवन्प्रीफ्नार्थत्वान् मोक्षार्थिषु विधानतः । स्वनाशकत्वं न्यासादेः अयुक्तमि निचेन्न नन । आत्मघ्ननैकशीलत्वान् अमदब्रम्हेनिवेदनात् । नथाधिकारबोधादप्यहङ्कारादियोगतः ।। स्वात्मसन्नोपकारित्वान् अयथा प्राप्तियोगतः । स्वनाशकत्वं न्यासदिनिप्ठानां दुग्पह्नवम् ' इति । पूर्वाधिकरणे वगणाधिकारिणः स्वविनाशकस्बरक्षणान्वयकत्वलक्षणसाधनान्तरानहत्वं “प्रपद्ये" इत्युत्त- माभिप्ताधिकारिविशेषणमुक्तम् । अथात्र न्यासोपामनादीनां स्वनाशपर्यवसानप्रयोजकतया उत्तयोः अहङ्कार- विषयप्रावण्ययोः वरणमाधारणत्वेन स्वविनाशपर्यवसानप्रयोजकत्वासंभवान् चेतनस्य पूर्वोक्तं न्यासाद्यनर्हत्वं न संभवनि इत्याक्षिप्य तत्तथात्वं व्यवस्थाप्यते इति सङ्गतिः । नत्र संशयः साधनान्नरानईत्वरूपं वरणाधिकारि- विशेषणं संभवति वा ? न वा ? इनि । नदर्थम् अहङ्कारविपयप्रावण्ययोः स्वस्वरूपनाशकत्वमस्ति ? न वा ? इनि नदर्थम् नयो: वरणाविकागिसाधारण्यम् अस्ति ? न वा ? इनि 'यदा वरणाधिकारिसाधारमयं स्यात् नदा तयोः स्वस्वरूपनाशकत्वायोगान् सायनान्नराणां स्वम्वरूपनाशकत्वं न संभवनि' इनि साधनान्तर न्तरानहत्वस्य वरणाविकारिविशेषणत्वमसिद्धं स्यात् । यहा च तयोः वग्णाधिकारिसाधारण्यं न स्यात् , नदा तयोः स्वरूप- नाशकत्वसंभवान् स्वरूपनाशकमाधनान्नरकत्वलक्षणं वगणाधिकारिविशेषणमुपपद्यत एव इनि पूर्वोत्तरपक्षयोः फल- फलिभावः । अब पूर्वपक्ष:-स्वस्वम्पविनाशकस्वरक्षगान्वयकत्वलक्षणसाधनान्तरानहत्वं वरणाधिकारिविशेषण- मित्यनुपपन्नम् साधनान्तराणां स्वरूपनाशपर्यवसानप्रयोजकतया उक्तयोः अहङ्कारविषयप्रावण्ययोः वरणाधि- कारिसाधारण्यत्वेन अभिचरिततया साक्षाद्वा परम्परया वा स्वरूपनाशहेतुत्वायोगान् । नच नमश्शब्दशिक्षित- स्वरूपस्यैव वरणाधिकारित्वात् तस्याहङ्कारममकागन्वयोऽसिद्धः इति वाच्यम् । तथा सति उपायोपेय- प्रार्थनात्मकस्य वरणस्येवासिद्धिप्रसङ्गान् । नहि स्वातन्त्र्यशून्यस्य वरणे कर्तृत्वं संभवति। नवा फलप्रावण्यरहितस्य फलप्रार्थनातदुपायप्रार्थनयोः प्रसक्तिम्स्यात् एतेन न कामकलुषं चित्तम् * न हि मे जीवितेनार्थः एम्मा- वीटुत्तिरमुम् ॐ इत्यादिना वग्णस्थाहकारममकारसामान्यराहित्यं सिद्धम् इति प्रत्युक्तम् । अत एव च अहवारस्य- अग्निस्पर्शवन् साक्षदाश्रयनाशकत्ववचनमपि प्रत्युक्तम् ॥ किञ्च-विहितविषयप्रावण्यत?तुभूनवर्णाश्रमाद्यमि- मानवतामर्जुनादीनां ® मामेकं शरणं व्रज के इति वरणाधिकारदर्शनेन विषयप्रावण्यादे: स्वरूपनाशकत्वमपि अनुपपन्नम् । एतेन ॐ विषस्य विषयाणां च दूग्मत्यन्तमन्तरम् ॐ इत्यादिप्रमाणबलात् विषयप्रावण्यसामान्यस्य 37 ·अवश्या- श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्यम् । साक्षात्स्वरूपनाशकत्वमित्यपि परास्तम्; योग्यतानुसारात् तस्य निषिद्ध विषयमात्रपरताया: श्रयणीयत्वात् । नच "अनन्यभोग्यत्वरूपचेतनस्वरूपनाशकत्वांशे विहितविषयप्रावण्यस्यापि योग्यतासत्त्वात् तस्यापि नाशकत्वमवर्जनीयमिति वाच्यम् ॥ ॐ ऋतावुपे यात् , इत्याद्याश्रमधर्मादीनाम् ® अविप्लवाय धर्माणां पालनाय कुलस्य च ® इत्यादि विशेषविधिबलात् कैङ्कर्यान्तर्गतत्वेन तत्प्रावण्यस्य अनन्यभोग्यत्व भजकत्वायोगात् । अन्यथा ज्ञानादिकानामपि लोके विहितविषयप्रवृत्तिदर्शनेन तद्विरोधस्य दुष्परिहरत्वात् नच अहङ्ककारविषयप्रावण्ययो: साक्षात् स्वरूपनाशकत्वासंभवेऽपि स्वकार्यद्वारा तथात्वं दुस्त्यजम् ।। इति वाच्यम् । सत्कार्यविशेषाणामपि ब्रम्हविद्यामाहात्म्यादेवाश्लेषविनाशविषयत्वेन स्वरूपनाशकत्वायोगात् । नच ब्रम्हविदपचार- रूपकार्यविशेषस्य अश्लेषविनाशविषयतया तहाग तयोः नाशकत्वं दुर्वारमेव इति वाच्यम् ॥ वरणेपि तत्संभवेन तस्य न्यासोपासनमानसाधारण्यायोगात् । लोके भागवतविरोधिनां तत्क्षणविनिपातादर्शनेन भागव- तापचारस्वरूपनाशकत्वपरवचनानां अवश्यपरिहरणीयत्वमानतात्पर्यकताया अवश्याश्रयणीयत्वाच्च ॥ एतेन * अवमानक्रिया तेषां संहरत्यखिलम् जगत् ॐ इत्यादिप्रमाणोदाहरणमपि प्रत्युक्तम् ।। तस्मात् अहङ्कारविषयप्रावण्यसामान्यस्यसाक्षात् परम्पराया वा स्वरूपनाशकत्वनियमायोगात् योगे वा तस्य न्यासोपासनमात्रसाधारण्यायोगाच्च स्वरूपविनाशकन्यासोपासनादिस्वरक्षणान्वयकत्वलक्षणसाध- नान्तरानहत्वस्य वरणाधिकारिविशेषणत्वमनुपपन्नमेवेति ।। अत्रोच्यते (अहङ्कारम् अग्निस्पर्शम पोले) इत्यादि । अहङ्कार विषयप्रावण्ययोः स्वस्वरूपनाशकत्वात् तद्गर्भसाधनान्तगनर्हत्वस्य वरणाधिकारिविशेषणत्वमुपपद्यत एव ॐ ममेति व्यक्षरो मृत्युः ॐ इनि वचनबलेनैव तयोः स्वरूपनाशकत्वस्य सिद्धत्वात् । न च विषयप्रावण्यस्य अहङ्कारसत्ताधीनसत्ताकत्वात् अहङ्कारस्य स्वाश्रयभूतस्वरूपसत्ताधीनसत्ताकत्वाच्च तयोः स्वस्वरूपविनाशकत्वमनुपपन्नमिति वाच्यम् । अग्निस्पर्शविपस्पर्श योरिव तयोरप्याश्रयनाशकत्वोपपत्तेः न च ॐ अहं सर्वे करिष्यामि मम सहजकैकर्यविधय: ® इत्यादिषु यथाऽव स्थितस्वरूपनिप्ठानामपि विषय विशेषे तंत्सद्भावदर्शनेन तयोः स्वरूपनाशकतायाः निषिद्ध विषयसंबन्धायत्तत्व- स्यावश्याश्रयणीयतया अहङ्कारविषयप्रावण्यसामान्यस्य स्वरूपनाशकत्वमनुपपन्नमिति वाच्यम् । यथावत् स्वरूपविषयकाहङ्कारतन्मूलकोद्देश्यविषयप्रावण्ययोः स्वरूपानुकूलत्वेऽपि भगवदनन्याहशेषत्वविरोधिस्वातिशया- धानाहत्वलक्षणस्वस्वातन्त्र्याभिमानात्मकाहङ्कारस्य तन्मूलकस्वार्थानुभवादिनिषिद्धविषय प्रावण्यस्य च स्वरूप नाशकत्वनियमानपायान् । न च स्वार्थानुभवादीनां निषेधासिद्धिश्शङ्कया । मन्त्ररत्नोत्तरखंडनमश्शब्दे तेषां कंठतो निपिद्धत्वात् । न चैवममि न्यासोपासनादिस्थले तादृशनिषिद्धाहङ्कारविषयमावण्यसद्भावे प्रामाण्या- भावात् तेषां स्वरूपनाशकत्वामिद्धिश्शङ्कया। न्यासोपासनयोः भावनात्यान्तर्गतब्रम्हभावनारूपत्वेनाहकार- गर्भाधिकाग्विोधवैशिष्टयाम् । शास्त्रफलं प्रयोक्तरि ॐ इति न्यायेन स्वार्थ प्रत्येव हेतुत्वाच्च तयोः निषिद्धा- हङ्कारविषयप्रावल्यम्य वैशिष्टयस्य पूर्वमेवोक्नत्वात् । न च वरणस्थलेऽपि उपायोपेयप्रार्थनाकर्तृत्वबलान् ·१.४७ धीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् । स्वातन्त्र्यादिसिद्धया तुल्यदोपत्वं शङ्कयम् यजमानवग्णविपयीकृतऋत्विकिष्ठकर्तृन्वबन भगवद्वग्णविषयीकृतवरणा- विकारिकर्तृताया: प्रयोज्यकर्तृतारूपत्वेन तस्य स्वातन्त्र्यगन्धासहत्वात् । वरणस्यानुपायत्वनाधिकाग्विोधाद्य- संभवात् । अत एव के शास्त्रफलं प्रयोक्तरि * इनि न्यायाविषयत्वेन न्यासादिवन स्वार्थताहेनुनाद्यसंभवाच्च । भगवदनन्याहशेषवृत्तिज्ञानेच्छाकृतीनां स्वस्वरूपस्य स्वरूपाविर्भावमावरूपतया नदन्तर्गतस्य मन्व- गन्नोनरखण्डोक्तफलप्रार्थनस्य यावदात्मभाविफलान्नर्गनत्वेन निरुपाधिकतया तस्य शेषत्वविरुद्धस्वातन्त्र्यगन्धा- महत्वात्। एवमेव मन्त्ररत्नपूर्वखण्डप्रतिपाद्योपायत्वप्रार्थनस्यापि भगवदेकशरणत्वात्मकानन्यशरणत्वफलोपधा- नात्मत्वेन स्वरूपाविर्भावमावरूपतया नस्याप्यहङ्कारप्रसङ्गासहत्वाच्च ॥ न च इच्छां प्रति स्वार्थताज्ञानस्य काग्णनाया: लोकमिद्धत्वेन मन्त्ररत्नखण्डद्वयोक्तप्रार्थनयोरपि स्वार्थत्वं दुरपह्नवमेवेति वाच्यम उत्तरखंडनम:- पदेनैव स्वार्थनासामान्यनिवृत्तेः प्रार्थ्यमानत्वेन तयोः स्वार्थताकल्पनस्य तद्विरुद्धत्वात् । न च नमःशब्दोक्त- प्रार्थनायाः देहात्पाभिमानतन्मूलकनिषिद्धविपयप्रावण्यादिमावपरत्वं शङ्कयम् । संकोचे मानाभावात् । ॐ न च मीता त्वया हीना न चाइमपि राघव * इति भगवत्संरलेपैकजीवनेन सौमित्रिणा, जहि मां निर्विशङ्कस्त्वं प्रतिज्ञामनुपालय * इति भगवदतिशयाथै स्वविनाशस्यापि प्रार्थितत्वेन प्रार्थना चेन् स्वार्थवेनि नियमासंभवाच्च । अन एव स्वरूपज्ञानफलीभूतप्रार्थनामामान्यस्य केवलपरार्थनासिद्धेश्च । एवम • न कामकलुपं चित्तं मम ते पादयोः स्थितम् । कामये वैष्णवत्वं तु सर्वजन्मसु केवलम् * इनि खिलक जितन्तावचने पूर्वार्धेन मन्व- रत्नपूर्वग्वंडोक्नभगवच्चरणारविन्दशरणागनिरूपमिद्धोपायनिष्ठाया: मोक्षपर्यन्तस्य फलकामनाप्रयुक्तत्वलक्षण- कामकालुप्यप्रतिषेधपूर्वकं ॐ मम ते ॐ इति केवलप्राप्त्यनुसन्धानकार्यतायाः प्रतिपादनात् नदुत्तरार्धेन मन्त्र- रत्नोत्तरखंडोक्नप्रार्थनाया: स्वार्थतागन्धविधुरकवलपरार्थ्यमात्रविषयकत्वप्रदर्शनपूर्वकं स्वस्वरूपदुःखावहसुर-नर- तिर्यक् स्थावगत्मकसर्वविधप्राकृतजन्मनामपि केवलपरार्थनयैव प्रार्थितत्वाच्च । मन्त्ररत्नोक्नप्रार्थनयोः स्वार्थता- बुद्धिप्रयुक्तत्वोक्ने: तद्विरुद्धत्वाच्च । नच मन्वग्नप्रार्थनाविषयोपापेययो: निरतिशयभोग्यतया प्रार्थनायां स्वार्थ- ताया दुस्त्यजत्वं शङ्कयम् । विषयगतनिरतिशयभोग्यताया: स्वार्थतामूलोन्मूलनकरत्वस्य से जिनं ते पुंडरीकाक्ष ! नमस्ते * इत्यादिमिद्धत्वेन विपयभोग्यनातिशयस्य स्वार्थतापादकत्वोक्नेस्तद्विरुद्धत्वात् ।। न चैवं लौकिकानुभवविरोधः । लोकेऽपि गुणोत्तराप्राप्तविपयमत्ता [क्त ?] नां तद्गुणजिंततया स्वसत्ताविनाशनेनापि तदतिशयाधानस्य सुप्रसिद्धत्वात् । अवापि ॐ ने पादयोः स्थितम् ॐ इति कामकालुप्या- भावप्रयोजकनया भगवच्चरणारविन्दभोग्यतातिशयस्योक्तत्वेन तद्भोग्यतायाः स्वार्थनाहेतुत्वोक्ने: तद्विरुद्धत्वाच्च । किं च ॐ रामे प्रमादं मा कापी: * भरनेन तदानघः ॐ इत्यादिना विषयभोग्यतानिबन्धनावण्यस्यापि केंकर्य- विरोधितया नमश्शब्दान्तर्भावस्य सिद्धन्वेन द्वयोक्तप्रार्थनयोः विषयभोग्यताबलेन स्वार्थताकल्पनस्य नमःशब्द- विरुद्धत्वाच्च ।। ननु * न कामकलुपम * इत्यादिजिनान्नावचने % न कामकलुषम * इति न काममामान्य- ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् । निषेधः। किं तु निषिद्धविषयकामनामात्रनिषेधएव; 'कलुष' पदस्वारस्यात् । उत्तरत्र ॐ कामये वैष्णवत्वं तु * इति भगवहास्यकामनोक्तिस्वारस्याच्च ॐ सर्वजन्मसु ॐ इत्यनेनापि न प्राकृतजन्मप्रार्थनम्, इत्युच्यते । किं तु प्रारब्धफलस्यावश्यानुभाव्यतया संभावितप्रारब्धफलजन्मानुवादमात्रपरं तत्, इति, यदि प्रारब्धकर्मवशात् जन्मानिभवेयुः तदा तेषु वैष्णवानुवृत्तिरेव प्रार्थ्यते तस्मात् अस्य वचनस्य पूर्वोक्तार्थकत्वमनुपपन्नमिति चेत्, मैवम् । प्राप्तशेषिभगवत्पादारविन्दव्यवस्थितस्यं मुमुक्षुचित्तस्य * स्थितेरविन्दे मकरन्द निर्भरे के इत्याद्यनुगृहीत- रीत्या निषिद्धविषयप्रावण्यस्यात्यन्ताप्रसक्तत्वेन तत्प्रतिषेधायोगात् । स्वार्थत्वेन भगवदनुभवादिकामनाया: भगवदनन्याहशेषत्वविरुद्धत्वेन नमश्शब्दनिपिद्धनया, काम , शब्देन स्वार्थानुभवादिकाममोक्तौ, कलुषपद- स्वारस्थभङ्गाभावात् । उत्तरत्र के कामये वैष्णवत्वम् ॐ इत्यादौ वैष्णवत्वशब्देन स्रक्चन्दनादिवत् विष्ण्वर्थत्वोक्त्या कंवलशब्देन स्वार्थत्वनिषेधाच्च, केवलपारार्थ्यकामनोक्त्या तदनुमारेणापि न कामकलुषम् ॐ इत्यत्र स्वार्थगर्भ- कामनाया एव म्वरमतो निवेधप्रतीते: शरणागतानां दृप्तानामपि जन्मान्तराप्रसक्त्या, ॐ सर्वजन्मसु ॐ इत्यस्या नुवादपरत्वासंभवात् । ॐ अहनसहनदास्या: सूग्य: स्रस्तबन्धा विमलचग्मदेहा इत्यमी ग्ङ्गधाम । महितमनुज- तिर्यस्थावरत्वाः श्रयन्ते ॐ इति नित्यानामपि केवलभगवदतिशयाधानार्थे तिर्यकस्थावरादिभावदर्शनेन तदनु- सारेण ॐ सर्वजन्मसु केवलम् ॐ इत्यत्र सर्वेषां जन्मनां भगवहास्यार्थनया प्रार्थनाया ण्व स्वग्सतः प्रतीतेः ।। * अहं कदंवो भूयासम् ॐ कुन्दो वा यमुनानटे के स्थ्याशुनामन्यतमो भयम इत्यादिषु तत्प्रार्थनाया कण्ठोक्तत्वाच्च । * न कामकलुपम् * इत्यादेः यथोक्तार्थपरत्व एव स्वारस्यात् । न च केवलपगर्थस्य प्रार्थना न संभवति इति शंक्यम् । लोके गुणजितानां विषयप्रवणानां केवलपगर्थप्रार्थनादर्शनेन विरोधाभावान् । स्वातन्त्र्याभिमानिनां स्वार्थपरत्ववत् स्वपगांभिज्ञानां केवलपारार्थ्यपरताया: एवोचितत्वाच्च ।। एतेन वरणाधिकारिणां अहङ्कारममकारशून्यत्वे, तान् प्रति परार्थानुभवकैङ्कर्ययो: पुरुषार्थत्वं दुरुप- पादमित्यपास्तम् । अहङ्कारममकारविधुगणां स्वार्थत्वेन किञ्चिदर्थविषयकेच्छाया अनुपपन्नत्वेपि केवल परार्थ- त्वेनैव अनुभवादिविषयक इच्छाया अबाधितत्वात् । अत एव हि स्वदुःखकरस्यापि भगवद्विश्लेषस्य भगवदनि शयार्थं सौमित्रिणा प्रार्थनमुपपद्यते । तस्मात् ॐ न कामकलुषम् ॐ इत्यादिना मन्त्ररत्नखण्डद्वयोक्तप्रार्थनयोः स्वार्थतागन्धराहित्यसिद्धिदुर्वा व । एवं ॐ न हि मे जीवितेनार्थो नैवार्थे च भूपणैः ॐ इत्यादिसीतावचने भगवद्भागवतकिञ्चित्कागनुप- युक्तदेहधारणादीनां नैरर्थक्येन त्यान्यनोक्त्या सद्बलेनापि मन्त्ररत्नोक्तप्रार्थनयोः केवलपरार्थताबुद्धिपूर्वकत्व- सिद्धेरव्याहतत्वाच्च । ननु ॐ न हि मे जीवितेनार्थः ॐ इत्यादिवचने ॐ वसन्त्या राक्षसीमध्ये विना गमं महारथम् * इत्युत्तगर्धन पतिविश्लिष्टराक्षसीमध्यजीवनम्य दुखरूपतया तादृशजीवनादेरेव त्याज्यत्वप्रतीत्या तद्वचनस्य निरुक्तार्थपरत्वमनुपपन्नमिति चेन्न । असमान विरोधितया प्रबन्धेन पूर्वार्धन जीवितादीनां स्वार्थतासामान्यस्य ·श्रीवचनभूषणमीमांमाभाप्यम् । कंठनो निषिद्धत्वान् । जीवितादिस्वार्थतागहित्यप्रमाणप्रसिद्धिपरेण , हि शब्दन, मूलमन्त्र मन्वन्नादिगत नमश्शब्दादिरूपप्रवलप्रमाणप्रसिद्धिप्रतिपादनाच्च । जीविनादीनां स्वार्थनामामान्याभावस्य मुप्रतिष्ठिनत्वेन तदुत्त- गर्थेन तत्संकोचायोगान् । उत्तरार्धस्य पूर्वार्धोक्नजीविनादिस्वार्थनामामान्याभावम्योपपादकनयैव [म्बा सार्थत्वे संभवति नद्बाधकत्वायोगाच्च । स्वार्थत्वं हि नाम स्वेच्छाविषयत्वम् । नच्च द्विविधम् । स्वातिशय- तत्प्रयोजकत्वादिज्ञानाधीनेच्छाविषयत्वम, पगतिशय-नन प्रयोजकत्वादिज्ञानाधीनेच्छाविषयत्वं चेनि । तब प्रथमः स्वार्थत्वाभाव: भगवदनन्याईशेपत्वपारतन्त्र्यादिप्रतिपादकबहुप्रमाणप्रसिद्धः । नत्प्रमिद्धिश्चात्र , हि शब्देन संगृहीतः। द्वितीय: स्वार्थत्वाभावश्च अत्र भगवद्भागवनसान्निध्याभावरूप उपपत्तिसिद्धः । साऽप्युपपत्ति: , हि शब्दान्तर्गर्नेव । उपपत्त्यन्वितप्रसिद्धरपि प्रसिद्धित्वेन रूपेण हि शब्दद्योत्यत्वात् । तथा चोत्तरार्धेन नादृश- द्वितीयस्वार्थत्वाभावोपपादकोपपत्तिरेव प्रतिपाद्यते । तत्र * वसन्त्या राक्षसीमध्ये १ इत्यनेन भागवत किञ्चित्कारोपयुक्ततत्सन्निधानविग्हो विवक्षित: विना रामं महारथम् * इत्यनेन भगवत्किञ्चित्कारोपयुक्त- तत्सान्निध्याभावः प्रतिपादितः । न च राक्षसीगणस्य त्रिजटाभिमाननिष्ठत्वेन चरमपर्वनिप्ठभागवतसमवा- यात्मकत्वेन भागवतसान्निध्याभावोक्ति: बाधितेति वाच्यम् । तथा सति गक्षसीचित्रवधोद्युक्तस्य मारुने: स्वरूपनाशप्रसङ्गात् । तत्प्रवृत्ते: अज्ञानकृतत्वान्न दोप इति चेन्न । शिशुपावृक्षाग्रे स्थित्वा त्रिजटोपदेशादिक- मध्यक्षितवत: तत्ज्ञानासंभवात् । मारुत्यज्ञानविषये भवादृशानामभिज्ञानायोगाच्च । मैथिलीकर्तृकगक्षसीरक्षण- रूपकार्यबलादेव तत्तथात्वं ज्ञायते इति चेन्न । नद्राणानन्तरं राक्षसीजनपादनिपातादिना स्वापराधक्षामणा- दर्शनेन तद्रनणस्य राक्षसीजनभागवतत्वे कल्पकत्वोक्त्ययोगात् । तादृशगक्षसीजनवैधव्यकारिणः भगवतश्च असमीक्ष्यकारित्वप्रसङ्गात् । गक्षसीनां ॐ न संशयोऽस्ति नद्भक्तपरिचयारतात्मनाम् के तेनैव ते प्रयास्यन्ति ॐ इत्याद्युक्ताप्रनिहतशक्तिकचरमोपायनिष्ठत्वे सीताकर्तृकनद्रक्षणस्य * लघुनग गमस्य गोष्ठी कृता ® इति जघन्याधिकारिरक्षकभगवद्गोप्ठीलघुकृतिहेतुत्वोक्त्ययोगान् * तथैवापिगधा: * इत्याद्रीपगधानुवृत्त्ययोगाच्च । न हि चरमपर्वनिप्ठानां बुद्धिपूर्वकापराधानुवृत्तिः संभवनि ? न चैवमपि बिजटाया भागवतत्वस्याक्षतत्वेन नत्सन्निहितायाः सीतायाः भागवतासन्निधानोक्तिर्बाधिता, इति वाच्यम् । नदितग्गक्षसीकर्तृकप्रतिरोधबलेनैव तत्सन्निधानस्याप्यकार्यकारितायाः ॐ वसन्त्या राक्षसीमध्ये * इत्यनेन विवक्षितत्वान् । न हि एकाक्षी एककण्या- दय: सीतायाः त्रिजटया सह * बोधयन्त: परस्परम् * इत्यादिरीत्या वृत्तकीर्तनादिकं वा महन्ने ? नस्मात् अस्य श्लोकस्यायमेवार्थः; मत्संबन्धिजीवितार्थभूषणादिजन्यम् अर्थशब्दप्रतिपाद्येच्छाविषयसामान्य नास्त्येव, इति पूर्वार्धे प्रतिज्ञातस्यार्थस्य हिशब्देन प्रमाणप्रसिद्धौ हेतू संगृहीतौ । जीवितादीनां स्वार्थजननस्वरूपयोग्य- त्वाभाव:, परार्थजननसामग्र्यन्तराभावश्च । तत्र पूर्वहेनोः संप्रतिपन्नत्वेन उपपादननिरपेशत्वान् उत्तरहेतुमात्र- मुत्तरार्धेनोपपद्यते; तव गक्षसीमध्ये इत्यनेन भागवतममवधानाभावः, समवहितभागवत किंचित्कारप्रतिबन्धक- समवधानं चाभिप्रेतमिति । ननु निरुक्तश्लोके पतिविश्लिप्टशत्रुमध्यवासदशायां जीविनानी स्वार्थतानिपेध- , 38 ·श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् । स्वारस्यात् नदन्यदशायां तेषां स्वार्थत्वं प्रतीयते इति चेन्न । अर्थसामान्यस्यैवान प्रतिषेधात् । न ह्यब मे जीवितेन मदर्थो नास्ति इत्यादिरूपेण प्रतिषेधः श्रूयते ? किं तु मे जीवितेनार्थो नास्ति इत्यादिनार्थसामान्यमेव प्रतिषिध्यते । मे इत्यस्य षष्ठ्यन्तास्मच्छब्दस्य जीवितादिशब्दैरेवान्वयात् । तथा च पतिविश्लिष्टशत्रुमध्यवासदशायां स्वजीवितादिजन्यप्रयोजनसामान्यनिषेधात् तदन्यदशायां प्रयोजनसामान्यमेव सिद्धयति, न तु स्वप्रयोजनम्। न च प्रयोजनसामान्यसिद्धौ सत्यां स्वापेक्षयैव प्रयोजनत्वस्य वक्तव्यत्वेन तस्य स्वप्रयोजनत्वसिद्धिर्दुर्वा रैवेति वाच्यम् । प्रकृते 'अर्थ' शब्दोक्तस्य प्रयोजनत्वस्य अर्थ्यते इत्यर्थः इति व्युत्पत्त्या प्राथनाविषयत्वमात्ररूपत्वेन पूर्वोक्तरीत्या केवलपरार्थेऽपि स्वापेक्ष्या प्रार्थनीयत्वसत्त्वे- नानुपपत्त्यभावात् । न चैवमपि प्रतिवन्धकनिवृत्तिपूर्वकपतिसंश्लेषदशायां प्रयोजनसामान्यसद्भावसिद्धौ स्वप्रयो- जनस्यापि सिद्धिसंभवान् तन्निपेधः प्रकृते न सिद्धयत्येवेति वाच्यम् । न हि मे जीवितेनार्थः ॐ इत्यत्र हिशब्देन मूलमन्त्रमन्त्रग्त्नादिनमश्शब्दादिरूपप्रमाणप्रसिद्धिप्रतिपादनेन तद्वलेनैव स्वप्रयोजनसामान्य निषेधसिद्धेः। न चैवमपि अस्य वचनस्य प्रोषितभकस्त्रीधर्ममात्रपरत्वेन प्रकृतार्थाप्रामाण्यं दुर्वारमिति शङ्कथम् । ॐ लङ्कारुद्ध- विदेहराजतनयान्यायेन लालप्यते ॐ इति सङ्कल्पसूर्योदयरीत्या परिशुद्धात्मस्वरूपस्य वैदेहीसधर्मतया तस्य वचनस्य प्रकृतार्थप्रामाण्योपपनेः । श्रीद्राविडसामचतुर्थशतकाष्टमद शके भगवता पराङ्कशमुनिना ॐ मणिमामै कुरैविलमे के इत्यादिना एतद्वचनार्थस्य परिशुद्धात्मस्वरूपनिष्ठतायाः प्रकाशितत्वाच । एतेन निरुक्तवचने जीवात्मतत्तानार्थक्याकथनेन जीवात्मस्वरूपस्य स्वार्थत्वमस्तीति शङ्का परास्ता । अत्र दशमगाथायाम् * उयिरिनाल कुरैविलमे ॐ इति जीवात्मसत्तानरर्थक्यस्यापि प्रतिपादितत्वात् । किं च के न देहं व प्राणान् ॐ इत्यादिश्लोके श्रीमद्यामुनमुनिभिः स्वार्थसामान्यस्य केवलपागर्थ्यलक्षण- स्वस्वरूप विरोधित्वेन असह्यताभिधानपूर्वकं तन्निवृत्तिप्रार्थनेन तद्बलादपि वरणस्थले अहङ्कारादिसामान्याभावसिद्धया अहङ्कारविषयप्रावण्ययोः न्यासोपासनादिनिष्ठासाधारण्येन स्वरूपनाशकत्वमुपपद्यत एव । ननु है न देहम् है इत्यादिश्लोके भगवच्छेपत्वानुपयुक्तानामेव निवृत्तिप्रार्थनया, तदुपयुक्तानां स्वार्थानामनिपेधः प्रतीयते इति चेन्न । * परगनातिशयाधानेच्छया उपादेयत्वमेव यस्यस्वरूपं स शेषः ॐ इति शेषत्वस्य अन्यातिशयाधानव्यवच्छेदकावधा- रणघटिनतया स्वार्थताया: तद्विरुद्धत्वेन स्वार्थतयोपदीयमानानां भगवच्छेषत्वोपयुक्तत्वासंभवादेव तेपामन्तर्भावा- भावेन निषेधसिद्धेः ॥ न च यजमानादिगतयागादिशेपंत्वस्य आकारान्तरेण स्वशेषत्वसहतया तन्न्यायेन- भगवच्छेषत्वस्यापि स्वशेषत्वाविरोध: शङ्कयः । यागस्थले यागार्थतारहितरूपान्तरसत्तत्त्वेन तेन रूपेण स्वशेषत्व- संभवेऽपि भगवच्छेवत्वस्य केवलान्वयितया तद्रहितरूपान्तराभावेन तदनुपपत्तेः । प्रणवे मध्यमाञरेणानन्याहत्वोक्त्या नम:पदे तद्विवरणाच्च । भगवच्छेपभूतानां प्रकारान्तरेण स्वशेपत्व शङ्काया अपि विशिष्य निषिद्धत्वेन प्रकृते यागयजमानादिन्यायानवताराच्च ।।

·श्रीवचनभूषणमीमांनाभाप्यम् । न च उकाग्नम:पदयोः प्रत्यक्षविरोधान दौर्बल्यम्, आत्मस्वरूपस्यानोन्द्रियन्वन नद्विपय शास्त्रम्व प्रावल्यान् । अत एव लोकदृष्टान्यशेषतासामान्यस्य कर्मापाधिकताया: कल्पनीयत्वाच्च । एतेन देवतानाशेपवाहि- ग्राहकशास्त्रविरोधोऽपि प्रन्युक्तः। प्रबलप्रमाणभूनप्रणवनम:पदाद्यनुरोधेनैव तेषामपि नेयत्वात् । अत एव च स्वार्थानु- भवादिसाधनविधायकशास्वबलादेव प्रणवनमःपदादिसंकोच: किं न म्यान् ? इनि शङ्कापि पगस्ता । प्रणव- मन्त्रशेपादीनां सर्ववेदमूलत्वेन प्रबलतया तद्विवरणभूनानां वेदादीनां नदनुरोधेन नेयत्वान् । श्रुनिस्वारस्यविरुद्धे स्मृतीनामिव प्रणवस्वारस्यविरुद्धार्थे वेदानां तात्पर्यायोगान् । नस्मात स्वार्थनाया भगवच्छेपत्वविरुद्धनया देहादि- मोअपर्यन्नस्वार्थसामान्यस्य भगवच्छेपत्ववहिर्भावसिद्धिदुर्वा गव । ननु लोके सार्वभौम शुकभीगस्वादनयथेच्छाबिह- रणादीनां शुकबुद्धया स्वार्थानामेव सतां सार्वभौमगतानन्दाद्यनिशयाधायकत्ववत् ॐ जक्षत् क्रीडन रममाण: स्त्रीभिर्वा याना * इत्यादिमुक्तव्यापाराणां स्वार्थत्वे सत्यपि पगर्थत्वमुपपद्यते इति चेन्मैवम् ; यागयजमानयोरिव सार्वभौमशुकयोरपि शेपशेपिभावस्य अन्यशेषत्वसहत्वेन तत्तथात्वसंभवेऽपि चेतनेश्वर- योश्शेषशेषिभावस्य अनन्याईनाविशिष्टत्वेन प्रकृते नदयोगान् । अन एव हि प्रकृते केवलं * शेषत्वविभवादहिभूतम् * इत्यनुक्ता के नव शेपत्वविभवादहिभूनम् = इत्येवोच्यते । अनन्याहतावैशिष्ट्यमेव हि इनरशेषत्वापेक्षया भगवच्छेषत्वस्य व्यावृत्तिः । नचैवं स्वस्वरूपादीनां स्वापेक्ष्याऽप्यानन्दरूपताया अवर्जनीयत्वेन भगवच्छेषत्वा- भाव: प्रसज्यन इति वाच्यम् । शेपलक्षणघटकस्यातिशयस्य स्वत इच्छाविपयत्वरूपेणैव निविष्टतया स्वापेक्षया नादृशानिशयस्यैव शेषत्वलक्षणघटकैवकाग्व्युदसनीयतया विरोधाभावात् । नह्यानुषङ्गिकस्वस्वरूपाद्यानन्दानाम् उद्देश्यत्वलक्षणमिच्छाविषयत्वमस्ति येन तेपां प्रधानगतोद्देश्यतालक्षणं स्वत इच्छाविषयत्वं संभाव्येत । नचैवं सति लीलाविभूतेर्भगवच्छेपत्वाभावप्रसङ्गः; सर्वेषां बद्धानां स्वानिशयाधानेच्छयोपादानसत्त्वादिनि वाच्यम् । लीलारसरूपभगवद्गतातिशयस्य स्वस्वम्पविरुद्धधर्मान्वयेक्यनिप्पाद्यत्वेन नत्र स्वातिशयाधानस्य पगतिशया- धानार्थत्वेन विरोधाभावान् । अत एव हि ॐ पुंसा पण्यवधूविडम्विवपुपा धूनानिवायासयन * इत्यादिकमनु- गृहीतम् । नच स्वार्थानुभवादीनामपि एवमेव भगवदनिशयाधानार्थकत्वस्य संभवान् भगवच्छेपत्ववहिवश्शङ्कयः । तथासति अविद्याकर्मवासनारुचिप्रभृतीनामपि प्रकृतभगवच्छेषत्वविभववहिर्भावाभावप्रसङ्गात् । नच ॐ शेषत्व- विभवादहिभूनम् ॐ इत्यत्र असंकोचपरेण विभवशब्देन शेषत्वविरुद्धधर्मान्वयलक्षणस्वरूपसंकोचसामान्यनिवृ- त्युक्त्या लीलाग्सहेतुभूनानामविद्यादीनां तदभावेन प्रकृतशेपत्वविभवबहिर्भाव उपपद्यत एवेति वाच्यम् । तुल्य- न्यायेन स्वार्थानुभवादीनामपि तद्वहिर्भावसिद्धः निष्प्रत्यूहत्वान् ; तेषामपि स्वार्थत्वलक्ष्णस्वरूपविरुद्धधर्मा- न्वयात्मकसंकोचसहकृतत्वाविशेषान् । नचैवं सति स्वार्थानुभवादीनां मोक्षान्तर्भावामिद्धिप्रसङ्गः; प्रकृतिसंबन्ध- निवृत्तिमात्रस्यैव मुक्तिशब्दार्थत्वेन विरोधाभावान् । * स्वाभाविकपरमात्मानुभवमेव मोक्षमाचक्षते है इति भाप्यं तु परमपुरुषार्थलक्षणमोक्षमात्रविषयम् ; ननु मोक्षमामान्यविषयम् । अत एव हि ॐ त्वं न्यञ्चद्भि- रुदञ्चद्भिः कर्मसूत्रोपपादिनैः । हरे विहरसि क्रीडाकन्तुग्वि जन्नुभि: * इत्यव स्वयत्नजनितोदञ्चनात्मक- ..

·१५२ श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्यम् । मुक्त्यन्तराणां भगवल्लीलारसाधायकत्ववचनमुपपद्यते । तस्मात् न्यासोपासनादिजन्यजघन्यमोक्षान्तर्गतस्वार्थान- भवादीनां लीलाविभूत्यन्तर्गतस्वर्गाद्यनुभवादिवत् स्वार्थतालक्षणस्वरूपविरुद्धधर्मान्वयाविशेषात् तेषां प्रकृत- शेषत्वविभवबहिर्भावः उपपद्यत एव । तथा च तव शेषत्वविभवादहिभूतम् इत्यस्यायमर्थः । तवेत्यनेन याग- यजमानादिसाधारणशेषशेपिभावव्यावर्तनानन्याहत्वं बोध्यते । शेषत्वशब्देन तत्फलोपधानरूपा शेषवृत्तिर्विव- क्षिता । विभवशब्देन शेषत्वविरुद्धधर्मान्वयलक्षणसंकोचराहित्यमभिप्रेतम् । इत्थंच, अनन्याहत्वविशिष्टस्या- संकुचितं फलोपधानं तवशेषत्वविभवादित्यनेनोक्तं भवति । शेषत्वविभवादहि तमित्यनेन तादात्म्य-स्वभावप्रयो जकाभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मानवच्छिन्नत्व एतदन्यतरसंबन्धेन शेषत्वविभवविशिष्टान्यतमत्वमभिप्रेतम् । एवं च स्वार्थदेहप्रभृतिनान्यत्किमपीत्युक्तस्वार्थानुभवकैकयपर्यन्तानां सर्वेषां भगवच्छेषत्वविभवतादात्म्याभावात् भगवच्छेषत्वविभवाभावप्रयोजकाभावप्रतियोगितानवच्छेदकस्वार्थत्वाद्यवच्छिन्नत्वेन तदनवच्छिन्नत्वाभावाच्च निरुक्तान्यतरसंबन्धेन शेषत्वविभवविशिष्टान्यतया भगवच्छेषत्वविभवादहिभूतत्वेन तन्निवृत्तिप्रार्थनाशिरस्कस्य वरणस्य अहङ्कारविषयप्रावण्यगन्धगहित्यस्वार्थानुभवादिफलकसाधनान्तराणाम् अहङ्कारविषयमावण्याभ्यां स्वस्वरूप नाशकत्वं च ® न देहम् * इत्यादिपरमाचार्यसूक्तिबलान् सिध्यत्येव । एवं द्राविडसामद्वितीयशतकनवमदशकप्रथमगाथायाम् ॐ एम्मा वीटुत्तिरमुम् शेप्पम् ॐ इति परम- पुरुषार्थलक्षणमोक्षेऽपि स्वार्थताबुद्धेः, मन्त्ररत्ननम:पदघटकविरोधिस्वरूपपरषष्ठ्यन्तमकारार्थान्तर्गतत्वेन अत्यन्त परिहरणीयताया भगवता पराङकुशमुनिनैव प्रदर्शिततया तद्बलेनापि वग्णे अहङ्कारममकारगन्धाभावः, स्वार्थानु- भवादिफलकोपासनन्यासादीनामहङ्काराद्यन्वयश्च सिध्यत्येव । ननु ॐ एम्मा वीटु त्तिरमुम् * इत्यादौ वीडु- मोक्षः, मावीड-महामोक्षः, एम्मात्रीडु- सर्वथा महामोक्षःइति मोक्षविशेषाणांव्यावासंभवेन केवलमोक्षस्वरूप- शिक्षणमात्रताया अवश्यवक्तव्यतया तिरमुम् शेप्पम् * इत्यादिना तादृशमोक्षगन्धप्रसङ्गत्यागपूर्वकदिव्य- चरणारविन्दप्राप्तिप्रार्थनस्यापि मोक्षान्तर्गतदिव्यविग्रहानुभवप्रशंसामुखेन मोक्षस्वरूपशिक्षणार्थताया एव न्याय्यत्वात् तद्बलेन मोक्षविशेषाणामहङ्कारगर्भया त्याज्यत्वसिद्धिवचनमप्रामाणिकमिति चेन्भवम् । मोक्षशन्देन त्रिवर्गव्या- वृत्तेः, महामोक्षशब्देन संकुचितमोक्षरूपकैवल्यादिसालोक्यव्यावृत्तेः, सर्वप्रकारमहत्त्ववचनेन सर्वोत्कृष्टसूरिदृश्यस्थान- प्राप्तिलक्षणसामीप्यसायुज्ययोः प्रतीत्या सारूप्यादिमात्रलक्षणमोक्षव्यावृत्तेश्च स्वरसत: प्रतीत्या विशेषणानां व्यावर्तकताया अक्षतत्वात् । न च * लोकेषु विष्णोनिवसन्ति केचित् समीपमिच्छन्ति च केचिदन्ये । अन्येऽपि रूपं सदृशं भजन्ते सायुज्यमन्ये सतु.मो. उक्तः ॥ ॐ इति क्चने सालोक्यादीनां त्रयाणां लोकेषु विष्णोरिति बहुवचनान्तलोकशब्देन प्राकृतलोकावच्छिन्नत्वसिद्धेः, ॐ सतु मोक्ष उक्तः ॐ इति सायुज्यमात्रस्य मोक्षशब्दार्थ- त्वोक्तेश्च सायुज्यव्यतिरिक्तानां मुक्तित्वासंभवात् तेषां मोक्षशब्देनैव व्यावृत्तिसिद्धया महत्त्वादिविशेषणानामव्या- वर्तकत्वमेवेति वाच्यम् । बहुवचनान्तलोकशब्दस्य ॐ ब्रह्मलोकान् गमयति इत्यनेव, अप्राकृतलोकबाहुल्यपरत्या वा अदिति: पाशान् ॐ इतिवत् बहुवचनस्य अविवक्षितार्थकतया वा, श्रीवैकुण्ठैकपरत्वे संभवति प्राकृत- ·पास्य ब्रह्मणः धीवचनपणमीमांलाभाच्यम् । लोकपरत्वोक्तनिर्मूलितत्वात । अनुगृहीतं च * परं जेमिनिः * इत्यादिभाष्य , अर्थस्यैकत्वं निश्चित बहुवचनस्य अदिनिः पाशानिनिवदुपपत्ते: परिपूर्णस्य सर्वगतस्य मत्यसङ्कल्पस्य स्वेच्छापरिकल्पिना: स्वासाधारणा: अप्राकृताश्च लोका: नात्यन्नाय न सन्ति , श्रुतिस्मृतीनिहास पुगणप्रामाण्यात * इति । महानागयणे च श्रीवैकुण्ठान्तर्गना: महाविष्णुलोका: मुक्तप्राप्यत्वेन प्रपश्चिना: अथ ॐ सतु मोक्ष: * इत्यनेन मायुज्यमात्रस्य मुक्तित्वमुच्यत इत्यनुपपन्नम । * मोक्षं सालोक्यसामीप्यं साम्प्यं वा न कामये । इच्छाम्यहं महाभाग सायुज्यं नत्र मुव्रत ।। * इति खिलऋग्वचने मालोक्यादीनां मोक्ष्त्वकण्ठोक्त्या तद्विगेधान् । मतु मोक्ष: इत्यत्र तुकारण सालोक्यादिवयवैलभण्याभिधानात म विलक्षणो मोक्ष उक्त इनि सायुज्यस्य विलक्षणमोक्षत्वेनैव उक्निप्रतीत्या तस्य मायुज्योत्कर्षमावपरत्वेन सालोक्याद्यमुक्ति- परत्वेन ग्राहकत्वायोगाच्च । नदेवम , एम्मावीडु इति सर्वप्रकारमहत्त्वेन मोक्षविशेषणस्य मोक्षान्नग्व्यावर्तनार्थत्वान, निग्मुम शेप्पम् इत्यादेरपि दोषदुष्टमोक्षान्नाव्यावृत्तिपरत्वमेव न्याय्यम् । नव एम्मावीडु इति सर्वप्रकार- विलक्षणमहामोभं सायुज्यमुपादाय नद्विपये निगमुम् शेप्पमिनि चेननम्य प्रतिग्रहीतृत्वेन भगवतो दातृत्वेन च प्रसङ्गाहनाया: प्रनिषिद्धनया चैन नयत्नफलत्वेन शास्वफलं प्रयोक्तरि इलि न्यायेन चेतनभोग्यतया भगव- हीयमानस्य न्यासोपासनजनिवसायुज्यविशेषस्य स्वस्वरूपविरुद्धत्वं लभ्यते । नथाच, यथा मोक्षत्वाभावात विवर्गस्य त्याज्यत्त्रम् , यथाच महामोक्षत्वाभावान् कैवल्यस्य त्याज्यत्वम्, यथा वा सर्वप्रकारविलक्षणमहा- मोक्षत्वाभावान् सालोक्यसाम्प्यमामीप्यानां त्याज्यत्वम; तथैव स्वरूपानुरूपसर्वप्रकारविलक्षणमहामोक्षत्वा- भावान् साधनान्नरजनिनमायुन्यमोक्षस्यापि त्याज्यत्वमविशिष्टमेवेत्युक्तं भवनि ।। एतावानेव ग्रन्थ उपलभ्यते । , ।। शुभमस्तु । श्री वचनभूषणमीमांसाभाष्ये उपलब्धांशस्समाप्तः॥ सविनयं विज्ञापनम् । सुप्रसिद्धमिदं ग्रन्थरन्नं कुन्नत्तूरय्यन् समाख्यैराचार्यत्रयैरनुगृहीतमिति प्रसिद्धिप्राचुर्यमवलम्ब्य अस्माभिस्तथैव मुद्रणमकारि । निपुणनिरूपकमहाभागास्तु पेरिय शुद्धसत्त्वम् अण्णन् इति द्राविडव्यदेशभाजन- कौशिकश्रीनिवासार्यतनयानाम् एरुम्बिल्कन्दाडेअण्णनिति द्राविडनामकवरददेशिकसमाख्यानां कृतिरिति, कुन्नन्तूरय्यन् स्वामिनां तु एतप्रचारप्रवणतामात्रमेवेति च सोपपत्तिकमाचक्षते । निर्णये महान्तः प्रमाणम् ॥ इनि. श्रीकाञ्ची, प्र. अण्णङ्गराचार्यः ।।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.