·No text on this page.

·શ્રી *
સૂવપત્ર
पृ०
૪૦ વિષયા !
? મૂા.
२ प्रास्ताविकम्।
૨ વિષયસૂવી .
૪ ગ્રન્ય' |
૧ ફુદ્ધિપત્રમ્ !
૨-૭
१-१३२

·No text on this page.

·- भूमिका। अयोपन्यते विद्वचरितपञ्चकाख्य गद्यपद्यमय पुस्तकभिद विरचय प्रकाशयि तुम्। पुस्तकेऽस्मिन् भारतललामभूताना पचाना काशास्यविदुपा यशोऽवदात चरितमुपन र्णित वर्तते । ये सलु काशीवास्त या विद्वासो विद्याया गौरवे च दिगतविश्रान्तकीर्तयो लोकोत्तरप्रतिभाजु५ सर्वत नेष्वप्रतिहतसञ्चारा आधिकारिकमण्डलमण्डनायमाना आ सन्। येषां ज्ञानगरिमाणमध्यापनपाटव चरितसम्पद चाकलय नानादिदेशेभ्य कियन्तो जना संशयाकान्तचेतस सशयानपनेतु, विविदिपको विद्यामधिगन्तु तत्पजिज्ञासवस्त पोपलव्धेपाय परिज्ञातु, तदन्तिके वस्तुकामा समागच्छन् । तेष्वेव प्राधा येन विराजमा ना प्रस्तुतम यनायकभूता गाळ वाणीसेवका पञ्चापि युधे द्रा । अद्यत्वे समुत्कर्षण विलसत आर्यावर्तीया प्राय सर्वेऽपि विद्वास एपामेव शिष्यकलपा , साक्षात् परम्प रया च शिष्या एव वा । साहित्ये व्याकरणे दर्शनादिशास्त्रेषु चेते तदानी तनाया पण्डि तभूयिष्ठायामपि ससद्यप्रतिस्पर्धिनश्चक्रवर्तिन इव सत्ता आसनिति तत्कालपरिस्थि तिज्ञानामनुभव । असिपरणयोर तरालपर्तिनी वाराणसाति व्गपदिश्यमाना शकरनारी प्राचीनका लादेव विद्याना फलाना च चर्चाया केन्द्रभूता राजते इत्यतिरोहित सर्वविदुषाम् । ब्रह्मविद्याया अनुशालनमवानन्दकानने सम्यगभूदितातिहासडिण्डिम । जीवाना प्रा णप्रयाणोत्सवे दक्षिकणे तारप्रझमान ददता भगवत शशिशेखरस्य कृपाकीकाया उपलिप्सया शरण गर्तेर्मुमुक्षुभिरियमेव मोक्षनगरी क्षेत्रत्यागमविधिसुभिराश्रीयते स्म । बहूना जन्मनाम ते तीबसवेगेन दीर्घकालनिरन्तर सेवनादप्यनभि यज्यमाना ब्रह्मविद्या नगर्यामिह क्लेशादिकम तरा केवल पिण्डपतिनैव समुपलभ्यते । अलौकिकमिम क्षेत्रमाह मान स्मरन्तो युगे युगे कियत श्रद्धालव साधो विद्वासच तत्र तर यथाशक्ति स्वकार्य सम्भार सम्पाद्य, ससारस्यासारता कदलादलसम्मितां विद्युल्लेखापच्चचलता च विमृश्य, कलिकलपहारिणी परमशान्तिविधायिनी गाशिवचर सपयामते मरणमाल चाभि प्रेस वार्द के मुनिसत्तय काशीमागत्य वसन्ति स्म ।

·। भूमिका । अस्या पुर्या माहात्म्यं पूर्वतनकालादारभ्य तत्तत्सम्प्रदायप्रवर्तकधर्माचार्यरुरीकि- यमाणं भत्तोपगीयमानं च दरीदृश्यते । शाक्यकुलप्रदीपो गौतमो बुद्धो गयायां निर. जनातटे सम्यक्सम्बोधिमुपलभ्य तत्प्रचारार्थ वाराणसीमाजगाम । जैनतीर्यङ्करस्य पार्श्व. नाथस्यापि कर्मक्षेत्रमियमेव नगर्यासति । बौद्धजातकेषु वाराणस्या महगौरवमुद्घोषित मुपलभ्यते। काशिकानिमणिमत्रैवाभूदिति किवदन्ती। दामोदरगुप्तस्य स्थितिरपि काश्या- मेवासीत् । चीनपर्यटकानामत्रागमन स्थानीयमाहात्म्यनिवन्धनमेव । न केवलं शास्त्रेषु विद्यासु वा कलाशिल्पेष्वपि विविधेषु नगरीयं नितरां भ्राजते स्म । अलं प्रत्नकालत- त्वविमर्शनेन । मध्ययुगे च यवनाधिकारेऽपि गौरवमस्याः समुज्ज्वलतममिव विभाति स्म । तदानी संस्कृतवाड्मयस्य यादृशी समृद्धिरुपाजनि काश्यां कृतवसतीना विदुषां तत्तच्छत्रिीयभन्थ. रचनैव तत्प्रयोजिका। ज्योतिष रङ्गानाथादयः, धर्मशास्त्रे नन्दपण्डिताः, भामांसायां धर्मशास्त्रे च नारायणभट्टवशीयाः खण्डदेवाश्च न्यायशास्त्रे महादेवपुणताम्बे. कर-कृष्णंभट्टादय साख्ये वेदान्ते च विज्ञानभिक्षु-वेदान्तिमहादेवादय व्या- करणे भट्टोजीदीक्षित-नागेशादय; शेषवंशीयाश्च। तन्त्रे नीलकण्ठ-भास्कर- राय-प्रेमनिध्यादयः, वेदे महीधराः, वेदान्ते मधुसूदन-नृसिंहाश्रमादयः एते चान्ये च मर्मज्ञा वहव. पण्डितप्रकाण्डाः काशीवास्तव्या एवासन् । साहित्यसम्राजो जगन्नाथपण्डितराजाः सर्वतन्त्रस्वतन्त्रा अध्यय्यदीक्षिताः नैय्यायिकप्रवरा रुद्र. न्यायवाचस्पतिविश्वनाथन्यायपञ्चाननादयश्च कियन्तं कालं काशीवासमकुर्वन् । अन्तिमेव यसि नैयायिकशिरोमणयः शङ्करमिश्रा अपि काश्यामवात्सुः । पुरा वुद्व इव मध्ययुगे शङ्कराचार्यरामानुजादय इव वर्तमान युगे श्रीकृष्णवैः तन्यो वल्लभाचार्यश्चात्र धर्मप्रचारमकुरुताम् । तथा कबीरादयो रामानन्दादयश्च । धर्मे दर्शने शास्त्रालापे वा यस्मिन् कस्मिन्नपि विषये प्रतिपक्षदलनपूर्वकजयस्तम्भ- स्थापनमुखेन स्ववैदुष्यप्रतिष्ठार्य काशीसमागम आवश्यकतया परिगणित आसीदिति प्राचीनेतिहासदृष्ट्या स्फुट प्रतीयते । अत्र तदानीन्तनकाशीस्थपण्डिताना किमपि मह- त्वमेव निदानम्। भारतवर्षे सर्वेभ्योऽपि प्रान्तेभ्यः सम्प्रदायनरपेक्ष्येण प्रस्थानविशेषतया च विद्वासः समागत्य पुरीमिमामधिवसान्तस्म । मुषितेऽपि पूर्वगौरवेऽद्यापि पूर्ववदेव - ·भूमिका। ३ काशाताति निहदि समुसता दृश्यते । घमसाईट व्यवस्थादिक काशायुधानामेव सव मान्यतया नियतया च सर्वत्र परिहात । इय तु चिरादेव पाहातविद्वज्जनभ्यतत्ततिपयधुर घरेभ्यस्तरियभ्यश्चात्रय ददता हातच्छाया स्वच्छान्तरा स्फटिकारील्प परमपि जनमौदार्यणात्माय विदधा ति । येषामुत्तमश्लोकाना नामधेयानि चरितानि विद्याभव चाकण्य लोकचित्तमाकृष्यत प्रायस्तै सर्वे इत्यम्भूता काशीवासिनोऽपि वाह्या एव । पर तु गाद्या अपि ते जननात्वेन कासामधिश्रयत काशीपुष्वेव सुतरा गणनाहतो याता । अद्य यावत् काश्या વિનયન, करताऽवलम्यते। कालचस्यावतनेन सपणेय कि नाम न परिवतन सङ्घटितम् । न जाने भगवत्या नियतरन्यदपि कि मनसि स्थितम् । पुरा यत्र वेदनिघापो वायु पावयन् श्रातॄणां देहा दीन् रोपियन मनासि च विमलाकुप गुनासात् , तनाऽधुना निपाप्रयुफ श्रुति कठोर क्लहपनि प्रवर्तते । पुरा यानिशानशाला दवायतन वाऽऽसात् प६सनेन द्रनयनोत्सव समजायत, तत्राऽधुना द/पापला नृत्यसाला रूपानापामिपजाव्य माना विलासिमिनागरिक ससे यमाना नेत्रपथे पतति । पुरा यन पद्यामाहापु शास्त्रा यविचारल लोऽमा- मयत तदानामवसरावनादाय व्यथ एव पास समु ज्जम्भत । निदानमिद भगवत कालस्य महिम्न । किमल कम्यम् कय वैतत् प्रतिविधेयम् । कुन तद् प्रा य गत ? क वा सा विद्वत्ता ? नत्तप तत् शौच, सो जरिम सा ब्रह्माना विद्यानुराव सपमेव तत् कालकुक्षी निहितमाय विलीयमा नमिव ६२यते । ये तावद् ब्राह्मणा विपादिव सम्मानादुद्विजमाना असि मैश्वर्य तृणमिव तुच्छाकुवन्तो यथा कश्चिदुदरपोप निव तृप्य त सतोषधना निर तर तपसि विद्याच चाया धर्मानुशीलने च दत्तचित्ता आसन् तेपा वशीया इदाना कल्पित मानमेव बहु म यमानास्तदयमात्मान बहुधाऽऽयासय त , सति प्रयोजने तपसो विद्याया शीलस्य च विस 1नेऽपि पुण्ठाविहाना श्यते । विद्वानस्तु सम्मानो नायिते स स्वयमेवा त्य तान् भूवतीति तैर्विस्मृतम् । यदि ते निराहा विधा यसनिनो विद्यानचारे धृतवतास्त देवनिष्ठा पुनरपि भवेयुस्तहिं जनाना श्रद्धापु पालि तपादेषु स्वभावत एवोपगमि प्यतीति निर्विवादम्। ૨ ·भूमिका। । तदिदं साम्प्रतं प्रातकाल, यत् पूर्वसूरीणां चरितस्मरणेन तदनुजिहीर्षया स्वात्मनः संस्कारसाधनप्रयासो नाम । महता हि चरितमनुस्मर्यमाणं सर्वथाऽपि का याणमातनो. ति । समयप्रभावतो देशे काले च याशी परिस्थितिरिदानी समुपस्थिता, तामवलो. क्य कस्य नाम सहृदयस्य हृदयं न दूयते । यदि प्राक्तनादर्श' पुनरपि चेतसि लब्ध प्रतिष्ठो भवेत, लोकोत्तरदुप्यसम्पत्तावपि लोकोत्तर विपिदिषा, पठनपाठनाद्यतिरिकाविषये विगतस्पृहत्व, सरलो जीवनसम्भार, नानु स्वभावः: धर्मभीतिस्तपश्चर्या विनयश्वेतः- शुद्धिरलोभश्च ययेते गुणा पुनरपि विद्वासु पद लभेरन् ताशंसे कथमपि समाजस्या. ऽस्य समुद्धरण सम्भवति । अन्यथा तदाशा दूरोपेता। एतस्य समालोचनेन प्राचीनानामप्राचीनानां च विदुषा चरितानि विकृत्य प्रकाश नीयानीति सिद्धम् । महदेतत् कार्य सम्भूय सम्पाद्य नेकन सुशकम् । विद्यापीठेषु काश्या मूर्धाभिषिपातमाः तस्या विद्वांस एव सर्वान गण्याः, तदनन्तर देशान्तरीया । तत्र च सनिकांदाधुनिककालीना एवं प्रथममालोच्या । तत्रापि राजकीयमहाविद्यालयसंस्था. स्तद्विद्यालयसंसर्गवतो निवन्धकस्य दृष्ट्या प्राथम्यभाज । इयमेव समीचीना पद्धति । इमां नीतिमनुसरन् प्रकृतग्रन्थनिबन्धकश्चरितपश्चक पप्पपस्तिशिरोदामपत् सनथ्य प्रथमोपहारत्वेन विद्वज्जनसविधे विसृजति । प्राप्तपरितोषवुधवय. साधुत्वन परिहोतेऽस्मिन् समुधमे जातोत्माहेन प्रन्थकृता चरितान्तराण्यप्यनुपद प्रकाश्य विदु- षां पुरत उपस्थापयिष्यन्ते । आशास्यते चान्यैरपि विद्वद्भिरनेन मार्ग मार्गान्तरेण वा पूर्वतरकालीनाना विद्वज्जनाना चरिताख्यानं विधास्यते । अन्योऽयं लेधुरपि महार्थक- स्ताशविवेचकानामामन्त्रणरू५ तेऽस्मिन् महति समारम्भे दत्तकरावलम्बा भवन्विति। एतच्चरितपञ्चकस्य नायकभूता पण्डितपर्याः सर्वेऽपि महामहोपाध्यायपदभाजो वाराणसेयराजकीयमहाविद्यालयस्याध्यापकपदान्यलंकुर्वन्तो गौरवस्तम्भा इव पाशालाया आसन् । तत्र केवल चतुर्थचरितनायकान् शिवकुमारशास्त्रिणो विहाय सर्वेऽपि तत्रैवा- वसरमहणात् प्राक् संसक्ता आसन् । तत्कालीनपण्डितसमाजे न केवलं काशीस्थे आर्या- वीये वा परं तु समप्रभारतवर्षीय एतेषा स्थानमतिपूज्यमासीदिति प्रागवावदितम् । तत्र साहित्ये व्याकरणे धर्मशास्त्र दर्शन तथा चागमादिशास्त्रान्तरेष्वपि गङ्गाधर शास्त्रिणः, न्यायादिदर्शनषु धर्मशास्त्रे च कैलासचन्द्राः, व्याकरणे पाणिन्यतार• ·भूमिका। कल्पा दामोदरशास्त्रिण , तथा वैयाकरणाप्रेसरास्तात्याशास्त्रिणश्चव्याकरणे वेदा तादिदर्शनेषु धर्मशास्त्रादी च शिवकुमारमिधा साक्षाद् वाग्दे या अवतारा वासन् । एव महापण्डिता राममिश्रशास्त्रिण भागवताचार्या घापूदेवशास्त्रिण सुधाकरद्विवेदिन जयनारायणतर्करता कालीप्रसादशिरोमणय तथा चायेऽपि तत्तात्रनिष्णाता कोविदा इदानीन्तनपण्डितानामादर्शभूता आसन् । दिष्टया वर्धते न यकृत् साहित्याचार्यापाधिक कविकुलमन, सुरमारतीसेवक 'खिस्ते' इत्युपनामक श्रीमान् नारायणशास्त्री यत् तेन लवपि महाहै नमूतमिद चरितपञ्चक सङ्गृह्य प्रकाशनाय प्रयतितम् ।विपरितावल्या प्रथम एवाय भाग । आ शास्यते चास्या द्वितीयादयोऽपि भागा अचिरादेव प्रकाश गमिष्यतीति । अयस्य सम्भा यमानदोषादिकमनवधानतामयुत वा क्यापस्तुशैयिल्यनिय धन वा मुद्राकरप्रमादभूत वा सर्वमुपेक्ष्य कीर्त्यमानचरितानां विदुषां महत्वप्रक्ष एव दत्तदृष्ट य परा प्रातिमावहन्तु विद्यारसिका युधवरा इति तेषा पुरत सप्रश्श्य साभलिव ५ च भृश प्राययते । गवर्नमे ८ सस्कत कॉलेज गोपीनाथ कविराज। एम० ए० प्रिसिपलगवनमेट संस्कृत कॉलज काशी। काशा।

·No text on this page.

·प्रास्ताविकम् । प्रकाश्यमानग्रथारम्भे 'प्रास्ताविक' नाम किश्चिदयश्यमेव प्रथकता प्रकाशन वा निय बनायमिति सवेरेव शिष्टरविवादेन समात पथा कथ नाम समुदायितु शक्ये त । यथाशक्ति शिटाचारपरिपालन हि मादृशामविदितसदाचाराणामल्पमधसा क्तव्यक्षेने विद्युद्दीपालोकायते । यथामति विचारयता च नेदमनावश्यक प्रतिभाति प्रत्युत प्रयन રાધેરપરાનાય થકમાવવા પ્રસ્તુતપુસ્તકમાાપ્રધાનસમ્મા નાવ્યકતાં च्यविद्यासम्भेदमहातार्थाऽभिपपवित्रीकृतवामन कार्यरस्माक पूज्यतम काशिकरा की यपाठा प्रधानाध्य प्रभुवरश्रीगोपीनाथकविराजपृज्यपादरस्मफनामभ्यर्थना सदयतया स्वीकुनि सुललितपदोप यासा काशिकाया प्राचीनमवाचीन चेतिहतमा दर्शतलमिय सुस्पष्ट प्रकटय ती, कलिकालदौरात्म्यात् विस्मृतप्राय भारतीयविदुपामादरी पुनदृटमुलमिव विदधती, प्रस्तुतम यप्रयोजन सुविशद प्रकाशय ती, तेषां पाण्डित्या रिमाण पदे पदे सहृदयहृदयाहादस्प्रकारेण घनय ता विस्तीणा भूमिका निपाऽऽस्ते । तयैव समवसिते प्रयोजने न वयमात्माय नव्यशेष पश्याम । केवल यै सहृदय मुहदि रस्मिन् कायसम्भारे येन केनाऽ 4 बना महनाय साहा माचरितम् सधन्यवाद तेपा नामोल्लेसन, अन्यच्च विश्चित् प्रासासिक विस्मरणेनाऽनुप यस्त पूर्वभूमिकाारस्तस्य सर्व स्योप यसनमेवाऽस्माकमिदानी त यतयाऽवशिष्यते । श्रीमपूज्यपाद.३१५महामहोपाध्यायश्रीगदाधरशासितैलगCIE पूज्यय रणे प्राय ५ चाशवर्षाधिक्ममयात्पृवमेव निबद्ध स्वकायपरश्रीराजारामशास्त्र श्रीवालसरस्वतातिप्रथिताऽभिधानवालशास्त्रिमहोदययोजीवनचरितमालोक्य तमेवाद मनसि निधाय दिव गताना पूज्यपादाना जीवनचरित निमात यमिति बहो काला प्रमृति चेतसि दुर्दमाता कृतपदाऽऽसात् । एक्त नपलो+ठा परत-ब स्वायो ग्यतासम्भूता शिथिलता उपहायताभाति वेति मिथो विरुद्धवृत्तिसियमानानामस्माक भूयान् समय एवमेव युथवाऽपवाहितोऽभूत् । क ते महानुभावा साक्षाद् घाग्देवता ·२ प्रास्ताविकम् । 2 ऽवतारा. श्रीगुरुवराः, 2 क्व च तेषां धीरोदात्तं लोकातिगं चरितम् ? क वयमल्पधियः पदे पदे सन्देहप्रस्ताः ? तेषा चरित ताशेरेव तेषां प्रधान शिष्यैः सुगृहीतनामधेयैः श्रीमत्पाण्डयरामावतारशर्म-महामहोपाध्यायपूज्यवरश्रीलक्ष्मणशाखिल श्रीदामोदरशास्त्रिगोस्वामिप्रभृतिभिरेव साहित्यार्णवकर्णधारैर्निमातुं शक्यम् । मादृशैः कृतेऽपि प्रयले नूनमुपहास्यतैव पर्यवस्येत् इति । न च निरवलम्बासीत् साs स्माकमुपहास्यताभीति । कदाचित् मित्रगणे वातीप्रसजन प्रकाशितेऽस्माभिः स्त्रमनो- रथे कर्णाकर्णिकया प्रसृते च तस्मिन् साहित्यसम्राजा समाजे त एवोद्गारा सपोपहास्यता स एवाऽस्माकं तिरस्कारः पुनरपि कणीकर्णिकयाऽस्माकमन्तिकं वलन् व्याकुलयति स्म वाढमस्माकं गुरुभक्तिप्रवण चेतः। एव स्थिते विमनायमानः पुनरप्यस्माभिरणी स्थितम्। प्रतीक्षितं च चिराय तेषामहात्मना लेखनीतःप्रसूत ललितललितं श्रीगुरुचरितम् । परं तु दुरदृष्टनास्माकं साऽप्याशा मोधवाऽजनिष्ट । अथकदा वातान्तरप्रसङ्गेन चिरान हृदयक्षेत्रे सुसम्पर्धितोऽयमस्मन्मनोरथ श्रीमता प्रभुवराणा श्रीगोपीनाथकविराजमहोदय चरणाना निकट भीतभीतै- रस्माभि प्रकटितः सदयहृदयः सहृदयशिरोमणिभिः प्रभुवेरेस्तत्क्षणमेव सोत्साहम. भिनन्दितोऽस्माकं मनोरथ , न केवलमभिनन्दित एव अपि तु दारिश्चदुरवस्था. मस्माकं सम्यगनुचिन्त्य स्वयंप्रकाशनव्ययभारसहनासमर्थतामास्माकीना च स्वय मेव सचिन्त्य, राजकीयव्ययेन राजकीयपुस्तकमालाया स्वयमेव तत्सम्पादनं चाझी- कृत्य त्वरयैतन्निर्माणे सोत्साहं प्रवर्तिता वयम् । प्रतिदिनं च "कियानंशो नि- मितः स प्रदर्यताम्' इति सस्नेहेन नियोगेन प्रत्यहं समुत्साहितरस्माभि प्रात्यहिक नि- माणं तेषां पुरों न्यधीयत । तैश्चाऽव्याजस्नेहसरलोदारस्वभावैस्तत्क्षणमेव तदनुवाच्य यो. ग्यताऽधिकप्रशंसनै लज्जा गमिता वयम् । इत्थ व्यत्तिकर प्रायो मासादागेव प्रथमच- रितं श्रीगुरुवराणा समाप्ति गमितम् । अन्ते च प्रभुवरसूचनानुसारेण श्रीगुरुवराणा केषा. चन प्रधानशिष्याणा जीवतां मृतानामपि नामोल्लेखो गद्यपद्यमय्या गिराव्यधीयत । अत्रान्तरे वहोः कालापूर्व हथुवापुरन्दरेण सम्पादित, काशीस्थमुख्यपण्डितानां प्रतिफलकमकमस्माभिरासादितं, दर्शितं च प्रभुवरेभ्य., तैश्च तदवलोकनक्षणोत्पनकल्पना- नुसारेण तस्मिन् प्रतिफलके पशिशः समुपविष्टाना पचानामपि विदुषा चरितं तेनैव झमे.

·प्रास्ताविकम् । ण निमाय "विद्वचरितपञ्चकम्" इति नाना प्र थोऽय निर्मातथ्य इति क्य समु पदिष्टा समादियाश्च । પૂર્વતિમિવ પરિતાન્તનાથ બાવનગાયતોન્નત નિરાશનાવિના प्रभुवरैवर्धितोत्साही वय प्रायो मासद्वयान्तरे सम्यग् परचयाम । इत्य सम्पूर्ण प्रन्थ अमुपरेरामूलाप्रमवलोक्य आतस तोप प्रकाशनयोग्यत्वेन निधारित । राजकीयपाठ सालाल कारम्य कतिपयेभ्यो विद्वन्ध , अयेभ्योऽपि मा येभ्य काशिकपण्डितेभ्य साहित्याणपर्णधारश्रीरामावतारशर्मपाडयभ्य , श्रीगोस्वामिदामोदरसा त्रिपूज्यपादेभ्य , श्रीमन्महामहोपाध्यायडागडानाथझामहोदयेभ्य सयुक्तप्रा तायस स्कृतपाठशालाप्रधाननिराक्षकश्रीकाशीरामशमविद्यारत्नभ्य , स्पसुनाथ पण्डित राजधीराजविरशास्त्रिद्राविडमहादयेभ्यश्च प्रदश्य ते सर्वैरेव विद्वतलजे प्रकाश नयोग्य इति कृताभिन दना प्रथोऽय निराकुलचतोमिरस्माभि पाठकमहाभागाना कर कमलेपूपायनाक्रियते । इदमित्यमिदप यनिर्माणतिवृत्तम् । अन प्रभुपरसूचनानुसारण प्रतिचरित तद ते तत्तपडिता तेवासिना यथोपल पनाम्नामुल्लेव कृत एवाऽऽस्ते । पर तु अन्यमुरणानन्तर बहूना प्रसिद्धाना तसत्पण्डितातेवासिना नामा युपल पानि । तानि सवाण्यस्मिन्नवसरे प्रकाशयितु दु शबानाति न तैपिमनायित यम् । यदि सौभाग्येन प्र न्यस्याऽस्य द्वितायावृत्तिमुद्र सरो भवेत् तावश्यमेव सादर तमामालेख करिष्याम इति साजलिय तेभ्यो निवेदयाम । प्रथमचरिते श्रारुप ॥ प्रियतनय काशिराजकीयपासालाया साहित्यदर्शन धानाध्यापकै पूज्यपरथीभालच द्रशास्त्रि साहित्याचार्यमहोदयबहुविध साहाय्य वि तीणमिति केवल शुकधन्यवादापीनव तेपामार य न सम्पादयितु शक्यम् । पस्तुतस्तु पुस्कल्पाना तेपामाण्यमिह जमनि ज मा तरेऽपि न सम्भवीति तेषा पुर सवदव भारमुग्नशिरसो वयम् । द्वितीयचरिते प्रियसुहृद श्रीमत्पडितपरताराचरणमट्टाचार्यमहोदयस्य तल्लिसित सहितमश्रीफैलासचन्द्रजीवनचरितेन सुमहत्साहाय्य सम्पन्नमिति नूनमनके धन्यवादात स्मै महोदयाय । तस्मिनेर चरिते श्रीकैलासप -महोदयाना जीवनसम्वविज्ञातव्यवि पयान्तरतर तवासिजननामधेयप्रदानादिना सुहत्तमस्य प्राध्यप्रतीच्योभयविद्याविदुष .

·प्रास्ताविकम् । सम्प्रति कर्णपुराडग्लभापामहाविद्यालयाध्यापकस्य श्रीमत सत्यांशुमोहनमुखोपाध्या. यमहोदयस्य, तत्पितुर्भगवद्भक्तिपरायणस्य श्रीकलासचन्द्रमहोदयानां प्रियशिप्यस्य वैष्णवशिरोमणे. श्रीललितमोहनमुखोपाध्यायमहोदयस्य च महान्त उपकारा इति द्वाभ्यामपि ताभ्यामनेके धन्यवादा । तृतीयचरिते तचरितनायकप्रथमतनयस्य प्रियतमसहृद' सतीर्थ्यस्य काशिकरा- जकीयपाठशालायां साहित्याध्यापकस्य श्रीगङ्गाधरशास्त्रिभारद्वाजमहोदयस्य समीण साहाय्यमन्तरा तच्चरितालखन दु शकमासीदिति सुबहुपकृता पय तेन सुहृद्वरेणेति तस्मै शतशो धन्यवाद । चतुर्थचरित तच्चारतनायकत्रियशिष्यस्य काशिकर्तव्यविद्वत्प्रमुखस्य वैयाकरणशिरोभ. दार्शनिकवरस्य श्रीहाराणचन्द्रभट्टाचार्य महोदयस्य सोत्साह साक्षाण साहाय्यम न्तरा तच्चरितोपन्यासो दुःसम्पाद एवासीदिति सुबहूपकृता वय तेन विद्वद्धारयेणेति त. स्मै सादरमनेके धन्यवादा। पञ्चमचरिते तच्चरितनायकतनयेन भूयो भूय सम्प्राय॑माननाऽपि वृयाशङ्काकुलन चिरं साहाय्याने वञ्चिता वयं पुनरपि सुहृद्वरं श्रीगङ्गाधरशास्त्रिभारद्वाजमभ्यर्थ्य तद- द्वारा तच्चरितनायकपितृव्यतनयश्रीकृष्णशास्त्रि पटवर्द्धनमहोदयस्य महनीय साहा. 'प्यमासाद्य तच्चरितं समपूरयामेति श्रीगङ्गाधरशास्त्रिभारद्वाजश्रीकृष्णशास्त्रि. पटवर्द्धनमहोदयाभ्यामनेकान् धन्यवादानर्पयाम । प्रतिचरितं तत्तच्चरितनायकजन्मकुण्डलीनिवेशनमभिलपतामस्माकं सविधे प्रथ. मान्तिमचरितनायकजन्मकुण्डलीसम्पादनाऽऽयासं सुमहान्तमप्यनुभूय तत्ताशकु. ण्डलीद्वयमर्पयतः परमसुहृदः साहित्योपाध्यायजगन्नाथशास्त्रिहोशिशमहोदयस्य तत्तादृशं सुमहत्साहाय्यमवश्यं धन्यवादाहम् । दुरदृष्टेनावशिष्टाना त्रयाणा चरितनायकाना जन्मकुण्डल्यलाभेन तभिवेशनविचार एवं परित्यजनीय आसीत् । मुद्रणात्प्राक् प्रथमचरिते स्खलितमेकमस्माकमुपलभ्य दत्तदृष्टिभिस्तत्प्रदर्शनेन वाढ मुपकृता वयं सम्प्रति उदयप्रतापकालेजाख्यपाठशालासंस्कृतद्वितीयपण्डितै परम. सुहृद्भि. साहित्योपाध्यायवेतालाऽनन्तराम शास्त्रिभिरिति तेभ्योऽपि धन्य. वादार्पणमविस्मरणीयमेव ।

·प्रास्ताविकम् । अस्माक श्रद्धेयै सुहृरैर्हि दूविश्वविद्यालयायालविभागे मस्कृताध्यापकै प्राच्यप्रती च्यविद्यापोविद साहित्याचाय, एम् , ए इत्यादिविरुदावलासमलते श्रीमदटुकना थशममहोदयरवसरेऽवसरे समुचितसूचनाप्रदान - भुपता वय सवात्मना तेषा सौहार्द साहायमारभुग्ना स्म इति पुण्यभूतीनां तेषां पुण्यस्मरणेनैवात्मान पापयाम । यैव महानुमा श्रद्धेयपण्डितवाश्रीरामावतारशर्म- श्रीदामोदरलाल गोस्वामि--महामहोपाध्यायडागनाथझामहोदय-श्रीकाशीरामशर्म एम् ए विद्यारन-श्रीराजश्वरशास्त्रियायाचार्यादिभि स्वामूल्यसमय ययमूकृित्यंत य निरीक्षणादिना सुबहुपकता वय तेभ्यो महानुभावभ्य शतशो ५ पादान वितराम । एत यमुद्रणपन (प्रूफ) निराक्ष दो, सम्प्रति परजजररस्माभिभूमिकामुद्रणपत्र निरीक्षणे,सूचीपत्रनिर्माणे पिनसम्पादने च यस्मिन् विश्वासमाधाय निधितरमावि, तस्याऽमरसताथ्यश्रीकृष्णशाखिवरलतनयस्य वद्धिष्णो घमसानसास्त्रिण , धम शास्त्राचायल्पस्य पालस्याऽपि प्रौढस्येव व्युत्पत्तिशालिनो घरफलफुलालारावैद्य नाथशास्त्रिण सुमहत्साहाय स्पृह यमस्तीति समौतुक तदमिन दन बाट कर्त व्यमस्माकम् । सर्वाते समधानभूतानां येषामय प्रोत्साहनेन सदुपदेशन सवाङ्गीणसाहायवितरणेन च सुसम्पमिद कार्य तान् पूज्यतमान् श्रीगोपीनाथकविराजपूज्यपादान के आदरभिन दाम । अथ वा कृतमन वाग्व्यापारेण यत्र हृदयमेव साक्षि तन न वाचामवसर । तेषामवेद कार्य तैरैव तदीयद्वारा सम्पादितमिति कुतोऽभिन दनावपाश । पयवसाने पाठकमहाभागान् साना 34 धमिदमेव प्रयामहे, यत्तःपपरामुसै महनीयचरितास्वादेलु धैरिदमा टोचनीय भ्रमप्रमादादयो मानुष्यरमुलभा इति क्षत या सवयाचयम। काशीस्थराजकीय पुस्तकालय सरलतीभवनम् काशी महाष्टमी, स० १९८५ विद्वज्जनवशवद नारायणशास्त्री विस्त

·No text on this page.

·श्री
विचरितपञ्चकस्थविषयाणां सूची।
विषया.।
पृ०
मङ्गलाचरणम् ।
१
सझेपत पण्डितपञ्चकवर्णनम् ।
ग्रन्यकरणप्रतिज्ञा।
प्रथमचरितनायकस्य महामहोपाध्यायश्रीगङ्गाधरशास्त्रि-
महोदयस्य पूर्वपीठिकाकथनम् ।
नृसिंहशास्त्रिजीवनचात।
चरितनायफगङ्गाधरशास्त्रिजन्मवर्णनम् ।
पाल्पवर्णनम् ।
अध्ययनत्तान्त.
मतगत प्राप्त बालसरस्वतीतिप्रसिद्धबालशास्त्रिवर्णनम् ।
ग्रन्थकर्तुत्वादिकपनम् ।
१२
भारतमार्तण्डगठ्ठलालमहोदयेन साक शास्त्रार्यवर्णनम् ।
ग्रन्थप्रकाशनादिकार्यवर्णनम् ।
राजकीयमण्डले मान्यत्ववर्णनम् ।
महामहोपाध्यायपदवीमाप्तिकथनम् । लोकपूज्यत्ववर्णनम् । २३
श्रौतकर्मोद्धारयज्ञयागाधुद्धारकरणवर्णनम् ।
२४
७
८
२०
२२
३

·विषयसूची। विषयाः। पृ० सी. आई. ई. पदमाप्तिकथनम् । २५ ज्येष्ठतनयढुण्डिराजशास्त्रिनिधनम् । २५ अलिविलासिसल्लापहंसाष्टकादिनिर्माणकथनम् । २६ राजकीयपाठशालातोऽवकाशग्रहणम् । स्थाविरोचितसततदेवपूजादिकरणवर्णनम् । २७. अन्ते सम्पादितसकालाऽवतारकृत्यस्य ब्रह्मचिन्तनकथनम् । २७ देहावसानकथनम् । तदीयपरिवारकथनम् । २९ तदीयजीवत्पधानशिष्याणां कतिपयेषां वर्णनम् । तदीयकीर्तिमात्रशेषाणां शिष्याणां कतिपयेषां नामाऽनुकीर्तनम्।३३ प्रथमचरितसमाप्तिः । ३५. ३९ द्वितीयचरितकरणप्रतिज्ञा। ३७ द्वितीयचरितनायकमहामहोपाध्यायकैलासचन्द्रशिरोमणि. महाशयपूर्वपीठिकाकथनम् । ३७ चरितनायकजन्मवर्णनम् । बाल्यवर्णनम् । अध्ययनकथनम् । प्रसङ्गतः प्राप्त नवद्वीपवर्णनम् । ४१ निजदेशात्यागः काशीसमागमश्च । वाशिकराजकीयपाठशालायां नियुक्ति -- ४० । ४४

·विषयसूची।
४९
विपया।
यौवनोचिताध्यापनकार्यादिकथनम् ।
धार्मिकतादिकथनम् ।
महामहोपाध्यायपदवीमाप्ति ।
राजकीयाऽऽधिकारिकमाडलमान्यतावर्णनम् ।
वादकोचितव्यावहारिकसकलकार्यपरित्याग ब्रह्मचि तनं
देहावसान च ।
तदीयपरिवारवर्णनम् ।
तदीयफतिपयप्रधानजीवच्छिष्पवर्णनम् ।
तदीयमृतकतिपयमधानशिष्यवर्णनम् ।
द्वितीयचरितसमाप्तिः।
५२
५७
तृतीयचरितकरणप्रतिज्ञा ।
तृतीयचरितनायकभारद्वाजकुलकमलदिवाकरवैयाकरण
फेसरिमहामहापा-यायदामोदरशास्त्रिमहोदयपूर्वपीठिका
कथनम् ।
भारद्वाजकुलवर्णनम् ।
चरितनायकपितृवर्णनम् ।
चरितनायकज्येष्ठभ्रातरामशाखिभारद्धाजवर्णनम् ।
चरितनायकजन्मवर्णनम् ।
वाल्यवर्णनम् ।
काशीसमागम काशीवणन अध्ययनवर्णन च ।
६१
६३

·CC विषयसूची। ६७ ७० ७० ७२ विषयाः। पृ० विद्यार्थिदशावर्णनम् ६५ ग्वालियरनगरगमनम् । गवालियरनरपतिकृतसम्मानः गवालियरस्थगोपालाचा- दिपण्डितवरैः समागमः तत्र विजयमाप्तिश्च । ६८ चरितनायकपितृनिधनम् । गार्हस्थ्यवर्णनम् । काशिकराजकीयपाठशालायां नियुक्तिः । यौवनोचिताऽध्यापनादिकार्यकथनम् । ७१ पाण्डित्यप्रकर्षकथनम् । बच्चा झा शर्मणा साकं शास्त्रार्थः चरितनायकस्य विजयश्च । ७४ तदीयधार्मिकता देवनोपासकत्वं तपस्विता च । महामहोपाध्यायादिपदवीप्राप्तिकथनम् । पारिवारिकसुखदुःखादिकथनम् । वार्द्धकोचितसर्वव्यावहारिककार्यपरित्यागः ब्रह्मनिदि. ध्यासादि। ७९ चरितनायकनिधनम् । तदीयपरिवारवर्णनम् । तीयकतिपयप्रधानजीवच्छिष्यवर्णनम् । ८१ तदीयकतिपयप्रधानमृताशिष्यवर्णनम् । ८४ तृतीयचरितसमाप्तिः। ८५ ७७ ७८ ७९ ८० པ། ·विषयसूची। ८७ ८८ ९० विषपाः। पृ० चतुर्थचरितकरणप्रतिज्ञा। चतुर्थचरितनायकसर्वतन्त्रस्वतन्त्रमहामहोपाध्यायशिवकु- मारशास्त्रिमहोदयपूर्वपीठिका । चरितनायकजन्मवर्णनम् । वाल्यवर्णनम् । अध्ययनम् । द्वारवङ्गगमन तत्रत्यमहाराजलक्ष्मीश्वरदेवकृततदीयपाण्डि- त्यप्रकर्पमूलक सम्मान । मसङ्गापतित काशिकद्वारवड्गपाठशालास्थापनवर्णन, तत्र अध्यापकत्वेन प्रकृतचरितनायकनियुक्तिः। ९७ तदीयधार्मिकतानिर्लोभतादिवर्णम् । ९९-१०० यौवनोचितमकुतचरितनायककृत रामचनतर्कपश्चानन-रा समोहनसार्वभौम-गट्टलालादिपण्डितपरिभववर्णन ग्रन्थनिर्माणादिकथन च । १०१ महामहोपाध्यायादिपदवीमाप्त। १०३ लवपुरमान्तगमन तत्रत्पजनताकृतो लोकोत्तर' सम्मानश्च । १०४ तदीयराजकीयसामाजिकाऽधिकारिमण्डलीमान्यता। वाईकोचितव्यावहारिकसकलकार्यपरित्यागः तदुचित ब्रह्मचिन्तनादिकरण च। चरितनायकस्हलोकपरित्याग । तदीयपरिवारवर्णनम् । १०७ १०६ - ·विषयसूची। पृ० १०९ विषयाः। तदीयकतिपयप्रधानजीवच्छिष्यवर्णनम् । तदीयमृतकतिपयप्रधानशिष्यनामाऽनुकीर्तनम् । चतुर्थचरितसमाप्तिः । १११ ११२ - . पञ्चमचरितकरणप्रतिज्ञा ११३ पञ्चमचरितनायकवैयाकरणाग्रगण्यमहामहोपाध्याय- तात्याशास्त्रमहोदयपूर्वपीठिका । ११३ चरितनायकजन्मवर्णनम् । ११६ तदीयवाल्पतात्कालिकपरिस्थितिश्च । ११७ चरितनायकस्य काश्यामागमनं अध्ययनं च । ११९ १२० द्वारबद्भपाठशालायामध्यापकपदे नियुक्तिः । यौवनोचिततदीयपाण्डित्यप्रकर्षः काशिकराजकीयपाठ. शालायामध्यापकत्वेन नियुक्तिः तदीयमध्यापनादिकार्य च । १२१ गाईस्थ्य, तदीयधार्मिकतादिवर्णनं, व्यावहारिकचातुर्या- दियोग्यतावर्णनं च। १२२ ग्रन्थकर्तृत्वादिवर्णनम् । १२३ १२३ महामहोपाध्यायपदवीप्राप्तिः । १२४ सांमारिकसुखदुःखादि । देहावसानम् । १२४ तदीयपरिवारवर्णनम् । १२६ तदीयकतिपयजीवत्पधानशिष्यवर्णनम् । १२६

·विषयसूची।
७
पृ०
१२८
विषयाः ।
तदीयकतिपयमृतमधानशिष्यवर्णनम् ।
पञ्चमचरितसमाप्ति ।
ग्रन्यकर्तरन्तिम निवेदनम् ।
विद्वत्मार्थना।
ग्रन्यसमाप्तिः।
१२८
१२९
१३०

·No text on this page.

·२r, FPS % १२८EDIOS 152 Spicerases:
ssssssssssssss
TKE
९६७३SSESS15455E
काशीस्थमुत्यपण्डितम डिलीयम् ।
हयुवापुरपुर दो दर्शनाथ प्रतिकृतिमापादिता।
१म म० श्री गङ्गाधरशास्त्री सा०यार ०० ० म०म० श्रा कर सच शिरामणि
म०म० श्रागमो रखी भारज ४ म०म० श्री शिवकुमार श्री मिश्र
म०म श्रा राम शास्त्रा (तावासस्त्रिी परदन )
exantant RRORRERY ARREAR:

·No text on this page.

·॥ श्री ॥ अथ विद्धचरितपञ्चकम् । मङ्गलम्। यस्मिन् प्रसादसुमुखे विमुखीभवति विशा समाहितविधी दुरितकनिमा ।। सि दूरसुन्दरमुख शिशुच द्रमोलिं तिम्मेरमाननमह तमिह स्मरामि ॥१॥ राकाशशाकशतकोटिविजित्वरास्या मासा पति नखरुचैव तिरोदधाना ॥ वीणागुणकशनचञ्चलपाणिपमा वाग्देवता सपदि मे हृदि सन्निधत्ताम् ॥२॥ कामेश१९५पादपमारूढा पुण्डूदण्डमवल ०य । फाचन कवितारतिका ललिताकृतिरन्तरसतु ॥ ३ ॥ विद्वन्दशिर सुचन्दनरुचो नेत्रेषु मिथ्याहशा घूलीमुटिकिरो विपक्षपदनतम्माय दमोलय ॥ अस्मन्मानसमानसागतयो हसोपमा पान्तु मा श्रीगङ्गाधरदेशिका निकमलोद्ध्ता परागाऽणव ॥८॥ बुधजनमर्यादाया कलिपलकलुपीकृतायास्तु । रक्षाकृतेऽवतीर्णं श्रीराम सनुसतम पदे ॥ ५॥ वन्दे भारतभूमिन दनवनीकाशीपुरीन दनान् वाग्देवासदनाननान् श्रुतिमतप्रस्थापनेकप्रतान् ।।

·لم
श्रीगङ्गाधरशास्त्रिचरितम् ।
सद्विधाफलदानसौरभयशःशुलीकृताशान्तरान्
पूज्यान् पञ्च सुरद्रुमान नृवपुषो विद्वत्कुलाखण्डलान् ||३||
वाग्देवताऽवतारः कवितावनितास्वयवृतो दयितः ॥
श्रीहर्ष एव साक्षात् गुरुवरगङ्गाधरो जयति ॥ ७ ॥
कणभक्षाक्षचरणागम एव वपुर्धरः ।।
कैलासचन्द्रो जयति विद्वद्वन्दशिरोमणिः ॥ ८॥
विद्यातपस्तीव्रतेजोनामिताशेषपण्डितः ।।
दामोदरो विजयते हरिगम्भीरनिस्वनः ॥ ९॥
विद्वत्समाजप्रथमपूजिताद्मिसरोरुहः ॥
श्रीमान् शिवभारायः ख्यातो विजयते वुधः ॥ १० ॥
विद्वत्कुलस्थालङ्कारो वैयाकरणधूर्धरः ।।
तात्याशात्री विजयते रामकृष्णाऽपराभिधः ॥ ११ ॥
अतिमनुजममीषा पावनं कृत्यजातं
स्मृतमपि हृदि नूनं गौरवं द्राविधत्ते ॥
ग्रथयति निजवाचा तच्च नारायणाख्य:
प्रभुवरबुधगोपीनाथलब्धाऽभ्यनुज्ञः ॥ १२ ॥
मद्वाण ! साहसमिदं मम वक्ष्यि भीता
सङ्कोचमञ्चसि कुतो भ4 सावधाना ।।
संसारतारणतरिः सकलार्थदात्री
जागति कि न गुरुपादपयोजधूलिः ॥ १३ ॥
इत्थं विधित्सिते नूनं विद्वच्चरितपञ्चके ।।
प्रथमं चरितं ब्रूमः श्रीगङ्गाधरशास्त्रिणाम् ॥१४॥

·PROPRPB-RSPRSRPP- Y45secs-CELECeletest.LSSESes FreeCERSESERSeeGSS श्रीम महामहोपाध्याय श्रीगङ्गाधरशास्त्री मानवलो CID जममपत ९९ मृत्युमपत् १९७० गार वताऽवतार करितावनताम्बयस्ता तयित । श्राह| एव साक्षात गुरवरगङ्गाधरो जयति ॥ ४EETरहDELes

·No text on this page.

·विद्वचारतपञ्चके--
३
अथ श्रीगङ्गाधरशास्त्रिचरितम् ।
विध्यतम्भनकमठेन चुलकाचान्ताब्धिनाऽऽकृता
त्याख्यन महर्पिणा विजयते दिग्दक्षिणा दक्षिणा ।।
'घगलोर' प्रथितारयमण्डलगतौल तुझास्पद
प्रामतत्र विराजते 'यसरगहारयो निवास सताम् ॥१५॥
तत्राऽऽसीदा प्रदेश्य श्रुतिशतविततप्रज्ञयोल्लासितश्री
गौत्रे श्रीगौतम प्रथितकुलभवो ग्रामणब्रिाह्मणानाम् ।।
सुब्रह्मण्यारयभूमीसुरवरतनय सन्नयस्फीतकीर्ति
रूयात श्रीमानवल्लीत्युपपदकलित श्रीनृसिराख्यशास्त्री॥१६॥
सच शैशवएव दैवदुर्विपाकेन कीनारानाशितजनकजननीकोs
सहाय एव स्वजन्ममाम परित्यज्य पालोर नगरे निजमातुलमेव शर
णीचकार । तत्रैव स्वपूर्वजपरपरागता कृष्णयजुर्वेदापस्तम्पशाखा
सातोपाना सम्यगधीत्य सम्पाद्य च साहित्येऽपि प्रगाढा व्युत्पत्ति न्या
यवेदातादिदर्शनातराधिजिगमिषाकटचेता अष्टादशहायनावस्थ एव
पादचारेणैव त्रिभुवनललामभूता विद्वस्कुलप्रसठभूमि वाराणसीमाससाद ।
या च,
शम्मो कैलासवासप्रणयमपहान्युच्चकैहेंमधाम
प्रोल्लासि युचनीचव्यतिकररहिता साम्यभाव वह ती ।।
अद्रे क या बुभुक्षाक्षपणपटुतरामन्नपूर्णाऽभिधाना
मात्राणे नियुझे सुतमपि गण५ दण्डधार विधत्ते ॥१७॥

·४ श्रीगङ्गाधरशासिचरितम् । यस्यां च, यद्वासोल्लासितान्तःस्फुरितपरचिदास्वाददिव्येक्षणानां लोकानां नाकलोकः कथमपि लभते मानसे नाऽवकाशम् ।। विश्वेशद्वाःस्थभूताकृतिकृतकुतुकस्मेरदवेन्द्र कर्णा- की कश्चित् पिशाचोऽप्यहह मधवता शश्वदभ्यर्यतेऽत्र ॥१८॥ या च, गङ्गास्रोतोदुकूला चरणतललठन्मुक्तमुक्तराधिः शभोः शुलाग्रसंस्था त्रिभुवनभवनारम्भणस्तम्भमुद्रा । निद्राणे तीर्थवृन्दे कलिबलकलितोच्छूनमोहप्ररोहै- रेका जागर्ति सेयं सकलकलुपिणां तारणाय प्रवीणा ॥ १९ ॥ इत्थंविधा धीराधिषणाधिकृतधिषणधिषणाऽभिमानमानोन्नत विपश्चिदपश्चिमचमत्कृतां काशिका समासाद्य तदर्शनाचार्येभ्यस्ता- नि तानि सायवेदान्तादिदर्शनानि पुराभवोपगतानवि सधः स- म्पाद्य तदानीन्तनपण्डितमण्डले महती प्रतिष्ठा साहित्ये चाऽद्वितीयत्व- मधिजगामाऽसौ धरामण्डलचतुराननो नृसिंहशाश्रियः। अथाऽधिगतविद्योऽसौ गृहस्थाश्रमं सर्वोपकारक्षममाकलव्य पितृ- णामामुण्यकामो दारपरिग्रहं विदधे । तात्कालिकाः सुगृहीतनामधेया महामहिमशालिनः श्रीमदीश्वरीप्रसादसिंहशर्माणः काशिकाधी- श्वराः शास्त्रिवर्यस्य पाण्डित्यप्रकर्षमालोक्य भृशं परितुष्टाः वृत्तिदानपु. रःसरं स्वसभाप्रधानपण्डितपदे तं न्ययुञ्जन् । गोव सागरसमागमराजमाना चैतन्यशक्तिरिय शङ्करमाश्रयन्ती ॥

·- --- -- विद्धचरितपञ्चके- ५ . घाग्देवतब चतुरास्यसभासमिद्धा सा काशिकापतिसमा तमवाप्य रेजे ॥ २० ॥ काशीशोऽपि कवी द्रमेनमुचित सम्मापनेस्तोपयन् अस्मिन् हादसुहसमाजसदृशीं वृत्ति व्यवासादरम् ।। विप्रोऽप्येप कुटु पालनाविधी पर्यवमयं ततो गृहनम्यधिक ददानमपि त नैवानुमने कचित् ॥ २१॥ इत्य काशिसन्द्रिमुकुटीमाणिक्यपूगायित शिप्याऽध्यापनदेवताऽर्चनजपे काल सुख यापयन् ।। अकेशाऽधिगतार्थसाधितानिनन्यापारतुद परा अपेक्षावर्जनदुर्जयो द्विजपथके द्वितीयाश्रमम् ॥ २२ ॥ अत्रान्तरे हिन्दीकोविदकुमुदकुलराफाशनासकाशात् काशीशाद धिगतादेशोऽसौ सविशेषशेमुपीप्रकाशितचतुरासाऽवकास शास्त्रियों ज प्रथ "साहित्य सागर" नामावादशसहस्रपरिमाण कलितगरिमाण अपुराण हिन्दीगिरा म यरलम् । स्वेच्छया च गैर्वाण्या "काव्यात्म संशोधन, एक पुराणा तर्गतशिवभक्तिपिलासटीका" चेति अन्यद्वयम् । रष्वैत-पत्नप्रणयनपटुता शिष्टलोके विशिष्टा- मक्लिष्टस्पष्टदुष्टेतरपदघटनामिष्टमिष्टार्थवृष्टिम् ।। काशीश पूरितारामगुणबुधसदोव्योमहस सभाया विद्व मान्य तमेन बहुविधनुतिभिर्मानयामास सद्य ॥ २३ ॥ इत्थ सर्वत शाश्लाध्यमानगुणगण शास्त्रिवरश्चिराराधितविश्वे श्वरानुमहानिजकुलकमलविकासनमारकर पचलिममिव निजपूर्वजपुण्य-

·श्रीगङ्गाधरशास्त्रि चरितम् ।
पुञ्ज कलिबलकलुषितसनातनश्रौतमार्गपुनरुद्धाराय भूयोऽवतीर्णमिव श-
करार्य प्रथमपुत्रं व्योमेन्दुनिधिचन्द्रसमिते १९१० वैक्रमेऽब्दे ज्येष्ठ.
शुक्लदशम्यां श्रीगङ्गादशहराशुभपर्वणि समाससाद ।
तदानीम् , आशाः काशप्रकाशाः सुरभिसुमततिस्पर्शिनो गन्धवाहा
हर्षोत्कर्षासमन्तान्मधुररुतभृतः स चुकूनुर्विहङ्गाः ।।
गोत्रे स्वीये पवित्रे समुदितमनघं पुत्रमेन विलोक्य
ग्रावात्माऽपि प्रमोदात् पुलचितवपुर्नेत्रपादो ननर्त ।। २४ ।।
ततो यथावद्विधिविद्वरिष्ठः पिता चकारात्मजजातकर्म ।
बालोऽपि संस्कारमवाप्य सद्यो विदिद्युते कन्हिरिव प्रदीप्तः ॥२५।।
ततो जन्मोत्सवादेकादशेऽहनि महनीयकीर्तिसिंहशास्त्री स्वा-
भिऽजनप्रथानुरोधन शिशोः "सुब्रमण्य" इति नामकरणं विधाय
मौहर्तिकादिश्यमानशुभोदप्रमहप्रभावभाविविपश्चिचक्रवर्तितां च निशम्य
शिशोः परमानन्दतुन्दिलः स्वात्मानं विश्वेश्वरानुगृहीतं निर्धार्य भक्ति.
प्रव्हचेताः शतशः प्रणनाम भगवन्तं विश्वनाथम् ।
गादशहरापर्वणि लव्धजन्मानमेनं गृहीतावतारामिव गङ्गाधरं
मन्यमाना वत्सलाऽस्य मातामही "गङ्गाधर" इत्याख्ययैवाऽऽजुहाव ।
तदेव चाऽस्य नाम नामिताशेषविद्वद्धाम सम्मानसम्पादन निखिलभूम.
vडलप्रथितं बभूव ।
शिशुरयमुदितश्रीश्चापलैबालयोग्यै-
रदित मुदमुदारा बन्धुवर्गीय नूनम् ।।
सहजमधुरभावा धीप्ररोहास्तदीया
बुधसदसि शशंसुस्तस्य लोकाऽतिगत्वम् ॥ २६ ॥

·विद्वचरितपश्चके- ७ दुर्दैवातस्य जननी मानिनी त निहायनम् । विसृज्य दुग्यमुग्धास्य सतीलोकम किमुपागमत् ॥ २७ ॥ ततो दयिताविरहविधुरोऽपि नृसिरशास्त्री पारसल्यातिरेकात् गुणवतो ऽस्य शिशोर्मातृभाव पितृभाव चाऽवलम्व्य स्वयमेव पालनाय तत्परोऽभवत् । अथ क्रमेण सम्पादितचौरमद्गल निसर्गचपल बाल स्वयमेव व हुविधा लिपाहियित्वा कोशकाव्याघभ्यासमपि शनै शनै कारयितु प्रयतते स्म शास्त्रिवर्य । वाल्येऽप्यस्य विलोक्य विनजनताकल्पामनल्पा धिय विस्मरस्तु पदे पदे समभवत्तानो मतो धीमताम् ।। पञ्चान्दोऽपि स कण्ठपीठविलठकोश सुधास्वर श्रोतृणा हृदय हरनहरहो गङ्गाधरो दिद्युते ॥ २८ ॥ इत्थ सम्पादितकोशकौशल शिगु क्रमण काव्येऽपि ल०५प्रवेश लो- पातिगशेमुपीविशेष पश्यन् भृश प्रमोदमानमानसो गुरुरटम हायने विधिवपनातवान् । प्राहयामास च तदानामेव सरहस्या भगवती सावित्री चित्कलांच वीजनिक्षपात् शिवेऽपि जनना तरशोभनसस्कारपूरोपरा तरायाऽधि कारिणेऽस्मै सहपम् । सच, ४० वा तहमवचो ज्वलदिव पुटित चिकलासनलदम्या ताता भूमीविरिश्चर्गलितमलिनिमा शुद्धबुद्धि, स सद्य || ·श्रीगङ्गाधरशास्त्रिचरितम् । - मेधोत्कर्षात् प्रसिद्धोऽध्युदितविधिविधाकौतुकी विभबाल- श्चक्रेऽथो मञ्जु मेधाजननमिति मतं ब्रह्मचारिव्रतं तत् ।। २९ ॥ अथैष ब्रह्मचारिव्रतमनुतिष्ठन् उभयोरपि सन्ध्ययोर्यथाविधि हुता- ऽग्निकोऽग्निकल्पोऽल्पवया अपि मेधाविशेषात् प्रवयसोऽपि विदुषोऽति- शयान स्तातेन तात्कालिककाशिकवैदिकमूर्धन्यानां श्रीमता बालकृ- भधाला पाठशालायां प्रवेशितोऽध्याप्यत् च गुरुणा याजुषीमाप- स्तम्बशाखां तदङ्गानि च । गुरुपरवदनाब्जाच्छुश्रुवानेकवार सपदि हृदि विधायाऽऽयासहीनं स धीमान् ।। कृत गुरुपरिचर्योऽशेषवेदाऽमृताऽधे- रधिगतपरपारो वेदविन्मानितोऽभूत् ।। ३० ॥ इत्थमाषोडशवत्सरं वेदान् , वेदाभानि, श्रौतस्मातकर्मकाण्डानि, काव्यसाहित्यशास्त्रं च करतलामलकमिव कलयित्वा सत्पात्रनिःक्षेप. निराकुलचेतसो गुरोः प्रमोदं मेदुरयन् शशीव धवले दले प्रतिदिवस विशेषान् पुष्णन ववृधे । अथ पितुरादेशेन तात्कालिककाशिकराजकीयपाठालयप्रधानाध्याप- कपाणिनीयतन्त्रोज्जीवनाय भूयो गृहीतावतारमिव भगवन्तं पतञ्जलि द्वादशदर्शनीपारीणमखिलभूतलभूषण योगानुष्ठानप्रतिष्ठितात्मानं विद्ध- ज्जनाऽसुलभशारीरबलभरविस्मारितभीमसेनभुजाबलविभ्रमं स्तनन्धयमि- व निर्व्याजसुन्दरस्वान्तं श्रीराजारामशास्त्रिणमन्तवासिमावेनास- सादेष भविष्णुर्विपश्चिदुपश्चिमचक्रवर्ती ।

·! विद्धचरितपञ्चके- ततश्च, राजारामपुरोरासुरमुगेल०८पा परिष्कारवत् कृत्स्न ज्याकरण स्मृतीयहुविधा सरसन्प्रदायावता ॥ योग योगविदां वरादनुपम व्यासोक्किममाण्यसो गाह गाहमगाहताऽऽगममहापारपार परम् ।। ३१ ।। अनेकविबुधाऽचित कविनिषवितानि पुन गुरुप्रणयिमानसोऽधिगतसत्यधामोज्ज्वल | सभासु चतुरानन सततभारतीभासुरो ऽप्यसौ न विधिरभुत भुवि विभाति गङ्गाधरः ॥३२॥ गुरुपबुधराजारामशास्त्रिप्रसादा कलितसकलविद्याधोतमान सभासु ॥ कविवरनिजतातप्राप्तसाहित्यसम्पत् समधिकरुचिरेप प्रौढिमालम्बते स्म ॥ ३३ ॥ प्रवयसि गुरुको त्यक्तससारव घे परिधृतयतिवेपे स्वर्णदीतीरवासे ।। द्विगुणनिधिशशाङ्करक्षित वैक्रमेऽन्दे गतवति शिवभाव भूरिताप स आपत् ॥ ३४ ॥ यैर्वात्सल्यपयोधिभिनिरुपमे स्नहरसौ वद्धित शश्वत्पाठनजाऽनुभूतिमहिता विद्या मुदा माहित ॥ आत्मीयेष्वपि गोपनीयमतुल योग च सामित स्तविच्छेदमधीधीरतिशुचा सोड स नैवाऽशकत् ॥ ३५॥ । अथैप प्रयत्नसस्तम्भितशोकाऽऽवेग धारगभारवाचा जनकनाऽपि । २ ·१० श्रीगसाधरशास्त्रिचरितम् । सुचिरं सान्वितः प्रकृतिस्थो भूत्वा निर्जरभावापन्नास्तानेव गुरुपर- णान् सर्वदा मनसि संस्मरन् वात्सल्यपयोधीनां तेषामनुग्रहादवसरे- ऽवसरे स्वप्नेषु तेषां दर्शनं लभमानः तावतेव सातहपः कतिचि मासान्निनाय । अत्रान्तरे तातेन कृतोद्वाहमाली सह सहधर्मचारिण्या गृहस्था- श्रमं कर्तुं प्रावर्तत । अथ द्वितीयमाश्रममधितिष्टतोऽप्यस्य खण्डायवशिष्टाऽधि. जिगमिषा बलवती मनसि प्रादुर्भूता, तया च प्रर्यमाणोऽय पुमवता- रमिव वाग्देवतायाः अशेपदर्शनविमर्शनविशदकीनि तात्कालिककाशि. कपण्डितमण्डलप्रमुख श्रीरानडोपाख्यालशास्त्रिणं द्वितीय- गुरुमावेनाऽऽससाद । यश्च, त इतक्यप्रभावः कुशलमनिरलं पाणिनिः शनासे मीमांसाप्राणदाता कपिलवरगिरामेक एवं प्रवक्ता ॥ योगे वेदान्तगासे ऽप्यतिनिशिनमति: काव्यसाहित्यगासे तन्त्रे ऽन्यत्राऽपि नित्य प्रचुरतरगतिः सर्वविद्येश्वरो यः।।३६॥ यस्मिन् परिप्कुर्वति पण्डितन्द्रे सभासु विद्वन्महितासु नित्यम् ।। नवीनमेघस्तनिते ऽप्यनास्था श्रोतुर्जनस्याभ्युदियाय चित्ते ॥ ३७॥ यस्मिन् राजति यद्यशःशशिसुधाउनास्वादि नासीपुर किञ्चित्कुचिदीहशो न तृपतिर्यो नाऽस्य नम्रः पुर।

·विद्धचरितपश्चके-
-
विद्वासो न गुणैर मुप्य फिल ये मूर्धानमाधु पते
नाऽभूमन् ,
न च सा सभा, प्रथमता यत्रैप नैवति ॥३॥
आसीच्छरावरच यस्य विदुषा वृदे यशो निस्तुल
रथातो "यालसरस्पती" त्यभिधया यो दुधमुग्धानन ॥
ग्निष्टोममुखैमसैदिविषद सर्पिता सादर
येनाऽस्थाप्यधिकाशि दिव्यमहसा श्रीविश्वनाथेश्वर ॥३९॥
प्रालयाचरमौलिलालितवपुमण्डीपुराऽऽखण्डलो
यच्छियत्वमुपेत्य धन्यजनतामान्यत्वमासादयत् ।।
मत्या नम्रशिरा यदीयचरणो मौरिस्थलामौक्तिकै-
नित्य पूजयति स्म पुप्पनिकरैर्हपाश्रुसितरिव ॥ ४० ॥
दिग्दन्तीद्रनिभैरभीतिमहितै शास्त्रेपु पारगमै
दिवातमयकरैरगणितै शिष्यैयदीयरिदम् ।।
વ્યાપ્ત માતષમુદ્રતાદિપટ્વનિથદ્વારા
कीर्ति यस्य बिभर्ति मूर्धनि सदा तातपत्रायिताम् ॥ ४ ॥
तथाविधस्य वसुमतीगीप्पते श्रीमती पालशास्त्रिण सविधे
सविधि समधीवावशिष्टविध सध समुपजातस तोपात्तस्मादधिगताशी
वचन तदुपातनिरन्तरासेवन सदुपदेशश्रवणतदध्रिपरिचरणानि कार
कार वार बारभुदारमनस्तोष कालमनपात ॥
महीसुरगुरुस्ततो विततकीर्तिराशिबुध
प्रधानपदभृत्तम प्रथितयालशास्त्रीश्वर ।।
दिगतगतकीर्तिपु स्वफसुशिष्यवर्गेष्वपि
फुरसु निजधुयतामयमियप गङ्गाधर ॥ ४४ ॥

·१२
श्रीगङ्गाधरगामिचरितम् ।
शास्त्रिवरोऽपि निरन्तरपरिचरणपग्तुिष्टात् गुरुवरात् शाहारह-
स्यमर्मग्रन्युन्मोचनप्रकारान श्रावं श्रावं तदीयपाण्डित्यप्रकपविलोक-
नविस्मितान्तरः एतदीयहंसोपमधिषणाविभवचमत्कृतश्च गुरुवर इत्य.
न्योन्य मनसि श्लाघमानी तो गुरुशिप्वी न कस्य सहदयस्य मनसो-
मोदं विदधातेतमाम ।
द्रोणाचार्य पुरस्तादर्जुन इब चापवेदनिष्णातः ॥
श्रीबालशास्त्रिपुरनो रेजे गङ्गाधरस्तादृक् ।। ४५ ॥
इत्थं वसुधासुधाशनगुरोहीतावतारस्येव परमेष्टिनः श्रीमतो
बालशास्त्रियः सकाशादासादिताखिलविद्यारहस्यः प्रीतात्मना च
गुरुणा ऽधीतानधीतग्रन्थाध्यापनसमर्थः प्रकृ. पाण्डित्योऽयं ममेवाऽप-
रा मूर्तिरिति स्वजने परजने च निप्पक्षपातमुद्धोषितयशा धर्मशास्त्रव्य-
वस्थापत्रनिर्माणादीनि गुरुचरणकार्याणि तदादेशेन कुर्वाणः पारेशत वि-
धार्थिनो विविधानि शास्त्राणि पाठयन् विद्वत्समासु सर्वतः सादरं समा-
हतो वादजल्पवितण्डापण्डितानपरिमितान् वादिपण्डितान सरलमधुर-
युक्त्युपन्यासेन वाचंयमान् विदधानः सुखमवात्सीत् ।
- अत्रान्तरे निजगुरूणामपि परमगुरूणां शिवभावमुपेयुषां श्रीरा-
जारामशास्त्रियां जीवनवृत्तं गधपद्यमय्या वाचा विरच्य काशी-
विद्यासुधानिधिनामके पत्रे प्रकाशयामास । यच्च,
तत्सूक्तिकल्पलतिकाकुसुम नवीन
मामोदमाद्यदलिपुञ्जानपीयमानम् ।।
विस्माययत्यपि निपीतसुधान् बुधेन्द्रान्
कान्ताधरे ऽपि कुरुते किल बुद्धरान् ॥ ४४ ॥

·विद्वच्चरितपञ्चके- प्रतिपदरससिता किश्च मोचाऽभिरामा ध्वनिगुणपरिणामाकृष्टसूरी कर्णा ॥ अभिनवमधुधाराघौतरीतिप्रपञ्चा शशिरुपिसहमावा यत्र वाचो लसति ॥ ४५ ॥ अथ श्रीमत्या प्रबल प्रतापमातण्डनिवारितविमता कारभारया सुकृततत्येव मूर्तिमत्या गृहीतावतारया मारतवर्षीयपुण्यमुपा श्रीमत्या विजयिनी(Victoria)देच्या अश्वाश्ववसुचद्र १८७७ मिते नी स्तान्दे मारतवर्षसाम्राज्यमारे स्वय गृहीते सति आसीचदानी सवदेश व्यापी महानुत्सव । अन्त कलहैबहुरुद्विमाना हद तरोच्छ्वामा । अनलिहा पताकाकारा यस्मिन् व्यराजत ॥ ४६॥ आसाखादतमोदता प्रतिगृह माङ्गल्यवाद्योत्तर होवूनजनै कृत कलकलो व्यापदिशामन्तरम् ॥ सम्राज्ञीप्रनलमतापकलिताश्वासा जना निर्भया स्वे स्वे कर्मणि सादरा प्रमुदिता आसन् समस्ता अपि ॥४७॥ मस्मिन्नेवायसरे काशीस्थेन सम्पति परलोकवासिना विरयातय शसा विजनगोष्ठीमहितेन राययहादुरपदोपपदेन श्रीप्रमदादास मित्रमहाशयेन सम्मेलिताया महाजनसमायामासीदेक प्रस्तावो "यदमुप्य महोत्सवस्य स्मारकतया महाभारतमनुस्मृत्यादिधर्मप्रथा पलम्बन सवसाधारणधर्मनोधक एको धर्मग्र यो निर्मातव्य" इति । तदनुरोधेन सर्वे सभ्यैर्विद्वद्भिश्चाय कार्यमार तत्सभासभ्या यतमेपु लोकोत्तरप्रतिभाशालिपु प्रगाढपाण्डित्येषु धर्मशास्त्रतरणिकर्णधारेषु श्री६ ·१४ श्रीगङ्गाधरशासिचरितम् । गङ्गाधरशास्त्रिवरेण्येव साग्रह सादरं सबहुमानं च समर्पितः । शास्त्रिणो- ऽपि सर्वजनानुरोधमनुजनीय मन्यमानास्तं भारमलघुमपि निजबुद्धि- विभवेन लघुमिव मन्यमाना अल्पीयसैव कालेन तथाविधग्रन्थावलम्बन "शाश्वतधर्मदीपिका" इतिनामकरणपूर्वकं ग्रन्थं निर्माय पण्डि. तपत्रे मुद्रितवन्तः । योऽद्याऽपि पृथड्मुद्रित उपलभ्यते । श्रीमन्महाभारतवीचिमालीनिर्मन्थनास्पन्नसुधावपुमान् ।। मन्वादिवागिन्दुरसानुविद्धप्राणा वुधप्रीणनकर्मठो यः ॥ ४८ ॥ एकोऽपि कण्ठ कलितः सलीलं विचक्षणानां मुदमादधाति ।। विलासिनविक्षसि मौक्तिकस- गेकाऽपि हैमान् जयतीह हारान् ॥ ४९ ॥ इत्थंविधग्रन्थविधानजन्यं यशो बभूवाऽस्य बुधेन्द्रमान्यम् । नैतद्विचित्रं द्युतिशालि रलं ध्रुवं समागच्छति काञ्चनेन ॥ ५० ॥ ततः परं अङ्काश्ववसुचन्द्रमिते १८७९ ख्रीस्ता०दे काशिकराज. कीयपाठालयप्रधानाध्यक्ष विद्वद्वरैर्गुणिजनसमादरप्रथितकीतिभिडी- क्रथिबोसाहिबमहाशयैः : सबहुमानमाहूताः शास्त्रिपरास्तस्यां पाठ. शालाया साहित्यदर्शनप्रधानाध्यापकपदमलमकुर्वन् । तदानी सा राज- कीयपाठशालात्मिका सुरभारती, वादिनातविजित्वराऽलधुपचापूरै वुधेन्द्र नबै- रलैरञ्चितहारसञ्चितरुचिमध्यं विना दुर्मनाः ॥

·विद्वञ्चरितपञ्चके- - आसाधाऽमुमुदित्वरधुतिमिलनाध्यवर्णच्छवि कृत्वा नायकमादरण शुशुमलकारसाङ्कारिणी ॥५॥ वीणानिकणन विहाय सरसा सूक्ती सुधास्राविणी श्रोतु यस्य सरस्वती रसवती ग्रावात्मना निश्चला ॥ मन्ये गीप्पतिरप्यमुप्य सुमहद्वैदुप्यमालोकय Adevaगुहाशयो ऽद्य बहुधा निश्चितता प्राप्तवान ।। ५२ ॥ यी हुसुतावतारविलसन्मुच्च शिरा सर्वतो व्याप्त सद्विवुधोत्तमै सुयशसा स्वच्छ। रुचिं धारयन् ।। सम्राट्स्थापितकाशिकासुरगवीपाठालयो ऽसौ ध्रुव कैलासो ऽत्र वृतस्थिति समुचित गङ्गाधरो राजते ॥५३॥ इत्थ रत्नमिव काञ्चनसम वयेन पाठशालानियोगादयातसुस्थितयः शास्त्रिवग अगणितान् विद्यार्थिन प्रत्यह नानाविधानि दर्शनानि पाठय त प्रकृया प्रतिष्ठा लेमिरे । अथ कतिपयैरेवाहोभिर्यवईनगरवास्तव्या विश्वविख्यातवैदुषीवै भवा सकलदशनपारावारपारीणा स्वरितकवितानिर्माणकर्मठा शताव- धानिन प्रज्ञाचक्षुषो भारतमार्तण्डेय वर्थमुपाधि पहात श्रीलालमहोदया समायाता काशिका विद्वज्जनावलोक- सहस्वान्ता सहाऽपरिमित शिष्यवर्ग । दिगतविनायिना तेपा समादराय काशीस्यनागरिकत्वत्ये प्रसिद्ध शुद्धाद्वतसाम्प्रदायिकश्रीगोपालमन्दिर प्राङ्गणे महती महाजनसमा सम्मे लिता। तस्यां काशिकायाचिरा प्रसिद्धतम गौरव रिरक्षयिष तस्तदा ·१६ श्रीगङ्गाधरशास्त्रिचरितम् । । नीन्तना महान्तः पण्डिताः वाढ कण्डूलमुखमण्डलाः शतशः “साग्रह समाजग्मुः । दर्शकाश्चेतरेऽपि सहस्रशः सङ्गताः भारतमार्तण्डानां प्रथितं प्रभावं निशम्य काशिकागौरवं मा भासीत् इति समाकुलचेतसः प. तिमण्डली सादरं सबहुमानं च पश्यन्तः परस्पर मन्दस्वरेण भारतमा. तण्डानमुल्या निर्दिशन्तः कौतूहलिनो ऽवत्तस्थिरे । अथ भारतमार्तण्डैरारब्धे निजशतावधानप्रदर्शने सर्वे पण्डिता दर्शकाश्च स्तब्धकर्णास्तदेकदत्तावधाना अभूवन् । विस्मिता च सा सम- स्ता महती सभा समीक्ष्य तेपां समकालं शतावधानदर्शनचातुरी प्रश- शंस च साधुवादपुरःसरम् । अथ प्रवृत्त विद्वद्विनोदे प्रचलितासु दार्शनिककथासु प्रस्तुत चात्मानात्मविचारे पण्डिपरिपदु पक्षिप्तान पूर्वपक्षान् सद्यः समुत्तरयति भारतमार्तण्डे भीतविस्मितसमस्तजने समाजे काशिकागौरवरक्षाबद्धकङ्क- णाः श्रीमन्तः शास्त्रिचरणाः पुरः समुपसृत्य भारतमार्तण्डान् वादकथायै समाजुहुवुः । उत्थितश्च तदानी तुमुलः सभ्यानां साधुवादः । द्वित्रियु- क्त्युपन्यासैरेव भारतमार्तण्डमकालजलदावृतं विदधिरे धीमतामग्रेसराः शास्त्रिवर्याः । तदनु “यदि मदीयामिमां दुप्पूरां वर्णक्रमानुसारिणी समस्या तेनैव क्रमेण सद्यः पूरयिष्यसि तर्हि जितोऽस्मीति" प्रसभं वदति भारतमार्तण्डे 'बाद, उच्यताम्, एपोऽस्मि गुरुप्रसादात्सर्वदा सन्नद्धो दुप्पूरसमस्यासहस्रमपि सद्यः पूरयितु'मिति सजलजलदगम्भी- रया गिरा सहजस्मितमधुरं निगदति शास्त्रिवर्ये सह सभ्यजनप्रशंसा. वादर्भारतमार्तण्डमुखात् "बभौ मयूरो लवशेषसिहः' इति समस्या नि- रगात् । तच्छ्वणक्षणएव तेनैव कमेण पूर्तिमित्थमचीकरन् शास्त्रिवराः ·- विचरितपञ्चके-- १७ (१)अनेकवर्णकमरीतियुक्त कसागपाच्छजझाबटीठ । अडण्णस्तोऽथ दधौ न प फुल 'यमौ मयूरो लबशेपमिह। विस्मितसकलजनाननसहसेन्य सद्य' सममेवोचचार 'साधु साधु जित जित'मिति प्रशसावाद । गुणमहिलमानसा सरल (१) "सपरिकर शिवाय वाहनेषु कतमो पपासु मोदने" इत्येच पृष्ट कोऽयुत्तरपति-अनेकति । अथ-निदाघोत्तरम्, अनेकवर्णाना कमरी या युक्त =पीतनी लादिविविधवर्णविशिष्ट , , कपागधाड्कन हासेन अनायासेनेति यात्, अफा कुटिलगामिना सर्पाणाम्, अघ भक्षणरूपमति पूजयत्याद्रियत इति ताश, अच्छ शोभन जातो छो(१)भूपणरूपो यस्य सोऽज, आ7(२) विरापिणा ट(३)ध्यनि परमाधुर्यको ठति प्रतिक्षति तिरस्करोति यस्तधाभूत , अपक्षणो(8)ऽचपल , लवो न्यूनौ पानावर्णवत्यादिगुणे शेषीसही यस्मात्तादृक् मयूरो ऽ५९पक्षिहसादिवत् (6)त =क्षाणता खेदमिति यावत्, न दधौ, प्रत्युत फाफुल् (६)सन् प्रमोदाविशय मजमानो यो। मानम्। (१) झकारश्च तथा घायो नेपय समुदाहत विप्येकाक्ष (२)अकारो गायने प्रोक्त । रफाशी (३)टो वनौ च प्रकार्तित । (४) डढणश्वपलो मुस इति रतदपण । (५) उपपया कातस्यतर्भाव किपि पुत्वाधयिपक्षाप्रयुके लिसामा यरूपे धीवत्वे ऽमा लुकि। (६) यलुग ताफलते फतरि किपि ॥ ३ ·१८ श्रीगङ्गाधरशास्त्रिचरितम् । - पण्डितेन्द्राः भारतमार्तण्डा अपि स्वमुखेनाऽपि भूरिशः शास्त्रिवरान् प्रशशंसुः । इत्थं काशिकगौरवावनकृते तेजः प्रकाश्य स्वक सम्पाद्य प्रचुर यशः स्मितमुखे श्रीशास्त्रिवये स्थिते । लोकाक्षीणि सरोरुहाणि रभसात्तस्मिन्नहपूर्विका. मालम्व्यैव सुपुष्पवर्ष विधया सद्यो निपेतुर्भृशम् ॥ ५४ ॥ सद्यः “साधु जितं जितं शिवपुरी काशी न जेया परै- धन्योऽयं विदुषां वरो यदमुना ऽस्मद्भौख रक्षितम् । इत्थं दर्शकपण्डितावलिकृतः कोलाहलो निस्तुलो दिग्दन्तिश्रवणोदराणि विपुलं भिन्दन् बहिर्निर्गतः ॥५५॥ उपचितसुयशःश्रीः शास्त्रियस्तदानीं प्रमुदितजनचेतःपनसभा मरालः ॥ विदितविजयवृत्तस्तातपादैः प्रणम्रः शिरसि निहितपाणिः सार्थक जन्म मेने ॥ ५ ॥ इत्थमनेन भारतमार्तण्डविजयावदानेनाऽऽसेतुशीताचलं प्रतिजनपद प्रतिधाम प्रतिजन सुप्रतीतप्रथितकीर्तिः शास्त्रिवरो यथापूर्वमध्यापना- ध्वरबद्धदीक्षः कालं निनाय । अन्नान्तरे दिगन्तविश्रान्तकीर्तयो विगोष्ठीगरिष्टाः कलिकाताराज- कीयसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षाः सुगृहीतनामधेयाः सम्प्रति परलोक- वासिनः म०म० श्रीमहेशचन्द्र न्यायरत्न C. I. E. महोदयाः काशिकामुपेत्य स्वयमेव शास्त्रिवरगृहं गतास्तदीये कलकत्ताविद्यालये ·विद्वच्चारतपञ्चके- विपुलवेतनवाचदानपुर सर अध्यापकपदग्रहणाय साग्रह सहसयो वरुधन् । शास्त्रिपरा अपि सविनय तदनुरोध प्रत्यादिशत जीवन निर्वाहो पयिकी वृत्तिमिहैव लममानस्य कागीपरित्याग प्रत्यवायपक्षीय निर्दि- शन्त पितृचरणानामेव तत्र मुख्य कारण निरदीदिशन् । चत्वारिंशन्मुद्रिकामात्रवृत्ति काले तस्मिन् शालिवर्य कुटुथी। काशीवासकामहत्यकावास्ता वृत्ति चान्यामर्घसाहसमुद्राम् ।। ५७ ॥ दृष्ट्वा ततनयस्य पाहजनतानिन्दास्पद साहस धीराणा निजधर्मतत्त्वचिदुपामेका तमासादनम् । सुप्रीतो जनको निरीक्ष्य दृढता यूनोऽपि धर्मे स्वके बाढ हर्पजवाप्पनि दुभिरल मूयोऽभ्यपिञ्चसुतम् ।। ५८ ॥ दुर्दवादथ भारत- विदुपामेको गुरुनन्दव न्यक्ष्मामितवत्सरे परपद श्रीपालशास्त्री गत । तच्छोकाकुलपतसो ऽस्य विदुषो गुर्वाज्ञया तधुरा वोदु शोकमवारयह हुतरा कर्तव्यसूची पुर ॥ ५९॥ अथैष पूर्वगुरोरिय द्वितीयगुरोलशालिणोऽपि जीवनाच रित गद्यपद्यमय्या गिरा निर्माय काशीपण्डितपत्र सादर प्रकाशयामास । यच्च, परिणतकविवाचामेकमादर्शम्प गुरुवरपदभक्तिप्रोतभावप्रकर्षम् । परमृतरुतरीतिव्यञ्जन क्षारसारा मलतरपदव ५ सवत सुप्रसन्नम् ॥ ६० ।।

·२० श्रीगङ्गाधरशासिचरितम् । यन्न कापि पुरातनेप्वपि कविप्वालोक्यते जातुचित् श्रौतस्याऽपि च कर्मणः कविगिरा चेतोहर वर्णनम् । तच्छ्रीमबुधबालशास्त्रिचरिते यच्छानिवयः कृतं दर्श दर्शममन्दमादरयुतं मोदं बुधा लेभिरे ॥ ६१ ॥ अनन्तरं सहैव पाठशालीयकार्येण तात्कालिकाध्यक्ष डॉ.थियो- साहिवमहाशयानुरोधन पदमञ्जरी, रसगमापर, वास्यपदीय, तन्त्र- वातिकादिग्रन्यान् टिप्पणादिभिः पुरस्कृत्य पण्डितपत्रे प्रकाशयामास । अथ सप्ताप्टवसुचन्द्रमिते १८८७ खीस्तादे भारतेश्वर्याः प्रथ- मजुविलीमहोत्सवे सबहुमानं साम्राज्ञीप्रदत्तं 'महामहोपाध्याय इति परप्रतिष्ठास्पदं विरुदं लपवान् शासिमहोदयः । यल्लव्धुं शतशो बुधाः प्रतिदिन कुर्वन्ति यनान् वहून् केचित्तेपु कथञ्चिदेव सुकृतविन्दन्ति तद्वाधके । लब्धं तखलु पञ्चविशतिमिताऽदेनैव यूनाऽमुना साकं वाफदुबैलसिभिरतिप्रायः पुराणैर्बुधैः ॥ ६२॥ नूनं सा पदवी समेत्य सुधियामीशं युवानं बुध सार्थक्यं समुपानगाम जनुपो नलावतारा तदा ॥ प्रागेव प्रतिभाविशेषजनितं ख्यातं तदीयं, यशः सम्प्रत्यञ्चितमञ्जिमाऽमरगुरोः कर्णान्तरं गाहते ॥ ६३ ।। काशीश्वरः प्रभुपदोपपदो वदान्यो नारायणो गुणिगुणादरसुप्रवीणः ।। गङ्गाधरं बुधवरं सममानयद् द्राक् हमारावमहावसनार्पणेन ॥ ६४ ॥ -- ·विद्वचरितपञ्चके- अथ सौभाग्यात्सुरमारत्या श्रीमति महामहिमनि डॉ ए पनि स CIE महोदये फाशिफराजकीयपाठालयनधानाध्यक्षधुर्ग वहति सति अभिनवप्रवर्जिताया विजयनगरसस्कृतम यमालायां अध्य क्षानुरोधेन सिद्धान्तलेश, न्यायमञ्जरी, यायमाप्यादीन् प्पिणादिमि पुरस्कृत्य सुसम्पादितवान् शास्त्रमहोदयः । डॉ थियो साहिन महाशयाश्च श्रीरामानुजीयश्रीमाप्यानु पादावसरे प्रायो विषमस्थले शास्त्रिवरसाहाय्यमवसरेऽवसरे समधि गम्य समापितक त स्वकार्यम् । डॉ वेनिस महोदयास्तु घुद्धिप्रकर्ष चैदुपी च सविशेष निरी क्ष्य स्याऽवसरा अतरातरा शास्त्रिवरमुखारविन्दविगलदमृतास्वाद सुभगोपदेशरसमाम्बाध च शास्त्रिपादेषु श्रद्धातिशयमपुष्णन् । स च से सुस्पससर्गसस्कारो डॉनिस महोदयस्य दृश विशदय्य आर्यशा स्त्राणा गौरव चाऽप्यवगमय्य धियमस्य भारतीयदिशैव प्रवर्तयामास । शास्त्रसस्कृतचेता डॉ. वेनिस महोदयोऽपि शालिवराणा मुपकारान् यावज्जीव स्मरन् श्रद्धावशात् सर्वदैव 'गुरुजी' इति पदे नैव तन्नाम स्मरन्नासीत् । किं बहुना, प्रयागविश्वविद्यालये न्यायवैशे पिकदर्शनविषयके स्वकीयप्रथमव्याख्याने थीशास्त्रिवरप्रसादादेव स्वस्थ योग्यतामुहिम 'प्रीयन्ताम् गुरव.' इति वाक्येन तत्राऽपि शास्त्रिपादान् सादर सस्मार डॉ. पेनिसमहोदयः। शाखिवर डॉ वेनिसमहोदययोरव्याज मिथ सौहार्द समीक्ष्य- कि प्राची बलशालिनीमपि बहिद्दष्टिं प्रतीची सखी वाभिश्चोरुपदोदयाभिरसकृत्सस्थापय ती स्थितौ ।

·२२ श्रीगङ्गाधरशास्त्रि चरितम् । भावान् सत्यमयान् तदीयहृदये कृत्वा स्थिरान्सादरं गवात्मसमानतामभिमतां सम्पादयत्यद्भुतम् ॥ ६५ ॥ इति प्रेक्षकाणां वितर्काः समुदपद्यन्त । अथ व्योमाङ्कवसुचन्द्र १७९० मिते खीस्ताब्दे काश्यामसीध? जलनलयन्त्रिकाकार्यसौकर्याय तन्निकटवर्तिप्रथिततमश्रीगोस्वामितु- लसीदासप्रतिष्ठापितश्रीसीताराममन्दिरस्थदेवभूस्तितोऽपसार्याऽन्यत्र नवनिर्मितमन्दिरे प्रतिष्ठापयितु कृतनिश्चयेऽधिकारिवर्गे वार्तया ऽनया सर्वतः संक्षुब्धे महाजनसमाजे धूर्तवञ्चकरस्युभिरवसरमिमं स्वार्थसाध. नानुकूलं कलयित्वा समारब्धे प्रकृतिपीडने हन्यमानेषु निरपराधेषु प्रवृत्ते च घोरविप्लवे मण्डलाधीशेन विचारसभाया प्रवर्तितायां समा- हूताः शास्त्रिवरा शतशः प्रमाणजातैर्देवमूर्तीनां स्थानादपसारणं मन्दिर- पातनं च शास्त्रविरुद्धमित्येव प्रत्यपीपदन् । विश्लवशमनस्य सुकरमुपायं च निरदीदिशन् । सहर्ष मण्डलाधीशेन सह सभ्यसमाजैः स्वीकृत शासिवर्योपदेशे सद्यो निवारित मन्दिरपातनं मूर्तीनामपसारणं च । शमितश्च विप्लवः शास्त्रिवोपदिष्टेनैव वर्मना । एतेन प्रथितेन पण्डितपतेस्तस्यावदानेन च प्रीतिः पौरमहीपयोरुदभवञ्चिते समाना तदा । नाऽयं केवलपण्डितो दृढकृताभ्यासश्च नीतौ पुन- योग्यो भूपतिसान्धिविग्रहिकताव्यापारलीलास्वपि ।। ६६ ॥ अथ वहिवाणाचन्द्रमिते १९५३ वैक्रमेन्दे काशीनिवासी आ. हितामिः सदाशिवदीक्षितनामको ऽकिञ्चनो ब्राह्मणो ,मनसि बलवदुद्भूतया ज्योतिष्टोमयागचिकीर्षया व्याकुलः स्वस्याऽधनतया ·विद्वचरितपञ्चके- २३ च सुतरा विषण्णोऽपि सर्वतोमुखसाहाय्यसम्पादनपुर सर यागभार शास्त्रिवरेपु साग्रह न्यस्तवान् । शास्त्रिवरा अपि तदानीमल्पवेतनवत्तया स्वयमर्थसाहाय्य कर्तु मसमर्था अपि तस्य नाक्षणस्य पुण्यकर्मणि दृदा निष्ठा, अनेन द्वारेण श्रौतविद्यायाश्चोन्नति सम्मान्य आत्मविश्वासेन साहसपाये ऽप्यस्मिन् कर्मणि पद्धपरिकरा बभूवु । ततो यज्ञेवरानुग्रहात् प्रचुरपुण्य बलाच शाखिपराणा काशिदशिकैश्च तथाविध अर्थसाहाय्यमाच रित यदन्ते पहनामपि श्रद्धालूना साहाय्यमनावश्यकतया ऽस्वीकर णीयमासीत् । शाखिवरानुष्याने सम्पादितशिक्षाविशेषाणा ऋत्विजा शसस्तो त्रसामगानानि पश्यन्तो ऽनुहाननैष्ठिकता प्रत्यवाय विनैव समव सिता च वीक्षमाणा सर्वे जना सर्वत साधुवादान् गृण त सत्य युगे पसिष्ठादिप्रवर्तितावरदर्शिन एवात्मनो मन्यमाना फल्य लेभिरे। तम्मिन्नम्वरमण्डपे पिनिमा नलिवरास्तेजसा वैतानानिसमा नवीनवसना पाटकमात्सस्थिता । हस्ते सोमसमिद्धपात्रफलानाक्षीरोदनिर्म यने पीयूपद्रवपानसोक्कमनसो देवा इवाऽऽरेजिरे ॥६७ ॥ इत्थ शास्त्रिवरै सुसम्पादितेऽस्मिन्नध्वरे नियुक्ताना विजा असाधारण सकर्मकौशल, अनुष्ठानसौष्ठव, सुप्रय घ च प्रत्यक्ष निरीक्ष्य समुपजातश्रद्धातिरेका नेपालराजाश्रिता काशीनिवासिन सुसम्पन्ना विद्वद्वरा आचार्यशिरोमणिशर्माण स्वय सोमपुर सरमाधान जन्मसा -

·२४
श्रीमाधरशाखिचरितम् ।
त्रेतामेश्चिकीर्षन्तस्तत्सुसम्पादनभारं परमादरपुरःसरं शास्त्रिवरेषु विन्यस्य
शुभे मुहूर्ते दीक्षामगृहन् ।
शास्त्रिवरैः पुरेवाऽयमप्यध्वरः समीचीनतयैव सम्पाद्य समापितः ।
ततो बाणवाणाङ्कचन्द्रमिते १९५५ वैक्रमेऽन्द आचार्यशिरोमणिदीक्षित-
महाशयाः प्रथमाध्वरस्य सुसम्पादनेन सञ्जातद्विगुणोत्साहाः शास्त्रिव-
रानुध्याने अत्यग्निष्टोमं कर्तुं प्रावर्त्तन्त । सुसम्पादिते च तस्मिन्नप्य-
ध्वरे ऽधिकाधिकोत्साहाः शास्त्रिवरोपदर्शितेनाध्वना साग्निचित्सर्वपृष्ठ/-
तोर्यामसोमयागं कर्तुं समारभन्त ।
पुरः पश्चादपि बहोः कालादसौ यागो न कनाऽपि कृत आसादिति
तत्पद्धतिप्रबन्धविधानानि तात्कालिकानां ऋत्विजामनभ्यस्तचराण्यास-
निति तत्सुसम्पादनाय नानाविधश्रौतग्रन्थावलोकनविमर्शनादिना भूरि-
प्रयासेन कायक्लेशमगणयित्वा सुशिक्षामापादिता ऋत्विजः सम्पादितश्च
पूर्वापेक्षयाऽपि सुष्टुतरमसौ यागः शास्त्रिमहाभागैः ।
तस्मिन्नेवावसरे शास्त्रिवराणां साक्षादनुसन्धाने लब्धशिक्षा ये
श्रोतविदस्तादृशेषु कर्मसु निपुणतामवापुस्ते तच्छिष्याश्चैवाद्याऽपि तत्कर्म
कर्तुमीशते । सोऽयं शास्त्रिवरैरेव पुनः प्रवर्तितो लुप्तप्रायः श्रौतगड़ा-
प्रवाहः कालक्रमेण शुष्यन्नपि अद्यावधि कथञ्चित् धृतप्राणोऽस्ति ।
अद्यापि श्रौतविद्या विलसति यदियं काशिकायां कथश्चित
तन्नून शास्त्रिपादप्रगुणगुणगणोत्पन्नपुण्यप्रभावात् ।
सन्त्यवायाऽपि केचित्कृतबहुसुकृता वैदिकास्तेषु यागे-
प्वश्रान्ताचान्तसोमाः सुरमितमहविधूममात्राय तृप्ताः ॥ ६ ॥

·विद्वधरितपञ्चफे-- अथ वहिव्योमाच्द्रमिते १००३ खीस्तादे श्रीमत सम्रा ज सप्तमैदवर्डस्य मुकुटधारणमहोत्सवे इ द्रप्रस्थनगरे सम्राटम तिनिधे लईकन महोदयस्य महत्त्या सभाया सबहुमानमाहूता अपि शास्त्रिपरा शरीरदौर्बल्यन हेतुना तत्र ग तु नाशक्नुवन् , तथा ऽपि तस्मि महोत्सव दिने काश्यामेव प्रवर्तितायामुत्सवसभाया मण्डला धीशेन समम्मान शास्त्रिपादेभ्य सी आइ ई इति पदवीप्रदान मुद्धोषितम् । चमत्कृतश्च सर्वोऽपि महाजनसमाज । गुणिजनगुणा दरणेन परितुष्टा च सहृदयमण्डली । 10 वापूदेवबुधात्पर न च पुरा काशीस्थविद्गुण केनाप्येष बुधेन पूर्वसुकृत समान आसादित ॥ त तामहनीयमानविषय सम्पाद्य विद्वत्तमा श्रीमच्छाधिपरा गुणग्रहिस्ता भूपस्य ना मानरे ।। ६९ ॥ परिवत्तनैकलक्षणे ससारे सुखदु खा यतरसम्पातो हि निसर्गएव । प्राकृतिक नियममुलवयितु न कस्यापि शक्तिरस्ति । दशाकमेण त स्यैव नियमस्य गाखिपरा अपि लक्ष्यतामन्वभूपन् । शास्त्रिवराणा ज्येष्ठस्तनयो दुण्डिराजशास्त्री य खलु बुद्धि- मत्वे प्रतिमूर्तिरिय शास्त्रिवराणा, येन च साहित्याचार्यपरीक्षाया पञ्चसु खण्डेषु सम्यगुत्तीर्य आलभाषापरीक्षास्वपि सम्यगुत्तीर्णेन वि दुपा मनसि भविष्यकालीन किमपि रम्य चित्रमुदितमामीत् , स एव वेदव्यामाङ्कमहामिते १९०४ सीस्ताब्दे सहसा देवभूय जगाम । पुरे पितु सदृशता कियतीति पृष्टे योऽशब्दमुत्तरमाहुभि किमुक्त ॥

·श्रीगङ्गाधरशास्त्रिचरितम। : दुर्भाग्यमेव बुधसंसद् एतदास्ते तद्वैदुपी न चिरकालमसावधाप ॥ ७० ॥ निरन्तरवेदान्तचिन्तनदान्ताशया' शास्त्रिवरा ईदृशमपि शोकशङ्कु विवेकसहायेन सद्यो विधूय बलवच्छोकपरितप्ताया दयितायाः सा. न्त्वनाय राजकीयकार्यान्मासत्रयं गृहीताऽवकाशा' जगदीशरामेश्वर- काञ्चीपुरीप्रभृतितीर्थयात्राभिलाषेण निर्जग्मुः । प्रतिनिवृ-य तीर्थयात्रायाः शानिपरेरेको दार्शनिको अन्थो ऽलिविलासिसंलापनामको निरमायि, यत्र द्वादशदर्शनीगताः सर्वेऽपि विषया अलिविलासिनोः पूर्वोत्तरपक्षविधया निवेशिताः, मध्ये स्वानुभूततत्तत्तीर्थदेवतावर्णनमप्युपनिबद्धम् । किञ्च दार्शनिकपदार्थनि रूपणपरे ऽप्यस्मिन् ग्रन्थे तादृशं कवितासौष्ठव निवद्ध, यत्तत्त. परतोऽपि न केनापि कृत, कर्तु पारयिष्यते च । आजन्मोपनिषद्विचारमहिमस्फूर्तिश्च या अलौकिकी तस्याः स्वात्मनि या च सस्कृतिरभूद्वैराग्यसम्पादिका । साहित्याणवमन्थनोस्थितसुधापूराऽवगाहश्च य- तत्सर्व न परोक्षगस्ति विदुषा ग्रन्थे ऽत्र सम्पश्यताम् ।।७।। अपरोऽपि 'हंसाष्टक' नामको निबन्धः शाखिपरैः पूर्वमेव 'निबद्ध आसीत् , सोऽपि दार्शनिक एव । तत्र हंसपक्ष्यात्मनोः सुशिल वर्णनविधया प्रायः प्रसिद्धसकलदार्शनिकमतेनात्मस्वरूपं विवेचितम् । सरलतरश्लेषसौन्दर्यविधया साहित्यसौहित्यपराकाष्ठाऽपि प्रदर्शि- ता। तदुपरि शासिवराणामनुजैः सकलशास्त्रपारावारपारङ्गमैर्गुरुवरै- महामहोपाध्यायतैलगरामशास्त्रभिरतिसमीचीना व्याख्याऽपि पूर्व ..

·विद्वचरितपञ्चके- 39 व्यधायि, मुद्रित चतद्र थद्वयम् । अथ प्रयागविश्वविद्यालयकायकारिसमाया सदस्यत्वनाधिकृता शास्त्रिवरा अनेकवार एम ए परीक्षापरीक्षकत्वेनापि वृता अङ्क व्योमा च द्रमिते १९०१ सोस्ताब्दे श्रमि महामहोपाध्यायश्रीगदा- नाथ झामहोदयस्य डॉक्टरपरीक्षाया परीक्षका भूत्वा तत्कार्यमपि साधु समपादयन् । अथाऽनुपदमेव पाठशालीयकार्यस्यकत्रिशदिनाचरत्रिंशद्वपमिते का ले ऽवसिते तहिनएन डॉ वेनिससाहिब महोदयस्य भूयासमप्य नुरोधमुलधर विश्रान्तिकामा शास्त्रिवरा परित्यक्तात सर्वमव राज. कीयकार्यभारम् । अथ भारापगमलयूकृतशरारमन प्राणा शास्त्रिवरा गङ्गास्नानदे वताचनजपदातांच तनादिभिरेव काल नयत विविक्तका तसेविन मुनितिमेाऽऽतेहपात ।सपेविरे । क्रमेण ज्यरत रेऽपि वपुपि यथाशक्ति नित्यनेमितिककमलोप परिहर त सतत नागरूका प्रतिदिवसमकमेकमिति क्रमण काशीखण्ड. प्रथितसकलदेवतापूजनपूर्वक तत्तीथ ब्राह्मणानीत गृह त क्रमेण स कलदेवतापूजनानि कारयामासु । दानानि महादानानि प्रायश्चित्तानि च धर्मशास्त्रोपदिष्टानि क्रम- श सम्पादय त मर्वदा भगवदनुध्यानपरायणा गातमनस व्योमा श्वाशशाङ्कसमिततमे वैक्रमे वत्सरे ज्येशुपतिपदि प्रात महरमा सोच्छिते भगवति भास्वति विमुक्तसमस्तब धना ब्रह्मचिन्तनमेव केव विदधाना यागात्मना जहुरिमा पाञ्चभौतिकी तनु श्रीमत पूज्या .

·२८ श्रीगगाधरशास्त्रि चारतम् । दाः श्रीगङ्गाधरशास्त्रिसद्गुरुचरणाः । व्योमाश्वाशाइममिततमे संवत्सरे वैक्रमे ज्येष्ठ मासि दले सिते प्रतिपदि प्रातगुरोर्वासरे ॥ अस्माकं रुदता स्वयं भगवता स्नेहाकरालम्धिता: श्रीगङ्गाधरशास्त्रिको गुरुवरा जग्मुः पदं शाश्वतम् ॥७२॥ विद्याम्भोधिरशोषि रम्यकविताकल्पद्रूरुन्मूलितो व्याख्याने पटुता हता स्मृतिमिता सा वादकण्डूलता ॥ वेदान्तानुभवः स नाऽद्य बहुधा ऽन्विप्याऽपि हा लभ्यते : . याते ऽस्तं किल सद्गुरौ स गरिमा नाऽन्यत्र संलक्ष्यते।।७३॥ उद्यत्पार्वणशनरीश्वररुचः पीयूषसाराः क ता वाचः कोकिलपञ्चमादचरमा निर्भीकता सा ऽभुता । तेश्यं तत् क धियः क्षणक्षणनबोल्लासा क सा शमुपी श्रीगङ्गाधरशास्त्रिसद्गुरुवरादन्यत्र नालाकिता ।। ७४ ॥ अन्थग्रन्थिविभेदनेपु पटुना व्याख्यानधाटी च सा '::, मध्ये हास्यकथाप्रसङ्गकलनात्तच्छिप्यधीशोधनम् ।। शिष्येप्वात्मजनिविशेषमुदयत्स्नेहं च तद्वीक्षणं सर्व केवलमेकले गुरुवरे गङ्गाधरे वीक्षितम् ॥ ७५ ॥ सा लोकव्यवहारधीरतिशिता सा वस्तुमर्मज्ञता लोकाकर्षणकर्भठा धुतिमयी दृष्टिश्च शम्पानिभा ॥ काये सा लघुता निसर्गजनिता सा वाचि गम्भीरता सर्व पण्डितपुङ्गवे गुरुवरे गङ्गाधर मस्थितम् ॥ ७६ ॥ श्रीमता शास्त्रिवराणा दहावसानसमये द्वौ अनुजौ, एकः पुत्रो, ·विद्वच्चरितपटके-- २६ एका जातापत्या र यका चति परिवार आसीत् । तत्र प्रथमानुजा साहित्यार्णवकर्णधारा महामहोपाध्याया अस्मद्गुरव श्रीरामशा. स्त्रिपूज्यपादास्त्वचिरादेवोपरता इति नून पर दुर्भाग्य सुरभारत्या । या प्रौढि पण्डिताना स.सि समुचिता वाग्मिता या च चित्रा नेपुण्य यच्च सवैप्वपि च मधुरता च राचि स्थिताऽऽसीत् ॥ आज मैकान्तचिन्तानुभवसमुदित कोऽप्यपूर्व स बोध - स्तत्सर्वं यातमस्त सपदि गुरुपरै माझमत्य तमेव ॥ ७७ ॥ तत कनीयासोऽनुना विद्वकुलपोरया साहित्यसम्पत्सबागे महामहोपाध्याया पूज्यपादा श्रीलक्ष्मणशास्त्रिण सति यौवाद्य तातनृसिरशास्त्रिसाहित्यसम्प्रदायधुरा धारिता । गुरुचरणाना प्रियतनया विद्याया विनये सौजन्ये च निजताता नुकारिण प्रथितकीर्तय काशिकराजकीयसस्कृतपाठाशालाया साहि त्यदर्शनप्रधानाध्यापका साहित्याचार्या पूज्यवरा श्रीभालचन्द्र शास्त्रिनामधेया सति । यैरद्यापि निजान्वयस्य महिमा सरक्षित सादर छात्राघोऽपि सहसूश प्रतिदिन यै पाठ्यते निर्भयम् । राकाच समानझीविनिवहास्ते भालचन्द्राव्हया नन्द तु प्रियपुत्रपौत्रसहिता नून समाना शतम् ॥ ७८ ॥ श्रीमता शास्त्रिवराणामगणितेपु सफलभारतवपच्यापिषु शिष्येषु य सविशेष प्रसिद्धिमाज यश्चाऽद्याऽपि सर्व विषयेषु विद्या प्रतिष्ठापि सा स्तेषु कतिपयानां नामानुकीर्तनमिह नानुचित भवेत् । तत्र प्रथमतो विद्वद्ध दवन्द्यपादारवि दा गुरुचरणाधिगततदीय --

·३०
श्रीगजाभरणास्त्रिचरितम् ।
सकलविद्याः प्रखरतरवैराग्यभास्करनिर्दघमासारिका धना महाम-
होपाध्यायाः, श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीय पूज्यपादाः सन्ति ।
श्रीराजारामनास्त्रि प्रभृतिगुरुवरर्वदुषी शन्द्रशाने
या अपूर्वा ऽऽविष्कृताऽऽमीदथ च निपुणता धर्मगाने च यादृक् ।
सा नित्यानन्दविदनिकपमुपगता सम्प्रदायक्रमेण
सम्प्रत्यय न पश्यत्यपरमभिमत संश्रयं कश्चिदेपा ।। ७९ ।।
श्रीमतां शालिवगणा सर्वतः कनीयासो ऽनुजाः श्रीमन्महामहो
पाध्याय श्रीलक्ष्मणशास्त्रितैलग पूज्यचरणा अपि शिप्यकोटि-
निविष्टा एव ।
द्राक्षापाकमुपयुषी रसमयीं वाच यदीयां चिरं
शृण्वानेव सरस्वती न कुरुते वीणा प्रवीणा कर ।।
विद्वद्वन्धनृसिंहशाधिकविताधाटी कुलानुक्रमात्
येवेबास्ति समाश्रिता कविकुलाचार्येषु सा केवलम् ।। ८० ॥
श्रीमन्तो ऽशेषदर्शनविमर्शनविभास्वरप्रतिभाविशेषाः तक
शविचारचातुरीधुरीणाः साहित्यपारावारपारङ्गमाः मध्वसम्प्रदाया-
चार्याः साहित्याचार्यतर्करनेत्यादिबहुतरोपाधिविभूषिता. श्रीगो-
स्वामिदामोदरलालशास्त्रि पूज्यचरणा अपि शास्त्रिवराणां वि-
शिष्टा एव शिष्याः
नानाकल्पविकल्पजालकलिता प्रौढोक्तिगूढाशया
साहित्याध्वविहारिणीमपि पुनस्तकः सदैवोज्वलाम् |
येषा वाचमकुण्ठिता प्रतिपदप्राप्तकर्पा चिरं
शृण्वन् गीष्पतिरात्तविस्मयभरव्यात्ताननो जायते ॥ ८१ ॥

·विद्वचरितपश्चक- अशपरिधाऽऽपगासङ्गमसङ्केतस्थ महासागरायमाणा न केवल भारतवषएव अपि तु सर्वभूभागे स्फीतचन्द्रारदातसुयस कविकु लचक्रवर्तिन पाटलिपुत्रविश्वविद्यालय सस्कृतप्रधानाध्यापका साहि त्याचार्य एम् . ए श्रीपाण्डेयरामावतारशर्माणोऽपि सविशे घमनुगृहीता शिष्या शास्त्रिवराणाम् - कवितावनितास्वयवृता दयितास्ते महिता भुवस्तल । वुधमण्डलसादरेक्षिता जनताविस्मयकारिकीतय ॥८॥ प्रौदा पण्डितमण्डले बहुविधे वादाहवे जित्वरा विख्याता अपि वादिन क्षणमल स्थातु न येषा पुर ॥ वाग्देवी सतत यदीयरसनारङ्गस्थले नृत्यति प्रोत्या, यैर्विहिता जनोपकृतये ऽनेके निबधा वरा ॥८॥ अशेपमद्गुणगणपरीक्षणनिरूपोपला समस्तविद्यानिस्तुलच्या रयातार त्याममूतयो महनीयचरिता पिकल्पा जयपुरराजकीयवि विद्यालये भूतपूर्वसस्कृतप्रधानाध्यापका श्रीद्राविडवीरेश्वरशा स्त्रिणोऽपि शिप्या एव शास्त्रिवराणाम् -- सत्पक्षस्य समर्थनाय सतत ये सादरा सर्वतो विद्वत्ससदि गीप्पतेरपि पुरो येषा न भोर्लेशत । येरामार्जिनमूरिवित्तमखिल सत्पाठशालाकृते दत्वा दम्भजुपा धनैजनुषा वेलक्ष्यमुत्पादितम् ॥ ८४ ॥ श्रीमतो ऽनेकमहापालशिरोमुकुटमाणिक्यरञ्जितचरणनखद्युतय श्रीमन्नेपालसम्राट्गुरयो विद्वद्धारेया श्रीहेमराजगुरवोऽपि प्रिय तमा शिष्या शासिवराणाम्--- ·३२ श्रीगङ्गाधरशाखिचरितम् । नम्नाः प्राञ्जलयो बुधाः प्रतिदिनं तिष्ठन्ति यत्प्राङ्गणे नेपालाधिपति विभी विहरते यन्मन्नतेजोबलात् । चारदेवी च रमा च यान् बुधवरान् तुल्यात्मना सेवते कीर्तिश्चन्द्रसमा हिमालयमपि प्रायो हसत्युच्चकैः ॥ ८५ ॥ श्रीमन्तो अनन्तसामन्तमलिलालितचरणाः विद्यावतामग्रेसर: प्रबल प्रतापशालिनः काशिकाधीशाः श्रीमत्प्रभुनारायणसिंहशर्माणो- ऽपि सुचिर शास्त्रिवराधिगतविद्याः शिष्यनिभा एव शास्त्रिवराणाम्-- यैरेवाऽद्य गुणोत्तरविजयते राजन्वती भूरियं येषां कर्मठता विलोक्य सहसा सत्यं युगं स्मर्यते । यदानोदकपूर एव बहुलो गङ्गात्मना निर्गतो यत्कीर्त्या शशिशुभ्रया सह पुनः पाथोनिधि गाहते ।। ८६॥ श्रीमन्तः सकलदर्शनकोविदाः बहुविधपरीक्षाम्बुधिसन्तरणाधिग- तामन्दविरुदावलयः सम्प्रति काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालायां मीमां. साद्वयाध्यापकाः श्रीवालबोधमिश्रशर्माणोऽपि प्रियशिष्याएव शास्त्रिपादानाम् शास्त्राणि सर्वाण्यपि पाठयद्धि - बैर्निभय शान्तिमतां धुरीणैः ।। अध्यापनोत्थं किल सद्गुरूणा सरक्षितं गौरवमादरेण ॥ ८७॥ अन्येऽपि श्रीमन्मुकुन्दशाशर्माणः श्रीमचक्रधरक्षा प्रभृतयश्च सङ्ख्यातिगा विद्वत्कुलालङ्काराः श्रीशास्त्रिवराणां शिष्या अधा.

·विद्वचरितपञ्चके-- -- ऽपि पण्डितमण्डल सुप्रतिष्ठितात्तिष्ठ सेव । येषा सर्वेषा नामानुकीतन मिह विस्तारभिया परिहतम् । श्रीमना वेदिकमूर्ध याना श्रीवालकृष्णभट्टाना पात्र श्रीमान् व्याकरणाचार्यों धर्म गास्त्रादिप्वपि प्ररूढ पौढव्युत्पचिनेन-इत्युपाख्यो गोपालशास्त्रिशर्माऽपि सुहृत्तमोस्माक चरमशिष्य शास्त्रिवराणाम् - सम्राथापितकाशीस्थसुरगीमन्दिर घर । अध्यापकपदे भूने नियुक्तो यो विराजते ॥ ८८ ॥ ये च शालिवराणा प्रथिता अपि शिष्या दुर्देवादल्पायुषो दिव गता स्तप्यपि कतिपयाना नामानि कार्यते । फाशीस्थभट्टकुलरलमनस्तकीर्ति- विद्वत्तमो विविधवादिगणस्य जेता । नेता गणस्य च दिवाकरनामधेयो भट्टो वमूव वत सद्गुरुपदृशिप्य ॥ ८९ ॥ काशीस्थराजवरसस्कृतपाठशारा संख्यावता धुरि समेधितकीर्तिराशि । धर्माधिकारिकुलसागरकोस्तुभश्री नागेवरोऽपि च सुताधिक एव शिप्य ॥१०॥ आज्ञा प्राप्य गुरोरवेतनमल ये पठिता नि स्पृहै- छात्रा सति सहस्रशो ऽत्र विदुषा वृ देषु ये पूजिता । श्रीनावाऽपरनामका गुरुपरा श्रीरामचन्द्राभिधा शिप्यास्ते प्रथिता कृत नु खलु यैलोकोपकारमतम् ॥११॥ ५ ·३४ 00 श्रीगङ्गाधरशास्त्रिचरितम् । शेषान्वयक्षीरसमुद्रजन्मा बभूव विप्रः शिवरामनामा । यः शास्त्रियस्य सुशिष्यभाव मासाद्य विद्वन्मतकीर्तिरासीत् ॥ १२ ॥ श्रीकाशिकासुरगवीसदने प्रसिद्ध योऽध्यापकत्वमधिगम्य बहुप्रयत्नैः । विख्यातिमान् सदनमोहन पाठकाख्यः शिष्यो गुरोः समभवद् बुधवृन्दमान्यः ॥ ९३ ॥ पूनाऽभिधाननगरस्थितराजकीय- पाठालये सुरगिरा प्रथम प्रवक्ता । पड्दर्शनीविमलधीस्तु मुकुन्द शास्त्री शिष्यो गुरोविजितदक्षिणदिबुधेन्द्र. ॥ ९४ ।। नानानिबन्धरचनाजनितावदात- कीर्तिपुरोश्चरणयोरतिभक्तिशाली । सङ्गीतविद् बुधवरस्तु सुदर्शनाख्यः शास्त्री बभूव गुरुवर्यविशिष्टशिष्यः ॥ ९५ ॥ येऽस्मामूर्धनि सर्वदा समुदितास्तिष्ठन्ति तेजोमया वर्षन्ति स्फुटमुछितामनुपल ता वाक्सुधा निस्तुलाम् । येषा प्रेरणया मया विरचितः सोऽय निबन्धोऽधुना ते धन्याः सतत जयन्ति चरणाः श्रीमद्गुरूणां मम ॥ ९६ ॥ नित्यानन्दवपुर्निरन्तरन्तरगलद्वात्सल्यपूरोत्तरो नागेशप्रणयप्रसाधितमहाहारप्रकारोद्भुर. । - ·विश्वरितपञ्चके-- राम लक्ष्मणसयुते कृतमना यो भालचन्द्रात्मक श्रीदामोदरपाणिसेवितपद पायास गगाधर ॥ ९७॥ श्रीगङ्गाधरसद्गुरुप्रतिफल सारस्वतज्योतिष श्रीरामानिनिषेवणाप्तसुमते सतीर्णशास्त्राम्बुधे । श्रीमरवनायकात्मजनुप सद्धर्मलक्ष्मीजुप श्रीनारायणशर्मण कृतिरिय विद्व मुदे जायताम् ।। ९८॥ वेदाष्टाधरासख्ये विक्रमार्कम्य वत्सरे । ज्येशीमतिपदि कृतिरेषा समापित। ॥ ९ ॥ इति श्री खिस्त-इत्युपनामकनारायणशास्त्रिणा प्रणीते विद्वचरितपञ्चके श्रीगगाधरशास्त्रिचरित नाम प्रथम परिच्छेद ।

·No text on this page.

·००००००००००००००००००००००००००००००००००००००
००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००
००००००००००००
श्रीम महामहोपाध्याय श्रीक्लासच शिरोमणिः ।
जन्मnt १७५०
मृत्युशर १८२०
कणभभाक्षरिणाम
वपुर
क्लासच हो जयनि वि० -शिरोमणि ॥
प
००००००००००००००००००००००००००००००००००००००

·No text on this page.

·॥श्री ॥
अथ श्रीकैलासचन्द्रशिरोमणिचरितम् ।
अथ चूम क्रमप्राप्त विद्वदृ दशिरोमणे ॥
कैलासचन्द्रविदुषश्चरित जनपावनम् ॥ १ ॥
गमातरङ्गाकलितोत्तमाझा
प्रभूतभूतिस्फुरदुज्ज्वलामा ।
मौलिस्थलस्थद्विजराजजुष्टा
जयति बना शिवरूपमाज ॥१॥
शिवात्मतामेव विभाव्य येषा
जगञयीयोनतमोलिमाला ।
बारा हिमाद्रेवसति विधत्ते
कालीस्वरूपा भुवनावनाय ॥ २ ॥
पद्माऽपि यत्सझगता विभाति
प्रीत्या द्रुताऽत करणेव नूनम् ।
वाग्देवताऽपि प्रणयप्रप
बिभर्ति येदितपण्डितेषु ॥ ३ ॥
सौ दर्यसारैललनाजनाना
सदादितैराननपूर्णच द्वै ।
ज्योतिर्विदामेव कथासु यत्र
तमिस्रपक्ष श्रुतिमार्गमेति ॥ ४ ॥

·चिचाग्निपश्चक तद्देशसार युपमानिधान श्रिया विया किञ्च विवधमानम् । पुराणगाथास्वपि वर्ण्यमानं सन्मन्डल राजति बईमानम् ॥ ५ ॥ अभ्रलिहाग्रेस्तरुभि. समृहो विहारमृरेव वचोधिदेव्याः । 'धात्री' ति नाम्ना प्रथितोऽस्ति तत्र ग्रामो गुणिग्रामविवर्द्धितश्री. ॥ ६॥ सप्तपणामिवोदारा आश्रमा जनपावना. स्मृतिन्यायादिविद्यानां यत्र सप्ताऽऽल या. स्थिताः ॥ ५ ॥ आसीत्तत्र समस्ततार्किककुलालङ्कारहीरोपमा राकारचन्द्रशतावदातसुयशा अध्यापकाग्रेसर. । श्रीमान् मानिजनाणीर्द्विजवरः सत्तर्कपञ्चाननो नाम्ना श्रीभवनाथ इत्यभिहिता विद्यातपोऽभ्यर्हितः ॥८॥ तस्मादाविरभूत् प्रभूतधिपणः सडख्यावता धूर्धरे। मन्वादिस्मृतिशास्त्रदर्शनकथासूचलसत्कौशलः । राढीयद्विजमण्डलीदलपतिर्य. सार्वभौमाख्यया ख्यातोऽभूदभिधानतो ऽपि च घनश्यामः प्रकाम मुवि ।।९।। पवित्रितभारद्वाजगोत्रो मुख्योपाव्यायवंशमुक्तामणिः सख्या. तीते. सख्यावद्भिर्जन्मना पवित्रिते राढीयश्रेणिविभक्त कुले लब्धजन्मा श्रीमान् घनश्यामसार्वभौममहाशयः स्वकुलोचितमध्यापनादिकार्य. जातमाचरन् पतिव्रताललामभूतया श्रीमत्याऽऽदरमणिदेव्या ·श्रीकैलासच द्रशिरामणिचरितम् । - साफ सुखेन सर्वाश्रमोपकारक्षम गाहस्थ्यमाचरन्नवासीत् । अथ चिराराधितस्य भगवत शशिशेखरस्य प्रसादात्सार्वभौम महाशयस्य धमपत्नी श्रीमत्यादरमणिदेवी पुजीभूतमिव पुण्य गर्भमधत्त अथ द्विपञ्चाशदधिकसप्तदशशततमे शके १७५२ सौरमावस्य पञ्चमदिवसे शुरुचतुर्थ्यामवतार इव सवविद्यानिधभगवतो गणपतेरस्म चरितनायक कैलासचन्द्र सुकृतपेटिकाया इव मातृकुक्षे प्रादुरास । गौर्या गणेश इस मार इवेन्दिराया शच्या जय त इव राम इव स्वमातु । जातस्तदादरमणे परमादरस्य पान पवित्रचरितस्तनय सुवचा ॥ १० ॥ उभयकुल सरोजोल्लामायाकल्पे करयति जनिमुच्चै श्रीघनश्यामसूनी । सुरमिकुसुमवषव्यानि वैमानिक द्रा कृतपदमधिचित्त रयापयति स्म मोदम् ॥ ११ ॥ पापप्रभावकलपीकृतधमममो- द्धार विधित्सुमनघ शिशुमेनमुच्चे । निश्चित्य भूरपि जगन्निवहस्य धात्री धात्री भूव परिपोषणहेतुनाऽस्य ॥ १२ ॥ इत्य ०यज मा जनिताप्तजनपहलशर्मा कुमार कैलासचन्द्रो वाल फेलीरनुभवन् जनन्या सुसमये कोडे विलसन् शुक्लपक्षे शशीव प्रतिदिन कलाविशेष पुष्णन् ववृधे | सज्जातजातकर्मादिसस्कार ·४० विद्वच्चरितपञ्चक शाणाल्लिखितो मणिरिव प्रवृद्धतेजाः पञ्चमे हायने ग्रामगुरोः पाठालय प्रविश्य तत्र स्वल्पेनैव समयन भाषाशिक्षा समाप्य तातेन सम्पादितो. पनयनसंस्कारो विप्रोचितक्रियाकलापान कलयन ब्रह्मावर्चसम्बन्धसमा. हितोरुतेजाः प्रजापतिरिव प्रगुणगुणगणस्य विद्वद्वरस्य निजपितृव्यस्य श्रीजनाईनतर्कवागीशमहोदयस्य सविधे सविधि समधीयानः व्याकरण कोशकाव्यानि च साधु सम्पाद्य तेपु प्ररुप्रौढव्युत्पत्तिरष्टा दशहायने वयसि वर्तमानः न्यायवैशेषिकदर्शनमधिजिगमिपुः स्वग्राम समीपवर्ति 'देवीपुर' प्रातिष्ठत । तत्र ग्रामे मूर्तिमतः कणादस्येव जराजर्जरस्याशीतिवर्षाधिकच. यसः श्रीमतो हरचन्द्रन्यायवागीशमहोदयस्य सविधे समारब्धन्याय शास्त्राध्ययनः कियतैव कालेन 'सामान्यनिरुक्ति' पर्यन्त समाप्य गृह प्रतिनिवृत्तः । पित्रोरनुरोधमनुलचनीयं मन्यमानः दारपरिग्रहं च प्राप्तकालमाकलय्य सुवंशमुक्तायमानया सुलक्षणया श्रीमत्या तरशि- जीदेव्या साक कृतोद्वाहः शिव इव शैलबालया, हरिरिव कमलास. नया, वसिष्ठइवाऽरुन्धत्या सविशेष व्यराजत । ब्रह्माद्यास्त्रिदिवाकसोऽपि सकलास्ता ता स्वशक्तिं मुदा सम्प्राप्यैव निजाधिकारगुरुता सत्कर्तुमत्रेशते । इत्यालोच्य तरङ्गिणी सुकुलजा कैलासचन्द्रः सुधीः कान्ता धर्मसहायिका शुभगुणा ता पर्यणैषीन्मुदा ॥१३॥ हीरश्रीरिव काञ्चनस्य वलय विधव विद्वन्मुख कामारेरिव मस्तक सुरधुनी ज्वाला हुताश यथा । देवी साऽपि तरङ्गिणी गुणगणैः पूर्णा पति सुन्दर ·श्रीकैलासचन्द्रशिरोमणिचरितम् । ४२ 7 - लवादेवरूपम विरुरुचे कैलासचन्द्राभिधम्॥१४॥ 11 तस्यापतित्रताया सुस्तैरमितै फलो मुसनम् । कैलासचन्द्र माग्य प्रत्यहमुद्यच्छुम रेजे ॥१५॥ अथैव कतिपयान्यहानि नवाद्वाहमहेनाऽतिवाह्य प्रबल पिपठिषा कुलचेता सुचेता असा विशेषाधिजिगमिषया गीर्वाणवाणीमागृहा- यमाण पुरातन विद्यापीठ नवद्वीपमाससाद । यच, ६ देवाचार्यवचोविचारगरिमाऽतिक्रामिवाने • रियबिदुपा कृताधिवसति प्राप्तप्रकर्पोदयम् । वाग्देवा सदनायमानमानिश विद्यार्थिव दाञ्चित विद्यापीठमिति प्रथामुपगत वापनौ राजते ॥ १६ ॥ - गणानीत#समसापूता तरैर्गौरव । प्राप्त फुसरोजसौरभवहात सदा पावितम् । वैरिञ्च भवन विहाय सरसामत्रैव वाग्देवता मन्वक् यहिरिवर्षिभिqधवरैरापूरित सर्वत ॥१७॥ - दीनाना कलिकामपाकुल हृदा स्वैरेव पापजे राफ पबलाऽनुतापजलधौ ममात्मना पाणिनाम् । उद्धाराय घृतवतो ब्रजघूगौरा गाढोतरा । दाश्लेपादिव गौरताऽकितवपुश्चैतन्यदेवो भवत्॥१८॥ प्राट्कालकरारपूरमरिता शैलोयिता वाहिनी न्यक्षुपन्, रमसादयानि दलयन् चतासि समोहयन् ।

·४२ विवञ्चरितपश्चक -- .. श्रीचैतन्यहिमाचलासमुदितः सद्भक्तिभागीरथी- पूरः प्लावयतेतमा त्रिभुवनीं करना हशा तुल्यया॥१९॥ एवंविधे नवद्वीपे समागतोऽसौ भविष्णुविषाश्चच्चक्रवर्ती गृहीता- पतारमित्र गौतम सकलगासपारावारपाणिं नैकविधनिवन्धनिर्माणसमु. च्छलदन्छसुयशास्तोमसोमधवलितदशदिशामुखं विश्वविख्यातवदु- षीवैभवं श्रीमद्नोलोकनाथन्यायरत्नमहाशयमुपगम्य तदन्तिके- sध्येतुमारभत । मासचतुष्टयमात्रमेवेत्थं समयेऽतिवाहिते दुर्दैवात्सकल. स्य विद्वत्कुलस्य विशेषतः कैलासचन्द्रस्य स च श्रीमान् गोलाक- नाथन्यायरत्नमहाशयः करालेन कालेन स्वशं नीतः । अथ भृशं नि. विष्णचेताः कैलासचन्द्रोऽध्ययनप्रत्यूहापगमेन दुरसटमात्मनो मन्य- मानः पुनरपि गृहं प्रत्यावर्तत । अथैवमेव कियात चित् कालमति- वाह्य पुनरपि नवद्वीपमागत्य तत्रैव पण्डितवर्यात् प्रसन्नचन्द्रतर लमहाशयात् अवशिष्टं तर्कशास्त्रमधीत्य समाप्य च करन न्यायवैशे- षिकदर्शनाऽध्ययनं वादाहवेषु तत्रत्यैः पण्डितः सम्यक् परीक्षितो वि. पक्षिणा पक्षं युक्तिटक परितक्ष्य ल०धबहुमानः 'शिरोमणिः' इ. इत्युपाधिना विभूषितः भूयोऽपि स्वदेशं प्राऽतिश्त । तत: स्वगृह एव चतुप्पाठी निर्माय छान्नानध्यापयितुमार मत । नानादिगन्तागता अ. न्तेवासिनोऽस्था यापनोझवसुयशःसौरभसमाकृएतत्सविधे ऽध्येतु- भुपागमन् । अयमपि सर्वाणि शास्त्राणि निर्विशङ्ख तथाऽध्यापयति. स्म, यथैतदन्तिकाऽधीतविद्यरछात्रो नाऽन्यत्र गन्तुमैहत । नानाशास्त्रविचारकौशलपलल्लोकोत्तरप्रातिम- प्रोद्यन्नव्यविकल्पजालजटिलव्याख्यानवाचस्पतिः । .

·श्रीकैलाश सिरोमाणचरितम् । छात्रौघप्रतिभाषिकासनपटु सच्छानसन्मर्मवि . द्वद्य पाठयति स्म पण्डितवर कैलासचन्द्र सुधी ॥२०॥ इत्य सुखेन त्रीणि वर्षाणि यावत्ममय यापयतोऽम्य पण्डिता खण्डलस्य पुनरपि खेदनिदान दुर्देव समुपातिष्ठत । शिरोमणिमहाश- यस्य ज्यायान प्राता प्रसन्नचन्द्र. य स्खल पारसीकादिमाषासु परम नैपुण्यमासाथ मुसिफ funsaff परीक्षायां सम्यगुतीणों भूत्वैवाऽस मय एव स्वर्गमारोहत् । तदीयाऽकालनिधननिर्विण्णान्तरा शिरोमणिम हाशयस्य प्रसूरपि मग्नहृदया सती जा हवीतीरे विनश्वर वपुर्षिसम्म सतीलोक जगाम । इत्थ ज्यायसो प्रातुनन्याध नियमन नितान्त निर्विष्णोऽपि कृत्यविच्छिरोमणिमहारायस्तयो पारलौफिक कृत्यकलाप सम्यक् सम्पादितवान् । आवाल्यात्सहपासुफेलिसचिव स्नेहस्य पान पर मातुर्वत्सलताविमाननविधौ योऽमू मुह कोपन । रोप तोपमपि क्षणादकलयर केलिपु प्रायो ! प्रातुस्तस्य न सोढुमेप विरह को बभूव ध्रुवम् ।। २१ ॥ मातुर्वियोगजगुचा परितप्यमान चित्तोऽप्यसौ सहजधारमना मनस्वा । ससारमनमसिल मरणैकशील निश्चित्य चेतसि ब ध धृतिं कथचित् ॥ २२ ॥ इत्थ शास्त्रविचाराऽनुभावोद्गततात्कालिकधृतिरपि मानवस्वमा पसुलभेन शोकावेगेनान्तरातरा मुह्यमान स्नेहातिशयभाजनमपि स्व- जमग्राम शून्यमिव पश्यन् शिरसि भारायमाणात् मातृश्राद्धोद्भवाहणा- - .

·४४ विद्धयन्तिपञ्चके-- . दुद्धारं च समीहमानो नव्यदेशदिक्षया सार्द्ध छात्राभ्यां तारिणीचरण बरदाकान्त न्यायरलाभ्या धात्रीग्रामात् प्रस्थाय देवीपुरस्थ सिंहवं. शीय खसुहृद्वर राजकृष्णसिंह सन्निधि निगमिषुः पाटलिपुत्रमुपागमत् । तत्र सिहमहोदयस्याऽसन्निधानेन खिद्यमानो मुझेरनगरं प्राऽतिष्टत । तत्र सिहमहोदयदर्शनलाभेऽपि दुरदृमहिम्ना स्वकार्यसिद्धरस-भाव- नामेव पश्यन् मानधनाग्रणीः शिरोमणिमहाशयः कृतहढनिश्चयो या- वज्जीवं भगवन्तं श्रीकाशी विश्वेश्वरमेवारिराधयिषुः मोक्षमार्गप्रकाशिका काशिका नाम भगवतः शम्भोनगरी प्रातिष्ठत कियन्तं चिदध्वान नौकया, कियन्त चिद्वाष्पशकटेन, कियन्तं चित् पयामेवाऽतिक्रम्य कतिप. यैरहोभिः पचेलिमप्राचीनपुण्यपुञ्जपाकात् भगवती काशिकामा- ससाद । या च, विद्यापैदुण्यसीमाऽतिगबुधनिकरैर्निजरैर्मानवामै- रापूर्णा स्वर्णधामप्रचुरपरिचयोद्दीपितोद्दामधामा । वाग्देव्या वासभूमिः प्रतिपथविलसन्मोक्षपण्याअगण्या कारुण्योदारधाराधरहरनगरी राजते काशिकाख्या ॥ २३ ॥ देवाः सर्वे स्वधाम्नां सुचिरपरिचयं हन्त सन्त्यज्य सद्यः काशी 'यान्तं कुटुम्पाकलितमघहर देवदेवं पुरारिम् । तत्तत्कालानुरोधाकलितसमुचिताचारनेपथ्यमाजो यान्तो ऽन्वकू पण्डितेन्द्राकृतिकृतकुतुका यत्र नूनं वसन्ति ॥२४॥ यस्यांच, । श्रीमद्विष्णुपदाधुजन्मजरसाराऽऽसारोत्थितेवोच्छल- माधुर्या स्फुटपकजोदरचरभृङ्गालिगीताञ्चिता । ।

·श्रीकैलासचन्द्रशिरोमाणेचरितम् । स्नानाऽम्मागतसिद्धतापसजने भक्त्या मुहु सस्तुता गङ्गा यन विराजते हरशिरस्युप्णीपता मिनती ॥ २८ ॥ इत्थविघा भगवत शूलिनो मोक्षराजधानी भगवती वाराणसी मासाद्य परमानन्दसन्दोहन्दिलाऽन्तरो विपश्चिद्वरोऽमो काशीम्थता कालिकसफलपण्डितधौरेयगुरुरूषणाऽभ्यहितस्य सर्वविद्यानिधानस्य दिगन्तविश्रान्तसुयशस सन्यासिनोऽपि परोपकाराय सम्पादितविपुलै- श्वर्यस्य श्रीमद्विशुद्धानन्दस्वामिनो मठमन याश्रय शरणीचकार । । अथ तत्रैव निहितनिजनिखिल पुस्तकभाण्डादिवस्तुजात सुजातो ऽसौ सद्यो जा हवीतीरमासाध सन्तापहारिणि सुधायमानवारिणि त दीये पाथ पूरे सुचिरमयमा फत्तोन्मजन सध्यावन्दन1पादि- स्वीयमाहिककलाप सम्यक सम्पाद्य पुमुक्षाक्षामकण्ठोऽपि स्थानादिसु स्थितेरमावात् पीयूपप्रतिम जाहवाजलमेवाऽऽकण्ठ निपीय पुनर्मठ प्रत्यावर्तत । गृहस्थाश्रममधितिष्टतोऽस्य सन्यासिना मठ स्थितिरनुचि तेति स्वामिपादै पर्यायेण प्रतिषिद्धनिवासोऽसौ सपथा ऽपरिचितेऽस्मि नगरे कथ सुस्थिति सम्पादनायेति नितरामाकुलस्वान्त आर्तनाण परायण मग त नारायणमेव मनसा सस्मरन्नवसत् । ग्राहस्तगजेन्द्रमोचनविधी येनाऽविलम्ब कृत पाञ्चाल्या कुरुराजससदि कृता येनैव रक्षा ध्रुवम् । यो मक्तोषविपन्निदानटन रयातोऽस्ति लोकत्रये मक्तनाऽऽर्तिजुषा ऽमुना हदि धृतो नैन कथ तारयेत् ॥२६॥ अथ भक्तविषजनस्य भगवतो ऽनुग्रहादेव मोज्यवस्तून्यानेतु मापण गतेनैतद तेवासिना 'कोन' नगरवास्तव्य शिरोमणिमहाशयस्य - ·४ : विद्धचरितपञ्चक सतीर्थ्यः वैकुण्ठनाथन्यायरत्नमहाशयो दृष्टः पृष्टश्च तेनाऽसौ सु- स्पष्टमाचष्ट स्वगुरोरुपस्थितां विपदम् । अनन्तरं तत्कथनानुसारेण स्वगुरोः कुलशिष्यं काशीस्थाऽगस्त्यकुण्डवीथीनिवासिन रामदास भट्टाचार्यमासाद्य तस्मै सकलमुदन्तमाख्याय तत्सहकृतोऽसौ सद्यो मठ- मागत्य न्यवेदयत सर्वमुदन्तजातं गुरवे । रामदासभट्टाचार्योऽपि सबहु- मान शिरोमणिमहाशयं स्वगृहमानाय्य यथाशक्ति समुपाचरत् । इत्थमु. पस्थिताया विपदो वारणमभूत् । अथ रामदासभट्टाचार्यसमनि त्रिचतुराण्येवाहानि गमयित्वा श्रा- वणमासस्य चरमे भागे कस्मिंश्चिद्धाटकगृहे ऽसौ सुखमुवास । इत्थम- नुपद्रवमक्लेशं च तत्र निवसताऽनेन प्रत्यहं गङ्गास्नान विश्वनाथदर्श- नादिपुण्यकर्मकरणद्विगुणितमनोमादेन प्रज्ञावतामग्रेसरेण तार्किकशि- रोमणिना शिरोमणिमहाशयेनाऽवारितविद्यार्थिवृन्दमध्यापनसदावत भारभ्यत । बहवरछात्राः पण्डिताश्च कौतुकिनोऽस्य पाण्डित्यप्रकर्ष. मालोक्य भृशं मुग्धान्तःकरणाः साधुवादपुरःसरं प्रशशंसुरेनम् । इत्थं वङ्गमहीसुरेश्वर गुरोः काशीपुरीमीयुष- स्तत्रत्यैरपि पण्डितैः सकुतुकं सम्मानितस्योच्चकः । कर्णाकर्णिकया श्रुतैतदसमव्याख्यानसत्कौशलै- २छात्रौधरुपचीयमाननिकरैजज्ञे यशो निस्तुलम् ॥ २७ ।। अथैष वेदान्तविद्यावाचस्पते विडादच्युतान.५ परिव्राजका- द्विधाविनिमयविधया वेदान्तमधीयनरतं च न्यायवैशेषिकदर्शनमध्या- पयन लोकातिगस्वीयशेमुषींविशेषमहिम्ना ऽल्पेनैव कालेन वेदान्तवि- धापामो ऽभवत् । शास्त्रार्थसभासु चे पूर्वोत्तरपक्षयोरस्य विलक्षणां . .

·श्रीकैलास शिरोमणिचरितम् । १७ - अथ सर्वत दक्षतां च प्रत्यक्ष लक्षय तो विपक्षणा न्यायत मोज्जीवनाय गृहीता यतारमिव गौतमममु मन्यमाना निष्पक्षमतदीय सुयश सर्वत्र घो- पयन्ति स्म। प्रसूमर सौरमाकृष्टशास्त्ररसिकन्दमतदीयसुयश परिमल माह माह मानधनामणरिपर इव भास्करस्तेजसा विद्यया च, ज्योतिर्विद सरस्ता कारिकाशिकराजकीयपाठशारीयपण्डितमूर्घन्य महामहोपाध्याय CI E इत्याद्यनेकविरुदावलीसमलडकृतो पापुदे वशासिमपरो ऽमुमिन् भृशमावनितस्वान्तोऽभूत् । सरमुजनिधि चन्द्र १९२५ मिते वेक्रमेऽन्दे फाशिक1कीयपाठालये एक नैया- विकपद रिक्तमभवत् , तस्मि पदे पण्डितशिरोमणि शिरोमणिमहाशय स्थापयितु श्रीमान् यापूदेवशास्त्री समीहमान एनमा इयत् , दर न्ययुत च तम्मिपदे केयल मासत्रयाय । तदानी तत्पदस्य मा- सिफ वतन प्राय पञ्चत्रिंशदूप्यकपरिमितमेवासीत् , परन्तु विद्वच्छि- रोमणेरस्य गौरवरिरक्षयिषया चत्वारितद्रूप्यकपरिमित क्रियते स्म । अथषा काशिकराजकीयपाठशाला) ऽमुप्य सम्ब धेन, हरकरडमघासूत्रजालानुवाद प्रयतविबुधवृन्दा सर्वत शोभमाना । ध्वजमिलदमलामश्वेतवास लेन प्रपतदमरसिधु प्राप फेलासकोटिम् ।। २८ ॥ विa-मण्डलफैरयाकुरवनीमुन्मालयन् ज्योत्स्नया ।।। | दुर्यादीन्द्रतमोनिवारणपटु स्निग्धप्रभामण्डित.।

·विचरितपञ्चके
अन्तवासिचकारचर्वितचोरोचिर्द्विजानां पति-
स्तत्राऽयं बुधपुङ्गवो विरुरुचे कैलासचन्द्रस्तदा ॥२९॥
ततो राजकीयपाठालय निर्भयं सर्वाणि शास्त्राणि अगणितेभ्यः
शिष्येभ्यः प्रत्यहं पाठयन् अल्पेनैव कालेन अध्यापकानामध्यक्षाणा
विद्यार्थिनां च चेतासि तथाऽऽवर्जयामास यथा ते सर्वेऽपि मासत्रयाय
नियुक्तमप्येनं चिरकालाय नियोजनीयमिच्छन्ति स्म ।
अथ निर्दिष्टे समये ऽवसिते एतदीयाध्यापनसौजन्यवैदुष्यादि-
परितुष्टः तदानीन्तनः प्रधानाध्यक्षः "ग्रिफिथ" साहिब महोदयः
शिरोमणिमहाशयमेव चिराय तस्मिन्पदे न्ययुद्ध ।
अथ तत्र निश्चितरूपेण नियुक्तोऽयं सम्प्राप्तसुस्थितिदिगुणीकृतो-
साहो ऽसङ्ग्यान् विद्यार्थिनः प्रत्यह पाठशालाया गृहे च पाठयन् सर्व-
तः प्रस्मरशरदिन्दुधवलसुयश.स्तोममण्डित: सुखेन कालं निनाय ।
श्रीमता शिरोमणिमहाशयनाध्यापिता असङ्खयाताः सङ्ख्यावन्तो ऽशे.
षशास्त्राम्भोधिपारङ्गमा भारतवर्षे प्रायः सर्वत्रैव विद्यया तपसा तेज.
सा च दीप्यमाना विलसन्त्येव । तेषां नाभग्राहं वर्णन वाक्पथमति-
क्रामत्येव । परिशेषे तेपु विशिष्टाना कतिपयानां नामानि कीर्तयिष्यामः।
प्रचण्डपाण्डित्यसहचरी शिरोमणिमहाशयस्य धार्मिकताऽपि नि-
तान्तं स्पृहणीयैवाऽऽसीत् ।
नाऽसत्यं वचनं तदीयवदनं जिह्वान्तसमोल्लस-
द्वाग्देव्याः कृपयेव जातुचिदपि स्प्रष्टुं शशाक ध्रुवम् ।
चेतःपङ्कजमन्दिरान्तरचराद्विश्वेश्वरानुग्रहा.
देवाऽस्य प्रथते स्म नैव मनसि प्रायो विकाराऽङ्कुरः ॥३०॥

·" श्रीकैलासचन्द्रशिरोमणिचरितम् । ४९ नैनाऽपि कदाऽपि तस्य वदने निघोज्ज्वलज्योतिपि प्रात फुलसरोजरोचिपि मनाग् भ्रूममरोलायितम् । दृष्ट नाऽपि पुन श्रुत न च सदा मन्दस्मितमोल्लम दन्तापलमध यावदपि तच्छिप्यमुख स्मयते ॥ ३१ ॥ (तत्कार्तिकथा कथापथमतिकान्ता समुज्जृम्भते वैदुप्य पुनरस्य निर्जरगुरोगिर्वापनोदक्षमम । शिष्या दिकरिसन्निभा पटुधियो विख्यातस कीर्तय कि नूमो वयमस्य ताकि कुलारचूडामणे !! ३२ ॥ एकदा विश्वविख्यातया ललनयाऽपि पुरुपशतातिशायिविक्रम विशेषया 'एनीवेसर' इत्याख्यया विदुप्या स्वपत्यु श्राद्धदिने त दुद्देशन सदक्षिणाकमामान शिरोमणिमहाशयायोत्सृज्य प्रहितम् । असौ तदवलाक्य नितान क्षुब्धचेतास्तदखिल सघ एव तदन्तिक परावृत्य स्वाद्देशेन तत्कृतोत्सगमप्यात्मन पातित्यजनक विभावयन् सक्षौर सचेरगङ्गाम्नानादिक प्रायश्चित्त विदधे, तदेवास्य मनस्तुष्टि सञ्जज्ञे । इति शृणुमो वृद्धमुखेभ्य इत्थविधायनेका यस्य महात्मन पुण्यावदानानि स्वधर्म प्रगाढा निष्ठा प्रकटयति । अथ पण्णवत्यधिकाष्टादशशततमे इशवीये वषे १८९६ मारते श्वर्या श्रीमद्विजयिनीदेव्या शिरोमणिमहाशयाय पदुमानपुर सर 'महामहोपाध्याय' पदवी प्रदीयते म्म । साम्राच्या सादर दत्ता पदवी सा महीयसी । कैलासचन्द्रमासाद्य सद्यो विद्योततेतराम् ॥ ३३ ॥ इत्थ राजकीयाऽधिकारिवगें प्रकृतिवर्गे च सममेव समासादित ७ ·विद्चरितपञ्चके-- -- बहुमानो मानधनाग्रणीः पण्डिताग्रणीः गिरामणिमहाशयः न्यायदर्श नभाष्यस्यैका टीका निर्मितवान् इति शृणुमः । दौर्भाग्यादेवाऽस्माकं नाऽद्याऽपि साऽस्मदृष्टिगोचरमुपेता । कतिपयानि देवदेवीनां स्तो. त्राणि च निर्मितवान् । तात्कालिकः काशीस्थराजकीयपाठालयप्रधा- नाध्यक्षः पण्डितैकपक्षपाती विद्वत्तमः श्रीमान् आर्थरवनिस एम. ए. सि. आइ. ई. महोदयः शिरोमणिमहागयं गुरुरूपेण सम्मानयन् प्रायो दुरूहान् न्यायवैशेषिकपदार्थान् ततो ऽधीते स्म । तस्मिन्नवा ऽवसरे शिरोमणिमहाशयेन तद्वोधनाय सरलगिरा दुरूहाणामपि न्याय५- दार्थानां विवेचनपर एकः प्रवन्धो न्यवन्धि । यः खल, दुधान्बहुलप्रकारजटिलान् नैयायिकाना वचो. विन्यासान् गमयत्यल झटिति तद्वोध च सम्पादयन् । प्रौढि कामपि दर्शयत्यनुपमा शास्त्रे श्रम निस्तुलं श्रीमत्तार्किकपुङ्गवस्य सततं कैलासचन्द्रात्मनः ॥३४॥ शिरोमणिमहाशयस्य महोदाराशयता दीनेषु करुणा च काऽ प्यपूर्वैवासीत् । अद्याऽपि सर्वे तं 'महाशय' इति नाम्नैव स्मरन्ति । पञ्चपञ्चाशद्वर्षात्मका:वस्थातः परं न कोऽपि राजकीयाधिकार निर्वोढुं प्रभवतीति राजशासनानुरोधेन वार्द्धकसुलभाऽऽमयोपसर्गेण च शिरोमणिमहाशयेन स्वयमेव जिहासितेऽपि पाठशालीये पदे "अयं पा. ठशालाया विभूषणम्" इत्यवधार्य प्रधानाध्यक्षो महामना श्रीमद्वनिससा- हिवमहोदयः महता निर्वन्धेनाऽमुं स्वपदकार्य यथारुचि कर्तुमन्व- ·श्रीकैलाशचन्द्रशिरोमाणचरितम् । रुघ । यथा चाऽस्य गमनागमनजनित कृशोऽपि न विशेषेण भरे तथा ऽसौ प्रायतत । समयनि धमपि महाशयकृते परिजहार । एव मेव समतातेपु कतिपयेषु वर्षेपु"लाई कसन" महादयस्य तीक्ष्णा दृष्टि शिरोमणिमहाशयस्योपरि पपात । अवसराऽप्रदाननिदान च जिज्ञासितवानसौ । अथ तदादेशन तदानीन्तन सयुक्तमान्तप्रधानशा सक श्रीमान् "लाट्रश" महोदय स्वयमिह समागत्य समालोक्य च प्रत्यक्ष शिरोमणिमहाशय तस्य लोकोत्तर वदुप्य, तत्सम्बन्धेन पाठशालायाश्च परमगौरव सर्वजनैरविप्रतिपत्ता प्रतिपादित च निश म्य सुतरा स तुष्ट एतदेव निरणेपीत् 'यदसौ महाशयो यावकालप यन्त पाठशालायामाग तुमीष्टे तावदनेनागम्यताम्' इति । अथ सप्ताधिकैकोनविंशतितमे १९०७ ईशगये व नियोगा नियतेऽयेष्ठ पुत्रस्य राजवल्लभभट्टाचार्यस्य, पौत्रस्य चैकस्याऽकालनिध ना समुनियेता वीतस्पृह शिरोमणिमहाशयो साग्रहमनुरु धानs प्यध्यक्षमहोदये तत्याज पद जग्राह चाऽसरम् । इत्थमनेन चतुरधिकचत्वारिंशद्वपाणि यावत् पाठशालाया सुर भारती सेव्यते स्म । अथ गृहीतावसरोऽ सौ जराजर्जरशरीर प्रारब्धकर्मभोग परिस माप्य पडधिकसप्ततिवर्षवया प्रवया १८३० शके सौरचैत्रमासस्य तृतीयदिवसे साय तत्याजेमा पाञ्चभौतिकी विनश्वरतनुम् । व्योमार यष्टशशाकसमितशके चैत्रे तृतीये दिने, साय भास्वति पश्चिमाम्बरतटादुच्चै पतत्यम्बुधो ।

·-- m ५२ विद्वच्चरितपञ्चके-- विद्वद्वन्दसरोजहासनपटुः कैलासचन्द्रो रविः कुर्वन् भारतमात्तशोकतिमिरं हा हन्त ! सोऽस्तगतः ॥३५॥ विद्वत्कोककुलं सशोकमभवत् दु.खान्धकाराचयः सर्वत्रैव कृतास्पदः परपदं कैलासचन्द्र गते । तर्कव्याकृतिकौशलं निरुपमं तत्प्रातिभोकन धर्मे सा दृढता च सर्वमगमत्तेनैव साफ किमु ॥ ३६ ॥ वजेपु लव्धजन्मा शिवपुरि सम्प्राप्तभूरितरशर्मा । कैलासचन्द्र शर्मा जयति शिवात्मा स सत्कर्मा ।। ३७ ॥ निधनसमये शिरोमणिमहाशयस्य मुकुन्दवल्लभाशुतापसदानन्द- नित्यानन्दनामधेयाश्चत्वारस्तनया उमाशशीत्यभिधाना कन्यका चैका ऽऽसीत् । तेषु आशुतोषसदानन्दनित्यानन्दाः कन्यका चाद्याऽपि जीवन्तः स्वकुलगौरवं च यथावत्पालयन्त्येव । अथ शिरोमणिमहाशयानामसळयातेपु भारतवर्षव्यापिपु छात्रे पु ये सविशेष प्रसिद्धिभाजो ऽद्याऽपि सुरभारतीगौरवं रक्षन्ति तेषु कतिपयानां नामानि कीर्तयामः । श्रीमन्तो महामहोपाध्यायपदवीविभूषिता अशेषशास्त्राम्भोधिपार गमाः पाण्डितेन्द्राः कलिकाताराजकीयपाठशालाध्यापकचराः सम्प्रति विरचितवाराणसीवसतयः काशीविश्वविद्यालयप्राच्यविद्याशालाप्र धानाध्यक्षाः श्रीमत्प्रमथनाथतर्कभूषण महोदयाः शिप्या एवं शिरोमणिमहाशयानाम् । विद्वद्वन्दचकोरचन्द्ररुचयः षड्दर्शनीमार्मिका साहित्येऽपि समृद्धबुद्धिविभवा वागीश्वरस्पर्द्धिन । .

·श्रीकेलासचन्द्रागिरोमणिचरितम । नानाम यविधाज यसुयश सम्भारसम्भूपिना श्रीमत प्रमथादिनाधपदभृद्वर्या जयति ध्रुवम् ॥३८॥ श्रीमती नैयायिकाग्रेसरा स्तनधयसरल स्वभाषा स्वधर्मधुर्धरा काशीस्थराजकीयपाठशालाया प्रधानाध्यापका महामहोपाध्यायश्री पामावरण भट्टाचार्या अपि प्रधानशिघ्या एवं शिरोमणिमहाश यानाम्-- विद्वन्मान्यतमा गृहीतवपुपो नून कणादर्पय सातवा तजुष स्मिताचितमुखाम्भोजा प्रसादोचरा । शिप्योघे परिवारिता शिवपुरीभूपायगाणा सदा श्रीचामाचरणारयया मुविदिता राजा त विद्वपमा ॥३९॥ श्रीमतो न्यायवेदातादिदर्शनवाचस्पतय परोपकारनतिनो वि द्वद्वरा महामहोपा यायश्रीलक्ष्मणशानिद्रापिटमहोदया अपि शिष्या एव शिरोमणिमहाशयानाम् -- पाण्डित्य प्रचुर सुविस्मयकर बुद्धिश्च साइकिकी दीनानाथजनोपकारकरणे लाकोचर कौशलम् । कीति शारदपावणे दुसदृशी लोकजता चाऽद्भुता श्रीमलमणशास्त्रिपण्डितवरेवालोक्यते सादरम् ॥४०॥ श्रीमन्त परिनाजकाचार्या प्रचण्डपाण्डित्यशालिनो वर्णाश्रम गुरवो गुरूपमा भनीप्यानन्द स्वामिवरा अपि पूर्वाश्रमे शिष्यकोटि गता एव शिरोमणीनाम्-- प्राचीने बुधमण्डले कवारते कालेन येऽद्याऽप्यहो तामेघानुपमा बुधेद्रसरणि रक्षति दक्षात्मना ।

·६४ विचारतपञ्चक वाग्देवीसदनायमानरसना नपैरचिताः ख्याता हन्त जयन्ति मस्करिमनीप्यानन्दतीर्थाभिधाः॥४१॥ श्रीमन्तो महामहोपाध्यायाः कलिकाताराजकीयपाठशालाऽध्याप. कचराः सम्प्रति कलिकाताविश्वविद्यालये सस्कृताध्यापका विद्वद्वराः श्रीगुरुचरणतर्कदर्शनतीर्थगर्माणोऽपि शिष्यकोटिगता एव शि रोमणि महाशयानाम् -- गुरुवर चरणाना कल्पवृक्षोपमाना विरचितबहुसेवोऽवाप्य विद्या च सद्यः । विततविमलकीर्तिस्तकशास्त्रादितीर्थो गुरुचरणसुनामा राजते पण्डितेन्द्रः ॥ ४२ ॥ काशीस्थ जगमवाडीति प्रसिद्धपीरशैवसम्प्रदायमठमहापीठा ऽभिषिक्तो जगमान गुरुः श्रीमान् शिवलिङ्ग स्वामिमहोदयोऽपि शिरोमणिमहाशयपादपद्मपरिचर्यावाप्तशेमुपीक एव भस्मोद्धूलनभासुरै रगणितै रुद्राक्षमालाधरै- नित्यं शङ्करलिङ्गधारणभवत्तेज.प्रकर्षादयः ।। शिष्यौघैः परिवारितो हुतभुजः शक्तश्च संस्तम्भको सिद्धन्द्र शिवलिङ्ग इत्यभिहितः स्वामी जयत्यद्भुतम्।।४।। अन्येऽपि बहवो रङ्गलालशासितर्कतीर्थ, जानकीनाथतरत्न, आधाचरणन्यायरत्न, हरिनाथवेदान्तवागीश, प्रभृतयः प्रभूतपा- ण्डित्याः शिरोमणिमहाशयानामन्तवासिनः श्रूयन्ते । येषा साकल्येन वर्णनं वाक्पथातीतमेव । अथ ये च सम्प्रति परलोकगताः प्रसिद्धतमाश्छात्राः शिरोमणि . , ·श्रीरास शिरोमणिचरितम् । - महाशयाना, तेपु कतिपयानुल्लिसाम श्रीमान्महामहोपाध्यायो विद्वरमेपु विख्यात । आदित्यराममट्टाचार्य शिष्येषु मुस्योऽभूत् ॥ ४॥ श्रीमत्पण्डितराजराजितिलक साहित्यसाम्राज्यधू र्धारी सत्कविमण्डलीकुमुदिनीराफासुधादीधिति । विस्यात शशिशुम्रकीर्तिनिवहो योऽद्याऽपि कीात्मना भूमौ राजति याद परसुधी सत्करल पृती ॥४५॥ महामहोपाध्यायति पदवीमनणीयसीम् । निभ्रदेष यशोगशिरासीच्छिप्य शिरोमणे ॥८६॥ नैयायिकाना प्रथमो भविष्णु सम्भावित पण्डितमण्डलेन । सुरेन्द्रलालप्रथिताऽभिधानो गोस्वामिवयाऽल्पवया जगाम ॥ ४७ ॥ श्रीमा महामहोपाध्यायो विन्ध्येश्वरीप्रसादास्य । पुस्तकनिलयाध्यक्ष शिप्य कैलासच द्रस्य ॥ १८ ॥ • साहित्याकलनेन कोमलकलाकल्या ऽपि यच्छेमुषी वाच व्याकुरुते स्म दाशनिकतादशी सुगूढाशयाम् | यत्प्रौढिप्रथिमा प्रभूतसुपमासम्पादनो लक्षित कीर्तिर्यस्य विराजते शशिरुचिस्पद्धानियद्धादरा ॥११॥ श्रीमद्भागवताचार्यों रामशास्त्री विदा वर । महामहोपाध्यायोऽयमाच्छात्र शिरोमणे ॥ ५० ॥ इति । .

·No text on this page.

·----
M.NIMNNNNN
UP000
UVAVASAGAUR
"
४
श्रीम महामहोपाध्याय श्रीदामोदर शास्त्रीभाराज
जमस्वत १०४
मृत्युमयत १०
विधातपातीचातानामिता पित
दामोरो विजयत हरिंगम्भीरनिम्वन ॥
-
PAAAAGALASAV
।

·No text on this page.

·अथ श्रीदामोदरशास्त्रिचरितम् । अथ ब्रूमो ऽनुक्रमेण वादिनागहरेवयम् । भारद्वाजस्य चरित श्रीदामोदरशास्त्रिण ॥१॥ आशा दण्डभृतो विहाय नगरी विश्वेशितु काशिका मायातेपु च दाक्षिणात्यविवुधेपूच्चैर्यशोराशिषु । भारद्वाजकुल कलकरहिताखण्डे दुबिम्बोपम विख्यात गुणगौरवेण विदुषा वृदे समभ्यर्च्यते ॥॥ विश्वामित्रकुलाब्धिकौस्तुभमणि श्रीनीलकण्ठाऽभिधो भट्ट पूज्यवर स्वकीयतनया सालकृता सादरम् । यदशोद्भवमौक्तिकाय च महादेवाय देवश्रिये यायाम्माधिघटोद्भवाय विदुपे दत्त्वा मुद प्राप्तवान् ॥ ३ ॥ तम्मादापिरभूत्ममूतगरिमा मानोन्नतस्तार्किको मा य पण्डितमण्डले दिनकरो याख्यातमुक्तावलि । माता ऽ यो ऽस्य दिवाकरो विरचितानेकपब धोच्चयो साहित्ये ऽपि च धर्मशास्त्रविषये मातामहच्छायया ॥ ४ ॥ तत्सूनुर्निजतातपादरचनाव्यारयानमत्कौतुकात् प्रायस्तरसमयप्रथामनुसरन् यो धर्मशास्त्राम्बुधिम् । निर्म याऽजितसद्यशा कृतिवर श्रीवैद्यनाथोऽभवत् भट्टाना गतमक्षरानुसरणैर्येनोच्चके पालितम् ॥ ४ ॥ ।

·५८ विद्वच्चरितपञ्चके- तस्मिन्नेव कुले ऽजनिष्ट विदुपामग्रेसरश्छान्दसो मूतों वेद इवाऽऽहतो ऽवनितले ऽनकैर्नृपालैर्नुतः । सीताराम इति प्रथामुपगतः खेचीमहीवल्लभा- लेभे श्रीवलभद्रसिंहनृपतेर्यो ग्राममेकं नवम् ॥ ५ ॥ एकविंशत्यधिकाष्टादशशततमे (१८२१) वैक्रमे वत्सरे 'जासी' ति नामा ग्रामो ऽनेनैव वेदपारायणश्रवणप्रीतात् खचीपते. श्रीवलभद्र- सिंहपतेरवाप्तः । योऽद्याऽपि "ग्वालियर" प्रान्ते वर्त्तते । यं चाऽद्या ऽपि तद्वंशीया उपभुजते । इदमपरञ्च श्रूयते, यदनेनैव विदुषा वारा णस्या श्रीमदन्नपूर्णामन्दिरस्य जीर्णोद्धारं कृत्वा पुनर्नवीकृतं तत् | तदानीन्तना अवशिष्टाः प्रस्तरखण्डाः पुत्तलिकाश्चाऽधाऽपि तद्वंशी यानामन्तिके विलसन्ति । एकदाऽसौ विद्वद्धरः श्रीविश्वनाथालयमिव श्रीमदन्नपूर्णालयमपि हैमं निर्मित्सुस्तदौपयिकप्रभूतवित्तार्जनाय नाना- विधानि नगराणि भ्राम्यन् अनेकेभ्यो भूपालेभ्यः प्रचुरं च धनमधि गम्य काशी जिगमिषन् अध्वनि दस्युभिलुण्ठितो निहतश्च । अधाऽपि तस्मिन् स्थाने ऽस्य समाधिस्तूप उपलक्ष्यते । दस्युभिरपि गृहीतवि. त्रेतदन्तिकवर्तीनि राजशासनपत्राणि आत्मनोऽनुपयुक्तानि परिभाव्य तद्देशपरिसरप्रवाहिणि सरिदुदके प्रक्षिप्तानि । नदीजले प्रवहन्ति तान्येव नियतिनियोगात् बघेलखण्डमण्डने रीवागज्ये निवसन्त्याः स्नानार्थ नदीतीरमागतायाः श्रीसीतारमिभस्य भगिन्या हस्ते पतितानि । तया चालोक्य विचार्य च मम भ्रातुरेवेमानीति निश्चित्य भृशं दुश्चि. ताता-तया ऽभावि । कालान्तरे भ्रातुरध्वनि दस्युद्वारा प्राणापहरणं निशाय तत्प्रसङ्गएव तेषां राजशासनपत्राणां दस्युगणकृतं नदीप्रक्षेपम- ३ ·श्रीदामोदरशास्त्रिचरितम् । वार्य तया तानि सर्वाण्येव यथोपलधानि पत्राणि काश्या निवसतो प्रात्पुत्रस्यातिके प्रहितानि । स च सीताराममहतनयो हरिराम- भटनामाऽऽसीत् । यश्च वदवेदाङ्गमर्मविदपि आयुर्वंदे लब्यसविशेष- ख्यातिरासीत् । औषधा यपि रामाणकल्पान्यस्य सविधे ऽभूवन्निति लोके प्रसिद्धि । कथयति च पुराविदो यदस्य महात्मनो गृहद्वारे वहयो राजानो महाराजाश्वोपधिलिप्सया सुचिरमवसर प्रतीक्षमाणा अवातिष्ठत। नाऽय कमपि रोगिण द्रष्टु तस्य गृह गच्छति स्म । नाऽपि किमपि पारिश्रमिक मूत्य वा ततोऽक्षिष्ट । किन्तु धर्मार्थमेवोपधिवितरण- मनेनाऽकारि यापंजीवनम् । केचित्त्विदमपि कथयति यदसौ न केवल मनुष्याणामेव चिकित्सकोऽभूपि तु पश्वादीनामपि । अस्य तनय प्रथितविनय समधीतनयो भारद्वाज वाल. कृष्णशास्त्रीति नाम्ना प्रसिद्धो बभूव । यश्च पड्दशनीमार्मिको वैयाकरणश्चाऽऽसात् । यमुना निर्मिता शब्देन्दुशेम्वरस्य टीका स्वह- स्तलिखिता ऽद्याऽपि तद्वश्याना सन्निधौ निधिरिव निहिता निभाल्यते। भगवति शशाङ्कशेखरे नैसर्गिकप्रगाढभक्तिशालिनो ऽस्य निर्मितिराणि नै कानि गणेशस्तोत्राण्यपि तवश्यानामति के सन्ति, या यालांच्याऽस्य सुकवित्वे बाढ विश्वसिमो वयम् । सुचिर काशीमधिवसताऽनेन मालियरपा तायराजलब्धग्रामम्य सुव्यवस्थासम्पादन सुदूतथा दु शकमाकलय्य सकुटुम्बेन तत्रैव निवास फल्पित । तत्रैव निवसतोऽस्य स्वोपास्यस्य शम्भोरनुमहात् पुमर्था इव, वेदा इव, सिघव इव, दिग्गजा इव महामहिमानश्चत्वारम्तनया समभूवन् । .

·६० विद्चरितपञ्चके-- ज्येष्ठतनयो 'रामशास्त्री' ति नाम्ना लब्धख्यातिरासीत् । यः खलु जन्मनैव जातिस्मर आसीत् । यस्य पुराभवस्मृतिरष्टमहायन यावदक्षुण्णाऽऽसीत् । स्वयं दृष्टैतच्चमत्कारा अद्याऽपि कतिपये वर्षी- यासो ग्वालियरप्रान्तान्तर्गते 'आरोण' ग्रामे विद्यन्ते । उपनयनान न्तर पितुरेवाधीतसमस्तशब्दशास्त्रोऽयं समागत्य काशी यावज्जीवन- मत्रत्ये प्रसिद्धतमे गोपालमन्दिरे धर्मार्थ पारेसहसं विद्यार्थिनो ऽध्यापयन्नेवाऽऽयुः समापितवान् । नानादेशसमागतैरगणितैर्विद्यार्थिवृन्दैवत- स्तेषा मध्यगतो वृहस्पतिसमो वर्षाधीरस्वरः । भारद्वाजकुलाब्धिकौस्तुभमणिः श्रीरामशास्त्रीति यः ख्यातोऽभूदिह कौमुदीमनुपमं सर्वाधिक पाठयन् ।। ६ ।। काशीस्थवल्लभकुलैकगुरुमनस्वी साक्षादिवाऽसमशरो यशसा ऽवदातः । भूपोपमः प्रथितजीवनलालशी चार्यों ऽप्यमुष्य किल शिष्यगणे ऽग्रण्यः ॥ ७ ॥ द्वितीयः पुत्रः पाण्डितलक्ष्मणशास्त्रीति विख्यातनामा sऽसीत् । अय च ज्यौतिषे धर्मशास्त्रेचाऽद्वितीय इवाऽऽसीत् । तृतीयपुत्र एव पण्डितदामोदरशास्त्री भारद्वाजः प्रकृ. तचरितनायकः चतुर्थपुत्रो गोविन्दशास्त्रिभारद्वाजो व्याकरणन्यायवे. दान्तसाहित्यादिदर्शनेषु प्रगाढप्रौढपाण्डित्यो जगद्विख्यातो लब्धम- हामहोपाध्यायपदवीकः कलिकाताराजकीयसंस्कृतपाठशालायामध्या.

·श्रीदामोदरशास्त्रिचरितम् । ६० पफ आसीत् । एतनिर्मितिपु परिभाष दुशेखरस्य लधुजदारना मिका टीका विरयातैवाऽस्ति । अथाऽस्माक चरितनायक श्रीदामोदरशास्त्री पुमर्थव्यो मनिधिभू १.०४ सम्मित चेकमेऽब्दे कार्तिक शुक्लननम्या आरोण प्रामे प्रादुरासीत् । प्राचीव बालतपन हिमशैलराज क येव दतिवदन विबुधादिपूज्यम् | श्रीपाल कृष्णदयिता महिता सतीना दामोदर सुतवर जनयाम्बभूव ॥ ८ ॥ दामोदरे भगवदश इवावतीणे नैमल्यमापुरभितोऽपि दिश समग्रा । वायुर्ववौ सुरभिरश्चितशीतभावो दुर्वादिकसहदय विकल बभूव ॥ ९ ॥ इत्य जगत कल्याणाय गृहीतावतार इव भगवान् दामोदरो दामोदरशास्त्री ग्वालियरप्राता तर्वत्तिनि आरोणपामे पितृभ्या लाल्यमानो बालकेलीरनुभवन्नवात्सीत् । तत्रैव निवसताऽनेनोपनयना त्तर पितुरेवातिके ऋग्वेदमशतोऽधात्य शास्त्रमभ्यस्यतैव तद्देशराज कीयव्यवहारविपुलप्रचारा मोडीलिपिरायव्ययगणितकार्यकौशल च सममेवाऽसम जगृहे । तदानीतना शान्त्रिमहोदयम्य सहान्यायिन कतिपये सम्प्र यपि ग्वालियरराज्ये दण्डाधिकरणेषु व्यवहारकार्येषु च नियुक्ता सुख जीव तो विद्य ते । तातेन पञ्चदशएव हायने कारितप्रथमोद्वाहस्तव सुसमवसत् ।

·६२ विद्वच्चरितपञ्चक बालकृष्णशास्त्रिमहाशयः स्वभावत एव विपुलकोप आसीत् । वार्द्धकेन च द्विगुणीकृतस्तरकोपः साधारणेऽपि कारणे शुष्कतृणराशी वैश्वानर इवाऽकस्मादेव प्रज्वलति स्म । प्रायो भायर्यायां पुत्रेषु च कदा. चित्क्वचित्कार्ये जायमाने वैमत्ये समुज्ज्वलत्काधवहिर्वालकृष्ण शास्त्री तान् दण्डयन्निव गृहस्थितमखिल धनधान्यजात भिक्षुकेभ्यो वितरति स्म, कथयतिस्म च भाया पुत्राश्च, नाऽहं युष्मदर्थे किमपि स्थापयामि, यूयं भिक्षामटतेति । द्वाविशत्यधिकैकोनविंशतितमे (१९२२) वैक्रमेऽन्दे पूर्वोक्तरेव हेतुभिः कदाचित्प्रवृत्ते गृहकलहे पितुर्व्यवहारेण भृशं क्लेशितो रामशास्त्री पिपठिपया वाराणसी जिगमिषन अनुजाभ्या दामोदरगोविन्दशा- स्त्रिभ्यां भृशमनुरुध्यमानस्ताभ्यां सहैव भारतीविहारभूमि वाराणसी गन्तुमैहत | भावितनयविरह मसहमानया स्नेहमय्या जनन्या "कृतोद्वा हौ युवामिहैव क्वचिद्राजकार्ये वृत्तिमाश्रित्य सुखं निवमतम्" इति सानुरोधमभ्यर्थ्यमानावपि रामशास्त्रिदामोदरशास्त्रिणौ भवि. प्यदर्थगौरवादनुलनीयमपि तदनुरोध पालयितु न शेकतुः । विहितढनिश्चया इमे त्रयो रामदामोदरगोविन्दा धृतविग्रहा इव प्रभावमन्त्रोत्साहा यदा वाराणसी गन्तुकामाः स्वग्रामास्तातिष्ठन्त, तदा कुपितेन जनकन श्रीमता बालकृष्णशास्त्रिणा पाथेयमपि न किमपि तेभ्यो ऽदीयत । अवलोक्यैतद् भृशमुद्विग्नया ऽश्रुमुख्या सहजस्नेहाया तज्जनन्या निजशिरोऽलङ्काररूपं एक हैमपुष्पं तेभ्यो दत्तमुक्तं च, विक्रीयैतदधिगतद्रव्येण कथचित् सम्पाद्यता मार्गव्ययो भवद्भिरिति ।

·श्रीदामोदरशास्त्रिचरितम् । अथ क्रमेण चतुर्विशाष्टादशचतुर्दशवयस्फा हमे रामशास्त्रि दामोदरशास्त्रिगोविन्दशास्त्रिणस्तन मातुहमपुप्पेण विक्री तेनाऽधिगतात् दशरूप्यकपरिमितात् द्रव्यादेव सहायभूतात् कथ कथमपि कतिपयैरहोभिरतिक्रम्य सुदूरमध्वान परिपाको मुखसुकतत तिमहिम्नैव चिरामिलपिता भगवत शुलिनो मोक्षराजधानी वाराण सीमासेदिरे। याच, ससारोदामदावानलबहल शिखादह्यमाना तराणा नृगामेका शरण्या तृणमिव मनुते स्वगसाम्राज्यलक्ष्मीम् । स तापलातिदूरीकरणपटुतरस्वर्णदीनारपूरै रामण्ठ पीयमानैमनसि जनयते तुच्छभाव सुधायाम् ॥१०॥ यस्या च, देवी सा ऽखिल्वाड्मयात्मकवपुर्वीणाङ्कपाण्याबुजा सन्त्यज्य स्थविर सदा श्रुतिरत रुष्टव दव विधिम् । स्वोपास्त्येकपरा नरानगणितानासाद्य विद्वत्तमान् तेपा कण्ठमकुण्ठमाश्रितवती यत्रैव विश्राम्यति ॥ ११ ॥ लक्ष्मीक्ष्यि सरस्वती स्थितिमतीमित्थ विदामानने पद्म सम निज विहाय मुरभिद्वक्षो ऽप्यसलक्ष्य च । सम्प्राप्ता ऽत्र बुधाङ्गणेषु वसतिं सम्प्रार्थय ती पुन रात्तैर्विनिवारिता श्रयति हा तद्दाससमान्यसौ ॥ १२ ॥ इत्थविधा सकलविचक्षणमालमण्डनायमानपण्डिताखण्डलेरल कृता भगवतीं वाराणसीमासाद्य सद्य समुपातमनस्तापा इमे नय ·६४ विद्वञ्चरितपञ्चके पुरुषव्याघ्राः स्वकीय एव मातामहकुलाऽधिगते सद्मनि सुखं न्यव. सन् । रामशास्त्री तु ततः परं अनुजयोर्विद्याभ्याससौकर्यसम्पा दनायाऽऽत्मनः क्लेशानगणयित्वा भूरिपरिश्रमैरितस्ततो भ्राम्यन् कुत- श्चिदपि त्रयाणां भरणपर्याप्तं आमान्न मासि मासि लभते स्म । ततो द्वावपि दामोदरगोविन्दावनुजावादाय श्रीमान् रा. मशास्त्रिवरः तात्कालिककाशिकपण्डितमूर्धन्य कलिकालप्रभाव प्रबलाऽधर्मदूरीकरणायाऽवतीर्णमिव धर्मराज चतुराशाऽवकागकु क्षिभरिकमनीययशोराशिं द्वितीयमिव गीपति अचतुराननमिव विधा- तारं श्रौतस्मातकर्मानुष्ठाननैष्ठिक श्रीमन्त रानडोपाख्यं श्रीवा- लशास्त्रिणं द्रष्टु तदावासभवनमगमत् । तत्राऽवसरं प्रतीक्षमाणः पुण्यमूर्तमहापुरुषस्य तस्य दर्शनमधिगम्य निजचक्षुषोः साफल्यगा- कलयन् निवेदितनिजाऽखिलोदन्तः शान्तचेता अनुजद्वयं तदीयचर णयोः समय प्राञ्जलिराचष्ट च- 'महात्मन् ! इमौ मम पुत्रकल्पावनुजावद्यप्रभृति श्रीमच्चरण. कल्पतरुप्रच्छायशीतलं तलमुपागतौ भगवतैव सर्वात्मना विनेयौ पा- लनीयौ' चेति । महामनाः श्रीमान् बालशास्त्रिवरोऽपि तयोः सुलक्षणपूर्णतया शोभनायतिमत्तां सम्भावयन् विशेषतो गुणमन्दिरे दामोदरे समाकृष्टचेता अध्यापनमुररीकृतवान् । इत्थमष्टादशहाय- नावस्थेन दामोदरेण गीर्वाणगीर्देवतामन्दिरे प्रवेशः कृतः । ततः परमसौ दारिश्चदुरवस्थाजनितक्लेशजातमवधूय यथाकथञ्चिल धैरन्नवस्त्रैः सम्पादितदेहव्यापारः सर्वात्मना सरस्वत्याराधनैकप्रवणचेता बुद्धिम. तामग्रेसरो दामोदरो गुरुचरणाऽन्तिके ऽधीयानः सुप्रसन्नैगुरुवर- , ·श्रीदामोदरशास्त्रिचरितम । रध्यापित सकर विद्यारहम्य फियतैय कालेन पदवाक्यप्रमाणपारावार पारीणो बभूव । इत्थ सद्गुरपालशास्त्रिचरणाम्भोजप्रसादोदया दासाद्याऽखिरशास्त्रजातमुदय सारस्वत्तोजाश्चिरम् । प्रति श्रीगुरुभि शिरोविनिहितश्रेयोऽपाण्यम्बुज श्रीमान् मानिजनाअणारधिषधादामोदरी दिएते ॥१३॥ श्रीमान् पतञ्जलिरय पुनरागत कि पर्याय एव किमु भर्तृहरेरय वा । यद्वेदुपीसमवलोकनाविम्मिताना मित्थ विक्रपततयो मुहुराविरासन् ॥१४॥ अयैप गुरोरादेशमासाद्य स्वसद्मनि समागतानपरिमितान् विद्या र्थिन प्र यह सवशास्त्राणि सविशेषेण च व्याकरणमध्यापयन् अल्पी यसैव कालेन सर्वत प्रसमरसुयशा पण्डितमण्डले साधारणी ख्यातिमलमत। प्रतिदिन प्रात काले महीसुरगुरोगृहीतावतारस्येव भगवतो वि रिश्च श्रीमतो चालशास्त्रिण सविधे दर्शनानि समधीयानो निता "तसतोषितेन तेन सुचिरमननोद्धतानि शास्त्ररहस्यानि नियाजम ध्यापित स्वकीयपतिमाविशेषमहिम्ना तानि सद्य स्वायचीकुर्याणो गुरुचरणादेशेन तदतिकागतान् अस यान् मैथिलान् विद्यार्थिन स्वसम्मनि मध्याहोत्तरमध्यापयामास । द्वारवङ्गस्थ पण्डितविश्वेश्वर झा, बच्चू झा, मन रन झा, रधुचर झा, पाटलिपुत्रस्थर रिचश झा, नेपालस्थ ·• विद्चरितपञ्चके-- -- ६६ काली झा प्रभृतयः स्वस्य विद्यार्थितादशायामेव सयनमध्यापिताः श्रीमता दामोदरशास्त्रिणा। वाग्देवताया निरन्तरोपासनानुरक्तान्तरेणाऽमुना प्रायो नक्तन्दिन तथा विभाजितमासीत् यथाऽस्य परमावश्यकदैहिकव्यापारब्राह्मणो. चिताहिकक्रियाकलापवर्ज सर्वोऽपि समयोऽध्ययनाध्यापनक्रिया. स्वेवाऽत्यवाह्यत । नाऽयं केलिपु फुत्रचित्सवयसा वर्गे स्थितो जातुचित काश्यां नित्यमुदित्वरेपु बहुधा यात्रोत्सवादिष्वपि । शास्त्राभ्यासरतः सदैव बहुलैइछात्रैर्वृतः केवलं शास्त्रीयां कथयन्कथामनुपमा काल सुखेनाऽनयत् ॥ १५ ॥ श्रीम(काशिकराजकीयसुरगी:पाठालयाधीश्वरै- मन्यैिः श्रीग्रिफिथाभिधप्रभुवरैर्दत्तप्रशंसादलः । लब्ध्वा द्वादशमुद्रिकापरिमित सर्वोत्तरं मासिक तेनैवाऽऽतनुते स्म निरपृहमना वृत्तिं कथञ्चिन्निजाम् ॥१६॥ रामशास्त्री त्वगणयन्नात्मनः क्लेशमप्यलम् । गृहकार्य स्वय चक्रे ऽनुजाध्यापनतत्परः ॥ १७ ॥ अत्रान्तरे ऽशनिपातदारुण स्वग्रामे मातुर्देहपातं निशम्य प्रभू तशोकसन्तप्तचेतसो ऽप्यमी भ्रातरोऽध्यययनप्रत्यूहपरिजहीर्षया स्व. ग्रामं गन्तुं नाऽपारयन् । अथ दयिताविरह विधुरेण तनयानामार्थिकीमवस्थामविचारयता तातेन श्रीमता बालकृष्णशास्त्रिणा रामशास्त्रिदामोदर- त्रिणो भीर्ये अपि काश्या तयोरन्तिकं प्रेषिते । तयोरागमनेन समे ·श्रीदामादरगाखिचारतम् । धमानगार्हस्थ्यव्यया इमे भृश चिक्लिशु | रामशास्त्री तु येन कना प्युपायन गार्हस्थ्यार्णवकणधारतामवलय गाहम्स्यचि ता यथाऽनुजा न वाधेत तथैव बाढ प्रयतते स्म । नतावताऽपि दुरदृष्ट परितुष्ट बभूव, काश्यागमनादनु मासद्वया तर एव दामोदरशास्त्रिण প্রথম पत्नी विना बहुलीभवतीति' लोकोक्ति चरितार्थयन्तीन मतीलोक जगाम | अथ मध्यमेश भ्राता श्रीमता ल-मणशान्त्रिणा प्रहिताप त्रात् जनकस्य वाद्धकसुलभामयोपसगेण शग्याशायिता जीवितसन्देह चाऽनगम्य श्रीरामशास्त्रिदामोदरशास्त्रिणी पितर द्रष्ट सति सम्भव त च काशीमानेतु म्वग्राम प्राऽतिष्ठेताम् । दारिद्यदुर्गत योरनयो परिच्छदोऽपि दुर्गत्यनु०५ एवाऽऽसीदिति मनसि प्राज्यर जाञ्चितावेतावनुपायतया तथाऽन्ताम् । मध्येमार्ग गोपाचल (ग्वालियर) राजधानीमासदतु । या च, अद्रिप्राकारदुर्द्धर्षा वाहिनीपरिखाञ्चिता। निसगादिव गुप्ताऽभूदासण्डलपुरी यथा ॥१८॥ या च, प्रौढपाज्यप्रतापानर पहलशिखाप्रावैरी घनीयो गाविप्रप्राणरक्षाऽशरणजनभयत्राणकर्मप्रवीण । विद्वत्सार्थाऽमरद्रु सकलगुणिजनेकाश्रय कीर्तिशाली राजेद्र श्रीजयाजीपथितनरपति पालयामास दोाम्॥१९॥ यत्पूर्वजे प्रचुरशौर्यमयरमाय सामसीम्नि परिदर्शितसिंहभावै ।

·६८ विचरितपञ्चके-- - श्रीपशवानरपतेः समवापि राज्य गोपाचलस्य धनधान्यसमृद्धिपूर्णम् ॥ २० ॥ इत्थविधा लरकरापराभिधाना ग्वालियराभिल्या गा- पाचलराजधानीमुपागत्य विद्वत्कुमुदिनीनिशाकरी दामोदरी धरा- सुरगुरोः श्रीवालशास्त्रिणः समधिगतामनुपमामात्मनः सुवर्ण मया विधा गोपाचलनिकपोपले परीक्षितुमिच्छन्नित्र न्यायवेदान्त- शब्दखण्डादिनिष्णातान् राजाश्रितान श्रीगोपालाचार्यप्रभृतीन तत्रत्यान पण्डितान् वादकथायै निर्भय समाजुहाव । राजाश्रयप्रचुर- प्रतिष्ठा विकटाभिमाना असहमानास्ते ऽपि साग्रहं समाजग्मुः । स मारब्धः शालार्थः । प्रखरप्रतिभाशालिना श्रीदामोदरशाक्षिणा सह दिनानि त्रीणि यावत्तैः शास्त्र चर्चा व्यतन्यत । पराजिताश्च ते सर्वेऽपि । सर्वत. साधुवादाः प्रशंसोद्दाराश्च पुष्पवृष्टय इव श्रीमति दामोदरशास्त्रिणि पतन्ति स्म । श्रीगोपाचल कन्दरोदरशयान् वादीन्द्र पञ्चाननान साक्तिप्रतिभाशरैरतिशितै विद्राव्य सद्यः सुधीः । तत्रत्यैरखिलै धैरनुपमो विद्वानसौ' घोषितो भूपस्याऽपि बभूव चेतसि कृतस्थानोऽथ दामोदरः॥ २१ ॥ श्रीमज्जयाजिनरपालनिदेशतोऽथ प्रोद्यत्कुथास्तरणकां शिबिकां नवीनाम् । आरोपितः सकलपण्डितचक्रवर्ती दामोदरो नृपसभा बहुभा स निन्यै ।। २२ ।।

·श्रीदामोदरशाषिचरितम । ६ आसाद्य भूमिपसभामवतीय याना तत्राधिकारिपुरुषे प्रणतै समेत । सिंहासने स्थितमुदित्वरभास्कराम श्रीमजयाजिनरपालमसा ददर्श ॥ २३ ॥ भूपोऽपि मूर्तमिव देवगुरु बुध द. मेन निरीक्ष्य विपुलाज्ज्वलकातिम तम् । प्रत्युतस्त्रिचतुराणि पदानि सन्यो नत्वा निजासनसभीपमवेशयच्च ॥ २४ ॥ सम्मानपूर्वकमथ क्षितिप लमौलि राभाष्य किञ्चिदुदयरिम्मतशोभिताऽऽस्य । हेमाङ्करातवमहाशुरुमपयित्वा पादान्तिके ऽस्य निदधर्धसहस्रमुद्रा ॥ ५॥ अथप राजसम्मानसम्पादनसञ्जातप्रमोदमेदुग तर पूर्वसवरूपानु सारेण सहाऽमजेन पितृचरणदर्शनसोत्कण्ठ चेतास्तदाबास स्वज मग्राम जगाम । तत्र पूवमेव कर्णाकर्णिकयाऽऽकर्णितनिजतनयविजयवृत्ता "तोऽपि चालकृष्णशास्त्री सर्वथा ऽसम्भाव्यभेवेदमाकलयन्नश्रद्द धान एवाऽऽसीत् । दामोदरस्तु पितर साष्टा प्रगम्य महीपतेले ब्ध तावमशुक्रमसहसमुद्राश्च पितुश्चरण यो सविधे सविनय निदधे | रामशास्त्री च सप्रमोदमेतदीय विजयवृत्त राजमम्मानम कार च सविस्तर जगाद । अथ श्रुत्पतमात्मजविजयवृत्त काठातिगान दस दाहतु िदलान्तरो बालकृष्णशास्त्री सुप्रसन्नम्तनय दामोदर समाश्लिष्य मूर्धान ·७० विदच्चरितपञ्चक मस्य समाजिवति स्म, प्रगशस चनं रामशात्रिणं च सविंशपम् । अथ रामशास्त्रिणाऽभ्यर्थितो बालकृष्णशास्त्री सह सपत्नी- कन द्विनीयात्मजेन लक्ष्मणशान्त्रिणा सहताभ्या रामदामो दराभ्यां काशिकामाजगाम । उपेत्य काशी जराजर्जरो बालकृष्णशास्त्री सर्वानप्यात्मजान् सुस्थितानवेक्ष्य तस्मिन्नेवाऽ परित्यज्य पार्थिवं वपुः शिवसायुज्य माससाद । अर्थमे चत्वारो भ्रातरो रामलक्ष्मणभरतगत्रुन्ना इव परस्परम व्याज सौभात्रं वहन्तः सुखेन कालं यापयामासुः । शास्त्रिवरस्य गुरुभक्ति सर्वातिशयिनी प्रसिद्धैवामीत् । प्रति- निग स्वकरण श्रीगुरोः शय्यायाः प्रसारणं, तत्र सुख शयाने श्रीगुरौ नियमेन तत्पादसंवाहन चाऽस्य दैनन्दिन कार्यमासीत् । यदा यदा सद्गुरवः श्रीमन्तो बालशास्त्रिणः स्वशिष्यभूनाने कमहीपतिभिः सबहुमानमाह ना. कार्यविशेषत्रशेन तत्तदेशविशेष गच्छन्ति स्म, तदा तदा प्रभूतश्रद्धः शिष्येपु दामोदर एव प्रायस्तैः सार्धमनीयत । अयं च पथि गुरुचरणास्तथा सेवते स्म स्वात्मान सुखेन स्वगृहगतमिव मन्यन्ते स्म । आहितामेर्यायजूकस्य श्रीगुरोरनुष्ठानसौष्ठ सम्पादनाय प्रायः प्रत्यनध्यायं दामोदरशास्त्री कतिपयैः स्वीयैश्छात्रैः सह नगरात- हिर्वनेषु गत्वा प्रभूतान्कुशसमिदादीनाहृत्य तद्धार स्वमस्तके शिष्यम. स्तके चारोप्य गुरुगृहमानयति स्म । सहजस्नेह वात्सल्यपारावारः पण्डिताखण्डलो बालशास्त्रिवरोऽपि सुजाते दामोदरे सुता. यथा ते ·श्रीदामादरशास्त्रिचरितम् । ७१ धिक स्नेहगावहन् भारभुमशिरसमेन तथाविधै शिष्य परिवृतमारोक्य सकौतुकमेन संयमूकसनापतिमिति, तदीयशिष्यवर्ग च मप्यमक सेनामिति व्यपदिशति स्म । अथाऽस्य पण्डिते द्रस्य प्रचण्डपाण्डित्यसमुद्भूतविमलविपु लयश सौरमसमास्ताकारिफकाशिराजकीयपाठास्यप्रधानाध्यक्ष श्रीमान् नेसफील्डसाहिबमहोदय सबहुमानमेन अवाश्वसुच मिते १८७९ सीस्ताब्दे काशिकराजकीयपाठालये व्याकरणदर्शनाच्या कपदे ययुन । अथाऽस्य पुण्यमूत सम्ब धेन सा काशिराजकीय पाठशाला वैकुण्ठश्रिय श्रयति स्म । मिथ्याटिसरीसृपोक्तिगरलत्रासमहाणोधते युक्ता पण्डितपुपरगणितै र्या वैनतेयोपमै । क्षीराब्धेस्तनयाऽपि यन्त्र विनयनैव स्थिता सादर वैकुण्ठस्य बभार सा ऽद्य सुरगी शाला विगाला श्रियम् ।।६।। विद्वय दचकोरच चिमान दुर्वादिदैत्यबजे राभुमा पृथिवा म्वपोरुपनलादुद्धतुकाम सुधी । सद्वियात्मसुदर्शनेन महितो विश्वस्य चान दक स्तत्रासौ शुशुभे समेधितमहा दामोदरो निर्दर ॥२७॥ अथ राजकीयपाठालये नियोगात् सुस्थितिमवाप्य प्रभूतोत्सा होऽसो शास्त्रिवरोऽससधान् विद्यार्थिन प्रत्यह नानाविधानि शास्त्राणि पाठयन् सविशेष च व्याकरण मवत प्रसगरशरदिन्दुधवलसुयश स्तोमधवरितदशदिङ्मुख मुखमुवास । एतदध्यापिताश्चासह पाता ·७२ विद्वचरितपथके अन्तेवासिनो भारतवर्षे प्रायः सर्वनैव विद्यन्ते, तमु निशिष्टान कति- पयान परिशपे कीर्तयिष्यामः । अशेषशास्त्राम्भोधिपारङ्गतस्याऽप्यस्य व्याकरणविषये काऽप्यसा- धारणी ख्यातिगसीन । व्याकरण न तथाविधः कोऽपि पूर्वपक्षोऽभून् यस्योत्तर ममुना न सद्यो दीयते स्म । पतञ्जलिमेव, नागेशभट्टमेव वा पुनगृहीतवपुपमिमं बाढ मन्यन्ते स्म पण्डिता. । उर्वीभृच्छिखरापरि स्थित इब क्रुद्धो नु कण्ठीरव. किं वाऽसौ प्रलयक्षणोदिनविभव धाराधरः । उच्चगनति कम्पयन्निव महीमित्येव धीरस्वनं दृष्ट्वा यं किल पाठयन्तमभवायत्त वितर्कोदयः ॥ २८ ॥ शास्त्रार्थसभासु च तात्कालिककाशिकपण्डितमण्डले साधारणो ख्यातिरासीच्छास्त्रिमहोदयस्य | "सभासिंह" इत्येवाऽस्य विरुद पण्डितम ण्डले प्रथितं बभूव । मानोन्नतस्य विपश्चिदपश्चिमस्याऽस्य स्व- प्नेऽपि पराजयो न शकनीय आसीत् । प्रबलानामपि वादिनामस्य पुरतः कुण्ठितेवाऽभूद्धारती । षडाष्टकमिते १८८६ईशवीये वर्षे राधोपुराख्यनगरे के नाऽपि महानुभावेन स्वगृहे यज्ञोपत्तिाऽवसरे सबहुमानमाहूतः श्री मान् दामोदरशास्त्री तत्र प्रययौ । अथ तत्र नानादेशागतविद्व- परिषन्मध्ये विद्वकुलाग्रसरेण श्रीमता द्धीझाशर्मणा विदुषा सह शास्त्रिमहोदयस्य शास्त्रार्थविचारः प्राऽवर्तत । श्रीमान् पण्डितः पर- मेश्वरओझा शर्मा माध्यस्थ्यं जग्राह । अथ सुचिरं शास्त्रविचार ·श्रीनगमोदरशास्त्रिचरितम् । विनोदान तर पर्यवसाने श्रीमान् ऋद्धीझाशर्मा पराजय भेजे । शास्त्रिणश्च भूयसी प्रतिष्ठा समजनिष्ट । अथ श्रीमत्पण्डितऋद्धीझारामण शिय प्रचण्डपाण्डित्यशाली वादिदतिपञ्चाननो नैकविधनिबन्धनिर्माता धर्मदत्ताऽपराऽभिधान श्रीमान् 'बच्चाझा'इति प्रसिद्धाभिख्य पण्डित स्वगुरो पराभव मसहमान क्रुद्धो ज्वलन्निव रुषा निधिवसुवसुच द्रमिते १८८९खीस्ताब्दे काशीमुपेत्य वादकथायै श्रीम त शास्त्रिवर समाजुहान । वैदुपीवीराग्रणी शास्त्रिवरोऽपि वादकाइलमुख प्रचण्डपाण्डित्य प्रतिवादिनमासाद्य प्रगुणोत्साह सद्यो वादकथायै सन्नद्धो बभूव । श्रीमता पण्डिते द्रेण 'बच्चाझा' शर्मणा व्युत्पत्तिवादे पूर्वपक्ष उप यस्त । श्रीमान शास्त्रिवरोऽपि सद्य एवोत्तर ददौ । एव क्रमेण समारब्ध शास्त्रार्थ । इत्थ मिथो विवदमानयो सिंहयोरिवानयो शास्त्रार्थविचारश्रवणकौतूहलेन प्राय काशिका सवेऽपि पण्डितास्तत्र समाजग्मु । मैथिलपण्डिताना प्राय सप्तशती तत्र समुपस्थिता सीत् । विचारसमयोऽपि मध्याह्नोत्तर द्विवादनात्पर षड्वादनपर्य त निद्धीग्ति असीत् । श्रीमतो महामहोपाध्याया पण्डिताखण्डला श्रीकलासचन्द्रशिरोमाणि, श्रीगङ्गाधरशास्त्रि, श्रीशि चकुमारशास्त्रिप्रभृतयो मध्यस्था अभूबन् । इत्थ त्रीण्यहानि निर्दिष्टे समये शास्त्राथविचारो महता सन्नाहेन बभूव । सर्वत एव प्रस्ताऽऽसीदिय कथा, 'यदुभावपि समानबलौ सिहौ मिथोऽभियुफौ, दु शकमिद वक्तु यदन्यतरस्य जय पराजयो वा भवेत' इति । प्रत्यह दर्शकजनसम्मोऽपि ववृधे । मध्यस्था। १० ·विद्चरिता सुव्यवस्थासम्पादनकौशलन सुमहानपि रा जनसगाजः चित्रलिखित इवा ऽऽसीत । अथ तृतीयेऽहनि तुरीये यामे श्रीगतो धर्मदत्ता पगख्यम्य बच्चामागर्मणः सरस्वती मिथिलामा समजनिष्ट । विहाय शामीय क्रग प्राकृतमनगलं कम जग्राह । विलोक्येदं मध्य- स्थैः श्रीमच्छिकुमार शास्त्रिप्रभृतिभिः पण्डितधौग्यः श्रीम- च्छामिवरस्येच कोटिः प्रति निरणायि । गुणग्रहिलचेताः श्रीमान् बच्चामापण्डितोऽपि निव्र्याजमूचिवान् यत् 'नास्ति भूमण्डलेऽन्यः श्रीदामोदरशास्त्रिसदृशः पण्डित.' इति । आसेतुगीताचल म- हती ख्यातिरभृत् श्रीमतः शासिमहोदयस्य । विविधेभ्यो देशेभ्यो विविधाः पण्डिताः केवलं श्रीमतो दामोदरशास्त्रिणो दर्शनमेव ममीहमानाः काशिकामाजग्मुः । काशीगारचमित्थमुन्नतिमहाशलानमारोपयन् विद्वत्ससदि गीपते. महशतामासाद्य विद्वत्तमः । राकाशारदशर्वरीशसुपमा कीर्ति वितत्याऽभितो भारद्वाजकुलाब्धिकौस्तुभमणी रेजे ऽथ दामोदरः ॥२९।। अथैकदा द्वारकापीठाधिपशृङ्गगिरिपाठाधिपशङ्कराचार्ययोमिथः क- लहे प्रवृत्त तन्निवारणायाहूतः श्रीमान् शास्त्रिवरः (सुरत)सूर्यपुरं गत्वा तत्राष्टौ दिनानि यावत् प्रतिवादिभिः सह शास्त्रविचारं विधाय तान् पराजयते स्म । एवमेव पश्चिमस्या दिशि मण्डीनरेन्द्रेण सबहुमानमाहूतः शा- स्त्रिवरस्तत्र गत्वा राजसभायामनेकान् विदुषः शास्त्रविचार पराजितवान् । १९०० ईशवीये वर्षे फतेपुरहसुवानामके नगरे केनाऽपि ·भीदामोदरपाखिचरितम। दण्डिना सह श्रीमत शास्त्रिमहोदयस्य चत्वारि दिनानि यावच्छास्त्राथ विचार समभवत् । पञ्चमे ऽहनि शास्त्रार्थसभाया दण्डिनमनुपस्थित दृष्ट्वा मध्यस्थै शास्त्रिघरम्यय विजय उद्धोपित । निशम्येद वृत्तमस हमान स दुरात्मा दण्डी शास्त्रिवरे ऽभिचारमाचचार | तत्प्रभावेणेक विंशतिदिनानि यावत् प्रबला मूच्छी भजति स्म शास्त्रिवर । आयु वेदमार्तण्डस्य श्रीमतो ऽर्जुनमिश्रवैद्यस्य रामबाणकल्पेरोपविध योगै विशे लब्धचेतनो ऽयमस्तोन्मुखो ऽपि भारतमार्तण्डो भूय स्वतेजसा वाराणसी प्रकाशयामास । तत पर सुहृदामनुरोधेन शा- स्त्रार्थसमासु नाऽय पुरेवाऽग्रेसरत्व गृह्णाति स्म । शास्त्रिवरस्य सर्वाऽतिशायिनी स्वधर्मे प्रगाढा भक्तिरनुष्ठानन ठिकता च निता त स्पृहणीया लोकोत्तरैवाऽऽसीत् । प्रतिनिश प्रायो द्विवाढनोत्तरमेव लब्धप्रोध शास्त्रिवर प्रात स्मरणादिपुर सर निय मेन मणिकर्णिकातीर्थे म्नात्वा तत्रैव द्वादशशत गायत्री जप्त्वा श्रीम त्या सङ्कटादेव्या प्रथमपूजा विधाय मगवत्याश्चरणसन्निधौ दुर्गासप्तशता च जप्वा यथासमय पाठशालायामुपतिष्ठत स्म । दशवादनोत्तर ततो गृह प्रत्यागत्य माध्याहिक कर्म समाप्य भोजनो तर मुहूर्तद्वय रामायणमहाभारतादिन थाननुशील्य एकवादनत पञ्च- वादनपर्यत शिष्यवर्गानध्याप्य निलयोन्मुखे भगवति सवितरि साय स या विधाय प्रहरमात्र इष्टम नजप कृत्वा नववादनसमये निशि रघुमाहार विधाय निद्राति स्म । आमरणमविच्छेदेन परिपालिताऽय नियम शास्त्रिमहोदयेन । श्रीमत्सङ्कटादेव्या च प्रगादा ऽस्य भक्ति सवजनविश्रुते ·७६ विद्वच्चरितपञ्चके वाऽऽसीत् । तत्प्रसादोपनतमेवाऽस्याऽलौकिक पाण्डित्यं भास्करोपमं च तेजः सभासु शार्दूलविक्रीडितं चासीदिति गन्यामहे । उद्यद्वालपतङ्गकोटिविलसत्कान्तिस्तृतीयेक्षण- स्फूर्जद्वह्निशिखोज्ज्वला ऽलिकलसहालेन्दुमुग्धानना । मालाशङ्खकपाललालितदशोदोच्चदर्मिण्डिता काश्या राजति सा ऽऽदिशक्तिरतुला श्रीसङ्कटा विश्रुता ॥३०॥ दैत्येन्द्रस्य निधाय वक्षसि पद विद्योतमाना स्फुर- द्विधुद्वृन्दमयीव, मङ्गलमयी भक्ते क्षिपन्ती दृशम् । साष्टाङ्गप्रणमन्महेन्द्रमुकुटप्रत्युप्तगारुस्मत- ज्योतिर्विच्छुरिताघ्रिपद्मसुषमा वामा पुरारेरियम् ॥ ३१ ॥ भक्तोषप्रतिपालनाय कलिताकारा चिदेवा परा तारानायकशावकाङ्कविलसद्भाला विशालाकृतिः । काश्या राजति काऽपि निस्तुलदया मूर्तेव शम्भोरिय चेतस्तुझतुरङ्गबन्धनकुटी देवी परा सङ्कटा ।। ३२ ।। वर्षन्ती करुणारसं जलगताम्भोजोपमाभ्या पुन नेत्राभ्या प्रलयानलद्युतिमलीकस्थेन तेनोज्ज्वलाम् । सिन्दुरप्रकरारुणीकृतशिरःशीताशुपोतस्फुर- लक्ष्मीः का ऽप्यधिकाशि राजति दयाम्भोधिः शिवा सङ्कटा।।३३।। इत्थंविधायाश्चतुःषष्टिकोटियोगिनीवृन्दनायिकायाः श्रीसकटाद- व्या निरन्तरसमाराधनजन्यप्रभूतसुकृतानुभावेन सर्वतः समेधमानवि- जयसौभाग्यसमुन्नतिः शास्त्रिवरः सर्वदा निजनित्यकर्मानुष्ठानपठनपा- ठनशासचिन्तनादिव्यतिरेकेण लौकिकेषु विषयंषु शिशुरिव सद्यो ·श्रीदामोदरशास्विमरितम। जातो ऽनभिनिविष्ट सत्ययुगपुरुप इस मुग्वेन काल गिनाय । १९०६ षड्व्योमनिधिच हा सीस्ताने श्रीमजगद्गुरुशक- राचार्य सम सामिनारायणमतानुयायिना विवाद समजनि । रमेण लब्धोजातिर्विवादा Sय राजकीयाधिकरणेषु प्रापर्यत । तत्र माध्यर येन वृतोऽपि शास्त्रिवरो स्वीचकार मध्यस्थताम् । किम्य हुना स्वामिनारायणमतानुयायिभिरुत्काचरूपेण पञ्चविशतिसह समुद्रारूप दीयमान द्रव्यममौ धार्मिकाप्रेसर प्रत्याचन्यौ । दृष्ट्रद साहस परितुष्टजगद्गुरुभि शङ्कराचार्येरमुमै महानुभावाय "अशे पादमयपारगयाकरणसरी" इत्युपाधि सुवर्णपदक च सनहुमान प्रदत्तम् । नवनवत्यधिकाष्टादशशततमे ईशवीये वर्षे १८९९ सम्राश्या प्रतिनिधिभूतेन श्रीमता लार्डकजनमहोदयेन श्रीमते शास्त्रिवराय 'महामहोपाध्याय पदवी वितीर्णा । उद्यहार पतङ्गमासुरतम श्रीमानसौ भूसुरा विद्यातीनतप प्रभारविरसतेज प्रोदय । लकवा तामनणीयसी सुपदवीं वेदुप्यसम्पादिता रत्न काञ्चनसङ्गतुरुचिमद्रेज यथा ऽसौ तथा ॥ ३४ ॥ प्रथमपत्या निधनान तर १८८० व्योमाष्टवसुच द्रमिते सीस्ता ब्दे भट्टभट्टवशोद्भवया क यया ऽस्य द्वितीयो विवाह समजनि । दुर्दैवात्सा ऽप्यस्य पत्नी कालवश जगाम । तठन तर गृहस्थाश्रमाद्वि रक्तचित्रा ऽप्यसौ १८८३ व्याप्टचद्रमिते सीस्ताब्दे गुरुवराणा श्रीपालशास्त्रिणामनुरोधेन तृतीय विवाह विदधे । जगदीश्वरा ·विद्वचरितपञ्चक- , नुग्रहादस्य पञ्च पुत्रास्तिस्रः कन्यकाश्च समभूवन् । तत्र त्रय. पुत्र कन्यका चैका वर्तन्ते । ज्येष्ठे भ्रातरि श्रीमति रामशास्त्रमहोदये शास्त्रिवरस्य जनक इव प्रगाढा भक्तिरासीत् , यावज्जीवनं यावदर्जितमखिलमग्रजायैव सम- र्पयता ऽनेन महानुभावेन परिवारिकी चिन्ता लेशतो ऽपि नाऽकारि । रामशास्त्रिवरोऽपि सुताधिकममुख्मिन् नियन् शारीरक्लेशजात- मगणयन् अस्य परिवारचिन्ता स्वयमेवोवाह । पञ्चाधिकैकोनविश तितम १९०५ खीस्ताव्दे रामशास्त्रणि कालवशं गते तदीय मोर्ध्वदौहिकं कर्म पुत्राधिकभक्तिभाजा ऽमुना महता गौरवेण सम्पा दितम् । १९०३ त्रिव्योमनिधिधरामिते स्वीस्ताव्दे स्वयमध्यापितस्य पुत्रवत्परिपालितस्य व्याकरणसाहित्यशास्त्राचार्यस्य काशिकराजकीय- पाठशालायामध्यापकत्वेन नियुक्तस्य निजभ्रातृपुत्रस्य भारद्वाजना रायणशास्त्रिणो ऽकालनिधनेन नितान्तं क्षुब्धचेता' शास्त्रिवरः प्रायो लौकिक व्यवहारजात सकलमेव क्रमशः परित्यजन् विरक्तचेता आवश्यकपठनपाठनादिकार्याऽविरोधेन वेदान्तचिन्तनमेव विदधानो भारभूतमिव जीवित वहन् कथमपि कालं निनाय । अष्टाधिकैकोन- विशतितमे ईशवीये वर्षे स्वजनाना पाठशालाध्यक्षमहोदयाना च भूया- समप्यनुरोधं निर्धूय तत्याज पाठशालीयं कार्य जग्राह चाऽवसरम् । ततः परमध्यापनादिकार्यमपि परित्यज्य वेदान्तचिन्तन भगबदनुध्या- नमेब केबल विदधानो ऽयं श्रीसङ्कटाभक्तः श्रीसङ्कटामन्दिर एव तदनुध्याने विशेष समय यापयामास । दर्शनागतैरपि जनैः सह ·श्रीदामोदरगात्रिचरितम् । शाखीयसलाप विहाय लौक्किवार्तालापोऽनेन सर्वथा पर्यत्याजि । म वसरे ऽस्मिन् कञ्चन शास्त्रीय प्रथ निर्मातु स्वकीय परकीयेश्याभ्य थितेनाऽमुनेत्थमेव सद्य समुत्तरितम् , यत् "प्राचीनैर्महानुभावे कृता प्रथा नाऽऽधुनिकै साकल्येन परिशील्य त, कितर्हि नवीन प्रथनिर्माणेन । प्राचीनन थाना टीकाटिप्पणादिकमपि न लाभदाथि भवेत् यत सुकुमारमनयाऽचीची नातसाव प्रथेपु परिश्रम सर्वथा परिहरेयु इत्थ च पाण्डित्यहानि सम्पद्यत" इति । अथैष जराजरोऽपि नित्यक्रममक्षुण्ण सम्पादयन् वार्द्धकसुलभा मयोपसृष्टोऽपि निधनापूर्व केवल पञ्चैव दिनानि रोगशय्या शयानो गङ्गास्नानसङ्कटापूजनादिनित्यनियमलोपेन दूयमानोऽन्न परित्यज्य ग व्यदुग्धमात्राहार पट्यप्यधिककोनविंशतितमे वैक्रमे वत्सरे (१९०० ई०सन् ) भाद्रपदे कृष्णपक्षे परमाण परमात्मन श्रीकृष्णचन्द्रस्य ज माष्टम्या प्रातस्तारमात्रोच्छ्रिते भगवति भास्करे प्रशातचेता स्मि तमनोहरवदनस्तस्याज पाञ्चभौतिक वपुषयाकरणकेसरी श्रीमान दा मोदरशास्त्रिभारद्वाजमहोदय । पट्पष्टयुत्तरन दभूपरिमिते सवत्सरे वैक्रमे भाद्रे मासि दले च किञ्च बहुल ज माष्टमीपर्वणि । भारद्वाजकुलाधिकौस्तुभमणिविद्वत्कुलाखण्डल सायुज्थ समुपागमद्भगवत शम्भो स दामोदर ॥३५॥ विद्वदृन्दमम शोकमभजद्विद्यार्थिवर्ग पुन- होहाकारकरालतामुपगतो म्लानाननाजो ऽभवत् । शास्त्राथस्य कथा कथापथमिता प्रौटिश्च सा ऽम्तङ्गता ·विद्वञ्चरितपञ्चके श्रीदामोदरशास्त्रिपण्डितवरे याते पदं शाम्भवभू ॥३६॥ विद्वत्संसदि वादिदन्तिनिवहे पारीन्द्रता साऽद्भुता प्रावृटकालपयोदविस्मयकरी सा गर्जनाऽप्युच्चकैः । उद्यद्बालपतङ्गदीप्तिनिवहन्यक्कारि तेजो ऽपि तत श्रीदामोदरशास्त्रिशैव सह तद्यातं समस्तं किल ।३७ शास्त्रिबराणां त्रिषु तनयेषु ज्येष्ठः श्रीमान् व्याकरणसाहित्याचा- यो विद्वत्तमो भारद्वाजगङ्गाधरशास्त्री काशिकराजकीयपाठालये साहित्यदर्शनाध्यापकपदे नियुक्त विराजते । यः खलु, बुधवरनिजतातक्षुण्णमार्गानुसारी सुचरितमहनीयः पण्डितेषु प्रसिद्ध । नृपवरसुरवाचामालयेऽध्यापकः सन् अपगतभयमुच्चैः पाठयत्येव नित्यम् ॥ ३८ ।। द्वितीयस्तनयः श्रीमान् विश्वनाथशास्त्री भारद्वाजः एम्० ए० काव्यतीर्थः काशीहिन्दूविश्वविद्यालये प्राच्यविद्याविभागे आड् ग्लभाषाध्यापकपदमलङ्करोति । तृतीयस्तनयः श्रीमान जगन्नाथशास्त्री भारद्वाजः एम् ०ए० एल्०५ल्०बी० पदवीको राजकीयाऽधिकरणेषु व्यावहारिकता कुर्वन् सुखमास्ते । अथ शास्त्रिवराणामगणितेषु भारतवर्षव्यापिषु शिष्येषु ये सवि. शेष प्रसिद्धिभाजो विद्वत्तमा विख्याताः सन्ति, तेषु कतिपयानुल्लिखामः- श्रीमन्तो व्याकरणसाहित्यादिपारमाः पण्डितेन्द्राः श्रीकाशी- ·श्रीदामोदरशाबिचरितम् । ८१ विश्वविद्यालयमाच्यावद्यालयसाहित्यदर्शनप्रधानाध्यापका श्रीचन्द्र धरशर्माण शिष्या एव शास्त्रिमहोदयानाम्- विद्वन्मा यतमा निता तसरलोदारस्वभारा पुन साहित्ये भरतोपमा पदावधो पाणि यभिख्याजुप । वीणावादनकर्मठा सहृदयश्रेणीसमिद्धादरा श्रीमचन्द्रधराहया बुधवरा ख्याता जयन्ति भिती ॥३९ ।। श्रीमन्तो वैयाकरणधूर्धरा परयातकीर्तय करि काताराजकीय पाठशालायाम यापकचर। भूतपूर्वयुक्तमा तीयसस्कृतपाठशालाप्रधान निरीक्षका कतिपयमासान यावत् काशिकराजकीयपाठशालाप्रधाना ध्यक्षपदाधिष्ठिता श्रीठाकरप्रसाद द्विवेद महोदया अपि शिष्या एय शास्त्रिमहोदयानाम्- विद्वहन्दसमेधमानसुयश गुशीकृताशातरा सौभाग्योपनतोन्नतोन्नतपदारुता प्ररूढश्रिय । ईगानुनहलघस ततिलरसम्पत्तिसम्पूरिता श्रीमहाकरसुप्रसादपदभृद्वर्या जयत्ति ध्रुवम् ॥ ४०॥ श्रीम तो वैयाकरणाग्रेसरा धर्मशाखवेदातादिष्वपि प्रौढव्युत्प त्तयो विद्वन्मा यतमा काशिकराजकीयपाठालये व्याकरणशास्त्रप्रधाना ध्यापमा श्रीरामभवनोपाध्यायशर्माणोऽपि शिष्या एव शा त्रिवराणाम्- शास्त्र व्यापरणे पतन्जलिसमा विरयातसत्कोर्तयो ससदधिष्ठिता पटुतरम्पूर्ज मतिप्रक्रमा ।

·विद्वच्चरितपञ्चके S छात्राध्यापनकर्मठाः प्रतिदिन विश्वेशपूजाविधौ मालापुञ्जसमर्पणेन विदिता विद्यावदग्रेसराः ॥ ४१ ॥ श्रीरामभवनाभिरल्या उपाध्यायपदाङ्किताः । उपाधीन् बहुलान् भव्यान् लभन्तामचिरादिमे ॥ ४२ ॥ श्रीमन्तो व्याकरणशास्त्रविदां वन्द्या अध्यापकाऽग्रेसरा अध्यापि- तानेकपण्डिता निरन्तरमध्यापनकव्रताः सरलोदाराशया महनीयचरिताः श्रद्धयाः श्रीदेवनारायणनिवेदिनः (तिवाडीजी) इति प्र- सिद्धनामधेयाः काशिकराजकीयपाठालये व्याकरणाऽध्यापकाः पण्डिते. न्द्रा अपि शिष्या एव शास्त्रिमहोदयानाम् यैरध्याप्य गुरोः सुत बुधवरं गङ्गाधरं सादरं शास्त्र व्याकरणं, गुरोरुपकृतेरुद्धार आसादितः । नागेशोक्तिमयीव पाणिनिगिरा सारात्मिका म जुला येषा वाक् प्रविहाय शास्त्रविषय नाऽन्यत्र धत्ते पदम् ॥४३॥ अनेकशत विद्यार्थिवृन्दमध्यगता इमे । पाठालयस्याऽलङ्कारा राजन्ते गुरुसन्निभाः ॥ ४४।। श्रीमन्तो व्याकरणवेदान्तमीमांसादिशासव्याख्यातारः शास्त्रार्थ. सभासु च लब्धप्रतिष्ठाः प्रकृष्टपाण्डित्याः काशिकराजकीयविद्यालये व्याकरणशास्त्राध्यापका मोकाटे- -इत्युपनामकाः श्रीगणपति. शास्ति शर्माणो ऽपि गास्त्रिवराणां प्रियतमा एव शिष्याः शास्त्रं व्याकरण गुरोरधिगतं यैः सम्प्रदायक्रमा- च्छुद्ध, स्वपतिभावलादनुपमा कोटि च सम्प्रापितम् । :

·श्रीदामोदरशास्त्रिचरितम् । ८३ छात्रौद्य शतशो ऽनिश प्रतिदिन ये पायत निमय मोकाटे कुलजा जयति गणपत्याख्यास्तु ते शास्त्रिण ॥४५॥ श्रीमतो मान्यवरा राजपदवीकस्य बलदेवदासविरला ख्यस्य वणिज पाठशालाया प्रधानाध्यापका पण्डितन्द्रा समा- पत्युपाध्याय शर्माणो ऽपि शिप्या एव शास्त्रिवराणाम् - श्रीमद्राजवराश्रयादनुदिन यै स्वानुगा पण्डिता नानावस्त्रविभूषणरगणिते रलेधन सादरम् । पूज्यन्ते, यदुपाश्रिताश्च बह्वो विद्यार्थिन श्रीयुता विधतेत इमे सभापतिबुधा राजात विद्वद्वरा ॥१६॥ श्रीमत प्रखरप्रतिभाशालिन सर्वशास्त्रावगाहिशेमुपीकाश्चतुर शिरोमणय परमसुखदो जगन्नाथपुरीराजकीयपाठालयप्रधानाध्यापक श्रीरामाज्ञापाण्डेयशर्माणो ऽपि शास्त्रिपराणा शिष्या एव- नाम्त कोऽपि तथाविधो ऽत्र विषयो यस्मिन्न येषां मति- ापार विदधाति सर्वविषयोदश्चद्धियो ये सदा । पाश्चात्येपु गवेपणादिविषयेप्वप्युच्छल कौशला रामाज्ञेति यथार्थनामकलिता राज त्यमी पण्डिता ॥ ४७ ॥ चैयाकरणप्रवरा शास्त्रा तरेष्वपि प्रविष्टमतय शास्त्रार्थसभासु प्रसिद्धा सरलस्वभावा काशीस्थटीकमाणीसस्कृतमहाविद्यालयाऽध्या पका श्रीपूर्णचन्द्राचार्यशर्माणोऽपि शिष्या एव शास्त्रिवराणाम्-- विरयाता विदुषा, गणे समितिपु प्रौदप्रतिष्ठाजुष शास्त्रार्थेषु विशङ्कमुद्भगिरो निर्भीकताशालिन ।

·८१ व चरितपञ्चक काशीसंस्थितटीकमाणिसुरगीविद्यालयाऽध्यापका आचार्याः खलु पूर्णचन्द्रपदभृद्वर्या बुधा' सन्त्यमी ॥ ४८ ॥ श्रीमन्तः परमहसपरिव्राजकाचार्या व्याकरणवेदान्तादिशास्त्रानि प्णाता 'एटा' मण्डलान्तर्गत 'सारो' नगरस्थवराहमन्दिरमहन्थ श्री. चिदानन्दवनस्वामिमहोदया अपि शास्त्रिवराणा शिष्या एव वेदान्तदर्शनविमर्शनशालिशीला: ख्याता बुधेपु निजसद्गुणगौरवण । छात्रोपकारचिताऽमितपाठशाला: कुन्दाऽवदातसुयशोधवलीकृताशा. ॥ ४ ॥ श्रीमचिदानन्दवननामानः स्वामिपुङ्गवाः । श्रीमता शास्त्रिवर्याणा शिष्याः सन्त्यनुगा अमी ॥२०॥ श्रीमन्तो बेतियाराजपुरोहिता:श्रीगणेशदत्तझाशर्माणः,नेपाल राजपुरोहिताः श्रीभुवनेश्वरप्रसादजीशर्माणः, साहित्योपाध्यायाः श्रीसूर्यप्रसाद मिश्रशर्माणः, श्रीरामेश्वरशास्त्रिसराफशर्माणः, श्रीपरमेश्वरमिश्रशर्माण, छपरास्थमारवाडीसस्कृतमहाविद्यालयप्र धानाध्यापकाः श्रीगयादत्त पाण्डेयशर्माणोऽन्येऽपि बहवः प्रभूतपा- ण्डित्याः शास्त्रिवराणा शिष्याः सन्त्येव, यैरद्याऽपि विद्वन्मण्डलमलड्क यते, येषां सर्वेषा नामानुकीर्तनं वाक्पथातीतमिति परिहृतम् । काशीस्थरणवीरपाठशालाप्रधानाध्यक्षाः पण्डितवराः श्रीचन्द्र भूषणशर्माणोऽपि शास्त्रिवराणामेव शिष्या आसन् नानाशास्त्रविचारकर्मकुशला विद्वगणे सस्तुता नानोपाधिसमिद्धकीर्तिनिवहा. प्राचीनमार्गानुगाः । . .

·श्रीदामोदरशास्त्रिचरितम् ।
विरयाते रणवीरसस्कृतचोविनगाल्ये सर्वता
मुख्याध्यक्षपदस्थिता बुधरा स्वर्ग गतास्तेऽधुना ॥५१॥
श्रीमन्तो मान्यवरा विरचितानेकपन धा पण्डितवरा श्रीराम
दत्तपन्यशर्माणो बरेलीकालेजसम्कृताध्यापका अपि शास्त्रिमहोदया
ना शिप्या एवाऽऽसन्-~-
अनेकन थनिर्माणजातकीतिसमुज्ज्वला ।
श्रीरामदत्तपन्याख्या शिप्यास्त प्रथिता भुवि ॥१२॥
पाणटाइशशाइसमिततमें सवत्सरे वेत्रमे
वैशासे यहुले दले बुधदिने भानास्तिथों सादरम् ।
विद्वद्वन्दचकोरच द्रमहसो दामोदराख्याजुपो
भारद्वाजकुलोद्भवस्य चरित नून समाप्तिं गतम् ॥ ३॥
विश्वश्वरम्य मायुज्य गतवान् विबुधोत्तम ।
एतेन प्रीयता श्रीमान् दामोदरवपुहर ॥५४ ॥
श्रीगङ्गाधरसद्गुरुप्रतिफलत्मारस्वतज्यातिप
श्रीरामाशिनिपेवणाप्तसुमते सत्तीर्ण गास्त्रायुधे ।
श्रीमद्भवनायकामजनुष सद्धर्मरक्षणाजुप
श्रीनारायणशर्मण कृतिरिय चिद्ध मुदे जायताम् ।। ५० ॥
इति श्रीग्विस्ते-इत्युपारय नारायणशास्त्रिणा प्रणीते विद्वच्च
रितपञ्चके श्रीदामोदरशास्त्रिभारद्वाज चरित नाम
तृतीय परिच्छेद ॥३॥

·•• ܐ

·awanpornaanaa
maanavaad
amonomonacommamataronowinternamannaor
wired
श्रीम महामहोपाध्याय श्रीशिवकुमार मित्र ।
जमवत् १९०४
मृत्युमत् १९७८
विल्ममाजप्रयमपूजिता-निससरह
श्रीमान् शिवकुमारास पातो विजयत बुध ॥
KA
।
POWERepos

·No text on this page.

·श्रीशिवकुमारशास्त्रिचरितम् । अथ घूमा ऽनुक्रमेण विन्दारयताजुप । श्रीमावकुमारायशास्त्रिणश्वरित परम् ॥ ॥ अस्ति स्वर्गतरङ्गिणीपरिगता स्वर्गाधिका सम्पदा देवेर्मानुपविग्रहश्च सहिता रयाता त्रिलोकीतले | केलास प्रविहाय विश्वपतिना या अधिष्ठिता सर्वदा काशी नाम पुरी तरिर्भवमहाम्भोधे समुद्धारिणी ॥२॥ तस्या एव किलोत्तरे तु चतुर क्रोशानतात्य स्थित स्वर्ग किनु रसारसादुपगत स्वाशेन वाऽनोपित । रेवाना नरमायकल्पितधिया वासाय वा वसा क्लुप्तो ग्रामवरो विराजतितमाम् उन्दी ति लोक श्रुत ॥३॥ तत्राऽऽसीत् परमेष्ठिकल्पसुमहातेजा सुजातो द्विजो मिश्र श्रीयुत रामसेवक इति ख्यातो यथार्थाऽभिध । शम्मोक्तवरो बुध स शरयूपारीणविप्राग्रणी सद्धीचरणे सदैव निरतस्तकामगैराहत ॥ ४॥ प्ररयाते मिश्रवशे लब्धजन्मा उन्दी ग्रामनिवासी मतिमत्तमो रामसेवको नाम शरयूपारीणब्राह्मणश्रेष्ठ स्वपितु ५-चसु तनयेषु सर्वत कनीयान् भगवति शशाङ्कशखरे पार्वतीपतौ नैसागकप्रगाढम क्तिशाली देवद्विजाराधनतत्परोऽसौ मतिरानी नामिकया भायया सह सवोपकारक्षम गाहर यमाचरन् सुसमवमत ।

·विद्वञ्चरितपञ्चके - दुर्दैवादस्य चत्वार्यपत्यानि जातमात्राण्येव कालवशमगमन् । इत्थं दुखितचित्तोऽय स्वष्टदेवं शङ्करमहर्निशमाराधयन भक्तवत्सलस्य त स्यानुग्रहादेव भविष्णु पण्डिताखण्डलं त्रिलोकीतिलकायमानं महानु भावं पुत्र लेभे । स एवास्मच्चरितनायकः साक्षादिव विनायक कु न्दावदातसुयशोधवलीकृताखिलधरातलः सर्वविद्यानिधिमहामहोपाध्या- याधनेकविरुदावलसिमलकृतः श्रीमान् शिवकुमार मिश्रः । महानुभावोऽयं वेदव्योमाङ्कचन्द्रसम्मिते ११०१ वैक्रमेऽन्दे फा ल्गुनकृष्ण कादश्या श्रीमतो रामसेवकमिश्रस्य धर्मपत्न्यां श्रीमन्या मतिरानी देव्यां जन्म लेभे । इन्द्राणीव जयन्तनामकसुतं गौरीव नागानन प्राचीवाऽरुणरोचिष दिनकर गङ्गेव सत्यव्रतम् । श्रीमत्पण्डितरामसेवक पदख्यातस्य भार्या सती प्राऽसूत प्रगुणश्रियं शिवकुमाराख्यं प्रसिद्ध सुतम् ॥ ५ ॥ वंशद्वयीविमलमौक्तिककल्पकान्तौ श्रीरामसेवकहदजविकाससूर्ये । जाते सुते शिवकुमार इति प्रसिद्धे सिद्धैरकारि गगनात् कुमुमौघवृष्टिः ॥ ६ ॥ जातस्य तस्य किल लोकविलक्षणस्य भालेऽष्टमीशशिनि सुतरा विशाले । श्वेतप्रभं किमपि लक्ष्म, तथा त्रिशूल- चिह्न व्यलक्षि रसनानगतं विचित्रम् ॥ ७ ॥ इत्थ लोकविलक्षण श्वेतलक्ष्मत्रिशूलचिह्नाक्ति वालकमालोक्य ·श्रीशिवकुमारशाबिचरितम । दुलक्षणमिद म यमाना सूतिकाग्रहगता पुरन्ध् यो दुर्भागधेयमस्य स म्भावय त्य परित्यजनीयमेवैन निरणैपु । श्रुत्वा चेद वृत्त श्रीमान् रामसेवक मिश्रमहोदय सूतिका गृह गत्वा स्वय पालकमालोक्य तस्य तथाविधानि लक्षणानि पश्यन् निजगुरोराशीर्वाद स्मरन वालक परित्यक्तुकामास्ता निवारयन्नवोचत- "भद्रा नाऽय दुलक्षणो वाल स्मराम्यह मिद्धम्य गुरोरादे श, भविष्यति महाप्रभार साक्षादिव विश्वनाथस्तव पुत्र' इति । स एवाऽय सिद्धादिष्टो लोकविलक्षणलक्षणस्तनय नूनमनेन महाप्रभावण भाव्यम्" इति । श्रुत्वत सञ्जातविस्मया शिशालोकोत्तरत्वे श्रद्दधानास्ता त्रिय स्तत्परित्यागविचार परित्यज्य गुणव त त शिगु लास्यामामु । अथ मोहर्तिकेविचारिते ऽस्य प्रादुर्भावसमये तत्क्षणे शुभोदन ग्रहाणा प्राचुर्य सुदुर्लम चतु सागरयोग च बाढ पश्य त श्रीम द्रामसेवकमिश्रपुर सरा स्वजना शिशो शोभनायतिमत्ता भाविनी लोकोत्तरता च नि शङ्क निरधारयन् । हिताय लोकस्य धृतावतारा लोकोचरैर्लक्ष्मभिरेव युक्ता । भवति लोके प्रथिता महा तो विलक्षणैविभवैरुपेता ॥ ८॥ अथेप सविशेषवात्सल्य लाल्यमान पितृभ्या स्वजननयनान दनो भविष्यद्वागीशतादार्श श्रीशिवकुमार इति सार्थक नाम प्राप्य शशीव शुक्र दले प्रतिदिनमेधमानकलोज्ज्वल महेव म्पजनानदेन ववृधे ।

·६०
विद्वचरितपश्च
इत्थ बालकेलीरनुभवतोऽस्य भविष्णोर्महापण्डितम्याऽऽयुपः पश्च
वर्षाणि सुखेन व्यतीयुः ।
अत्रान्तर हुँदैवादस्य फलोन्मुखाजनको गनः पञ्चत्वम् ।
दुग्धमुग्धास्यस्येव शिफारस्य शिरसि पपात दारुणोऽगनिर्जनकस्य
निधनेन । इत्थमनाथस्य नाथो भगवानेवाऽम्य रक्षकोऽभूत् ।
"कादशहायनाऽवस्थमेनमेतदीयः पितृव्या वतियाराजानुजीवी
सुशिक्षासम्पादनाय निजावासं बेतियानगर निनाय । अथ तत्र सुख
निवसन्नसौ ज्यातिषं पठितुमारमे । कियकालमित्थमधीतज्यौतिषा-
ऽसौ भविष्यद्वदुप्यसाम्राज्यसम्राट् कुमारः शिवकुमारः पाण्डित
स्याम्बिकाप्रसादमिश्रस्यादेशमनुरुन्धानो विहाय ज्योतिषाध्ययन
तत्रत्यस्यैव पण्डित वाणीदत्तचौवे इत्याव्यम्य विदुषः सकाशा
लघुकौमुदी पठितुमारभत ।
शास्त्र पठन् ज्यौतिपमेष धीमान
अवश्यभव्यस्य विधेविधानान ।
नागेशकीति किल वर्द्धयिष्यन्
आकृष्टधीळकरणे बभूव ।। ९ ॥
कः पूर्वसागरसमागममीहमाना
गङ्गा निवर्तयतु पश्चिममम्वुराशिम् ।
राकाशशाङ्कवदनस्य विलोकनन
मोदं तिरोदधतु के नु चकोरयूनाम् ॥ १० ॥
शब्दशास्त्र समुद्धर्तुमवतीर्णः पुनः स्वयम् ।
पतञ्जलिरिव प्राज्यधीरसौ धीरताऽन्वितः ॥ ११ ॥

·श्रीशिवकुमारणामिचरितम् । ९. नियोगानियतेनूनमप्रत्यारयेयताजुप । समारभत चाऽध्येतु शास्त्र व्याकरण तत ॥ लोकोत्तरप्रतिभाप्रतिभासमानस्य द्वितीयस्येव गीपतेरस्थ बेति यानगरवासिभ्योऽध्यापकेभ्योऽधीयानस्य न मनस्तोप समभूत् । अ नेके विकल्पा स्वयमस्य चेतसि प्रादुर्भन तोऽपि तथाविधस्य वस्तुर- भागात् कल्लोला इव जलनिधौ मनस्येव विलीना अभूवन् । इत्थ योग्य स्य गुरोरभावेन दूयमानमानसोऽसौ चतुर्दशहायनावस्थ पिपाठपया काशिका समाजगाम । अथ जगद्विख्याते त्रिभुवनीललामपण्डितालकृत काशीम्थराज कीयसस्कृतमहाविद्यालये प्रविष्टस्तत्रत्य याकरणशास्त्राऽध्यापकसुलतान पुराऽभिजन दुर्गादत्तपण्डित सविधेऽ येतुमारभत । लघुकौमु द्यास्तिड तप्रकरणे एधधातुमारभ्याऽस्य पाठारम्भो बभूव । एधधातु हि वृद्ध्यर्थ , शास्त्रिवरस्य दृढोऽयमासीद्विश्वास , यत् त समयमार भ्यैवाऽस्य वृद्धे सूत्रपातो बभूवेति । तदाना काशीत क्रोशत्रय दूरे कस्मिंश्चिद्रामे निवसन्नसौ प्रत्य हमुपसि समुत्थाय ग्रामात् पदातिरव प्रचलित पाठशालायामुपागत्य गुरो पाठ गृहत्विा मणिकर्णिकातीर्थे स्नात्वा कृताहिक कलशमेक भागीरथीजलपूरित स्क धेन वहन् भक्तिप्रवचेता भगवता विश्वनाथस्य मान्दर गत्वा तन तेनाऽऽत्मनाऽऽनीतन गगाजलेन भगवन्तमभिषिञ्च ति स्म । विद्यार्यवस्थायामावच्छेदेन प्रतिपालिताऽय नियम श्रीमता घामतामप्रेसरेण श्रीशिवकमारमिश्रमहादयेन । इत्थमेवाऽस्याऽऽयुष साद्धाष्टादश समा पती .

·९२
विद्वच्चरितपञ्चक-
कृत्स्नमधीतमनन व्याकरण तावता समयेन । मगवतो विश्वनाथस्य
सेवाऽपि निरन्तरायमेव समपादि ।
भक्तवत्सलस्य भगवतो गौरीपतनिरन्तरपरिचरणजन्मनोऽनुग्र-
हादेवाऽस्य तादृशं लोकोत्तर पाण्डित्यं, चतुराशावकाशकुक्षिम्भरिः सु-
यशोराशिश्चाऽऽसदिति मन्यामहे ।
निजि विहिता देवतागुरुसेवा न कदाऽपि वितथा भवतीति
हि सकलानामपि शास्त्राणां डिण्डिमघोषः, किम्पुनः साक्षात्परब्रह्मणः
कालेकालकलुषसमुद्धाराय परित्यज्य कैलास काशीमधितिष्ठतो भग-
वतो गौरीपतेर्विश्वनाथस्य ।
यः खलु,
..
..
ब्रह्माद्यैखिदशैरचिन्त्यमहिमा सोमाईचूडः प्रभु-
वेदान्तैरपि नेति नेति वचनैः किञ्चित्कथञ्चित्स्तुतः ।
धामोत्सङ्गविराजमानगिरिजावत्वेन्दुबद्धेक्षण :
कामारिः कमनीयकान्तिकलितो देवः शिवो राजते ॥ १३ ॥
भाले यस्य हुताशनस्तदुपरि स्पष्ट शशी वर्तते
गङ्गा येन कपर्ददुर्गगहने बद्धा बलाद्धासते ।
शूल किश्च विभर्ति यखिभुवनीमूल विभूतिस्फुरन्
भक्तौघामरपादपः स भगवान् विश्वेश्वरो राजते ॥१४॥
आराधितः सरलनिर्मलचेतसा यः
सायुज्यमर्पयति भक्तजनाय सद्यः ।
काशीस्थपण्डितजनप्रमुखत्वमापत्
भक्तस्तदीय इति विस्मयकारण न ॥ १५ ॥

·श्रोशीवकुमारशास्त्रिचरितम् । अथाऽसा भगवता विश्वनायेनानुगृहीत सुगृहीतनामधेयो नि द्वद्वर शिवकुमारो व्याकरणाऽभ्ययन परिसमाप्य न्यायवैशपिक दर्शनविमर्शनसस्पृहस्वातो नैयायिकश्वर काशीस्थराजकीयपाठाल्ये तदानीन्तन न्यायवैशेषिकदर्शना यापक श्रीकालीप्रसादशिरो माणि नाम बगदेशीयपण्डित सादरमुपगम्याल्पायसैर कालेन तम्मा द्धत्वाभासा त न्यायमधिजगाम । विदुषा गणे लधल्यातेयुत्पन्नशिरोमणेदार्शनिकप्रवराच्छीमतो गणेशश्रौतिन सफाशात्समम खण्डनखण्डखाद्य च जग्राह । मीमासाद्वयधुर धराजगद्विख्यातवैदुपौवैभवान परसहसपरिवाज काचार्यात् श्रीमतो विशुद्वानन्दस्वामिमहोदयादद्वैतसिद्धिं पूर्व मामासादर्शन च सद्य सम्पादयामास । इत्थमसौ मधुकर डर मधुरि दून मुमन समूहाद्विद्यामनवद्या मासाद्य विद्यार्थिदशागतोऽपि विद्वदणे लब्धख्यानिरलौकिकपतिभाव लेन विश्रुतस्तात्कालिककाशिराजकीयपण्डितमण्डलासरस्य गृही सावतारस्येव भगवतो विधनाथस्य श्रीविश्वनाधापराभिधानम्य रानडीपाख्यस्य श्रीमतो पालशास्त्रिणो दृष्टिमाचकप । बुधा तरस्याऽपि च शिष्यमेन श्रीवालशास्त्री स्पृहयाबभूव । प्रायो महान्त स्वपरानपेक्षा स्निह्यन्ति वाढ सुगुणेषु नित्यम् ॥ १६ ॥ अथकदा ऽमु पाठशालायामध्ययनाथमुपस्थितमालोक्य श्रीमान थालशास्त्रिवर स्वयमेव समाहूय सस्नेहमवोचत--"वत्स ! गि ·१४ विद्वचरितपञ्चक वकुमार ! पश्यामि भवतो विलक्षणा प्रतिभा, गाढानुराग च शा- स्त्रेषु, तद्यदि भवान् अस्मद्गुरोः श्रीराजारामशान्त्रिणः सवि- धे ऽधीयीत, तर्हि वरम्' इति । अवसरज्ञो धीमत्तमः शिवकुमारोऽपि सचः सविनयं प्रत्य वोचत-"महानुभावाः ! जराजर्जराः किल श्रीमन्तो राजाराम- शास्त्रिणः, तद्यदि श्रीमन्त एव सानुकम्पं मामध्यापयेयुम्तर्हि स, फल्य भवेजनुषो मम'' इति । महाप्रभावः श्रीमान् बालशास्त्रिवरोऽपि भविष्यन्त विद्व चक्रवर्तिनममुं निश्चिन्वन् सस्नेहं सकौतुक चाऽध्यापनमगीकृतवान् । इत्थं सुदैवन सुवर्णसुगन्धसंयोगः समपादि । अथैषाऽशषविद्याऽऽपगासङ्गमसङ्केतस्थलमहासागरायमाण प्रगु णगुणगण विचक्षण गणाग्रगण्यं सुयोग्य गुरुमासाद्य सद्यः समुपजात सविशेषमनस्तोषस्तदन्तिके वत्सरद्वय यावत्सूक्ष्मातिसूक्ष्मान् कुशाग्रधि- पणैरेव सुज्ञेयान् व्याकरणशास्त्रपरिष्कारान् शब्दखण्डे व्युत्पत्तिवाद- शक्तिवादौ धर्मशास्त्रादीनि शास्त्रान्तराणि च समधीतवान् । धीमत्त- मेनाऽमुना बहुभ्यो गुरुभ्यो बहवो ग्रन्थाः समधीतास्तथाऽप्यस्य सारभूता शिक्षा श्रीमतो बालशास्त्रिण एव सविधे समपद्यत । स्वोक्तिरेवेयमसहुभिः श्रुता श्रीमतः शिव कुमारमिश्रमहोद- यस्य वदतो मुखात् । इत्थमस्य भगवतीं वाग्देवतामाराधयतो वि. दुषो जीवनस्य षडधिकानि विशतिवर्षाणि व्यतीयुः । इत्थं तत्तद्विषयमहितात् पण्डिताना समूहा- लध्वा तास्ता' सविधि सकला सद्य एवैष विद्या. ।

·श्रीशिवकुमारशास्त्रिचरितम् ।
शेपे साभान्वि सुरगुरोलिशास्त्रिप्रवर्या-
द्विद्यासार समधिगतवान् सर्वविद्यश्वरोऽभूत् ॥ १७ ॥
ततच,
राकाशशाइहिमकु दमृणालनाल
केलासकारासदृशा जनिता ऽस्य कीर्ति ।
व्याप्याऽखिलरामपि धरामनवातपारा
वाग्देवताश्रवणपूरपद जगाहे ॥ १८ ॥
अथाऽसो सर्वतो विस्तृत्वरसुयशोराशि काशिकराजकीय पाटा
लयेऽ ध्यापकपदे नियुक्तोऽभूत् । चत्वारि वर्षाणि यावत्तत्र निर्विशङ्क
पारेसहस्र विद्यार्थिना विविधानि शास्त्राण पाठयताऽस्य महापण्डितस्य
के नाऽपि कारणविशेषेण श्रीमतो राइट्' इत्याख्यस्य पाठशालाप्रधा
नाध्यक्षस्य समये तत् पाठशालीयमध्यापकद परित्यजनीयमासीत् ।
तत पर समुचितवृत्तरभावेन क्लिश्यमानो गानोन्नत पण्डितो
ऽय कस्याऽपि धनिकस्य विवाहप्रसङ्ग वरपक्षीया भूत्वा द्वावङ्ग
गाम । तत्रा तर्यामिप्रेरणया साक्षादिव धर्म विद्वज्जनकल्पद्रुम तपो
मय पूण्यमूर्ति सरलोदारस्वभाव तनानी तन द्वारवङ्गाधीश महाराज
श्रीलक्ष्मीश्वरदेव ददर्श ।
यश्च,
दारिद्रय विदुषा गणस्य सुतरामामूलमु मूलयन्
कीर्ति कामपि पावणे दुसहशा रम्या वितत्याऽभित ।
पुण्यश्री सहजस्मितादयसमीचीनाननो भूपति
श्रीलमीश्वरदय इत्यनुगुणप्ररयातनामा ऽभवत ॥१९॥

·विदच्चरितपञ्चक --- अद्यापि य सकल एव सतां समाज श्रद्धान्वितं स्मरति गदगढकण्ठमुच्चैः । त दातृतागुणसमीकृतकर्णराज म्तोतुं नृप कविवरः कतमः प्रभुः स्यात् ॥२०॥ अद्याऽपि यस्य दयिता महिता सतीनां लक्ष्मीवती विजयते खलु काशिकायाम् । यां देवतामिव परोपकृतिरवभावां मन्ये स्वय भगवतीमिह वा अन्नपूर्णाम् ॥ २१ ॥ इत्थविधस्य वसुधासुधाशनेन्द्रस्य श्रीमतो द्वारवङ्गाधीशस्य लक्ष्मीश्वरदेवस्य राजसभां गतोऽयं भूपेनाऽपि सबहुमानमादृत- स्तत्रत्यैरनेकैः पण्डितैः सह शास्त्रार्थविचारं विधाय महीपतेः पुरत एव 'पायाज्जटा घनघटा वृषभध्वजस्य' 'प्रविशति जलमध्ये शीतभीता मृगा- क्षी' इत्याद्यनेका. समस्याः सद्यः सम्पूर्य सन्तेषितान्नरयतेः सहस्रमु. द्वात्मकं पारितोषिकमाससाद । अथैतदीयप्रतिभाप्रकर्षविलोकनविस्मिताऽन्तरो नरपतिल क्ष्मीश्वरदेवः सबहुमानमेनं स्वसभापण्डितमकार्षीत् । तत्र पञ्चा शन्मुद्रापरिमितं मासिक लभमानो ऽसावसमानो वर्षमेकं यावत्कुटु म्बेन सह द्वारवङ्गाधीशश्रीलक्ष्मीश्वदेवस्योदाराश्रये न्यवसत् । अत्रान्तरे वदान्यशिरोमणिना श्रीमता लक्ष्मीश्वरदेवेन का. श्या निवसते सर्वविद्यानिधानाय महाप्रभावाय प्रणतानेकमहीपति. मौलिलालितचरणयुगलाय वैराग्यशालिने श्रीमते विशुद्धानन्द- ·श्रीशिवकुमारशास्त्रिचरितम । स्वामिमहोदयाय पञ्चशतमुद्रात्मक मासिक दित्सितमासीत् । मा मिकाझीकाराय प्रार्थयामास च महीपति स्वामिवरम् । निवृत्तसम स्तैपणो धिषणधिषणोपमधिषणो यतिवरो ऽप्यात्मनस्तदनावश्यकता दर्शयन् तत्प्रत्याचरयौ । तेन च सङ्कल्पितद्रव्येण काश्यामेकस्य सस्कृतमहाविद्यालयस्योद्घाटन, तेन च द्वारेण बहूना पण्डिताना जीवनोपाय च सूचयामास । गुणपहिलचेता विद्वज्जनकपक्षपाती श्री मान् लक्ष्मीश्वरदेवोऽपि तत्तथेति बाढमझीकृतवान् । इत्थ का- श्या 'द्वारवङ्गपाठशाला' सुम्थापिता ऽभूत् । यस्या महामहोपाध्या यसुधाकर द्विवेदि महामहोपाध्यायतात्या पाशास्त्रिमहामहोपा- ध्यायश्रीमत्प्रमथनाथतर्कभूपणमहोदयप्रभृतयो ऽध्यापकप्रव राश्चिर पाठयति स्म । लोकोत्तरप्रतिभागाली सर्वशास्त्रावाहिशेमुपी को ऽवतार इव भगवत्या सरस्वत्या सरलतरसभावो नैयायिकाम णी श्रीमान् सीतारामशास्त्रमहोदयश्च यस्या यावज्जीवनम ध्यापयामास । प्राय काशिकपण्डितेपु सकला विरयातसत्कीर्तयो यस्या सूरिवराश्विर विदधते स्माऽध्यापकत्व स्फुटम् । मीतारा रामपदाङ्गतार्किकवरो यत्रेव यावतनु- श्चक्रे ऽध्यापकता तृणीकृतसुराचाय सभाकेसरी ॥ २२ ॥ काशीवासलालसमानसो धार्मिकश्रेष्ठ श्रीमान् शिवकुमार शास्त्रिमहोदयो ऽवसरमिममुपयुक्तमाकलग्य महाराज लक्ष्मी रटेर प्राथयामास -"आश्रित करपदुम । महाराज | श्रीमत्पादकल्प तस्प्रच्छायशीतल तल समाश्रितवतो मम चि तामणिरप्यल्पायान् प्र ·९६ विदचरितपञ्चक --- अद्याऽपि य सकल एक सतां समाज. श्रद्धान्वित स्मरति गद्गदकण्ठमुच्चः । त दातृतागुणसमीकृतकर्णराज स्तोतुं तृप कविवरः कतमः प्रभुः स्यात् ॥२०॥ अद्याऽपि यस्य दयिता महिता सतीना लक्ष्मीवती विजयते खलु काशिकायाम् । या देवतामिव परोपकृतिरवभावा मन्ये स्वय भगवतीमिह वा अन्नपूर्णाम् ॥ २१ ॥ इत्थविधस्य वसुधासुधाशनेन्द्रस्य श्रीमतो द्वारवशाधीशस्य लक्ष्मीश्वरदेवस्य राजसभां गतोऽय भूपेनाऽपि सबहुमानमात- स्तत्रत्यैरनेकैः पण्डितैः सह शास्त्रार्थविचारं विधाय महीपतेः पुरत एव 'पायाज्जटाधनघटा वृषभध्वजस्य' 'प्रविशति जलमध्ये शीतभीता मृगा- क्षी' इत्याधनेका. समस्याः सद्यः सम्पूर्य सन्तेषितान्नरपतेः सहस्रमु- द्रात्मक पारितोषिकमाससाद । अथैतदीयप्रतिभाप्रकर्षविलोकनविस्मिताऽन्तरो नरपतिल क्ष्मीश्वरदेवः सबहुमानमेनं स्वसभापण्डितमकार्षीत् । तत्र पञ्चा शन्मुद्रापरिमित मासिक लभमानो ऽसावसमानो वर्षमेकं यावत्कुटु म्बेन सह द्वारवङ्गाधीशश्रीलक्ष्मीश्वदेवस्योदाराश्रये न्यवसत् । अत्रान्तरे वदान्यशिरोमणिना श्रीमता लक्ष्मीश्वरदेवेन का- श्या निवसते सर्वविद्यानिधानाय महाप्रभावाय प्रणतानेकमहीपति- मौलिलालितचरणयुगलाय वैराग्यशालिने श्रीमते विशुद्धानन्द- ·श्रीशिवकुमारशासिंचरितम । ०७ - स्वामिमहोदयाय पञ्चशतमुद्रात्मक मासिक दित्सितमासीत् | मा सिकाझीकाराय प्रार्थयामास च महीपति स्यामिवरम् । निवृत्तसम स्तैषणो धिपधिपणोपमधिपणो यतिवरो ऽप्यात्मनस्तदनावश्यकता दर्शयन् तत्प्रत्याचल्यो । तेन च सङ्कल्पितद्रव्येण काश्यामकस्य सस्कृतमहाविद्यालयस्योद्घाटन, तेन च द्वारेण यहना पण्डिताना जीवनोपाय च सूचयामास । गुणग्रहिलचेता विद्वज्जनैकपक्षपाती श्री मान् लक्ष्मीश्वरदेवोऽपि तत्तथेति बाढमीकतवान् । इत्थ का- श्या 'द्वारवगपाठशाला' मुम्थापिता ऽभूत् । यस्या महामहोपाध्या यसुधाकर द्विवदि महामहोपाध्यायतात्याशास्त्रिमहामहोपा- ध्याय श्रीमत्प्रमथनाथतर्कभूपणमहोदयप्रभृतयो ऽध्यापकप्रव राश्चिर पाठयत्ति स्म । लोकोत्तरप्रतिभागाली सशास्त्रावगाहिशमुपी को उतार इव भगवत्या सरस्वत्या सरलतरस्वभावो नेयायिकाम णी श्रीमान् सीतारामनास्त्रिमहोदयश्च यस्या यावज्जीवनम ध्यापयामास । प्राय काशिकपण्डितेपु सकला विरयातसत्कीर्तयो यस्या सूरिवरराश्चिर विदधते स्माऽध्यापकत्व स्फुटम् । सीतारामपदाङ्कतार्किकवरो यत्रैव यावन - श्चक्रे ऽध्यापकता तृणीकृत सुराचाय सभाकेसरी ॥ २२ ॥ माशीपासकलालसमानसो धार्मिकश्रेष्ठ श्रीमान् शिवकुमार शास्त्रिमहोदयो ऽवसरमिममुपयुक्तमाकलण्य महाराज लमीच रठेव प्रार्थयामास-"आश्रित करपदुम महाराज | श्रीमत्पादकल्प तस्प्रच्छायशीतल तल समाश्रितवता मम चि तामणिरप्यल्पायान् प्र १३ ·९८ विद्चरितपश्चके तिभाति, आश्रयान्तरविषये निरपेक्ष एवाऽहमिदानी संवृत्तोऽस्मि, तथाऽपि काशीवियोगो मुहुर्मुहुर्दुनोति मम मानसम् , यदि सानु ग्रहं काशीस्थाया श्रीमतः पाठशालायामहमध्यापकपदे नियुक्तो भवे. यं तर्हि सफला मे मनोरथो भवेत्" इति । श्रीमान् धार्मिकासरी महाराजोऽपि काशीनिवासलालसामस्य विदुषो विलोक्य बाढ परितुष्ट सानन्दमनुमन्यते स्म काशास्थद्वारवन पाठशालायामस्याऽध्यापकत्वम् । अथ तत्र सुखेनाऽध्यापयन्नेषोऽशेषशास्त्राणि सविशेषशेमुषीविभववि. स्मापितसमस्तविद्वत्तमः कालं सुखेनाऽनयत् । अथैषा द्वारवङ्गाधिपपाठशालात्मिका सुरभारती विदुषो ऽमुख्य सम्बन्धेन शोमाविशेष पुपोष । श्रीमत्पण्डितमण्डलीकुमुदिनीराकानिशानायक वादिवातकरीन्द्रदर्पदलने पारीन्द्रपोतोपमम् । दिग्दन्तिश्रुतिरन्ध्रपूरक यश.शुक्लीकृतेलातल लब्ध्वैन मुमुदे बुध शिवकुमारं पाठशाला भृशम् ॥२३॥ यावज्जीवन तत्रैवाऽध्यापयता ऽनेन बहवरछात्राः समध्यापिता लम्भिताश्च पण्डितमण्डले सविशेषमास्पदम् । श्रीमति लक्ष्मीश्वरदेवे दुर्दैवादखिलस्य धार्मिकवृन्दस्याऽसमय एव गतवति सुरलोक द्वारवङ्गसाम्राज्यलक्ष्मीमधुकरमण्डलीव पुष्पा- त् पुष्पान्तरं श्रीमन्तं महामहिमशालिन महाराजाधिराज श्रीरमेश्व देवं भेजे । गुणग्रहणप्रवीणो महोदाराशयः श्रीमान् रमेश्वरदेवो. ऽपि शास्त्रिवरे सविशेषमादर वहन् वेतनमस्य पञ्चाधिकसप्ततिमु- द्रापरिमितं चकार । तावदेवानेन लब्धं यावज्जीवनम् । अन्यत्र विपु. .

·श्रीशिवकुमारशाविचरितम् ।
लवेतना वृत्ति सुलभामपि केवल काशीवासकलालसमानस प्रत्याख्या-
तवानसौ । विहाय काशी नाऽ यत्र ग तुमैहत ।
एकदा वर्तमानद्वारवाधीशमहाराजाधिराजश्रीरमेश्वरदेवेन
कलिकातास्थे स्वकीये प्रासादे समाट्मतिनिधे श्रीमतो लार्डकर्मन
महोदयस्य स्वागताभिन दनमहोत्सवश्चिकीर्पित आसीत् । तस्मिन्नव
सरे काशीत श्रीमान शिरकुमारशास्त्रिमहोदयोऽपि महाराजा
धिराजादेशमनुरु धानस्तर गतवान् । उत्मने तस्मिन कलिकाताविश्व
विद्यालयकुलपति प्रधानप्राड्विवाक स्वर्गीय श्रीमान् सर आशुतोष
मुकुजीमहोदयोऽपि समागत आसीत् । महामहिम्नोऽस्य निदेशेन
तत्समक्षमेव श्रीमान् महामहोपाध्याय प्रथमनाथतर्फभूपणमहो-
दय शास्त्रिवर सविनयमप्राक्षीत् यत् 'कलिकाताविश्वविद्यालयकुल
पतय सादरमनुरु धति श्रीम तमव विश्वविद्यालये पञ्चशतमुद्रापरि
मितमासिकतनमादाय समध्यापय तु श्रीमत' इति । आकण्येद
वार्मिकप्रवर शास्त्रिवर शिवकुमार : स्वस्य काशीपरित्याग दु
ग्वातिरेकजक कथयन् तां तथाविधामपि वृत्ति नि शङ्क प्रत्वाचल्यो ।
चमत्कृताश्च सर्वेऽपि तस्मि नुसवे सम्मिलिता महाजना विदुयो
sम्य लोकातिगया नि स्पृहतया प्रगाढया धर्मनिष्ठया च ।
वाग्देवतापासनतत्पराणा
सदा स्वधर्मे निरताऽन्तराणाम् ।
वीतस्पृहाणा विषयेषु नून
न जातुचिद्याति मनो धनेषु ॥ २४ ॥

·१०० चिच्चन्तिपञ्चक-- . श्रीमान् बुधः शिवकुमारवराऽपि ताहक लक्ष्मी तृणादनधिका कलयन् स्वचित्ते । काशीनिवासबहुलालसमानसोऽसौ तत्याज वृत्तिमपि चाऽद्धसहस्रमुद्राम् ॥ २५ ॥ श्रीमतः शासिमहोदयस्य धार्मिकता तु शेशवादारभ्यैव लोको- त्तरेवाऽऽसीत् । प्रत्यहमसौ मणिकर्णिकातीर्थस्नानं काशीपतेभगवतो विश्वनाथस्य दर्शनं, श्रीमदन्नपूर्णामन्दिरे चण्डीसप्तशतीपाठ, नित्य- श्राद्धं, गृहे च भगवतः शम्भो पूजनमाविच्छेदं नियमेनाऽऽचरति स्म | शास्त्रार्थसमासु विचारमल्लतायामयमद्वितीय एवाऽऽसीत । ना- ऽऽसीत्कोऽपि तथाविधः पण्डितो य एन शास्त्र विचार परांजतुम शकत् । असङ्ख्याता वादिनोऽनेन समासु जिताः सन्तो ऽमुष्य प्रत्युत्प- नमतित्वन प्रतिभाप्रकर्षेण च विमुग्धान्तःकरणाः शिष्यत्वमा स्य भेजिरे । स्वर्गीयस्य सुगृहीतनामधेयस्य महामहोपाध्यायश्रीकैलास चन्द्रशिरोमणिपण्डितस्य माध्यस्थ्ये श्रीमता महामहोपाध्याय रामधनतर्कपश्चाननमहोदयेन साकमस्य शालार्थविचारः समज- निष्ट । ब्रह्मातिरिक्तस्याऽपि वस्तुनः सत्ता समर्थयन् द्वैतवादी पूर्वपक्षी श्रीमान् रामधनतर्कपश्चाननः शाङ्कराऽद्वैतमत समर्थयता श्रीम. ता शिवकुमारशास्त्रिणा पराजितः । इत्थमेव पञ्चाधिकात्रिंशन्मितवयसाऽमुना कश्मीरभूपालाश्रितो वि क्रमपुरषधानपण्डितो महामहोपाध्यायरासमोहनसार्वभौमोऽपि शास्त्रार्थविचारे पराजितः ।

·श्रीशिवकुमारशास्त्रिचरितम् । १०१ तत पर कश्मसिन् गतोऽसौ तत्रत्यानपि पण्डितान् निजबु द्धिविभवेन विस्माययन शास्त्रार्थविचारपु वाचयमान् विदधे । आलोक्याऽस्य तथाविध निरुपम वाकोशल वैदुषी कश्मीराधिपतिर्महीसुरपति साश्चर्यचताश्चरम् । मत्वाऽमु नरविग्रहा भगवती माग्देवतामादरा- नानापायनराङ्कवाशुकशतरानच रत्नैर्धने ॥६॥ इत्थ काशिकमैदुपामनुपमा विख्यापयन स्पोजसा काश्मीरारणतामपि स्वयशसा गुरुत्वमापादयन् । नम्राऽनेकमहीपमौलिविगल माल्यार्चिताजिश्चिर श्रीमान् मानिवरो वुध शिव कुमार काशिकामागमत् ।।२७॥ श्रीमता नाथद्वारमहापीठाधिपश्रीवल्लभाचार्यसम्प्रदायधूरश्रीगोचर्य नलालमहाराजाना पुरत श्रीमता भारतमार्तण्डन गठ्ठलालाख्येन पण्डिते द्रेण सहाऽप्यस्य शास्त्रार्थविचारोऽभूत् । पूर्वपक्षी श्रीमान् ग ट्लालो विशिष्टाद्वैतमत समर्थयितुमुपचक्रमे । शाङ्कराद्वतस्य पक्ष पातिना ऽमुना पराजित सोऽपि विश्वविनयी पण्डित । गृहीतावतारस्येव साक्षात् कणादस्य महापण्टितस्य महामहोपा- ध्यायश्रीराखालदासन्यायरत्नमहाशयस्योपरि तदीयपाण्डि त्यप्रकर्षविलोकनपिस्मितस्याऽम्य भूयसी प्रद्धा ऽऽसीत् प्रायस्तमसौ गुरुमिव सम्मनुते स्म । काशीथस्य प्रसिद्धस्य महायोगिन श्रीमता भास्करानन्द स्वामिनो जीवनचरितवर्णनपर 'यती द्रजीवनचरित' नाम काव्यमेक मनन निग्मायि । यत्र प्राय पडीगता मर्वेऽपि पदार्या ·१०२ विद्वचरितपञ्चके --- D रीत्या समुपन्यस्ताः पर्यवसाने ब्रह्माद्वैतसिद्धान्तोऽपि साधु सथितः । यच्च काव्यम्, एतद्वचःसुरतरुप्रभवं प्रसून विद्वद्वराऽलिकुलपीतमरन्दसारम् । शब्दादिदर्शनविमर्शनशालिनोऽपि काव्येऽपि शक्तिमतुला कथयत्यमुष्य ॥ २८ ॥ मुद्रितस्याऽस्य काव्यस्यैको भागो ऽमुना श्रीमते महामहिम्ने महामहोपाध्यायमहेशचन्द्रन्यायरत्नमहोदयाय सादरमुपहारी कृतः । विलोक्य त भृशं परितुष्टो न्यायरत्नमहाशयः श्रीमता पण्डि- तराजेन कविसम्राजा महामहोपाध्यायश्रीयादेवश्वरतरत्न- महोदयेन सह स्वय शास्त्रिवरस्य भवनं गत्वा ददर्शनम् । ततः परं गुणग्रहिलस्य श्रीमहेशचन्द्रन्यायरत्नमहोदयस्य प्रस्तावेन सम्राट्प्रतिनिधिना श्रीमते शास्त्रिमहोदयाय महामहोपाध्याय पदवी प्रदत्ता । अथाऽसौ तथाविधपदवीलाभेन, पाण्डित्येन सभासु वादिनिवहे सिंहोपमानो ऽप्यसौ वैदुण्योद्भवकीर्तिपूरभरिताऽशेपाऽवनीमण्डलः । लब्ध्वा तां सुकृतेन मान्यपदवी सम्राटप्रदत्ता ततः शाणोल्लेखसमिद्धदीप्तिमणिवद्रेजे ऽथ पूर्वाधिकम् ॥ २९ ॥ अथैष "लक्ष्मीश्वरप्रताप” नामकमपरमप्येकं काव्य प्रणिनाय । पत्र द्वारवङ्गाधीशराजकुलप्रथमपुरुषं श्रीमन्तं महेशठक्कुरमारभ्य वर्तमानद्वारवङ्गाधिपतिपर्यन्त सर्वोऽपि राजवशः सम्यग्वर्णितः । विलो- क्येदमस्य काव्यं भृशं परितुष्टेन वदान्यशिरोमणिना श्रीमता लक्ष्मी ·श्रीशिवकुमारशास्त्रिचरितम् । १०३ . श्वरदेवेनाऽस्मै द्विसहसमुद्रात्मक पारितोषिक सबहुमान दत्तम् । शिष्येभ्य पाठनाऽवसरे परिभाष दुशेखरस्य टीकाऽपि कर्तुमा रब्धा ऽऽसीदमुना। श्रीमत पूर्णचन्द्र दे काव्यरत, बी० ए० महाशयस्यानुरोधेन शिवमहिमस्तोत्रीयकतिपयश्लोकाना टीका ऽप्यनेन निरमायि । कि न्तु म थद्वयमपीद दुर्दवान्न पूर्णता गमितम् । वीरशवसम्प्रदायानुगा लिनधारणची द्रका तु शास्त्रिवरेण निर्मि ता मुद्रितवाऽऽन्ते । नूतनप्राथनिर्माणाय सुहद्भिश्छात्रैश्च साग्रहमनु रुद्धोऽपि शास्त्रिवर आधुनिकाना प्राचीनन थानामनुशीलन साम र्य तेन च नवीनमा थनिर्माणस्य वैफल्य प्रतिपादयन तत्र निरु साह एवाऽऽसीत् । प्राचीनप्रथेष्वपि प्रायो गड़ेशस्य तत्त्वचिन्ता मणावस्य भूयान् समादर आसीत् । श्रीमत शास्त्रिपरस्य प्रकृप्टप्रौढपाण्डित्येन परितुष्टै शङ्गीगार महापीठाधिष्ठितै जगद्गुरुभि श्रीशङ्कराचार्यरमुष्मै सर्वतन्त्र स्वतन्त्र- पण्डितराज इति पदवी ताशपदव्यद्वित सुवणपदक च सबहुमान प्राऽदायि । वासरा महीपतिना च अत्रैव विद्यारस इति पदासु- वर्णपदक श्रीमते शास्त्रिमहोदयाय सादर वितीर्णम् । कलिकाताका यकुजसभया च विद्यामार्तण्ड इति पदवी सु वर्णपदक च प्रदत्त श्रीमते शिवकुमारशास्त्रिमहोदयाय । इत्थ नानाविरुदनिकरैर्युक्तनामा ऽमिधामा कामारातेश्चरणकमले सर्वदा सक्ता ।

·१०४ विद्वच्चरितपञ्चक ख्याति का चित्सकलविवुधाऽलब्धपूर्वामुपेत साक्षादेवः शिव इव जनैः पूजितोऽभूद् बुधोऽसौ ॥ ३० ॥ एकदा पञ्चापप्रान्तीयलवपुरं गतोऽसौ शास्त्रिवरस्तत्रत्यै महाजनै. पण्डितैश्वाऽभूतपूर्वेण सन्नाहेन सम्मानित आसीत् । धूमशकटादवतीर्य हयस्थमारू ढस्याऽस्य रथ्यान् समोच्य स्वय- मेव रथं वोढुमुद्यतान् अनेकान् पण्डितान् महाजनाश्च बद्धपरिकरान् दृष्ट्वा तेषां तथाविधश्रद्धातिरकाऽवलोकनेन कौतूहल कलयन्नप्यसौ धार्मिकोत्तसस्तान् सनिवन्ध निवारयामास | स्वागताऽभ्यर्थनार्थ श्री. मन्महामहोपाध्यायशिवदत्तदाधिमथप्रभृतयः पण्डितोत्तंसाः समुपस्थिता आसन् । ततः पर लवपुरनागरिकै हिन्दूसभाया विशाले मण्डपे सर अ- तुलचन्द्र चट्टोपाध्यामहोदयस्य माभापत्ये श्रीमते शास्त्रिवराय सादरमभिनन्दनपत्र प्रदत्तम् । तस्यां समाया शास्त्रिमहोदय सन्मान यितुं प्रधानप्राड्विाकः जसिस् सादीलाल, आनरेवल राय राम शरणदासबहादुर C.I.E. लाला हंसराजप्रभृतयो लब्धप्रतिष्ठाः प्रकृष्टा नागरिका राजपुरुषाश्च समुपस्थिता आसन् । श्रीमति शिवकुसारशास्त्रिमहोदये जीवति सति सकलेऽपि भारतवर्षे धर्मशास्त्रीयव्यवस्थाप्रदानादिकं कार्य प्रायस्तस्यैव पराम- र्शानुसारं प्रचलति स्म । अतीते युरोपीयमहायुद्ध मेसापोटेमियास्थाने शत्रुभिरवरुद्ध सति खाद्याभावेन बुभुक्षाक्षामकण्ठान् सैनिकान् अ. श्वमासभक्षणाय सेनापतय आदिदिशुः । सैनिकास्त्वनभ्यस्तचरं तद- ननुमन्यमानास्तादृशमासक्षणे प्रत्यवायशङ्का प्रदर्शयन्तोऽवोचन् 'यदि ·श्रीशिवकुमारशास्विचरितम । काशीस्था श्रीशिवकुमारमिश्रा इट कार्यमनुम येरन् तहि वयमश्वमास निविवाद भक्षयिष्याम इति । सेनापतिभिरपि तत्तथति स्वीकृत्य श्रीमाधवकुमारमिश्राभिप्रायज्ञानाय काशीस्थराज कीयसनापतये राजशासनपत्र प्रेषितम् । ततस्तत्ताशपत्रानुरोधेन रा जकीयसेनापतिमहोदय श्रीमत शिवकुमारमिश्रस्य सविधभु पेत्य हयमासभक्षणव्यवस्था पृष्टवान् । शास्त्रिमहोदयोऽपि परमापवर्मा नुसारमश्वमासमक्षणेऽप्रत्यवायमादिदेश । इत्थमनकवारमने शानिमहोदयादेशने शङ्कास्पदेष्ववसरेपु कर्तव्य निरधार्यत । इह हि भारतवपे विशेषत काशिकायामनेके म हापण्डिता जाता जाय ते जनियति च, तथाऽपि श्रीमत शिवकुमारमिश्रमहोदयस्य यादृशी सवागीणा लोकोत्तरता ऽऽसीत् सा स्वमूतपूर्वव, न तत पर फेनाप्यासादयितु शम्येति नि श्चयेन वक्तु शक्नुम । इत्थ लोकोचरगुणगणगौरवशाली विभूषण स करस्य भारतवर्षस्य विद्वदर शिवकुमार कारगरलयतया ज राजर्जरवपुनिधनात्पूर्व त्रीणि वर्षाणि पक्षाघातवातविकाराभिभूतो ऽपरिमित कप्टमनुवभूव । स खलु महात्मा प्रारब्धकर्मभोगमिहैव स मापितवानिति मन्यामहे । कतिचिदिनानि मणिकर्णिकातीर्थनिकटव त्तिनि अलवरनराधिपस्य शिवालये रोगशय्यागतोऽय निहितोऽभूत् , परन्तु प्रावृट्काले समुपस्थिते भक्तपरमेन मुत्सङ्गमारोपयितुमिव महा रयेण समागता समुच्छल ती भगवती भागीरथीं वीक्ष्य भीतैरतत्त्वज्ञ परिचारक तस्मात्स्थानादपनीय केदारघट्टनिकटस्थे ताहिरपुरनरेशप्रा सादे सावनीयत । तत्र प्रायो मासयमने। तथाऽवस्थेनेवाऽस्थायि ।

·विद्वपरितपश्यक रोगशय्या शयान एव प्रत्यहं प्रातः श्रीमद्भागवतं शृण्वन्नसौ भावा- बेगेन रोदिति स्म । रोगपीडादुस्सहक्लेशोऽवशशरीरोऽप्यसौ प्रायः, सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेक शरणं ब्रज । गझा विश्वेश्वरः काशी जागर्ति त्रितय यदि । तत्र नैश्रेयसी लक्ष्मीजीयते चित्रमत्र किम् ॥ इत्यादि श्लोकान्पठन् अविरत रोदिति स्म । शरीरत्यागात्पूर्व द्वादशदिनानि यावदसौ प्रबलेन ज्वरेणाऽभिभूतः पर तप्यते स्म । वाणर्षिनन्देन्दुमिते १९७५ वैक्रमेऽ०दे सौरभाद्रमासस्य द्विती. यदिने शनिवासरे पूर्वाह्न सार्द्धनबघण्टावादनवेलायां तत्याज पर्थिव वपुः सकलपण्डितचक्रवर्ती श्रीमान् शिवकुमार मिश्रमहोदयः। बाणाऽश्वाशश साम्मततमे संवत्सरे वैक्रमे सौर भाद्रपदे द्वितीयदिवसे प्रातः शनवासरे । दूनः ससृतिसम्भवैबहुविधै स्तापः प्रतापाधिकः पञ्चत्व गतवान् बुधः शिवकुमाराख्या सुविख्यातिमान् ॥३१।। काशी शोकमलीमसा सममवद्विद्वद्वराणां गणो बाष्पौघालुतलोचनो विलपति स्मोच्चैरुरताडयन् । वाग्देवी सुतशोकदीनवदना तत्याज वीणा निजा- मन्तेवासिजनोऽपि साश्रु बहुलं चुक्रोश दुःखाऽन्वितः ॥ ३२ ॥ वैदुष्यं विलय गत बुधसभा शून्या दशा लाम्भता शास्त्रार्थो विरसोऽभवन्नवनवा लीनास्तु ताः करपनाः ।

·श्रीशिवकुमारशास्त्रिचरितम् । १०७ शास्त्र व्याकरण तथाऽक्षचरणादिष्ट च सद्दर्शन यात तत्सकल गते शिवकुमाराख्य बुधे तत्क्षणात् ॥३३॥ प्रत्युत्पन्नमतित्वमस्य विमल विद्वत्सभासूच्चकै- देवाचार्यसमानता सुविदिता सा सर्वविद्वमता । धर्म स्वे दृढता च नास्तिकमतान्छेदे पर कौशल स्मार स्मारमिहाऽद्य चेतसि वय यामहे केवलम् ॥ ३४ ॥ विट्ट दमहेन्द्रताजुपि लसत्पाण्डित्यचण्डद्युतौ ख्याते जीवति पण्डिते शिवकुमाराख्ये सुकीर्त्यङ्किते । नाऽऽसीकोऽपि तथाविधो नरपतियों नाऽस्य पूजापरो विद्वानप्यमवन्न को ऽपि च तथा यो नाऽस्य नम्र पुर ॥३५॥ शास्त्रिपराणां कुटुम्बे तेपामेक पुत्र श्रीवाचस्पति मिश्र नामा नितान्तमरलस्वभावो वर्तते, पौत्राश्च जगन्नाथ, रघुनाथ, श्रीनाथाश्चिरायुषो विद्य ते ।। श्रीमता शिवकुमारशास्त्रिमहोदयाना शिष्यास्तु प्राय स कलमव भारतवर्षमभिव्याप्य स्थिता असहयाता एव सनि, तेषां स वेषा नामानुकीर्तन तु गीप्पतेरपि दु शक, किम्पुनर्मादृशाम् । तथा ऽपि तेषु कतिपयान् सविशेष विख्यातान् पण्डिोत्तमान् कोयाम - प्रथमतोऽशपविद्वन्मण्डलीकुमुदिनीराकानिशानायकोपमा प्राच्यप्रतीच्यविद्यासम्भेदमहातीर्थाऽवगाहननिर्मलधिषणा अनेकम थ निर्माणसमुच्छल सुयश स्तोमसोमधवलित दशदिङ्मुखा परमेश्वरा नुगृहीता काशिकराजकीयपाठशालाप्रधानाध्यक्षचरा सम्प्रति प्रयाग- म्थाविश्वविद्यालयकुलपतय श्रीम महामहोपाध्याय डाक्टर गङ्गानाथ झा तत्र ·१०८ विद्वञ्चरितपश्चंक- एम् ०ए०डी लिटा लाल डागहोदया शान्त्रिवराऽवीतखण्डन- खण्डखाद्यादिग्रन्थाः शिप्या एवं शानिचराणाम् विद्यावयशामि सन्ति विमलान्युचस्तम वैभव चेतः किञ्च दयाघनं विजयते येपा श्रियं पुष्णताम् । वाग्देवी सतत स्थिति वितनुते यतकमायन पद्मा पाणिगनेव राजतितमा प्रीत्येव यत्मन्निधी ॥ ३३ ॥ सौभाग्य म्पृहणीयमेव सकलैधिष्णु यंपा सदा पुत्राः किञ्च पवित्र चारुचरिना विद्रण संस्तुताः । नानाग्रन्थविधान जा निरुपमा कीर्तिश्च लोकोत्तरा गङ्गानाथपदारुपण्डितवरा राजन्ति गजोपमाः ।। ३७ ॥ श्रीमन्तः सकलगानार्थकोविदा विरचितमहनीयाने कनिबन्धा बु. द्धिमत्तमाः प्रख्यातकीर्तयो जयपुरमहीमहन्द्राश्रिनास्तदीयप्रासादपुस्त- कालयाध्यक्षा विद्यावाचस्पतयः श्रीमन्मधुचंदनओझा शमाणोऽपि शाखिवराणा शिष्या एव विख्याता बुधमण्डले सुरगुरुप्रख्यप्रतिष्टाजुष. प्रौढाऽनेकनिवन्धनिर्मितिभवत्कीर्तिप्रकज्ज्विलाः । वेदज्ञप्रवरा नृपाश्रयलसत्सौभाग्यसन्दीपिता ओझाश्रीमधुसुदनाख्यविबुधा राजन्ति विद्वद्वराः ॥३८॥ श्रीमन्तो व्याकरणवेदान्तमीमासाधर्मशास्त्रादिदर्शनेषु प्रौढव्युत्प- त्तिशालिनो ऽध्यापक श्रेष्ठा पनीयविद्वन्मण्डले पाणिनिरित्याभल्या- जुषः प्रथमे वैयाकरणाः शास्त्रार्थसमासु सविशेष लब्धप्रतिष्ठा मारवा डीसंस्कृतमहाविद्यालयव्याकरणाऽध्यापकाः श्रीहाराणचन्द्रभट्टा- ·श्रीशिव(मारशास्त्रिचरितम् । चार्यशाणोऽपि सविशेषमध्यापिता शिष्या श्रीमता शिवकु मारमिश्रमहोदयानाम्- काशीस्थनव्यबुधमुरूपदाधिरूढा वादावप्रथितधीविभवा सुवेद्रा । नानाविधागमविचारविधिप्रसिद्वा हाराणचन्द्रइतिनामजुषो रसात ।। .९॥ श्रीमन्तो वैयाकरणश्रेष्ठा द्वारवङ्गा तर्गतलोहनाग्रामस्थश्रीरमे इवरदेवसस्थापितसस्कृत विद्यालयप्रधानाध्यापका श्रीशिवशङ्करक्षा शर्माण पण्डिते द्रा अपि शास्त्रिवराणामेव शिष्या - विद्वद्गणे प्रथितनिर्मलकीर्तिभाज शब्दादिदशनविमर्शनसुप्रवीणा । अध्यापकेन्द्रशिवशङ्करझाऽभिधाना ख्याता जयति विबुधा सुधियामधशिा ॥ ४० ॥ श्रीमतोमा यवरा श्रीरघुनायाशर्माणोऽपि शास्त्रिवराणा शिष्या एस- विद्वद्वरेपु पिल्याता चेयाकरणधूर्धरा । झोपाख्यरघुनाथाख्या विजयन्ते विपश्चित ॥४१॥ श्रीमन्त पण्डितपरा वैयाकरणश्रेष्ठा श्रेत्रिया सरिसवग्रामे महारानीपाठशालाध्यापका श्रीदीनबन्धुझाशर्माणोऽपि शिष्या एव शास्त्रिवराणाम् - ब्दशास्त्रविदा व द्या विरयाता विदुषा गणे । दीनबन्धुपदाभिख्या झोपाख्या पण्डिता इमे ॥ ४२ ॥ श्रीमत परिनाजफनष्ठा पूर्वाश्रमे दौलतरामइति नामधेया ·. ११० विद्वचरितपश्चके सकलदर्शनविमशनप्रसिद्धा वेदान्तशास्त्रवाचस्पतयो वैराग्यविमलचेतसः प्रसिद्धस्य वदान्यशिरोमणगौरीशङ्करगोइनकाऽऽख्यस्य बणिजो गुरवः श्रीमदच्युताश्रममुनयोऽपि शास्त्रिवराणा शिष्या एव- वेदान्तानुभवोल्लसद्विमलतावैराग्यविद्योतिताः शास्त्रार्थे पटवः स्पृहाविरहिता ऐश्वर्यभोगादिषु । विरूपाता विदुषा गणेऽच्युनमुनिश्रेष्टाः प्रकृष्टश्रियो गौरीशरमौलिलालितपदाम्भोजा जयान ध्रुवम् ॥ ४३ ।। श्रीमन्तो वेदान्तनिपुणा लवपुरीय डी०ए०वी०विद्यालयाध्या. पकाः श्रीराजारामशास्त्रियोऽपि शास्त्रिवराणा शिष्या एव- वेदान्तविद्यानिष्णाताः शान्तचित्ताः सुधीश्वराः । जयन्ति पण्डिता एते श्रीराजारामशालिगः ॥ ४४ ॥ श्रीमन्तो वेदान्तमीमासादिनिपुणा अत्यप्रकाशन कर्मणा प्रसिद्धा: सुसम्पादितानेकदुर्लभग्रन्था बाके-इत्युपाख्यश्रीमहादेवशास्त्रि पोऽपि शिष्या एब शास्त्रिवराणाम् अनेकदुर्लभग्रन्थसुसम्पादनकर्मठाः । विद्वांसः श्रीमहादेवशास्त्रिी जयन्त्यमी ॥ ४५ ॥ श्रीमन्तो वैयाकरणाः शास्त्रार्थनिपुणा विद्वत्परिषन्मन्त्रिणः श्री रामावधिशर्माणोऽपि शिष्या एव शास्त्रिवराणाम् काशीस्थविद्वत्परिषत्परक्षिा- सम्पादनकाधिकृताः प्रसिद्धाः । विद्वनणे वादकथासु शूरा जयान्त रामावधि पण्डितेन्द्राः ॥ ४६ ।।

·श्रीशिवकुमारशास्त्रिचरितम् । ११ अन्येऽपि श्रीनन्दनझा र्णगढपाठशालाध्यापककन्तलाल चौधरी लोहनापाठशालाध्यापक श्रोनियमहावीरमिश्रप्रभृतय शास्त्रिवराणा प्रभूतपाण्डित्या शिष्या सति, येपा मवेषा वणन माह- शाल्पमेधसा दुष्करमिति परिहृतम् । अथ ये च विख्याता अपि सम्प्रति परलोक गता शास्निपराणा शिप्यास्तेष्वपि कतिपयानुलिसाम - श्रीमन्त प्रचण्डपाण्डित्या सर्वशास्त्राम्भोधिपारङ्गमा वृe पतिप्र तिभटा शास्त्राथसभासु सविशेषरयातिजुपो विद्वद्वरा महामहापाध्याय श्रीजयदेवमिश्रशर्माणाऽपि शास्त्रिवराणा प्रधानशिष्या आसन् । नानाग्रन्थविधानजन यशसा व्याप्याऽखिल भारत विद्वत्ससदि गाप्पतिप्रतिमता सम्पाद्य लाकोत्तराम् । अध्याप्य प्रचुर विधाय बहुलान् विद्याथिन पण्डितान् सायुज्य जयतेपमिश्रविबुधा विश्वेश्वरणाऽऽनुवन् ।। ४७॥ श्रीम तो यायवेदा तादिनिष्णाता मतिमत्तमा श्रीमदच्युतान दित्रिपाठिमहोदया अपि शास्त्रियराणामव शिष्या आसन्- न्यायदा तनिपुणा प्ररयाता विदुषा गणे । अच्युतानन्द नामानो बभूवु पण्डितोत्तमा ॥ ५८ ।। श्रीम तो वैयाकरणा पण्डितमण्डले लब्धप्रतिष्ठा अयाध्यावासिनोनिरी क्षणपतितिवारीतिनामधया विद्वासे ऽपि शास्त्रिवराणाशया एव- अयोध्यामण्डले ख्याता विईद प्रतिष्ठिता । निरीक्षणपतीत्याख्या पाण्डता अमवन्नमी ॥ ४१॥ श्रीमन्तो द्वारवङ्गमण्डला तर्गतपिलखवाडनामवासिन काश्मी ·११२ विद्वच्चरितपञ्चक --- + रराजाश्रितबवुजनझार्मणस्तनयाः पण्डितश्रेष्ठा महामहोपाध्याय चुम्वेझागर्माणाऽपि शासिवराणा विशिष्टा एव शिप्या आसन्-- विख्यातकर्तियो मान्या वैयाकरणधूधराः । चुस्नेझानामका आसन् महोपाधिविभूषिताः ॥ ५० ॥ अन्येऽपि रघुनाथशर्मगौडाः, मीमासकाः श्रीगुरुचर- विद्याभूपणशर्माणः, कलिकाताराजकयिसस्कृतपाठशालाध्यापका थालिनीलायतवागीशाः, पहुवल्लभशास्त्रिणः, मधुवनी- पाठशालाभूतपूर्वाध्यापकसुकुन्दागर्माणः, मुक्तिनाथझा, फूद- नचौधरीप्रभृतयोऽने के प्रसिद्धाः शालिवराणा शिप्याः स्वर्ग गताः । बाणाऽष्टाशशाङ्कसम्मिततमे संवत्सरे वैक्रमे राधे मासि सिते दले शनिदिने प्रातनवम्यां तिथौ । विद्वदृन्दपतेर्महीसुरगुरोः साक्षाच्छिवश्रीजुपः पूर्णत्व चरित गत शिवकुमाराख्यस्य सच्छात्रिणः ॥५१॥ अन्तर्यामिशिवादेशात्कृतनानेन कर्मणा । श्रीमान् शिवकुमारात्मा प्रीयता परमेश्वरः ॥ ५२ ।। श्रीगङ्गाधरसद्गुरुप्रतिफलत्सारस्वतज्योतिषः श्रीरामाघिनिषेवणाप्तसुमतेः सन्तीणशास्त्रान्बुधेः । श्रीमद्धैरवनायकात्मजनुषः सद्धर्मलक्ष्मीजुषः श्रीनारायण शर्मणः कृतिरियं विद्वन्मुदे जायताम् ॥ ५३॥ इतिश्रीखिस्ते-इत्युपाख्यनारायणशास्त्रिणा प्रणीते विद्व- चरितपञ्चके श्रीशिवकुमारशास्त्रिचरितं नाम चतुर्थः परिच्छेद. ॥ ४ ॥ .. ..

·=
प्रीम महामहोपाध्याय श्रीराम शास्त्री
(तात्याशास्त्री पटईन)
जममपत् १९०२
विप स्यालकास
चयाबरधर
तात्याशास्त्री विजपत रामपणापराभिध ॥
मृत्युमत् १०७६
।

·No text on this page.

·श्री तात्याशास्त्रिचरितम् ।
SA
अथ चूमो जग मा यवैदु पोशमुपीजुष ।
तात्याशास्त्रीति विख्यातविदुपश्चरित परम् ॥ १॥
कुम्भोद्भवेन मुनिना चुलुकीकृतवार्धिना।
अधिष्ठिता विजयत दक्षिणा दक्षिणाकृति ॥२॥
विद्यातपोभ्यामभिदीप्यमाना
वसति यस्या किल भूसुरेद्रा ।
समिद्धवैश्वानरदीप्तिभाजा
म दायते ऽफ पुरता ऽपि येषाम् ।। ३ ।।
कृत्वा त्रि सप्तवार सकलनृपकुलध्वसमुदण्डवीर्य
कृरला क्षोणी विजित्य प्रचुरगुणजुपे कारसपाय प्रदाय ।
आत्मार्थ वहिबाणै सपदि जलनिधिं शोपयन् जामदान्य
प्रापस्मादकम्माद्वसतिहितमसौ शोभन भूमिभागम् ॥ ४॥
यश्च,
अम्भोधजठरे चिराय कलितावासस्तद तमन
नानारलनिघानतामुपगत प्रोद्यत्मवालन्छ ।
खजूरीपनसाम्रदाडिमलसत्पूगालिशोभाधिको
देश कोङ्कणनामको विजयते विश्व मराभूपणम् ॥ ५ ॥

·११४ विद्वचरितपञ्चके-- यन्त्र, जमदमिसुतकदैवतः सरलोदारतरस्वभाववान् । कलिदोषविवर्जितो जनो यमुपाश्रित्य निवासमञ्चति ॥ ६ ॥ तथाविधे कोकणनाम्नि देशे लव्धप्रसूतिर्गुणिगीतकीर्तिः । श्रीकृष्णभट्टः पटवद्ध नेत्ति- विख्यातवंशेऽ भवदग्रजन्मा ॥ ७ ॥ पटव नवशावतंसः श्रीकृष्णभट्टो निजसौभाग्य परी- क्षितुमिच्छन्निव कोकणात प्रचलितो महाराष्ट्रदेशमुपगम्य सातारा नामके नगरे निवासं कल्पितवान् । तत्र महीभृच्छिखरो परि विराजमाने ऽभ्रंलिहे मन्दिरे भक्तजनमनोरथपरिपूरणाय निरन्त रविरचितावासां भगवती पार्वतीमारिराधयिषुरसौ तत्रैव दुश्चरं तपश्चचार। प्रसन्नायाः परमेश्वर्याः सकाशादभीष्ट वरं लब्ध्वा भवानीचर- णारविन्दमकरन्दास्वादनमिलिन्द यवनोच्छेद्यमानसनातनवैदिकधर्मस रक्षणाय धृतकङ्कणं सभामघस्मरप्रतापानलदग्धवैरिन्देन्धन गृहीत. विग्रहमिव साक्षाच्छिव श्रीमद्रामदाससद्गुरुचरणानुगृहीत पुण्य- मूर्ति छत्रपति महाराष्ट्रसम्राज श्रीशिवाजीनामकं महीमहेन्द्र द्रष्टु तदीया राजधानीमुपेत्य परिपाकोन्मुखसुकृतततिमहिम्ना ऽनाया- सेन महीपतेर्दर्शन प्राप्य तपःप्रभावसन्तोषिताया अम्बिकाया परप्र दानमहिम्ना सद्य एव राजवल्लभतामुपाजगाम ।

·श्रीतात्याशाविचरितम् । अथ तत्र नरपतश्चित्तमनुवर्तमान सवमानश्च त मानधनो ऽसो गुणमाहिणा शिव भूपतिनाऽपि यथोचिता वृत्ति लम्भिन सुसमु- वास । वेदवेदाङ्गविदो विप्रम्याऽप्यस्य साड्वामिकेपु सन्धिविग्रहादि राजनीतिकर्मकलापेप्वपि विलक्षण नैपुण्य निपुण निरीक्ष्य सविशेष परितुष्ट शिवभूपतिरम् नागपुरप्रान्तीयराज्यव्यवस्थासम्पादनाय श्रीमता रघोजीभोसले इत्याख्येन नरपतिना सह नागपुर प्राहि णोत् । तनाऽपि निजबुद्धिपिमयेन महीपतेविश्वसनीयतामासाद्य राज कीयकोशप्रधानाध्यक्षपदे ययुज्यत । इत्थ तन तथाविध पदमधितिष्ठता ऽनेन महापति प्रकृतिमण्डल च सममेव सतोपयता प्रभूता कातिर्वित्त चाऽजितम् । कालवश गते तस्मिन् तदीयधर्मपर या बचापाई नाम्न्या स्व पत्युनर्नाम्ना नागपुरे कृष्णेश्वर शिव प्रतिष्ठापित । योऽद्यापि नागपुरे कृष्णभ५८वनस्य कीर्तिगौरवमुल्लासयतास्ते । अथ कालक्रमेण कृष्णभस्य प्रातृस्नुषा परिणाबाईति नामिका विधया प्रभूत वित्तमादाय नागपुरात्प्रचलिता सती काशीनि- वासेच्छया काशीमाजगाम । काश्या च गङ्गातीरे दुर्गाघट्टनिकटे सु दृढानि भवनानि निर्माय तत्र सुसेन विहितवसतिरसौ तत्रैव बालक प्णेश्वरनामक शिव सस्थाप्य तदायतनमपि सुदृढ निर्मितवती । या वज्जीवन गलातीर एव निवस त्या तया शेषमायुरत्यवाह्यत । इत्थ मनेन क्रमणैव प्रकृतचरितनायकवश काशीवासी समजनिष्ट । पहिणाबाईनामिकाया विधवाया देवरो पाल कृष्णभट्ट- नामा Ssमीत् स एव प्रकृतचरितनायकम्य प्रपितामह ।

·११६ विद्वचरितपञ्चके--- भट्टबालकृष्णपटवईनस्य भनारायणनामा पुत्रो ऽभूत् । अयमेव पितामहः प्रकृतचरितनायकस्य । महनारायणश्च पुत्रद्वयं लेभे । तत्र प्रथमः पुत्रो महादेवभहनामा बालंभहापरा- भिधानः पराक्रमी समजनिष्ट । अयमेव चरितनायकस्य जनकः । द्विती- यः पुत्रो भनागेश्वरश्चरितनायकस्य पालकः पितृव्यश्चाऽऽसीत् । अथ बालंभहाऽपराऽभिधानो महादेवभः +वपूर्वजपरम्प. रामनुवर्तमानो मध्यप्रान्तवर्तिनि नागपुरे नगरे निवसन् कुलक्रमागतां नागपुराधीशकोशाध्यक्षवृत्तिमनुतिष्ठन् द्वादशशती च मुद्रिकाणां प्रत्यव्दं लभमानः सुखेन गार्हस्थ्यमाचरन्नवसत् । कालक्रमेणाऽस्य स्वोपास्यस्य शम्भोरनुग्रहात् द्वौ तनयावभूताम् । तत्र प्रथमः पुत्रः केशवनामा चरितनायकस्याऽग्रजः स मजनिष्ट । द्वितीयपुत्र एव प्रकृतचरितनायकः श्रीरामकृष्णशा- स्त्र्यपराख्यस्तात्याशास्त्री। अथाऽस्माक चरितनायकः श्रीमान् रामकृष्णस्तात्याशा- निपटचईनो नागपुरे द्विव्योमनन्देन्दु १९०२ मिते वैक्रमे ऽब्दे आषाढे शुक्लपक्षे त्रयोदश्या बुधवासरे जन्म लेभे । वागीश्वरः स्कन्द इवेश्वरस्य क्षाराम्बुधेरिन्दुरिव प्रपूर्णः । जातो महादेववुधस्य सूनु- स्तात्या ऽपराख्यः खलु रामकृष्णः॥८॥ कुलद्वयस्योज्ज्वलतां विधातु श्रीरामकृष्णांश इवाऽवतीर्णे । :

·श्रीतात्याशास्त्रिचरितम् । श्रीरामकृष्णाभिधशास्त्रिवये सुपुष्पवृष्टिनमस पपात ॥९॥ इत्थ शुभोन्नतमहगणपूणे शोमने मुहूर्ते लब्धजन्मा कुमारो राम कृष्णो वैदिकप्रवरेण जनकेन जातकर्मादिसस्कारै सस्त पूर्वाधिक समुज्ज्वल श्रीवर्द्धमानो लाल्यमानश्च पितृभ्या बालकलीरनुभवन् शी ताशुरिव धवले दले प्रतिदिवसमुद्य स्लाप्रकों ववृधे । साद्धद्विहायनावस्थ एवाऽसौ दुरधात् परिपाको मुखात् मातु पितुश्चातकालनिधनेन सर्वथाऽसहायावस्था गत पितृव्यभट्टनागश्व रेण स्वसमीपमानीय तनयनिर्विशेष प्रत्यपाल्यत । दुर६५ हि न कचिदप्येकलमुपतिष्ठते विपद्विपदमनुबनाती'ति नियगानुसारेणाऽऽपद तरेण सहैवाऽऽपतति । कुमारी रामकृष्ण' सहैव पित्रोवियोगेन दारिद्यदुरवस्थामप्य वभूत् । पितुर्महादेवमय समयपर्यन्तमक्षुण्ण प्रचलिता राजतमुद्राणा द्वादशशती वार्षिकी वृत्ति श्चतुष्पञ्चादशधिकाष्टादशशततमे १८५४ सीस्ताव्दे गपुरराज्ये आ ग्लमहीपालच्छनच्छायायामुपागते ऽद्धी मना ऽवस्थिता । षट्शता येव राजतमुद्राणा तत पर लप्स्य ते इति राजशासनमुद्घोषितममूत् । तत्राऽप्यर्द्ध शतत्रय पितृव्यस्य नागेश्वरभहस्यैवाश आसीत् । अवशिष्टे शतत्रये सार्द्धशत रामकृष्णाप्रजस्य केशवस्याऽशे गतम् । इत्थ सार्द्धकशतमेवाऽस्य वार्षिकवेतन जीवनौपयिकमासीत् । पितृव्य श्रीमान् नागेश्वरमस्तु शैशव एव जनकजननी- विरहित निसर्गचपल वालमेन सविशेषस्नेह पालयन् 'प्रसादचिह्नानि पुर फलानि' इति दिशा वाल्यएनाऽस्य बुद्धिप्रकर्षमालोक्य विम्मि ·११८ विद्वचरिनपञ्चक ताऽन्तरो भविष्यन्त पण्डितेन्द्रममुं निश्चिन्वन् भृशं मुमुदे । अथाऽसौ पञ्चहायनावस्थ एव नागपुरे भाषाशिक्षागुरोः पाठा- लये प्रवेशितस्तत्राल्पेनैव कालेन निजधीविभवेन भाषाशिक्षा समापितवान् । अत्राऽन्तरे भटनागेश्वरेण स्वात्मनैव सहाऽऽनीतो ऽसौ शिव. राजधानी काशिकाम् । या च विद्वत्कुलप्रसवभूमिरिति प्रसिद्धा कैलासतः प्रियतरा शिवराजधानी । यस्याः पदाजनिकटे विलठत्यजस्रं मन्दाकिनी शिवशिरोवरवैजयन्ती ॥ १० ॥ यद्वासिनो नरशरीरभृतो ऽमरेन्द्रा आकण्ठमन्दु परिपीय सुरस्रवन्त्या. । नेच्छन्ति जातुचिदमी मनसा सुधा ता रम्भादिदेववनिताऽधरमाधुरी वा ॥ ११ ।। इत्थविधाया काशिकायामुपागतोऽसौ पितृव्यस्यैव सदने सहैव तेन सुखं न्यवसत् । अथ पितृव्यो भनागेश्वरो ऽष्टवर्षदेशीयमेन विप्रोचितेनो पनयनसंस्कारेण सस्कृत्य ग्राहयामास भगवती सावित्रीम् विरिञ्चिकल्पाजनकानुजाता- ल्लब्ध्वैष विद्या सवितुर्वरेण्याम् । निसर्गसुश्रीरपि शाणघृष्टो मणियथा भूरि रराज बालः ॥ १२ ॥ - ·श्रीतात्याशास्त्रिचरितम् । अथ पुनरपि कार्यविशेषवशेन नागपुर गच्छन् पितृभ्यो ऽमुमपि सहैवाऽऽत्मना निनाय । तत्राऽसौ सुप्रसिद्धतमाद्विवरात् खरे इत्युपनामकात कस्माचिदपि शास्त्रिवरात् कोशकाव्यादि समधीते स्म । इत्यमसौ चतुर्दशहायनावस्थ कोशका येषु च लब्धप्रवेश पुनरपि पितृव्यसहित एव काशीमाजगाम । तत फारया वर्षद्वय यावत् वेद- कर्मकाण्डाद्यभ्यास विदघता ऽनेन बुद्धिमत्तमेन तावदयस्थेनैव सहद याना विदुषा मन समाचकृपे । तत पर पोडशहायनावस्थो ऽसौ समधिकपिपठिषाऽऽकुलचेता सुचेतास्तात्याऽपराऽभिधानो रामकृष्णस्तात्कालिककाशिकवि- द्व मण्डलाखण्डल कलिकालप्रभावलुप्तप्रायशास्त्रमयादासमुद्धरणाय धृ तकण पुण्यमूर्ति यायजूफ श्रीमन्त रानडोपाख्य बालशास्त्रि णमुपजगाम । सविनय कृतप्रणामो व्यजिज्ञपच्च त महात्मानमध्यापनादिना ऽनुग्रह विधातुम् । महोदाराशय शिष्यजनकवात्सल्यनिधि श्रीना लशास्त्रिवरोऽपि तत्तथेत्यमुष्याभ्यर्थनामङ्गीचकार । शोभने मुहूर्ते समार०यो ऽस्य सिद्धा तकौमुदीपाठ । अथाऽन वरतमगणितकायक्लेशमधीयानो ऽसौ सद्गुरोराशीर्वचनप्रभावादात्मनो निरुपमधिषणालाच द्वादशवर्षोल्छनीयमध्वान पभिरेव वरतिच काम | रन सपरिप्कार व्याकरण तावतैव समयेनापीतवता ऽनेन धीमच्छिरोमणेगुरोरपि विस्मयो जनित । अथाऽम्य दिने दिने वर्द्धमाना पाण्डित्यलक्ष्मीदुर्वादिना हृदयेषु ·१२० विद्वच्चरितपञ्चके कम्प जनयन्ती तात्कालिककाशिकपण्डितमण्डले ऽमुं सविशेषमास्पद लम्भयति स्म। वेदान्तधर्मशास्त्रादिशास्त्राण्यपि सरहस्यमध्यापितो ऽसौ धराऽम- रगुरुणा गुरुणा सर्वशास्त्रावगाहिशेमुषीकः प्रकृष्टं पाण्डित्यं भेजे । इत्थं श्रीबालशास्त्रिप्रवरगुरुवराच्छन्दशास्त्र समग्रं वेदान्तं धर्मशास्त्र कपिलमुनिगिरां चाऽपि लब्ध्वा रहस्यम् । प्रीत्या दत्ताऽभयाशीगुरुवरचणैमूर्ति विन्यस्तपाणिः श्रीमान् विद्वद्वरेण्यः सपदि विरुरुचे रामकृष्णो वितृष्णः ॥१३॥ अथष सर्वतः प्रसृमरविमलयशाः पण्डितसमासु सादरमाहूतः स्वकीयवाक्पाटवन वैताण्डकानां मुखानि मुद्रयन् महती प्रतिष्ठामलभत । प्राप्तकालं सर्वोपकारक्षम गृहस्थाश्रम वितन्वन्नसौ द्वारवङ्गाधीशैः श्रीलक्ष्मीश्वरदेवैः सबहुमानमभ्यर्थितस्तदीयकाशिकद्वारवङ्गपाठ- शालायामध्यापयामास । तत्र सविशेषमध्यापयता ऽनेन बहवो मैथिलाश्छात्राः समध्या- पिता लम्भिताश्च पण्डितमण्डले महती प्रतिष्ठाम् । इत्थं चिर पाठयतो विदो ऽस्य कीर्तिर्जगत्या प्रसृता वभूव । छात्रैरनन्तैरुपगीयते स्म लोकोत्तरा ऽध्यापनरीतिरारात् ॥ १४ ।। अथ लोकोत्तरजगद्विश्रुतैतत्पाण्डित्यप्रकारश्रवणजनितविस्मयो वि- द्वत्पक्षपाती तात्कालिकः काशिकराजकीयपाठालयप्रधानाध्यक्षः श्रीमान् डाक्टर थियोसाहिवमहाशयः सबहुमानमेनमाहूय काशिकराजकी- ·श्रीतात्याशास्त्रिचरितम् । यपाठालये व्याकरणसाड्ययोगादिदर्शनाध्यापकदे ययुक्त । इत्थ सौभाग्येन समुचित पदे नियुक्तोऽय पण्डितोत्तसम्तत्र सहयातीता नन्तेवासिनो विविधानि शास्त्राणि सविशेष व्याकरणमध्यापयन्नध्यापक- श्रेष्ठ प्रकृष्टा प्रतिष्ठामाससाद । एतत्सम्म धेन काशिकराजकीयपाठशाला पुपोष सविशेषा सुषमाम् । बापदेववुधे द्रमौलिकलिता कैलासचन्द्रानना श्रीदामोदर सूरिसिंहसहयुग्गङ्गाधरासोन्नता । रयाताऽनेकविपश्चिदञ्चितवपु श्रीरामकृष्णोलस-- लक्ष्मी काशिकराजकीयसुरगी शाला बभासे तदा ॥५॥ पण्डिते द्रेणाऽमुना ऽध्यापिता असहयाता सडख्यान तो भा- रतवर्षे प्राय सपत्रैव विराजते, विशेषतो मैथिलाश्छात्रा अमुष्मा लब्धविद्या वेयाकरणश्रेष्ठा अलङ्कुर्वन्ति विद्व मण्डलम् । परिशेष तेपु सविशेषविद्यावता कतिपयाना नामानि कीत्तयिष्याम । विदरस्याऽस्य पाण्डित्यमिव धर्मप्राणताऽपि लोकोत्तरवाऽऽसी त् । काश्या दुगाघट्टे 'गगाया घोष' इति प्रसिद्धलक्षणोदाहरणानु रूपमेवाऽस्य सुहद भवनमासीत् । यत्र सवदा निवसता ऽनेन याव जीवन जाहवीजलकणवाही पावन एव पवनो निपेवित । लोचना भ्यामनवरत स्फटिकशिलाभद्गविमलाना उन्मजजलजन्तुविक्षोभिताना हरशिरश्व शेशवकेलिसचिवाना हरिचरणनिणेजनजलाना भागारथी कल्लोलाना विलास एव विलोकित । सुधामाधुरीमप्यधरयता भवरोग भेपजाना मन्दाकिनीपाथसामाचमनमेव येनाऽकारि यावज्जोवनम् । -

·१२२
विद्वच्चरितपञ्चक
प्रत्यहमविच्छेदेन महति प्रत्यूपे पञ्चगङ्गातीर्थे निर्वतिताभिषेका
ऽयमपाप्मा काचनगौरवपुः सन्ध्यातर्पणादित्रामणोचितक्रियाकलापान
निवर्तयन् हुताऽनिको ऽग्निकल्पः शिवाराधनकव्रतो महामनाः सभासु
गुरुरिव नक्षत्रमण्डले व्यद्योतत |
न केवलमयं विशिष्टः पण्डित एवाऽसीदपि तु व्यवहारे ऽप्यसा-
धारणा ऽस्य धिषणा विस्मयं जनयति स्म विदुषां चेतसि ।
पहूनि वर्षाणि यावत् स्वगृह एव मुद्रणयन्त्रालयमपि प्रवर्तयता
ऽनेन बहून् शास्त्रीयान् ग्रन्थान प्रकाशयता विदुषा विद्यार्थिनां च
सुमहानुपकारो ऽप्यकारि।
राजकीयाऽधिकरणेपु व्यवहारनिपुणता ऽप्यस्य प्रेक्षावतामपरो
क्षैवासीत् । कूटनीतिनिष्णाता अप्यनके व्यावहारिकाश्चाणक्यमपि शि-
क्षयितुं समर्थस्यास्य बुद्धिवैभवमनुभूय विस्मयेन मुखकमलेप्वॉलि
नालानि दुदुः।
एतन्निमितिषु परिभाषेन्दुशेखरस्य भूति नामिका टीका विश्व
चिश्रुतैवाऽऽस्ते । साम्प्रतिकेपु वैयाकरणेपु नाऽस्ति कोऽपि तथाविधो
येन नोपासिता भूतिः । किं बहुना, भूत्यैव भूतिमन्तो ऽधुनातनाः
पण्डिताः सन्ति । अभूतयस्त्वभूतय एवेति कि वक्तव्यम् ।
या च भूतिः,
शम्भोनागेशनाम्नो गहनतरगिरा मर्म सम्यक् प्रकाश्य
प्रौढ्या सम्सम्प्रदायागतमखिलमलं ख्यापयत्यर्थजातम् ।
विद्यार्थित्रातमाता कठिनतमपरीक्षाऽब्धिपोतायमाना
तात्याशास्त्रीन्द्रकीर्तिर्जगति विजयतां भासते यावदर्कः ॥१६॥

·श्रीतात्या गम्मिचरितम । १२३ इयमस्य टीका भतिरनेकवार मुद्रिता पागधेनुरियाऽम्म प्रचु- रमर्थ ददाति म । मुद्रितानि च टीकातराण्यतिशया ऽसावद्याप्य स्य वश्यानामन्ति के निधिरियाऽव्ययो विराजते । शन्देन्दुशेखरम्याऽपि टीकाऽनेन विरचिता ऽऽस्ते, परतु सा न मुद्रितेति न वय तटवलोकनभागधेय भजाम । इत्यविधानेकनिन धरन- निर्माणजा लोकविलक्षणय । राकाशशाङ्कप्रतिमा ऽम्य जजे कीर्तिर्जगत्यामसमा युधम्य ॥ १७ ॥ तत परमेतदीयप्रपाण्डित्यप्रभावाकणनपरितुष्टेन भारतसम्राट प्रतिनिधिनाऽमुष्मै नन्दव्योमाङ्कशशाकमम्मिते १९०९ खीस्तान्दे महामहोपाध्यायपदवी प्रदीयते स्म । सम्राट्मदत्तदुरवापमहामहोपा ध्यायेतिमा यपदवीं समवाप्य धीमान् । विद्योतते स्म विदुपा सदसि प्रसिद्ध स्तात्याऽपराऽऽख्य पटव नरामकृष्ण ॥१८॥ दुर्गापट्टे गद्गाप्रवाहनिकटएवाऽनेन म्वपूर्वजप्रतिष्ठापितयारक प्णेश्वरमन्दिरस्य पुरोभागे ऽनलिहो महान प्रासादो निर्मापितो वर्तते । यमवलोक्य जना कौतुकेन 'परवद्धनदुर्ग' इत्येव व्याहरति । इह हि ससारे ज मजुषा प्राणिनां सुखदु खे हि स्वभावत एवं पर्यायेण समुपतिष्ठते । पण्डितोत्तस श्रीमान् तात्याशास्त्रिवरोऽपि तम्यैव नैसर्गिकनियमस्य लक्ष्यतामापे ।

·१२४ विद्वच्चरितपञ्चक- श्रीमतः शास्त्रिवरम्य ज्येष्टस्तनयः श्रीमान् पटवद्धननाराय शास्त्रीति नामा बभूव । यः खलु व्याकरणाचार्यः साहित्यसा इत्यवेदान्तादिष्वपि निपुणो विरचितमुद्रितानेकनिबन्धः प्रख्यातयशाः पितुरनुगुण एवाऽऽसीत् । व्योमपडशशाङ्कमिते १९६० वैक्रमे ऽव्दे ऽकस्मादेव स जगाम पञ्चत्वम् । निरन्तरवेदान्तचिन्तनदान्ताशयः शास्त्रिवरस्तादृशमपि शाकशङ्ख विवेकाङ्कुशेन समुत्पाटयामास । नैतावताऽपि दुरदृष्टं परितुष्ट बभूव । शासिवरस्य द्वितीयः पुत्रो व्याकरणतीर्थः पण्डित बालकृष्णशास्त्र्यपि वार्द्धके पितरमनव- लम्ब वितन्वन् वहिहयनन्देन्दुमिते १९७३ वैक्रमेऽन्दे सुरपुरातिथिर- भूत् । अयमपि शोकः शान्तचेतसा प्रवयसा शास्त्रिवरेण तथैव सोढः । इत्थमनेकैः पारिवारिकैर्दुःखैरभिभूतो जराजर्जरवपुश्चतुरधिकसप्त तिवर्षवयाः श्रीमान् तात्याशास्त्र्यपराभिधानो रामकृष्णशास्त्री पटवर्द्धनो यावज्जन्म कृतस्य तपसः प्रभावात् घडश्वाङ्कशशाङ्कसं- मिते १९७६ वैक्रमे ऽब्दे फाल्गुन शुक्लतृतीयाया प्रातः कृतनित्य- क्रियो ऽक्लेशेनैव तत्याज पाञ्चभौतिकं वपुः । षड्वाहाङ्कशशाङ्कसम्मिततमे संवत्सरे वैक्रमे मासे फाल्गुनसंज्ञके सितदले प्रातस्तृतीयातिथौ तात्याशास्त्र्यपराऽभिधो बुधवरः श्रीरामकृष्णाहूयः सायुज्यं समुपागमद्भगवता विश्वेश्वरेणादरात् ॥ १९ ॥ विद्वासो निरुपाश्रयाः समभवन् तेषां धुरीणे गते विद्या शोकमलीमसा न रुपे प्रावृट्शशाको यथा । ज

·श्रीतात्याशास्त्रिचरितम् ।
१२७
छात्रोघी विललाप दीनपदना काशी चकाशे न सा
तात्याशास्त्यपराभिधे बुधवरे श्रीरामकृष्ण गते ।२०॥
श्रीपालशास्त्रिगुरुवर्यविशिष्टशिष्ये
प्वेपो ऽन्तिमो ऽभवटसीममतिप्रकर्ष ।
अम्मिन् गते नवपरिष्कृतशब्दसाल
रुद्धोन्नति प्रतिदिन कृशतामुपैति । २।।
श्रीमता शास्तिवराणा देहावसानसमय द्वा पुत्राचाम्ताम् । एको
व्याकरणाचार्यों दुण्डिराजशास्त्री पटवर्द्धन गाम्बिवराणा निध
नाद्वपनयात् परमेव पञ्चत्वमाप | अपरो वीरेश्चरशास्त्रिशर्मा
सर्वत कनिष्ठ पितु प्रियतमो लारित पुत्रो यथाशक्ति म्पकुलगौरव
रक्षन् विराजते ।
श्रीमता शास्त्रिवराणा शिप्यास्तावदखिल भारतवर्ष मभिव्याप्य
स्थिता वर्तन्ते । तेषा सर्वेपा नामानुकीतन दु शकमिति तषु कतिप
याना सविशेषविद्याजुपा नामानि कात्तथाग
श्रीमन्तो मा यवरा पण्डित द्रा व्याकरणशिरामणय प्रख्यात
यशसो महामहिमशालिना मुजफ्फरपुरराजकीयसस्कृत विद्यालयप्रधाना
ध्यापका महामहोपाध्यायश्रीशाशनाथाशर्माणो मनीपिण शा
स्त्रिवराणा प्रधानशिष्या एव-
विद्वत्ससदि वागधीशसशा प्रोढपतिष्ठाजुषो
नानाशास्त्रविचारकर्मकुशला अध्यापकपूतमा ।
शास्त्रे व्याकरणे परिष्कृतियुते लोकोत्तर श्रीयुता
श्रीमत शशिनाथझाऽऽरयविबुधा राजन्ति विणे ॥२२॥

·.२६ विद्वच्चरितपञ्चके- . श्रीमन्तो वैयाकरणश्रेष्ठाः शास्त्रान्तरेष्वपि प्रविष्ट मतयोऽध्यापन निपुणताप्रथितकीर्तयः सरलस्वभावाः सत्यतपोदमान्विता मितभाषिणः सत्ययुगपुरुषा इव पुण्यशीला गोइनकापाठशालाध्यापका व्याकरणा चार्याः श्रीरामयशस्तिपाठिशर्माणोऽपि शास्त्रिवराणा शिप्या एव - विख्याता विदुषां गणे सुयशसश्छात्रैरनन्तैर्वृताः शान्ताः सत्यसमेधमानसुषमाः स्वाचारधूर्धारकाः । विद्यागौरववैदुषीसुविनयैर्लोकातिगाः पण्डिताः श्रीमद्रामयशस्त्रिपाठिपदभृद्वर्या जयन्ति ध्रुवम् ॥ २३ ॥ न्यायव्याकरणाचार्या विद्वद्वन्दे सुपूजिताः । ख्याता निरसनाऽभिख्या मिश्रवंशाऽधिकौस्तुभाः ॥२४॥ तात्याशास्त्र्यपराख्याना रामकृष्णाख्यशाषिणाम् । जयन्त्येते शिष्यवर्या विद्याविनयभूषिताः ॥ २५ ।। मायापुरीप्रथितसंस्कृत पाठशाला सत्पाठकास्पदगताः सुधियामधीशाः । द्रव्येशझामहितनामजुषो जयन्ति श्रीरामकृष्णबुधराजसुशिष्यवर्याः ।। २६ ।। मुजफ्फरपुरे राजपाठशालैकपाठकाः । शिप्या. श्रीशास्त्रिवर्याणा किशोरीझाऽमिधा विदः ॥ २१ ॥ हरिद्वारे ऽमरवचोनिलयाध्यापकोत्तमाः। श्रीमच्छीधरझानामशालिनोऽपि बुधास्तथा ॥ २८ ॥ कमलापुरसराजत्पाठशालाप्रतिष्ठिताः । अध्यापका महावीर झाऽभिधा अपि ते तथा ॥ २९ ॥ :

·श्रीतात्याशास्तिचरितम। १२७ अयोध्याया सुरगिरामालयेऽध्यापकोचमा । कालिकामानामभृत पण्डिता अपि तादृशा ॥३०॥ श्रीम तो व्याकरणाचार्या साहित्यशास्त्रिणो बुद्धिमत्तमा सरल विमावा काशीस्थकान्यकुजपाठशालाकाशीनाथपाठशालाप्रधानाध्या पका विद्याविलासशुक्लशर्माणोऽपि शासिवराणा शिप्या एव- सत्सम्प्रदायसुपरिष्कृतशब्दशास्त्र मर्मज्ञपण्डितवरा सरलस्वमाया । साहित्यदर्शनविमर्शनशालिशीला विद्याविलास इति नामजुषो लसन्ति ॥ ३१॥ श्रीमतो व्याकरणाचार्या पण्डितवरा काशीस्थरणवीरसस्कृत पाठशालाध्यापका श्रीरामदेवद्विषदि शर्माणोऽपि शिप्या एव शाबिवराणाम- श्रीमत रयातनामानो रामदेवा०यपण्डिता । जयति शास्त्रिवर्याणा शिप्या प्रियतमा इमे ॥ ३१ ॥ अयेऽपि प्रभृतपाण्डित्या श्रीरामशास्त्रि पराजप, श्री दामोदरशास्त्रिसहस्रबुद्धिसर्माण , श्रीमत्प्रसिद्धनारायण- मिश्रशर्माण , रायपुर चर्चमिशन स्कूलसम्कृताध्यापका व्याकरणा चाय श्रीराजनीतिपाण्डेयशर्माण , लडनमिशनपाठशालाध्यापका श्रीमोतीरामपाण्डेयव्याकरणाचार्यकाव्यतीर्था , वयाकरणा श्री नन्दनाशर्माण , प्रयागस्थजयकिशोरझाशर्माणश्च श्रीमता शा स्त्रिवराणा शिष्या विराजन्ते । ये च शास्त्रिवराणा प्रसिद्धा अपि शिष्या अल्पायुष पञ्चप .

·१२८ विद्वच्चरितपञ्चके -- 1 गतास्तष्वपि कतिपयान् कीर्तयामः | शास्त्रे व्याकरण प्रवीणधिषणाः साहित्यलब्धास्पदाः ख्याताः पण्डितपुङ्गवेषु विजयां जित्वा सुभृत्यङ्किताः । काशीस्थास्तु गुनोरझा पदजुषो विद्वद्वरास्तेऽधुना भूमौ सन्ति न रामकृष्णविदुपः शिष्यपु सम्मानिताः।।३२।। कोटिभास्करकुलाब्धिकौस्तुभो रामशास्त्रिपदभाग बुधोत्तमः । रामकृष्णबुधशिप्यतामितः स्वर्गतः सुयशसाऽत्र राजते ॥ ३३ ॥ इति । बाणाऽष्टाङ्कशशाङ्कसम्मिततमे सवत्सरे वैक्रमे ज्येप्टे मास्यसिते दले रविदिनेऽष्टम्या प्रभाते मुदा। तात्याशास्थ्यपराभिधस्य विदुषः श्रीरामकृष्णात्मनः पूर्णत्व गमित मया सुचरितं प्रीणातु तेनेश्वरः ॥ ३४ ॥ श्रीरामकृष्णचरितस्मरणेनाऽमुना मम | प्रीयतां रामकृष्णात्मा सर्वात्मा परमेश्वरः ॥ ३५ ॥ श्रीगङ्गाधरसद्गुरुप्रतिफलत्सारस्वतज्योतिषः श्रीरामाघिनिषेवणाप्तसुमतेः सन्तीर्णशास्त्राम्बुधेः । श्रीमद्भरवनायकात्मजनुषः सद्धर्मलक्ष्मीजुषः श्रीनारायणशर्मणः कृतिरिय विद्वन्मुदे जायताम् ॥३६|| इति श्री खिस्ते-इत्युपाख्य श्रीनारायणशास्त्रिणा प्रणीते विद्व- चरितपञ्चके श्री तात्याशास्त्रिचरितं नाम पञ्चमः परिच्छेदः । 'BAR

·।
॥श्री ॥
विदच्चरितपञ्चकस्योपसहारः ।
भूपालो हथुवापुर दरवर काशीमुपेत्यादरा-
द्वागीशप्रतिमान प्रधानविदुषो यान् पूजयामास स ।
मक्त्या चित्रमचीकरच ललित येषा शिवश्रीजुषा
ते पञ्चाऽपि जयन्ति लोकगुरवो विद्वत्फुलाऽऽखण्डला ॥१॥
नून साम्प्रतिकेषु काशिकविपश्चिन्मौलिपु प्रायश-
स्तेषामेव महात्मना सुविदुषा सन्त्येव शिष्या समे ।
येरवाऽद्य धराऽमरै भगवती वाग्देवता पुत्रिणी
काले ऽस्मिन् कलिकमले ऽपि कलया धमोऽस्ति यत्सश्रयात् २॥
प्रात सस्मरणीयचारुचरिता देवोपमास्ते बुधा
सद्धर्माऽपनवनव्रतजुषो याता कथाशेषताम् ।
पाखण्डप्रचुरप्रचारविषम कालो ऽयमद्धा तथा-
ऽप्येतत्सच्चरित श्रुतिप्रतिभटीभूत सता राजताम् ॥ ३॥
श्रीकाशिकासुरगवीसदनेशगोपी-
नाथामिधानकविराजनियोजितो ऽहम् ।
वाराणसेयरपण्डितपञ्चकत्य
रम्य मुदा व्यरचय चरित क्रमेण ॥ ४ ॥

·विद्वच्चरितपञ्चकस्योपसंहारः ।
अत्युक्ति न च लेशतो ऽपि कलिता नो रूपक भावित
नाऽऽलदारिकरीतिभिः स्ववचसा व्यासश्च सम्पादितः ।
यद्यास्तविकं यथा समभवत्तत् केवल वर्णितं
स्वाऽज्ञानेन तदप्यहो न सकल ज्ञातं यथावन्मया ॥५॥
अस्मिन् पण्डितपञ्चकस्य चरिते भक्त्या प्रणीते मया
मा मा मत्सरदूपिता वितनुत स्वीयां दृशं सज्जनाः 11
नेदं काव्यमतो ऽत्र तद्गुणगणस्याऽवेक्षणं स्थान्धा
दोषाणां गणनैव का प्रतिपद ते सन्ति जानाम्यहम् ॥ ६॥
एवं सत्यपि कोऽपि सद्गुणकणो जागर्ति चेदीदृशे
वाग्देवीकरुणाकटाक्षविमले वाचां प्रपञ्चे मम ।
सन्तस्तं रसयन्तु निर्मलाधियस्तेन श्रमो मामकः
साफल्यं कलयेत् कलानिधिकलेवेशस्य मूनि स्थिता ||७||
-
ये वाऽस्मत्सुहृदः प्रचण्डधिषणा दोषैकदत्तेक्षणा-
स्तैः स्वीयप्रतिभाबलेन बहवो दोषास्तु लभ्या इह ।
लोको भिन्नरूचिस्तथाऽपि सुजनो मिष्टान्नमिच्छत्यहो
धन्यो ऽन्यस्तु समीहते रुचिवशात्तां शौकरी पारणाम् ॥ ८॥
लोके पण्डितमानिनः परवचःश्लाघासु मौनव्रता
मान्याः स्वप्रथिमक्षतेरिव भयाद्विभ्रत्युपेक्षा सदा ।
निष्पक्षाः सदसद्विवेककुशलाः सन्त्येव सन्तः कचिद्
वित्रा स्तन्मनसो मुदं वितनुतामेष प्रबन्धो मम ॥ ९ ॥

·विद्वच्चरितपश्चकस्योपसहार । गौरवाचरितेशाना विश्वनाथोपमाजुपाम् । लोके विजयतामेतद् चिद्धचरितपञ्चकम् ॥ १० ॥ शरवसुनिधिच द्वैरक्षिते पैझमे ऽद्वे शितिदलकुजवारे ज्येष्ठमासे दशम्याम् । अवति नृपतिवर्य भारत जार्ज भूपे जयतु कृतिरिय मे पूर्णता प्रापिता ऽद्य ॥ ११॥ विद्याऽक्षमालाकलिता शशिशावकशेखराम् ॥ वीणापाणि भजे वाणी जगत्कल्याणकारिणीम् ॥ १२ ॥ इति श्री खिस्ते-इत्युपाख्यनारायणशानिणा प्रणीत विदच्चरितपश्चक समाप्तम् ।

·No text on this page.

·शुद्धिपत्रम् । प्र० प० अशुद्धम् वारमुदार सर्वत १२ ७ जहुसुता पण्डिपरि वर्यस्तदानी ११ धारभुदार सर्वत जहनुसुता पण्डितपरि પર્યસ્તવાન सामान चायपरीक्षा मर्मशता सवभूभागे विस्तर विद्वत्तमो मार्गमेति राकाचन्द्र दिवौकसोऽपि पुरस्धसिंह दर्शनलामे रसासारा ३१ समान चार्यपरीक्षा ममता सर्वभूमागे विस्तार विद्वत्तमो मागमेति राकारच दिवाकसोऽपि पुरस्थसिंह दर्शनलामे रासाराऽऽसारो भक्त्या सर्वविद्या तितो स्थिति सर्वथा ३७ ४० १६ ४४ २ ४४ भक्त्या ४५ લવવિધા તિપ્રતો स्थिति सर्वथा ४५ ४५ ·(२) पृ० पं० २० अशुद्धम् मधीयन चिर धर्मेसा शुद्धम् मधीयान चिर धौसा ९ ६ w ५२ 20 प्रघाना प्रधाना ६० १५ ७ १० ७६ १७ ७७ ७८ गणेऽग्रण्यः वर्गे साऽतिशधिनी सिन्दुर अशेगड्मय पुत्रः परिवारिको पञ्चाधिकैकोन मेबकेबलं सलापं जरार्जरोऽपि सायुज्थं शास्त्रिवराणां गणेऽग्रगण्य वर्ग सर्वाऽतिशायिनी सिन्दूर अशेषवाङ्मय पुत्राः पारिवारिकी पञ्चाधिकैकोन भेवकेवलं सैलाप লালীতি सायुज्यं शास्त्रिवराणां २१ ७९ ७९ ७९ १९ ६ लब्ध लब्ध ८१ ८१ ८३ ८ ८५ ८ लत्सम्पन्ति बहबो पकारचिता सवत्सरे धीमता मगवतो वन्दु लसत्सम्पत्ति बहवो पकाररचिता संवत्सरे धीमता भगवतो वक्वेन्दु १ २१ ९२ or ९२ १३ ·प० अशुद्धम् श्रीशीव मणेदार्श शुद्धम् श्रीशिव मणेश ९३ १ ८ परसहस २० मध्यय २२ सवतो द्वावई लक्ष्मीश्वदेवन रमेश्वदेवं महोदय स्वातिरेकजक समासु १८ २१ ११ परमहस मध्यय સર્વતો द्वारवङ्ग लक्ष्मीश्वरदेवेन रमेश्वरदेव महोदय स्वातिरेकजनक सभासु ग्रथेप्पपि महीपति वितृष्ण भागीरथी व्रतो कृष्णालय भिधान वैकमेऽन्दे नथेप्यपि १०० १०३ १२ महापति વિ मागारथी व्रतो २१ ३ १२० १२१ १२२ ૨૨૪ १२९ १३१ कृष्णाय २० मित्रान कमेऽदये

·No text on this page.

·THE PRINCESS OF WALLS SARASVATI BHAVANA TULIS Litod by GOPINATU KAVIRAJ MLA No 1-Tho Kıramayali Bliashara a Commentary on Udayana s Tiranavalt Dravja section by Padmanabha Aliśrn Ld with Introduction and Indox by Gopinath Kaviraj N A Rs 1-12 No 2--The Advaita Chintamani, br Rangoji Bhatta rd with Introduction etc by Nirayana Sastrillusto Sábitgacharya Rs 1-12 No 3—The Vedanta halpalatıha by Jindhusudana Sarasvati Edited with Introduction etc by Ramajna Prodoya Vj & karapacharya Rs 1-12 No 4–The Kusamanjalı Bodhani a Cominontary on Udnyans Theistic Tract Ngasa husumāñjali by Varadaraja Ed with Introduction oto by Gopinati haviraj II A R2-0 No u-Tho Rasasăra a Commontary on Udayana s kıranasalt Gada Soction by Bhatta Vädindra Ed with Introduction etc by Gopinath Kaviraj M A Rs 1-2 No 6-(Part I)-The Bharana Visoka by Vandana Blıfra with a Com mentary by Bhatta Umbeka rd with Introdaction otc by M M Ganganatha Jhå DLA D Litt Rs 0-12 No 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs 0.-12 No 7-(Part 1)-Yoginihirdaya dipiha by Amftananda Náthn being a Commentary on Yoginthfdaya a part of Vamales Tara Tantra Ld with Introduction etc by Gopinath Kaviraj M A Rs 1-8 No 7-( Part II ) Ditto Ditto Rg 1-4 No 8--The Kavgadal ini by Gangananda Kavindra Ed with Introduction etc by Jagannatha Sastu Hoshing Sahityopadhyaya Rs 0-10-6 ·( 2 ) No 9-(Part I)-Tho Bhakti Chanduka, a Commontury on Sandilya's Bhaklısūtrus, by }irīyana Tirtha Ed with a Profatory Note by Gopinath Kovilaj,DI A. Rs 0-15 No 10-(Part 1)-Tho Siddhāntaiatnn, by Balndova Vidyābhūsana Ed with a Pecfators Noto by Gopinath Knura), M A Rs 1-2 No 10-(Part II)—Do Do Rs 2-12 No. 11-Tho S'ri Vidya Ratna Sūtras, by Gaudnpīdī, with a Commontary by Sinnkuiranya Ed with Introduction otc by Nārāyana S'istri Khisle Sāhutyacharya Rs 0-9 No 12-Tho Rasupradipa, by Prabhūhaia Bhatta Ed with Introduction olc by Marcjann S'āstu Khisto Sahityacharya Rs 1-2 No 13-The Siddhasıddhānta Sangiala, by Balabhadra Ed, with Introduction by Gopinath Karna), DI A Rs 0-14 No 14-The Trivenikā, by Aśādhaia Bhattar Ed with Intıoduction by Batukanātha Sarmī Sāhityo. pādhyāya, Di. A and Jagannātha S'astrı Hoshing Sāhityopādhyāya Rs 0-14 No 15-(Part I)-The Tripuiārahasya, (Jñāna Khanda) Ed with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, DI A, Rs 0.14 No 15-( Part-II )—Do Do Rs. 2-4 No 15 ( Part III )-Do Do No 16-Tho Kāvya Vilāsa, by Chiranjiva Bhattāchārya Ed with Introduction etc by Batukanātha S'armū Sāhityopūdhyāya, MI A and Jagannatha S'āstrı Hosing Sāhilyopādhyāya Rs 1-2 Ito 17-The Nyāya Kalıkā, by Bhatta Jayanta Ed with Introduction by M M Gangādātha Jhā, MA, 1) Litt Rs. 0-14 ·etc No 18-(Part I)-Tho Goraksa Siddhanta Sangraha Id with a Profatory Noto by Gopinath kaviraj M A. Rs 0--14 No 19-4 Part I)-The Prakſıta Prahasa by Vararuchi with the Prakrita Sanjivant by Vasantaraja and the Subodbini by Sadananda ta with Prefatory note otc by Batuk Math Sarma MA and Baladora Upadhyaya M A Rs 2-4 No 19- Part II) Ditto Ditto Rs 2-12 No 19-( Part III ) Introduction eto (In Preparation ) No 20 The Mansatattraviveka by Viſsavatha Nyayapanchanana Bhattacharya Edited with Introduction by P Jagannatha Sastri Hoshing Sahityopadhyaya with a l'oreword by Pandit Gopi Nath Kaviraja M A Principal Governmont Sanskrit College Benares Rs 0-12 No 21- Part I ) The Nyaya Sıddhanta Dlala by Jayarania Nyaya Panchanana Bhattacharya Edited with Introduction etc by Mangal Dova Sastri M A D Phil (Oxon ) Librarian Govt Sanskrit Library Sarasvati Bhavana Benares Rs 1-2 No 21-( Part-II) Ditto Ditto No 22-The Dharmanabandhu Slohachaturdası by Sr 8 esa Krona with 2 Commentary hy Rama Pandit Edited with Introduction etc by Narayana Sastri Khiste Sahityacharya Assistant Librarian, Government Sanskrit Library Saraswati Bhavana Benares No 23-Navaratrapradipo by Nanda Pandit Dharmadhikari Ed with Introduction etc by Vkijanatha Sastri Varakale Dharmasastra-S astri Sadholal Research Scholar Sanskrit College Benares with a Foreword by P Gopinath Kaviraj M 1 Principal Government Sanskrit College Benares

·1)
No 24-Sui Rimilápiniyopnnisnd with tho Commontary enllod Rūmt.
Kāśikī in Pürrntipini and Anandanidhi in Ultaatüpını
by Anandajana
Ed with Introduction olc. by Anantarana S'istii Votila
Salutyopādhyāya, Post-ichitya Scholnr, Govt Sanskrit
Collogo, Bonnros, with a Foroword by Pandit Gopi Nätlin
Kavnāja, DI A, Principal, Gorornmont Sanskut Collogo,
Bonaros
No 23-Sipındyaknlpnlntikū by Sadāsıra dora alias Åpndorn wath
a commontary by Nirāyana Dorn
Edited with Intioduction olc hy Jagannatha Sastri Hośinga,
Sähtyopadhyāya, Sīdholīl Rosearch Scholar, Gort Sanskrit
Collogo, Bonaros.
No 26-NIrgānhalekha Natiha by visvannthn dosa kav
Edited with Introduction olc by Nirāyana Sastrı Klusto
Sāhitzācharya, Asst
Gorornmont Sanskrit
Library, Benares.
Libiarinn,

·THE PRINCESS OF WAI FS SARASVATI BHAVANA SIUDIES Edited by GOTINATI LAVITAJ NA Jol 1- (1) Studios in Hindu Tax (1) its Tvolution br Ganganatha Jha (b) The low-point of Ngāja laitosika Plulosophy by Gopi nath haviraj (c) Nirmana Kiga hy Gopinath havırı Rs 1-12 Vol II (a) Paraſuramı Miſra alias Vapi Rasala Rosa by Gopinath haviraj (b) Indor to Sabara s Bhasya bs the lato Col G A Jacob (o) Studies in Hindu I 1w (2) -its sources by Ganganath Jhin (d) 1 low Bhaktı Sutra by Gopionth haviraj (c) The System of Chahras according to Goraksa natha br Gopinath havraj (f) Theisın 12 Ancient Indin by Gopinath kaviraj (8) Hindu Poetics by Batuha patha Sarma (h) 1 Seventeenth Century Astrolabe bg Padmakers Durved! (1) Some aspects of Vira Saiva Pluilosophy by Gopinath haviraj (1) Nyaya Kusumánjalı (English Translation) » Gopinath Kauraj (k) The Definition of Poetry by Mariani Sastrı Khiste (1) Sondala Upadhynya by Gopinath Kaviraj Vol III- (1) Index to Sabars s Bhasya by the late Col G A Jacob (b) Studios in Hindu I av (3) Sudicial Procedure by Ganga nath Jha (c) Theism in Incient India by Gopinath haviraj (d) History and Bibliorraphy of Ayia Vai esik a I iterature by Gopinath kaviraj () Raisadha and Sri Harsa by Nilalamala Bhatt (f) Indian Dramaturge by P N Patanhar Rs) ·() Vol IV (n) Studies in Hindu Law (4) Judicial Procedure by Ganga nātlin Jhā (b) History and Bibliography of Vyaya Vasosika Literatno, by Gopinath Kavilaj (0) Analysis of the Contents of the Rgvedn-Pritish hyn, by Mangala Dova S'āstii (d) Nārāyana's Ganita kaumudi, hy Padmñkarn Duvedi (0) Food and Drink in the Râmāyanic Lage, by Manmatha nātha Roy (f) Satkāryavāda Causality irr Sünkhya, by Gopinath Kaviraj (s) Discipline by Consequences, by G L Sinha (h) History of the origin and expansion of the Aryans by AC Ganguly (1) Punishments in Ancient Indian Schools, by G L Sinha Rs 5 Vol y (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to Indın by AC Ganguly (b) A Satrap Coin, by Shyamala] Mehr (c) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Rāmāyada, by Maninthn nātha Roy (d) A Comparison of the Contents of the Rgveda, Vājasanoga, Trittiriya & Atharvavoda Prātıśākhyas,by Mangala Deva S'āsti i (0) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by GI Sinha (f) History and Bibliography of Nyāya Vais'esika Literatu e, by Gopinath Kaviraj (8) A Descriptive Inder to the names in the Rāmāyann, by Manmatha nāth Roy (h) Notes and Queries (1) Vugin Worship, by Gopinath Kaviraj Rs 5 Voi VI-( In progiess) (a) Index to S'abria's Bhäsya, by the late Col G A Jacob (b) Some Aspects of the History and Doctrinos of the Nāthas, by Gopinath Kaviraj (c) Studies in Hindu Law (5) Evidence, by Ganganatha Jha To be had of The Superintendent Goreinment Press. Allahabad U, P ten