·श्रीहरि शरणम् । नमो भगवते श्रीनियमानन्दाय । श्रुत्यन्तसुरद्रुमस्थ भूमिका। अयि ! विद्यासुबास्नादकदीक्षा विधिद्वरा ! अवधीयताम् । अयं श्रुत्यन्तसुरद्रुमाही ग्रन्थ' थीहरिप्रियसिद्धान्तानुयायिना निखिलशास्त्रपारावारपारीपन पण्डिसमकताउन श्रीपुरुषोत्तमप्रसादा- ऽभिधेन विपश्चिरंण सन्दर्भित इति । सच खबरमभूम्यात्मक (१६८०) धैझमे दे फुरुक्षेत्रान्तर्मत- जगाधाहये नगर परम्परया लब्धोक्तसिद्धान्तानुयायित्वस्व गौडद्विजयशावतंसस्य श्रीनारायणप्रसादशर्मणोऽलञ्चज्ञार जनिना भवनम । सर्वेषामपि पूर्वजानां थीश्रीभगनिम्बाकाचार्यसिसा. বাণীবান্ধা-হামবাঝা-বাখাবিছিনায়িকা स्वयमपि तसनीन्तनतत्पीमाधिष्ठितभ्य श्रीमद्धमंदेवाचार्यपादेश्य. पनियामासात्माने दोनयति । अयश्चाभूदात्मजस्यकावारिपत्रो. प्रेमास्पदमिति फीडालोलेफ. चित्तस्य नवहायनारमकवयस्कस्याप्यस्याध्ययनाय पराजिनम्मनः । तदालाच्य चास्य जनका तु पितमना सध्ययनाय थीगुरुचरणे- ज्योऽर्पयामामनामिति । तऽप्युपादिशननकान् सदुपदेशानवगम्यनं सुमतिम । तमनुछापयामास च सर्वविद्याधिदेवतायाः श्रीमतो भग- पतो हयग्रीवस्य मन्धरलम्।सांवत्सरिफेण प्रसन्नस्तेन स्वमे सरश्य तमाशापयामास-चरं वृणीष्वेति, भगवान् श्रीमदयनीवालदाअलि- समानीतेन तेन तेनोपस्यायोदित- महाराजाऽनुग्रहीतोऽस्मिचेदु, दीयतां महामाचार्यदेवस्य पितृदेवस्य चेच्छितो निगमसत्यदर्शि- भवनात्मक स्वाचार्यचरणानुरतिभवनारमको घरः सोऽप्यन्तरबाद ॐमित्युक्त्वति । प्रस्थापितं बाचिकमिदं स्वस्तृिचरणं प्रति स्पजग- पदे । सोऽपि प्रातिष्ठिपन प्रीडासनाविश्वस्त सँस्तभैयाध्ययनाय ·फधनमिति । ततोऽध्येतुमारब्धमकान्तचित्तेन सता तेनापि महा. स्मना भूत्वा, मिा यथेषु पूर्ण विद्यामधिगम्य चाचार्यशामागमत स्वपितृभवन प्रति । विजित्यानेकशस्तदेशीयान् पापण्डिन. मारली. सरथात्मगतं धैष्णवधर्ममिति । व्यरचनाचार्यासया मविगेपनि. विशषप्रतिपादनपर थुप्तिस्मृत्युदितसारगर्भिनं श्रीकृष्णस्तवस्य व्याख्यारूपं “श्रुत्यन्तसुरम" नाम ग्रन्थम् । भूयोऽप्यचीकर यास्यं विशिम (पुनरपि पूर्वमिवादिदेश भगाच्छीमदयास्य । तयाध्याचि स्वचितग्रन्ये दीया हस्त- लिपिस्तेग न्यलापि भगरताऽपि समुद्येवमस्तिपति त मन्दर्भ श्री. गुरुचरणाविशाम्य च तहृत्त तेश्य स्थरत्ययगश्चादायायासीत् स्त्र- सदनमिति। संग्रतिभावापरोविजनाश्चर्यावह " परतत्वनिर्णयो" नाम प्रन्यरतम् । समग्रो नेदानीमुपलभ्यते सोऽत्यन्तान्पपीति खिन्न मस्ति नश्यत । दशान उत्तमोत्तमान पूर्वाचार्यप्रणीनान् मन्थयरान नए- पायान् स्वात्ययामेनान्विष्याय " श्रुत्यन्तसुग्दुमाभिधो अन्य . चमतदायग्रन्थजीर्णोद्धरणसटीक्षेन श्रीवृन्दावननिवासिना मपा पन्डिाकिशारदासेन बङ्गानां वर्द्धमाननगरवास्तव्यानां, श्रीम- स्पभूदवायायपादसमाप्रित-श्रीश्रीमधुमदनशरणदेवपादानामा. दशानुसारण मुया वागणसीरथश्रीसुनहरिदासगुप्तायादायि । या प्राचीनप्रन्योद्धाणाय बद्धकाटना तेनाऽप्यात्मीयपरमेदार- तया रोकोपकाराय मु शुजनपरपातररय श्रु यतिसरद्रुमाभिधो ग्रन्थ सम्मुन्ध प्राकाश । अतोऽयमप्यनेको धन्यवादाई । निदका द्धिप धपरिचोसुको वृन्दावननिवासी पं- किशोरदासो शीघटस्थः ।।

·श्रीहरये नमः । श्रुत्यन्तसुरगुमे १३९ पत्रे, ११ पडौ ॥ सोमस्येत्यादि । यदि तावत् सोमयागयोरैफरूप्येण भावनायां करणत्वेनेचान्वयः। सो. मेन यागोष्टं भावयेदिति । तत उभयविधाने वाफ्यमंदः । सोमस्य यागवत् फलमावनाफरणत्वेन प्राधान्यापत्तेश्च । यागार्थत्यानुपपत्ति- । यागे द्रव्यत्वानुपपत्तिश्च । प्रत्ययवाच्यभावनायाः समानपदो- पातेन यागेन फरणाकाहाया निवृत्तत्वेन भिन्नपदोपात्तस्य सोमस्य करणत्वेनान्वयानुपपत्तिश्च स्यात् । यदि च वैयधिकरण्येनान्वयः। तत्र न तावद् यागेन सोमामित्यन्वयः । समानपदोपात्तत्वात प्रत्य- पवाच्यफलभावनाकरणत्वेनान्धितस्य यागस्य सोमकर्मकभावना- वयानुपपत्ते । यागस्य सोमार्थत्वापत्तिश्च । नापति । अहष्ट- नयापत्तेः । न हि यागस्य सोमार्थत्वं इष्टद्वारेण सम्मवति । बीहिए अवघातेनेव यागेन सोमे फस्य चिदपस्याजननात् । अतस्तेन ता- घत सोमे फिश्चिदष्टं जननीयं, प्रोक्षप्नेय ग्रीहि । तथा यागस्य सोमार्थत्वे फलभावनायां सोमस्थ करणत्वेनान्वयोवक्तव्य. भावना- फरणत्वं च भावनाभाव्यनिर्वर्तकत्वेने युक्तम् । नच सोमोऽहए- मन्तरेण फलं जनयितुं समर्थः । ग्रहर्जुहोतीति वाफ्यविहितहोमेन तस्य भस्मीभूतत्वात् । अतोऽपदयापाताम यागस्य सोमार्थत्वमि- तिन,यागेन सोमं भावयेदिस्यन्वय सम्भवति।फरणत्वेनोपस्थितस्य सोमस्य साध्यस्वेनान्वयानुपपत्तश्च । अथ सामेन याग भावयेदित्य- म्चयः । तत्र यद्यपि सोमस्य यागार्थत्वाद् यागनित्तिहदेव प्रयोजन लभ्यते इति नाइएव्यापत्तिः । नापि करणत्वेनोपस्थितस्य सोमस्य साध्यत्वान्ययानुपपत्तिः । फरणत्वेनैवान्ययात् । तथाप्यप्रातत्याद् भावनाकरणत्वेनान्धितस्य पागस्य साध्यत्येनान्वयानुपपत्तिस्तदय- स्थय । ननु यजेतेत्यत्र यागस्य न करणत्वेन, नापि साध्यत्वेनोपस्थि- तिः। तवाचकतृतीयाद्यभावात् । किन्तु भावनायां यागसम्बन्धमान प्रतीय नेतागस्य तु भावनासम्बन्धः फरणत्वेन, साध्यत्वेन च स- भवति । तत्र करणत्वांशमादाय फलसम्बन्ध, साध्यत्वांशमादाय - गुणसम्बन्धश्च स्यादितिचेन्मेषम् । यद्यपि भावनायां यागस्य स- पन्धमात्र प्रतीयते तथापि करणत्वेनोपस्थितिवशायां न साध्यत्वेन उपस्थितिः सम्मवति।विरोधात् तिदवश्य यागेन स्वर्ग भावयदिति करणस्पेनान्वय सति पश्चात्,सोमेन याग भावयदिति साध्यत्वेनाप- ·--- (२) : पो वक्तव्यः । ततश्च धाक्यमेव । नच प्रत्ययाभिहितभावनास्वरूपे यागस्वरूपमात्रमन्येतीति वक्तुं युक्तम् । फारकाणामेव क्रियान्व- यात् । तत् सिद्धं सोमस्य न सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन घान्ययः संभवति । ननु यजेतेत्यत्र मत्ययाभिहितभावनाया. करणा- कादायां यथा याग फरगत्येनान्वेति तथेतिकर्तव्यताफाशयां सो- मस्येतिकर्तव्यतात्वेन भावनायामन्ययोऽस्तु, किं मत्वर्थलक्षणयेति चेन्न । सोमेनेति तृतीयया फरणत्वयाचिन्या सोमस्येतिषर्तव्यता- रवानभिधानात् । तत्र यदीतिकर्तव्यतात्वं लक्षणयोच्यते ततो चरं सोमपदे प्रकृतिभूते मत्यर्थलक्षणा । गुणे त्यन्याय्यल्पनेति न्यायात् । अर्थवादो वा प्रायदर्शनादित्यधिकरणोक्तासंजातविरो. धित्वन्यायेनान्त्यप्रत्यय एव लक्षणेतिचेत् तथापि सौमतिकर्त- व्यतात्वेनान्वयानुपपत्तिः । सिद्धस्य वस्तुन इतिकर्तव्यतावाभावा- तु क्रियाया एवेतिकर्तव्यतात्यात् । द्रव्यस्य फेवलमङ्गत्वात एवेतिकर्तव्यतात्वाभावाद् द्रव्यस्य प्रकरणादग्रहणम् । अथाहुः । नावान्तरक्रियायोगाइते चाफ्योपकल्पितात् * गुणद्रव्ये कथम्भा. वैरन्ति प्रातः कायर इति (रदेश दया कि मोमेत. यजेनेति हि यागस्योत्पत्तिवाक्य, नाधिकारवाक्यम् । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यस्याधिकारवाक्यत्वात् । उत्पत्तिवाक्ये नेतिक- तंव्यताकासा । इष्टविशेषाफालाफलुपितत्वेनेतिकर्तव्यताकाङ्काया विस्पष्टमनुत्थानात् । तत् सिद्धं सोमस्य नेतिकर्तव्यतात्वेन भावना- यामन्यः । तस्माद्विशिएविधावन्वयानुपपत्त्यावश्यं मत्वर्थलक्षणा घाच्यति। । अत ·श्रीगोपालाय नमः। श्रीमते निम्बार्काय नमः ॥ अथ श्रुतिसिद्धान्तमञ्जरी। सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या। श्रीमुकुन्दं जगद्योनि ज्ञानानन्दमयं गुरुम् ॥ मणम्य क्रियते कृष्णं श्रुतिसिद्धान्तमञ्जरी ॥१॥ अथ सविशेपनिर्विशेपाख्यः पूर्वाऽऽचार्यमणीतः श्रीकृष्ण- स्तवराजो मिताऽसरैर्यथामति'व्याक्रियते । तत्रतावज्जगत्कारणत्वेन भगवन्तं स्तौति- शान्तिकान्तिगुणमन्दिरं हरि स्थेमसृष्टिलयमोक्षकारणम् ॥ व्यापिने परमसत्यमशिनं । नौमि नन्दग्रहचन्दिनं प्रभुम् ॥१॥ शान्तिकान्तीत्यादिना॥अथ तस्य गुणज्ञापकं वियोपणमाह ।। पान्तिकान्तिगुणमन्दिरमिति ॥ शान्तिश्च कान्तिश्च ते शान्तिका- न्ती, ते एव गुणौ, योन्दिरमिति विग्रहः । अयं भावः । गुणा द्विविधाः- स्वरूपगुणा, विग्रहगुणाश्च । तत्र शान्तिशब्दः स्व. समानाऽधिकरणचिज्ञानशक्तिवलैश्वर्यादीनां कारुण्यवात्सल्प. क्षमादयादीनां स्वाभाविकानामुपलक्षणार्थः । तथैव कान्तिभान्दो- ऽपि स्वसमानाधिकरणत्तिसौन्दर्यसौकुमायलावण्यसौगन्ध्य- सौरस्यादिविग्रहगुणानामुपलक्षणार्थः । तथाच शान्त्युपलक्षितस्व- कंपगुणानां पानादीनां कारुण्यादीना च, कात्युपलक्षिवसौन्द- ·. २ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या । यादीनां च मन्दिरीमति वाक्यार्थः । स्वाभाविकी शानवलकि- या च, सर्वगन्धः सर्वरसः, हिरण्यकेशः हिरण्यश्मश्रुः, आमणखाद स सुपर्णः, यदा पश्यः पश्यते रुमार्णमित्यादिश्रुतेः । अथ तस्य लक्षणमाह ॥ स्थेमरष्टिलपमोक्षकारणामिति ॥ तत्र स्थेमा स्थितिः । स्पष्टाऽर्थकम् अवशिष्टम् । पदत्रयं स्थेमादीनां निमित्ताभिन्नो- पादानकारणमित्यर्थः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जा- तानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति, संसारबन्धस्थितिमोक्ष- हेतुरिति श्रुतेः । अथ परमाणुकारणवादेऽतिपसङ्गं वारयन्नाह ॥ पापिनमिति ॥ ब्रह्मरुद्रादिकारणवादे प्रधानादिकारणवादे चा. ऽतिव्यानि वारयति ॥ परमात्यमिति ॥ परमशब्दोऽत्र स्वा- तळपपरः । मत्यशब्दः सत्वाश्रयवाचकः । स्वतन्त्रतत्वाश्रय- मित्यर्थः। सदेव सोम्येदमग्र आसीद, आत्मा हि परमस्वतन्त्रोऽधि- गुण इति श्रुनेः । ब्रह्मादीनां स्वतन्त्रमत्त्वाभावाद व्याटत्तिरित्ययः। यदासीत् तदधीनमामीदिति श्रुतेः । किञ्च, अंशिनामिति ॥ अंशो ोप परस्य अंशो नानाव्यपदेशात्, ममै- वांशो जीवलोके इति शास्त्रात् । अंशा आत्मानो नियम्या आत्मीया यस्य सोऽशी, तमिनि विग्रहः । किञ्च, नन्दगृहचन्दिनमिति ।। नन्दगोपगृहम्य ब्रजमण्डलस्याह्लादकारणम् । सर्वमामर्थ्य द्योतकं विशेषणमाह ।। प्रभुमिति । परास्य शक्तिविविधैव श्रूयते इति श्रु- त्युक्तपर्वाचिन्त्यानन्तस्वाभाविकशस्य श्रयमित्यर्थः । एवंभूतं हरि नौमीत्यन्वयः । स्वाधिनकर्महारित्राद्ध रेस्तम् । हरिहरति पापानि दुष्टचित्तैरपि स्मृनः * इति स्मृतः ॥ १ ॥ अथ निर्गुणविषयकमाक्षेप निराकरोति निर्गुणं तदिति वैदिकं वचों- ऽविद्यया त्वयि विशेषणासहे ॥ - ·श्रुतिसिद्धान्तमभरी। घस्तुतोऽखिलविशेषसागरे । नो विरुद्धमिति तावदस्तु मे ॥ २॥ निर्गुणमिति ॥ तद् ब्रह्म निर्गुणमिति चैदिकं वचः, केव- लो निर्गुणश्चेसादि त्वयि न विरुद्धांमत्पन्वयः । तत्र हेतुमभित- विशेषणमाह ॥ अपियाकरणकविशेषणासहत्वाद तव, सस्य वेद. वचसो ह्याविधकहेयविशेषगनिपेयपरत्वादित्यर्थः । तत्र निगमनां दर्शयन्नाह । वस्तुतोऽखिलविशेपसागर इमि ।। वस्तुत: स्वभावत एवाऽखिलकल्याणरूपाणां विशेषाणां सागर इत्यर्थः । यः सर्वज्ञः सर्वचित, यस्य ज्ञानमयं तपः, सत्यकामः सत्यसं. कल्पः, स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेत्यादिश्रुतेः। स्वभावलो- पास्तममस्तदोपमशेपकल्याणगुणेकराशिम् * इत्याऽऽधाचार्य- पादोक्तेश्च । किश्च, इति तावदस्तु मे इति ॥ सानदेव उक्तलक्षण एवं राद्धान्तः समस्तहेयधर्मसंवन्धानई स्वाभाविकाचिन्त्यानन्त कल्याणरूपं सद्गुणार्णवं परं ब्रह्म श्रीपुरुपोत्तमाख्यापति श्रीत- निर्णय औपनिपदस्य मे ममाप्यस्वित्यर्थः ॥२॥ अध, सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयमिति श्रुति पाख्यास्यन् स्तौति अर्द्धन- त्वत्समो यदि ह नास्ति चेतनः कस्तदाधिकगुणाकरः प्रभुः। स्वां प्रयामि शरणं शरण्यक पुण्डरीकनयनं सुधानिधिम् ॥ ३ ॥ स्वत्सम इति ।। ह इति स्फुटम् । शास्त्रे लोके च यदि चेतनो जीवात्मा त्वत्समो नास्ति, तदा तर्हि अधिकगुणाऽऽकरः क इति प्रभुः ममर्थः, न कोऽपीयर्थः । श्रुत्यर्थस्तु-- असदेव सोम्पदम- ·४ सविशेषनिर्षियोपश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या। ग्र पासीदिति श्रुत्या माताऽसत्कार्यवादसंभवनाया घ्यापर्यः सच्छन्दः। एकान्दो मुख्यार्थः, संख्यार्थको वा कारणस्य ब्रह्मणः सर्वोत्कृष्टत्वमाह । एवकारोऽधिकन्यारत्यर्थः । अद्वितीयभन्दश्व समानन्यारत्त्यर्थः । तथाच सर्वोत्कृष्टमेकं स्वसमानास्पषिकशून्य जगत्कारणं सद्वस्तु इत्यर्थः । अक्षराद परतः पर, न तत्समचा- भ्यधिकश्च दृश्यते इति श्रुत्यन्तराव । वियोपार्यस्तु श्रुत्पन्तमुरद्रुमे द्रष्टव्यः। यस्मादेवं तस्माद त्वां शरण्यकं पयामि शरणं व्रजामीत्य- र्थः। कशब्दः मुखवाचकः । कं ब्रह्मेति श्रुतेः। शरण्यश्चासौ कश्वे- ति तमिति विग्रहः । यद्वा कस्य चतुर्मुखस्यापि शरण्यः शरण्यः कस्तम् । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वा वेदाँच महिणोति तस्मा इति मन्त्रात् । किञ्च, शरणमिति रक्षितारमित्यर्थः । शरणं गृहरक्षित्रोरिति कोशात । सर्वस्य शरणं मुहदिति श्रुतेः। अथ तस्य विग्रहवैशिष्टचं गुणं विधत्ते॥ पुण्डरीकनयनमिति ॥पुण्डरीकवन्निर- तिशयसौन्दर्यसौकुमार्यवती नयने यस्य तम् । सत्पुण्डरीकनयन मेघा वैद्युताऽम्बरामिति मन्त्रवर्णात् । विग्रहगुणान् दर्शयन् स्तौति ।। सुधानिधिमिति । सौन्दर्यलावण्यमार्दवमाधुर्य्यसौरस्य- सौगन्ध्यादिगुणा एव सुधैव सुधा तस्या निधिस्तम् । सर्वगन्धः सर्वरसः, आपणखात् मुपर्ण इत्यादिश्रुतेः ॥३॥ अथ शारण्यमेव विशिनटि- त्वां विशिष्टगुणमात्मसुप्रियं दर्शनीयमुखपङ्कजश्रियम् ॥ स्पर्शनीयतनुवल्लरी श्रियं सेवनीयपदपङ्कजद्वयम् ॥ ४॥ ब्रह्मरुद्रसुरराजस्वर्चितं पर्चितं च रमयाङ्कमालया ॥

·श्रुतिसिद्धान्तमभरी। चर्चितं च नवगोपयालया प्रेमभक्तिरसशालिमालया ॥५॥ वामियादि, द्वाभ्याम् ॥विशिष्टगुणं त्वां प्रयामीति पूर्वोक्तक्रि- यापदेनाऽवयः । विशिष्टतः सर्वोत्तमाः स्वभाविकाः कल्याणरूपा मोक्षहेतवो गुणा यस्य स तथा तम्।आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विभति कुत्तश्चनेति श्रुतेः । किच, आत्ममुप्रियमिति ॥ आत्मानो मानिन- स्तदेकनिष्ठास्त एव सुमिया यस्य स तथा तम्। तेपा ज्ञानी नित्ययु- क एकभक्तिर्विशिष्यते, ज्ञानी खात्मैव मै मतमिति स्मृतेः। यद्वा आ- त्मनां मुप्रियस्तमिति विग्रहः सर्वात्मत्वेन प्रेमास्पदत्वाद। आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीति श्रुतेः । किञ्च, दर्शनीयमुखपङ्कजाश्र- यामिति ॥ दर्शनयोग्या मुखपङ्कजसंवन्धिनी श्रीर्यम्य तम् । यद्वा दर्शनीयं च तन्मुखपङ्कजं चतत्तथा तस्मिन्छीः शोभा यस्य तमिति। किश, स्पर्शनीयतनुवालरीश्रियमिति ।। स्मषु योग्यायां तनुवल्ल- यो श्रीर्यस्य तम् । किञ्च, सेवनीयपदपङ्कजद्वयमिति ॥ सेवनीय पदपङ्कजयं यस्य तम्॥४॥ सर्वसेव्यत्वमाह ॥ ब्रह्मरुद्रसुरराजस्वाचतम् ॥ यं मां देवा नमन्तीति श्रुतेः । अथ लक्ष्मीवैशिष्ट्यं गुणं विधत्ते । पचिंतं च रमयाङ्कमालपेति ॥ अङ्के लम्बमाना माला यस्यास्तया रपया पचित संस्पृष्टं चेति ॥ रमामानसहंसाय गोविन्दाय नमो नमः * इति मन्त्रवर्णाव ॥ अथ गोप्पा: श्रीराधाया चैशिष्ट्यं विधत्ते ॥ चचित च नवगोपयालयेति ॥ राघया माधवो देवो माधवेन च राधिकति श्रुतेः। तस्याः पापिष्टावत्वं व्यअयन विशिष्टि । मेमभक्तिरस- शालिमलयेति ।। प्रेमभक्तिरसे तद्विषयतया शोभनशीला श्रीकृष्णो पालेव माला यस्याः सा तथा तयेति विग्रहः । यदा, मेयभक्तिरस- सामनशीलस्य भगवतो मालेप माला, सा तथा तयेति विग्रहः ।

·६ सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या । वल्लवीवदनाम्भोजमालिने नृत्यशालिने * इति मन्त्रात् ॥५॥ अथ, नेह नानास्ति किञ्चन, मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यतीत्यादिश्रुति व्याकुर्वन् स्तौति- किश्च किञ्चिदिह विद्यते न हि त्वां विनावपि तथाखिलेश्वर ।। नेति नेति च निपेधिताश्रय- स्तविशेषविपयोऽपि संमतः ॥ ६ ॥ किश्च किञ्चिदिति ॥ किञ्च, अन्पदप्युच्यते इत्यर्थः । हे ऽखिलेश्वर अखिलस्य जगत ईश्वर नियन्तः ! एप सर्वेश्वर इति श्रुतेः । इह जगति त्वां विना अण्वपि किञ्चिन्न विद्यते इत्यन्वयः । हीति निश्चये यथा सांख्यानां तीर्किकादीनां च मते प्रकृति- पुरुषादयो ट्रव्यगुणादयश्चेतरेतरान्योन्याभावमतियोगिनस्तरुच्यन्त तथा वेदान्ते त्वां विना परमाणुपरिमाणकमावमपि वस्तुजातं नास्ति, सर्वस्प स्वदूपादयत्वेन त्वदात्मकत्वेन त्वद्व्याप्यत्वेन त्व- प्रयोज्यत्वेन च त्वदविनाभावात् । उपादेयादीनामुपादानाद्यपृथ- मिद्धत्वनियमाव। न तदस्ति विना यत् स्यान्मयाभूतं चराचरम्* इति श्रीमुखोक्तः । किञ्च । अधात आदेशो नेति नेतीति श्रुत्य- र्थमाह ।। नेति नेति च निपेधिताश्रय इति ॥ नेति नेतीति निषे- पितस्य स्वतन्त्रसत्तानिषेधविषयस्य चेतनाचेतनरूपमपञ्चस्य पर• तन्त्रसत्ताकस्याश्रयस्तदुपादानरूपो विश्वात्मा स्वतन्त्रसत्ताश्रय- स्त्ववेत्यर्थः । किञ्च, सद्विशेपविपयोऽपि संमत इति ॥ तस्मानिपे- धिताद्विोपो भूयस्त्वं तस्य विषयो भूयस्त्वप्रतिपादनविषय इत्यर्थः। न ह्येतस्मादिति नेति अन्यत् परमस्त्यथ नामषेयं, सत्यस्य सत्य- मिति, माणा वै सत्यं, तेपामेप सत्यमित्युत्तरोत्तरभ्यस्त्वविधानश्र.

·श्रुतिसिद्धान्तमारी। वणात् । प्रकृततावत्वं हि प्रतिपयति ततो ब्रवीति च मृय इति न्यायाद॥६॥ अथाऽणोरणीयान् महतो महीयानिति श्रुति व्याकुर्वन् भक्ति मार्थयते- त्वय्यणुत्वसुमहत्वभागिनि सर्वशक्तियलयोगशालिनि ॥ भक्तिस्तु मम निश्चला हरे कृष्ण केशव महत्तमाश्रये ॥ ७॥ त्वपीति ॥ हे हरे स्वाश्रयदोपापहारक, हे कृष्ण सच्चिदा. नन्दरूप, हे केशव केशयोर्ब्रह्मशिवयोजनक! क इति ब्रह्मणो नाम ईशोऽहं सर्वदेहिनाम* आवां तवाङ्गसंभूतो तस्मात् केशवनामवान् इति हरिवंशे श्रीशियोक्तास्त्वयि मम भक्तिररित्वत्पन्वयः । कथ- म्भूते, अणुवमुमहत्त्वमागिनीति ॥ अणुत्वादिभाजनशीले। तत्राणु- परिमाणको जीव: । अणुउँप आत्मा चेतसा वेदितव्य इति श्रुतेः । महत्परिमाणक आकाशादिः । आकाशवत् सर्वगत इति श्रुतेः। तयोरन्तरात्मतयाऽत्रस्थानं तथात्वभागित्वमिसर्थः । य आत्मनि तिष्ठन्, य आकाशे तिष्ठन्निति श्रुतेः । ननु तदन्तःस्थले तद्गतदोप- संबन्धप्रसङ्ग इति चेन्न । सर्वशक्तियोगेन दोपाऽस्पृष्टमाहात्म्यादि- स्याह । सर्वशक्तिवलयोगशालिनीति ॥ सर्वशक्तिबलयोगैः शोभन- शीले । परात्प शक्तिरित्यादिश्रुतः । शक्तयः साभावानामचिन्त्य- ज्ञानगोचरा: * पातमो ब्रामणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तपः * भवन्ति तपता श्रेष्ठ पायकस्य यथोपणनेति स्मृतेः । सर्वोपेता चंति सूत्रात् । अत एव, महत्तमाश्रय इति ॥ महत्तमाना श्रीनारदादी. नामाश्रये आश्रयणीय इत्यर्थः । यं सर्वे देवा नमन्ति मुमुक्षवो ·८ सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या । . ब्रह्मवादिनश्चेति श्रुतेः ॥ ७ ॥ अथ, तत्वमसि, अयमात्मा ब्रह्म, अहं ब्रह्मास्मीसादिश्रुत्पर्थ- सया प्रतिपादयन् मणमति- तत्त्वमादिपदवाच्यविष्णवे जिष्णवेऽखिलगुरो भविष्णवे ॥ आत्मनां यमयते प्रतेजसे नौमि ते मधुरिपो महौजसे ॥ ८॥ तत्वमादीति ॥ हे मधुरिपो मधुनाम्नोऽपुरस्य घातक । यद्वा मधुरूपेण दृश्यमानाः शब्दादयो विपया इन्द्रियद्वारेण ज्ञानादिन- निवन्धकास्तेषां रिपु शकस्तस्य संवोधने मधुरिपो इति। त्वां नौ- मीति संवन्धः । त्वामिति कर्मपदमध्याहरणीयम् । कस्मै प्रयोज- नायेत्येपक्षायामाह ॥ते इति । तुभ्यमेव प्रयोजनरूपाय प्रयोजना- न्तराभावादनन्यप्रयोजनः मनित्यर्थः । तमेव विशिनष्टि ॥ तत्त्वमा- दिपदवाच्यविष्णवे इति॥ तच्च त्वं च तत्त्वमी, ते एवादी येषां तानि तत्त्वमादिपदानि तेपां वाच्यः, स चाऽसौ विष्णुश्चेति तथा तस्मा इति विग्रहः । यद्वा, तत्त्वमादिपदवाच्येति संवोधनरूपं पृथपदम् । आदिशब्दोऽयमहमादिपदसंग्रहार्थः । एतानि चात्रानुकरणपदानि अनुकार्यशब्दवाचकान्यपि परम्परया शब्दसादृश्याद्वास्वस्वानुका- भिन्नार्थकानि । तव तहह्मादिपदानां सार्वज्ञादिधर्माश्रयपरमा- मात्मवाचकत्वं तन्नितिवादम् । सर्वसम्मतत्वार । त्वमयमहमादी- नामांप ब्रह्मणः सर्वात्मत्वेन सर्वपदवाच्यत्वात तत्परत्वमविरुद्धम् । यथा शान्दिकानां मते, अग्नेगिसत्राऽनिशब्दस्य शब्दपरत्वम् । अग्नौ जुहोतीत्पत्र तदर्थपरत्वं च तच्छक्यत्वान्मुख्यमेव । यथा वा चतुर्मुखविनयनादिपदानां तत्चत्पिण्डपरत्वं तत्तदवच्छिन्नचेतनपर- .

·-- श्रुति सिद्धान्तमचरी। सं च मुख्यम् । तच्छश्यत्वादेव । यथा वा पृथिव्यादिपदानों महाभूतपरत्वं तदन्तरात्मपरतं च मुख्यमेव, तथा त्वमयमहमादीना- पपि क्षेत्रक्षेत्रापरत्वं, तदन्तरात्मनामपरलं च मुख्यमेवेति सूप- पन्न, शक्यत्वादेवेति साम्प्रदायो राद्धान्तः । नामानि मणि पमाविशन्ति, सर्वे वेदा यत्र एकीभवन्तीयादिश्रुतेः । तथाच तेपो सामानाधिकरध्यमपि मुख्यमेवेति सिद्धम् । अथ विशेषपान्तरमा- ह ॥ जिप्पवे इति ॥ इति पदं मधुरिपुत्वे हेतुर्योध्यम् । जयनशील- स्वादियर्थः । सर्वाचार्योऽपि त्वमेवेत्याइ || अखिलगुरो इति । यो ममाणं विदधाति पूर्व यो पा वेदाँश्च महिणोति तस्मै यो वा विद्या वस्मै गोपायति स्म कृष्ण इति मन्त्रवर्णाद । किन, भविष्णवे इति॥ बहुभवनशीलाय । बहु स्यां मनायेयेति श्रुतेः । सर्वनियन्तृत्व- माह ॥ आत्मनां यमपते इति ॥ जीशनां बुद्धयादीनां च नि- यन्त्र । य आत्मानमन्नरो यमयतीति श्रुतेः । किञ्च, मतेजसे इति । मक तेजो यस्य तस्मै सर्वप्रकाशवाद । यस्य भासा समिदं वि. मातीति श्रुतेः । किञ्च, महौजसे इति । महदोजो वलं यस्य त. स्पै । वलं बलवा चाहमिति श्रीमुखोक्तः ॥८॥ एवं पदार्थ निरूप्य वाक्याथै व्याकुर्वन् स्तौति--- ब्रह्मयो भवत आदिगुरुपा- जजायते यत इदं रमेश्वरात् ।। तनियामकतया तदात्मक विश्वमेवमखिलं मचक्ष्यते ॥९॥ प्रमग इति । अखिल विश्वचननाचेननवस्तुमातं तदात्मभर स्यते श्रुतिभिरित्यन्वयः। तद्ब्रह्म आत्मा यस्य तत्तदात्मकं ब्रह्मात्मक ब्रह्मतादात्म्यसम्बन्धत्वात तत्समानाधिकरणनिर्देशाई श्रुत्या प्र. . २ ·सविशेषनिर्षिशेपश्रीकृपणस्तवराजव्यारुपा। चल्यो त्यर्थः । ऐनदात्म्यमिदं सर्वमिति श्रुतः । कुनो, पतो भव: साइविपस्मादिदं भवतो जायतेऽतस्तत्तानिर्देशाहमित्यर्थः । स- व खलिदं ब्रह्मतजलानिनि श्रुतेः । कथम्भुतात् ॥ ब्रह्मण इति ।। स्वरूपगुणशत्त्यादिभिनिरतिशयवृहत्तमवस्तुनः। अथ कस्मादुर यो परं ब्रह्मति प्रश्ने, बृहति बृहयात तस्मादुच्यते परं ब्रह्मति श्रुतेः। विशेषणान्तरमाह । आदिपूरुपादिति॥क्षराक्षराभ्यां पुरुषा- भ्याम् आदित्वाद् आदिपूरुपः पुस्पोत्तम इति यावत् । प्रधान- क्षेत्रापतिः । अक्षरात परतः पर इति श्रुतेः । आदिरुपादानकारणं पुरुषः पूर्णः स चामौ स चेति विग्रहः। सहस्रशीर्षा पुरुष इति श्रुतेः । किन, रमेश्वगादिति ॥ रमाया लक्ष्म्या ईसरो रमेशरस्तस्मादि- नि विग्रहः । श्रीपतेरित्यर्थः । श्रीकृष्णरुक्मिणीकान्त इति मन्त्र वर्णाव । परेश्वरादिति वा पाठः । तथाच पराणाम् ईश्वरकल्पा. नां परिच्छिनैश्वर्यवता ब्रह्मशिवेन्द्रादीनामीश्वरस्तथा तस्मात् । त- मीशराणां परमं महेशरं तं देवनानां परमं च दैवतामिति श्रुतेः । किश्च तनियम्यत्वादपि ततोऽभेदव्यपदेशाईमित्याह ॥ तन्नियामक- तयेनि ॥ हेती तृतीया । भगवतस्तनियामकत्वादपि तदात्मकं तद- पृथकमिद्धमित्यर्थः । अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानामिति श्रुतेः । आंखलं ब्रह्मविशात्मकत्वात् तदुपादेयत्वात् तनियम्यत्वाच्च ब्रह्म. वनिर्देशाहमिति वाक्यार्थः । एवं परतन्त्रमत्त्वावच्छिन्नस्वरूपत्वेन भिनतं, तदात्मक-वादिना नदपृयकामद्धन्वादभिन्नत्वमपीति भिन्ना- ऽभिधापनि, तत्वमस्यादिवाक्यानां मुख्यमेवार्थः । शस्यत्तादेवति सङ्घयः । विस्तरस्तु श्रुन्यन्तसुरद्रुमे द्रष्टव्यः ॥ ९ ॥ अथ भगवतो जन्मकादिनिर्णयमाह- जन्मकर्मगुणरूपयौवन दिव्यमेव कवयो वदन्ति ते ॥ -- ·- 4. श्रुतिसिद्धान्तममरी श्रीतवाद उपलभ्यते तथा निर्विशेषचित्ति महालालये ॥१०॥ जन्मेत्यादिना ॥ कवपः श्रीतमन्त्रास्तटूपदेवारो वा ते तर श्रीपुरुपोषमस्य जन्मकर्मगुणरूपयौवनं दिव्यमेव वदन्तीबत्रपः। तव जन्मानि श्रीरामकृष्णनृसिंहावताररूपाणि कर्माणि, जग- जननपालनादीनि रावणकंसादिहनन-गोवर्द्धनोद्धरणादीनि, गुणा: ज्ञानशक्तिवलैश्वर्यादयः, कारुण्यपात्सल्यक्षमादपादयश्च । रूपाणि चतुर्भुजद्विभुजाधवयवसंपन्नमाधुर्यलावण्यसौन्दर्यादिसपनाऽऽ. तीनि यौवनं कैशोरावस्थादिविशेषः। एतेपा द्वन्द्वैक्यं वोध्यम् । तत्र प्रमाणमाह । श्रोतवाद उपलभ्यते सथति ॥ पया वदन्ति तथा श्रीववाद उपलभ्यते । लयीति शेपः श्रुतीनाम- पं श्रौता, स चासो पादश्च स इति विग्रहः । अजायमानो बहुधा व्यजायत, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, कंसवंशविनाशाय के- शिचाणूरघातिने * नमः पापमणाशाय गोवर्द्धनधराय च, या सर्वशः सर्ववित, सत्यकामा सत्यमंकल्पः, स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च, सत्पुण्डरीकनयन - मेघाभं वैद्युताऽम्बरम * द्विभुजं मानमुद्राध्य वनमालिनमीश्वरम् * दिव्यालंकरणोपेतं गोपशमनाभं तरुणं क. स्पद्रुमाश्रयमित्यादिश्रुतयः क्रमशोऽनुसंधेयाः । कथंभूते ॥ नि- विशेपचिति ॥ निर्गना हेयविशेषा यस्मात स एव चिद्रूपस्तस्मिन् सत्यं ज्ञानमन्तं ब्रह्म, य आत्माऽपहनपाप्पा विजरो विमत्यु- विशोक इत्यादिश्रुनेः अध्यामवादस्य भ्रान्तिमृलवं सूचनाह ।। मलालये इति ॥ मङ्गलस्प निरतिशयानन्दस्य मन्दिरे आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्न विमेति कुतश्चनेति श्रुतेः ॥ १०॥ सर्वजीवनिकायसेन्योऽपि भवानवेत्याह- .

·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तरामपाल्पा, -- नित्यमुक्तजनतासुसेवितो यद्धजीवदययाचगोचरः ।। देशकालगुणवस्तुतो घृहन् पल्लवीप्रिय भवानमयया ॥ ११ ॥ नित्यमुक्तजनतासुसेवित इति ॥ भवान् श्रीपुरुषोत्तमो नि स्यमुक्तजनतासुसेवितो भवतीत्यन्वयः । नित्याश्च मुक्ताश्च तथा ते, तेषां जनता जनसमूहस्तया मुष्ठ सेवितः । तव नित्यत्वं च सदा- ननुभूतमायासंबन्धनिरूपितसंसारचकभ्रमणदुःखादिकत्वे सति, भगवदर्शनानन्दानुभूतिमत्त्वम् । सदा पश्यन्ति सूरय इति श्रुतेः। मुक्तवं च भगवदनुग्रहजन्यतत्साक्षात्कारेण मुक्तमायासंबन्धकले सति भगवद्भावापत्तिमत्वम् । जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशं तन्महिमानमिति वीतशोक इति श्रुतः । इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता इति स्मृतेश्वाकिञ्च, बद्धजीवद- ययाक्षगोचर इति ॥ पद्धो नाम अनादिकर्ममयुक्तमायासंबन्धज. न्यदेवतिर्यगादियोनिभिश्चक्रवमिसंपत्र इति।स द्विविधो मुमुक्षु- बुभुक्षुभेदात् । संसारान्मुक्तिमिच्छवो मुमुक्षवः । सांसारिकमुक्ति- मिच्छवो बुभुक्षवः । तत्र मुमुक्षुमुद्दिश्याह । हे वल्लवीप्रिय इति ।। चल्लन्पो बजाङ्गनास्तासा प्रियः । गोपीजनमनोहर इति मन्त्र- वर्णाद । भवान् अमायया जीवदयया तदक्षगोचरो भवतीति संवन्धः । अमाया नाम तत्तजीवं मोचयितुमिच्छा, अप्सौ मया मो. चनीय इति संकल्परूपा दया।मुमुक्षूणां ये चरमजन्मानस्तेषु दय- येति भावः। यमैवैप वृणुते तेन लभ्यः । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रमादान्महिमानमात्मन इति श्रुतेः । एतेन भगवदवतारतम्ये सपामपि तद्दर्शने मोक्षाभावोऽविरुद्धः । मुमुक्षाऽभावाद । भगव- तश्च तयाभूतसंकल्पाभावात् । अथापरिच्छिशय दर्शयन्नाह देश- ·श्रुतिसिद्धान्तमारी। कालगुणवस्तुतो वृहन्निति ॥ देशकालादिपरिच्छेदयपः । अनन्त- स्वाद । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रोति श्रुतेः । सर्वविलक्षणत्वाच । अ. स्थूलमनावसादिश्रुतेः ॥ ११ ॥ भगवद्भावापत्तिमायनान्याह--- भाति चातिनिरुपाधिपद्धति- भक्तकामपरिपूरको विभुः॥ व्यापकोऽपि परिच्छिन्नहगतो- ऽचिन्त्यशक्तिरवयोधवारिधे ॥ १२॥ मातीसादिना ।। अतिनिरुपाधिपद्धतिः शाने भातीत्पन्वयः। अतिशयेन निर्गत उपाधिर्यस्माद सोऽतिनिरुपाधिस्तस्य स्वभा- वतोऽस्पदोपमाहात्म्यस्य तर श्रीपुरुपोत्तमस्य पद्धतिः प्राप्तिसा- धनप्रक्रियाकर्मज्ञानभत्त्यादिरूपा श्रुतिभिर्निरूप्यते इत्पन्चयः। तमे- तमात्मानं ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन, सो- ऽन्वेष्टव्यःस विजिज्ञासितव्यः,आत्मा चारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः । यस्य देवे परा भक्तियथा देवे तथा गुरौ * तस्यैतं कथिता हार्थाः मकाशन्ते महात्मनः । मुमुक्षु शरणमहं प्र. पचे, स गुरुयेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् । य- मेष रणुते तेन लभ्य इत्यादिश्रुतिभिः। यद्वा, अतिनिरुपाधेर्मोक्षस्य पद्धतिर्गमनमार्गोऽचिरादिलक्षणः । आचपमभिसंभवन्ति, अचि- पोऽहा, अह आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाधान पडुदति तान् मासेभ्यः संवत्सरं संवत्मरादादित्यमादित्याचन्द्रमप्त चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुपोऽमानः स एतान् ब्रह्म गमयति एप देवपयो ब्रह्मपय एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत नावर्तन इत्यादि- श्रुतेः । यस्य प्राप्तेः पद्धविनिर्दिष्टा स कथभूत इत्यपेक्षायामाह॥

·सविशेपनि विशेषश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या । भक्तकामपरिपूरक हात ॥ सकामानां निप्कामानां च भक्तानां का. मस्प भुक्तिमुक्तिरूपस्य परिपूरक आत्मदापलदास्यादिश्रुतेः। तेपामई समुदत मृत्युसमारसागराद् इत्यादिगानात् । फलमत उपपत्तेरितिन्यायात् । तत्र हेतुः- अचिन्त्याःशक्तयो यस्यस तथा परास्यशक्तिविविधैव श्रूयते इति श्रुतेराचन्त्यत्वं व्यायन्नाह॥न्या. पकोऽपि परिच्छिन्नहृद्गत इति ॥ परिच्छिन्नहदि वर्तमानोऽपिव्याप- कः । देशादित्रिविधिपरिच्छेदश्न्य इत्यर्थः । तत्रापि हेतुमाह ॥ अवबोधवारिघे इति ॥ अपरिच्छन्नमविषयकज्ञानार्णव इति सं- बोधनम् । यः सर्वज्ञः सर्ववित इति श्रुतेः । यद्वा हेती पञ्चमी। किञ्च पष्ठीविवक्षायां, पद्धतिपदेनान्वय इति विवेकः ॥ १२ ॥ अयोक्तपद्धतः प्राप्यं फलं निरूपयति- आत्मभावमनुभूतिरूपिणो ये वदन्ति तव रूपरूपिणः॥ ब्रह्मभावपरमात्मभावत: सत्यमेव सुखबोधरूपिणः ॥ १३ ॥ आत्मभावमित्यादिना ॥ ये मन्द्राः, परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणामिनिप्पद्यते इत्यादयोऽनुभूतिकापणस्तव आत्ममावं मोक्षलक्षणं वदान्त। ये च मन्त्राः-निरचनः परमं साम्यमुपैति, ब्रह्म- विदाप्नोति परम्। तन्महिमानमिति वीतशोक इत्यादयो ब्रह्मभावपरमा. ऽऽत्ममावतो मोक्षमाहुः । तत्सत्यमेवेत्यर्थः । याथात्म्यमेवेत्यर्थः । ब्रह्मभावात् परम् उत्कृष्टम् आत्मभावत आ- स्मभावमिति । ब्रह्मणो भावः सार्वज्ञादिधर्मकदम्बस्तस्मादप्युत्कृष्टम् आत्मभाव ब्रह्मात्मकत्वाविर्भावमित्यर्थः । सर्वज्ञत्वाद्यनुभवापत्तिपू. र्यकतदात्सकलानुभूतिरित्यर्थः । येनाऽश्रुतं श्रुतं भवतीत्यादिश्रुतेः .

·१६ श्रुनिसिद्धान्तपनरी। विप्रयुषन्यासा पूर्वभावादविरोधं बादरायण इति सिद्धान्तमुत्रात पूर्वोक्तभावाद सार्वज्ञादिविषयकानुभवाद, अपहतपाप्मत्वादिसंपन्न विज्ञानात्मकस्तरूपाविर्भावादविरोधं मोक्षरूपं भगवान वादरायणो मन्यते इति मूत्राशरार्थः । एवञ्च, न केनापि वाक्येन विरोधः । विशेषश्चाकरे द्रष्टव्यः । कथम्भूतस्य तवेत्याशमाऽऽह ॥ रूप- कपिण इति ॥ रूपाणि रूपयतीति तथा स तस्य । रूपशब्द उ. पलक्षणार्थः । नामरूपपणशीलस्येत्यर्थः । मपण व्याकरणम् । नामरूपे व्याकरवाणीतिश्रुतेः । संज्ञामूर्तिवलुप्तिस्तु त्रिस्कुर्वत उप- देशादिति सूत्रात । संज्ञा च मृतिय संज्ञामुर्ती, तयोः क्लप्तिस्तथा सा विस्कुर्वतनिटकर्तुःश्रीपुरुषोत्तमस्पैव क्रिपा नान्यस्पेत्पर्थः। तु- बान्दः शानिरासार्थः संज्ञाशब्दो नामवाचकः। मृत्तिशब्दो रूपवा- वकाक्लप्तिःसमर्थनम्। व्याकरणं नामरूपव्याकरण परमेश्वरस्यैव कर्म । कुतः । उपदेशाद । श्रवणादितिस्वाक्षरार्थः । तत्र विकार- मसक्ति वारयति । मुखबोधरूपिण इति । मुख च वोधश्च तथा, यो समाहारः मुखबोधं तथाभूनरूपं मृतिविद्यतेऽस्येति स सुख- बोषरूपी तस्पेति विग्रहः । सच्चिदानन्दरूपाय कृष्णापालिष्टका. रिणे * इति मन्त्रात् । तत्रेयं भक्रिया । श्रीभगवतो रमानिवास. स्प कृष्णस्य साक्षात्कारादुक्तलक्षणो मोक्षः । यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुपं ब्रह्मायोनिम् * तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूप निरजनः परमं साम्यमुपैतीति श्रुतेः । साक्षात्कारश्च तद- नुग्रहेकलम्पः । यमेवैप शृणुन तेन लभ्य इति श्रुः स च हाना- दिपु साधनेषु ययाधिकारमकैकेनापि प्रसादितः श्रीकृष्णः स्वा- नुग्रहेणैव ज्ञानादीनां व्याजे कृत्य स्वात्मानं दायित्वा भगर- भावापतिलक्षणं मोक्षं मापयतीति । तत्र ज्ञानमत्यादीनि नियुज्य- दो। श्रोतव्यो मनान्यो निदिध्यासितव्यः । तं ध्यायेत् तं रसयेत् ·~ न्दस्वरूपम् । रसो वै सा, रसरोवायं लब्ध्वानन्दी भवतीति विभेति कुनश्चनेति श्रुतेः । किञ्च, आत्मवल्लभमिति ।। आत्यना क्षेत्रज्ञान वालों मेष्टम् । तेषामन्तरात्मत्वात् । एष सर्वभूतान्तरा सविशेपनिर्विशेषत्रीकृष्णस्वरानन्याया। वं भजेदेत्यादिश्रुतिभ्यः । ज्ञानमत्तयादिसिद्धषे । रिकारोचितपर्माणां विनियोग इति । तमेत पा शिरदिपन्ति यझेन दानेन तपसाडनाशकेनेति साधनसम्प्रदायानुष्ठानातलनगमोक्षापचिरिति भावः ॥ ११ जब सर्वशासविषयोऽपि समोसाह- स्वामखण्डरसमात्मवल्लभ वेदवाक्यमत एव बोधयत् ॥ पर्यवस्थति परेऽखिलात्मनि त्वरयनन्तसुखरूप शोधयत् ॥ १४ ॥ तामखण्डरसामिति ॥ वेदवाक्यं त्वम्येव पर्यवस्यतीत्यन्वयः। एकवचनं सामान्यपरं बोध्यम् । वेदवाक्यजातमित्यर्थः । कि कु दित्याशमाह ॥ त्वां बोधयदिति ॥ शापयत् । तमेव विशिन- प्टि॥ अखण्डरसमिति ॥ अखण्डश्चासौ रसश्च तम् । अपरिचिमान अनेः । तयाभूतानन्दगुणाश्रयं वा । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान न स्मेति श्रुतः । आत्मन एव निरतिशयप्रेमास्पदलात् । आत्मनस्तु कामाय सर्व भियं भवतीति श्रुतेः । पुनः किं कुर्वत । शोधयत मनमामा विषिष्य श्रीपुरुषोत्तम व्यायद । प्रधानक्षेत्रा पतित, अक्षरात परता पर इत्यादिश्रुतेः । यदा, अत एव शोषयत् । प्रधानकालपरमाणादिकारणवाद निराकृत्य तव कारण प्रतिपा- रणर। य: कारणानि निखलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठ- रंगका । स कारण कारणाधिपाधिप इति श्रुतेः। यद्रा, अत एवं ·श्रुतिसिद्धान्तमञ्जरी। लो बोधपदिति योजना । अत एव, अस्मदेहाधनास्पब- यगारमानं शोधयदू विवेचयद विलक्षणां दर्शयत् । एन. मयादन्य आत्मा विज्ञानमय इस्पादिश्रुतेः । विविक्तानां च दात्मकलं बोधगत । ऐतदात्म्यमिदं सर्व, स आत्मा, त. पति तादात्म्यसंवन्धोपदेशश्रवणात् । तत्र हेतुमाह ॥ अखि- नीति ॥ अखिलस्यात्माऽखिलात्मा तस्मिन् । सर्वव्यापी स. तरास्मेति श्रुतेः । तत्रापि हेतुगनिमम्बोधनमाह ॥ अनन्त- वोधरूप इति ॥ ससं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मा, विज्ञानमानन्दं ब्रह्मति अथेतरदेवोपासकानिन्दयन् भगवद्भक्ति हृदीकुर्वन स्तौति- वेदविद्भिरभिधीयते पशु योऽन्यदेवसमुपासको हिसः। त्वामुपास्य यहवोऽमृता वृताः पूर्णकामममृतं निरंहसः ॥ १५ ॥ वेदविद्भिरभिधीयते पशुर्पोऽन्यदेवममुपामक इति । योऽन्य- देवसमुपासकः म वेदविद्भिः पशुभिधीयत इत्पन्नयः । भगातो विश्वात्मन इतरेषां देवानां ब्रह्मरुद्रेन्द्रादीनामुपासका पशुभिधा- यो । विवेकहीन इत्यर्थः । तेषां माशाऽनन्नाऽचिन्त्यशक्तित्व मोक्षदातृत्व-जगत्कारणव-पायानियन्वत्व-शास्रयांनित्याप्रयोगा- न । परसम्वत्त-परम्पल-परोपदेश्यत्व-परदत्तदातत्वादियो. गाच । योऽभ्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽमावन्योऽहमस्मीनि, न म वेद यथा परिति । स देवानां पशुवोत च श्रुतेः । अन्यत्तु फलं व राजचत्यल्पपेशलभते च ततः कामान् पयैव विहितान् हि वानिति श्रीमुखाक्तेश्च । किश्च, खदुपाराकास्तु परमानन्दभाज ३ - ·. १८ सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या। इत्याह ॥ लामुपास्य बहवोऽमृता वृता इति ॥ त्वामुपासनविषय कृत्वा निरंहमः सन्ता, अमृता ता पाक्षं गताः । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते*, वहयो ज्ञानतपमा पूता मद्भावमा गनाः । इदं मानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता इति भगवदुक्तः । तमेव विदित्वा, यदा चर्मवदाकाशमित्यन्वयन्यतिरेक श्रुतेश्च । अथ उपास्य विशिष्टि । पूर्णकामामति । पूर्णाः कामा यस्मादिति । निरतिशयौदार्यतया सर्व पुरुषार्थपदम् । तनिष्ठस्य मोक्षव्यपदेशा- दिति सूत्रात । संमारवन्धस्थिनिमोक्षहेतुरिति श्रुतेः। किञ्च, अम- तमिति ॥ मृत्युनिवारकम, आनन्द स्वरूपं वा जुष्टस्ततस्तेनाऽमृत- स्वति । यो वै भूमा तदमृतमिति श्रुतेः ॥ १५ ॥ अथ भगवचरणारविन्दविमुखानिन्दयन् स्तौति- नेष्टसिन्द्विरपि च व्यवस्थया नाहतेशचरणा यती हरे ।। युक्तिय शिथिला हि तन्मते सत्तयापि न हि मानदो विभुः ॥ ६ ॥ नेटमिद्धिपि चेति ॥ अनौतकपोलकल्पितम्यवस्थयापि ते. पामिष्टमिद्धिोपपत्रोति योजना । तत्र हेतुमाह ॥ यतो नाहतेश. चरणम इति ॥ यनो यस्माद् अनाहताचीशचरणौ यैस्ते तथा, अ. नाई चरणत्वात् तेपामिष्टमिद्धिः श्रेयोलक्षणा नास्तीत्यर्थः ।। हे हरे इति ॥ स्थाश्रिीदुःखापहारक, तन्मने युक्तयोऽपि शिधि- ला दुर्वलाः । अधीनत्वात् । किश, विभु रेति ॥ बहुभवनसमर्थो भवान् ॥ मगयापीति ॥ ध्पेन कल्पितया सत्यापि, मान- दोन भवनीति, मन्मानदा न भवतीत्यर्थः । अस्य विशेषार्थ आ. करे द्रव्यः । न मां दुप्कृतिनो मूहाः प्रपन्त नराधमा: * अब.

·श्रुनिसिद्धान्तमअरी। जानन्ति मां मूहा मानुपी सनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमद्देश्वरम् । मोबाशा मोधकर्माणो मोघताना विवेतमः । रा. क्षसीमामुरीं चैव प्रकृति मोहनी श्रिताः । येषां स्वन्तगतं पापं ज. नानां पुण्यकर्मणाम् । ते इन्द्रमोहनिर्मुक्का भजने मां दृढव्रता इत्यन्वयव्यतिरेकोपपपत्तिमहकृतश्रीमुखांक्तिभ्यः ॥ १६ ॥ अथ श्रीभगवद्धामस्तरूपमाह- पारशून्य परधाम तेऽद्भुतं चिदनं जयति लोकमूळनि ॥ व्यापकं च परिखा सरिरा. ऽचिन्त्यशक्ति नवमङ्गलध्वनि ॥१७॥ पारशून्यपरघाम तेऽगुतामिति ॥ लोकनि ते पारशून्यपरधाम जयनीति योजना परस्य भावः पारमाधिस्यं तच्छ्न्पं पारशून्यं च तत् परधाम चेति विग्रहः । आधिपशून्यं सर्वोपरि वर्तमान तक धामेति यावत् । धामेति निवासस्थानम् । मुक्तोपगृध्यं लोकं लोक- मुर्द्धनीति ॥ लोक्यतेऽनेनेति लोकं शास्त्रम् । तस्य मूर्द्धस्थानीयम् । उपनिषदादिवेदान्तशास्त्रम् । तस्मिस्तत्मातिपाद्यतया स्त्रोत्कण प्रकाशते इति वाक्यार्थः । तस्यालौकिकत्वं व्यअपनाह ।। अभु- तमिति नित्यं पतिक्षणं तवत्यानां द्रष्णामपि अपूर्वतयाऽऽश्वर्या- वहमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह | चिद्धनापति ॥ भकाशानन्दमातक प्रतिबन्धदोपाम्पृष्टमाहात्म्यमित्यर्थः । ननु मूर्तिस्वात्परिच्छिन्न- मेव स्यात् । मूर्तिवपरिच्छिन्नलयोः सामानाधिकरण्यदर्शनादि. त्पाद ॥ व्यापकमिति ।। परिच्छन्नत्वेन भासपानवेऽपि व्यापक- मिति चकारार्थः । भगवदीयविश्वरूपात परिच्छेदशून्यत्ताद । उ. भयवापि हेतुत्वेन विशेषणद्रयम् ॥ परिखा सरिद्वति । अचिन्तय.

·सावशपानषिशेपश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या। : शाक्तीति ॥ यस्य धाम्नः सरिद्वरा विरजा परिखेति पूर्वत्र हेतुः । अचिन्त्याः शक्तयो यस्येति तथा तदिति उत्तरत्र हेतुः । ब्रह्मस्व. रूपयनिर्विकारम् । तन्महिमरूपत्वाव सर्वमविरुद्धम् | तथैवाम्नात- वाच्छान्दोगैः राम भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठते स्वमहिम्नीति ॥ किश्च, नयमङ्गलबनीति ॥ नवीना, जितं ते पुण्डरीकाक्ष इत्यादिना त. स्वरूपगुणादिप्रतिपादकाः स्तोत्रपाठात्मकाः सामगानादिरूपाश्च मङ्गलध्वनयो यत्रेति तथा। तदेव परमपदविष्णुपदपरमव्योमब्रह्मलो. कादिशब्दैः श्रुसाभिधीयते । सोऽध्वनः पारमामोति तद्विष्णोःपर- मं पदम् । योऽस्याऽध्यक्षः परमे व्योमन् स पाप्मना विनिर्मुक्तः सामभिरुनीयते ब्रह्मलोकमिसादिश्रुतेः। योगयाज्ञवल्क्ये-कार- स्थमारुह्य मनः कृत्वा तु सारथिम् * नरोब्रह्मपदान्वेषी याति विष्गो परं पदम् । भारते वनपर्वणि । यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृति धुवाम् * अनादिनिधनं देवं प्रभु नारायणं हरिम् । ब्रह्मणः स. दनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते । देवाश्च यन्न पश्यन्ति दिव्यं ते. जोमयं परम् । अत्यानलसंदीप्तं स्थानं विष्णोर्महात्मनः । स्त्रयैर प्रभया राजन् दुष्पेक्ष्यं देवदानवैः । यतयस्तत्र गच्छन्ति देवं ना- रायणं हरिम् । वरेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः। यो- गसिद्धा महात्मानस्लमोमोहविवर्जिताः । तव गत्ता पुनर्नेमं लोक- मायान्ति भारत । स्थानमेतन्महाराज ध्रुवमक्षयमव्यम् । ईश्वरस्य सदा ह्येतत् प्रमाण च युधिष्ठिर इत्यादि । तथाच सत्यलोकभिन्न- त देवाद्यगोचरव-तेजोमयत्व सूर्यादिदीप्त्यतिक्रान्तत्व-स्वमका• -देवादिदुष्पेक्ष्यत्व-तमोमोहादिशून्यतादीनां परमयोगिग. म्यत्व-परिणामादिविकारहीनत्वाक्षयत्वादिमत्त्वानां लिङ्गानां त. ट्रिपरीनधर्मवत्सु प्राकृतेपु ब्रह्मलोकादिषु समन्वयायोगेन प्रकृत। पर श्रापुरुषोत्तमाधिष्ठितवं च नित्यधाम्नः सिद्धम् । तच प. माता- ·- श्रुतिसिद्धान्तमारी। श्वराचे स्पष्टम् । लोकं वैकुण्ठनामानं दिश्यं पाइगुण्यगना र औष्णरानामपाप्प गुणत्रयविवर्जितम् । नित्यमुक्तः ममाकीर्ण स्व- न्मयः पावकालिकः । सभामासादमयुक्त बनशोपत्नैः शुभः । वापीकूपनांगैश्च रक्षखण्डन माण्डतम् । अप्राकृतमुरैन्यायुनाक- समप्रभम् । पक्रएसत्वराशि त्वां कदा द्रक्ष्यामि चक्षुपा । क्रीडन्तं रमपा सार्दै लीलाममिषु केशव, इत्यादिना ॥ १७ ॥ अथ भगन्मात्यसाधारणसाधनभृतां भक्तिमाह- सत्प्रसङ्गयललभ्यभक्तितो लभ्य एवं रसमर्तिमान् भवान् ।। सन्मुवा ननु भवन्ति येनते ते नियन्ति निरयान् विपद्गणान् ॥ १८॥ मत्मसङ्गबललभ्यभक्तितो लभ्य इति । भवान् सत्ममङ्गल. लम्पभक्तिनो लभ्य एवेत्यन्वयः । सतां महना ज्ञानावरागाादभूप. पानां श्रीमुकुन्दपदकामकरन्दमधुव्रतानां मकर्षण सः स एच बलं तेन लभ्या सा, तया चाऽसौ भक्तिश्च तथा तृतीयार्थे तमिल प्रत्ययः। एवकारश्चक्रियापदेनान्वितोऽत्यन्ताऽयोगव्यवच्छेदाऽर्थः। लभ्यो भवेदेवेत्यर्थः । भक्तिपदेनान्वितोऽन्ययोगव्यवच्छेदाऽर्थः । अन्ययोगोऽत्र साधनान्तरयोगस्तन्निपेयार्थः। नाऽहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया * शक्य एवंविधो द्रष्टुं हवानसि मा यथा। भत्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुनर्ति श्रीमुखोक्तः । तमेव विशिनष्टि ।। रसमूर्तिमानिति ॥ रस आन- न्दः । रस हवायं लब्धानन्दी भवतीति श्रुतेः । स एव मृतिविद्य- तेऽस्य तथा सः। यदात्मको भगवाँस्तदात्मिका व्यक्तिरिति श्रु- है। ततो बहिर्मुखानिन्दय स्वामेव दृष्टिं करोति । सन्मुखा ननु .

·- २२ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या । भवन्तीति ।। ये ते सन्मुखा ननु न भवन्ति ते निरयान्नियन्तीति योजना । नरकविशेषणमाह ॥ विपद्गणानिति ॥ विपदा यातनाज- न्यदुःखानुभूतानां गणः संघो यत्र तान् । न मां दुष्कृतिनो मू. डाः प्रपद्यन्ते नराधमा:*माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः। मोघाशा मोधकर्माणो मोघशाना विचेतसः। राक्षसीमामु चैत्र प्रकृति मोहनीं श्रिताः। तानहं द्विपतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजसमशुभानामुरीष्वेव योनिपु। आमुरीं योनिमापन्ना मृदा जन्मान जन्मान । माममाप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिम् । अश्वमेधारिष्ट्वा वाजपेयशतैरपि । न प्राप्नुवन्ति मुगति नारायः णपराङ्मुग्वा इत्यादिस्मृतेः । स्वकर्मणा जायते तत्र तत्र, जाय- व म्रियस्वेत्यादिश्रुतेश्च ॥ १८ ॥ अथ प्रमाणवलाचलत्वं विचारयस्तौति- अक्षमेव सबलं प्रमाणतो यद्यपीह कथयन्यपूर्वजाः॥ त्वत्स्वरूपगुणवर्णने विभो वाक्यमेव सयलं प्रतीयते ॥ १९ ॥ अक्षमेयेति ॥ प्रमाणत इति ॥ सप्तम्यर्थे तमिल् । प्रमाणेषु अक्षं प्रत्यक्षमेव सवलं, नान्यदिति । यद्यप्यपूर्वजा आधुनिकाः कथय- निन तथापि हे विभो, त्वत्स्वरूपगुणवर्णने याक्पमेव सवलं प्रतीयते । निधीयते इत्यर्थः । प्रत्यक्षस्य चन्द्रादित्यमण्डलादिदर्शने माया. मुर्दादिदर्शने च व्यभिचारात् । अनुमानस्यापि राष्टिनटामा धूमो. द्वारिपर्वतादी व्यभिचाराय दौर्बल्यम् । आगमस्य तु कुघाऽप्यन्य- ऽभिचारात् मारल्यमिति भावः ॥ ११ ॥ अफ एर हि भूतात्मेशादिश्रुयर्थशया स्तीति- ·श्रुनिमिद्धान्तमञ्जरी। ४ एकघा च बहुधा प्रदृश्यते यत्र पत्र त यिम्बमात्मनः ।। उत्तमश्व बलु भाग्यवत्सु स सोऽपि युक्ततम एच सदरः ॥२०॥ एकति । यत्र यवेति॥ यस्मिन् यस्मिन्नुत्तमाघमस्थाने सार्व- शादिगुणाऽऽश्रयस्य भगवतस्तक विम्बम् अन्तरात्ममूर्टिश्यते । अपच्युतगुणशक्तिकत्वेनानुभूयते स भाग्यवत्सु उत्तम इत्यन्वयः । खलु निश्चये । युक्ततमः स एव । किञ्च सदरः। सनां मध्ये श्रेष्ठः। तत्रैकया समश्यन्तरात्मतया, यहुधा व्यप्ठ्यन्तरात्मतया । यद्रा एकया अव्यक्तनापरूपविशात्मतया, बहुधा व्यक्तनामरूपविषा- स्मना । यद्वा, एकधा स्वतन्त्रमत्ताश्रयश्रीवासुदेवरूपेण साशादि- कल्याणगुणवत्त्वेन, बहुधा चेतनवस्तुमात्रावाच्छन्नतदन्तरात्मतयेति यावत् ॥ २०॥ अथ आत्मन्यहकाराध्यासं निराकरिप्यस्तस्याहमर्थस्वरूपत्वं प्रतिपादयति- हांशताऽपि न च भाति चेतने- ऽहम्प्रतीतिविषयेऽहमर्थक ॥ स्वच्छरीरमिति हेतुवर्णना- न्मन्य आत्मपरिशीलने कुतः ॥२१॥ हाशतेति ॥ अहमके यशता न मातीत्यन्वयः । अदमर्थ एवाहमर्थकः । द्वावंशी होशी, योरंशौ हांशामिति वा । होशयो- वो घशता । चेतनानाध्यासात्मनेति भावः । तस्य लक्षण- माह || अहम्प्रतीतिविषये इति ॥ अहमिनि प्रतीतिमात्रस्य विपय: स तथा तति विग्रहः । इदं रजनमितिदमतीयमानत्वात् ।

·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या । नत्र हेतुभूतं विशेषणान्तरमाह ॥ चेतन इति ॥ चेतनतात् । यत्र चेतनत्वं नत्र यंशताभावः । ब्रह्मवादित्यर्थः । ब्रह्मणोऽयह मनीविषयत्वं श्रुतौ दृश्यने । ब्रह्मैवेदमग्र आसीत् म चात्मानं 'वेदाई ब्रह्मास्मीति । तयैव प्रत्यगात्मनोऽपि तत्ता श्रूयते । अभयं चै जाक माप्तोऽमि यदात्मानमेवाऽवेदहं ब्रह्मास्मीति । मतान्तरेण हेतुमाह ॥ वन्छरीरमिति हेतुवर्णनादिति ॥ यस्यात्माशरीरम, एष ते आत्मान्तर्याम्पऽमृत इति श्रुतेः । देहेऽहम्मतीतिरात्मविषयिकैन । देहे तत्ताया गौणत्वादित्यर्थः । अथ स्वसिद्धान्तमाह ॥ मन्य आ. स्मपरिशीलने कुत इति ॥ आत्मपरिशीलने प्रतीचस्त्वदात्मकपरि- शीलने तु यंशता कुनो भातीति ? । न कुनश्चिदपीत्यर्थः । यदा, आत्मनस्तवाहमर्थत्वविचारे यंशता कुतो भाति न । कुतो हेतोः । इदं रजनमित्पत्रेदेवरजत्वयोर्यथाहाशतापानं, न तपाऽहमिति प्रत्ययविपयेऽहमर्थे यंशताभानम् । अभ्यासेऽधिष्ठानारोप्यांशभान. स्यैर हेतुत्वादिति तात्पर्यार्थः । इदमहं मन्ये । अयमेव रादा- न्तो ममाप्यभिमेन इत्यर्थः॥ २१ ॥ अथ दृष्टिसष्टिवादं निरासयन्नाह- दृष्टिमृष्टिरपि नैव सम्मता दर्शनात् तव फलं यतः स्थिरम् ॥ सार्थको भवति यत्र शब्दका सर्व एव परदेवतात्मनि ॥ २२ ॥ दृष्टिष्टिरपीति ॥ दृष्टिरेव सृष्टिटिस्टाटः। दृष्टी राष्ट्रिदृष्टि- गारिनि वा विग्रहः । जन्मते दृष्टयाभार यष्टि - श्रुतीनां न ममना न भातीनि हेतुपाह यतः पिरामिनियता . मागोपनि ·. श्रुतिसिद्धान्तमझेरी। परमादेतोस्ताव दर्षानाद स्थिरं मोक्षलक्षणं फलं भूपते । तपेत्र विदित्वाऽतिमृत्युमेति, यदा पश्यः पश्यते रुवपनर्ण कारमी पुरुपं ब्रह्म योनिम् । तदा विद्वान् पुष्पपापे विधूप निरञ्जन: परमं साम्पमुपैतीसादिश्रुतिभ्यः । अन्यथा दानस्य दृष्टिसहित्थे तत्फलस्यापि तथावप्रसाद । श्रयणादीनो साधनानामपि तथा. स्वेन फलपर्यवसानासम्भवात् । नत्ततिपादकशास्त्रवाधाध । तद. ऽसम्भव शास्त्रस्य सार्थश्यमित्याह । सार्थक इति ॥ यत्र पस्मिन् दृष्टिष्टिवादासम्भवे सति संर्व एव शब्दकः सार्थको भवति । को वा तस्य विषय इत्याकालायामाह । परदेवतात्मनीति ॥ परा दे- चता एवात्मा परदेवतास्मेति विग्रहः । तत्मतिपादनेनैव सर्वःपा- ब्दोऽर्थवान् भवतीति यावत् । सर्वे वेदा पत्पदमामनन्तीति श्रुने। राष्ट्रियष्टिवादे वैदिकशब्दस्य वैय्यादिति भावः ॥ २२ ॥ अथ ब्रह्मणोऽज्ञानाश्रयत्वं तद्विषयत्वं च केपाश्चित समतं, तभिराकुर्वन स्तौति- मात्रयो, न विषयो, भवान् यतो. ऽज्ञानतोऽपि करुणानिधे तय ।। सत्स्वरूपमत आमनन्ति हि विग्रहं परममङ्गलं परम् ॥ २३ ॥ नाश्रय इति ।। हे करुणानिधे । सविसर्गपाठे तसस्य विशेषण बोध्यम् । भवान् अज्ञानतोऽज्ञानस्याश्रयो, विषयश्च न भरतीति सम्बन्धः । सूर्यस्यान्धकाराश्रय, तद्विषयत्वं च यथाऽत्यन्तास- म्भाव्यं तद्वदित्यर्थः । सार्वज्ञाज्ञानयोरितरेतरात्यन्तविरोधात् । ननु यथा मूर्यस्य सर्वथा तदयांगेऽप्युलूकहप्ठ्या कल्पितस्य नत्र मवाद,तथा प्रकृतेऽपि ब्रह्मणि वस्तुतस्तदभावेऽपि अकल्पितम्य - x

·.
२६ सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या ।
तत्तानिर्देशान्त्रोक्तविरोघ इतिचेन्न । अमम्भवात् । न तावदौपनि-
पदानामस्माकं मते तत्तायोगोऽङ्गीक्रियते, प्रत्युन ब्रह्मण्यज्ञानं ना.
सीद्, नास्ति, न भविष्यतीनि कालबयेऽपि सदसन्ताभावाऽभ्यु
पगमात् । नाऽपि मीमांगकमांख्याऽऽदीनां तथालाऽङ्गीकारः ।
अज्ञानवादानभ्युपगमात् । परिशेपादयं ब्रह्मण्यऽज्ञानाध्यासवादिन-
स्त एवोलूकस्थानीयाः । तदृष्ट्या कल्प्यमाने विरोधाभावात् ।
नाभ्युसूयामः । विधात्रा सल्ललाट लेखनादित्यर्थः। यतो यस्माद-
ज्ञानवादोऽत्यन्तश्रुतिविरुद्धस्तस्मात् तबमार्यज्ञादिपाइगुण्यजलधैः
सन्स्वरूपं श्रुनय आमनन्ति । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, यः सर्वशः
सर्ववित्, य आत्माऽपतहपाप्मा, विजरो विमृत्युर्विंशोको विजि-
घित्मोऽपिपासा, सत्यकामः सत्यसंकल्पः, न तस्य कार्य करणं
च विद्यते न तत्पश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते * पराऽस्य शक्तिर्विवि-
धैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेत्यादयः । अशेपहेयग-
न्धाऽघातमाहात्म्यं, स्वाभापिकानन्ताचिन्त्यापरिमिनगुणशक्त्या-
दिकं तव स्वरूपं श्रुनय आमनन्ति निम्पयन्ति ॥ हीति निश्चये ।
अत एव, परं सर्वोत्कृष्टम् । अक्षरात् परतः परः, प्रधानक्षेत्रप-
तिरित्यादिश्रुनेः । किञ्च, परममगलपियई चामनन्तीति योजना ।
यदा पश्यः पश्यने रुक्मरण कर्तारमीशं गुरुपं ब्रह्मयोनिम् । तदा
विद्वान् पुण्यपापे विध्य निरजनः परमं माम्यमुपैति । य एपो-
तिरादित्य हिरण्मयः पुरुपो दृश्यते हिरण्यकेशो हिरण्यश्मश्रुः ।
आपणसात् सुर्वणः । सुरतुण्डरीकनयनं मेघाभं वैद्युताऽम्वरम् *
द्विभुजं ज्ञान पुद्रात्यं वनमालिनमीश्वरम । गोपीगोपगवावीतं सुर-
द्रुमनलाश्रयम् । दिव्यालङ्करणोपेन रनपङ्कजमध्यगम् । कालिन्दी-
जलकल्लोलमगिमारुतसेवितम् । चिन्तयश्चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति
संररित्यायाः श्रुनयः ॥ २३ ॥

·श्रुनिसिद्धान्तमञ्जरी। इदानी प्रलसाक्षात्कारे श्रवणमन्तर साधनलेन, ध्यान तु सदगलेनाभ्युपगच्छता मतं निरासयन्नाह-- ध्यानममिति यन्मतान्तरं तन युक्तमत एव माधव । यद्यपि श्रवणतोऽपवर्गदोऽ तथापि सुवचं शुभं यतः ॥ २४ ॥ ध्यानमामिति ॥ हे माधव रमाकान्त, ध्यानमङ्गमिति यम- तान्तरं सधुक्तं न भवतीति संवन्धः । आत्मावाडरे द्राच्यः श्रोतः व्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुतौ आत्मदर्शने श्रवणमन्तरङ्गं, सा- क्षात्कारहेतुत्वाद् अङ्गि, मनननिदिध्यासनयोः परम्परासाधनस्वाद- अत्तमिति मत तम युक्त युक्तिमई न भवति । तथाहि । यदि श्रवणेन साक्षात्कारस्ताई किमर्थ मननादिविधानम् । न हि दर्श- नानन्तरं पुनस्तदर्थ साधनान्तरापेक्षानुन्पत्तानां दृश्यने । चक्षुर्मा- प्रमाणत्वात् । दर्शने तारतम्याभावाच । अङ्गस्य फलजननसाधन- सहायमात्रोपयोगित्वेन फलानन्तरं सदनुपयोगाञ्च । नन्वसंभाव- नादिनिहत्तये तयोरुपयोग इति चेन्न । साक्षात्कारानन्तरमसं. भावनादेरसंभवात् । न हि मूर्यदर्शनानन्तरं कस्यापि तत्र पुनर- संभावनादिर्जायते इति तत्र हेतुमाह ।। अन एवेति ॥ अत्रणमा- क्षात्कारपोाप्त्यमावादेव । प्रत्युत यत्र श्रवणं तत्र साक्षात्कारा- ऽभाव इति विरुद्धच्या सवादियर्थः । तस्माच्छ्वर्ण न साक्षा- स्कारहेतुरिति । ननु श्रवणस्य पाक्षात्कारहेतुत्वानगीकारे श्रुती दर्शनमुद्दिश्य श्रवणविधानस्यानर्थकत्वापरया शुनेाकोपप्रसङ्गा- दियाशङ्कानिरासार्थमाह ॥ यद्यपि श्रवणत इति ॥ श्रयणादपिभशन् मोक्षदो भाति, तथाप्यनं श्रवणमनमियेर गरयं शुभं शोमनामति, ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या। पोजना। तत्र हेतुमाह॥ यतः सुवचामिति ॥ मुष्टु वक्तुं शक्यवाद। श्रवणस्य ध्यानाङ्गलेन परम्परयैत्र मोक्षहेतुतं, न तु साक्षादन- रङ्गवेनेत्यर्थः । यद्वा, श्रवणमङ्गमित्येव सुवचं वक्तुं वाक्यम् । तत्र हेतुर्यत:-शुभमिति ॥ श्रुतिमूलत्वेन शुभार्थत्वात् । ततस्तु तं पश्य- ति निष्कलं ध्यायमानः । ते ध्यानयोगाऽनुगता अपश्यन्नित्यादि- श्रुतेः । एवं श्रवणेन साक्षात्कारे मानाभावात् । शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युरित्पादिना तद्विपरीतश्रवणाचेति भावः॥२४॥ अथ शास्त्रार्थमुपसंहरन भगवञ्चरणारविन्दविमुखनिन्दया ध्यतिरेकमुखन तनिष्ठा विधवे-- प्राप्य जन्म यदि मानुषं नरः सेवते न तव पादपङ्कजम् ॥ धिम् च जन्म कुलमादिदेव तद्- यौवनादि सकलं न शोभते ॥ २५॥ प्राप्यति ॥ हे आदिदेव, प: पुमान् मानुपं जन्म प्राप्य तब पादपङ्कजं न सेवते तस्य जन्मादिकं घिगित्यन्त्रयः । देवानामा- दिकारणमैश्चर्यायधिकारपदाता हितोपदेष्टा चेति आदिदेवः। यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वा वेदाँश्च महिणोति तस्मै इति श्रु- ते। आदिश्चासौं देवश्चेति वा विग्रहः । तत्र जन्म त्रिविध, शोक- साविध्य दैत्यभेदात् । ब्राह्मणादिशुक्रोद्भवं शौकं प्रथमम् । उ- पनपनसंस्कारोद्भवं साविश्युपदेशज द्वितीयम् । श्रीगुरुदीक्षासं- स्कारजं तृतीयमिति विवेकः । सर्वस्यापि त्रिविधस्य जन्मनी भग- चद्विमुखस्य जीवस्य संसरणहेतुत्वाद् धिक्कारास्पदत्वमित्यर्थः । त- था कुलमपि ऋष्यादिगोत्रपरम्परागतम् । न चैतन्मात्रमेन, किन्तु यौवनादि सकलं न शोभते इति । शवालवाखद दर्शनानईताव ।

·* पस्य श्रुतिसिदान्तममरी। आदिशन्दस्तस्य कर्मकौशल्याध्ययनादिसद्धाः । तथाह पामने श्रीपादो बलि प्रति कि जस्तस्य मन्त्र कि तपोभिः कि- माश्रमः नास्ति परा भक्तिः सततं मधुमदने । वृथा व्रतं दृया या वृथा वेदा था श्रुतम् । तथा तपश्च कीर्तिश्च पोटे. ष्टि पधुमदनम् । शोचनीयः स बन्धूनां जीवभपि मृतो नरः । ब: पादपङ्कजं विष्णोर्न पूजपति मक्तितः । नूनं हितको प्रोक्तो क्षशाखापाठचीन यौ पूजयितुं शक्ती हरिपादाऽम्बुजद्वयम् । तत्कण्ठं मण्डूकोलकमवा मतिमिहिका । रोगो वान्पो न सा जिहा पान पक्ति हरेर्गुणानिति । श्रीमुखोक्तिश्च । न मां दुष्क- तिनो मृदाः प्रपद्यन्ते नराधमा इत्यादि । मोघाशा मोपकर्माणो पोघशाना विचेतम इत्यादि च समापर्वणि च । कृष्णं कमलप- पास नार्चयिष्यन्ति ये नरा जीवन्मृतास्तु ते झेपा न सम्भाष्पाः कदाचनेति । तस्माच्छीभगवद्वमुख्यहेतुमासुरमा त्यक्त्वा तत्पदा- ऽम्बुजमाश्रित्य सदा तद्भक्तिपरो भवेदिति वाक्यस्य तात्पयार्थः। तयैव भगवदुक्तेः- चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । उदाराः सर्वएवैतेशानी वात्मैव मे मतम् । पेषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मा हटवताः॥ मन्मना मद मद्भक्तो मयाजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यासि सत्यं ते प्रतिजाने मियोऽसि मे ॥ भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमच्ययम् । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते, इस्पादिना । धामने प्रहादोक्तश्च । प्रवक्ष्यामि हितं तेऽध तथाऽन्येपा नृणामाप * इति प्रतिज्ञायाह- -

·सविशेषनिर्विशेषेश्रीकृष्णस्तवराजव्याख्या ।
.
"भत्रजलधिगताना द्वन्दुवाताहताना
मुतदुहितकलत्रत्राणभारादितानाम् ।
विषयविषमतोये पजतां मानवानां
भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम् ॥
-ये-संश्रिता हरिमनन्तममध्यमाचं
नारायणं मुरगुरुं शुभदं वरेण्यम्!
'शुद्धं खगेन्द्रगमनं कमलालयेशं
ते धर्मराजभवनं न विशन्ति धीराः ॥
स्वपुरुषभितीक्ष्म पाशहस्तं
बदति यमः किल तस्य कर्णमूले।
परिहर मधुसूदनप्रपत्रान्
मभुरहमन्यनृणां, न वैष्णवानाम् ॥
तथाऽन्यदुक्तं नरसत्तमेन।
इक्ष्वाकुणा भक्तियुतेन नुनम् ।
ये विष्णुभक्ताः पुरुषा पृथिव्यां
यमास्ततो निर्विपया भवन्ति ।
सा जिह्वा या हरि स्तौति तचित्तं यत् तदार्पितम् ।
ताव केवलौ श्लाघ्यौ यो तत्पूनाकरी करौ ॥
पेनाऽचितो दि भगवाँश्चतुर्गास्त्रविक्रमः ।
तेनाऽचिंता न सदेहो लोकाः माऽमरदानवाः ।।
यथा रनानि जलधेरसंख्यामानि पुत्रक ।
तया गुणा हि देवस्य संख्येयाश्च चक्रिणः॥
न तां गतिं प्राप्नुवन्ति श्रीशास्त्रविशारदाः।
या गनिधर्मशालानां सात्तिकाना महात्मनाम् ।
सा गतिर्गदिता दैत्य मगात्मरिनामपि ।।

·श्रुतिसिद्धान्तमारी। अनन्यमनसो भक्ता ये नयस्यन्ति केशवम् । शुचयस्ते महात्मानस्तीर्थभूता भवन्ति ते ॥ तिष्ठन् गच्छन् स्वपन जाग्रन पियनभन बाणः! ध्यायेनारायणं यस्तु न ततोऽन्योऽस्ति पुण्यभाक् ।। येपा नित्यमियो विष्णुस्ते विष्णोः सततं मियाः। न ते पुनः गम्भवन्ति सद्भक्तास्तत्परायणाः ।। विष्णुभक्तिमसक्तानां जनानां या परा गतिः । सा तु जन्मसहस्रेण न तपोभिरवाप्पते, इसादिना । किच। स्मर्तव्यः सततं विष्णुविस्मर्तव्यो न जातचित् । सर्वे विधिनिषेधाः स्युरेतयोरेव किंकरा, इत्यन्यप. ध्यतिरकोक्तः। आलोच्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः। इदमेक मुनिष्पन्न ध्येयो नारायणः सदेति श्रीसूत्र- कारनिर्णयवचनाच ॥ ॥ २५ ॥ मन्दानामुपकारार्थ तोपार्थे च मनीपिणाम् । श्रीब्रजेशप्रसादार्य साफल्पं पात्वयं श्रमः ॥ १ ॥ इति श्रीश्रुतिमिद्धान्तमन्नर्याख्या सविशेपनिर्विशेष- श्रीकृष्णस्तवराजटीका समासा ॥ ०० ·श्रीराधाकृष्णाभ्यां नमः अथ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्यारूपः । श्रुत्यन्तसुरद्रुमः। विदद्वरश्रीपुरुषोत्तमप्रसादविरचितः । नतोऽस्मि सर्वेश्वरमादिदेवं अपनसंरक्षणवद्धकक्षम् ॥ कारुण्यवात्सल्पदयादिसिन्धु जगद्गुरु चलशिवादिवन्धम् ॥ १ ॥ यो ब्रह्मेशमुरादिपूज्यवरणः श्रीश्रीनिवासाभिधा कारुण्यादिवशोऽवतीर्य ह्यवनावालोडपत्तोयधिम् ॥ चेदाख्यं च निरूप्य भाष्यमऽमृतं चापाययव स्वाश्रितान सन्तस्पाख्यश्रियं स्वपक्षसि दधौ तं चाश्रये सद्गुरुम् ॥२॥ दृश्यते योऽनिशं नित्यैर्मुक्तो गम्यते हरिः ।। धीयते योगिभिश्चित्ते तं श्रीकृष्णं समाश्रये ॥३॥ इह खलु मन्दबुद्धिजनतावाहुल्यं निरीक्ष्य तद्धितं परिमृप्यमा- जो भगवान् ग्रन्थकारस्तदुदिधीर्षुः पूर्वाचार्यमणीतशारीरकमीमां- सादिवेदान्तशास्त्रार्थमल्पबुद्धिभ्योऽपि कार्येन जिग्राहयिपया स्तोत्ररूपेण सजग्राह । तत्प मिताक्षः समासतो व्याख्यान स. मारभ्यते । तत्र तावद् ब्रह्मस्वरूपादि निर्दिशन् स्तौति। शान्तिकान्तिगुणमन्दिरं हरि स्थेमसृष्टिलयमोक्षकारणम् ॥

·सविशंपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । . व्यापिनं परमसत्यमशिनं मामि नन्दगृहन्दिनं मभुम् ॥ १ ॥ शान्तीत्यादिना ॥ अहं हार नौमीति योजना। नौमि स्तो- मि । एनेनाऽथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्युपक्रमाधिकरणार्थः संप्टहीती घोध्यः । तथाहि । जिज्ञासा नाम जिज्ञास्यस्य वस्तुनस्तत्वरूप- शत्यादिभिनिरतिशयबृहत्त्वानुमंधानरूपो विचारविशेपः । स एवं स्तवनपदार्थोऽत्र वर्णनीयतया विद्यते इति तदैक्यार्थोऽवगम्यते । मोऽवेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः, आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोत. व्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुसर्यस्याऽप्यत्रान्तर्भावाद।व. हास्वरूपगुणादीनामेवाबायोगान्ययोगव्यवच्छेदाभ्यां निर्णीयमान- स्वादिति भावः । तत्र वर्णयिष्यमाणेपु स्वरूपगुणशत्त्यादिपु त.मन स्वरूपं निदिति ॥ परमसत्यमिति ॥ परमसत्वं नाम, न तत्समश्चाभ्याधिकश्च दृश्यते इत्यादिश्रुत्युक्तातिशयसाम्यशून्यत्वे स- ति स्वान्तव्यसमानाधिकरणलं, स्वतन्वसत्ताश्रयत्वमिति यावत । सदेव सोम्येदमन आसीत, सर्वस्य वशी सर्वस्येशान इति श्रु- तेः॥नौमीति। तत्स्वरूपगुणशक्त्यादिविषयकविचारविषयीकरो- मीत्यर्थः । भजतां पापहारित्वाद्धारस्तम् । हरिहरति पापानि दुष्ट- चित्तराप स्मृत इत्यादिस्मृतेः । एवं प्रथमसूत्रार्थः संग्रहेणोक्तः । अध, जन्माद्यस्य यत इति लक्षणमूत्रार्थ निरूपयन् स्तौति॥स्थेम- सृष्टिलयमोक्षकारणमिति ॥ तत्र स्थैमा स्थितिः पालनं, सृष्टिः सर्गः, लयः संहारः, मोक्षो भगवद्भावापत्तिलक्षणस्तेषां कार- णम । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्पयन्सभिसंविशन्ति तद्ब्रह्म तद्विजिज्ञासखेति श्रुतेः। विष्णो: सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव संस्थितम् * स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतो ऽस्य जगच यः। यतः सर्वाणि भूनानि भवन्यादियुगागमे । य- , ·श्रृंत्यन्तपुरद्रुमे । १ मथमा शाखा स्मिंश्च मलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये । अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते इत्यादिस्मृतेश्च। जगत इत्यत्र सम्बध्यते । नामरूपाभ्यां व्याकृतस्य विविधविभक्तमोक्तृसंयुक्तस्य लियत देशकालफलोप- भोगाश्रयभूतस्य तर्कागोचररचनस्य स्थेयादिकारणमिति वाक्या- थः । एतेन स्वमपि व्याख्यातं बोध्यम् । श्रीभगवद्देवाचार्यपादैः सिद्धान्तमाहव्यां तथैवोक्तलाद । किञ्च, परमाणव एव कारण- मिति केषां चित्तार्किकादीनां दुराग्रहस्तन्निराकरोति ॥ व्यापि- नमिति ॥ व्यापनशीलत्वश्रवणाजगत्कारणस्य न परमाणूनों कारणत्वसम्भव इति यावत् । यच किचिजगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा * अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित इति श्रुतेः । अयमभिमायः । पार्थिवाप्यतैजसवायवीयाश्चतुर्विधाः पर- माणवो नित्याः प्रलयकालेऽवतिष्ठन्ते । सर्वत्र त्रिभ्यः सपत्राय्या- ऽसमवायिनिमित्ताभिधेयेभ्यः कारणेभ्यः कार्यनिष्पत्तिः । यथा पटरूपकार्यस्य तन्तक: समापिकारणम् । पामितरेतरसंयो- गोऽसमवायिकारणम् । तुरीवेमकुविन्दादि निमित्तकारणम् । तथा परमाण: समापिकारणम् । तेषां संयोगोऽसमाधिकारणम् । ईश्वरेच्छादि निमित्तकारणम् । तत्रेश्वरेच्छावशेनाय कर्म वायवी- येष्वणुपूत्पद्यते । ततः संयोगस्तेन द्वाभ्यां झगुकमुत्पद्यते । एवं ध्यणुकादिक्रमेण महान वायुमत्पद्यते । स च दोधूयमानस्तिष्ठति । तथैव तैजसपरमाणुभ्यो महानग्निरुत्पनो जाज्ज्वल्यमानस्तिष्ठति । तथाऽऽप्येभ्यो महान सलिलनिधिरुत्पन्न। पोप्लूयमानास्तपति। तथा पार्थिवपरमाणुभ्यः पृथिव्युत्पन्ना निश्चला तितीति । कि- वायुनसिद्धानामाधाराधेयभूतानामिह प्रत्ययहेतुः समायः । यथेह तन्तुषु पटः, गवि गोत्वम्, इह पटे गुरुतमिति कार्यकार- णयो। सामान्यविशेषयोर्गुणगुणिनोश्च सम्धन्यावपि ममानल- ·सवियोपनिविदोपत्रीकृष्णस्तरन्याख्याने । क्षणः, स चैको नित्यः सर्वगतो ज्योमवंदिष्यते । युतसिद्धानां तु संयोगः । यथा रज्जुघटयोरिति तेषां प्रक्रिया ॥ सा तुच्छा॥ अनु- पपन्नत्वात् । तथाहि । न तावत्परमाणुष्वायकर्मोत्पत्तिकथा मनो झा। प्रलये यलाभिघातादीनां कर्महेतूनामसम्भवात् । नचाह- यस्यात्र हेतुत्वं कल्प्यते इति वाच्यम् । विकल्पासहत्वात् । परमा- णुगतमाद्यं कर्म स्वगताऽपयुक्तम् ? आत्मगताऽदृष्टप्रयुक्तं वा । नायः । अदृष्टस्पात्मासाधारणविशेषधर्मस्य परमाणुत्तित्वायोगा- द । अनभ्युपगमाच्च । अभ्युपगमे च सदोत्पादकत्वमसङ्गात् । अपसिद्धान्तापत्तेश्च । न द्वितीयः । तस्यात्मगतत्वेऽपि तदात्मनां चैतन्याभावेन कार्योत्पादनयोग्यताऽभावात् । अन्यथा मलयाभाव- प्रसङ्गो दुर्वारः । नाऽपि समवायाऽभ्युपगमः मामाण्याईः । यथा ध्यणुकं समवायसम्बन्धेन स्वकारणे समवेतमत्यन्तभिन्नत्वाद । त था समवायोऽपि समवायिभ्यां समवायसम्बन्धान्तरेण समवेत- व्यः । सोऽपि सम्बन्धान्तरेणेत्पनवस्था । नच समवापस्प स्वयं सम्बन्धरूपत्वान्न सम्बन्धान्तरापेक्षेति वाच्यम् । संयोगस्यापि स्व. यं सम्बन्धरूपत्वसाम्येन समवायानपेक्षत्वमसङ्गात् । तथाच सं- योगः संयोगिभ्यां सम्बन्धः समवायपूर्वक इति प्रतिज्ञाहानिमस. झात् । नच संपोगो गुणवाद समवायमपेक्षत इति वक्तुं शक्य. म्। पारिभाषिकत्वात् । समवायोऽपि गुण इति परिभापितुं शरय. ते । नचाऽयुतसिद्धलं कार्यकारणयोः । पूर्वसिद्धं कारणं, पश्चा- त्कालीन कार्यम् । तत्रापृथक्सिद्धत्वमनयोः कथम् । नचान्यतरापे- क्षमऽयुतसिद्धत्त्वमिति वाच्यम् । तथापि द्वयोः सतो सम्बन्ध इति कृत्वोत्पन्न कार्य क्षणमात्रमवस्याय समवायेन सम्बध्यते इति दुष- णं तदवस्थमेव । अथोत्पत्तिरेव समवाय इत्ययुक्तम् । तत्समवायस्य नित्यवाभ्युपगमात् । उत्पत्तेश्चानित्यवाद । उत्पत्तिनित्यत्वे च ·-- । श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १ प्रथमा शाखा । कार्यवावच्छिन्नस्य नित्यत्वं दुर्वारम् । कारणव्यापारानर्थक्यं च । किञ्च, परमाणवः प्रत्तिखभावा, नितिखभाषा वा, उभयस्वभा. वा वा, अनुभपस्वभावा वा । आधे नित्यमेव सृष्टिः स्यात् । प्रलयाभावश्च । द्वितीये सर्गाभावो, नित्यमलयश्च । नाऽपि तृती- यचतुर्थी । उभयस्वभावत्वस्येतरेतरविरोधात सर्वयाऽनुपपत्तिरेव । किश्च, परंमाणको रूपादिगुणवन्तो, न वा । नायः । अनित्यत्वा- पत्ते परमाणवोऽनित्या, रूपादिपवाद घटादिवदित्यनुमानाद। न द्वितीयः । सिद्धान्तभङ्गाद । कार्यस्यापि रूपादिशून्गत्वापने- श्च । अथ रूपादि नेष्येत, कार्य रूपादिमन्न स्थाव । रूपादि- मन्तो नित्याश्चेति तव वचनाव । तब मते कारणतिरूपादरेव कार्यगतरूपादिकारणत्वात् । एतेन, उभयथापि न कर्मातस्तदभा- वः, समवायाभ्युपगमाच साम्यादनवस्थितरित्यादिसूत्राणि व्या- ख्यातानि । अलमातिविस्तरेण । तस्मात् कार्यव्यापनशीलं पर ब्रह्मर जगत्कारणमिति सिद्धम् ।। ननु माऽस्तु परमाणूनां कारणत्वमुक्तदोगेभ्यः, किन्तु मपान- स्यैव व्यापनशीलत्वाद कारणत्वमभ्युपेयम् । तथाच, मूलप्रकृ. तिरविकृतिर्महदाद्या प्रकृतिविकृतयः सप्त * पौडशकश्च विकारो न मऋतिर्न विकृति: पुरुप इति तत्वावाक्पादिति। अस्पार्थः । मुलपकृतिः प्रधानम अविकृतिः । अजत्वात् । महदहङ्कारौ पश्च भूतानि, सूक्ष्माणि पञ्च तन्मात्रासंज्ञानि, सप्त महदायाः प्रकृति- विकृतय इति । तत्वान्तरोपादानत्वात प्रकृतित्वम् । महतो बुद्धिसं- नस्याहारं सकार्य प्रति उपादानत्वात प्रकृतित्वं, प्रधानापेक्षया सत्कार्याधाद्विकृतित्त्वम् । तथैवाहङ्कारादीनामपि स्वस्त्रकार्यापेक्ष- पा प्रकृतित्वं, स्वस्वकारणापेक्षया विकृतित्वमनुसन्धेयम् । किञ्च पोडशकस्प पोडशसंस्पायच्छिन्नस्य एकादशेन्द्रियपश्चमहाभूतस- ·६ सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। मुदायस्प विकृतित्वं विकारत्वमेव, न प्रकृतित्वमिति । पुरुषस्तु कूटस्थ एव उभयत्वाभावादिति यावदितिचेन्न । आनुमानिकत्वेन शब्दप्रमाणहीनत्वात् । ननुक्तस्मृतेरेवान मानत्वानोक्तदोपावकाश इतिचेन । श्रुतिविरुद्धायास्तस्याः प्रामाण्याभावात् । तथैव मू- त्रितं भगवता जैमिनिना, विरोधे वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानमि. ति। अस्यार्थः। श्रुतिस्मृतीनामितरेतरविरोधे कस्या वाघ इति वि- चार्यते । तत्र, औदुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायदिति श्रुतेः, औदुम्बर्स वेष्ट- पिवेति स्मृतेः । यदि स्पर्शाभ्युपगमस्ताई स्मृतेर्वाधः । यदि स- वेष्टनं तदा श्रुतेर्वाध इति प्राप्त सद्धान्तः । विरोधे वित्यादि । स्मृतीनां श्रुतिविरोधे सति श्रुतीनां निरपेक्षं प्रामाण्यं स्यात् । स्मतेमनपेक्ष्यैव प्रामाण्यं, न स्मृतिविरोधोऽत्र विचारणीयः । श्रुत्यविरोधे तु अतुमानमपि । अनुमीयते श्रुत्यर्थो येन तदनुमान स्मृतिरपि प्रमाणं, न तु श्रुतिविरोधेन । श्रुतीनां स्मृतिनिरपेक्षतया भामाण्यं स्वर एव । स्मृतीनां तु तन्मूलकत्वाइतिसापेक्षवाद । तदविरोधै सत्येव प्रामाण्यं, विपर्यये तमामाण्यमित्यर्थः । किञ्च, यन्मनुस्खदत्तदीपधमिति श्रुतिसिद्धौपधरूपं भगवतो मनोरपि नि- र्णयरूपं वचनम् । या वेदवाह्याः स्मृतयो याश्च काश्व कुष्टयः* ताः सर्वा निष्फला: मेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृता इति । तस्मा- दममाण्यं तदवस्थमेव । ननु, यस्मिन् पञ्च पमनना आकाशश्च प्रति- ठिन इति श्रुतिमूलकत्वात् पूर्वोक्तस्मृतेः कथं श्रुतिविरोधः । पञ्च पचनना इति पञ्चविंशतितचानि श्रुतिप्रतिपादितानि दृश्यन्ते तान्येव म्यूनो गृहीतानीतिचेन्न । उक्तमन्यस्य पञ्चविगतिसंख्या- कालचमनिपादनपरत्वाभावात् । तथाहि उपनाये तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतमिति ज्योतिषां सूर्यादीनामपि प्रकाश- लात् परब्रह्मभूतः श्रीवासुदो एन ज्योतिःशब्देन प्रतिपाद्यः । .

·थुत्यन्त मुरद्रुमै । १ प्रथमा शाखा । तमेव श्रीवासुदेवम् अस्मिन् वारये, यस्मिन्निति यच्छब्देन प- रामृश्य पञ्चपञ्चजनस्याकाशस्य चाधारतया निरूप्यते इति व्य- तमेव पञ्चजना इत्यत्र संख्याशब्दः संज्ञापरः । यथा सप्तर्पयः राहत्यकैकोऽपि सप्तपिपदवाच्यस्तथा पश्चजनशब्दोऽपि यो- ध्यः । दिकसंख्ये संज्ञायामिति पाणिनिस्मृतः स्युः पुमांसा पश्च. जना* इत्यमरकोशाच तथाचावयवार्थमनपेक्ष्य पुरुषमात्राभिधान- परोंऽयं पञ्चजनशब्द इति सिद्धम् । पुरुपस्यात्रानुपपत्त्या लक्षणया तत्सम्बन्धिपरः । माणादयः पनजना इति यावत् । ते कतीत्य- पेक्षायां पश्चत्वसंख्यान्वयात् माणादयः पञ्चेति सिद्धम् । माध्य- न्दिनशाखोक्ताश्च, प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमन्नं मनश्चेति, प्राणस्य माण- मुत चसुपश्चक्षुः श्रीवस्य श्रोत्रमनस्यान्नं मनसो ये मनो विदु- रिति वास्यशेपात् । प्राणादयो वाक्यशेषादिति सूत्राच । ननु काण्वानां माध्यन्दिनानां च यस्मिन् पञ्च पञ्च इति मन्त्रपाठस्या- ऽविशेपेऽपि, प्राणस्य प्राणमिति वास्यशेषेऽन्नशब्दहीनतात का- • पाठस्य । तथाचोक्तार्थस्यासिद्धेरितिचेन्न । तेपां पूर्ववाक्यपठित- ज्योतिःशब्देन पञ्चत्तसंख्यानिर्णये तात्पर्यात् । ज्योतिपैकेपाम- सत्यने इति सूत्रात् । ननु ज्योतिःशब्दे उभयेपामपि वाक्ये सामान्यतः पठ्यपाने कथमेकेपामेव तस्य ग्रहो, नान्येपामिति वै- पम्यं नियामकाभावादितिचेन । अपेक्षाभेदस्यैवात्र नियामकला- तू । माध्यन्दिनानां हि समानमन्वपठितमाणादिपञ्चकस्प लाभा- मास्मिन्मन्त्रान्तरपठिते ज्योतिपि अपेक्षा । कावानां तस्याभा- बाद भवत्यन्यापेक्षा । अपेक्षाभेदान समानेऽपि मन्त्र ज्योतिपो ग्रहणाऽग्रहणे । यथा समानेऽप्यतिरात्रे वचनभेदाद पोडशिन- हणाग्रहणे, तथा मकृतेऽपीति नोक्तदोपावकाशः । किञ्च, पञ्चप- चजनशब्दस्य पञ्चविंशतिसंख्याक मृत्युक्ततत्ववाचकत्वाङ्गीका. .

·८ सविशेष निविशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । रेऽपि नोकप्रक्रियासिद्धिराशासनीया। यस्मिन्निति यच्छन्दवा- ध्यम्य सर्वाधारस्याकाशस्य च पृथक्कण्ठरवेण श्रुत्या पठितवा- त् । तथा सप्तविंशतितक्यानि संपयन्ते । वस्तुतस्तु, यो ज्योतिषां सूर्यादीनामपि प्रकाशको, यश्च पञ्चजनशब्दाभिधेयानां माणादीना- माकाशस्य चाधारस्तेपामप्यन्तरात्मा च तमेव सर्वात्मानं ब्रह्मश- ब्दाभिधेयमदं मन्ये, तमेवाऽमृत विद्वान् मृतोऽपि संसार्यऽपि अमृतं ब्रह्मभावं मामोतीति वाक्यसंग्रहार्थः । एतेन, न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाचेत्यधिकरणं व्याख्यातम् । ननु,सदेव सोम्येदम- अ आसीदितिश्रुतेरव मानत्वम् । सच्छन्दवाच्यमधानस्यैवात्र वाच्य- त्वादितिचेत सवाई ।। मभुमिति ॥ समर्थ सार्वज्ञायचिन्त्यानन्त- गुणाश्रयमित्यर्थः । तद्धर्माणामचेतनेऽनुपपन्नत्वात् । तथाहि । त. देक्षत बहु स्यां प्रजायेयेत्यादिना कारणस्पक्षणबहुभवनसंकल्पवा- दियोगश्रवणात । अचेतने प्रधाने तदनुपपत्तेः। किञ्च, तस्य तावदेव चिरंपावन विमोक्ष्येऽध मम्पत्स्पे इति कारणविदो मोक्षोपदेशात प्रधानस्पोपासनं तज्जन्यज्ञानस्य च मोक्षहेतुत्वं त्वयाप्यनभ्युपगतमे- ध। अन्यथा अचेतनविषयकज्ञानस्य सर्वेपामपि सच्चात सर्वमोक्ष. प्रसङ्गः । अचेतनापत्तिरेव मोक्षश्व स्यात् । किन, ऐतदात्म्य- मिदं सर्वमिति सर्वस्य चेतनाचेतनवस्तुनस्तदात्मकत्वेन तादात्म्योप' देशाद् अचेतनस्य तादात्म्योपपत्तावपि चेतनस्य तादात्म्यं कथमु- पपन्नमिति । किच, पेनाऽश्रुतं श्रुतं भत्रसमनं मनमविज्ञान विज्ञा- तमिति श्रुत्या, यथा सोम्यकेन मृत्पिण्डेन सर्वे मृन्मयं विज्ञातं स्या- दित्यादिधात कारणविनार कापयशानं मतिमातम | म.. धानकारणवादे तस्या पायापत्तेः । प्रधानवानात्तदुपादेयस्याका- शादरचेतनवर्गस्य विशने जातेऽपि चेतनस्य तदुपादेयत्वापा. वात् तम्नानासिद्धेरिति । तस्मान सरन्दवास्यं प्रधान कयमप्युः ·१ - श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १ प्रथमा शाखा पपद्यते । इक्षतेनशिब्दमित्यादिसूनात् ॥ ननु चेतनकारणवादेऽपि विमतिपचिवाहुल्यादसम्भवचमेर । तथाहि । उपादेयभूतस्य विकारस्योपादानत्तिधर्मानुविधायित्व- नियमः । श्वाऽयं सुवर्णविकारभृते कुण्डलादौ । प्रकृते तु कार- णधर्मस्य चेतनत्वस्याकाशादिप्पनुत्यभावात् । अन्यथा तेपामपि चैतन्याविशेपाद भोक्तभोग्यत्तविभागाऽनुपपत्तिमसङ्गः । आका- शादयो न चेतनोपादेयाः । अत्यन्तलक्षण्यात् । अमिजलपद । गोअश्ववचेति प्रयोगादितिचेन्न । उक्तमयोगस्य हेत्वाभासवाद । तथाहि । यत्र यत्रोपादानोपादेयभावस्तव तव सादृश्यमिति व्या- तिन तापनियता, यया तथावं स्यात् । वैलक्षण्येऽपि कार्यकार. भारस्य प्रत्यक्षगम्यत्वात् । भुक्तादनात केशनसादिरूप वि. लक्षण, गोमयाञ्च वृश्चिको जायते । किञ्च । कार्यकारणभावे स- वथा साहश्य विवक्षित भवता ? किञ्चि साधम्य वा नायः। कार्यकारणभावस्यैवासिद्धेः । द्वितीये तु इष्टापत्तिः । सत्तादेब्रह्म- धर्मस्याकाशादावपि सत्ताव । तथाच प्रयोगः । आकाशादिमप- श्वनात, ब्रलोपादेयम् ! सत्तादिसाधात् । यन्नेव तनवम् । अ. निसेचनयोरिवेत्युक्तहेतोः सत्यतिपक्षत्व वोन्यम् । किञ्च, प्रत्यक्षा- दिप्रमाणागोचरेब्रह्मणि तमिवेशाच्छन्दस्तु ब्रह्मण एव जगत्कार- पल विदधाति, नारायणाज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च * खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारणी, तस्माद्रा एतस्मादा- स्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतेः । अतश्च सोपमिद शृणुवं नारायणः सर्वमिद पुराण: * स सर्गकाले च करोति सगै सहा- रकाले च सदति भूय इति पुराणवचनम् । तस्मात् कायाः प्रम- वन्ति सर्वे स मूल शाश्वतिका स नित्य इत्यापस्तम्बः। काया बालेन्द्रादयो देवाः, मूलमुपादानम्, शाश्वतिक एकरसो विका- ·सविशेपनिविशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । स्शुन्य इत्यर्थ इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । नेपा मतिस्तकेंणापनेया । अ- चिन्त्याः खलु ये भावा न तॉस्तर्केण योजयेदिति । तोऽप्रतिष्ठाना- दित्यादिश्रुतिस्मातमूस्तीणां निपेध्यत्वात् । ननु, श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुत्या, यस्तकेंणानुसंधत्ते स ध. में वेद नेतर * इति स्मृत्या च तर्कस्य निर्णयौपायकत्वप्रतिपाद. नात् कथं निपिङ्ख्यते इति चेत् सत्यम्। तथापि श्रुतिमूलकस्यैवोपा- देयत्व, न तावद्धस्यनि ब्रूमः । तर्को नाम- प्रमाणाऽनुग्राहक अहः । अज्ञातनिश्चये वस्तुनिक्रियमाणस्तत्वज्ञानकायोजनस्तर्कः। तथाहि । यथाऽग्नेविस्फुलिङ्गा इत्यादिश्रुत्या प्रत्यगात्मनो जन्म पनीयते, न जायतें घियते वा विपश्चिदिति श्रुत्या च तदभाव इति, तत्र नित्यो वाऽनित्यो वेति संशये । आत्मा नित्य एव । यदि नित्यो न स्यातहि कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गः स्यादित्या- दिरूपी, नात्माऽश्रुतेनित्यत्वाच ताभ्यः । अविनाशी वारे आत्मा- ऽनुच्छिनिधर्मत्यादिशास्त्रमूलकवा मामाण्यसहायत्वेन गृह्यते । आगमस्याऽविरोधेन उहनं तर्क उच्यते * इति लक्षणवचनात् । अविज्ञाततत्त्वार्थे कारणोपपचितस्तत्त्वज्ञानाऽर्थ जहस्तर्क इति न्यायमूत्रात् । किश्च, अप्सट्रा इदमग्र आप्तीद, सदेव सोम्येद- मग्र आसीदिति श्रुतिभ्यां कार्यस्य सत्चास चोभयविधत्वे, स- त्यं वाऽसत्यं वेनि संशये । कार्य सत्यं न स्यात् तर्हि असत उत्पत्तिरच न स्यादित्यादिश्च, अमट्यपदेशादितिचेन धर्मान्तरेण वाक्यशेपादिति कथमसतः सज्जापेतेत्यादिशास्त्रमूलत्वाद् ग्राह्यः । अन्यश्च शास्त्रविरद्धो हेयः । याटे प्रपञ्चो मिथ्या न स्यात् तहिं आनसिपमद्भः स्याद्, यदि सेश्वरं जगन्मिथ्या न स्यात्तर्हि अतसिद्धानमनः स्यादित्यादीनां श्रुतिप्रमाणशून्यवादेयत्वमि- ति । तथाच ताभ्युपगमशासस्य श्रुनिमूलकतर्कविषयत्वेन तर्क- ·: श्रुत्पन्नापुरद्रुमे । १. प्रथपा मासा । निपेविषयकशास्त्रस्य च शास्त्रविरुद्धशुष्कतकविषयत्तेन नैराका- जयादनवद्यमिति सङ्केपः॥ किश्च ता पक्षेऽपि उक्तदोपस्य साम्यानमालोच्यते मनी- पिणा । तथाहि । तब पक्षे त्रिगुणमचेतनरूपं निवरचयत्र प्रधान तत्तत्कार्याकारेण परिणमते । तत्र निरवयवनीरूपादिमतः मधा. नाव सावयवत्पादिमत्कार्यस्योत्पत्त्यसंभवस्तवाऽप्यविशेष इति त्वयैव विचार्यताम् । यत्रोभयोः समो दोपः परिहारोऽपि वा समः * नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तागर्थविचारणे हाते न्यायात् । अन्यथा सर्वस्य कार्यस्प नीरूपत्वनिरवयात्वमेव स्यात् । सयावे. च कार्यप्रत्यक्षं नामरूपविभागेन न स्यादित्यलं विस्तरेण ।। सिद्धान्ते तु ब्रह्मणोऽचिन्त्यानन्ताघट्घटनापटीय शक्तियो- गाद सर्व समासम् । तस्मात् सार्यशाधनन्तसद्गुणशरत्याश्रयं पर ब्रह्मैर जगत्कारणं, न प्रधानमिति सिद्धम् । सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः, याचेहास्ति यच नास्ति सबै तस्मिन् समाहितं, तस्मिन् कामाः समाहिताः, एष आत्मा अ- पहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विनिघत्सोऽपिपासः, स- स्यकामः मत्यसंकल्पः, नामरूपे व्याकरवाणि, स कारणं कारणा- ऽधिपाधिपः, न तस्य कश्चिजनिता न चाधिपः, नमीश्वराणां पर महेश्वरं, न तत्समचाभ्यधिकश्च दृश्यते, परास्य शक्तिपिविधैव भू- यते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेत्यादिश्रुतिभ्यः ।। परमने तु ब्रह्मकारणवादस्य सर्वथाऽनुपपत्तिरेव । तथाहि ।। किं शुद्धं चिन्मानं जगत्कारणम् ? अविद्योपादनं वा ? सध्यामा- श्रयं वेति विवेचनीयम् । अत्राहुः केचित् । शुद्धमपादाना । जन्मादिमूत्रतद्भाप्ययोम्पादानन्यस्य जयबह्मलक्षणयोक्तः । तथा चात्मन आकाशः सम्भुन इत्यादिवास्येषु गवलाचिनामात्मा- .

·. सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । दिशब्दाना शुढे लक्षणैव स्वीकार्येति । तन्न । शुद्धशब्देन, शुद्ध महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते * इत्यादिशास्त्रोक्तो भगवान् महाविभूतिर्विवक्षितः ? सर्वविशेपहीनोऽखिलप्रमाणशून्यो, निर्विशे- पो वेति । नाद्यः । अनङ्गीकारात् । अन्यथा सिद्धान्तभङ्गाद । अस्मत्पक्षप्रवेशाच । नाऽपि द्वितीयः । सर्वविशेपशून्यस्य श्रुत्यु- तेक्षणबहुभवनसंकल्पाद्यनुपपत्तेः सर्वप्रमाणशून्यस्यावस्तुलाद, नि- विशेषत्वानुपपत्तेर्वेक्ष्यमाणत्वाच । नाप्युपदितम् । विकल्पासहवा. त् । उपहितं ब्रह्म विम्वरूप, प्रतिविम्वरूपं वा जगत्कारणम् । न च विम्बात्मकमेव । तथाहि । एकमेव चैतन्यं विम्बत्वाकान्तम् ईश्वरचैतन्य, प्रतिविम्बत्वाकान्तं जीवचैतन्यम् ।। तत्र विम्वप्रतिविम्बकल्पनोपाधिश्चैकजीववादेऽविद्यारूपः, अ- नेकजीववादे चान्तःकरणानीति तत्रविम्बरूपपरमेश्वर एव जगत्कार- णमिति वाच्यम्।अनुपपन्नत्वात । ग्रीवास्थमुखस्य दर्पणप्रदेश इत्र विम्बरूपचेतनस्य परमेश्वरस्य जीवप्रदेशे व्याप्त्यभावात सर्वान्तर्या- मित्वाऽनुपपत्तेः । नाऽपि प्रतिविम्वरूपः परमेश्वरो जगत्कारणं सम्भवति । तथाच सामान्यं चैतन्यं विम्यम्, अविद्यात्मकमायायां प्रतिबिम्बमीश्वरचैतन्यमन्तःकरणेपु प्रतिविम्य जीवचैतन्पमिति शस्यो वक्तुम् । अविद्याकृतदोषा जीव इव जगत्कारणे परमेश्व- रेऽपि स्युः । उपाधेः प्रतिविम्यपक्षपातित्वनियमादिति संक्षेपः। प्रतिविम्यवादनिरासस्य चाऽग्रे विस्तारेप्यमाणत्वात् । नाऽपि च- रमः । ब्रह्माण अज्ञानाऽसम्भवात् । निर्विशेपस्वप्रकाशात्मके ज्ञा- नेऽज्ञानस्य, सूर्यं तमस इवासन्तविरुद्धत्वात् । किञ्चाज्ञानं वस्तु- रूपं द्रव्यं किश्चित् कल्पितं ? तुच्छरूपं वा ? । नाद्यः । अनभ्यु- पगमात् । अन्यथा सिद्धान्तभङ्गात् । नाऽपि द्वितीयः कल्पनामयोज- काभायात् । तथाहि । अज्ञानं स्वप्रयुक्तं, ब्रह्ममयुक्तमुभयमयुक्तमन्य- ·श्रुत्यन्त मुरद्रुमे । १ प्रथमा शासा। भयुक्तंचा नायः आत्माश्रयापत्तेः। तस्याक्रियत्वेन भयोजक- स्वासिद्धश्च । न द्वितीयः । तस्य निरीइलेन प्रयोजफसायोगात् । अ- न्यथा प्रयोजकस्य ब्रह्मणो नित्यत्वेन प्रयोज्यस्यापि नित्यत्वापत्त्या नित्यभावप्रसङ्गाता अनिमोक्षमसनाच । तस्य निरीहत्वस्वभाव- त्यागमसङ्गश्च सविशेषत्वापत्तेश्वान तृतीयः अन्योन्याश्रयापत्तेः। न चतुर्थः । उभयेतरतचानगीकाराद । अज्ञानान्तरकल्पनाया चक्रकापत्तेस्तस्यापि भयोजकान्तरकल्पनेऽनवस्थापत्तश्च ॥ तस्माद कल्पनापयोजकासिध्या प्रयोज्यस्य मुतरामसिद्धेः नाऽपि तस्य मिथ्यात्वम् । लक्षणममाणाभावात् । किं तावत् तस्य लक्ष- णम् ? । सत्वानधिकरणामातचेन्न । निर्धर्मके ब्रह्मण्यतिमसगा- छ । नच निर्मकत्वादेव तस्य सत्वानधिकरणत्वमिति वाच्यम् । निर्धर्मकत्वरूपस्य हेतोः सचानधिकरणवरूपसाभ्यस्य च भावा- भावभ्यामिरेतरव्याघातेनाभावरूपधर्मनिपेधायोगात् । अन्यथा असत्वानधिकरणत्वस्यापि तत्र भावेन तयाटसर्थमनिर्वाच्यलक्ष- णे सचानाधिकरणवरूपविशेषणायोगात् । न तु प्रमित्याविषयलं मिथ्यात्वम् । निर्विशेपे अप्रमेये ब्रह्मण्यतिव्याप्तेः नच तस्य वेदा. न्तजन्यवृत्तिव्याप्यत्वान्नोक्तदोप इति वाच्यम् । शुक्तिरूप्यादेर- पि व्यवसायद्वाराऽनुव्यवसाय प्रति सालाद्वाधाज्ञान प्रति निपे- ध्यत्वेन विपयत्वात् । सत्यप्रकारकममा प्रति साक्षादपिपयत्वं चे. दारश्यकवाद सत्त्वाभाव एव मिथ्यात्व स्यात् । तथालेचाsप- सिद्धान्तापत्तेनाऽपि भ्रान्तिज्ञानविपयत्वम् । ब्रह्मणोऽप्यधिष्ठानत्वेन तद्विपयत्वात् । नाऽपि भ्रान्तिमानविपयत्व तत्त्वम् । तस्पोक्तरीत्या शुक्तिरूप्यादावप्यभावाद । अ यस्ततया भ्रान्तिविषयत्वमितिचे- नाविशेषणवेयर्यात् । विशेषणमात्रस्य निरुच्यमानमिथ्या- खानतिरेकात् । नाऽपि वाधकज्ञानविषयत्वम् । ब्रह्मण्यतिव्याः।

·1 सविशेपनिर्षिशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। नाऽपि ज्ञाननिवयत्वं तत्त्वमिति वाच्यम् । उत्तरज्ञाननिवर्त्यपूर्व: ज्ञानादाविव सत्येनाप्युपपत्तेः । नाऽपि स्वसमानाधिकरणासनता. ऽभावमतियोगित्वम् । अव्याप्यत्तिसपसंयोगादावतिव्याः । नाऽप्यऽविद्यातत्कार्ययोरेकतरत्वम् । अनादिरूपजीवब्रह्मविभा- गादायव्याः । तस्माल्लक्षणाऽसिद्ध्या मुतरां लक्ष्यासिद्धिः । किञ्च, नाऽपि मिथ्यात्वे प्रमाणम् । तत्र, न तावत् प्रत्यक्षम् । वर्तमानमात्रग्राहिणस्तस्य त्रैकालिकवाध्यत्वग्राहकवायोगात् । अतीन्द्रियत्वाच । नाऽप्यनुमानम् । तस्य प्रत्यक्षमूलकत्वात् । ना. प्यागमः । अप्रसिद्धत्वात् । नन्धकमेवाद्वितीयमिति श्रुतिरेवाद्विती- यादिपद्धितीयमानं निषेधन्ती तस्य मिथ्याचे प्रमाणमितिचेन्न । आदिनीयादिश्रुतेः साम्यातिशयनिषेधपरत्वेनाग्रे व्याख्यास्यमान- वात् । तस्मानास्य मिथ्यात्वे प्रमाणं किञ्चिदस्तीति सिद्धम् ।। विश्चास्य व्युत्पत्तेरपि दुनिरूप्यत्वम् । तथाहि । नार्यस्तावत् पविधः । तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता * अमाशस्त्यं विरोध नगर्याः पद् मतिता इति वचनात् । तत्र न ता. वज्ज्ञानस्य सदशमज्ञान, विरुद्धलात । तद्भिन्नत्ये सति ततभूयो- धर्मवत्तं हि सादृश्यम् । यथा अब्राह्मणो ब्राह्मणसदृशः । क्षत्रिय इत्यर्थः । ज्ञानस्य धर्मवत्वाभावाभ्युपगमात् । नाऽपि नानाभावो- ऽज्ञानम् । यथा दीपमागभावस्तमःभावरूपत्वाहीकारात् । तथाले कारणत्या उपपत्तेश्च । नाऽपि ज्ञानान्यदज्ञानम् । अवाम गः शूद्र इतिवद् भेदस्य सत्त्वापत्तेः। अद्वैतभद्राच । नाऽपि तदल्पत्वम् । ज्ञानकोटिमोशात् । अनुदरी कन्या अल्पोदरीतिगद ईज्ज्ञान- मज्ञानमित्यर्याभ्युपगम: स्यात् । नाप्यमाशस्त्यम् आण्डितोऽप्रशस्त. पण्डिन इतिवदमशस्तज्ञानमज्ञानपदधान्यं स्यात् । नापि विरोधः। अमुरमुगविरोधी नियज्ञानविरोध्यऽज्ञानमित्यर्थ: स्यादविरोधिनोः ·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १ प्रथमा शाखा । सहभावायोगाद, अनङ्गीकाराचेति सङ्केपः ।। एवञ्च, न तस्वरूपसिद्धिस्तदध्यासस्य तु का पुनराशला। तथाहि । याज्ञानाध्यासस्तज्ज्ञानरूपं ब्रह्माज्ञानविरोधि ? न चा? नाद्यः । अत्यन्तविरोधिनी सूर्यान्धकारयोरिव सदभावायोगेने- तरेतराध्यासानुपपत्तः । नान्यः। अनित्तिप्रसद्भात् । किम ज्ञा. नं नाज्ञानविरोधीति वाक्यस्योपहास्यमानत्वात् । सूर्यो नान्ध- कारविरोधीतिगत् । उभयस्वरूपहानिप्रमगात् । ज्ञानाज्ञानयोरित. रेतरविरोधित्वस्यैव लक्षणयात् । तदभावे स्वभावत्याग एवं स्व- रूपहानिरिति यावत् । ननु सारूपज्ञानस्याशानाविरोपित्वेऽपि ममाणजन्यज्ञानस्य वृत्त्यास्यस्य सनियतकत्तानोत्तदोपावकाश इनिचेन । भिन्नपिपलाद । हत्याख्यं ज्ञानं शुद्धविषयक ? वि- शिरविषयकं वा ? नाघः। तवानगीकाराव । अन्यथा प्रमेयत्व- योगेन मिथ्यावापत्तेः । शुद्धं ब्रह्म मिथ्या, प्रमाणविपयत्वात् । तत्र मते प्रपञ्चदित्यनुमानात् । नाऽपिद्रितीयः। इतरविपयवाद । न हि घटविषयकज्ञानात् पटकुज्यादिविषयकाऽज्ञाननितिर्दष्टा, श्रुता, सम्भाति वा । अज्ञानतन्निवर्तकज्ञानयोरेकविषयत्वनियमा- छ । अन्यथाऽतिमसङ्गो दुर्वारः। किञ्चाज्ञानं ब्रह्मस्वरूपावरक, तधर्मावरकं वा । आद्येऽप्येकदेशावरकं सविरकं वा । नाघः। सदेशवापत्ते । निर्षिशेपत्तहानिप्रसङ्गाच्च । न दिनीयः । जगदा. ध्यापत्तेः । गुक्तोपमृप्याभावमसगाच । नान्त्यः । स्वरूपे धर्मा- नारानङ्गीकाराव । ननु निर्गुणश्रुतिविरोधाद्धर्मविशेपानीका- रेऽपि मारूपस्यैवानन्दांशापरणे ज्ञानमत्तांशस्थानावृतत्वानोक्तदो- पयोग इतिचेभ । गम्भवात् । न तावदानन्दादयो धर्माचशे- पाः । तदनगीकारस्य त्वयत्रोक्तवाद । नाऽपि स्वरूपविशेपाः । निरवयो वस्तुनि विशेषांशादिकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । अन्यथा ·सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । सावयवत्वेन मिथ्यात्वापत्तेः । ब्रह्म मिथ्या, सांशत्वात् । तव मते घटादिवदिति प्रयोगात् । निरवयवशास्त्रन्याकोपाच्च । निविशेष- वहानेश्च । किश्च, वक्ष्यमाणरीत्या अज्ञानाश्रयविषयानुपपत्तेरपि अध्यासासिद्धेः । किश्चाध्यासाधिष्ठानस्य तत्साधकबाधकोभ- यविधधर्मस्वनियमादपि निर्विशेपे कथमप्यध्यासासिद्धेः । त. थाच यथेदं रजतमित्यत्र प्रतीतौ तदधिष्ठानभूतायाः शुक्तरुभयध- मैत्रत्वेनैव तत्साधकबाधकैकतरसामान्यदन्तावच्छिन्नतया भासमा- नायां तस्या तद्विरोधिद्वितीय शुक्तित्वरूपविशेपधर्मावच्छिन्नाधिष्ठान- स्वरूपावरणे च तत्पतीतिसिद्धेः । पुनश्च तद्विरोधिशुक्तिवाव- च्छिनाधिष्ठानभूतशुक्तिविपयकप्रत्यक्षज्ञानेनैव, नेदं रजतमपि तुशु- तिरवेत्याकारकेण तद्वाधनियमात् । प्रकृते तु विपर्यय एव सर्व- विशेपशून्यत्वादधिष्ठानलायागः । तथाचाज्ञानेन शुद्धस्वरूपमाटतं, नवा ? आधे अधिष्ठानत्लासिद्धः। द्वितीये स्वरूपभानादेवाध्यासा- ऽभावः । किञ्च, शुद्धस्वरूपस्य त्वयाऽज्ञानाविरोपित्वाभ्युपगमेन कथंचिस्कूटकल्पनयाऽध्यासाऽङ्गीकारेऽपि विशेपधर्मानङ्गीकारात्त- हाकविशेषधर्मावच्छिन्नाधिष्ठानविपयफमत्यक्षशानाभाषेन सर्वधापि तन्नित्त्यभावाद् अनिक्षिपसनो दुरिः । किञ्च तानस्य लक्षणममाणहीनस्वादप्यज्ञानासिद्धथा सुनरामच्यासासिद्धिः । तत्र किं नावलक्षणमज्ञानस्येत्यपेक्षायाम् अनादिभावरूपत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वचा, भ्रमोपादानव वा । नायः। शुस्याद्यवच्छिन्न. चैतन्यावरकाज्ञानेष्वव्याप्तेस्तेपामनादिलायोगाव । किश्च । घटा- दिविषयकज्ञानप्रागभावे चाव्याप्तिस्तस्य भारलायोगाद । किञ्च शुद्धं ब्रह्म वृत्तिव्याप्यमपि नेति मते तदज्ञाने चरममाक्षात्कारान. भन्तरभाषिनीवन्मुत्स्य नुरचेऽज्ञाने चाच्यातिः । तस्य ज्ञाननिवर्त्य- साभावात् । चैतन्याऽपिद्यासंबन्धेऽतिव्याप्तेश्च । अमंभवश्च । क.

·, - श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १ मथमा शाखा । ल्पितत्वेन दोपजन्यधीमावरूपस्य अज्ञानस्य अनादिलाभावात् । अमान नानादि, कल्पितलाद । दोपजन्यधीमात्ररूपवाद । शुक्ति- रूप्यवदिति माना । ज्ञाननिवर्त्यस्याभावविलक्षणस्य रूप्यवदना- दिलायोगाच। किञ्च, वनमतेऽज्ञानस्य भावाभावविलक्षणत्वेन भा- पत्तासंभवात् । भावविलक्षणस्याभावस्वनियमेन भावविलक्षणेऽभा- वलक्षण्यस्याप्ययोगार । किञ्चानादेरभावविलक्षणस्यात्मवदनिक- य॑लप्रसङ्गात् । अज्ञानज्ञाननिवर्त्यम् । अनादिते सत्यभावविल- क्षणत्वात् । आत्मदिति प्रयोगात् । नापि द्वितीयः । अमावे- ऽव्यातस्तस्य निरुपादानकवाद । सोपादानकत्वपक्षेऽपि भावरूपा- ज्ञानोपादानकत्यायोगात् । मायावह्मणी जगदुपादाने इति मते- ऽतिव्याप्तेश्च । तयोर्धमोपादानत्वात् । किञ्च, मायावच्छिन्नं ब्रह्म जगदुपादानमिति पक्षेऽसंभवश्चेति । तस्मादज्ञानलक्षणं दुनिरूप्य- मेव । नाप्यज्ञाने किंचित्ममाणमस्ति । ननु, अहमज्ञो मामन्यं च न जानामि, वदुक्तमर्थं न जानामीसादेः प्रत्यक्षस्य, प्रमाणज्ञानं ख- प्रागभावव्यतिरिक्तस्वविपयावरणवानवत्यर्दशेगतवस्त्वन्तरपूर्वकम। अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् । अन्धकारे प्रथमोत्पन्नदीपमभावदिति विवरणोक्तानुमानस्य, नासदासीनो सदासीत्तम आसीदित्यागमस्य च विद्यमानत्वात् कथं तदभावकथनमितिचेन्न । उक्तानां ममाणा- नामाभासमात्रवाद । तथाहि-- नतावदुक्तरूपं प्रत्यक्षमत्र मानमितरविपयत्वात् । को वाऽहम्पदार्थों योऽज्ञानविषयत्वेनोक्तपतीतिविषय इति विवेचनीम् । शुद्ध ज्ञानमा वा, अज्ञानावच्छिन्नं वा, जीयो का । नायः । शुद्धत्वहानेः । अ- न्यथा शुद्धं ज्ञानमज्ञामिति प्रत्यक्षापतेः । न तु तथाऽस्ति । नाप्य- ऽज्ञानावच्छिन्नम् । तदवच्छेदकस्याज्ञानस्याचाप्यसिद्धत्वात् । नाऽपि जीवस्त्वयाऽनभ्युपगमाद । अस्मन्मते जीववाचकतेन, तब पक्षेऽई- ३ ·सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। . कारपरत्वादहशब्दस्य तबाहङ्कारोऽन' इत्यर्थः स्यात् । किञ्चाहंश- ब्दस्य ज्ञानवाचकवाभावेनासाने प्रमाणाभावात् । अन्यथा ब्रह्मा- झम, आत्माऽज्ञः, ज्ञानमज्ञमित्यादिमतीतिः स्यात् । अहमर्थस्य खरूपत्वाङ्गीकारे सिद्धान्तभङ्गाद, परमतप्रवेशाच्च नास्मन्मते जी- वेऽपि त्वदभिमेताज्ञानसिद्धिः । अज्ञानशब्दस्प ज्ञानभागभावपर- स्वेन, कर्मपरत्वेन वा सामञ्जस्यादिति सङ्केपः । नाऽप्युक्तानुमान- म् । मुखादिप्रमार्या वाघाद । तस्याः साक्षिरूपत्वेनाज्ञानानिवर्त्यक- सात् । नाऽपि पूर्वोक्तश्रुतेरव मामाण्यम् । इतरविपयत्वात् । तथा- हि । असच्छब्दोऽत्र महदादिसूक्ष्मवस्तुप्रतिपादनपरः, सच्छन्दश्च पहाभूतादिस्थुलकार्यप्रतिपादनपरः । तमाशब्दस्तयोर्हेतुभूतप्रकृ. तिवाचकः । तदानीमसत्सूक्ष्म महदादि नासीद, सव स्थूलमाका. शादिकं नासीत्, किन्तु मूलकारणरूपा मकतिरासीदिति वाक्या- धः । अक्षरं तमसि लीयते इति वाक्यान्तरे प्रकृतिस्थाने तमाश- ब्दप्रयोगदर्शनात् । ननु, अविद्यायामन्तरे वर्तमाना इति श्रुत्या 'कण्ठरषेण पाटो दृश्यते । स च कथमपद्यते इति चैन । अवि- धाशब्दस्य कर्मपरत्वात् । तथाचान्पत्र, अविधया मृत्यु तीवी वि. घयाऽमृतमश्नुते, अविद्याकर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिप्यते इति श्रुतिस्मृत्योः कर्मणि अविद्याशन्दस्य प्रयोगदर्शनाव । तस्मात्त- वाभिमेताऽज्ञाने किमपि प्रमाणं नास्तीति सिद्धम् । किञ्च तस्या- अनिर्वचनीयतोक्तिरपि मनोरथमात्रा । लक्षणप्रमाणाभावात् । त. भ, न तावलक्षणम् । तथाहि किं तावदनिर्वचनीयत्त्वम् ? सददि लक्षणत्वमिति चेन्न । शशशृङ्गादावतिव्याप्तः । तेपामपि तत्त्वयो- गाव । नाणसविलक्षणलम् । ब्रह्मण्यतिच्याप्नच सदसद्भिन्न- तम् । मनियोग्यसिया रामद्धेः । वस्तुजातस्य सदसदन्यतर- नियनलेनोभयभिनलाभावाद असम्भवः । नच, सत्चानाधिकार- ·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १. पर्यमा शाखा । से सत्यासत्वानपिकरणसमिति निर्मके चलण्यतिव्या। नच खमंसृज्यमानाधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावमतियोगित्वम् । सं. योगादावतिव्याप्तेः । नापि निर्वचनान तत्वमिति । अनेनैव नि- रुच्यमानत्वेनाऽसम्भवात् । नच सदसत्वेन विचारासहत्वं तत्त्व- म् । निर्मकबह्मणोऽपि सदसवादिना दुनिरूप्यत्वात्तवातिव्याप्त नब सद्विलक्षणले सत्यऽसद्विलक्षणले सति सदसद्विलक्षणत्वमिति वाच्यम् परस्परविरहरूपयोरेकत्र निपेषस्य व्याघातात निच सत्त्व- रहितले सत्यऽसत्त्वरहितत्वे सति सदसत्वरहितत्वमिति वाच्यम् । अमम्भवाव । अत्र सत्यासत्वे किमभिमेते इति वक्तव्यम् । स. ताजातितदभावावितिचेन । शुद्धात्मनि सबैलक्षण्यस्य प्रपञ्चे सद- भावस्य चापाता । अत एव नार्थक्रियादेतुत्वादेतुले । तुल्ययोग- क्षेमाव । नच वाध्यावाध्ये इति वाच्यम् । सदैलक्षण्यस्यानिर्वचनीय- स्य वाध्यत्वेन तत्रासदैलक्षण्यायोगाद । नाऽपि प्रामाणिकलामा- माणिकते । निर्वाच्यस्यामामाणिकत्वे तत्रासद्वैलक्षण्यायोगाद । शुद्ध ब्रह्मण्यतिव्याप्तेश्च । स्वन्मते तव मामाणिकलामामाणिकत्व- योरनभ्युपगमाद । अन्यथा शुद्धतहानेनिर्विशेषत्वभनाच । अत एव न प्रामाणिकत्वशून्यत्वे । विशेपाभावाद । नापि शून्यत्वाश न्यते । अनिर्वाच्यस्पाशून्यत्वेन तद्वैलक्षण्यायोगात् । नापिन्न ह्मलशून्यखे । ममापि प्रपञ्चे तस्येष्टत्वात् । नाऽपि त्रैकालिक देशीयनिपेशाप्रतियोगित्वम् । तत्मतियोगिले तयाभूतयोः सत्त्वा- सत्त्वायोरस्माकमप्यङ्गीकाराव । वन्मते निर्याच्यस्य सत्पतियो- गित्वानोक्ताभिप्रेतसिद्धिः । किञ्च, रूप्यादौ घटादौ प्रातिभाति. कस्य व्यावहारिफस्य च सत्यस्य भावाद् कथं सदैलक्षण्यम् । किञ्च, अस्तिशब्दाभिधेयो, नास्ति शब्दाभिधेयो वाऽसत्त्वशब्दा- Sोऽभिमेतः । नायः । तस्य भावत्वापत्त्या स्वरूपासिदिममगा- ·२० सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । व । व्यानिष्फल्याच । प्रतीत्यसम्भवेन तनिषेधायोगाच्च । त. स्मादनिर्वचनीयस्य लक्षणं नास्त्येव । मे माता वन्ध्येतिवद् वचन- व्याघातात् । नाऽपि तव प्रमाणसम्भावना कार्या। अदर्शनात् । ननु, इदं रजतमिदं जलमित्यादिप्रत्यक्षप्रत्यय एवात्र मानम् । त- थाहि । न तावत्तस्य प्रत्यक्षप्रत्ययस्य सर्वथाऽसत्त्वविपयकत्वमेव । शाशविपाणादीनामपि प्रत्यक्षप्रतीतिविपयतामसङ्गात् । वाह्यपक्ष- प्रवेशापत्तेश्च । नाऽपि सद्विपयत्वं वक्तुं शक्यम् । नेदं रजतं, नेदं जलमिसादिवाघदर्शनात् । अतः सदसद्विलक्षणं तात्कालिकमतीति- गोचरमनिर्वचनीयमेवेति सिद्धम् । प्रत्यक्षस्याव प्रामाण्यमिति के चित् । तन्न सम्यक् । तथाभूतप्रत्ययस्येतरविषयत्वात् । तथाहि । पञ्चीकरणप्रक्रिया तैजसभागकार्य्यस्य रजतस्यापि शुक्तौ आ- प्यभागस्य जलस्यापि मृत्तिकायां सत्त्वेन तथाभूतप्रत्यक्षविपयत्वेना- ऽनिर्वचनीयत्वसंभवात् । ननु नेदं रजतमित्यादिना तदाधस्य त्वया. ऽपि स्वीकारात् कथं सत्त्वम्। अन्यथा यथार्याऽयथार्थयोविभागा- ऽसिद्धेः सर्वस्याऽपि प्रमात्वमेव स्यादिति चेन्न । अनाकलितत्वा- च्छड्कायाः। तथाहि । सर्वज्ञानानां यथार्थत्वस्य शास्त्रदृप्ट्या सत्ख्या- तिवादिनामस्माकमिष्टत्वात् । त्रिस्तं वितं करवाणीति श्रुतेः । तर्हि कथमनुपलब्धिरिति चेद, सूक्ष्मात्मना सत्त्वेऽप्यर्थकारित्वा- ऽनईत्वादिति ब्रूमः । एतेनैव लौकिकदृष्ट्या यथार्थायथार्थप्रतीति- विभागे निगमनाऽपि दर्शिता भवति । भूयस्वभागस्यैव गृह्यमाण- खाद्यथार्थत्वोक्तिः । अल्पभागस्याऽद्यमाणत्वादयथार्थत्वमि- त्युभयविभागोऽप्यविरुद्धः । न चार्थकारित्वाभावस्यैवानिर्वचनी- यत्वाङ्गीकारान्ममापीष्टापन्नमिति वाच्यम् । तथाले शुद्धवह्मणोऽपि तयोगेन तनातिमसङ्गो दुर्वारः। तन्मते तस्याऽप्यर्थकारिवानगीका- राद घटादावव्याप्तेश्च । तस्यार्थकारित्वादिसलं विस्तरेण । रया- ·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । अर्थमा शाखा । तिवादे विस्तरिष्यमाणत्वात् । ननु, चिमत, सत्वरहिनले सत्य- ऽसत्वरहितत्वे सति सत्यासत्वरहितम् । बाध्यत्वाद्दोपपयुक्तभान- वादा । व्यतिरके ब्रह्मवदित्यनुमानस्यैवाब मानत्वमिति चेन । स- चासत्वयोरितरेतरविरुद्धरूपयोरभावस्पैकत्र व्याहतत्वात् । ब्रह्मा- वद सत्वरादित्येऽपि सद्रूपत्वेनानिर्वाच्यवाभावोपपत्याऽर्थान्तरा- च । विमतमसदात्मकं वाध्यत्वात् । यत्नैवं तत्रैवम् । ब्रह्मवादिति विरुद्धवाद । विमतम् । असत् । सत्वानाधिकरणत्वाव। शशशृङ्ग- वदिति सत्यतिपक्षवाच । साध्यात्यन्तामसिद्धेश्च । नच, सचा- ऽसत्वे समानाधिकरणात्यन्ताभावमतियोगिनी, धर्मवाद । रूपरसब- व सत्त्वमसत्चाधिकरणानिष्ठम्, असत्त्वं वा सच्चाधिकरणानिष्ठम् । धर्मवाद । रूपादिवदिति सामान्यतः साध्यसिद्धिरिति वाच्यम् । सत्यासत्त्वे समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिनी न, परस्परात्य- न्ताभावात् । घटवाघटत्ववत् । असत्त्वं सत्त्वानधिकरणानिष्ठं, सत्त्वं वाऽसचानधिकरणानिष्ठम् । तत्तत्प्रतिपेधरूपत्वात् । तमःप्रकाश- चत् । घटत्वाऽघटत्ववचेत्यादिमतिरोधात् । घटवाघटवे समाना- धिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिनी । धर्मस्वात् । रूपत्वारूपत्ववत् । कालपतत्वमकल्पितत्वानधिकरणानिष्ठम् । धर्मत्वात् । परसवदि- त्याधाभाससाम्याञ्च । किच, तवाभिमेतं ब्रह्म, सत्त्वरहितत्वे म. त्यऽसत्वरहितत्वे सति सत्त्वासत्वरहितम् । सर्वधर्यशून्पत्ताद । सर्व- ममाणहीनत्वाच्च । यन्नैवं तन्नैवम् । अस्मदभीष्टब्रह्मवदित्याप व- तुं शक्यत्वात् । नाऽपि दोपप्रयुक्तभानत्वादिसस्याऽपि सद्धे- तुत्वम् ! स्वरूपासिद्धवाद । न हि मूलाज्ञानभानस्य दोषमयुक्तत्वं वस्तुं शक्यम् । अज्ञानात् माक् प्रयोजकदोपाऽन्तरस्याऽभावात सर्वेषां दोपाणामज्ञानकायंत्रेनोत्तरभावित्वात् । दोपान्तरकल्पने- ऽनवस्थानाच । तस्मान्नोक्तानुमानान्यत्र प्रमाणपदवीमारोढुमन्ती- ~ ·मतीत्यन्य- सविशेपनिविशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। ति सिद्धम् । ननु विमत रूप्पादि सचेन्न पाध्येत, असचेन्न पती- येत । बाध्यते, प्रतीयते च । तस्माद्वाधान्यथानुपपत्ते, थानुपपत्तेश्चात्र मामाण्यमिति चेन्न । असंभवात् । तथाहि । सच्चे- दित्यत्र सच्छन्दस्य को चाऽर्थो विवक्षित इति विवेचनीयम् । प्रा. माणिकवं सत्त्वम् । प्रमाणत्वं नाम तत्वावेदकत्वम् । तच्च लक्ष- गया शुद्धब्रह्मवोधकवेदान्तशास्त्रमेवेतिचेन्न । स्वतः प्रकाशमाने चिन्मावे ब्रह्माणि वैययेन मामाणिकवावाध्यत्वयोप्स्यिसिद्धः। पत्र पत्र प्रामाणिकत्वं तत्र तत्राऽवाध्यत्वमितिव्याप्तेब्रह्मणि व्य- भिचारात् । तवावाध्यत्वं वर्त्तते, प्रामाणिकत्वं नास्तीत्यर्थः । प्र. त्युत ब्रह्माभिने एव मामाणिकत्वस्य सत्वेन तस्य पाध्यत्वेन सह व्याप्तिदर्शनात् । मपञ्चे वाध्यत्वमामाणिकत्वयोः सत्त्वात् । तथा- ते च तस्यानिर्वचनीयलासिद्धः । नच ब्रह्मणः स्वमकायात्वेऽपि व्यवहारमतिबन्धकाज्ञाननित्यर्थं प्रमाणप्रत्तिः सफलेति वाच्य- म् । स्वप्रकाशे व्यवहारमतिबन्धकाज्ञानासम्भवादिति पूर्वभवोक्तम् । प्रत्यक्षस्याऽममाण्ययोगे हि तन्निवन्धनं शुक्तिरूप्यादेरप्रामाणिक- सं न स्याद । वाध्यत्वाकारेण वाध्यस्यापि प्रामाणिकत्वेन तस्य अमामाणिकतं न स्यात् । ननु सत्ताजातित्वम्, अर्थक्रिया- कारित्वं वा सत्पदार्थ इति चेन्न वन्मते प्रपञ्चे 'व्यभिचारात् । तब सद्योगेऽपि तस्य सत्वानङ्गीकारात् । किञ्च, न पाध्येतेत्यत्र वाघो नाम कि ज्ञानेन निवृत्तिः, कालिकनिषेधो वा ? । ना- या। ज्ञानानवर्यत्वस्य सत्वेन च्याप्त सम्भवात् । यथा घटज्ञाना- द पादिवानस्य सत्यस्यैव नित्तिस्तथा प्रकृतेऽपि सम्भावनी- या। न दिनीयः । शुक्तिमानादजतबाधनद ब्रह्मज्ञानात् सर्वथा. पादर्शनात् । ब्रह्मज्ञानात सर्नयाधस्वीकारे औपनिपदसिद्धान्तसंप्र. दासोच्छेदमसङ्गः स्यात् । तथाहि । ब्रह्मज्ञानोपदेष्टारोशा वा, नि.

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १ प्रथमा शाखा । २३ विशेपाऽद्वितीयत्रामज्ञानसन्तो वा माधः । अक्षत्वादेवाचार्यस- भगः । अज्ञोपदिष्टस्पामामाणिकत्वात् । उपदेक्ष्यन्ति ले ज्ञान ज्ञा- निनम्तत्वदशिन * इति भगवदुक्तः । अन्यथाऽन्धपरम्परान्याय- मसक्तेः । अन्धैनीयगाना यथान्या इति श्रुतेः । न द्वितीयः । अ. द्वितीयतत्वसाक्षात्कारवता भेददर्शनाभावेन गुरुशिष्योपदेयारूपभे. दर्शनासम्भवाव, को वा गुर: कस्मेशियाय किं वातत्त्वमुपदिशेन। क्याणामपि वाधिनतात । अन्यथा तब मने भेददर्शनस्यैवाज्ञानमूल- कत्वात् कार्यदर्शनस्य कारणसत्तापूर्वकत्यनियमेनाऽज्ञानास्याप्यव- श्यम्भावासयोगापत्याऽनातत्वप्रसङ्गस्य दुरित्वाताजीवन्मुक्तेश्चा. ऽग्रेनिराकरिप्यपाणत्वाच । किञ्च ब्रह्मयज्ञानात् सर्वसाधाङ्गीकारे एकज्ञानेन सर्वज्ञानप्रतिज्ञामगाद । यदि नास्त्येव तार्ह कस्य ज्ञान स्यादिति भावःसनचवाधितविषयकमेव ज्ञान विक्षितमिति वाच्यम्। सदभावरूपभेददर्शनस्यावश्यम्भावनाद्वितीयत्वासिद्धे । भेदसव- स्य शास्त्रादेवावगमात् । यदिद किञ्चित् तत् सत्यमित्याचक्षते, सदेच सोम्प्रेदमा आसीदित्यादिश्रुतेः । अयं भावः । वाधिनवि- पयकज्ञाने न किञ्चित् प्रमाणपस्ति । श्रुत्युपात्तदृष्टान्तेषु मृदय- दिषु मृदादिकारणज्ञानेन घटादिरूपकार्यस्य वाधादर्शनात, म- त्युत तदपृथसिद्धत्वेन सत्त्वस्येव दर्शनात् । अन्यथा कारणज्ञा- नेन सर्व कार्य बाधितं स्यादित्येव श्रुतिगान तु तथाऽस्ति । श्रुतिविरद्धासद्धान्तपादिना तु भगवेव विवक्षितं, नास्माक विवा- दः । आस्तिकाना तु श्रुतिमूत्रोक्तस्येव प्रामाण्य, तदनुकूलस्मृते. श्चापि । एवं यदि श्रुतिम्रगीतामु कचिदपि जगदसत्त्वमिथ्या- खराधरिपयकं पश्य स्याचेतर्हि वक्तव्यम् । तन्नास्त्योति । किञ्च, अपचेदित्यत्राऽसच्छब्दस्य को वाऽर्थो विपक्षितः । राजा- हीन वा, पत्त्यविषयत्वरूपनिरुपारय का? नायः । सत्ताहीन- + ·२४ सविशेपनिर्षिशेपश्रीकृष्णस्तंवल्याख्याने । स्थाप्यात्मनः प्रतीत्यभावाभावेन तत्र व्यभिचारात् । तस्य सत्ता. हीनलेऽपि प्रतीसविषयत्वं नास्तीत्यर्थः । न द्वितीयः । पदयत्त्य- ऽविपये वाक्यार्थे प्रतीतिसचेन व्यभिचारात् । तत्रोक्तलक्षणस्य समन्वयेऽपि प्रतीत्यमावो नास्तीत्यर्थः । नतु वाक्यार्थरूपपद- त्तिविषयत्वस्य सत्वेन तदविषयलामावान व्यभिचार इतिचेन्न । निरुपाख्यत्वपश्यविपयादिपदत्तिविषयताया निरुपाख्येऽपि सम्भवात् । एवञ्च न प्रतीयतेत्यत्र, का वा प्रतीतिविवक्षिता प्र. तीतिमात्रं वा, सत्वेन प्रतीतिर्वा, अपरोक्षमतीतिर्वा, सचेनापरोक्ष. प्रतीतिति ? | नायः । असतोऽमतीतावसद्वैलक्षण्यज्ञानासम्भवा- व । असत्मतीतिनिरासानुपपत्तेश्च । असत्पदस्याऽनर्थस्येन प्रयु- कानां पदानां सम्भूय कारित्वेन, असन्न प्रतीयतेति वाक्यस्या- बोधकतापत्तेश्च । असतोऽसत्त्वेनाप्रतीतावसावहारानुपपत्तेश्च । द्वितीयेऽपि सा कि प्रमारूपा निपिद्धयते, भ्रमरूपा वा । नायः । इष्टापत्तेन द्वितीयः। उक्तन्यायेनामतः प्रतीतिसिद्धी सतोऽसत्येने. वामप्यम्य रूप्यत्वेनेत्र भ्रान्तित्त्वादेवासतः सत्वेन प्रतीत्युपपत्तेः । नापि तृतीयः । यदसत् तन्न मतीयत इतिव्याप्तिज्ञानस्य प्रत्यक्षताव. श्यम्भावाच्छशशृङ्गाघसन्ताभावस्य प्रत्यक्षतापातनासतोऽसत्वा- सिद्धेः । नापि चतुर्थः । भ्रान्तित्वादेव तदुपपत्तेः। तस्मादुक्ता- पित्योः मामाण्याशा मनोरथमात्रेति संक्षेपः। ननु, नासदासीनो सदासीत् तम आसीदित्यादिश्रुतेः प्रकृतार्थे मामाण्यांमतिचेन । तस्या व्यवस्थायाः पूर्वमेव प्रतिपादितत्वात् । अन्पार्थपरत्वेनान प्रमाणलाभावात् । तथाचानिर्वचनीयले किचिदपि ममाणं ना- स्त्येषति सिद्धम् ॥ अय कारणं विशिनष्टि ॥ नन्दगृहचन्दिनमिति ॥ वि. ज्ञानपानन्दं प्रोतिश्रुतेः निन्ददादाभिधेयः सन्तिरात्मा भगवान - ·श्रुत्यन्तसुरम। १ प्रथमा शाखा । २५ श्रीपुरुषोतमस्तस्प गृहं प्रसगात्मसंघातस्तस्य चन्दी आल्हादन- शीलस्तमिति विग्रहः । एप होवानन्दयातीति श्रुतेः । यता, आन- न्दज्ञापकत्वानन्दस्यानन्दस्प गृहं वेदः,तस्यात्ममतिपादकताशक्ति- प्रदानेनालादनशीलस्तामेति यावत् । तस्य महतो भूतस्य नि:- श्वसितमेवैतद्यग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इत्यादिश्रुतेः । यद्वा, नन्द- शन्दाभिधेयो नन्दगोपस्तस्य गृहं ब्रजस्तस्यालादनशीलस्तमिति । उपलक्षणं चैतत् । वाश्रितानां नन्दोपलक्षितानां सर्वेपायपि स्व- पदारविन्दानन्याश्रितानामल्लादनशीलमिति भावः । यद्वा नन्दश- ब्दाभिधेयो मुक्तजीवसमुदायः आनन्दी भवतीति श्रुतेः । तस्प गृहं प्राप्यं पदं वैकुण्ठाख्पमाहादयति प्रकाशयतीति तथोक्तस्तम्। अथवा श्रीभगवद्विषयक ध्रुवास्मृत्वा नन्दति मोदते इति नन्दो नि- दिध्यासनपरिपाकावस्थारूपधुवास्मृत्याश्रप आसन्नमोक्षश्चरमजन्मा मुमुक्षुस्तस्य गृहं हृदय उस्क्रान्तिसमये चन्दात प्रद्योतयतीति त- थोक्तस्तम् । तस्य हैतस्प हृदयाग्रं प्रद्योतते तेनैप आस्मा निष्का- मतीति श्रुतेः । यद्रा, नन्दं पूर्वोक्तश्रुतिबोध्यं श्रीपुरुपोत्तमं गृह्णाति विपपीकरोतीति नन्दगृह जीवात्मनां धर्मभूसंपानं, तं चन्दयतीति नन्दगृहमन्दी तम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते * इ- ति, शानेन तु तदशानं येषां नाशितमात्मनः * तेपामादित्यवज्ञान प्रकाशयात तत्परमिति श्रीमुखोक्तेः । यद्रा, नन्दगृहशब्देन जीवा- नां बुद्धिभिधीयते । तस्य चन्दनशीलो द्योतकस्तम् । तं ह देव- मात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुई शरणमहं प्रपद्ये इति श्रुतेः ॥ अप तस्य पूर्णत्वं प्रतिपादयन् स्तौति । अंशिनामिति ॥ अंशा मत्स्यादयोऽवतारा: सकर्पणादयो व्यूहाश्च विद्यन्ते यस्य स अंशी तम् । तत्राल्पाल्पतरगुणशायादीनां यथाकार्यमाविर्भावमात्रे- णांशत्वोक्तिर्न तु स्वरूपभेदः । परमेश्वरस्पैकन्वेन तत्स्वरूपभे- ·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। दासम्भवात् । एकमेवाद्वितीयामेति श्रुतेः । अन्यथा परमेश्वराने. कत्वमसङ्गात् । व्युहागिनं ब्रह्मपरमिति * श्रीमदाद्याचार्यभगव- त्पादोक्तः । अस्पैच पदस्य विवरणे अवतारभेदाश्च वेदान्तरत्नम- पायां श्रीपुरुषोत्तपाचार्यपादेविस्तरतो विवेचिताः । यदा, अं- शो घेष परस्येति श्रुत्युक्तांशशब्देन प्रत्यगात्मान उच्यन्ते । म. स्यगात्मानः स्वात्मीयभूता अशा विद्यन्तेऽस्येति स तथोक्तस्तम् । सर्वेषां प्रत्यगात्मनामन्तरात्मानमिाते यावद । नित्यो नित्यानां चे. तनश्चेतनानामित्यादिश्रुतेः । एतेनांशो नानाव्यपदेशादित्यादिशात्रं व्याख्यातम् । यद्वा, दन्त्यसकारपाठदर्शने तु अंसोऽत्र स्कन्धरूपा- ऽवयववाचकः । अवयनिर्देशस्यावयविनिर्देशसापेक्षवादवयविनो- ऽध्याहार आक्षेपसिद्धः। एवञ्च गरुडांसो यानरूपो विद्यतेऽस्येति तथोक्तस्तं गरुडयानमित्यर्थः । यद्वा, अंशीति यौगिकोऽयं श- पदः । अशि विभागे इस्पस्माद्धातोः शीलार्थक इन्प्रत्यययोगाद् व्युत्पन्नः। तथाच तत्तदधिकारानुरूपस्य अर्थधर्मकाममोक्षपुरुषार्थ- रूपफलस्य तत्तदधिकारिविशेषाय विभंजनशीलस्तमिति विग्रहः । अर्थधर्मकाममोसाख्यफलप्रदातारामेत्यर्थः । य आत्मदा. वलदा रातेतुः परायणमित्यादिश्रुतेः । फलमत उपपत्तेरिति सूत्रात् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानव इति श्रीमुखोत्तेश्च । एतेन सूत्रमपि व्याख्यातं बोध्यम् ॥ एवं ब्रह्मस्वरूप लक्षणादिमुखेन निरूप्य गुणानिर्दिशन स्तौति ॥ शान्तिकान्तिगुणमन्दिरमिति ॥शान्त्यादिगुणा- नाम् अव्यभिचरितनिवासस्थानमिति समुदायार्थः । अयमभिमा- यः।गुणास्तावद द्विविधाः-स्वरूपगुणा विग्रहगुणाश्च । अत्र गुण- शब्दो गुणसामान्यवराचकत्वादु गुणसामान्पनिर्देशपरः । तात्र शान्तिशब्दःखसमानाधिकरणशक्तिस्वाभाविकामख्येपपावदा-

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १. प्रथमा शाखा ।
स्मयऽनन्ताचिरपज्ञानशचिरलैश्वर्यादिकारण्यवात्सल्यदयाति-
तिक्षास्वामित्वादिकल्याणगुणगणोपलक्षणार्थः। कान्तिशब्दश्च स.
समानाधिकरणनिष्ठपूर्वोक्तलक्षणाचिन्त्यासंख्येयदिव्यसौन्दर्यमाधु-
लावण्यसौगन्ध्यसौस्पशी दिसद्गुणावग्रहनिष्ठानामुपलक्षणार्थः ।
एवञ्च शान्तिशब्दोपलक्षितमानशक्त्यादिकारुण्यवात्सल्यादीना स्व-
रूपगुणानां तथैव कान्तिशब्दोपलक्षितसौन्दर्यमाधुर्यादीनां वि-
ग्रगुणानांस्वाभाविकाचिन्त्याद्भुतकल्याणरूपाणा मन्दिर निवास-
स्थानमिति वाक्यार्थः । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी
ज्ञानवलक्रिया च, यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः, आनन्द
ब्रह्मणो विद्वान, सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः, सर्वगन्धः सर्वरस इत्या-
दिश्रुतिभ्यः । सर्वगुणोपपत्तेश्च । विवक्षितगुणोपपत्तेश्च । सर्वोपेता
चेत्यादिसूत्रेभ्यो, ज्ञानशक्तिपलैश्वर्यवीर्यतेजास्पऽशेषतः * म.
गवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः । समस्तकल्याणगुणात्म-
कोऽसौ तेजोवलेश्वर्यमहावबोधः । स्ववीर्यशत्स्यादिगुणेकराशि:
परः पराणां सकला न यत्र फ्लेशादयः सन्ति परावरेशे इत्यादि-
स्मृतेश्च । गुणानां लक्षणं वेदान्तरत्नमपायां द्रष्टव्यमित्यल
विस्तरेण ॥१॥
इति श्रीहपग्रीवाऽनुग्रहोपासकेन श्रीमद्भगवषियमानन्दा-
ऽनुयायिना श्रीपुरुषोत्तमप्रसादाख्येन विरचितसविशेप-
निर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने श्रुत्वन्तमुरमे
कारणनिर्णयशाखा प्रथमा ॥ १ ॥

·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने ! अथ द्वितीया शाखा। अथ सविशेपनिर्विशेषवाक्यानामेकवाक्यताप्रकारं दर्शयन् स्तौति ॥ निर्गुणं तदिति वैदिकं वचो- विद्यया त्वयि विशेषणांऽसहे ।। वस्तुतोऽखिलविशेषसागरे नो विरुद्धमिति तावदस्तु मे ॥२॥ निर्गुणमिति ॥ केवलो निर्गुणश्चेत्यादि वैदिक वचः । तन्निर्गुणमिति ब्रह्मनिर्गुणमिति यदाह तत् त्वाय नो विरुद्धमिति सम्बन्धः । सामअस्यमेवेत्यर्थः । ननु निर्गुणगुणवतोरितरेतरात्य- न्तविरोधः प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धस्तमाःप्रकाशवत्, कथमविरोध इति. चेत्तबाह ।। अविद्यया विशेपणाऽसहे इति ॥ हेतुगभितमिदं विशेषणम् । यतो भवतः परब्रह्मणः श्रीवासुदेवस्याविद्याजन्पविशे. पणासहत्वाद् अवियातकरणधर्मसम्बन्धानईत्वात् । अत एवं विरोधाभाव इत्यर्थः । आविद्यकधर्माश्च केशकर्मविपाकादयः । य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युविंशोको विजिघत्सो. ऽपिपास इत्यादिश्रुतेः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरो, कर्मलेशविपाकाद्यैरस्पृष्टस्याखिलशितुरिति स्मृतः। एवं निर्गुणवाक्यविरोधः परिहतः । अथ सविशेषतारयान्यपि नो विरुदानि । तेषां स्वाभाविकाचिन्त्यानन्तसपकल्याणगुणशस्या- दिविशेपमतिपादनपरत्वादित्याह ॥ वस्तुतोऽचिलचिशेप- सागरे इति विस्तुतः स्वभावेनैवाखिलानां ज्ञानशक्तिरले पर्याय नन्तासंख्येयस्वाभाविकरिशेपाणां सागरे महार्णरे। सरता सर ·. श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । २ द्वितीया शाखा । विद् यस्प ज्ञानमयं तपः, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान, सत्यकाम: सत्यसंकल्पः, विष्णोर्नु कं वीर्याणि मवोचं या पार्थिवानि वि- ममे रजाति, नते विष्णोर्जायमानो न जातो देवस्य महिम्नः परमं तमाप, सहस्त्रया महिमानः सहस्रः, परास्प शक्तिर्विविधैव भूपते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेत्यादिश्रुतेः । ज्ञानशक्तिरलैश्वर्यवी- यतेमांस्यशेषता, समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ, तेजोवलेश्वर्यम- हावयोधः,स्ववीर्यशत्यादिगुणैकराशिरित्यादिस्मृतिभ्यः। विवक्षि- तगुणोपपत्तेश्च, सर्वधर्मोपपत्तेश्च, सर्वोपता चेत्यादिन्यायेभ्यश्च । एतेन पराभिपतनिर्विशेपवादो निरस्तो भवति। उक्तशास्त्रवाधात् । अन्यथा तद्विपरीतस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । सिद्धान्ते उभयवि- धानामपि वाक्यानां नैराकाङ्क्षयान्न वाधशङ्कावकाशः। ननु वाक्यं द्विविध-विधिनिषभेदात् । तत्र विधिवाक्यानिषेधस्य भावल्य- म् । तथाच निर्गुणवाक्यानां निषेधरूपत्वेन प्रबलत्वात् तैस्तेपा वाघो युक्त एवेति चेन्न । असद्वा इदमन आप्तीदिति वाक्यस्यापि निषेधत्वाऽविशेषाद, तेन, सदेव सोम्येसादिवाक्यानां बाघोऽपि खया स्वीकर्तव्यः । तयाचाऽसद्वादापत्तेः । तस्मानिपेयवाक्यमा- पल्पनियमो नास्ति, प्रत्युत स्वाभाविकश्रुतेरे पापल्याव । नच निर्गुणवाक्यस्य निर्विशेषज्ञानविधायकत्वेन मोक्षदेतुत्वात, फल- चदसनिधावितिन्पायेन सगुणवाक्यमेव तदनुगुणवेन नेपमिति वाच्यम् । सविशेषविषयकज्ञानस्याऽपि मोक्षहेतुलसाम्यात् । यदा पश्यः पश्यते रुमवर्ण कर्तारमित्यादिश्रुतेक्तिन्यायाऽवतरणाऽव. काशः । किच, भवतां निर्विशेपे किश्चित् ममाणमस्ति ? न वेति वक्तव्यम् । नाथः । अनङ्गीकारात् । अन्यथाऽपसिद्धान्तापत्तेः। निर्विशेपभगाद । विषयतापत्तेश्च । तथाले च मिथ्यात्वमप्यावश्य- कम् । निर्विशेष मिथ्या, प्रमाणविषयत्वाद । तर मते घटादिवदिति ·सविशेषनिर्षिशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । प्रयोगात् । नान्त्यः । शशशृङ्गसादृश्यापत्तेः । निर्विशेषं ब्रह्म, तु ठं भवितुमईति, सर्वममाणशून्यत्वात् । शशशृदादिदित्याद्यतु- मानात् । ननु खानुभूत्येकमानायेत्यभियुक्तोक्तस्तस्य स्वतः सि. दत्वान्न प्रमाणान्तरापेक्षति चेन्न । सर्वमपि वस्तु स्वतः सिद्धमिति वक्तुं शक्यत्वाद् विप्रतिपत्तियोगाच्च,शास्त्रवैयर्थ्याच्चानचाऽज्ञाननि- हत्यर्थं शास्त्रस्य सार्थक्यमिति वाच्यम् । अज्ञानाविरोधिम्याः खतः सिद्धपदादावपि मुवचत्वात् । ननु, साक्षी चेता केवलो निर्गुण- श्चत्वादिवाक्यानां सामान्यगुणनिषेधपरत्वाद कथं विशेष सं- कोचः, प्रमाणाऽभावादितिचेन्न । सामान्यस्य विशेपे संकोचो मानसिद्ध एव । तथाहि । न हिंस्यात् सर्वा भूतानीति सामान्य- निपेयस्यानीपोमायं पशुमालभैतेति विशेषशास्त्रेण संकोचदर्शना- व । अन्यथा, साक्षी चेता इत्यत्रैव, साक्षावधरि संमायामित्यादि- मानाद् द्रपृत्वचैतन्यादेरापि निषेधे मे माता बन्ध्यतिवद् वाक्य- मूकत्वममङ्गात् । नच, एवंधर्मान् पृथक् पश्यन्नित्यादिना गुणदर्शन- स्थाऽनर्थ हेतुत्वश्रवणाद हेपत्त्वमेति वाच्यम् । सविशेषणे हि वि- धिप्रतिपनी विशेषणमुपसंक्रामतः सति विशेष्येऽवाध्ये इति न्या- येन गुणसंपनियस्वातन्त्र्यसत्तायोगस्यैव निपेविषयत्वाद । शि. खी विनष्टः पुरुपो न नष्टः, स्वर्गीध्वस्तः पुरुषो न नष्ट इत्यादिव. दुगुणरत्तिस्वातन्त्र्यदर्शनस्यैवानर्थहेतुत्वं,न तत्स्वरूपस्येत्यर्थः । अ- न्यथा आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्नविभेति कुतश्चनेति मोक्षफलकगुण- दर्शनविधानश्रुते धापत्तेः । नच राहोः शिर इतिवद तस्या अ. पि स्वरूपपरत्वमिति समीचीनम् । श्रुतस्यागाश्रुतकल्पनाया एवा. ऽज्याम्यत्वात् । स्वाभाविकीत्यादिनाऽत्यादरेण ब्रह्मगुणाना स्वा. भाषिकत्वन मोसहेतुत्तेन च विधाय पुनस्तनिषेधे प्रत्तायाः श्रु- तेरान्मत्तमलापपटनाप्सयममक्तेः । न हि वहिजलादेरौप्यशैत्या- ·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । २ द्वितीया शारखा। दिकं केनाऽपि निपढुं शक्यम् । तथा प्रकृतेऽपिब्रह्मणो धर्माश्चतु- मुंखसहस्रेणापि निपेद्धमाश्याः। स्वाभाविकत्वादेव ! अन्यथा स्या- भाविकास्यापि निषेधाभ्युपगमे स्वरूपनिषेधोऽपि वक्तुं सुशकः । स्वाभाविकत्वाविशेषाद ॥ किश्च ब्रह्मणो निर्विशेपत्वे सविशेषवेदान्ताचार पवायुक्तः। तयाच जिज्ञासाशास्त्रारम्भस्यैव वैय्यात् । किा ब्राह्मणीतर- धर्मारोपार्थमपि केचित् सत्या एव धर्माः स्वीकार्याः । इदंत्वादि- ना ज्ञात एव शुक्त्यादी धर्मान्तरारोपर्दर्शनात् । तदुक्तं- धर्मारोपोऽपि सामान्यधर्मादीनां च दर्शने । सर्वधर्मविहीनस्य धर्मारोपः क दृश्यते इति ॥ ननु अभावरूपा धर्मास्तत्र सन्तीति चेन्न । नाभाववं तत्र हेतुरतिमसङ्गात् । किन्तु प्रामाणिकत्वमेव । तच भावेष्वपि समा- नम् । सम्मान कथमपि तदभिमतनिर्विशेषत्वसिद्धिारति संक्षेपः। एतेनैव यत्तददेश्यमग्रामगोत्रमवर्णमचक्षुः श्रोत्रं तदपाणि- पादमित्यादिश्रुतयो व्याख्याताः । लौकिकश्यत्वादिनिपेभेन त- द्विलक्षणधविधानपरत्वात तासाम् ।। अन्यथा, यः सर्वज्ञ इत्यादि, सस्मादेतनामरूपममं च जायते इत्यन्तं तदनन्तरधर्मोक्तिविरोधात् । अदृश्यत्वादिगुणको घ- मोक्तरिति न्यायाच्च । यस्माद् अखिलमायाकर्मक्लेशाधऽस्पृष्ट- माहात्म्यदिक्तटाऽचिन्याऽनन्ताशेपवाभाविकपाचदात्मत्तिसदूपा- ऽखिलकल्याणगुणसागरस्त्वम् इति । अत एव हेतोः, तापदस्तु मे इति ॥ तावदेव तव स्वरूपं, मे ममोपनिपदस्य सदाविरस्तु इति प्रार्थना । विशेषो नाम गुणरूपशक्तिवैभवादिरूपः । तत्र गुणाश्च ज्ञानदयावात्सल्यकारुण्यसोशील्पादयो रूपं चतुर्भुजद्विभुजतहस. भुजादिविग्रह शक्तिश्चापट्घटनापटीयस्तसामर्थ्यरूपा । वैभव ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । ऐश्वर्यविशेषाविर्भावः इस विधिः-परविभूतिलक्षणोऽवतारविभू- तिलक्षणश्चेति संक्षेपः ॥२॥ इति श्रीहयग्रीवानुग्रहलव्धविवेकेन श्रीमद्भगवनियमानन्दा- ऽनुयायिना श्रीपुरुषोत्तमप्रसादेन विरचिते सविशेप- निर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने श्रुत्यन्तसुरद्रुमे सगुणनिर्गुणवाक्याऽविरोधनिर्णयो नाम द्वितीया शाखा ॥२॥ HRO- ·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । ३ तृतीया शाखा । अथ तृतीया शाखा। अधाऽस्मिन् प्रकरणे, सदेव सोम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीय- मित्यादिश्रुतिव्याख्यानपूर्वकं सत्याप्तिसाधनेषु शरणागतिरूपोपायं विवेचयन स्तौति त्वत्समो यदि ह नास्ति चेतनः कस्तदाऽधिकगुणाकरः प्रभुः ॥ त्वां प्रयामि शरणं शरण्यक पुण्डरीकनयनं सुधानिधिम् ॥ ६॥ त्वत्सम इसादिना ॥ हेति स्फुटम् । लोके शास्त्रे च यदि त्वत्समश्चेतनो नास्ति तदाधिकगुणाकरः क इत्यन्वयः। चेतन- मन्य तत्साम्यं निपियते, न चेतनस्वरूपम् । अन्यथा कृतनाशा- Sकृताभ्यागममसङ्गः अित्र स्वच्छब्देन सच्छन्दोव्याख्यातः । तत्र श्रुतौ सच्छन्दः स्वतन्त्रसत्ताश्रयवस्वभिधानपरः । स्वतन्त्रसत्ता- श्रयमेव निर्दिश्य आसीच्छब्दस्तस्याऽग्रे- इति पदोकेन पूर्वकाल- याचिपदार्थेनाऽन्वेति । एवकारोऽयोगव्यवच्छेदार्थकः पार्थ एव धतुर्थर इतिवद् विशेष्यसंवन्धात् । स च पूर्वकालिकसम्बन्धाभावं व्यवच्छिनत्ति । तथाचैवं वाक्यार्थः । स्वतन्त्रसत्ताश्रयो वासुदेवः परब्रह्माख्या, अंग्रेसले पूर्वकाले नासीदिति न, अपि तु आ- सीदेवेति श्रुत्युक्तसत्पदवाच्यस्वमेवेति । एकपदस्याप्यनेनैव व्या- ख्या ज्ञेया। तस्य मुख्यपरत्वात् । न तु संख्यापरत्वम् । तस्याः सच्छन्दगतैकवचनेनैव प्राप्तत्त्वात् । अन्यथाऽनुवादपरत्वापत्तेः । अत्र मुख्यत्वं तम्याऽतिशयसाम्यशून्यत्वेन विणोति पादद्वयन । तत्र पथमेन अद्वितीयपदं साम्यनिषेधपरमित्याह ॥ त्वत्समोना- स्तीति ॥ त्वचुल्यो नास्तीत्यर्थः । अस्य गोद्वितीयोऽन्वेष्टव्य इ- ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । त्युक्त, गौरवान्दिप्यते, नाऽयो न गर्दभ इति महाभाप्यकोरोक्तः। चेतनपदप्रयोगोऽचेतनस्याऽप्युपलक्षणार्थः । स च कैमुसन्यायेन वोध्यः । यदि त्वत्समश्चेतन एव नास्ति तईचेतनस्य का प्रसङ्ग इत्यर्थः । अथाधिकव्यवच्छेदपरान्ययोगव्यवच्छेदार्थकावधारणप- दार्थमाह.द्वितीयपादेन ॥ कस्तदाधिकगुणाकर इति ॥ गुणा- नामाकरोऽधिकश्चासौ स चेति विग्रहः। प्रभुः समर्थः । कोऽस्ति, न कोऽपीत्यर्थः । स्वतन्त्रसत्ताश्रयः पूर्वकालीनसत्ताभावव्यावृत्तो मुख्योऽतिशयसाम्यशून्योभवान् एक एवेति वाक्यार्थः।न तत्सम- श्वाभ्यधिकश्च दृश्यते इति श्रुते.। न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कु- तोऽन्य इति स्मृतेश्च । यद्वा, एकशब्दश्चेतनानामद्वितीयश्वाचेतन- स्यैवकारश्च स्वगतधर्माणां स्वतन्त्रसत्ताऽयोगव्यवच्छेदपरः। तथा- च त्रयाणामपि चेतनाचेतनस्वगतधर्माणां तदात्मीयत्वाविशेपेण त- तदपथसिद्धत्वात् । स्वतन्त्रसचाश्रयं त्वत्तोऽन्यद् वस्तुजातं नास्त्यति वास्यार्थः । आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणः यदासीत् तदधीनमासीदिति श्रुतेः॥ अन्ये तु, सदेव सोम्यैतद्वाक्यं सजातीयविजातीयस्वगतभेदनिपेधपरम् । तत्र सजातीयश्चेतनवर्गो, विनातीयश्चाचेतनवर्गः, स्वगताश्च गुण- शस्त्यादय इत्याहुस्तचिन्तनीयम् । अद्वितीयपदेनैव द्वितीयमात्र- निधासदौ एकादिपदानां प्रयोगवयार्यात् । घलेतरस्य काल. प्रयेऽपि निषेधं वदन्तोऽस्माभिः प्रष्टच्या। अद्वितीयपदेन श्रु- त्याभिहितद्वितीयाभारः कालरयेऽस्ति, न वेति वक्तव्यम् । नायः। स्त्रोक्तय्याघातात् । अन्ने द्वितीयस्य सत्यापत्तेश्चेत्युभयपाऽपि पा. शारज्जू । नच नाभावो द्वितीयोऽद्वैतविरोधीति यान्यम् । अभा- यत्ताधेपत्वाधारवादिभावरपिनाभूतनाभावेनातिशयतोऽप्य’तम- द्वान् । भगाररूपप्रतिनिमित्तमम्मवे वेदान्तानां ससण्वार्यता:

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । ३ तृतीया शाखा । पाताच । किञ्च, सच्छन्दस्य को वाऽर्थो भवतोऽभिप्रेतः । शुद्धा, घोपहितो, वाऽव्याकृतो वेति । नायः। तस्य पदार्थवाऽनभ्युपग- मात् । अन्यथा घटबद सब मते मिथ्या स्यात् । सविशेपत्तापते. श्च । द्वितीये ततो माया भिन्नाभिप्रेताऽभिन्ना वा । भिन्नत्वे च द्वै- सापत्तेः । अभिन्नत्वे माया एव ब्रह्मति सिद्धान्तापत्तेः । नाऽय- व्याकृतपक्षोऽभ्युपगन्तव्यः । अद्वैतमतिज्ञाभङ्गात् । अस्मदिष्टाप- तेश्च । अल्पाकृतस्यैव सजातीयादिभेदनिपेधेऽपि नास्मक्षतिः । सविशेपत्वाभ्युपगमाव । अव्याकृतं नाम पचानां भुताना सूक्ष्मा- वस्था, काविद्यामहिताश्च जीवा, अन्तर्यामीश्वरोऽधिष्ठाता सस्य समुदाय इति यावत् । तस्य चाऽनेकविशेषवत्त्वात् मुतर नि- विशेपत्तभङ्ग उक्ताहानिश्चेति । अन्यथा कर्मजीवादीनां सादि. त्वाभ्युपगमे कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गः । कर्तुरभावात् सृष्टयाऽनु. पपत्तिपसः । तद्वैचित्र्यहेतुभूतकर्माभावात् । असत्कार्यवादाप त्तिप्रसङ्गश्च । भूतसूक्ष्मानभ्युपगमात् । तस्मात् सर्वममाणाविरो- धायोक्तसिद्धान्त एव वरीयान् । विस्तरस्त्वाकरे द्रष्टव्यः । अतस्व- मेव मुमुक्षुभिः शरण्यत्वेन वरणीय इत्याह शेपार्दैन ॥ त्वामि- ति । वामेव शरणं प्रयामीति सम्बन्धः । शरणापत्तिनाम साधन- फलसम्बन्धादिभिः सर्वात्मभावैर्भगवन्तमेव निश्चित्य सत्रात्मीय- भरार्पणमिति । सा पोढा- आनुकूल्यस्य सङ्कल्पः मातिकूल्यस्य वर्जनम् * रक्षिप्यतीति विश्वासो गोप्तृलवरणं तथा * आत्म- निक्षेपकापण्ये पविधा कारणागतिरिति वचनाद । तत्रश्रीपुरुपोत्तम- स्य, एप सर्वभूतान्तरात्मेत्यादिश्रुतेः । सर्वान्तरात्मत्वं निश्चित्य ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य प्राणिजातस्यानुकूलाचाराध्यवसाप आनु- कृत्यसङ्कल्पपदार्थ इत्यर्थः । प्रथमोऽङ्गः । चराचराणि भूतानि सर्वाणि भगवद्रपुः * अतस्तस्यानुकूल्यं मे कर्तव्यमिति निश्चय ·सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । इति वचनात् ।। पूर्वोक्तलक्षणानुकूलाद्विपरीतः प्रतिकूलस्तद्वर्जनं द्वितीयः। तथाच वैष्णवे परापवादपैशून्यमनृतं योन भापते * अनु. द्वेगकरं चाऽपि तोष्यते तेन केशवः । परपत्नीपरद्रव्यपरहिंसासु यो मतिम् । न करोति पुमान भूप तोष्यते तेन केशवः । न ताडयति नो हन्ति पाणिनोऽन्याँश्च देहिनः । यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्पते तेन केशव इति सगरं प्रति आर्वोक्तिः । मत्कर्मकृन्मत्परपरमो म- द्भक्तः सङ्गवर्जितः * निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डवेति श्रीमुखोक्तेः । २ । वात्सल्यादिगुणार्णवः सर्वशरण्यो भगवान् वासुदेवः प्रपन्नानस्मान् रक्षिष्यत्येवेति निश्चयो विश्वासः । रक्षि- ष्यत्यनुकृलान इति या मुढा मतिः * स विश्वासो भवेच्छक सर्वदुष्कृतनाशन इति तृतीयः । योगक्षेमं वहाम्यहम, अहं त्वां स- धपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रति- जाने मियोऽसि मे इति भगवदुक्तेः ३ । यद्यपि सर्वज्ञानशस्या- दिकारुण्पदयाक्षमादिगुणकधामा श्रीपुरुपोचमस्तधाऽप्यात्मपरा- इमुखैः प्रार्थनाशून्यैरमार्थितो गोपायिता न स्यात् । अन्यथा स- मोक्षमसगात् । शास्त्रसेतुभगापत्तेश्चेति निश्चित्य, श्रीकृष्ण ! रुक्मिणीकान्त गोपीजनमनोहर * संसारसागरे मग्नं मामुद्धर जगद्गुरो । केशव क्लेशहरण नारायण जनाईन । गोविन्द परमान- न्द मा समुद्धर माधवेत्यादिमन्त्रोक्तरीत्या बुद्धः सदा प्रार्थनापव- णलं गोप्तृत्ववरणत्वम् । ४ । प्रपत्तव्यस्य हरेः सम्परमसादहेतुः अपत्तिरेवेति निश्चयेन तेन रक्ष्यमाणस्यात्मनोऽहम्ममत्वफलस्वा- म्यादीनां भारस्य श्रीभगवत्यर्पणमात्मानक्षेपः । आत्मात्मीयभर- न्यासो हात्मनिक्षेप उच्यते इति वचनात । उपरिचराख्याने च आत्मा राज्यं धनं मित्रं कल वाहनानि च * एतद्भगरते सर्व- मिति तत्पोज्जितं सदेति । वाल्मीकीये भरतः । राज्यं चाऽहं च ·श्रुत्यन्तमुरटुमे । ३ तृतीया शासा। रामस्य धर्म वक्तुमिहाईसीति । निर्ममो निरहङ्कार इति भगवदुक्ते- श्व १५१ यद्यदुपायं कुर्याद तत्तद्विनश्येत द्विपर्ययं च माप्नुयात तदा कर्तृत्वाद्याभिनिवेशात्मकगर्वस्य यन्नाशस्तकार्पण्यम् । उपाया नेव सिद्धयन्ति झपाया विविधास्तथा * इति या गहानिस्तदैन्यं कार्पण्यामुच्यते इति वचनावादाएतेषु पद्मु आत्मनिक्षेपो मुख्यः । अङ्गित्वाद । अन्ये च तत्सहकारिणस्तदद्भूता इति विवेकः । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वा वेदाँश्च प्रहिणोति तस्मै, तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वे शरणमई प्रपद्य इत्यादिश्रुतेः । सर्व- धर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं नजोते श्रीमुखोक्तेश्च । अस्या विशेपश्च पूर्वाचायनिरूपितः । अथास्याः प्रपत्तव्यस्य स्वरूपा- दिकं निरूपयति ॥ शरण्यकमिति ॥ शरण्यश्चासौ कश्च तम् । सर्वस्य शरणं सुहृत् । कं ब्रह्म खं ब्रह्मेत्यादिश्रुतेः । अथ रूपं निर्दिशति । पुण्डरीकनयनमित्ति । पुण्डरीकवदतिमुन्दरे मुकुमारे नयने यस्य स तथा तम् । सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभं वैद्यु- ताऽम्बरमिति मन्त्रवर्णात् । एतेन शरण्यस्य निरतिशयसौन्दर्या- दिरूपवत्त्वमुक्तं भवति । तमेव विशिष्टि।।सुधानिधिमिति॥ माधुर्यसौन्र्दयलावण्यसौकुमार्यादिगुणा पत्र सुधा, तस्या निधि- राधारो विग्रहो यस्य स तथा तम् । हेयांशशून्यत्वात् ॥ ३ ॥ तमेव विशिनीष्ट द्वाभ्यां श्लोकाभ्याम् । स्वां विशिष्टगुणमात्मसुप्रियं दशमीयमुम्बपहजश्रियम् ॥ स्पर्शनीयतनुघल्लरीश्रियं सेवनीयपदपङ्कजदयम् ॥ ४ ॥ स्वां विशिष्टगुणमिति ॥ विशेषेण शिष्टा उत्कृष्टा मोक्ष- हेका स्वरूपादुपागनीया आनन्दादयो गुणा यस्य तथा तम् ।

·सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । • आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुतश्चनेति श्रुतेरेवोपास्यत्वं मो. क्षहेतुत्वं चाऽवगम्यते गुणानाम् । अनन्ताऽचिन्त्यसद्गुणार्णवमि- त्यर्थः । अथ वात्सल्यादीन् व्यायन विशिनष्टि ॥ आत्मसुप्रि- यमिति ॥ आत्मानः स्वानन्याश्रिता जीवविशेपाः मुप्रिया य- स्य, आत्मनां स्वैकान्तिनां ज्ञानिनां सुप्रियः प्रेप्टो वा स तथा तम् । मियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रिय इति श्रीमुखोक्तः। ब्रह्मणे ईशो रमते तस्मिन्नु जीर्णे शयाने नैनं जहात्यहस्सु इति तै- तिरीयाम्नायात । तेपां मियत्वे हेतुमाह ॥ दर्शनीयमुखपङ्कज- श्रियमिति ॥ दर्शनीया अवश्यं द्रष्टव्या मुखपङ्कजसम्वन्धिनी श्रीः शोभा यस्य तम् । भक्ताऽनुग्रहप्रवणनिरतिशयकारुण्यव्य- ककमनीयकटाक्षमोचकदयार्द्रस्वभावनयनाश्रितमुखारविन्दश्रिय- मित्यर्थः । ध्येयगतस्वाभाविकविशेपान्तरमाह ॥ स्पर्शनीयतनु- घल्लरीश्रियमिति ॥ स्पष्टुमहीं तनुवल्लाः सम्बन्धिनी श्रीः शोभा यस्य तम् । अङ्गप्रसङ्गमाधुर्यलावण्यसौन्दर्यमार्दवसौ- कुमार्यादिनिधिमित्यर्थः । किश्च ॥ सेवनीयपदपङ्कजद्धयमि- ति ॥ सकामनिष्कामसाधारणैस्तत्तत्स्वाभिलपितपुरुषार्थसिद्धये सेवितुं योग्यं पदद्वयं यस्य तम् । एतच्च नखादिशिखापर्यन्तध्यान- स्योपलक्षणार्थम् । एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुपो दृश्यते हिरण्य- केशः हिरण्यश्मश्रुः, आपणखाद सुवर्णः । आनन्दमृतिमऽमृतं य- द्विभाति । यदात्मको भगवॉस्तदात्मिका व्यक्तिः । किमात्मको भगरान्, ज्ञानात्मक ऐश्वार्यात्मक इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ ४ ॥ अथ शरण्पस्य भगवतो ब्रह्मादिपूज्यत्वेन सर्वोत्कृष्टत्वं न्य- क्षयन्नाह ॥ ब्रह्मरुद्रसुरराजस्वर्णित पर्चितं च रमयाङ्कमालया ॥

·थुत्यन्तमुरमे। तृतीया शाखा । चर्चितं च भवगोपयालया प्रेमभक्तिरसशालिमालया ॥ ५ ॥ ब्रमरुदसुरराजस्वर्चितमिति ॥ ब्रह्मा चतुराननः । रुद्र- स्त्रिनयनः । सुरराजो देवेन्द्रः सहस्रनयनः । तेः स्वचितम् । अचन- ध्यानस्तवनादीना मुप्ठु सर्वोत्तमविपयामेत्यर्थः । तेषां तज्जन्य- स्वात् तदत्तैश्चर्यभागित्वात् तच्छासनाविषयत्वाच । यं सर्वे देवा नमन्ति मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनश्चेति श्रुतेः । विष्णुपुराणे अपयः । एप ब्रह्मा तथैवाऽय सह रुद्रैत्रिलोचनः * सर्वादित्यैः समं पृपा पावकोऽयं सहामिभिः । अश्विनौ वसवश्चमे सर्वे मे मरुद्गणाः । साध्या विश्वे तथा देवा देवेन्द्रश्चायमीश्वरः । प्रणाममवणा नाथ दैत्यसैन्यपराजिताः । शरणं त्वामनुप्राप्ताः समस्ता देवतागणा: इति । तत्रैवादितिः ब्रह्मायाः सकलादेवा मनुष्याः पशवस्तथा* विष्णुमायामहापर्वमोहान्धतमसावृताः । आराध्य त्वामीप्सन्ते कामानात्मविशुद्धये इत्यादिस्मृतेः । ब्रह्मशिवादिवन्दितादिति श्री- भगवदायाचार्यपादोक्तेश्च । अथ लक्ष्म्या विशिष्टं विदधदाह ॥ पचित च रमयोति ।। रमपा लक्ष्म्या पर्चितं नित्यसंवन्धत्लेन से- वितमित्यर्थः । तामेव विनाष्ट्र ॥ अङ्कमालयेति ॥ अपर्यन्तविल. म्बिनी माला यस्याः, तया । श्रियं लोके देवजुष्टामुदारामिति प. न्वात् । जुप भीतिसेवनयोः । ततः कर्तरि निष्ठा । देव श्रीभगान्तं जुपते सेवते मीणयतीति वा देवजुष्टा तथाताम् उदाराम् । सर्वपुरु- पार्थदानकुशलामिति मन्त्रार्यः । अथ गोप्याः श्रीरपभानुजाया वैशिष्टयं विदधदिशिनाष्ट्रि।चर्चितंच नवगोपयालयेति । नवा नवीनाचाऽसौ गोपवाला चेति तथा तया चर्चितम् । तामेव विशिनाष्ट्र प्रेमभक्तिरसशालिमालयति ॥ प्रेमलक्षणया भस्या रस्यते अनुभूयते इति ममभक्तिरसो भगान् वासुदेवः । भक्तिरेसैनं दर्श- ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तनच्याख्याने । . .. यति, रसो वै सः, रसं रोवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवतीति श्रुतेः। तं शलितुं संघलितुं शीलमस्या सा। तथाचाऽसौभगवतो मालेव माला। चल्लचीबदनाम्भोजमालिने नृत्यशालिने इति मन्त्रवर्णात् । चकारो भूमिरुपिणीसत्यभामोपलक्षणार्थः । सत्यभामाश्रियमिति विशेष णं संयोजनीयम् । क्षमादयश्च मेदिन्यां शब्दाद्याश्च यथा गुणाः * ध्रुवाः पङ्कजगर्भाभे त्वयि स्नेहस्तथा मम । रुचिरग्नी यथा दिव्या प्रभा चैव दिवाकरे । कान्तिश्च शाश्वती चन्द्रे त्वयि स्नेहस्तथा म- मेति हरिवंशे श्रीकृष्णोक्तेः। अत्रेदमाकूतम् । उक्तलक्षणो भगवान श्रीमुकुन्दः श्रेयस्कामैः मदा ध्येय इति सर्वशास्त्राऽर्थः । स च अनपायिनीभिस्तिसृभिः श्रीगोपीभूमिभिः संपन्न एव । तासां निसपत्नीत्वेन नित्यं मंबन्धात् । तासु च नित्यैश्वर्याधिष्ठात्री रमा। ईश्वरीं सर्वभूतानां, यशसा ज्वलन्तीमित्यादिश्रुतेः ॥ अनुरूपसौभगा देवीं स्मरेमेति श्रीभगवदाद्याचार्यपादोक्त देव- स्य गायत्रीमन्त्रमतिपाद्यस्य सर्वशास्त्रार्थ तस्य श्रीवासुदेवस्य पत्री देवीति श्रीपुरुपोतमाचार्यपादोक्त देवत्वे देवदेहेयं मानुपत्वे च- मानुपी * विष्णोदेहानुरूपां चै करोत्येपाऽऽत्मनस्तनुम् । राघव वे भवेत् सीतारुक्मिणी कृष्णजन्मनि। अन्येषु चाऽचतारेपु विष्णो- रेपाऽनपायिनीति श्रीपराशरोक्तेः । पूर्णैश्वर्ययोगेऽपि पत्नीत्वाव तस्यास्तत्पारतव्यमेवातो नावतारेवतिप्रसङ्गशङ्केति पिकः । केंचिदत्र जीवभावमभ्युपगच्छन्ति । तत्तुच्छम् । ईयरी सर्वभूता- नामिति श्रुतिबाधात् । अन्ये तु मध्यमाक्षरवं भावयन्ति । तथा. ऽक्षरपदार्थो जीवात्मा, परमातरश्च श्रीपुरुपोत्तमः । अस्यास्तूम- यभिनयान्मध्यमाक्षर संभाव्यमिति । तदाऽप्यमम्यक् । अश्रा- ततात् । अत उक्तमिदान एव श्रेयान्मुमुक्षुभिर्येपः । मेमाधेि- पात्री प्रजस्त्रीशदवाच्या सृषभानुननया श्रीराधिका । राधया ·. 'श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । ३ तृतीया शाखा ४१ माधवो देवो माधवेन च राधिका * विराजते, इति ऋपरिशिष्टश्रु- तेः। यथा राधा मिया विष्णोस्तस्याः कुण्डं तथा प्रियम् * सर्व- गोपीषु सवैका विष्णोरत्यन्तवल्लभेति पाझे कार्तिकमाहात्म्ये स्मू- तेश्च । अङ्गे तु वामे पभानुजां मुदा विराजमानामिति श्रीभग- पदायाचापपादोक्त । मुदा निरतिशयपेमानन्दमूर्त्या विराज- मानां विशेपेण खरूपेण विग्रहेण प्रेमकारुण्यादिगुणैश्च राजते दी- प्यते इति तथा तामिति श्रीपुरुपोत्तमाचार्यपादोक्तेश्च । अत्र के- चिदप्रमाणशङ्कामुद्भावयन्ति ते हन्धाः) उक्तश्रुतिस्मृतिपुसतीप्याप तेपां दृष्ट्यगोचरवाद, दिवान्धोलूकादिवत् । श्रुतिस्मृती उभे ने विप्राणां परिकीत्तिते * एकेन विकलः काणोद्वाभ्यामन्धः- कीर्तित इति लक्षणस्य तेषु समन्वयात् । ननु वाक्यानि विविधानि विधिमन्त्रार्थवादादिभेदात् । तत्र विधेर्मुख्यत्वादन्येषां तु स्वार्थे माण्यामावाद । तयाच मन्त्रार्थवादस्य प्रकृते सत्तेऽपि विध्यभा- पादप्रामाण्यमेवेति चेव सत्यम् । अर्थवादादीनां सर्वथा खार्थेऽमा. माण्याङ्गीकारे तेपामपि श्रौतत्वाविशेषणावैदिकत्वापत्तेः। किन्तु विधीनां पावल्यऽपि अर्थवादाद्याकाडादर्शनात् । ययाऽनिशाननु- स्वित्वावोधाभावे इष्टाऽनुवन्धित्वे ज्ञातेऽपि पुरुपमतिर्न स्या- त् । तथैवार्थवादानां प्रयोजनवदर्थविधायिविध्याकासासाम्यात् । पत्रोभयोः श्रवणं तद्वाक्यं पूर्णम, एकस्य श्रवणे तुइतरस्य कल्पनया पूरणीयं स्यात् । यथा, वसन्ताय कपिञ्जलानालभेत, इत्यत्र विधि- चदर्थवादाऽशोऽश्रुतोऽपि कल्प्यते । प्रतितिष्ठन्ति ह वा य एता रा- नीरुपपन्नीति यत्रार्थवादः श्रूयते तत्राऽश्रुतोऽपि त्रिभ्यंशः कल्प्य- ते । प्रतितिष्ठन्ति ह वा इत्यादौ श्रुतेः, मतिष्ठाकामा रात्रिसत्रमुपेयु- रित्यादि । नथा प्रकृतेऽपि मन्त्रादीनां सत्त्याद्रिश्यंशः कल्पनी- या विधेयं स्तूपते वस्विति न्यायात् । किञ्चास्तां तावविधिक- ६ ·४२ सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। रुपनम् । फलश्रुत्याऽपि विधानं समअसमेत्र । सर्व पापं तरति, तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजतीति श्रुत्यैवाऽश्वमेधो विधीयते। तथा प्रकृतेऽपि, राधया माधव इति नित्यसम्बन्धपरेण वाक्येन, बालवीवदनाऽम्भोजमालिने इत्यादिनिरतिशयमीतिव्यअनपरेण मन्त्रेणैव तदुपासनमेव विधीयते इति बोध्यम् ॥ चस्तुतस्तु, औपनिपदानां सदान्ते शक्तिनिर्णये पृथग्विध्यपे- क्षेत्र नास्ति । स्वतन्त्रोपासनानभ्युपगमाव । शक्तिमत उपासने एव तस्यास्तदपृथकसिद्धत्वेन तदुपासनाङ्गत्वेन चान्तःपातित्वात् । किन्तु नित्यसम्बन्धमात्रस्यैवापेक्षितत्वात् । तथाच तस्य मन्त्रेण मु. स्पष्टमेव प्राप्तत्वान्न विध्यपेक्षागन्धोऽपीति राद्धान्तः । तथाचोक्त- शास्त्रार्थस्यानवगमात् तेपामन्धत्वं सुव्यक्तमित्यलं विस्तरेण । किञ्च श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्याविति श्रुतौ श्रीशब्दः सत्यभामाख्यभूमि- वाचकः । तथाच, श्रीयतेऽत्रेति श्रीः सर्वाधारभूता भूमिः । तस्या भाधारत्वं प्रत्यक्षप्रमाणेनाऽपि सिद्धम् । कृष्णात्मिका जगत्की मुलाकृतिरुक्मिणी * प्रजनीजनसम्भूता श्रुतिभ्यो ब्रह्मसङ्गत इति मन्त्रे च अजस्त्रीशब्दवाच्यायाः श्रीराधिकायाः संग्रहः। तथाचोभ- यौकैकमुपलक्ष्य, सयोर्मन्त्रयोः प्रवृत्तिरित्यवगम्यते । तस्मादुभय- प्र गुणोपहारन्यायेन तिमृणां विधानं योध्यम् । रमासत्यभामात्रज- स्त्रीभिः स्वामाधारणानपायिनीभिः पत्नीभिनित्यसम्बन्धो भगवान् श्री मुकुन्दो वासुदेवः मदा श्रेय इति मिद्धम् । आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यामितव्यः , भूमा त्येव विजि. शासितव्य इत्यादिश्रुतिभ्यः । सर्वज्ञसर्वशक्तनिदिध्यासनसिद्धी ता- मामपि नवान्तर्भावात् । जनेषु मम्भूताः मुमसिदा पाः श्रुतय- माभ्यः प्रमाणभूनाभ्यः, आभ्यां सक्मिणीवजनीभ्यां श्रीगोपाला- रुयस्य परराह्मणः महतो निन्यसम्बन्ध इति मन्त्रार्थः । यद्रा, श्रुति- ,

·श्रुत्पन्तहरखुमे । ३ तृतीया शाखा।
भ्या प्रमाणभूताभ्यो रुक्मिणीग्रजन्नीजनसम्भृताभिः स्वपत्तीभि-
रनपायिनीभिः, ब्रह्मसङ्गत इति ब्रह्मणः श्रीगोपालाख्यस्य नित्य-
सम्बन्ध इति तिमृणामेवास्मिन्मन्त्रे संग्रहः । कण्ठरवणेव, जनसम्भू-
ता इति जनैः सम्भूयतेऽत्रेति व्युत्यत्या भूमेह इत्यर्थः ॥ ५ ॥
इति श्रीहयग्रीवानुग्रहलन्धविवेकेन श्रीमद्भगवन्नियमानन्दा-
अनुयायिना श्रीपुरुपोत्तमप्रसादेन विरचिते सविशेप-
निर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने श्रुत्यन्तमुरद्रुमे
शरणापचिशाखा तृतीया ॥३॥

·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । अथ चतुर्थी शाखा। अथ तत एव प्रपत्तव्यपुरुषोत्तमाद् वस्तुजातस्य पृथसिद्ध- तां निराकुर्वस्तस्य सर्ववैलक्षण्यं निारयति श्रुतिमुखेन- किञ्च किश्चिदिह विद्यते नं हि त्वां विनाऽपवपि तथाऽखिलेश्वर।। नेति नेति च निषेधिताश्रय- स्तविशेषविषयोऽपि सम्मतः ॥६॥ किञ्चेति ॥ अन्यदपि विशेप उच्यत इत्यर्थः । हे अखिले. श्वर विश्वनियन्तः ! एप सर्वेश्वर इति श्रुतेः । इह लोके वेदे च खां विना किञ्चदपि वस्तुजातम् । अण्वपि अणुपरिमाणमात्रमपि न विद्यते । हीति निश्चये । सर्वस्यापि चेतनाचेतनस्य जगतस्त्र- दात्मकस्य-वह्याप्यत्व-त्वदाधेयत्वादिभ्य, आत्मीयव्याप्याधेयादेः स्वात्मन्यापकाधारादेः पृथसिद्धत्वाभावस्य नियतत्वान्मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति, तं सर्वं परादायोऽन्यत्रात्मनः सर्व वेद, न तदस्ति पिना यत् स्यान्मया भूतं चराचरमित्यादिश्रुति- स्मृतिभ्यः । त्वत्तः पृथक स्वतन्त्रसत्तावद् वस्तुजातं नास्तीत्यर्थः। सत्वं स्वातन्त्र्यमुद्दिष्टं तय कृष्णे न चाऽपरे * असातव्यात् त. दन्येपामसत्त्वं सिद्धि भारतेति भारतवचनाव। अथ सर्वलक्षण्यं दर्शपति ॥ नेति नेति च निपेधिताश्रय इति । नेति नेती- ति निपेधितो यः प्राकृतस्थूलत्वादिस्तदभावस्य लक्षण्यस्याश्रय. स्वमसीति । अयात आदेशो नेति नेवि, अस्थूलमनवहस्त्रमदीर्घम. ऽलोहितमस्नेहमच्छायम्, अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्पऽच. सुः स शृणोत्यऽकर्ण इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु यद्येवं नहि सर्व- ·श्रुत्यन्तपुरमे । ४ चतुर्थी शाखा । धादिशून्यमेव सत्त्वमित्याशयाह तद्विशेषविपयोऽपि स- म्मत इति ॥ ततो निपेषाद्विशेष आधिक्यं तस्य विषयो भूयस्त्वप्र- तिपादनविपय झते शास्त्रस्य सम्मतोऽसीति । सर्वस्य वशी सर्वस्ये- शानः, संसारवन्धस्थितिमोक्षहेतुः । अक्षरात परतः पर इत्यादि- श्रुतिभ्यः । त्वत्स्वरूपगुणानामियचाभावेन तनिषेधेनैव निषेधशा. वस्यापि स्वय्येवान्वय इत्यर्थः । प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपेषति ततो ब्रवीति च भूय इति न्यायात् । तथाचाऽयमर्थः । अथात आदेशो नेति नेतीत्यादिश्रुतिः प्रकृतिगतं स्थूलत्वादिकमेतावचं माफ़तप्त- म्बन्धमेव प्रतिपेधति, न तु ब्रह्मणः स्वाभाविककल्याणविशेषान इत्यवगम्यते। यतो, भूयो प्रवीति । पुनरने भूयस्वेन प्रतिपादयति । अन्यथा निषेधानन्तरं भूयस्वेन गुणादिप्रतिपादनं न संगच्छेतेति । अथाऽत आदेशो नेतिनेतीत्युक्त्वा,न ह्यस्मादिति नेत्यन्यत् परमस्ति, अथ नामधेय, सत्यस्य सत्यं,प्राणाचे सत्यं, तेषामेप सत्यम इत्यादि- श्रुत्या उत्तरत्र भूयस्वश्रवणाद् ॥६॥ इत्थ प्रपत्तव्यस्य स्वरूपादिकमुक्त्वा तन सद्गुणादीयत्ता नि. राकृस सर्ववैलक्षण्यं च प्रतिपादितम् ॥ अथेतरेतरविरुद्धानामाप धर्माणामी परे अपिरोपकारं वर्ण- यन् भक्ति प्रार्थयते ॥ स्वस्यणुत्वसुमहत्त्वमागिनि सर्वशक्तियलयोगशालिनि ।। भक्तिरस्तु मम निश्चला हरे ! कृष्ण केशव महत्तमाश्रये ॥ ७ ॥ स्वाय गुत्वसुमहत्वभागिनीति।। हे हरे स्वाश्रितदोपापहारिन् हरिईरति पापानीति स्मृतः । हे कृष्ण सचिदानन्दरूप । कपि- ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवध्याख्याने। मुंवाचक शब्दो णश्च नितिवाचकः *तयारक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते इति स्मृतेः। हे केशव ब्रह्मशिवादिजनक !! क इति ब्रह्मणो नाम ईशोऽहं सर्वदेहिनाम् । आवां तवाङ्गसम्भूतौ तस्मात् केशवनामानिति इरिक्शे शिवोक्तः। त्वयि मम भक्तिरस्तु इसन्वयः। भक्तिविषयं भजनीय- तत्त्वं विशिनष्टि- अणुत्वसुमहत्वभागिनीतिअणुत्वादिभजनशीले ।तबाऽणु- परिमाणकजीवान्तरात्मतया स्थितिरणुत्वभागित्वं, महत्परिमाणका- 5sकाशाधन्तरात्मतया चावस्थानं सुमहत्त्वभागित्वम् । यद्वाअणुप- रिमाणकाज्जीवादप्यणुत्वादणुत्वभागित्वं, बृहत्परिमाणकाकाशादे- रपि महत्त्वात् मुमहत्वभागित्वामिति विवेकः । अणोरणीयान्महतो महीयानिति श्रुतेः । किञ्च, अणुत्वमहत्त्वयोरितरेतरविरोधदर्शना- व तत्परिहाराय विशेषणमाह॥ सर्वशक्तियलयोगशालिनी- ति ॥ सर्वे च ते शक्तिवलयोगाश्च तान् शलितुं संवरितुं शीलम. स्येति तथा तस्मिन्निति विग्रहः । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेति श्रुतेः । सर्वोपेता चेति सूत्राद । शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः। शतशो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाचा भावशक्तयः। भवन्ति तपता श्रेष्ठ पायकस्य यथोप्णतेति स्मृतेः । अनन्ता- ऽचिन्त्यस्वाभाविकशत्स्यादियोगान विरोधशङ्कावकाश इति भावः। अथ सदाचारगर्भितविशेषणमाह- महत्तमाश्रये इति ॥ महत्तमाः श्रीसनत्कुमारनारदमनुष्यासा• दयस्तेपामाश्रय आश्रयणीयस्तस्मिन् । यं सर्व देवा नमन्ति मुमु. क्षयो ब्रह्मवादिनश्चत्पादिश्रुतेः । यदा, महत्तमो वेदस्तस्य पति- पाद्यतयाश्रयस्तस्मिन् । सर्वे वेदा यनैकीभवन्तीति श्रुतेः । अय.

·श्रुत्यन्तगरगे। ४ चतुर्थी शाखा।
वा, महत्तमा ज्ञानेश्वर्यादयो धर्मास्तेपामाश्रयस्तस्मिन् । यः सर्व-
विदिसादिश्रुतेः । अथ भक्तिं विशिष्टि ॥ निश्चलेति॥चलन-
व्यवहारशून्या ध्रुवा स्मृविलक्षणा । सत्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिरि-
ति श्रुतेः ॥ ७॥
इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलब्धबोधेन श्रीमद्भगवनियमानन्दा-
अनुयायिना श्रीपुरुपोचमप्रसादेन विराचिने सविशेष-
निर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने श्रुत्यन्तसुरद्रुमे
चतुर्थी शाखा ॥४॥

·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्ववव्याख्याने । अथ पञ्चमी शाखा। अथ तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थतयाऽनुसन्दधत् स्तौति । तत्वमादिपदवाच्यविष्णवे जिष्णवेऽखिलगुरो भविष्णवे ॥ आत्मनां यमयते प्रतेजसे नौमि ते मधुरिपो महौजसे ॥८॥ तत्वमादिपदवाच्यविष्णवे इति ॥ तच त्वं च तत्वमी ते आदी येषां तानि तत्त्वमादीनि पदानि तेपां वाच्यः शक्यः स चाऽसौ विष्णुश्च तथा तस्मै । तत्र सर्वाचिन्त्यानन्तापरिमितज्ञान- शक्त्यैश्वर्याश्रयो मुक्तोपमृप्यो मुमुक्षुध्ययो ब्रह्मेशेन्दादिवन्दित- पादपीठो विश्वजन्मादिहेतुः सर्वान्तरात्मा भगवान वासुदेवः श्री- पुरुपोत्तमस्तत्पदार्थः । स एव तदात्मकपरतन्त्रसत्ताश्रयक्षेत्रज्ञा. त्यगात्मादिशब्दाभिधेयान्तरात्मभूतस्त्वम्पदार्थः । मामान्यसत्ताश्र- योऽसिपदार्थः । आदिना, अयमात्मा ब्रह्म, सोऽहमस्मि, सर्व ख. ल्विदं ब्रह्मेत्यादीनां सङ्ग्रहः । ननु त्वम्पदस्य प्रत्यगात्मनि जीवे एवं शक्तिः सुप्रसिद्धा, कथं तदन्तरात्मपर्यन्तधावनम् । अप्रसि- द्धत्वादनुपपन्नत्वादनुपस्थितत्वाचेति चेन्न । वैदिकानां सर्वेपामपि शब्दानां ब्रह्मण्येव शक्तत्वात् । तथाहि । यथाऽग्निशब्दः शब्दस्व- रूपनाचकोऽर्थवाचकश्च शत्यवोभयत्र शक्तः प्रमाणसिद्धः । अ. ग्नेईक, इसब शब्दपरत्वम् । आनो जुहोतीत्यत्रार्थपरत्वं शान्दिकै. रभ्युपगतम् । यथा वाचतुर्मुखत्रिनयनादिशब्दाः, आकाश-वाया- दिशब्दाश्च तत्तचतुर्मुसादिव्यक्ती वनचरीरिणि पेतने चत.. तभूतविशेष तत्तदभिमानिनि देवविशेपे च शक्ता एवेति लौकिक- प्रसिद्धिा तथैव चेतनाचेतनास्तुजातवाचकाः सर्वेऽपि मान्दास्तात.

·- श्रुत्यन्तमुरमे । ५ पञ्चमी शाखा । पदार्थवाचका अपि तत्तदन्तरात्ममूने परमेश्वरे ब्रह्माणि वासुदेवे अपि शक्ता एवेत्यौपनिपदानांराद्धान्तः। नामानि सर्वाणि यमादि- शन्तीत्यादिश्रुतानन्वेव सति यथा घटादिशब्दोचारणाज्झटिति क- म्युग्रीवादिमयक्त्युपस्थिति यते तथा ब्रह्मणोऽप्युपस्थितिर्भवतु, . क्यत्वाविशेपान्न तु तथा मतीयते । कथमुक्तसिद्धान्तसंभव इति चेन । ब्रह्मज्ञानस्य वेदान्तविचारप्रयोज्यत्वात् । वेदान्तविचारा. भावे तथाभूतज्ञानाभावो युक्त एवेति भावः । अनेनैवाभिमायण, स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः, ब्रह्मा व नारायणः शिवश्च नारायणः, सर्व ख वदं ब्रह्म, ऐतदात्म्यमिद सर्वे, सर्व प्रोक्तं विविधं ब्रह्ममे- तद, नारायणात् परो ध्याता ध्यानं नारायणः परः * स्रष्टा सू. जति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च । उपसंहरते चान्ते संह- ी च स्वयं प्रभुः। एतमेके बदन्त्यग्नि मरुतोऽन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रपेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् । ज्योतीपि शुक्लानि च यानि लोके सर्वे लोका लोकपालासपी च । वयोश्नपश्चाहुतयश्च पञ्च सर्वे देवा देवकीपुत्र एन । त्वं यशस्व वपदकारस्त्रमोङ्कारः परन्त- पः । ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि विष्णुवनानि विष्णुगिरयो दिशश्च । नधः समुद्राश्च स एव सर्व पदस्ति यन्नास्ति च विमवर्य ! इत्या- दिश्रुतिस्मृतिपठिताना समानाधिकरणवाक्यानां प्रतिर्योध्या । तथाग्रे वक्ष्यते । तत्र हेतुमाह ॥ आत्मनां यमयते इति ॥ चेन- नाना नियन्ते । प आत्मानमन्तरो यमयतीति श्रुतेः । नियन्वये हेतुमाह । प्रतेजसे इति ॥ प्रकृष्टम् आदित्यादितेजगामपि प्रका- शक रोजो यस्य स तथा तस्मै । तहेवा ज्योतिपा ज्योतिरायुर्योपा- सतेऽमृतं येन सूर्यस्तपति तेजसेद इति श्रुतेः । अत एंव, जिष्णवे इति ।। सर्वमुरामुग्जयनशीलाय । तनापि हेतुः-भविष्णव इति ॥ सारणमात्रेण भवनशीलाय । सोऽकामयंत बहु स्या मजायेय, सब ७ ·सविशेपनि विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । स्यञ्चाभवदिसादिश्रुतेः । अत एच, महौजसे महद स्वाभाविक- मोजो बलं यस्य स तथा तस्मै । स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चेति श्रुतेः । अत एव, मधुरिपो इत्यादिना संबोधयति । मधुकैटभ- हिरण्यकशिपुरावणशिशुपालादिइन्तः ॥ अत एव, अखिलगुरो इतिब्रह्मादीनामप्युपदेशः पोचह्माणं विदधाति पूर्व यो वैवेदॉश्च पहिणोति संस्मै इति श्रुतेः । त्वदेकप्रयोजनोऽन्यप्रयोजनशून्य- श्वाऽहं नौमिवामिति कर्मपद्मध्याहृत्य योजनीयम् । तत्र प्रयो- जनाकाङ्क्षायामाह ॥ ते इति ॥ तुभ्यं प्रयोजनरूपाय इति । तवैव पुरुषार्थरूपत्वात् । ब्रह्मविदाप्नोति परं, मामेवैष्यसि सत्यं ते पति- जाने पियोऽसि मे इत्यदिश्रुतिस्मतिभ्यां मुक्तोपमृप्यव्यपदेशा- दिति न्यायाच्च ।। ८. श्रथ वाक्यार्थ निरूपयनीपनिपदसिद्धान्तमाह । ब्रह्मणो भवत आदिपूरुपा- ज्जायते यत इदं रमेश्वरात् ॥ तन्नियामकतया तदात्मकं विश्यमेवमखिलं प्रचक्षते ॥९॥ ब्रह्मणो भवत इति ॥ तत्र केचिव, तत्त्वमस्यादिवाक्यानाम. ऽखण्टानिष्ठत्वमाहुस्तन्न लक्षणममाणायोगात् । तत्र, न तावन्छ- क्षणोपपत्तिः। तथाहि । किं तावलक्षणं निर्भेदानिष्ठत्वं वा, निर्विशे- पार्थनिष्ठलं वा, एकविशेष्यपरलं वा, अपर्यायशब्दानां संसर्गागोच- रममाजनकलं वा, तेपमिकमातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्वं वेति । नायः भेदाभावावशिष्टत्वरूपस्य तदुपलक्षितवरूपस्य वा नि:दस्य शब्दयोध्यलेऽभिमते नियंट भूतलमित्यादिवत् मसण्टार्यत्वापत्तेः । स्वरूपमतमात्राभिमेते च मसण्डार्थानां सगुणवाक्यानामपि वस्तु- तो निदब्रह्मनिष्ठलेनाऽखंण्डार्यन्वापातान् । प्रकृष्टमकाशादि- ·श्रुत्यन्तपुरद्रुमे । ५ पञ्चमी शाखा । वाक्येषव्याप्तेश्च । अत एव, न द्वितीयो, नाऽपि तृतीयः । नील- मुत्पलामसादाबांसव्याप्तेरिटापत्तेः । नाऽपि चतुर्थः । संसर्गश- ब्दोऽत्र संसर्गसामान्यपरो घा, पदस्मारितपदार्थसंतर्गवाचको वे- दि । नाघः । अप्राप्तयोः प्राप्तिः संयोग इत्पादेससगलाणया- थपेऽज्याप्तेः । नाऽपि द्वितीयः । विपं भुवसादिवाक्येऽतिभ्या- सेः । तस्य पदस्मारितपदार्थसंसगनिमापकत्वात् । नचास्याऽपि द्विपदनं न भोक्तव्यमिति शास्त्रमूलत्वासक्ष्यत्वमेव । शास्त्रीयपद- स्मारितपदार्थसंसर्गापमापकत्वादिति वाच्यम् । तस्य. भुक्तिमूल- खेनाशाखमूलवाद । मतिपिपादयिपितपदार्थसंसर्गपरत्वाभ्युपग- मे च, चन्द्रवमादिशब्दार्थानां प्रश्नहेतुसंशपमित्वेन मागेव सा- मान्यतो शाततया स्वरूपेणाऽअतिपिपादयिपितवाद । संसर्गप्रति- योगित्वेन तु प्रतिपिपादपितत्वविवक्षायां ससर्गाप्रमापकत्वास- भवात् । किञ्च, शीतोष्णस्पर्शवन्तौ पयःपावकावित्यादौ लद्रीत्या संसर्गामतिपादकेऽनेकप्रातिपदिकार्थमावपरेऽतिव्याप्तश्च । श्रत एव, नान्यः । असम्भवाव । सखण्डार्थवाक्ये, श्यामो दीर्घा लो- हिताश औपगत्र इत्यादावतिव्याः । एतेनैत्र, धर्ममिभावासहल- मखण्डात्वमित्याप निरस्तम् । तुल्पयोगक्षेमाद । नाप्यत्र ममाणं दृश्यते । ननु सत्यादिवाक्यमखण्डानिठं, बलमातिपदिकार्थमा- प्रनिष्ठं वा । लक्षणवाक्यत्वाव । तन्मात्रमश्नोत्तरत्वाद्वा ममष्टम- काशचन्द्र इत्यादिवाक्यवद । सत्ययस्यादिवाक्यम् अखण्डार्थपर- म, आत्मखरूपमात्रनिष्ठं का। अकार्यकारणद्रव्यमानिएले सीत समानाधिकरणवाद, तन्मात्रपन्नोत्तरस्थाद्वा । सोऽयं देवदच त्यादिवास्यवदित्यायनुमानस्य सच्चानोक्तशावकाश इति चेत्रा आभासमात्रत्वाद तवाद्यानुमानम्, अप्रसिद्धविशेषणत्वविरुद्धवा- दिदोपवत्त्वाद् दुष्टम् । तथाहि । प्रत्यक्षादिनाऽदिमित्यमितिस- " ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । प्रकारकज्ञानस्यैवोत्पत्तेरमसिद्धविशेषणत्वं विरुद्धत्वमाप । असा. धारणधर्मरूपलक्षणपरवाक्यस्य सखण्डार्थत्वेनैव च्याः, साध्या- ऽभावव्याप्तो हेतुविरुद्ध इति लक्षणयोगाद ॥ नच स्वरूपलक्षणस्य लक्ष्याभिन्नत्वात् तत्परत्वेनाऽखण्डार्थत्वावि- रोधित्वम् । तस्य लक्ष्यमावत्वे लक्ष्यलक्षणभावायोगात् । अतिरेके- ऽपि यावल्लक्ष्यभाविवादिनत्र स्वरूपलक्षणत्वोपपत्तेश्च । ननु लक्षणपरत्वं न हेतुः, किन्त्वपरत्वेऽपि तत्सत्यायकलमात्रमिति चेन्न । अलक्षणवाक्यस्यापि तात्पर्यभ्रमादिना लक्ष्यप्रत्यायकत्व. संभवेन व्यभिचारात् । किं चन्द्रलक्षणमित्यसाधारणधर्ममश्नोत्तरे प्रकृष्टादिवाक्ये व्यभिचाराच्च । नचाखण्डलक्षणवाक्यत्वं हेतुः । असिद्धत्वात् । न हि धर्म पृष्टे स्वरूपमात्रं वक्तुमुचितम् । न हि प्रश्नविशेष्यविषयकत्वमुत्तरले तन्त्रं, किन्तु तन्मूलसंशयविरोधि- त्वम् । तस्य स्वरूपमात्रेऽसंभवात् । सत्मतिपक्षत्वं च । सत्यादिवा- क्यतात्पर्यविषयः, संसृष्टरूपः, संसर्गरूपो वा प्रमाणवाक्यतात्पर्य- विपयत्वात् । संमतवत् । वेदान्तजन्या प्रमा, समकारिका । वि. चारजन्यज्ञानत्वात् । संशयादिविरोधित्वाच्च । कर्मकाण्डविचार- जन्यज्ञानवत् । वेदान्तजन्या प्रमा, ब्रह्मनिष्ठमकारविपयिका । ब्रह्मपर्मिकसंशयविरोयित्वात् । ब्रह्मविचारजन्यज्ञानत्वाच । क- मकाण्डविचारजन्यनिश्चयवदित्यादिमतिरोधात् । दृष्टान्तस्य साध्य- वैकल्पाच । तथाहि । प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्यादिवाक्यस्याऽस. ण्डार्थत्वं, न तावन्मुख्यवृत्त्या । लक्षणयाऽपि न तावत् । गङ्गायां घोष इत्यादाविवान्वयाऽनुपपत्त्या वा प्रकाशेन संबन्धस्य प्रफु. तृत्वप्रकाशत्वयोर्वा सत्चात् । नचापि, यष्टीः भवेशयेत्यादावि व तात्पर्याऽनुपपत्त्या । मकृष्टत्वाऽवच्छिन्नमकाशस्याऽसाधारण- धर्मभूतलक्षणस्य तात्पर्यस्य चन्द्रे समन्वयात् । तत्परस्य भाव- .

·.4 श्रुत्यन्तसुरद्रुमै १५ पञ्चमी शाखा। तात्पर्य, तच लक्षणमेवेति भावः । नच, कश्चन्द्र इति स्वरूप- मात्रस्य पृष्त्वादिति वाच्यम् । अस्ति कश्चिञ्चन्द्रशब्दस्य वाच्य इत्यज्ञाने धर्मिज्ञानसाध्याया बुभुत्साया, सदेहस्य चानुपपत्तेः । चन्द्रशब्दस्य प्रातिपदिकत्वानिश्चयेन मुविभक्तिप्रयोगायोगाच्च । चन्द्र इत्यनूय, क इति प्रश्नायोगाच । न ज्ञातमनुवादाईम्। ननु असंकीण चन्द्रस्वरूपमज्ञातमेोति चेन्न । चन्द्रस्वरूपद्वयाभावात् । तदेव स्वरूपमसंकीर्णवेन न ज्ञातमितिचेन । असंकीर्णवस्य व्या- वर्तकविशेपच्यात्तिविशेषपोरन्यतररूपत्वेन प्रश्नस्य विशिष्टपरत्वा- पाता । तथाच- सामान्यतो न ज्ञातोऽपि धर्मो चन्द्रो यदा तदा । न बुभुत्सा न सन्देहो नानुवादश्च युज्यते ॥ तस्माचन्द्रस्येतरस्साझेदको धर्म एव हि । दृष्टस्तस्मात् प्रकृष्टादिवाक्यं नाखण्डगोचरमिति वाक्यविदुक्तेः। एव प्रतिपचनस्य मकृष्टादिविशिष्टतात्पर्याभावे तात्पर्यनो यः कश्चि- श्चन्द्र इत्येव योधनात् । अतापर्यविपयस्य प्रतीतस्य च स्यक्तत्वात् । वस्तुतो यस्य कस्याऽपि चन्द्रत्वं स्यात् । तात्पर्येऽखण्डेऽयचन्द्र इति लक्षणलक्ष्परूपोद्देश्यविधेयविभागाभावेन तात्पर्यतो यत्किचिदित्येक बोधनात् । तेन बुभुत्सानित्यभावाद, कश्चन्द्र इति मनस्योत्तर चन स्यात् । सर्वेपामपि वाक्यतात्पर्यजन्यज्ञानाना वस्तुगत्या पर. स्परभिनतत्तत्मातिपदिकार्थविषयत्वेऽपि प्रकारभेदाऽभावेन तेन सेन भिन्नभिन्नप्रकारकतत्तत्सन्दहनित्तिश्च न स्यात् । तस्मात् क. श्चन्द्र इति वचोभङ्गयाऽसाधारणधर्मरुपलक्षणपरमिट वाक्य, तथे. वोत्तर चेति सङ्केपः । नाऽपि द्वितीयानुमानस्य प्रामाण्यम् । अ. ममिद्धविशेषणवाधमत्प्रतिपक्षवादिदोपयोगात् । अष्टादिवाक्यो- करीत्या ससादिवाक्येऽपि बुभुत्साघऽनुपपत्या ब्रह्मस्वरूपमात्रम• ·५४ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । भोत्तरवस्यासिदेश्च । किञ्च, यदि चोचरजन्यज्ञानं निष्पकारक स्यात् तर्हि तेन समकारकसन्देहनिचिर्न स्यात् । यदि चोचरं प्रश्नादधिकविषयं न स्यात् । तद्युत्तरमेव न स्यात् । अन्यथा प्रश्न एवोत्तरं स्यात् । किं करोति ? किमानेयम् ? इत्यादिमश्नोत्तरेष- ऽध्ययनं करोति, गामानयेत्यादिपु व्यभिचाराच्च ॥ यदुच्यते न्यायदीपावल्यां सत्यादिवाक्यार्थो ब्रह्म, प्रातिप- दिकार्थमात्रम् । तन्मात्रप्रश्नोत्तरवाक्यार्थत्वादित्यनुमानमपि तुच्छम्। एकमातिपदिकार्थमश्नोत्तरत्वेनाऽखण्डार्थत्वासिद्ध। स्वार्थो द्रव्यं तथा लिङ्गं संख्याकर्मादयोऽपि च । नामार्थपञ्चकं प्राहुराधं त्रिकमथापरे । इति वैयाकरणमते, त्तदेकदेशिभिः प्राभाकरादिभिश्च शक्तिः स्वीकृता । जातिविशिष्टायां व्यक्तौ शक्तिरिति तार्किकमते चमाति- पदिकार्थस्यैव विशिष्टत्वात् । जातादेव शक्तिक्तिस्तु लक्ष्येति भहानां, तब मते च ब्रह्ममातिपदिकस्य यौगिकत्वेन तदर्थस्य विशिष्टत्वात् । ननु सत्यादीनां विशिष्टार्थपरत्वेऽपि लक्षणया अखण्डार्यनिष्ठत्वा- ऽभ्युपगमानोक्तदोपयोगइति चेन्नालक्षणाया अनुपपत्तेः। तयाहि । कतमा वाऽत्र लक्षणा-जहत्स्वार्था, अजहत्स्वार्या, जहदजहत्स्वार्थ वेति विवेचनीयम् । नाया। गङ्गायां घोप इत्यत्र यया शक्यत्या- गेनाऽगङ्गारूपस्तीरादि क्यार्थस्तथा सत्यादिपदार्थत्यागेनाऽसत्य- जडपरिछिनरूपो वाक्यार्थः स्यात् । नाऽपि द्वितीया । शस्यव- द्विशिष्टार्थत्वापत्तेः। नाऽपिचरमा।विशेषणत्यागेन विशेष्यपात्राही. कारे सत्यादीनां को वाऽर्थ, इत्यद्याप्यनिश्चयाद | सत्पत्तादीनां त्यागेऽपि सञ्चिदपारच्छिन्नं ब्रह्मति वैविध्यस्यावश्यम्भावात् । - दैकांशा ङ्गीकारे सर्वशिवाचकतासम्बन्धाभावेऽपि तदंशमानया. " ·श्रुत्पन्तमुरद्रुमे । ५ पञ्चमी शारखा । चकतामम्बन्धस्याप्यकामेनापि त्वया स्वीकरणीयत्वात् । सर्वप- दानामेकार्थपरले पर्यायवापत्तेश्च । तथाऽभ्युपगमे चैकपदेनार्थ- सिद्धौ पदान्तस्यैयचि । ननु सत्पत्वादिविशिष्टशवलचमवाचि- ना पदानां शुद्धे ब्रह्माण लक्षणाङ्गीकारान्न पर्यायत्त्वापत्यादिदो- पावकाश इति चेन्न । अमृताऽवप्रकाशपरिच्छिन्नम्पे शनले स- त्यत्वादेरयोगात् । योगे वा तस्यैवानृतीदिव्यातलं स्यान तु शुद्धस्य । तस्मात सत्यत्वादीनां शुद्धादन्यत्रासम्भवात संत्यादि- वाक्यस्य लक्षणया अखण्डार्थ-वे च शुद्ध तदसिद्धेः पर्यायत्वम- सङ्गः पदान्तरवैयथ्य दुरिमेव ॥ किश्च सत्यादिपदलक्ष्य वस्तु पदान्तरवाध्य, नचा। आधेसविशेपत्ता- पत्तेः । द्वितीये लक्ष्यवासिद्धः । लक्ष्यत्ववाच्यत्वयोः समाना- धिकरणस्वनियमात् । यत्र लक्ष्यत्वं तत्र वाच्यत्वम् । गङ्गायां घोष इति सीरे यथोभयोः सत्वम् । यव वाच्यत्वं नास्ति तत्र लक्ष्यत्व. मपि नास्ति, गगनकुमुमादौ यथोभयाभाव, इत्यन्ययव्यतिरेकाभ्यां लक्षणाया अमसिद्धवात् । ननु सत्यादयः शब्दा असत्यादिव्या- निद्वारा लक्ष्ये ब्रह्मणि पर्यस्यन्तीतिचेन्न । ब्रह्मस्वरूपमात्रस्य श्रुति बिनाऽपि मागेवाविद्यायधिष्ठानत्वादिना ज्ञातस्य पुनरपि ब्रह्मविदामोति परमिति पूर्णवाक्येन च सत्यादिशब्दैः सत्यत्वा- दिविशिष्टमया व्यावृत्तिविशिष्टतया च ज्ञातत्वेन तज्ज्ञानस्य व्या- त्तिज्ञानमाध्यत्वासंभवात् । व्यात्तिज्ञानस्यैव च धर्मिज्ञानसा- ध्यत्वेन परीत्यापाताच । किञ्च, व्याहत्तयः सत्या, मिथ्या वा। आधे न्यारत्त्यानामपि सत्ययापत्तेः । व्यावहारिकव्यारत्येभ्यः पारमार्थिकन्यारत्यसिद्धः। इनरव्यात्तिवैशिष्ट्यापत्त्याऽद्वैतभ- झाद, सविशेषलापत्तेश्च । द्वितीये चाऽत्यन्ततुच्छस्य भशशृङ्गादे- रिव व्यारचितासंभवात् । तुच्छस्य यदि स्वयं किनिदाप पदार्थत्वं .

·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। - स्याद तर्हि तथात्वमपि स्यात् । तत्तु नास्त्येव । नच व्याक्तिः स्वरूपमेवेति वाच्यम् । स्वरूपस्य लोके शास्त्रे चात्यन्ताऽम• सिद्धत्वेन तत्ताऽसंभवात् । आत्माश्रयदोपप्रसङ्गाच्च । व्याहत्य भ्युपगमस्यैव वैयथ्यात् । किञ्च, स्वरूपस्य तथात्वे सविशेषत्वा- पत्तेवारत्वात् । अभेदे सति भेदनिर्वाहकत्वं विशेषणत्वमिति ल. क्षणसमन्वयात् । किञ्च व्यावर्त्यमसदादिशब्दवाच्यं सद्विलक्षणम- ऽसद्विलक्षणं वा । आये सद्विलक्षणस्य वस्तुत्वेऽद्वैतभङ्गाद । अब स्तुत्वे व्यात्तिवैयर्थात् । द्वितीये ब्रह्मण्यतिप्रसनात् । व्याहत्त. व्यावर्त्ययोरक्यापत्तेः । किञ्च, व्यारत्तयो ब्रह्मणो भिन्ना अभिन्ना- का । आधे द्वैतापत्तेः। द्वितीये पूर्वोक्ताऽसंभवात्माश्रयादिदोपाम- सक्तः। किञ्च, व्यादत्तिर्वह्मणि कल्पिता ? यथार्था चा? । नायः। कल्पितस्य व्यात्तित्वासंभवात् । अन्यथा ब्रह्महत्यादौ कल्पितेना- ऽपिधर्मस्वेनाऽधर्मव्यावर्तकत्वापत्तेः। शूद्रादौ कल्पिनेनापि ब्राह्मण- वेन शूद्रत्वादिव्यात्तिमसगाच । शूद्रे यज्ञावधिकारापत्तिः । ब्राह्मणे च शूद्रत्वने तद्धनने ब्रह्महत्याग्रयोगश्च स्यात् । द्वितीये अद्वैतसिद्धान्तभद्रादित्पलं विस्तरेण ॥ किञ्च सत्यादेविशेष्यमावपरले वाक्यस्योद्देश्यविधेयविभा- गाभावेन यत्किञ्चिदित्येव वोधनाद् ब्रह्मवुभुत्मानिरत्त्यसंभवात सामान्यस्य पूर्वमेव माप्तवाद विशेपानगीफाराच । तस्मात् सत्या. दिवाक्यानामखण्डार्थनिष्ठत्वं भ्रान्तिकल्पितमेवेति सिद्धम् ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यानामखण्डानिष्ठत्वानुमानस्यापि आभा- समात्रत्वमेव । उक्तापसिद्धविशेपणत्वाधमतिरोधामयोजकमीत- कृलतर्कपराहत्यादिदोपयोगात् । ननु, सोऽयमित्यत्र किंवा तद्दे- शकालादिविशिष्टस्यैतद्देशकालादिवैशिष्टधं घोच्यते, एतदेशका- लादिविशिष्टस्य तदेशकालादिवैशिष्टयं पिशिष्टट्रयस्य वासनाघः।

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । ५ पञ्चमी शाखाः। । एतत्कालादिविशिष्टस्य मत्यक्षवेनानुपदेश्यत्वात् । तत्कालादेरापे । इदानी सत्त्वापत्तेश्च । न द्वितीयः । एतत्कालादेस्तदानीं सवा- । पातात् । नान्त्पः । विशेषणभेदे विशिष्टाभेदायोगात् । विशि- एस्य विशेषणविशेष्यसंवन्धरूपले विशेपणभेदेन पदार्थान्तरले विशेप्यभेदेन विशेपणभेदेनाऽपि तद्भेद आवश्पक: स्यात् । त- स्मात, सोऽयमिति वाक्यं लक्षणयाऽखण्डार्थपरं, तथा तत्त्वमस्या- दिवाक्येप्यनुपपत्तिमनुसंधाय लक्षणयाऽसण्डार्थपरत्वं बोध्यमिति चेन्न । अस्तु तावदनुमत्रकाल एव तचा, तथापि वाल्ययौवनयो- रिव श्यापरक्तरूपयोरिव तदेतत्कालरूपयोस्तदंतयोः परस्पर- मनन्वयेऽपि एकविशेषणविशिष्टे इतरस्प व्यारत्तावपि एकवि- शेष्यपतित्वं ताचदस्ति । अन्यथा कालदयासंबन्धितया पदार्थ- स्य क्षणिकलापत्तर्देशद्वयसंवन्धस्य कालभेदनानुभवाद । सो- ऽयमिति पदद्वयं च सत्तेदंतयोरेकत्तित्वोधने शक्तम् । समाना- विकरणवाद। भिन्न प्रतिनिमित्तानापेकास्मिन वृत्तिहिंसामाना- धिकरण्यम् । नच विशेष्यस्य तदतान्वयपरत्वेऽप्यस्प वाक्यस्य न विशिष्टाचयपरत्वमित्येतावता अखण्डार्थत्वमिति वाच्यम् । नीलमुपलमित्यादेरप्यखण्डावापाताद ॥ एवञ्च- कालद्वयेन योगस्य क्रमेण स्थायिवस्तुनि । नैल्परक्तत्ववत् सत्चात् तदुक्तौ का विरुद्धता ॥ विशेप्पधर्मसंसर्गपरश्चापि विशेपिते । रात्परत्वेऽप्यखण्दार्थस्याचेद मर्व तथा भवेदिति वाक्याव॥ एनेन विशेप्पस्य कालद्वयसम्बन्धेनैव क्षणिकवानापत्तेर्वि- शिष्टस्य तत्सम्बयो नापेक्षित इति निरस्तम् । मयाऽपि विशेप्य एव कालद्रय सम्बन्धोक्तः । नच तचाया अतीतलमात्रेण तत्पद- ·सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवन्याख्याने । स्य लक्षणा । घटो नष्ट इसादाविवातीततत्तारूपस्वार्थात्यागात् । अन्यथा सत्तादेरतात्पर्यविपयत्वेन सोऽयमित्यनेन देवदत्तस्य का- रुट्रयसम्बन्धो न सिद्ध्येत् । तस्मादेकविशेषणविशिष्टेविशेषणान्तरा• अन्वयावबोधकमपीदं वाक्यं विशेष्यस्य ऋमिकधर्मद्रयान्वयधीपर- स्वात् सखण्डार्थपरमेव । किञ्च, त्वदुपन्यस्ते पक्षत्रयेऽपि न दोषः। सत्तादेरतीतत्वेऽपि पदेऽन्विततया ज्ञातत्वमेव । तात्पर्यविषयभूतेत. रान्वयधीत्वस्य तत्तारूपत्वस्य विशेषणत्वस्य सम्भवात् । नच वि. धेयान्वय्येव विशेषणम् । शन्दो नित्य इत्यादी शब्दत्वादावल्या- । नाऽपि विधेयान्वयकाले सदेव विशेषणम् । दण्डी भविष्य- ति, दण्डी नास्तीत्पादावच्याप्तेः । गृहे नष्टे काकादातिव्याप्तेश्च । तस्मात् पक्षत्रयेऽपि न दोपः । किञ्च, नानेन वाक्येन देवदत्तख- रूपमा वोध्यते । तस्य प्रत्यक्षवाद । किन्तु ऐक्यादिविशेषित- मेव । अपि च, सोऽयं देवदत्त इत्यत्र मत्यभिज्ञा तावनाखण्डार्थ- विपया । तत्र शब्दवृत्तेर्लक्षणाया अयोगात । तत्तेदंतादेरभेदस्य च मकारस्योल्लेखानुभवाच्च । तदनुल्लेखे प्रत्यभिज्ञाया अभिजातो विशेपो न स्यात् । तथाच शाब्दमत्यभिज्ञाया अपि खात्यभि- ज्ञावगतस्यैवापरं प्रति बोधनात् । तस्माद् दुप्परिहरं साध्यवैकल्य- म् । किञ्च, तत्त्वमसीत्यस्याभेदविशिष्टे, तदुपलक्षिते वा तात्पर्यं चेदुक्तरीत्याऽभेदरूपममर्गवोधनेन सखण्डार्थत्वमेव ( सार्वज्ञादेःम- कारतेनानुमवेशात् । चैतन्यमात्रपरत्वं चेत् तस्य स्वप्रकाशस्य नित्यतिद्धतपोपदेशपर्यम् । वाक्यार पार चैतन्याज्ञाने उक्तरीत्या बुभुत्मैव न स्यात् । सामान्ये माते विशेपोजनासति न्यायात् । तस्या धर्मिज्ञानसाध्यत्वात् । भेदभ्रमश्च न स्यात् । अधिष्ठानज्ञानाभावात् । महावाक्येन भेदभ्रान्तिनियत्तिश्च न स्या- त् । भ्रमकालझाताधिष्टानादधिकाघोधनात् । तावन्मात्रस्याना- ·. श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । ५ पञ्चमी शारखा। न्तरवाक्यनेय लक्षणया शुद्धचैतन्यबोधनाद । किञ्च, महावाक्ये एवानेकपदवैयथ्यं च स्यात् । एकेनैव पदेन लक्षणया धोधनात् । किञ्च, तचमस्पादिवाक्यस्य त्वदभिमतभागत्यागलक्षणयाऽपि सर्वथाऽपण्डार्थनिष्ठत्वं दुर्मिरूप्यमेव । सोऽयं देवदत्त इत्यादिह- प्रतवैपम्यात् । तथाहि । सोऽयं देवदत्त इति दृष्टान्ते तत्तेद- तापदार्थयोर्देशकालसम्बन्धयोरितरेतरविरुद्धपोरनित्यत्वेन इयत्वं, पिण्डमात्रस्य च वाक्पैकदेशस्य रूपाधनेकविशेषत्वात, पिण्ड- शब्दवाच्यत्वाद, प्रत्यक्षममाणविपयत्वाचोपादेयत्वम् । हेयोपा- देययोरुभययागयोः कश्चिद सम्भवाद् भागत्यागलक्षणा क- रूप्यते । प्रकृते तु धर्मधर्मिणोः स्वाभाविकसम्बन्धस्य शास्त्रसिद्ध- त्वात् । स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेत्यादिश्रुतेः । अवनाशी वारे आत्माऽनुच्छिचिधर्मा, न हि द्रष्टुईटेविपरिलोपोऽविनाशि- स्वादियादिश्रुतेश्च कथं हेयत्वम् । तथैव लक्ष्यभागस्य च सर्व- विशेषशून्यवादवाच्यत्वाद प्रमाणविरहत्वाच कथमुपादेयत्वम् । एवं हेयोपादेयपोरुभयोरपि भागपोरसिद्धत्वालक्षणायाः सर्वथा- ऽप्यनुपपत्तरेव तत्त्वमस्यादिवाक्यं, न लक्षणयाऽसण्डार्थपरम् । वा- क्यताद । ज्योतिष्टोमादिवाक्यवद । अखण्डाथै, न लक्षणा- तिविपयम् । अवाच्यवाद । यन्नै तन्नैवम् । सोऽयं देवदत्त इ- स्पादिवाक्यपदिन्याद्यनुमानाद् दृष्टान्तवैषम्यसिन्दिः । किश्च, न बत्यन्तादरेण यावदात्मत्तिधर्मान् स्वाभाविकत्वेन स्वयमेव प्रति- पाय भूयस्तन्निपेढे क्षमा सर्वज्ञा भगवती श्रुतिः । अन्यथौन्मत्त- जल्पितमेव श्रुतिवचनम् । तथाले श्रुतेस्नाप्तत्वापत्तेः । भगवद्ध- मर्माणां मोक्षहेतुत्वापरिच्छिन्नत्वप्रतिपादनाचाऽपि निषेधानइलम् । तथाचामनन्ति तैत्तिरीयाएपाआनन्दस्य मीमांसा भवतीत्युपक्रम्य ·. सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । मनुष्यानन्दप्रभृति चतुर्मुखानन्दावसानमानन्दं प्रपञ्च्य तस्य पर रिच्छिन्नत्वं परिच्छिन्नाश्रयत्वं च निर्णीय तदुत्तरं, यतो वाचो निवर्तन्ते अपाप्य मनसा सह * आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभे- ति कुतश्चनेति मन्त्रेण ब्रह्मण आनन्दलक्षणैकगुणस्यापरिच्छिन्न- लं, स्वरूपवद्वेदनविषयत्वं, तदुपासकस्य विद्वत्त्वं, सर्वभयनिवृत्ति- रूपमोक्षासाधारणसाधनवं च प्रतिपादितं तथाभूतस्याऽपि गुण- स्य मिथ्यात्वयोगे मोक्षविधायकशास्त्रस्य बाधो नालोच्यते देवा- नाम्पियैः पण्डितम्मन्यैः । न हि स्वाभाविकधर्माः केनाप्पनुन्मत्तेन विवेकिना तर्कबलानिपेढुं शक्याः । अग्निजलादीनामाष्पशैत्या. दिवत् । नैषा मतिस्तकेंणापनेया, तर्काप्रतिष्ठानाद । अचिन्त्याः खलु ये भावा न तॉस्तर्केण योजयेदित्यादिश्रुतिस्मृतिसूत्रेभ्यः ॥ ननु ब्रह्मधर्माणां श्रुतिसिद्धत्वेऽपि, केवलो निर्गुणेश्चेति नि. पेधश्रुतिमावल्या वाध इतिचेन्न । पूर्वमेव प्रत्युक्तत्वात् । किञ्च, तत्त्वमस्यादिवाक्यलक्ष्यं वस्तु पदान्तरवाच्यं, न वेति । नायः। द्वैतापत्तेः । अवाच्यत्वोक्तिमतिज्ञाहानेः । न द्वितीयः । अममाणक. त्वेन तुच्छत्वात् । तत्त्वमस्यादिवाक्यलक्ष्प, मिथ्या । अवाच्यत्वाद । शशशृङ्गवत् । यन्नैवं तवम् । सर्वभब्रह्मवदित्यनुमानात् । नच त. स्याऽपि लक्ष्यत्वादिति वाच्यम् । अनवस्थापत्तेः। किम, सम्ब- न्धाभावादपि लक्षणा दुनिरूप्या । शक्यसम्बन्धो लक्षणति सर्व- पादिसंमतत्वात् । अत्र को वा सम्बन्ध इति वक्तव्यम् । नव यद्यपि संयोगसम्बन्धादेनिर्विशेपे ब्रह्मण्यनुपपत्तेरितरया द्वैताप- त्या सिद्धान्तभङ्गमसङ्गाद, तथाऽपि शाखाचन्द्रन्यायेन कल्पित- सम्बन्धाभ्युपगमालक्षणासिद्धिारति वाच्यम् । दृष्टान्तवैपम्यात् । शाखाचन्द्रसम्बन्धस्य कल्पितत्वोक्तिःममाणशून्या।बालभापितत्वा- व। चन्दशाखयोः समन्धिनोः सविशेषत्वाद प्रत्यक्षममाणसि.

·श्रुत्पन्तसुरटुमे । ५ पचपी शाखा । दत्त्वाच तत्सम्बन्धस्यापि चन्द्रकरनिकरः शाखया सह मत्यो- व सिद्ध्या तर कल्पितत्वभावना बनुन्मत्तः को वा कुर्यात् । दार्शन्ते तु सम्बन्धिनोः सर्वप्रमाणाविपयतया तत्र सम्बन्धकाल्प- नायाः शशृङ्गायमाणत्वाद् दृष्टान्तीपम्पसिया लक्षणानुपपत्ते- स्तादवस्थ्यम् । तत्वमस्यादिवाक्यं, न परोक्तलक्षणात्तिमत् । स- म्बन्धानुपपत्तेः । शशशृगस्तीक्ष्णान इत्यादिवाक्यवदित्यलं कुत- कनिरासः॥ इतरे तु, एकमेव स्वाभाविकानन्तसाश्यादिधर्माश्रयं ब्रह्म ब- नादिनित्योपाधिना जीवभावमापद्यते । तत्वमस्पादिनोपदिशाभेद- झानाच मुच्यते । तथाचौपाधिकभेदनितिफलकमभेदविषयमान पेदान्तरुपदिश्यते । औपाधिको भेदो, वस्तुतोऽभेद इति वेदान्त- शास्त्रार्थ इत्याहुः वित्तुच्छम् । असम्भनेन विकल्पातहत्वात तयाहि किमुपाधिना छिमो बहाखण्डोऽणुरूपो जीव, उताच्छिन्न एवाणुरू. पोपाधिसंकलितो ब्रह्मादेशविशेप, उतोपाधिसंयुक्तं नमस्वरूपमुतो- पाधिसंयुक्तचेतनान्तरम, अयोपाधिरेवेति विवेचनीयम् । नायः1. मणोऽच्छेयत्वाद ।अन्यथा निरवयवश्रुतिव्याकोपादाजीवस्यादि- मत्वापत्तेः तदजत्वशास्त्रवाघाचा एकस्य द्वैधीकरण दिछेदतम् । त. थाच जीवानां तबाप्यसंख्येयत्वाभ्युपगमेनासंख्येपखण्डं बलेर स्पाद । नाऽपि द्वितीयः । ब्रह्मण एवं प्रदेशविशेपे उपाधिसंघ- न्धादीपाधिकाः सर्वे दोपास्तस्पैच म्युः फिचौपाधी गति स. हि उपाधिना सावभिनझमदेशाकर्षणायोगादनुसणमुपाधि संयुक्तपदेशभेदाव क्षणे क्षणे वन्धमोक्षौ चस्पाताम् । आकर्षणे चा- ऽच्छिन्नत्वाद कृत्स्नस्य ब्रह्मण आकर्षणं स्यात् । निरवयवस्य ब्रह्मण आकर्षणाऽसंभव इति तपाधिरेव गच्छतीति पूर्वोक्त एक- दोप: स्यात् । अच्छिन्नवलप्रदेशेषु सर्वोपाधिसंसर्गे सर्वपा जी.

·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । वानां ब्रह्मण एवं प्रदेशत्वेनैकत्वप्रतिसंधान स्यात् । प्रदेशभेद दप्रतिसंघाने चैकस्यापि स्वोपाधी गच्छति सति, स एवाऽहमि प्रतिमंधानं न स्यात् । नाऽपि तृतीयः । ब्रह्मस्वरूपस्यैवोपाधि संबन्धन जीवत्वापातात् । तदतिरिक्तानुपहितब्रह्मासिद्धिः स्यात सर्वेषु च देहेपु एक एव जीवः स्यात् । नाऽपि चतुर्थः । ब्रह्म णोऽन्य एव जीव इति जीवगतभेदस्यौपाधिकत्वं परित्यक्तं स्या त् । नाऽपि चरमः । चार्वाकपक्षाभ्युपगममसगाव । किञ्चोपा धिना ब्रह्मणः सार्वज्ञादिधर्मा आच्छादिताः स्वरूपं वा । नाघः असम्भवात् । तथाहि । सार्वज्ञादयः स्वाभाविका धर्मा, औपाधिका वा। औपाधिकले उपाधिः सत्त्वमसत्त्वं वा । सत्वेऽपि ब्रह्मभिन्न- स्वमभिन्नत्वं वा । भिन्नत्वेऽपि स्वपयुक्तत्वमन्यप्रयुक्तत्वं, ब्रह्मा- युक्तत्वं वेति । नाधः । आत्माश्रयात् । नाऽपि ब्रह्मपयुक्तत्वम् । अन्योन्याश्रयात, नाप्यऽभ्यप्रयुक्तत्वम् । अनवस्थानात् । अभि- नवे चौपाधिकभेदसिद्धान्तभङ्गात् । उपाधिह्मेति सामानाधिक- रण्यघटितप्रतीत्यापत्तेश्च । नाप्यसत्यः। परमतमवेशापत्तेरनङ्गीका- राच्च । स्वाभाविकत्वपक्षेतेषां स्वरूपभिन्नत्वमभिन्नत्वं वा, भिन्ना- ऽभिन्नत्वं वा अत्यन्तभेदे शास्त्रविरोधः। एवं गुणान् पृथक् पश्यनि- त्यादिनिधश्रवणात् । नाप्यभिन्नत्वम् ब्रह्मणा तेषां सामानाधिकर- ण्यापत्त्या, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानिति व्यधिकरणश्रुतिव्याकोपात् । नाऽपि चरमः । स्वाभाविकभिन्नाभिन्नानामावरणासम्भवाद । अस्म- मतप्रवेशाचा अन्यथा स्वरूपस्यावरणापत्तेः । स्वरूपावरणाभ्युपग- मपक्षे तु सार्वज्ञादिहानेः। किञ्चोपाधेरापे सत्यनित्यत्वाभ्यामनिटात्त- प्रसङ्गाद । किञ्चोपाधिः सहेतुको, निर्हेतुको वा । नायः अनव- स्थानात् । न द्वितीयः। मुक्तस्यापि पुनर्बन्धमसङ्गात् । किञ्च, नयोalोतसाधि -- - ·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । ५ पञ्चमी शाखा । कन्धाभ्युपगमे अनिर्मोक्षमसः। जगदान्ध्यापत्तेश्च । द्वितीय त. द्वणानी परिच्छिन्नत्वेनाऽकिश्चित्करतापातात् । तस्माद् दुरुपपा- दोऽयमीपाधिकमेदवाद इति संक्षेपः॥ अन्ये तु-सर्वशास्त्रस्य शुद्धभेदपरत्वमङ्गीकुर्वाणास्तवमस्या- दिगतसमानाधिकरणानां पैयधिकरण्यं लक्षणया प्रतिपादयन्ति । तदसमीचीनम् । सर्ववेदान्तवाधात् । सर्वं तं परादायोऽन्यत्रात्म- ना सर्व वेदेत्यादिनिन्दाश्रवणाच । ताकिंकादिमतप्रवेशाच । अ. भेदश्रुतीनामर्थवादत्वं मीमांसकैरपि स्वीकार्यत्वात् । तथात्वे च स- व वेदान्तशास्त्रं दत्ततिलाअलि स्यात् । किञ्चाऽभेदश्रुतीनां स्वार्थ- त्याग भेदश्रुतीनां चापरेण स्वार्थत्यागात् सर्वस्यापि वेदस्य ना- शासनात् । मायावादसाम्यापत्तेरित्पलं विस्तरेण ।। अपरेतु-चेतनाचेतनं वस्तुजातं परं ब्रह्मविशेषणभूतं तदुभ- यविशिष्ट सार्वज्ञायनन्ताचिन्त्यापरिमितकल्याणगुणगणाकरं ज- गदुदयविलपायभिन्ननिमित्तोपादानकारणं ब्रह्म वेदान्तमावस्य विषयभूतमित्याहुः । तदशोभनम् । चेतनादेविशेपणत्वासिद्धः। तथाहि । व्यावर्तकत्वं तावद्विशेषणत्वम् । यथा रामो दाशरथिरि- त्यादिप्रयोगे रामशब्दो भार्गववलरामरघुनाथेषु त्रिषपि शक्तस्त- मात्रोचारणे प्रयाणामप्युपस्थितिः समाना । दाशरथीति शब्देन द्वाभ्यां व्यारत्तो खुनाथपरत्वेन संगृह्यते । तथाचात्र मार्गवल- रामौ च्यावत्यों, दाशरयिशब्दो विशेपणभूतो न्यावर्तकः, श्रीरघु- नाथश्च तेन व्याहत्त इति । तथाले च व्यावर्तकस्य व्यावय- व्यार तसद्भावाद साफल्यमिति सर्वविदुपा प्रक्रिया | प्रकृते तु चेतनाचेतनात्मकविशेषणम्पयोविन्कयोः सतो, व्याहत्तर विशेप्यत्वेनाभ्युपगते ब्रह्माण च सत्यपि व्यावर्त्यस्यान्यस्पाभा- बाद विशेषणोक्तनिष्फलत्वमेवेति । चेतनाचेतनब्रह्मत्येतेभ्यो भव.

·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । वामपि तवान्तरानभ्युपगमाव । व्यावृत्तच्यावत्यसापेक्षतनियमा- यावर्चकस्य व्यावाभाचे सति व्यावर्तकासिद्धी कुतो विशि- टस्य सम्भावनाऽपीति ॥ नाऽपि विशेप्परअकविशेषज्ञानहेतु विशेषणत्वम् । खरूपमत्त्वमात्रेण न हि किञ्चिद्विशेषणम् । खबुझारज्यते येन विशेष्यं तदिशेपणमितिलक्षणवचनाद । यथा- अतसीपुष्पसङ्काशंपीतवाससमच्युतम् । ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयमित्यत्र अतसीपुष्प- विशेषणशब्दजन्यज्ञानेन गोविन्दपदार्थो रज्यते, ध्यादबुद्धावुपस्था- प्यते । मकृते तथात्वाभावाचेतनाचेतनयोरेकतरस्य ज्ञानेन विशे. प्यभूतस्य ब्रह्मणो रअकवाभावात् । उपस्थापयितृत्वस्यासम्भव एव । अन्यथाऽहमर्थतया ज्ञातजीवरूपचेतनस्य देहरूपेणज्ञाताऽचे- तनस्य च पुंसो ब्रह्मज्ञानोपस्थितिप्रसङ्गीतस्मादापातरमणीयमेवेदं विशिष्टवादिमतमिति भावः ॥ ननु स्वाभाविकभेदाभेदवादोऽपि दोपवाहुल्यादनुपपन्न एव । तथा- रहे। ईश्वरः स्वरूपेणैव देवासुरनरतिर्यगादिभेदेनावस्थित इति तदा- सकत्ववर्णनं क्रियते । तथा मत्येकमृत्पिण्डारपघटशरावादिगता- न्युदकाहरणादिसर्वकार्याणि यथा तस्यैव भवन्ति एवं सर्वजीव- गतसुखदुःखादिकं सर्वमीश्वरगतमेव स्यात् । घटशरावादिसंस्थाना- अनुपयुक्तमृदन्यं यथा कार्यान्तराऽनन्वितम् । एवमेव सुरासुरपशु- मनुजादिनीवस्वानुपयुक्तेश्वरांशः साश्यसत्यसंकल्पस्वादिगुणाकर इति । नच स एवेश्वर एकांशेन कल्याणगुणाकरः, स एवान्येना शेन हेयगुणाकर इति युक्तम् । दयोमायोरीश्वरत्वाविशेषाद क- स्तेन लामः । एकस्यैौकांशेन निस्पदुःखित्वम, अंशान्तरेण मुखि:

·श्रुत्यन्तसुरमे । ५ पञ्चमी शाखा । समपि नेश्वरत्वाय कल्पते । यया देवदत्तस्यैकस्मिन् इस्ते च- न्दनागरुपङ्कालेषकराधलङ्कारः, एकस्मिन् हस्ते मुद्गरादिपा- तो बालामवेशश्च, तद्वदीवास्यैव स्यादिति ब्रह्माज्ञानवादादपि महापापीयानयं पक्षः । अपरिमितदुःखस्य पारमार्थिकलाऽभ्युप- गमाव । संसारिणामनन्तत्वेन दुस्तरत्वादितिचेन्न । महाभ्रान्तिप- रिकल्पितत्वादस्या आशङ्कायाः । स्वरूपभेदस्य स्वाभाविकत्वा- ङ्गीकारेणोक्तदोपगन्धसंस्पृष्टयातलेयास्पर्शाभावात् । यद्यस्माभिर- भेदः स्वरूपेणाङ्गीकृतः स्याद तर्हि दोपकल्पनावकाशः। स तु नास्त्येवेत्यर्थः । किञ्च, अहो मनीपा पूर्वपक्षारोपकाणा, यस्मा- द स्वमयुक्तस्प पत्रस्य स्वसिद्धान्तपर्वते पातो नालोचितः । श्री- मद्भिः सर्पज्ञत्वादिकल्पाणगुणाट्ये श्रीवासुदेवे चेतनाचेतनयों- शिष्टयस्वीकाराद । तथाहि । सार्वज्ञादिविशिष्टस्य चेतनाचेतनयो- विशेषणत्वमभिमेतं, केवलस्य का । न द्वितीयः । निविशेषत्वान- भ्युपगमात् । इतस्था सार्वज्ञादीनामव्याप्यत्तित्वापत्तेः । परमत- प्रवेशाच्च । किञ्च, सार्वयादिविशिष्टस्य भिन्न चेतनाचेतन- विशिष्टस्य च भिन्नत्वे, विशिष्टद्वयसिद्धया विशिष्टाद्वैताऽभ्युपगम- भङ्गात् । चेतनादिविशिष्टप्रदेशस्य सापादिहीनतापत्तेश्च । त- थावे च तवोक्तिवजपातात्तथादि। यथा कस्यचिदेकदेशे चन्दना- गरुलेपन देशान्तरे क्षारकर्दमादिन्लेपन तवपरिहासार्थ बालिशे- लीलया क्रियते तथा प्रकृतेऽपि परमेश्वरस्पेकदेशे मङ्गलगुणगणा- दिनिधभूपणयोगो, देशान्तरे सर्पदोपसम्पनजीवादियोगोऽतो महागीभरिसत एव श्रीमद्भिः सिद्धान्तोऽङ्गीतः स्यात् । नायः । विशिष्टवैशिष्टयापत्त्या विशिष्टसिद्धान्तभङ्गात् ॥ शिवसायादिममस्तकल्याणगुणायस्यैपयदि चेतनादिशिष्टया- भ्युपगमोऽभिप्रेतस्तहि समस्त्रभूपणाऽऽयुधादिदिव्यालङ्कारसम्पन्न- + ·सविशेपनिविशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । स्य घुमोऽतिनीर्णवीभत्सवस्त्रादिवेष्टनवत् सर्वदिव्यगुणगणाद्यल- सनस्य भगवतः परब्रह्मण उपर्यपरिमितदुःखाधवच्छिन्नजीवादि- वैशिष्ट्यमभ्युपगतं स्यात् । तस्मान्मायावादादपि महादुष्टोऽयं प- क्षः । तत्र सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य भेदाङ्गीकाराव । अत्र तु उत्तम- गुणभूपणस्यैव पाप्मावच्छिन्नवैशिष्ट्याङ्गीकारात् । किश्न, तत्र क- ल्पितत्वाभ्युपगमाव कदाचिन्नित्तिसम्भावनाऽपि, अन तु क- दाचिदपि कथमपि नित्तिमनोरथस्याप्यसम्भवः । यावदात्मट- सिवाङ्गीकारेण वज्ररेखायित्वान्महदुष्टत्वादुपेक्षणीय एवं विद्व- द्भिरिति मझेपः ॥ तथा नास्मत्पने स्वदुक्तदोपकल्पनावकाशः । तथाहि । न सावत् मिद्धान्ते सौभरिभेदवत् स्वावतारभेदवद् वा परमेश्वरस्य नीवादिरूपो भेदो, येनोक्तदोपः कल्प्येता अपितुखरूपेणेवभेदः। तदात्मकत्वतदधीनसत्ताकलादिभिश्च अपृथसिद्धत्वादभेद इस- ऽभिप्रायवानाह ॥ ब्रह्मणो भवतः इति ॥ भवनो ब्रह्मणः, अखिल. मिदं चेतनाचेतनरूपं विश्वं जायते इति सदेव नामरूपव्यक्ति भज- से । नामरूपे व्याकरवाणीति, नामरूपाभ्यां व्याक्रियते इत्यादि- श्रुतेः । सृष्टेः माग पे कार्यस्य त्वयि वीजेऽङ्करादेरिव सद्भावात् । सत्ताचावरस्यति न्याय.त् । एनेनासत्कार्यतादिनो वैशेपिकादयो निरस्ताः । अमत उत्पत्तेरगम्भवात् । असतः मम्भवः कुन इति स्मृतेः । अन्यथा तिलभ्य इव सिकनाभ्योऽपि तैलमुत्पयेत । अ. 'मेरपि अङ्कुर, जलादेर दाहः । तस्मादशानषिीम्यतोऽपस- कार्यवादो विद्वनिरुपेक्षणीयः । एतेन मलये भेदस्य सवोत्या स्वाभाविकत्वं, मामानाधिकरण्योत्या चाऽभेदस्यापि तपासम् । सथाच स्वाभाविकभेदाभेदाश्रयं ब्रह्म वेदान्तविपयभूनमिति सिद्ध- म् ॥ एतदुक्तं भवति ॥ विविधानि तालदोपनिषदानि पारयानि ।

·अत्यन्तमुरद्रुमे । ५ पक्षमी शारखा। तन, सदेव सोम्वेदमय आसीदेकमेवाद्वितीयम्, पको ह वै नारायण आसीत, तत्वमांस, अयमात्मा व त्यादीनि अपेदवाक्यानि । नित्योनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां पृथगात्मानं मेरितारं के मला, भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मला, प्रधानक्षेत्रापतिः, अक्षरा. द परतः पर, भेदव्यपदेशाचान्यः, औधकं तु भेदनिर्देशाद त्यादीनि भेदवाक्यानि । तं सर्व परादायोऽन्यत्रात्मनः सर्व घे. द इत्यादीने भेदानपेयपराणि । अस्थूलमनावत्पादोनि में स्थौल्यादिनिषेविषयकाणि च दृश्यन्ते । न पामितरेतरबाध्य- धक्रमावो युक्तः । तुल्यबलत्वात् । ननु कर्य तुल्यग्लत्वम् । नच श्रीतत्त्रतरत्र सापक इति वाच्यम् । अर्थगदानामपि स्वां- ऽर्थे प्रामाण्यापत्तेः । श्रीतत्वाविशेषाद । तस्माद्भदवाक्यानां प्र. स्यामानामेद्धावषयकलेनानुवादपरत्वात् । अग्रिमस्य भेषजाम सादिवास्यवद स्वार्थानत्वेन श्रुतिनिन्दितभेदविषयकत्याच दुर्घ- लतम् । अभेदवाक्यानां तु प्रमाणान्तरात्यन्तामात मेदविषय- फत्वाद, उपक्रमादिपलिझोपेतत्वाच भावल्यमितिचेन । असं. भात् । तथाहि । ताप दवाश्यानामनुवादपरत्वम् । जी. शरभेदस्य प्रत्यक्षाविषयत्वाव । जीवेशयोः प्रतियोग्यतुपोगिनो। मत्यक्षागोचरतया तद्भेदस्यापि प्रत्यक्षलानीकारोबालिगभाव एव ।। भेदमत्यक्षस्य प्रतियोग्यनुभूतिपूर्वकत्यनियमात् । तस्मात स्वरू- पासिद्धोऽयमनुरादपरत्वमिति न प्रामाण्यपदारोहणा नाऽपि श्रुतिनिन्दितभेदविपयकत्वरूपस्यापि द्वितीयस्य देतो भापाण्यावं निपुणरङ्गीक्रियते । निन्दायाः पृयस्थितिप्रतियोग्यरूपभेदाच- पयरलेन नैराकाइयाद आभासत्यसाम्यमेव. पदकम् । अमेद। वाक्यानामुक्तदेतुभ्यां प्रापत्यम् । तदप्यापातरमणीयम् । तयोरपि हेवाभासत्वात् । भवतः सिद्धान्ते प्रसक्षममाणस्य सम्पात्रानुभू- ·साक्षानावशषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । " तिग्राहित्वेनाभिन्ननिर्विशेषसन्मात्रानुभूतेः प्रत्यक्षमाप्तवाद अभेद- वाक्यानां तदनुवादपरत्वस्य वक्तुं सुशकलात् । अभेदवाक्या- निन स्वार्थपराणि । मत्यक्षमाप्ताभिन्नानुभूतिपरत्वेनानुवाद- रूपत्वात् । अग्निहिमस्य भेपजामत्यादिवाक्यवदित्यनुमानरुद्धोऽयं हेतुरिति । नाऽपि द्वितीयो हेतुःप्रामाण्याऽहः। आभासत्वसाम्या- । भेदवाक्यानामपि पडूलिङ्गोपेतत्वेनाव्यभिचारित्वात् । ननु कोऽयं भेदः स्वरूपं वा, धर्मों वा । नायः। स्वरूपत्ता- विशेषेण भेदस्यापि स्वरूपवत प्रतियोगिनिरपेक्षव्यवहारापत्तेः। भिन्नो घट इत्यादीनां पर्यायत्वं च स्यात् । हस्तः कर इत्यादिव- तू । नाऽपि धर्म इति वक्तुं शक्यम् । तथा च स्वरूपा दो- ऽप्यवश्यं भावी अन्यथा स्वरूपमेव स्यात् । भेदे च तस्यापि भेदस्त. इमस्यापि, इत्यनवस्थाप्रमङ्गः । धर्मविशिष्टवस्तुग्रहणे भेदग्रहः । भेदग्रहणे च धर्मविशिष्टवस्तुग्रह इत्यन्योन्याश्रयापत्तेश्च । तस्मा- द्भेदस्यैवासिंद्धः कुतस्तद्विपयकवाक्यानां मावल्यस्य मनोरथत्व- मिति चेन्न । उक्तविकल्पाऽमहत्वस्य तव पक्षेऽपि साम्यात् । त. थाहि । अभेदः स्वरूपं वा, धर्मो वा । नायः । स्वरूपवदभेद- स्यापि ग्रहापत्या, अयं घटः, अयं पट इत्यादिप्रतीतिविषयाणां घटादीनामलीकत्वापत्तेः । सर्वप्रत्यक्षाणामपि सन्मात्रनिर्विशेषा. अनुभूतिग्राहकवाविशेषत्वे घटाद्यनुभवेनैव सत्तानुभवापत्त्या वे. दान्तविचारो दत्ततिलाअलिः स्यात् । किञ्च, सर्वासु मतिपत्ति. पु सन्मात्रस्यैव प्रसाविपयत्वे तत्तत्मतिपत्तिरिपयसहचारिणः स. । शब्दा एकैकमत्तिपतिपु कथं न स्मर्यन्ते । अंधे हस्तिनि च सं. वेदनयोरेकविषयत्वेन उपरितनस्य गृहीतग्राहित्गद्, विशेपाभाग- स स्मृतिवेलक्षण्याभारप्रसङ्गात् । प्रतिसंवेदनं विशेषाऽभ्युपगमे च प्रत्यक्षस्य विशिष्टवस्तुविषयत्वमेगगीकृतं स्यात् । सर्वपां मं.

·- श्रुत्यन्तसुरद्रुमे ।५ पञ्चमी शाखा । वेदनानामेकविषयत्वे एकेनैव संवेदनेनाशेपग्रहणापत्तेश्च । किञ्च सम्पात्रस्य रूपादिमत्त्वामान सर्वथाऽपि न प्रत्यक्षविपयत्वम् । चक्षुरादीनों रूपादिधर्मविशेपबद्रस्तुग्राहकावनियमात् । नाप्यभे- दस्य धर्मस्वं वक्तुमर्हम् । स्वदुत्मेक्षितदोपाणामनवस्थादीनामवापि वोत्याद् दैनापत्तः । निविशेषत्वपतिज्ञाहानेरपसिद्धान्ताच्च । ब- स्तुतस्तु भेदो जातिग्द धर्मविशेष एव । गोत्यादिवत् प्रतीत्यपेक्ष- या वस्तुनः स्वस्य च मेदव्यवहारहेतुत्वान्नोक्तदोषावकाशः । सं- घेदनवपादिवच्च परत्र व्यवहारविशेपहेतोः स्वस्मिन्नपि व्यबहार- हेतुत्वं भवद्भिरभ्युपेतं भेदस्याऽपि सम्भवत्येव । तस्मानानवस्था- दिदोपलेशयोग इति संक्षेप: । तद सिई भेदविपयकाणामभेदवि- पयकाणां तुल्यबलवं सर्वपापपि वाक्यानां स्वार्थसिद्धये भिन्ना- ऽभिन्न ब्रह्म सूत्रकृतामभितम् । तस्मात् तदघाटकसूत्राणिनिर्मितका- नू, अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चाऽपि दाशकितवादिलमधीयते एके, उभयच्यपदेशात् त्वहिकुण्डलबदित्यादीनि । अतश्चैवं वाक्या- धः । अभेदवारजगढ़ह्मणोः सामानाधिकरण्यं निरूप्यते । सा- मानाधिकरण्यं तावद् द्विविधं यथार्थमयथार्थ च । तवायथार्थमपि द्विविधप्--अध्यासो बायश्च तत्राध्यासो नाम प्रमाणवलादन्यत्रा- पप्पोपासनापर्थ तचाविधानमायथा,नायव्रत्मेत्युपासीतिश्रुत्या नामादिश्वतद्रस्तुपु प्रतीकेपु ब्रह्मत्वेनोपासनाविधानम् । बाधितत्वं च उत्तरविरोविज्ञान रिपयत्वम् । गथा स्थाणुरेख चौर, स्थाणु- ज्ञानाधारस्य बाधितवाद । उभयोरप्येतयोः सामानाधिकरण्यला क्षणहीनत्वेन गौणत्वादयथार्थत्वम् । यथार्थ विविध कार्यकारण- ध्याप्यव्यापकविशेषणविशेप्यात्मात्मीयादिभेदात् किं वात्र सा- भानाधिकरण्यं विवक्षितमिति विवेचनीय । न तापदभ्यासः । विरुद्धत्वात । प्रयोजनाभावेन प्रतीकादिवदत्र प्रमाणाभावाच ।

·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । नाऽपि बाधः । ज्ञानाबाध्यत्वात् । अन्यथा शुक्तिरूप्यवदाकाशा- देरपि वाधापत्तिः । तस्याश्चाटचरताव | अनुपपनत्वाच नापि विशेषणविशेष्यता । तदनुपपत्तेः पूर्वमेयोक्तत्वात् । परि- शेपा कार्यकारणभावव्याप्यव्यापकभावात्मात्मीयभावादिरूपमे- पात्र मूत्रकृतामभिप्रेतमित्यभिप्रायेणाह ।। अखिलं विश्वं तदा त्मकमेव प्रतीयते इति ॥ स एव भवानेव आत्मायस्य तत्तदात्मक- म् । यद्यदात्मकं तत्तत्सामानाधिकरण्यनिर्देशाईम् ॥ पिण्डजीवन- द ! ऐतदात्म्पमिदं सर्वमित्यादि, एप सर्वभूतान्तरात्मा, सर्वच्या- पी सर्वभूनान्तरात्मेसादिश्रुतेः। आत्मेति तृपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चेति न्यायात् । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्रं तेजो बलं धृतिः * वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्र क्षेत्र एव चेत्यादिस्मृतेश्च । एतेनात्मा- त्मीयभावसामानाधिकरण्यमुक्तम् । तत्र हेतुमाह ॥ तन्नियामकत. येति ॥ भातस्तन्नियामकत्वात् । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विघृती तिष्ठतः, भीपाऽस्माद् वातः पवते भीपोदेति सूर्य इत्यादिश्रुतेः । एतेन तस्य स्वातन्त्र्योत्तया विश्वस्य तदायत्तस्थितिप्रवृत्यादिसिद्ध्या सामानाधिकरण्याईलमपि निरू. पितम् । यद्यदायत्तस्थितिमत्तिक, तत् तस्य सामानाधिकरपाई- मिति व्याप्तिराम्नाता छन्दोगैः प्राणेन्द्रियसंवादे, न वै वाचो न चभूपि न श्रोत्राणि न मनासीत्याचक्षते माण इत्येवाचक्षते माण एवैतानि सर्वाणि भवतीत्यादिश्रुतिभिः । अथ कार्यकारणभाव- सामानाधिकरण्यं दर्शयन्नाह ॥ यतो भवत इदं जायते इति ।। स्पष्टार्थः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इसादिश्रुतेः । यच्छन्द स्य सामान्यत्वेन विशेपसापेक्षताव तट्रिशेपशङ्कायारणायाह ।। ब्रह्मण इति ॥ निरतिशयवृहत्तमस्वरूपगुणादेः, वृहति हयति त- स्मादुच्यते परं ब्रह्म, वृहन्तो गुणा अस्मिन्निति ब्रह्मत्यादिश्रुतेः ।

·-- श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । ५ पञ्चमी शाखा । घुइचाद् छहणत्वाञ्च तस्माद बहोति कथ्यते इति स्मृतेश्च । तत्र हेतुमाह ।। आदिपूरुपादिति ॥ पूरुपस्य हिरण्यगर्भस्यादिरा दिपूरुपस्तस्मादिति विग्रदः । आदिवासी पूरुषश्चादि पूरुपातस्मा- दिति बार पूर्वमेहमासं तत्पुरुषस्य पुरुषत्वमिति श्रुतेः । ननु ब्राह्मादिशब्दानां योगदिभ्यामन्यत्रापि वृत्तिदर्शनाद्यभिचार इत्याशाह ॥ रमेश्वरादिति ॥ रमागा लक्ष्म्या ईश्वर प- तिः रमेश्वरस्तस्पात । श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्पाविति श्रुतेः । परे- श्वरादिति वा पाटः । तथाच पराणामीश्वरकल्पानां परिच्छिन्न- शर्यतां ब्रामशिवेन्द्रादीनामीशरः स तथा तस्मात् । तमीसरा. पा परमं परं तं देवताना परयं च दैवतरगति श्रुतेः १ जा- यते इति ॥ चीजादपुर इन सदर प्रादुर्भवति । जनी प्रादुर्भाव इति धातुपाटात् । भावी जगतामुपाटानवादुपादोनापादेययोः सामानाधिकरण्यस्य सूपपनत्वात । एतेनेर, म खल्विदं मारत. जलानिति शान्त उपासीतेत्यादिश्रुतयो व्याख्याताः ॥ कि वोपाटानस्य लक्षणमित्यपेक्षायामाहुरेके । भ्रमाधिष्ठान सत्यमिति चेन । उपादान मृदादा भ्रमाधिष्ठानलस्प प्रमाधि- छाने च शुरयादी धुपादानवस्य च व्याहारादर्शनात् । मज्जा- नेन घटादिवाधादर्शनात् । पारिभाषिकोपादानत्यस्य चानुपाटा- नले पर्यवसानात् । नन्नमत्यम्पान्तरापनिर्विवत्तः । सत्यरूपा- न्तरापत्तिस्तु परिणापः । रूपान्तरपतिमानमुपादानत्तम् । तथ बामणो विचम्पविगपेणापि मूपपन्नमा निर्षिकारश्रुतिस्तु तात्ति- कोकाराभानामिनायिका ब्रह्म चाज्ञातमपश्चापेण पिना दम SATTA परिणागितयोपादानान्तगोपाप्यमाप शुक्तिपित वाद, अज्ञानपरिणामलाचोभयोपादानकमितिनातपापि मिळणामृतम्य मियाभूतमोपाटानगरपणीयम् । मत्पत्ते कार्गस्यापि रण- .

·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। स्वभावतया सत्यत्वप्रसङ्ग इति वदता सत्यस्यासत्यरूपापत्तनिषे- घात् । स्वभावत्यागमसहाघ । किश, सत्यस्यासत्यरूपतापत्तौ तदापत्तियोग्यतारूपोऽप्यवश्य स्वीकार्यः । सर्वसामर्थ्यशून्यस्य तथात्वासंभवात् । अतिप्रसङ्गा. छ । तथाले च निर्विशेपसिद्धान्तप्रतिज्ञाभङ्गात् । नाऽपि रूपान्तरा- ऽभेदधीविषयत्वमुपादानवमिति लक्षणं संभाव्यम् । तत्त्वंपदार्थयोः क्षीरनीरयोः खण्डगोत्वयोश्चापदानोपादेयभावप्रसङ्गात् । नच कार्याभेदधीविषयत्वमुपादानत्वमिति वक्तुं योग्यम् । सदृशे वस्तुनि सन्निहितेऽपि कार्याभदभ्रमसम्भवेनातिव्यासः। ननु मायोपादनम्, ईश्वरो निमित्तं, शुद्धं ब्रह्माधिष्ठानमितिचेन्न । अभिन्ननिमित्तोपादानासिद्ध्या वन्मते तदर्थस्य प्रकृतिश्चेत्यधिकर- पादेर्वाधापत्तेः । श्रुतिसूवावरोधाच्चेति संक्षेपः। ननु चिदचिद्विशिष्टं ब्रह्मोपादानम् । तथाचोपादानश्रुतीनां स्वार्थे प्रामाण्यान्नकोऽपि दोपः। नच विशिष्टस्योपादानवे परिणामोऽपि अवश्यम्भावी । तथात्वे च निर्विकारश्रुतिव्याकोपादसामञ्जस्यमिति बाच्यम् । विकारस्य विशेषणगतत्वान्निर्विकारश्रुतीनां विशेष्यपर- स्वानोक्तदोपलेशसम्बन्धावकाश इतिचेन्न। असम्भवात् । तथाहि । विशिष्टस्यब्रह्मत्वं भवतामभिप्रेतं, न वेति विवेचनीयम् । आये भवता, अंशो नानेति सूत्रभाष्ये विशेषणस्यांशत्वाङ्गीकारेणांशतः परि- णामापत्तवारत्वात् । निर्विकारश्रुविवाधस्य तादेवस्थ्याचामम्भ- वाद्वितीये ब्रह्मोपादानवपतिज्ञाभङ्गात् । शुद्धविशिष्टयोर्मेंदापत्त्या परमतप्रवेशाच्च । विशिष्टाभ्युपगमवाधाचासम्भव एव । किञ्च, विशिष्टब्रह्मणो मुक्तगम्यत्वं भवतामभिप्रेतं, न वा । नाद्यः । वि. कारिणो मुक्तोपमृप्यन्चे मुक्तावांप सविकारत्वापत्तेः। स च महा- ननिष्टः । द्वितीये किं वा मुक्तगम्यं ब्रह्मेति वक्तव्यम् । न नादि- ·, श्रुत्यन्तमुरमे । ६ पञ्चमी शाखा । शेपणशून्यम् । मायावादमतमवेशाव । अनभ्युपगमाच । गत्पन्तरा- । भावाचाऽसम्भव एव । तस्माद्विशिष्टनलोपादानवादो महादोपव- वादसम्भव एवेति संक्षेपः॥ अन्ये तु-ब्रह्म जगतो निमित्तकारणमेवेति दुराग्रहेण ब्रह्मण उपादानलं नाङ्गीचनुः । सत्तुच्छम् । बहु स्यां मजायेय, सच त्यचा- ऽभवत्, स्वयमात्मानपकुरुतेत्यादिश्रुतिविरोधेनोपनिषदबहिर्भूतत्वा- द, तार्किकादिमताभ्युपगमाच्च । किञ्च, ब्रह्मणो जगन्निमित्तमावा- श्रीकारपो कारणविज्ञानेन सर्वकार्यविज्ञानं, यथा सोम्यैकेन मृत्- पिण्डेनम मृण्मयं विज्ञातं स्यादिति श्रीतप्रतिज्ञाभङ्गमसङ्गो दुर्वारः। न हि निमित्तानेन कार्यविज्ञानं सम्भवति । अन्यथा कुलालादि- विज्ञानेनाऽपि मृणपादिविकारजातस्य विज्ञानं स्यान तु तदस्ति । सर्वानुभवविरोधात् । अपि च, ब्रह्मण उपादानत्वाभाये कार्ये च्या- प्स्यभावात् सस्प परिच्छिन्नलापत्तिरप्यावश्यकी । तस्मादुपेक्षणी- योऽयं पक्षः श्रेयोऽथिमिरिति । वस्तुतस्तु विक्षेपोपसंहाराहा- स्मश्रिताचिन्त्यासाधारणशक्तिविशेपनियन्तृत्तमुपादान, परापर- क्षेवक्षेत्रवादिपदार्थभूतस्वस्वाभाविकमूक्ष्मावस्थापनानां तद्गत- सद्रूपकार्याणां च स्थूलतया मकायाकत्वमिति फलितार्थ इति श्री- देवाचार्यपादोक्तीयथोर्गनाभिः सृजते गृह्यते च यथासतः पुरुपात के- शालोमानिपथापृथिव्याओपधयःसम्भधान तथाऽक्षराव सम्भवतीह विश्वामित्पादिश्रुनेः व्याख्याताचैपाश्रीमुन्दरमहपादैः । तथाहि । यथोर्णनाभेकर्णाप्रमारणाकुश्चनातालक्षणशक्तिमन ऊर्णाविर्भा- यतिरोभाशै तमच्युतस्त्ररूपतपैर भवतः । यथा च पुरुपादनम. याद तन्मात्रशक्तिपतः केशालोमानामुत्पत्तिमात्रकार्यसिद्धिः। यया च भूमेस्तथाभुतशक्तिमत्या ओपधीनां जन्ममा तथा सर्वका- योत्पादनाईलक्षणाचिन्त्यानन्तसशक्तरतरपदार्थाद ब्रह्मणो विशे ·सविशेपनिविशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । संभवतीति । यदा स्वस्वाभाविकाल्पाधिकसातिशयशक्तिमयोऽचेत. नेभ्य स्तनच्छत्यानुसारेण स्वस्वकार्यभावापत्तावपि अपच्युत- स्वरूपत्तं प्रत्यक्षप्रमाणसिद्ध, तर्षचिन्त्यसाचिन्त्यविश्वाख्यकार्यों- त्पादनाशक्तिमतो भगवत उक्तरीत्या जगदावापत्तावप्यमच्युतस्त्र- रूपलं किमशक्यमिति । तथा भारते भीमः । मसार्य च यथाङ्गा- नि कूर्मः संहरते पुनः तद्वद् भूतानि भूतात्मा सृष्टानि ग्रसते पुन- रिति । वैष्णवे च-प्रधानं पुरुपं चाऽपि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः * क्षोभयामास संपाम सर्गकाले व्ययाऽव्ययाविति शक्तिविक्षेपसहर- पास्य परिणामशब्दवाच्यत्वाभिमायेण कचित् परिणामोक्तिः । स्व- रूपपरिणामाभावश्च पूर्वमेव निरूपितः । शक्तः शक्तिमतोऽपृथक्- सिद्धत्वात् । तदभिमायेण सूत्रकृद्भिरपि सूनितम् । आत्मकृतेः परिणामादिति । अन्यथा विकारित्वपसङ्गात् । सतो ब्रह्मण उपादे- यत्वात् प्रपञ्चस्यापि सत्चमिति । तच्च पूर्वमेवोक्तम् ॥ ननु प्रपञ्चो मिथ्या । दृश्यत्वात् । जडत्वात् । परिच्छिन्नत्वा- च । शुक्तिरप्यादित्यादिना मिथ्यात्वसिद्ध्या कथं सत्यत्वमिति चन्न । पक्षदेलादीनां दुनिरूप्ययेनाऽऽभासपात्रत्वादुक्तप्रयोगस्य । तथाहि । प्रपञ्च रूपोऽयं पक्षः प्रमितो, न वा । नाद्यः । ममितस्य निोहमशक्यत्वात् । ननु प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षगोचरत्वेऽपि सत्त्वान- विकरणत्वान्मिथ्यात्वं वक्तुं शक्यमेवेतिचेन्न । तब मते सर्वविशेष- हीनस्य शुद्धस्य ब्रह्मणोऽपि सत्त्यानधिकरणलाभ्युपगमात् तत्रा- अतिव्याप्तेः । शुद्धं ब्रह्मा, मिथ्या । सत्वानधिकरणत्वात् । तब मते प्रपञ्चादिनि प्रयोगात् । नाऽपि द्वितीयः । शशशृङ्गस्तीक्ष्णा- ऽग्रा, शृङ्गतात् । हरिणशृङ्गवत्। ख पुष्पं गन्धहीनमित्यादिप्रयोग- चद वालमापिनमे । निद्धनाधनचानाऽपि साध्यसिद्धिः। साध्य. रूपं मिथासं, सत्यं वा, तुन्छ वा । नायः मिश्यावस्य सत्यते.

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । ५ पञ्चमी शाखा। द्वैतमलाद । नान्यः। मिथ्यावस्प मिथ्याले प्रपञ्चस्प सस्पत्ता- पत्तेः । यथा केनचिल्लौकिकेनोक्तं देवदत्तो मृतः, परेण चाप्तेन निर्णयपूर्वकं तदभाव उकः । आसवाक्यादेवदत्तमरणस्प मिथ्या- वे तस्य सत्यत्वसिद्धिस्तद्वत् सिद्धसाधनतापत्तेश्च । मिथ्यालस्या- बाध्यत्वे अद्वैतहानिः, वाध्यत्वे जगतः सत्यत्वमित्युभयथाऽपि पाशारज्जू इत्यर्थः । अथ हेतवोऽपि दुनिरूप्याः । तथादि । दृश्य. लं नाम, किं वृत्तिव्याप्यतं फलव्याप्यत्वं वा, उभपव्याप्यतं का। नावः। ब्रह्मण्यतिव्याः। तत्र पक्षे ब्रमगोऽपि वृत्तिव्याप्यवसा- म्याव । ननु शवलस्य च तथासाऽभ्युपगमानोक्तदोप इतिचेन । असम्भवात् । तथाहि । तदव्यक्तमाह हीति सूत्रभाष्ये, अश्यक्त, परं ब्रह्म इन्द्रियाग्राह्य निरूप्य, अपि च सैराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्या- मिति सूत्रभाष्ये च, आप चैनमात्मानं निरस्तसमस्तप्रपश्चमव्यक्त संराधनकाले पश्यान्ते इत्यादिना परस्यैव पश्यतेः क्रियायाः क- मत्वस्वीकारेण तद्वाधात् । अन्यथा तबोदाहृतश्रुतिस्मृतीना ततस्तु तं पश्यति निष्कल ध्यायमान इति, ज्योतिः पश्यन्ति युआना, योगिनस्त मपश्यन्ति भगवन्त सनातनमित्यादीना याचाच । कि- श्च उक्तश्रुत्यादीना यदि शुद्धविषयकत नाङ्गीक्रियते तहि शुदस्य ज्ञानाभावे तादवस्थ्ये तदाच्छादकमूलाज्ञानस्याम्पनिटत्त्या अनि मेक्षिमसङ्गात् । शवलज्ञानस्य मोक्षासाधकत्वाभ्युपगमाव । परा- स्परं पुरिसायं पुरुषमीक्षते इत्यादिना परात् परस्यैव ब्रह्मणो दर्शन- क्रियाकर्मत्वश्रवणाय तवाघोऽपि दुष्परिहरः । नाऽपि फलव्या- प्पलम् । अतीन्द्रियेष्वपश्चीकृतभूतेषु चोदनैकवेवधर्मादौ तब मसे साक्ष्येकवेधे सुखादौ तदभावेनाव्याप्तिपसगाव । तेपा सत्यलाए- ते। मुखादयो धर्मादयश्च सत्याः । फलव्याप्यवरादित्यात् । ब्रह्मादेति प्रयोगात् । नाप्युभपव्याप्यत्वं तत्वम् । विशेषस्प ·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। सामान्यानतिरेकेण वृत्तिव्याप्यत्वाभ्युपगमादेवदृश्यत्वसिद्ध्याबा- ण्यतिव्याप्तिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वादिति सङ्केपः ॥ नाऽपि जडलं हेतुत्वपदमारोढुमर्हति । आमासत्ताविशेषा. व । तथाहि । किं तावज्जडत्वम् । अज्ञातृत्वं वा, अज्ञानत्वं वा नाधः । तब मतेऽन्ताकरणस्य मातृत्वेन तत्राव्याप्तिमसङ्गात् । शुद्धब्रह्मणोऽप्यज्ञातृत्वाभ्युपगमेनातिव्याप्तिमसगाच । शुदं ब्रह्म मिथ्या । अज्ञातृत्वाद । आकाशादिवदिसाभाससाम्याव । नच कल्पितज्ञातृत्वं शुद्धेऽपि स्वीक्रियते इति वाच्यम् । कल्पितेन हे. स्वभावेनातिव्याप्त्यनुद्धाराद । शुद्धत्वभगात् । दाशुद्धविमान गासिद्धेश्च । नाप्यन्त्यः । वृत्तिज्ञाने तदभावेनाव्याः । ब्रह्मणि अतिव्याप्तेश्च । तथाहि । आत्मज्ञानं सविपयं, न वेति । आयेऽपि स्वविषयं, परविषयं वा । नाद्यः । स्वदृत्तिविरोधेन परैरनभ्युपग. मात् । नच स्वकर्मकत्वाऽभावेऽपि स्वव्यवहारजननयोग्यत्वलक्षणं स्वविषयत्वमस्ति । तत्स्वभावस्य स्फुरणस्य तयवहारजनकतया तद्विपयत्वमिति चित्सुखोक्तरिति वाच्यम् । घटादावपि एतदन्य- स्य ज्ञप्तिकर्मत्वस्याभावात् । न हि घटादावपि तदाकारत्तिस्त- स्मतिविम्बितचैतन्यं वा ज्ञप्तिः । तां च प्रति कर्मवं तत्कारकाविशे. प्यत्वं वा, तज्जन्यावरणाभिभवरूपातिशययोगित्वं वेति युक्तम् । जानैक्ये सति दुःखादौ शुक्तिरूप्यादौ वोक्तरूपाप्तिकर्मत्वाभावापा- तात् । ब्राह्मणोऽपि चरमत्तिविषयस्योक्तरूपां शक्ति प्रति उक्तरू- पकमलापाताच । किन्तु वृत्त्यभिव्यक्त घटाधिष्ठानचैतन्यं ज्ञप्तिः । नच तस्य घटादावपि व्यवहारादन्यत् कृत्यमस्ति । इयाँस्तु विशे- पः। केवलघटादिः स्वान्यज्ञप्तिकर्मा, चैतन्यं स्वस्वरूपकर्मेति । द्वि- तीये परविपयत्वे चासम्भवः । मोक्षे परस्यामावाङ्गीकाराव । त्व- न्मते वर्तमानस्यैव विषयत्वातावह्निरासीदित्यायनुमिताविय साक्षि.

·श्रुत्यन्त मुटुये । ५ पथमी शाखा । झाने मोक्षमुगुप्योरतीताचपपोछेखरूपोपप्लरापाताच । नाऽपि निर्विपयत्वम् । ज्ञानवहानात् । यज्ञानं तव सविषयमेव । सप- लियोगिकामावादी सविपयकेच्छादी घटादिमाने च सविषयत्त- स्वभावदर्शनात् । नच कदाचित सविषयमावेण ज्ञानवमिति वा. च्यम्। मोक्षे आनन्दमकाशायावापाताच । अर्थप्रकाशकत्वरूपज्ञान- खभावाभावे घटादेरपि ज्ञानस्वापाताच । ज्ञातुर्यप्रकाशस्य ज्ञान- लादिति विवरणॉक्तिमगाच । किधात्मस्वरूपक्षानं ममा, भ्रमो वा नायः। तदेवस्याविद्यादेस्तात्विकत्वापाताव ! प्रमाणाजन्य- वाच । न द्वितीयः । दोषानन्यवाद । स्वभावतो यहीनं चेद स्वयावतो मानमपि न स्यादिति संक्षेपः । नाऽपि परिच्छिनस्य हेतुभावः। आभासत्ताविशेपाव । परिच्छिन्नत्वं तावत विविध- देशकालबस्तुभेदाव । नायद्वितीयौ । आकाशरूपदेशस्य कालस्य चाऽपरिच्छिन्नन तत्रापास। आकाशवर सर्वगतश्च नित्यः सदेव सोम्पेदमग्र आसीद, अथ मोऽमृतो भवति, पत्र वस्प स- धमात्मैवाभूत, यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्परस्प इत्यादिश्रुतिभिः सदा सर्वत्र कार्यदर्शनादित्यादियुत्त्या मिग्राहिणा साक्षिणा च तथात्वावगमाव । किश्चान्तादौ ब्रह्मात्यन्ताभावान्योन्याभावयोः सत्चात तत्रातिव्या ब्रह्म मिथ्या, अनृतान्योन्यामात्रतियो- गिलाद । तब मते पटायन्योन्याभावमतियोगिघटादिवदित्यनुमा- नाव । नबऽन्तादौ ब्रह्मात्पन्नाभावाऽन्योन्यामावयोपिथ्यात्वात तन वलसंसर्गस्य चाऽभिन्नखानोक्तदोषावकामा इति चेन । त. थावे मिथ्यावामिन्नत्वसंसर्गयोस्ताविकालापत्या तद्भियापारमा धिकस्यैवावश्यपकामेनापि तपाङ्गीकार्यत्वात । सन्दिग्पनिकान्त- स्य दुसरत्वाद, अपयोजकलाय ! नाऽपि कृतीयः । ब्रह्मभिन्न- स्प तात्तिकस्य प्रपऽऽप्यमावाद । ब्रह्मण्यपि अतव्याचि-

·सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने ।
साचिकी, तया तस्य तथाऽनुमातुं नाक्यवाद । कल्पितस्य तु
आत्मन्यपि भावादिति संक्षेपः। किश्चाऽस्य दृष्टान्तविकलवमपि
मुव्यक्तम् । शुस्यादेः पक्षान्तःपातिलेन तत्पयोगस्यामासमात्र-
स्वात् । नच माऽस्तु शुस्यादेशान्तभावः । व्यतिरेकिष्टान्तस्य
ब्रह्मणः सत्त्वान्नोक्तदोपावकाश इति वाच्यम् । विकल्पासहलाद ।
तथाहि शुद्धस्य ब्रह्म गो दृष्टान्तभावो विशिष्टस्य वा । नायः। स.
पमाणाविपयस्य ब्रह्मणः शाशशृगकल्पलेन दृष्टान्तात्तात् ।
प्रमाणविषयत्वे शुद्धलहानेः । अद्वैतभट्टाच । नाऽपि द्वितीयः ।
विशिष्टस्य पक्षान्त पातित्वात् ।
तस्मात् पक्षसाध्यहेतुदृष्टान्तानां दुनिरूप्यत्वेनापातरमणीयत्वा-
दाभासमात्रत्वमुक्तानुमानस्यत्यलं कुतर्कनिरासैः॥९॥
इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलब्धबोधेन श्रीनियमानन्दाऽनुगेन
श्रीपुरुपोत्तमप्रसादाख्येन विचिते सविशेषनिर्विशेष-
श्रीकृष्णस्तवव्याख्याने श्रुत्यन्तसुरद्रुमे
तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थशाखा
पश्चमी ॥५॥

·श्रुत्पन्तमुटुमे । ६ पष्ठी शासा। ७१ अथ शारखा पष्ठी। इत्यं संप्रदायगतप्तिद्धान्तमुक्त्वा श्रीभगवजन्मादि निरूप- परन् स्तौति । जन्मकर्मगुणरूपयौवनं दिव्यमेव कवयो वदन्ति ते । श्रीतवाद उपलभ्यते तथा निर्विशेपचिति मगलालये ॥ १० ॥ जन्मे-यादिना ॥ ते तब भगवतः श्रीमुकुन्दस्य वासुदेवस्य जन्मकर्मगुणरूपयौवनम् । अत्र देक्यसमामोऽनुमधेयः । कवयों दिव्यमेश कदन्तीति मंश्च । तत्र जन्म श्रीरामकृष्णनृसिंह- हयग्रीवायनेकाविर्भावविशेषरजइहणशस्य दिना प्रकटीभवनम् । कर्माणि जात्रय दीने, माधुपरित्राणा, अमाधुनिग्रहरूप, गोपनौद्धरणादि, ब्रह्माशिवमहेन्द्रादिनिरोगादिक, नवनीतचौर्य रामक्रीडादिकानि च । गुणा ज्ञानादयो, वात्सल्यादयश्च । रूप द्विभुजचतुर्भुजमदसशीर्षादिभिरामनिनिशेपः । यौचन यूनो भानो युवत्तमिति यावत् । एतच लावण्यमातुर्यसौन्दर्यप्तीकुमार्यादीना विग्रहरनिगुणानामुपलक्षणम्। एक्कारोऽयोगव्यवच्छेदार्थः। दिव्य नेति,न, अपितु दिल्यमेवेत्यर्थ. अन्ययोगव्यवच्छेदार्थको वा। तेन माकृतभावव्यारतिरनु समेगा । कायो उमटादयः । करिमनी- पति श्रभिंगात करिते मानन्याद । तयाच, जन्म कर्म च मे. दिव्योत्र यो त्ति तत्वतः * त्यस्ता देह पुनर्जन्म नौने मामति मोऽर्जुना पश्य मे पाथरूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानादियानि दिव्यानि नानावणीतीनि चेति श्रीमुपोक्त बहुवचनावादादीना ।

·८० सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तयव्याख्याने । संग्रहः । तथाच नारदपश्चरात्रे, नित्यासाघारणानेकलोकरक्षापार- च्छदे * सच्चिदानन्दरूपाय वरेण्याय नमो नमः । नित्यज्ञानवले. वर्यभोगापकरणाय चाअच्युतायाविकाराप तेजसा निधये नमः । शकर्माद्यसंस्पृष्टपूर्णपाइगुण्पमूर्तये इत्यादिवचनात् । समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः * तद्विश्वरूपवैरूप्यं रूपमन्य- दरेर्महद । समस्तशक्तिरूपाणि तत् करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्- मनुष्याख्या चेष्टावन्ति स्वलीलया। जगतामुपकाराय न सा कर्म- निमित्तजा इति वैष्णवपुराणवचनाच । न चैतावदेवात्र प्रमाणम- ऽपि तु वेदोऽपि तथैव वदतीत्याह ॥ श्रीतवाद उपलभ्यते तथेति ॥ श्रोतवादे श्रुतीनां निर्णये उपनिपत्कदम्बेऽपि तथा पू- चौकजन्मादिदिव्यत्वकथनमुपलभ्यते, दृश्यते इति यावत् । यद्वा, त्वयीत्यध्याहृत्य तथा कव्युक्तिरूपनिर्णयाऽनुसार एव वेदवाद- स्वय्युपलभ्यते इत्यन्वयः । वादो नाम बुभुत्साफलवादिवशगः । तथाहि । अजायमानो बहुधा व्यजायत इति जन्मविपये निर्णयः । अर्धनमाहुः सत्पकर्मेति सत्य होयेदं विश्वमसौ सृजते, अथैनमाहु- नित्यकर्मेति नित्यं ह्येवाऽसौ कुरुत इत्यादौ कर्मविपये । तस्य ह वा एतस्य पुरुपस्य रूपं यथा महारजतं वासः, आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्, यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णम्, अङ्गुष्ठमात्रः पुरुपो. मध्य आत्मनि तिष्ठति, अङ्गुष्ठमावः पुरुपो ज्योतिरिवाधूमकः, ईशानो भूतभव्यस्य, स एवाघः स ईश्वरः, सच्चिदानन्दरूपाय कृष्णा- याक्लिष्टकारिणे, तमेकं गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहम, अयमन्तरात्म- न पुरुपो हिरण्मयो यथा ज्योतिरघूमम्, आपणखात सुवर्णः, तस्मा- दानन्दचिदेहं चिदानन्दशिरोमुखम् । चिदानन्दभुजं ज्ञानमुखैकपद- काङ्गुलिम् । आकेमादानखाग्रेभ्यः पूर्णचित्सुखशक्तिकम् । ज्ञाता विमुच्यते विष्णोः प्रसादान्मानुपोऽपि सनित्यादिरूपाविपये ।

·-- श्रुत्पन्तहरद्रुमे । ६ पठी शासा । या सर्वशः सर्ववित, यस्य मातमयं तपः, मानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति कुनधन, सत्यकामा सत्यसंकल्पः, साभाविकी ज्ञानवल. मिषा चेति गुणविषये, गोपवेषमभ्रामं तरुणं, सर्वगन्धः सर्वरस इति रुपांत्तयौवनादिगुणविपये प्रमाणमिति विवेकः । वेदं वि- शिनष्टि ॥ निर्चिशेपचितीति । निर्गतः प्राकृतविशेषो यस्मात चस्प निर्विशेपस्य चितिश्चयनं संचयो यत्र स निर्विशेपचितिः । भद्गलस्य श्रीभगवत्स्वरूपादेः प्रतिपादकताया आश्रयत्वाद् आल- यः । स चाऽसौ मगलालयश्च तस्मिन्निति विग्रहः । ततोपनिषद पुरुष पृच्छामः, सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीत्यादिश्रुतिभ्यः । अत्र केचिद् भगवदीयगुणानां मायिकत्वमज्ञानविजृम्भितत्वं कल्पयन्ति सत्तुच्छम् । स्वाभाविक श्रुतिव्याकोपाद, पूर्वमेव विस्तरशो निरस्त- अपरे तु, सर्वगुणात्मकमेव ब्रह्म विजानीयात् ततो ब्रह्म सदा गुणाऽऽत्मकम् । गुणानां च विशेपोऽस्ति, न विभेदः कथश्चनेति श्रुतिमाश्रित्य गुणगुणिनोर्मेदं न सहन्ते । तचिन्यम् । असमीचीन- सद । तथाहि । सर्वगुणात्मकं प्रति वारयस्थपदस्प, को पा विग्रहो विवक्षित!-- तत्पुरुपो, बहुव्रीहिति विवेचनीयम् । आये गष्टीनिर्दिष्टस्य सम्पमेदस्यावश्यम्भाविवाद । द्वितीय, गुणा एर आत्मा स्वरूपं यस्येति विग्रहे गुणा ए बामेति, नान्पद् ब्रह्म- स्वरूपमिति सिदान्तापत्तेः, सामानाधिकरण्यापत्तेश्च । यस्प मानमयं तपः, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान परस्य शक्तिस्विधर श्रूय- ते स्वाभाविकीत्पादि-व्यधिकरणश्रुतिध्याकोपाच ! फिश्च गुणा- अभिनन ब्रह्मगि पक्षे गुणानामसंख्येपत्वं भाभिरपि स्वीकृतम् । तयाते सरूपस्यैव नानात्वभावः ।एको ह वै नारायण इत्या. दिश्रीनया मापत्तेश्च । अपिच, गुणामिनरूपाङ्गीकारमते गुणा एस

·८२
सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने ।
स्वरूप या, सरूपमेन गुणा इति वा विवक्षितः । नायः। गुण-
भिन्नस्वरूपाभावप्रसङ्गात् ! तच पूर्वमेव दूषितम् । नाऽपि द्विती-
यः । स्वरूपस्यैव गुणले निर्गुणवादापत्तेः । गुणे गुणासंभवात् ।
'अन्यथाऽनवस्थापत्तेश्च । ननु पूर्वोक्तशास्त्रमामाद्भेदाभावेऽपि विशे-
पस्य सत्वानोक्तदूपणयोग इतिचेन्न । अनुपपन्नत्वात् । किस्वरूप-
स्तावद्विशेषः । गुणवेन प्रत्यायकयोग्यत्वमितिचेन्न । तर्हि भेदप-
यित्वमेव, पृथकूमतीत्यईत्वमेव भिन्नत्वम् । अपिच, स्वरूपत्ति-
यो विशेपो भवद्भिरङ्गीकृतः स स्वरूपादाभिन्नो, भिन्नो वेति वि.
घेक्तव्यम् । आधे स्वरूपासिद्धः । द्वितीये गुणशत्स्यादीनामपि
धर्मस्वसामान्यादकस्य भिन्नत्वाङ्गीकारेऽन्येषां चाभिन्नत्वेऽर्द्धजर-
चीयन्यायप्रसङ्गात् । किच, उक्तलक्षणविशेपस्य प्रत्यायकोऽपि
स्त्रयमेवाऽन्यो वा । नायः । आत्माश्रयदोपप्रसक्तेः । नाऽपि
द्वितीयः । अनवस्थादोपप्रसक्तः । तस्मादसमीचीन एवैप पक्ष इ.
त्यलं विस्तरेण । वस्तुतस्तु गुणगुणिनोभिन्नाभिन्नत्वमेव । गुणानां
पुण्यात्मकलेन तदात्मीयत्वात् । आत्मीयस्य स्वस्वरूपत्तिपरतन्त्र-
सत्तायोऽपि स्वतन्त्रसत्ताऽयोगात् । तस्मात् परतन्त्रसत्वयोगा-
त् स्वरूपेण भिन्नत्वाद् भिन्नाऽभिन्नत्वमिति राद्धान्त इत्यलं
पल्लानेन ॥१०॥
श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलन्धविवेफेन श्रीभगवन्नियमानन्दा-
ऽनुयायिना श्रीपुरुपोत्तमप्रसादेन विरचिते सविशेष.
निर्विशेपश्रीकृष्णस्रावव्याख्याने श्रुत्पन्तमुरद्रुमे
जन्मादितत्वनिर्णयशाखा
पष्टी ॥६॥

·श्रुत्यन्तमुरमे । ७ सप्तमी शासा। ८३ अथ सप्तमी शाखा। अथ सर्वजीवनिकायस्य सर्वाखाप बन्धमोक्षाययस्वासू मानव गतिरिति प्रतिपादयन् स्तौति ।। नित्यमुक्तजनतासुसेवितो यजीवदययाऽक्षगोचरः॥ देशकालगुणवस्तुतो बृहन् घल्लवीप्रिय भयानमायया ।। ११ ।। नित्यमुक्तजनतेसादिना । को पा जीवात्मेत्यपेक्षापा- माहुरेके मानेच्छामयन्नाद्याश्रयाः मतिदेह भिन्ना विभवो द्रव्य- विशेषा इति । ननु यद्येवं ताई चैत्रचरणलग्नकण्टकादिजन्याखा- अनुभूतिकालेऽन्येपामपि सर्वेपामात्मनां कुतो वेदनानुभवाभावः। सर्वात्मनां सर्वगतत्वेन चैत्रशरीरान्तर्भागविज्ञपादितिचेन । यस्प. शारीरे कण्टकादि तस्यैव वेदनानुयवो, नान्येपामिति व्यवस्था- भ्युपगमादिति । तनुच्छम् । सर्गत्मसन्निधावेकस्यैगनुभगे, नान्ये- पामिति नियन्तुमशस्यवाद । नच पदृष्टोत्पादकं यच्छरीरं त- ६ तदीयमिति नियमः ! अष्टश्याप्युक्तन्यायेन नियमासिद्धेः ।य- दा हि तददृष्टोत्पादनाय केनचिदात्मना संयुज्यते मनस्तदैवा- पपि मनोयोगस्याविशेषाद कथमिव कारणसाधारणे फाँचदे- गहलोत्पत्तिनान्यति । ननु मनःसंयोगस्य साधारण्येऽपि, अह- मिदं फलं माप्नुयामिति अभिसंधिरदृष्टोत्पादककर्मानुकूलकति- श्वेत्येवमादि व्यवस्थितमिति, तत एवाऽदृष्टनियमो भविष्यतीतिचे. न । अभिसंध्यादीनामपि साधारणमनःसयोगविप्पादकतया व्य- वस्थित्यसिद्धः । ननु स्वकीयमनासंयोगोऽभिसंध्यादिकारणाम- ति मनासंयोग एवासाधारणो भविष्यतीतिचेन्न । नित्यं सत्य ·सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। . संयुक्तं मनः कस्याचिदेवेति नियन्तुमशक्यत्वात् । नचाऽदृष्टविशे- पादात्मविशेषेण मनसः स्वस्वामिभावसिद्धिरिति वाच्यम् । तस्या- ऽप्यऽदृष्टस्य पूर्ववद्ध्यवास्थित्यसिद्धेः । नच आत्मनां विभुत्वेऽपि तेपां प्रदेशविशेपा एव वन्धमाज इत्यात्मान्तराणां चैत्रशरीरे तत्प्र- देशविशेषाभावात् सुखदुःखादिव्यवस्था भविष्यतीति वाच्यम् । यस्मिन् प्रदेशे चैत्रः सुखाद्यनुभूय तस्माद्देशादपक्रान्तस्तस्मिन्नेत्र मैत्रे समागते सति तस्यापि तव सुखादिदर्शनेन शरीरान्तरे आ- स्मान्तरमदेशविशेपस्याप्यन्तर्भावाद । तस्माद्विमुवह्वात्मवादे ज्य वस्था दुरुपपादेव ॥ किञ्च, सुषुप्त्यभावप्रसङ्गश्च । एकस्मिन्मनसि लयेऽन्यैर्मनो- मिरात्मसंयोगस्प सच्चात् । एवं विभुपरिमाणकबहुजीवात्मवादिनः मनसोडणुत्वमभ्युपगच्छतां तार्किकादीनां मते दोपाः प्रपञ्चिताः ॥ विभ्वात्मवादिनां मनसोऽपि वैभवमगीकुर्वतां मीमांसकाना- मपि मते तथैव दोपाश्चिन्तनीयाः। सर्वैमनोभिः सर्वेषामपि जीवा. त्मनां संयोगादेविशेपात् । किन्तु यथा तेपाम् आत्मभिः सर्वेपों संयोगस्तथा सर्वैरपि चक्षुरादिभिरिन्द्रियैः साकमपि मनःसंयोग- साम्याच्छावणस्पार्शनादिक्षानानां युगपदुत्पत्तिमसङ्गो दोपविशे- पस्तन्मते चिन्तनीयः । दुग्धादिभिर्द्रव्यैर्मनोयोगस्य युगपद्भावाद । नच श्रावणादिज्ञाने श्रवणादिभिरिन्द्रियैः शब्दादियोगस्पासा.. धारणहेतुत्वान्मनोभिर्विपयमन्निकर्षेऽपि ज्ञानानुत्पत्तिः मुशकेति वाच्यम् । मनसामिन्द्रियैनित्यसयोगस्य सत्वेन इन्द्रियविशिष्टमन. सां विषयसनिकविशेपात । किन, अस्तु वा कयाचित् कूट- कल्पनया सुपुप्त्यादौ वाद्यश्रावणादिज्ञानानुत्पत्तिः । मनोविषय. संयोगसत्वेऽपि तन्द्रियसन्निकर्षाभावात् । तथापि शब्दादिभिर्म. नसां नित्यसंयोगस्य दुरित्वेन शन्दादित्वावच्छिन्नन्दादिमात्र- ·श्रुत्यन्तमुटुमे १७ सप्तमी शाग्या ! विषयकपानसप्रत्यक्षानुभवस्य तवश्यम्भाविलाद् अलं विस्तरेण ।। ननु माऽस्तु आत्मनो बहुलं, मनमो विभुत्वं च, पूर्गक्तयु- क्तिभिर्यवस्थाऽनुपपत्तेः किन्तु, एक एव विभुगरमा समयक- पाधिभिरवच्छिनो घटावच्छिनाकाशपद् भित्रनया प्रतीयंत । स्व. सोपाधिमयुक्ताथ स्वीयमुपदुःणादिविषयकानुभूतयः उपाधीनां तत्मुसादिसांफर्याभावे नियामाला पर्वव्यवस्थोपपनैरितिचेन्न । मर्यगनाद्वितीयात्मवादे उपाधीनां विभुलं वा, अणुत्वं बा, म- यमपरिमाण वेति विरोवनीयम् । नायः । सर्वस्याप्याट- तत्वेन जगदाध्यमसङ्गो दुवारः प्रकाशकाभावात् । गत्यायन- पपत्तेश्च । मुक्तोपसप्पस्याभावपसाच । ब्रह्मविटामोति परं, मु- कोपमृष्यव्यपदेशात, पाप्यास सत्यं ते प्रतिमाने मियोऽसि मे, बदो ज्ञानतपमा पृता मद्भारमागता इत्यादिशात्रवाधान १ नाऽपि द्वितीयः। उपाधी गच्छति सति तदन्छिमस्याऽद्वितीयस्य चिमात्रस्य सर्वगतान्। सेन सहगत्यायनुपपत्त्या घटे गच्छति तद- वच्छिन्नाकाशस्य गत्यनुपपतिवद गमनाऽनुपपत्तेः पढे पदे यन्त्र- मोझी स्याताम् । अनाद्यपाध्यवच्छिन्नस्याकस्माच्छाम्रोक्तज्ञानाद्य- Sसाधारणसाचनकदम्यं त्रिनेत्र मुक्तिः । तमेर रिदित्वाऽतिमृत्युमे. ति नान्यः पन्या विद्यत्तेऽपनाय, यहा चर्मवदाकाशं वेष्टमिप्यात मानवाः , तदा देवमविज्ञाय दुपस्यान्तं निगच्छनीत्यादिश्रुति- चाचाच ।निसमुक्तस्य शुद्रबुद्धाद्वितीयनिर्विशेषचिन्मात्रस्याकस्मा- द्वन्धमलान नविषयकजिशामाशाखारम्भीयाच । उक्तन्या. पेन मुक्तस्यापि पुनर्गन्यायम्यम्भावाच । पादादिवेदनादेः दिर- मि गनमुपस्य च युगपदाऽनुभवाऽनुपपत्तेश्च । अब दोपविशेषा- श्व मिद्वान्तमान्यां श्रीदेवाचार्यपादः प्रश्चितास्तव द्रष्टव्या गुमुभिः । नोन हनीय: । उपाध्यणुत्वनिपतजीगरमाणुत्व- ·सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तयव्याख्याने । मिति सिद्धान्तविरोधात् । चाक्षुपत्तापत्तेश्च । किञ्च पूर्वक्तिदोषा- णामपि तादवस्थ्यं दुर्वारम् । एकस्यैव सर्वोपाध्यवच्छिन्नत्वात् । सर्वोपाधिमयुक्तानां मुखदुःखानां सर्वैरनुभवितुं शक्यत्वेन विशे- पनियामकाभावात सुखदुःखादेः साङ्कर्यस्यावश्यम्भावात् । सर्व- कर्मार्जितपुण्यपापैरेकस्य योगाद् भोगस्यापि तेनवैकेन भोक्तव्य- त्वादित्यलं विस्तरेण । किञ्च, भवतां मते अवच्छेदकस्योपाः स. त्यत्वं या, मिथ्यावं वेति वक्तव्यम् । नायः । द्वैतापत्या सिद्धान्त भगमसगात् । सत्यस्य ज्ञाननाश्यत्वाऽभावेनानिर्मोक्षमसङ्गाच । परमतप्रवेशापत्तेश्च । न द्वितीयः। अनुपपन्नत्वात् । अन्यथा स्वप्न- रज्ज्वा जाग्रदवस्थायां राजकारागृत्तिचोरादेवन्धनापत्ति रा। तस्याटश्रुतगोचरत्वात् । प्रमाणशून्पत्याच्छूतियुक्तिविरु- द्धलाद पापीयानयं पक्षोऽनादरणीयः श्रेयोऽथिभिः ॥ ननु स्यादेतद्, उपाध्यवच्छिमजीवात्मवादे पूर्वोक्तदोपयो- गव्यवस्थानुपपत्त्यादि, किन्तु प्रतिविम्बवादे तदभावाद स एवा- ऽङ्गीकार्यः। तथाहि । विम्बस्थानीयं ब्रह्म, जलस्थानीयेऽन्तःकरणा- युपाधौ प्रतिविम्वतं सज्जीवभावमापद्यते । उपाधेश्चाविद्याक- ल्पितत्वात् तत्प्रयुक्तो भेदः । यथा सूर्यस्य जलपरितघटेपु तत्र तत्र प्रतिविम्बादभेदो, घटोपाधिकृतो भेदश्च । तत्रैकस्मिन् चाल्य. माने घटजले तद्गतस्यैकस्यैव प्रतिविम्बस्य कम्पादियोगो, नान्ये.. पां प्रतिविम्यानाम् । एकस्मिश्च घटनाशे तद्गतस्पैकस्यैव प्रति- विम्बस्य विम्वभावापत्तिर्नान्येषां तथैकस्मिन्नन्तःकरणे सुखदुःखा- यात्मना परिणामे सति तद्गतस्यैकस्यैव चेतनप्रतिविम्वस्य तत्त- मुखदुःखायनुभवो नान्येपां प्रतिविम्बानाम् । तथाचैकस्मिन्नेबो- पाधौ तवमस्यादिवाक्यजन्यजीवब्रह्मैक्यज्ञानानाशापन्ने तस्यैव ब्रह्मभावापत्तिलक्षणो मोक्षो, नान्येपामिति सर्वाऽपि मुखदु:खभो. .

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । ७ सप्तमी शासा । गपरमारव्यवस्थोपपत्तिन्धिपक्षिव्यास्थोपपचिव सुवचेति चेन्न । दृष्टान्तवेपम्पेण अनुपपन्नत्वात् । यथा सूर्यरूपस्य विम्ब. स्प जलादिरूपोपाधेश्च रूपयवाद सावयवत्वाव परिच्छिन्नदेश- ऐत्तित्वेन सदेशत्वाच प्रतिविम्यभावो युक्तो चक्तुम् । प्रकृते वि- यस्य ब्रह्मणो नीरूपत्वानिरवयवत्तार । सर्वगतत्वाच, उपाधेर- पि नाम्पत्वनिरपयवत्याभ्या प्रतिविम्वभावस्य साथैवासामअस्य विचारणीय मनीपिभिर्देवाना हितकारिभिः । नच नीरूपनिरउय. घपोपि रूपाकादायोः प्रतिविम्बदनानानुपपत्तिप्रसङ्ग इति चा- यम् । सावयवद्रव्याश्रितस्पैच रूपस्य सूर्यचन्द्रादिप्रभामण्डलयु- तस्येवाकाशस्य रूपावयवसम्पन्ने एव जलादौ द्रव्यविशेषे खस- जातीये माकृते प्रतिविम्योपलब्धेरतो नोक्तदोपस्योद्धारः । उक्त युक्तराभासमानलेनाप्रयोजकवाद । वस्तुतस्तु रूपस्य स्वाश्रय- द्रव्यतादात्म्येनायक सिद्धत्वात् तथैवाकाशस्यापि पञ्चीकरणद्र- व्यत्वेन रूपावयवत्यात केवलयोस्तयोः प्रतिविम्वभावो नान्त्ये- २। गुणिपृथग्भूतरूपस्य अव्यासताकाशस्य च दृष्टिगोचरत्वाभा- बाद । तत्मनिविम्बः सर्वथाऽनुपपन्नः । इतरया निरवयवनीरूप- स्यापि शब्दादे रसादो, रमादेः कालादौ च प्रतिविम्बमावो ह- येत न तु तदस्ति । तया मतऽपि अनुमधेयम् । ननु नीरूपनि- स्त्रयशब्दस्यापि प्रति पनिरूपप्रतिविम्रदर्शनात, तथा प्रकतेऽपि समावनीय इति चैन । अनुपपत्तिसाम्यात् । व्यजकतया सनि- धानमानेण ध्यान गर्माणामुद्रासादिस्वराणा वर्णेवारोपोपपत्तेवने. वर्णपतिविम्योपाधिकलानाया निष्यमाणकत्वात् । प्रतिवनिर- पि न पूशब्दशतिविम्यापीकरणमाक्रियया पटहपयोनिरिमभृ- तिरादानां क्षितिमलि गादिशब्दवेन मति बनेरेवाकाशशब्दलेन বন্যাযৗগার। বাঁশিহাব ন বুগনি- ·-- सचिशेपनिर्षिशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । म्यः । वर्णाभिन्यअकध्वनिनिमित्तकप्रतियनेर्मूलध्वनिवदेव भिव्यकतेनोपपत्तेः किञ्चास्मिन् पक्षेऽपि स्वानन्त स्वमन्निहिवस्य चैतन्यप्रदेशस्यान्तःकरणे प्रतिबिम्बरूपस्य ध्यतया तत्र तत्राऽन्तःकरणस्य गमने विम्बभेदात् । .... स्थाऽपि भेदावश्यम्भावनावच्छेदवादे इव क्षणे क्षणे वन्धमोक्षाव. वश्यम्भाविनी, कृतनाशाकृताभ्यागममसङ्गश्च । ननु सिद्धान्ते उपा. धेरवानगीकारात्, थावे च तस्य सावयवत्वे सिद्धे नोक्तदो- पावकाश इतिचेन्न । खोक्तिविरोधात् । तथाहि । तद्गुणसारत्वात तापदेश इसस्य सूत्रस्य व्याख्याने, अणुविपयिकाणां श्रुतीना• म उपाधिपरिमाणपरत्वेन व्याख्याय, जीवगताऽणुत्त्रपरिमाणं नि- राकृतम् । तद्गुणसारत्राद्धद्धिपरिमाणेनास्य परिमाणव्यपदेशः। त- दुत्क्रान्त्यादिभिश्चास्योत्क्रान्त्यादिव्यपदेशो, न स्वत इति भाप्या- त् । यदि तासां जीवपरिमाणपरत्वमभ्युपेयते तर्हि विभ्वेकात्मवा- दोदत्ततिलाअलि. स्यात् । अथवाऽणुत्वरिपयिकाः श्रुनयः स्वाभ्यु पगतसिद्धान्तयोगक्षेमाय तदुपाधिबुद्धिपरिमाणपरा विवक्षिताश्चेत तर्हि उपाधेरणुत्वं तब श्रीमुखेनैव सिद्धम् ।अन्यथोक्तभाष्यस्योन्मत्त- मलापत्वापत्तेः। श्रुतीनां वाधापत्तेश्च। ननु यद्यजन्यं त्तत्तत्सावयव- म् । यन्नैवं तनैवम् । ब्रह्मवदित्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । उपाधेः सावयवत्वमेति चेन्न । तस्यानादित्वस्य त्वयैव स्वीकृतत्वेन जन्य- स्वासिद्धः । जीव ईशो विशुद्धा चित् तथा जीवेशयोभिदा * अ- विद्या तचितोर्योगः पडस्माकमनादय इति वचनात् । अन्यथो- क्तवाधात् । किञ्चोपार्जन्यवाङ्गीकारे तदवच्छिन्नानां जीवाना- मपि जन्यत्वेन कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गस्य दुरित्वात् । किञ्च जीवस्य सादिवे निर्हेतुकबन्धाङ्गीकारे मुक्तस्यापि भूयः संसारि- सापत्तिः । निर्देतुकलाविशेषात् । प्रलये प्रलये नितकमुक्तिप्र- ·१ . अत्यन्तमुरद्रमे । ७ सप्तमी शाखा सायेति संक्षेपः किञ्चाऽन्तःकरणादिरूपोपाधिः प्रतिविम्यासा. भारणीभूतो हेतुः, सत्यो वा, मिथ्या वेति विवेचनीयम् । नाद्यः। देवापत्तिप्रसङ्गात् । अद्वैतसिद्धान्तमहात् । अनिक्षिपसगात् । अपसिद्धान्ताद । परमतप्रवेशाच । नाऽपि द्वितीयः । असम्भवा- त् । अन्यथा मृगमरीचिकाजलेऽपि सूर्यादिगतिविम्नमाको दृष्टगो- घर: स्यात् । न तु तदस्ति । मकृतेऽपि सर्वधानुपपत्तिरेवेत्यर्थः ।। ननु, एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः * एक- धा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् । आकाशमेकं हि यथा घटा- दिपु पृथग्भवेत् । तथात्मैको बनेकस्थो जलाधारेवियांशुमान् । अपमासूर्यकादिवदित्यादिश्रुतिस्त्रसिद्धत्वात् प्रतिविम्वादस्य । सदनङ्गीकारे चोक्तशास्त्रयाधापतिस्तवाप्यनिष्टतमेति चेन्न । उपमा- सूर्यकादिवदित्यादिसूत्रेण प्रतिविम्ववादं पूर्वपक्षीकृत्य, अम्बुक्द- ऽग्रहणान्न तयानमिति सूत्रेण सूत्रकद्भिरेव निजगुखेन निषेधादि- ति स एवास्माकं समाधानम् । वस्तुतस्तु पूर्वोक्तश्रुतिसूत्रयोरन्तर्या- मिदोपाऽसस्पर्शप्रतिपादनपरत्वानोक्तदोपयोगसम्भावनावकाशः । श्रुत्यर्थस्तु, एकवा च बहुधा मदृश्यते यत्र यत्र तब विम्वत्यस्मिन् लोके वक्ष्यते । किञ्च तवाभिप्रेतं विम्बभूतं ब्रह्म उपाध्यनन्तर्ग- तं तदन्तःस्थं वा । नान्यः । अन्तःस्थस्य मत्स्यकूर्मादेरिव पति- विम्याऽदर्शनात् नायः । तर पो ब्रह्म गोऽविद्यादिवहिस्थत्वा- सम्भात् । तदभ्युमगमे २ सदेशलापतेः, परिच्छिन्नवास- तेश्च । तथाले च मिथ्यात्वं दुरिम् । प्रा मिथ्या, सदेशत्वात् । आकाशादिवत् । परिच्छिन्नलाच परादिवदिति प्रयोगात् । अव- दपलेऽपि कृत्स्नस्पायरणे जगदाध्यापतिः, एकदेशावरणे स. देशवाद्युक्तपणयोगेन मिथ्यात्वं च । पूर्ववत् साम्य, जीवाना- मितरेतरभोगमांकर्य चेति । नाप्पेकनीयवादस्य मम्पकम् । प्रमा. " ·१. सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । गाभावात् । ननु, पुरत्रये क्रीडति देव एकः, एको देव सर्वभू- तेषु गूढ इत्यादिश्रुनरेवैकजीववादपरत्वदर्शनात् । तथाचक एव जी- पः । अन्येपामाभासमानत्वात् स्वमदृष्टानेकजीववदितिचेन । एक- खे'शुकादिमोक्षमतिपादकशास्त्रवाधात् । तथात्वे तवाभिमतजीव- कत्वश्रुतेरपि चैयर्थ्याविशेषात् । गुरुशिष्पादिव्यबहारानुपपत्तेश्च । तथाहि । उपदेष्टुर्गुरोनिश्चिताद्वैतवत्त्वं, न वा । नायः। अद्वैतज्ञान- यतः पुंसो द्वैनदर्शनात्मकशास्त्रपणयनासम्भवात् । द्वितीये प्रतार- कवापत्तेः । अन्धपरम्परान्यायापत्तेश्च ॥ किश्च शुकादीनां यदि मुक्तिर्नासीत् । तर्हि ममापि न भ- 'विष्यतीति विश्रम्भेण कस्यापि मुमुक्षोः श्रवणादिमोक्षसाधने निःशङ्का प्रतिर्न स्यात् । नच शास्त्रप्रामाण्याद्भविष्यतीति वा- च्यम् । शुकादिमोक्षशास्त्रवैयर्थ्यवदस्यापि शास्त्रस्य वैयर्थ्यं स्या- देवेनि शङ्कासम्भवात् । श्रवणादिमोक्षमाधनवोधकं शास्त्रं व्यर्थ- म् । अर्थवादस्वात् । शुकादिमोक्षप्रतिपादकशास्त्रवत् । मयाऽऽच- रित श्रवणादि मोतसाधनं व्यर्थम् । मोक्षासाधकत्वात् । शुका- धनुष्ठितसाधनदियनुमानात् । यदि त्वदभिमतसर्वज्ञानां गौह- पाढादीनां मुक्तिर्नासीत् तर्हि तदुपदेशात् तव मोक्षः कथं भविष्य- तीति त्वमेव पिचारय । पूर्वोक्तश्रुत्यर्थस्तु पुरत्रये जाग्रदायवस्थावच्छिन्नदेहत्रये एक एव जीवात्मा, न त्ववस्थाभेदाजीवभेदः । कृतनाशाकृताभ्यागम. भसङ्गादिति प्रथमाक्यार्थः । एको देव इत्यादिवाक्यं ब्रह्मविषय. कम् । सर्वव्यापिगन्तिरात्मत्वादीनां प्रसासाधारणलिङ्गानां जीवे करमप्यसम्भात् । तस्मादप्रामाण्यमेवेकजीववादस्य अंशो नाना- व्यपदेशादिति निर्णयशास्त्रात् । औपाधिकभेदवादे तु कायन्यूह- स्थले योगिनः सर्वदेवेषु भोग" सर्वदेहेषु तरमुखाधनुः ·श्रुत्पन्नमस्ट्रमे । ७ सप्तमी शारखा। . भवापनेः । ग्रमण एव जीवत्वेन नित्यमुक्तत्वादिश्रुतिच्याकोप- छ । एकस्यानेकदेहेषु भत्परत्वपराक्त्तासम्भवाच नचान्तःकर- गभेदस्यात्र नियामकत्वामिति वाच्यम् । योगिनः कायन्यूहानाम- न्तःकरणभेदेऽपि प्रत्यक्त्वपराक्वादर्शनात् । प्रत्युताहमित्येवस- चंत्र मतीतिदर्शनाचेति प्रतिविम्बावच्छेदयोधिशेपदपणानां चोक्त- स्वादेव ॥ इतरे तु, जीवेशावामान करोति माया चाविद्या च स्वप- मेर भवतीति श्रुत्यर्थमजानन्तः स्वकपोलकल्पनया तामाभासपर- तया वर्णपन्त आभासवादं करपयनि । मायामास ईक्षरः, अ. विद्यामासो जीव इति । तत्तुच्छम् । प्रतिविम्यानुफ्पतिवदस्पापि सथात्वात् । उक्तदोषाणामत्रापि तुल्यत्वात् । आभासश्छायापर्या- यविशेषः । ब्रह्मणश्च छायानहत्त्वाद | अच्छायमिति श्रुतेः । श्रु- त्यर्थस्तु सर्वेपामपि क्षेत्रज्ञानां ब्रह्मणश्चिच्छक्तिरूपत्वेन तदात्मीय- त्वसामान्यात् । तारतम्याभावेऽपि कश्चित् सुकृतप्रधानं चेतन- विशेष, माया भगवदीया ज्ञानरूपा शक्तिः । माया वयुनं ज्ञान- मिति कोशात् । पदा, पायापरिणामभूतशमदमविवेकादियुक्तवा. व कार्यकारणाऽभेदविवक्षया झाने मायाशब्दमयोगः । भगव- स्वरूपगुणादिविषयकोपासनरूपा विद्योति यावत् । विद्ययाऽमृ- तमश्नुते इति श्रुतेः । तस्या मोक्षकारणभुताया अपि सकामाधि- कार्यनुष्ठिताया आभासः फलं तत्मसादजन्यपरिच्छिनैश्वर्य, तेना- भासशब्दाभिधेयनैश्वर्येण ईश बारुद्रेन्द्रादिपदारोहणाई करोति ।। यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदाँश्च महिणोति तस्मै, अस्य, देवस्य मीटुपो दया विष्णोरेव भवदृधे हविभिदिदह रुद्रो रुद्रीयम- हित्त्वमिति बहवः । सोऽब्रवीद् परं वृणीष्व अहमेव पशूनामधि- पतिरसानीति श्रुतेः । ततस्ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः * .

·९२ सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने वेदष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुमारभन् । मापुरादित्यवर्ण तं पुरुष तमसः परम् । तत्मार्थनामसन्नो वरेयु तान् छन्दयन् श्रीभगवाना- त्मानं दयित्वा ह्युवाच । येन यः कल्पितो भागः स तथा मासु पागतः * प्रीतोऽहं प्रदिशाम्यद्य फलमात्तिलक्षणम् । युगकोटि- सहस्राणि विष्णुमाराध्य पद्मभूः । पुनस्त्रैलोक्यधातृत्व प्राप्तानिति शुश्रुम । मया सृष्टः पुरा ब्रह्मा मयज्ञमयजत् स्वयम् । ततस्त- स्य वरान् मीतो ददावहमनुत्तमान् । मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लो. काध्यक्षत्वमेव चेति मोक्षधर्मे राजधर्म च । विश्वरूपो महादेव सर्वमेधे महाकतौ * जुहाव मर्वभूतानि स्वयमात्मानमात्मना । महा- देवः सर्वयज्ञे महात्मा हुत्वात्मानं देवदेवो बभूव । विश्वाल्लोका. न व्याप्य विष्टभ्य कीर्त्या विराजते द्युतिमान् कृत्तिवासा इति । नारसिंहे च । ब्रह्मादयः सुराः सर्वे विष्णुमाराध्य ते पुरा * वं खं पदमनुप्राप्ताः केशवस्य प्रसादत इति । वैष्णवे च । ऐन्द्रमिन्द्रः परं स्थानं यमाराध्य जगत्पतिम् * माप यज्ञपति विष्णुं त. माराधय सुव्रतेति म्मृतिभ्यश्च । एतेनैव, हिरण्यगर्भः समवर्तताऽग्रे, आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत, एको हि रुद्रो न द्वि- तीयाय तस्युः, यो देवानां प्रभवश्थोद्भवश्च, शिव एव केवलः, इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते इत्पादयः श्रुतयोऽपि व्याख्याताः तासां भगवदाराधनजन्यमसादोन्मुखतत्संकल्पलभ्यपरिच्छिन्नैश्वर्य: योगविधानपरत्वाद । तथा तैश्वर्यस्य मायाजन्यत्वात् तद्योगेन शिशब्दाऽभिधेयं करोतीत्यर्थः । सर्वेष्वपि लोकपालेषु ब्रह्म रुद्रादिप्वीशशब्दप्रयोगस्य तत्र तत्र दर्शनाद ॥ किच, कधिचेतनविशेपं जीवं करोति अविघा चेति । अत्र अविद्या नाम अनादिपुण्यात्मकं कर्म । विद्या वाऽविद्यां च यस्त. देदोभयं सह, अविद्यया मृत्युं तीा विद्ययाऽमृतमभुते इति श्रुतेः।

·श्रुत्यन्तमुरदुगे । ७ सप्तमी शाखा । अविद्या कर्मसंज्ञाऽज्या तृतीया शक्तिरिष्यते इति स्मृतेश्च । तस्या थाभासः फलं देवतियइमनुप्यादिदेहावर्गनरकादित्तिमुखादि- प्राप्तिरलेन जी करोति,तद्धोगाईदेवादिशरीरयुक्तं करोति । मा- या चाऽविद्या च स्वयमेव भवतीति तयोर्भगवद्विभूतित्वनानादि- वात् । ननु यदि मायाशब्दो भगवदुपासनवाचकस्तर्हि तस्याना- दिलं कथमिति चेन्न । कार्यकारणयोरभेदविवक्षया न विरोध इति मेयम् । तत्र कार्यरूपेण जन्यत्वेऽपि कारणात्मना चानादित्वा- भोक्तदोपाSकाश इति भावः । तथाचोक्तं श्रीकाश्मीरिचरणैः । सेवज्ञानां सर्वेपामपि भगवतो ब्रह्मणांश्चच्छक्तिलेनाविशेषाज्ञाना- दितारतम्यप्रकाशनात्मकेन मायामासेन पुण्यादिकमरूपाविद्याभा- सेन च स्वाभासेन जीवेशौ जीवं मनुष्यादि, ईशं ब्रह्मरुद्रेन्द्रादि करोति भासयति, ज्ञानशत्त्यैश्चर्योपचारेणेति जीवेष्वेव ज्ञाना- दिगरतम्पनोभयविधतज्ञेति तात्पर्यार्थः । अन्यथा परमेश्वरस्यैव श्रीपुरुषोत्तमस्य मायाकार्यवाभ्युपगमे सर्वो चेदान्तो दत्तातलाम- लिः स्याद । यः सर्वज्ञः सर्वविद, तदु नात्यति कश्चन, तमीश्वरा- णां परम महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतं, न तस्य कार्य कर. णं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते, परास्य शक्तिर्विवि- धैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानरलक्रिया चेत्यादिश्रुतिकदम्पबाधा- द। किञ्च, जीवस्वरूपस्यापि जन्यत्वाऽभ्युपगमे, न जायते म्रि- यते वा विपश्चित, अजो धेको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्त- भोगामजोऽन्य इत्यादिश्रुतिच्याकोपः । कृतनाशाकृताभ्यागमय। सङ्गः । स्ट्यादिव्यवस्थाभावप्रसङ्गश्च । तस्मादुक्तसिद्धान्त एव वरीयान् ।तपीश्वराणामिति श्रुत्यैव परिच्छवर्यवचं सादि- स्वं च, परतन्त्रवंच बदुवचनमयोगेणैव सिद्धम् । स्पष्टं श्रूयते चान्य- नाएको इवै नारायण आसीन ब्रह्मा नेशान इत्यादिना प्रागभावम.

·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्यारूपाने । तियोगित्वं, नारायणाद्ब्रह्मा जायते नारायणादुद्रो जायते इत्यादिना जन्यभावश्चेति।नारायणादिशब्दाभिधेयस्य श्रीपुरुषोत्तमस्यैश्चरेश्व- रस्य तु कुत्रापि प्रागभावादिप्रतियोगित्वाश्रवणान्न तव परकार्यवा- दिशङ्कावकाश इति । यद्रा, जीवेशशब्दावत्र समष्टिव्यष्टिविधानपरा- विति केचित् । स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते, हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे इत्यादिश्रुत्या तस्यापीश्वरकोटी वक्तुं शक्यत्वाद् इत्याहुः । तदपि वोध्यम् । अलं विस्तरेण । दृष्टिष्टिवादस्याग्रे निरस्यमानत्वात् ॥ वस्तुतस्तु, देहेन्द्रियमनोबुद्धिमाणादिभ्यो विलक्षणो ज्ञानस्व- रूपो ज्ञाताऽहमर्थरूपः परमेश्वरायत्तस्वरूपस्थितिप्रतिकोऽणु- परिमाणका प्रतिदेहं भिन्नोऽनन्तव्यक्तिर्वन्धमोक्षाश्चेितनपदार्थ इति सिद्धान्तजाहन्यां श्रीदेवाचार्यपादोक्तः प्रत्यगात्मात्रानुसन्धेयः । तत्र, भूतचतुष्टयमेवात्मेति लोकायतिकाः॥१॥ देह एना- स्मेति चार्वाकाः ॥२॥ देहातिरिक्तस्तत्परिमाणक इति दिगम्ब- राः ॥ ३ ॥ इन्द्रियाण्येवात्मेति तदनुयायिनः ॥ ४ ॥ मन एवा- त्मेत्यन्ये ॥५॥ क्षणिकविज्ञानमेवात्मतत्त्वमिति योगाचार्याः॥६॥ मानाकारानुमेयः क्षणिकवाद्यार्थ एवात्मतत्त्वमिति सौत्रान्तिकाः ॥७॥ क्षणिकवाह्यार्थ एवेति वैभापेकाः ॥८॥ शून्यमेवात्मतत्त्व. मिति माध्यामकाः ॥९॥ तयारत्त्यर्थं देहेन्द्रियेत्यादि पति- विशेषणम् । तथाच प्रयोगाः । भूतचतुष्टयं नात्मा, कार्यत्वात् । घटादिवत् ॥ १॥ देहो नात्मा, भौतिकत्वात् । घटादिवत् ॥२॥ इन्द्रियाणि नास्मा, करणत्वात् । कुठारादिवत् ॥ ३॥ मनो ना- ऽऽरमा, अन्तःकरणत्वात् । पाखकरणवत् ॥४॥ बुद्धिर्मात्मा, अन्तःकरणवात् । मनोवत् ॥५॥ देहपरिमाणक आत्मा न, सा- यपरत्वात् । देहादिवत् ॥ ६ ॥ क्षणिक विज्ञानं नात्मा, क्षणिक ·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । ७ सप्तमी शाखा । , , लात् । शब्दादिवत् ॥ ७॥ क्षणिकवाडाथों नास्मा, भौतिकवा- त् । घादिवत् । ॥ ८॥ शून्यं नात्मतत्व, जडवाद । आकाश- वत् ॥९॥ प्राणो नात्मा, वायुलात् । बाह्यवायुवदिखादयः ।त- स्माद्वा एतस्मादात्मनो, मनोमयादन्योऽन्तरात्मा विज्ञानमय इति श्रु- तेश्च । पञ्च भूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः * अई ममेति चेत्यु- चैः कुरुते कुमती रतिम् । आकाशवाय्वनिजलपृथिवीभ्यः पृथक्- स्थिते । आत्मन्यात्ममयं भावं का करोति कलेवरे इति स्मृतेश्च । पूर्वोक्ततार्किकमतेऽतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानस्वरूप इति । मायावादे- ऽतिव्याप्तिवारणाय- ज्ञातेति । यथा सैन्धवयनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्स्नो सघन एव एवं वा अरे अपमात्माऽनन्तरोऽधायः कृत्स्न: प्रज्ञानधन एव, अत्रायं पुरुपः स्वयज्योतिर्भवति, अविनाशी वा अरे अयमात्मानुच्छिनिधर्मा पुरुष एव द्रष्टा ओतारसयिताप्राता म- न्तावोद्धा विज्ञानात्मा पुरुषः, न हि द्रष्टुईटेषिपरिलोपोविद्यतेऽविना- शिवात, नहि श्रोतुः श्रुतेः,नाहि मन्तुर्मतेः,नहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विप- रिलोपों विद्यतेऽविनाशिवाद विज्ञातारमरे केन विजानीयात, जा- नासेवायं पुरुपा, ज्ञोऽन एव, कर्ता शास्त्रार्थववादित्यादिश्रुतिसवे- भ्यः। ननु ज्ञानाख्यधर्मस्य स्वरूपज्ञानतोऽत्यन्तसाजात्यात कथमिवा- धाराधेयभावः। जले क्षिप्तस्य जलान्तरस्याधाराधेयभावादर्शनादिति चेन्न । विपमदृष्टान्तत्वात् । जलयोव्यत्वा दाऽनुपलब्धिरिष्टाप- ना। अत्यन्तसाजात्यात् । परन्तु भेदस्य साक्यवद्रव्यतेन तवात्य- नुमेयताद । अन्यथा दृद्धिहामानुपपत्तेः । प्रकृते तु धमत्वधर्मि- सपोरच्छेदकत्वात्रोक्तदोपावकाशः । मणिशुमण्यादिष्वाधाराधे- यभेदस्य प्रसतोपलभ्यत्वाच । मष्टप्रभावान् मूर्य इत्यादिपती- तेश्च । नच मण्यायवययेवेष प्रभावव्यवहारः । सूर्यस्यावयवा एवं विशीर्यमाणा लोके व्याप्नुवन्तीति वान्यम् । कालान्तरे द्रव्यना- , ·सविशेषानिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। शप्रसङ्गात् । नच तत्राययवान्तरोत्पत्तिः कल्पनीयति वाच्यत् । मः माणाभावात । प्रभातद्वतो.दस्य च प्रमाणसिद्धत्वात् । रामेणा: ऽनुगता सीता भास्करण प्रभा यथेति सर्वज्ञश्रीवाल्मीक्युक्तेः। अन्यथा रजतादिसंपुटनिहितायाः कस्तूरिकाया अवयवनाशे काला- न्तरे सर्वस्या अपि अनुपलब्धिप्रसङ्ग इसलं विस्तरेण ॥ तस्माद्यथा सूर्यतत्मभयोस्तैजसत्वाविशेपेऽपि सूर्यत्वप्रभावा- वच्छिन्नतयाऽधाराधेयभावोऽत्र प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धस्तथा प्रकृते- ऽपि उभयोनित्वसामान्येऽपि धर्मत्वधर्मित्वावच्छिन्नतया तथात्व- स्य सामअस्यात् । एतेन बुद्धित्तिप्रतिविम्बितचेतनस्य ज्ञानत्तो- पचार इति निरस्तम् । प्रतिविम्बानुपपत्तेः पूर्वमेवोक्तवाद । कि- ञ्च, वृत्ती जडात्मिकायां यदि शानवोपचारस्तहिं तेनाज्ञाननिव- त्तिारा । औपचारिकस्यापि कार्यकारिखे, आदित्यो यूप इति श्रुत्या सूर्यवेनोपचरितादपि यूपात तमोजाड्यादिनित्तिमसङ्गा- द । तत्स्वरूपमाह । अहमर्थरूप इति । अहमर्थ एव रूपं यस्य सः । अहं जानामीछामीत्यादिमत्ययेभ्यः, अहं वै स्वति देवते, सो- ऽहं ब्रह्मास्मीत्यादिश्रुतेः । अस्य विशेषार्थो, व्यंशनाऽपि न च भा; ति चेतनेऽहम्मतीतिविषय इति श्लोकेनाऽग्रे वक्ष्यते । एनेनैव क- ततमपि निरूपितम्। विज्ञानं यज्ञं तनुते इत्यादिश्रुतेः । नचात्र विज्ञान शब्दोबुद्धिपर इति वाच्यम् । बुद्धजडवाद । अन्यथा घटादावपि कर्तृवं सम्भावनीयं देवानाम्पियेण । जडत्याविशेपात । विस्त. रार्थः सिद्धान्तसेतुकायां द्रष्टव्यः । एतावता जीवेशयोः साधारण्यं व्याख्यातम् । इदानी वलक्षण्यद्योतनाय परमेश्वरायत्तस्वरूपस्थितिमत्तिक इति विशेषणम् । परमेश्वरस्य श्रीपुरुषोत्तमस्यायत्ताअधीनाः स्वरूपस्थि- तिपटनयो यस्य सः स्वरूपं च स्थितिश्च पत्तिश्चेति नाइति दः।

·विज्ञापनम् । बनारससंस्कृतसीरीज़नान्नी वाराणसे पसंस्कृतपुस्तकावली । रु० ॥ . . इयं पुस्तफावली सण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- नियदा यहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः फेचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च अन्धान काशिफराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । येना- इफमहागयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कंकस्य खण्डस्य ने 11 मूल्यं प्रापणव्ययश्च -) देयः । अन्य हाशययः कानिचित् खण्डानिसंग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डान' कृते २० मूल्य प्रापणच्ययश्च देय इति । तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। मिद्धातत्वविवेकः खण्डानि ५ मङ्महः अग्रजीभापानुयादमहितः १ কন্যান্ধি ৰানি দুই १३ फात्यायनमहर्विप्रणीत शुक्लयजुःप्रातिशाण्यम् सभायं ख०६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता चाक्यपदीयम खपडानि ६ (प्रयमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुश्यराजटीकासहित खण्डानि ३ । द्वितीयभागः तृतीयाका- पडम् हलाराजटीकासहित खण्डागि ३) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृतिः खण्डे २ ৰাৰ গিগাবন্তীহীন্ধাৰৰতিনমহানবমীর- माध्यसहितम् वण्डे २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ नष्कासिद्धिः खण्द्धानि४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्चानुक्रमसूत्रम् समाग्यम् ३ হীনমাবিয়া কৰা ৱান ও (हत) चैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् सण्डानि४४ विवरणोपन्यासः सटीकयाफ्यसुधासहितः खण्डे २ १ . 9 ६ ९ . २ . . . ५ ४ . . ४ . . २ O ·८ . ' . ३ . . २ . . ३ . . तत्वदीपनम् (पश्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम ) स०८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचित) खण्डानि ३ ३ टुपटीका सण्डानि ४ पातालदर्शनम्।श्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽख्यपत्ति ३०१ व्याकरण मिताक्षरा । श्रीमदनभट्टप्रणीता खण्डानि १० रसमञ्जरी । घ्यङ्गयाथको मुद्या प्रकाशेन न सहिमा ख० ३ ३ भेदधिकार. व्याख्यामहित श्रीमद्प्पयदीक्षितम् । उपक्रम पराक्रमसहितः खण्डे २ योधसारो नरहरिकृत. तच्छिष्यदिवाकर कृतटीकया ८० ख०१० ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगद्विचिता सण्डे २ दैवज्ञकामधेनु. अर्थात् प्राचीनज्योतिपग्रन्थ. खण्डाग ३ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितग। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महागजविरचितमाध्यप्रकाशास्य. व्याख्या समतम् खण्डानि १५ १५ तत्त्वशेखर. । श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-सत्यप्रयचुलक संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमहरदगुरुविरचितः । श्रीभाष्यवार्तिकम् । श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्र- तिपादनपरम् । यतीन्द्रमतदीपिका च । श्रीगोगिन्दाचामृनु- श्रीनिवासाचार्यकृता । सकलाचार्यमतसमहश्च । खण्ड २ गूढार्थदीपिका । श्रीमद्भागयतदशमस्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायी- व्याख्या। आश्वलायनसूत्रप्रयोगदोपिका । श्रीविद्वद्वरमंचनाचार्यभट्ट- विरचिता। काव्यालंकारसूत्राणि । पण्डितवरयामनधिरचित स्तिसमतानि कामधेनुसमापयन्यायासहितानि । श्रुत्यन्तसुरद्रुमेः । श्रीपुरुषोत्तमप्रसादधिरचितः । ब्रजभूषगा दास भोर कम्पनी बांदनीचीफ के उत्तर नई सड़क धनारस सिटी १ ૨ . १ . १ . १

·BENARES SANSKRIT SERIES,
COLLECTION OF SANSKRIT IVORKS
NIPD BY THE
PANDITS OF THE BEVARES SANSKRIT VOLLFOR,
OVDER RI SUPPRINTENDENCE OF
R T H GRIIIITH MACIE
AND
G THIBAUT, Pg D
No 136
श्रुत्यन्तसुरद्रुमः।
सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्यारूपः।
विद्वद्वरश्रीपुरपौत्तमप्रसादविरचितः ।
aristian raga RiaTTTT
रजगोपालमटेन सशोधित ।
SRUTYANTASURADRUMA
BY
RESEALED
Sri PuHUSEOTTAPA PRASADA,
LOITED BY Ratya GopẦL BRATTA
Fq3cz ulry II
BENARCS
Publis're l by the Propreturs Blessis Brag B Das & Co
AND SOLD BY HD GUPTA
Secielary, Chowkhamba Sanskrit Pool Depot,
Printed at the Vidya Vilds Press,
BENAKES
1907

·सूचीपत्रम्। रु० २ ० ८ १ ०१२ . १ . १ . . २ ર . ० . ૨ R १ . . ८ गणपाठ गोलप्रकाशः गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम् तत्वदीप तर्कसमहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसग्रह धातुपाठ (शिला ) धातुरूपावली परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूपणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम प्रन्थ) बीजगणितम् (म० म०प० सुधाकरकतरिप्पणीसहित) १ मनोरमा शब्दरत्नसहिता ( टाइप ) ल चुकौमुदी टिप्पणीहिना लघुकौमुदीमापाटीका (१० मथुराप्रसादमिश्र कृत) (टिप्पणीसहित) लक्षणावली लीलावती (म० म०पं० सुधाकरकर्ताटप्पणीसहित) १ बसिष्ठसिद्धान्त. विष्णु सहस्रनाम व्याकरणकौमुदी (उपक्रमणिका फा दूसरा भाग) शब्दरूपावली रगार सप्तशती समासचक्रम् समासचन्द्रिका सरस्वतीकण्ठामरणम् सायचन्द्रिका टिप्पणीसहिना सिमान्तकौमुदी (पं० वामनाचार्येण संशोषिता) सिवान्तमुकापली दिनकरीटिप्पणीहिता उपसर्गत्ति मंत्रीमुदी मंत्रमहिना . ४ . . ૨ १ १ . . १ . १ . ३ . . D ·श्रुत्यन्तामुरमे ! ७ सप्तमी शाखा स्वरूपसवन्धिन्यौ स्थितिपत्ती इति वा विग्रहः । सर्वत्र स्वर्गनर- कादिदेशेषु सर्वदा गर्भजन्ममरणवाल्ययुचजराद्यवस्था पन्ममोक्ष- योश्च मर्ववस्तुविषयकज्ञानक्रियादी च वातन्त्र्यगन्य इत्यर्थः । ननु यदीसरस्यैव सर्वधा प्रयोजककर्तृत्वान्युपगमस्तहि नेपम्पन - ध्यादिदोषमसाक्तारा । पुण्यापुण्यफलभोक्तृत्वयोगप्रसनश्चेति चेन । वैपम्यादीना कर्ममापेक्षत्वान्न तत्र योग इति त्रूमः । वैप- म्पनैपुण्ये न सापेक्षत्वाद् इति सूत्रात् । यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी सावुर्भपति पापकारी पापो भवतीति वाजसने- याम्नायाच्चानाऽपि, तत्रपुण्यापुण्ययोगशङ्कापकाशः। अस्टटदोप- स्वभावतावास कारयेउ पुण्यमधाऽपि पाप, न तावता दोपवानी- शिताऽपीति श्रुतेः । ननु ताई कर्मण एव प्रयोजकत्वमङ्गीकार्य, किमीवरेण । गौरवमानस्वादिचेन । तस्य जडत्वात् । जडस्या- पि प्रयोजकत्वादियोगाङ्गीकारे घटादायतिप्रसङ्गो दुरिः । जड- लसाम्यात् । यदि तस्य सर्वज्ञानशक्तियोगाङ्गीकारस्ताह परमेश्वर एव स्यात् । सज्ञामात्रेणैत्र भेदोऽवशिष्येत । स चास्माकमभीर एव । तत्तु नास्त्येव । कर्मणां क्षणिकलयोगस्य त्वयाऽपि स्वीका- रात् । नच कर्मणः प्रलये नाशात् कथ तत्सापेक्षत्वमिति बान्य- म्। कर्मणामनादिलात् । अन्यथा सृष्ट्यभावमसङ्गात् । कृतना- शाकृता-पागमप्रसाच ! न कर्माविभागादितिचेन्नानादित्वादिति सूत्रात् । तसिद्ध पुण्यादिषयोजकत्वेऽपि पुरपोत्तमस्य निदो- पत्तमिति । ननु योर तर्हि शास्त्राचार्योपदेशस्य तदुक्तसाधनानु- शानाय च वैयापत्तिः । प्रत्यगात्मना परमयोज्यत्वाभ्युपग- मादिति चेत्र । उपदेशशास्त्रादेर्भगवदायत्तस्वरूपस्थितिप्रत्त्यादि- विपयकज्ञानशून्याधिकारिकत्वान्न कश्चिद्दोपावकाशः । तमेव भा- न्तगतुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभाति, एप एवं माधु क- ·सविशेषानिर्षिशेपश्रीकृष्णस्तवव्यारूपाने । में कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते, एप एवाऽसाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽयो निनीपते । अज्ञो जन्तुरनीश- श्व आत्मना मुखदुःखयोः ॐ ईश्वरमेरितो गच्छेत् स्वर्ग चा श्वभ्र. मेव वेत्यादिश्रुतेः । परात्तु तच्छुतेरिति सूत्रात् । अश्वमेधपर्व- णि व्यास:-'युधिष्ठर तत्र प्रज्ञा न सम्यगिति मे मनः * न हि कश्चिदयं मर्त्यः स्वः कुरुते क्रियाः । ईश्वरेण प्रयुक्तोऽयं सा- वऽसाधु च मानवः । करोति युरुपः कर्म तत्र का परिदेवना। मोक्षधर्मे प्रह्लादः- यदि स्यात् पुरुषः कर्ता शक्त्यात्मश्रेयसे ध्रु- धम् * भारम्भास्तस्यसिद्धेवुन तु जातु पराभवेत् । अभियस्य च नितिरनितिः मियस्य च । लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः । अनिष्टस्याभिनित्तिरिटसंशत्तिरेव च । अभयत्नेन पश्या. मा केपाश्चित्तत्स्वभावतः । प्रतिरूपनराः केचिद् दृष्टान्ते बुद्धिमत्त- राविरुपेभ्योऽल्पबुदिभ्यो लिप्स्यमाना धनागमगिति । श्री. भगवद्गीतायां च- बुद्धिनिमममोहः क्षमा सत्यं दमः शमः * भवन्ति भात्रा भूतानां मत्त एव पृथग्विधा इति स्मृतिभ्यश्च ॥ ननु यदुक्तं प्रत्यगात्मनां परमेश्वरपारतव्यं, तदयुक्तम् । तस्य दुःखहेतुत्वात् । सर्व परवशं दुःसं ममारमवशं सुखम् । सेवा श्व- त्तिम्पाख्याता तस्माचा परिवर्जयेदिति निषेधात् । स स्वराइ भातीत्यादिश्रुतेः । अत एवानन्याधिपतिारेति मूत्राच मुक्तोऽपि दुःपी स्पात् । चेतनले सति परतन्यत्वात् । राजसंचकादित्यनुमाना तिचन्न । सयंत्रापि शास्त्रे मुक्तस्य दुरवसहित्यानरतिशयानन्द- विधायक मियागये न म्गना, आनन्दीत्यादिश्रुतिभिर्वाचस्प मुग-वान् । सोपापिसाबोक्तहेतोः । उपाधिश दुपयोगस्त- ननितापुरखगादियोगश्च । यत्र दुःसं रान कर्मयोगी, मुख्यं चेति माध्यध्यापकतम् ! पर पालव्यं तत्र कर्मयोगानियमः । मुक्त ·श्रुत्पन्तमुरद्रुमै । ७ सप्तमी शासा।। भगवत्परतन्त्रेषु व्यभिचाराव साधनाव्यापकत्वमिति लक्षणसमन्व- पः । अन्यथा वानरादीनामपि मुखित्वं स्यात् । स्वातन्त्र्याविशेषा- व । न तु तदस्ति । अपि तु परमदुःखमेव प्रत्यक्षसिद्धमिति माव। किञ्चेश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् मुखीत्यादिना स्वतन्त्र- भावस्पासुरकोटिसन्निवेशस्मरणात् । पूर्वपाउतश्रुतिमने अपि क- माधीनाख्यपारतन्त्र्यनिषेधपरे । नाऽन्यो भगवद्ध्यतिरिक्तोऽधिपतिर्य- स्य स तथोक्तः । अन्यथाऽनधिपतिरित्येवोक्तं स्यात् । किञ्च, खे- नान्तरात्मना ब्रह्मणा राजते इति स्वराडिति श्रुतिरपि नोक्तार्थपरा, अपि तु ब्रह्मात्मकत्वाभिधानपरैवेत्यलं विस्तरेण । वस्तुतस्तु भग- वत्पारतन्त्र्यं प्रत्यगात्मस्वरूपमेव । न हि स्वरूपनाशो मोक्षः । त- थाले च कस्यापि पुरुषस्य पोक्षार्थे जिज्ञासायां प्रतिर्न स्यात् । अप्रमाणकत्वाच्च । पुरुषोत्तमपारतन्त्र्यं तु श्रुतिस्मृतिशतसिद्धम् । यदासीत् तदधीनमासीत् । ससुरामुरगन्धर्व सयक्षोरगराक्षमम् * जगद्वशे वर्ततेऽदः कृष्णस्य सचराचरम्। मत्तः सर्व प्रवर्तते। ईश्वर सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि, माययेत्यादिभिः । किञ्च, एप सर्वभूतान्तरात्मेसादिना तस्य ब्रह्मा- स्मकत्वप्रतिपादनेन तनियम्यत्वस्य तस्वरूपत्वाद स्वरूपापत्तिरेवा मोक्षः । खेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इयादिश्रुतेः । किञ्च, सर्वश्रुति- शिरोमूलवेदमातर्यपि चोदनक्रियाकर्मविधानेन तस्य पारन्तव्यं सुव्यक्तम् । सर्ववेदस्य तच्छासारूपत्वेन भगवतो नियन्तृत्वप्रतिपा- दनपरत्वात् । सर्वस्यापि वेदस्य तथा च तनियम्यत्वं तदात्मक- त्वं च सर्वस्यापि स्फुटतरमिसरगन्तव्यम् । मनुश्वाह- योऽस्पास्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञ प्रचक्षते * यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मो- च्यते बुधैरित्यादिना । तविशेपोऽपि सेनैवोक्तः । जीसंज्ञोऽन्तरा- त्माऽन्यः सहजः सर्वदेहिनाम* येन येपवते सबै मुखं दुःखं च ज- ·१०० सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । न्मखियादिना । इत्यलं विस्तरेणापरात्तु तच्छ्रुतेः, अज्ञो जन्तुरनी- शश्चेत्यादेः शास्त्रस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् ।। अंथ जीवेशयोर्विशेपान्तरं स्फोरयन परिमाणविवादनिरासाथ विशे- पणं संगृह्णाति ।। अणुपरिमाणक इति॥अणुमात्रं परिमाणं यस्य सः) तथाच अणुपरिमाणाश्रय इत्यर्थः । नन्वेवं सर्वावयवगतसुखदुःखा- धनुभायोगपद्यव्यवस्थाहानिः । तस्य शरीरैकदेशविशेपे स्थैर्यनि- यमादिति चेन्न । धर्मिणोऽणुत्वेऽपि तदाश्रितधर्मभूतज्ञानस्य विभुः त्वात् । यथा अणुनश्चक्षुपः प्रकाशो व्याप्त एवमेवास्य प्रकाशो व्यासः । व्याप्तो चै पुरुप इत्यादिश्रुतेः। तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेश इति न्यायात् । यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः * क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्र प्रकाशयति भारतेति दृष्टान्तोपपत्तिसहकृतश्रुति- स्मृतिसूत्रेभ्यः । नच प्रकाशादेधर्मस्य स्वाश्रयं विना व्याप्त्यसं- भव इति शङ्कनीयम् । दीपं विना तत्मभाया, वहि विना तदौण्या- देः, पुष्पं विना तद्गन्धस्य व्याप्तिः प्रत्यक्षागमाभ्यां सिंद्धतरा । धर्मिणं विना जातिसमवायादीनां व्याप्तिरन्यरोप स्वीकृता च । एन कपिदभुतिपयकश्रुतिस्मृत्रिपाठस्यापि नैराकालयं व्याख्या- तम् । विभुधर्माश्रयाणां तथात्वस्य शत्त्यैवावगमान्मुख्यत्वमेवेस- र्थः । तत् सिद्धमात्मनामणुपरिमाणाश्रयत्वम् । अणुपि आत्मा चे- तप्ता वेदितव्यो यस्मिन् माणः पञ्चधा संविवेश, अणुर्खेप आत्मा यं वा एते सिनीतः पुण्यं पापं, यालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च * भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्साय कल्पते इ. त्यादिश्रुतेः । उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् । नाऽणुरतच्झतेरितिचेनेत- राधिकारात । तद्गुणमारस्वानु तापदेशः माझवदित्यादिमूत्रा. घ । ग्रामाण्डे, अणुमात्रोऽप्ययं जीवः स्वदेई व्याप्य तिष्ठति * पया व्याप्य शरीराणि हरिचन्दनविप इति स्मृतेश्च । ननु, बुद्ध ·श्रुत्यन्तमुरद्रुमै । ७ सप्तमी शाखा । गुणेनात्मगुणेन चैव ह्याराग्रमात्रो खवरोऽपि दृष्ट इति श्रुतेः, दुहे. गुणेनोपाधिपरिमाणेनामा आराग्रमावः परिच्छिन्नः अण्णादिश- ब्दाभिधेयः, आत्मगुणेन तु अवरो विभुपरिमाणक इत्पद्विभु- रेवात्मा । अणुत्वं तु तस्य बुद्धयुपाधिप्रयुक्तम् । उक्तशाखस्यापि से एप विषय इतिचेन्न । श्रुत्यर्थस्यान्यथास्वाद । तथाहि । बुद्धे- गुणेन परिमाणेन तथैवात्मगुणेन स्वरूपपरिमाणेन अवरः परमेश्व- रादन्यो जीवात्मा ! हि यस्मादाराग्रमात्रस्तस्मात् सूक्ष्मद्धिभिर्ट- टोऽनुभूत इत्यर्थः । आराग्रमात्रोपलक्षिताऽणुपरिमाणकः । अत्र- धारणोऽयोगव्यवच्छेदार्थकः । अणुपरिमाणक एवेसर्थः । दृश्यते त्वरन्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरिति श्रुतेः । अन्यथोक्तश्रु- तीनां वाधो नालोच्यते वैदिकाभिमानिभिः । किञ्च, अवर शब्द- प्रयोगादीश्वरस्य परत्वसिद्ध्या तयो दस्थापि स्वाभाविकत्वमुक्त भवति । परावरशब्दयोरन्योन्यसापेक्षत्वात् । अस्ति खल्वन्योऽप- रो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैराभभूयमानः सदसद्योनि- ना यस्य संमूढत्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद् गुणोथैः सूय्यमानः कलुपीकृतश्चेति मैत्रेयोपनिपच्छ्रुतेरलं पासाङ्ग- कैन । मध्यमपरिमाणपक्षेऽस्यप्रत्यगात्मनोऽनित्यत्वापत्तेः, कृतना- शाकृताभ्यागप्रसङ्गश्च महत्पापीयस्त्वम् । तस्य वाद्यपक्षत्वात् । वै. भनपक्षे दोपाणां पूर्वमेवोद्घाटिनस्वादनुपपत्तिरेव ॥ ननु आत्मनोऽणुपरिमाणवादेऽपि मुखदुःखाद्यनुभवे व्य- घस्था दुर्निरूप्यैव । आत्मचिविभुपरिमाणकधर्मज्ञानेन स्वशिरः- पाण्यादिगतमुखदुःखाद्यनुभूतिवत् परशरीरगतमुखदुःखायनुभवो दुर्वारः । ज्ञानव्याप्स्तत्रापि सत्त्वाद । सर्वजीवनिकायस्य सुख- दुःसादेः सर्वेपामप्यवश्यमनुभाव्यत्वमेव ! अस्मदादिपक्षवत् तुल्य- दोपत्वाबोगसाकर्याद्वरोऽस्मदीपसिद्धान्त एवेति चेत्र । अनाक- ·१०२ सविरोपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । लिगत्यात् । तथाहि । अस्मत्सिद्धान्ते, अज्ञानेनाटतं ज्ञानम्, आ- शतं ज्ञानमेनेनेति मानाद् आत्मज्ञानस्य विभुत्वेऽपि पद्धावस्थायां फर्मात्मकाऽनानारतत्वेनेन्द्रियमनिकर्पसापेक्षत्वात् । यस्येन्द्रियवि. पयसन्निकर्पस्तस्पैवानुभवो, नान्यस्य । तथाच देवदत्तस्य स्वशरी, रगतमुखदुःखादेःस्वान्तःकरणसनिकृष्टत्वात् तस्य साक्षातारो, न यादत्तशरीरगतानां मुखादीनामातेपां स्वकरणसन्निकर्षाऽभावात्। मोक्षावस्थायां तु तदावरकाज्ञानस्य ध्वंसात् सर्वविषयकानुभवस्ये. टापन्नत्वात् । सबै ह पश्यः पश्यतीति श्रुतेः । परपक्षे तु आत्म- स्वरूपस्यैवानुभवितुस्तत्र तत्र सवार मुखदुःखादिभोगसाकर्य दुर्वारमिति संक्षेपः ॥ अथ संख्याविपतिपत्तियारणाय विशेषणान्तरं गृह्णाति । प्र- तिशरीरं भिन्न इति ॥ ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु तं तं मसकैको विलस- णस्वरूप इसर्थः । एतेन परमात्मनो जीवानां च महद्वैलक्षण्यमुक्त- म्। सर्वगतस्य ब्रह्मणः सर्वत्रैकवाद । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यन- नन्नन्योऽभिचाकशीतीति श्रुत्यैव विशेषस्य दर्शितत्वात् । अनेनैव जीवानामपीतरेतरस्वरूपभेदश्च स्पष्ट एव । अजो धेको जुपमा- णोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्य इति श्रुत्यन्तरात् । ए. तेनैकजीवपक्षो निरस्तः । स च पूर्वमेव दर्शितः । अन्यथा ोक- स्मिन्नपि जीवात्मनि सुते मूछिते मृते चाऽखिलजीवनिकायस्याम- तीत्यापत्तेः । देवदत्चे मूर्छिते वयं पश्यन्त आस्मेति प्रत्ययविरोधा- च । अथ तेपां संख्यातोऽनन्तत्वं दर्शयन्नाह ।। अनन्तव्यक्तिरि- ति संस्पानिरूपितासानशून्या व्यक्तपो यस्य स इत्यर्थः । नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । अंशो नानाव्यपदेशादिति।न त्वेवाई जातु नाऽसं न त्वं नेमे जना- धिपाः * नचैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् । अङ्गुलस्याष्ट- ·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । ७ सप्तमी शाखा । मो भागो न सोऽस्ति मुनिसत्तम * न सन्ति प्राणिनो यत्र निज- कर्मनिवन्धना इत्यादिश्रुतिस्मृतिसूत्रेभ्यः । एतावता विशेषणसं- दर्भेण मत्रपामपि जीवात्मनां स्वरूपगुणपरिमाणसंख्याभिः साधार- ण्यं निरूपितं मनसि निधाय तेपा विशेपजिज्ञासायामाह ॥ नित्य- मुक्तजनतासुसेवितइति । नित्याश्च मुक्ताश्च नित्यमुक्तास्नेषां जनता समूहस्तया मुसेवितः- सुप्ठु नितरां सेवितः। तदाश्रितार्चना- दिविपयो भवानस्ति । सदैव तदृष्टिविषयत्वात् । तव नित्यत्वं नाम- कालिकसंसारदुःखत्वावच्छिन्नात्यन्ताभावयत्त्वे सति सदैव स्वभावतः परानुभाषिततत्स्त्ररूपगुणादिविषयकानुभवानन्दवत्त्वम् । तत्र मुक्तपतिव्याप्तिवारणाय, वैकालिकपदम् । मुक्तानां मुक्तः माक् संसाग्दुःखानुभवोऽभूत् । किञ्च, ब्रह्मणोऽपि त्रैकालिकदुःखात्यन्ताभाषबच्चे सति सदैव स्व- भावतः स्वस्वरूपगुणादिविषयकानुभवानन्दस्य सत्त्वात्तत्रातिव्या- प्तिशङ्कासंभववारणायपरानुभावितमितिपदम् । तत्र परानुभावितत्वा- ऽभावात् । सदा पश्यन्ति सूरय इति श्रुतेः॥ध्रुयासोऽस्य कीरयोजनास इति ऋगेदे, कीरय आत्मनिक्षेपकर्तारः तत्र विष्वक्सेनजयाविजया- दयः पार्षदाः । गरुडशेपादयो यानासनानि । शङ्खचक्रगदाधनु- गिहलमुसलादय आयुधाः । वेणुशृद्धादयो बायाः । किरीट- कुण्डलकौस्तुभौजयन्तीवनमालाके युरकटकाङ्गुलीयपीताम्बरादीनि आनन्तर्याख्यानि भूपणादीनि । तेषां चैतन्ये, च तद्वा एत- न्महाचक्र गर्वकामकं मोक्षद्वारम् ऋङ्मयं यजुर्मयं साममयम् अमृत- मयं तस्य पुरस्तादम्य आमते इत्यारभ्य, नाभी सूर्याचन्द्रममौ इत्य- ने विश्शरूपविधायकश्रुतिः । यस्यारेषु च शकाद्या लोकपाला व्यवस्थिताः * स्द्रादित्यादिमरुतां साध्यानां च विशाम्पते । म- विधान निरीक्ष्याऽमा दैत्यानां विस्मितोऽभवदित्यादिविष्णुधर्मर- ·सविशेपनिर्षिशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । चनं च । वैष्णवे च गदतो मम विप्र श्रूयतामिदमादरात् * नरावतारे कृष्णेन दमा वाराणसी यथा । प्रभूतपौरभृत्या तु सा. विमानङ्गमानवाम् । ज्यालापरिकृताशेपगृहप्राकारचत्वराम् । ददा. ह तद्धरेश्चक्रं सकलामेव तां पुरीम् । वाल्मीकीयरामायणे च । शारा नानाविधाश्चाऽपि धनुरायतविग्रहम् * अन्वगच्छन्त काकु- स्थं सर्वे पुरुपविग्रहा इत्यादि शास्त्रं प्रमाणवेनानुसन्येयम् । मु. क्तत्व नाम, अनादिकात्मकाविणाकृतप्रकृतिसम्बन्धत कार्यदुः- खादितत्साधनदेहादिरूपयन्धविनिर्मुक्तते च सतिभगवद्भावमापन- त्वम् । परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपणाभिनिप्पयते, जहात्ये- ना भुक्तभोगामजोऽन्य इति श्रुतेः । मम साधर्म्यमागताः, पूता म- द्भावमागता इत्यादिस्मृतेश्च । ते शुकादयोऽनुसन्धेयाः । तथाच भारत, सन्निरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेप्चायतनेषु च * जगाम भित्त्वा मुनिं दिवमित्युत्पपात ह इति । इत्थम्भूतैर्नित्यगणैर्मुक्तगणैश्च नित्य सुसेवितो भवान् इत्यर्थः ।। वद्धाना व्यावृत्तये हेतुमाह ॥ अमाययेति ॥ मायावरणव- हिःस्थत्वात् तेपामित्यर्थः । इतरेपा तु तदापरणान्तःस्थत्वात तथात्वम् । किञ्च, बद्धानामपि गतिर्भगानेति निरूपयन् पूर्वोक्त- विशेषणेववाशिष्ट वन्धमोक्षाह इति पद व्य कुन्, पराभि याना- तु तिरोहित ततोऽस्य बन्धविपर्ययाविति मूत्रार्थमाह॥यद्धजीव. दययाऽक्षगोचर इति ॥ वद्धजीवपिपयिकया स्वासाधारण- गुणरूपया दयया तेपामप्यक्षगोचरो भूत्वा तानपि शास्त्राचार्योप- दिष्टमाधनसम्पन्नाननुगृह्णानीति वाक्यार्थः । अनादिकत्मिकावि- धाजन्यदेवतिर्यमनुष्यादिदेहेप्यात्मात्मीयाभिमानेन ससारचक्रभ्र- मणजन्यदुःखानुभूतिमान् वद्धः। स च श्रीभगवन्नि तुकम्पाकटाक्षा- ऽवलोकित आचार्यदेवो भूत्वा तन्मुखनिझरितसच्छाससिद्धान्त- ·श्रुत्यन्तमुटुमे । ७ सप्तमी शाखा। सुधासम्प्लारितो निरस्तप्तशयादिसंसारवन्धरोगो भगात्स्वरूपगुणा- दिपियकस्यानसन्ततिपरिपाकजन्यसाक्षात्कारनिरस्तकर्मपन्धो भ. गवनामापत्तियोग्यो भवतीत्यर्थः । यमेवैप वृणुते तेन लभ्य इत्यादि- श्रुतेः । साधनक्रमश्चाग्रे वक्ष्यते ॥ ननु पारमेश्वरीया कृपा परिच्छिन्ना, सर्वगता वा नायः । अकिचिरकारित्वात् । न द्वितीयः । सर्वमोक्षमसङ्गादितिचेन । आ- पातोक्तः न तावद् वस्तुसत्तामात्र मोक्षासाधारणकारणम् । अ. पि तु तद्विपयीभावः । पाया व्यापकत्वेऽपि तद्विपयीभूतस्येव पन्धनिरत्तिर्नान्यस्यातो नोक्तदोषावकाशः अन्यथा, ब्रह्मणः मर्य- गत व सर्वेपामपि निर्विवादम् । तथाच तस्य सन्ति दिःस्थत्वेन स- र्वेषामपि मातवाद सर्वमोक्षमसङ्गः किं न शङ्कयते भवद्भिदि- फाभिमानिभिर्देवानाम्पियैः । नच तस्य ब्रह्मण. सर्वगतत्वेऽपि तद्वि- पयकसाक्षात्काराभावान्न सर्वेषा मोक्ष इति वाच्यम । तथा प्रकृते. ऽपि साम्यात् । यथा हिरण्यादिनिधिः पित्रादिभिहे स्खनित्वा निहितोऽपि तद्वश्यास्तदज्ञानेनतममाप्य दारिद्रयभाजो यतस्ततो द्रव्य- मभिकाइन्नो भ्रमन्ति तथा भगवदीयगुणाना मोक्षासाधारणहेतुत्वे. ऽपि लौकिकेरनभिज्ञायमानत्वात्तदविषयीभूत्वा ससरन्तीति न क- श्चिच्छवाकल्पनावकाशः । ननु भगवदीयाऽनुग्रहादिगुणकदम्बः साधनान्तरसापेक्षा, स्वतन्त्रो चा। नापः । अन्योन्याश्रयात् । अप्राधान्यापत्तेश्च । नाऽपि द्वितीयः । सर्वत्र प्राप्तिममङ्गादितिचे- न । तस्य निरपेक्षत्वे तत्र नैर्घण्यादिदोपप्रमङ्गवारणाय साधना- न्तरतत्पतिपादकशास्त्रवाधानिस्तये च साधनान्तराणामपि व्याज- मात्रेण म्नीकारानोक्तदोपप्रसङ्गः । न हि व्याजमानस्य यन्तुस्वा. सन्यहानिकर्तृत्वशक्तिः । अतिप्रसद्भात । तम्मात् साधनान्तर व्याजीकृत्य स्वतन्त्रमेव फलदातृत्वार्थी भगनदीयानुग्रहादिस्ताद- ·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । स्तारश्वाकरे द्रष्टव्य इत्यलं प्रासङ्गिकोत्या । उक्तं चायाचार्यपा. दैः । कृपाऽम्य दैन्यादियुजि मजायते इति । यता, अमाययेति पदं दयाविशेषणम् । न मायासम्बन्धो यव सा अमाया तया दययेति यावत् । तथाचावतारदशायामाबालैर्भगवतः साक्षात्कारेऽपि तेषां मोक्षाभावो न विरोधावहः । नाई प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमार- त: * मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् * अव्यक्तं व्यक्तिमापन्ने मन्यन्ते मामबुद्धयः । परं भावमजानन्तो ममाव्ययम- 'नुत्तमम् । अवजानन्ति मां मूढा मानुपी तनुमाश्रितमित्यादि स्वय- मेवाक्तत्वात् । नचैत्र भगवति वैषम्यादिमसक्तिः कल्पनीया । वै- 'पम्यदेतोः पुरुपस्वभावविशेषस्य जीवनिष्ठत्वान्न तत्र तद्गन्धा- ऽवकाशः॥ नित्यमुक्तादिसेव्यले हेतुमाइ ॥ देशकालगुणवस्तुतो वृहनिति ॥ देशकालगुणवस्तुभ्यस्तदात्मत्वतदाधारत्वतयापक- त्वादिहेतुभिर्वृहन अधिकतम इत्यर्थः । देशकालादिपरिच्छेदशून्य इति यावत् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिश्रुतेः । कृपामुद्दीपपन् सम्बोधयति ॥ हे पल्लवीप्रियेति ॥ वलव्यो नन्दगोपव्रजस्त्रिय- स्ताः पिया निरतिशयप्रीतिविपया यस्य सः। तामां बालचीनां भियः प्रेट इति तत्पुरुषो वा । तथाभूतो भवान् पुरुषोत्तमः स- स्य जीपनिकायस्य गतिरिति वाक्यार्थः ॥ ११॥ इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहाश्रितेन श्रीनियमानन्दाऽनुगेन पुरुषोत्तमप्रसादाख्यवैष्णवेन विरंचिते सविशेष- निविशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने श्रुत्यन्तमुर- द्रुमे प्रत्यक्तत्वनिर्णपशाखा सप्तमी ।। ७॥

·शुस्यन्तमुरमे । ८ अष्टमी शाखा। अथ अष्टमी शाखा। अथ मुमुक्षूणां भगवमाप्तिमार्ग निर्दिशन् स्तौति । भाति घातिनिरुपाधिपति- भक्तकामपरिपूरको विभुः ।। व्यापकोऽपि परिछिन्नहगतो. ऽचिन्त्यशक्तिरवयोधवारिधेः ॥ १२ ॥ भातीति । आयोधवारिधेः सर्वदेशकालवस्तुविषयकाप- रोक्षज्ञानसागरस्य श्रीभगवतो, या सर्वज्ञः सर्वविदिति श्रुतेः । अ- तिनिरुपाधिपद्धतिर्भाति । शास्त्रवित्यध्याहृत्य योजनीयम् । वि- सर्गाभावपाठे सम्बोधनम् । तथात्वे च, तवेति पदमध्याहरणीय. म् । अतिशयेन निर्गत उपाधिः प्रकृतिसम्बन्यो यस्माद तन्निरुपा-- घि परमं धाम तस्य धान्नः पद्धतिः । पन्या हन्यतेऽत्रेति पद्धतिः। इन हिंसागत्योरितिधातोर्गमनमार्गोऽचिरादिकः शास्त्रेभातीति योज, ना । अय यदु वैचास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदु नाऽपिमेवाभिसंभ- पन्ति अधिपोऽहरा आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमाणपक्षायान. प- डुदगते मासान् तान् मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादित्यमादि- त्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुपोऽमानवः स एतान् ब्रह्म गमयति एप देवपयो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिषयमाना इमं मानवमाव- तनावर्तन्त इति छन्दोगान्नाये।आदित्यो यान मासानुदहति ता- न मासानित्पन्चयः आरण्यकेच मासपर्यन्तं पाठस्प साम्यं गंयम् । मासेभ्यो देवलोक देवलोकादादित्यमादित्याद्वैद्युत तान् वैधुतान् पुरुपोऽमानवः स एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति यदा बै पुरुपोऽस्माष्टो- कामति स वायुमागच्छति तस्म, स तत्र विजिहीते यथा स्थचक्र- ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । स्य खं, तेन स ऊर्द्धमाक्रमते स आदित्यमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथाडम्बरस्य खं, तेन स ऊर्द्धमाक्रमते स चन्द्रमस. मागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभैः खं, तेन स उर्द्ध माक्रमते स लोकमागच्छत्यशोकमित्यादि । तस्मै स्वलोकमाप्ताय श्रीमुकुन्दानन्याश्रिताय स वायुस्तत्र स्वात्मनि विजिहीते स्वा- ऽवयवान् विगमयति, आत्मानं छिद्रीकरोति । तेन छिद्रेण द्वा. रेणोलमाक्रमते इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि वोध्यम् । कौपितक्या- म्नाये तु, स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकंस आदित्यलोकं स चन्द्रलोकं स प्रजापति- लोकं स ब्रह्मलोकमित्यादि स आगच्छति विरजां नदी तां मन- साऽत्येतीत्यादिश्रुतिभ्यः । एतदुक्तं भवति । देहादुत्क्रम्य शताधि- कया नाड्यारश्मिभिरेकीकृतया सुपुम्णाख्यया सूर्यरश्मिभिरूव॑मा- क्रम्याचिपमभिगमनम् । तस्य हैतस्य हृदयाग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनै- प भात्मा निष्कामति शतं चैका हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानम- मिनिस्तका, तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विश्वकन्या उत्क्रमणे भवन्तीत्यादिश्रुतेः । तेनातिवाहिकेन सन्मुखमेत्य निरतिशयसन्मा- नं यथा तथोपचारैः समभ्यातिवाह्य दिवसं नीतस्तेनापि पूर्वोक्त- रीत्या बहुमानार्चनपूर्वक शुक्लपक्षं नीतस्ततः पक्षोत्तरायणरांवत्स- राभिमानिभिर्देवैस्तत्र तत्र बहुमानेनार्चया च सत्कृतः क्रमेण वायु देवलोकरूपं नीतो, वायुना च तत्रोपचारैः समभ्यर्च्य स्वस्मि- छिद्रं दला तेन द्वारेणाकर्मण्डलं भित्वा चन्द्रमसं नीतस्तेन पूर्वरी- त्या विद्युल्लोकं तल्लोकाभिमानिदेवविशेषेण तथैव वरुणलोक नी- तस्तेन तथैवेन्द्रलोकं तेन पूजापुरःसरं मजापतिलोकं तेन प्रजा- पतिना पूजितस्तत्तलोकमतीत्य प्राकृतमण्डलानि भित्वा ततः म- कृतिविष्णुपदसीम्नोपियेचनतिभूतां सद्धिरां विरजामेत्य, तत्रा- - ·श्रुत्यन्तामुरद्रुमे । ८ अएमी शाखा । ऽमानवान् पुरुपान् स्वातिवाहनार्थमागतान् पश्यति । तत्र विर- जातीरे सूक्ष्मं शरीरं प्रकृतिकार्य्यवाद तत्कारणे हित्वाऽमानाद- र्शनकरस्पर्शाभ्यां तैः सह सङ्कल्पपात्रेण विरजा तरति । परमधाम- सीमानं प्राप्य तत्र दिव्याऽपाकृतानादिसिद्धामानवानीतबामा- लङ्कारलङ्कलो ब्रह्मलोकं परमपदं प्रविश्य ब्रह्माधिगच्छतीति या- वत् । अस्पाऽर्धसंग्रहश्लोकाः- प्राणस्योरक्रान्तिकाले वै हार्दानुग्रहतो मुनिः ।। तत्मकाशितपन्यानं सुपुम्णाख्यं विस्तदा ॥ १ ॥ ब्रह्मरन्धाद्विनिष्कम्य रश्मीनारुह्यते खेः॥ तेन मार्गेण पथमं वह्नि याति ततो दिवम् ।। २॥ ततः पक्ष सिनं प्राप्य पण्मासान् उत्तरायणम् ॥ संवत्सरं सुरावासं वायु सूर्य निभाकरम् ।। ३ ।। वैद्युतं वरुणं चन्द्रं तथैव च मजापतिम् ।। तैस्तदवैस्तत्र तत्र [पचारैः समर्चितः ॥ ४ ॥ तत्तल्लोकानतीत्यैप भिवा माकृतपण्डलम् ॥ अमानवैश्च पुरुपैः मापितो विरजां नदीम् ॥५॥ त्यक्त्वा तत्र शरीरं वै सङ्कल्पेनैव तां तरेत् ॥ दिव्यविग्रहसम्पन्नोऽलङ्कनोऽमानस्तदा ॥६॥ ग्राह्मालङ्कारवपेण सस्कृतश्वासरोगणैः ।। द्वारपालैः समागम्य तत्त स्थानमलौकिकम् ॥ ७ ॥ पश्यन् प्रमुदितो पाति क्रमेण मणिमण्डपम् ।। दिव्यरत्नमये दिव्यै चाऽऽसनेऽलौकिके मुदा ॥८॥ श्रियाऽनुरूपया युक्त पार्पदश्चायुधैस्तथा ॥ दिव्यालङ्कारमंपृक्तं श्रीमुकुन्दं च पश्यति ॥९॥ सच्चिदानन्दमूर्ति त कल्याणगुणसागरम् ॥

·११० सविशेषनिर्षिशेषश्रीकृष्ण स्तवव्याख्याने । कृष्णं श्रियादिसहितं प्रणम्य तत्कृपाया ॥ १० ॥ दृशाऽवलोकितस्तेन भाषितश्च मुदा गिरा ॥ ध्रुवं तद्भावमापनो यक्षन् क्रीडैश्च ब्रह्मणा ॥ ११॥ गायन सामानि तत्रास्ते रममाणश्च वैष्णवः ॥ न पुनर्याति संसारं विष्णुलोकं गतो मुनिः ॥ १२ ॥ संप्रदायानुसारेण शास्त्रोक्तेश्च समासतः ।। अलसानां विवेकार्थं मार्गोऽयं च निरूपितः ॥ १३ ॥ अस्य प्राप्यस्वरूपं चाग्रे वक्ष्यते । एतेन, अचिरादिना तत्म- थितेरित्यादिशास्त्रं व्याख्यातं बोध्यम् ॥ ननु, अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आत्मकाम आप्त- कामो, न तस्य प्राणा उत्क्रामन्तीत्यादिश्रुतेविंदुपोऽचिरादिगति- रनुपपन्ना । तस्य प्राणोत्क्रमणनिषेधात् । प्राणाभावे गतेरसामञ्ज- स्यादिति चेन्न । न तस्येत्यत्र तच्छब्दस्य विज्ञानात्मपरामपिलान शारीरपरत्वम् । तथाले विदुपः संबन्धिप्राणोत्क्रमणनिषेधो युक्त एका नवोत्क्रमणस्यापादाननिरूप्यत्वनियमाव षष्ठीनिर्देशविरोधः। अपादानं तु शरीरमेव, न चेतनः । अन्यथा पष्ठीमयोगानुपपत्ते- रिति वाच्यम् । अपादानापेक्षायामश्रुताच्छरीरात संवन्धितया श्रु- तस्य शारीरस्यैव सन्निहितत्वेनापादानतया ग्रहणेऽपि दोपायोगा- न । किञ्च, जीवसंवन्धितया ज्ञातानां माणानां संवन्धसामान्यवा- चिकायाः पठ्या अपादानरूपविशेपपरत्वमपि समझसम् । विशे- पस्य सामान्यानतिरिक्तवाद । नटस्य शृणोतीतिवत् । अन्यथा श्रुतत्पागाऽश्रुतकल्पनापत्तेः । वस्तुतस्तु माध्यन्दिनानामाम्नाये श्रूपमाणापादानस्पैव निगमनात्वान्न विवादावकाशः । योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्माद माणा उत्क्रामन्तीति स्पष्टश्रुतेः । मांतपेयादितिचेन्न शारीराव, स्पष्टो केपापिति सि- ·- - , श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । ८ भष्टमी शाखा । १११. धान्तम्वाद । विदुषः शरीरषियोगसमये प्राणवियोगस्यापि मा- सत्वात् तस्यैव निषेधः । प्रास्यत्र निषेधविषयताद । अन्यथा सूत्रविरुद्धसिद्धान्नस्य कामचारत्वापत्त्या अपामाण्यप्रसाद । कि- श्व, श्रुसन्तरे विदुपो गत्यनन्तरभावित विधानात माणपियोगस्य इमाः पोडशकलाः पुरुपायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्तीति श्रुनेः । गतिश्रुतयस्तु पूर्वमेवोदाहताः । भारतेऽपि शुकगतिः स्मर्यते । सन्निरुदस्तु तेनात्मा सर्वेचायतनेषु च * जगाम भित्वा मृीनं दिवमित्युत्पपात ह । याज्ञवल्लयोऽपि । ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो मिला सूर्यमण्डलम् * ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति परी गति- मिति । अग्निज्योतिरहः शुलः पण्मासा उत्तरायणम् * तत्र - पाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना इति श्रीमुखोक्तेश्च ॥ ननु स्यादेतत, विदुपो गतिस्तथापि तस्याः पाप्यं तु हिरण्य- गर्भाऽऽरूपं कार्यव्रह्मैव, न तु परम् । ब्रह्मविशिष्टदेशपरिच्छिन्न- स्यैव गतिलभ्यत्वनियमात् । न तु सर्वव्यापिपूर्णस्य । ब्रह्मलो- कान् गमयनीति श्रुतेः । प्रजापतेः सा वेश्म प्रतिपद्यते इति श्र- वणाच । कार्ये वादाररस्य गत्युपपत्तेः, विशेपितत्वाचेति सूत्रा. दिनिचेन्न । परब्रह्मण एव माप्यत्वात् । परं ज्योतिरुपसम्पद्यति श्रुत्या परस्यैव प्राप्यत्रविधानात् । न च पुनरावर्तत इति अपुन- रातिप्रवणाञ्च । किन, यथोपायप्राप्यत्वात् फलस्य । यथा - तुरस्मिल्लो के भवति तथेतः मेत्य भवतीति श्रुतिः । न हि परत्र- हमोपामकस्तरमाप्तिसम्भवः । उक्तन्यायविरोधात् । अचिरादिना गतस्य विदुपो , ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति परां गतिमिति * वामलोकातिकमस्मृतेश्च । किञ्च, धूवा शरीरमकृतं कृतात्मेति त- प्राप्यभूनलोकस्याकृतत्वश्रवणात् । सत्यलोकस्य तु प्राक्रतस्वात् पुनराष्ट्रनिपताच । भावामभुवनामोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुनत्या- , , ·सविशेपानशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । दिना । न च गमनानुपपत्तौ प्रमाणम् | श्रीवासुदेवस्य परब्रह्मणः सर्वमनत्वेऽपि विदुपो विशिष्टदेशगतस्यैव निशेषाविद्यानिवृत्ति- निगमः शास्त्रादवगम्यते । किञ्च, यथा विद्योत्पत्तौ धर्माचारापे. क्षानियमो विविदिपाश्रुतेरवगम्यते, तथा निःशेपाविद्यानित्ति. पविद्यानिष्पत्तिरपि विशिष्टदेशगतिसापेक्षेति शब्दादेव निश्चीय- ते। यदुक्तं, ब्रह्मलोकानिति लोकशब्दवहुवचनाभ्यो विशेपणाद कार्यब्रह्ममाप्तिीनश्चय इति । तदविचारितम् । निपादस्थपतिन्यायेन ब्रमा लोक इति समासः संगच्छते । वहुवचनमपि तत्मदेशवाहु- ल्याभिप्रायकम् । तन्महिमरूपत्वेन सन्मानाभिप्रायं वा । स भग- प: ? कस्मिन् प्रतिष्ठते, स्वमहिम्नीति श्रुतेः । तस्मात् परमेव प्रामो- तीति मिद्धम् । यद्वा ॥ भाति चातिनिरुपाधिपद्धतिरि- ति।।अत्यन्तोपाध्यसंस्पृष्टमाहात्म्यस्य श्रीवासुदेवस्य पद्धतिः, पद्य- ते इति पदं स्वरूपं तस्य, हतिः हन्यते गम्यते ज्ञायते प्राप्यते बाऽनयेति पद्धतिस्तत्स्वरूपगुणादिविपयकज्ञानप्राप्त्योः साधनसं. पत्तिः, कर्मज्ञानमत्यादिरूपति यावत् । कर्मयोगतिविधा-नि- त्यनैमित्तिककाम्यभेदात् । तत्राऽहरहः संध्यामुपासीत, यावजीव- ममिठो जुहोतीत्यादिश्रुतिभिनित्यतया विधीयमानं नित्यम् । तच संध्योपानस्नाननर्पणादियशदानाध्ययनादिरूपं च । तत्र यज्ञदाना. ध्ययनानि चैवणिकद्विजातिसाधारणानि । याजनाध्यापनादी. नि च द्विजाग्न्यासाशरणानि । तयाचाह मनुः- अध्ययनमध्यापन यजनं याजनंनथा* दानं प्रतिग्रहं चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् । मजा- नां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । विपयेप्यासक्ति च क्षत्रि- पाणां ममादेिशव । पशूनां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । वणि- पर्थ कुमीदं च वैश्यस्य कृषिमेर चेति । तत्र यज्ञादयो नित्य- धर्माः । याननादयस्तु निष्कामाधयां नित्याः। मकामतयोगे वृत्त- ·श्रुत्पन्तहरपे । ८ अष्टपी शाखा। यः । तत्रापि याजनाध्यापनयोर्देहयात्रामात्रे एव तत्त्वम्, अ- न्यथा स्वरूपहानिः । प्रतिग्रहे सन्निवेशश्च । अन्यथा पृथग्विधान- वैयदि । शूद्रस्य लेकजातिलानाध्ययनाधिकारः । शूद्र- श्चतुर्थों वर्ण एकजातिरिति गौतमवचनाद । एकमेव तु शूद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशद * एतेपामेव वर्णानां शुश्रूषामनस्ययेति मनुवचनात् । अथाऽऽअंमधर्मा। त्रयो धर्मस्वन्धाः । यज्ञोऽध्ययन दानमिति प्रथमस्तप एव । द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलबासी। तीयोऽत्पन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयनिति । सर्वे एते पुण्यलो- का भवन्ति । ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्म- णा विविदिपेन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनेत्यादिश्रुतेः ।। अध्ययन सेवा च ब्रह्मचार्यऽसाधारणम् । यज्ञो दानं गृहिणः । तपो वानप्रस्थस्य । अनाशकं च हितमितभोजनं परिव्राजकस्यति वि- भागः । तत्र चतुर्थाश्रमे ब्राह्मणस्यैवाऽधिकारः । ब्राह्मणः परि. बजेत, ब्राह्मणो व्युत्थाय, ब्राह्मणो निर्वेदमायादित्यादौ ब्राह्मण- स्यैव श्रुत्या गृहीतत्वात् । कचित्तु, यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव परिव्रजेद्गृहाता वना- द्वेति सामान्यतः , प्रामणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्यो वा मजे. गुदात् * प्रयाणामपि वेदमधीत्य चत्वार आश्रमा इति स्मृते. श्च वयाणां वर्णानां संन्यामाअमेऽप्यधिकारः । नच पूर्वोक्तश्रुति- विरोध इति वाच्यम् । तत्र ब्राह्मणशब्द उपलक्षणार्थ इत्याहुः । तन्न । श्रुतिषु संन्याममकरणे क्षवियादेरनान्नातस्त्रात् । नच सा- मान्यशुनी त्रयाणां ग्रहणे दोपामाघानिधाश्रवणाय तदर्थभू- सायां स्मृती जयाणामपि कण्ठरवेण पाठार तदुपबंदणादुक्तार्थ- मिद्धिरिति वाच्यम् । सामान्यवाक्यस्य विशेषवाक्येन संकोचाद । विशेषअतिविरुद्धस्मृतेरमापापपेन तदुपबृंहणवायोगात् । तस्मात् ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । सामान्यवाक्येषु तत्र तत्र ब्राह्मणस्यैव ग्रहणाद। उदाहृतजावाजश्रुतौ संन्यासाधिकारवियो ब्राह्मणशब्दापयोगेऽपि अन्यवहुवाक्यावि- राधेन तस्या अपि गतिसामान्याद्राह्मणस्पैवाधिकारः । इतरेषु शात्रयवैश्ययोरपीति विवेकः । फलकर्तृत्वायभिमानशून्यैर्मुमुक्षु- भिरनुष्ठितानां तेषां मनाशुदिपरम्परया ज्ञानभक्तिजनकत्वेन मोक्षनाधकरवं, विविदिपाश्रुतेः । कामसङ्कल्पयोगे तु काम्यकोटौ मवेश इति वोध्यम् ॥ अथ शमदमदयाक्षमाऽहिंसातीर्थसेवनोपवासफलाहारदेहशो. पणानदानादीनि सर्ववर्णाश्रमसाधारणानि । तथा विष्णुस्मृतौ क्षमा सत्यं दमः शोचं दानमिन्द्रियसंयमः *अहिंसा गुरुशुश्रूपा ती- नुमरणं तथा । आर्जवं लोभशून्यत्वं देवब्राह्मणपूजनम् । अन- भ्यसूया च तथा धर्मः सामान्य उच्यते इति । बृहस्पतिस्मृतौ च, दया क्षमाऽनमूया च शौचानायासमङ्गलम् * अकार्पण्यमस्पृह- खं सर्वसाधारणानि च । परे वा वन्धुवर्गे वा मित्रे द्वेटरि वा सदा । आपने रक्षितव्यं तु दयैपा परिकीर्तिता । वाह्ये चाध्या- त्मिके चैत्र दुःखे चोत्पादिते काचेत् । न कुप्यति च नो हन्ति सा क्षमा परिकीर्तिता । न गुणान् गुणिनो हन्ति स्तौति मन्द- गुणानपि । नान्यदोपेषु रमने सानम्या प्रकीर्तिता। अभक्ष्यपरि- हारश्च संमर्गश्चाप्यनिर्गुणैः । स्वधर्मे च व्यवस्थानं शौचमेतत् म. कीनितम् । शरीरं पीड्यो येन मुशुभेनापि कर्मणा । अत्यन्तं त- म कर्तव्यमनायामः स उच्यते । प्रशस्ताचरणं नित्यममशस्तविव- जाम् । एनाद्ध मङ्गलं प्रोक्तं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । स्तोकाद- पि प्रदातव्यमढीनेनान्तरात्मना । अहन्यहनि यत् किश्चिदकार्प- यं हि नत् स्मृतम् । यथोत्पन्नेन मंतोपः कर्तव्यो ह्यर्थवस्तुना । परण्याचिन्तयितार्थ माऽस्पृदा परिकीर्तिता इति । भारतेऽपि, ·श्रुत्यन्तमुस्टुमे । ८ अष्टमी शाखा। ११५ ससं दमस्तपः शौचं सन्तोपो हीः क्षमाजवम् * ज्ञानं शमो दया ध्यानमेप धर्मः सनातनः । तवैव, आनृशंस्यमहिमा चाऽप्रवादः संविभागिता * श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यमक्रोध एव च । स्वेषु दारेपु संतोपः शौचं नित्यानम्यता । आत्मज्ञानं तितिक्षा चधर्मः साधारणो पेति ॥ अथ केनचित् कालादिनिमित्तविशेपेण निमित्तेन विधीय- मानं श्राद्धादिकं तीर्थस्नानादिकं च कर्म नैमित्तिकम् । तत्र कालो- अमावास्यादिरूपः । देशश्च गङ्गागयामयुरादिरूप इति संक्षेपः ।। अथ सकामं पुरूपमुद्दिश्य स्वर्गकामो यजेनेसादिश्रुत्या वि. धीयमानं कर्म काम्यसंज्ञक वोध्यम् । तत्र काम्याना निपिद्धवत संसरणहेतुत्वाविशेषादू हेयत्वमेव । नित्यनैमित्तिकाना तु श्री- पुरुषोत्तमाशानुत्तिरूपतद्भजनवादावश्यकानुष्ठेयत्वम् । एवञ्च, स्ववर्णाश्रमानुसारेणानुष्ठीयमानैनित्यनैमित्तिकैराराधितो भगवान् वासुदेवः भपन्नास्ताननुष्ठातॄन अनुगृद्य स्वपिपयकज्ञानभत्त्यो- रधिकृत्य स्वात्मानं दयित्वा आत्मभावापत्तिलक्षणामुक्ति प्रयच्छ- तीति स्वयमेव गीतम् । ब्राह्मणक्षत्रियविशा शूद्राणा च परन्त- प * कर्माणि पविभक्तानि स्वभावमभवैर्गुणैः । स्वे स्ने कर्मण्य- भिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्द- ति तच्छृणु । यतः प्रत्तिभूताना येन सर्वमिद ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति पानव इति । ननु, सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजेत्यत्र सामान्य- धर्मप्रयोगात् सर्वस्याऽपि कर्ममात्रस्य त्यागविपयत्वावगमात् क- थामेव नित्यनैमित्तिकस्यावश्यकर्तव्यत्वमितिचेत् सत्यम् । तत्रैक स्यागशब्दस्यापि स्वयमेव श्रीमुखेनैव व्याख्यातत्वात फलकर्त- स्वाभिमानपरत्वेन, एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं सत्ता फलानि च * ·२१६ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। कर्तव्यानीति में पार्थ निश्चितं मतमुत्तममिति । एतेनैव स्खमतत्वा- भ्युपगमवाक्येन सर्वाऽपि हेयोपादेयव्यवस्था निरूपिता, नात्र प्र- मलान्तरापेक्षा । मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः * नित्यनैमित्तिके कुर्यात् प्रत्यवायजिहासयेति स्मृतेश्च । व्यतिरेके दोपगानाच्च । नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते * मोहाद तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तित इति नित्यादित्यागस्यतामसत्वयो- गोक्तः । हरिवंशे वलि मति श्रीवामना, वेदोक्तं ये परित्यज्य ध- ममन्यं प्रकुर्वते * तत् सर्वं तव दैत्येन्द्र मत्मसादाद्भविष्यतीति । सनत्सुजातश्च, नाचारहीनं मपुनन्ति वेदा इति । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्म वर्णाश्रमविभागजम् * उल्लङ्वय ये प्रवर्तन्ते खेच्छया कूटयुक्ति- भिः । विकर्माभिरता मूढा युक्तिभागल्भ्यदुर्मदाः । पापण्डिनस्ते दुःशीला नरकाह नराधमा इति । विष्णुधर्मे, नास्तिक्यपरमाश्चैव केचिद्धर्मविलोपका: * भविष्पन्ति नरा मूढा मन्दाः पण्डितमा- निन इति कलिधर्मे व्यासः । तस्मान्मुक्षुणा स्वोचितवर्णादिधर्मेणैव तत्मसादाय सदैवाराधनीयो भगवाञ्छीकृष्ण इति सिद्धान्तः ॥ पे चाश्रमधर्महीनास्तेषां को वा धर्म इतिचेव, पूर्वोक्ताः शम: दमतपस्तीर्थयावादय एवेति ब्रूमः । इयाँस्तु विशेषः- आश्रम- हीना द्विविधाः, आपशादाश्रमभ्रष्टा अशक्ता विधुरादय एके, असत्सद्भाच्च बुदिपूर्वकधर्मत्यागिनश्चान्ये । तत्र पूर्वेपा तपोब्रह्म- चर्यादिनाराधितो भगवाननुगृङ्गाति । तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया- ऽऽत्मानमन्त्रिप्यदितिश्रुतेः जप्येनैव हि संसिद्धयेद् ब्राह्मणो नात्रसं- शष: * कुदिन्पन्न वा कुन्मित्रो ब्राह्मण उच्यते इति स्मृते- श्च । द्वितीयकोट्या अपि द्विविधाः- कुसङ्गेनाश्रमभ्रष्टा अपि शाखश्रवणादिना पबुद्धपूर्वमुकृतसंस्काराःस्वदोपपाकलल्य श्रेयसो यत्नान अन्वेष्यमाणा एके । नेपामनन्यतया भजनीयो भगवान् ·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । ८ अष्टमी शाखा । श्रीकृष्ण एव । अन्यत्राधिकारावातच स्वपमेव गीतम् अपिचेत मुदुराचारो भजने मामनन्यभाक् * साधुरेत्र स मन्तव्यः सम्यम् व्यवसितो हि सः | क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्चच्छान्ति निगच्छ- ति। कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः मणश्यतीति । अत्य व्याख्या वेदान्तरनमभूरायां श्रीपुरुषोतमाचार्यचरणैः कृता, तत्रैव द्रष्टव्या। दुष्कृतबाहुल्यादर्माद् भ्रष्टा अपि आत्मदोपं गुणतेन बहुमन्यमानाश्चेतरे । तेषां शाखानधिकारापेक्षणीया एव मनी- पिभिः । नाऽविरतो दुश्चरितानाऽशान्तो नाऽसमादिनः * ना. ऽशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयादिति श्रुतेः । इति कर्मयोग- अथ पूर्वोक्तकर्मयोगानुपानमीणितपरमेश्वरैः परिपकमन:- कपायकैः मास्त्राधिकारिकैर्मुमुक्षुभिःयास्त्रोक्तलक्षणसम्पन्नाचार्य- समाश्रितैर्यथाश्रुतमभ्यस्यमानश्रवणादिजन्पपरब्रह्मस्वरूपगुणादि- विषयकानुभवविशेपो ज्ञानयोगः, तत्ससादहेतुकमाक्षात्कारद्वारेण मोक्षासाधारणहेतुभूतः । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय । भिद्यते हृदयग्रन्थिगिछद्यन्ते सर्वसंशयाः *क्षीय- ते चाऽस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे । यदा पश्यः पश्यते रु- कमवण कर्तारमीशं पुरुपं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूप निरञ्जनः परमं साम्पमुपैतीत्यादिश्रुतिभ्यः॥ अथ पूर्वोक्तानुभवपूर्वकवार्पिकगङ्गाप्रवाहबदनवच्छिन्न आप- याणादहरहः प्रबर्द्धमानो भगवत्स्वरूपगुणादिविपयकध्यानसन्तति- विशेपो निदिध्यासनाख्यो ध्रुवास्मृत्यपरपर्यायको भक्तियोगो नि- दिध्यासितव्यः । धुवाम्मृतिरित्यादिश्रुतेः प्रपत्तियोगश्च शास्त्रोक्त- ज्ञानादिसाधनानुष्ठानानणाधिकारिणा शास्त्रोक्तलक्षणसत्सम्भ- दायाऽऽचार्योपदिष्टविधानेन वात्सल्यकारुण्पदयातितिक्षाघनत- ·.. ११८ सविशेषनिधिशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । स्वाभाविकासंख्येयसद्गुणमहोदधौ भगवति रमानिवासे श्रीमुकुन्दे नियमाण आत्मात्मीयभरार्पणरूपः। मुमुक्षु शरणमहं मपये इति श्रुतेः । सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज * तमेव शरणं ग- च्छेत्यादिस्मृतेश्च । अथ प्रपत्तरङ्गानामपि प्रतिवन्धककालादिवा- हुल्यादेतोरनुष्ठाने वात्मन्यसम्भवं निश्चित्य श्रीगुरुमेव श्रेयोरूपं तत्साधनं चावगम्य श्रद्धाविश्वासार्जवादिभिस्तचरणारविन्दयोः सर्वात्मभावनात्मभारं समर्प्य ह्यज्ञवालवत् तदुक्तमावानुसरणं गुर्व ऽनुत्तियोगः । आचार्यदेवो भव, यस्य देवे परा भक्तिर्यधा देवे तथा गुरौ * तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मन इत्यादि. श्रुतेः । तत्र कर्मयोगः श्रीभगवच्चरणैराद्याचाय्यः सदाचारप्रकाशे निरूपिनः । ज्ञानयोगश्च, ब्रह्मणो भवत आदिपृरुपादित्यस्मिन् श्लोके । भक्तिरस्तु मम निश्चला हरे इत्यत्र भक्तियोगः । त्वां प्र. यामि शरणमित्यत्र प्रपत्तियोगः । वेदान्तरनमञ्जूषायां च गुरू- पसत्तियोगः श्रीपुरुषोत्तमाचार्यचरणविस्तृत इति विवेकः ॥ अथ यस्य प्राप्तः पद्धतिनिरूपिता तं श्रीभगवन्तं निर्दिश- नाह ॥ भक्तकामपरिपूरक इति ॥ काम्यन्ते इति कामा धर्मार्थकाममोक्षाख्यार्थाः भक्तानामाजिज्ञास्वार्थिज्ञानिनां स्वस्त्राधिकारेप्सितपुरुपार्था इति यावद । तान् पूरयतीति तथो. तः । साझौदार्याद्यनन्तप्तद्गुणार्णवो विश्वशक्तिः सर्वशरण्यो भगवानेव तचकर्मभिरूपासितस्तचदीप्सितं कर्मफलम्, अर्थादि- कमभ्युदयरूपं फलसंकल्पकर्तृत्वाभिमानशून्यैश्च तत्तदुपासनादि- विशेपाराधितो यात्मभावाख्यं श्रेपो शानिभक्तभ्यः प्रयच्छतीति वाक्यार्थः । स वा एपमहानज आत्मा अन्नादो वमुदान एष आ. नन्दयाति य आत्मदा यलदा रातिर्घातुः परायणमित्यादिश्रुति. भगः । ननु यदि तत्ततर्माराधनमापेक्ष एवेश्वरस्तत्तत्यार्मानुशाना- ·श्रुत्पन्तमुरद्रुमे } ८ अष्टमी शाखा । ११९ ऽनुसारेण तथाभूतं फलं मयच्छति, न तु कर्मनिरपेक्षः। तहि कर्म- ण एक फलदानाय स्वातन्त्र्यं किमिति नाभ्युपेयम् । नचावि- नाशिवात् तस्य कथं व्यवहितकालोत्तरभाविफलदानयोग्यतेति शनीयम् । कर्मणो विनाशित्वेऽपि तज्जन्यादृष्टलक्षणसंस्कार- स्प यावत्फलप्राप्ति स्थैर्यत्वाभ्युपगमानोक्तदोपावकाशः । कर्मत- स्फलदात्रीश्वराभ्युपगमे गौरवात् । कमाभावे फलदानाशक्तित्वा- चाप्रयोजक एपेश्वराङ्गीकार इति । दृश्यते च लोके कृष्यादिक- मणः फरदानशक्तिः । तथा वैदिकेऽपि यागदानहोमादौ स्वात- न्यमनुमेयम् । यजदानादिकं फलदानाहम् । कर्मत्वात् । कृप्या- दिवदिति प्रयोगात् । किञ्च, स्वर्गकामो यजेदित्यादिविधिवाक्य. मपि स्वर्गादिफलदानार्थ यागादिकं कर्मैव विदधाति, न त्वी- श्वरमिति । धर्म जैमिनिरत एवेति निर्णयशास्त्राचेति चन्न । क. मणो जडत्वेनाऽकिञ्चित्करत्वादिति पूर्वमेवोक्तम् । तजन्यापूर्व- लक्षणादृष्टस्यापि जडत्वाविशेषात् । नाप्युक्तलक्षणानुपानं ममाणपदवीमारोहति । तोरायोजक- स्वात् । कृप्यादिसद्भावेऽपि वर्षायभावे वोपलादिपाताद्वा फलव्य- भिचारदर्शनात नापि, यदित्यादिशास्त्रस्य कर्मविधानमावपरन्थम्, अपि तु देवाराधनपरत्वमेव । तथाच, यन देवपूजायामिति धात्वर्थत एवं कर्मणः परागलोपलब्धेः । किञ्च, वायव्यं श्वेतमालभेत भूति- कामो, वायुबै क्षेपिठा देवता वायुमेव स्वेन भागयेनोपधाव. ति स एवैनं भूति गमयतीत्यादिषु कामिनः सिपायिपितफलसा- धनत्यप्रकारोपदेशोऽपि विध्यपेक्षित एव, नातत्यकारत्वशङ्का यु- ता। एमपेक्षितेऽपि फलमाधनत्वप्रकारे शब्दादेवावगते म. नि तत्परित्यागमश्रुतापूर्वकल्पनं च विद्रांमो न बहु मन्यने । अ न्याय्यतात् । श्रनिविरुद्धताच । ननु तहिं देवा एव विधि- ·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । शेपाः पुण्यकर्माणो भवनां फलदानदेवयः सन्तु । तत्रापि कर्म- णः परम्परया हेतुत्वमिद्धेस्तेपां जीवत्वसामान्ये पुण्यवाहुल्यादेव कर्मफलदातृत्वाईत्वादितिचेन । तेषां कर्मवश्यानां पारतन्त्र्यात् ता- दृशशत्तययोगाद तदन्तर्यामिपरपुरुप एव फलदो, नान्य इति नि. श्चीयते । इष्टापूर्त बहुधा जायमानं विश्वं विभर्ति भुवनस्य ना- भिः, तदेवाग्निस्तद्वायुस्तत्सूर्यस्तदु चन्द्रमा इति श्रुसा तदात्मकलेन सामानाधिकरण्योक्तेः । यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमि- च्छति * तस्य तस्याऽचलां श्रद्धांतामेव विदधाम्यहम् । स तया श्रद्ध- या युक्तस्तस्याराधनमीहते । लयते च ततः कामान् । मयैव वि- हितान् हि तानित्यादिश्रीमुखोक्तेश्च । एतेन फलमत उपपत्तरि- त्यविकरणं व्याख्यातमिति सक्षेपः । सर्वपुरुषार्थदानाईत्वे हेतुमा- ह ॥ विभुरिनि ।। सर्वव्यापित्वेन सर्वनियन्तृत्वात । सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा कर्माऽध्यक्ष इत्यादिश्रुतेः। यदि सर्वान्तरस्तहिं तद्गतपरिच्छेदोऽपि स्यादिति चेत् तत्राह ॥ व्यापकोऽपिपरिछिन्नहृद्गत इति ॥ परिच्छिन्नेषु हृत्सु गतोऽपि नत्र वर्तमानोऽपि व्यापकः परिच्छेदहीन एव । अङ्गुष्ठमावः पुरुपो मध्य आत्मनि तिष्ठति, ईशानो भूतभव्यस्य, एप मे आत्मान्तहृदये अणीयान् ब्रीहेर्वा यवाद्वा मर्पपाद्वा, एप आत्मान्तहृदये ज्या- यान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान् दियो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्प इसादिश्रुतिभ्यः । ननु, अणीयस्त्वज्यायस्त्वयोरितरेतर- विरोधान् कथम् एकत्रावस्थानमित्याशङ्ख्याह ।। अचिन्त्यशक्तिरिति ।। अचिन्त्या इयत्ताऽवच्छेदेन निर्देष्ट्रमनहीं शक्तिः स्वाभाविकी यस्य सः । अचिन्त्यशक्तियोगात् सर्वमप्य- ऽविन्द्धमित्यर्थः । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते साभाविकी ज्ञानवलोकया चेत्यादिश्रुनिभ्यः । न तहिं दोपाणां योगो- ·। श्रुत्यन्तमुरमे । ८ अष्टमी शाखा: ऽपि अभ्युपगन्तव्यो विरुद्धवाविशेषादिति चेन । शास्त्रविरुदत्वेन तद्विरोधात् । य आत्मा अपहतपाप्येत्यादिश्रुतेः । ननु जीव- स्पायड्तपाप्मत्वादिश्रवणाविशेषाव किमिति तस्य दोपभागित्व- मितिचेत् । सत्यम् । स्वरूपतस्तस्य तथावेऽपि अनादिकारपका- ऽविद्यया तस्य वेहितवाद । वद्धावस्थायां धर्मभूतज्ञानस्य संको- चाव । आनन्दस्य तिरोधानाच संसारित्वं सर्वदोपभागित्वं च घटते । श्रीपुरुषोत्तमस्य तु सविस्थामु तत्सहभावत्वेऽपि सा- शादियोगेन, यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिश्रुतेः । सर्वज्ञः सर्वत्र स- शक्तिज्ञानवलादिमान् * अन्यूनचाप्यऽवृद्धश्च स्वाधीनो ना- दिमान बशी । कामतन्द्राभयकोधकामादिभिरमंस्तुतः । निरवद्यः परः प्राप्तनिरधिष्ठोऽक्षरक्रम इत्यादिस्मृतेश्च । दोपास्पर्शस्वभावा. देव न तयोगशङ्कारकाश इति निश्चीयते । तत्कारणीभूतकर्मभावा- ऽभावौ वात्र नियामकाविति बोध्यम् । तथाच श्रूयते । द्वा सुपर्णा स. युजा सखाया समानं परिपस्वजाते, तयोरन्यः पिप्पलं स्वा- दत्यनभनन्योऽभिचाकशीतीत्यादिना । इत्यलं विस्तरेण ॥ १२ ॥ इति श्रीहयग्रीयानुग्रहलब्धचोधेन श्रीमान्नम्याोऽनुयागिना श्रीपुरुपोत्तमप्रसादेन विरांचते सविशेपनिर्विशेष- श्रीकृष्णस्तपच्याख्याने थुत्पन्तमुरद्रुमे श्रेय:- पद्धतिनिरूपणं नामाष्टमी भासा ॥८॥ . - ·२२२ सविधोपनिविशेषश्रीकृष्णस्तवल्याख्याने । अध नवमी शाखा। " अयोक्तपद्धनेः प्राप्यं फलं निरूपयति । आत्मभावमनुमूतिरूपिणो ये वदन्ति तव रूपरूपिणः ॥ ब्रमभावपरमात्मभावतः सत्यमेव सुखांघरूपिणः ॥ १३ ॥ आत्मभावमिति ॥येमन्त्राः, परं ज्योतिरुपसपथ खेन रूपे- णाभिनिष्पद्यते इत्पादयोऽनुभूतिरूपिणस्तव आत्मभावं मोक्षलक्ष- णं वदन्ति । ये च मन्त्राः, निरअनः परमं साम्यमुपैति, ब्रह्मवि. दामोति परं, तन्महिमानमिति वीतशोक इत्यादयो ब्रह्मभावपरमात्म- भावतो मोक्षमाहुः, तत्सयमेव याथात्म्यमेवेति योजना । ब्रह्मभा- वाद परमुत्कृष्टम् आत्ममावत आत्मभावमिति । ब्रह्मणो भावःसा- वैयादिधर्मकदम्बस्तस्मादप्युत्कृष्टं ब्रह्मस्वरूपं, तदात्मकत्वभावाम- स्पर्थः । सार्वयाद्यनुभवापत्तिपूर्वकतदात्मकत्वानुभूतिरिति ता- त्पर्यार्थः । एवमप्युपन्यामात् पूर्वभावादविरोधं बादरायण इति सिद्धान्तमूत्रात् । पूर्वोक्तब्रह्मभावात् सार्वयादिविषयकानुभवा- दऽपहतपाप्मत्वादिसंपन्नविज्ञानरूपवस्वरूपाविर्भावादविरोध मोक्ष- स्वरूपं भगवान् पादरायणो मन्यते इति सूत्रार्थः । एवञ्च न केनाऽपि वाक्येन विरोधः । तथाहि । न तावत्, पर ज्योतिरूपसं- पतिवाक्पविरोधोऽत्र संभावनीयः । तस्याप्युक्तार्थविपयत्वसा. म्याद । स एव ज्योतिषां ज्योतिरित्यादिश्रुत्यन्तरात् । परज्यो- तिःशब्दाभिधेयं परब्रह्मभूतं श्रीपुरुषोत्तमं संपद्य साक्षादनुभूप खेन रूपेण ब्रह्मस्वरूपगुणादिविषयकमत्यक्षानुभूत्याश्रयरूपानुभ- विवरण निष्पयते । अनवछि नानुभोनावतिष्ठते इत्यर्थः । भ.

·१२३ श्रुत्पन्तमुरद्रुमे । ९ नवमी शाखा । गदिपयकानवच्छिन्नानुभवस्य ग्रह्मभावपदवाच्यस्यावापि भाग- अषणात् । निरअनः परम साम्पमुपैनीति श्रुत्या साम्पविधानमप्य- विरुद्धम्।साम्यं नाम स्वरूपेण गुणादिना च मादृश्यम् । तथाच ज्ञानानन्दरूपत्वात स्त्ररूपसादृश्यम् । अपरिच्छिन्नज्ञानधर्मवाच गुणसादृश्यमपि । तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवचं सादृश्यम् । नियन्तृत्व स्वातन्त्र्यवस्वाभावेन ततो ब्रह्मणो भिन्नत्वे मति, सार्व- श्याद्यपहतपाप्मत्वादिभृयोधर्मवत्वालक्षणसमन्वयः । सर्व ह पश्य: पश्यतीति सार्वज्ञविधानश्रुतेः । जगद्व्यापारवजमिति भेदकसूत्रा- च । नच, स स्वराड् भवतीति श्रुतिविरोधः शङ्कनीयः । खारा- ज्यसाम्यस्यापि ब्रह्मादिवन्दनीयत्वस्य तव सत्त्वात् । नाऽपि. नारायणे सायुज्यमामोतीति सायुज्यश्रुतिविरोध: कल्पनीय तवाऽपित्वदभिमेतार्यविपयासिद्धः । सह पुज्यते इति सयुक्, सयुजो भावः सायुज्य निस्यसंवन्ध इत्यर्थः। भगवता नित्य संबन्धोऽत्र भावप- दार्थः । तथाच भगवता नित्यसबन्धलक्षणभावापत्तिरिति यावत् । नचैत्यमेव तदर्थ इति वाच्यम् । शक्यार्थाभावात् । ननु, यथा नय:- स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय * तथा विद्वान्नाम- रूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यमिति श्रुतिरेक्याभिधानप- रेति कथमपन्हयते इतिचेन्न । तत्रापि भेदस्य सत्वात् । न हि जले क्षिप्त जलान्तर स्वरूपैक्य भजते, किन्तु नित्यसयोगमेव । सावयवदम्पत्वार । नयादीना पाटडादिनविशेपे दिहासद- नाच ! नच समुद्रे दिहातादर्शनादैश्यमिति वाच्यम् । नद्या- दिधान्तेन तत्रापि अनुमातु शाक्यलात् । तत्तर पु भेददर्शनास पयोदक शुद्ध शुद्धमासिक्त तागेव भवात, एवं मुनर्विजानत आत्मा भवति गौतमेति श्रुत्यन्तरेण सादृश्यस्यैन लाभाच्च । श्रुत्य- ऽर्थस्तु केशवकाश्मीरिचरणैविस्तृतस्वत्रैव द्रष्टव्यः ।।

·सविशेषनिर्विशेषीकृष्णस्तरव्याख्याने । ननु, ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवतीति सावधारणश्रुतेः स्वरूपतत्तै वाभ्युपगन्तव्या, न भेदलेशोऽपीति चेन्न । बृहहणयोगेनाऽपि त. तायाः मुवचन्वात् । अन्यथा ब्रह्मविदाप्नोति परमिति कर्मकर्तृन्य- पदेशश्रुतिबाधात् । ननु, ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप इत्या- दिवाक्येऽन्तःप्रवेशोत्तरन्तःमतिठस्य भेदाऽनुपलब्धेरभेदस्पैव सि- दिरिति चेन्न । श्रीभगवतो विश्वरूपविग्रहे एव भवेशस्य विवक्षि- तवाद । तथाच विश्वस्य सदैव तत्र प्रविष्टत्वात् सर्व समास. म् । तथाचोक्तं भगवद्गीतकादशाध्याये, तवैकस्य जगत कृत्स्नं पश्याच सचराचरम् * मम देहे गुडाकेशेत्यादिना । तथैवानुभूया- ऽर्जुनोऽप्याह, पश्यामि देवास्तव देव देहे इत्यादिना । एतदुक्तं भव- ति । प्रवेशो नाम स्वस्य चेतनाचेतनात्मकविश्वस्य ब्रह्मात्मकत्वा- ऽनुभवपूर्वकं विश्वरूपे भगवति तच्छत्तयात्मनाऽवस्थानम् । विश्व- रूपस्य ब्रह्मणः श्रीपुरुषोत्तमस्य विश्वात्मत्वेन जगतोऽधिकर- णवाद, विश्व जगवतत्राऽवतिष्ठते। परापरात्मकशक्तिरूपत्वाद्विश्व- स्थति निर्विवादः। श्रीमुखेनैव गीतत्वात् । अपरेयमितस्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् * जीवभूतां महावाहो ययेदं धार्यते ज- गदिस्यादिना तथैव सर्वाधिकारिणामधिकाररूपाः शक्तयस्तस्यैव तत्रैव तिष्ठन्ति । सृष्टिसमये तदधिकारयोग्यतापनानां पुण्यात्मनां ब्रह्मरुदेन्द्रादिपदारोहणाऱ्याणां जीवानां तत्तजगत्सर्जनसंहरणादि- योग्याभिरात्मासाधारणशक्तिभिर्युनक्ति । प्रलये च तान् विश्वा. धिकारिणो ब्रह्मादीस्ताभिर्वियुनक्ति । परन्तु तासां शक्तीनां स्वाभाविकत्वनित्यत्वादिभिस्तत्र नित्यावस्थानाद स्थितिरध्यमि- चारिणी । तथैवोक्तं विष्णुधर्मे, ब्रह्मा शंमुस्तथैवार्कश्चन्द्रमाश्च श. तक्रतुः * एवमायास्तथैवान्ये युक्ता वैष्णवतेजसा । जगत्का- विस्यने नु वियुज्यन्ते च तेजसेत्यादिना । तथैव मुकानामाप ·श्रुत्यन्त मुरद्रुमे । ९ नवमी शाखा । विश्वरूपे भगवति तदात्मकत्वस्वरूपाविर्भावपूर्वकं तच्छाश्वत्यानुभू- त्यावस्थानमविरुद्धम् । तच्छक्तित्वाविशेपादिति वेदान्तरसमजू- पायां श्रीपुरुषोत्तमाचार्ययचरणैस्तथैवोक्तत्त्वात् । सोऽपि गीत- कादशाध्यायोऽत्र प्रमाणनानुसंधेय इति संक्षेपः । तस्मिद्धं मो- क्षावस्थायामपि स्वरूपभेदावस्थानम् । भेदशानादपि मोक्षश्रवणाव। जु यदा पश्यत्यन्यमीशं तन्महिमानमिति वीतशोकः । पृथगात्मा- नं मेरिनारं च मला जुष्टस्ततस्तेनाऽमृत्वमेतीत्यादिभिस्तथैवोक्तं सिद्धान्तसेतुकार्या श्रीमुन्दरभट्टपादैः । श्रीभगवदनाच्छन्नानु- भूत्यास्थितिर्भगवत्माप्तिः। सैव भगवद्भावापत्तिरिति । तथाचाह भगवान पराशरः । निरस्ताऽतिशयहादमुखभावैकलक्षणा * भेपनं भगवत्प्राप्तिरेकान्तात्यन्तिकी मतति । भगवत्माप्तिः, अपज संसारवन्धरोगस्येति योजना | तामेव विशिनटि । निरस्तेति । निरस्तोऽतिशय आह्लादो यस्माद् तथाभूनेन सुखेन यो भावोऽव- स्थानमकमसाधारणं लक्षणं यस्याः सा कालादिपरिच्छेदरूपव्यभि- चारशून्पत्वं दर्शयन्नाह । एकान्तात्यन्तिकीति । तत्र शास्त्रं प्रमा- गयति । मतेति । शास्त्रमुखेनेति सम्बन्ध इति संक्षेपः । कचितु- प्रतिविम्बो जीयो विम्बस्थानीयो हीवर उभयाऽनुस्यूतं शुद्ध- चैतन्यमिति मुक्तस्य यावत्सर्वमुक्ति सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वमवेश्वरत्वस- स्यकामवादिगुणगणाळ्येश्वरभावापत्तिरिष्यते । यथानेकेषु दर्पणे- प्वेकस्य मुखस्य प्रतिविम्वे सत्येकस्मिन् मतिविम्वे विद्योदयेन तदुपाधिविलये तत्प्रतिविम्बस्य बिम्बभावनावस्थानमवश्यम्भा- पाद । नव मुक्तस्याविधाऽभावात् सत्यकामवादिगुणविशिष्टस- वैश्वरत्वानुपपत्तिरित वाच्यम् । तदविद्याऽभावेऽपि तदानी व. द्धपुरुपान्तराविद्यायाः सत्त्वात् । न हीश्वरस्येश्वरत्वं सार्वज्ञादि. गुणवैशिष्ट्यं च स्वाविद्याकृतम् । तस्य निर्गुणनिरअनत्वात् । कि- ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तरव्याख्याने । न्तु बद्धपुरुषाविद्याकनमेवेति सिद्धान्तः । किश्च, फलाम्पायेऽपि, खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति मुच्यमानविपयायां श्रुती केन पे- णाभिनिष्पतिविवक्षितेति जिज्ञायां, ब्राह्मण जैमिनिरूपन्यासादि- भ्य इतिसूवेण ब्राझं रूपमपहतपाप्मत्वादिसत्यसङ्कल्पत्वावसानं सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचेतनाभिनिष्पत्तिः। य आत्मा अपहतपा. प्मेत्यादिश्रुत्युपन्यासेन, स तत्र पर्येति जसन क्रीडन् रममाण. स्त्रिभिर्वा यानत्याद्यैशर्यावदनं चेति जैमिानमतम् । चितितन्मा- वेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिरित्यनन्तरसूत्रेण, एवं वा अरे अय- मात्माऽनन्तरोऽत्रायः कृत्स्नः प्रज्ञानधन एवेसादिश्रुत्या चैतन्य- मात्रमात्मस्वरूपमित्यवगतेस्तन्मात्रेणाभिनिष्पत्तिरिति मतान्तरमु- पन्यस्य, एवमुपन्यासात पूर्वभावादविरोधं बादरायण इति सि- द्धान्तसूत्रेण वस्तुदृष्ट्या चैतन्यमात्रत्वेऽपि पूर्वोक्तगुणकलापस्योप- न्यासाघवगतस्य मायामयस्य बद्धपुरुपव्यवहारदृष्टया सम्भवान्न श्रुतिद्वयविरोध इत्यविरोधं वदन् सूत्रकार उक्तसिद्धान्तमेव मेने । सूत्रत्रयमिदमुक्तार्थपरत्वेन व्याकुर्वन् भाष्यकार श्वेश्वरभावापत्ति स्पष्टमनुमेने । भामतीप्रवन्धमभृतयश्च श्रुत्युपबृंहितमिदं सूत्रजातं भगवतो भाष्यकारस्योदाहृतवचनजातं च तथैवान्ववर्ततेति । त. स्मान्मुक्तानामांश्चरभावापत्तेरवश्याभ्युपेपत्वादसम्भव एस मति- विम्वेश्वरवादे दोपः । तदाहुः कल्पतरुकाराः । न मायापतिवि- म्बस्य विमुक्तरुपमप्यते इति इत्याहुः । तत्तुच्छमप्तम्भवात् । तथा- हि । न तावदीश्वरजीक्योबिम्बपतिविम्वभावसम्भवः । पूर्वमेव सम्बनिरस्तत्वात् । प्रयगात्मनिरूपणे, नित्यमुक्तजनतासेपित इति श्लोकव्याख्याने । नाऽपि मुक्तस्य यावत्सर्वमुक्ति सार्वज्ञा- दिसम्पनेश्वरभावनावस्थानं पुनर्भावान्तरापत्तिरिति वक्तुं शक्य- म । महदनुपपक्षियोगाद । तथाच मुक्तस्येवरभावापत्तिः स्वरू- .

·" श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । ९ नवमी शाखा । १२७ पेण विवक्षिता ? सामादिधर्मेण वेति विवेचनीयम् । नाया। स्वरूपनाशापत्तेः, खेन रूपेणाभिनिष्पयते इति श्रुत्या स्वरूपाप- तेरेख विधानाद्, न तु स्वरूपनाश इति भावः । मावशब्दपयोग- वैयाद । भावशब्दस्य स्वरूपपरवायोगाच । न द्वितीयः । त. वाऽपि माश्यादिधर्मविषयकानुभूखाश्रयत्वं, सायकल्पाश्रय- त्वं चा, सार्वश्यायाश्रयत्वं पा । नायो । अनङ्गीकाराव । अप- सिद्धान्तात् । अस्मदिष्टापन्नत्वाच । न तृतीयः । प्रमाणाभावात् । अनेकेश्वरवादापत्तेश्च । किञ्च, न सावद्भगवदैश्वर्यस्य मायामय- स्त्रे पुनर्निवय॑वे प्रमाणमस्ति । यतस्तन्नित्या पुनर्भावान्तरापत्तिः सुवचा स्यात् । नच भूयश्चान्ते विश्वमायानित्तिरिति श्रुतिरेवा- व मानमिति पाङ्कनीयम् । तस्याः परमेश्वरभावापत्तिप्रतिवन्धकी- मूनविश्वमायानित्तिपरत्वात् । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तर- न्ति ते इति श्रीमुखोक्तः । भगवदैश्वर्यादेः स्वाभाविकत्वश्रव- गाव । मायामयलेनेति हेतोः स्वरूपासिद्धत्वाच । यदुक्तं, परमे- सरस्पैश्वर्य सत्यकामत्वादिगुणवैशिष्टयं च बद्धजीवाविद्याक- ल्पित, न स्वाभाविकम् । तस्य निर्विशेपत्वात । नाऽपीश्वरावि- चाहतम् । निरअनत्वादिति । नत्तुच्छतरम् । स्वबुद्धद्युत्लेक्षितत्वेन . प्रमाणशून्यवाद । मत्युत, तत्मत्पनीकस्वाभाविकत्वयोगश्रवणा- व । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेति । यदुक्तं सिद्धान्तमूत्रवस्तुदृष्टया चैतन्यमात्रवेऽपि पूर्वोत्त- गुणकलापस्योपन्पामाद्यवगतस्य मापामयस्येत्यादिना विवक्षिता- ऽर्थपरत्वम् । तदपि स्वकपोलकल्पितम् । मूत्रार्यस्य पूर्वमेव विस्तृ• तत्वाद । किञ्च, यदि चैतन्यमात्रापत्तिरेव मोक्षस्वरूपं विवक्षित तईि औडुलोमिपक्षाऽनुगामित्वमेव भवतां मेष्ट, किं पुनः सूत्र- कारसिद्धान्तेन । सुवद्भिः कुत्राऽपि भगादैश्वर्यादेपर्मापिकलान- ·- १२८ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । भिधानात् । अपि तु, विवक्षितगुणोपपत्तश्च, सर्वधर्मोपपत्नेश्व. स. पोपता चेसादिमत्ररुपपन्नतयाऽभ्युपगमात् । नापि तस्य त. दभिप्रेतनिर्विशेपत्त्रयोगः । पूर्वमेव निरस्तत्वाद, निर्गुणंत दिति बै- दिकं वच इसस्य व्याख्याने । प्रमाणशून्य एवायं पक्षः परीक्षा निपुणईय एव । तस्मादुक्तसिद्धान्त एव वरीयान् । श्रीतत्वात् । स च मोक्षः परब्रह्मसाक्षात्कारकलभ्यः । यदा पश्यः पश्यते रुक्म- वर्ण कर्तारमीशं पुरुपं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति । भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसं. शाया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे इत्यादिश्रु- तिभ्यः । अस्पाऽर्थः । यदा यस्मिन् काले पच्छब्दसामान्यप्रयोग उत्तरायणादिकालनियमव्याहत्यर्थः । पश्य इति परब्रह्मश्रीपुरुषो. तमसाक्षात्कार ईश्चरमजन्मा मुमुक्षुः । ईशमिति चेतनाचेतनभूत- विश्चान्तर्यामिणं, पश्यते साक्षात्करोति, तदा निरअनः सन् कर्म- सन्निमित्तेन त्रिविधन देहेन्द्रियसूक्ष्मप्रकृतिसंबन्धात्मकेनाअनेन रहि. ता सस्तत्साम्यमुपैतीति योजना निर्विशेषज्ञानान्मोक्षमभ्युपगच्चतां दुराग्रहवतां मुखपिधानार्थ विशेषणानि वितनोति भगवती श्रुतिः । रुक्मवर्णापत्याद । तत्र रुक्मवर्णमिति विग्रहवत्त्वमूचनार्थक सौ. न्दर्यलावण्यसौकुमार्यमाधुर्याद्यनन्तकल्याणगुणाश्रययोगिध्येय- ध्यातृकर्ममर्जनशीलसर्वपुरुषार्थपरिपूरकमच्चिदाऽऽनन्दमूर्तिमन्न- मित्यर्थः । यथा महारजनं वासः, यदात्मको भगवान् तदामिका व्यक्तिः, किमात्मको भगवान्, ज्ञानात्मक ऐश्वर्यात्मकः । हिरण्य- केशः हिरण्यश्मश्रुः, आपणखात् सुवर्ण इत्यादि श्रुत्यन्तरेभ्यः । तल्लक्षणमाह । कर्तारमिति । जगजन्मादिकर्तारम् । कर्तृशब्दस्य निमित्तमात्रेऽपि संकोचसंभवात् । उपादानं स्वन्यदेव स्यादित्या- शङ्कावारणायाह । ब्रह्मयोनिमिति। ब्रह्मशब्दवाच्यपकृतिचतुर्मुख- ·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । ९ नवमी शाखा । वेदादिरूपस्य योनिमुपादानम् । उपलक्षणं चैतत् । सर्वस्याऽपि विश्वस्पोपादानमित्यर्थः । पुरुपं परिपूर्ण सर्वान्तरात्मानं वेति । विद्वानिति शास्त्रोक्ततत्त्वग्रहण कौशल्यशस्याश्रयः । अथ द्वितीय- स्य वाक्यस्पैचगर्थः । तस्मिन् ब्रह्मणि श्रीपुरुपोचमे वेदान्तशास्त्रम- सिद्ध दृष्टे साक्षादनुभूते सति हृदयग्रन्थिः, अनादिकर्मनिरूपितमा- यासंबन्धो, भियते धंसमापद्यते। स्वयमेव । कर्मकर्दप्रयोगः साध- नान्तरनिरपेक्षवद्योतनार्थः। तत्कार्यभूताः सर्वेऽपि संशया आत्म- परमात्मसाधनफलसवन्यादिविपयकाः स्वयमेव छिचन्ते। स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीना विप्रमोक्ष इति श्रुत्यन्तरात । अस्य चरमजन्मनो मु- मुक्षोभगवत्मसादैकविपयस्य कर्माणि सश्चितक्रियमाणमारब्धरूपा- णि सर्वाण्यपि क्षीपन्ने सयं गच्छन्नीति । परमेश्वरं विशिनष्टि । परावर इति । लोकप्ठ्या मनुष्यादिश्यः परे उत्कृष्ट ब्रह्मरुद्रा- दयोऽघरे निकृष्टा यस्मात् स तथा तास्मन्निति श्रुत्यर्थसंग्रहः । ननु, क्षीयन्ते चाऽस्य कर्माणीति श्रुतौ बहुवचनप्रयोगेऽपि मारब्धे- तरकर्मपरत्वमेवाऽसौ शब्दो नेयः । एकैकस्यापि कर्मणोऽसख्ये- यत्वान्न बहुलोक्तिविरोधः । अन्यथा साक्षात्कारसमय एर बिदुपो देहपातमसङ्गात् । जीवन्मुक्त्यभावप्रसगाचेतिचेन्न । इष्टापत्तेः । । नचैवं सति तदधिगमे उत्तरपूर्वाधयोर श्लेपविनाशाविति सूत्रे मा- ख्तरस्यैव सञ्चितक्रियमाणरूपकर्मणो ग्रहणान्न तुमारब्यस्यापि । तदनगीकारे सूत्रवाधापत्तेरिति वाच्यम् । तस्य निदिध्यासनपरि- पाकमयुक्तध्रुवास्मृत्याख्यपरोक्षज्ञानविपयत्वात् । स्मृतिलम्भ इति पूर्वोक्तश्रुत्पन्तरात् । किश्चापरोक्षज्ञानान्मूलाज्ञाननिनिर्भवतो, अ- मिता, न वेति विवेचनीयम्। आधे कारणनाशे कास्थित्ययो- गात् । भावकार्यस्य निरुपादानस्थित्यदर्शनाद । सोपदानं चेत् किमत्रोपादानम् ? ब्रह्मवाऽन्यद्वा । नायः । ब्रह्मणोऽकारणत्वेन ·सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । तदुादानत्वासम्भवान् । अन्यथा कारणस्य नित्यत्वेन कार्यावश्य- म्भावादनिक्षिपसङ्गो दुर्वासन द्वितीयः अविद्यातत्कार्याभ्या- मन्यस्यामत्त्वात् । तस्मात् प्रारब्धस्याऽप्यविद्याकार्यतेन तमाशे- ऽवस्थातुमशक्यत्वात् तन्वभावे पटस्येव । नच प्रारब्धजन्यभोगनि- हिकनया कियकालमविद्याया अनुकृत्यङ्गीकार इति वक्तुं श- क्यम् । विद्याया अविद्योपमईकस्वभावहानिप्रसङ्गात् । यस्मिन् सत्यग्रिमक्षणे यस्य सत्वं, यद्ध्यतिरेके चाभावस्तत् तत्साध्यमिति ल- क्षणोक्तः । तथाच यस्मिन् ब्रह्मापरोक्षज्ञानेऽग्रिमक्षणेऽविद्यानिट- त्तिसत्त्वं तद्यतिरेकेऽविद्यानित्यभाव इति ब्रह्मसिद्धिकारसिद्धा- न्तवाधाच । नच प्रारब्धभोगोत्तरकाल एव तथाभूतस्वभावो ब्रह्म- साक्षात्कारस्यति वाच्यम् । एकस्य स्वभावव्यानभ्युपगमात् । न- चावरणविक्षेपशक्तिमत्या मूलाविद्याया ब्रह्मसाक्षात्कारेणावरणश- क्तिनाशेऽपि प्रारब्धकर्मजन्यवर्तमानदेहनिहाय विक्षेपशत्यशा- ऽनुतिरिति वाच्यम् । एकस्या अविद्याया युगपरिस्थतिनित्यो- विरुद्धत्वात् । नच शक्तिनिवृत्तिमावमेव विवक्षितम् । शक्तिशक्ति- मतोरभेदात् । भेदे च मूलाऽज्ञानाऽनिवृत्तिप्रसङ्गः । निवर्तकाभा. “वात् । नच प्रारब्धनिवृत्तिरेव तनियुतकमिति वाच्यम् । कार्यना- शस्य कारणनाशकत्वायोगात् । अप्रमाणत्वाच्च । नच पूर्वज्ञानमेव तन्निाकमिति वाच्यम् । तस्य शक्तिनिवृत्तावेवोपक्षीणत्वात् । न- च स्वरूपात्मकज्ञानमेव तन्निवर्तकमिति वक्तुं शक्यम् । तस्यावि- रोधित्व भ्युपगमात् । अन्यथाऽपसिद्धान्तापत्तेः । द्वितीये, ज्ञानेना- ऽविद्यानित्यभावपक्षाङ्गीकारे ज्ञानस्य वैयपित्तेः अनिर्मोक्षम- सङ्गाचाकिञ्च, विरोधिनाक्षात्कारोदये सर्वथा लेशतोऽप्यविद्यानुट- त्यनम्ना एकत्यकामनापि त्वयाऽवश्यमेवाङ्गीकार्यत्वात् । अन्यथा कृननिदिध्यागनस्य नसाक्षात्कारोदयेन सबिलासवासनाविद्या- ·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । ९ नवमी शाखा । १३१ निरतिरिति सिद्धान्तभद्गाद । एलेन, क्षालितलशुनमाण्डानुरत्ति- लघुनवामनाकल्पाविद्यासंस्कारानुत्तिरिति पक्षोऽपि निरस्तः । तुल्यदोपयोगाद । ननु दग्धपटन्यागेनानुरत्ता मूलावियैषतिचेन्न । अनिटत्तिप्रसङ्गस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् । दृष्टान्तवैपम्याच । दग्धपट- स्य कार्यकारित्वामावाद । अस्प तु पूर्ववत् सर्वक्रियाकारित्वं प्रत्यक्षममाणसिद्धमेव । नचाऽन्यदृष्टयैव तस्य कार्यकारित्वमिति वाच्यम् । नियामकामावात् । शास्त्रमानशून्यत्वाच । किञ्च, का वाऽविद्यानिटत्तिः । आत्मैव वा, तदन्या वा । नाथः । तस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । ज्ञानस्य वैयर्यप्रसङ्गात् । द्वितीये सती वा असती वोमयात्मिका वाऽनिर्वाच्या वा । नाद्या । अद्वैतभङ्गात् । नाऽपि द्वितीया । ज्ञानसाध्यत्वायोगाद । निवाभावानिवर्तक- स्य ज्ञानस्य दिवसे दीपस्येवान्धकाराभावाद्वैयर्थ्यमेव । नाजपत- तीया । इतरेतरविरोधात् । नाऽपि चरमा । अनिर्वाच्यस्य सादे- रज्ञानोपादानकत्लनियमेन मुक्तावपि तदुपादानाज्ञानानुसत्यापचे । ज्ञाननिषत्यत्वापत्तेश्च । नच, प्रकारचतुष्टयोत्तीर्णा पञ्चमप्रकारे- त्यानन्दवोधोक्तरिति वाच्यम् । प्रमाणशून्यत्वात् । ननु, तब मaऽविद्यानिटत्तिः किमात्मिकाऽभिप्रेतेति चेट्टणु । अनादिमाया- संबन्धस्तत्मयुक्तानादिकर्मात्मको बा, शानभागमायो वाऽविद्याश- ब्दवाच्यः। तस्य निरतिवसाभावः। स च यावदात्मवृत्त्यनवच्छिन्न- ब्रह्मनाक्षात्कारानुभवरूपस्तदायो मुक्त इति पूर्वमेयोक्तत्वा- द। जीवन्मुक्तिस्तु परिभाषापात्रैव । जन्मान्धस्य पुंमः, कमल- नयनसम ख्यावद् उपहासमात्रत्वात् । प्रारब्धे कर्मणि तत्कार्यभूतर कामादौ च विद्यमाने मुक्ताभिधानस्य, मुक्ता वयमित्याहजनताव- चकलमावत्वाच । ननु, तस्य तावदेव चिरमिति श्रुतिसिदत्वा- जीवन्मुक्तः, किम निन्यते इति चेत् । सत्यम् । गतत्रपाणां कि- ·सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णसवव्याख्याने । मप्यशोभनत्वाभावात् । श्रुनी, न विमोक्ष्येऽचिरं संपत्स्ये इत्यादि- चर्तमानकाले मोक्षाभावं, प्रारब्धकाले प्रतिवन्धकं च, भविष्यत्म- योग चापश्यमानानां यथाकामं वादिनां कामचाराणां सिद्धान्ते किमच्याश्चय्य नास्तीति भावः । ननु जीवन्मुत्यनभ्युपगम्यमाने उपदेष्ट्रभावे वेदान्तप्तम्पदायोच्छेदापतिलवाप्पनियतमा । अ. तस्योपदेष्ट्रवाचार्यत्वायसंभवात् । उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिन स्तत्चदर्शिन इति श्रीमुखोक्तेः । अन्यथाऽऽचार्याणामनासत्वा- सङ्गेन तदुक्तसिद्धान्तस्याप्रामाण्यमावयोः समानं स्यादितिचेन्न । आवयोः सामान्याभावात् । अस्मसिद्धान्ते संमदायमवर्तकानां नि- त्यमुक्तश्रीपुरुषोतमपरिजनावतारवाद । श्रीभगवदवतारवत् । एकधा भवति त्रिधा भवति सहस्रधा भवतीति श्रुतेः । तस्मादुक्तश्रुतेः श्रीगुरुपोत्तमसाक्षात्कारात् स्वरूपगुणादिविषयकशाश्वत्यनुभूति- लक्षणः सद्योमोक्षः । सर्वकर्मात्मकाऽविद्यानिटत्तिरपि तस्याप- पर्यायः। किञ्चोक्तलक्षणानुभूतेरंशत्रयवत्वेऽपि, न केनाप्पशेन कि- पाजन्यत्त्वाभावाद् अनित्यत्वादिकल्पनावकाशः । क्रिया तावच्च- तुर्धा- उत्पादनप्रापणसंस्करणविक्रियाभेदात् । तत्रोत्पादनं ना. म, प्रागभावप्रतियोगित्वे सति उत्तरकालीनसत्तायोगः । यथा क- दादिः । प्रापणं नाम प्राप्तिक्रियायोगः। यथा रूपादिसाक्षात्कारः। संस्करणं च योग्यताविशेषमम्पादनम् । तद् द्विविधं-- गुणा- धान, मलापकर्षणं चेति । तत्र गुणाधानं, नाम गुणविशेपसम्व- न्यः । यथोपनयनादियोगः । राज्याघभिपेको वा । दोपध्वंसलक्ष- णं द्वितीयम् । यथा दर्पणादिमलनिराकरणम् । विक्रिया च परि- णामादिमत्त्वम् । यथा दुग्धादीनां दध्याद्यवस्थापतिरिति विवेकः। अंशत्रैविध्यं तु- आश्रयविपयस्वरूपभेदात् । तत, न तावदाश्र- यतोऽस्याः क्रियाजन्यत्वम् । आश्रयस्तावत् प्राप्त क्षेत्रवः । स.च ·.. श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । ९ नवमी शाखा । नोत्पाद्यः । अजलात् । यनैवं तन्नैवम् । कयादिवद्, इत्यनुमाव । न जायते म्रियते वा विपश्चिदितिश्रुतेः । अजो नित्यः शाश्वतो. ऽये पुराण इसादिस्मनः । नाऽऽत्माऽश्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्य इत्या- दिसूत्राच्च । ननु, देवदत्तो जातो, यज्ञदत्तो मृत इत्यादिप्रत्यक्षप्रत्य. याद, यथाऽग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्तीत्युपक्रम्य सर्व एव आत्मानो व्युच्चरन्तीति श्रुतेश्च जीवस्योत्पत्तिः प्रमाणसि- द्धा, कयमुक्तमिद्धान्तोपपत्तिरिति चेन्न । तथाले कृतनाशाऽकृता- भ्यागमप्रसङ्गात् । नचोक्तममाणविरोध इति वाच्यम् । तस्यान्य- परत्वात् । तथाहि । देवदत्तो जात इत्यादिप्रत्यक्षप्रत्ययस्य शरीर- विपयकत्वं मुप्रसिद्धमेव । आत्मनः प्रत्यक्षाविपयत्वात् । नाप्यु- दाहृतथुतेरात्मोत्पत्तिपरत्वं संभाच्यम् । वियदादिवत् सृष्टयादि- प्रकरणेषु काप्यश्रवणात् । शरीरसंयोगमावस्यैव तद्विपयत्वं नि- श्वीयते । स्यूलशरीरयोग एवं जीवजन्मति श्रुत्या प्रतिपाद्यते, न तु स्वरूपेण । अन्यथा अविनाशी वा अरे आत्मा अनुच्छिात्तिध- मर्मा, अजो ह्येको, न जायते म्रियते चेत्याद्यनेकश्रुतिविरोधात । तस्मादात्मा नोत्पद्यते इति सिद्धम् । नाऽपि, माप्तिक्रियाविषयत्वे। स्वरूपेण नित्यमासत्वात् । प्रमाणान्तरानपेक्षत्वाच्च । जीवात्मा, नाप्यः । नित्यमाप्तत्वात्, स्वस्वरूपत्वाद् अन्यप्रमाणानपेक्षत्वाच । यनैवं तन्नैवम् । रूपादिवदिति प्रयोगात् । न हि स्वप्रासौ प्रमाणा- पेक्षेति भावः । नाप्ययं चिनियाईः । पविधविकारहीनत्वात् । जीवात्मा न विकार्यःजन्मादिशून्यतात् । यन्नैवं तनवम्। दध्या- दिवादेत्यनुमानाद । अधिकार्योऽयमुच्यते इति श्रीमुखोक्तेः।- र्वोक्तश्रुतिभ्यश्च । नापि संस्करणक्रिया)ऽयमात्मा । ज्ञानादिनि- त्यगुणाश्रयत्वाद । गुणान्तराधानानईत्वात् । राजादिवत् । न हि विज्ञातुर्विज्ञातविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । ज्ञोऽत एवेत्या- , ·१३४ सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । दिशावात् । विज्ञानरूपत्वेन दोपापकर्पणानईखात । स्वभावतों पास्तदोपत्वाच । य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युरित्यादि- श्रुतेः । ननु आत्मनोऽनाद्यविद्यायोगोऽभिप्रेतो न वा । नायः । अविद्यासंपर्के सति तथा भूतदोपापकर्षणरूपसंस्कार्यताया अवश्य म्भाविवाद । तथाले चामस्कार्यवपतिपादनासिद्धः । नापि द्वि- तीयः । वन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्तेरितिचेन्न । स्वरूपे सर्वयैष दोप- संसर्गाभावेऽपि तस्य धर्मभूतज्ञानमनादिकर्मात्मकाविद्यया संकु- चितम् । घटस्थदीपप्रमेव । सैव वद्धावस्थति भण्यते । पुनश्च भगवत्मसादादुक्तलक्षणवन्धनस्य तत्साक्षात्कारेण ध्वंसे सति पूर्वो- क्तलक्षणो मोक्ष इति सर्व समअसमिति भावः । तत् सिद्धमाश्रयतो- ऽस्याः क्रियाजन्यत्वानहत्वम् । नापि विषयतोऽस्यास्तत्तायोगः । विषयश्चास्याः परब्रह्मभूतो भगवान् वासुदेवः । तस्य चाऽक्रिया- जन्यत्वे विवादाभावाद, सर्वास्तिकानां संमतत्वात् । नापि स्वरू- पत्तस्तत्तायोगः संभाव्यः । ब्रह्मानुभूतेः शाश्वतत्वात । ब्रह्मानुभू- तिः शाश्वती । स्वाभाविकत्वात् । क्रियाजन्यत्वाभावाच । ब्रह्म- वदिति प्रयोगात् । तस्मान्न केनाप्यंशेनाऽत्र विकारित्वजन्यत्वानि- त्यत्वादिसंभावनावकाश इति भाव इत्यलं प्रासङ्गिकेन ॥ श्रीपुरुषोत्तमसाक्षात्कारादुक्तलक्षणः सद्यो मोक्ष इत्युक्तम् । स च साक्षात्कारो भगवदनुग्रहैकलभ्यः । यमेवैप वृणुते तेन लभ्य इत्यादिश्रुतेः । तत्साधनानि चोक्तलक्षणानि ज्ञानभक्तिमपत्त्यादी- नि। तेषां तदनुग्रहे विनियोगः शास्त्रादेवोपलभ्यते । आत्मा वा- हरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः । आत्मानमेव लोकमुपासीत, मुमुक्षु शरणं बजेदित्यादिश्रुतिभ्यः । ननु तेपा खातध्यमेव, किमनुग्रहेण, गौरवादिचेन । तेषां व्यभिचारदर्श- नात् । अनुग्रहस्य चाऽन्वयन्यतिरेकेणान्यभिचारित्वश्रवणाच्च ।

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । ९ नवमी शाखा । शृण्वन्तोऽपि वहतो यं न विद्युः । नाऽयमात्मा प्रवचनेन लभ्यो, न मे पया, न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुने तेन लभ्यस्तस्यैप आ- त्मा विटणुते तन स्वाम् ।तमकतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादा- न्महिमानमीशम् इत्यादिश्रुतेः । ननु, ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमान इत्यादिश्रुतेानस्यैव निदिध्यासनरूपस्य साक्षात्का- राऽसाधारणसाधनत्वदर्शनाद तदाध इति चेन्न । अविरुद्धवा- त् । निदिध्यासनादेः करणत्वं, तज्जन्यतदनुग्रहश्च व्यापार इति सर्व समजतम् । ननु ध्यानादिजन्यो मोक्षस्ताई तस्यानित्यत्वम- प्यवश्यं भाषि । तथाच मोसोऽनित्यः । ध्यानजन्यत्वात् । घटा- दिदिनिचेन्न । ध्यानस्य तत्प्रतिवन्धकाऽऽवरणनिवृत्तावेवोपक्षी- णत्वान्न तजन्यत्वशङ्कावकाशः । अन्यथा तवापि साम्पाद । ननु यदि ध्यानस्य साक्षात्कारहेतुत्वाभ्युपगमस्तर्हि ब्रह्मण उपास्य- त्वापतेः । उपास्यस्येव ध्येयत्वाद । तथात्वे च तस्प ब्रह्मवासि- दिरेव । यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते, तदेव ब्रह्म त्वं वि. दि नेदं यदिदमुपासते इति श्रुखा कण्ठरवेणोपास्यस्य ब्रह्मत्व- निपेधादितिचेन्न । तस्य प्रतीकाद्युपासनाविषयनिषेधपरत्वाद । त- थाहि । लौकिकवैदिकयोरारोप्यस्यैव निपेविपयलं, न प्रमाण. सिद्धस्य वस्तुन इनि न्यायस्य सर्वसम्मतत्वात । यथा नद्यादिज- ले गगावमारोप्य पुनर्नेयं गद्रेति निषेधस्य सम्भवो, न साक्षाद्- भागीरथ्यां विष्णुपादोदक्या, तस्याः प्रमाणसिद्धत्वात् । यथा वा पुरुषो वा व गौतमाग्नियोपिद्रा वगैतमामरिति पश्चामिविद्यायां योपित्पुरपयोरुपासनार्थमग्नित्वमारोपित्तं रूपकेण । तन्निपेघश्वेदन- ईस्वाभावात् सम्भवसेव, न तु प्रत्यक्षपमाणसिद्ध हवनीयानौ त- स्पर्शावकाशो वक्तुं शक्यः । प्रमाणसिद्धत्वादेव । तथा प्रकृतेऽपि अस्तुपु नाम ब्रह्मेत्युपासीवि श्रुत्योपासनार्थं नामादिमवीका ·-- १३६ सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । भारोपितब्रह्मवानपेयो, न सर्वेश्चरे साक्षात्परब्रह्मांण श्रीपाएदेवे तस्पयिसरःसर्ववेदान्तसिद्धान्तवात्, तदर्थमे शारीरकशास्त्रा- ऽऽरम्भत्वाच ।तच, नेदं ब्रह्मेनीदकारेणेव द्योत्यमानम् । श्रुतत्यागा- श्रुनकल्पनोद्भावनस्यानवकाशत्वात् । इदङ्कारास्पदसर्वमपश्चात्य- तविलक्षणं ब्रह्मेति श्रुत्यर्थः । इतरया प्रमाणसिदस्यापि निषेध विषयत्वाङ्गीकारे स्वरूपस्याऽपि निषेधविपयत्वं शक्यते वक्तुम् । तुल्पयोगक्षेमत्वात् । ननु ब्रह्मण उपास्यत्वे मोक्षेऽपि सशरीरत्त- प्रसङ्गः । तथाले च, न ह वै शरीरस्य सतः पियामिययोरपइति- रास्त, अशरीरं वा व सन्तं न मियाप्रिये स्पृशत इत्यन्वयव्यति. रंकअनेगतिऽपि दुःखानुभत्रो दुर्वारः, कथमिव नित्यानच्छिना- ऽऽनन्दापत्तिसंभत्र इतिचेन्न । उक्तश्रुतेः प्राकृतशरीविपयकत्वात् । भाकृतशरीरस्य जान् क्रीडन् रममाणः, स ब्रमणा विपश्चि- तेत्यादिममाणसिद्धत्वादन्यथा परमेश्वरेऽपि तत्संभावना देवानांमि. येण भवता कर्तव्या स्यात् । तथाले च सार्वज्ञनिखानन्दत्वाद्यस- म्भवे ईशरत्वस्यैव नाशात् तत्मतिपादकं सर्वमपि वेदान्तशास्त्रं द- ततिलाअलि स्यादित्यलं विस्तरेण । तत् सिद्धं ज्ञानभत्त्यादीनां श्रीभगवदनुग्रहे विनियोग इति । तदुपपादने च स्वस्वाधिकारानुकूल- सर्वकर्मणां विनियोगः । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिष- नि यज्ञन दानन तपसा नाशकेनेत्यादिश्रुतेः । अत्रापि प्रवृत्ति- जन्मसमये श्रीकृष्ण एयावलोकितस्यैव कचित्सात्त्विक स्य मुमुक्षोभवति, नान्यस्येति मोक्षधर्मे श्रीभीष्मेण निर्णीतम्। जायमानं हि पुरुष यं पश्येन्मधुसूदनः * सात्त्विकः स तु विज्ञेयः स वै. मो- क्षार्थीचन्तकः । पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा रुद्रोऽथवा पुनः । रज- सा तममा चैव मानसं समभिप्लुतमियादि । तथाचाऽयं क्रमः । परब्रह्मणः श्रीपुरुषोत्तमस्य वासुदवस्य भगवनो स्मानिवासस्य ·श्रुत्यन्तसुरद्रमै । ९ नवमी शाखा । साक्षात्कारादुक्तलक्षणो मोक्षः । साक्षात्कारश्च तदनुग्रहकलभ्यः । स च ज्ञानभक्तिप्रपत्त्यादिपु यथाधिकारमेकतमेन तेनाऽपि प्रसादि- तः श्रीकृष्णः स्वानुग्रहेण ज्ञानादीना व्याजीकृस खात्मान द- यित्वा यात्मभानापत्तिलक्षणां मुक्ति प्रापयतीति तत्र ज्ञानभत्त्या. दयो विनियुज्यन्ने ! शास्त्रमुखेन ज्ञानायुद्भावने च सर्वेपामपि स्व- खाधिकारोचितधर्माणा विनियोगः । धर्मसिद्धिश्चाऽपि जन्मममये श्रीमधुसूदनस्य कृपैकलभ्येति । अत्र प्रमाणवाक्यानि पूर्वगोदा. हृतानि इति सम्पदायोक्तसाधनप्रक्रियाविवेकः । अधावशिष्टं व्याख्यायते । कथम्भूतस्य तत्यपेक्ष्याह ।। रूप. रूपिण इति ॥ रूपाणि रूपयतीति तथा । तस्य नामरूपव्या- करणशीलस्येति यावत् । बहु स्या प्रजायेय, नामरूपे व्याकरणा- णीत्यादिश्रुतेः।रूपाणि अजहदचिन्सानन्तशक्तिगुणादिसम्यान्नाय- तारभूतानि मत्स्यकर्मराहहयग्रीवादीनि रूपयितु शीलमस्येति चा। अजायमानो बहुधा व्यजायत इत्यादिश्रुतेः । या रूपाणामादित्या- दिरूपाणा लोकप्रकाशकत्वेन प्रसिद्धानामपि प्रकाशक रुप विद्यते ऽस्येति स तथा तस्येनि विग्रहः । येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः, यस्य भामा सरमिदं विभातीति श्रुतेः । यदादित्यगतं तेजो जगद् भा- सयतेऽखिलम् * यचन्द्रमसियचाऽनौ तत्तनो विद्धि मामकमिति भगवद्वचनाच । निर्विकारता दर्शयन् विशिनष्टि । सुखयोधरू- पिण इति ॥ सुख च बोधश्च मुखबोधस्तथामृतं रूपं विद्यतेऽस्य स तथा तस्येति यावत । विज्ञानमानन्द ब्रह्मति श्रुः ॥ १३ ॥ इति श्रीहयग्रीवानुमहाश्रितेन श्रीपुरपोत्तमममादारय- वैष्णवन विरचिते मविगेपनिर्विशेपश्रीरपण- स्तवव्यारवाने श्रुत्यन्तसुरद्रुमे फल- निर्णयशासा नवमी ॥ ९ ॥ १० ·२३८ सविशेपनिर्षिशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । अथ शाखा दशमी। अथ, तनु समन्वयादिति मूत्र च्याकुर्वन् स्तौति । त्वामखण्डरसमात्मवल्लभं चेद्वाक्यमत एव बोधयत् ॥ पर्यवस्यति परेऽखिलात्मनि त्वय्यनन्त सुखरूप ! शोधयत् ॥ १४ ॥ त्वामरखण्डरसमिति ॥ वेदवाक्यं त्वय्येव पर्यवस्थतीति संवन्तः । वेदानां वाक्यं सर्वमपि बोध्यम् । मामान्याभिप्रायेणे- कवचनम् । त्रयि मर्वज्ञानैश्चर्यशक्त्याधनन्नमद्रिशेपाश्रये जग- जन्मादिकारणे परे ब्रह्माण भगवति श्रीवासुदेवे पर्यवस्थति प्र. तिपादकतया मुख्यटत्त्यैव समन्येतीति । सर्वे वेदा यत्पदमामन- न्ति, नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति, सर्वे वेदा यकीभवन्ती. त्यादिश्रुतिभ्यः । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः । वेदे रामायणे चैव राणे भारते तथा * आदावन्ने च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते । नमामः सर्ववचमा प्रतिष्ठा यत्र शाश्वतीत्यादिस्मृतिभ्यः । नन्वा- म्नायस्य क्रियावादानयंक्यमतदानामिति शास्त्रात् कृत्स्नस्या- ऽपिवंदस्य क्रियायामेवान्धयोऽभ्युपगन्तव्यः। पञ्चप्रकारवाक्यराशि- रूपो वेदः । विधिमन्वनामधेयनिषेधार्थवादरूपः । तत्र विधिर्नाम प्रयोजनवदर्थविधानेनाऽर्थवान् । स चाऽप्राप्तमर्थं विधत्ते । यथा- Siमहानं जुहुयात स्वर्गकाम इत्यत्रामाप्तप्रयोजनबद्धोमरूपम् अर्धं विधत्ते । होमेन स्वर्ग भावयेदिति वाक्यार्थः । यत्र प्रकारान्तरेण माप्त कर्म तत्र तदेशेन गुणमात्रं विधत्ते । यथा दना जुहुयादि. स्यत्र होमस्याग्निहोत्रयाग्यमानत्वात् नदुद्देशेन दधिमानगुणवि- ·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १० दशमी शाखा । धानम् । दधा होम भावयदिति वाक्यार्थः । यथाऽऽहु:- सर्ववाख्यातसंबद्ध श्रयमाणे पदान्तरे । विधिशवायुपसंक्रान्ते स्याद्धातोरनुबादतेति ।। सर्वत्रेत्यत्र धातोरिति योजनीयम् । विधिशक्तेर्गुणे उपसंक्र- मात् । यत्र तूमयपि अमा, तव विशिष्टं विधत्ते । यथा, सोमेन यजनेत्यत्र । न चेदन्येन शिष्टा इति सूवात् । अन्येन चेद् यदि शिष्टा उपदिष्टा न स्युस्तदा विशिष्टविधानमिति सूत्रार्थः । सोम. यागयोरुभयोरप्यमाप्तत्वात सोमविशिष्टयागविधानम् । सोमव- ता यागेनेष्टुं भावयेदित्यर्थः । नचोभयविधाने वाक्यभेद इति वा- च्यम् । विशिष्टस्यैकत्तात् । विशिष्टविधौ च मत्वर्थलक्षणा । सो- मपदेन मलों लक्ष्यते सोमवतति । मत्वर्थलक्षणां विना सोमस्या- ऽन्वयासंभवावाकिञ्च, यदित्यत्र अस्त्यंशद्वयं-पजिधातुः, प्रत्यय- श्च । प्रत्ययेऽप्यस्त्यंशद्वयम्- आख्यातत्वं, लिड्वं च । आख्यात- वं दशम लकारेषु विद्यते । लिङ्वं च पुनर्लिंडयेव । तत्र आख्यातत्वलिइवाभ्यां भावनैवोच्यते । तत्र भावना नाम भट- तर्मवितुर्भवनानुकूलो भावकव्यापारविशेपः प्रेरणाख्यः प्रति हेतुत्वेन सर्वलोकानुभवप्रसिद्धः । राज्ञा प्रेरितो, वालेन प्रेरितो, मित्रेण प्रेरितोऽहमिति प्रवर्तमाना वदन्ति । सा च प्रवर्तकराजा- ऽऽदिनिष्ठा । तवोत्कृष्टस्य निकृष्ट प्रति मवर्तना आज्ञा प्रेपणेति चोच्यते। निकृष्टस्योत्कृष्टम्प्रतिप्रार्थनायाञ्चाध्येपणेति चाच्यते।स- मस्य समं प्रति उत्कपनिकोदासीन्येन प्रवर्तनानुज्ञानुपतिश्चोच्यते। ते चाज्ञादयो ज्ञानविशेषा इच्छाविशेषाश्चेतनधर्मा लोके मसिद्धाः, वेदे तु विधिना प्रेरितः करोमीति व्यवहारो भवन्ति । तत्र स्वयः मचेतनवादपौरुषेयत्वाञ्च वैदिकस्य विधेन चेतनधर्मेणाऽऽज्ञादिना भवर्तकता संभवति । अतः स्वधर्मेणेव साऽभ्युपगन्तव्या। गत्यन्तरा- ·१४० सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । ऽसंभवात् । स एव धर्मश्चोदना प्रवर्तना मेरणा विधिस्पदेश: शब्दभावनेति चोच्यते । प्रवर्तना हि प्रतिहेतुन्यापारः । विधि: शब्दस्य घाख्यातत्वेन दशलकारमाधारणेन पुरुपप्रतिरूपार्थभा- वनां प्रति वाचकत्वम् । तज्ज्ञानहेतुत्वमित्यर्थः । सा च ज्ञातैवाऽनु- ठातुं शक्यते इति शब्दभावनाधीहेतोरपि शब्दस्य तद्धेतुत्वं पर- म्परया भवत्येव । ज्ञानद्वारेणैव शब्दस्य प्रत्तिजनकत्वाद । ज्ञान जनकव्यापारातिरिक्तव्यापारकल्पने मानाभावात् । ज्ञानजनक- श्च व्यापारो विधिज्ञानं विधिनिष्ठशक्तिज्ञानं शक्तिविशिष्टविधिज्ञानं च । तत्राययोरन्यतरस्य शब्दभावनात्वम् । तृतीयस्य तु तत्र करणत्वमिति विवेकः । तथाच विधिना स्वज्ञानं जन्यते, मवर्तनात्वेनाभिधीयतेऽपीति विधि- शानमेव शब्दभावना । तस्यां च पुरुपमन्तिरूपार्थभावनैव भाव्य- तया अन्वेति, करणतया च मत्तिवाचकशक्तिमद्रिधिज्ञानमेव । भावनासाध्यस्यापि फलावच्छिन्ना भावनां पति करणत्वम् । फल- करणत्वादेव यागस्येव स्वर्गभावनां प्रति न विरुद्ध्यते । तथाच पुरुपः स्वप्रति भावयेत् । केनेत्यपेक्षायां पुरुषप्रवृत्तिवाचकशक्ति- मत्तया ज्ञानेन विधिशब्दनेति करणांशपूरणम्। कथमित्याकाङ्क्षाया- मर्थवादैः स्तुत्वेतीतिकर्तव्यतांशपूणम् । इयं गौः क्रय्येति लौकिके विधौ बहुक्षीरा जीवद्वत्सा ध्यपत्या समांसमीनेत्यादिलौकिका- ऽर्थवादवत् । ननु आख्यातत्वेन विधिशब्दादुपस्थिता पुरुपम- वृचिर्भाव्यतयाऽन्वेत्तीति निर्विवादः । करणं तु कथमन्वेति, त- स्थानुपस्थितत्वादितिचेत् । श्रूयताग । विधिशब्दस्तावच्छ्यणेनो- पस्थापितः । तस्य पुरुषप्रतिवाचकशक्तिरपि स्मरणेनोपस्थापि- ता । तदुभयवैशिष्टयं तनिष्ठा ज्ञानता च मनसेति वाचकशक्तिम- तया ज्ञातो विधिशब्द. उपस्थिन एव । अनेन यच्चयनुयाद तदू ·श्रुत्यन्तपुरटुमे । १० दशमी शाखा: १४ भावयदिति प्रतिशब्दं स्वाध्यायविधितापच्छब्दातिरिक्तना. पि मानेन उपस्थित शाब्दबोचे भासते एव । यथा ज्योतिष्टोमादि नामधेयम् । यथा वालिगपिनियोज्यमन्त्रः। तदुक्तम् । अनुपस्थितवि- शेषणा विशिष्टबुद्धिर्न भवति, न वनभिहितविशेषणेति मझेपः। सच विधिविविधः अभिधानाभिधेयभेदात् । तत्र कृतिसाध्यले मतीष्ट- साधनस्वमभिधेयविधित्वम् । अयमेव विधिलिडर्थः । एतेन भावना- नियोगवादो निरस्तो घोध्यः । प्रमाणाभावात् । अभिधानविधि- श्चनुर्धा उत्पचिबिपिपिनियोगविधिराधेकारविधिः, प्रयोगविधि- ति। तत्र कर्मस्वरूपमावबोधको विधिः प्रथमः । यथाऽनिहोनं जुहों- तीत्यत्र कर्मणः करणवेनान्धपः । होमेनेष्टं भावयेदिति, न तु होम कुर्यादिति । तथात्वे च साध्यस्य साध्यान्तरान्वयायोगेनाधिकार- वाक्यगतफलसम्बन्धो न स्यात् । करणत्वेन होमेनेष्टं भावयेदित्य- न्वये, कि तदिष्टमित्यपेक्षायां फलविशेपसम्बन्धो घटन इत्यर्थः ननुत्पत्तिविधौ इष्टवाचकपदाभावेन कर्मणा इष्टुं भावयेदिति कथ शाब्दबोध इतिचेन्न । विविश्रुतेरेवेष्टवोधकत्वाद । सा हि पुरुषा- ऽर्थे पुरुपं प्रवर्तयन्ती कर्मणः फलसम्बन्ध बोधयति । तस्मायुक्त उत्पत्तिविधौ कर्मणः करणत्वेनान्वयः। १ । अङ्गसम्बन्धवोधको विनियोगविधिः । यथा, दना जुहोतीति तृतीयाप्रतिपन्नागभावस्य दनो होमसम्बन्धं विधत्ते । दना होमं भावयेदिति । एतस्य विधेः सहकारिभूतानि पद प्रमाणानि-श्रुतिलिङ्गवाक्यमकरणस्थानसमा- ख्यारूपाणि । एतत्सहकृतेन विधिनाङ्गत्वं परोद्देशमत्तकृतिया- प्यस्वरूपं पारापिरपर्यायं ज्ञाप्यते । तत्र पदान्तरनिपेक्षा रख: श्रुतिः। सा विधा-विधावी अभिधात्री विनियोक्वी चेति ति- व लिहावात्मिका विधात्री । ब्रीह्यादिश्रुतिरभिधात्री । यस्य च शब्दस्य श्रवणादेव सम्बधमतीतिः सा विनियोक्ती । सा त्रि.

·सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तव्याख्याने । धा-विभक्तिरूपा, एकाभिधानम्पा, एकपटरूपा चेति । तत्र वि. भक्तिश्रुत्याऽगवं यथा, बीहिभिर्यजेनेति तृतीयाश्रुत्या वीहीणां यागाऽङ्गलम् । ब्रीहीन प्रोक्षती तिद्वितीयाविभत्त्या श्रुत्या मोक्ष- णस्य बौहानत्वम् । तच्च मोक्षणम् अपूर्व साधनं, न तु व्रीहिस्वरूप- साधनमानर्थक्याद ।इमामगृभ्णन रशानाम् ऋतस्य, अशाभिधानी- मादत्ते इसव द्वितीयाश्रुत्या मन्त्रस्य अंश्वाभिधान्यगत्तम् । आ. हवनीये जुहोतीत्पत्र आहवनीयस्य सप्तमीश्रुत्या होमानत्वमेवमन्यो- ऽपि विनयोगो विभक्तिश्रुत्या द्रष्टव्यः। पशुना यजेनेत्यत्रैकत्वपुं- स्त्वयोः समानाभिधानश्रुत्याकारकाङ्गत्वम् । योत्याख्याताभि- हितसंख्याया भावनागस्वम् । समानाभिधानश्रुनेरेकपदश्रुत्या च यागाङ्गलम् । नचामूनस्य कथं यागाङ्गत्वमिति वाच्यम् । कर्तृप- रिच्छेदद्वारा तदुपपत्तेः । कर्ता चाक्षेपलभ्यः। आख्यातेन हि भावना- उच्यते । सा कर्तारं विनाऽनुपपन्ना कर्तारमाक्षिपतीति बोध्यम् । इति श्रुतिविचारः॥ सामर्थ्य लिङ्गम् । यत्र सामर्थ्यादर्थनिर्णयस्तल्लिङ्गम् । साम- थ्य सर्वभावानां लिङ्गमित्यभिधीयते * इति वचनात् । तेन श्रुते. रगत्वम् । यथा बहिर्देवसदनं दामीति मन्त्रस्य कुशलबनाऽङ्गत्व- म् । स हि लवनं प्रकाशयितुं समर्थः। तच्च द्विधा- सामान्यमम्बन्ध- बोधकपमाणान्तरापेक्षं, तदनपेक्षं चेति । तत्र यदन्तरेणानुष्ठानं न संभवति तस्य तदङ्गत्वम् । तदपेक्षं केवललिङ्गात् । यथाऽर्थज्ञान- स्य कर्माऽनुष्ठानाऽगत्वम् । न ह्यर्थज्ञानमन्तरेण कर्मानुष्टानं सम्भव- ति। यदन्तरेण यत् सम्भवति तस्य तदर्थत्वं तदनक्षम् । यथो क्तस्य मन्त्रस्य लबनाइत्वम् । लपनं हि उपायान्तरेण कर्तुं शक्य- म् । अतो न मन्त्रो लगनस्वरूपार्थः सम्भवति. किन्तऽपूर्वसाधनी. भूतलवनकाशनार्थः । तत्त्वं च सामर्थ्य मात्रादवगम्यते । लवन- ·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १.० दशमी शाखा । १४३ - भकाशनमाने सामर्थ्यात् । अतोऽवश्यं प्रकरणादि सामान्यसंव- म्चयोधकं स्वीकार्यम् । दर्शपूर्णमासप्रकरणे हि मन्त्रपाठादेवमय- गम्यते । अनेन मन्त्रेण दर्शपूर्णमासापूर्वसंवन्धि किञ्चित् प्रकाश्य- ते इति । अन्यथा प्रकरणपाठवयर्यप्रसङ्गात् । किं तदपूस- म्बन्धि प्रकाश्यमियपेक्षायां सामाहिलवनमित्यवगम्यते । त- द्धि बर्हिःसंस्कारद्वारा संवन्धीति सामर्थ्यान्मन्त्रस्य तदर्थत्वे स- ति नानर्धक्यम् । तस्मादहीति मन्त्रस्य प्रकरणादर्शपूर्णमाससंय- न्धितयाऽवगतस्य सामर्थ्याल्लानाऽङ्गत्वमिति सिद्धम् । इति लिङ्ग- विचारः॥ समभिव्याहारो वाक्यम् । समभिव्याहारो नाम साध्यत्वा- दिवाचकद्वितीयाधभाने वस्तुतः शेपशेपिणोः सहोचारणम् । य- था, यस्प पर्णपयी जुहूर्भवति, न स पापं श्लोकं शृणोति । अत्र न द्विनीयादिविभक्तिः श्रूयते । केवलं पर्णताजुह्वोः समभिव्याहा- रमात्रम् । तस्मादेव पर्णताया जुद्वगत्वम् । न चानर्थक्यम् । जुहू- शब्दनापूर्वलक्षणात् । तदयं वाक्यार्थः । पर्णतया अवदत्तहविर्घार- णद्वारा पदपूर्वसाधनं तद्भावयेदिति । एवञ्च, पर्णतया यदि जुहूः क्रियते तदैव तत्साध्यमपूर्व भाति, नान्यथेत्यवगम्यते इति न पर्ण- ताया वैयमिति वाक्यनिर्णयः॥ उभयाकाङ्क्षा प्रकरणम् । यथा, प्रयाजादिपु समिधो यजती- स्यत्र दि इष्टविशेषस्य निर्देशात् समिद्यागेन भावयदिति । कि- मित्यस्त्युपकार्याशाला, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग भावयेत् । कथ- मित्यत्रोपकारकाकासया प्रयाजानां दर्शपूर्णमासागवं सिद्धयती- ति लक्षणममन्वयः । तदिद प्रकरणं क्रियाया एव विनियोजक, न द्रव्यगुणयोः । तयोस्तु क्रियायोगाद्रिनियोजकं कुत इतिचेच्छु- णु । यजेत स्वर्गकाम इत्यत्राख्याताशेन आर्थी भावनाऽभिधीयते, ·सविशेषनिविशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । भावयेदिति । सा चांशवयमपेक्षते । किं भावयेत, केन भावयेद, कथं भावयेद्विति । तत्र भाव्याकाङ्कायां स्वर्गो भाच्यतयान्वेति । स्वर्ग भावयेदिति । करणाकालायां समानपदोपात्तो यागः कर- णतग्रान्वेति, यागेन स्वर्ग भावयेदिति । ततः कथमिति कथम्भावा- ऽऽकाङ्क्षा जायते । तस्यां च सत्यां यत्सन्निधौ पठितमश्रूयमाणफलं च क्रियाजातं तदेवोपकार्याकालाया इतिकर्तव्यतात्वेनान्वयमनु- भवितुं योग्यम् । क्रियाया एव लोके कधम्भावाकाङ्क्षायामन्वयद. र्शनात् न हि, कुठारेण छिन्यात, कथमित्यपेक्षायां, हस्त इति केवलमुच्चार्यमाणोऽपि हस्तोऽन्त्रयं प्राप्नोति । किं तहि, हस्तेनो. प्रम्य निपात्यनि उच्चार्यमाणे उद्यमनिपतने एव, हस्तोऽपि तदू द्वारेणैवान्वयं प्राप्नोतीति सर्वजनीनमतत् । किञ्च, कथम्भावाका- का नाम करणगतपकाराकाङ्क्षा । कथमुना मकारवाचित्वात् । सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारः । सामान्य च क्रियारूपमेवा- ख्यातनोच्यते । यजते स्वर्गकाम इसस्पायमर्थः । यागेन तथा क. तव्यं यथा स्वर्गो भवतीति । क्रियासामान्यस्य च विशेपः क्रियेव भवति । न हि ब्राह्मणविशेपः परिव्राजकादिरमामणो भवति । एकच, करणगतक्रियाविशेपाकासापरनामधेयकथम्भावाकालाया क्रियैवान्नानि युक्तम् । स च करणगतक्रियात्रिशेपोऽन्वाधाना- दिब्राह्मणनर्पणान्तः क्रियारूप एवति युक्तं तस्प प्रकरणेन ग्रह- णम् । तस्य च करणगनत्वं गदुपकारकलमेव । तेन विना योगेन अपूर्वाजननात् । न हि उद्यमनिपातनव्यतिरेकेण कुदारेण द्वैधीभावो जायते । तत् मिदं कयम्भावाका वायां क्रिययान्यनीति । अत एव द्रव्यदेवतयोर्यागमंपादनद्वाराऽचय इति सामदायिकरुक्तमिति म- करणविचारः ॥ ४॥ देवासामान्य स्थानम् । तच द्विविध- पाटसादेश्यमनुष्ठानसा- ·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १० दशपी शाखा । देश्यं चेति । यमाहु:- तत्र क्रमो द्विधैवेष्टो देशसामान्यलक्षणः । पाठानुष्ठानसादेश्याद्विनियोगस्य कारणमिति ॥ पाउसादेश्यमपि द्विविध-यथारख्यपान, सनिधिपारश्च । तत्रैन्द्राममेकादशकपाल निर्वपेत् । वैश्वानर द्वादशकपालमिति । एवं क्रमविहितटिप्वन्द्रामीरोचनादिव इत्यादीनां याज्यानुवाक्पा- युगलानर्जा मन्त्राणां यथासंख्य प्रथमस्य प्रथम द्वितीयस्य द्वितीय- मित्येवं यो विनियोगः स यथासंख्यपाठाव । मथमपठितमन्त्रस्य हि कैम काहायर्या प्रथमतो विहितं कर्मैव प्रथममुपतिपते । स- मानदेशवाद । यानि तु वैकृताङ्गानि माकृतागानुवादेन चिहिता- नि सन्देशपतितानि तेपा विकृत्यर्थत्वं सनिधिपाटात् । तेषां हि केमाकाहाया फलवद्विकम्पपूर्वमेव भाव्यत्वेन सम्बयते । उ- पस्थितत्वात् । पशुधर्माणामग्नीपोमीपार्थत्वमनुष्ठानसादेश्यात् । ओपवसत्स्थ्येऽति अग्नीपोमीयः पशुरनुष्ठीयते । तस्मिन्नेव दिने ते धर्माः पश्यन्ते । अतस्तेपा कैमर्थ्याकासायाम् अनुष्ठेयत्वेनोप- स्थितं पश्चपूर्वमेव भाव्यत्वेन सम्बध्यते । अतो युक्त पामनुष्ठान सादेश्याचदर्थत्वमिति सङ्केप इति स्थानविचारः ॥ ५ ॥ : शब्दः समाख्या । सा द्विधा- वैदिकी लो- किकी च । होतृचमस इत्यत्र होतुश्चमसभक्षणागत्व वैदिक्या समा- ख्ययानगम्यते । अब्बोस्तत्तत्पदार्थाइत्वं लौकिक्या चावग- म्यते आवर्यवमिति सक्षेपः । इति समाख्याविचारः। ६ । ए- तेषां पूर्वपूर्वमेव प्रावल्यम् । उत्तरोत्तरस्य च दौर्बल्य बोध्यम् । इति प्रमाणसग्रहः । एव निझापतानि श्रुत्पादिप प्रमाणानि । एतत्सहकृतेन विनियोगविधिना समिदादिभिरुपकृत्य दर्शपूर्णमासाभ्या यजेते- अथ यौगिकः ०० ·. २४६ सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । त्यांरूपेण यानि विनियुज्यन्ते तान्यगानि । तानि द्विविधानि- सिद्ररूपाणि, क्रियारूपाणि च । तत्र सिद्धानि जातिद्रव्यसंख्या दीनि । नानि दृशार्यान्येव । क्रियारूपाणि च द्विविधानि-गुण- कर्माणि, मधानकर्माणि च । तान्या, सग्निपत्योपकारकाणि, आरादुपकारकाणीति चोच्यन्ते । तत्र कर्माङ्गद्रव्यायुदेशेन विधीयमान सन्निपत्योपकारकम् । यया अरघानमोक्षणादि । तच्च दृष्टाऽर्थमदृष्टा), दृष्टादृष्टार्थं च । दृष्टा- ऽर्थमवघातादि, अदृष्टार्थ मोक्षणादि, दृष्टादृष्टार्थ पशुपुरोडाशयागा- दि । तद्धि द्रव्यत्यागाशेन.ए, देवतोद्देशेन च देवतास्मरणं दृष्टं करोति । इदमेवायिकर्मेन्युच्यते । द्रव्याधनुद्दिश्य केवलं विधी. यमानं कर्म आरादुपकारकम् । यथा, मयाजादि । एतद् द्विवि- धमप्पड़जातं न यागस्वरूपप्रयुक्तम् । स्वरूपे आनर्थक्यात् । त- दन्तरेणापि तत्सिद्धः। किन्तु अपूर्वप्रयुक्तमे । न हि तदन्तरेणा- ऽपूर्व भवतीसत्र किमपि प्रमाणमस्ति । तस्याऽदृष्टत्वात् । तत्रापि सन्निपत्योपकारकाणां द्रव्यदेवतादिसस्कारद्वारा यागस्वरूप उ. पयोगादुत्पत्त्याऽपूर्थित्वम् । आरादुपकारकाणां तु स्वरूपे उपयो- गाव परमापूर्थित्वामति सक्षेपः । इति विनियोगावेधिः ॥ प्रयोगमाशुभावयोधको विधिः प्रयोगविधिः। स चाङ्गवाक्यैक- वाश्यतामापनः प्रधानविधिरेव । स हि साङ्गं प्रधानमनुष्ठापयन् लिम्चे प्रमाणाभावाद् अविलम्बापरपर्याय प्रयोगमाशुभावं विध. ते । म चाऽविलम्बो नियते क्रमे आश्रयणे भवति । अन्यथा हि किमेतदनन्तरमतत्कर्तव्यमेतदनन्तरं वेति प्रयोगविक्षेपापत्तेः। अनः पयोगाराधरेव सविधेयप्रयोगमाशुभावसिद्ध्यर्थ नियतं क्रम- माप पदाविशेषणनया विधत्ते । तत्र क्रमो नाम चिततिविशेषः । पावापयरूपो वा । तत्र च पद्ममाणानि । श्रुत्पर्थपठनस्थानमुख्य- ·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १० दशमी शाखा । १.४७ प्रत्तिभेदात् । तत्र क्रमपरं वचनं श्रुतिः । तद् द्विनिध-केवल क्रम- परं, तद्विशिष्टपदार्थपरं चेति । तत्र, वेदं कृत्वा वेदि करोतीति केवलक्रमपरम् । वैदिकरणादेर्वचनान्तरेण विहितत्वात । वेदो दर्भमुष्टिः । वपदकर्तुः प्रथमभक्ष इति तु क्रमविशिष्टपदार्थपरम् । अत्र भक्षानुवादेन फममानस्य विधातुमशक्यत्वात् । यत्र प्रयो- जनसशेन क्रमनिर्णयः स अर्थक्रमः । यथाऽमिहोत्रयवागूपाकयोः। अन हि यवाग्वा होमार्थत्वेन तत्पाकः प्रयोजनक्शेन पूर्वमनपी- यते । स चाऽयं पाठक्रमाद् बलवान् । यथापाठं ह्यनुष्ठाने क्लमम- योजनवाघः, अदृष्टार्थलं च स्यात् । न हि होमानन्तरं क्रियमाण- स्य पाकस्य किश्चिद् दृष्टप्रयोजनमस्ति । अर्थपदार्थबोधवाक्यानां यः क्रमः स पाठक्रमः । तस्माच्च पदार्थानां क्रम आश्रीयते । येन हि क्रमेण वाक्यानि पठितानि तेनैव क्रमेणाधीतानि अर्थप्रत्ययं जनयन्ति । यथार्थप्रत्यपं च पदानामनुष्ठानात् । स च पाठो द्वि- विधः- मन्त्रपाठो ब्राह्मणपाठश्चेति । अथ प्रकृती नानादेशानां पदार्थानां विकृतौ वचनादेकस्मिन् देशेऽनुष्ठाने कर्तव्ये यस्य देशे- ऽनुष्ठीयन्ते तस्य प्रथममनुष्ठानम् । इतरयोस्तु पश्चादयं यः क्रमः स स्थानक्रमः । स्थानं नाम उपस्थितिः । यस्य देशेऽनुष्ठीयन्ते त. पूर्वतने पदार्थे कृते स एव प्रथममुपस्थितो भवतीति युक्तं तस्य भयममनुष्ठानम् । तथाहि । ज्योतिष्टोमे त्रयः पशुयागाः । अग्नी- पोमीयः, सपनीयः, अनुवन्ध्यश्चेति । ते च भिन्नदेशाः । अग्नी- पोमीय औपचमत्स्थ्येऽति । सवनीयः मुत्याकाले । अनुवन्ध्यस्त्व- न्ते । सायस्क्रो नाम सोमयागावशेषः । स चाव्यक्तवाग्ज्योतिटो- मविकारः । तत्र वयोऽपि पशुयागाः साद्यस्क चादकाताः । ते- पांच तत्र साहित्यं श्रुतं, सह पशुनालभेत इति । तत्र साहित्य स- वनीयदेशे । तस्य माधान्यमत्यासत्तेः, स्थानातिक्रनसाम्याच । स- ·१४८ ॥ । सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । वनीयदेशेऽनुष्ठाने क्रियमाणे अग्नीपोमीथानुवन्ध्ययोः स्वस्थ स्थानातिक्रममात्रं भवति । अग्नीपोमीयदेशे वनुष्ठाने सबनीयस्य स्वस्थानातिक्रममात्रम् । अनुवन्ध्यस्य तु स्वस्थानातिक्रममात्रं, “सवनीयस्पानतिक्रमश्च स्यात् । एवमनुवन्ध्यदेशेऽग्नीपोमीयस्य सवनीयस्य द्रष्टव्यः । तथाच सवनीयदेशे सर्वेपामनुष्ठाने कर्तव्ये सवनीयस्य प्रथममनुष्ठानम् । आशिनग्रहग्रहणानन्तरं हि सवनी- यदेशे प्रकृती, आश्विनं ग्रहं गृहीला विवृता यूपं परिवीयाग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोतीति । आश्विनग्रहग्रहणानन्तरं तस्य विहि- तत्वात् । तथाच साद्यस्वेऽप्याश्विनग्रहग्रहणे कृते सवनीय एवो- पस्थितो भवतीति युक्तं तस्य स्थानात प्रथममनुष्ठानम् । इतरयोस्तु पश्चादित्युक्तम् । अथ प्रधानक्रमेण योऽङ्गानां क्रम आश्रीयते स मुख्यक्रमः । येन क्रमेण प्रधानानि क्रियन्ते तेनैव चेत् क्रमेण ते- पामझान्यनुष्ठीयन्ते तदा सर्वेपामङ्गानां स्वैः प्रधानैस्तुल्यं व्यवधा- नं भवति । व्युत्क्रमेण त्वनुष्ठाने केपाश्चिदङ्गानां स्वैः प्रधानर- स्पन्तमव्यवधानम् । अन्येपामत्यन्तव्यवधानं स्यात् । तचायुक्तम् । प्रयोगविध्यवगतसाहित्यवाधापत्तेः । अतः प्रधानक्रमोऽप्यनक्रमे है- तुः । अत एव, प्रयाजशेपेणादौ आग्नेयहविपोऽभिधारणं, पश्चादै- न्द्रस्य दध्नः । आग्नेयैन्द्रयागयोः पौर्वापर्यात् । अत्र योरभिधार- णयोः स्वेन स्वेन प्रधानेन तुल्यम् एकान्तरितव्यवधानं भव. ति । आग्नेयहविरभिधारणाग्नेययागयोरेन्द्रयागहविरभिधारणेन व्यवधानात । ऐन्द्रहविरभिधारणैन्द्रयागयोश्चाग्नेययागेन व्यवधा- नात् । अतश्चादौ आग्नेयहविरभिधारणम् । तत ऐन्द्रस्य हविपः । तत आग्नेययागस्तत ऐन्द्रो याग इत्येवं क्रमो मुख्यक्रमात सिद्धो भवति । यदि त्वादौ ऐन्द्रहविषोऽभिधारणं, तत आग्नेयस्य क्रिप- ते तदा याज्यानुवाक्यस्य क्रमवशादादावाग्नेयस्यानुष्ठानादाग्नेय- ..

·१,४९ - श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १० दशमी शाखा । पागतदङ्गहारभिधारणयोरत्यन्तव्यवधानम् । ऐन्द्रयागतंदङ्गहवि- रभिधारणयोस्त्वत्पन्तव्यवधान स्यात् । तयन युक्तम् । अतो युक्तः प्रयाजशेपाभिधारणस्य मुख्यक्रमात् क्रम इति ॥ अथ सह प्रयुज्यमानेषु प्रधानेपु सन्निपतितानामझानामा-" च्याऽनुष्ठाने कर्तव्ये द्वितीयादिपदाना प्रथमानुष्ठितपदार्थक्रमाद् यः क्रमः स प्रतिक्रमः । यथा प्राजापत्याने पु, माज्यापल्या हि वैश्वदेवीं कृत्वा प्राजापत्यैश्चरन्तीति वाक्येन तृतीयानिर्देशात सेतिकर्तव्यताका एककालेन विहिता । अतस्तेषां तदङ्गानां चोपा. करणनियोजनप्रभृतीनां साहित्य सम्पाद्यम् । तत्र प्राजापत्याना सम्मतिपन्नदेवताकत्वेन कस्मिन् कालेऽनुष्ठानादुपपद्यते साहित्यम् । तदङ्गाना चैकस्मिन् कालेऽतुष्ठानमशक्यम् । न ानेकपा पशूनामु- पाकरणमेकस्मिन् काले कर्तुं शक्यम् । अतः साहित्यम् अव्य. -वधानेनानुष्ठानात सम्पाद्यम् । एकस्योपकरणं कृत्वाऽपरस्योपा- करणमिति । तत्सिदं प्रथमानुष्ठितपदार्थक्रमाद्यो द्वितीयपदार्यक्र- मः स प्रतिक्रम इति । सदेवं निरूपितः पविधक्रमनिरूपणेन प्रयोगविधिव्यापारः॥ अथ फलस्वाम्यबोधको विधिरधिकाराविधिः । फलस्वाम्य नाम, कर्मजन्यफलभोक्तृत्वम् । स च, यजेत स्वर्गकाम इत्येवंरूपः। अनेन हि स्वर्गमुद्दिश्य यागं विदधना स्वर्गकामस्य यागजन्य- फलभोक्तृत्वं प्रतिपाद्यते । यस्याहितामेरमिहान् दहेव सोऽनये क्षामवते पुरोडाशमष्टधाकपालं निर्बपेद् इत्यादिभिस्वमिदाहादौ नि- मित्त कर्म विदधद्भिनिमित्तवतः कर्मजन्यपापक्षयरूपफलस्वाम्य प्रतिपाद्यते । तच्च फलस्वाम्य तस्यैव योऽधिकारिविशेषणविशिष्टः। अधिकारिविशेपणं च तदेव यत् पुरुषविझोपणत्वेन श्रुतम् । अत एव, राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेतेत्पनेन स्वाराज्यमुद्दिश्य ·त । साधनद्वयस्य पक्षे माप्ती अन्यतरस्य साधनस्यामाप्ततादशाया १५२ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । यो विधिः स नियमावधिः । तथाऽऽः। विधिरबन्तमप्राप्तौ निय- मः पाक्षिके सति * तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति गीयते इति । अस्यार्थः । यस्य यदर्थत्वं प्रमाणान्तरेणाऽमासं तस्य तद र्थत्वेन यो विधिः सोऽपूर्वविधिः । यथा यजेत स्वर्गकाम इति । यागस्य हि स्वर्गार्थत्वं न प्रमाणान्तरेण ज्ञायते । किन्वनेन वि. धिनेति भवसयमपूर्वविधिः। पले प्राप्तस्याऽप्राप्तीशपूरको यो नि. घिः म नियमविधिः । यथा, श्रीहीनवहन्तीति । अनेन विधिना. ऽवघातस्य न वैतुष्यार्थत्वं बोध्यते । अन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् । किन्तु नियमः सचामाप्तांशपूरकः। वैतुष्यस्य नानोपायसाध्यत्वात्। यस्यां दशायामवघातं परित्यज्योपायान्तरं ग्रहीतुमारभ्यते तस्या दशायामवघातस्यामाप्सत्वेन नद्विधानात्मकमप्राप्तांशपूरणमेवानेन विधिना क्रियते । अतश्च नियमविधावमाप्तांशपूरणात्मको नियम एव वाक्यार्थः । उभयस्य युगपत्माप्तौ इतरव्यात्तिपरो विधिः प- गिसंख्याविधिः । यथा पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इति । इदं वाक्यं न भक्षणविधिपरम् । तस्य रागतः प्राप्तत्वात् । नाऽपि नियमपर- म्। पञ्चनखाऽपञ्चनखर्भक्षणस्य युगपत्माप्तेः पक्षे माप्त्यभावात् । किन्तु, अपश्चनखाभक्षणस्याप्राप्तत्वात तत्परमेवेदं वाक्यम् । अप. चनखा न भक्ष्या इति वाक्यार्थः । सा परिसंख्या द्विधा- श्री- ती लाक्षणिकी चेति । तत्र यथाऽव होवावपन्ति इसव श्रौती । एवकारेण पवमानातिरिक्तस्तोत्रव्यास्त्रभिधानात् । पञ्च पश्चन- खा भक्ष्या इति तु लाक्षणिकी । इतररानिटतिवाचकस्य पदस्थामा- are | अत एवैपा त्रिदोषग्रस्ता । दोपत्रयं च श्रुतहानिरश्रुतक- ल्पना, प्राप्तबाधश्चति । श्रुतस्य पञ्चनखभक्षणस्य हानादश्रुनाऽप- चगखभक्षणस्य नितिकल्पनात् । माप्तस्याऽपअनस्वभक्षणस्य ·. श्रुत्यन्तपुरमे । १० दशमी शाखा। चाधनात् । तत्र दोपाये दोपद्रयं शन्दनिष्ठम् । प्रासवाघम्तु दो. पोऽधनिए इति विवेकः । तस्मान्मन्त्ररेव स्मर्तव्यामेति निपपविध्या- श्रयणान्न मन्वान्नानम्यानर्थक्यमिति सिद्धम् । अतो युक्तं मन्त्राणां प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वेनाऽर्थवत्वम् ॥ तत्र ये मन्त्रा यन्त्र पाठतास्तेषां तत्र यद्यर्थप्रकाशने प्रयोजन सम्भवति तदा तवैव विनियोगः । येषा तु न सम्भवति तेपा पत्र सम्भवस्तत्रोस्कपः । येषां तु कापि न सम्भवति तदुचार- णस्य गत्याऽदृष्टार्थत्वं सर्वथाऽपि तु तेपा नानस्यमिति सङ्के प: । इति मन्त्रव्यवस्था । अथ नामधेयानां विधेयार्थपरिच्छेदकतयाऽर्थवत्त्वम् । तथा- हि । उद्भिदा पजेत पशुकाम इसनोद्भिच्छन्दो यागनामधेयम् । तेन च विधेयार्थपरिच्छेदः क्रियते । अनेन हि वाक्येनाप्राप्तत्वात् फलो- देशेन यागो विधीयते । यागमामान्यस्य च विधेयवाद । याग- विशेष एव विधीयते । तत्र कोऽसौ विशेष इत्यपेक्षायामुद्भिन्छ- ब्दादुद्भिद्र्णे याग इति विज्ञायते । उद्भिदा यागेनेति सामानाधि. करण्येन नामधेयान्वयात् । तस्य च यजिना सामानाधिकरण्यं न नीलोत्पलादिवत् । तत्र हि उत्पलशब्दस्यार्थादुत्पलत्वादन्यो नील- मान्दस्य वाच्याऽर्थोऽस्ति नीलगुणः । लक्षणया तु नीलशब्दस्य ट्रन्यपरत्वेन सामानाधिकरण्यम् । उद्भिच्छब्दस्य तु यज्यवगतयाग- विशेषत्वान्नान्यो वाच्योऽर्थोऽस्ति । विशेपवाचित्त्वात् तस्य । अ. तश्चान्तस्त्राचिस्वाभावेन नामधेयस्य नीलशब्दवत् सामानाधिक- रण्यम् । किं तर्हि, वैश्वदेव्यापिक्षेत्यवामिक्षाशब्दवत् । चैश्वदेवी- शब्दस्य हि देवनातद्धिनत्वात् । तस्य च, साऽस्य देवतेति सर्वना- मार्थे स्मरणात् । सर्वनान्ना चोपस्थितविशेपशब्दवाचित्वेन विशेपप- रत्वम् तत्र कोऽसौ पैशदेवीशब्दोपात्तो विशेष इसपेक्षायाम, आमि- २० ·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवम्याख्याने । झापदसानिध्याद् आमक्षारूपो विशेष इसवगम्यते । यथाः भमिक्षां देवतायुक्तां बदत्येष तद्धितः * अमिक्षापदसानिध्या- व तस्यैत्र विषयार्पणमिति ! तथा श्रुत्यैवोपपदस्यार्थः सर्वनान्ना प्रतीयते । तदर्थस्तदितव, त्रयाणामेकाच्यनति । तस्माद् यथा पैशंदवीशब्दोपात्तविशेषसमर्पकतेनामिक्षापदस्य वैश्वदेवीशब्देन सामानाधिकरण्यम् । एवं मामान्यस्याविधेयत्वाद यज्यवगतयागवि. शेपमपर्पकलेन नामधेयम्य यजिसामानाधिकरण्यम् । तस्मानाम- धेयाना विधेयार्थपरिच्छेदकतयाऽर्थवत्त्वम् । यथाहुः । तदधीन- वाद्यागविशेषसिद्धरिति संक्षेपः ॥ अथानर्थहेतुकर्मणः सकाशात् पुरुपस्य नितिकरत्वेन निपे. धानां पुरुषानुवन्धिवम् । तथाहि । यथा निधयः प्रेरणामभिदध. तः स्वप्रवर्तकलनिहाय विधेयस्य यागादेः श्रेयःसाधनत्वमा. क्षिपन्तः पुरुषं तत्र प्रार्तयन्ति । एवं न कलों भक्षयेदित्याद- यो निषेधा अपि निवर्तनामभिदधतः स्वनिर्वतकत्व निर्वाहार्थ निपे- ध्यस्य कलअभक्षणादेरनहेतुत्वमाक्षिपन्नः पुरुपं ततो निवर्चय- न्ति । ननु कथ निधानां निर्वतनापतिपादकत्वं, यावता, न भक्षयन इन्तव्य इत्यादौ अव्यवधानेन ननयस्याभावस्य धात्व. उनान्वये धात्वर्थवर्जनकर्तव्यतत्र सर्वत्र वाक्यार्थः प्रतीयते । तत- श्च यथा यजतेत्यादौ यागकर्तव्यता वाक्यार्थ एवं निपधेपु तद्धा. स्वर्धवर्जनकर्मता वाक्याओं, न निवर्ननेति चन्मवम् । अव्यवधा- नेऽपि धात्वर्थस्य प्रत्ययार्थोपसर्जनत्वेनोपस्थितस्य नजनान्वया. ऽयोगात् । न हि अन्योपार्जनमन्नान्वेति ।मा भू राजपुरुषमानये. स्पन राज्ञ अयनान्धितत्वम् । ततश्चान्यवधानेऽपि नमर्थस्य न धा. न्वर्धनान्चय, आरुण्यस्यौकहायन्या । नाऽपि कलादिपदारन्व- यः। तपापि कारकोपसर्जनायोपस्थिनत्वेन भिन्नपदस्थगना.

·श्रुत्वन्तपुरद्रुमे । १० दशमी शारदा। अधयायोगाद, एकदापन्या वारुण्येन । अतश्चान्येनान्वयायोगाद नर्थः प्रत्ययार्थेन सबद्ध्यने । नस्य प्राधान्यात् क्रयभावनयेगा. रुपयादीनि । तत्रापि नाख्यानांशवाच्ययाऽऽर्थीभावनया । सस्गा अपि लिड्वायंशवान्यपवर्तनोपमर्जनोनोपस्थितलाना अलिबू- खांशेन न संबध्यते । तस्य सर्वापेक्षया प्राधान्यात् । नमश्चैप स्व. भावो यत् स्वसंबन्धिप्रतिपक्षबोधकत्तम् । नास्तीत्यत्र हास्तीति स- वशब्देन संघद्ध्यमानों नञ् मत्वमतिपक्षममत्वं गमयति। तदिह लि- यस्तावत् प्रवर्तना । अतस्तेन संवध्यमानो नञ् मवर्तनामतिपक्ष निवर्तनां गमयति । विधिवाक्यश्रवण, अयं मां मवर्तयतीति पत्र- तैनाप्रतीतिवन्निषेधवाक्यश्रवणेऽय मां निवर्तयतीति निवृत्त्यनुकूल- व्यापारनिवर्तनायाः प्रतीतेः । अतश्च सर्वत्र निषेधेषु निवर्तनैव वाक्यार्थः । एवञ्च विधिनिषेधयोभिन्नार्थ सिदं भवति । हनना- दिर्जनकर्तव्यतावाक्यार्थपक्षे तु कर्तव्यताया एवोभयत्र पति- पायत्ताव तयोरेकार्थतं स्यात् । तब, न युक्तम् । यथादुः । अ- न्तरं यादृशं लोके ब्रह्महत्याश्वमेधयोः * दृश्यते तारगवेदं वि- धानप्रतिषेधयोरिति । तया, फलादिममेयाधिकारियोधाभेदत* पश्चमात्यन्नभिन्नत्वा दो विधिनिषेधयोरिति । गाई, मते इसा- धन लिहस्तन्मते लिड्नम्बद्रो नम् इष्टसाधनलमतिपक्षम्, अनिमाधनगमयति । सवाऽपि तु नभ प्राधान्यात प्रत्ययेना. अन्धयः । यदा तु तदनपये किश्चिद् वाधकं सदा स्वगत्या धाव- ऽर्थेनान्वय' । तच वाधक द्विविय-1स्य बनमित्युगक्रमो, विकल्प- प्रसक्तिश्च । अनेन बाधकद्रयेन नजयुक्तेषु केपुचिद्र क्येषु पर्नुढा- साश्रयणं भवति । सदभाये निषेध एा । पर्युदानः स विज्ञयो यत्रोत्तापदेन नञ् * प्रतिपेयः स विज्ञगः क्रियया मह यत्र नम् इति च तयोर्लक्षणम् । पत्र, नेक्षेतोयन्त्रमादित्य नालयानं कदा- ·सविशेषनिधिशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । चन * नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्यनयसो गतमित्यादौ पर्युदा- साश्रयणम् । तस्य व्रतमित्युपक्रमात् । तथाहि । व्रतशब्देन कर्तव्यो- ऽर्थ उच्यते । अतश्च स्नातकस्य कर्तव्यार्थानां वक्तव्यत्वेनोपक्र- माद, किं तत् कर्तव्यमित्यपेक्षायाम, अग्रे, नक्षेतोधन्तमादित्यामि- त्यादौ कर्तव्य एवार्थो वक्तव्यः । आकाशिताभिधानाद । अ- स्मिन् वाक्ये कश्चित् कर्त्तव्य एवार्थो वक्तव्यः । तदुक्तौ च न न. मा प्रत्ययार्थेन संवन्धो योग्यः । तत्संबन्धे कर्तव्यार्थोक्तरसंभवा- त् । प्रत्ययार्थाचावतारितो नञ् धातुना संवद्ध्यते । तदन्वये च न नमः प्रतिषेधकत्वम् । विधायकान्वयेनैव तस्य प्रतिपेधकत्वा- त् । प्रतिषेधकत्वस्य विधायकत्वमतिपक्षत्वात् । नामधातुयोगे न नत्रः प्रतिषेधकत्वम् । तयोरभिधायकत्वात् । यथाहुः । नामधा- त्वर्थयोगी तु नैव नन् प्रतिषेधकः * वदत्यब्राह्मणाधर्मावन्यमात्र- विरोधिनाविति । अतश्च, नेक्षतेत्यत्र नमो धातुयोगाद, नजीक्ष- तिभ्याम् ईक्षणविरोधी कश्चनाऽर्थः प्रतिपाद्यते । कस्तदर्थ इत्यपे- क्षायाम, ईक्षणविरोधी लक्ष्यमाणोऽनीक्षणसंकल्पेन भावयेदिति । भाच्याकाङ्क्षायां च, एतावता हैनसा वियुक्तो भवतीति वाक्यशेष- गतः पापक्षयो भाव्यतया संवध्यते । एवञ्चात्र पापक्षयाथ संकल्प. स्य कर्तव्यतया विधानाद तस्य वामित्यनेनैकवाक्यता सिद्धा भ. घनीति संक्षेपः । नानुयाजेषु ये यजामह करोतीत्यत्र विकल्पमस- त्या पर्युदासाश्रयणम् । तथाहि । अनुयाजेपु, ये- यजामहमति- धे तस्य तत्र प्राप्तिर्वक्तव्या । निधानां माप्तिसापेक्षत्वात् । अमाप्तस्य निषेधाऽसंभवाच । सा प्राप्तिश्च न तावद्धननादावित्र रागतः संभवति । अतो, यजतिपु ये यजामहं करोतीत शाखा- देव सा माप्तिर्वक्तव्या। शास्त्रमाप्तस्य च निषेधे विकल्पः स्यात् । शास्त्रेण भ्रान्तिनिमित्तरागस्पेव शास्त्रान्तरस्यात्यन्तवापायोगाद ।

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १० दशमी शाखा । तस्माद्विहितपतिपिद्धताद्विकल्प एव स्यात् । स चन युक्तः शा. खस्यापापाण्यप्रसङ्गात् । अतो नमोऽनुयानशब्देन संबन्धमाश्रि- त्य पर्युदास आश्रयणीयः) नमनुयाजशब्दाभ्यामनुयाजव्यतिरि- क्तलक्षणात् । अनुयाजव्यतिरिक्तपु, ये यजामह करोतीत्यत्र वा- क्ये, ये-यजामहः कर्तव्यतया न विधीयते, यजतिपु ये यजामहं क- रोतीत्यनेनैव विहितत्वात् । किन्तु सामान्यशास्त्रविहित-ये-पजा- महानुवादेन तस्यानुयाजव्यतिरिक्तविषयता विधीयते । यद, यज. तिपु ये यजायदं करोति तदनुयाजव्यतिरिक्तपु, ये-यजामहः क- तव्यतया प्राप्तः, अनुयाजेपु तु स न कर्तव्यतया मातो, न वाम- तिपिद्ध इति न चिकल्पः । लक्षणया चानुयाजव्यतिरिक्तविषयस- मर्पणान्नानुयाजेविति वाक्यं नाऽप्रामाण्यम् । अतः पर्युदासाश्र. यणे न किंचिताधकम् । नानुपाजोवत्यत्र विकल्पभयात् पर्युदा- साश्रयणमिति सिद्धम् । यत्र तु पर्युदासो ह्यापितुं न शक्य. ते तत्र विकल्पमसक्तावपि निषेध एवाश्रीयते । यथा, नातिरा. वे पोटशिनं गृहातीत्यत्रातिराने पोडशिनं गृहातीति शास्त्रेण प्रा- सम, अतिराने पोडशिग्रहणं प्रतिपिक्ष्यते इति विहितप्रतिपेधाद विकल्पममक्तावपि पर्युदासो नाश्रीपते । अशक्यत्वात् । यदि न. अ: पोडशिपदेन संवन्धस्तदातिरात्रपोडशिव्यतिरिक्त गृहातीति पाक्पार्थः स्यात् । तथाचातिराने पोडशिनं गृहातीति प्रत्यक्षविधि- विरोधः । अत एवातिरात्रपदेन न नभः संवन्धः । पूर्वोक्तविधि बाधात् । तस्मात् पर्युदासानुपास्पानिषेध चाश्रीयते । विकल्पो- ऽप्यभ्युपगम्यते । गत्यन्तराभावात् । तस्मादुक्तन्यायेन निषेधानां पुरुषार्यानुवन्धित्वमिति सिदम् । एवं सर्वस्याऽपि चैदस्य पुरुषा- ऽर्थानुवन्धित्वम् इति निषेधविचारः॥ अथाऽर्थवादः । यथा विध्यादीनाम् अध्ययनविध्युपाचाना ·सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । मानर्थक्यं तथाऽर्थवादानामपि तदुपात्तत्वाविशेषादानर्थक्यार्नुपपत्तेः। तेषां स्वार्थपतिपादने प्रयोजनाभावालक्षणया प्रयोजनबदर्थपर्यक- सानं वक्तव्यम् । ते चार्थवादा द्विविधा:- विधिशेपाः, निषेधशे- पाश्च । तत्र वायव्यं वेतमालभेनेत्यादिविधिशेषाणां, वायुर्वै क्षे. पिष्ठा देवतेसादीनामर्थवादानां विधेयार्थस्तावकतयाऽर्थवचम् । बर्दिपि रजतं न देयमित्यादिनिपेयशेषाणां सोऽरोदीदित्यादीना- मर्थवादानां तु निपेभ्यनिन्दकनयाऽर्थवत्रम् । अतश्च लक्षणया प्राशस्त्यम् अर्थवादैोध्यते । तच्च माशस्त्यज्ञानं शब्दभावनाया- मितिकर्तव्यत्वेनान्वेतीति । ननु किं प्राशस्त्यं, न तावत् फलसाधन- त्वम् । तस्य हि यागेन स्वर्ग भावयेदित्यर्थभावनान्वयवशेन वि. पिवाक्यादेव लभ्यत्वात् । नान्यत् । प्रवृत्तावनुपयोगादिति चेदु. च्यते । बलबदनिष्टाननुवन्धिस्त्र प्राशस्त्यम् । तच्चानिएहेतुलज्ञाना- छम्पते । इष्टदेतायपि कलअभक्षणादायनिष्टहेतुत्तस्याऽपि दर्शना- त् । विहितश्येनफलस्य च शवधस्यानिष्टानुवन्धित्वं दृष्टम् । अ. तो यावत् साधनस्य फलस्य चानिष्टाऽहेतुत्वं नोच्यत तावदिएहेतु- त्वेन ज्ञानेऽपि तत्र पुरुषो न प्रवर्तते । अत एवोक्तम् । फलतोऽपि च यत् कर्म नानर्थेनानुयद्ध्यते । केवलं प्रीतिहेतुत्वात् तद्धर्म इति कथ्यते इति ॥ अतः फलतो पाउननिनुबन्धित्वरूपपाशस्त्यबोधनेनाऽर्थवादा विधिशक्तिमुप्त- म्भपति । क उत्तम्भः । स्वतः फलतो वाऽनर्थानुवन्धित्वशायाः प्रतिप्रतिवन्धिकाया विगमः । इदमेव च विधेः परतिजनने मा. हाय्यमर्थवादः क्रियते इति विधियवादसाकासः । एवमर्थगदा अपभिधपा गोण्या या कृत्या भूमय बदन्तोऽपि स्वाध्यायनि- ध्यापादितप्रपोजनालाभाय विधिमाकाहा मोऽयं नहाय दग्परयन्पायेन सम्मपोगः । यपैकस्प दग्धस्य रयस्य जीवद्भिर.

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १० दशमी शाखा । रन्यस्याविद्यमानाश्वस्य सम्प्रयोगः परस्परस्याऽर्थवत्त्वाय, तथा. ऽर्धवादानां प्रयोजनांशो विधिना पूर्यते । विधेश्च शब्दभावनाया इतिकर्तव्यत्वांशोऽर्थवादैरिति । तदिदमुभयोः श्रवणे पूर्णमेव वा- क्यम् । एकस्य श्रवणे त्वन्यस्य कल्पनया पूरणीयम् । यथा, व- सन्ताय कपिलानाभत इति विधार्थिवादाशोऽश्रुतोऽपि कल्प्यते । मतितिष्ठन्ति ह वा य एना रात्रीरुपयन्तीत्याद्यर्थवादे विध्यंशः। विधिना स्वेकवाक्यत्वात् स्तुसर्थेन विधीनां स्युरिति मूत्रात् । वि- पिना स्तुतिप्ताकाङ्क्षण प्रयोजनसाकाहाणामर्थवादानामेकवाक्य- वाद्विधीनां विधेयाना स्तुत्यर्थेन स्तुतिप्रयोजनेन स्तुतिरूपेण प्र- योजनाकाङ्क्षण लाक्षणिकेनाऽर्थन वानर्थयाभावादर्थवादा धर्मे 'प्रमाणानि स्मुरिति सूत्रार्थः । किश्चार्थवादस्तावत विविध:-गुण- पादोऽनुवादो भूतार्थवादश्च ।। विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारित । भूताऽर्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिया मत इति ॥ तत्रादित्यो यूपः, यजमानः मस्तर इति गुणवादः। विधेय- गुणपरत्वात् । अग्निहिनस्य भेषजमित्यनुवादः। प्रत्यक्षप्रमाणसिद्ध- वस्तुपरत्वात् । वज्रहस्तः पुरन्दर इति भूतार्थवादः । यथाभूता. थपतिपादनपरत्वात् । इत्यर्थवादनिर्णयः ॥ अथ शाब्दी भावना नाम पुरुपमहत्त्यनुकूलो व्यापारविशेषः। स एव विध्यर्थः । लिडादिश्रवणे, अयं मां प्रवर्नयतीति तस्य निय- मेन प्रतीतः । यत्तु इष्टमाधनत्यं स्वरूपेणैव विध्यर्थो न प्रेरणात्वेने- ति तार्किकाणां दुराग्रहस्तन्न । गौरवादन्यलभ्यत्वात् । अन्वया- ऽयोग्यताच । इच्छाविपयसाधनत्यापेक्षया प्रवर्तनात्वस्यातिलघुत्व. म् । इच्छाविषययोरप्रवेशात् । प्रतिज्ञानयद । इच्छाज्ञानस्याऽपि मातहतु-बापासात् । किश्च, तथाले इष्टसायनमिति शन्दोऽपि वि.

·सविशेपनिविशेषश्रीकृष्णस्तम्याख्याने । धिपर्यायः स्यात् । नच तथात्वमम्भवः । सन्ध्योपासनं ते इष्टसा- धनं, तस्मात् त्वं कुविति सह प्रयोगात् । पर्यायाणां च सह प्रयो- गाभावात् । स च लोके पुरुषनिष्ठोऽभिप्रायविशेषःोदे तु पुरुषा- ऽभावाच्छब्दनिष्ठ एव मरणापर्यायः । स एव यजेतेपत्र लिह- स्वाशेनोच्यते इति सङ्क्षपः॥ अथाख्याताशवाच्याऽऽर्थी भावना । केयमार्थी भावनति ? के. चिद पुरुपव्यापार इत्याहुस्तन्न । यागादावतिप्रसङ्गात् । यागादेः प्रत्ययार्थवाभावात् । यागविषयकपुरुषप्रयत्नो भावनेति तार्किकाः। स एवाख्यातार्थः । यजेतेत्याख्यातश्रवणे यागेन यजतेति प्रतीते. र्जायमानत्वादित्याहुः । तन्न । रथो गच्छतीत्यादौ यत्रस्यात्मधर्म- वेन रथादावनुपपत्तेः । नच तत्र लक्षणाभ्युपगम्यते इति वाच्यम् । मुख्ये सम्भवति गौणस्यान्याय्यत्वात् । सिद्धान्ते अन्योत्पादनानु- कूल व्यापारसामान्यमेवाख्यातीर्थो, न तु यत्रमात्रम् । पूर्वोक्तदो- पात् । करोत्यर्थोऽपि स एव, न यत्नमानम् । करोतेश्चेतनाचेतन- पर्व फाऽऽख्यातसामानाधिकरण्यात् । व्यापारविशेषाऽऽकाढायां चेच्छादिः पश्चादवगम्यते । उद्यमननिपननादिवत् । तस्य च सर्वा- ऽनुगतत्वात् स एवाख्यातार्यः । तस्मादन्योत्पादनानुकूलो व्या- पार आर्य भावना । सैाख्यातांशस्य वान्यभूता । तस्याश्च भा. व्याकालायां स्वर्गादि भाव्यत्वेन सम्बध्यते । करणाकालायां या- गादिः करणत्वेन, इतिकर्तव्यताकाड्वाया मयाजादय इतिकर्त- व्यतालेन मम्बध्यन्ते । तयाच, यजेनेत्यादिना स्वर्गाद्युद्देशेन या. गादेविधानात् सिद्धं यागादेर्धमत्वम् । स एवायातीधर्मजिज्ञासत्पा- दिद्वादशाध्यायेषु भगवता कारुणिकन जैमिनिना विचारित इति पूमीमामकाना प्रक्रिया जिलाम्पकारार्थ संगृहीता । तथाचोक्त- सुनस्यायमर्थ आनायस्पक्रियार्थत्वादानधययमतदानाम,अया.

·श्रुत्यन्तमुरझुमे । १० दशमी शाखा । Sनो धर्मजिज्ञासेसस्मिन्नुपक्रमसूत्रे तावद वेदस्याऽध्ययनकरणक- भावनाविधिभाव्यस्य फलपदर्थपरत्वमुक्तम्।चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति द्वितीयसूत्रे, धर्मे चोदना प्रमाणमिति वेदप्रामाण्यव्यापकं का- यमिति कार्यपरत्वं शास्त्रस्यावसितम् । तत्र नायु क्षेपिष्टा देव- तेत्यादिवाक्यपठितार्थवादानां धर्मे मामाण्यमास्ति न वेति संशये पूर्वपक्षमाह । आम्नायस्यति । वेदस्य क्रियार्थत्वात् क्रिया एपार्थो विषयः प्रतिपायो यस्य स कियार्थः । तस्य भावम्लत्वं, तस्मा- दिति हेतो', अर्थवादानां प्रामाण्यं नास्ति । किं तर्हि, इत्याशया- ऽऽह । अनदर्थानामानश्यमिाते । न सा क्रियार्थो येषां तेऽतदर्था अर्थवादादयस्तेपामानर्थक्यमर्थशून्यत्तमेस्तु । तर वेदान्ताना- मपि । न हि स्वाभ्यायोऽध्येतव्य इसध्ययनविध्युपात्तानां निष्फ- लब्रह्मपरत्वे प्रामाण्यं युक्तमिति प्राप्ते सिद्धान्तमाह । विधिना . कवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युरिति। वायुर्वै क्षेपिष्ठेसादीना- मर्थवादानां, वायव्यं श्वेतमालभेतेत्यादिविधिवाक्येरेकवाक्यत्वात् । तद्विधेयार्थानां स्तुत्यर्थेन स्तुत्यर्थरूपेण द्वारेण प्रामाण्यं, स्युरिति । वायु क्षिप्रगामी देवता, तदेवताकं कर्म क्षिममेव फलं दास्यतीत्य- ऽर्थः । एवञ्च वेदान्तानामपि अध्ययनविध्युपात्तत्वेनाप्रामाण्या- ऽयोगाद् उक्तन्पायेन त्वर्थकप्रतिपादनेन नैराकाद्ययं वोध्यम्। तथैव ब्रह्मविद्यायाअपि तदनत्वेन परम्परया कर्माहत्व समअसम् । तन स्वंतत्पदार्थपराणां वास्यानां कर्मकर्तृदेवतास्तावकत्वं, त- ज्ज्ञानस्य परविद्याख्यस्य फलस्तावकत्वामिात विवेक इति कर्ममी- पापकानां पक्ष निरासयन्नाइ ॥ परे इति ॥ चेतनाचेतनाभ्यामु- कृष्टे वस्तुनि श्रीपुरुषोत्तमे जीवपकनिकालकमादिभ्यः सर्वत उ- स्कृष्टे इत्यर्थः । मधानक्षेत्रापतिगुणेशः ससारबन्धस्थितिमोक्षहेतुः । नतत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते, नतस्य कश्चिजनितान चाधिपइत्या.

·- सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । दिश्रुतिभ्यः सोत्तमत्वे हेतुमाह । अखिलात्मनीति ॥ अखिला- नां कालकममधानक्षेत्रज्ञादीनां ह्यन्तरात्मनि नियन्तरीत्यर्थः । अन्तःपविष्टः शास्ता जनानां, य आत्मा अपहतपाप्मा, दिव्यो देव एको नारायणः, तम्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत इत्यादि- श्रुतिभ्यो, न तावत् क्रत्वर्थकर्तृपरो वेदान्तो यतस्तरस्तावकत्वेन नैराकाङ्कथं स्याद. अपितु तस्मातपरोऽखिलात्मभूतःश्रीपुरुपोत्तमः परब्रह्मभूतः प्रत्यक्षादिममाणागोचरो वेदान्तैकगम्यस्त्वमेव । तस्मात् त्वय्येवाखिलानायस्य समन्वयः । यतो वा इमानि भूतानि जा. यन्ते, एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च, सदेव सोम्ये- दमग्र आसीद, तदैक्षत बहु स्याम, आत्मा वा इदमेक एवाग्र आ- सीत, सत्यं ज्ञानमन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, अनन्दाद्धयेव ख- ल्लिमानि भूतानि जायन्ते, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति कुत- श्चन, एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशान इत्यादिश्रुति. भ्यः । यदुक्तं मवस्य वेदस्य क्रियापरत्वम् । तत्तुच्छम् । सर्वस्यापि धर्मजातस्य ब्रह्मविविदिपयैव मोक्षासाधारणोपायभूतयोपक्षीणत्व स्य श्रवणात् कर्मण एव मोक्षमाधनविद्योत्पादकत्वेन तदङ्गत्वं वक्तुं समयसम्। नमेतं चेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन सपसाऽनागकनेत्यादिश्रुतेः। यदुक्तं-क्रस्यर्थकर्तृप्रतिपादनेन नैराका- झंय वेदान्नानामित्यप्यतेनैव परास्तम्। प्रत्युत कर्मण एव जिज्ञासो- विशेषणलेन तदधिकारित्वसंपादननैव नैराकाङ्क्षयात् । वेदान्त- शास्त्रं. न कर्मपरम् । कर्मणो जिज्ञासोत्पादने एवोपक्षीणला- दारूपादिमकाशने चक्षुरादिवदित्यनुमानाद । ननु कारकाणांस- पामपि कर्मसाधनलं तावदविवादम् । तथाच कर्तुरपि कारक- स्वाविशेषात् क्रियागले कथं चानुपपत्यकाशः । नच ब्रह्मण आप्तकामनया तद्भिन्नलाद कर्मकर्तृलाभावादुक्तसिदान्तभङ्ग इति ·श्रुत्यन्तरद्रुमे । १० दशमी शारखा । पापम् । ब्रह्मणस्तथात्वेऽपि तद्भिन्नत्वाभावात् । तत्त्वमस्यादि- भिक्थैिः क्षेत्रज्ञस्य कलङ्गभूतस्य कर्तुतत्त्वविधानेन स्तूयमान- स्वाद न तद्भिनं किमपि ब्रह्मशब्दाभिधेयमस्तीति चेन्न । बालभा. पितत्वादेति पूर्वाचायः परास्तत्वात् । तथाहि । वालाना मतले तत्सपेक्षारता तमोऽपिहितबुहीना सच्छासाचार्यसंस्कारजन्यज्ञान- हीनानां पशुसदृशानां वाग्विमर्गवादित्यर्थः । तवा होते. अदा यज्ञरूपा, अन्तवदेवास्य तद् भवति, मृत्वा पुनर्पत्युमापद्यतेऽद्य- मानाः स्वकर्मभिरित्यादिश्रुतिपरिनिन्दिते तत्त्रभृते कर्मणि त- चमिति प्रेक्षा येपाम् । अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसा वृता * सर्वार्थान विपरीताँश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसीति लक्षणसमन्वयाः द । तमोपिहितधियां ज्ञानहीनाना, ज्ञानेन हीन्यः पशुभिः ममाना इयादिलक्षणसपन्नानां वाग्विसर्ग इत्यादि । तथाच श्रुति:- अविद्यायामन्तरे वर्तमानाःखय धीराः पण्डितम्मन्यमाना: * जा. न्यमाना अपि यन्ति मृदा अन्धेन नीयमाना यथान्धा इत्यादिः । तस्य सर्वकर्मकादिकारकनियन्तृत्वेन स्वातच्याच । यदासीद तदधीनमासीद । तस्य भासा सर्वमिदं विभातीत्यादिश्रुतेः। स्वतन्त्रस्य पराइत्वासंभवात् । न हि स्वमुखेनैव श्रुतिभिनिन्दिते कर्मणि तस्य समन्वयो वक्तुं शश्यः । अश्रुतत्वात् । किन्तु स्तुतिविषये एक तथात्वम् । तथाच स्तुतिविषयस्तु परब्रह्मभूतः श्रीवासुदेव एव । स एव मशास्त्रान्वयभूमिः । ननु यथा ब्रह्मणः स्तुतिः श्रूयते तथा कर्मणोऽपि । अक्षरगं इयै चातुर्मास्ययाजिनः सुकतामत्यादिना श्रूयमाणत्वात् तुल्य पर न्याय इति चेन । वेदविषयः स या सर्वत्र स्तूयते एव, न तु कापि निन्यते । कर्मणस्तु स्तुतिनिन्दयोरुभयोर्विपपत्वदर्शनात्र तत्वयोगः । यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते इत्यादिनिन्दाश्रवणा- ·२६४ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । त् । तस्माजगज्जन्मादिकारणे निखिलदोपगन्धलेशानईमाहास्य- सीम्नि अचिन्त्यानन्तस्वाभाविकसमस्तकल्याणगुणशक्तिषाम्नि सर्व पुरुषार्थदातृत्वाश्रयशीले महाविभूतौ सर्वशरण्ये ब्रह्मेशादिप्तर- हिंगणनिकायकिरीटकोटीडितपादपीठे परब्रह्मणि वासुदेवे श्री- मुकुन्दे एव वेदान्तानां समन्वय इति संक्षेपः । यदुक्तं ब्रह्मविद्या- या अपि स्तावकलेन कर्माङ्गत्वम् । तत्तुच्छतरम् । बाधितवाद । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय, तमेव विद्वानमृत इह भवति, ब्रह्मविदामोति परं, तरति शोकमात्मवित, तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरअनः परमं साम्यमुपैति, तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः, यदा चर्मपदाकाशं वेयिष्यन्ति मानवाः, तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तं निगच्छत्तीत्याद्यन्वयव्यतिरेकसाव- धारणोपनिपवाक्यशतेभ्यः । पुरुपार्थोऽतः शब्दादिति बादराय- ण इति सूत्राश्च । ननूक्तश्रुनीनां क्रत्वङ्गकर्तृखरूपयाथात्म्यमति- पादनत्वेन कई संस्कारद्वारेणात्मज्ञानस्य कर्माङ्गत्वमुक्तमेव । फलश्र• वणस्य त्वर्थवादमात्रत्वात् । तदुक्तं, द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात फलश्रुतिरर्थवादः स्यादिति सूत्रेण । अत्र द्रव्ये फलश्रुतिः- यस्य पर्णमपी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोतीयाया। संस्कारे फ- लश्रुति:-पदाले चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य टने, इत्याया। कणि फल- श्रुतिः-वर्म वा एतयज्ञस्य क्रियते यत् प्रयाजानुपाना इज्यन्ते इत्या- घेति । यथाऽन्येषु द्रव्यादिपु पर्णमयीदव्ययजमानाअनादिसंस्कार- प्रयामाऽऽदिरूपेषु अपापश्लोकश्रवणादिश्रुतिर्थवादस्तथानाऽपि पुरुषार्थश्रुतिस्र्थवाद इति यावत् । तथावानुपानं- तत्वज्ञानं कर्मा- ऽङ्गम् । फलशून्यत्वे सति कर्यानाश्रयत्वात् पर्णतादिवदिति । नव कर्मणि आत्मज्ञानस्यामयोजकत्वमिति शमा । आत्मनो देहा- ऽऽदिष्यतिरेकवानमन्तरेण परलोकगामित्वानिश्चयाग्ज्योतिष्टोमादी ·थुत्पन्तसुरद्रुमे । १० दशमी शाखा । प्रत्तिरेव न स्यात् । तस्मात् ऋतुमत्यर्थमोपनिपदज्ञानस्यो- पकारकवाद कांगतं सिद्धमित्यर्थः । नच कर्तुरात्मनोऽन्यो- मुमुक्षुवेद्यो मुक्तोपमृप्यो वेदान्तवाक्यरुपदिश्यते इति वाच्यम् । वेदान्तेष्वेव ब्रह्मज्ञानस्य कर्मप्राधान्य सूचपद्भिस्तदुपबृंहितसामाना- धिकरण्यनिर्देशन चेदान्ता एव देहातिरिक्तप्रत्यक्स्वरूपयाथात्म्ग- वेदनपरा इत्यवश्याङ्गीकर्तव्यत्वात् । किञ्च, जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञनजे, यक्ष्यमाणो ह वै भगवन्तोऽहमस्मीत्यादिश्रुति- भ्यो. जनककैकयादीनां पविद्यावतां कर्माचारदर्शनात् । लिगा. न्यप्यत्र प्रमाणानि । यदेव विद्यया करोति तदव वीर्यवत्तरं भर- तीति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते इति विद्याकर्मणोः समुच्चय- श्रवणाच्च । आचार्यकुलावेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशे- पेणाभिसमात्य कुटुम्वे शुचौ देशे इत्यादी वेदज्ञानवतोऽपि क- मस्तु विनियोगदर्शनात । कुर्वमेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः, एवं त्वयि नान्ययेनोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे, यावजीवमग्निहोत्रं जुहोतीत्यादिश्रुतेः । आत्मविसामान्यनिर्देशश्चेतिचेन्न । असम्भ. वादित्याह ।। त्वां योधयदिति ॥ किं कुर्वत पर्यत्रस्यतीति श- झायां, त्वामेव बोधयदिति योजनीयम् । स्वा कर्मकर्तुः प्रत्यगात्मनो- भोपहेयमम्पन्धाहीद, अधिकम् अनवधिकानन्तकल्याणगुणं हेय- सबन्धशून्यं अतिशयसाम्यरहितं बोधयज्ज्ञापयदित्यर्थः । अधिको- पदेशात्तु बादरायणस्यैवं तदर्शनादिति सिद्धान्तसूत्रात् । एप स. घर एप भूतपाल एप भूताधिपतिः, स कारण कारणाधिपाधिपः, न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः, एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गागि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः, भीपास्माद्वातः पवते भी. पोदति सूर्यः, भीपास्मादग्निश्चन्द्रश्च मृत्युर्धाति पश्चा, पास- ज्ञः सर्वविद, यस्य ज्ञानमयं तपः, सत्यसङ्कल्प इत्यादिश्रुनिभ्यः । .

·सविकोपनिविशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । । अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते, तपाम्यहमहं वर्षे निगृहाम्यु- स्मृजामि च, पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः, गतिर्भ ता मभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्, मत्तः परतरं नान्यत् किं. चिदस्ति धनञ्जय, मयि सर्वमिदं पोतं सूत्रे मणिगणा इत्यादि- स्मृतेश्च । तमेव विशिष्टि विशेषणाभ्याम् । अखण्डरसमा. त्मवल्लभामिति ॥ अखण्डोऽपरिच्छिन्नश्चासौ रस आनन्दरूप- श्चेति अखण्डरसस्तमिति कर्मधारयसमासः । सत्यं ज्ञानमनन्तं व्र, म, विज्ञानपानन्दं ब्रह्म, रसो वै सः, रसं होवायं लब्ध्वाऽऽजन्दी भवतीत्यादिश्रुतेः । यता, अखण्डः परिच्छेदशून्यो रस आनन्दो यस्य स तथा तम् । अपरिच्छिन्नानन्दाश्रयमित्यर्थः । यतो वाची निवर्तन्ते अमाप्य मनसा सह * आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न वि. भेति कुतश्चनेत्यादिश्रुतेः । किश्च, आत्मा चाऽसौ वल्लभश्चेति तथा तम् । एप मर्वभूतान्तरात्मेत्यादिश्रुनेः । आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीत्यादेश्च । एतधर्मेः सार्वयाधचिन्त्यानन्तस्वाभा- विककल्याणरूपस्तयाभूतधर्माश्रयस्याखिलावद्यास्पृष्टमाहात्म्पसीन: परब्रह्मभूतस्य तव वेदान्तः प्रतिपाद्यमानत्वात् । न हि ता. दृशानां धर्माणां प्रत्यगात्मनि कथमपि कदापि संभवोऽस्ति । अ- संभाव्यत्वात् । तथाभूतोपनिपदवेद्यपरब्रह्मज्ञानस्य कर्मानुपयोगात मकरणाद्यभावाच्च कर्माझं कल्पयितुमशक्यम् । फलवत्सन्निधाव- वफलं तदङ्गं प्रयाजादिवदिति न्यायात् । परमात्मज्ञानस्य तु स्वप्र. करणगतेनैव फलेन निराकासवान्नान्पशेषत्त्वमिति भावः । नच त- चमस्यादिना तस्यैव तत्ताविधानादुक्ता मद्धिरिति वाच्यम् । तस्प तदात्मकत्वादिभिस्तदऽपृयकामदाद एकत्वोक्तिविद्धा, न स्वरूपंत इति पूर्वमेवोक्तम् । नस्माद्रह्मविद्यायामविद्यायलेशाध. शेपहेयसंवलिनस्य प्रत्यगात्मनो गन्धोऽपि नास्ति । श्रीपुरुपोषम- ·श्रृंत्यन्ताहाद्रुमे । १० दशमी शाखा । परत्वमेवारिख वेदान्तशास्त्रस्य । तत्माप्येकमयोजनं चौपनिपदज्ञान- मिति । नाप्युक्तलिङ्गानां नत्र प्रामाण्यम् । नेपामन्यपरत्वेनोक्तार्थ- माधकत्वाभावात् । तथाहि । न तावद्रह्मविदा कर्मानुष्ठानस्य विद्या- या कर्माङ्गत्वे लिङ्गत्वमनैकान्तिकत्वात् । किमर्था वयमध्येण्यामहे, किमर्थ वयं यक्ष्यामहे, एतदै पूर्व विद्वासोऽग्निहोत्रं न जुहवाश्चक्रिरे इत्यादिविपरीतश्रवण.त् । नाऽपि, यदेव विद्यया करोतीति श्रुति- स्तत्परेति वक्तुं शक्यम् । प्रकृतप्रतिपादितोद्गीथविद्यामानविषय- त्वात् । यदेवेन्यत्र यच्छन्दस्याऽनिश्चितविशेषस्योदगीथमुपासीते- ति प्रस्तुतोद्गीथविशेषनिष्ठत्वात् । न हि यत् करोति तद्विद्ययेति सम्बन्ध इति भावः । नाऽपि, त विद्याकर्मणी इति श्रुतेस्तत्परत्वं विद्वत्सम्भावनाईम् । विभक्ताधिकारिकत्वात् । शनवत । यथा शत- माभ्यां दीयताम, इत्युक्ते विभज्य दीयते- पञ्चाशदेकस्मै, पश्चा- शदेकस्म । तथा विद्या अन्यस्मै, कर्मचान्यस्मै इत्यर्थः । यद्वा, भक्तफलकत्वात् । विद्या स्वफलार्थ समारभ्यते, कर्म च स्वफला- अर्थमिति बोध्यम् । यथा क्षेत्ररत्नविक्रयिण शतद्वयमन्तीत्युक्ते, क्षेत्राथै शतं, रलार्थ गतमिति विभागः प्रतीयते । तद्वद प्रकृतेऽपि वोध्यम् । नाप्याचारयकुलादित्यादिश्रुतिरुक्तार्थपरा वेदाध्ययनमा- अवतः पुम्पस्य तद्विषयवान । न परविद्यावतः । अध्ययनशब्द- स्याक्षरराशिग्रहणमात्र एव पर्यवसानात् ॥ नाऽपि यावज्जीवश्रुतिरुक्तार्थे नियामका, तया च विद्यायाः क- मोऽङ्गत्वं निणेतुं शक्यम् । विशेषाभावात् । तस्या अज्ञविद्वत्सामा- न्येन नियतविद्वद्रिपयकत्वाभावादित्यर्थः । ननु सामान्यविषयकत्वे- ऽपि विदुषोऽपि तदन्तःपातित्वानियमस्य तादवस्थ्यमेवेति चेन्न । ब्रह्मविद्यास्तुतये कर्मणोऽनुज्ञामात्रत्वात् । यावज्जीवं जीवति विदु- पि कर्म स्पिपि विद्यासामति कर्य लपाय न भवतीति वि- ·२६८ सविशेपनिनिशेपश्रीकृष्णस्तव्याख्याने । विद्यासामर्थ्य योतनार्था यावजीवश्रुतिरित्यर्थः । यथा पुष्कर पलाशे आपो न श्लिष्यन्ते एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते इ. त्यादिश्रुनेः । मर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मदव्यपाश्रयः * म. स्मतादादवामोति शाश्वतं पदपदमव्ययम् । इति मां योऽभिजा- नानि कभिन स लिप्यते । ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं सत्ता करोति यः । लिप्यने न स पापेन पनपत्रामवाऽम्भमेत्यादिस्मते. श्च । अथ किं प्रजया करिष्याम इत्यादिना विदुपां कर्मत्याग- स्याऽपि श्रवणात् । याद कर्मागत्वं विद्याया अभ्युपगतं स्यात ता विरोधाद्गाईस्थ्यत्यागावधानानुपपत्तेः संमारमूलस्य कर्मणो विद्योपमईवश्रवणाच न विद्या कर्माङ्गं भाति । तस्याः स्वात- येणैर मोक्षहेतुत्वात् । क्षीयन्ने चाऽस्य कर्माणि नस्मिन् दृष्टे परा- घर इन्यादिश्रुतेः । ज्ञानानिदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः * यथैधामि समिद्धोऽनिर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसाद कुरुते तथेत्यादिस्मृतेश्च । ननु तथाऽपि प्रत्यगात्मज्ञानं विना कर्मणि अयस्वर्गादिफलके यागादिरूपे मरत्तेरेवासम्भवा- दन्यथा कर्मश्रुनेधिप्रसङ्गश्च तनाऽपि वैदिकस्यानिष्ट एव । तस्मा- ज्ज्ञानस्य कर्माहत्वमङ्गीकार्यमितिचेदुच्यने । ज्ञानं तावद् द्विविधं देहा. दिव्यतिरिक्तप्रत्यगात्मविषयकं, प्रत्यग्ब्रह्मात्मकत्वविषयकं चेति । तत्राधस्य कर्मागलाभ्युपगपात्रोक्तदोपप्रसगावकाशः । उत्तरस्य वक्तलक्षणशास्त्रात् कर्मवाधकत्वेन तदङ्गवासम्भवादुक्तसिद्धान्तस्य सामन्नस्यामित्यभिप्रायवानाह ।। अत एव त्वाम् अनन्तसुग्व- रूप शोधयदिति ॥ हे अनन्न, देशकालादिपरिच्छेदशून्य, हे मुखरूप, आनन्दमूर्ने । आरिच्छिन्नानन्दात्मक रूपं विग्रहो य. स्य स नपा । तस्य सम्बोधनम् । आमणखाव मुवर्ण इत्यादि- श्रुः । अत एक, अखिलात्मत्वानन्तत्वादेव हेतोस्वां शोधय- .

·श्रुत्यन्त मुरद्रुमे । १० दशमी शारखा। -चेतनाचेतनाभ्यापत्यन्तवैलक्षण्येन विवेचयत् पर्यवस्पतीति यो- जना तथा प्रत्यगात्मनो देहायचेतनवर्गवैलक्षण्यज्ञानस्य कर्माऽङ्ग- स्वेऽपि भगवतः श्रीपुरुषोत्तमस्य ततोऽत्यन्तलक्षण्यात त्तद्विशा- स्मविषयकपरविद्याथान कथमपि पराङ्गत्यशङ्कायकाश इति भावः । नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको वहूनां यो विदधाति कामा- न्, प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः संसारबन्धस्थितिमोक्षहेतुः, अक्षराव परतः पर इत्यादिविवेचकश्रुतिभ्यः । यस्मात क्षरमतीतोऽहमक्षरा- दपि चोत्तमः * अनाऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम इ- सादिस्मृतेश्च । अधिकं तु भेदनिर्देशात, सर्वोपता च, इत्यादि- सूत्रेभ्यः ॥ १४॥ ननु माऽस्तु कर्मणि वेदान्तानां समन्वयः, किन्तु, हिरण्य- गर्भः समवर्ततोऽग्रे, आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत, ब्रह्मा देवानां प्रथमः संवभूव, विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता, विरिश्चो वा इदं, विरेचर्यात विदधातीति ब्रह्मा वा च चिरिचा, एतस्मा- डीमे रूपनामनी, न सन्न चासच्छिष एव केवलः, एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुः, यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्च, इन्द्रो मायाभिः पुरु- रूप ईयते, अग्निी दिव इत्यादिमानान्मृतीनां विश्वतोमुख- वं प्रतीयते । तस्माद्रह्मादिदेवनिकायोपासनेष्वेव वेदानां समन्वय इत्याशङ्ख्याह । वेदविद्भिरभिधीयते पशु. योऽन्यदेवसमुपासको हि सः ।। त्वामुपास्य यहयोऽमृतावृताः पूर्णकामममृतं निरंहसः॥ १५ ॥ पिदिनीपते पशुरित्यादि ॥ यः पुमानन्यदेव- ૨૨ ·सविशेषनिविशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। समुपासकः स वेदविद्भिः पशुरभिधीयते इसन्चयः । य इति सा- मान्यशब्दप्रयोगाद्वर्णाश्रमादिव्यात्तिः । यः पुरुषोऽखिलहेयम- पन्याघ्रातमाहात्म्यसीम्नोऽशेपानन्दकल्याणगुणार्णवाच्छीभगवतो मुकुन्दाद् अन्येषां देवानां चतुर्मुखत्रिनयनसहस्राक्षादीनां परज- ध्याना परतन्त्रस्थित्यादिकानां परोपामनजन्यपरिच्छिन्नैश्वर्यवतां परदत्तभागभुजां पराऽनुशिष्टानां कर्मपरनन्त्राणाम्, उपासका अर्चनवन्दनध्यानादिरूपोपासननिष्ठः । नारायणाला जायते नारायणाद्रुद्रः, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वा वेदांश्व पाहणोति तस्मै, अस्यदेवमीदुपो दयाविष्णारेव प्रवध हविभिर्दिदेह रुद्रो रु- द्रीयमहित्वं, सोऽवत्रीद्वरं वृणीय अहमेव पशूनामधीपतिरसानीति सस्माद्रुद्रः पशूनामधिपतिरित्यादिश्रुतेः । यस्य प्रसादादहमच्युतस्य भुतः प्रजाष्टिकरोऽन्तकारी * क्रांधाच रुद्रः स्थितिहेतुभूतो य- स्माच मध्ये पुरुषः परस्तात् । प्रजापति च रुद्रं चाप्यहमेव सृजा- मि वै । तो हि मां न विजानीतो मम मायाविमोहितौ । युगको- डिसहस्राणि विष्णुमाराध्यपद्मभूः । पुनस्त्रैलोक्यधातत्वं प्राप्तवा- निति शुश्रुम । मया सृष्टः पुरा ब्रह्मा मद्यज्ञमयजत् स्वयम् । तत. स्तस्य वरान् प्रीतो ददावहमनुत्तमान् । मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लोक ध्यक्षतमेव च । विश्वरूपो महादेवः सर्वमेधे महाक्रतो । जु- हाव सर्वभूतानि स्वयमात्मानमात्मना । महादेवः सर्वयझे महात्मा हुलाऽऽत्मानं देवदेयो बभूव । विश्वाँलोकान् च्याप्य विष्टभ्य की- ा विराजत धुतिमान् कृत्तिवामाः । ब्रह्मादयः मुराः सर्वे वि- प्णुमाराध्य ते पुरा । स्वं स्वं पदमनुमाप्ता: केशवस्य प्रसादत इति। ते देवा अपयश्चैव नानातर्नु समाश्रिताः ॐ भक्त्या संपूनयन्त्येनं गति वैषां ददाति स इत्यादिम्मृनिभ्यश । तया भूतानां यः स- म्यम्नयनादिपरः स वेदाशिः पशुभिधीयते । परदेवायपयक- ·अ॒न्यन्नमुरद्रुमे । १० दशमी शाखा । ज्ञानशून्यत्तात् । वेदावद्भिः सनकादिनारदन्यामादिभिः । ज्ञानेन हानाः पशुभिः समाना इनि लक्षणममन्वयात् । तथाच, अथ यो- ऽन्या देवनामुपास्ले अन्योऽमात्रन्योऽहमम्मि न म वेद यथा पशु यो वै वो देवतामनियजति परस्त्रायै देवनायै च्याते न स परां भानोति पापीयान् भाति । तमेवैकं विजानध आत्मानमन्या वाची विमुञ्चयेत्यादिश्रुतिभ्यः । यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाचितुमिच्छति * तस्य तस्या- ऽचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् । स तया श्रद्धया युक्तस्तस्या- राधनमीहते । लभते च ततः कामान मयैव विहितान् हि तान् । अन्तवत्तु फलं ते तद्भवत्यल्पपेषमाम् । देवान देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपीति श्रीमुखनिर्धारणाच । तस्मात् समस्तश- तीनामाधारे तत्र चेतसः * कुर्वीत संस्थिति मा तु विज्ञेया शुद्ध- धारणा इति भगवतो ध्यानविपयत्वं निर्णीय, अन्ये च पुरुषव्याघ्र चेतमो ये व्यपाश्रयाः * अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवायाः कर्मयो- नय इति विष्णुपुराणे सर्वजनकवचनाच । एषां व्याख्याचाऽऽचा. यः कृता सत्र द्रष्टव्या अन्यवापि स्मर्यते । ईश्वरो भगवान वि- ष्णुः परमात्मा सनातनः * शास्ता चराचरस्यैको यतीनां परमा गतिः । ध्यायतेऽर्चयते पोऽन्यं विष्णुलिङ्ग समाश्रितः । कल्प- कोटिशनाऽपि न गतिस्तम्य वियते इति । एवं दुष्कृतिनां श्री- वामदेवेतरदेवोपासकानां पशुत्तनिर्णयान कथं तदुपास्येषु शास्त्र समन्वयकथावकाश इत्यर्थः । इदानीं मुकृतिनामुपासनं मफलं निरियन्नाह ॥ त्वामुपास्येन्यादि । ये तु, यंपा स्वागत पा- जनानां पुण्यकर्मणाम * ते इंद्रमोहनिर्मुक्ता भगन्ने मा दृढवता इत्यादिभगवदुक्तन्यायेन मुकतयोगा निरंहमः । निर्गनान्यंहासि भगवदीयोपासनप्रतिवन्धकानि येषां ते निरंहसो हीनदोपा इत्य-

·,
सविशेषनिविशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने ।
ऽर्थः। ते तु संरतिहेतुभूनपरिच्छिन्नफलकेतरदेवोपासनं दुरतो हित्वा
जगजन्मादिहेतु शास्त्रयोनि योगिध्येयपदाम्बुजं ब्रह्मेशादि.
किरीदेडितपादपीठं तर्कागोचरमाहात्म्यं मुक्कोपसय नारायण
परब्रह्मादिशब्दाभिधेयं श्रीमुकुन्दं त्वामुपास्य उपासनाविषपीकृ-
स्प ॥धहयोऽमृतावृता इति ॥ अमृतेन पूर्वोक्तलक्षणोक्षण
व्याप्तास्त्वद्भावमापन्ना इत्यर्थः । ब्रह्मविदाप्नोति परं, निरञ्जनः परमं
साम्यमुपैति, तमेव विद्वानऽमृत इह भवतीत्यादिश्रुतेः । इदं ज्ञान-
मुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः * सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये
न व्यथन्ति च । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागता इत्यादि।
श्रीमुखोक्तेश्च । अथोपास्यविशेषणमाह ॥ पूर्णकामममृतमि-
ति ।। काम्यते मुमुक्षुभिरिति कामो मुमुक्षुवरणीय इत्यर्थः । पू.
पश्चासौ कामश्चेति तथा तम् । पूर्णमदः पूर्णमिदमित्यादिश्रुतेः ।
यद्वा पूर्णाः कामा अस्मादिति विग्रहः । सर्वपुरुषार्थदातारमित्य-
र्थः । य आत्मदा पलदा यस्य विश्वमुपासते रातेर्धातुः परायण.
मिसादिश्रुतेः । यद्वा पूर्णाः कामा यस्य स तथा तम् । सत्यकामः
सत्यसङ्कल्पः, तस्मिन् कामाः समाहिता इत्यादिश्रुतेः । किञ्च,
अमृतमिति ॥ भूमविद्याविषयम् । यो वै भूमा तदऽमृतं, भूमा
वेव विजिज्ञासिनव्य इति श्रुनेरिति सझेपः । तस्मादुक्तलक्षणे
त्वय्येव वेदान्तानां समन्वयस्त्राद्वपयकोक्तलक्षणा परविद्याचवा.
तन्व्येण मोक्षहेतुरिति संग्रहार्थः ॥ १५ ॥
इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलब्धवियकेन श्रीभगवन्नियमानन्दा-
ऽनुपायिना श्रीपुरुपोत्तमप्रसादेन विरचिते सविशेष
निर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने
श्रुत्यन्तमृरद्रुमे
शास्त्रममन्वयाऽधिकरणार्थनामा शाखा दशमी ॥ १०॥

·१७३ श्रुत्यन्त सुरटुमे । ११ एकादशी शाखा । अथ शाखा एकादशी। एवं पूर्वत्र समन्वयार्थों निरूपित, इदानीं तद्विपरीतसिद्धान्त. वादिनः खबुद्धयुत्मेक्षिततर्कजालविमूढान् निन्दयन्नाह ॥ नेष्टसिडिरपि च व्यवस्थया नाहतेशचरणा यतो हरे ॥ युक्तिरेव शिथिला हि तन्मते सत्तयाऽपि न हि मानदो विभुः ॥ १६ ॥ नेष्टसिद्धिरिति ॥ हे हरे स्वचरणस्मर्तृदुष्कृतनाशक ! व्य- वस्थयाऽपि श्रवणादिसाधनप्रक्रिययाऽपि नेपामिष्टसिद्धिर्नास्ति । इष्टसिद्धिः संसारनित्तिलक्षणा सिद्धिः । अपिशब्दोऽवधारणा- ऽर्थः । स चाऽत्यन्तयोगव्यवच्छेदार्थः । नास्त्येवेति यावत् । चकारो भोगसिद्धिनिषेधसमुच्चयपरः । भोगसिद्धिरपि नैवेत्यर्थः । कुत इत्यपेक्षायां हेतुमाह ॥ यतो नाहतेशचरणा इति ॥ ना- तौ ईशचरणौ यस्ते तथा । ईशस्य चराचरविश्चनियन्तुर्भवत: श्रीकृष्णस्य चरणारविन्दतो बहिर्मुखत्वात प्तपामपि साधनानां भगवदनुग्रहसापेक्षतेनं तदसाधारणहेतुभूतश्रीपुरुषोत्तमपदभक्ति- शून्यत्वात् । अनुग्रहश्न्यसाधनानामकिश्चित्करत्वेनाप्रयोजकत्वा- त् । शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः, नाऽयमात्मा प्रवचनेन ल- भ्यो न मेघया न बहुना श्रुतेन । यमेवैप वृणुत तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा वृणुते तनुं स्वामिति, तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्मादिमानमीशमित्यन्वयव्यतिरेकश्रुतिभ्यः। अथ तद्युक्तीनां शासविरुद्धत्वं दर्शयति- युक्तिरेव शिपिला हि तन्मते इति ॥ तन्मते युक्तिः ।

·२७४ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तकच्याख्याने । शिथिलैवेति योजना । हीति निश्चये । तेषां परतत्त्वपराङ्मुखा. नां मते निर्णये स्वोत्मेक्षितश्रुतिहीनविवर्त्तवादादियुक्तिः शास्त्रप्र- तिकूला कुतकरूपा । जातावेकवचनम् । युक्तय इत्यर्थः । मन्दा एवेति । अशास्त्रीयत्वात् । ता युक्तयश्च तत्र तत्र पूर्वमेव निराकृता निरसिष्यमाणाश्च । किञ्च, सत्तथापीति ॥ वैविध्याभ्युपगत- सत्तयाऽपि विभुभवान् तेभ्यो मानदो न भवति । सन्मानहेतुर्न भवतीति यावत् । एतदुक्तं भवति । तेषां मते सत्ता विधा-पारमा- र्थिकी, व्यावहारिकी, प्रातिभासिकी चैति । तत्र पारमार्थिकी ब्रह्मरूपा।व्यावहारिकी आकाशादिजगत्संबन्धिनी प्रातिभासिकी शुक्तिरूप्यादिसंबन्धिनीति तदसम्यक् ।असंभवाद। तथाहि । खान- शुक्ती स्वामशक्ती वाध्यरूप्यादेरुपमंग्रहाय प्रातिमासिकादपिनिक- पृस्य निकटतमस्य च पञ्चममकारस्याव्यावहारिकस्य शज्ञानध्वंसस्य चोपसंग्रहाय अपारमार्थिकस्य व्यावहारिकादप्युकृष्टस्य उत्कृष्टतमस्य च सत्त्वस्य च वाच्यत्वेन वविध्यासंभवात् । नच यावत् स्वप्न तावत् प्रातिभासिक्येकधैव, नोक्तदोप योग इति वाच्यम् । सहि बाधोऽपि न स्यात् । उभयोः मातिभासिकत्वाविशेषणेतरेतरविरो- घाभावात् । अन्यथा शक्तिरूप्यादियाघोऽपि व्यावहारिकशुक्ति- ज्ञाननिरपेक्ष एवं प्रातिभासिकज्ञानेनैव स्यात् । आकाशादिव्यावहा- रिकपदार्यवाघोऽपि पारमार्थिकमाननिरपेक्ष एव स्यात् । स तु नास्त्येव । तस्मादनुपपन्नवत वैविध्पमाफिय, पारमार्थिकापारमार्थिकयो. विभागे, को वा प्रयोजक रनि विचारणीयम् । पाध्यतावाध्याले इति चेन अध्यस्तेऽपि कांचन सम्पराध्यत्तस्य ब्रह्मण्यपि आ- कारपाध्यत्तस्य दर्शनाद । जगदाधकस्य समकारकते तस्येन. कारस्य राध्यतापातार । निष्पकारकसे च पायकवायोगाद ।

·श्रुत्पन्तमुरद्रुमे । ११ एकादशी शाखा। किच, व्यावहारिकमातिभासिकयोरपि न तावन्मायिकत्वाविद्यक- त्वाभ्यां विभागो वक्तुं शपः । मायाविद्ययास्तथास्वाभावात् । मायिकस्यैवैन्द्रजालिकादेः भातिभासिकत्वदर्शनाच । असाधारण- स्थाविधकस्य दुःखादेयावहारिकत्वाच । नाऽप्पक्रियाका- रित्तदभावाभ्याम् आदानादिव्यवहारनिहिकत्ववदमावाभ्यावा विभागः । अर्थगतावेशेपाभावेन तदसंभवात् । स्वामेऽपि कुम्भा- दौ स्वामजलाहरणार्थक्रियाकारितादीनां सत्चात् । व्यावहा- रिकस्य तस्य विवक्षायां चात्माश्रयदोपापत्तेः । नाऽपि ब्रह्मज्ञान- बाध्यत्वदन्यज्ञानवाध्यत्वाभ्यां भेदः त्वन्मते रुप्यादेपि शुस्य- ऽच्छिन्नब्रह्मज्ञानवाध्यत्वात् । ब्रह्मण्यश्यस्तस्य मातिमासिकस्य क्षाणकत्वादेरपि ब्रह्मज्ञानवाध्यत्वाच । नाऽपि ब्रह्मममावाध्यत्व- तदन्यप्रमावाध्यत्वाभ्यां भेदः । स्वन्मते ब्रह्मज्ञानस्यैव प्रमाना- ऽन्यममाया भ्रान्तित्वात् ।। नाऽपि प्रमावाध्यत्वभ्रामावाध्यत्वाभ्यां भेटः । भ्रान्तिवा- ध्यत्तस्य ब्रह्मण्यपि सत्त्वात् । नाऽपि शुद्धब्रह्मज्ञानाध्यत्वतदन्य- ज्ञानवाध्यताभ्यां भेदः । शुद्धस्य भ्रमसाधकत्वेन तदायकत्वासं- भवात् । अन्यथा भ्रान्तिरेत न स्यात् । विरोधिनोः सामानाधि- करण्यासंभवात् । नाऽपि पारमार्थिकविपयधीवाध्यत्वव्यावहा- रिकविपयधीवाथ्यवाभ्या भेदः । अन्योन्याश्रयापत्तः । नाऽप्य. भ्योन्यतरेतराभ्यां भेदः । भेदकाभावे इतरेतरस्यैवासम्भवात् । अन्योन्याश्रयाच्च । किञ्च, अयं सत्ताविभागः पारमार्थिको, न वा । नायः । ब्रह्मैव ताचिक, नान्यदिति सिद्धान्तमङ्गात् । द्वै- तापत्तश्च । नापि द्वितीयः । तात्त्विकस्य नक्षणोऽताचिकाच्छुक्ति- कप्यादिव चाधगम्यस्य विभागस्य तात्त्विकत्वावश्यम्भावात् । किचाय विभागः ससो मिथ्या वा । नायः । अपमिद्धान्ताप. - "

·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने ।
तेः । न द्वितीयः । इष्टापत्तेः । त्वदुक्तसिद्धान्तस्य त्वयैव दूषणा-
त् । अत एव न व्यावहारिकोऽपि निरूपयितुं शक्य इत्यलं कुन-
निरासैः । तस्मान्न कथमपि तदभिप्रेतमचान्यवस्थासिद्धिः, कि-
न्तु जगतो भगवदायत्तसत्ताकत्वेन ब्रह्मणश्च स्वतन्त्रसत्ताकत्वेन
सत्ताद्वैविध्यमेवेति पूर्वमेवोक्तम् । सत्यस्य सत्यं, प्राणा वै सत्यं,
तेपामेप सत्यमित्यादिश्रुतेः । सत्यस्य परतन्त्रमत्त्वस्यापि नियन्त-
स्वादाधारत्वाध्यापकत्वादात्मत्वाचं सत्यं स्वतन्त्रसत्वाश्रयः । स-
स्यपदार्थ स्वयमेव विटणोति भगवती श्रुतिः। प्राणा वै सत्यमिति
माणशब्दोऽत्र प्राणावच्छिन्नचेतनपरः । प्राणाश्च तदवोच्छन्नाश्चे-
तनाश्च सत्यशब्दवाच्यपरतन्त्रसत्ताश्रयाः । परमेश्वरस्तु तेषां प्रा-
णादीनामप्याश्रयवादिना मत्यं स्वतन्त्रसत्ताश्रय इति श्रुत्पर्थ-
. संग्रहः । सदेव सौम्येदमग्र आसीत् । यदासीनदधीनमासीदिति
श्रुत्यन्तरक्यात् ॥ १६॥
इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलब्धविवेकेन श्रीनियमानन्दा-
ऽनुयायिना श्रीपुरुषोत्तमप्रसादेन विरचित
सविशेषांनविशेषश्रीकृष्णस्तपव्याख्याने
श्रुत्यन्तसुरद्रुमे
परपक्षाभीष्टमचानिरामशाखा एकादशी ॥ ११ ॥

·श्रुत्यन्तपुरये। १२ द्वादशी शाखा। अथ शाखा द्वादशी। भय यस्य पद्धतिः पूर्व शास्त्रसुखेनोक्ता तद्धाम वर्णयति । पारशून्यपरधाम तेऽद्भुत चिद्धनं जयति लोकमूर्द्धनि ॥ ध्यापकं च परिखा सरिदरा. ऽचिन्त्यशक्ति नवमङ्गलध्वनि ॥ १७ ॥ पारशून्यपरधामेति ॥ परस्योत्कृष्टस्य भावः पार आधिक्यं तच्छ्न्यं पारशून्य तब तत् पर च तद्धाम चेति पारशून्यपर- पामेति विग्रहः । यद्वा, हे पारशून्य त्रिधा परिच्छेदहीन । ते तब भगवत' श्रीकृष्णस्य परमुत्क्रप्ट धाम निवासस्थान लोकमुनि , जयतीति योजना । लोक शास्त्रजातम् । लोक्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या लोकशब्दः शास्त्रपरः । तस्य मूर्द्धा वेदान्तभागस्तस्मिन् तत्मति- पाद्यतया, जयाते स्वोत्कर्पमाविष्कुर्वन् प्रकाशते। तम्याऽलौकिकत्वं दर्शपन्नाह ॥ अद्भुतमिति ॥ तत्त्व नाम नित्य प्रतिक्षण तत्रत्पा- नामपि द्रपट्टणामपूर्ववनाश्चर्यावहम् । तत्र हेतु ददायन् विशिनाव चिदूधनामति प्रकाशानन्दमूर्तिवात् प्राकृतप्तबन्धास्पृष्टमाहा- रम्पमित्यर्थः यदि मुस्निहि परिच्छेदोदुर्वार इत्याशङ्मयाह ।ग्या- पकमिति ॥ चकारात् परिच्छिन्नवदवभासमानत्वेऽपि तस्य व्या- पकत्व भगवद्विश्वरूपवत् पारच्छेदशून्यत्वात् । उभयत्राऽपि हेतु- दर्शनाय विशेषणयमाह ॥ परिखा सरिद्ररेनि ॥ अचिन्त्य- शक्तीति । नत्र परिच्छिन्नाद्भासमानले मथमविशेषणम् । यस्य धाम्नः सरिद्रग विग्जा नदी परिखेति व्यापकत्वे च द्वितीय वि- शेषणम् । अचिन्या इयत्ताऽवच्छेदशून्याः शक्तयो यस्य तत् ।

·१७८ सविशेपनि विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । भचिन्त्पशक्तियोग एवं सर्वविरोधपरिहारे हेतुर्वक्षस्वरूपवढोध्या। ननु यदुक्तं धाम्नश्चिघनत्वं तदयुक्तम् । अचेतनत्वेन भवतां पूर्वा- चाः सांप्रदायिकरभ्युपगपत्तादू अपमिद्धान्तापत्तेः । एतदुक्तं भवति । भगवतो धाम चेतनमचेतनं वा । नाघः । अपसिद्धान्त- प्रसङ्गात् । न द्वितीयः । जडत्वयोगेन मुक्तोपसृप्यत्वासम्भवादिति चन्न । उक्तचोद्यस्याज्ञकर्तृकत्वात् । तथाहि । चिद्रूपमेव तद्धाम, भ- गवन्महिममूर्तित्वेनाचिन्त्यशक्तियोगात् । स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठते स्वमहिम्नीति छान्दोगाम्नानात् । नच, अथामाकृतं नाम त्रिगुणप्रकृतिकालात्यन्तभिन्नमचेननमिति श्रीदेवाचाऽऽर्योक्तवि- रोघो दुप्परिहर इति वाच्यम् । तत्राचेतनमयोगस्य धर्मभूतज्ञाना- नाधारसमावे नात्पर्यात् । अन्यथा त्रिगुणमाकृतकालविलक्षण- प्रकाशात्मकानावरकस्वभावत्वे ससऽचेतनत्वामिति । आदित्यवर्ण तमसः परस्तादिनि श्रुतेः । श्रादित्यवर्णमिति दलेन प्रकाशरूप- स्वम्, अनावरकस्वभावत्वं चोक्तम् । तमसः परस्तादित्यनेन दलेन तमाशब्दाऽभिधेयप्रकृतिकालाभ्यां विलक्षणं चेत्यर्थ इति श्रुतिमु- खन तयाख्यातृश्रीसुन्दरभट्टपादोक्तबाधप्रसङ्गात् । तस्मादाचार्य- तात्पर्याविदुपामेवेदं चोद्यमुपेक्षणीयं मनीपिभिरिति । नचोक्तश्रुतेः स्वरूपतिपयकत्वान्नोक्तार्थे प्रमाणमिति वाच्यम् । तव पक्षे स्वरूप- म्य वर्णाश्रयत्वानभ्युपगमात् । अन्यथाऽद्वैतभङ्गात् । ननु यदि स्वरूपस्यापि चिद्रूपत्वं धर्मज्ञानस्यापि तथावं भवतामभिमेतं तर्हि ज्ञानतमाम्याद गौरत्रमावमेत्र ज्ञानान्तराङ्गीकारस्येति चेन्न । मह- द्विशेषस्य सत्वात् । तथाहि । आत्मज्ञानस्य तावत्स्वायत्तस्थिति- व ज्ञानान्तरमन्तरेणाहमिति स्वस्मै प्रकाशकत्वमन्याविषयाप्रकाश- * कत्वमपकाशवाभावश्च । धर्मभूनज्ञानस्य तु, पराऽश्रिताऽवस्थितित्वं, खस्मै प्रकाशकत्वं, ·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १२ द्वादशी शाखा । स्वाश्रयप्रकाशकर, विपपप्रकाशकत्व, सोचननिकाशयोग्य- वं चेति विवेकः । अन्यथा सर्वदा सर्वत्र विषयमकाशापत्तेरि- सल विस्तरेण । विशेषन्तरमाह ॥ नवमङ्गलध्वनीति ॥ नवा नवीमा, जितं ते पुण्डरीकाक्ष इत्यादितत्स्वरूपगुणादिविषयकाः स्तोत्रपाठात्मकाः सामगानादिरूपा वा मङ्गलात्मका वनयो यत्रेति तव तथेति विग्रहः। तदेव, ब्रह्मलोक-परमपद-विष्णुपद-वैकुण्ठ- परमव्योम-परलोकादिशब्दाभिधेयम् । यथा पादोदरस्त्वचा विनि- मुच्यते एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स साभभिरुन्नीपते ब्रह्म- लोकम् । धूत्वा शरीरमकृत कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसम्भवामि, स खल्वेवं वर्तयन् याबदायुर्वह्मलोकमभिसपद्यते, न च पुनरावर्त- ते । विज्ञानसारथिर्यस्तु मनामग्रहवानरः * सोऽध्वनः पारमा- मोति तद्विष्णोः परमं पदम्। तद्विष्णोः परमं पदम् । सदा पश्यन्ति सूरय इति । मन्त्रोपासको वैकुण्ठभवनं गमिष्यति, योऽस्याध्यक्षः परमे व्योमन् । हिरण्मये परे लोके विरज ब्रह्म निष्कलमित्या- दिभ्यः । किञ्च, छान्दोग्ये तन्महिमत्वेन प्रतिपादनाद, स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठते इति स्वमहिनीति दिव्यब्रह्मपुरे प्रोप परमः प्रतिष्ठित इति, एप आत्मलोक इति, यत्तत्सूक्ष्म परम वेदितव्यप, नित्यं पदं वैष्णवमामनन्ति । एतल्लोका न विदु.कसारं विन्द- न्ति वै कवयो योगनिष्ठा इति पिप्पलादशाखाया बृहदारण्ये पष्ठे। अगुः पन्या विततः पुराणो मा स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव, तेन धीरा पियन्ति ब्रह्मविद उत्क्रम्य स्वर्गलोकमितो विमुक्ता इति । अस्या- ऽर्थः । अणुः सूक्ष्मो दुर्जेयः सुपुम्णाख्यो मार्गो विततो विस्तीर्णः। संसारसमुद्रस्य तरणहेतुत्वाव । तथा पुराणः । अनादिपरम्परा- प्राप्तः । मा मुमुटुं स्पृष्टः । मदन्तःकरणे प्रकटीभूतः । मपैव वि. चो बातः साक्षात्कृतः । साक्षात्कारोऽपि तदवलम्बन ममैव मा.

·. सविशेपनिविशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । स इत्यर्थः । तेनैव मार्गेणान्येऽपि धीरा ब्रह्मविदः सन्त इतः शरी- रादुत्क्रम्य विनिर्मुक्ताः संसारात स्वर्गलोकं चोत्क्रम्य यान्तीति । तत्रैवाने, यस्मिलमुत नीलमाहुः पिङ्गलं हरित लोहितं च । एप पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्तैजसः पुण्यकृचेति । य- स्मिल्लोके श्रुक्तं रजतस्फटिकेन्द्रादिसमवर्ण मासादादिसमुदायम उत पक्षान्तरे । नीलं नीलमणिवर्णपार्षदादिकम् । तथा पिङ्गलं पीतवर्णवस्त्वन्तरं च । एप पन्या ब्रह्मणा परमेश्वरेणैव वित्तो ज्ञा- तः । हेति प्रसिद्धौ । तेन पथा ब्रह्मविद् ब्रह्मज्ञः सन्, तैजसः, प- रमं यो महत्तेज इत्युक्तेस्तेजाशब्देन परमात्मा श्रीवासुदेवस्तदीयाः मपन्नाश्चेति यावत् । परभक्तिजन्यपुण्यवॉश्च । एति यं लोकं प्रा. मोतीर्थः । एवमन्यान्यपि वाक्यान्यत्रानुसन्धेयानि । योगयाज्ञव. ल्ये ॐकाररथमारुह्य मनः कृत्वा तु सारथिम् । नरो ब्रह्मप- दान्वेषी याति विष्णोः परं पदम् । भारते वनपर्वणि । यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृति ध्रुवाम् * अनादिनिधन देवं प्रभु ना- रायणं हरिम् । ब्रह्मणः सदनात् तस्य स्थानं प्रकाशते । दे. वाश्च यं न पश्यान्ति दिव्यं तेजोमयं पदम् । अत्यनिलसंदी स्था- नं विष्णोर्महात्मनः । स्वयैव प्रभया राजन् दुष्प्रेक्ष्यं देवदा- नवैः। यतयस्तत्र गच्छन्ति देवं नारायणं हरिम् । वरेण तपसा यु- का भाषिताः कर्मभिः शुभैः । योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहवि- पर्जिताः । तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमापान्ति भारत । स्थानमेत- न्महाराज ध्रुवमक्षयमव्ययम् । ईश्वरस्य सदा होतत्पमाणं च यु- घिष्ठिर इत्यादिना सप्तलोकभिन्नत्व-देवाद्यगोचरल-तेजोमयत्व- सूर्यानलादिदीप्त्यऽतिक्रान्तत्व -प्रकाशत्व-देवादिप्रेक्षणानहत्व- तमोमोहादिशून्ययोगादिसाधनसिद्धपरमपोगिगम्यत्र-परिणामक्ष- यादिमावतधर्ममत्यनीकनित्यासपापपत्वादियोगस्मरणाव पकते:

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १२ द्वादशी शाखा। . परत्वं श्रीपुरुषोत्तमाधिष्ठितत्वं च सिदम् । न हि ब्रह्मलोकादीनां तद्विपरीतप्राकृतधर्मवता प्रकृतिकार्यब्रह्माण्डमध्यगाना श्रुतिस्मृति- निीतामकृतानां पूर्वोक्ताना लिङ्गानाम् अध्धपारत्वादीना समन्व- यभूमित्वं प्रतिपादयितुं शक्यम् । स्वत एम नाशयोगेन पुनरायत्तिमवाव । आम्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुनेति श्रीमुखगानाद । शान्तिपर्वण्यपि । ज्ञानविज्ञा- निनः केचित् परम्पारं तितीर्पितः * अतीव तत्पदं पुण्यं पुण्याभि- जनन्दितम् । पत्र गत्वा न शोचन्ति न च्यवन्ति व्यन्ति चाते तु तहह्मणः स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्वता इत्यादना ज्ञानविज्ञान- संपनमुमुक्षुगम्यत्व-पुण्यतमत्व-प्युतिव्ययादिमाकृतधर्मशून्यत्त्वो- कः । अन्यत्रापि, दिव्यस्थानमजरं चाप्रमेयं दुर्विज्ञेयं धा- गमैगम्यमाद्यम् * गच्छ प्रभोरक्षरन्नस्मान स्वमपन्नान कल्पे का ल्पे जायमानः स्वमूर्या इत्यादिना श्रीभगवतो देवानां विज्ञप्तिः। तत्र दिव्यस्थानत्वाजरत्वान्पप्रमाणातीतत्वदुर्विज्ञेयत्वशास्त्रैकवेध- सादियोगक्तिः । एतेन कश्चिद प्रदेशविशेपो चैकुण्ठाख्योऽयं सत्यलोकस्यैव, न भकृतेः परं किञ्चिविष्णुधामास्तीति केपाश्चि- द कुनर्कनिष्टानां दुराग्रहो निरस्तः । माकृतमलये सत्यलोकाधि- छातुश्चतुर्मुखस्यापि खाधिकारावसाने स्वलोकस्यैः कैश्चिदपिका- निशेपैः सह परमपदमवेशः स्मर्यते । ब्रह्मणा सह ते सर्वे संमा- से प्रतिसंचरे * परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदमित्या. दिना । अतो वैकुण्ठपरमव्योमादिशब्दाभिधेयस्य श्रीविष्णु- लोकस्य सत्यलोकादियलक्षण्यं प्रकृतिमण्डलबहिःस्थस्य मुक्तोप- मृप्यत्वं च सिद्धम् । उदाहृतशास्त्राद । श्रीनारदपश्चरावे, लोक वैकुण्ठनामानं दिव्यं पाइगुण्यमंयुतम् * अवैष्णवानाममाप्यं गुण- प्रयविवर्जितम् । नित्यमुक्तः समाकीर्णं वन्मयैः पाश्चकालिकैः ।

·१८१
सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने ।
सभामासादसंयुक्तं वनैश्चोपवनैः शुभैः । पापीकूपतढाकैश्च क्ष-
, खण्हैश्च मण्डितम् । अप्राकृतमुरैर्बन्धमयुतार्कसमप्रभम् । प्रकष्टः
सत्वराशि त्वां कदा द्रक्ष्यामि चक्षुपा । क्रीडन्तं रमया साई ली.
लाभूमिषु केशवेत्यादि । एवमन्याः स्मृतयोऽप्पत्राऽनुसन्याः ।
अलं विस्तरेण ॥ १७ ॥
इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलब्यविवेकेन श्रीनियमानन्दा-
ऽनुयायिना श्रीपुरुपोत्तमप्रसादेन विरचिते
सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने
श्रुत्यन्तमुरमे
भगवदीयधामनिर्णयशाखा द्वादशी ॥ १२ ॥

·भ्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १३ प्रयोदशी शाखा अथ शाखा त्रयोदशी। , भथाभीष्टपुरुषार्थसाधनेषु भक्तिमुररीकुर्वन स्तोति ॥ सत्प्रसङ्गबललभ्यभक्तितो लभ्य एव रसमूर्तिमान् भवान् ।। सम्मुखाननु भवन्ति येन ते ते नियन्ति निरयान् विपद्गणान् ॥ १८ ॥ सत्यसनबललभ्यभक्तित इत्यादिना ॥ सताम्, अ. नन्याश्चिन्तयन्तो मां, पामेकान्तिनः श्रेष्ठा पे चैवानन्यदेवता इ- त्यादिश्रीमुखश्लाघ्यानां, परमज्ञानवैराग्यादिसम्पन्नानां, कारुण्य- वात्सल्यादिभूपिताना, श्रीमुकुन्देतरसाधनप्रयोजनसम्बन्धगन्धा- घातमहिन्ना, भगवासादपणया तृणीकृतसर्वपुरुषार्थतत्साधनानां, शाचायकदेवानाप, आकिश्चन्यै कविताना, श्रीमुकुन्दपादाम्बुज- गन्धभृङ्गाणां, प्रसङ्ग इति ॥ प्रकर्षण सङ्गः । मकोऽव श्रद्धा- विश्वासाऽऽर्जवमणिपातपरिप्रश्ननिर्मायिकसेवादिपरः । तत्पुर:- सर इत्यर्थः । तदेव बलम् । तत्कृपाविषयवाद तत्मसादाभिमान- रूपमिति भावः । तेन वलेन लब्धं योग्या लभ्या या भक्तिस्तया। तृतीयाथै तसिल प्रत्ययः । तथाभूनया भत्त्यैव भवान् स्वभाव- तोऽपास्तसमस्तदोपो निखिलज्ञानेश्वर्यादिवात्सल्यकारुण्यतितिक्षा- क्षगार्जवस्वाम्याधनन्तस्वाभाविककल्याणगुणार्णवः श्रीवासुदेवी गोपीकान्तो रमानिवासो लभ्य एव । एतेन सत्सङ्गस्य भक्तिलामे- ऽन्तरगोपायत्वं निर्णीतम् । अत्रैवकार उभपत्रान्वयी । लाम. क्रियासम्बन्यो त्यन्तायोगव्यवच्छेदार्थः । भक्तिशब्दान्वितश्चान्य- योगव्यवदार्थ इति विवकः । अन्ययोगोऽव साधनान्तरकदम्यो ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । विवक्षितः । नाऽहं वेदैन तपमा न दानेन नचेज्यया * शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा । भत्त्या त्वनन्यया शक्य अह- मेांविधोऽर्जुनाज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रष्टुंच परन्तप इत्यन्वयव्यतिरेक- गर्भितश्रीमुसोक्तः। द्वितीयश्च लाभशङ्कामतिशयन व्यवन्नित्ति । रामो भवत्येवेतिवत् । भवानतिशयेन लभ्य एवेत्यर्थः । ननु स्या. देतद्, मदनन्यभत्त्या मम प्राप्तिस्तथाच मत्माप्त्यैत्र किम्, अन्य- पुरुषार्थानामप्राप्तेस्तादवस्थ्यादित्याशङ्कांनिराकुर्वन् विशिनाष्टार- समूर्तिमानिति ॥रस आनन्दः। रसं होवायलब्ध्वानन्दी भवति, एप आनन्दयातीति श्रुतेः। परिपूर्णानन्दरूपा मूर्तिरस्यास्तीति तथा । इतरपुरुषार्थानामस्यैव लेशत्वानोक्तशङ्कावकाशः । एतस्यै- पानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः । एतेन मा- पिकविग्रहवादिनो निरस्ताः। यदात्मको भगवास्तदात्मिका व्य- क्तिरिति श्रुते । मतुप्पयोगाच्च रूपाऽभिन्नविग्रहवादिनोऽपि त. थेवेति प्रासनिकेनाऽलम् । तद्वहिर्मुखनिन्दया व्यतिरेकमुखेन तां रढीकुर्वन्नाह ॥ ये अनादिसश्चितदुष्कृतपुास्ते तब श्रीपुरुषोत- मस्य भगवता, सम्मुखाननु न भवन्तीनि ॥ सम्मुखान् अ. नन्याश्रितान् पूर्वोक्तलक्षणान् सत', अनु अनुयायिनोन भवन्तीति यायनान मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः *माययापहृतज्ञा नाआसुर भावमाश्रिताः। कामैस्तैस्ते?नशानाः पद्यन्तेऽन्यदेवताः। मोधात मोधकर्माणो मोघज्ञाना विचेतमः । राक्षसीमासुरीं चैत्र मकृति मोहिनीं श्रिता इत्यादिश्रीमुखोक्तलक्षणा इत्यर्थः । ते उ. क्तलक्षणा बहिर्मुखा जीवन्तोऽपि विपद्गणान् नियन्तिानःसंशयेन यन्तीति यावत् । मरणानन्तरं च निरयान् रोरवादीन् गच्छ न्तीति योजना । येन यन्तीति पाठे, येन यन्तीतिपदच्छेदो बो.. ध्यः । यच्छदो हेतुपरः । पेन हेतुना दुष्कृतयोगेनैव हेतुनेत्यर्थः ।

·श्रुत्यन्त सुरद्रुमे । १३ त्रयोदशी शासा । १८५ अथ य इह कपूयचरणा अभ्यायो ह यत्ते कपूयां योनिमापोरन भयोनि वा शुकरयोनि वा चाण्डालयोनि वा स्वकर्मणा जा- यते तत्र तत्रेत्यादिश्रुतेः । तानई द्विपतः दूरान् संसारेषु नराध- मान * क्षिपाम्यजसमशुभानासुरीवेव योनिषु । आसुरी योनि- मापना मुहा जन्माने जन्मनि । माममाप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्य- धमा गतिमिति श्रीमुखरचनात् । पुण्डरीकाख्याने च । अश्वमेघ- शतैरिष्ट्वा वाजपेयशतैरपि * न प्राप्नुवन्ति गति नारायणपरा-- मुखा इति ॥१८॥ इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलन्धविवेकेन श्रीनियमानन्दा- ऽनुयायिना श्रीपुरुपोचमप्रसादेन विरचिते सर्विशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने श्रुत्यन्तमुरमे भक्त्युत्कर्पशाखा त्रयोदशी ॥१३॥ કે ·१८६ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। अथ चतुर्दशी शाखा। अथ ब्रह्मणि प्रमाणं कथयस्तस्य बलावलं निर्धारयति । अक्षमेव सबलं प्रमाणतो यद्यपीह कथयन्त्यपूर्वजाः॥ स्वत्स्वरूपगुणवर्णने विभो घाक्यमेव सबलं प्रतीयते ॥ १९ ॥ अक्षमेवेत्यादिना ॥ प्रमाकरणं प्रमाणम् । तत्र तद्वति तत्म- कारकं ज्ञानं प्रमा। असाधारणकारणं करणमाअसाधारणत्वं व्यापा- खराम्। सज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनको व्यापार प्रमाणे तावत् त्रिविधम् । प्रत्यक्षाऽनुमानशब्दभेदात्। तत्र विषयेन्द्रियसंनिकर्षजन्य प्रत्यक्षम् । तत्रेन्द्रियं करणम् । तत्सन्निकर्पो व्यापारः । तथाच सन्निकर्पस्य इन्द्रियजन्यत्वात, तज्जन्यविषयसाक्षात्कारज्ञानस्य च जनकत्वालक्षणसमन्वयः । तद् द्विविधं- बाह्याभ्यन्तरभेदात् । त- प्रायं पञ्चविधं = श्रावणस्पार्शनचाक्षुपरासनघ्राणजभेदात् । हरि- गाथां शृणोमि, हरिजनचरणं स्पृशामि, श्रीगुरुं पश्यामि, हरि- निवेदितरसं रसयामि, तुलसीमौरभं जिघ्राणीति प्रतीतिभ्यः । श्रवणादीनि वाह्येन्द्रियाणि क्रमशः करणानि ज्ञेयानि । आन्तरं च मुखमनुभवामीत्यादिमतीतर्मनोजन्यत्वात् मुखादीनां तत्करणं मन इति सङ्केषः ॥१॥ अनुमितिकरणमनुमानम् । व्याप्तिज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमितिः । लिङ्गपरामर्शोऽनुमानम् । महानसादी धूमे व्याप्तिं गृहीत्वा पश्चात् पर्वतादौ धृां पश्यति । ततो धूमो वह्निव्याप्प इत्येवरूपं व्याप्ति- स्मरणम् । नदनन्तरं, वहिव्याप्यघूमवानयमिति परामर्श उच्यते ।

·श्रुत्पन्तमुरद्रुमे । १४ चतुर्दशी शाखा । सदेवानुमानम् । ततो वहिपानयमिति ज्ञानं जायते इति । लीनं ग. मयतीति लिङ्गं तुसाधनादिशब्दाभिधेयम् । च्याप्तिरलेनाथगमक- त्वात् । साध्यवदन्यात्तिवे सति. साध्यसामानाधिकरण्यं व्या. प्तिः । भवति धूमस्य हेतोः साध्यवयोऽग्निमयो महानसादिभ्यो- ऽन्येषु दादिष्वात्तित्वं, साध्येन वहिना च सामाधिकरण्यामिति लक्षणसमन्वयः । ईदृग्व्याप्तिग्रहणे एव धूमोऽग्नि गमयति, नान्य. थति युक्तमुक्तं- व्याप्तिरलेनौते । स्वार्थानुमानप्रकार उक्तः । ख. स्मै अनुमितिझानहेतुत्वात् । अथ परार्थं नाम- उक्तप्रकारेण स्वयं धूमादग्निमनुमाय परं बोधयितुं प्रवृत्त पञ्चावयवानुमानवाक्यं प्र- घुड़े तव परार्थानुमानम् । अवयवाश्च, प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनय- निगमनाख्याः । तत्र साध्यविशिष्टपक्षयोधकं वाक्यं मातका । यथा, पर्वतो वह्निमानिति । कुत इति शङ्कोपशमक लिङ्गवचनं पञ्चम्पन्त हेतुः । यथा, धूमवत्वादिति । धूमोऽस्तु वहिर्मास्त्विति मालोप- कामकं वाक्यमुदाहरणम् । पत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानस शति। देवदाहरणाभ्यां पर्यवसितविशिष्टपरामर्शजनकं वाक्यमुपनयः । य- था, तयाचाऽयं बहिव्याप्यधूमवानयमिति वा । पक्षे साध्योपमहा- ररूपं वाक्यं निगमनम् । तस्मात् तथेति । तस्मादहिमानिति पति नैयायिकाः। त एव प्रतिज्ञापदेशनिदर्शनानुसन्धानात्याम्नायश- ब्देन वैशेपिकैरुच्यन्ते । लिङ्ग विविध- केवलान्वयि, केवलव्य- तिरेकि, उभयरूपं च । तत्र वृत्तिमदत्यन्तामात्रामतियोगिसाध्यको हेतुः केवलानयी । यथेदं वाच्यं, शेयत्वादिति । भवति हि वाच्य- स्वरूपसाध्यस्य वृत्तिमय. पृयिव्यादिभ्यः स्वात्यन्ताभावप्रतियो- गिभ्यो भिमत्वं तहेतुभूतस्य शेयस्वरूपलिङ्गस्य केवलान्ययित्वसि- दिः । यदा, विपक्षशून्यो हेतुः केवलान्वयी। तब निश्चिनसाध्या- भाववान विपक्षः। स च निश्चितत्राच्यवाभाववान कोऽपि ना.

·૧૮૮ सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । स्ति । सर्वस्यापि वाच्यत्वात् । अनवगतसाध्यसाधनसाहचर्यको है- तुः केवलव्यतिरेकी । यथा पृथिवी इसरभिन्ना गन्धवत्वात् । अत्र गन्धस्य जलादिभेदसाहचर्य कुत्राप्यदृष्टचरम्। किन्तु यत्रेतरत्वं तत्र गन्धाभाव इति इतरभेदाभावगन्धाभावयोरेव सामानाधिकरण्यमक- गतम् । अतो व्यतिरेकयोः साध्याभावहेत्वभावयोरेव व्याप्तिग्रहा- तु, केवलव्यतिरेकी । यद्वा, सपक्षहीनो हेतुः केवलव्यतिरेकी । निश्चितसाध्यवान सपक्षः । यथा धूमे हेतौ महानसादिः। स चा- ऽस्य नास्ति । पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वात् । संदिग्धसाध्यवान् पक्षः। यथा तस्मिन्नेव हेतौ पर्वतादिः । एतेन दग्धविषये एवाऽनु- मानसंचारो, न निश्चितविषये, न च निर्णीतेऽर्थे न्यायः प्रवर्तते, अपि तु सन्दिग्धेऽर्थे इति तार्किकोक्तेः । नच गन्धे हेतौ व्याप्त्य- ऽग्रहादितरमेदव्याप्यगन्धवानयमिति परामर्शासम्भवात् कथमनु- मितिरिति वाच्यम् । साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिहेतुमानय- मित्येवं व्यतिरेकिणि परामर्शाऽङ्गीकारात् । यत्र साध्यहेत्वोस्तद- भावयोश्च च्याप्तिरवगम्यते सोऽन्वयव्यतिरेकी । पथा यत्र धूमस्तव वहिः । यथा महानसः । यत्र वदयभावस्तत्र धूमाभावं- इति । यथा महाहदः । इयांस्तु विशेषः । अन्वयव्याप्तौ यध्याय तदभावो व्यतिरकव्याप्ती व्यापकः । अन्वयव्याप्तौ ययापकं त- 'दभावोऽत्र व्याप्य इति । तदुक्तम् ॥ व्याप्यव्यापकभावो हि भावयोर्यादगिष्यते ।। तयोरभावयोस्तस्माद्विपरीतः प्रणीयते॥ अन्वये साधनं व्याप्यं साध्य व्यापकामेष्यते ॥ साध्याभावोऽन्यथा व्याप्यो व्यापकः साधनात्ययः ॥२॥ व्याप्यस्य वचनं पूर्व व्यापकस्य ततः परम् ॥ 'एवं परीक्षिता व्याप्तिः स्फुटीभवति तत्त्वतइ ति ॥३॥ ॥

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १४ चतुर्दशी शाखा । १८९ तत्रान्वयव्यतिरेकी हतुः पञ्चविशेपोपपन्न एव साध्यं साध- यितुं क्षमो, न लेकेनापि हीनः । विशेपाश्च-पक्षधर्मत्वं, सपले स. चं, विपक्षाधाटतत्व, अबाधितविषयत्वमसत्मतिपक्षत्वं चेति । एते विशेषा धूमादावन्वयव्यतिरेकिाण हेतौ विद्यन्ते । धूमपत्र हि पक्षस्य पर्वतादेमिस्तस्प सत्त्वात् । तथैव सपने महानसादो सत्वं विपक्षान्महाहदादेात्तत्रम् । तवाभावत्वात् । अपाधि- साविषयत्वं च धूमवत्वस्य हेतोर्विपयस्तत्साध्यो धर्मः।तच केनाऽपि प्रमाणेनाबाधितम् । एवमसमतिपक्षत्वम् । नास्ति प्रतिपक्षो हे- स्वन्तरो वाधको यस्य सोऽसत्पतिपक्षः । तस्य भावस्तत्वम् । त- थाच साध्यविपरीतसाधकहेत्वन्तरः प्रतिपक्षः । स विद्यते पस्य स सत्मतिपक्षः । स च घूमचे हेतो नास्त्येव । अनुपलम्भात् । पञ्चविशेषपोगादस्य साध्यगमकत्वम् । आममत्वस्य साधकतम् । अमेः पर्वतादिपक्षधर्मत, हेतो. पक्षधर्मतापलात सिद्ध्यति । तथा- हि । अनुमानस्य द्वे अङ्गे-व्याप्तिः पक्षधर्मता चेति । तत्र व्या- प्त्या साध्यसामान्यसिद्धिः । पक्षधर्मसावलाद साध्यधर्मस्य पक्षसं- घन्धित्तविशप इति पक्षधर्मेण घूमत्रत्वेन वह्निरपि पर्वतसंबद्ध एका ऽनुमीयते । अन्यथा साध्यमामान्यस्य व्याप्तिमहादेव सिद्धेरलमनु- मानेनेति संक्षेपः । केवलव्यतिरेकिहेतोस्तु सपने सच्चे नास्ति । सपक्षाभावात् । केवलान्वायतोश्च विपक्षव्यावृत्तल नास्ति । विपक्षाभावात् । एवं त्रिविधोऽपि हेतुरनुमितिसाधकः ॥ अथानुमितितकरणज्ञानान्यतस्यापको हेतुईवाभासः हेतुलमणर- हितत्वे सति हेतुपद्भासमानत्वंतत्वम्। सच पञ्चविधः अमिद्धविरुद्धा निकान्तिकाकरणममकालात्ययापदिएभेदात् । आश्रयासिद्धाध. न्यतमत्वम् आसद्धत्तम् । स विविधः । आश्रयासिद्धः, स्वरूपामि- द्धो, व्याप्यत्वासिद्धश्च । पक्षे पक्षतावच्छेदकाभाव आश्रयासिद्ध.

·१९० सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। त्वम् । यथा, गगनारविन्दं सुरभि, अरविन्दत्वात् । सरोजारविन्द- पदिसत्र पक्षतावच्छेदक गगनीयत्त्वं प्रसिद्धेऽरविन्दे नास्तीति ल- क्षणसमन्वयः । पक्षे व्याप्यत्वाभिमतस्याभावः स्वरूपामिद्धत्व- म् । यथा, जलं रसवद्, गन्धवत्वात् । अत्र गन्धवत्वस्य व्याप्यत्वा- भिमतस्य हेतोजलेऽभावात् । व्याप्त्यभाववान व्याप्यत्वासिद्धः । साध्यायप्रसिद्धत्वं वा। सद्विविधः। व्याप्तिग्राहकप्रमाणशून्य एकः। सोपाधिको द्वितीयः। तत्राद्यो यथा, यत् सत् तत् क्षणिकं, सत्चात् घनवद । सत्त्वक्षणिकत्वयोर्व्याप्तिग्राहकप्रमाणाभावात् । द्वितीयो पथा-क्रत्वर्था हिंसा, अधर्महेतुहिंसात्वाद्, वाह्यहिमावत् । अत्रा- ऽधर्मसाधनत्वे हिंसात्वं न प्रयोजकं, किन्तु निपिद्धत्वमेव प्रयोज- कमुपाधिः । उपाधित्वं च साध्यव्यापकत्वे सति साधनान्यापक. त्वम् । भवति हि निषिद्धत्वम् अधर्मेण व्याप्तम् । यत्र निषिद्ध त्वं तत्राधर्मत्वमिति साध्यव्यापकत्वम् । यत्र हिंसा तत्र निषेध इति व्याप्तिास्ति । क्रत्वर्थहिंसाया निपिद्धत्वाभावाद । मत्युत, वायव्यं वेतमालभेतेति विधिप्राप्तत्वात् साधनाव्यापकत्वमिति लक्षणसम. न्वयः। उपाधिश्चतुर्विधः-केवलसाध्यव्यापका, पक्षधमतावच्छिन्न- साध्यव्यापकः,साधनावच्छिन्नमाध्यव्यापक, उदासीनधविच्छिन्न- साध्यव्यापकश्चेति । तत्र, धूमवान् अमेरिति प्रयोगे, आद्रेन्धन- संयोग आद्यः। तस्य केवलेन धूमेन व्यापकत्वात् । द्वितीयो, वायुः प्रत्यक्षः । प्रमेयत्वात् । अव वाहेव्यत्वावच्छिन्नमत्यक्षत्वव्या. पक उद्धृतरूपतत्त्वमुपाधिः । अत्र पक्षभूतस्य वायोवहिव्यत्वाव- छिन्नत्वात् तदवच्छिन्नमेव प्रत्यक्षतरूपं साध्यं व्यामोतीति ध्येय. म् । तृतीयश्च- ध्वसो विनाशी, जन्यत्वात् । अत्र, जन्यत्वरूप- साधनावच्छिन्नविनाशिवेन साध्येन व्यापकत्वाद भावत्वमुपाधिः । चतुर्थश्च-भागभावोऽविनाशी, अजन्पत्तात्।अवाजन्यत्वावच्छिन्न- ·" श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १४ चतुर्दशी शाखा । १९१ नित्यत्वव्यापको भाषत्वम् उपाधिः ॥ ॥ साध्याऽभावव्याप्तः साभ्याममानाधिकरणो वा हेतुर्विरुद्धः । यथा-शब्दो नित्यः, - तकवाद, घटवदिति। कृतकत्वस्य हेतोनित्यत्वरूपसाध्यामावेनानि- त्यत्वेन सह व्याप्तवाद । यत्र कृतकल तबानित्यत्वम् ॥२॥ सा- ध्यव्यभिचरितो हेतुरनैकान्तिकः । साधारणासाधारणानुपसंहारि. भेदात् । स त्रिविधः । तत्र साध्यवदन्यत्तित्व साधारणत्वम् । धूमवान् वहरिसत्र घूमवदन्यत्र ततायोगोलकादी दृचित्याह। सपक्षाविपक्षत्तित्वं वा । यथा-शब्दो नित्या, प्रमेयवाद । अस्यो- भयत्र त्चित्वात् । साभ्यव्यापकीमुताभावप्रतियोगित्वमसाधारण- सम् । सपक्षविपक्षव्यात्ततं वा । भूनिया, गन्धवचाव । गन्यवत्व हि उभयस्मायाहत्तम् । पृथिवीमात्रत्तित्वात् । शब्दो नित्यः, शब्दत्वात् । शब्दत्वं हि नित्यत्वव्यापको यः शब्दत्वा. त्यन्ताभावस्तत्प्रतियोगि । नचाऽनित्यः शब्दः, शब्दत्वादित्यत्रा- ऽच्याप्तिः । तस्य सद्धेतुत्वात् । अथाऽन्वयव्यतिरेकिदृष्टान्तरहितो- ऽनुपसहारी । यथा, सर्वमनित्यं प्रमेयत्वात् । अनोभयविधधान्ताभावात् । अत्तिसाध्यकत्वं वा । यथा- आ- काशवान् धूमाव । आकाशरूपसाध्यचित्वनास्ति ।केवलान्वाय- खात् ॥ ३ ॥ साध्यविपरीतसाधकहेवन्तर. प्रतिपक्षः स विद्य- ते यस्य स सत्मतिपक्षः यथा जलमुष्णं स्पर्शवत्वात् ।जलं नोष्ण- म् । अतेजस्वादिति । स एव प्रकरणसम इत्युच्यते ॥४॥ पक्षे म. माणान्तरावगतसाध्याभावहेतुको हेतु धितः । पले साध्यशून्य- व वा, साध्याप्रसिद्धको वा, हेत्वप्रसिद्धिर्वा । यथा जलमुष्ण व. द्वित्वादिति । तथाच, पक्षे जले उष्णत्वरूपसाध्याभावस्य मत्य- क्षेणागतसात् । तथैव पक्षे जले उष्णवेन साध्येन शून्यत्व, त. स्यैवामसिद्धत, वह्नित्वहेतोरमसिद्धत्व चेति लक्षणसमन्वयः । स ·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । एवं कालात्ययापदिष्टशब्दवाच्यः ॥५॥ एतेपुवाचितस्य ग्राह्याभावनिश्चयत्वेन, सत्यतिपक्षस्य विरो- विज्ञानसामग्रीत्वेन, साक्षादनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । इतरेषा प- रामर्शप्रतिवन्धकत्वम् । तत्रापि साधारणस्याव्यभिचाराभावतया, दिस्य समानाधिकरणाभात्रतया, व्याप्यत्वामिद्धस्य विशिष्ट- च्याप्त्यभाषतयाऽसाधारणानुपसंहारिणोाप्तिसंशयविधायकलेन च व्याप्तिप्रतिवन्धकत्वम् । आश्रयामिद्धखरूपासिद्धयोः पक्ष- धर्मताज्ञानमतिबन्धकत्वम् । सोपाधिकस्तु व्यभिचारज्ञानद्वारा ध्यातिज्ञानप्रतिवन्धक इति संक्षेपः । विशेषस्य तन्त्रान्तरप्रसिद्ध त्वात् ॥ २॥ अथ शब्दो निरूप्यते । आप्तप्रयुक्तं वाक्यं शब्दः । आप्तत्त्रं नाम- बुद्धिमान्येन्द्रियापाटवविभलिप्सादिभ्रमहेत्वयोगे सनि यथार्थवक्तृतम् । तत्राप्ततमो वेदस्तदर्यस्मर्तारो मतुवाल्मीकि- पराशरण्यासादयस्तयाख्यातारो भाष्यकारादयश्च । तत्म- युक्तं वाक्यं शब्दरूपं प्रमाणमित्यर्थः । स च शब्दो रत्तिद्वारा स्वा- ऽथ बोधयति । दृत्तिवं च परार्थाभिधानत्वम् । तत्व नाम प्रकृतिम- त्ययाभिधेयार्थभिन्नविशेपपदार्थत्वम् । यथा माधव इत्यत्र माशब्दो रमाभिधानपरः । धवशन्दश्च स्वामिपर्यायः। प्रत्ययश्च समासार्थः। तयोनित्यसंवन्धरूपार्थस्य प्रयुक्तार्थेभ्यो भिन्नत्वात् तत्र त्तिरिति लक्षणममन्वयः।सा द्विधा-मुख्याजघन्पाचेति । तत्र मुख्या शक्ति- शब्दाऽभिधेयासाहि अभिर्धातप्तहिका पदार्थान्तरभुना सामान्यमा. प्राभिधानपरा संकेतलभ्पति कर्ममीमांसकाः । अस्माच्छन्दादय- माँ चोद्धव्य इनीश्वरमकेनरूपा जातिविशिष्टपदार्थोषगपरत्यक्षपा- दानुपायिनः अधःसाशब्दानां योग्यतालक्षणनित्यसंपन्यांपशेष- मोनिशाब्दिकाः। अग्निनिष्ठस्वाभाषिकदाहायपणामध्यवच्छन्द- चाहानाईनामामध्ये पदायांनामियोपानपदा इतिविमः।

·विज्ञापनम् । बनारमसस्कृतसारीजनाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली । इयं पुस्तकाचली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा नियद्धा पहब प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः कचिदङ्गलभाषानुवा- दमहिताश्व ग्रन्था मुदिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिफराजफी- यसरूनपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांस शोधयन्ति । येना- हकमहारायैरियं पुस्तकायली नियमेनाविच्छेदेन सग्राह्या तैस्तदे- फकस्य खण्डस्य कृते ) मूल्य प्रापणव्ययश्च :) देय । अन्यम- हामायेये. कानिचित् खण्डानिसमाह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डान कृते १० मूल्य मापणव्य श्व )देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। ह.भा १ D . . १ . ९ सिद्धान्ततत्त्वविवेक सण्डानि ५ अर्थसङग्रहः अग्रेजीभाषानुवादसहिन' तन्त्रवार्तिकम खण्हानि १३ कात्यायनमहार्यप्रणीत शुक्लयजु प्रातिशाख्यम् सभाष्य ख० ६६ मांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता धाक्यपदीयम खण्डानि ६ (प्रथमभाग प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्डागि ३। द्वितीयभाग तृतीयाका- पदम् हलाराजटीकासहित खण्डाने ३) रसगङ्गाधर. खण्डानि ९ परिमापावृत्ति खण्डे २ यशेषिकदर्शन फिरणायलीटीकासंपलिनप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् मण्डे २ शिक्षासङ्ग्रह सण्डानि ५ नेफायसिद्धि. खण्हानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीत शुक्लयजुस्स_नुक्रमसत्रम सभाध्यम ३ ग्वेदीयशोनकप्रातिशाख्य सभाष्यम् खण्डानि ४ (पहत) वैयाकरणभूषणम् पदार्यदीपिकासहितम् खण्डानि४४ विवरणोरन्यास. सटीकवाक्यसुधासहित. खण्हे २ ૨ O ૨ . . . . . २ ·. ८ ४ . . ० . ૨ . २ . तत्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम् ) ०८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचित.) खण्टानि ३ ३ टुटीका खण्डानि ४ पातालदर्शनमाश्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽस्यति १ व्याकरण मिताक्षरा । श्रीमदनभट्टप्रणीता खण्डानि १० रसमअरी । व्यङ्गयार्थफौमुद्या प्रकाशेनं च सहिता ख० ३ ३ भदधिकार, व्याख्यासहित श्रीमदप्पयदीक्षितछत उपक्रम पराक्रमसहितः खण्डे २ बोधसारो नरहरिकृत तच्छिष्यदिवाकरलतटीयास० ख०१० ग्रहासूअदीपिका श्रीमच्छडुरानन्दमगद्विचिता रहाण्डे २ देवश कामधेनु अर्थात प्राचीनज्योतिषग्रन्थ. पण्डानि ३ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । নার্গিসুধাল মালায়বিলাতাইয়াৎ- व्याख्या समेतम् खण्डानि १५ तत्त्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्वप्रयचुलुक संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमदूरदगुरुधिरचितः । श्रीभाष्यवार्तिकम् । श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्र- तिपादनएरए । यतीन्द्रमतदीपिका च । श्रीगोविन्दाचार्यश्तु- श्रीनिवासाचार्यता सकलाचार्यमतसग्रहश्च खण्डे २ गूढार्थदीपिका । श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपाध्यायी- . ० . २ . व्याख्या। १ . ० आलापनसूनमयोगदोपिका । श्रीविद्वरमंचनाचार्चमट्ट- विरचिता। कान्यालंकारसूत्राणिजितवरवामनधिरचितरत्तिसनेतानि कामधेनुसमास्यव्यायाल सानि। श्रुत्यन्तसुद्धमे । श्रीपुरुषोत्ताप्रसादविरचितः। बमभूषण दास पौर कम्पनी चांदनीचीफ के उत्तर नई सड़क बनारस लिटी २ .

·BENARES SANSKRIT SERIES:
A
COLLECTION OF SANSKRIT WORKS
EDITED BY THE
PANDITS OF INE NENARES SANSKRIT COLLEGE,
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
G. THIBAUT, Pa. D).
No. 141.
Registered fundings Act XXV. of 1867, 7 ALL RIDHTS RC EXPED. )
BY
श्रुत्यन्तसुरद्रुमः।
सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्पारूपः।
विदरश्रीपुरुषोत्तममसादविरचितः ।
श्रुतिसिद्धान्तमञ्जरी च ।
মহাৰাষহুমায়ুৱাৰসাথী
रजगोपालमद्देन संशोधिती ।
ŞRUTYANTASURADRUMA.
SRI PURUSHOTTAVA PRASADA,
And Grati Siddhantapanjari;
EDITED DY RATNA GOPAL BHS ITA,
Fascuulus ill.
BENARIS:
Published by the Proprietors dfexsas. Braj B. Das & Co.
AND SOLD BY HD. GUPTA,
Secretary, Chowkhamia Sanslric Book Depot.
Printed at the Vidya Vills Press,
ok
BENARES,
1908.

·- सूचीपत्रम्। रु.आम्पाद . २ ८ . १ . ४ ० . ३ . . or . ८ . १ . ૨ . . . . ૨ २ . . . ४ ८ गणपाठ. गोलप्रकाश गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम् तत्वदीप तर्फसग्रह. दत्तकमीमासा धर्मशास्त्रसग्रह. धातुपाठः (शिला ) धातुरूपावली परिभापापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूपणम् (प्रश्न विचार का यहुत उत्तम प्रन्थ ) पीजगणितम् (म०म०५० सुधाकरकृतटिपणीसहित) १ मनोरमा शब्दरतसहिता ( टाइप) लमुकीमुदी टिपणीसहिना लघुफौमुदीमापाटीका (पं० मथुराप्रसादमिश्र कृत) (टिप्पणीसहित) लीलावती (म०म०पं० सुधाफरकुर्ताटप्पणीसहित) १ घसिष्ठसिद्धान्तः विष्णु सहस्रनाम व्याकरणकौमुदी (उपक्रमणिका का दूसरा भाग) शब्दरूपावली महार सप्तशती १ समासचन्द्रिका सरस्वतीफण्ठामरणम् सायचन्द्रिका टिपणीसहिता सिद्धान्तकौमुदी (१० यामनाचायण संशोधिता) सिदान्तमुक्तापली दिनफरीटिप्पणीसहिता उपसर्गत्ति मंत्रामुनी ७ . . ४ . . . Pr . १ १ . . . . १ २ . समासचकम् . 0 . २ २ . . ६ पत्र .

·श्रुत्यन्तपुरमा४चतुदशा शाखा। सा त्रिधा कादियोंगो, योगरूढिश्चेति । समुदायशक्ती दिः यथा, गौनीलं शुक्लो डित्यो लोष्ट इयादि । रूढाः शन्दा द्विविधा:- अने- कार्याः, पर्यायरूपाश्च । तवाया हरिगोपतङ्गसैन्धवादयः । द्विसी- याश्च हस्तकरादयः । अभयवशक्तियोगः । यथा, माधवो गोपी- कान्तो वासुदेवो गोवर्द्धनधरो मुकुन्द इत्यादयः । उभयत्र शक्ति- स्कृतीया । यथा विष्णुः, च्यापनमवेशनयोगाद् विष्णुः परमेश्व- २ः। विष्णुनामा स चेदेषु वेदान्तेषु च गीयते * इति रूढ्यापि स एवार्थो वोध्यते । जयन्याऽपि द्विघा, लक्षणा गोणी चेति । श- क्पसम्बधो लक्षणा । स्वशक्येन सह नियमरूपव्याप्तिरेव लक्षणे तिमीमांसकाः । तच्चिन्त्यम् । मचाः क्रोशन्तीत्यत्र मञ्चपदस्य य. शस्यपुरुषेषु लक्षणाऽभावप्रयोगाव । मञ्चपुरुपयोातेरनियत- स्वाद । गङ्गादिपदानां तीरादी शक्तिरेव । सर्वेपामपि पदानां सर्व- व शक्तिमत्त्वालक्षणाया भिन्नत्वेन तित्वमेव नास्तीति शाब्दिका. नामेकदेशिनः । तत्तुच्छम् । सर्वेषां पदानां सर्वपदार्थोपस्थाप- कशक्तिमत्त्रे सर्वेष्वपि वाक्यस्थपदेषु एकतमेनापि सर्वपदार्थोप- स्थित्यापत्त्या तस्यैव पदस्य सर्वपदार्थोपस्थापनाय पौनःपुन्येनानु- पूर्वीरचनयाऽपि मर्चवाक्यामिद्धिप्रसङ्गात् । पदान्तरप्रयोगवैय- र्थप्रसक्तः । घरपदार्थबोधार्थ पटादिप्रयोगस्याऽपि साधुत्वास- ङ्गात् । मातृपदार्थोपस्थित्यर्थे भार्यापदप्रयोगस्यापि साधुतापत्ते- श्रोत तात्पर्यार्थः । सा विधा- जहत्वार्थाऽजहत्स्वार्थी, जहदजह- स्वार्या चेति । तत्र शक्यार्थत्वावच्छिन्नार्थपरित्यागेनापत्र वृत्तिः प्रथमा । यया. गङ्गायाँ घोष इत्यव गङ्गाशब्दस्य शक्यस्तत्मवा- इस्तस्य मशिस्यागेन तीरादौ वृत्तित्वालक्षणसमन्वयः । स्वा. त्यागेनान्यत्र तिर्द्वितीया । सा च शम्यार्थापरित्यागाच्छक्ति- सादृश्यवती । यथा, काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् । दभ्युपघातकलेन ·१९४० सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। काकपदस्य स्वशक्येषु काकेषु तदितरमा रादिषु च तिः । शक्य केंदशत्यागे तवाशिष्टशक्यैकदेशत्तिस्तृतीया । यथा, घटये नित्य इत्यत्र व्यक्ती नित्यत्वाऽयोगात सत्यागेन तदेकदेशभूवे पटवसामान्ये तिः । इयमेव भागलक्षणेति शब्यते । शक्यहात्तिल. क्ष्यमाणगुणसबन्धो गौणी। यथा सिंहो देवदत्त इसन सिंहत्तिशी- र्यक्रौर्यादिगुणानां लक्षणया तद्वति देवदत्ते वृत्तिः । लक्ष्यमाण- गुणैर्योगाद् वृत्तरिष्टा तु गौणतेति लक्षणवचनात् । सैत्र लक्षि- तलक्षणेति कथ्यते इति मलेपः । अन्येषां चार्थापत्यादीनामत्रैवा. तर्भावात् पार्थक्याभ्युपगमे गौरवमावत्याच त्रीण्यत्र प्रमाणानी- ति रादान्तः । तथाचैतेषां बलाबलत्वं परीक्ष्यते । अत्र प्रत्यक्ष प्र. बलं शब्दो वेति संशये प्रत्यक्षमेवेति पूर्वपक्षमाह ॥ अक्षमेव सबलमिति ॥ इह प्रमाणवलाबलविचारे, प्रमाणत इति ॥ भक्षादिममाणानां मध्ये निर्धारणार्थपष्ठ्यर्थे तसिमत्यय इत्यर्थः । अक्षत्र प्रत्यक्षमेव सबलमिति. ॥ अपूर्वजा आधुनिकाः कथ- यन्तीति योजना । पूर्वजा इति पाठे तु परिहासार्थक श्लाघापरवं बोध्यम् । अन्धस्य कमलनयनसंबोधनवत् । एक्कारोऽत्रान्ययो- गव्यवच्छेदार्थः । स च प्रमाणान्तरं व्यावर्त्तयति । शब्दादीनां मावल्यं नास्तीत्यर्थः । कुतः । प्राथम्यात् । यथा परमते श्रुत्या- दिपु पदममाणेषु पूर्वपूर्वस्यैव श्रुत्यादेः प्रावल्यनिरूपणात । त- थानाप्पनुसंधेपम् । प्राधम्ययोगताम्यात् । तथात्र प्रयोगः सू- चितः। प्रत्यक्ष प्रबलं भवितुमर्हति । प्राथम्यात् । मीमांसकोक्त. श्रुत्यादिन्याययदिति, मोक्षहेतुभूतचरमगत्यक्षवच्चेति । किश्चागप. जन्यज्ञानस्याऽपि अपरोक्षलेनैव मोक्षासाधारणकारणत्वं, न शा. ब्दमात्रस्य । तस्माच्छन्दतोऽपि प्रत्यक्षमावल्यस्यैव वक्तव्यवाद । उपलक्षणं चतत् । व्याप्तिमूलत्वेनानुमानादपि मापत्य बोध्यमि.

·श्रुत्पन्तमुरमै । १४ चतुर्दशी शाखा । ति प्राप्ते, सदान्तमाह ॥ त्वत्स्वरूपगुणवर्णन इत्यादिना हे विभो त्वत्स्वरूपादीनां निर्णयमुखेन प्रतिपादने तु वाक्यमेव सर. लं प्रतीयते निश्चीयते इत्यर्थः । भगवत्स्वरूपगुणशक्तीनामलीकि- कलेन प्रत्यक्षायन्यमानाविषयवाद । नेन्द्रियाणि, नानुमानमि- तिश्रुतेः । यदुक्त, मसक्षस्य प्रावल्यं प्राथम्यात् । तत्तुच्छम् । असम्भवात् । न हि प्रायम्य तावत् प्रचलवे मानम् । अपितु भाषितविषयकत्वम् । तस्य तु व्यभिचारस्तत्र तत्र दृश्यते । त. थाच मायामूर्दादिमत्पक्षे बाधितविषयकत्वं सुव्यक्तम् । सूर्यादि- मण्डलपरिमाणविपये चायथार्थत्वविषयकं शास्त्रसिद्धम् । इदं रज- तमित्यादिप्रतीतौ चेति । तस्माद सत्प्रतिपक्षोऽपं हेतुर्न मामा- ज्यपदवी स्थातुमईः । तथा प्रयोगः । प्रत्यक्ष निर्वलं, व्यभिचा- रादिमत्वात् । सूर्यमण्डलपरिमाणप्रत्यक्षवत् । बाधित विषयत्वा- च । शुत्यादौ रजतादिप्रत्यक्षवदित्याभाससाम्याव । ननु इदं र. जनमित्तिमत्यये किंमकारकमिदं रजतमिति विवेचनीयमित्याश. कायामाहुः केचिद- असदेवेति । तत्तुच्छम् । असतः प्रत्यक्षासंभ- पाच । इन्द्रिपप्सनिकभावाद, संविदभिन्नत्वासंभवाच । ननु विपयस्य सर्वसामर्थ्याभावेऽपि पूर्वविज्ञानसामर्यादुपजातं प्रका- शपति अप्तत्मकाशनशक्तिरेवाऽस्य । अन एवानुभव:-असदेवेदं रजतममादितिचेन । शक्याभावे शक्तरेवासिद्धत्वाव । नचासदे- वास्य शक्यमिति वाच्यम् । विकल्पामहत्त्वात् । तथादि । तद्विज्ञान- कार्य वा, ज्ञाप्यं वा । नाधः । असतः कार्यत्वासम्भवात । द्वितीय विज्ञानान्तरद्वारा विज्ञानमलवप्रकाशकम, उत विज्ञानमेव तत्सका- शामिति । विज्ञानान्तरानुपपत्तेः । अनवस्यायोगाच । नान्यः। सदसतो संपन्धासम्भपाद । न तंमद्धं वस्तुशतमपि विज्ञानानि प्रकाशयितुं शक्यानि । नचासदपीननिरूपकलं सतो विज्ञानस्था- ·- सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। ऽसता विषयेण संबन्ध इति वाच्यम् । असतो निरूपकत्वासम्भवान दिति सङ्ग्रेपः । इत्पसख्यातिवादनिरासः॥ अन्ये तु- सदेव रजतमित्याहुः । तत्तुच्छतरम् । विकल्पासह- त्वात् । तथाहि । तत्सदरूपं रजतमान्तरं वाचं वां। नायः। तस्य ज्ञानाभिन्नत्वे मानाभावात् । मुखादिवत् । कवलाक्षिवेधत्वल- क्षणस्यान्तरत्वस्य योगाचार्यैर्विज्ञानत्वाभ्युपगमात् । सत्वस्य वि. ज्ञानाभिन्नत्वे रजतं जानामीति भेदानुभवविरोधात् । प्रपत्तुः प्रस- पानतिरेकेणाई रजतमिति प्रत्ययापत्तेश्च । नन्वनुभव एव मान- मिति चेन्न । विकल्पासहत्वात् । तथाचेदं रजतमिति प्रत्ययो रजतस्यान्तरत्वे मान ? नेदं रजमिति वाघमत्ययो वा । नाथः । त. स्येदन्वरजतत्वसामानाधिकरण्यवोधकत्वेन तन्मात्रे एव मानता. व । नाऽपि द्वितीयः । न हि, नेदं रजतमिति ज्ञानं तस्य ज्ञाना. कारवमवगाहते, अपि तु पुरोवर्तिनि तद्भेदमात्रम् । इदंतेन निषिद्धस्य रजतस्य देशान्तरसत्त्वेनाप्युपपत्तेः । तस्मामोक्तानुभव- स्यान्तर मामाण्यामिति । किश्च, रजतस्य ज्ञानाssकारत्वं स्वाभाविक, देवन्तराऽधीनं वा। नायः। सर्वज्ञानानां रजताकारतापत्तेः । न द्वितीयः । विज्ञानता. ऽन्यद्वस्वन्तरानङ्गीकाराव । किश्च.आन्तरं रजतं वाह्य शुन्यादानध्प- स्यते ?आन्तरे रजते पहिष्द वा?। नायः। तर पक्षे बाबस्यालीकत्वेन तत्राध्यासायोगात् । नापिदिनीया रजतस्यापि वापितलेनतत्रपरि ट्यारोपायोगात् । वाचस्प च, नेदं रजतमिति विशिष्टरजतविपपम्या- नुभवसिद्धतेन तत्कल्पनामम्भात् । अत एव, नेदं रजां किन्तु शुक्तिरित पाशाधिष्ठानाऽवधिका पापःअन्यथा, नेदं रजतं कि- सान्तमिति प्रत्यपापतः । तस्मानान्तरं रजतमध्यासविषय इति सिद्धम् । नापि पावं वरुप विपपःतथाचास्मिन् पो रजतं पुरो।

·श्रुत्पन्तामरहमे। १४ चतुर्दशी शाखा । । वार्त, देशान्तरस्थ या । आयेऽपि सदन पुरोगनिद्रव्यस्यावि- धाया वा परिणामः । नाधः । शुत्त्यवयत्रोत्पन्नस्य रजतस्य शुक्तेरिव पारमार्थिकलेन बाधासम्भवात् । द्वितीये तु, न केव- लारियापरिणामः । रजावयानां करजोत्पादकानां खभा- वे दोपादितहकारिमानेणाविद्यायातदुत्पादकवायोगात । कि- श्व, रजतं नाविद्यापरिणामः । सर्वज्ञानानां यथार्थत्वेन भ्रमला- ऽनुपपत्तेः । तस्मान पुरोवर्तिरजतमध्यासविषयः । देशान्तरपति- स्वाभ्युपगमपक्षेऽपि न तावत्केवलाचक्षुपस्तद्विषयक ज्ञानस्प ज. न्म । तस्यासनिकर्पाद । इन्द्रियाणां समीचीनज्ञानजननमामर्थ्य- नियमात् । नाऽपि दोपसहकृताद । दोपस्य प्रकृतकार्योपजनन- सामयविधातमात्रहेतुत्वात् । तस्मान्न देशान्तरात्तरजतारोप- सम्भव इत्यात्मख्यातिवादनिरासः ॥ २ ॥ इतरे तु भ्रान्तिज्ञानमेव नास्ति । सर्वज्ञानानां पथार्थत्वात् । वित्तिरनाः सर्ने प्रत्यया यथार्थाः । मत्ययवाद । घटादिप्रत्य- पदित्यनुमानात । नचायथार्थाऽनङ्गीकारे विसंवादिषयमा- वरसङ्गो वक्तव्यः । इष्टभेदाग्रहादेव तदुपपत्तेः । यद्वा, स्वरूपतो वि. पपतश्चाग्रहीतभेदग्रहणस्मरणात्मकज्ञानद्वयस्पैर मवर्तकत्वानोक्त- दोपावकाश इत्याहुः । तचिन्सम् । अस्ति तावत् पुरोवर्तिनि, इदं रजतमिति सामानाधिकरण्यप्रत्ययो, रजतामित्तिश्चेति निर्विधा- दः । तत्र भेदाग्रहमात्राद्भवितुर्महति । चतनव्यवहारस्य ज्ञानपूर्व- कलात् । अन्यथा सुपुतावांप तत्मसङ्गात् । पदप्युक्तम् । स्वरू- पतो विपयनश्वाऽगृहीवभेदग्रहणस्मरणात्मकज्ञानद्वयस्य प्रतिहे- तुत्वम् । तदप्ययुक्तम् । उक्तलक्षणशानद्वयानीकारे, इदं साक्षात करोमि, रजतं स्मरामीति स्वार्थविवेचकानुव्यवसायमसदस्य दु. परित्वात् । किच, विप्रतिपने ज्ञान रजतत्वप्रकारकम् । तत्मका- ·'सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवध्यारूपाने । रकपत्तिजनकत्वात् । उभयसिद्धसमीचीनरजतज्ञानवदित्यनुमा. नाद पुरोवर्तिनि रजतत्तसिद्धौ तस्य च बाधदर्शनेन मिथ्याता घगमात् । तज्ज्ञानविपययथार्थत्वानुमानस्यापि बाधितत्वादयथार्थ- स्वसिझेरिति यावत् । इत्यख्यातिवादनिरासः ॥ ३ ॥ अपरे तु- इदं रजतमिति ज्ञानमयथार्थमेव । तद्वति तमकार- कलाभावाद । ननु तस्यायथार्थत्वे रजतार्थिप्रत्यभावप्रसङ्ग इति चेन । पुरोवत्तिविशेष्यकरजतलमकारकविशिष्टज्ञानस्य तत्पत्ति हेतुत्वेन पलप्तस्यैव तत्र विषयत्वाभ्युपगमानोक्तदोपावकाश इति तन्न । विकल्पासहत्वात् । तपाहि । देशान्तरीयं रजतमसनिकृष्टं भासते, सनिकृष्टं का । नायः । सन्निकर्पाभावे तद्वति तत्सकारक- सामग्रीविरहात । विशेष्यसन्निकर्षवद्रिशेषणप्सन्निकर्षस्यापि विशि- ज्ञाने हेतुत्वात् । अन्यथा व्यवहितदण्डके पुंसि दण्डीति विशिष्ट- प्रत्यक्षमसङ्गात् । नच जन्ययथार्थप्रत्यक्षे एप विशेष्यसन्निकर्षों हेतु- रिति वाच्यम् । लाघवाजन्यप्रत्यक्षवावच्छिन्न एव तस्य हेतुत्वा. द । सङ्कोचे मानाभावाच । अन्यथा वह्निसन्निकर्षाभावेन सत्रि- कृऐऽपि पर्वतादौ तद्विशिष्टप्रत्यक्षाभाववर्णनं तव मतेऽपि विरुद्धये। द । नापि द्वितीयः । सनिकासिद्धः । तथाहि । तब मते सन्नि- को द्विविधा- लौकिकालौकिकभेदात् । तन को वा सत्रिकर्षा- ऽभिप्रेत इति वक्तव्यम् । आयो, द्वितीयो वा । नायः । इन्द्रियस्य देशान्तरीयविपयेण सह संयोगसमवायादेरसम्भवाव । द्वितीयेऽपि सामान्यमत्यासत्तिर्विवक्षिता, ज्ञानप्रत्यासचिर्वा । नाया। प्रमाणा- भावात् । नच व्याप्तिग्रहान्यथानुपपत्तेरेवान मानवादि वाच्यम् । सिद्धान्ते सनिकृष्टधूनादेण्याक्तविपयत्वेन सर्वधूमाविषयतया तस्य सामान्यप्रत्यासतिकल्पनायोगात् । नच धूमो वहिव्यभिचारी न बेवि संशयानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तस्य तचधूमवेन बदिसा.

·भूत्यन्तपुरद्रुमे । १४ चतुर्दशी शाखा । मानाधिकरण्यनिश्चयोऽपि मगिधूम एव । अप्रसिधूमाविषय- स्वात् । तस्मान सामान्यमस्पासात्तरिति सिद्धम् । नापि ज्ञानम- स्पासतिसम्भावना । प्रमाणाभावसाम्यात् । नच घरमई न जाना- भीति अनुव्यवसायस्यात्र मानत्तमिति वाच्यम् । तस्य स्वमका- शतया मनोजन्यज्ञानान्तरानपेक्षलादिति सङ्केपः । इसन्यथाख्या. तिवादनिरासः ॥४॥ इतरे तु, इदं रजतमितिप्रत्ययस्तावद् भ्र मएव । नच तथाले विषयासिद्ध्या तत्र रजतार्थिमहत्यसम्भवो भावनीयः । अनिर्वच. नीयतत्कालोसन्नरजनस्प तत्र सत्वात् । तदेव प्रतिहेतुत्वेन क- स्पते । ननु तत्कालोत्पनरजने न किश्चित्प्रमाणं दृश्यते इति चे. भ। इदं रजतमिति प्रत्ययस्यैव तत्र मानवाव । न तापदसतश्चा- न्तरस्य वा तत्र विपयनयोगः । पूर्वमेव निरस्तत्वात । नापि व्यवहितस्य देशान्तरीयरजतस्य तत्र तत्तायोगः । तथाभूतस्य प्र. त्यक्षासम्भवात् । परिशेपादनिर्वचनीयं तात्कालिक रजतं तत्रोप- द्यते इति कलप्यते । अन्यथा प्रत्ययस्य निर्विशेपत्तापत्तेरिति क- ल्पयन्ति । तत्तुच्छम् । अनिर्वचनीयवादस्य लक्षणममाणासिद्ध्या पूर्वमेव विस्तरशो निराकनवात् । किञ्च, न तत्कालोत्पन्नरजने कि- चिन्मानमस्ति । नचोक्तमत्ययस्यैव तत्र मानत्वमुक्तमेवेति वाच्य- म् । तस्य सत्त्वेनापि विपयेण नैराकाझ्यप्तम्भवेनामामाण्यशङ्का- पास्तादवस्थ्यादित्यनिर्वचनीयख्यातिवादनिरासः ॥५॥ वस्तुतस्तु सद्पमेव रजतम् । असत आरोपासंभवात् । पश्ची- फुतरूपेण तेजमः सतः कारणस्प तत्र सत्वात् । अन्यथा खपुष्पा- दीनामप्यारोपापत्तेः । नच तथा दृष्टं श्रुतं वा। सर्वानुभवविरोधाद । नतु दोपहपकारणस्यापि तत्र सत्त्वेन तत एनोत्पत्तिः संभाव्यते इति चेन्न । दोपस्यापि तय मतेऽसत्तमाम्यात् । असत्त्वस्य कार- ·९०० सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तबम्पारुपाने । णवायोगाद । ननु सत्ख्यातिवादेऽपि स्वानगजादौ विषयो दुनि- सप्यस्तथाच निर्विपयत्वात्तज्ज्ञानस्यायथार्थत्वमेवेति चेन्नाविषयस्य सर्ववसत्त्वात्। तथाहिनतावत्स्वामपदार्थज्ञानस्याऽयथार्थत्वं शङ्क नीयम्।तत्पदार्थानां परमेश्वरसग्यतात । ननु यदि पारमेश्वरी स्वाम- यस्तहिताकालकबाघो न स्यादन्पैश्च समीपतिभिः पुरुपैरनुभूः येत, नतुतदस्ति । तस्माज्जीवसृष्टिरेव । तस्या मिथ्यात्वं च सुतरां परतुं शक्यमितिचेन्ना न तावदीश्वरसष्टेः सर्वस्या अपि बहुकालस्या- यित्वनियमो वक्तुं शक्यः । तत्संकल्पानुसारित्वात् । कस्यचि- दाकाशादेर्महागलयावसानत्तम् । अन्यस्य देवदत्तपुत्रादेर्यकि. चित्तालावस्थायित्वं, कस्यचिद् वस्तुनस्तकालोत्पत्ति शश्चेति प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धम् । तस्मात्तस्थितिकालस्प परमपुरुषसंक. रूपाधीनत्वेन बहुकालाल्पकालानियमानोक्तदोषावकाशः । यद- प्युक्तमन्यैः समीपतिभिरननुभूयमानत्यान्मिथ्यातम् । तदयुक्तम् । देवदत्तमनोगतदुःखादर-पैरननुभूयमानेऽपि न तस्य मिथ्याव- योगः । तद्वदत्रापि भाव्यम् । नच सुखादीनां मनोजन्यत्वेन जीव- ककत्वाद् दृष्टान्तपम्यमिति शङ्कनीयम् । मुखादीनामीश्वरकतक- त्वमेवेति । सुखं दुःखं भावो भवो भयं चाभयमेव च * अहिंसा समता तुष्टिस्तपोदानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूनानां मत्त एव पृथग्मिधा इति श्रीमुखोक्तेदृष्टान्तसिद्धः सामञ्जस्यमिति । कि- भ, वामपदार्यास्तत्तत्माणिपुण्यापुण्यानुरूपास्तत्तत्पुरुपविशेपानु- भाव्यास्तावत्कालावसानाश्च परमात्मना मससंकल्पेन सृज्यन्ते, न जीवरिति । तथाच जीवानां सत्यसंकल्पन्वाभावात् स्रष्टत्वासं. भवः । अन्यथा तेषां सर्वदा सुखानुभव एव भोन कदापि दुःख- योगः । आप्रस्थादिष्वपि स्वमंकल्पानुसारिणीः क्रियाः कुर्युः। तु न तथा दृश्यते । प्रमाणविरोधात । तया स्वप्नेऽपि बोध्यम् ।

·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १४ चतुर्दशी शाखा । किच, ये एप मृप्तेषु जागनि कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणस्तदेव शुक्रं तदा तदेवाऽमृतमुच्यते, तस्मॅिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु ना. त्येति कश्चनेति स्वामष्टिविधायकलाक्योक्तलिङ्गानां न जीवात्म- नि समन्बेतुं शक्यम् । अन्यन्तासम्भवात् । तस्मात् परमात्मस्ट- व्यत्वात्तद्विपयकज्ञानस्य यथार्थत्वमिति सिद्धम् । ननु स्यादेत, तथापि रजात्रयं सर्प इति ज्ञानस्य तु अयथार्थत्वमेव । तत्र सर्पस्या- अत्यन्ताभावप्रतियोगितादितिचेन्न । तस्यापि समुपसर्पज्ञानन- न्यत्वेन सत्वात् तद्विषयकज्ञानमपि यथार्थमेव । अन्यथा सत्यस- पंझानाभाववतो चालस्यापि ज्ञानं स्यात् । तत्तु नास्त्येव | अदृष्ट- चरत्वाद । एतद्विस्तारस्तु पूर्वमेव निरूपितः । अत्रानुवादमानं कृतं वोध्यं, न पुनरुक्तिः । किञ्च, नापि मरीचिकायां जलज्ञान- स्यायथार्थत्वम् । तस्यापि पश्चीकरणप्रक्रियया तत्र सत्वात् । तत्र पार्थवभागस्य भूयस्त्वन तदग्रहो व्यवहारासाधकलमप्यविरुद्धम् । अत एव तत्र भ्रम इत्युपर्यते । एवमेव शुक्तिरजतादावपि स एव न्यायोऽवतारणीयः । पिच, पीतः शङ्ख इत्यादौ नयनवर्तिपित्त- द्रव्यासंव्याप्ता नयनरश्मयः शवेन संयुज्यन्ते । तत्र पित्तगतपी- तिमाभिभूतः शवत्तिशुक्लिमा न गृयते । अतः सुवर्णाऽनुलिप्त- पासवत् पीतः, शङ्ख इति प्रतीतिर्जायने । सूक्ष्मत्वान पीतिमा स्वनयननिष्क्रान्ततया स्वेनैव गृह्यते, न वन्यैः। जपाकुमुमसमीपवर्तिस्फटिकमणिरपि रक्त इति गृह्यते । दिग्भ्र- मोऽपि तथैव । दिशि दिगन्तरस्य विद्यमानत्वात् । अष्टवशेनैत. दिगंशत्रियुक्तो दिगन्तरांशो गृह्यते । अवच्छेदकमन्तरेण दिशो द्रव्यान्तरानङ्गीकाराय । अलातचक्रेऽपि शैत्यादन्तरालाग्रहणात् तत्तद्देशमंयुक्ततत्तदन्तुन एव चक्राकारेण ग्रहणम् । दर्पणादि- पु निज खादिमतीतिरपि । दर्पणादिप्रतिहतगतयो नयनरश्म- ·सविशेषनिविशेपश्रीकृष्णम्तवव्याख्याने। पो दर्पणादिग्रहणपूर्वक निममुखादीन गृह्णन्ति । तत्राप्यनिशे- घपात्तदन्तरालाग्रहणम् । तथा द्विचन्द्रज्ञानादावपि अङ्गुल्यरष्ट- म्भतिमिरादिभिर्नयनतेजोगतिभेटेन सामग्रीभेदात् । एवं सामग्री- दयमन्योन्यनिरपेक्ष चन्द्रद्रयग्रहणे हेतुर्भवति । तत्रैका सामग्री स्वदेशविशिष्टं चन्द्रं गृङ्गाति । द्वितीया तु किश्चिद्रक्रगतिश्चन्द्रस- मीपदेशग्रहणपूर्वकं चन्द्र स्वदेशवियुक्तं गृहाति । अतः सामग्री- दयेन युगपदेशद्वयविशिष्टचन्द्रग्रहणेऽपि ग्रहणभेदेन ग्राखाकार दादेकत्वग्रहणाभावाच्च, द्वौ चन्द्राविति भवति मतीतिविशेषः । दे. शानगरस्य तद्विशेषणत्वं, देशान्तरस्य चागृहातस्वदेशचन्द्रस्य च निरन्तरग्रणेन भवति । तत्र सामग्रीद्वित्वं पारमार्थिकम् । तेन दे- शद्वयविशिष्टचन्द्रग्रहणद्वयं च पारमार्थिकम् । ग्रहणद्वित्वेन चन्द्र- स्यैव ग्राद्याकारद्विलं च पारमार्थिकम् । तत्र विशेषणद्वयावच्छिन्न- चन्द्रग्रहणद्वयस्यैक एन चन्द्रो ग्राह्य इति ग्रहणे प्रत्यभिज्ञाव- ह केवलचक्षुषः सामर्थाभावाञ्चाक्षुषं ज्ञानं तथैवावतिष्ठते । द. योश्चापोरेकसामग्न्यन्तर्भावेऽपि तिमिरादिदोपभिन्नं चाक्षुषं तेजः- सामग्रीद्वय भवतीति कार्यकल्प्यम् । अपगते तु दोपे वदेशवि- शिष्टस्य चन्द्रस्यैकग्रहणमेयत्वाद् एकचन्द्र इति प्रत्ययो भवति । दोषकृतं तु सामग्रीद्विलं, तत्कृतं ग्रहणद्वित्वं, तत्कृतं ग्राह्याकारद्वि- लं चंति निरवद्यम । ननु सत्याया एवं सामग्न्याः कार्योत्पत्ति- रिति नियमो वक्तुमशक्यः । व्यभिचारस्य मानसिद्धत्वाद । त- थाहि । असन्नपि स्वामिकः स्त्रीप्रसङ्गो वीर्यपतनं सुखानुभूति च का जनयति । प्रतिविम्वं च विम्बसाधकं रेखारोपितवर्णश्चार्य- साधकः । वर्णदैर्यादिकं च, नगो नाग इति भेदस्य ज्ञापकम् । शङ्काविषस्य मरणजनकत्वं, सवितृपिरादीनां चाऽनिष्टादिसाध- कत्वं दृश्यने । नेतेपु कारणेषु कस्यापि सत्त्वं वक्तुं शक्यते । अपि .

·, श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १४ चतुर्दशी शाखा । तु मिध्यात्वमेव । तस्मादुक्तसिद्धान्तस्याप्रामाण्यमेवेति चेन्न ! स- वापि कारणस्य सत्वादेव नोक्तदोषावकाशः । तथाहि । न ता- पत् स्वामिकतीसगजन्यगुखादौ असत्यायाः कारणावं, किन्तु सज्ज्ञानं तज्जन्यसंस्कारश्च । तस्य च सत्वात् । अन्यथा पाल्पस्या- पि तथानुभयो भवेत् । स तु नास्त्येव । तद्विपकज्ञानाभावेनानुदमः वसंस्कारत्वात् । किश्च, मतिबिम्बे विम्बाभाक्यतित्वरूपाच्या सत्त्वादेव बिम्बानुमितिजनकतम् । अपि च, रेखाया चर्णे पद- स्यार्थ इव सङ्केतितत्वेन रेखास्मारितवर्णस्यैव बोधकलाद, ३० खावर्णभेदज्ञानवतामपि योषाद दैादिकं वर्णगतं सत्यमेव ता. किंकाणामने नानादेदियोऽनित्या, वर्णा अपि सिद्धान्ते निस्या एव । शास्त्रयोन्यधिकरणभाष्ये भवतामपि वेदस्य नित्यलागीका- रात । दैर्यादिज्ञानस्यैव हेतुत्वेन मतान्तरेऽप्युपपत्तिसंभवाव । किञ्च, विपभक्षणज्ञानजन्यशङ्कानिमित्तभपजन्यधातुव्याकुलत्वस्यैत्र मरणहेतुलाव । पुवमरणश्रवणयद । न तथाभूतविपक्षणस्य । तस्य तु सत्यमेव । तथैव मषित मुपिरज्ञानस्यैवानिष्ठादिहेतुत्वम् ।। सस्प तु सत्यत्वमेव । सत्येऽप्यर्थे तदज्ञाने च भयाअभावदर्शनात् । तस्माद सतः कारणलं कायोत्पादनशक्तिमत्वादिनियमस्याव्य- भिचारितसियोक्तसिद्धान्तस्यैव वरीयस्व. श्रेयस्कामैरनुभाब्यू- मित्पलं विस्तरेण ।। प्रकृतमनुसरामः । यदप्युक्तम् । आगमजन्यज्ञानस्यापि म- त्यक्षेणैर मोक्षहेतुतं, न शाब्दमावस्य । तस्मादपि प्रत्यक्षस्यैव मावल्यमिति । तन्न । निदिध्यासनजन्यपरमयोगिसाक्षात्कारमाव- स्पस्य शास्त्राचीनत्वेनेष्टताइ । अयं भावः । नास्माकं प्रत्यक्षादि. प्रमाणान्तरानङ्गीकारे तात्पर्यम् । अपि तु तेपा शास्त्रम् ऋते खातन्ध्येण प्रावल्यनिषेधमाने एव । तथाच भगवत्स्वपमुगादी.

·२०४ सचिशेपनि विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । - नामचिन्त्यानन्तालौकिकतया प्रत्यक्षादिममाणविपयानईलात त. त्यतिपादने तु श्रुनरेव सामर्थ्यात्तस्यैव पावल्यम् । तन्मूलस्मत्या. देश्वानुमानमत्यक्षादेश्चेति सङ्केयः । श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमानं न कुत्रचित् * निश्चयात् साधयेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च । या वेद- पाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । ताः सर्वा निष्फला में त्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृता इत्यादिस्मृतेः । किच, सर्वे वेदा य. स्पदमामनन्ति, शास्त्रयोनिलाद, वेदैश्च सबेरहमेव वेद्यः, बेदे रामा- पणे पुण्ये पुराणे भारते तथा * आदावन्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गोयते । नावेदावन्मनुते तं बृहन्तामत्याद्यन्वयव्यतिरेकशा- स्त्राच्छन्दस्यैव प्रायल्यमिति सिद्धान्तः । शाखं च, वेदतदविरुद्ध- स्मृतीतिहासपुराणब्रह्मसूत्रपश्चरात्रादि । तथाच स्मृतिः-ऋग्यजुः सामार्थवाश्च भारतं पञ्चरात्रकम् * मुलरामायणं चैव शास्त्रमित्य- भिधीयते । यच्चानुकूलमेनस्य तच शास्त्रं परं मतम् । अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तारो नैव शास्त्रं कुवर्म तदित्यादि । एतेन, शास्त्रयोनित्वा- दित्यधिकरणं ग्रन्यकृद्धिाख्यातम् । तुल्यार्थकत्वालोकस्य । तस्माच्छास्त्रैकपमाणगम्योऽन्यप्रमाणागोचरश्च त्वमसीति भावार्थो- ऽधिकरणप्रतिपाद्य इति सङ्केपः ॥ १९ ॥ इति श्रीहयग्रीवानुग्रहलव्धविवेकेन श्रीमनियमानन्दा- ऽनुयायिना श्रीपुरुषोत्तमप्रसादेन विरचिते सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने श्रुत्पन्तमुरटुमे ब्रह्मणि प्रमाणतबलावलविचारशाखा चतुर्दशी ॥ १४ ॥ .

·श्रुत्यन्तमुरमे । १५ पञ्चदशी शाखा । अथ शाखा पञ्चदशी। अथ भगवतो ध्रुवास्मृतिमत्ता परमयोगिनाम् भौरकप द. यन्नुपमासूर्यकादिवदित्यधिकरण व्याचष्टे । एकधा च यहुधा प्रदृश्यते यत्र यत्र तव बिम्बमात्मनः ॥ उत्तमश्च खलु भग्यवत्सु स सोऽपि युक्ततम एव सद्वरः ॥ २० ॥ एकधेति ।। यत्र यत्रेति ॥ यस्मिन् यस्मिनधिकारिवि- शिष्टे स्वत्प्रसादैकभाजने चरमजन्मनि ज्ञानिनि आसन्नमोक्षके पुरुपविशेपे ॥ आत्मन इति ॥ विश्वस्यान्तरात्मनः । एप सर्वभू- तान्तरात्मा, दिन्यो देव एको नारायण इत्यादिश्रुतेः ॥ तवेति ।। सर्वज्ञत्ववात्सल्यकारुण्याद्यनन्ताचिन्त्यस्वाभाविकयावदात्मति कल्याणगुणवरुणालयस्याऽस्पृष्टदोषगन्धमाहात्म्यस्वभावस्य श्री- मुकुन्दस्य, बिम्बमिति ॥ मूर्तिरिति यावत् ।। एकधा पहुधा च प्रदृश्यते इति ॥ कर्मकर्तृपयोगा, स्वाभाविकदयादिसद्गुणवि. शेपपारवश्येन हेतुना स्वेनैव प्रकाश्यते स सदर इत्यन्वयः । प. मेवेप वृणुते तेन लभ्य इति श्रुतेः। स इति भिन्न भिन्नब्रह्मविषय. कध्रुवास्मृतिमान् पुरुषः । तेपा ज्ञानी नित्ययुक्त एकभाक्तविशि- प्यते * मियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमह स च मम प्रियः । उदारा: सर्व एते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मा- मेवानुत्तमा गतिमिति श्रीमुखोक्तः। प्रशब्द उत्कर्पद्योतनपरः । त- वं च, दर्शने कालव्यवच्छेदशून्यत्वम् । वापिंकनद्याः पराह पदनवच्छिन्नदर्शनरूपाक्रयावाचक इत्यर्थः ॥ एकति ॥ चे. सनाचेतनविश्वात्मतया सर्वव्यापकतया सर्वाधारतया स्वातन्त्र्य- ·4. सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। सत्तायोगतया चैकथाऽभेदेनेति यावत् । सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरा- ऽऽत्मेति यः सर्वाल्लोकान् व्यामोति स्नेहो यथा पललपिण्डमिति । यस्मिोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चनेत्यादिश्रुतेः । किमा पधेति ॥ चेतनाचेतनस्वात्मीयस्वव्याप्यस्वाधेयस्वाधीनसचाक- त्वाधवच्छिन्नविशेषरूपेण बहुधा भेदेनेति यावत् । एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः * एकथा बहुधा चैव दृश्यते जल. चन्द्रवदिति श्रुतेः । एकलेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखमिति श्रीमुखोक्तेश्च । अथोक्तलक्षणं भागवतं विशिष्टि ॥ खलु भा. ग्यवत्सु स उत्तम इति ॥ सल्लिति अवधारणार्थः । स एवं उत्तम इत्यर्थः । भाग्यवन्तः पुरुषार्थभाजस्तेषु मध्ये । निर्धारणार्थे सप्तमी । तेषु मध्येऽसौ परमपुरुषाऽर्थमोक्षभागित्वादिति भावः । न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोग नोत दुःखतां स उत्तमः पुरुष इत्या. दिश्रुतेः । किन, सोऽपि युक्ततम एवेति ॥ अपीति निश्चये । स युक्ततम एव । भतिशयेन युक्त एवेति यावद । योगिनामपि सर्वेपां मंद्गतेनान्तरात्मना * श्रद्धावान भजते यो मां स मे युक्ततमो मत इति गानाद । एकवचनोक्तिश्चाव तस्य दौर्लभ्यद्योतनार्थ । मनु- ष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये * यततामपि सिद्धानां क. चिन्म वेत्ति तत्त्वत इति शास्त्रात् ॥ ननु एक एव हि भूनात्मेसादिश्रुतिरुपमा मूर्यकादिदिति मूवं च प्रतिबिम्बमतिपादनपरमिति चेन्नातयोः मतिबिम्बपदाऽदर्शनात् । प्रत्युत, अच्छायमिति श्रुत्यन्तरेण निपेयश्रवणाच । पूर्वमेव बहुशो निरस्तत्वाच्च । श्रुत्यर्थस्तु-भूतात्मा भगवान् वासुदेव एक एव भुते मते व्यवस्थित इति । पूर्वभूतशब्दो देवतिर्पङ्मनुष्यादिचेतनवर्गप- साद्वितीयो भूतशब्दश्चाचेतनपरः । तथाचोत्तममध्यमादिचेतनेषु प्रधानादिजहवर्गेषु च व्यवस्थितोऽपि अमच्युनस्वरूपोऽजहरण:-

·'श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १५ पञ्चदशी शाखा ।
शत्त्यादिश महात्मभिदृश्यते । नन्वेवं कथं तगुणदोषैर्न लिप्यते
इत्याशङ्को दृष्टान्तमुखेन निराकरोति । जलचन्द्रवदिति । यथा
चन्द्रः श्रीगङ्गादिपुण्यतीर्धजलेषु शूकरादिविलोडितगादिजलेषु
च खकरनेकरव्याप्त्या तत्र तत्र वर्तमानोऽपि न तद्गतगुणैर्दो-
पैर्वा युज्यते । एवं ब्रह्मादित्रपाकान्तेषु सर्वत्र साम्येन स्स-
रूपन्याप्त्या तिष्ठन्नपि न तद्गतगुणदोपैयुज्यते । अस्पृष्टस्वभा-
बत्तात् । सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुपै -
घदोषैः * एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्पते लोकदा-
खेन वाध इत्यैक्पा श्रुत्यन्तराच । तत्रैकया समप्यन्तरात्मत्वेन, य-
हुधा व्यष्यन्तरात्मत्वेनेति संक्षेपः। एतेन सूत्रमपि व्याख्यातं घो-
ध्यम् । तुल्पार्थवाद ॥ २० ॥
इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलन्यविवेकेन श्रीमनियमानन्दा.
ऽनुयायिना श्रीपुरुषोत्तमप्रमादेन विरचिते सविशेष.
निशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने श्रुत्यन्त नुरमे
पञ्चदशी शाखा ॥ १५ ॥

·२०० सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। अथ षोडशी शाखा। ०0-0--- अथाहमर्थस्य प्रत्यगात्मस्वरूपत्वं प्रतिपादयन्नाह । ध्यंशताऽपि न च भाति चेतने. ऽहम्प्रतीतिविषयेऽहमर्थक ॥ स्वच्छरीरमिति हेतुवर्णना- न्मन्य आस्मपरिशीलने कुतः ॥ २१॥ यंशतेति ॥ अहं जानामि, करोमि, पश्याम्यनुभवामीति प्रत्ययोऽहमर्थः प्रकृतिकार्याऽहकारोवा, प्रत्यगात्मस्वरूपो वेति सं- पाये । माताहङ्कार एवेति पूर्वः पक्षः । तस्य मुपुत्पादावननुग. सत्त्वात् । भथात्मादेशः , अथाहङ्कारादेश इति श्रुत्योभयोः पा. धक्येन निर्देशात् । अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरपति भ.. गवद्वचनाच । अहमर्थो नात्मा, सुपुप्त्यायवस्थास्वननुगतत्वात् । स्थूलदेहादिवत् । करण वात् । चक्षुरादिवञ्चेत्यनुमानाच्चति मा. से राद्धान्तमाह ॥ यंशतेति ॥ अहमर्थके यंशताऽपि न भातीति योजना । अहमर्थ एवाहमर्थक इति स्वार्थे तद्धितः । अहमर्यके प्र- त्यगात्मनि यंशतेति । द्वयोरंशी यंशी तयोर्भावो यंशता चेतना- इङ्काराध्यासरूपतेति यावत् । तत्र हेतुमाह ॥ अहम्प्रतीतिवि- पये इति ॥ अहं जानामीत्यादिमतीतिविपयत्वात् । ननु पूर्वोक्त. रीत्या प्रतीतिविपयो नात्मा, किन्वहङ्कार एवेति पूर्वमेत्रोक्तम् । व्यभिचारादिना तस्यानात्मत्वमेवेति चेन्न । उक्तहेतोः स्वरूपा. सिद्धवेनामासमात्रत्वादिसाह ॥ चेतन इति ॥ चेतनाभिन्नत्वान्न व्यभिचारो वाच्यः । तस्य मानसिद्धत्वात् । एतावन्तं कालं मुख- महर्मस्वाप्समेनावन्तं कालं मछिन एवासं, न किभिदवदिषाम- ·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १६ पोडशी शाखा ! २०९ * स्यादिस्मरणस्य योऽहमस्त्राप्स स एवाहं जागर्मीति मत्यभिज्ञानस्य च मानत्वात । मर्वावस्थास्वननुगतत्वादित्याकारस्य हेतोः स्वरूपा. ऽसिद्धत्तयोग इति सुपुप्त्यादावपि सुखाज्ञानविषयकज्ञानाश्रयाभि- नोऽहमों नुगत एव । अभिज्ञापत्यभिज्ञयोरनुभवस्मरणयोश्च सा- मानाधिकरण्यनियमात् । नहि अन्येनाभिज्ञानमनुभूतं चान्येन प्रत्य- भिज्ञातुं स्मर्तुं वा शक्यते । अत्यन्तासम्भवात् । ननु ज्ञातुः सत्त्वे विशेपज्ञानं किामेति न स्यादितिचेन । तत्र विषयस्याभावात् । न हि ज्ञातुः मत्वमा विशेपानुभवे प्रयोजकम, अपि तु विषय- स्य सत्चमपीति तस्माज्ज्ञातुः सोऽपि विषयाभावाविशेषज्ञानामा- वोऽविरुद्ध इति भावः । नचैतावन्तं कालं मामप्यहं नावेदिपमिति मतीतेरस्मदर्थाभावविपयिकाया अपि प्रसिद्धत्वेनापहोतुमशक्यता- व तथाले व्यभिचारस्य तादवस्थ्येनास्मत्मयुक्तहेतुसिद्धिरिसाशा- सनीयम् । स्वदुक्तपत्ययेऽपि तस्यानुगतलेन भयुक्तहेत्वसिद्धेस्तादव- स्थ्यात् । तथाहि । तत्र, मामिति द्वितीयान्तस्य कर्मरूपास्मदर्थस्य जाग्रदायवस्थानुभूताऽनादिकर्मसंस्कारप्रयुक्तात्मत्वाभिमतदेहाय- वच्छिनो विषयः । अहमिति प्रथमान्तस्य कर्तुरस्मदर्थस्य देहेन्द्रि- यादिविलक्षणशुद्धब्रह्मात्मकप्रत्यगात्मा ज्ञाता विषयः । एवं मा- मिति द्वितीयान्तपदार्थस्य जाग्रदायवस्थानुभूतस्य देहेन्द्रियादिस- म्बद्धस्य तत्राभावान्निपेधविपयत्वं सूपपन्नम् । तथैवाहमिति देहा- दिवियुक्तस्य तद्रिशिष्टाभावविषयकानुभवाश्रयाभिन्नस्य तवापि सत्ताज्ज्ञातृतया भानमपि मूपपन्नतरम् । इत्यमहमर्थस्यानुभवितुः सर्वावस्थानुगतत्वेन हेत्वमिद्धेस्तादवस्थ्यमेव । एनेन नजानात्यय- महमस्मीति श्रुनिरापे व्याख्याता । तस्या अपि विशिष्टपतियो- गिकाभावविधानपरत्वसाम्याव । अन्यथा, नात्मानं न पराँश्चति श्रुतेः सुषुप्रावात्माभावोऽपि स्वीकार्यो देवानाम्पियैरिति भावः । १७ ·सविशेपनि विशेषश्रीकृष्णस्तवय्याख्याने । किध, यद्यहमर्थस्य परामर्शो न चेत् तर्हि स कथमात्मन्यहं जाना- दन्य आत्मेति परामर्शों न दृश्येत । अस्वाममित्यवापि उत्तम. पुरुपयोमो चा कथं स्यात् ।'उत्तमपुरुपमयोगान्यथानुपपत्यापि तस्यात्मत्वमित्यवगम्यते । अन्यथाऽहमर्थव्यात्तवस्त्रन्तरविषयक- परामर्शाङ्गीकारे, एतावन्तं कालं मुप्तोऽहं वाऽन्यो वेति संशयः स्यात् । न वहमेवेति निश्चयः । ननु, नामंशे परामर्शः, किन्तु परामृश्यमान आत्मा इदानी जातेनाहङ्कारेणावच्छेदादहत्त्वं भात- स्तथाऽनुभूयते इति चेन्न । न किश्चिदवेदिषमित्यादावज्ञानांशे- ऽप्यपरामर्शत्वापातात् । न ह्यज्ञानादिकं निराश्रयमन्याश्रयं वा प- रामृश्यते, किन्यहमर्थाश्रयम् । एतावन्तं कालं स्वप्नं पश्यन्नासं जा- प्रदासमित्यवाहमस्खाप्ममित्यवाप्यहमंशे परामर्शानुभवाच्च । इत- स्था, यः पूर्व दुःखी स्वप्नं चापश्यत् सोऽधुना मुखी जातः मुप्त इतिवद् यः पूर्व मदन्यः सुप्तः सोऽधुनाहं जात इति धीः स्यात् । नन्वहङ्कारे परामृश्यमानास्मैक्यारोपात्तज्ज्ञाने परामर्शत्वाभिमान इ. तिचेन्न । अपरामर्शे परामर्शारोपादर्शनाद । सिद्धेऽहमर्थस्यात्मान्य- से परामृश्यमानात्मक्यारोपः, सिद्धे च तस्मिन् सुपुप्त्यादावप्रका. शेनाहमर्यस्पात्मन्यत्वमिनि अन्योन्याश्रयाच्च । अहमित्यतोऽन्य आत्मपरामर्शो नेत्युक्तरोन दृष्टहानादृष्टकल्पनापाताच्च सुगुप्तावहमर्याभावेऽहं विदुग्यः स्यामातीच्छायाः मुघुप्तौ मट- त्यपोगः । योऽहं सुप्तः सोऽहं जागर्मीति मत्यभिज्ञानवाघ- च । योऽहं पूाधुरकाएं मोऽहमय करोमीति प्रत्पभिन्नानुप- पत्तेध । अहंव्यक्तिभेदात् कृतनाशाकनाभ्यागमप्रसङ्गश्च । कर्तुर्भो- तुश्च'हमर्थस्य भिन्नत्वात् । अभिन्ने च चैतन्ये कर्तृत्वाचनङ्गीका- रात् । कर्तृताबारोपस्य च देहादावपि सच्चात् । अहङ्करोमी- सेव प्रतीत्याहमर्थान्यात्मनि कर्तृत्वारोपस्याप्यभावाच । किब, किन, ·श्रुत्यन्तमुरझुमे । १६ पोडशी शाखा । स्वन्मतेऽहङ्कार एवं क्रियाशत्तया पाणो, विज्ञानशतया मन इति । तथाच सुपुप्तौ लये माणकार्य निःशासादि न स्यात् । ननु माण- स्पाहाराद्भिन्नत्वपक्षेऽहद्वारस्य लयो युक्तः । अभेदपोऽपि माणाशाविहीगस्य लयाहीकारानोक्तदोषासन इतिचेन । पाण- स्याहमर्थवाभावे कर्तृत्वस्य माणोपाधिकत्वेनाहङ्कतेति बुद्ध्ययोगा- छ । अहमर्थत्वे तु सुषुप्तावप्यहमुल्लेखापातात् । तस्मादहमर्थस्प सर्वावस्थानुगतत्वनात्मस्वरूपाभिन्नत्वं,तद्विपयिकाचाहमानामीत्या. दिमतीतपइतिसिद्धम् । पूर्वोक्तश्रुतिस्मृत्योस्तु, गर्वोऽभिमानोऽहकार इत्यभिधानाद् गर्वादिवाचकाहङ्कारविषयकत्वात् तथाभूताहतार- स्तु प्राकृत एव । तद्वाचकशब्दस्याऽव्ययरूपत्वान्मकारान्तस्वाच । आत्मवाधिनस्तु शब्दस्य दकारान्तत्वादस्मच्छन्दसिद्धत्वाच महान् विशेष इति विवेक इति दिक् ।। किश्चास्तां दूरतरा मुचुप्त्यादावहमर्थस्याननुगतत्वशङ्का, मो- क्षदशापामपि तस्यानुगतत्वेनात्मस्वरूपाभिन्नतात् । तथाहि । मा- कृते मलपे विश्वलयावसानेऽवशिष्यमाणस्यैकाद्वितीयादिशब्दामि. धेयस्य परब्रह्मणः श्रीपुरुषोत्तमस्य नित्यमुक्तस्ये न कश्चिद्विवाद तथाच तस्यापि ज्ञावभिन्नाहमर्थत्वमेव स्वरूपमिति श्रूयते, ब्रोवेद- मन आसीत, स चात्मानं घेदाह ब्रह्मास्मि इति, बहु या मजा- पेय नामरूपे व्याकरवाणि, त्रिटतं त्रित करवाणीत्यादिमिा निरअनः परमं साम्यमुपतीत्यादिश्रुत्या तत्साम्ययापनाना तथा- त्वयोगऽपि विवादानवसरवाद । अभय जनक मासोऽसि यदा. मानमेव वेदाहं ब्राह्मास्मीति । अई मनुरगवं मूर्यश्चेति श्रुत्यन्तरा- न्मुक्तानुभववारपात् । न तेगाह जातुनासं नवंने जनाधिपाः * न चैव न भविष्यामः सर्वे ययमतः परमित्यादिना झालपयाऽवा- ध्य-वमहमर्थस्य श्रमुिखने निर्णीतत्वाचा किञ्च, वेदमातार गाय- , --

·२१२ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने।
घामपि प्रत्यगात्मप्रयोगस्यानेऽस्मच्छब्दस्यैव प्रयोगदर्शनादपि, अ-
हमर्थ एवात्मस्वरूपम् । ननु बुद्ध्यवच्छिन्नविषयकोऽयमस्मच्छन्द
प्रयोगो, नात्मस्वरूपविषयक इतिचेन्न । धीशब्दस्य पृथक् प्रयोगा-
त् । किञ्चाहमर्थो मोक्षान्वयी । तत्साधनकृत्याश्रयत्वात् । चैत-
न्यादिवत् । अहमर्थोऽनर्थनिवृत्त्याश्रयः अनर्थाश्रयत्वादासम्मत्तव-
व अनात्मत्वं नाहमत्ति।अनात्ममात्रत्तित्वात्। घटत्वादिवत् ।
अहमर्थ आत्मस्वरूपाभिन्नः । मोक्षान्वयित्वात् । सार्वज्ञादिवद्
इत्यायनुमानमत्रानुसन्धेयम् ॥
ननु यद्यहमर्थस्य व्यंशतायोगो नास्ति तर्हि केवलचेतनस्य
फर्तृत्वाद्ययोगादित्याशङ्कानिवृत्तये हेतुमाह ॥ त्वच्छरीरमिति
हेतुवर्णनादिति ॥ यस्यात्मा शरीरमियादिश्रुत्या भगवच्छरीर-
त्वमतिपादनाच्छरीरगतकर्तृत्वादेरात्मपारतव्याव तत्सत्ताकत्वनिय.
मानोक्तदोपाऽवकाशः । स्वशरीरिमयुक्तकर्तृत्वाद्याश्रयत्वात सर्व
समअसमिति भावः । एतद्दूपणं पराभिप्रेतहेतुना निराकृतम् ।
इदानीं स्वाभिपतेन हेतुना तन्निराकरोति ।। मन्य आत्मपरि-
शीलने कुत इति ॥ आत्मपरिशीलनं नाम तत्स्वरूपादिविषय-
कयाथात्म्यविचारः । तथाचाहमर्थस्य आत्मपरिशीलने तत्वया-
थाम्पविचारे पूर्वोक्तरीत्या मनने कृते सति कुत उक्तशङ्का इत्यह
मन्ये इति योजना । तदात्मीयत्वतत्तन्त्रस्वरूपस्थितिमत्तिकत्वत-
दाधेयस्वादिभिः स्वात्मपयुक्तकर्तृत्वादेः सर्वस्य सामअस्पादि-
ति भावः ॥ २१॥
इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलब्धविवेकेन श्रीनियमानन्दाऽनुयायिना
श्रीपुरुषोत्तमप्रसादेन विरचिते सविशेपनिर्विशेष-
श्रीकृष्णस्तवव्याख्याने श्रुत्यन्तमुरटुमै अइमर्थ-
यायारम्पशाखा पांडशी ॥ १६ ॥

·श्रुत्यन्तमुरमे । १७ सप्तदशी शाखा । २१३ अथ शाखा सप्तदशी। ननु पदुक्तम्- अहमर्थस्य सर्वनानुगतत्वं, तदसङ्गतम् । सर्व- स्य प्रपञ्चस्य दृष्टिष्टित्वेन तस्यापि तनान्तःपातिवाद् अयुक्तम- ति चेत् तबाह । दृष्टिष्टिरपि नैव संमता दर्शनात् तद फलं यतः स्थिरम् ॥ सार्थको भवति यत्र शब्दका सर्व एव परदेवतात्मनि ॥ २२ ॥ दृष्टिसृष्टिरपीति ॥ अपीति निश्चये । दृष्टिष्टिः श्रुत्यभि- युक्ताना संमता नास्तीत्यत्रयः । असम्भवात् । तथाहि । को वा दृष्टिष्टिपदार्थ इति पृष्टे दृष्टौ सृष्टिदृष्टिरेव सृष्टिरिति वेति ब्रूते । तथाच देवदने सुते तदेहादिक ते प्रति नास्त्येव । जाग्रतो यशदत्ता- देस्तु भ्रान्त्या तस्य भानम् । सोऽयं देवदत्त इत्यादिप्रत्यभिज्ञा तु, सोऽय दीप इत्यादिवद् भ्रान्तिरेवेतिचेन्न । त्वद्रचनविरोधात् । जीव ईशो विशुद्धा चिद तथा जीवेशयोभिदा * अविद्या तच्चि- तोर्योगः पडस्माकमनादय इति वचनेन चौद्धं प्रति प्रत्यभिज्ञादिना विश्वस्य स्थायित्वमतिपादकविवरणवचनयाधात् । दृगन्यस्य दृश्य- स्य सर्वस्यापि हाटसाटत्वे तत्तत्कार्यस्य प्रतीतिमात्रशरीरलेन नि- यततत्कारणाजन्यत्वेन श्रुातपु स्वर्गाद्यर्थं ज्योतिष्टोमादिविधेर्चा- साक्षात्कारार्थ श्रवणादिपिधेराकाशादेर्वाग्वादिहेतुत्रोक्तेश्च वाश- छ । तथापि तृप्त्यथै भोननादौ परमत्यायनार्थ शब्दोचारणादौ च प्रत्ययोगेन स्वक्रियाविरोधाच । ननु उक्तश्रुसादीनामपि स्वा. भश्रुत्यादितुल्पत्वान्नोक्तशङ्कावकाश इति चेन्न । तद्वितश्रुतीनाम पि तन्मीमासादेश्च तथावस्य वक्तु शक्यतया न तेनाद्वैतसिद्धिः ।

·२१४ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । किञ्च, तास्मन् पक्षे घटादेः स्वदृष्टेः पूर्वमसत्त्वेन प्रतिकर्मव्यवस्था- ऽनुपपत्तेः शुक्तीदमंशस्यापि रूप्यवदिदं रूप्यमिति ज्ञानात मागस- खेन संपयोगादिहेतुवयजन्पवरूपस्याध्यासतटस्थलक्षणस्य सत्यस्य मिथ्यावस्तुसंभेदावभासत्वरूपस्वरूपलक्षणस्य चायोगात् । इदं प्यमिति ज्ञानसमये शुक्तिवादेरभावनाध्यासस्य तदानकार्य- खादिप्रक्रियाया विरोधाच्च । इदं रूप्यं, नेदं रूप्यमित्युभयज्ञानयो- निविषयत्वेन बाध्यबाधकमावासंभवाच । रूप्यादिवास्यापि ह- हिरष्टिलेन रूप्यादिमिथ्यावासिद्धेश्च । सुषुप्तिालयादौ जीवन- झविभागस्पातीतत्वेनाविद्यमानतया प्रत्यहं प्रतिप्रलयं मुक्तस्य पुनः संसारित्वापाताच । सप्तं पति संस्कारादेरप्यभावेन पुनरुदोधायो- गाच । मोक्षस्थापिगन्यत्वेन स्वाममोक्षवद् दृष्टिष्टिमात्रत्वापाच । चिन्मात्रस्यैव घटादिसृष्टिले तस्यैव सदा प्रतीत्यापत्त्या विशिष्ट- स्य तत्वे वाच्ये तस्यापि विशिष्टस्य दृष्टिष्टित्वेऽनवस्यादिमसङ्गा- च । उक्तन्यायेन दोषाज्ञानद्रष्टुंदेहेन्द्रियादीनामभावे भ्रान्स्पयोगेन तेषामपि दृष्टिष्टिलेऽनवस्थापावाच । घटादिष्टिष्टिरित्यस्यापि मानस्य तत्तासाम्येन घटादेरदृष्टिसृष्ट्यापाताच । सोऽयं घट इति .मत्यभिज्ञाविरोधाच । ननु सोऽयं दीप इति प्रत्यभिज्ञावर तस्या अपि भ्रान्तियोग एवं पूर्वमेवोक्तत्वानोक्तपणयोग इति चेन्न । हटान्तवैकल्यात् । तथाच दीपादौ परिणामादिभेदस्य तदायकस्य सत्वेन तद्वत्मकते वाधकामावाद । वायकाभावस्यापि भ्रान्तिरूप- स्वाङ्गीकारे घटादेरप्येकस्मिन् सणे भेदस्य तथात्मनोऽपि प्रतिक्षणं भेदस्य च वक्तुं शक्यताद । तथाच सोऽयं देवदत्त इति दृष्टा- न्तेन तत्समस्यादी भागलक्षणेया ऐक्यपरत्वोस्यसंभवाच्च । भेदस्य बमापकाभेदानस्य च शिष्टिलसाम्पेन माध्यापकत्वासंभवा.

·। श्रुत्पन्तमुरमे । १७ सप्तदशी भासा । छ । तस्मात प्रत्यभिज्ञानस्य निर्वाचत्वं शास्त्रासद्धमेव । धुवा पौ. धुवा पृथिवी ध्रुवामः पर्वता इमे * धुराः समुद्रा नधश्च धुवं विश्वमिदं जगदित्यादिश्रुतेः । ऊर्ध्वमूलमघाशाखमश्वत्थं पाडुरव्य- पमित्यादिस्मृतः, मत्वाचावरस्य, असद्यपदेशादिति चेन्न धर्मा- न्तरेण वाक्यशेषादिति सूत्राचा महत्पापीयानयं पर इत्यादि ता- त्पर्य धोतयनाद ॥ दर्शनात्तव फलं यतः स्थिरमिति ॥ य- तस्तव दर्शनात् स्थिरं फलं श्रूयते इति संवन्धः । यतो हेतोराचि- न्स्पानन्तस्वाभाविकगुणाधाश्रयस्य अस्पृष्टदोषमाहात्म्यस्वभावस्य श्रीमुकुन्दस्य तव दर्शनाद साक्षात्कारानुभवाव स्थिरफलं मोस- लक्षणं शास्ने श्रुतं तस्माद् राष्टष्टिः शास्त्रसमता न भवतीति यो. ननीपम् । यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम् * तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूप निरअनः परमं साम्यमुपैति, ब्रह्मविदामोति पर, जुएं यदा पश्यत्यन्यमीशं तन्महिमानमिति वी. तशोक इयादिश्रुतिभ्यः । किञ्च, शास्त्रसार्थक्यानुपपत्तिमपि . कार्थे प्रमाणपन्नाह ॥ सार्थको भवति पत्र शब्दका सर्व एव परदेवतात्मनीति ॥ यत्र यस्मिन् दृष्टिष्टिवादनिराकरणे सर्व एक शब्द उमपकाण्डरूपो, ज्योतिष्टोमेन यजेत स्वर्गकामा, आत्मा पाउरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्या- दिरूपः सार्थको भवतीति, साफल्पमामानीतिः यावद । इतरयो- करीत्या याध्येतेत्यर्थः । को वा तस्य प्रतिपायोऽर्थ इत्यादी निरासयन्नाद ॥ परदेवतात्मनीति ॥ परा देवता एवात्मा पर- देवतात्मेति विग्रहः । तत्र पूर्वकाण्डतिविधिवाक्यस्य परदेवता. यां तत्तदिन्द्रादिदेवतान्तरात्मतया वर्तमाने त्वयि समन्वयेन सा- धमतरकाण्डवाननिधिवाक्यप्यम स्तरमाप्तिहेतुभूतनिदिध्या- ·- सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । तेरप्पत्र प्रामाण्यमू । भपिच परमेश्वरपाल्यत्वादपि विश्वस्य रष्टिमृष्टित्वमिति । तथाहि- परमेश्वरस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वविषयकापरोक्ष्यं त्वयाभ्युपेयते, न वेति विवेचनीयम् । नायः । मिथ्यात्वेन ज्ञाते तव पालनार्थ- मत्स्यसम्भवाद । द्वितीये परमेश्वरेऽपि भ्रान्तियोगेन सार्वजना- शप्रसङ्गात् । यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिश्रुतिव्याकोपाच्च । नन्वैन्द्र- मालिकाचस्य मिथ्यावस्तुपालनं भवाति चेन्न । दृष्टान्तवैषम्या- छ । तथाहि । ऐन्द्रजालिको मन्त्रौपधादिवलादतीतानागतान देशा- न्तरस्थितांश्च सत एव पदार्थान प्रदर्शयत्येव, न ह्यपरोक्षतया जानाति पालयतिवा। नन्वैन्द्रजालिकस्य स्वमायाऽमोहितस्य तदापरोक्ष्याभावे, पश्यन्त्विदमाम्रफलमित्यादिव्यवहारानुपपत्तेस्तस्य तद्विपयकापरो यं स्वीकार्यपतष्टान्तन परमेश्वरस्यापि तत्पालनप्रत्तिघटना- दिातचेन्न । असम्भवात्। यथावैयो गुरूपदेशादिना मातोपधप्रभावो रोगनाशायपरोक्षाभावेऽपीदमौषधमाश्चिमं रोग नाशयति तत्प्रभावं पश्यन्विति वदनि, तथैन्द्रजालिकोऽपि अस्मन्मन्त्रादेरेते भ्राम्य- न्तीति झातमन्त्रादिप्रभावो, यूयं पश्यन्त्विति वदति । नचैन्द्र- जालिकाऽपि ऐन्द्रजालिकान्तरात् स्वमृष्टान् रक्षतीति वाच्यम् । भ्रमजनकखमन्त्रीपधादिगतसामर्थ्यस्यैव रक्षणात् । ईश्वरस्य तु स- मंत्र सर्वदा सर्ववस्तुविषयकनित्यापरोक्षाऽनुभवाश्रयत्वाद कथम पि मिथ्यावस्तुपाल्ने प्रवृत्त्यमम्भवात् । एतेनैन्द्रजालस्यासत एवा- ऽर्थक्रियाकारित्तदर्शनादुक्तार्थमिद्धिरित्यपि निरस्तम्। तत्रापि मणि- मन्त्रीपधानां सपाणामेव कार्यजनकत्वात् । तस्सिद्धं जगतः परमे- इनरसृज्यतादर्थक्रियाफारित्वाच सत्यत्वमिति दिक् ॥ ननु गयुक्तादिनीय श्रोधिस्नबाप्पविशेष इतिचेन्न। तस्या

·श्रुत्पन्तमुरद्रुमे । १७ सप्तदशी पाखा ।
विश्वकारणैकत्व विधानपरत्वेनैव नैराकास्यात् । नाप्युक्तार्यानु-
पपत्तेत्रमामाण्यं वक्तुं शक्यम् । कारणैक्यप्रतिपादनेनैवोपपत्ते-
रक्तवादित्यलं कुतर्कनिरासैः ॥ २२ ॥
इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलब्धविवेकेन श्रीभगवनियमानन्दा-
अनुयायिना श्रीपुरुषोत्तमप्रसादेन विरचिते सविशेष-
निर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने
श्रुत्यन्तमुरद्रुमे
दृष्टिष्टिवादनिरासशाखा सप्तदशी ॥ १७॥

·1 सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। सनविधानेन विश्वात्मनि वय्येव साक्षात्समन्वयेन सार्थक्यमि- ति भावः ॥ ननु प्रपञ्चजातं दृष्टिसृष्टिमात्रमेव । मानसिद्धत्वात् । तथा हि । प्रपञ्चो मिथ्या । दृष्टिसृष्टिमात्रत्वात । स्त्रामसृष्टिवदित्यनु मानात् । एकमेवाद्वितीयामिति अंदैतश्रुतिमामाण्यान्ययानुपपत्तेश्चे- ति चेन । उक्तानुमानस्य हेतुदृष्टान्तविकलत्वात् । तथाहि । प्रप- श्चनातं सत्यम् । अर्थक्रियाकारित्वात् । प्रमाणजन्यप्रमावदिति सत्यतिपक्षत्वेन हेत्वाभासत्रादुक्तहेनोरमामाण्यम् । ननु तब प्रयुक्तस्य हेतोरप्याभाससमेत । अर्थक्रियाका रित्वस्य सत्त्वयोगानियमाद् अप्रयोजकत्वसिद्धिः । असतोऽपि रज्जुकल्पितसर्पस्य भयकम्पाऽऽदिजनकत्वेन तत्र व्यभिचारस्य प्रसिद्धत्वादिति चेन्न । अमतः सर्वथाऽपि कार्यजनकत्वाभावात् । प्रातीतिकसर्पस्य न ता. घद्भयादिकार्यजनकत्वमपि तु सद्रूपस्य तज्ज्ञानस्यैवेति पूर्वमेव वि- स्तृतत्वाद् न भूय उपन्यासापेक्षेति । तत् सिद्धमुक्तहेतोराभासत्र योगः । दृष्टान्तयिकलस्वादपि तस्य प्रमाणत्वाभावः । स्त्रामसृष्टे- गपि परमेश्वरीयत्वेन सत्त्वमेव । ननु, न तत्र रथा न रथयोगा न पन्यानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पधः सृजते, न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्सथानन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते, न तत्र वेश- नाः पुष्करिण्यः सवन्त्यथ येशन्तान् पुष्करिण्यः सवन्त्यः सृज. ते म हि कर्त्तनि श्रुतेः स्वामसूटजीवकतत्वावगमात् । तथाच समादार्थम्य बाल्यकालस्थायित्वानियमाद्, आकाशादीनामपि जोयाज्ञानविजृम्भितत्वेऽपि दीर्घस्वमपद बहुकालम्थायित्वमप्यऽत्रि- रुद्धमिनिचेन्न । समथुतेरपि परमेशरककत्वविधानपरत्वात् । त- थादि । सामस्थायर्थनातं रेतरपुरुषमावाननुभाव्यतया तत्तत्कर्मा- ।

·श्रुत्यन्तसुरमे। १७ सप्तदशी शाखा। नुमारण तत्तदेकैकद्रष्टनुभवार्थ यत्किश्चित्कालस्थायि वस्तु परमेश्वरे- पार समित्यत्रगम्यते । तथाभुताश्चर्यमयी सृष्टिः सत्यसङ्कल्पं श्री- पुरुषोत्तमम् ऋने तदितरेषु कर्माधीनेपु संसरत्सु क्षेत्रोपु कथम- ऽप्पनुपपना । तदेव शुक्र तहह्म तदेवाऽमृतमुच्यते * तस्मेिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्यति कश्चनेति तत्रैवोपक्रमोपसंहाराभ्यां प- रमात्मासाधारणलिङ्गानां निरूपणात् । स हि कति च तया श्रुसैकार्याय न हि, य एतेपु सुप्तेषु जागत्रि काम कार्म पुरुपो निर्ममाण इति श्रुत्युक्तं सर्वेषु मुप्तेषु ज गरण यथामंकल्पं सीट- करणं सर्वानतिक्रमणीयत्वं च तदसाधारणलिङ्गं संसारिणि स्व- मद्रष्टरि क्षेत्रज्ञ कथमप्युपपद्यते । सर्वथाऽसम्भवात् । तस्माजीवा- SSस्मनामल्पाल्पतराऽष्टमस्कारानुगुणकर्मफलानुभवार्थं तावन्मा- वकालाचसानाँस्तदेकपुरुषमावाभवानि अर्थान् श्रीभगवनिर्मिता- नेर स्वभावस्थां गनो जीवविगेपोऽनुभवति, न तु स्वयं निर्मिमीते। आतत्वात् । किञ्च, स्वामय शुभाशुभसूचकत्वमपि । यदा कर्म- मु काम्येषु स्त्रियं स्वप्न पश्यति * समृद्धि तत्र जानीयात् त. स्मिन् स्वमनिदर्शने । अथ यदा स्त्रमेषु पुरुष कृष्ण कृष्णदन्तं पश्यति स एनं इन्नीत्यादिकया श्रुत्याऽवगमात् स्वानसप्टेरीश्वर- मुज्यत्वमेव । अन्यथा जीवसङ्कल्पायत्ता चैव तर्हि शुभमेव सङ्क- ल्य शुभसूचकमेव पदार्थं पश्यन् सुखमेवानुभूयेत, न तु तद- स्ति । तस्मान्छुभाशुभभावमूचकश्रुत्यन्यथानुपपत्तरपि स्त्रामपदा- ऽर्थस्य परमेशरसज्यत्वे मानत्व वाच्यम् । अतः सत्कर्तृकत्वसत्फल- चाभ्यां विश्वस्य समिति मिद्धम् । किञ्च, मन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजा इति श्रुतौ सर्वशन्द- प्रयागोदाप स्वामकृष्टे परमेश्वरकर्तृकत्वावगमः सुव्यक्तः । इतरया सर्वमपोगानुपपत्तेः । संकोचे मानाभावाच । एतच्छुत्यन्यथानुपप- - ·सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । अथ शाखा अष्टादशी। अथ कैश्चिदभ्युपगतं ब्रह्मणोऽज्ञानाश्रयत्वं तद्विपयत्वं च, त. भिराकुर्वन् स्तौति ॥ नाश्रयो न विषयो भवान् यतो- ऽज्ञानतोऽपि करुणानिधे तव ॥ सत्स्वरूपमत आमनन्ति हि विग्रहं परममङ्गलं परम् ॥ २३ ॥ नाश्रय इति ॥ हे करुणानिधे भवान् ज्ञानत आश्रयो न भवतीति योजना । तत्र करुणा नाम परदुःखासहिष्णुत्वं, तस्या अव्यभिचरिताश्रयः। एतेन जगतो दुःखनिवृत्तये प्रार्थना सूचिता। अगादिकर्मजन्यासंख्येयदुःखाश्रयो बद्धजीवसंघातः । भवान् सा- भाविककरुणायाश्रयः । अतस्तददुःखसहनं भवतो ह्यऽयुक्तमिति सम्बोधनप्रयोगतात्पर्यम् । यद्वा, अन्ये तब मायामोहितचित्ताः स्वाज्ञानं त्वय्यारोपयन्तो दुःखिनस्तेपामपि स्वविपयकज्ञानदानेना- ऽज्ञानं निरस्य, तेऽपि त्वयैवानुग्राह्या इति करुणाशब्दस्य भाषा- धः॥भवानिति॥ सार्वज्ञाधनन्तमपस्वाभाविककल्याणगुणाभ- यः । अज्ञानत आश्रयो न भवतीति पष्ठवर्षे तसिल्माययः । अ- ज्ञानस्येत्यर्थः । परमतकल्पिनाशानाश्रयो दुनिरूप्य इति भावः । तथाहि । किं या भवतोऽज्ञानाश्रयत्वेनाभिप्रेतं शुद्धं चिन्मानं था, सर्वज्ञारूपं वा, जीयो येति । अत्रैके-चिन्मानमेवाज्ञानाश्रयः । त- दन्यस्पाज्ञानकल्पितरसेन तदाश्रयत्वामम्भवात् । आश्रयत्वपिपप- तभागिनी निर्विोपचितिरेव केवला * पूर्वसिद्धतममो हि पथि. मो नाश्रयो भवति नापि गोचर इति रिचरणांक्तः । दर्पणस्प ·श्रुत्यन्तमुरद्रुगे । १८ अष्टादशी शाखा । मुखमावमम्मन्धेऽपि प्रतिमुखे मालिन्यवर मतिपिने जीप एप सं. सारो, न तु विम्ये ब्रह्माण । उपाधेः प्रतिविम्वपक्षपातित्वादि- स्याहुः । तन्न सम्यक् । ज्ञानाज्ञानयोस्तम प्रकाशयोरिवाधाराधेय- भावस्यात्पन्नाविरुद्धत्वात् । ज्ञानानिवर्त्यस्याज्ञानलायोगाचा शाना- Sजाने हि ज्ञातुरर्थप्रकाशाप्रकाशौ । तथाले सम्पनाशप्रसद्वात् । चेतनस्यामानाविरोपित्तागीकारे घटादिसाम्यापल्या ज्ञानस्वायो- गात् । तथात्वेऽनित्तिपसाच्च । चिन्मात्र न ज्ञानस्वरूपम् । अज्ञानांनिवर्तकत्वाद् अज्ञानाविरोधित्वाद्वा । घटादिवत् । नन्व- ताकरणपरिणामे ज्ञानवोपचार इति विवरणोक्तेर्टत्तिज्ञानात्तन्निट- त्तिरिति चेन्न । औपचारिकज्ञानस्य रास्तत्रज्ञानत्वायोगेन मुख्या- ऽज्ञाननिवर्तकत्वानहत्वात् । इतरथा आदित्यो यूप इति श्रुत्या हो- पचारिकादपि यूपलक्षणसूर्यात्तमोनिटत्तिर्भवद्भिर्मनीपिभिरभ्युप- गन्तच्या । औपचारिकत्वसाम्यात् । किञ्च, चिन्मात्राश्रितमज्ञानं स्वाभाविकोपाधिक वा ? | नाद्यः। आनन्दादिवदनित्तिप्रस. झाद । नान्त्य । विकल्पासहस्वाद । तथाहि । को पात्रोपाधिः? स्त्रयमेव, तदन्यो वा । आये आत्माश्रयदोपापत्तेः । द्वितीयेऽन्यो- न्याश्रयचक्रकानवस्थामसङ्गादित्यल विस्तरेण ॥ अन्ये तु सर्वज्ञ एवाज्ञानाश्रय इत्याहुः । तत्तुच्छम् । बाल- भापितत्वात् । सूर्योऽन्धकाराश्रय इतिवत् तस्योपदासाविषयमात्र- वात्, तुरीय मागत्यादिना अविद्यारहितस्यैव सार्वज्ञश्रवणा- च । ननु माऽस्तु सर्पज्ञे अविद्यायोगः । मायायोगस्य तु तल्ली- लोपकरणतनावश्यमङ्गीकर्तव्यस्वादिति चेत् तर पृच्छामः । मा- याशब्दाभिधेयोऽज्ञानविशेपो वा, देवासुरसग्राम इव बाह्यसाधन- मनपेक्ष्यैव वह्निजलादिसद्वस्तुमर्जनशक्तिर्वा, ऐन्द्रजालिकस्येवावि- धमानावेपथप्रदर्शनशक्तिर्वा । नाय ।पूर्वोक्तरीत्या सामान्याज्ञाना- ·सापसपानावशपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। सिया विशेषस्य सुतरामसिद्धेः । अज्ञानस्य लीलोपकरणवा. ऽदर्शनाच । साहाने सार्वज्ञश्रुतिध्याकोपाच्च । अज्ञाने मायाश- ब्दप्रयोगादर्शनाच । ऐन्द्रजालिकस्यापि अविधमानविषयदर्शयि. तृत्वं नाज्ञानहेतुकम्, अपि तु माणेमन्त्रादिसदस्तुकारणजन्यमेवेति भावः । नाऽपि द्वितीयः । इष्टत्वात् । श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वाच्च । प. रास्य प्रातिविधैव श्रूयते स्वाभाविकीत्यादिश्रुतेः । शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः * शतशो ब्रह्मणस्तास्तु संर्गाया भावशक्तयः । भवन्ति तपता श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णतेति स्मृतेः । सर्वोपेता चेति न्यायाच । न तृतीयः । व्यामोहनीयजीवा- ऽभावेन व्यामोहना गाव । कल्पितदर्शनस्य च भ्रान्तिं विना. ऽसम्भवाद । कल्पितत्वेन तहाने व तयामोहनायोगाद । तस्या- ऽपि द्वितीयचन्द्रदर्शनस्येवाविद्याविलासाऽसम्भवाच।किन, तच्छ. के सत्यत्वे द्वैतहानिः, जीवकल्पितत्वे व तह्यामोहकत्वयोगः । ब्रह्मकल्पितत्वे च तस्याज्ञानावश्यम्भावः । तस्माद सर्वथानुपप- तिरेव । ननु अविधादिदौर्घव्यमस्माकं भूषणमेवेतिचेन । तथाचे तत्र प्रमायुक्त्यपोगादुक्तरीत्या निराश्नयत्वनिर्विपयालयोः सिद्ध पोसतोस्तस्या अविद्याया आत्मस्वरूपत्तापाता प्रतीत्यनुसा। रेण तस्या आश्रयत्वाबगीकारे तु घटमहं जानामीतिमतीत्साह. मर्याश्रयत्वजडविपयकत्लादिमसङ्गात् । अनादित्वादिनाऽनुपपत्ति. परिक्षारायोगाधाकिश्चामानासम्भवादिदीर्घश्यरूपसिद्धान्तमोऽपि पदि भवद्भिर्भूपणत्वेनामिमतस्तर्हि संसारानिटनित्यदुःखानुभव- स्य व भूपणाशरोमणिलेनाङ्गीकारेऽपि काहीरित्यलं मास- केन। नाऽपितृतीयोऽज्ञानाश्रयः।जीवस्याज्ञानकल्पितत्वेनान्योन्या. श्रयमसद्रात् । अमानकार्यत्वेन तदाश्रयतायोगामेति सझेपः ।। मानविषपोऽपि दुर्निभय इति विकायानोति ॥न विषय ·शुत्पन्तसुरद्रुमे । १८ अष्टादशी शाखा । इति ॥ भवानज्ञानस्य विषयोऽपि न भवतीत्यनुपनः । तयाच कस्तावत् तस्य विषयः ? चिन्मानं वा, तदन्यो वा । नाथः ।त. चावरणकृत्याऽमम्भवात् । ननु तस्याकल्पितत्वेन स्वप्रकाशत्वेन घावरणाससम्भवादितिचेन्न । विकल्पामहत्वात् । तथाहि । कि तावत् तबावरणकृत्यं- स्वाभाविकप्रकाशस्य लोपः, स्वभावसिद्ध प्रकाशानुत्पत्तिति । नायः । स्वप्रकाशस्य नित्यसिद्धत्वेन म. काशान्तरानपेक्षितत्वेन च लोपायोगात् । अन्यथा तस्य स्वरूप- लेन तल्लोपे स्वरूपनाशमसङ्गात् । स्वरूपमिनधर्मानङ्गीकाराच । एलेनोक्तयोत्वोविरुद्धत्तमुक्तं भवति । साध्याभायव्याप्तत्वात् । तथाच प्रयोगः । चिन्मात्र वस्तु, आवरणानहम् । अकल्पितत्वा- त् । स्वभकाशत्वाच । व्यतिरेके घटादिवदिति । न द्वितीयः । किं तावत् मकाशानुत्पत्तिः । स्वतः प्रकाशस्य विपयासम्बन्धो वा, नास्ति न प्रकाशत इसादिव्यवहारो वा । नायः । ज्ञानस्य विषयमम्बन्धस्वभावत्वात् । स्वतोज्ञानरूपत्वेन सम्बन्धानपेक्षणाच। न द्वितीयः । नास्तीति भ्रान्तरावरणसाध्यत्वेनावरणवायोगात् । सुपुप्तौ व्यवहाराभावेनानावरणप्रसङ्गाच्च । तथात्वे सर्वमोक्षमसङ्गा- आत्यलं विस्तरेण । किच, चिन्मावस्याज्ञानविषयत्वाऽभ्युपगमे त- स्य ज्ञानविषयत्वमप्यकामेनाऽपि त्वयाऽपश्यमभ्युपेयम् । अमान- तन्निवकज्ञानयोरेकविषयत्वनियमाव । अन्यथाऽनितिमसङ्गा- तू । ज्ञानविषयत्वे च मिथ्यात्वयोगोऽप्यवश्यम्भावि' । तथाच प्रयोगः-चिन्मावं वस्तु मिथ्या । अज्ञानविषयत्वे सति ज्ञान- विपयवाद घटावदित्यादि । नाऽपि तदन्योऽज्ञानविपयः ।त. स्थाज्ञानंकल्पितलाव । जडत्वेन स्वयमेष प्रकाशहीने आवरणक- त्याभावाच-1 ननु गृहोदरऋत्तिमसो यथा गृह एवाश्रयो विषय- थेति प्रत्यक्षममाणसिद्धं तथा प्रकृतेऽपि शुद्ध त्रैमवाज्ञानाश्र- ·। २२४ सविशेषनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । यस्तद्विषयश्चेति संगच्छत इतिचेन । दृष्टान्तरपम्यात् । तयाहि । गृहतमसोरुभयोरज्ञानरूपत्वेनेतरेतराविरोधात् । मकृते तु ज्ञानाज्ञान- योमहवेलक्षण्येनात्यन्तविरोधित्वात् । न हि सूर्यस्यान्धकाराश्र- यत्वं कोटिचतुर्मुखैरपि सम्भावयितुं शक्यते इत्यलं कुतर्कनिरा- सैः । विस्तरस्वन्यत्र द्रष्टव्यः । किञ्च, यत इति ॥ यस्माद भवान- ऽज्ञानस्याश्रयो विषयश्च न, अतोऽस्मादेव हेतोः । हीनि निश्चये । ता सत्स्वरूपमामनन्तीति। तब अचिन्त्यानन्तज्ञानशक्तिवलाद्याश्र- यम्य भगवतः श्रीपुरुषोत्तमस्यं सत्म्वरूपं प्रतिपादयन्ति श्रुतय इति संबन्धः । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, यः सर्वज्ञः सर्ववित, य आत्मा- ऽपहनपामा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः । स- त्यकामा ससमंकल्प इत्याद्याः । ननु ब्रह्मण्यज्ञानानङ्गीकारे क- थं तस्य विग्रहादियोग इत्याशङ्ख्य समादधदाह ॥ विग्रहं परम- मजलनिति ॥ श्रुतय आमनन्तीनि योजना । यथा स्वरूपं सत्य- सायाश्रयत्वेनामनन्ति तथा विग्रहमपि परममङ्गलरूपलेनामनन्ती. ति भावः।न हि सर्वामङ्गलरूपाज्ञानस्य कार्य मङ्गलं भवितुर्महति। किन्तु मर्वोत्कृष्टमेव वस्तु मङ्गलपदार्थ इत्याशयेन विशिनष्टि । परमिनि ॥ स्वरूपवत् प्रकाशरूपं क्षराक्षरवस्तुविलक्षणमिति भा- वः । हिरण्यकेशः हिरण्यश्मश्रुः, आपणखात् मुवर्णः, यदात्म. को भगवॉस्तदात्मिका व्यक्तिः किमात्मको भगवान् ज्ञानात्मक ऐश्वरस्मिकः, अस्नाविरं शुद्धमपापविदम, अतसीपुप्पमंकाशं नाभिस्थाने प्रतिष्टितं, दुर्दशमनिगम्भीरमजं श्यामं विशारदम् । पुम्पं कृष्णपिगलं, जरामरणनिनिर्मुक्ताः सर्वधर्माः स्वभावत इत्या- द्याः श्रुतयोऽत्रानुसंधेयाः । जरामरणादेरात्मन्यप्रमक्तत्वात । श- रीर एव तनिर्मुक्तपचनमिति भावः। तथा चप्णव, मस्ताः शक्त- या नृप यन मनिष्ठिताः * तद्विशम्पहप्यं पमन्गरेमह. .

·,
श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १८ अष्टादशी शाखा । २२५
द । वाराहे च, सर्वे नित्याः शाश्वताश्च देहास्तस्य परात्मनः *
हानोपादानरहिता नैन प्रकृतिजाः कचित् ।परमानन्दसंदोहा ज्ञान-
मात्राश्च सर्वशः । सर्वे सर्वगुणः पूर्णाः सर्वदोपविवर्जिता इत्या-
दिस्मृतयश्च । ईश्वरावग्रहो नित्यः । ईश्वरकरणवाद । सार्वज्ञादि-
बदित्यनुमानं च । एतेनाविर्भावांतरोभावादिमत्त्वादनिसत्वमिति
मन्दानां कल्पना निरस्ता । श्रुतिमानहीनत्वात् । ननु आत्मा वा-
रे द्रष्टव्यः श्रातव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः, सोऽन्वेष्टव्यः स
विजिशासितव्य इसादिश्रुतिभिर्ब्रह्मज्ञानार्थ विचारो विधीयत इ-
स्पाययोनिर्विवादः । एवं पयज्ञानमत्र नास्ति, तर्हि किमर्था जि-
शासति । तथाचोक्तश्रुतीना बाधाद तत्साफल्यार्थ हावश्यमज्ञा-
नं त्वयाप्येष्टव्यमितिचेदुन्यते । श्रुतयः अज्ञाननिरत्तये ब्रह्मजि-
शासां तदुपायत्वेन योधयन्तीति सत्यम् । तथापि न तासामज्ञान-
स्य ब्रह्माश्रितो तद्विपयकत्वे वा तात्पर्य, किन्तु जीवगतानादि-
कर्माख्याज्ञानं ब्रह्ममाक्षात्कारमतिवन्धकं संसारापादकं चाज्ञान-
शब्दाभिधेयं विवक्षितम् । आविद्यया मृत्यु तीळ, अविद्याकर्मसं-
ज्ञाऽन्पा हनीया शक्तिरिष्यते * यया क्षेत्रमशक्तिः सा वेष्टिता
नृप सर्वगा । संसारतापानखिलानवामोत्यत्तिसंततान् । तया ति-
रोहितत्वाच शक्तिः क्षेवज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन
वर्तत इति श्रुतिस्मृतिभ्या तभिवृत्तये जिज्ञासायाः साफल्पाभोक्त-
दोपावकाश इति ॥ २३ ॥
इति श्रीहयग्रीवाऽनुग्रहलब्धविवेकन श्रीभगवनियमाऽऽनन्दा-
ऽनुयायिना श्रीपुरुषोत्तमप्रसादेन विरचिते सविशेष-
निर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने
श्रुत्यन्तमुरटुमे
ब्रह्मणोऽज्ञानाश्रयत्वतद्विपयत्वनिरसनशाखाऽटादशी॥१८॥

·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तर्वव्याख्याने। अध शाखा एकोनविंशी। . इत्थं पूर्वत्र श्रीभगवतः पुरुषोत्तमस्याऽज्ञानादिदोपास्पृष्ट- माहात्म्यवत्वं निरूपितम् । इदानीं तत्साक्षालान्तरड्रोपायं ध्यान पादिकाल्पतानुपपचिनिरासपूर्वकं श्रुतिमुखेन प्रतिपादयनौति । ध्यानमङ्गमिति यन्मतान्तरं तन्न युक्तमत एव माधच ॥ यद्यपि श्रवणतोऽपर्गदो- ऽङ्ग तथापि सुवचं शुभ यतः ॥ २४ ॥ ध्यानममिति ॥ आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्त- ध्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुतौ निदिध्यासनं विधीयते । तदेवात्र विषयः । ध्यानं श्रवणस्याङ्ग, ध्यानस्य श्रवणमङ्गं वेति संशयः । तत्र पूर्वपक्षमाह ॥ ध्यानमगामिति यन्मतान्तरमिति॥ ध्यानं श्रवणस्थानमिति यन्मतान्तरं पूर्वपक्षिणोऽभिप्रेतं भवति । एतदुक्तं भवति।आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इसत्र श्रवणमेवाडीत्यभ्युपगन्तव्यम् । यत् साक्षात्फलसाधनस्वेन श्रूयते नदेवाडि शेपि प्रधानमित्यादिसंतां लभते । तत्सन्निधौ फलं विना यस्कर्तव्यत्वेन श्रुतं सत्तस्याहं शेपः सहकारीति चोच्यते । यथा दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजतेति विधिना दर्शपूर्णमासा- ऽग्नेयादयः पयागाः साक्षात्फलसाधनलेन विहितास्त एवानिस्त- त्मकरण, ग्रीहीन मोक्षति, समियो यजनीत्यादिना मोक्षणादयः स- मिधादयश्च साक्षात्स्वर्गफलमन्तरेण कर्तव्यतया विहितास्तेऽङ्गानि । फलवमग्निधावफलं तदङ्गमिति न्यायाद । अङ्गानि द्विविधानि-स्व. रूपोपकारीणि फलोपकारीणि चेतितितमोक्षणादीनिस्वरूपोपकारी- णित.म्पेरमन्नित्यापकारीप्युज्यन्ते प्रयानादीनि तु फलोपकारी- ·श्रुत्यन्तसुरष्टुमे । १९ एकोनविंशी शाखा । णितान्येवारादुपकारीणीति सर्वबादिसमता प्रक्रिया एवं प्रकृतेऽपि वेदान्तश्रवणं प्रमाणविचारात्मकतया सासाहलमयक्षानुभूमि- फलसाधनत्वेन विहितवादनि । विवेकादिगुरूपसदनान्तानि मत्म- नियो विहितानि स्वरूपोपकारकागानि । तेषां ज्ञानातिरिक्तफला- न्तराश्रवणात् । मननादीनि फलोपकार्यगानि । फलं विना तत्स- निधी विहितत्वात् । तथाच मनननिदिध्यासनाभ्यां फलोपकार्य- प्राभ्यां सहश्रवणं नामानि विधेयम् । तथाचात्र प्रयोगः । श्रोत- न्यो मन्तव्य इत्यव श्रवणमगि । साक्षाद्ब्रह्मपत्यक्षममारूपं फलं प्रति साधनत्वेन श्रुतत्वात । यदेवं तदेवम् । दर्शपूर्णमासाभ्यां य. जेत स्वर्गकाम इत्यादिश्रुतदर्शादिवदिति इति पूर्वः पक्षः । तनि- राकरोति ॥ तन्न युक्तमिति । तत्र हेतुमाह । अत एवेति ।। तदुक्तहेतोः साध्यासहचारित्वादेवेत्यर्थः । वेदान्तश्रवणस्य ब्रह्मसा- क्षात्कारानुभूतिफलकत्वनियमस्य श्रुत्यैव निरादरणाद नायमा- स्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन, शृण्वन्तोऽपि वहवो पं न विद्युरित्यादिकया उक्तहेतोरनैकान्तिकत्वयोगादाभासत्वमिति भावः । परोक्षत्वेन साध्याभावेन सह व्यापनाविरुद्ध चेति । ननु तव मते परोक्षममाजनकलमेव श्रवणस्य । अस्माकं तु विषयनि- कृष्टऽपरोक्षपमाजनकत्वं, तदसनिकृष्टे च परोक्षममाजनकत्वमित्य- श्रीक्रियते । यथा महाराष्ट्रे गोदावरी, द्रपिडे कावेरीन्यादेवाक्य- स्यासनिकृष्टविषयकत्वात् परोक्षपरत्वम् । अयं घटोऽयं देवदन इत्यादेश्व सन्निकृष्टविषयकत्वादपरोक्षजनकत्वमितिविवेकइतिचेन । सनिकविषयेऽपि वाक्यस्य आलोकादिसहकृतचक्षुरादिद्वारेणैवा. उपरोक्षकरणत्वमिति ब्रूमः । एवं, चक्षुरादरेव प्रत्यक्षपमाकरण, न तु वाक्यस्य । तथाच श्रवणायनन्तरमालोकस्थानीयश्रीकृष्णा- ऽनुग्रहसहकृतचक्षुरादिस्थानीयनिदिध्यासनेनैव ब्रह्मसाक्षात्कार इ.

·२२८ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । त्यादरेणाह श्रुतिः- यमेष वृणुते तेन लभ्यः, ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः, ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्नित्यादिका। तस्मात् साक्षात्फलसाधनत्वेन श्रूयमाणत्वमिति शेपिलक्षणस्य नि- दिध्यासने एवं समन्वयात् तस्यैवाङ्गित्वम् । श्रवणादेस्तु परोक्षा- ऽनुभवजनकत्वाद् आरादुपकार्यङ्गत्वयोग इति सिद्धम् । श्रवणं न निदिध्यासनस्याङ्गि, साक्षात्फलसाधनत्वेनाश्रूयमाणत्वात् । श्रीहीन मोक्षति इत्यादौ श्रुतप्रोक्षणादिवत् । वेदान्तवाक्यं न साक्षा- स्कारममाकरणम् । परीक्षज्ञानहेतुत्वात् । महाराष्ट्र गोदावरीति वाक्यवत् । श्रवणं न ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुः । शृण्वन्तोऽपि बहव इत्यादिश्रुतिनिरादरविषयत्वात् । यन्नैवं तन्नैवम् । ततस्तुतं पश्यति निष्कलं ध्यायमान इत्यादिकण्ठरवेण साक्षात्फलसाघनत्वेन श्रूयमा- णनिदिध्यासनवदित्याद्यनुमानान्यत्रानुसन्धेयानि । उक्तमक्रिया चास्माकमपि संमता तथाच, निदिध्यासनमङ्गि । साक्षाद ब्रह्मम- सक्षफलकरणत्वेन श्रूयमाणत्वात् । श्रवणमननयोस्तदङ्गत्वं ब्रह्म- साक्षात्कारभूतफलमन्तरेण कर्तव्यतया विहितत्वात् । ते च स्वरू- पोपकारिणी इति राद्धान्तः । ननु, द्रष्टव्यः श्रोतव्य इति दर्शना- ऽव्यवधानपाठरूपसन्निधानाच्छ्रवणस्याङ्गित्वमितिचेन्न । उक्तहेतो- रमयोजकत्वात् । तथाहि । न तावत्सनिधिमात्रमङ्गित्वे प्रयोजक- म्, अपि तु तद्गतफलजननानुकूलमामर्थ्यम् । तस्य पूर्वोक्तपका- रेण श्रवणे व्यभिचारानोक्तार्थसिद्धिः । अन्यथा मोक्षणादीना- मपि सन्निधेिपठितानामपि अगित्वापत्तेः । सन्निधिपाठसाम्पात् । क्लीवसान्निध्यादपि स्त्रियः प्रजोत्पत्तिमसहाच हेतोरप्रयोजकत्वं सिद्धमिति भावः । अपिच श्रवणस्य साक्षात्कारममाजनकत्वाभ्यु- पगमेऽपि निदिध्यासनं तदङ्गामिति वचनं तु वालभाषितमेव । क- थमप्यसम्भवात् । न हयं घट इति वाक्याद पटविषयकमात्यले जा- ·श्रुत्पन्तसुरद्रुमे । १९ एकोनविंशी शाखा । २२९ ते सति पुनस्तत्र ध्यानापेक्षा कस्यचित् पुंसो जायते, दृष्टश्रुता. गोचरत्वादनुपपत्तेश्चेति तस्मादुक्तसिद्धान्त एव श्रेयस्त्वाच्छ्रेयो- . ऽधिभिर्येय इति सङ्केपः ॥ श्रुत्वा मत्वा तथाध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययौ * संशयं च परा- गुबलभते ब्रह्मदर्शनमिति स्मृत्या श्रवणमननयोरज्ञानसंशयादिनि- वृत्तावेघोपक्षीणलान्नैराकाक्ष्यमित्यवगम्यते । तस्मात् तयोः सा- ध्ये साक्षात्कारमयोजके निदिध्यासनेऽङ्गता सुप्रसिद्धति तात्य- र्येणहि ॥ ययपि श्रवणतोऽपवर्गद इति ॥ यद्यपि श्रवणतः श्रवणादपि भगवाञ्च्छीपुरुषोत्तमस्त्व निादध्यासनसाक्षात्कारद्वारा परम्परयाऽपवर्गदो मोक्षदो भवसि तथापि तस्य परोक्षज्ञानहेतु- खेन बहिरङ्गत्वानिदिध्यासनाङ्गलमेर यत इति । यद्वा, वाक्यं त- त्सुवचनं शुभं यथार्थ भवतीति वाक्यार्थः । तथाच निदिध्यासनं साक्षाद्ब्रह्मदर्शनहेतुत्वादन्तरगसाधन, श्रवणमननेच निदिन्यासना- ऽने इति भावः । मनसैवानुद्रष्टव्य इत्यवधारणसहकृतया श्रुत्या मनस एव करणखविधानादुभयपक्षस्याप्यसिद्धिरितिचेद, मनसः करणत्वम्, अस्माकमप्यभीष्टत्वात् । नचोक्तसिद्धान्तभङ्ग इति वा- ध्यम् । निदिध्यासनस्य साक्षाद्दर्शनोपायत्वेन मनसः करणवे. ऽपि ध्यानस्य तद्व्यापारत्वादविरोधः। ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमान इति श्रुत्यन्तरे स्पष्ट कण्ठरवेण श्रूयमाणवाद । नन, यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहोते, यन्मनसा न मनुते इति च श्रुत्या मनमोऽगोचरत्वं ब्रह्मणः श्रूयतेऽतो मनसः कर- णवाभाव इति वाच्यम् । तस्या अशुद्धमनमो निषेधविषयत्वात् । कात्यागोचरत्वेनेयत्तावच्छिन्ननिषेधपरत्वाद्रा नोक्तदोपावकाशः। इतरथा तयैव श्रुत्या, यतो वाच इति शब्दनिषेधस्यापि माम्पा च्छवणस्यापि करणत्वानुपपचिस्तुल्पैच । यत्रोभयोः समो दोषः - ·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने। परिहारोऽपि वा समः * नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तागर्यविचारणे इति वचनात् । ननु मास्तु ब्रह्मण उभयोरपि गोचरसमितिचंन्न । आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः, दृश्य- ते वापया बुद्ध्येति श्रुतिच्याकोपाद, दर्शनाभावेऽनिर्मोक्षम- सङ्गान्मोक्षविधायकश्रुतिभ्याकोपाच । नन्वस्तु ब्रह्मदर्शने मनसः करणत्वं, तथापि तस्य जन्यत्वेनानित्यत्वावश्यम्भावाद् । ब्रह्मसा. क्षात्कारोऽनित्यः । मनोजन्यवाद । घटादिमत्पपदित्यनुमाना- दिति चेन्न । शब्दकरणोऽपि तुल्यत्वात् । ब्रह्मसाक्षात्कारो मि- ध्या शाब्दज्ञानजन्यवाद । इदं रजतमिति वाक्यजन्यरजतज्ञान- पदिति प्रयोगसाम्याद । नच शाब्दज्ञानस्याऽऽवरणभङ्ग एवोप- योगः । दर्शनस्य स्वत एव सद्भावाभ्युपगमादिति वाच्यम् । सि. द्धान्तेऽपि दर्शनमतिबन्धकनिवृत्तावेवोपयोगाभ्युपगमान्न तु सा- क्षात्कारे, तस्य मतिबन्धकनिहत्तावेवोपक्षीणलात् । सिद्धान्ते ध्यान- सन्तत्या भीत: श्रीपरमेश्वरः स्वसाक्षात्कारमतिबन्धकं नाशय- स्वा स्वात्मानं च प्रकाशयति, ब्रह्मभावापनि पापयतीति तात्पर्या- थः । तमक्रतुं पश्यति चीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मन इत्यादिश्रुतेः । मरमसादादवामोति शाश्वतं पदमव्ययमिति भग- पदुक्तेश्च । ननु ध्यानस्य मनोनश्चल्पपूर्वकत्वाद तस्य तु निरति- शयचञ्चलतात कथं ध्यानयोगोपपत्तिरितिचेन्न । तस्य निरतिश- पचाञ्चल्येऽपि अभ्यासवैराग्याभ्यां नैश्चल्यसम्भवात् । तथोक्तं श्रीमुखेन । असंशयं महाबाहो मनो दुनिग्रहं चलम् * अभ्यासेन तु कौन्तेय रेषेण व सूयते इति । आटतिरसकदुपदेशादिति सवाचाभ्यासेन प्रतिवन्धकनित्तिः । वैराग्येण च विक्षेपनिट- चिस्तदुभपविरोध्यभावे नैश्चल्यमिति । तत्र विरागो नाम विषय- भोगेऽलम्बुझा हेपत्तनिश्चयपूर्वकविषयरयागः । स च विषयो ·श्रुत्यन्तमुरमे । १९ एकोनविंशी शाखा । परीक्षया दोपोद्भावनजन्यः। परीक्ष्य लोकान् कर्मजितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायाव, नास्यकृतः कृतेन । परीक्षायाश्च गुरूपदेशापेक्षवाद प्रथम गुरूपासन कार्यम् । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठ, यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ * तस्यैते कथिता पर्थाःम- काशन्ते महात्मन इत्यादिश्रुतेः । श्रोत्रियं शब्दब्रह्मनिष्णातमाअन्यथा शिप्यमंशयनिरासकलायोगात् । किञ्च, ब्रह्मनिष्ठं परब्रह्मस्वरूप- गुणादिविषयकानुभूतिपूर्णम् । अन्यथा शिष्यानुभाषिकत्वायोगा- त् । उक्तलक्षणगुरूपसत्तिर्मुमुक्षुणा कर्तव्येति वाक्यार्थः । गुरुश्च तस्य श्रद्धावादिनिर्णयपूर्वकं परीक्षामकारं तस्मा उपदिश्प प्रम- वियां दद्यात् । तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्पर प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय येनाऽक्षरं परमं वद सत्य मोवाच तां तत्वतो ब्रह्म- विद्यामिति श्रुतेः । विश्वासार्जवशमादिसंपन्नेन मुमुक्षुणोक्तल- क्षणगुरोर्मुखाटेदान्तानां ब्रह्मस्वरूपगुणादिप्रतिपादनपरत्वस्य श्र- वणपुटेनायधारणं श्रवणम् । श्रुतार्थस्य स्वानुभूतिविषयीकरणाय शास्त्रानुकूलयुक्तिभिरवधारणं मननम् । मननावधारितपदार्थस्य नै. रतर्येण ध्यानविषयीकरणाय ध्यानसन्ततिनिदिध्यासनम् । तथा- भृतव्यानस्यात्यन्ताप्राप्तत्वाद् अपूर्वविधिरेवायम् । निदिध्यासित- जय इति दर्शनस्य तु, दृश्यते त्वग्न्यया बुद्धयेत्यादिना पासवाद । द्रष्टव्य इत्यनुवाद एव । तव्यप्रत्ययो योग्पार्थक एव । श्रवणमनन योस्तु ध्यानमहकारित्वात् तदङ्गलामति निर्गीलतार्थः । आलो. ख्य सर्वशास्त्राणि विनार्य च पुनः पुनः * इदमे मुनिष्पन्नं ध्ये- यो नारायणः मदा । स्मर्तव्यः मततं विष्णुविस्मर्तच्यो न जातु चित् । सर्वे विधिनिषेधाः म्युरेतयोरेव किंकराः । तेषां सततयु- क्तानाम् । इज्याचारदमाहिमादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु प- ·२३२ सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । रमो धर्मों यद्योगेनात्मदर्शनमित्यादिस्मृतिभ्यः । परीक्षानाम- आदायन्ते च मध्ये चानन्तविचित्रासंख्येयदुःखसन्तानस्य स्वस्मि- नत्र जन्मनि जन्मान्तरेषु च प्रत्यक्षानुमानाभ्यां भूयोऽनुभूय शास्त्रा, ऽनुमानाभ्यामन्येप्वपि देवतिर्यमनुष्यादिवद्धक्षेत्रज्ञमात्रेषु तत्वा- अनुसन्धानेन तत्रालम्बुद्ध्या जिहामोत्पादनमिति यावत् । तथाहि । वर्तमाने जन्मनि तावदनेकदुःखानि सर्वैरप्यनुभूयन्ते इति प्रत्यक्षेण, अहं दुःखी रोगीत्यादिप्रत्ययेभ्यः,- अहं पूर्वजन्मस्वपि दुःखी अ- भवं, कर्भपरतन्त्रत्वादिदानीन्तनजन्मवदित्यादिप्रयोगात् । सर्वेऽपि पद्धजीवा दुःखभागिनः, कर्मपरवशत्त्वाद्, अस्मदादिवदित्यनुमाना- द । यथेह कर्मजिनो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोका क्षीयते, मृत्वा पुनर्मृत्युमापद्यतेऽद्यमानः स्वकर्मभिरित्यादिश्रुति- भ्यः । आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन * । खर्गेऽपि पा. तभीतस्य क्षयिणोनास्ति नितिः। मोक्षधर्मे सुलमा यथा जतु च काठानि पशिवचोटविन्दवः संश्लिष्टानि तथा राजन् प्राणि- नामिह सम्भक अहं च त्वं च राजेन्द्र ये चाप्यऽन्ये शरीरिणः । विन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसम्भवा इति । तत्रैव भीष्मः- प्रजापतीनृपश्चैिव मागश्चैिव बहून वरान * मप्ती- श्र वहून ज्ञात्वा राजपश्चि परन्तप । मुरपश्चिाईतश्चान्यान् - पनि सूर्यसनिभान् । ऐश्वर्याच्यावितान दृष्ट्वा क.लेन महता नृप। वैतरण्यां चापि दुःखं पतितानां यमक्षये इति । तवैवानगरो मुनिः माहादं पति- अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः * उत्प- निनिधनजस्य किं कार्यमवशिष्यते । जगमस्थावराणां च भूताना- ममुराायपापार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्यु पश्यामि सर्वशः। अन्तरिक्ष. चरणांच दानवोत्तमपक्षिणाम् उत्तिन पथाकाल मृत्युर्वलयतामपि। शतभूतानि संपश्यन पक्तानि मृत्युना । सर्व सामान्यतो विद्वान ·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । १९ एकोनपिंशी शाखा । २३३ कृतकृत्यः मुखं स्वपे इति । तत्रैव नारदः शुकं पति- अनित्यं यो- चन रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः * आरोग्यप्रियतवासो गृधेत तत्र न पण्डितः । सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । सं- योगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् । अन्तो नास्ति पि- पासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् । तस्माद सन्तोपमेघेह धनं पश्यन्ति पण्डिता इति स्मृतिभ्यः । तथाच- जायमानं दि पुरुपं यं पश्येन्मधुसूदनः * साविकः स तु विज्ञेयः स वै मोक्षार्थचिन्तक इति शास्त्राजन्मसमये श्रीभगवता खामाधारणकारुण्याईया दृष्टयावलोकितः सात्विको जात आ- दितः परतिमार्गेऽनर्थप्सतति मीमांसमानः सत्सङ्गलभ्यकथाश्रव- णादिजन्यविवेको वेदोक्तस्वाधिकारधर्माऽनुष्ठानपरिशुद्धसत्वः प- रीक्षायामधिकारी। सथाच मोक्षधर्मे श्रीनारदः- अशोकं शोकनाशार्थ शास्त्रं शान्तिकर शिवम् । निशम्य लभते बुद्धि तां लब्ध्वा मुखमेधते इति । दुःखं सायद त्रिविध- तापज, गर्भाधवस्योद्भव, नरकयातनोद्भवं चेति । तत्रायं विविधम्- आध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकं चेति । तत्राचं द्विविधं-- शारीरं मानसं चेति । तत्र शारीरं ज्वरशूलामययक्ष्मकुष्ठादिकरोगजं, मानसं च कामक्रोधलोभमोहामूयापमानाटिजम् । द्वितीयं च मृग पक्षिमनुप्यव्याघपिशाचादिजन्यं, चरमं शीतोष्णवातवर्षादिजन्यम्। तथाच वैष्णवे, आध्यात्मिकादि मैय ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः * उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्रामोत्यात्यन्तिकं लयमित्यादिना तापजन्य- दुःखभोगमकार उक्तः । अवस्थोद्भनं च, अवस्थानां बहुत्वाद बहुविधम् । तत्र मृवपुरीपासमिपरिपूर्णागारे गर्ने उल्वण- .

·०३४ समिशेपनिविंशपश्रीकृष्णस्तरव्याख्याने । चेष्टा गपृष्ठकी शस्लिमंत्रााम्पिोन अङ्गप्रसारणाअभापतयान- स्थान शकन्मत्रादिपङ्कशयनम् । तत्रजायमानशनजन्मानुभृतदु.खस- न्ततिस्मृतिजन्य चेति । अथ जन्मावस्ये द्भवं च प्रवले. प्रमूर्तिमा- रुतेः भाजापसे प्णप्रखरमायुना च पीड्यमानास्थपन्धनेन कण्ट- कैस्तु यमानेनेत्र क्रक दारितनेर, यन्त्र निष्कष्यमाणेनेव. पू. तिवगात् क्रमिणव मानयोनहिर्छया धरणिपातः । शैशवाव- स्थाद्भव च गारपरवर्तनकण्डूयनाद्यशक्तिज परेच्छया दत्तस्तन्य- पानादिम् अगुचिमुत्रा पाईप्रस्तरशयनादिक च । पाल्पायस्थोना च- काऽह कुतः किमात्मकः, किं हेय किमुपादेयं, किं का. ये फिमकार्य कि पान्य किमवाय, को धर्मः को ह्यधर्म इ- स्वायज्ञानप्रमाम् । यौवनारस्थान च- कामाहकारादिबाहुल्या- दोग्य दीप्सयाऽनेकविधारम्भजन्य नदप्राप्त्या संतापादिक च।ज. रोद्व च-दहे कम्पः मर्वाश्यवशायल्य शीर्णदर्शनवलहानिप्रण- टदरवादिजन्य नतभन्दजठराग्निवहुभोजनाभिलापाल्पचेष्टा- दिन रमृत्यौपना प्रस्थाजानरामादि, नक्षणानुभूतास्तुस्मृतिहा- नि पराधीनोत्यापन पोशनादिज, गृत्य पुनादिकृतापमानज, सर्व- शाच कयाहानि पहाराहारादिबहुशहादिजन्य स्वजनरन्धुपरिहा- सजन्य पूर्वानुभनमुखेशर्यादिस्मृतिजन्यतापगृहीनदीशासादिज- न्प मरणोन्मुखत्वेऽपि मम पुत्रादयः कय नीषियन्तीति चिन्तामात चेति । मरणावस्थोद्गां च वक्तु कामो उक्तुमशक्तः पुगादि द्रष्टुका- मो राष्टिहीनः श्रोतुराम, श्रीनहीनोऽमरययदंशरश्चिकादि- दश्यमा7 इा शगग्राउ मान 37 प्रादीमाण न माछ- तो हम्पादादि सिपमहानिरंचनाय हशादुरमणांमनि । अथ यिम्- आदी भर नक | यमगिरणा दर्शनान, रातः .

·- श्रुन्यन्तरद्रुमे । १९ एकोनविंशी शाखा । २३५ पाशबन्धनातक लुकावतिरत्रशमादिमचालनमार्गगमनाजातम् । तब कुठारः कुन्न, तामिनिस्खननलारोपणन्याप्रादमुखपवे. शनगृधादिभक्षणनेसनलकावनक्षारकर्दमपातनादिजातमिति मझेपः ।। किञ्च, पुनश्च गर्ने पतति जायते च पुनः पुनरिति शास्त्रात पुन- गर्भावशादिक व संसारच मन दुःखदुनसानम् । तच्च ग- पनिषदि पुराणादिषु च प्रसिद्धम् । तेपुकानिचिवाल्यादिसमयेऽनुभूनानि स्मृत्याऽवगन्तव्यानि । कानिचिचानुमानादिभिः स्वस्यापि पुरपित्रादिदृष्टान्तैर्जन्ममरणा- दिदुःखमोगानुभां निश्रिनुयात् । अहमपि जन्मादिज दुःख ह्यनुभवं, कर्माधीनत्वात् । म. म पुत्रादिवत् । ममापि मरणदुःखमवश्यं भावि, कर्मपारवश्याज- न्मवत्त्वाच । अम्मपितृपितामहादिवत् । ममाप्येश्वर्यं नाशि, कर्म- जन्यत्वात् । दुर्योधनाद्यैश्वर्यवत् । ममापि जरादिदुःखमवश्य भा- वि, कर्मपारतव्याव । मम पितामहादिवदित्यादिभिः । परीक्षाम- कारश्वभीष्मेण स्पटमुक्त गजेन कश्चित् पुरुषः कानने समभिद्रु- त: * जिघासाभयमन्त्रस्तः भविवेश महद्रनम् । अथ पश्यनि त. वस्थं सिंहयूथपस्थितम् । त दृष्ट्वा स निवर्तेत दिशमन्यमधा- चत । तत्रापश्यद खड्गहस्ता भीमकन्या च दारुणाम् । आधावन्ती- मभिमुख तिष्ठतिष्ठति चाऽब्रवीत् । ता दृष्ट्वा स निवनिला दिशा- मन्यामावत । तस्यामपश्यन् तरस्थ प्रदीप्त वनं वह्निना । स त- अचिन्तयामाम अदा कामस्थितम् । इतो गज इनः सिंह इस: कन्या वितो दव निगशा जीवित प्राप्तस्तत्र कूपमपश्यना कक्षा- यतनमत्यनमन्धकारमननाम् । म नत्र कुपे युरुषः पात भा. पीडितः । अयालोक्य यतस्तत्र सर्प कूगा परथम रिज़म्भ- माण घोगस्य श्यमन्तं लेलिहाननम् । वल्लीमादाय राजेन्द्र तले- ·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । ऽतिष्ठदधोमुखः । अलावुरिव तत्रासौ तस्यां वल्ल्यां प्रलम्बितः । तस्या वल्ल्यास्तु मुलानि व्यच्छिनत्तत्र मुपकः। उपद्रवास्तु तवा- ऽन्ये दंशाका मत्कुणादयः । तत्राप्यन्यद्रसोत्पन्नं क्षौद्रं मधुकराव- तम् । तप्तं तचाल्यमानं तु घृष्यमाणमभिद्रुतम् । अपियन्मधु तत्र- स्थं पतितं तस्य मूर्द्धनि । पतितं मस्तके तस्य मधु तन्मुखमाविश- त् । पतितं मस्तके सर्वमपिवत् स पिपासितः । यथा स पुरुपो वत्स घोरे वर्तति सङ्कटे । तथा शरीरिणः सर्वे घोरे वर्तन्ति संश- ये । अथाऽस्यार्थः । योऽसौ गजो महावीचिर्विद्धि देहि हिताहि- तम् * सिंहान् भोगान् विजानीहि विहाराहारसम्भवान् । असि- हस्ता तु या कन्या सा जरा दुरतिक्रमा । यो दावाग्निः स शो को वै लोभमोहभवाश्रयः । कूपस्तु मानुपो लोकः कालो जगदुप- द्रवः । आयुर्वल्ली तथा मोक्तं भूपको मृत्युरुच्यते । योऽसौ कूप- तले सर्पः स भयः काल उच्यते । कामं मधुरसं विद्धि संशयो ना- ऽत्र विद्यते । मधुनश्चाऽपि यत्स्वायं कामस्वाद्यो हि स स्मृतः । एवं श्रुतगुणो वत्स धर्मोत्कृष्टमतिर्भवेत्यादिभिः । मोक्षधर्मे श्रीसन- कुमार:- सर्वारम्भपरित्यागी निराशानिप्परिग्रहः * येन सर्व परित्यक्तं स विद्वान् स च पण्डितः । अस्थिस्थूणं स्थूणयुतं मां- सशोणितलेपनम् । चविनद्धं दुर्गन्धि पूर्ण मूत्रपुरीपयोः । जरा- शोकसमाविष्टं पश्चानिलसमन्वितम् । रजस्वलमिमं नित्यं भृतावा- समिमं त्यजेत्यादि । वैष्णवे च- गर्भो विलीयते भूयो जायमा- नोऽस्तमेति च * म्रियते जातमात्रश्च बालभावेऽथ यौवने । म. ध्यम वा वयः प्राप्य वार्द्धके वा ध्रुवा मृतिः । यावनीवति ता. वच दुःखैर्नानाविधैः प्लुतः । द्रव्यनाशे तयोत्पत्ती पालने च त. था नृणाम् । भवन्त्यनेकदुःखानि तयोएनिपत्तिः । यद्यमीतिकरं पुंसां वस्तु मैत्रेय जायते । तदेव दुःखक्षस्य पीजत्यमुपगच्छति ।

·श्रुत्यन्तमुरद्रुमे । १९ एकोनविंशी शाखा । २३७
कलबपुत्रमृत्पादिगृहक्षेत्रधनादिकैः । क्रियते न तथा भूरि मुखं
पुंसां यथाऽसुखमित्यादिना इत्येवं शास्त्राचार्योपदेशेन परीक्ष्यमाण-
स्य पुंसो विरागो जायते एव । तथाचाभ्यासविरागाभ्यां मनोनै-
श्चल्ये मिद्धे निदिध्यासनमुपपद्यत इति भावः ॥ २४ ॥
इति श्रीहयग्रीवानुग्रहलब्धविवकेन श्रीमन्नियमानन्दा-
अनुयायिना श्रीपुरुषोत्तमप्रसादेन विरचित
सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने
श्रुत्यन्तसुरद्रुमे
ध्यानस्यान्तरङ्गत्वनिर्णयशाखा एकोनविंशी ॥ १९ ॥

·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । ऽतिष्ठदधोमुखः । अलावुरिव तत्रासौ तस्यां वल्ल्यां प्रलम्वितः । तस्या वल्ल्यास्तु मुलानि व्यच्छिनत्तत्र मूषकः। उपवास्तु तवा. ऽन्ये देशाका मत्कुणादयः । तत्राप्यन्यद्रसोत्पन्नं क्षौद्रं मधुकराव- तम् । तप्तं तचाल्यमानं तु धृष्यमाणमभिद्रुतम् । अपिवन्मधु तत्र- स्थं पतितं तस्य मुर्द्धनि । पतितं मस्तके तस्य मधु तन्मुखमाविश- त् । पतितं मस्तके सर्वमपिवत् स पिपासितः । यथा स पुरुपो वत्स घोरे वर्तति सङ्कटे । तथा शरीरिणः सर्वे घोरे वर्तन्ति संश- ये । अयाऽस्यार्थः । योऽसौ गजो महावीचिर्विद्धि देहि हिताहि- तम् * सिंहान् भोगान् विजानीहि विहाराहारसम्भवान् । असि- हस्ता तु या कन्या सा जरा दुरतिक्रमा । यो दावाग्निः स शो को वै लोभमोहभवाश्रयः । कूपस्तु मानुपो लोकः कालो जगदुप- द्रवः । आयुर्वल्ली तथा मोक्तं मूपको मृत्युरुच्यते । योऽसौ कूप- तले सर्पः स भयः काल उच्यते । कामं मधुरसं विद्धि संशयो ना. ऽत्र विद्यते । मधुनश्चाऽपि यत्वाचं कामखाद्यो हि स स्मृतः । एवं श्रुतगुणो वत्स धर्मोत्कृष्टमतिर्भवेत्यादिभिः । मोक्षधर्मे श्रीसन- कुमारः- सर्वारम्भपरित्यागी निराशानिप्परिग्रहः * येन सर्वे परित्यक्तं स विद्वान् स च पण्डितः । अस्थिस्थूणं स्थूणयुतं मां- सशोणितलेपनम् । चविनद्धं दुर्गन्धि पूर्ण मूत्रपुरीपयोः । जरा- शोकसमाविष्टं पश्चानिलसमन्वितम् । रजस्वलमिमं नित्यं भूतावा- समिमं त्यजेत्यादि । वैष्णवे च- गर्भो विलीयते भूयो जायमा. नोऽस्तमेति च * म्रियते जातमात्रश्च पालभावेऽथ यौवने । म. ध्यम वा वयः प्राप्य वार्द्धके वा धुवा मृतिः । यावजीवति ता. वच दुःखैर्नानाविधैः प्लुतः । द्रव्यनाशे तयोत्पत्तौ पालने च त. था नृणाम् । भवन्त्यनेकदुःखानि तथैवेष्टविपत्तिपु । यद्यत्मीतिकरं पुंसां वस्तु मैत्रेय जायते । तदेव दुःसशक्षस्य पीजस्वमुपगच्छति ।

·श्रुत्यन्तसुरद्रुमे । २० विशी शाखा । राकाइयादित्यलं विस्तरेण । अथ ब्रह्मस्वरूपगुणादिविपयकनि- दिध्यासनफररूपा द्वितीया अपुनरादत्तिलक्षणार्चिरादिरूपा । सापि श्रीपुरुषोतमकृपाकटाक्षावलोकितनिवृत्तिमार्गनिष्ठं, स्वोचि. साऽधिकारानुरूपतदपितनिफामधर्माऽनुष्ठानपीणितश्रीपुरुपोत्तम- मसादजन्यशुद्धसत्वं श्रीगुरुमसादजन्यविकनिरस्तसर्वसंशयविप- यंपादिक पक्तियोकजन्यविरागाभ्यासभूपितं निदिध्यासनपरा- यणं चरमजन्मानमधिकत्य विधीयते । अथ य दुवै वास्पिञ्च्छव्यं कुर्वन्ति यदु नार्थिपमभिसम्भान्ति । अर्चिपोऽहरह्न आपूर्यमाण- पक्षमापूर्यभाणापक्षायान पहुड्डे ने सान्मासान मासेभ्यः संवत्स- २ मत्सराहादित्यमादित्या चन्द्रममं चन्द्रमसो विद्युत तत्पुरुषो- मानः स एतान् ब्रह्म गमयति, एप देवपथो ब्रह्मपथ, एतेन प्र- तिपयमाना इस मानवावर्त नावन्ने न स पुनरावर्तते इत्यादि. श्रुते । अपिजोतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् * तव प्रयाता गच्छान्त मन बह्मविदो जनाः। मामुपेत्य तु कौन्लेय पुनर्जन्म न वि. द्यते । मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मनः संमिद्धि परगा गाइतिश्रीमुखोक्तश्च। अव परैः स्वबुद्धयुत्प्रेक्षितानु- पपत्तयः प्रम निरस्ताः।अयोभयोर्मागोक्त चारशून्य तद्विरुद्धा- चारिण विहिन वर्मत्यागिनमधिकृत्य विधीयमाना नरकरूपा गतिस्त- तीया । ओनयोः पोर्न कतरेण तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्ती- नि भूतानि भान्ति जायम्ब म्रियस्वेत्येतत्तृताय स्थानं तेनासौ लो- को न संपूरी तम्म जुगुप्सेत् । तदेप श्लोकः- स्तेनो हिरण्य- स्य मुरां पिवश्व गुरोल्पनायमन् ब्रह्महा च * एते पतन्ति चत्वा- रः पञ्चनश्यानरस्तेः । अय लोको नास्ति न पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापको म । यम वास्वत संयमनं जनाना यमं राजानमि- स्यादिश्रुतः । न चैते वशं यान्ति यमस्य भगवन् किल * माय- ·सविशेपनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । अथ शाखा विंशी । अथ गतिस्तावत् विधा-पुनरावृत्त्यपुनरात्तिनारकिभेदात् । तत्राद्या पुण्यात्मकर्मफलरूपा धूममार्गगतिः । तथाहि । स्वर्गका- मो यजेत्यादिना सकाममधिकृत्य विधीयमानानां मुकर्मणां पु. नरावृत्तिलक्षणं स्वर्गायेव फलम् । अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते द- चामत्युपासते ते धूमभिसम्भवन्ति, धूमाद्रावि, रावेरपरपक्षमपरं- पक्षाद्यान् षड् दक्षिणेति मासांस्तानेति संवत्सरमभिमामोति मा- सेभ्यः पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमप्तमेप सोमो राजा तद्देवा- नामन्नं तं देवा भक्षयन्ति तस्मिन् यावत्संपातमुपित्वाऽथैतमध्वा. नं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं चायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽभ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्प- ति इह व्रीहिर्वा यवा ओपधिवनस्पतयस्तिलमापा इति जायन्ते मा. प्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोति यः, तस्माल्लोकात् पुनरे- यस्मै लोकाय कर्मणे पशुरेव स देवानामियादिश्रुतेः । धूमो रात्रि- स्तथा कृष्णा । पपासा दक्षिणायन * तत्र चान्द्रमस ज्योति- र्योगी प्राप्य निवर्तते । आवल्लभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुने- त्यादिस्मृतेश्च । ननु, अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्थयाजिनः सुकृतं भ- पति अपामसोमममृता अभूम, यत्र नोण नच शीतं स्यान्न ग्लानि- नाप्यरातय इत्यादिभिस्तस्याप्यक्षयत्वप्रतिपादनाव कथं तस्य नाशयोग उच्यते इतिचेन । यथेह कर्मचिनो लोकः क्षीयते एव- मेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते इत्यादिभिर्वाधात् । नचोक्त- श्रुतिविरोधस्तवापि समान इति वाच्यम् । निषेधवाक्यस्य माव- ल्यात् तर्कसहकृतत्वाच । नच तथापि श्रुतियाधस्तवाप्यनिष्टो वै- दिकवादिति वाच्यम् । तासां स्वर्गादिफलमाशस्त्पयोधकत्वेन ने- ·त्यादिश्रुतः । म चैते शं यान्ति यमस्य भगवन किल*माम- पपत्तयः पूषा निरस्ताः अधोभयोर्मागोक्ताचारशून्य तद्विरुद्धा- चारिण विहिन धर्मत्यागिनमधिकृत्य विधीयमाना नरकरूपा गतिस्तु- तीया । अनियोः पथार्न कारण तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्ती- नि भूतानि भवन्मि जायस्व नियसेत्येतत्तृताय स्थानं तेनासौलो- को न सपूग तम्म उजुगुप्सेत । तरेप श्लोकः- नेनो हिरण्य- स्यम्मुरा पिवश्च मुरोस्वल्पमावान् ब्रह्महा च * एते पतन्ति चत्वा. रः पञ्चमवानरसी: । अय लोको नास्ति न पर इति मानी पुनः श्रुत्यन्तमुरमे । २० विंशी शाखा । राकासवादित्यलं विस्तरेण । अथ ब्रह्मस्वरूपगुणादिविपयनि- दिध्यासनफलरूपा द्वितीया अपुनराबविलक्षणाऽचिरादिरूपा। सापि श्रीपुरुपोचमकृपाकटाक्षायलोकिनित्तिमार्गनिर्ग, स्वोचि- ताऽधिकारानुम्पतदपितनिष्कामधर्माऽनुष्ठानपीणितश्रीपुरुषोत्तम- प्रसादजन्यशुद्धसत्त्वं श्रीगुरुप्रसादजन्यविवेकनिरस्तसर्वसंशयविप- ययादिकं तिथिोकजन्यविरागाभ्यासभूपितं निदिध्यासनपरा- यणं चरमजन्मानमधिकृत्य विधीयते । अथ य दुवै वास्मिञ्च्छव्यं कुर्वन्ति यदु नापिमभिसम्भान्ति । अर्चिपोऽहरन आपूर्यमाण- पक्षमापूर्यभाणापक्षाधान पडुड्डेति तान्मासान मासेभ्यः संवत्स- रं संवत्सराहादित्यमादित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युनं तत्पुरुपो- मानवः स एतान् ब्रह्म गमयति, एप देवपयो ब्रह्मपथ, एतेन प्र. तिपद्यमाना इम मानवावर्त नावन्ने न स पुनरावर्तते इत्यादि- श्रुते । अशितिरहः शुक्ल पण्मासा उत्तरायणम् * तव प्रयाता गच्छान्त बम ब्रह्मविदो जनाः। मामुपेत्य तु कौन्लेय पुनर्जन्म न वि. द्यते। मामुपेत्य युनर्जन्य दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मनः संसिद्धि परना गा इतिश्रीमुखोक्तश्च। अव परैः स्वनुयुत्पेक्षितानु- पुनर्वयामापको म । यम जस्सत संयमनं जनाना यम राजानाम- ·माप्यत्र कौनय तनो पान्त्यमां गतिमिति स्मृतेश्च । एतास्तिस्रो- २४० सविशेपनिर्विशेपश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । ऽपि मानुष्यजन्मनैव माध्याः । तस्मान्मानुष्ये चात्रिस्तरीमात्मा स हि विज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति श्वस्तनं वे- द लाकालोको मर्यनाऽमृतत्वमीप्मत्येवत्यादि । अत्र जन्ममह सगां महैत्रर.पे सत्तम * कदाचिल्लभने जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसंच. यादितिश्रुतिस्मृतिश्लाषितं मानुष्यं लब्ध्वा श्रेयमे यततेति तात्प- येदाथि उभपमार्गभ्रष्टान्निरयाधिकारिणः शोचन्निन्दयश्चाह । प्राप्य जन्म यदि मानुषं नरः सेवते न तवं पादपङ्कजम् ॥ धिर च जन्मकुलमादिदेव तद् यौवनादि सकलं न शोभते ॥ २५ ॥ प्राप्य जन्मेति ॥ हे आदिदेव ॥ देवानां ब्रह्मरुद्रादी नाम् आदिः कारणम् । स चासौ देवश्च तथोक्तः । नाराणा- द्रुप्मा जायते नारायणाद्रुद्रो जायते इत्यादिश्रुतेः । यो नरो मानु- पं जन्म प्राप्य तव पादपङ्कजं न सेवते तस्य जन्मादिधिगित्यन्व- यः । अत्र, नर इति सामान्यशब्दप्रयोगात् सर्वेपामपि भगवदा. राधनेऽधिकारं सूचयात्यादिविशेष वारयति स्वकर्मणा समभ्य- र्य सिद्धि विन्दति मानव इति श्रीमुखेनापि, मानव इति सामा- न्यवचनप्रयोगात् । स्वपादसेवने जात्यादिनियमो वारितः । मा. नुपं पूर्व श्रुतिस्मृतिमुखेन श्लाषितं यदृच्छया भगालसादेन मा. प्य लध्यातवेति जगजन्माघभिन्ननिमित्तोपादानकारणस्य शा. कपमाणवेयस्य मुक्तोपमृप्यत्य नित्यजनतानित्यतेषितस्य मु. मुक्षुध्पानविषयस्य सार्वज्ञवात्सल्पादिस्वाभाविकानन्ताचिन्त्यगुण- गणाणवस्य झोपगन्धाऽन.तमाहात्म्यस्य श्रीदामविपमित्रस्य पार्थ- ·। श्रुत्पन्तसुरद्रुमे । २० विशी शाखा। सारथौंपीजनमनोहरस्य रमानिवासस्य सत्यभामावकोक्तिश्रवणो- सवस्प ब्रह्मरुद्रादिनिकायकिरीटकोटीडितपादपीठस्य श्रीमुकुन्द- स्य भगवतस्तवेति यावत् । पादपङ्कजापति पङ्कजशब्दो निरति- शयसौन्दर्यसौकुमार्यलावण्यमाधुर्यसौगन्ध्यसौरस्यस्पर्शत्वाऽऽदि. गुणद्योतनार्थः । एवञ्चोक्तगुणाश्रय, ब्रह्मादिवन्दितं, कमलाभि- लाल, गोपीकटाक्षाचितं, तणचरानुगं, परमयोगिहृत्पङ्कजमध्यर्ग, मपन्नसंरक्षणलब्धदीक्षक, स्वजनैकजीवनं, मुमुक्षुध्येय, ध्यावभीष्ट- फलदानाध्यक्ष, गगादिसर्वतीर्थास्पदं, ब्रह्मादिश्वपाकान्तस्य सा- मान्यतः शरण्यं, संसारसागरस्य पोतं, भक्ताभिलपितपरिपूरणाय निबद्धकक्षमिति यावत् ॥ नसेवते इति ॥ सर्वपुरुषार्थसाधनसा- ध्यतयाऽवधार्य आत्मात्मीयार्पणसंमदानतया नाभ्युपगम्यते, तत् सत्येति पूर्ववत सामान्यप्रयोगात् सर्वमनुष्यत्वावच्छिन्नग्रहणार्थः । उत्तममध्यमादिकुलोद्भवस्य यस्य कस्य चेति यावत् । धर्मबाह्य- क्यामुरभावमाश्रितस्य दुष्कृतपुअयतः पाप्मनो मनुष्यमावस्ये- त्यर्थः ॥ जन्मेति ॥ शौक्रं, सावित्र्यं, दैश्यं त्रिविधमपि धिक् निरमायनिन्दास्पदमिति । तत्र शौक्रम् ऋष्यादिशुक्रोद्भवं, विश्यम् उपनयनसंस्कारजं, यज्ञादिदीलोद्भवमिति विवेकः । कुलमिति ब्राह्मणादिवैदिकवर्णपरम्पराप्राप्तं धिक्कारास्पदं मह- निन्दागोचरमित्यर्थः । अत एव, न शोभत इति ।। सवालङ्का- रादिवन केवलं जन्मादिकं धिक्कारास्पदम्, यौवना- दि सकलमपीति ॥ यौवनस्य सर्वास्ववस्थासु श्रेष्ठत्वात् तस्य ग्रहण सविस्थोपलक्षणार्थम् । तस्य सर्वा अप्यवस्थाः शक्शोभना इत्यर्थः । आदिशब्देन तस्य तेजोत्रीर्यवलादयो गृह्यन्ते । सकलशब्दो लौकिकवैदिकक्रियासंग्रहार्थः। चकारः क्रियाहेतुभूत- ज्ञानशक्तिचक्षुरादीन्द्रियपाटवादिग्रहणाऽर्थः । तस्य तेजोवलमभृ- अपि तु, ·सविशेषनि विशेषश्रीकृष्णस्तक्ष्याख्याने । नयो लौकिकवैदिकाः क्रियाज्ञानचातुर्यवैभवादयश्च सैनिध- स्वाद शवशोभना एव । भगवदहिर्मुखत्वेन संसारचक्रन्त्रमणहेतु लाद धिक्कारविषयत्वाच । न चेदवेदीन्महती चिनष्टिः, अमर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः * ताँस्ने मेत्याभिगच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः, न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं षभुव, नीहारेण पाहता जल्प्याश्चामतृप उक्थशासश्चरन्ति स्वक- भणा जायते तत्र तत्र मृत्वा पुनर्भृत्युमापद्यतेऽर्धमानः स्वकर्मभिः, भविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः, ज- हुन्यमाना आप यन्ति मूढा अन्धैर्नीयमाना यथाऽन्धा इत्यादि- श्रुतिभ्यः । न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमा: * माय. पापहृतज्ञाना आमुर भावमाश्रिताः । मोघाशा मोधकर्माणो मो. घाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृति मोहनीं श्रिताः । सानई द्विपनः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजसमभाना- सुरीप्षेत्र योनिषु । आमुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । माममाप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिम् । शोचनीयः सब. न्धूनां जीवन्नपि मृतो नरः यः पादपङ्कजं विष्णोर्न पूजयति भक्तितः। कि जस्तस्य मन्त्रैर्वा कि तपोभिः किमाश्रमैः । यस्य नास्ति परा भक्तिः सततं मधुमदने । वृथा व्रतं यथा यज्ञा वृथा चे. दाच्या श्रुतम् । वृथा तपश्च कीर्तिश्च पो द्वेष्टिमधुसुदनमिति धामन- पुराणे । भारते-- कृष्णं कमलपत्राक्षं नाचयिष्यन्ति ये नराः । जीवन्मतास्तु ते झेया न सम्भाध्याः कदाचनेत्यादिस्मृतेश्च । यस्माद्भगवहिर्मुखस्य ज- न्मकुलझानक्रियादिकं सर्व शत्रशोभनं धिक्कारास्पदं च तस्माइतिनि पिदाचारं निरयप्राप्तिहेतुं त्यक्त्वातद्वत् काम्यानामपि समारचकभ्र- - मणहेतुत्वसाम्याव, सत्रे पाप्मानः प्रयन्त इत्यादिवाक्येषु पुष्य.

·'श्रुत्पन्तसुरमे । २० विशी शाखा । स्थापि पापराशौ निवेशितवेनान्नानाच तदपि निषिदवत स्थ. क्वा श्रेयसे यतमानैः श्रीभगवत्पदारविन्दावेष सेवनीयाविति वा- क्यार्थः । या वै साधनमंपत्तिः पुरुषार्थचतुष्टये * तया विना तदामोति नरो नारायणाश्रय इति शास्त्रादअसा श्रेयसां सिदि. रित्यवगम्यते । यमैवैप वृणुते तेन लभ्यः, तमक्रतुं पश्यतिवीतशो- को धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः । मत्प्रसादादावमोपि शाप- तं पदमव्ययम् । ध्यायेद् दामोदरं यस्तु भक्तिनम्रोऽर्चयेभरः * नस संमारगर्तेऽस्मिन् मजते दानवेश्वर । कल्यमुत्थाय ये भ- काः स्मरन्ति मधुसूदनम् । स्तुवन्ति अपि शृण्वन्तो दुर्गाण्यात- तरन्ति ते अनन्यमनसो भक्ता ये नमस्यन्ति केशवम् । शुचयस्ते महात्मानस्तीर्थी मृता भवन्ति ते । येनाऽर्चितो हि भगवाँश्चतुर्बाहु- त्रिविक्रमः । तेनाऽचिंता न संदेहो लोकाः सामरदानवाः । मा- प्नुवन्ति न ताँलोकान् यतिनो वा तपस्विनः। प्राप्यन्ते येतु कृष्ण- स्य नमस्कारपरैनरैरिति वामनपुराणे चेत्यादिश्रौतस्मातवाक्पे- भ्यः । अपोक्तविवेकजन्यविरागसंपन्नो विश्वामाऽऽर्जवादिभूषणो हरिगुरुभक्तिपरायणो भगवद्भावापत्तिकामो जिज्ञासुरवाधिकारी । परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान ब्राह्मणो निर्वेदमायात् । यस्य देवे' पराभक्तिपंथा देवे तथा गुरौ । तस्यते कथिता ह्याः प्रकाशन्त महात्मन इत्यादिश्रुतेः । अशेपदोपासंस्पृष्टमाहात्म्योऽचिन्त्यानन्त- स्वाभाविकासंख्यातगुणगणार्णवो ब्रह्मरुदादगुरुर्जगजन्मादि- हेतुर्भगवान्छीमुकुन्दोऽस्य विषयः । सर्वे वेदा यत्पदमापन. न्ति, त खोपनिषदं पुरुषं पृच्छामः, वेदैश्च सर्वैरहमे वेधो वेदा. न्तद्वेदविदेव चाहम, शास्त्रपोनित्वादित्यादिशास्त्रात् । भगवद्भा- वापतिलक्षणो मोक्षः प्रयोजनम् । परमं साम्यमुपैति, तन्महिमान- मिति वीतशाको धातुः प्रमादादिति श्रुतेः । पूता मात्रमाग.

·सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । ता। मद्भक्त एतद्विजाय मद्भावायोपपद्यते इत्यादिस्मृतेश्च । प्र- तिपाद्यमतिपादकभावः संबन्धः । तत्तु समन्वयात् । नमामः स- वचसा प्रतिष्ठा यत्र शावतीत्यादिशानादस्याऽनुबन्धचतुष्टयं बोध्यम् ॥ २५ ॥ अथाऽस्य ग्रन्थस्य सुचनिकाश्लोका:- श्रुयन्तमुरद्रुमेऽस्मिन् विशच्छाखाः प्रकार्तिताः ॥ तत्रादौ लक्षणं प्रोक्तं ब्रह्मणः परमात्मनः ॥ १॥ द्वितीयायां तु वाक्यस्य सविशेपेतरस्य च ॥ अविरोधमकारार्थः प्रमाणेन निरूपितः ॥२॥ भारणागतियोगस्तु तृतीयापामुदाहृतः ॥ तुरीयायां नेति नेतीत्यादीनामर्थसङ्ग्रहः ॥ ३ ॥ , पञ्चम्पां तत्त्वमस्पादिवाक्यार्थः समुदाहृतः ।। "पप्ठयां श्रीहरिजन्मादेर्दिव्यत्वं भतिपादितम् ॥ ४॥ असक्तत्त्वं ततः मोक्तं सप्तम्यां श्रुतिमानवः ।। । अष्टम्यां पद्धतिः मोक्ता भगवत्माप्तिहेतुका ॥५॥ , नियम्यां च फलं प्रोक्तं शास्त्रमानेन तत्वतः ।। समन्वयो हरी मोक्तो दशम्यां विधिपूर्वका ॥ ६॥ कुयुक्तीनां निरासश्च होकादश्यां समासतः ।। द्वादश्यां च हरेर्धामनिर्णयः श्रुतिमानतः ॥ ७ ॥ प्रयोदश्यां भक्तियोगः मोक्ता कृष्णशीकर! तत: प्रमाणभावल्यं चतुर्दश्यामुदाहृतम् ॥ ८॥ भगवख्याननिष्ठानामौत्तपंच ततः परम् ॥ पमदश्यां च पोडश्यामहमों निरुपितः ॥९॥ इष्टिमरिनिरासश्च सप्तदश्यां ममाणवः ।। -

·: श्रुत्पन्तगुरमे 1२० विशी शाखा ।
आश्रयत्वं गोचरत्वमज्ञानस्य यदीरितम् ॥ १० ॥
अयादश्यां तन्निरस्तं ब्रह्मणः शास्त्रमानतः ।।
अनावश्यां च ध्यानस्य ह्यन्तरगतमीरितम् ॥ ११ ।।
चरमायां सदा सेव्यं कृष्णपादाम्बुजं नरैः ।।
व्यतिरेकमुखेनोक्त निन्दया विमुखस्य वै ।। १२ ।।
एवं सूचनिका या शाखानां च विवेकतः ।।
विशेषस्तत्र तत्रैव द्रष्टव्यस्तद्यथेरित इति ।। १३ ।।
इति सूचनिका।।
आद्याचार्यपदाऽम्भोजस्परणोबुद्धबुद्धिना ।।
तत्मसादैककामेन कृतोऽयं शास्त्रसङ्ग्रहः ॥ १॥
श्रीनिवासप्रसादार्थ तुष्यर्थं च विवकिनाम् ॥
मन्दानामुपकारार्थं सफलः स्यादयं श्रमः ॥२॥
गुरुवक्त्रसरोजस्य श्रुतिसाराऽम्बुजस्य च ॥
मकरन्दमिदं पुण्यं सदा सेव्यं मुमुक्षुभिः ।। ३ ।।
यः सेवते सारमिदं श्रुतीनां परं रहस्यं गुरुवक्वगम्यम् ।।
विधूनकर्माशयपङ्कलेपः पराव परं तन्महिमानमेति ॥ ४ ॥
नियमेन यतः सर्वमानन्देनाततं जगत् ॥
तमहं नियमानन्दं परमात्मानमाश्रये ॥५॥
अस्पृष्टदोपमाहात्म्यं कल्याणगुणसागरम् ।।
नमामि श्रीहयग्रीवं परविद्यामदं शुभम् ।।६॥
श्रीकृष्णं रुक्मिणीकान्तं गोपिकाकण्ठभूपणम् ॥
मुकुन्दं ब्रह्मरद्रादिवयं वन्दे प्रोत्सवम् ॥७॥
श्रीहयग्रीव ज्ञानाब्धे वात्सल्यादिगुणाकर ! ॥
प्रपजनसन्त्राणवद्धकक्षाब मां गुरो ॥८॥

·२४६ सविशेषनिर्विशेषश्रीकृष्णस्तवव्याख्याने । श्रीश्रीनिवासपादाऽन्नं मङ्गलं मङ्गलायनम् ॥ वाश्रितात्तिहरं पुण्यं प्रजामि शरणं गुरुम् ॥ ९॥ इति श्रीहपग्रीवानुप्रौकसेवकेन श्रीनियमानन्दाऽनुपायिना श्रीपुरुषोत्तममसादाख्येन वैष्णवेन विचिते सविशेषनिविशेषश्रीकृष्णस्तव- व्याखयने श्रुत्यन्तमुरमे चरमा शाखा ॥२०॥ समाप्तयोऽयं ग्रन्थः ॥