·BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENOL OF R. T. H. GRIEFITH, M. A.,C.I.E. AND G. THIBAUT, PH. D. No. 113. BY बोधसारः। श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्थदीप्त्या सहितः । श्रीमदासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्दशिष्येण दयानन्दस्वामिना परिशोधितः । BODHASAR, A TREATISE ON VEDÂNTA, SRI NARAHARI, With a commentary by the author's pupil PANDIT DEYÅKAR, EDITED BY SWAMI DAYANAND. Fasciculus X. BENARES: Published by the Proprietor's Messrs. Braj B. Dow & Co., AND SOLD BYH. D. GUPTA, Secretary, Chowkhambâ Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidya: Vitas Press, BENARES. 1006 ·२ MovU १ ૨ २ ४ १ २ २ सूचीपत्रम् । गणपाठः गोलप्रकाशा गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम् तत्त्वदीप तकर्सग्रहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठः (शिला ) धातुरूपावली नैषध चरित नारायणी टीका टाइप परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम प्रन्थ) बीजगणितम् (म० म०पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लघुकीमुदीभाषाटीका लक्षणावली लीलावती (म०म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ घसिष्ठसिद्धान्तः विष्णु सहस्रनाम शब्दरूपावली गृङ्गार सप्तशती १ समासचक्रम समासचन्द्रिका सरखतीकण्ठाभरणम् ३ टिप्पणीसहिता. १ १ सा णीसहिता उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकौमुदी क्षेत्रसंहिता ·शिवपूजाशतकम्। स्थितं समन्तात्सर्वतः स्थितैरिति शेषः, अमरगणैर्देवसमूहः स्तुतं प्रशंसितं व्याघ्रकृत्तिं व्याघ्रस्य शार्दलस्य कृत्तिश्चर्म तद्- सानं परिदघानं विश्वाचं विश्वस्य जगत मायं तकारणंभूतमत एव विश्ववन्धं विश्वस्य वन्धं नमनाह निखिलभयहरं निखिलं समस्तं यद्भयं समस्तानां चा भयं भीतिस्तस्य हरं नाशकं पञ्च- पकं पञ्चसंख्यानि वक्राणि बदनानि यस्य स तथोक्तस्तं त्रिने नं त्रिसंख्यानि नेत्राणि लोचनानि यस्य तं नित्यं सद्रूपं मां शिवं ध्यायच्चिन्तयेदिति लौकिकार्थः ॥ १० ॥ इत्यनेनैवं ध्यान कर्त्तव्यमिति शेषः । प्रकृतपूजोययुक्तम- स्या निरूपयिष्यमाण आह गयेन । अथाऽस्य विवरणम् । अति । अथ ध्यानश्लोकोदाहरणानन्तरमस्य ध्यानश्लो- कस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः । तत्र ध्यायेदित्यादिपदवयस्य विवरणम् । एवं ध्यानश्लोकव्याख्याननिरूपणं मतिज्ञायेदानीमादौं ध्यायेन्नित्यं महेशमिति पदप्रयस्य तात्पर्य निरूपयिष्यनाधेनाह तति । तत्र ध्यानश्लोकविवरणे नित्यं महेशं ध्यायन्तीति पदत्र- पस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः। तदेव श्लोकेनाइ । अनित्ये नित्यं विरसा नित्ये नित्यं धृतव्रताः । नित्यं महेशं ध्यायन्ति नित्यानित्यविवेकिनः ॥११॥ अनित्य इति । हे शिष्य अनित्ये कालत्रयेप्यसद्रूपे- ऽतात्मभूते द्वैतप्रपञ्चे निसं सर्वदा विरसा विगतो रसः मुखं येषां तथाभूताः, किञ्च नित्ये कालत्रयेऽप्यबाध्य आ- सखरूपे नित्यं सर्दव धृतव्रता धृतं गृहीतं व्रतं अंव- १०९ ·बोधसारे। णाद्यनुष्ठाननियमो यैस्ते तथोक्ता नित्यानित्यविकिनी नित्यं कालत्रयावाध्यमात्मचैतन्यमनित्यमनात्मरूपं द्वैतं ते विविच्यते अनेनेति नित्यानिविवेक प्रात्मानात्मपृथकवानं येषामस्ति ते त्याभूनाः नित्यं कालत्रयाबाध्यमात्मस्वरूपं महे. शमन्तर्याम्यारोपाधिष्ठानं सर्वेश्वरं, पहा नित्यं सर्वदैव यथा भवति तथाध्यायन्ति चिन्तयन्ति अनिसाबिसमात्मानं पृषक्स नित्यात्मस्वरूपम्य प्राप्तये सर्वदा श्रवणाधनुष्ठाननियमवन्तो नि- त्यात्मस्फुरणपूर्वकं श्रवणाद्यायैत्र कालमतिकामन्ति तदेवात्र ध्यानशब्देन विवक्षितमिति भावः ॥ ११ ॥ एवं ध्यायेनियमहशपदानां तात्पर्यमभिधायेदानी रजतगि. रिनिभमिति पदं व्याख्यास्यन् गधेन प्रतिजानीते । अथ रजतगिरिनिभमित्यस्य विवरणम् । अथेति । अथ ध्यायनित्यं महेशामितिपदत्रयव्याख्यानानन्तरं रजतगिरिनिभमिति पदस्य विवरणं क्रियत इति शेषः । तदेव पधेनाह। रजतस्य गिरिः शंभुः शाम्भवानां परं धनम् । धनन तेन पूर्णानां दरिद्रलं न विद्यते ॥ १२ ॥ रजतस्येति । रजतस्य यथा रूप्यं प्रपञ्चनिर्वाहकं सर्वेषां मुखजनकं च भवतीति प्रसिद्ध तथाऽऽनन्दोपि 'आनन्दादयेव खल्लिमानि भूतानि जायन्त' इत्यादिश्रुतिभिः सर्वजगभिर्वाह कत्तप्रतिपादनाद् ‘एष वेवानन्दयाति, एतस्यैवानन्दस्पान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती'यादिश्रुतिभिश्चानन्दत्वानरूपणाच्चा- नन्दस्य रजतसाम्यतया स रजतपदेनात्र ग्रायः, तस्य गिरिरित्र गिरिः पर्वत आनन्दसमूहरूपः शिवोऽत एव शम्भुः शं मुखं ·८६७ शिवपूजाशतकम् । भवत्यस्मादिति शम्भुः समस्तमुखपदः परमात्माऽस्ति अतः स शाम्भवानां शम्भोरेव हिना ये सेवकास्तेषां, यद्वा शम्भुरेव शाम्भवास्तेषां हितार्थे स्वार्थे वा तदितः, परमुत्कृष्टं धनं द्रव्य. मस्ति द्रव्यसाम्यमेव दर्शयति धनेनेति, तेन प्रत्पगभिन्नब्रह्मख- रूपेण धनेन द्रव्येण प्रीतिविषयेणेअर्थः, पूर्णानां तृप्तानां विदुषों बरिद्रलं दारिद्रं दुःखपदा दुर्गतिस्तस्य भावस्तत्त्वं न विद्यते नास्ति अत एव रजतवत्सुखसाधनत्वाहुःखस्वरूपदारिद्रनिवर्तक- स्वाचानन्दसमूहरूपत्वापि आनन्दात्मनः शिवस्क रजतगिरि- साम्यं प्रतिपादितमिति भावः ॥ १२ ॥ एवं रजतगिरिनिभमिति पदस्य तात्पर्य मभिधायेदानी चारुचन्द्रावतंसमिति पदतात्पर्य दर्शयितुं गयेन प्रतिजानीते । अथ चारुचन्द्रावतंसमित्यस्य विवरणम् । अति। अथ रजतगिरिनिभमितिपदव्याख्याननिरूपणानन्तरं चारुचन्द्रावतंसमित्यस्य चारुचन्द्रावतंसमियेवं रूपं यत्पदं तस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः । तदेव श्लोकेनाह । शुद्धात्मा शीतला कान्ता सूक्ष्मा बोधकला परा । वक्रायते दुरापेयं चन्द्रचूडो विभर्ति ताम् ॥ १३ ॥ शुदेति। हे शिष्य शुदात्मा शुद्धःप्रपञ्चरागादिकलङ्कान्य आत्मा खरूपं यस्याः सा तथोक्तोंडत एव शीतला तापत्रमानवयित्री स्वतश्च तापत्रपहीनाऽत एवं कान्ताऽऽनन्दरूपत्वात्कमनीया सूक्ष्मा सूक्ष्मात्मविषयत्वाद्धृत्यन्तराविषयताच तन्त्री परा सौं- स्कृष्टाऽऽत्मविषयत्वात्स्वतश्च सर्वत्तिभ्य उत्कृष्टत्वाच्च परा प्रप- थादन्या, एवं विधा या बोधकला बोधरूपं प्रसगभिन्नं ब्रह्मचैतन्य कलपति अनुभवतीति सा तथोक्तयमुक्तलक्षणा विद्यारूपा ·सचिरापा दुःखेन क्लोनामोतीति सा तपाभूतात त बकायते पक्रामिवाचरतीति सा समावि दुरापत्वमेव तस्या बक्रभाव इति भावः, वामुक्तसक्षा शाकशामादकस्वार- न्द्रलं वस्पास्तां विभर्ति परति अत: शिवस्तवा पोषकला- धारणया चन्द्रचूडश्चन्दकति स्वसंराष्ट्र प्रातारमाहादसतीति चन्द्रो बोध श्चुटायां चूरोपसमिवमरमस्य स बपोका सिदोऽस्तीति शेषा ॥१३॥ एवं चारुचन्द्रावतन्समिति पयस्य वारपर्वमभिधायेदानी रत्नाकल्पोज्वळामिति पदस्य तात्पर्य मामिधात गोनप्रति- जानीते। अथ रत्नाकल्याज्ज्वलाङ्गमित्यस्य विवरणम् । अयेति । अथ चारुचन्द्रावतन्समिति पवस्व तात्पर्य निरूप- णानन्तरं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गमिति पदस्य विवरषं व्यामानं क्रियत इति शेषः । तदेव श्लोकेनाह । योगदीक्षामयान्येव बोधरत्वानि कानि चित् । दधाति शंकरोऽतोऽस्य रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गता॥१४॥ योगदीशति । हे शिष्य योगदीक्षामयानि योगः कूटस्थ- समणो गत्यागलक्षणया विरुदांशत्यागेन चिन्मात्ररूपसौक्यं तस्य दीक्षा संस्कारोवासनेत्यर्थः, तन्मयानि तत्प्रचुराणि कानि चिदनिर्वचनीयानि बोधरत्नान्येव बोधा जीवब्रह्मैक्यविषयाणि मानान्येव रत्नानि स्वप्रकाशरूपेण रत्नसादृश्यावानीव वपाति विभर्ति अत. एव. शङ्कास्तरैव ज्ञानस्वैः समस्त स्वशरणागतजी. बाना मुखं करोतीति शङ्करः, अनेन स्वज्ञानपदो गुरुरेव पर- मात्परूपतया पूज्य इति ध्वनितमतो बोधरवधारणादेवाऽसस ·शिवपूजाशतकम् । ब्रह्मात्मगुरुशिवस्य रत्नाकल्पोज्वलाजता स्वप्रकाशतेन रत्नतु- त्यबोधैरुज्ज्वलमङ्गं स्वरूपं यस्य स्वप्रकाशेन बोधप्रकाशेन चा- त्यन्तं प्रकाशस्वरूप इयर्थः, तस्य भावस्तत्ताऽस्तीति ज्ञेया ॥१४॥ एवं रलाकल्पोज्ज्वलाङ्गामति पदस्य तात्पर्य निरूप्येदानी परशुहस्तपदस्य तात्पर्यमभिधातुं गधन प्रतिजानीते । अथ परशुहस्तपदविवरणम् । अथेति । अथ रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गमिति पदस्य व्याख्याना- नन्तरं परशुहस्तपदस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः- तदेव श्लोकेनाह। येन मोहवनं छिन्नं कदाचिन्न प्ररोहति । स बोधः परशुस्तीक्ष्णो हस्ते रुद्रस्य वर्त्तते ॥१५॥ येनेति । हे शिष्य येन जीवब्र.क्यविषयेण' बोधपरशुना मोहवनं मोहोऽज्ञानं तदेव वनमरण्यं कामादिव्याघ्रनिवामत्वेन भयहेतुत्वावरण्यत्वं मोहस्येति भावः, तच्छिन्नं सन्निकृत्तं सत्क- दाचित्कस्मिन्नपि समये कालत्रयेपीत्यर्थः, न परोहनि नोत्पद्यते स उक्तलक्षणः परशुः परमभिन्न प्रात्मनि भेदकारणभूतं मायां तत्काय च शातयति खण्डयतीति परशुस्तीक्ष्णो भेदकारणाजा- नादिभेदने तीव्रो बोधो ज्ञानमेव ज्ञेयः, स रुद्रस्य गेदयति खसम्बद्धं जीवमिति रुवहङ्कारस्तं रानि 'नेहनानास्ति किञ्चनेत श्रुतिदृष्ट्या बाधिनत्वात्स्त्रात्ममात्रतेनाङ्गीकरोतीति रुद्रः परमा त्मस्वरूपो गुरुस्तस्य हस्ते सांख्ययोगों निजी वाहू इत्युक्तवा- स्साख्वाख्याहस्ते वर्तते तिष्ठति ॥ १५ ॥ एवं परशुहस्तत्वं व्याख्यायेदानी मृगहस्तत्वं व्याख्यातुं गयेन प्रविजानीते।

·बोधसारे। अथ मृगहस्तपदविवरणम् । अपोत । अथ परशुहस्तत्वव्याख्यानानन्तरं मृगहस्तत्ववि- वरणं मृगहस्तत्वं यच्छित्स्योक्तं तस्प व्याख्यानं विवरणं क्रिपत इति शेषः । तदेवश्लोकेनाह । धर्तुं न शक्यते धीरैर्यो धृतोऽपि पलायते । लीलयैव धृतो हस्ते शम्भुना स मनोमृगः ॥ १६ ॥ धनुमिति । हे शिष्य धीरैर्ब्रह्मचर्यादिसाधनसम्पविघ्नः पराभूतावपि मनसः स्थैर्यसम्पादने योमाभ्यासादपरावृत्तवायं मनोमृगो मृग्यन्ते विषया अनेनेति मृगो मनोपो मृगो धर्नु स्वाधीनीकर्तुं न शक्यते न समयंते, किञ्च कदाचियो मनोमृगो धृतोपि स्वाधीनीकृतोपि पलायते द्रारं गच्छति स उक्तल. णो मनोमृगो मनश्चित्तं तदेव मृगयति विषयानिति मृगो मन एव मृगोऽत्र ग्राह्यः, शम्भुना शम्भवत्यस्माज्जगतो मुमुक्षुणां च स शम्भुस्तेन, एतेन ज्ञानयोगाभ्यां मुमुक्षूणां मुक्तिपदः परब्रह्मस्वरूपोगुरुशिवो ग्राह्यः, गुरुर्ब्रह्मेत्यादिस्मृतेः, 'एष होवान. न्याती'ति श्रुतेश्च ब्रह्मात्मगुरोः शम्भुत्वं वेयं, लीलयैव क्रीडयेव इस्ने योगाख्यहस्ते धृतो भृत: स्थिरत्वं सम्पाय वशीकृत इयर्थः ॥ १६ ॥ एवं मृगहस्तत्वं व्याख्यायेदानीं वरहस्तत्वं व्याचिख्या- सुर्गोनाह । अथ वरहस्तत्वविवरणम् । अथेति प्रथ मृगहस्तत्वव्याख्यानानन्तरं वरहस्तत्वविरणं शिव यदरहस्तत्वं प्रोक्तं तस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः । तदेव पोनाह ।

·शिवपूजाशतकम् । वरार्थिभिर्वरेण्याय वृतो यैस्तु वरः स तम् । वरं ददाति हस्तेन वरदस्तेन शंकरः ॥ १७ ॥ वरार्थिभिरिति । हे शिष्य यैर्मुमुक्षूभिर्वार्थभिर्वर जीवब्रह्मैक्यमावलक्षणं मोक्षर्मयन्त इच्छन्ति ते तथोक्तास्त- मोक्षस्यैव धर्माद्यर्थेषु श्रेष्ठत्वाद्वरेण्याय वरेण्यं सर्वजनैः प्रार्थनीयं ब्रह्मसुखं तत्माप्तुं वृतो याचितः सेवितो वा यः शिवः स तू. क्तलक्षणो ब्रह्मरूपो गुरुरेव तं वरं ब्रह्मभावलक्षणं श्रेष्ठमर्थ हस्तेन वेदान्ताविरुद्धसांख्यहस्तेन ददात्यर्पयति स्वात्मन्येवासङ्गत्वादि- लक्षणपदर्शनेन ब्रह्मभावमाकत्वान्मोक्षं ददातीयर्थः, तेन कारणेन वरदो वर मोक्षं ददातीति वरदोऽत एवं शङ्करः समस्तस्वश- रणागतसुखकरो ऽस्तीति शेयः ॥ १७॥ एवं वरदहस्तत्वं व्याख्यायेदानीमभीतिहस्तत्वं व्याख्यातुं गधेन प्रतिजानीते। अथाऽभीतिहस्तत्वविवरणम् । अथेति । अथ वरहस्तत्वविवरणानन्तरमभीतिहस्तत्वविवर- णमभीतिहस्तमिति पदस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः। तदेव पधेनाह। मृत्योविभेति ब्रह्मापि मृत्युरेव भयं महत् । तस्मादमृत्युरभयं हस्ते मृत्युञ्जयस्य तत् ॥१८॥ मृयोरिति । हे शिष्य ब्रह्मापि स्वयम्भूरपि किम्पुनरितर इसपिशन्दन सूचितं, मृत्योर्मरणादिभेति भीतिं प्राप्नोति अतो महदुत्कृष्टं भयं भीतिमत्युरेव मरणमेवास्ति तस्मादेतो- रमृत्युन विद्यते मृत्युर्मरणं यत्र साऽमृत्युर्मोक्षोऽभयं भयं मरणं नास्ति यस्मिन्तदस्ति तदभयाख्यं पदं प्रोक्षरूपं मृत्युज- ·बोधसारे। यस्य मृत्युमरणं जयति स्त्रवशं सम्पादयतीति मृत्युञ्जयोन- ह्माभिन्नप्रसगात्मरूपी गुरुस्तस्य ब्रह्मसरूपत्वादशीकृतमृत्योरि- ति भावः, हस्त योगाख्ये करे वर्तते मृत्युरूपद्वैतापतीतिस्तु यो- ग एवर्त्तत इति भावः ॥ १८ ॥ एवं परशुमृगराभीतिहस्तमिति पदं चतुर्भिः श्लोकैया- ख्यायेदानी प्रसन्नमिति पदं व्याख्यातुं गयेन प्रतिजानीते। अथ प्रसन्नमित्यस्य विवरणम् । अथेनि । अथ परशुमृगवराभीतिहस्तमितिव्याख्यानानन्तरं प्रमन्त्रमित्यस्य प्रसन्ममिति पदस्य विवरण व्याख्यानं क्रियत इति शेषः । तदेव श्लोकेनाह । सिद्धिमेकामपि प्राप्य कश्चिदन्तः प्रसीदति । निधानं सर्वसिद्धीनां प्रसन्नः सर्वदा हरः ॥ १९॥ सिद्धिमिति । हे शिष्य कश्चित्कोपि जीव एकामाकाशम- मनादिषु गोगामिद्धिषु आंणमादिषुप्रधानासद्धिषु वा काञ्चनका मिद्धिं विभूति प्राप्योपलभ्याऽन्तरन्तःकरणे प्रसीदति प्रसनो भवति तर्हि मसिद्धीनां मर्वाः समस्ता याः सिद्धयो विभूत- यस्तासां निधानं निधीयन्ते स्थाप्यन्तेऽस्मिन्सिद्धय इति निधानमाधारः शिवोऽनः सुखरूपः प्रत्यगभिन्नब्रह्मगुरुस्ति अतः सदा मर्वकालं प्रसन्नः सुखरूपोऽस्त अतो मुक्त्यादिस- वसिादपदो गुरुरेव प्रत्यगभिन्नब्रह्मरूप इत्यर्थः ॥१९॥ एवं प्रमन्नमिति पदं व्याख्यायेदानी पद्मासीनमिति पदं व्याख्यातुं पद्येन प्रतिजानीते । । अथ पद्मासीनमित्यस्य विवरणम् । अति । अथ प्रसन्नमिति पदविवरणानन्तरं पद्मासीनमि- ·शिवपूजाशतकम्। ८७३ त्यस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः । तदेव पधेनाह। सतां हृदयपमेषु यदासीनः सदाशिवः । अत एव हि वेदेषु पयासीन इतीरितः ॥२०॥ सतामिति । हे शिष्य यद्यस्मात्कारणाच्छवो ब्रह्मा- भिन्नप्रत्यगानन्दरूपो गुरुः सतामात्मसाक्षात्कारवताम, 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुरितिश्रुतेः, हृदयपनेषु हृदया- न्यन्तःकरणान्येव पदमानि कमलानीव तेषु, यद्वा हरति सबै द्वैतामति हृत्सर्वद्वैतनिषेधः-'अथात आदेशो नेति नेति, नेह ना- नास्ति किञ्चने'त्यादिश्रुतिकृतस्तमयते प्रकाशयतीति हृदयं समस्तजगदयन्ताभावप्रकाशकं चैतन्यं तदेव पद्मानि पद्यते ग- म्यते श्रवणादिसाधनैः प्राप्यत इति पद्ब्रह्माभिन्नं प्रत्यगात्म- चैतनं माति साक्षात्करोतीति पद्मं जीवब्रह्मैक्यविषयो बोष भादरे बहुवचनं तेषु तत्रैव सर्वदा प्रतीतेरासीनः स्थितोऽत एवास्मादेव कारणाद्वैदेषु श्रुतिषु 'हृत्पुण्डरीकं विरजं वि- शुदमित्यादिषु हि प्रसिद्धमेतद्विद्वत्स्वपि पद्मासीना पभे स सां हृदयकमले उक्तविधजीवब्रह्मैक्यविषयकबोधे वाऽऽसीनः स्थित इत्येवमीरिसः कथित इति निश्चेतव्यम् ॥ २० ॥ एवं पद्मासीनमिति पदं व्याख्यायेवानी समन्तात्स्तुतम- मरगणैरिति पछत्रयं व्याख्यातुं गधेन प्रतिजानीते। अथ समन्तारस्तुतममरगणैरित्यस्य विवरणम् । अति । अथ पचासीनमिति पदव्याख्यानन्तरं समन्ता- सस्तममरंग रित्येवं यत्पदनयं तस्य विवरणं याख्यानं क्रि- पत इति शेषः । सदेव श्लोकेनाह । स्तुवन्ति. देवाग्मनुजास्ते देवा देवनायकान् ।

·बोधसारे। देवदेवो महादेवः स्तूयते देवनायकैः ॥ २१॥ स्तुवन्तीति । मनुजा मनुष्या देवान्मरुत्मभृत्यमरान् स्तु- वन्ति प्रशंसन्ति ते मनुष्यैः स्तुता देवा मरुत्मभृत्यमरा देव- नायकानदेवानां मरुदाद्यमराणां ये नायका ईश्वरा इन्द्रब- ह्मादयस्तान्स्तुवन्ति प्रशंसन्ति देवदेवो देवानां मरुत्मभृत्य- मराणां तदीश्वराणामिन्द्रब्रह्मादीनां देवः प्रकाशात्मस्वरूप- स्त्रात्मकाशकः प्रत्यगभिन्नब्रह्मचैतन्य रूपो गुरुरत एव महा- देवो महानपरिच्छिन्नात्मस्वरूपो यो देवश्चिन्मानस्वरूपः स्व- यंप्रकाशः स देवनायकैर्दैवानां मरुदायमराणां ये नायका ईशरा इन्द्रब्रह्माद्यास्तैः स्तूयते प्रशस्यते सर्वदेवानामात्मत्वा- सर्वदेवैः शिव एव स्तुत्य इति भावः ॥ २१ ॥ एवं समन्तात्स्तुतममरगणैरिति पदत्रयं व्याख्यायेदानी ध्याघ्रकृति बमानमिति पदद्वयं व्याख्यातुं गयेन प्रतिजानीते अथ व्याघ्रकृत्तिं बसानमित्यस्य विवरणम् । अथेति । अथ समन्तात्स्तुतममरगणैरिति पदत्रयव्याख्या- नानन्तरं व्याघ्रकृत्ति बसानमिति पदद्वयस्य व्याघ्रकृत्तिं बसान- मिसेवं पदयोर्यद्वयं युग्मं तस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः। तदेव श्लोकेनाह । शङ्करण किरातेन मोहव्याघ्रो निपातितः । कटौ कृत्तिस्वरूपेण पश्य तस्य निदर्शनम् ॥२२॥ शङ्करेगोति । हे शिष्य शङ्करेण शं सुखं करोतीति श- ङ्काः सकलजगदानन्दकरः परमात्माभिन्नः प्रत्यगात्मा तेन-'एष ह्यान्दयातीति श्रुतेः किरातेन वक्ष्यमाणलक्षणव्याघ्रघात- कवन किरातेन व्याधभूतेन, यद्वा किरति स्वात्ममुखसाक्षा- ·शिवपूजाशनकम् । स्काररूपं धर्म वर्षतीति किरो धर्ममेघाख्यः समाधिस्तमात- नोति विस्तारयतीति किरातः स्त्रात्मसाक्षात्कारसाधनभूतो जी- वब्रह्मैक्यविषयो बोधस्तदुपदेशन कृत्वा धर्ममेघाख्यसमाधिवि- स्तारको गुरुरूपः परमात्मा तेन स्वरूपेण मोहन्याघ्रो मोह- यति विस्मारयतीति स्वात्मानं स मोह एव दुःखदत्वाद्भीति- हेतुत्वाच्च व्याघ्रः शार्दूल इव स मोहव्याघ्रो निपातितो घास्ति इति निश्चेतव्यम्, इथं कुतो निश्चेतव्यमित्यत आह कटाविति । तस्योक्तस्य पोहव्याघ्रघातस्य निदर्शनं चिरं कटौ कटति आवृणोति स्वात्मानमिति कटिरहङ्कारस्तास्मन्नत्वात्मनि कृत्तिस्व- रूपेण कृत्तिश्चर्म तदिव स्वसम्बद्धव्याघ्रमूचकं यथा तथा स्वका- रणमोहसूचकं बाधितं देहद्वयसहितं चिदाभासरूपं कृत्तिसाह- श्यावत्र कृत्तिपदेन ग्राह्य, यद्वा कृन्तति भिनत्ति स्वात्मानमिति व्युत्पत्याऽऽत्मनि भेदप्रतीतिहेतुर्देवयसहितश्चिदाभासो पोह- व्याघ्रस्य बाधित्वेन चर्मेवावशिष्टोऽत्र ग्राह्यः, मैव स्वरूपं यस्य तेन पश्यावलोकय तेनैव चिह्नन मोहव्याघ्रो घातितः स्वात्मशिक- गुरुगोति निश्चेतव्यमिति भावः ॥ २२ ॥ एवं व्याघ्रकृत्तिं बसानमिति पदद्वयं व्याख्यायेदानी कि- वाग्रं विश्ववन्धमिति पदद्वयं व्याख्यातुं गयेन प्रतिजानीते । अथ विश्वाद्यं विश्ववन्द्यमित्यस्य विवरणम् । प्रथेति । अथ व्याघ्रकृत्ति बमानमिति पद्वयव्याख्याना नन्तरं विश्वाचं विश्ववन्द्यमियनयोाख्यानं विवरणं क्रियत इति शेषः । तदेव गधेनाह । विश्वकृविश्वरूपोऽसौ विश्वहिश्वपालकः।

·८७६ बोधसारे। , विश्वाद्यो विश्ववन्धश्च विश्वेशो गिरिजापतिः ॥२३॥ विश्वदिति । हे शिष्य असौ शिवः प्रयगभिन्नः परमात्मा विश्वकृद्विश्वं जगत्करोति उत्पादयतीति विश्वकृत्समस्तजगत्क- र्तुरन्तर्यामिणस्तदाधारभृतचिदखण्डैकरसात्पृथगसत्त्वात, किश्च विश्वरूपो विश्वं जगदेव रूपमाकरो यस्य, यद्वा विश्वं जग- दूप्यते प्रकाश्यऽतेनेनेति विश्वरूपो जगत्प्रकाशकः, तथा विश्व- द्विश्वं समस्त जगन्मायातकार्यरूपं हरति विनाशयतीति सत- थोक्तो जगत्प्रलयक रहङ्कारस्य तदधिष्ठात् रुद्रस्य च प्रसग- भिन्नब्रह्मणः पृथगसत्वात्तथा विश्वपालको विश्वस्य जगतः पालको रक्षकः स्वसत्ताचितिमुखार्पणेन प्रसिद्धजगत्पालक- स्याऽपि विष्णोस्ततः पृथगसत्त्वादपि तथा विश्वेशो विश्वस्य जगत ईशो नियन्ता तस्यापि ततः पृथगसत्ताच गिरिजापति- गिरति विनश्यति तत्वज्ञानादिति गिरिमोहस्सत्कार्यख्यो वि- क्षेपश्च तस्माज्जातोत्पन्ना गिरिजाऽहं ब्रह्मास्मीति प्रमा कृत्ति. तस्याः पतिः पालकस्तं विना तस्या जीवनासिद्धेः प्रसिद्धं च वृत्तेविषयाधिष्ठानयोरपीनं जीवनमत एवंभूतत्वाद्विवाद्यो विश्वस्य जगत आद्य आदी भवः समस्तजगत्कारणमियर्थः, अत एव विश्ववन्धश्च विश्वस्य जगतो वन्द्यो बन्दनार्दोऽपि- अस्तीति निश्चेतव्यम् ॥ २३ ॥ एवं विश्ववन्धमिति पदे व्याख्यायेदानी निखिलभयह- मिति व्याख्यातुं गयेन प्रतिजानीते । अथ निखिलभयहरमित्यस्य विवरणम् । अथेति । अथ विश्वाचं विश्ववन्धीमति पदव्याख्याना. नन्तरं निखिलभयहरमित्येतस्य निखिलमयहरमिति पदस्य ·शिवाया। विवरण व्याख्यान प्रियत इति शेषः । तदेव लोकेवाह । श्रुतिर्भयमिति प्राह द्वितीयादै भयं भवेत्। हरो हरति भक्तानां मुक्तिदो निखिलं भयम् ॥२४॥ श्रुतिरिति । हे शिष्य द्वितीयादै भयं भरेहितीवं दैतं त- स्मादेतोभयं भीतिर्भवेत्स्यादै इति निश्चय इलेवं श्रुतिर्वेदो भयं भयकारणं द्वैतं माहोक्तवान्, किश्च मुक्तिदो मुक्ति मोक्षं ददातीति मुक्तिदोऽद्वैतस्वरूपमुक्तिपद इयर्थः, अत एन हरो हरति सर्व द्वैतमिति हरः समस्तभक्तक्लेशनिवारक इसर्थः, प्र. सगभिमब्रह्मस्वरूपी गुरुभक्तानां स्वमेवकानां मुमुक्षूणामिसर्पः, निखिलं समस्तं भयं भयकारणं द्वैतं हरति विनाशयति ॥२४॥ * एवं निखिलभयहरमितिपद व्याख्यायेदानी पश्चवक- मिति पदं व्याख्यातुं गयन प्रतिजानीते । अथ पञ्चवक्रमित्यस्य विवरणम् । अथेति । अथ निखिलभगहमान पदव्याख्यानानन्तरं पञ्चवक्रांति पदस्य विवरणं गाख्यानं क्रिन इनि शेषः, । तदेव पद्यनाह। ध्यायन्ति भक्ताः सर्वत्र सर्वेषामपि सन्मुखः । उन्मुखो विमुखानां यस्तस्य सा पञ्चवक्रता ॥२५॥ ध्यायन्तीति । हे शिष्य भक्ताः सत्रका मुमुक्षव इत्यर्थः, सर्वव चतुर्विक्षु स्थिताः सन्तो ब्रह्माभित्रप्रयगात्मशिवगुरूं ध्यायन्ति चिन्तयन्ति तेषां स्वचिन्नकानां सर्वेषामपि ममस्ता- नामपि यः प्रत्यगभित्रपरमागशिवगुरुः मन्मुखः प्रत्यक्षतेन मतीयमानी भवांत, किश्च विमुखानां स्वस्मिन्परामुखाना व ·बोधसारे। . उक्तलक्षणः परमात्मशिवगुरुरुन्मुखः पराङ्मुखो भवति सा सर्वपदवाच्यचतुर्दिक्स्थभक्तसान्मुख्येन चतुर्मुखता पराङ्मुखेषु च पराङ्मुखता, एवंप्रकारा तस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरोः पञ्चवक्रता पञ्चसङ्ख्यमुखवत्वं भवतीति ज्ञेया ॥ २५ ॥ एवं पञ्चवक्रमिति पदं व्याख्यायेदानी त्रिनेत्रमिति पदं व्याख्यातुं गधेन मतिजानीते । अथ त्रिनेत्रमित्यस्य विवरणम् । अथेति । अथ पञ्चवक्रमितिपदव्याख्यानानन्तरं त्रिनेत्रमि- त्यस्य त्रिनेत्रमितिपदस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः। तदेव पधेनाह। कर्मोपास्ती उभे नेत्रे ज्ञानं नेत्रं तृतीयकम् । ललाटे राजते यस्य त्रिनेत्रस्तेन शङ्करः ॥ २६ ॥ कर्मोपास्ती इति । हे शिष्य प्रत्यमभिन्नपरात्मशिचगुरुं विना निर्वाहाभावात्तस्यैव कर्मोपास्ती कर्मज्ञानमुपासनाज्ञानं चेयेते उभे द्वे नेत्रे नयने स्तस्तृतीयकं तृतीयं नेत्रं नयनं ज्ञानं ज्ञायते साक्षास्क्रियते ब्रह्माऽनेनेति ज्ञानं जीवब्रह्मैक्यविषयको बोधो ज्ञेयं, पितृलोकदेवलोकमोक्षपापकत्वादेतेषां नेत्रत्वमिति भावः, तत्तृतीयं ज्ञाननेत्रं यस्य प्रयगात्मशिवगुरोर्ललाटे भालवदेक- देशे यस्मात्कारणाद्राजते प्रकाशते तेन कारणेन शङ्करः स. कलजगदानन्दकरः परमात्मगुरुत्रिनेत्रस्त्रीणि नेत्राणि न- यनानि यस्य स तथोक्तोऽस्ति कर्मोपासनज्ञानाधिकारिणां तत्तत्फलप्रापकत्वात्कर्मोपासनज्ञानानां नेत्रत्वं तेवां चाधेया- नामाधारवाच्छिवगुरोश्च संबन्धित्वं ज्ञेयमिति भावः ॥ २६ ॥ एवं ध्यानश्लोक व्याख्यायेदानी तत्प्रसङ्गादेव तदुपयोगितया ·शिवपूजाशतकम् । चोपकरणानां विचारं कर्तुमस्यां पूजायां तयाख्यानं निरूप- यितुं पूर्वोक्तस्योत्तरवक्ष्यमाणस्य चासङ्करायोपसंहरति गयेन । इति ध्यानम् । इतीति । ध्यानविवरणं ध्यानस्य ध्यानप्रतिपादक श्लोकस्य विवरणं व्याख्यानामति एवं कथितम, एवं ध्यानश्लोकं व्याख्या- येदानीमुपकरणांनां विचारं निरूपयितुं गयेन प्रतिजानीते । अथोपकरणविचारः । अथेति । अथ ध्यानव्याख्यानानन्तरमुपकरणविचार उप- करणानामुपाङ्गानां विचारो बिवेको ध्यानोपकारकाङ्गानां विवेक इत्यर्थः, क्रियत इति शेषः । तेषु प्रथमं शुद्धस्फटिकसङ्काशतां व्याख्यातुं गयेन प्रतिजानीते । तत्रादौ शुद्धस्फटिकसङ्काशताविचारः । तत्रेति । तत्र प्रतिज्ञात उपकरणत्रिचार प्रादौ प्रथमं शुद्धस्फ- टिकसङ्काशताविचारः शुद्धो निर्मलो यः स्फटिकः स्फटिकना- माश्मा तेन सङ्काशता सादृश्यं यच्छिवे निरूपितं तस्य विचारो विवेकः क्रियत इति शेषः। तामेव शुद्धस्फटिकसङ्काशतां विचार- यन्गोनाह। निर्मले सर्वमेवेदं यदस्मिन्प्रतिबिम्बति । शुद्धस्फटिकसङ्काशो नीरागः सोऽयमीश्वरः ॥२०॥ निर्मल इति । हे शिष्य यद्यस्मात्कारणान्निर्मले निर्गतं माया तत्कार्यजगद्रूपं मलं यस्मात्ततथोक्तं तस्मिन्नस्मिन्स्वयं प्र- काशत्वेन सदैवापरोक्षरूपे प्रसगभिन्नपरमात्मशिवगुरौ सर्वमेव समस्त्रमपीदं जगत्पतिविम्बति जीवा ईश्वरश्च ताभ्यां सहितं ·बामसार। मत्वमास्मशियगुरावाभामत इनः, स.जगलातविम्बान स्वयं प्रकाशन नित्यापरोक्षरूपा प्रत्यगमित्रपरमात्मशिवगुरु- नीरागः परिमार्थिकरागश्न्योत एकेश्वर उक्तलक्षणैश्वर्यसं- पनोऽस्ति अतः शुदो निर्मलो यः स्फटिक एतनामाश्मा तेन सामः सहशो शेयः, यथा स्फटिकाश्मनि नीलपीतादिरागम- तिविम्बवत्याप प्रतीयमाने मति वस्तुतो रञ्जनारहित एव तिष्ठ- ति तदत्मत्यगभिन्नपरमात्मशिगुरुरांप जगत्प्रतिविम्बवानिव भ. तीयमानापि वस्तुनस्तद्रहित एव विद्वद्भिरनुभूयतेऽतः स्फटिक- सहाशत्वं प्रतिषायत इति भावः ॥२७॥ एवं गुदस्फटिकसकामवं विचार्येदानी कर्पूरगौरतां ज्या- चिच्यामधेन प्रतिजानीते। अथ कर्पूरगौरताविचारः । अथेति । अयं शुद्धस्फटिकसङ्काशत्वविचारानन्तरं कर्पूरगौ- रखाविचार शिवे कर्पूरगौरता या निरूपिता तस्या विचारो विवेकः क्रियते इति शेषः । तदेव पनाह । यहासनाप्रसादेन सर्वा दुर्वासना गता । स्वभावशीतला सेयं शिवे कर्पूरगौरता ॥ २८ ॥ यद्वासनेति । शिष्य यद्वासनाप्रसादेन यस्य शिवस्य स- म्बन्धिनी या वासना भावना तस्याः प्रसादः प्रसन्नतोत्पति- रियर्थः, तेन कृत्वा सर्वा समस्ता दुर्वासनाःदुष्टा स्वसंस्पृष्टजीवा- नौ दुःखदात्री या वासना संस्कारः समस्तजगद्विषयिणी जीवा. नौ बन्धकारण मृता वासनेति भावः, गता नित्ता भवति सो रुलक्षणा स्वात्मशिव विषायगी वासने विद्वत्सु प्रत्यक्षा- नुभूपमामा स्वभावशीतला स्वभावेनाकृत्रिमरूपेण शीतला ·शिवपूजाशतकम् । तापत्रयनिवर्तयित्र्यस्ति, लोकेपि कर्पूरे गौरता पीतलता चा- भिन्नाऽनुभूयते तथात्र प्रयगभिन्नपरमात्मशिवगुरुविषयवासना- यामपि तापत्रयनिवर्तकत्वेन शीतलत्वं शुद्धत्वेन गौरत्वं चा- भित्रमनुभूयतेऽत इयमेव कर्पूरगौरता कपूरस्य गौरतेव गौरता श्रेया शिवे प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरौ विषये ॥२८॥ एवं कर्पूरगौरतां विचार्येदानी दिगम्बरतां विचारयितुंग- घेन पतिजानीते। अथ दिगम्बरताविचारः । अथेति । अथ कर्पूरगौरताविचारणानन्तरं दिगम्बरता- विचारः शास्त्र लोके च या दिगम्बरतोच्यते तस्या विचारो विवेकः क्रियत इति शेषः । तमेव विचारं गोनाह । निरावरणविज्ञानस्वरूपो हि स्वयं हरः । स्वैरं चरति संसारे तेन प्रोक्तो दिगम्बरः ॥ २९ ॥ निरावरणेति । हे शिष्य हि यस्मात्कारणाद्धरो हरति सर्व द्वैतमिति हरः प्रसगभिन्नपरमात्मशिवगुरुः स्वयं स्वतो निरावरणचैतन्यस्वरूपो निर्गतं निवृत्तमावरणं ब्रह्मात्मा न भाति नास्ती येवंरूपव्यवहारकारणं कारणाविद्यासहितं य- स्मात्तत्तथोक्तं यचैतन्यं चिन्मात्रं तदेव स्वमसाधारणं रूपं प- स्येति स तथोक्तोऽस्ति, किश्च स तथाविधोपि संसारे समष्टि- व्यष्टिदेहत्रयरूपे प्रपञ्चे स्वैरं स्वेच्छं यथा भवति तथा चरति वर्तते विधिनिषेधातीतः सन्संसारे तिष्ठतीति भावः, तेन हेतुना दिगम्बरो निरावरणतानमः प्रोक्तस्तदेतादृशं दिगम्बरत्वं मूढ- जनैनग्नत्वेन प्रतिपाद्यत इति भावः ॥ २९ ॥ एवं दिगम्वरत्वं विचार्येदानीं भस्मोद्दलनं व्याख्यातुं १११ ·८८२ बोधसारे। गयेन पतिजानीते। अथ भस्मोडूलनविचारः । अथेति । अथ दिगम्बरत्वविचारानन्तरं भस्मोद्धूलनवि.. चारो भस्मनो विभूतेयंदुलनं लेपनं लोके लौकिकशास्ने च शिवे प्रतिपाद्यते तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तदेव पद्येनाह। ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते किल । तेनैव भस्मना गात्रमुद्दलयति धूर्जटिः ॥ ३० ॥ ज्ञानानिरित । हे शिष्य ज्ञानाग्निर्ज्ञानं जीवब्रह्मैवयविषयं महावाक्यजन्यमपरोक्षं तदेव मकलकर्मदाहकत्वादगिरिव स यस्य प्रयगभिन्नपरमात्मशिवगुरोः समष्टिव्यष्टिदेहद्वयसहितचि- दामासेऽहंप्रतीया कृतानि यानि सर्वकर्माणि सञ्चितप्रारब्ध- क्रियमाणाख्यानि क्रियापरपर्यायाणि भस्मसाद्भस्मरूपाणि कुन रुते करोति किलेति निश्चये एवं निश्चते श्रुतिषु 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणी ति श्रुतेः, तेनैव तादृशेनैव भस्मना बाधितसर्वकर्मणाम- किलिकरत्वाद्भस्मसादृश्यं न त्वन्येनेसर्थः, गात्रं गा बुद्धीन्द्रि- यागिा बुद्धीश्च त्रायते पालयतीति गात्रं सच्चिदानन्दं ब्रह्म प्र. त्यगभिन्नमुलांत मलिनं लोकदृष्टौ दर्शयति बाधितसर्वकर्मणां प्रत्यगभिन्नपरमात्प्रशिव एवाधिष्ठानांधष्ठेयत्वेन लोकदृष्टौ प्रती- यमानतैव भस्मोद्धूलनत्वेनोपचर्यत इति भावः, अतः शिवगुरु- जटिधूम्रवर्णा जटा यस्य स तथोक्तः, अत्र वेदान्तसाङ्ख्ययो गाख्या जटा ग्राह्याः ॥ ३०॥ एवं भस्म त्रिचार्येदानी तादृशभस्मनः शिवस्य च मूढदृष्टौ प्रतीयमानं भेदं निरस्यांत ।

·शिवपूजाशतकम् । भासते भिन्नभावानामपि भेदो न भस्मनि । स्वस्वभावस्वभावेन भस्म भर्गस्य वल्लभम् ॥३१॥ भासतेति । हे शिष्य भिन्नभावानां भिन्नोऽन्योपत्र व्या- वृत्तो भावोऽन्तःकरणं सत्ता वा येषां तेषा भेदः प्रयगभिन्न- परमात्मशिवगुरोः सकाशात्पृथक्त्वं बाधितकर्मकर्तृरूपमपश्च विभूतौ यद्यपि भासते प्रतीयते तथापि मभेदः प्रयगभिन्नबम- शिवगुरोः सकाशाद्भस्मनि बाधितकादिप्रपञ्चरूपविभूतौ न नास्ति, कुत इयत आह स्वस्वभावेति, भर्गस्य भीत संसारबीज दहतीति भगः प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरुस्तस्य स्वस्वभावस्वभा. वेन स्वस्थात्मनो यः स्वभावो धर्मो जगद्वीजमकरूपःस इन स्व. भावो धर्मो यस्य भस्मनस्तेन कारणेन भस्मोक्तलक्षणा वि- भूतिरवाधरूपत्वावल्लभं प्रियमस्ति, अत आत्मशिवस्य बाधि- तकर्मरूपभस्मनश्च न भेद प्रात्मत्वनर प्रियतस्योपलभ्यमान- त्वादिति भावः ॥ ३१ ॥ एवं भस्मोद्धूलनत्वं विचार्येदानीं शिवे या चन्द्रचूडनोच्यते लोके शास्त्रे च तां विचारयितुं गधेन प्रतिजानीते । अथ चन्द्रचूडताविचारः । अथेति । अथ भस्मोद्धूलनविचारानन्तरं चन्द्रचूडतावि- चारः शिवे या चन्द्रचूडता निरूपिता तस्या विचारो विका क्रियत इति शेषः, तमेव पनाह । नश्यन्त्यस्य कलाः सर्वाः सा कला नैव नश्यति । याऽर्पिता शङ्करे भक्त्या चन्द्रचूडस्तया हरः ॥३२॥ नश्यन्तीत हे शिष्य अस्यान्तःकरणोपहितचैनन्यस्य च- ·८८४ बोधसारे। न्द्रस्य सर्वाः समस्ताः कला अवयवा नश्यन्ति नष्टा भवन्ति प- श्वज्ञानेन्द्रियपञ्चकमेन्द्रियपञ्चप्राणमनोरूपाः षोडश कला क्षेयाः, तद्वत्त्वेन पुरुषस्य चन्द्रसादृश्याच्चन्द्रत्वं चेति भावः, किञ्च सोक्त- लक्षणकलामु मध्ये काप्येका नैव नश्यति नैव नष्टा भवति सा केसपेक्षायां तां दर्शयति येति, चिदाभासरूपचन्द्रेण भत्त्या प्र- त्यगभिन्नपरमशिवगुरुविषयकप्रेम्णा शङ्करे सकलजगदानन्द- करे प्रत्यगभिन्नपरमात्मविशगुरौ या कला कापि अर्पिता तदा- कारत्वेन संपादिता सेति योज्यम्, अतः शिवाकाराकारितायाश्चि- तवृत्तेः शिवस्वरूपत्वेनाविनाशात्तया प्रसगभिन्नपरमात्माकार- त्यैव हरो हरति सर्व द्वैतामितिहरः सर्वद्वैतहरणशीलः प्रत्यभिन्नः परमात्मा चन्द्रचूडश्चन्द्रश्चन्द्रकला चूडायां शिखायामिवैकदेशो यस्यास्ति स तथाविध उक्तो लोके शास्त्रेचेति ज्ञेयम् ॥ ३२॥ एवं चन्द्रचूडतां विचार्येदानी जटाजूटं विचारयिष्यन्गधेन मंतिजानीते। अथ जटाजूटविचारः। अथेति। अथ चन्द्रचूडताविचारानन्तरं जटाजूटविचारः शि- वस्य यो जटाजूटो लोके शास्त्रे च प्रतिपाद्यते तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तदेव पद्येनाह । विश्रामोऽयं मुनीन्द्राणां पुरातनवटो हरः । वेदान्तसाङ्ख्ययोगाख्यास्तिस्रस्तजटयः स्मृताः ॥ ३३ ॥ विश्राम इति । हे शिष्य अयं स्वयंप्रकाशत्वेन नित्यापरो- क्षः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा हरो हरति सर्व द्वैतमिति हगे गुरु- मुनीन्द्राणां मुनीनां ज्ञानिनां य इन्द्रा श्रेष्ठाः पञ्चम्यादिभूमिषु स्थितास्तेषां विश्रामो विश्रम्यतेऽस्मिन्निति विश्रामोऽधि- ·८८५ शिवपूजाशतकम् । करणे घञ् 'हलश्चेति सूत्रेण, प्रावासस्थानमित्यर्थः, अतः पुरा- तनवटोऽनादिकालस्थितो वट इव स ज्ञेयः, किञ्च वेदान्तसा- अययोगाख्या वेदान्तो वेदान्तशास्त्रं साङ्घयं च साङ्ख्यनामकं शास्त्रं योगो योगशास्त्रमेता आख्या आह्वा यासां तास्तथोक्ता- स्तिस्रस्त्रिमख्यास्त जटयस्तस्य प्रसगभिन्नपरमात्मशिवगुरोर्ज- टयो जटा इव तदलङ्कारत्वाज्ञयाः ॥ ३३ ॥ जटाजूटं विचार्येदानीं गङ्गाधरत्वं विचारयन्गधेन प्र- तिजानते । अथ गडाधरत्वविचारः। अथेति । अथ जटाजूटविचारानन्तरं गङ्गाधरत्वविचारो गङ्गाधरत्वं यच्छिवस्योक्तं तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तदेव पधेनाह। ब्रह्मलोका च या गङ्गा सुषुम्णा शीतलद्रवा । मस्तके राजते यस्य तेन गङ्गाधरो हरः ॥ ३४ ॥ ब्रह्मलोका चेति । हे शिष्य या विद्वत्मसिद्धा ब्रह्मलोका ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु तस्य लोका प्रका- शिकाऽहंब्रह्मास्मीति प्रमारूपा वृत्तिः सैत्र शीतलद्रवा शीतल स्तापत्रयनिवर्तको द्रव प्रानन्दरूपो रमो यस्याः सा तथोक्ता. ऽत एव सन्ततगमनवत्त्वाच्छीतलद्रनत्त्वेन च गङ्गासादृश्याद्नेव मुषुम्णा च सुषुम्ना नाडी च तादृशांवशेषणविशिष्टत्वेन गङ्गा- सादृश्यागनेत्र यस्य प्रसगभिन्नपरमात्मशिवगुरोर्मस्तके मस्तक इत्रैकदेश उच्चस्थाने च सर्वादरविषयत्वाद्राजते प्रकाशत तेन हेतुना हरो हरति सर्व दैनमिति हरः सर्वद्वैतबाधावधित्वेन प्रकाशमानः प्रसगभिन्नब्रह्मशिवगुरुगङ्गाधरो गङ्गाया अहं- ·८८६ बोधसारे। ब्रह्मास्मीति प्रमारूपत्तेः सुषुम्णानाड्याश्च धरो धारकोऽस्तीति लोके शास्त्रे च प्रतिपाद्यत इति भावः ॥ ३४ ॥ एवं गङ्गाधरत्वं निर्णीयेदानी त्रिनेत्रतां विचारयिष्यन्गोनाह । अथ त्रिनेत्रताविचारः। अथेति । अथ गङ्गाधरत्वविचारानन्तरं त्रिनेत्रताविचारः शि- वस्य या त्रिनेत्रता प्रतिपादिता तस्या विचारः क्रियत इति शेषः । तमेव पोनाह । आप्यायनस्तमोहन्ता विद्यया दोषदाहकृत् । सोमसूर्याग्निनयनस्त्रिनेत्रस्तेन शङ्करः ॥ ३५॥ आप्यायन इति । हे शिष्य आप्यायनः आप्यायति तर्प- यति जगत्स्वानन्ददानेनेति स तथोक्त आप्यायन आनन्दो- ऽतः स सोम इच, किञ्च तमोहन्ता तमसोऽज्ञानस्य हन्ता ना- शकोऽज्ञानतमसो नाशयित्री चित्ताऽत्र ग्राह्या, अतः सा सूर्य इव, किञ्च विद्यया दोषदाहकृद्विद्यया ज्ञानरूपश्या दोषदाहकद्दोषा रागादयस्तेषां दाहो दहनं तस्य कृत्कर्ता तेन धर्मेणाग्निसादृश्या- दांग्नरिव सः, अन एव सोमसूर्याग्निनयन उक्तविधसोमसूर्यानि- नयनोऽस्ति तेनोक्तविधमोमसूर्याग्निनयनवत्तेन शङ्करः समस्त- जगत्सुखकारकत्रिनेत्रत्रिनेत्रत्वेन लोके शास्त्रे च प्रतिपादितो न तु लोकमसिद्धमत्र सोममूर्याग्निनयनवत्वं ललाटस्थितानिनेत्रेण वा त्रिनेत्रत्वं ग्रामिति भावः ॥ ३५ ॥ एवं त्रिनेत्रत्वं विचार्येदानी नीलकण्ठत्वं विचारयितुं गयेन प्रतिजानेति । अथ नीलकण्ठताविचारः । अथेति । अथ त्रिनेत्रताविचारानन्तरं नीलकण्वनाविचार:

·शिवपूजाशतकम् । ८८७ शिवस्य या नीलकण्ठता प्रतिपाद्यते तस्या विचारो निर्णयः क्रि- यते इति शेषः । तमेव पद्येनाह। कण्ठे ब्रह्माण्डनभसां गिलितानामनेकधा । छाया स्फटिकसङ्काशे नीलकण्ठत्वकारणम्॥३६॥ कण्ठ इति । हे शिष्य स्फटिकसंकाशे स्फटिकनामाश्मा यथा नीलपीतादिद्रव्यसामीप्येन तत्प्रतिबिम्बवत्वेन नीलपीता- दिरूपः प्रतीयमानोपि वस्तुतस्तु शुद्ध एव तेनानेन धर्मेण तुल्य: शिवः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा जगत्तत्कारणमायासन्निधानेन श- बलः प्रतीयमानापि वस्तुतश्चेत्यरहितचिन्मात्ररूपत्वाच्छुद्ध एवातः स्फटिकतुल्ये तस्मिन्नेवैकदेशे सनब्रह्माण्डानां स्थितेः कण्ठ एक- देशे गिलितानां निगीर्णानां ब्रह्माण्डनभसां ब्रह्माण्डेषु जगत्सु यानि लोकदृष्टौ प्रतीयमानानि भ्रान्सा नीलान्याकाशानि तेषां छाया प्रतिबिम्बोऽस्ति स नीलकण्ठत्वकारणं प्रसगभिन्नब्रह्म- गुरुशिवे नीलकण्ठतं यदुच्यते लोके शास्त्रे च तस्य कारणं बीजं ज्ञेयं नान्यदित्यर्थः ॥ ३६॥ किञ्चोक्तधारणानधिकारिणां द्वितीयं नीलकण्ठत्वका- रणमाह। यद्ब्रह्माण्डशरीरस्य श्यामलं पार्वतीपतेः । कण्ठदेशे स्थितं व्योम नीलकण्ठस्ततो हरः ॥३७॥ यदिति । हे शिष्य ब्रह्माण्डशरीरस्य ब्रह्माण्डं जगदेव शरीरं देहो यस्य शिवस्य तस्यात एव पार्वतीपतेः पाणि तमोमोहादिरूपाणि पञ्च तनोति विस्तारयति असौ पर्वतो म- हामोहस्तस्मादुत्पन्ना पार्वती ब्रह्माण्डाहबुद्धिस्तस्याः पतिः पा- लकस्तस्य विराजः कण्ठदेशे कृकस्थाने यत्मसिद्धं सर्वलोक-

·८८८
बोधसारे।
दृष्ट्या श्यामलं श्यामत्वं स्थितं वर्तमान प्रतीयते शास्त्रतश्च ज्ञा-
यते तद्योमाकाशमेव श्यामरूपेण भासते ततो हेतोहरः सर्वद्वै-
तहरणशीला प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरुर्नीलकण्ठो विरारूपेण
श्यामगलोऽस्तीति निश्चेतव्यम् ॥ ३७॥
साकारशिवोपासकामात कत्कारणं दर्शयति ।
शङ्करेणाभ्रशुभ्रेण यद्विषाम्बु दयालुना ।
कण्ठे धृतमतः कण्ठेः नवाम्बुधरसुन्दरः ॥ ३८॥
शाङ्करेणेति । हे शिष्य दयालुना सर्वप्राणिषु दयावताऽ-
भ्रशुभ्रणाऽभ्रं शरत्कालीनो निर्जलो मेघस्तइच्छुभ्रेण. श्वेतरू-
पेण शङ्करेण शं मुखं करोतीति शङ्करो जगजीवनमदस्तेन
यद्यस्मात्कारणाद्विषाम्बु समुद्रस्य मथनसमये विषरूपं जलं नि:-
मृतं तत्कण्ठे गले धृतं स्थापितमतः कारणाच्छिवः कण्ठे गले
नवाम्बुधरसुन्दरो नवो नवीनो योऽम्बुधरो मेघस्तद्वत्सुन्दरः क-
मनीयो दृश्यत इति शेषः ॥ ३८ ॥
किश्च ।
शुद्धस्फटिकसङ्काशः स्थितोऽयं मन्दराचले ।
इन्द्रनीलाचलच्छाया नीलकण्ठत्त्वकारणम् ॥३९॥
शुद्धति । हे शिष्य अयं माकारः शिवः शुद्धस्फटिकसङ्काश:
शुद्धो निर्मलः स्फटिकनामाश्मा तेन सङ्काशस्तुल्योऽस्ति, कि-
ञ्चाऽयं शिवो मन्दराचले मन्दरनाम्नि पर्वते स्थित उपितो
ऽत एव तस्मिन्निकण्ठ इन्द्रनीलाचलच्छायेन्द्रनीलमणि-
रूपमन्दरपर्वतस्य च्छाया प्रतिबिम्बो भवतीति शेषः, तदेव नी-
लकण्ठत्वकारणं शिवस्य यन्त्रीलकण्ठत्वं तस्य कारणं. बीज
निश्चेतव्यम् ॥ ३९॥

·शिवपूजाशतकम्। २८९ इदानी भक्तरेव श्रेष्ठ्यं मन्यमानान्प्रयाह । रामोऽस्य परमो भक्तः शङ्करो भक्तवत्सलः । रामरत्वं धृतं कण्ठे नीलकण्ठत्वकारणम् ॥ ४० ॥ राम इति । हे शिष्य रामो दाशरथिः परमः श्रेष्ठोऽस्य शिवस्य भक्तः सेवको मुख्यसेवक इत्यर्थः, अस्ति किञ्च शङ्करो भक्तानां सुखकर इत्यर्थः, भक्तवत्सलो भक्केषु वत्सलः प्रीति- मानस्ती ति, तत्ततो हेतो रामरत्न रामो दाशरथिरेव रत्नं नीलमणिस्तत्कण्ठे गले धृतं स्थापित शिवेन तन्नीलकण्ठ- त्वकारणं शिवस्य यन्नीलकण्ठत्वं तस्मिन्कारणं हेतुरतः क- मज्ञानाभ्यां भक्तरेव श्रेष्ठ्यमिति भावः ॥ ४० ॥ एवं नीलकण्ठत्वकारणं विचार्यदानी भुजङ्गभूषणतां व्या- ख्यातुं गधेनाह। अथ भुजङ्गभूषणताविचारः । अथेति । अथ नीलकण्ठत्वकारणविचारानन्तरं भुजङ्गभू- षणताविचारो भुजगाः सर्पा भूषण मलङ्कारो यस्य तस्य भा- वस्तत्ता तस्या विवेको विचारः क्रियत इति शेषः । तदेव पद्येनाह । योगिनः पवनाहारास्तथा गिरिबिलेशयाः । निजरूपे धृतास्तेन भुजङ्गाभरणो हरः ॥ ४१ ॥ योगिन इति । हे शिष्य पवनाहाराः पवनः प्राणनामा वायुराहियते वशीक्रियते यैस्ते तथोक्ताः, तथा तद्वगिरिबि- लेशया गिरति पतति तत्त्वज्ञानेनेति गिरिदेहसमूहः स एव बिलं छिद्रं तस्य वा बिलमवकाशं तस्मिञ्छयाः ओरत इति ११२ ·बोधसारे। शाया निद्रिनाः स्वाभिन्ने परमात्मनि जागरिता इयर्थः, अतः पवनाहारबिलेशयत्ताभ्यां योगिभुजङ्गयोः सादृश्याद्योगिनां भुजङ्गपदेनात्र ग्रहणमिति भावः, ते योगिरूपा एव भुजङ्गा नि- जरूपे स्वस्वरूपे प्रसगभिन्ने परमात्मनीत्यर्थः, धृताः स्वाभिन्न- वेन स्थापितास्तेन कारणेन हरो हरति सर्व द्वैतमिति हरः प्र. अगभिन्नपरमात्मशिवगुरुर्भुजङ्गाभरण सर्पभूषणः उक्तः, यद्वा भुजाभ्यां साङ्खयगोगहस्ताभ्यां गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति स्वस्वरू- पमिति व्याख्येयम ॥ ४१ ॥ योगरीस्यापि तद्विचारमाह । का चित्कुण्डलिनी शक्तिः शङ्करेण वशीकृता । कुण्डलिन्या कुण्डलिनो देहाभरणतां गताः ॥ ४२ ॥ काचिदिति । हे शिष्य काचित्सूक्ष्मनाडीरूपा कुण्डलिनी कुण्डलिनीनाम्री शक्ति वशक्तिः सर्वशरीरेषु वर्त्तते सा श. करेण शिन वशीकना वशत्वेन सम्पदिता तयैव कुण्डलिन्या वशीकृतकुण्डलिनीशत्त्या तस्या एव सर्वसपेष्वपि स्थितत्वा- दिसर्थः, कुण्डलिनः सर्पाणां कुण्डलाकारत्वप्रसिद्धेः सर्पा देहाभरणतां देहस्य शरीरस्याभरगतां भूषणत्वं गताः प्राप्ता इति योगमतेन निश्चेतव्यम ॥ ४२ ॥ साकारोपामकमतेनापि तद्विचारयन्नाह । अनन्तवासुकी शम्भोः कर्णकुण्डलतां गतौ । तत्प्रधानतयाऽन्यपि ख्याताः कुण्डलिसंज्ञया ॥४३॥ अनन्तति । हे शिष्य अनन्तवासुकी अनन्तानाम सों वामुकिनामा च सर्प एनौ शम्भोः शिवस्य कर्णकुण्डलतां क- प्रयोः अबणयोः कुण्डलतां कुण्डलनामकभूषणतं गतौ प्रा- ..

·शिवपूजाशतकम्। ~ सौ कुत एतनिश्वेतव्यमित्यत माह तदिति, तत्प्रधानतया तयो. रनन्तवामुकिनामकसपयोः प्रधानता मुख्यता तया च्छत्रिन्याये- नेत्यर्थः, अन्येपि सर्पाः कुण्डलि मज्या कुण्डलिरिति सज्जा. नाम तपा ख्याताः प्रसिदाः सन्तीसतो हेतोरित्यर्थः॥४३ ॥ एवं भुजङ्गभूषणत्वं विचार्येदानी त्रिशूलं विचारयागध. न मतिजानीते। अथ त्रिशूलविचारः । अथेति । अथ भुजङ्गभूषणत व्याख्यानातन्तरं त्रिशूलवि- चारः शिवस्य हस्ते यस्त्रिशूलोऽस्तीत्युच्यते तस्यायुधविशेषस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पनाह । शान्तिवैराग्यबोधाख्यैस्त्रिभिरौस्तरस्विभिः । त्रिगुणत्रिपुरं हन्ति त्रिशूलेन त्रिलोचनः ॥ १४॥ शान्तीति । हे शिष्य शान्तिवैराग्यबोधाख्यैः शान्तिरू- परतिरष्टाङ्गयोगमाधनजन्या जगदभानरूपा व्यहाराभाव- कार्येतिलक्षणलक्षिता, तदुक्तं 'यमादिनिरोधश्च व्यवहास्य संक्षयः । स्युर्हेत्वाचा उपरतेरिति । वैराग्यं च दोषदृष्टिजन्यं सर्व- विषयत्यागेच्छारूपं भोग्यादैन्याभावकार्य चेति लक्षितं, तदुक्तं. दोषदृष्टिजिहासा च पुनर्नोग्येष्वदीनता । अपाधारणहेत्वाचा वैराग्यस्य त्रयोप्यमीति ।। बोधश्च ज्ञानं श्रवणादिजन्यं सयमिथ्याविवेचनरूपं चिदा- स्माहङ्कारकत्वोपलक्षितग्रन्थ्युत्पसभावकार्यमित्युपलक्षितं, तदुक्तं- श्रवणादिवयं तद्वत्तत्वमिथ्याविवेचनम् । पुनर्ग्रन्थेरनुदयो बोधस्यैते त्रयो मताः। इति । एता पाहा. येषां तैस्तरस्तिभिरज्ञानतत्कार्यभेदेने वेगवद्भि- ·बोधसारे। स्त्रिभिस्त्रिसंख्याकै रग्रैः फलैरुपलक्षितेन त्रिशूलेनोकलक्षणानि त्री णि शूलानि फलानीव यस्य स तथाविधस्तेन प्रत्यगभिन्नब्रह्मबोधेन त्रिलोचनः पूर्वोक्तलक्षणत्रिनेत्र प्रसगभिन्नब्रह्मशिवगुरुस्विगुणत्रि. पुरंत्रयो रजःसत्त्वतमोऽभिधा ये गुणाः प्रकृतेर्विकारास्तान्तकार्य च त्रयाणां पुराणां समाहारस्त्रिपुरं स्थूलसूक्ष्मकारणाख्यं देहत्रयमित्यर्थः, 'नवद्वारे पुरे देहीत्युक्तेः, हन्ति नाश- यति ॥४४॥ एवं त्रिशूलं विचार्यदानी डमरुं विचारयन्गोनाह । अथ डमरुविचारः। अथेति । अथ त्रिशूलविचारनिरूपणानन्तरं डमरुविचारः शिवस्य हस्ते यो डमरुः प्रसिद्धस्तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तदेव पोनाह । टण्टकारच्छलेनासौ शैवानां मुक्तिहेतवे । नेति नेति मुहुः प्राह डमरु शाम्भवो हि सः॥४५॥ टण्टमिति । हे शिष्य टण्टङ्कार इति डमरुध्वनेरनुकरणं तादृशध्वनिरेव च्छलं मिषं तेन कृत्वाऽसौ शास्त्रेषु प्रतिपादितः परोक्षतया श्रूयते शाम्भवः शम्भोर्जगत्सुखपदस्य प्रत्यगभिन्न- परमात्मशिवगुरोरयं शाम्भवो वेदो वेदशिवयोः प्रतिपाद्यप- तिपादकसम्बन्धेन सम्बन्धवत्त्वं, हि विद्वत्सु प्रयक्षसिद्धः सोवि- द्वत्सु परोक्षतया श्रुतो डमरुडमरुत्वेन कल्पितः शैवानां शिव- स्यैते शैवाः प्रत्यगभिन्नब्रह्मांशभूता जीवास्तेषां मुक्तिहेतवे मुक्तिमोक्षः स एव हेतुः प्रयोजनं तस्मै तत्माप्यर्थमित्यर्थः, मुहुः पुनः पुनर्नेति नेतीति निरूपितं यद्वैतं तन्त्र नास्तीत्येवं माहोप- विशति, अत्र वेदस्य हमरुत्वम्, 'प्रधानाऽऽदेशो नेति ने ती यादी . .

·शिवपूजाशतकम्। नां सर्वद्वैतनिषेधकवाक्यानां ध्वनित्वं च विवक्षितमिति भाव: ॥४५॥ एवं डमरूं विचार्येदानी मुण्डमालां विचारपनायेन प्रति- जानीते । अथ मुण्डमालाविचारः । अथेति ।अथ डमरुविचारनिरूपणानन्तरं मुण्डमालाविचारो मुण्डमालायाः शिवे या मोक्ता मुण्डमाला तस्या विचारो नि- र्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव प्रतिज्ञातं पधेनाह । अनन्तमृतब्रह्माण्डमुण्डमालाविधारणे । अनाद्यनन्तरूपत्वात्समर्थः शिव एव हि ॥ ४६॥ अनन्तेति । हे शिष्य अनन्तमृतब्रह्माण्डमुण्डमालाविधार- णेऽनन्तानि अपरिमितानि मृतानि नष्टानि यानि ब्रह्माण्डानि तेषु चापरिमितानि यानि मुण्डानि कपालानि तेषां माला सक्तस्या विधारणे परिधानेऽनाद्यनन्तरूपत्वान्नाऽऽविर्यस्य तदनादि न विद्यतेऽन्तो नाशश्च यस्य तदनन्तमनावि यवनन्त- मेतादृशं रूपं स्वरूपं यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्माच्छि- व एव प्रत्यगभिन्नपरमात्मगुरुरेव समर्थः प्रभुरस्ति हि एतद्विद्वत्सु प्रसिद्धमियर्थः ॥ ४६॥ एवं मुण्डमालाविधारणं निर्णीयेदानी वृषवाहनत्वविचार प्रतिजानीते गयेन । अथ वृषवाहनविचारः। अयेति । अथ मुण्डमालाविधारणनिर्णयनिरूपणानन्तरं वृषवाहनविचारः शिवस्य यदृषवाहनं निरूपितं शास्त्रेषु तस्य विचारः क्रियत इति शेषः । तमेव श्लोकेनाह ।

·बोधसारे। ब्रह्माद्या यत्र नारूढास्तमारोहति शङ्करः । समाधि धर्ममेघाख्यं तेनायं वृषवाहनः ॥ ४७ ॥ ब्रह्माचा इति । हे शिष्य ब्रह्माद्या ब्रह्मा विरचिरायो मुख्यो येषां ते तथोक्ता यत्र समाधौ नारूढा न स्थिति प्राप्ताः शङ्करः समस्तजगत आनन्दकरः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा तं शास्त्रेषु प्रसिदं धर्ममेघाख्यं धर्मदृष्टिकर्तारं समाधि 'क्षणमकं ऋतुशतस्यापी'ति श्रुतेः, आरोहति प्रारूढो दृश्यते तत्रैव तदु- पलब्धेस्तेन हेतुनाऽयं प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरुषवाहनो वृपः सर्वश्रेष्ठः समाधिर्धर्ममेघाख्यो वाहनं गमनसाधनं यस्य स तथाविधोऽस्ति न त्वत्र लौकिकं वृषवाहनत्वं ग्राह्यम्, उपा- सनायां 'मनो ब्रह्मेत्युपासीतेति श्रुनेमनसि ब्रह्मत्वबुद्धिरिव नन्दिनि वृषे धर्ममेघसमाधिबुदिः शिवे च ब्रह्माभिन्नमत्यगात्म. गुरुबुद्धिश्च कार्येति भावः ॥ ४७ ।। एवं वृषवाहनत्वं विचार्येदानी कैलासविचारं गद्येन प्रति- जानीते। अथ कैलासविचारः। अथेति । अथ वृषवाहनविचारनिरूपणानन्तरं कैलासवि- चारः कैलासनाम्नः पदार्थस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति: शेषः । तमेव पनाह । कैवल्ये लसते रुद्रस्तद्भक्ता अपि सर्वदा । तत्कैवल्यविलासेन कैलासं शम्भुमन्दिरम् ॥४८॥ कैवल्पइति । हे शिष्य रुद्रो रोदयति मायया दुःखीकरो- ति जीवमिति रुद्रः परमात्मा कैवल्पेऽखण्डैकरस आत्मनि ·शिवपूजाशतकम् । ब्रह्माभिन्ने लसते स्वयंप्रकाशमानो वर्त्तते तद्भक्ता अपि तस्य प्रसगात्मनोऽभिन्नपरमात्मशिवगुरोर्भक्तः सेवकास्तचिन्त- काश्च सर्वदा सर्वकालं तस्मिन्नेव कैवल्ये लमन्ति स्वयंप्रकाश- माना वर्तन्ते तत्कैवल्यविलासेन तादृशकैवल्यविलसनेन कै. लासमखण्डैकरसस्त्रयंप्रकाशनमेव शम्भुमन्दिरं भवत्यस्मादि- ति शम्भुः समस्तजगत्सुखकारणं प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरुस्तस्य मन्दिरमिव वासस्थानं ज्ञेयम् ॥४८॥ एवं कैलासं निर्णी येदानी मन्दरं विचारयन्गोनाह । अथ मन्दरविचारः। अथेति। अथ कैलासविचारनिरूपणानन्तरं मन्दरविचारो मन्दरस्प मन्दरनाम्नः पर्वतस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पनाह । मथितो मुक्तिरत्नार्थ येनायं भवसागरः । स बोधो मन्दरो नाम मन्दिरं शङ्करस्य तत् ॥ ४९ ॥ मथित इति । हे शिष्य येन बोधेनाऽयं सर्वलोकमत्यक्षो वसागरो भवत्यस्मात्संसार इति भवोऽविदयातत्कार्यरूपः मपञ्चो गिरति भक्षतीति गरो मृत्युस्तेन सह वर्तत इति स एत्र सागरः स्वार्थे', यद्वा गरो विषं विषयरूपं तत्स्पर्शेन तद्भो- गेन च मरणसम्भवात्तेन सहितः सगरः स एव सागरः स मुक्तिरत्नाथ मुक्तिर्मोक्षः स एव रत्नमिव तस्मै तं प्राप्तुं मथित पालोडितः स उक्तवियो बोधः प्रसगात्मपरमात्मैक्यविषयं ज्ञानं मन्दरो मकारवाच्यं कारणशरीरमज्ञानं समष्टिव्यष्टिरूपं तदुपहितौ प्राज्ञेश्वरौ च दरति विनाशयतीति व्युत्पत्या मन्दरो नाम प्रसिद्धोऽस्ति । तत्स बोध एवं शङ्करस्य शं मुखं क.

·बोधसारे। रोति स शङ्करो जगदानन्दकरः प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरु- स्तस्य मन्दिरं वासस्थानं ज्ञयं तत्रैव तत्प्राप्तः प्रसिद्धत्वादिसर्थः, उपासनापक्षे 'मनो ब्रह्मेति श्रुत्या मनसि ब्रह्मत्रचिन्तनमिव लोकप्रसिद्धमन्दरपर्वते बोधरूपत्वचिन्तनं तत्रस्थे शिवे च प्रस- गभिन्नब्रह्मगुरुरूपत्वचिन्तनं च कार्यमिति भावः ॥ ४९ ।। एवं मन्दरं निर्णीयेदानी लोके शास्त्रे च शिवस्य श्मशान- वासोऽभिहितस्तन्निर्णयं गयेन प्रतिजानीते। अथ श्मशानविचारः। अथेति । अथ मन्दरविचारानरूपणानन्तरं श्मशानस्य प्रेतावासस्थ विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तमेव पनाह । नित्यं क्रीडति यत्रार्य स्वयं संहारभैरवः । तत्र श्मशाने संसारे शिवः सर्वत्र दृश्यते ॥ ५० ॥ नित्यमिति । हे शिष्य स्वयं स्वतः सिद्धोऽयं प्रत्यगभि. नपरमात्मशिवगुरुर्विद्वत्प्रत्यक्षः संहारभैरवः सन्संहियते वि- नाश्यते विश्वमनेनेति संहारो मृत्युः सर्वजगल्लयाधिष्ठानमियर्थः, अतः सर्वभयहेतुत्रादेव भैरवो भीतिप्रदः सन् यत्र संसारे जग- ति नित्यं सर्वदा क्रीडति रमते, तत्रोक्तविधे संसाररूपे स- चंदा मङ्गलरूपत्वाच्छ्मशाने सर्वत्र सर्वपदार्थेषु सर्वकाले च शिवः प्रसगभिन्नब्रह्मगुरुदृश्यतेऽवलोक्यते ज्ञानिभिरिति शेषः, • उपासनापक्षे श्मशाने संसारत्वं तव शिवप्रत्यगभिन्नगुरुरूपत्वं- च ध्येयमिति भावः॥५०॥ एवं श्मशानं निर्णी येदानी गणान्विचारयितुं गोनाह । अथ गप्पविचारः।

·शिवपूजाशतकम् । ... अथेति । अथ श्मशानविचारनिरूपणानन्तरं गणविचारो गणानां विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पोनाह । आनन्दसागरः शम्भुस्तच्छक्तिर्द्रव उच्यते । शीकरा इव सामुद्रास्तदानन्दकणा गणाः ॥ ५१॥ आनन्देति । हे शिष्य शाम्भुः सुखं भवत्यस्मादिति शाम्भुः प्रत्यगानन्दाभिन्न ब्रह्मानन्दशिवगुरुरानन्दसागर आ. नन्दानां चतुर्विधानां विद्यानन्दानां विषयानन्दानां च जल- स्थानीयानां सागरः समुद्र इव ज्ञेयः, तस्याऽनन्दसागरस्य शक्तिर्जगज्जननसामर्थ्य द्रव मार्द्रतोच्यते कथ्यते मुनिभिरिति शेषः । तदानन्दकणस्तस्यानन्दरूपस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्मशि- वगुरो कणा अंशा विषयानन्दास्ततः समीपे वर्तमाना वि. धानन्दाच सामुद्राः समुद्रसम्बन्धिनः शीकरा इवाम्बुकणा इस सन्ति तेषां च समूहरूपत्वेनोक्तविधशिवसांनिध्येन च गणा सेवका इव झेयाः । उपासनापक्षे च शिवे प्रत्यगभिन्नपर- मात्मगुरुरूपत्वं पार्वयां च तच्छक्तिरूपत्वं तद्गणेषु च विद्यानन्द- विषयानन्दरूपत्वं च ध्येयमिति भावः ॥ ५१ ॥ ननु शिवगणेषु जगद्विलक्षणत्वं स्वभावाकृतिभिरुकं पुरा- पेषु श्रुतं तदव कथं सम्भाव्यं तत्राह । जगद्विलक्षणः स्वामी स्वरूपाकृतिलक्षणैः । जगद्विलक्षणा एव गणास्तस्य किमद्भुतम् ॥५२॥ जगद्विलक्षण इति । हे शिष्य उक्तलक्षणानां विद्यानन्दा- विरूपगणानां स्वामी सच्चिदानन्दादिसमर्पणेन पालकः प्रस- गभिन्नपरमात्मशिवगुरुर्जगद्विलक्षणो पात्पश्चाद्विलक्षणो विपरीतलक्षणवान्स्वरूपाकृतिलक्षणैः स्वे. ११३ जगतोऽसज्जडदुःखरू- ·बोधसारे। नैन रुप्यते प्रकाश्यत इति स्वरूपं स्वप्रकाशं जगत्तु परमकाशम, प्राकृतिनिराकाररूपा जगत्तु साकाररूपम, लक्षणं च सच्चिद्रूपं जगतस्तु असज्जडदुःखरूपं लक्षणं तैः प्रत्यगभिन्नब्रह्मणो जग. तश्च वैलक्षण्यमस्ति यदि तहिं तस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मानन्दस्य गगा उक्तविधा विद्यानन्दादिरूपाः सेवका जगद्विलक्षणा एव जगन्ति गच्छन्तीति जगन्ति विषयानन्दास्तेभ्यो विलक्षणा विपरीतलक्षणा एव निश्चयेन सन्ति, अत्रार्थे किमद्भुतं किमाश्चर्य न किमपीत्यर्थः ॥ ५२॥ एवं साधारणच्छिवगणानियेदानी योगिनीगणन्विचा- यितुं गधेनाह। अथ योगिनीगणविचारः । अथेति । अथ गगनिर्णयनिरूपणानन्तरं योगिनीगणविचारो योगिनीनां योगिनीनामदेवतानां यो गणः समूहः शिवसमीपेड- स्तीति शैव पुराणेषु श्रूयते तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येनाह । यैव यैव मनोवृत्तिर्योगाभ्यासेन योगिनाम् । सा समीपं गता शम्भोः सैवायं योगिनीगणः॥ ५३॥ यैव येवेति । योगिनां योगेन प्राप्तजीवब्रह्मैक्यभावानां योगाभ्यामेन योगस्य निरोधलक्षणस्य योऽभ्यासः पुनः पुनराव- तनं तेन यैव यैव या या च प्रसिद्धा रुदा मनोवृत्तिर्मन- सोऽन्तकरणस्य वृत्तिः साभासांशरूपाऽस्ति, सा सेत्यावृत्तिः कतव्या सा सा वृत्तिः शम्भोगवानन्दकरस्य प्रत्यगानन्द- परमात्मनः सपीपं निकटदेशं गता प्राप्ताऽस्ति सैवोक्त- लक्षणवृत्तिसमूहरूप एवायं विद्वत्सत्यक्षो योगिनीगणो योगि- ·शिवपूजाशतकम् । न्यो निरोधाख्ययोगबत्यो वृत्तयस्तासां गणः समूहो ज्ञेगः । उपा- सनापले योगिनीगणे निरुद्धचित्तवृत्तित्वं शिवे च तद्ध्येयप्रत्यग- भिन्नब्रह्मगुरुतं च चिन्त्यमिति भावः ॥ ५३ ।। ननु लोके शास्त्रे च शिवगणानां पिशाचत्वं भूयत इयाश- इस तेषु पिशाचत्वबुदिमूढानामेवेत्याह । सखायः शङ्करस्यैते योगिनीभैरवादयः । जीवन्मुक्ता जडैरुक्ता भूतप्रेतपिशाचकाः ॥ ५४॥ सखाय इति । हे शिष्य एन उक्ता वक्ष्यमाणाश्च गणा- दयः शङ्करस्य जगदानन्दकरस्य प्रयगभिन्नपरमात्मांशगुरो- योगिनीभैरवादयो योगेन निरुत्तयो योगिन्यो भैरवश्च ज: गद्भयजनको मृत्युश्चादी मुख्यौ येषां ते तथोक्तास्ते सखायः मु. खरूपत्वेनात्ममुखसाधनत्वेनेष्टा जीवन्मुक्ता जीवन्त एव मुक्ता ब्रह्मभावं प्राप्ता अत एव विधिनिषेधातीतास्ते जडैमूंढर्भू- तप्रतपिशाचका भूना भूतनामानः प्रेताः प्रेतनामानः पिशा- चकाः पिशाचनामान इति जातिभेदान्नामभेदेनोक्ताः का थिता इति ज्ञेयम् ॥ ५४ ॥ एवं योगिनीगणं निर्णायेदानी कालभैरव विचार गोन, प्रतिजानीते। अथ कालभैरवविचारः । अथेति । अथ योगिनीगणविचारनिरूपणानन्तरं कालभैं- स्वविचारः शिवसमीपे यः कालभैरवो गणोऽस्तीत लोके शा- स्त्रे च प्रसिद्धस्तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । त- मेव पद्मनाह। विवर्तितजगज्जालः कालोऽस्य द्वारपालकः। - ·बोधसारे। कालाद्विभेति यद्विश्वं गणः कालभैरवः॥५५॥ विवर्तितेति । हे शिष्य विवर्तिजगजालो विवर्तितं कि- परीतरूपत्वेन कल्पितं जगद्रूपं जालमिव जीवबन्धनकारणं येन स तथाविधः कालः कलयति जगदिति व्युत्पत्या कालः सर्व. जगत्कल्पक ईश्वरोऽस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरोरपा- लको द्वारं प्रत्यगभित्रपरमात्मत्वमापकं प्रयगात्मपरमात्मैक्यांव षयं ज्ञानं तस्य पालको रक्षकोऽस्ति कालपदं व्याख्या- य भैरवपदं व्याख्यास्यन्नाह कालाविति, यद्यस्मात्कालावीश्व- राद्विश्वं समस्तं जगद्धिभेति भयं प्राप्नोति अतः स ईश्व- रोऽनन्तब्रह्माण्डापेक्षयाऽनन्तेश्वराणां गणः समूहरूपः कालभै- रवः कालभैरवनामाऽस्तीति आयम, उपासनापक्षे तु कालभै- रवनानि शिवगणे जगत्कल्पकत्वसर्वभयहेतुत्वोपलक्षितमीश्वरत्वं शिवे च प्रत्यभिन्नब्रह्मरूपत्वं च समारोप्य ध्येयमिति भावः॥५५॥ एवं कालभैरवं निर्णायेदानी दण्डपाणिनिर्णयं गयेन प्रतिजानीते। अथ दण्डपाणिविचारः। अथेति । अथ कालभैरवविचारनिरूपणानन्तरं दण्डपा. णिविचारो दण्डपाणिनामको यः शिवस्य गणो लोके शास्त्रे च मोक्तस्तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तमेव पनाह । मनसो दण्डनेनैव दण्डपाणिर्गणो भवेत् । तादृशा एव देवस्य गणत्वमुपयान्ति हि ॥ ५६ ॥ मनस इति । हे शिष्य मनसः सङ्कल्पात्मिकान्तःकरण- त्तिर्मनस्तस्य दण्डनेनैव निरोधलक्षणदण्डनेन शामनेनैव ना- न्यसाधनेनेत्यर्थः, दण्डपाणिर्दण्डो मनोनिग्रहाय निरोपाख्यः ·शिवपूजाशतकम् । समाधिः पशूनां निग्रहार्य दण्ड इच पाणावनात्मरूपं दैत सका. ऽऽत्मस्वरूपब्रह्मग्रहणकरणसादष्टाङ्गयोगोऽत्र पाणिबिस्तस्मिन न्यस्य स तयांतो गणः सेवकस्तेषां ब्रह्माण्डबहुत्वापेक्षया ब. हुत्वं तेषां समूहो वा भवेत्स्यादेवं सम्भावना कार्येति भावः, ततश्च किमित्यत आह ताशा इति ताशा एगोकलक्षण- दण्डपाणिमहशा एवं इदानीन्तना अपि ये भवन्ति ते एन. नान्य इत्यर्थः, देवस्य प्रसगभिमब्रह्मचैतन्यरूपगुरोर्गणतं से- बकत्वमुपयान्ति प्राप्नुवन्ति हि प्रसिदमेतद्विद्वत्सु अतोऽत्र वि. श्वासः कार्य इति भावः ॥ ५६ ॥ एवं दण्डपाणि विचार्येदानी क्षेत्रपालाविचारयितुं ग- चेन मतिजानीते। अथ क्षेत्रपालविचारः । अपेति । अथ दण्डपाणिविचारानन्तरं क्षेत्रपालविचारः क्षेत्रपालनामको यः शिवस्य गणः पाकस्तस्य विचारः क्रियत इति शेषः । तमेव पधेनाह । परमात्मा स्वयं शम्भुस्तदंशाः क्षेत्रपालकाः । अंशाशिभावभेदेन क्षेत्रपालैर्वृतो हरः॥ ५७ ॥. परमात्मेति । हे शिष्य शम्भुः शं मुखं भवयस्मादिति शम्भुर्जगदानन्दकरः परमात्मा कार्यकारणातीत प्रात्मा स्वयं स्वतः सिद्ध एवाऽस्ति किञ्च तदंशास्तस्य प्रत्यगभिवपरमा- स्मशिवगुरोरंशाः प्रतिविम्बा जीवा क्षेत्रपालकाः क्षेत्राणि समष्टिव्यष्टिमूक्ष्मशरीराणि समष्टिव्यष्टिम्थूलशरीराणि च तेषा पालका रक्षितारो भवन्ति अतः अंशाशिभावभेदनाशा जीना 'अंशीच प्रसंगभिन्नवाशिवगुरुस्तयोरारोपितयोर्भाव ·बोधसारे। आरोपितं यत्सत् तस्मिन्यो भेदः मोप्यारोपित एव तेन कृ. साऽऽरोपावस्थायां क्षेत्रपालेर्जीवहरः सर्वद्वैतहरणशीलोऽद्वै- तरूपो वस्तुतः मन्नपि प्रसगांभन्नः परमात्मा त आवृतत्वेन व्यवाहयतेऽनोऽत्र क्षेत्रपालपदेन जीवा ग्राह्याः। उपासनापक्षे तु शिवक्षेत्रपालगणेषु जीवत्वं शिव च प्रत्यगभिमब्रह्मरूपत्वं स- मारोप्य ध्येयमिति भावः ॥ ५७ ॥ एवं क्षेत्रपालात्रिर्णीयेदानी नन्दिगणांवचारं गयेन प्र. तिजानीते। अथ नन्दिगणविचारः अथेति । अथ क्षेत्रपालविचारानन्तरं नन्दिगणांवचारो नन्दिनामा यो गगाः सेवकस्तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पधेनाह । यस्योपरि स्फुरदूपो दृश्यते परमेश्वरः । स बोधः शुद्धभावात्मा गीयते नन्दिकेश्वरः॥५८॥ यस्येति । हे शिष्य यस्य बोधस्य उपरि ऊ परमेश्वरः परमः कार्यकारणाभ्यामतीत ईश्वरः सर्वेश्वरः प्रत्यगभिन्नप- रमात्मशिवगुरुः स्फुरदूपः स्फुरत्मकाशमानं रूपं यस्य स त- थाभूतो दृश्यते माक्षानुभूयते स उक्तलक्षणः शुद्धभावात्मा शुदो मायातकार्यरहितोऽयो भावः प्रेमसहितः जीवब्रह्मैक्य- बोधः स एवात्मा स्वरूपं यस्य स नन्दिकेश्वरो नन्दिक आनन्दात्मविषयत्वानन्दिनामक ईश्वरविषयत्वादीश्वररूप- वाञ्चश्वर एतनामको गणः सेवको गीयते कथ्यते विवेकि- भिरिति रोषः। उपासनापक्षे तु प्रसिद्धनान्दगणे ममेमजीवब्रह्मै. क्यविषयकबोधारोपं कृत्वा शिवे च तद्विषयजीवब्रह्मैक्यं समा- ·शिवपूजाशतकम् । रोप्य ध्येयमिति भावः ॥ ५८ ।। एवं नन्दिकेश्वरं विचार्येदानी भृङ्गिनामानं गणं विचा- रपितुं गोनाह। अथ भृङ्गिविचारः । अथेति । अथ नन्दिगणविचारानन्तरं भृङ्गिविचारः शि- वस्य यो भृङ्गीनामा गणः प्रोक्तस्तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तदेव पडुनाह । यः कीटभृङ्गभावेन भक्तः सारूप्यमागतः । स एव खण्डपरशा ङ्गिनामा गणः किल ॥ ५९॥ य इति । हे शिष्य यः कोपि भक्तः सेवकः कीटभृङ्ग. भावेन भृङ्गे भ्रमरविशषे भावः प्रेम्णा भयेन स्मरणं कीटसंबन्धि कीटकृतं भ्रमरस्य चिन्तनमित्यर्थः, तेन तादृशेन भावन सा- रूप्यं रूप्यते प्रकाश्यत इति रूपं स्वयंप्रकाशचिन्मानं तेन सह व. तत इति सरूपं प्रयगात्मरूपं ब्रह्मणोऽभिन्नं तस्य भावः सा- रूप्यं प्रत्यगभिन्नब्रह्मत्वमागतः प्राप्तः स एव प्रत्यगभिन्नब्रह्मा नुभववानेव खण्डपरशोः खण्डयति नाशयति प्रज्ञानं तत्कार्य चेति खण्डो बोधः स एव परशुः कुठारो यस्य स तथोक्त- स्तस्य येन मोहननं छिन्नमित्युक्तत्वात्तस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्म शिवगुरोर्भृङ्गिनामा भृङ्गिनाम्ना प्रसिद्धो गणः सेवकः किलेति निश्चयेन ज्ञातव्यः । तेन सेवकसेव्ययोर्गवहारदृष्ट्या भेदः पारमार्थिकदृष्ट्याऽभेद इति निश्चेतव्यम् ॥ ५९ ॥ एवं भृङ्गिगणं निर्णीयेदानी महाकालं विचारयितुं गयेन भतिजानीते।

·९०४
बोधसारे।
अथ महाकालविचारः।
अथेति । अथ भृङ्गीविचारनिरूपणानन्तरं महाकालवि-
चारः शिवस्य यो महाकालनामको मणोऽस्ति तस्य विचारों नि-
यः फियत इति शेषः । तमेव पनाह ।
कालेन भक्षितं विश्वं कालो बोधन भक्षितः ।
बोधात्मा कालकालोऽयं महाकालो परो गणः॥१०॥
कालेनेति । कालेन सर्व द्वैतं कलपति नाशयतीति कालो
मृत्युस्तेन विषं जगद्भक्षितं अस्तं स कालो मृत्युर्जगन्मिथ्या-
स्वेन तदसत्वाद्धोधेन ज्ञानेन भक्षितो ग्रस्तोऽतोऽयं वि.
इत्यस्यतो बोषात्मा बोधो जीवब्रह्मक्यविषयं ज्ञान जगदसवन
मृत्युविषयासतमानं चात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्ता काल-
कालो मृत्योरपि मृत्युरतः स एव परोऽन्यो महाकालो महा-
मृत्युनामको गणः सेवकोऽस्तीति निश्चेतव्यम् । उपासनायां तु
प्रसिदमहाकाले जीवब्रह्मक्यजगन्मिथ्यातविषयबोधत समा-
रोप्य चिन्तनीयमिति शेयम् ॥ ६०॥
एवं महाकालं निर्णीयेबानी स्कन्द निर्णेतुं गणेन भति-
जानीते।
अथ स्कन्दविचारः ।
अथेति । अथ महाकालविचारानन्तरं स्कन्दविचारः
स्कन्दः कार्तिकेयनस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव
पघेनाह।
बोधस्वसेनया येन मोहस्य स्कन्दनं कृतम् ।
स बुद्धिमान्महासेनः स्कन्दो नाम शिवात्मजः॥३१॥

·शिवपूजाशतकम्। बोधेति । येन प्रत्यगात्मरूपस्कन्देन पोषस्वसेनमा बोषः स्वपरमात्माभेदविषयः स एव स्वस्य प्रत्यगात्मस्कन्दस्य सेना चम्स्तया मोहस्य स्वपरमात्मनोरभेदाज्ञानस्य स्कन्दनं नाशनं कृतं संपादितम्, प्रज्ञानशत्रुनिवर्हणसापनत्वाद्धोधस्य सेनात्वं शेय, स उक्तलक्षणः प्रत्यगात्मैव बुद्धिमानूस्वपरमात्म्यैक्यविषयिणी बुद्धिर्मतिर्यस्य विद्यते स तथोक्तोऽत एव महासेनो महती बृहती तादृश्यज्ञानशत्रुजयसामग्रीरूपा मतिः सेनेव यस्य स तथाभूतो- ऽत एवं स्कन्दो नाम स्कन्दनामका प्रसिद्धः शिवस्य परमा- त्मशिवगुरोरात्मजः पुत्र इवात्मेत्यर्थः, 'आमा वै पुत्रनामा- सीति' श्रुतंब्रह्मशिवस्वरूप एवेत्यर्थः । उपासनापक्षे तु प्रसि- दस्कन्दे प्रत्यगात्मत्वं शिवे च परमात्मत्वं स्कन्दसेनायां प्रत्य- गात्मपरमात्मनोरभिन्नविषयमतित्वं च समारोप्याभेदेनैतत्रयं- ध्येयमिति भावः ॥ ६१ ॥ ' एवं स्कन्दं विचादानी गणेशविचाराय गोनाह । अथ गणेशविचारः । अथेति । अथ स्कन्दविचारानन्तरं गणेशविचारो गणे- शस्य गणेशनामकशिवपुत्रस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शे- पः। तदेव पधेनाह। सुतोऽन्यो विघ्नराशिघ्नः सर्वविद्याविशारदः । . आनन्दतुन्दिलः साक्षात्सिद्धिदाता गणेश्वरः॥१२॥ मुत इति । हे शिष्य अन्यः स्कन्दादन्य उक्तलक्षण- स्कन्दाद्गुणैर्विलक्षणो न त्वात्मतया वक्ष्यमाणलक्षणैर्लक्षितः मुतः पुत्र आत्मेसर्थः, 'आत्मा वै पुत्रनामासीति श्रुतेः, तान्येव लक्षणा- न्याह विघ्नेयादिभिः, विघ्नराशिघ्नो विघ्नाः परिपन्थिभूता ११४

·एं०६
बोधसारे।
मोक्ष माधन भुते ज्ञाने रागादयस्तेषां राशिः समूहस्तं हन्ति-
नाशयतीत स तथोक्तो वैराग्यलक्षणेन लक्षिन इति भावः। तत्र
हेतुमाह सर्वोत, सर्वविद्याविशारदः सर्वाः समस्ता या विद्या
ज्ञानानि रागादिदोषनिवर्तकानि तेषु विशाग्दः कुशल इति भा.
वः, अत एवानन्दतुन्दिलो विक्षेपहेतुरागादिशून्यत्वेन विद्यान-
न्दपूर्णोदरत्वाबृहदुदर इव लक्षितः साक्षासिद्धिदाता प्रयक्षं य-
था भवांत तथा सिद्धेर्मुक्तेर्दाता प्रापकोऽव्यधानेन मुक्ति-
प्रद इत्यर्थः, यः प्रत्यगभिन्नपरमात्मविषयबोधोपलक्षितः प्रत्य.
गात्मा मोऽत्र गणेश्वरो गणस्य शान्यादिममूहस्येश्वरः स्वामी
स्वाधीनीकृनशान्त्यादित्तिरित्यर्थः, अस्ति, सोऽत्र गणेशो ज्ञेयः।
उपासनायां तु रागादिसमूहे विघ्नराशित्वं तनिवर्तकविष-
यदोषज्ञानेषु विद्यात्वं ममारोप्य ताभिश्च करगोरुक्तीवर्धाव-
घ्ननाशकत्वेनोपलक्षिनो निक्षेपराहिसेन पुष्ट अानन्दस्तं गणे-
शोदरे समारोप्य मुक्तिदातृत्वं च प्रत्यगात्मत्वं च गणशे स.
मारोप्योपास्यमिति भावः ॥ ६२ ॥
एवं गणेशं विचार्येदानीं शिवरात्रि विचारयितुं गयेन
तिजानीते ।
अथ शिवरात्रिविचारः ।
अथेति । अथ गणेशविचारानन्तरं शिवरात्रिविचारः
शिवस्य या रात्रिनिशा प्रोक्ता तस्या विचारो निर्णयः क्रियत
इति शेषः, इदानी लोकप्रसिद्धशिवरात्रिविलक्षणां शिवरात्रि
तस्यां तल्लोकप्रमिद्धजागरणविलक्षणां च तत्फलं च ताबद्दर्शयति ।
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्त्ति संयमी ।
जागर्ति शिवरात्रौ यः शिवस्तस्मिन्प्रसीदति॥६३॥

·शिवपूजाशतकम् ।
यानिशेति । हे शिष्य सर्वभूतानां सर्वाणि समस्तानि यानि
भूनानि तेषां या शास्त्रमसिद्धा निशा यथा रात्री व्यवहारो-
पसंहारस्तथा यस्यामात्मास्थितौ सर्वप्राणिनां व्यवहारोपसं-
हारः, किश्च सर्वप्राणिनां रात्रौ निद्रया व्यवहागवानं तथा
त्राप्यात्माज्ञानं लक्ष्यतेऽतोऽत्र सर्वप्राणिनागात्मैव निशा-
त्वेन ग्राह्यः सैवात्र मोक्षकारणत्वेन मुखमाधनत्वाच्छिवरात्रि-
गिति भावः, नन्दस्यां रात्रौ को जागर्ति लोकप्रसिद्धशिव-
रात्रौ तु बहवो जागरकार उपलभ्यन्त इसत आह तस्या-
मिति, हे शिष्य यद्यपि सर्वप्राणिनोऽस्यां जागरणं न कुर्वन्ति
तथापि तस्यामुक्तलक्षणायामात्मस्थिनिरूपायां शिवरात्री मंयमी
संयम्यन्ते बुद्धिवृत्त योऽस्मिन्निति सयमा निरोधनामको योगः-
'तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम ।
एतदेकपरत्वं च ब्रह्माभ्यास विदुर्बुधाः ।।
इत्युक्तलक्षणो ब्रह्माभ्यासो वा विद्यते यस्य स
योगाभ्यासवान्ब्रह्माभ्यासवान्वा जागर्ति जागरणं करोति
सर्वप्राणिनां
व्यवहारप्रतीतिरिव ज्ञानिनामात्मप्रतीनिरेका
जारणशब्देनात्र ग्राह्येति भावः, नन्वनैवंविधजागरणे कृते
च किं फलं भवतीसत आह जागति, हे शिष्य यः कापि
पुरुष इदानींतनो योगाभ्यासेन ब्रह्माभ्यासेन वा शिव-
रात्रावुक्तलक्षणायां शिवरात्रौ सुखस्वरूपायां लोकव्यवहारा-
भानवत्यामात्मस्थितावित्यर्थः, जागति जागरणं करोति पर्व-
दैवात्मस्वरूपमनुभवती यर्थः, तस्मिनस्वात्मानुसन्धानवति बु-
द्भिगतचिदाभासे शिव स्तचिन्तिता ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मांशन-
गुरुः प्रसीदति प्रसन्नो भवनीत्यर्थः, निर्मलत्वेन स्फुरती.
ति भावः ॥ ६३ ॥

·दोघसारे। ननु लोकमसिद्धशिवरात्रेश्चतुर्दशीत्वं प्रसिद्धमस्यान्तु त. सम्भवः कथमियाशक्य तदस्यामपि सम्भावयितुमाह । पञ्चकर्मेन्द्रियाण्येव पश्चज्ञानेन्द्रियाणि च । मनोऽहंकृतिचित्तानि त्रीणि बुद्धिश्चतुर्दशी ॥१४॥ पञ्चेति । कर्मेन्द्रियाणि क्रियासाधनानि करणानि पञ्च पञ्चसङ्ख्यानि सन्ति तु पुनर्ज्ञानेन्द्रियाणि ज्ञानकरणानि पश्च पञ्चसथानि सन्ति एवं तानि दशैव भवन्ति मन एकमहं. कृतिरहङ्कारश्चैकश्चित्तं चैकमेतानि पूर्वोक्तदशेन्द्रियैः सहि. तानि त्रीण्येतानि त्रयोदश भवन्ति एतेषां बोधरूपा बुद्धिश्च साक्षी पूर्वत्रयोदशापेक्षया चतुर्दशी चतुर्दशसंख्या पूरकत्वाच्चतुर्दशीत्वं ज्ञेयम्, अन्तःकरणान्तर्गतबुदेस्तु त्रयोदशस्वन्तर्भावं मत्वा बुद्धि- पदवाच्योऽत्र बोधात्मा चतुर्दशत्वेन ग्राह्यस्तस्य च पुंस्त्वे प्रतीते- ऽपि लोकप्रसिद्धशिवरात्रेर्वाचकचतुर्दशीशब्दस्य स्त्रीलिङ्गम. सिद्धेस्तत्सादृश्यमात्रविवक्षया बुदित्वं चतुर्दशीत्वं स्त्रीत्वं चेति निर्दिष्टानि, यद्वा ब्रह्माभित्रप्रत्यगात्मविषयकबुद्धिहत्तेरेव ब्रह्माह- मस्मीति प्रमायाः पूर्वत्रयोदशापेक्षया चतुर्दशीत्वं ज्ञेयमिति भावः॥६४॥ नन्यस्या बुदित्तेर्बोधात्मनो वा शिवरात्रित्वं न कापि शास्ने प्रतिपादितमित्याशक्य झानिष्वेवास्याः शिवरात्रित्वं प्रसिद्धमज्ञानिनां तु लोकप्रसिदशिवरात्रावेव शिवरात्रित्व- मित्याशयेनाह। इयं तु शाम्भवैः प्रोक्ता शिवरात्रिचतुर्दशी। निराहारतया तत्र वृत्तिरोधी भवेद्बुधः ॥ ६५ ॥ इयं विति । हे शिष्य शाम्भवैः शम्भवयस्मादिति श.

·शिवपूजाशतकम् । म्भुर्जगदानन्दकरः परमात्मा तस्यैते शाम्भवास्तदात्मभूता ज्ञानिन इत्यर्थः, 'ज्ञानी त्वात्मैव मे मतमिति भगवदुक्तः, तै- रियं तु मदुक्तैव लोकप्रसिद्धशिवरात्रिविलक्षणा शिवरात्रिच. तुर्दशी शिवरात्रिनाम्नी चतुर्दशी मुखस्वरूपलाच्छिवा व्यापा. राभावाद्रात्रिः कर्मेन्द्रियादित्रयोदशत्रिपुटीप्रकाशकत्वेन तदपे. क्षया चतुर्दशी मोक्ता कथिता, लोकप्रमिदा तु शिवरात्रिच- तुर्दशी मूढजनायेति भावः । ननु लोकप्रसिद्धशिवरात्रावुपवासो विहितः सोत्र कथं कार्य इत्याशयात्रापि विशिष्टमुपवासं विधत्ते निराहारतयेति, बुधो ज्ञानी तत्रोक्तलक्षगायां शिव- रात्रौ निराहारतयाऽऽहियन्त उपभुज्यन्ते विषया यैस्त आ. हारास्तत्तद्वृत्तिभिस्तत्तद्विषयोपभोगास्ते निगंता निता यस्मात्स निराहारो विषयासेवनमसत्तेन विषयतद्भोगभोक्तृणां अव लोकनमिसर्थः, तस्य भावस्त त्ता तया वृत्तिलोपी वृत्तीनां शा- नविरुद्धकामादिवृतीनां लोपो नाशः सोऽस्यास्तीति तथाविधो भवेत्स्यादयमेवास्यां शिवरावावुपवासः कार्य इति भावः॥६५।। ननु शिवरात्रिसामान्याल्लोकमसिदायामेव शिवरात्रौ प्रवृ. तिरस्तु किमप्रमिदायामस्यां प्रवृत्ये याशय मुमुक्षूणामवैव प्रवृत्ति रुच्युत्पादनायास्यामेव शिवप्रीति रधिकति ज्ञानिनामत्रैव प्रवृ. चिरिसाह। शिवभक्तैः कृता पूर्व शिवस्यात्यन्तवल्लभा। शिवरात्रिरियं पुत्र शिवसायुज्यदायिनी ॥ ६६ ॥ शिवभक्तैरिति । यतः कारणादियं मदुक्ता शिवरात्रि: शिवस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मानन्दगुरोरत्यन्तं वल्लभाऽत्यन्तम- तिशयेन वल्लभा मियाऽऽत्मत्वात् 'प्रेयोऽन्यस्माच्च सर्वस्मादान्त- रतरोयमात्मेति श्रुतेः, अतः शिवभक्तः शिवस्य प्रत्यगभिन्न-

·९१०
बोधसारे।
सगुरोर्ये भक्ताः सेवकाः प्रत्यगभिन्नब्रह्मचिन्तकाधिदाभासा
इत्यर्थः, तैः पूर्व प्राक्काले कृतोपासिताऽस्ति कुत इत्यत आह
पुत्रेति, हे पुत्र हे शिष्य इयं शिवरात्रिः कृता सत्युपासिता
सती शिवमायुज्यवापिनी शिवेन प्रत्यगभिन्नब्रह्मगुरुणा मह
सायुज्यमैक्यं तस्य दायिनी दावी चिदाभासस्येत्यर्थः, भव.
तीति शेषः ॥ ६६॥
नन्वन्यदेवानां दिनमेव पूजादिकणि गृहीतं शिवस्य तु
रात्रिरेव गृहीतेत्यत्र किं कारणमित्याशङ्याह ।
निशीथ एव मध्याह्नो रात्रिरेव दिनं विभोः ।
न यत्र किञ्चित्काशेत स प्रकाशस्तु शाम्भवः ॥६॥
निशीथ इति । हे शिष्य विभाापकस्य सर्वत्र विशे-
पेषु कार्यकारणरूपेषु सामान्यरूपेणानुवृत्तस्य प्रत्यगभिन्नज-
मगुरो रात्रिरेव सामान्यप्रकाशत्वेन विशेषाप्रकाशाद्रात्रि-
रेव प्रात्मप्रकाशरूपा सर्वव्यवहारोपसंहारवत्त्वाद्रात्रित्वमात्म-
प्रकाशस्य दिनं दिवसोऽस्ति प्रकाशरूपत्वादतो निशीथ
एव लोकव्यवहारसाधनभूतकार्यकारणादिरूपमपञ्चायन्ता-
स्फुरणोपलक्षितोऽर्धरात्र एवं मध्याहो मध्यदिनमस्तीति
ज्ञेयं, ननु दिवसे मध्याह्ने च प्रकाशोऽनुभूयते लोके तस्याभा.
वादत्र रात्रेर्दिननमर्धरात्रस्य मध्याह्नत्वं च कथं संभाव्यं त-
त्राह नेति, यत्र यस्मिन्सामान्यांचद्रूपे प्रकाशे किश्चिकिमांप
विशिष्टं वस्तुजातं न काशेत प्रतीयेत स उक्तविधः शा.
म्भवः शम्भवत्यस्मादिति शम्भुर्जगदानन्दकरो ब्रह्माभि-
नप्रत्यगात्मगुरुस्तस्य तद्रूप एवं शाम्भवः प्रकाशो ज्ञानं ज्ञेयः,
अतो रात्रेर्दिनत्वमर्धरात्रस्य मध्याह्नवमुक्तं सम्भाव्यमि-
ति भावः ॥६॥

·शिवपूजाशतकम् । : एवं शिवरात्रि व्याख्यायेदानीं शिवताण्डवं निर्णतुं ग- घेन प्रनिजानीते। अथ शिवताण्डवविचारः। अथेति । अथ शिवरात्रिविचारनिरूपणानन्तरं शिवता- ण्डविचारः शिवस्य महादेवस्य यत्ताण्डवं नृयं यच्छवपुराणे निरूपितं तस्य विचारी निर्णयः क्रियत इति शेषः । तदेव पनाह । यस्यानन्दलयेनैव नन्दिता नारदादयः । तदानन्दविनोदाख्यं शाम्भवं विद्धि ताण्डवम् ॥६८॥ यस्येति । यथा लोके नृसं लयसारं लयश्च स्वरगानता- लमृदङ्गादिवाद्यपादप्रक्षेपहावभावानां समत्वं तस्मिश्च सति त- दृष्ट्टणां समाजः मुखितो भवति तद्वदत्र यस्य प्रसगभिन्नब्रह्म- रूपगुरोरानन्दलयेनैत्र ‘स एको ब्रह्मण आनन्दः, यो वै भू- मा तत्सुखं, रसो वै सः' इत्यादिभिः श्रुतिभिर्य आनन्दः प्र. तिपादितस्तस्मिन्यो लयः साम्यं सर्वे वेदादिशब्दा गानं तत्त- दुक्तक्रियोपासनाज्ञानाख्याः पादविक्षेपास्तत्तत्फलवासनापूर्व- कावेशाश्च हावभावास्तां सर्वेषामानन्दप्रयोजकत्वेनानन्दे सा- म्यं पर्यवसानं तेनैव क्रियादीनामिच्छापूर्वकत्वादिच्छायाश्च सु- खविषयत्वाद् 'वरेण्यमितिश्रुतेः, ब्रह्मानन्दस्यैव 'नाल्पे सुखम- स्तीति श्रुत्या विशेष मुखे मुखनिषेधात्सुखत्वसिद्धेश्च ब्रह्ममु- खस्यैव मुखत्वमनस्तम्मिन्नेत्र सर्व क्रियादिनृत्यसाम्यमिति भा- वस्तनैव तादृशनृत्येनैव नारदादयो नारदो ब्रह्मपुत्र आदि. मुख्यो येषु ते नारद चतुःसननादिशुकदत्तप्रभृतयस्तादृशनृत्यस्य स्वस्मिन्नाविर्भावन नन्दिता नन्दो ब्रह्मानन्दः सात उत्पनो ·बोधसारे। येषां ते तथोक्ताः सन्तीति शेषः, ब्रह्मानन्दं प्राप्ता इत्यर्थः, 'र. सोवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवतीति श्रुतेस्तदुक्त विधमानन्दवि- नोदाख्यमानन्दाय यो विनोदः क्रीडा स आख्या आहा यस्य तदानन्दपूर्वको वा यो विनोदोऽनायामेन को- पासनाज्ञानानुष्ठानरूपं रमणं साऽऽख्याऽऽहा यस्य तत्त- थाभूतं शाम्भवं शम्भवत्यस्मादिति शम्भुः सकलजगदानन्द- करो ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मशिवगुरुस्तस्येदं शाम्भवं ताण्डवं नटनं विद्धि जानीहि 'ताण्डवं नटनं नाट्यं लयः साम्यमथास्त्रिया- मिति चामरसिंहः ॥ ६८॥ एवं शिवताण्डवं निर्णीयेदानीं शिवे स्मरहरत्वं यल्लोके शाख्ने च प्रतिपाद्यते तद्विचारयिष्यन्गोन्गह । अथ स्मरहरत्वविचारः । अथेति । अथ शिवताण्डवांवचारानन्तरं स्मरहरत्ववि- चारः स्मरहरनाम्नो विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पनाह । हते स्मरे हृता एव षडप्येते स्मरादयः । स्मरादिहरणादेव देवः स्मरहरो हरः ।। ६९ ॥ हत इति । हे शिष्य स्मरे स्मरति जगदिति स्मरो जग. द्विषयको बोधस्तस्मिनुहृते 'नेह नानास्ति किञ्चने त्यादिश्रुति- हष्व्योपसंहृते सति बाधिते सतीत्यर्थः, षडाप षड्सङ्ख्याका अपि स्मरादयो जगत्स्मरणरूपमनस उत्पन्नः काम आदियेषां ते कामक्रोधलोभमोहमत्सराख्या विकारा हृता एवं उपसं- हता एव तेषां विषयस्य' जगतो बाधितत्वेन तेपि बाधिता: स्मुरिति भारः। यतोऽतः स्मराविहरणादेव स्मरः काम आ- ·शिवपूनाशतकम् । दिर्मुख्यो येषां तेषां हरणादेव तत्कारणजगदोधबाधेनैव तेषां कामादीनामपि बाधितत्वात्केवलं देवश्चिन्मानस्वरूपो हरो ह. रति सर्व द्वैतमिति हरोऽद्वैतलक्षणो ब्रह्माभिन्नः प्रयगात्मशि- वगुरुः स्मरहरः स्मरस्य जगदोधस्य हरो नाशकोऽस्ति न तु केवलं लोकप्रसिद्धकामदाहकत्वेनैव स्मरहरत्वं संभाव्यमिति भावः। उपासनापक्षे तु लोकप्रसिद्धशिवेऽद्वैतब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्म- शिवगुरुत्वं समारोप्य ध्येयमिति भावः ॥ ६९ ॥ एवं स्मरहरत्वं विचार्येवानीं गौरी विचारयन्गन प्रति- जानीते। अथ गौरीविचार। अथेति । अथ स्मरहरत्वविचारानन्तरं गौरीविचारो गौरी पार्वती तस्या विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तदेतद्वादश- भिः पधैर्निरूपयितुं तस्याः स्वरूपं तावदर्शयति । सा स्वभावेन वामैव मनोवाचामगोचरी । वामाङ्गी वामदेवस्य वामे गौरी विराजते ॥ ७० ॥ सेति । हे शिष्य येत्यध्याहार्य या प्रसिद्धा मोक्षपाने विद्व- त्सु च मनोवाचां मनसो वाचां च नामरूपातीतब्रह्मविषयत्वा- दगोचरा न गोचरा विषया भवति अहं ब्रह्मास्मीति प्रमारूपा वृत्तिः सोकविधा स्वभावेनैव स्वरूपेणैव वामा कमनीया मु. न्दरी मुखरूपत्वादियर्थः, गौरी शुद्धा मायाविद्यारहितब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मविषयत्वाच्छुद्धत्वमस्या अतो गौरीनाम्ना साऽत्र ग्राहोति भावः, तस्याः स्थानमाह वामदेवस्य वामः मुख- रूपत्वात्कमनीयो यो देवश्चिन्मात्रस्वरूपो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगा- मशिवगुरुस्तस्य वामे कमनीये मुखस्वरूपेश इत्यर्थः, विराजते ·घोषसारै। प्रकाशत आनन्दमात्रविषयतया स्फुरतीत्यर्थः, अत एव वामा- ऽङ्गी वामं कमनीयं मुखरूपपङ्गं स्वरूपं यस्याः सा तथोक्ता प्र- सिद्धा लोके शास्त्रे च ज्ञेया न केवलं देहमात्रसौन्दर्येणेति भावः॥७॥ तस्या एवं श्रेष्ठत्वं कारणसहितं दर्शयति । सा ब्रह्मवादिनां श्रेष्ठा भवानी ब्रह्मवादिनी । या कटाक्षेण सर्वत्र शिवाख्यं ब्रह्म वीक्षते ॥७॥ सेति । हे शिष्य साऽहं ब्रह्मास्मीति प्रमारूपा पार्वती यतो भवानी भवन्त्यस्मिंश्चिदाभासरूपा जीवा इति भवः प्रत्यगभिन्न: परमात्मा तमनिति जीवयति सा भवान्यसद्रूपं जीवेश्वरत्वं मरसतुल्यं निरस्यामरब्रह्मभावस्मारकत्वेन जीवकत्वमस्या इति भावः, तत्रहतुर्ब्रह्मवादिनी जीवे ब्रह्मत्वं वदते तच्छीला- ऽत एव ब्रह्मवादिनां ब्रह्मवदितुं निरूपीयतुं शीलं येषां तेषां मध्ये श्रेष्ठा महत्यस्ति अनयैव हेतुभूतया सर्वेषामपि ब्रह्मवादि- चमिरिति भावः, नन्वस्या ब्रह्मवादित्वं ब्रह्मजीवकत्वं ब्रह्म- वादिश्रेष्ठत्वं च कुतः संभाव्यमित्याशङ्याह येति, हे शिष्य या विवेकिषु प्रत्यक्षा ब्रह्माकारवृत्तिरूपा गौरी कटाक्षेण कटाक्षं दृ- ध्व्यैकदेशमावलोकनं तदिव चिदाभाससहितवृचिदृष्ट्या चिदा- भासस्य निष्फलत्वात्केवलवृत्तिमात्रस्यैकदेशत्वतया, यद्वा कटति वर्षनि धमिति कटं धर्ममेधाख्यसमाधिरूपमेवाऽसं नेप्रमिव ब्र- लदर्शनसाधनं सेनेयर्थः, सर्वत्र जाग्रदाद्यवस्थासु तत्रापि सर्व- "पदार्थेषु शिवाख्यं मुखस्वरूपत्वाच्छिव इत्याख्याऽऽहा यस्य त- मुख देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्य वस्तु शिवमद्वैतमिति श्रुत प्रत्यभिषं ब्रनेत्यर्थः, बीसते साक्षादनुभवतीत्यर्थः, अत इति योज्यम् । ७१॥

·शिवपूजाशतकम् । इदानीं तस्यां सर्वत्र ब्रह्मानुभवं सम्भावयंस्तस्या ब्रह्मांव- षयमनिरूपणपूर्वकं कृतकृत्यतामाह । मम प्रियो मम स्वामी ममाऽऽत्मा मे गृहेश्वरः । इति यस्याः शिवे भावः सा धन्या शैलकन्यका ॥७२॥ ममेति । हे शिष्य यस्याः प्रत्यगभिन्नब्रह्मविषयकवृत्तेर्विद्व- त्सु भसिद्धाया मम मे प्रत्यमभिन्नब्रह्मविषयचिगौर्या एवं मुत्तरत्र त्रिष्वपि ममशद्वेषु व्याख्येयं प्रिय इष्ट आनन्दरूपत्वात् किञ्च मम मे स्वामी पालको मम तत्सत्तयैक सत्वात् किञ्च मम म आत्मा पारमार्थिक रूपं तं विना ममासत्वात् किञ्च मे मम गृहेश्वरों गृह्यते स्वात्मतयाऽङ्गीक्रियत इति गृहं प्रत्यगाभिन्नब्रह्मा- तस्वीकरणामसर्थः, तस्येश्वरो नियन्ता ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मशि- घगुरुरेव स्वस्मिन्यबह्माभिन्नमत्यगात्मत्व स्वीकरणमपि तदधीन- मेवेत्यर्थः,' इत्येवं शिव आनन्दरूपेऽदैनात्मनि भागः प्रेमा- ऽस्ति सोक्तलक्षणा मारूपा वृत्तिः शैलकन्यका पार्वती धन्या कृतकृत्याऽस्ति शिलति दुःखयतीति शिलः स एव शैलो मोह- स्तस्य कन्यका मुतेति व्याख्येयं तज्जत्वात्तस्या इति भावः॥७२॥ पुनरांप सदेव द्रढायतुं तस्याः सर्वदेक्षणादिभिस्तद्विषयीक- रणमेवाह । स ईक्षितः स आश्लिष्टः स भुक्तः स च पूजितः । स एव हृदये ध्यातः पार्वत्या परमेश्वरः ।। १३ ॥ स इति । हे शिष्य पार्यत्याः पर्वाणि पश्च चमोमोहादीनि सनोति विस्तारयतीति पर्वनोमाने तत्कार्यभृतो वा तनुविस्तार इति धामो स्न्येभ्योपि दृश्यते' इति डः प्रत्ययः, 'डिति चेति टे- लोपे पर्वत इति सिद्धं तस्मादुत्पन्ना पार्वती तत एवोत्पन्ना तया

·बोधसारे।
प्रमारूपया वृयाऽहं ब्रह्मास्मीत्येवं रूपया स तद्विषयत्वनोक्तः
परमेश्वरः परमः कार्यकारणातीतो य ईश्वरः प्रसगभिन्नः पर-
मात्मेक्षितोऽवलोकितः 'सर्व खल्विदं ब्रह्म, नेह नानास्ति
किञ्चने त्यादिश्रुतिभिर्नानात्वस्य निषेधेन प्रत्यगभिन्नब्रह्ममात्रं
साक्षात्कृतमित्यर्थः, अत स उक्तलक्षणो ब्रह्माभित्रः प्रत्य.
गात्मैवाऽऽश्लिष्ट प्रालिङ्गितः स एव भुक्तोऽनुभूतः स चो-
कलक्षण एव प्रत्यगात्मा ब्रह्माभिन्न एव पूजित आहतः किश्च
स एव प्रत्यगभिन्नः परमात्मैव हृदये सर्वबाधप्रकाशे ध्यातश्चि-
न्तितो नान्यः ॥७३॥
ननु सर्वशास्त्रेषु लोके च पार्वत्याः सौभाग्यं प्रसिदं लो.
केपि सौभाग्यार्थ पूज्यते च तदत्र कथं संभाव्यमित्याशयात्रापि
तत्संभावयति ।
शिवं भजति भावेन पातिव्रत्येन पार्वती।
अतः सौभाग्यमेतस्या लोके वेदे च गीयते ॥७॥
शिवमिति । हे शिष्य पार्वती पञ्चपर्वविस्तारकमोहजन्याई
ब्रह्मास्मीति वृत्तिः पार्वती पातिव्रत्येन पतिरहं ब्रह्मास्मीति
वृत्तेः स्वविषयत्वेन सत्त्वदानेन च पालको ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगा-
त्मा तस्य व्रतमखण्डैकरसत्वेनावस्थानरूपो नियम इन नियमो
यस्या विद्यते तस्या भावः पातिव्रत्यमखण्डैकरसस्थितिरूपं
तेन भावेन प्रेम्णा तद्रूपावस्थानेन वा शिवं मुखस्वरूपं ब्रह्मा-
भिन्नं प्रयगात्मानं भजति सेवते यतोऽतः कारणादेतस्या
विद्वत्सत्यक्षायाः प्रमावृत्तेः सौभाग्यं मु शोभनं भगमेश्चर्य स-
चिदानन्दसमवस्थितिरूपं तदेव सौभाग्य लोक ऋषिप्रणीतशास्त्रे
वेदे च श्रुतौ.च गीयते वर्ण्यते तद्वारा च जनेष्वपि वर्ण्यते ॥७४॥

·शिवपूजाशतकम् । ननु शास्त्रेषु पार्षयादिव्ययोगिनीत्वं प्रोक्तं तदत्र कथं सं. भाव्यमिसाशा तदप्यत्र संभावयति । योगेश्वराणां योगोऽयं भुज्यते यन्महेश्वरः । तेन योगेन सम्पन्ना भवानी दिव्ययोगिनी ॥७५॥ योगेश्वराणामिति । हे शिष्य यद्यतो योगाजीव ब्रह्मैक्यवि. षयकज्ञानादित्यर्थः, महेश्वरो महान्मायोपाध्यनवच्छिन्नः प्रत्यग- भिन्नब्रह्मरूप एवेश्वर ईश्वरत्वारोपाधिष्ठानभूतो भुज्यतेऽनुभूयते सोयं प्रत्यक्षो योगेश्वराणां योगो जीवब्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं तस्येश्वराः स्वाधीनज्ञाना इत्यर्थः, यस्योपर्यनुग्रहं कुर्वन्ति तस्य योगं समर्पयितुं समर्था इति भावः, तेषां ब्रह्मादीनां योगो यु- ज्यते जीवो ब्रह्मणा सहकीक्रियत इति योगो ज्ञानमस्ति तेन तादृशेन योगेन जीवब्रह्मैक्यज्ञानेन संपन्ना युक्ता भवानी सर्व- संसारोत्पत्तिकारणभूतप्रत्यगभिन्नब्रह्मजीवनहेतुभूतेव प्रमारूपा वृत्तिरेव दिव्ययोगिनी दिव्योऽलौकिको योगो ज्ञानं विद्यते. ऽस्याः सा तथोक्ता शास्त्रेषु पोका ॥ ७५ ॥ ननु शैवशास्त्रेषु पार्वयाः पुरतः शिवो नृत्यतीत्युक्तं तदत्र न सम्भवतीयाशयास्यां तदपि सम्भावयति । नित्यं नृत्यति पार्वत्याः पुरतः परमेश्वरः । यदन्तस्तादृशं प्रेम तदने किं न नृत्यतु ॥ ७६ ॥ नित्यमिति । हे शिष्य परमेश्वरः परमः कार्यकारणातीत ईश्वरो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरुः पार्वसाः पञ्चपर्व विस्तार- कमोहजन्यायाः प्रमावृत्तेः पुरनोऽग्रभागे नित्यं सर्वदा नृत्य- ति नृत्यं करोतीव स्फुरतीत्यर्थः, कुतः इत्यत आह य- ·बोधसारे। दन्तरिति, हे शिष्य यदन्तर्यस्याः प्रमाख्यवृत्या अन्तरन्त- रे तादृशं शिवस्य साक्षात्स्फुरणनृत्ययोग्यं पूर्वत्र मम मिय इत्यादि श्लोकद्वयोक्तं प्रेम प्रीतिरस्ति तदने तस्यास्तादृशमे- मवत्याः प्रमापार्वत्या अग्रे पुरो भागे किं कुतो न नृयतु नर्तनं 'न करोतु किन्तु नृत्यत्वेवेत्यर्थः, संभावनायां लोट् सर्वदैव स्फुर- विति भावः ॥ ७६॥ इदानी ब्रह्माकारहत्तेब्रह्मणश्च भिन्नबेन प्रतीतावपि त- योास्तवमेकलं निश्चित्य तदनुसन्धाय च तौ प्रणमति । एकात्मभावसम्पन्नौ स्थितौ भिन्नात्मकाविव । भवानीशङ्करौ वन्दे ब्रह्मविद्ब्रह्मणी यथा ॥ ७७॥ एकात्मेति । हे शिष्य यथा यद्वदेकात्मभावसम्पन्ने ए- कोऽद्वितीयो य आत्मा तत्त्वं तस्य भावस्तादात्म्यं तत्सम्पन्ने अपि प्राप्ते अपि भिन्नात्मके भिन्नावात्मानौ स्वरूपे ययोस्ने तथोक्ते अत एव ब्रह्मविद्रह्मणी ब्रह्मवेत्ता ब्रह्म च तज्ज्ञानवि- षय इत्येवमर्थवाचकशब्दाभ्यामुच्यते तथा तद्वदेकात्मभा- वसंपन्नावकोऽद्वितीयः सच्चिदानन्दरूप आत्मा स्वरूपं ययो- तौ तथोक्तौ वस्तुतो विद्यमानावपि भिन्त्रात्मको भिन्नः पृष- गात्मा स्वरूपं ययोस्ती तथाभूतो लोकदृष्ट्या प्रतीनौ भ. वानीशङ्करौ भवत्यस्मान्माया तत्कार्य च प्रपञ्चश्चेति भवो ब- 'ह्माभिन्नः प्रयगात्मा तमनिति जीवति असद्रूपं जीवेश्वरमा- प्रख्यं मरणं बाधित्वा सचिदानन्दस्फोरकत्वेन जीवयतीति भवानी ब्रह्मास्मीति प्रमारूपा ब्रह्माकारा वृत्तिः शङ्कर श्च जग. दानन्दकरो ब्रह्माभिन्नो प्रत्यगात्मा वावहं साधनसंपन्नः सा. विष्ठानांश्चदाभासो पन्दे प्रणमामि चिदायासस्य स्वतस्तदने --- ·स्फुरणाभावेन शिवपूजाशतकम्। बुद्धियधीनत्वाद्ब्रह्माकारसनुसरणेनैक ब्रह्माभित्रप्रसगात्मनादात्म्यं स्वस्मिन्ननुसन्दधामीसभिप्रायः । लौकिकार्थस्तु पूर्वत्रोतरत्र च स्पष्ट एवेति न दर्शितः स स्व. बुध्यैवानुसन्धेयः ॥ ७७॥ एवं ब्रह्मविद्रमणी परमार्थत एकत्वेन लौकिकदृष्ट्या च भिन्नत्वेन लक्षयित्वेदानी ब्रह्माण तु सर्वदैव प्रपञ्चाभाव इति मुतिसुखं वृत्तावेवेति वृत्तावादरं विशिष्टं विधातुं ब्रह्माभिन्न- प्रत्यगात्मनः सकाशाद्ब्रह्माभिमप्रसगात्माकाग्वृत्तेरेव श्रेष्ठ्य- माह चतुभिः तत्रादावुभयोरुभयत्र प्रेम्णोऽतिशयेन स्वेष्टब्रह्म- तोपि तद्विषयकवृत्तावेवादरः कर्त्तव्य इलाशयेन वृत्तरेव स्तु- तियोग्यत्वं विशेषतो ब्रह्मत इत्याह । प्रकारद्वितयेनापि पार्वती स्तुतिमर्हति । यदस्याः शङ्करे प्रेम यदस्यां प्रेम शारङ्करम् ॥७॥ प्रकारेति । हे शिष्य प्रकारद्वितयेनापि प्रकारस्य धर्मस्य द्वितयं द्वयं तेन हेतुनापि पार्वती पञ्चपर्वविस्तारकमोहजन्यापि अहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्माकारा वृत्तिः स्तुति स्तवनं आदरमियर्थः, अर्हति युनक्ति स्तुति योग्या भवतीति भावः, किं तत्पकार. द्वयमित्यपेक्षायां तदर्शयति, यदिति यदलौकिकं प्रेम स्नहो- ऽस्या शानिप्रत्यक्षाया अहं ब्रह्मास्मीतिवृत्तेः शङ्करे सकल. जगदानन्दकरे प्रसगभिन्ने ब्रह्मणि अस्तीत्येकः प्रकारः, यच्चा- लौकिक शाङ्कर सकलजगदानन्दकरप्रत्यगात्माभिन्नब्रह्मसम्ब- न्धि प्रेम स्नेहोऽस्यां प्रत्यगभिन्नब्रह्मविषयकविद्वत्प्रत्यक्षायां वृत्तावस्तीत्येवं द्वितीयः प्रकारो ज्ञेयः ॥ ७८ ॥ आचन्दाधिक्यहेतुत्वादपि सामान्यानन्दरूपात्मत्यमभिन्न- ·९२० बोधसारे। ब्रह्मणः सकाशाद्ब्रह्माकारवृत्तावेवादरो विधेय इत्याह । पूजनीया विशेषेण शङ्करादपि पार्वती । साक्षादानन्दरूपो यस्तस्याप्यानन्दवर्धिनी ॥ ७९ ॥ पूजनीयेति । हे शिष्य शङ्करादपि सकलजगदानन्दप्रदा स्पत्यगभिन्नब्रह्मणोपि सकाशाद्विशेषेणातिशयेन पार्वती पञ्चपर्व विस्तारकादानोत्पन्नाप्यहब्रह्मास्मीति वृत्तिः पूजनीया ऽऽदरणीया कुत इत्यत आह साक्षादिति, यो विद्वत्मयक्षो ब्रह्मा- भिन्नत्यगात्माऽऽनन्दरूपः सुखस्वरूपः साक्षात्स्वत एवास्ति 'को घेवान्याकः प्राण्याद,यदेष आकाश आनन्दो न स्याद्, एष ह्येवानन्दयाति, यो वै भूमा तत्सुखमित्यादिश्रुतस्तस्य ता- दृशस्यापि आनन्दवर्धिन्यानन्दं मुखं वर्धयतीति सा तथोक्ता स्वविषयब्रह्मानन्दस्वात्मानन्दाभ्यामानन्दद्वगुण्यकारिणीत भावः, अस्तीति शेषः, अत इति पूर्वत्र योज्यम् ॥ ७९ ॥ ननु मुमुक्षुणां प्रत्यगभिन्नब्रह्मभाव एवेष्टः साक्षान्मुक्तिम- दत्वाद्वास्तवत्वाच्चास्तु किमापातिकया हत्येत्याशा तस्या एवं ब्रह्मत्वं सापेपत्तिकमाह । परब्रह्मस्वरूपैव पार्वती नात्र संशयः । यदस्यां प्रचुरप्रेमा ब्रह्मज्ञानी सदाशिवः ॥८॥ परब्रह्मेति । हे शिष्य पार्वती पञ्चपर्वविस्तारकमोहोत्पन्ना म. प्रत्यगभिन्नब्रह्मविषयाऽहं ब्रह्मास्मीति प्रमारूपात्तिः पार्वती परन यस्वरूपैच परं कार्यकारणातीतं ब्रह्म देशकलवस्तुकृतपरिच्छेदशून्य वस्तु स्वमसाधारणं रूपमाकृतिर्यस्याः सा तथाभूतवास्तीति निश्चेतव्यम ,भत्र ब्रह्माकारहत्तेब्रह्मरूपत्वे संशयःसन्देहो न नास्ति कुत इत्यत आह यदिति, पद्यस्मात्कारणाद्ब्रह्मज्ञानी ब्रह्मणः प्र- ·शिवपूजाशंतकम्। त्यगभित्रब्रह्मणो ज्ञानं साक्षात्कारो विद्यते यस्य स ताहशोपि अत एव सदाशिवः सर्वदा मुखस्वरूपः सन्नपि प्रत्यगभिन्न- ब्रह्मशिवगुरुरस्यां प्रकृतायां ब्रह्माकारवृत्तौ पार्वत्यां प्रचुर प्रेमा प्रचुरमुत्कृष्टं प्रेम स्नेहो यस्य स तथाविधोऽस्ति अत इति योग्यम् ॥ ८॥ ननु प्रत्यगात्मशिवगुरौ साकारे च शिवे वृत्तिमुखाभि- लाषेण स्त्रीभोगजन्यमुखाभिलाषेण च विषयित्वमेव कुतो न स्यात्कुतश्च ब्रह्मज्ञानित्वं तयोनिश्चेतव्यमित्याशयोभयत्र विष- यित्वलक्षणाभाचं दर्शयति । मन्दारास्तरवो वनेषु परिखातोयं सुधासागरो द्वारेप्यष्टविभूतयो निधिगणैरन्तःपुरे पार्वती । शूलं शस्त्रवरं वृषः प्रियसखा नारः कपालः करे ग्रैवेयं गरलं भुजेषु भुजगा भस्माङ्गरागे रुचिः ॥८॥ मन्दारा इति । हे शिष्य साकारपक्षे यस्येसध्याहार्य, यस्य शिवस्य वनेषु अरण्येषु आरामेषु वा मन्दारा मन्दारनामका- स्तरवः कल्पवृक्षाः सन्ति भन्यकामिनां कामानुरूपफलमदत्वा. यत्माप्तये कर्माद्यनुष्ठानं क्रियते ते कल्पवृक्षाः शिवस्यारण्ये साहजिकाः स्थिता इति भावः, किञ्च यस्य शिवस्य परिखातोयं परिखा शिवनगरस्य परितः खातरूपा तस्यास्तोयं जलं सुधासा. गरोऽमृतसंमुद्रोऽस्ति कामिनां विषयभोगाय बहुकालशरीरजी- वनहेतुभूतममृतं काम्यमिति तत्माप्तये कर्माचनुष्ठानक्लेशस्त- तस्य समुद्र इत्र शिवनगरपरिखाभूतं विद्यत इति भावः, किञ्च द्वारेपि यस्य शिवस्य द्वापि निधिगणैः सह निधयः पद्मशङ्खा- दयो नव तेषां गणैः समूहैः सह साकमष्टविभूनयोऽष्टाव- ११६ ·९२२ बोपसारे। टसङ्खथा विभूतयोऽणिमाधाः सिद्धयः सन्ति सर्वकामसाप- नत्वानमिधिषु अष्टसिदिषु च कामिना कर्मोपासनाधनुष्ठा- नप्रयासः पश्यसे ते नव निधयस्ताश्चाष्टसिद्धयः शिवस्य नित्य माप्तत्वादनादरणीयत्वाच्च शिवदर्शनविघ्नरूपत्वेन द्वारे स्थापि- तास्तिष्ठन्तीति भावः, किश्च पस्य शिवस्याऽन्तःपुरेऽवरोधे पर्धियस्ति गौरी विद्यते मुन्दरस्त्रीलामायान्यकामिभिः गौरी पूज्यते सैव शिवस्यानुकूला मार्येति भावः, एवं भोगसामग्रंथों विद्यमानायांमषि शिवस्य कामित्वाभाव चिहान्याह शूलामति, शूलं त्रिशूलं तस्प शिवस्य शस्त्रवरं शस्त्रेषु आयुधेषु वरं श्रे- ष्ठमायुधमस्ति निर्धारण षष्ठी सप्तमी वा श्रेष्ठमायुधं मतमिलार्थः, कामिना स्वल्पसम्पतावपि विद्यमानायां सत्यां धनुःखगादी. न्यायुधानि तेषां स्यस्य च सौन्दर्याय सुवर्णादिधातुभिश्चित्रिता- नीष्टानि दृश्यन्ते शिवस्य तु सर्वलोकारुचिविषयं लौहं सुव- गीदिभिरचित्रितं त्रिशूलं मान्यं शस्त्रमतस्तस्मिन्कामिलक्षणाभा- वाकामित्वं नास्तीति निश्चेतव्यमिति भावः, किञ्च तस्य शि- वस्य प्रियमखा प्रिय इष्टः मखा मित्रमिष्टं वाहनांमत्यर्थः, वृषो बलीवर्दोऽस्ति कामिनां तु स्वल्पायामपि सम्पद प्राप्तायां स- त्यां करितुरगग्थादियानानि मुवर्णादिभुषितानि दृश्यन्ते शि- घस्वैताशि संपांद विद्यमामायामपि लोकगी वृषवाहनमस्ति तत्तस्तस्मिमूकामिलक्षणाभावान कामित्वमिति निश्चेतव्यमिति मावः, किश्च शिवस्य करे हस्त नारो नुमनुष्यस्यायं नार: कपासो नृकरोठ्यस्ति कामिनां तु किञ्चित्संपन्नानामपि पा. भीमनपाखाणि सुवर्णादिनिर्मिनामि दृश्यन्ते शिवस्य तु पा- नभोजनार्थ मनुष्यशिरोस्थिभुत लोकनिन्छ कपालमस्ति ततोपि कापिलक्षणामावान शिव कामित्वमिति भावः, किश्च शिवस्य ·शिवपूजाशतकम् । ग्रेवेयं ग्रीवाभूषणं गरलं विषमस्ति कामिना स्वल्पायामपि सं- पदि विद्यमानायां सुवर्णरत्रादिनिर्मितानि ग्रीवाभूषणानि :- श्यन्ते शिवस्य तु कण्ठभूषणं विषमतः कामित्वलक्षणाभावान शिवे कामित्वं सम्भाव्यमिति भावः, किञ्च भुजेषु शिवस्य ह- खेषु भुजमाः सर्पाः सन्ति कामिनां तु किञ्चित्संपत्तौ विद्यमा- नायां बाहुषु सुवर्णरवादिनिर्मितानि भूषणानि दृश्यन्ते शिव- भुजेषु तु लोकभीतिपदाः सर्पा एवं भूषणत्वेन धृता अतश्च कामलक्षणाभावान शिव कामित्वमिति भावः, किञ्च शिकस्म भस्माङ्गरागे भस्म विभूतिरेवाङ्गस्य शरीरस्य रागो रमनद्रव्यं तस्मिन्रुचिः प्रीतिरस्तीति शेषः, कामिनां तु स्वल्पायामपि सं. पदि विधमानायां चन्दनकस्तूर्या धनरागे रुचिदृश्यते शिवस्व तु सर्वलोकामिये भस्मन्येव प्रीतिरधिकाऽतो न तस्मिन्कामित्वं किन्तु तस्मिन्वैराग्यलक्षणस्य विद्यपानवाब्रह्मविनं तादृश- ब्रह्मज्ञानित्वे विद्यमानेपि शिवस्य पार्वत्यामधिकमीतिदर्शनात्- पार्वत्याः परब्रह्मत्वं पूर्वश्लोकोक्तं सम्भाव्यमिति भावः। प्रकृता- थे तु प्रयगभिन्नब्रह्मशिवगुरोर्यस्य विद्वत्मसस्य बनेषु स- म्भजनविषयेषु वेदान्तेषु वनधातोः सम्भजनार्थाद्वनशब्दनिष्प- तेर्वनशब्देन सेवनयोग्या वेदान्ता अत्र ग्राह्या इति भावः, तरव- स्तरन्ति भवसागरं ते तरवो ज्ञानिनो मन्दारा में मकारवाज्यं सम- ष्टिव्यष्ट्यज्ञाने तदुपाधिकावीश्वरपाको चैतद्रूपं प्रपञ्चं दास्यन्ति स्वस्यान्येषां च विनाशयन्ति ते तथोक्तास्तिष्ठन्ति यस्प शिवस्य स्वरूपज्ञानप्रतिपादकेषु वेदान्तेषु स्थिताः सन्ता स्वतो भवमा- गरं तीर्णा अन्येषामप्यज्ञाननिवारणेन तारका भवन्ति किं पुन- स्तेषां कामित्वं नास्तीति तेषां कामित्वाभाने च किं पुनः मत्य- गभित्रब्रमधिवगुरौ कामित्व नास्तीति कामित्वाभावाप ब्रह्माका- ·९२४ चौपसारे। रखतौ प्रीत्यतिशयस्यानुभूयमानत्वाड्रह्माकारवृत्तौ ब्रह्मत्वमुक्त सम्भाव्यमिति भावः, किश्च प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरोः प. रिखातोयं परितः खनति उन्मूलयत्यविद्यामिति परिखा विद्या तस्यास्तोयं तोयमिव तृष्णानिवर्चकं मुखं विद्यानन्दशद्ववाच्यं सुधासागरः सुधा अमृतानि सुखानि मानुषानन्दादिब्रह्मान- न्दान्तानि 'आशिष्ठो दृढिष्ठो चलिष्ठ' इसादिकया 'स एको ब्र- मण भानन्द' इयन्तया श्रुत्या प्रतिपादितानि उत्तरोत्तरं पातश- तगुणितानि तेषां तोयस्थानीयानां सागर इव विद्यानन्दोऽस्ति ब्रह्मानन्दविद्यानन्दयोरभेदाब्रह्मानन्द एव सुधासागरत्वेन ग्रा. स्याः, किञ्च द्वारेपि प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिगुरोः प्राप्तिकारण वाद्वारभूतं योगो ज्ञानं वा तस्मिन्नपि निधिगणैः सह निधी. यन्ते स्थाप्यन्ते सिद्धयो येषु ते निधयस्तत्तत्सिद्धिप्रापका धारणा- विशेषास्तेषां गणाः समूहास्तैः साकमष्टविभूतयोऽष्टसङ्ख्याः सि. दयः सन्ति, किञ्च यस्य प्रत्यगभिन्नाशिवगुरोरन्तःपुरेऽन्तःकरणे लिङ्गशरीरे पार्वती पञ्चपर्वविस्तारकमोहोत्पन्नापि अहंब्रह्मास्मी- ति प्रमात्तिरस्ति, किञ्च यस्य प्रत्यगभिन्नशिवगुरोः शूलं शान्तिवैराग्यबोधाख्यैरियादिश्लोकोक्तं प्रत्यगभिन्नब्रह्मविषय- बोधरूपमेव त्रिशूलं शत्रुभेदकामवाज्ञानशत्रुभेदकं शस्त्रवरं शंस- नीयेषूपदेश्येषु शस्त्रेषु वरं श्रेष्ठस्ति, किञ्च वृषो ब्रह्माद्या यत्र नारूढा इति श्लोकोक्तो धर्ममेघाख्यः समाधिः श्रेष्ठत्वाद्वषः स प्रियसखेष्टं मित्रमस्ति, किञ्च यस्य प्रसगभिन्नब्रह्मशिवगुरोः करे.हस्ते योगाख्ये साङ्ख्ययोगी निजी वाहू इत्युक्तेः, नारो न- राति किञ्चिदपीति नरो वैराग्यादिसाधनसम्पन्नः प्रमाता तस्यायं नारः कपालः कं ब्रह्ममुखं पालयति रक्षतीति कपालो ब्रह्म- मुखसाक्षात्कारोऽस्ति ब्रह्ममुखसाक्षात्कारस्य योगाधीनत्वाद्यो- ·९२५ शिवपूजाशनकम् । गहस्तेनैवान्येषामपि तत्माप्तिरिति भावः, किश्च यस्य प्रत्यगमि- अब्रमशिवगुरोवेयं ग्रीवायामिवैकदेशे स्थितं भूषणमिव वर्त- मानं गरलं गृणाति हितमुपदिशतीति गरो गुरुः, गिरति असति अज्ञानमिति गरो गुरूपदिष्टवाक्यकदम्बा वाऽज्ञानाद्यनर्थग्रासक- त्वात्तं लाति आदते इति गरलं गुरुसेवनं गुरूपदिष्टवाक्यागी- करणं वाऽस्तीति ज्ञातव्यं, किञ्च यस्य प्रसगभिन्नब्रह्मशिवगुरो- र्भुजेषु द्वैताद्वैतत्यागादानहेतुत्वाद्भुजौ माझ्ययोगावादरेबहु- वचनं तेषु भुजगा भुजाभ्यां साङ्ख्ययोगाभ्यां गच्छन्त्यात्मान- मिति भुजगाः साङ्क्षयन योगेन वा जीवब्रह्मैक्यसाक्षात्कारा इति भावः, योगिनो विवेकिनश्च सन्ति, किं च यस्य प्रसगभिन्नब्रह्म- शिवगुरो रुचिः प्रीतिर्भस्माङ्गरागे ज्ञानबाधितं प्रारब्धशेषप- पन्तं प्रतीयमानं जगत्तदेव भस्मतुल्यत्वाद्भस्मेव भस्म तदेवार- रागः स्वरूपरचकं द्रव्यं तस्मिन्नस्तीतिज्ञेयम, एतैर्लक्षणैः प्रत्यग- भिन्नब्रह्मशिवगुरौ कामित्वाभावः सम्भाव्यस्तथा सत्यपि स्वा- कारवृत्तौ प्रीत्पतिशयदर्शनाद्ब्रह्माकारवृत्तावेव ब्रह्मत्वं संभाष्य- मिति भावः ॥ ८१ ॥ ननु साकारे शिवे प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरौ च पार्वत्यां ब्रह्माकारवृत्तौ च प्रेमाधिक्यदर्शनात्कामित्वं तर्हि कुतः प्रतिपा- चत इत्याशङ्ख्य मूढजनानां तथा प्रतीतिरस्तु मत्सतीत्या तु न सयेत्याशयेनाह। चन्द्रादित्यशतप्रकाशजयिनी चन्द्रावतंसोज्ज्वला गङ्गागर्भजटाधरा त्रिनयना गङ्गाम्बुवन्निर्मला । वामेभूधरकन्यका सहचरी भूत्या सदालंकृता स्वानन्दशितिकण्ठिनी पुरभिदो मूर्तिः पुरः स्फूर्जति।।८२॥ C ·बोधसारे। चन्द्रादिखेति । हे शिष्य साकारपक्षे चन्द्रादित्यशंतपकाशज- यिनी चन्द्राः सोमा भादित्याश्च सूर्याश्च सेषां शतानि पातकानि तेषां प्रकाश प्रभा तं जयति तछीलाऽतितेजस्विनीत्यर्थः, नि- राकारपक्षेपि। 'न तद्भामयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न विर्तन्ते तदाम परमं ममेति भगवचनात् । न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रनारकम् । नेमा विद्युतो भान्ति कुतोयमग्निः ॥ तमेव भान्तमनुभांति सर्वम् । तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति श्रुतेश्च, ननु श्रुनो स्मृतौ चैकचन्द्रस्यैकसूर्यस्य च प्रकाशतिरोधानं तत्र न तच्छतकमकाशजेतृतं दृश्यते किञ्च तेषां शतकमपि लो. कशास्त्रविरुद्धं च न सम्भवति सूर्यचन्द्रयोरेकत्वस्योप- लभ्यमानत्वादिति चेन्न सूर्यप्रकाश एकदीपप्रकाशतिरोधान- मिवानेकदीपप्रकाशतिरोधानसम्भव इवेंकैकसूर्यचन्द्रयोः प्रका- शतिरोधाननिरूपणादनन्तचन्द्रसूर्यादीनां प्रकाशतिरोधानस्य सम्भावितत्वादनन्तब्रह्माण्डापेक्षया च सूर्यचन्द्रादीनामनन्त- वाचाऽनन्तचन्द्रादित्यप्रकाशजेतृत्त्वं सम्भाव्यं प्रसगात्मशिवगु- रौ, तथा चन्द्रावतंसोज्वला चन्द्रः सोम एवातंसश्चूडाभू- षणं तेनोज्ज्वलाऽतिशोभायमाना; निराकारपक्षेऽपि शुदा- स्माशीतलाकान्तेत्यादिश्लोकोक्तमायाविद्यारहितत्वतापत्रयनि- वर्तकत्वकमनीयत्वसूक्ष्मत्वदुष्पापतकार्यकारणातीतत्वलक्षणेळ- क्षितो बोष एवं चन्दयति आहादयतीति व्युत्पत्या च. न्द्रपदेन प्रायः सोऽवतंस इव शिरसा धार्यो मुमुक्षूणां "नोज्वला निर्मलत्वेन प्रकाशमाना, तथा गङ्गागर्भज- ·च " ৱিধুলাহাজ। टाधरा गङ्गा विष्णुपदी गर्भ उदरे पासा तथामूनानां ज- टानां सटानां धरा धर्ती; निराकारपक्षे तु ब्रह्मलोका या गनेखत्रोक्ता ब्रह्मविषयिणी सन्ततं प्रवर्तमाना वृत्तिरेव योगपक्ष सुषुम्णा वात्र गङ्गापदेन ग्राह्या सा गर्भ उ. दर इवान्तःस्थिना यामां जटानां तासां विश्रामोयं मुनीन्द्राणा मियाद्युक्तानां वेदान्तमाङ्ख्ययोगाख्यानां जटानां धरा धात्र्या- धारभूनेत्यर्थः, तथा त्रिनयना त्रीणि त्रिसङ्ख्यानि नयनानि नेत्राणि यस्याः मा तथोक्ता; निराकारपक्षे तु त्रीणि त्रिसङ्ख्यानि नयनानि प्रापकानि कर्मोपास्ती उभे नेत्रे इत्यत्रोक्तानि कर्मों- पासनज्ञानाख्यानि अन्तःकरणशोधनेन चितस्थैर्यसम्पादनेन च साक्षात्प्रकाशनेनापि क्रमेण यस्या: सन्ति सा तथाभूता तथा- गङ्गाम्बुवन्निर्मला यथा गङ्गाजलं स्वतो मलरहितं सदन्येषा- मपि मलनिवर्तकं भवति तथा निर्मला स्वतः पापरहिता सती स्वशरणमुमुक्षूणामपि पापनिवर्तिका; निराकारपक्षे तु 'अपहत- पाप्मेति श्रुतेः स्वतः पापमायाविद्यादिमलरहिता सती स्वसा- क्षात्कारवतां स्वशरणागतमुमुक्षूणां च पापस्य मायाविद्यादि- मलानां च निवर्तयित्री, किश्च यस्याः शिवमूर्तेर्भूत्या जाता. वैकवचनमष्टविभूतिभिः सदा सर्वकालञ्चालङ्कता भूषिता स- हचरी सह साकं चरितुं वनितुं शीलमस्याः सा तथोक्ता भूधरकन्यका भुवः पृथिव्या धरः स्तम्भकः पर्वतो हिमाचलस्तस्य कन्यका भुता पार्वती वामे वामभागेऽस्ति; निराकारपक्षे तु य- स्थाश्चिन्मात्राकृते त्याऽष्टविभूतिभिः सदा सर्वकालमलङ्कृता भूषिता सती ब्रह्माकारवृत्ताव सर्वसिद्धीनामुपलब्धेर्भूधरक- न्यका भवन्सस्या जीवा इति भूग्नानं तत्कार्य च विक्षेपः क्षेत्रा- परपर्यायमन्त:करणमित्यर्थः, प्रत्र भूपदेन ग्रावं तस्था परोऽव-

·ર.
बोधसारे।
एम्भकस्तस्य कन्यका मुतेव जीवब्रह्मैक्यसाक्षात्कारहेतुभूताई.
ब्रह्मास्मीत्याकारा वृत्तिर्नामे वामं सुन्दरं सुखरूपं तस्मिन्
मुखविषयत्वादेव तस्या इति भावः, सहचरी सह साकं चरितुं
खात्मसुखमनुभवितुं शीलमस्याः सा तथाभूताऽस्ति विषयत-
दृत्योः साहचर्यस्य लोके प्रसिद्धत्वादिति भावः, तथा स्वानन्दा
स्व आत्मरूप आनन्दः सुखं यस्याः सा तथोक्ता न तु शिवः
कामिवद्विषयसुखेन सुखीति भावः, निराकारपक्षे तु स्व आत्मैवा-
नन्दः सुखं तद्रूपेयर्थः, न तु विषयमुखेन विद्यानन्देन च मुख-
रूपेसर्थः, तथा शितिकण्ठिनी कण्ठ ब्रह्माण्डनमसामिति श्लो-
कोक्तप्रकारेण निराकारपक्षे श्यामकण्ठवत्वं व्याख्येयं, यद्ब्रह्माण्ड
शरीरस्येत्यादिभि रामरत्नं धृतं कण्ठे नीलकण्ठत्वकारणमियन्तैः
श्लोकैरुक्तेषु नीलकण्ठत्वकारगोषु मध्ये यथारुचि साकारपक्षे
नीलकण्ठत्वं व्याख्येयम्, एतादृशी पुरभिदः पुरं त्रिपुरम्भिनत्ति
नाशयति असौ पुरभित् त्रिपुरहन्ता शिवस्तस्य मूर्तिराकृति,
पुरोऽग्रे स्फूर्जति भासते; निराकारपक्षे तु पुरभिदः पु-
राणि स्थूलसूक्ष्मकारणाख्यानि समष्टिव्यष्टिरूपाणि शरीराणि
भिनत्ति बाधतेऽसौ पुभित्तस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरोर्मूर्ति-
श्चिन्मात्ररूपाऽऽकृति, ब्रह्माभिन्नप्रत्यात्मरूपस्य चिदाभास-
स्य पुरोऽग्रे प्रत्यक्षतयेत्यर्थः, स्फूर्जति प्रकाशतेऽतः कामि-
भिः स्वसादृश्यारोपेण साकारे निराकारे च पार्वत्यां वृत्तौ -
साकारायां वा शिवस्य ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मशिवगुरोश्व प्रेमाधि-
क्यदर्शनात्कामित्वं प्रतिपादितं तन्मौढ्यविलसितमेवेति कामि-
वाभावेन ब्रह्मज्ञानिनः शिवस्य ब्रह्माभिन्नमसगात्मशिवगुरोश्च
पार्वयां प्रमारूपत्तौ च प्रेमाधिक्यदर्शनात्पार्वया ब्रह्माकारवृत्ते-
श्चोकं ब्रह्मत्वं सम्भाव्यमिति भावः ॥ ८२ ॥

·शिवपूजाशतकम इदानी निीतं सोपकरणं ध्यानमुत्तरत्रासङ्करायोपसंहरति गधेन। इति सोपकरणं ध्यानम् । इतीति । सोपकरणमुपकरणं ध्यानानुकूलर्सवसामग्री तेन सहित सोपकरणं ध्यानं चिन्तनरूपः पूजोपचार इति समाप्तम् । एवं ध्यानं निर्णीयेदानीमुत्तरमवशिष्टं पूजाक्रमं निर्णेतुं तत्र प्रथम स्नाननिर्णयाय स्नानमन्त्रं तावदर्शयति । पशुपतये नमः स्नानम् । पशुपतय इति । पशुपतये पशवोऽज्ञा जीवा इ- अर्थः, तेषां पतिः पालकः स्वसत्तचित्त्वानन्दत्वदानेन रक्षको जीवानां ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरुस्तस्मै तत्स्वरूपमाप्तय इ. यर्थः, नमः महीभावोऽष्टप्रकृत्यष्टाङ्गसहितोऽष्टप्रकृतितदुपहि- तजीवबाधेन लय एवात्र प्रणामो विवक्षितः, अष्टधा प्रकृतिश्च । 'भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतीयं ये भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ।। इति श्लोके गीतायां भगवतोका, बाधश्च 'नान्यो तोस्त्रि द्रष्टा नान्योतोस्ति श्रोते'त्यादिश्रुतिभिरष्टपकृत्युपहितकर्तृत्वभो- तृत्वादिधर्मचिदाभाससत्त्वनिषेध रूप उक्तः प्रसिद्धस्तेन च पशुत्वसाग एव पशुपतिशब्दवाच्यो ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मनक्यमेव मन्त्रार्थोऽत्र विवक्षित इति भावः, इसमेवार्थ श्लोकेन स्पष्टयति । पशुत्ववासना त्याज्या ज्ञानगङ्गाम्बुधारया। पवित्रया शीतलया स्नाप्यः पशुपतिः शिवः ॥८३॥ पशुत्वति । हे शिष्य ज्ञानगङ्गाम्बुधारया ज्ञायते प्रय- गभिन्नं ब्रह्मानेनेति ज्ञानं बोधः स एव सन्ततगमनात्प- वित्रत्वकारणाच्च गङ्गेव तस्या अम्बिव तापत्रयनिवर्तकत्वा- ११७ ·बोधसारे। द्विवानन्दोऽत्र ग्राह्यस्तस्य धारेवात्राखण्डत्वं विवक्षितं तया प. वित्रया मायाविद्यारागादिमलनिवर्तकया भीतलया तापत्रनि- वर्तयिच्या पशुत्ववामनाऽज्ञत्वात्पशोर्जीवस्य भावः पशुत्वं तस्य वासनेच्छा त्याज्या यक्तुं योग्याऽस्ति तेनेत्यध्याहार्य तेन पशुत्ववासनायागेन पशुपतिः पशूनामज्ञानां जीवानामिति यावत् पतिः पालकः स्वसत्त्वं जीवेष्वारोप्य रक्षको ब्रह्माभि. नमसगात्मशिवगुरुः शिवः मुखरूपः स्नाप्यः स्नापितव्यो ब्र. झा भिन्न प्रत्यगात्मशिवगुरोर्जीवत्ववासनात्यागपुरःसरं जीव- स्त्रवाध एवात्र पूजायां स्नानं कार्यमिति भावः ॥ ८३ ॥ एवं स्नानं निर्णीयेदानीमुत्तरोपचारांनिर्णेतुं तत्समर्पणमन्त्रं सावदाह। शिवाय नम इति पूजनम् । शिकाय नम इति। शिवाय शिवो ब्रह्माभिन्नः प्रसगात्मशि- वगुरुस्तस्मै तत्स्वरूप प्राप्तये नमोऽष्टप्रकृत्यष्टाङ्गसहितः साधि- छानचिदाभामवाधरूपः प्रह्वीभावोऽस्त्विति प्रार्थनात मन्त्रार्थः, इत्यनेन सर्वोपचारार्पणं ज्ञायत इति शेषः । तमेवार्थ श्लोकेनापि स्पष्टयति । शिवो देवः शिवो जीवः शिवादन्यन्न विद्यते । एवं शिवे प्रकर्त्तव्यं भक्त्या चन्दनलेपनम् ॥ ८४॥ शिव इति । हे शिष्य देवः प्रत्यगभिन्नब्रह्मचिद्रूपो गुरुः शिव आनन्दरूपोऽस्ति 'यो वै भूमा तत्मुखांमति श्रुतः, कञ्च जीवोऽधिष्ठानकूटस्थचैतन्यमहिता मागोपाधिमान् बुद्धिस्थ- चिदाभासो जीवः स शिवः प्रत्यमभिन्नब्रह्मानन्द एवास्ति 'ना. न्यातास्ति . द्रष्टे'त्यादिश्रुतिभिर्जीवबाधेन कूटस्थावशेषमादे- ·शिवपूजाशतकम् । तदेव व्यतिरेकेणाच्याह शिवादिति, शिवाब्रह्मामिनप्रत्यगानन्द गुरोः सकाशादन्यत्पृथग्जीवत्त्वं न विद्यते नास्त्रि ब्रह्माभिन्न- प्रयगात्मनः सकाशाजीचमत्ताऽन्या नास्तीत्यर्थः, एवमित्थं भाव एव शिवे ब्रह्माभिन्नमत्यगानन्दरूपे भक्त्या प्रेम्णा चन्दलेपनं चन्दयति आलादयतीति चन्दनं विद्यानन्दस्तस्य लेपनं सं- योजनं प्रकर्तव्यं प्रकर्षेण सम्पाद्यमिति भावः ॥ ८४ ॥ एवमेवाक्षतान्समयपितुं गयेन प्रति जानीते । अथाक्षताः। अथेति । अथ चन्दनलेपननिर्णयानन्तरमक्षता लोके शिव- पूजायां यथा समय॑न्ते तेऽत्र पूजायां निर्णीयन्त इति शेषः। त- मेव निर्णयं पधेनाह। भजनादक्षता भक्ता देवस्तु स्वयमक्षतः । अतस्त्वक्षतया भक्त्या पूजनीयः शिवोऽक्षतैः॥८॥ भजनादिति । हे शिष्य भक्ता ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मत्वस्य स्वस्मिश्चिदाभासे सेवका अङ्गीकर्तारश्चिदाभासा एव भजना- चाशं यत्स्वस्मिन्ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मत्वस्वीकारलक्षणं भजन सेवनं । तस्माद्धेतोरक्षता न क्षता न नष्टा भवन्ति देवस्तु ब्रह्माभिन्नमत्यविद्रूप आत्माफि स्वयं स्वत एकाक्षतो न क्षतो- ऽविनाशी 'अविनाशी वा अरेऽयमात्मे'त्यादिश्रुतेः, एवं चोभयोः स्वभावैक्याच परस्परं प्रीतिः सिद्धात भावः, अत एचोभयो- रक्षतत्वेनैक्यादेकस्वभावत्वाच्च हतोरक्षतैब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मत्व- स्य स्वस्मिनङ्गीकारेणाविनाशित्वं प्राप्तैश्विदाभासैरक्षतया न क्षता नष्टा तथाविधा या भक्तिः प्रत्यगात्मत्वस्य स्वस्मिन्नङ्गीकारे प्रेमलक्षणा तिस्तयाऽहंब्रह्मेसेवंरूपया सेति भावः, शिवों ·बोधसारे। ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मशिव गुरुः पूजनीय आदरणीयः इदमेवात्रा- सतैः पूजनं बेयमिति भावः ॥ ८५ ॥ एवमक्षतार्पणं निर्णीयेदानीमर्कपुष्पार्पणं निर्णेतुं गयेन प्र- तिजानीते। अथार्कपुष्पविचारः। अति । अथाक्षतार्पणनिर्णयानन्तरमर्कपुष्पार्पणनिर्णयो लोके यदर्कपुष्पाणां शिवे समर्पणं क्रियते तस्यात्र शिवपूजायां निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः । तमेव निर्णयं पडुनाह । अर्कः पाशुपतो नाम देवः पाशुपतप्रियः । अतः पाशुपतार्कस्य पुष्पं पशुपतेः प्रियम् ॥ ८६॥ अर्क इति । हे शिष्य पाशुपतः पशु वस्तस्य पतिः पाल. कः स्वसत्त्वसमारोपेण रक्षकः प्रत्यगभिन्नपरमात्मेत्यर्थः, तस्यायं पाशुपतः प्रत्यगभिन्नब्रह्मविषयको बोधो नाम प्रसिद्धः स एव प्रकाशरूपत्वादः सूर्य इवास्ति प्रतः स वोधएवार्कोऽत्र ग्राह्यः, किश्च देवो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मा पाशुपतप्रियः पशुपति वर- क्षका प्रत्यगात्मा ब्रह्माभिन्नस्तस्य तद्विषयत्वेन तत्सम्बन्धी पा- पाशुपतो बोषः प्रियः मुखकारणत्वादात्मत्वाचेष्टो यस्य स तथोक्तोऽस्ति अतो जीवब्रह्मैक्यबोधमियत्वादेव पाशुपतास्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मविषयकबोधस्य प्रकाशरूपत्वेनार्कस्य पुष्पं पुष्प- मिव प्रफुल्लं मुक्तिमुखं पशुपतेः पशूनां जीवानां पतेः पालक- स्य प्रयगभिन्नब्रह्मणः प्रियमिष्टं भवति न लौकिकार्कपुष्पमत्र पू- जायां ग्राह्यमिति भावः ॥ ८६ ॥ ननु लोके तावदनान्ना वृक्षः प्रसिद्धोऽत्र तु अर्कपदेन ग्रेधः प्रतिपादितस्तत्र वृक्षधर्मवत्त्वं कथं सम्भाव्यं तत्राह । .

·शिवपूजाशनकम् । .. कटुपत्रस्तरुः कोपि भक्तेन गिरिशेऽर्पितः। प्रकाशकस्तमोहन्ता स एवार्कत्वमागतः ॥ ८७ ॥ कटुपत्र इति । हे शिष्य भक्तेनाहं ब्रह्मास्मीति स्वस्मिन् ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरुत्वाङ्गीकारवता कोपि सत्त्वासत्त्वा- भ्यामनिर्वचनीयः पूर्वमज्ञानावस्थायां कटुपत्रः कटूनि तीक्ष्णानि पत्राणि दलानि कामक्रोधादिवृत्तिरूपाणि यस्य स तथोक्तस्त- रुर्ज्ञानावस्थायां तर्रात मंसारसमुद्रमिति तरुर्ब्रह्माभिन्नमत्य- गात्मबोधो गिरिशे गिरन्ति नश्यन्ति तत्त्वज्ञानेनेति गिरयो. ऽज्ञानतत्कार्यरूपाः प्रपञ्चास्ताञ्च्छातयति स्वयंप्रकाशचिद्रू- पेण तनूकरोति असौ गिरिशो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मशिव- गुरुस्तस्मिन्नर्पितस्तदभिन्नत्वेन निश्चितश्चेदित्यध्याहार्य, चेद्यदि तर्हि प्रकाशकः प्रकाशयिताऽस्मानात्मनास्तमोहन्ता तमसो- ऽज्ञानस्य हन्ता नाशको यतो भवति अत एव स ब्रह्माभि- नप्रत्यगात्मविषयको बोध एवार्कत्वं प्रकाशकत्वेनार्कनाम- त्वमागतः प्राप्त इति निश्चेतव्यम् ॥ ८७॥ ननु लोकमसिद्धेऽर्के शिवमल्लीति नाम प्रसिद्धं तदत्र कथं सम्भाव्यं तत्राह । पुष्पङ्कटुदलस्यास्य शाम्भवेन निवेदितम् । शम्भुना स्वीकृतं तेन सा जाता शिवमल्लिका॥ ८८॥ पुष्पमिति । हे शिष्य अस्य प्रत्यक्षस्य कटुदलस्य कटूनि सीक्षणानि दलानि कामादिरूपाणि पर्णानीव यस्य तस्यान्त:- करणाचच्छिन्नचिदाभासरूपबोधस्य प्रसगभिन्नब्रह्मविषयस्य पुष्पं पुष्पमिव प्रफुल्लं विद्यासुखं शाम्भवेन शं भवसस्मादिति शाम्भुः सर्वजगदानन्दकरः प्रयगभिन्नब्रह्मशिवगुरुस्तस्यायं पा- ·बोधसारे। म्भवस्त्रदंशत्वाचिदाभासस्तेन शिव प्रत्यगभिन्नब्रह्मणि निवे. दितं समर्पितं ततः पृथगसत्त्वेन निश्चितमियर्थः, तच्छम्भुना स्वीकृतं शम्भुर्जगदानन्दकरः प्रयगभिन्नब्रह्मशिवगुरुस्तेन स्वी- कृतमङ्गीकृतं स्वाभिन्नत्वेन सम्पादितमित्यर्थस्तेन कारणेन साऽहंब्रह्मास्मीति बोधरूपा वृत्तिः शिवमल्लिका शिवेन प्रस- गभिन्नब्रह्मणा सहैकीभूय मालते शोमत इति शिवमल्लिका- नाम्नी जाता लोके प्रसिद्धाऽस्तीति ज्ञेयम् ॥ ८८ ।। एवमर्कपुष्पार्पणं निर्णायेदानीं धत्तूरं निणेतुं गयेन प्र- तिजानीते। अथ धत्तूरनिर्णयः । अथेति । अथार्कपुष्पनिर्णयानन्तरं धत्तूरनिर्णयो लोके धत्तू रः शिवे समय॑ते तस्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः। त. मेव निर्णयं पञ्चधत्तूरनामनिरुत्या पञ्चभिः श्लोकैराह, तत्र तावद्धत्तूर इति धत्तूरनामनिरुत्योभयोः स्वभावसाम्यदर्श- नेन तमाह। ईश्वरस्य प्रसादेन भासतेऽन्यादृशं जगत् । स्वसमानगुणत्वेन धत्तूरः शिववल्लभः ।। ८९ ॥ ईश्वरस्येति। हे शिष्य ईश्वरस्य शिवस्य प्रसादेन भजनाद्युपायैः स्वस्पिस्तदाविर्भावलक्षणेन जगद्विश्वमन्यादृशं पूर्व सद्रूपेण यत्म- वीचं नदेव ततो विपरीतमसद्रूपं भासते दृश्यते धत्तूरस्यापि सेबनेन तत्सेवके घचूराविर्भावलक्षणेन धत्तुरस्य प्रसादेनापि जगदन्यादृशं विपरीवं भवतीत्यतः स्वसमानगुणत्वेन स्वस्य शिवस्य गुणेन स्त्रमा. केबसमानस्तुल्यो गुणः स्वभावो यस्य धतूरस्य वस्य भावस्वत्त्वं तेन ·शिवपूजाशतकम् । धत्तूरो लोक उन्मत्तमः शिववल्लभः शिवस्य महादेवस्य वल्लभः प्रियोऽस्ति । प्रकृतार्थे तु ईश्वरो ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मशिवगुरुस्तस्य प्रसादेन प्रसादो विवेकेन चिदाभास आविर्भावलक्षणस्तेन तस्यैव स्वास्मसाक्षात्कारवतश्चिवाभासस्य जगद्विश्वमन्या सर्व खल्लिदं ब्रह्मेति दृष्ट्या जगत्त्वबाधनेन ब्रह्मस्वरूपं भासते प्रतीयत इत्यतः स्वसमानगुणवेन स्वेन प्रत्यगभिन्नब्रह्मणा समानस्तुल्यो गुणः स्वभावो यस्य स तथोक्तः स्वात्मतादात्म्येन स्वात्मसेवकचिदा- भासेष्वाविर्भावे सति जगदन्यथाप्रतीतिकरणगुणसाम्यवांस्त- स्य पावस्तत्त्वं तेन तेनोपक्षितः पुरुषो धत्तूरः शिववल्लभः शिवस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मगुरोवल्लभः प्रिय आत्मत्वाद्भव- तीति गम् ॥ ८९ ॥ इदानीमुन्मत्तनामनिरुत्यापि तत्तात्पर्यमाह । उन्मन्या स्वयमुन्मत्त उन्मादयति शाम्भवान् । अत एव प्रियंशम्भोः पुष्पमुन्मत्तसम्भवम् ॥९॥ उन्मन्येति । हे शिष्य स्वयं शिव उन्मन्या मनोलयाप- रपर्याययोन्मन्यावस्थयोन्मत्त उन्मादं प्राप्तः वाञ्छम्भुः शिवस्तस्यैते शाम्भवाः शिवभक्तास्तानुन्माद- यति उन्मत्तान्करोति यतः कारणादत एवानेनैव कारणेन शम्भोः शिवस्योन्मत्तसम्भवं धत्तूरोत्पन्नं पुष्पं कुसुमं प्रियमिष्टं ज्ञेयम् । परमार्थतस्तु स्वयं ब्रह्माभिनश्चिदात्मोन्मन्या नेह नाना- स्ति किंचनेति श्रुत्या सर्वस्यात्मभिन्नस्य वस्तुनो बाधितत्वेन मनसोऽत्यन्ताभावरूपया मुक्तावस्थयोन्मत्त उन्मत्त इव विधि- निषेधातीतः प्रतीयते तथा सञ्छाम्भवाञ्छन्भुः सकलजगदान- न्वकरः प्रबगभिन्नो ब्रह्मान्दस्तस्यैते शाम्भवा ब्रह्माभिन्नमत्य- गात्मत्वं प्राप्ताश्चिदाभासाः प्रमातार इत्यर्थः, तानुन्मादयति सञ्छाम्भ- ·बोधसारे। कैतवं कुसुमं मनोनाशेन विधिनिषेधातीतान्करोति मुक्तान्करोति यतः कार- णादत एवैवस्वभावादेव शम्भोः सकलजगदानन्दकरस्य ब्र- माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरोरुन्मत्तसम्भवं बाधितमनसश्चिदा भासात् सम्भव उत्पतिर्यस्य तत्तादृशं पुष्पमिव विकसितं ज्ञानं ज्ञानरूपा वृत्तिः प्रियमिष्टमास्त न धत्तुरपुष्यमिति झेयम् ॥ ९०॥ इदानी कितवनामनिरुत्यापि तद्ढयति । कैतवं कितवस्यास्य सर्वगोऽयं न लिप्यते । अतः किवधूतस्य प्रियम् ॥ ९१ ॥ कैतवमिति। हे शिष्य अस्य प्रत्यगंभिन्नब्रह्मांशवगुरोः कित- वस्य सर्वगते सनि अलिप्तत्वं कपटं तेन युक्तन्वात्कपटिनो यज्जा- निषु प्रसिद्धं सर्वगः मत्रानुस्यूतः सन्न लिप्यते लिप्तो न भ- वति सर्वोत्पत्तिलयादिना तद्वान्न भवतीति तदिदं कैतवं कपटं ज्ञेयं यतोऽतः कारणात्कपटवत्त्वादित्यर्थः, कितवधूर्तस्य सर्व- गत्वे सति अलिप्तत्वेन कितवः कपटः कामादिधूर्त्तवञ्चकत्वेन धूर्तों वक्ष्यमाणो वञ्चकः प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरुस्तस्य, यद्वा स्वस्मिन्सर्वगत्वेनालिप्तत्वं कामादिवञ्चकत्वं च साक्षा स्कृतवान्प्रमाता तस्य कैतवं तस्मादुत्पन्नं कुसुमं पुष्पमिव प्रफुल्ल- मलिप्तत्वसर्वगत्वकामादिवञ्चकत्वोपलक्षितं प्रत्यगभिन्नपरमात्म- शिवगुरुविषयकं ज्ञानं विद्यानन्दविकसितमिति भावः, प्रियमिष्टं नान्यदित्यर्थः । लौकिकार्थे तु अस्य प्रत्यक्षस्य कितवस्य च्छलि- नो यत्प्रसिद्धं सर्वगः समष्ट्यहंभावाधिष्ठातृत्वेन समस्तपदा- थेषु व्याप्तः सत्रपि न लिप्यते लिप्तो न भवतीत्येवं कैतवं कापव्यमखि अत्तः कारणारिकतवधूतस्य कपटेनोक्तविधेन धू- नस्य सर्ववञ्चकस्य स्वस्वभावत्वेन कैतवं धात्तुरसम्बन्धि कुसुम ·शिवपूजाशतकम पुष्पं नियमिष्टम् ॥ ९१ ॥ इदानीं धूर्त्तनामनिरुत्यापि तद्रढयति । कामादयो महाधूर्ता धूर्तितं पैर्जगत्त्रयम् । तान्धूर्तयति यो युक्त्या सधूर्तो धूर्जटिप्रियः ॥९२॥ कामादय इति। हे शिष्य कामादयः कामोऽभिलाष आदिM. ख्यो येषु क्रोधादिषु ते महाधूर्ता महान्तः श्रेष्ठा धूर्ती वश्व- काः सन्तिं तत्रोपपत्तिमाह धूलितमिति, थैः कामादिभिर्जग- त्रयं जगतां लोकानां त्रयं विकं धूर्तितं वञ्चितमस्ति ते का- माद्याः शिवेन ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरुणा धूर्तितास्तत्तद्वि- षयबाधनेन वञ्चिताः सन्तीति हेतोरयं तादृशकामादिवञ्चक: प्रत्यक्षो धूर्तः सर्वकामादिवञ्चको ज्ञानी चिदाभासो धूर्त्तवल्लभो धूर्तकामाविवञ्चकस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्मन आत्मत्वावल्लभः प्रि- योऽस्ति न तु लौकिकधूर्त इत्यर्थः । लौकिकार्थे तूभयोः स्वभा. वैक्याल्लौकिकधूतप्रियः शिवः, शेषं समानम् ॥ ९ ॥ इदानीं कनकायनामनिरुत्यापि तदेवाह । अर्पितं शङ्करे धृतपत्रं कनकपुण्यदम् । अनेन हेतुना जातो धत्तूरः कनकाह्वयः ॥ ९३ ॥ अर्पितमिति । हे शिष्य शङ्करे जगदानन्दप्रदे प्रसगभिन्नब्रह्म- शिवगुरावर्पितं तत्सत्तासमर्पणेन प्रसगात्माभेदेन संपादितं धू- तपत्रमुक्तलक्षणकामादिवश्वकस्य चिदाभासस्य पत्रमिव वृक्ष- स्यांशभूतमहब्रह्मास्मीति ज्ञानं कनकपुण्यदं कनकस्य सुवर्णस्या- पणेन यत्पुण्यं सुकृतं तददातीति तथाभूतं भवति अनेनैतेन १धूर्तवल्लभः । ११८ ·बोधसारे। हेतुना कारणेन धत्तो जगदन्यथाभासक उक्तलक्षणो ज्ञानी कनकायः कनकं मुवर्णमित्याहयं नाम यस्य स तथोक्तो जातो वेदेषु प्रतिपादित्तः सुवर्ण धर्म परिवेदनमित्यादिष्वित्यर्थः । लौ. किकार्थे तु धूर्तपत्रं धूर्तस्य धत्तूरस्य पवं पर्ण शङ्करे शिवेऽर्पित सत्कनकपुण्यवं सुवर्णार्पण पुण्यफलप्रदं भवतीति शैवपुराणेषु प्र- तिपादितमनेन हेतुनतेन कारणेन धत्तूरः कनकाहयः कनक इति नामको जाता लोके प्रसिद्धः ॥ ९३ ॥ एवं धत्तूरं निणीयेदानी कण्टकारिका निर्गतुं गयेन प्रति- जानीते । अथ कण्टकारिकानिर्णयः । अथेति । अथ धत्तूरनिर्णयानन्तरं कण्टकारिकानिर्णयो लोके या कण्टकारिका शिवे समयंते तस्या निर्णयो निश्चयोऽत्र क्रियत इति शेषः । तमेव पनाह । भत्त्या भक्तेन चेद्वृत्तिर्मनसः शङ्करेऽर्पिता। सकण्टकस्वमावापि जाता साऽकण्टकारिका ॥९४ । भत्त्येति । हे शिष्य भक्तेन जीवब्रह्मैक्यप्रेमवता साधिष्ठा- नबुद्धिस्थचिदाभासेनाधिकारिणा मनसश्चेतसो वृत्तिस्तत्त्वंप- दार्थशोधनेन शुद्धनत्त्वंपदार्थयोः कूटस्थब्रह्मणोरक्यविषयाऽहं- ब्रह्मास्मीतिरूपा भत्त्या प्रेम्णा सद्विषयकस्नेहेनेत्यर्थः, माकरे स- कलजगदानन्दकरे प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरावर्पिता तदाकारा. कारिता पृथगसत्त्वेनावलोकितेत्यर्थः, चेदि तर्हि तदर्पणात्पूर्व म वृत्तिरेव सकण्टकस्वभावापि कण्टका इव पीडा हेतवः का- मादिविकारा अत्र ग्राह्यास्तैः सहितो युक्तः स्वभावो यस्याः सा सथोक्तापि कामादिविकारैः संपृक्तापीत्यर्थः, केवलब्रह्मानन्दा- ·शिवपूजाशतकम् । भ तिशयेनाकण्टकारिका न विद्यन्ते कण्टका दुःखकारणभूता कामादिविकारा यस्यां सा तथाभूता केवलं सुखमात्रानुसन्धा- नवतीत्यर्थः, जाता सम्पन्ना । लोकपसिद्धापि यद्यपि कण्ट- कैः सह वर्तमाना कण्टकारिका वृहत्ती भक्तिपूर्वकं शिवपूजके. म शिवेऽर्पिता यदि स्यात्तर्हि शिवप्रमादद्वारा तत्समर्पकाणां मुखप्राप्तिहेतुखात्कण्टकरहितैव सम्पन्नेति योज्यम् ॥ ९४ ॥ एवं कण्टकारिकां निर्णीयेदानीं बिल्वपत्राणि निर्गतुं ग- धेन पतिजानीते। अथ बिल्वविचारः । अथेति । अथ कण्टकारिकानिर्णयानन्तरं बिल्वनिर्णयः शि- वस्य बिल्लः प्रयानिति लोके शास्त्रे च प्रसिद्धिरतोऽत्र बिल्लस्य- बिल्वनाम्नो वृक्षस्यापि निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः । तमेव त्रिभिः पचैराह, तत्र तावच्छाण्डिल्य इति बिल्वनामास्ती- 'ति तन्निरुत्त्या तद्विचारमाह । शिवभक्तिस्वभावेन शाण्डिल्यो हि महामुनिः । तन्नाम्नैव प्रियं शम्भोः पत्रं शाण्डिल्यसम्भवम् ।।९.५॥ शिवभक्तीति । हे शिष्य शिवभक्तिस्वमानेन शिचे प्रत्य- गभिन्नब्रह्मगुरौ या भक्तिः प्रत्यगभिन्नब्रह्मत्वसेवनरूपा वृत्तिः -स एव स्वभावः शीलं तेनोपलक्षितोऽत एत्र महामुनिमहाञ्छे- ठो मुनि नी शाण्डिल्यः शाण्डिल्यनामको हि प्रसिद्ध उपा- सवाशानेऽस्ति अतस्तस्मिन्प्रेम्गाः शिरसम्बन्धिन आधिक्यद- नात्तत्र च शिवप्रेमाधिक्ये ब्रह्मविह्मणोरभेदनिरूपणाद्ब्रह्म- विदि ब्रह्मात्मत्वेन ब्रह्मणः प्रेमाधिक्यं सम्भाव्यं 'प्रेयः पुत्रादि- तात्प्रेयोन्यस्माच सर्वस्मादान्तरतरोऽयमात्मे यादिश्रुतेः शम्भोः ·२४० बोधसारे। शाम्भवत्यस्मादिति शम्भुर्ब्रह्माभिन्नः प्रयगानन्दस्तस्य तत्म- गीतमुपासनाशास्त्रं प्रसगभिन्नब्रह्मविषयिणी वृत्तिर्वा शाण्डि- ल्याभिधान्मुनेः सम्भव उत्पत्तिर्यस्य तसथाविधं पत्रमिव वृक्ष- स्यात्र ग्राह्यं तन्नाम्नैव शाण्डिल्य इति लोकप्रसिद्धदेहादिदृष्ट्या नामाभिधानं तेनैवोपलक्षितं प्रियं प्रीतिविषयं भवतीति नेयं, न तु प्रसिद्धबिल्वपत्रमत्र शिवप्रियं ग्राह्यमिति भावः । लौकिका- र्थेऽपि प्रसिद्धशिवभक्तशाण्डिल्यमुनिनामरत्वादेव बिल्वपत्रं शि- बप्रियमिति योज्यम् ।। ९५॥ इदानीं शैलूषनामनिरुत्त्यापि तमिर्णयमाह । विश्वरूपो महादेवः स्वयं शैलूषलक्षणः । अतः शैलूषपत्रणां पूजया स प्रसीदति ॥ ९६ ॥ विश्वरूप इति । हे शिष्य महादेवो महानपरिच्छिन्नो दे. पश्चिन्मात्ररूपो ब्रह्मा भिन्नमसगात्मा यतो विश्वरूपो विश्वं स- मस्तं जगदूपमाकृतिर्यस्य स तथाविधोऽस्ति अतः स्वयं ब्र. माभिन्नप्रत्यगात्मा शैलूषलक्षणः शैलूषस्य बहुरूपधारिणो नटस्य लक्षणमिव लक्षणं चिह्नं यस्य स तथाविधोऽस्ति अत: शैलूषलक्षणवत्त्वादेव हेतोः स उक्तविषो ब्रह्माभिमपनगा- त्मशिवगुरुः शैलूपपत्राणां सादृशसमस्तजगद्रूपधारिणां तद्वान ब्रह्मस्वरूपधारिणां चिदाभासानां पत्राणीब ब्रह्माकारहत्तय- स्वासां कृतया पूजया कर्तरि षष्ठी ताभिः कृतयेत्यर्थः, ब्रह्माका- रवृत्तिमराह एवात्र पूजा तया प्रसीदति प्रसत्रो भवति न तु लोकासिबिल्वपत्राप्यत्र ग्राह्याणि लोकमसिद्धविश्वपत्रैः पूजन तु सांसारिकफलहेतुत्वान्मुमुक्षुभिर्नादरणीयपिति भावः ॥१६॥ ::.: इदानीं श्रीफलनामनिरुत्तस्यापि तनिर्णयमाह।

·शिवजातकम् । जन्मनस्तु फलं श्रीमबिल्वपत्रार्पणाच्छिवे । अतो निरूपितो वृक्षो बिल्वः श्रीफलसंज्ञया॥९॥ जन्मन इति । हे शिष्य यस्मिअन्मनि देहद्वयाविर्भाव. पूर्व तादात्म्यमतीतिरूपे जन्मनि ब्रह्माभिने प्रत्यगात्मशिव मु. खरूपे बिल्वपत्रार्पणादुक्तविधो यो बिल्कश्चिदाभासस्तस्य पमित्र पत्रमइंब्रह्मास्मीतित्तिरूपं तस्यार्पणं निवेदनं ब्रह्मा- भिन्नमत्यगात्ममात्रत्वसम्पादनलक्षणं तस्माद्धेतोस्तस्य जन्मनस्तु देहद्वयसहितचिदाभासाविर्भावलक्षणोत्पत्तेः फलं प्रयोजनं श्री. मच्छीर्मुतिसम्पत्तिर्विद्यतेऽस्य तत्तथोक्तं जायते यतोऽत: कारणाद्विल्व उक्तविधो ज्ञानी चिदाभास एव वृक्षस्तत्त्व- ज्ञानेन वृश्चनीयो विनाशाहः श्रीफलसंज्ञया श्रीफल इति नाना निरूपितो निश्शेषितो मुक्तिफलवत्त्वान्मुक्तनाम्ना निर्दिष्ट इति भावलौकिकार्थे तु यस्मिन्नन्मनि शिव बिल्वपत्रं समर्पित तस्य जन्मनः फलं श्रीमत्सायुज्यादिमुक्तिमाप्तिपद्भवति अतो बिल्वनामको वृक्षः श्रीफळनाम्ना लोके व्यवहियत इति भावः ॥ ९७॥ एवं बिल्वपत्रापर्ण निर्णीयेदानीं शिष्टान्धूपादीनदक्षिणा न्तानुपचारानपि निर्णीय दर्शति । धूपप्रदीपनैवेद्यफलताम्बूलदक्षिणाः । शिवाय नम इत्येव सर्वमेवास्य पूजनम् ॥ ९८ ॥ धूपेति। हे शिष्य धूपदीपनैवेद्यफलताम्बूलदक्षिणा धूपश्च वन्द्रिपाणि वैरग्यानले नग्ध्वा तत उत्पमो ब्रह्मात्मविषयक- चासनारूपा कर्मज्ञानमयो यदिन्द्रियगण इत्यवोक्ता, प्रदीपश्च जीवब्रह्मैक्यविषयको ज्ञानावरूपो यस्मिन्नुज्जलित इयत्रोक्तः, ·बोधसारे। , नैवेद्यश्च द्वैतबाधेरूपौ यद्भक्ष्यं प्रियमस्येयत्रोक्तः, फलं च भक्ति- रूपं निष्कामोत्तमधर्मसम्भ्रमजुषामियत्रोक्तः, ताम्बूलं च मैत्र्या- दिवृत्तिचतुष्टयाङ्गीकरणलक्षणं यन्मयादिचतुष्टयमियत्रोक्तमेत्र, दक्षिणा च मनश्चिन्तामणिसमर्पलक्षणा सर्वस्वं मम तरिकलेख- प्रोक्तैन, एते सर्वेप्युपचाराः शिवाय नम इत्येव शिवो देवः शि- वो जीव इत्यत्रोक्त लक्षणेन प्रत्यगभित्रपरमात्मशिवगुरोर्जीवस्य पार्थक्यबाधनेन लक्षिताश्चेत्स्युस्तहि सर्वमेव समस्तमपि लौकि कवैदिकनिषिदाचरणमपि अस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरोः पू. जनं पूजा भवति तव किं वक्तव्यमेवाशाचरणं पूजा भवती- ति भावः ॥ ९८॥. एवं दक्षिणान्तानुपचाराविर्णीयेदानी मन्त्रजपं निर्णेतुं मन्त्रनिर्णयमाह। विद्यासु श्रुतिरुत्कृष्टा रुद्रैकादशिनी श्रुतौ । तत्र पञ्चाक्षरी श्रेष्ठा सा जप्या शिवतुष्टये ॥ ९९॥ विद्यास्विति।हे शिष्य विद्यासु ज्ञानसाधनोपासनासाधन- प्रतिपादिकामु वाणीषु मध्ये श्रुतिर्वेद उत्कृष्टा प्रमाणशिरोभू- तत्वाच्छ्रेष्ठाऽस्तीति ज्ञेयं, तब श्रुतौ वेदेपि रुद्रकादशिन्येका- दशानुवाकर्नमकाराख्यैश्चमकाराख्यैश्चोपलक्षिता रुद्राध्यायरूपा वाक्श्रेष्ठा नेया, तत्रापि नमः शिवाय चेति पञ्चाशर्याकाशादिप- चभूतरूपवाच्यांशत्यागेन तत्साक्षिप्रत्यंगभिन्नब्रह्मचिन्मात्रशिक- गुरुलक्षिका शिवाय नम इति पञ्चाक्षरसमूहरूपा वाक्श्रेष्ठोत्कृष्टा- ऽस्ति, यद्वा पञ्चम्पर्थे सप्तमी तत्र ततोपि रुद्राध्यापरूपवाक्य- जातादपि पश्चाक्षरी पञ्चानामक्षराणां वर्णानां समाहाररूपा बागहं ब्रह्मास्मीत्येवं रूपा श्रेष्ठेति. व्याख्येयं, सोक्तविधा शि- ,वपश्चार्यहब्रह्मास्मीति पचाक्षररूपा शिवाय नम, इत्येवंरूपा - ·-- शिवपूजाशतकम् । वा शिवतुष्टये शिवो ब्रह्माभिवप्रत्यगात्मशिवगुरुस्तस्य तुष्टिः सन्तोषः सुखमित्यर्थः, : तस्य ब्रह्मानन्दप्राप्त्यै जप्याऽऽवर्त. नीया ॥ ९९॥ : एवं मन्त्रं निर्णायेदानीमेकादशबिल्वपत्रैः शिवम्पूर्जायतुं तनिर्णयं गयेन प्रतिजानीते । अथैकादशबिल्वपत्रिकाः। अथेति । अथ मन्त्रनिर्णयानन्तरमेकादशबिल्वपत्रार्पण- मेकोदशसङ्ख्यानि यानि पूर्वोक्तचिदाभासलक्षणस्य बिल्वस्य पनाणीव वृत्तयस्तेषामर्पणं प्रत्यगभिन्नब्रह्ममात्रत्वानुसन्धान त- स्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः । तत्रादौ प्रथमबिल्वप- आर्पणं निर्णीय दर्शयति । द्रष्टा च दर्शनं दृश्यमिति पत्रत्रयान्विता । शिवे समा चिद्रूपे प्रथमा बिल्वपत्रिका ॥१०॥ द्रष्टाचेति । हे शिष्य द्रष्टा साधिष्ठानो बुद्धिस्थश्चिदाभासो रूपसाक्षात्कारकरणभूतचक्षुषा रूपदर्शनवान्, दर्शनं च तस्यो. तविधद्रष्ट्र रूपज्ञानकरणभृतं चक्षुः, दृश्यं च रूपमित्येवं यानि प- वाणि वृत्तयस्तेषां त्रयमन्योन्यसापेक्षत्वात्त्रिकं त्रिदलमित्यर्थः, तेनान्विता युक्ता प्रथमा वक्ष्यमाणासु आदिभूता बिल्वपत्रिका सामान्यत्रिपुटीसाक्षिचिद्विषयिणी वृत्तिः शिवे चिद्रूपे भागत्या. गलक्षणया लक्षिते चिन्मात्रस्वरूपे ब्रह्माभिन्नप्रत्यगानन्दशिवगुरौ समा ततः पृथगसत्त्वात्तस्या बाधपूर्वमवलोकनीयेदमेवात्र सम- पणमेवमपि दशम ज्ञेयम् ॥ १०० ॥ इदानी द्वितीयां तथाविधां विल्वपत्रीं दर्शयति ।

·मेधसारे। कर्ता कार्य च करणमिति पत्रत्रयान्विता । शिवे समा चिद्रूपे द्वितीया बिल्वपत्रिका ॥१.१॥ कति। हे शिष्य कर्ता साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदामास इन्द्रि. यजन्यक्रियाभिमानी, कार्य चन्द्रियै रूपादिसाक्षात्करणरूपो व्यवहारः, करणं च तत्तक्रियासाधनमन्तःकरणं बाह्येन्द्रियदशक चेतिपत्रत्रयात्मिकेत्येवं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तदेवात्मा सरूपं यस्याः सा बुद्धिरेवात्र ग्राह्या, सोक्तविधा द्वितीया विसङ्ख्यापूरणी बिल्वपत्रिका पूर्वोक्तचिदाभासलक्षणस्य बि. लस्य पत्रिकेवांशमृता पत्रिका त्रिदलरूपेत्यर्थः, चिद्रूपे चेत्यर- हितचिन्मावरूपे शिवे ब्रह्माभिन्नमसमात्मानन्दशिवगुरौ सम- या समर्पणीया तदभिन्नत्वेनावलोकनीयेति भावः ॥ १०१॥ इवानी तृतीयां बिल्वपत्री दर्शयति । भोक्ता च भोजनं भोज्यमितिपत्रत्रयात्मिका । शिवे समा चिद्रूपे तृतीया बिल्वपत्रिका॥ १०२॥ भोक्तेति । हे शिष्य मोकेन्द्रियैरन्तःकरणत्तिभिश्च मा. पितविषयजन्यमुखानुभववान्सानन्दमयो विज्ञानमया, भोजनं च तत्तत्सुखानुभवकरणरूपा दृत्तिः, मोज्यं च भोगविषयं सुखं चे- तिपत्रत्रयात्मिकेसेवं यत्पबाणां दलानां त्रयं त्रिकं सदा- स्मा स्वरूपं यस्याः सा तथाविधा बुद्धिस्तृतीया त्रिसङ्ख्यापूरणी बिल्लपत्रिका बिल्वस्य पूर्वोक्तचिदाभासलक्षण शाण्डिल्यस्य प. त्रिका' पत्री चिद्रूपे चिन्मात्ररूपे शिवे ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिव- गुरौ समा तदमिन्नत्वेनावलोकनीया । १०२॥ चतर्थामा ·शिवपूजाशतकम् । भूर्भुवश्च तथा स्वर्ग इतिपत्रत्रयात्मिका । शिवे समा चिद्रूपे चतुर्थी बिल्वपत्रिका ॥१०३॥ भूरिति । हे शिष्य भूभवन्त्यस्या भूतानीति भूः पृथ्वी भुव- श्वान्तरिक्षलोकस्तथा तद्वत्स्वर्गः स्वर्गलोक इतिपत्रत्रयान्वि- तेत्येवंविधं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तेनान्विता युक्ता. बुद्धिश्चतुर्थी चतु:मङ्ख्यापूरणी बिल्वपत्रिका विल्वस्योक्तवि- पत्रिपुटीलक्षणत्रिदललक्षितचिदाभासस्य पत्रिका पत्रीच बुद्धि- श्चिद्रूपे चेत्यहिनचिन्मात्ररूपे शिवे ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मशिवगुरौ समर्या समर्पणीया तद्रूपत्वेनानुभाव्यति भावः ॥ १०३ ।। पञ्चमी दर्शयति । जाग्रत्स्वप्नस्तथा सुप्तिरितिपत्रत्रयान्विता । शिवे समा चिद्रूपे पञ्चमी बिल्वपत्रिका॥१०४ ॥ जाग्रदिति । हे शिष्य जाग्रविन्द्रियैरर्थोपलब्धिर्जागरित- मित्युक्तलक्षणा जाग्रदवस्था, स्वप्नो जाग्रद्विषयवासनावासित- बुद्धौ पातीतिकः प्रपञ्चः स्वप्न इत्युक्तलक्षणा स्वप्नावस्था, तथा तद्वत्मप्तिर्जाग्रत्स्वप्नविषयैः सह वृत्तिसहितबुद्धेळयेन कार- जाज्ञानमात्रस्थितिरित्युपलक्षिता सुषुप्त्यवस्थेसेवं पत्रवया- विता पत्राणां दलानां यत्त्रयं त्रिकं तेनाऽन्विता युक्ता बुदिः पञ्चमी पञ्चमङ्खयापूरणी बिल्वपत्रिका बिल्वस्योक्तविविद- लोपलक्षितचिदाभासस्य पत्रिका पत्री चिद्रूपे चेत्यरहितचि- मावरूपे शिवे ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मशिवगुरौ समर्पा समर्प- गीया तद्रूपेणानुभाव्येति भावः ॥ १०४ ॥ षष्ठी दर्शयति । स्थूलं सूक्ष्मं कारणाख्यमितिषत्रत्रयान्विता ।

·बोधसारे। शिवे समा चिद्रूपे षष्ठिका बिल्वपत्रिका॥१०५|| म्यूलमिति । हे शिष्य स्थूलं पञ्चीकृतपञ्चभून कार्यरूपं समष्टिव्यष्टिस्थूलशरीरं, मूक्ष्ममपञ्चीकृतपञ्चभूतकार्यरूपं सप्तद- शावयवकं समष्टिलिङ्गशरीरं, कारणाख्यं स्थूलसूक्ष्मशरीरप्रकृ- तिरूपमज्ञानसमाष्टव्यष्टिरूपं कारणशरीरमितिपत्रत्रयान्विता- इति उक्त विधं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तेनान्विना युक्ता बुद्धिः षष्ठिका षट्सङ्ख्या पूरणी बिल्वपत्रिका बिल्वस्याक्त- प्रकात्रिपुटी लक्षगात्रिदलोपलक्षितचिदाभासस्य पत्रिका पत्री चिद्रूपे चयरहितचिन्मावरूपे शिवे ब्रह्माभिन्न प्रत्यगानन्दात्म गुरौ समऽर्पितव्या तन्मावत्वेनाऽनुभाव्येति भावः ॥१०५॥ इदानी सप्तमी बिल्वपत्रीं दर्शयति । अविद्या संसृतिर्जीव इति पत्रत्रयान्विता । शिवे समा चिद्रूपे सप्तमी बिल्वपत्रिका॥१०॥ अविद्येति । हे शिष्य अविद्या मलिनसत्त्वप्रधाना प्रकृ- संशरूपा जीवत्वोपाधिभूना, संमृतिः संसरति प्रसरतीति सं- सृतिः संमारः, जीवो जीवयति संसारं विपरीतज्ञानेनेति जीवः प्राणोपाधिमान् संसारी चिदाभास इतिपत्रत्रयान्विता=इत्येवं यत्पत्राणां दलानां त्रयं विकं तेनान्विता युक्ता बुद्धिः सप्तमी सप्तमङ्ख्यापूरणी बिल्वपत्रिका बिल्वस्योक्तवित्रिपुटीलक्षण- त्रिदलोपलक्षिनस्य चिदाभासस्य पत्रिकेवांशरूपा चिद्रूपे चे- परहिनचिन्मावस्वरूपे शिवे ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुगै म- मा समर्पणीया तन्मात्रत्वेन चिन्तनीयत्ति भावः ॥ १०६ ॥ अष्टमी बिल्वपत्री लक्षयति । उत्पत्तिश्च स्थिति श इतिपत्रत्रयान्विता ।

·शिवपूजाशतकम् । २४७ शिवे समा चिद्रूपे ह्यष्टमी बिल्वपत्रिका॥१०७॥ उत्पत्तिरिति । हे शिष्य उत्पत्तिर्जगतः स्वस्य वोद्भवः, स्थि- तिश्च स्वधर्मस्थानलक्षणमर्यादापालन स्वयं च तदाचरणं, नाशश्च संहार इतिपत्रत्रयान्विता इसेव यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिक तेनान्विता युक्ता बुद्धिश्चिद्रूपे चेत्यरहितांचन्मात्ररूपे शिवे ब्रह्मा- भिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरावष्टम्यष्टसंख्यापूरगी बिल्वपत्रिका कि- स्वस्योक्तविधत्रिपुटीलक्षणत्रिदलोपलक्षितचिदाभासस्य पत्रिका पत्री समा समर्पणीया तन्मात्रवेनानुभाव्यत्यर्थः ॥ १०७ ॥ नवमीं पत्रिका दर्शति । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र इतिपत्रत्रयान्विता । शिवे समया॑ चिद्रूपे नवमी बिल्वपत्रिका ॥१०॥ ब्रह्मांत । हे शिष्य ब्रह्माविरिश्चिः सर्वजगज्जनकत्वन प्रसिद्धः, विष्णुश्व जगत्पालकत्वेन प्रसिद्धो हरिः, नथा तदुद्रः सर्व संहारकः शिव इतिपत्रबायन्विता=इत्येवं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिक तेनान्विता युक्ता बुद्धिर्नवमी नवसंख्यापूरणी बिल्वपत्रिका बि- लस्योक्तत्रिपुटीत्रिदलोपलक्षितीचदाभासस्य पत्रिकेवांशरूपा चिद्रूपे चेत्यरहितचिन्मानस्वरूप शिव सुखरूप प्रत्यगभिन्नत्र- मगुरौ समर्या समर्पणीया ब्रह्मा भिन्न प्रत्यगात्मशिवगुरुमात्रतया- ऽवलोकनीयेति भावः ॥ १०८ ॥ दशमी बिल्वपत्री लक्षात । तमो रजस्तथा सत्त्वमितिपत्रत्रयान्विता शिवे समा चिद्रूप दशमी बिल्वपत्रिका॥ १०९॥ तम इति । हे शिष्य तम आवरणात्मकं मोहस्व गवं स्वा-

·९४८
बोधसारे।
त्मविस्मृतिकारणमत्र तमाशब्देन ग्राय, रजश्व चाचल्यधर्मवत्म-
बजगदुत्पत्यादिक्रियाकारणं लोभादिकृत्युपलांक्षनमत्र ग्राचं, त-
था तद्वत्सत्वं प्रकाशस्वरूपं सर्वजगज्ज्ञानकारणं धर्मप्रीत्याग्रुपल-
क्षितमिति पत्रत्रयान्विता-इत्येवं प्रकारं यत्पत्रणां दलानां त्रयं.
त्रिकं तेनान्विता संयुक्ता बुद्धिर्दशमी दशसङ्ख्यापूरणी बिल्व-
पत्रिका बिल्वस्योक्तवित्रिपुटीत्रिदलोपक्षितस्य चिदाभासस्य
पत्रिकेवांशभूता चिद्रूपे चेत्यरहितचिन्मावरूपे शिवे सुखस्वरूपे
ब्रह्माभिन्नमत्यगात्म गुरौ समर्पा समर्पणीया प्रत्यगभिन्नब्रह्म-
मावरूपेण भावनीति भावः ॥ १०९ ॥
एकादशी बिल्वपत्री प्रदर्शयति ।
वन्ताऽहन्ता तथेदंत्वमितिपत्रत्रयान्विता ।
शिवे समा चिद्रूपे रुद्राख्या बिल्वपत्रिका॥११॥
वतेति । हे शिष्य त्वंता स्वभिन्नपुरुषविषयकस्वमत्यक्षता,
अहन्ता स्वानन्यदेहद्वयसहिनसाधिष्ठानचिदाभासता, तथा तद्व-
दिदंत्वं स्वान्यस्वदृश्यत्वमितिपत्रवयान्विता इसेवंप्रकारं यत्प-
त्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तेनान्विता युक्ता बुद्धी रुद्राख्या रुद्रा
एकादशेत्याख्याऽऽह्वा यस्याः सा तथोक्ता एकादशीत्यर्थः,
बिल्ल पत्रिका बिल्वस्योक्तविपुटी त्रिदलोपलक्षितचिदाभासस्य
पत्रिकेवांशभूता चिद्रूपे चेत्यरहितांचन्मावरूप शिव मुखस्वरूप
ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मगुरौ समर्पा समर्पणीया ब्रह्माभिन्नप्रसगा.
त्मशिवगुरुरूपमात्रत्वेनानुभाव्यति भावः ॥ ११० ॥
इदानीमुक्तबिल्वपत्रार्पणमुपसंहृत्य तत्फलं दर्षयति ।
एकादशैताः कथिताः शाम्भवाः बिल्वपत्रिकाः।
एताभिरर्चितः शम्भु सद्यो मुक्तिं प्रयच्छति॥१११॥

·शिवपूजाशतकम् । एकादशेति । हे शिष्य एता मया निरूपिता इमा एका- दशैकादशमङ्ख्याः शाम्भवाः शम्भवयस्मादिति शम्भुः सकल- जगदानन्दकरो ब्रह्माभिन्नप्रसगानन्दात्मशिवगुरुस्तस्यैताः शा- म्भवास्तदर्पणेनोक्तविधेन तत्सम्बन्धीकृता बिल्वपत्रिका वि वस्योक्तत्रिपुटीलक्षणत्रिदलोपलक्षितचिदाभासस्य पत्रिका - वाणीवांशभूताः सन्तिः ता मया ते कथिता निरूपिताः, किञ्चैताभिराभिरेकादशसङ्ख्यबिल्वपत्रिकाभिः कृता शम्भुःश मुखं भवयस्मादिति शम्भुब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिवगुरुरर्चितः पूजितस्तत्तद्वृत्तिलयेनाखण्डकरसश्चिन्तितश्चेद्यदि तर्हि सद्यस्त- कालमेव मुक्ति मोक्षं प्रयच्छति ददाति ।। १११ ॥ एवमेकादशबिल्वपत्रार्पणं निर्णायेदानीमष्टमूर्तिपूजननिर्ण- यनिरूपणं गद्येन प्रतिजानीते । अथाष्टमूर्तिपूजनम् । अथेति । अथैकादशीबल्वपविकनिर्णयनिरूपणानन्तर- मष्टमूर्तिपूजननिर्गायोऽष्टावष्टसङ्घया याः शिवस्य मूर्तय आकृतयः कथिताः शैवशास्त्रषु क्षियादिनाम्न्यस्ताभिः क्रियते यांच्छचस्य पूजनमर्चनं, यद्वा तासामेव पूजनं तस्य निर्णयो नि- श्चयः क्रियत इति शेषः । तदेव सफलं निरूपयति । शर्वो भवो रुद्र उग्रो भीमः पशुपतिस्तथा । महादेवस्तथेशान इति मूर्तिप्रपूजनम् ॥ ११२ ॥ शर्व इति द्वाभ्याम् । हे शिष्य शर्वः शरावाति धारयतीति शत्रः विशीयमाणदेहोपलक्षितपाणिधारणोपलक्षिता पृथ्वीप्र- कृतिदेहः, भवः सैव पृथ्वी भवत्यस्मादुत्पद्यत इति भत्रो जलम् - 'अम्भो मरीची मरमाप' इत्यादिकया श्रुत्या 'अभ्यः पृथिवी ति ·९५० बोधसारे। श्रुसा च पृथिव्यादिसृष्टर्जलकारणत्वनिरूपणाज्जलप्रकृतिरूप इत्यर्थः, रुद्रो दाहकत्वेन रोदयति सर्व जगदिति रुद्राऽग्निप्रकृति- रूपस्तेजोमूर्तिरित्यर्थः, उग्रस्तजआदिभूतमोतिकानां शाषकलादि- नोग्रो वायुर्वायुमकृतिमूर्तिरित्यर्थः, तथा भीमः सर्ववाग्वादिभू- तभौतिकलयात्मकत्वेन सर्वभीतिहेतुरत्राकाशस्तत्प्रकृतिमूत्युपल- क्षितः, तथा तद्वत्पशुपतिः पशुं जीवं स्त्रोपाधितया पाति रक्षती- ति पशुपतिरत्र मनामकृतिमूर्तीिरति भावः, महादेवो महान्मन- सोऽपि श्रेष्ठो देवश्चिद्रूपो विज्ञानशब्दवाच्यत्वात्मर्वसंसारक्रीडा- साधनभूनो बुद्धिप्रकृतिमूर्तिरित्यर्थः, तथा तद्वदीशान ईष्टे जी- वानस्वक्तित्वेन प्रेरयति असावीशानोऽहङ्कारप्रकृतिमूर्ति रियेवं मूर्ति पूजनमष्टौ प्रकृतय एवात्राष्टौ मूर्तयस्ताभिरूपाधि- भिस्तत्तत्साक्षित्वेनोपलक्षितं प्रयभन्नब्रह्मचैतन्यं मर्वदैव चि. न्त्यं तदेवात्राष्टमूर्तिमपूजनं न वन्यल्लौकिकमष्टमूर्तिमपूजन- मिति भावः ॥ ११२॥ नन्वेतदष्टमूर्युपलक्षिताखण्ड चिन्मात्रचिन्तनरूपपूजनेन किं- फलमियाशक्य तदर्शयति । अष्टौ प्रकृतिरूपाणि कष्टान्यष्टैव देहिनः । स्पष्टं मूर्तिभिरष्टाभिरष्टमूर्तिहरत्यसौ ॥ ११३ ॥ अष्टाविति । हे शिष्य यानि अष्टावष्टपलथानि प्रकृतिरूपा- मि प्रकृतेः पराभिधायाः प्रकृतेः 'अपरेयमितस्त्वन्यां प्र- कृतिं विद्धि मे परामित्यादिना 'यया सन्धार्यते जगदित्यन्तेन वाक्येन भगवतोक्ताया रूपाणि आकृतयः सन्ति । 'भूमिरापो नलो वायुः खं मनो बुद्धिरेत्र च । अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा' ।।

·शिवपूजाशनकम। इनि गीतोक्तानि देहिनः साधिष्ठानदेहवयसहितचिदा- भामस्याष्ट्राष्ट्रसङ्ग्यान्येव कष्टानि दुःखानि ज्ञयानि स्पष्टमे- तत्पमिद्धमेव तानि अष्टौ प्रकृतिरूपागिा दुःखानि अमावुक्त. विधाऽष्टमूर्तिरात्माऽष्टमूर्तीनामष्टप्रकृत्युपाधीनां साक्षित्वेना- ऽनुमन्धितो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरुरष्टाभिरष्टमङ्ख्या- भिभृतिभिराकृतिभिर्हरति निवारयनि अष्टप्रकृयष्टमूर्युपल- क्षिनाष्टप्रकृति साक्षिमसगभिन्नब्रह्मचैतन्यशिवगुर्वनुसन्धानलक्ष- गोन पूजनेनाष्टप्रकृतिबाधेन तत्तजन्यदुःखनित्तिः फलं स्या- दिति भावः ॥ ११३ ॥ एनमष्टमूर्तिपूजनं निर्णायेदानी प्रदक्षिणं निर्णेतुं गयेन पतिजानीते। अथ प्रदक्षिणनिर्णयः। अथेति । अथाष्टमूर्तिपूजननिर्णयानन्तरं प्रदक्षिणनिर्णयः शिवपूजायां प्रदक्षिणनामको य उपचारस्तस्यात्र पूजायां नि- यो विचारः क्रियत इति शेषः । तमेवाह पद्येन । अपर्यन्तो महादेवस्तस्य कल्पशतैरपि । न स्यात्प्रदक्षिणं तेन शिवस्याध प्रदक्षिणम् ।।११४॥ आर्यन्त इति । हे शिष्य महादेवो महानपरिच्छिन्नो दे. शकालवस्तुभिर्देवश्चिन्मात्ररूपो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरुर- पर्यन्तो न विद्यते परितः सर्वतोऽन्तोऽवांच्छतिर्यस्य स तथावि- धोऽनन्त इयर्थः, अस्ति अत एव तस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिव- गुरोः कल्पशनैरपि कल्पानां द्विपरा?पलक्षितमहाकल्पानां शतानि शतकानि अपरिमितानि शतकानीत्यर्थः, तैपि त- सरिमितकाले नापीति भावः, प्रदक्षिणं सर्वप्रकारेण दक्षिण- ·बोधसारे। ९५२ भागे कृला गमनं चिदाभामस्य न स्यान्न भवेत्तेन हेतुना शि- वस्य ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मशिवगुरोरर्ध एकदेश एवं प्रदक्षिणं प्रकृष्टं दक्षिणं प्रसगभिन्नब्रह्मांचन्तने दक्षत्वमस्तीति ज्ञेयम्, अत एव लोकेपि सोममूत्रानुल्लङ्घनं चिद्रं दृश्यत इति भावः ।।११४॥ एवं प्रदक्षिणं निर्णायेदानी गल्लवाद्यं निणेतुं गयेन प्र- तिजानीते। अथ गल्लवाद्यविचारः। अथेति । अथ प्रदक्षिणविचागनन्तरं गल्लवाद्यविचार: शिवाग्रे यद्गल्लवाद्यं क्रियते तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येन प्रदर्शयति । यथा स्वरूपं देवस्य तथा वक्तुं न शक्यते । स्तुतिर्वा गल्लवाद्यं वा तेन शम्भोईयं समम् ॥११५॥ यथेति । हे शिष्य देवस्य चिन्मात्ररूपिणो ब्रह्माभिन्नम- सगात्मशिवगुरोर्यथा याहक्म्वरूपमाकृतिरस्ति तथा तादृग्व- क्तुं वचनेन प्रतिपादयितुं न शक्यते न ममर्थ्यते तेन वचन- मात्रस्य शिवस्वरूपाविषयीकरणेन निरर्थकत्वाच्छिवप्रसादहे- तुत्वेन सार्थकत्वाच्च स्तुतिर्वा स्तोत्रं च गल्लवाद्यं वा कपोल- वादनध्वनिरपीति द्वयं युग्मं शम्भोः शं मुखं भवयस्पादिति शम्भुः समस्तजगदानन्दकरो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरुस्वस्य समं तुल्यं ज्ञेयं गल्लबायोपलक्षणेन यावश्यक्ताव्यक्तशब्दजा- तस्य नैरर्थक्येन प्रसन्नताहेतुत्वेन च सम्यगनुसन्धानमेवात्र पूजायां मलवायामांत भावः ॥११५ ॥ एवं गल्लनाथं निर्घायेदानी नमस्कारं निर्णेतुं गद्येन प्र. तिजानीते।

·शिवपूजाशतकम् । ९५३ अथ नमस्कारविचारः। अथेति । अथ गल्लवाद्यनिर्णयानन्तरं नमस्कारनिर्णयो नमस्काराभिधोपचारस्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः । तमेव पोनाह । प्रेमनिर्भरभावेन दण्डवत्पतितै वि । महादेवो नमस्कार्यो गलितत्वादहङ्कृतेः ॥११६॥ प्रेमेति । हे शिष्य प्रेमनिर्भरभावेन प्रेम्णः स्नेहस्य यो निर्भरभावो निरतिशयत्वं तेन कृत्वाऽहंकृतेरहङ्कारस्य ग- लितत्वाद्विनष्टत्वाद्धेतो वि भवत्यस्माज्जीवेश्वरत्वादिरूपः प्रपञ्च इति भूब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरुस्तस्मिन् दण्डवद्यथा दण्डः स्वाधारभूतभूमावभिमानरहितः पतति तद्वत्तत्र कालेन विलीनो भवति तथा पतितैरेकीभावं प्राप्तैश्चिदाभासमहादेवो महा- नपरिच्छिन्नो ब्रह्मस्वरूपो देवः प्रत्यकैतन्यरूप आत्मशिव- गुरुनमस्कार्यो नमस्कर्तुं योग्यो नान्यरित्यर्थः, अहङ्काराापा- धिपरित्यागेन चिदाभासानां प्रसगभिन्नब्रह्मणा सहैक्यसम्पा. दनमेवात्र पूजायां नमस्कार इति भावः ॥ ११६ ॥ एवं नमस्कारं निर्णायेदानी क्षमापनं निर्गतुं गधेन प्र- तिजानीते । अथ क्षमापनम् । अथेति । अथ नमस्कारनिर्णयानन्तरं क्षमापननिर्णयः क्ष- मापन समाधापनं तस्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः । त- मेव पनाह । मानुष्यमपि संप्राप्य पूजितो न महेश्वरः । अपराधो महाञ्जातः क्षमस्वेति मुहुर्वदेत् ॥११७॥ ૨૨૦ ·बोधसारे। मानुष्यमिति । हे शिष्य मानुष्यं मनुध्यजन्मापि संप्राप्य लब्यापि महेश्वरो महान्देशाधपरिच्छिम ईश्वरो ब्रह्माभिन्नः प्रयगात्मेश्वरत्वारोपाधिष्ठानं न पूजितः सर्व परिखज्य ना- हतोऽयमेव महाच्छ्रेष्ठोऽपराधो आगो जातः सम्भूनस्तमिम. मपराध क्षमस्व सहस्त्रेति एवं मुहुः पुनः पुनर्वदेदव्यास्त्रा- स्मानं प्रति ॥ १२७॥ एवं क्षमापनं निर्णायेदानी विसर्जनं निर्णतुं गधेन प्र. तिजानीते। अथ विसर्जननिर्णयः । प्रयति । अथ तमाफ्ननिर्णयानन्तरं निमर्जननिर्ययो वि. मर्जनस्याद्वासनस्य निर्णयो विचारः क्रियत इति घोषः । तमेव पचेनाह। ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वजीवत्वादिविसर्जनम् । एतस्यां शिवपूजायामेतदेव विसर्जनम् ॥ ११८ ॥ ज्ञत्वति । हे शिष्य इत्वकर्तृवभोक्तृत्वजीवत्वादिविस- जन ज्ञलं ज्ञानेन्द्रियान्तःकरणत्तिसहितत्वं, कर्तृत्वं कर्मेन्द्रिय- पाणक्रियामहितत्वं, भोक्तृत्वं भोग्यविषयजन्पमुखदुःखित्वं, जी- वत्वं प्राणोपहितसाधिष्ठानाचदाभासत्वम, एतानि आदीनि येषां तेषां धर्माणां विसर्जनं प्रत्याभन्ने ब्रह्मगि परियागोऽत्य- न्ताभानचिन्तनं यत्तदेतदेवैतस्यां पूजायामुक्तप्रकारायां पूजा- यामस्यां ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मशित्रगुरुचिन्तनरूपायामागां त- दाकारयाऽऽदररूपायामित्यर्थः, विसर्जनमुत्थापनं नान्य- दित्यर्थः॥ ११८॥ इदानीमपुजनमाहात्म्यवाह ।

·शिवपूजाशतकम् । आज्ञाकरत्वमायाति पुरुषार्थचतुष्टयी । यतोऽस्याः शिवपूजाया महिमा केन वर्ण्यताम् ॥११९॥ आजाकरत्वमिति । हे शिष्य यतः कारणादुक्तविधया पूजया कृतया पुरुषार्थचतुष्टयी पुरुषार्थानां धर्मार्थकाममोक्षाख्या- नां चतुष्टयी चतुष्कमाज्ञाकरत्वमाज्ञाकारित्वमायाति प्राप्नोति तद्व- शा भवतीयर्थः, पुरुषार्थेषु मध्ये यस्मै यस्मै यं यं ददाति तस्य तस्य स लभत इति भावः, तत्तस्मात्कारणादम्या अत्रोक्तलक्षणायाः शिवपूजा याः शिवो ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मगुरुस्तदाकार सादररू पाया अर्चाया महिमा महत्त्वं केन का वाक्प्रपञ्चन वर्ण्य- तां निरूप्यतां वागविषयत्वात्स्वतश्चानन्तत्वान्न वर्णनाति भावः ॥ ११९॥ इदानीमस्यामधिकारिस्वरूपनिरूपणं तद्दौली निरूपमा पूर्वकमाह। तत्त्वतो या शिवं वेद स वेद शिवपूजनम् । कस्तत्त्वतः शिवं वेद को वेद शिवपूजनम् ॥१२०॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे शिवपूजा शतकं पञ्चा शत्तमम् ।।.५० ।। तत्वत इति । हे शिष्य यः कोपि पुरुषः साधनचतुष्टगस- पन्नस्तत्वतो याथार्थेन शिवं ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिव गुरुं वेद जानाति स पुरुषः शिवपूजनं शिवस्य प्रत्यगभिन्मब्रह्मशिवगु- रोः पूजनमर्चनं तदाकारत्वादररूपमित्यर्थः, वेद जानाति त- स्म च दौलभ्यं वर्शयति क इति, हे शिष्य कः पुरुषस्तत्त्वतो याथार्येन शिवं ब्रह्माभिन्नप्रखगानन्दात्मशिल गुरुंद जानाति न कोपीयर्थः, अतः कः पुरुषः शिवपूजन शिवस्य ब्रह्माभिन्नप्र- ·बोधसारे। अगानन्दात्मशिवगुरोः पूजनं तदाकारहत्यादररूपमर्चनं वेद जानाति न कोपि जानातीत्यर्थः, 'को अद्धा वेद क इह प्रवो- चत्कुत आजाता कुत इयं विमृष्टिः अग्देिवा अस्य विसर्जने- नाथाको वेद यत आवभूति श्रुतेः । अत्र ध्याननिर्णायक श्लो- कस्य व्याख्यानरूपाणां षोडशश्लोकानां तयाख्येये ध्यायेन्नित्यं महेशमितिश्लोकेन्तर्भावणास्य शतकतं ज्ञेयं, द्वयोश्च माहात्म्या- धिकारिनिरूपयोरपि तत्रैवान्तर्भावः ॥ १२० ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकराविरचितायां बोधसारार्थदीप्तौ शि- घपूजा शतकार्थप्रकाशः पश्चाशत्तमः ॥ ५० ॥ अथ बोधसारप्रशंसा। एवं शिपूजाशतकं निरूप्येदानी मुमुक्षूणामत्रैव ग्रन्थे रुच्यु- त्पादनाय सर्वाऽन्यग्रन्थाननादृत्यात्रैव प्रवृत्तये चास्य ग्रन्थस्या- न्यग्रन्थेभ्यः श्रेष्ठ्यं दिदर्शयिषुर्बोधसारप्रशंसाख्यमष्ट श्लोकं प्रक- रणमारभमाण आह गयेन । अथ बोधसारप्रशंसा। अथे ति । अथ शिवपूजाशनकनिरूपणानन्तरं बोधसारप्र. शंसा बोधसारस्य बोधसारनामकस्यास्य ग्रन्थस्य प्रशंसा स्तुति- रस्यां सा तथोक्ता एतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरूप्यत इति शेषः । तत्रादावेतद्न्थस्य श्रेष्ठ्यं सहेतुकमाह । आदौ गुरुस्तवो यत्र प्रान्ते च शिवपूजनम् । मध्ये मुकुन्दस्मरणं बोधसारः स उत्तमः ॥ १॥ प्रादाचिति । हे शिष्य यत्र बोधसारनाम्नि ग्रन्थ आदी प्रारम्भे गुरुस्तवो गुरोर्मोक्षसाधनभूतं ज्ञानमुख्यं जीवब्रह्मैक्यवि. षयं तस्मतिपादक महावाक्यं च तदुपदेष्टुशिकस्य स्तवः स्तु- ·शिवपूजाशतकम्। तिर्यस्मिन्स तथोक्त एतनामकं प्रकरणमित्यर्थः, अस्ति । प्रान्वे चाऽवसानेपि शिवपूजनं शिवस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरोः पू- जनं तदाकारत्तिचिन्तनरूपं यत्र तत्तथोक्तं शिवपूजाशतकना- मकं प्रकरणमित्यसर्थः, अस्ति । किञ्च यत्र बोधसारनाम्नि ग्रन्थे मध्ये मध्यभागे मुकन्दस्मरणं तुरीयतुलसीपत्रपूजानिरूपणमि- षेण मुकुन्दस्य मुक्तिदातुर्जीवब्रह्मैक्यज्ञानोपदेशद्वारा मुक्तिस- मर्पकस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरोः स्मरणं चिन्तनं यस्मिंस्तत्त- थोक्तं तुरीयतुलसीपत्रपूजानामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरूपितम- स्ति एवमादिमध्यान्ते मङ्गलप्रतिपादनादत्र स उक्तलक्षणो मङ्ग- लत्रयनिबद्धो बोधसारो बोधो जीवब्रह्मक्यज्ञानं सारो मुख्या- यो वर्णनीयो यत्र स तथाविध एतन्नामको ग्रन्थ उत्तमो. ऽन्यग्रन्थेभ्यः श्रेष्ठ इत्यर्थः, अत्र भाष्यमम्मति मङ्गलादीनि म- ङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते सिद्धार्थद्योतका- नि सिद्धार्थाध्यतृकाणि च स्युरिति अतोस्य महाशास्त्रत्वात्- सिद्धार्थबोधनशक्तिमत्वाच्चैतत्पाठकानां सिद्धार्थप्रापकत्वादपि मु. मुक्षूणामत्रैव प्रवर्तितुं योग्यमस्तीति भावः ॥ १॥ उक्तं श्रेष्ठ्यमेव द्रढयितुं विशेषणैर्विशिष्टि । सिद्धार्थः सुगमार्थश्च विशेषैर्बहुभिवृतः । ग्रन्थस्त्वेतादृशस्तात न भूतो न भविष्यति ॥ २ ॥ सिद्धार्थ इति । सिद्धार्थः सिद्धः स्वतः सिद्धो जीवब्रह्मैक्य. रूपोऽर्थस्तात्पर्यतया वर्णनीयो यस्मिन् स तथोक्तः, कर्कशत्वं निवारयति मुगमार्थश्च श्च सुगमः मुबोधोऽर्थोऽभिप्रायो यस्य स. तथोक्तः, मनोरञ्जकत्वमाह विशेषरिति, बहुभिरनेकैर्विशषे रूप कवृत्तो युक्तोऽस्ति, अतो हे तात हे शिष्य एतादृश एततुल्यो : , ·बोधसारे। ग्रन्थः शास्त्रं न भूतो नैव केनापि कृतो न भविष्यति न कोपि करिष्यति अतो वर्तमानेपि एतचुल्यो ग्रन्थो नास्ति अतोऽयम- विश्रेष्ठत्वादादरणीय इति भावः॥२॥ ननु स्वरुच्यैव भवद्भिरस्यातिप्रशंसा क्रियत इत्याशङ्याह । न स्तोमि न च निन्दामि कथममि यथास्थितम् । एकैकस्मिन्निह श्लोके प्रोक्तः सिद्धान्तनिर्णयः ॥३॥ नेति । हे शिष्य अहमिमं अन्थं न स्तौमि न प्रशंसामि च पुनर्न निन्दामि न गर्हामि किन्तु यथास्थितं यथार्थमेव कथ- यामि निरूपयामि तकि यथार्थमित्यत आह एकैकस्मिान्नति, इहास्मिन्ग्रन्थ एकैकस्मिन् एकश्चैकश्चानयोः सपाहार एकैकं त- स्मिन्नकैकस्मिञ् श्लोके पये प्रत्येक श्लोकमित्यर्थः, सिद्धान्तनिर्णयो सिद्धान्तस्य जीवब्रह्मैक्यरूपस्य निर्णयो निश्चयः प्रोक्तः कथितो ऽस्ति समस्तशास्त्रतात्पर्यभूतं जीवब्रह्मैक्यमत्र श्लोके श्लोक नि- रूपितमियतोऽयमत्यद्भुनो ग्रन्थ इति भावः ॥ ३ ॥ नन्वनेकसहस्रसंख्यापरिमितानकशास्त्रप्रतिपादिततात्पर्यस्यै- कैकस्मिञ् श्लोके कथं प्रतिपादनं कृतमिति सम्भाव्यमिसाशा सदृष्टान्तं तत्सम्भावयति । यथा ब्रह्माण्डसर्वस्वं पिण्डे पिण्डे निरूपितम् । तथा सिद्धान्तसर्वस्वं श्लोके श्लोके निरूपितम् ॥४॥ यथेति 1 हे शिष्य यथा यह्मास्डसर्वस्वं ब्रह्माण्डस्य स. वस्वं सर्वपदार्थजातं ब्रह्मेन्द्रध्ववसूर्यचन्द्रादिपिपीलिकान्तं पदार्थ- जातं पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तृतदेशस्थमपि पिण्डे पिण्डे प्रत्येक- देहे सप्तवितरितपरिमिते निरूपित प्रतिपादिनमस्ति तम्मूदानाम- सम्भनवित्तमाषि- योगिनां प्रत्यक्ष मेवानुभूयते वानवां च तथा ·शिमपूजातिकम। तद्वस्सिदान्तसर्वस्वं सिदान्तस्यानेकशास्त्रप्रतिपादितस्य तात्पर्य- रहस्यस्य बीवब्रोक्यरूपस्य सर्वस्वं स्वरूपं श्लोके श्लोके पचे पछे निरूपितं कथितं तन्मूढान्ममसम्भावितमपि ज्ञानिना त्लनुभूयत एकति सम्भावनाऽत्र मुमुक्षुभिः कार्येति भावः॥४॥ इदानीमविद्यानाशनेऽस्य प्रतापं दर्शयति । अविद्योन्मूलकुद्दालस्त्वविद्यादावपावकः । अविद्यामृगशार्दूलस्त्वविद्यागजकेसरी ॥ ५ ॥ अविद्यान्मूलकुद्दाल इयादिभिरविद्यास्वप्नजागर इत्यन्तै- श्चतुर्भिः पद्यैः । हे शिष्य अयं बोधसारो अविद्योन्मूलकु- हालोऽविद्यैव पृथिवीस्थानीया तस्या उन्मूलनं खननं तत्र खनिकरणक्रियाकरणभूतः शस्त्रविशेषोऽस्ति, किञ्चायं बो- धमारोऽविद्यादावपावकोऽविद्याऽज्ञानं तदेव दावो वनं तस्य पात्रकोऽग्निरिव दाहको भवति, किचाऽविधामृगशाई- लोऽयं बोधसारोऽविद्यैव मृगो हरिणस्तस्य शार्दूलो इव घातकोऽस्ति, किश्चाऽयं बोधसारोऽकि- धागजकेसरी अविद्यैव गजस्थानीथा तस्य केसरी सिंह इच घातको भवति ॥५॥ अविद्याजीवगरलमविद्याकण्ठकृच्छुरी । अविद्यालवणस्याऽऽप अविद्याप्रलयाणवः ॥ ६ ॥ अविद्येति । हे शिष्य अयं बोधसारोऽविद्याजीवगरलम- विद्या मूलाज्ञानं तदेव जीवो जीवनं तस्य गरलं विषमिव नाशको भवत्ति, किञ्चायं बोधसारोऽविद्याकण्ठकृच्छुरी-अविद्याऽज्ञा- नमेव कण्ठस्थानीया तं कृन्तति च्छेदयतीति स तथाभूता छळुरी-एतमामक आयुधविशेषनामको भवति, किश्चायं योष- व्याघ्र ·बोथसारे। सारोऽविद्यालवणस्याऽविद्याऽज्ञानमेव लवणस्थानीयं तस्याऽऽपो जलमिव नाशकोऽस्ति, किञ्चायं बोधसारोऽविद्याप्रलया- वोऽविद्यैव सृष्टिस्थानीया तस्याः प्रलयार्णवः प्रलयकालीनः समुद्र इव नाशकोऽस्ति ॥ ६ ॥ किश्च । अविद्याशलदम्भौलिरविद्यान्धकशङ्करः । अविद्याकंसगोविन्दस्त्वविद्याचण्डचण्डिका ॥ ७ ॥ अविद्येति । हे शिष्य अयं बोधसारो अविद्याशैलद- म्भोलिरविद्याऽज्ञानमेव शैलः पर्वतस्तस्य दम्भोलिरशनिरिव नाशकोऽस्ति, किञ्चाऽयं बोधसारोऽविद्यान्धकशङ्करोऽविद्या- ऽज्ञानमेवान्धकोऽन्धकनामासुरस्तस्य शङ्करः शिव इव नाशकोऽस्ति, किञ्चायं बोधसारोऽविद्याकंसगोविदोs- विद्याऽज्ञानमेव कंस औग्रसैनिस्तस्य गोविन्दः कृष्ण इत्र ना- शकोऽस्ति, किञ्चायं बोधमारोऽविद्याचण्डचण्डिकाऽविद्या- ऽज्ञानमेव चण्डश्चण्डनामामुरस्तस्य चण्डिका दुर्गेव नाशको- ऽस्ति ॥ ७॥ किश्च । अविद्यादाहशीतांशुरविद्याध्वान्तभास्करः । तथैव बोधसारोऽयमविद्यास्वप्नजागरः ॥ ८ ॥ इति बोधसारप्रशंसा ॥ ५१ ॥ विद्येति । हे शिष्य अयं बोधसारोऽविद्यादाहशीतांशु- रविद्याऽज्ञानमेव दाहः सन्तापस्तस्य शीतांशुश्चन्द्र इव नाशको- ऽस्ति, किञ्चायं बोधसारोऽविद्याध्वान्तभास्करोऽविद्याऽज्ञा- नमेव ध्वान्तं तमस्तस्य भास्कर इव नाशकोऽस्ति, किचार्य ·बोधसारोपासना। मस्कृतः प्रत्यक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थोऽविद्यास्व. प्रजागरोऽविधैवाज्ञानमेव स्वप्नः स्वप्नावस्था तस्य जागरो जा- गृतिरिव निवर्त्तकोऽस्ति, इतः परं पुनः पश्चारिक वक्तव्यमस्ति न किमपीसर्थः ॥८॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ती बोधसारप्रशंसार्थप्रकाश एकपञ्चाशत्तमः ॥५१॥ अथ बोधसारोपासना । एवं बोधसारप्रशंसां निरूप्येदानी गुर्वादिब्रह्मान्त्रसर्वपदा- नामस्मिन्ग्रन्थे समारोपणेनैतद्भन्थावृत्तौ कृतायां चितकारच- स्य सिद्धरेतद्न्यनाम्नो बोधसारस्य बोधसारपदार्थयोर्जीवन- मणोविरुद्धांशं त्यत्का भागत्यागलक्षणया लक्षिते प्रसग्ब्रह्मैक्ये साक्षात्कारज्ञानमुदेतीति मुमुक्षूणां मन्दमज्ञानामस्य ग्रन्थस्योपा- सनं विधातुं बोधसारोपासनाख्यं प्रकरणं नव श्लोकमारभमाण आह गयेन । अथ बोधसारोपासना । अथेति । अथ बोधसारप्रशंमानिरूपणानन्तरं बोधसारो- पासना बोधसारस्योपासनोपास्तिनिरूप्यत इति शोषः । तत्रादौ स्वगुरुत्वं बोधसारे समारोप्य बोधसारपदलक्ष्यं जीवब्रह्मैक्य- मपि समारोप्योपासनं स्वकृतं शिष्यं प्रत्याययति । गुरुमैं बोधसारोऽयं यतो ज्ञानप्रदो मम शिष्यो मे बोधसारोऽयं यमुद्दिश्य वदाम्यहम् ॥१॥ गुरुरिति । हे शिष्य अयं प्रत्यक्षो बोधसारो बोधसारनाम- को ग्रन्थो मे मम गुरुर्जीवब्रह्मैक्यविषयकाईब्रह्मास्मीतिस्वरूपज्ञा- १२१ ·बोपसारे। नोपदेष्टाऽऽचार्योऽस्ति, कुत इत्यत आह यत इति, यतः का- रखान्मम पेऽयं बोधसारो मानप्रदो ज्ञानस्य जीवनीक्य. विषयकबोधस्याऽहंब्रह्मास्मीसाकारस्य प्रवः प्रदाताऽत इति योज्यं, लोकपि ज्ञानप्रदातरेव गुरुवपमिद्धेः । अयमाशय:-गुरु- बोधसारयोरक्यं विचिन्त्य बोधसारग्रन्थतत्पतिपाघजीवब्रह्मक्य- योरैक्यं चिन्ननीयमिति, ननु गुरुषोधब्रह्मणा मैक्यचिन्तनं भव- तु शिष्यं बोधयितुं प्रवृत्तस्य तस्गिस्ततो भेदमतीत्या तत्खण्डनं स्यादित्या शक्य तत्रापि पूर्वोक्तं चिन्तनाखण्डत्वाय तस्यापि ते. न सईक्यं सम्पाद्यमित्याशयेनाह शिष्य इति, अयं बोधसारो ग्र- न्यस्तत्प्रतिपाचं जीवब्रह्मैक्यं च मे मम शिष्पश्छात्रोऽस्ति कुत इयत आह यमिनि, यन इत्यनुवर्चनीयं यतः कारणाद- हमहम्पदलक्ष्यः प्रत्यगात्मा सन्नपि वक्तृधर्मत्राश्चिदाभासो भूत्वाऽयं बोधसारं ग्रन्थं तद्वाच्यं जीवब्रह्मैक्यं चोद्दिश्य बाध्य. लेन विषयीकृस वदामि कथयामि अतः शिष्यपि मम बोधमा. रग्रन्थत्वं गुरुत्वहिनं तत्प्रतिपाद्यं जीवब्रह्मैक्यं च समारोप्य शिष्यग्रन्थब्रह्माभिन्नपथगात्मनामभिन्नत्वानुसन्धानलक्षणं ध्या. नं न खण्ड्यामति भावः ॥ १॥ ननु तर्हि स्वामिप्रतीतो तत्खण्डना स्यादित्याशय तत्रापि सत्खण्डनाभावं दर्शयति । स्वामी मे बोधसारोऽयं मां पालयति यः सदा। सेवको बोधसारा मे मम सेवां करोति यः ॥२॥ स्वामीति । अयं बोधमागे मत्प्रत्यक्षः प्रत्यगभिअपरमात्मा सत्यतिपादको ग्रन्थश्च में मम स्वामी सेव्योऽस्ति कुत इत्यत आह मामिति, यतः कारगाायो बोधसारस्तमतिपाबो ब्रह्मा- मिनमत्वमात्मा च मां बदबुसन्धानान्तं चिदाभासरूपं प्रमा. .

·बोधसारोपासना । तारं स्वसत्तापदानेन सर्वकालं पालयति रक्षति अत: स्वामि- सेवाकाले तत्पतीतौ सयां बोधसारोपास्तिखण्डना न स्यादिति भाव, ननु तर्हि स्त्रसेवकपनीतौ तद्विच्छिांत्तः स्यादिसाशङ्ग्य त. त्रापि तद्विच्छित्यभावं सम्भावयति सेवक इति, अयं प्रत्यक्षो को- घसारो ब्रह्माभिनपत्यगात्मा तत्प्रतिपादको ग्रन्थश्च तवभिन्नो मे मम मेवको भृत्योऽस्ति कुन इत्यत आह ममेति, यतः कार. णायो बोधसारो ग्रन्थस्तत्प्रतिपाद्यो ब्रह्माभित्रप्रत्यगात्मा च मम ब्रह्मा भिन्नमत्यगात्ममात्रस्य चिदाभासस्य सेवामङ्गीकृति भजनं च वा करोति संपादयति अतः सेवकात्यगभिन्नब्रह्मग्रन्यानामे- फत्वानुसन्धानलक्षणे ध्याने मति नोपासनाखण्डनं सम्भवतीति भावः ॥२॥ ननु तर्हि स्वदेशसम्बन्धिसुहृत्पनीती सा स्याविल्याशा सत्रापि ध्यानविच्छित्यभावं दर्शयति । सुहृन्मे बोधसारोऽयं सर्व जानाति मद्गतम् । सखा मे बोधसारोऽयं यस्मिन्दृष्टेः सुखं मम ॥ ३ ॥ मुहृदिति । अयं प्रसक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्यस्त- मतिपाचं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म च मे मम सुहन्सम्बन्धेन प्रीतिमा- न्मय्यस्ति तत्रोपपचिमाह सर्वमिति, यतः कारणान्मद्गतं माय ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मनि तदभिन्नचिदाभामेऽस्मच्छब्दवाच्ये गतं विद्यमानं सर्व समस्तमात्मत्वानात्मत्वेन स्थितमुभ ग्रमाप जानाति वेत्ति सामान्यरूपेणाऽन इति योज्यं पूर्वत्र, अत्र मुहृद्भन्थभरा. यभित्रब्रह्मणां क्रमतो व्युक्रगतश्चैक्यानुमन्धाने न ध्यानविच्छि- तिरिति भावः, ननु मित्रे मित्रत्वानीतौ तद्विच्छेदः स्यादिया- सुध वश्चपि तदभावं. वर्मयति सांत, अयं प्रत्यक्षो बोधसारो ·१४ बोधसारे। घोषसारनामको प्रन्यो प्रमाभिन्नमसमात्मा च मे मम सखो- पकारि मित्रमरित्र तत्रोपपत्तिमाह यस्मिमिति, यतः कारणाच. स्मिन्बोधसारग्रन्ये तत्मतिपाद्ये प्रत्यगमिमब्राणि च दृढेऽव- कोफिते सति में मम ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्माभिवस्य मे चिदाभा- सस्य मुखमानन्दो भवति अत इति योज्यम्, अत्र च मित्रग्रन्थ- तत्मविपाधप्रत्यगभिन्नब्रमणां क्रमव्युक्तमा पामैक्यानुसन्धानेन नोपास्तिखण्डनेति भावः॥३॥ ननु गृहकर्मणि आवश्यके तत्प्रतीत्योपास्तिविछेदो भवे- दित्याशय तत्रापि तदभावं साधयति । गृहं मे बोधसारोऽयं यत्रैव निवासाम्यहम् । आरामो बोधसारो मे विहारो यत्र मामकः ॥४॥ गृहमिति । अयं प्रत्यक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थ- स्तत्प्रतिपाद्यं ब्रह्म च मे मम तदभिन्नत्वं स्वस्मिन्ननुसन्धानवत. श्चिदाभासस्य गृहं मन्दिरमस्ति तत्रोपपत्तिमाह यत्रैवेति, अहं ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मत्वं स्वस्मिन्ननुसन्दधानश्चिदाभासो यत्रैन बो. घसारग्रन्थे तत्प्रतिपाद्येऽखण्ड ब्रह्मणि चाभेदेन निवसामि वासं करोमि यतः कारणादत इति योज्यम्, अत्र च गृहग्रन्थप्रत्य- गभिन्नब्रह्मणामैक्यानुसन्धानेन नोपास्तिखण्डनेति प्रदर्शितं बोध्यं, ननु तारामादिप्रतीतौ तद्विच्छेदः स्यादित्याशय तत्रापि तद- विच्छेद सम्भावयति आराम इति, अयं प्रत्यक्षो बोधसारो ग्रन्थ. स्तत्प्रतिपाद्यं ब्रह्माभित्रप्रत्यगात्मा च मे मम तदभिन्न स्वानुस- न्धानवतश्चिदाभासस्याराम उपवनमस्ति तत्रोपपत्तिमाह वि- हार इति, यतः कारणाद्यत्र बोधसारग्रन्थे तत्प्रतिपाद्येऽखण्डचि- दात्मनि च मामको. मे मम ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मत्वं स्वस्मिन्बन-

·बोधसारोपासना ।
सन्दधतश्विदाभासस्याएं मामको बिहारः क्रीडा मति अत इति
योज्यम, अवारामग्रन्थब्रह्मणामैक्यानुसन्धानेन ध्यानं विच्छिक
न स्यादिति भावः ॥ ४ ॥
ननु तर्हि कान्तादिप्रतीतो तद्विच्छित्तिः स्यादित्याशा
तत्रापि तदभावं दर्शयति ।
कान्ता मे बोधसारोऽयं यमालिङ्य स्वपाम्यहम् ।
मनो मे बोधसारोऽयं मननं येन जायते ॥ ५ ॥
कान्तेति । अयं प्रत्यक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थ-
स्तत्प्रतिपाद्यो ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मा च मे मम तदभिन्न स्वत्वा.
नुसन्धानवतश्चिदाभासस्य कान्ता सुन्दरी प्रेयसी भार्याऽस्ति त.
त्रोपपत्तिमाह यमिति, यतः कारणादहं ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मा.
ऽभिन्न स्वत्वानुसंदधानश्चिदाभासो यं बोधमारं ग्रन्थं तत्पति-
पाचं ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मानं चालिङ्य परिरभ्य स्वपामि नि.
द्रामि प्रपञ्चविस्मृतिरूपां निद्रामनुभवामि, अत्र कान्ताग्रन्थतत्म-
तिपाद्यब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मनामैक्यानुसन्धानेन नोपासनाविच्छि.
रिति भावः, ननु मनसोऽनुसन्धाने तद्विच्छित्तिः स्यादित्याशय
तत्रापि तदभावं सम्भावयति, मन इति, अयं प्रसक्षो बोधसा.
रो बोधसारनामको ग्रन्थस्तत्प्रप्रतिपाद्यं प्रत्यगभिन्न ब्रह्म च मे
मम प्रत्यगभिन्नब्रह्मात्मत्वं स्वस्मिन्ननुमन्धानवतश्चिदाभासस्य
मनः सङ्कल्पात्मकमन्तःकरणमस्ति तत्रोपपत्तिमाह मननमिति,
यतः कारणाद्येन ग्रन्थेन तत्पतिपाद्यमसगभिन्नब्रह्मणां च
मननं युक्तिपूर्वक श्रुतार्थावधारणं जायते भवति अत इति यो.
ज्यम, अत्र क्रमतो व्युकमतश्च मनोग्रन्थप्रत्यगभिन्नब्रह्मणामैक्या-
नुसन्धानेन नोपासनाविच्छेदः स्यादिति भावः ॥५॥

·९६६ बोधसारे। ननु तर्हि बुद्ध्यनुसन्धाने सा स्यादिसाशा तवापि तद- भावं दर्शयति। बुद्धिर्मे बोधसारोऽयं परमं बुध्यते यया । चित्तं मे बोधसारोऽयं येन चेतामि तत्पदे ॥६॥ बुद्धिरिति । अयं प्रसक्षो बोषपारो पोषमारनामको ग्र व्यस्तत्मतिपाद्यो ब्रह्माभिनपत्यागात्मा च मे पम ब्रह्मात्मत्वं स्वस्मिन्ननुसन्धानवतोऽस्मच्छब्दवाच्यचिदाभासस्य बुद्धिनिश्च- यात्मकमन्तःकरणमस्ति तत्रोपपत्तिमाह परममिति, यतः कार. णाद्यया ग्रन्थरूपया तत्पतिपायब्रह्मात्मैक्यरूपया च निश्चया. त्मिकान्तःकरणश्या परमं कार्यकारणातीतं प्रत्यगभिन्न ब्रह्मा चैतन्यं बुध्यने ज्ञायतेऽत इति योज्यप, अत्र च बुद्धिग्रन्थतत्पति- पाधप्रसगभिन्नब्रह्मणामैक्यानुसन्धानेन न तद्विच्छंदः स्यादिति भावः, ननु तर्हि चित्तानुसन्धाने तद्विच्छेदः स्यादित्याशय स. प्रापि तदभावं सम्पादयति चित्तमिति, अयं प्रत्यक्षो बोधमारो ग्रन्थस्तत्प्रतिपाद्यं प्रत्यगभिन्नब्रह्मचैतन्यं च मे मम प्रत्यगाम- बब्रह्ममात्रत्वं स्वस्मिन्ननुसन्धानवतोऽस्मच्छब्दवाच्यस्यचिदाभा- सस्य चित्रं ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मचैतन्यानुसन्धानकर्वन्तःकरणम- स्ति तत्रोपपत्तिमाह यनः कारणायेन बोधसारेण अन्थेन तत्मा. तिपाधप्रत्यगभिन्नब्रह्मणा च तदनुसन्धानवताऽन्तःकरणेन चा ऽहं प्रगभिन्नब्रह्मत्वं स्वस्मिन्ननुसन्धानवांश्विवाभासोऽस्मच्छ. ब्दवाच्यस्तत्पदे प्रत्यगभिन्नब्रह्माण चेतामि अनुसन्धानवानुभवा. मि प्रत इति योज्यम्, अत्रापिचित्तग्रन्थप्रत्यमभिन्नब्रमणापैक्मा- नुसन्धानेन नोपामनाविच्छितिः स्यादित्तिः भावः ॥ ६॥ ननु तरकारानुसन्धान तद्विच्छित: स्यादित्यायाह ।

·बोधसारोपासना। अहङ्कारो बोधसारो बोधसारोऽहमेव हि । शरीरं बोधसारो मे ममता यत्र भूयसी ॥ ७ ॥ अहङ्कार इति । अयं प्रत्यक्परोक्षत्वरहिनो बोधसारो ग्रन्थ- स्तत्पतिपाद्यो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा चाऽहकारः शरीरयेऽहं प्रत्ययवान्साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासोऽस्ति, किश्चाऽहमेव सा धिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभास एव बोधसारग्रन्थस्तत्प्रतिपाद्यो ब्र. माभिन्नः प्रत्यगात्मा चाऽस्ति हि प्रमिदं ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्म. चिदाभासयोक्यं ज्ञानिष्विति भावः । इदमत्र महावाक्यं ज्ञेयम- हङ्कारग्रन्थतत्प्रतिपाद्यप्रत्यगभिन्नब्रह्मणामभिन्नत्वानुसन्धानरूपं ध्यानमत्र विहितमिति भावः, ननु शरीरत्रयप्रतीतौ तद्विषयका- हमः कथं बोधसारग्रन्थनत्प्रतिपाद्यप्रयगभिन्नब्रह्मभ्यां सहैक्यं सम्भाव्यमित्याशय शारीरस्यापि ताभ्यां सहैक्यानुसन्धान वि. धते शरीरमिति, अयं बोधसारः प्रत्यक्षो बोधप्तारनामको ग्रन्थः प्रत्यगभिन्न ब्रह्मवैतन्यं च मे मम ब्रह्मात्मतं स्वस्मिन्ननुसन्धानव- तश्चिदाभासस्येत्यर्थः, शरीरं स्थूलसूक्ष्मकारणाख्यं देहत्रयम- स्ति न तु बोधसारात्तत्पृथगस्तीयर्थः, तत्रोपपत्तिमाह ममतति, यतः कारणापत्र बोधसारनाम्नि ग्रन्थे तत्पतिमाये प्रत्यगभि- ने ब्रह्मणि च मे प्रत्यगभिन्नब्रह्मत्वं स्वस्मिन्ननुसन्दधतश्चिदा- भामस्य मम ममता पदीयत्वबुद्धिग्ज्ञानावस्थायां देह इव भू- यस्युत्कृष्टाऽस्ति मन इति योज्यम्, अत्र च बोधसारग्रन्यतत्प. तिगायब्रह्माभिन्नमत्यगात्मदेहानामभेदानुसन्धानेनाहमो ब्रह्मा- भिन्नमत्यगात्मग्रन्थाभ्यां सहैक्यमनुसन्धातुं शक्यमिति भावः ॥७॥ इदानी प्राणप्रतीतावपि तत्सम्भावयति । प्राणो मे बोधसारोऽयं ममता यत्र भूयसी ।

·बोधसारे। जीवो मे बोधसारोऽयं येन जीवाम्यहं सदा ॥८॥ पाण इति । अयं बोधसारः प्रत्यक्षो बोधसारो ग्रन्थस्तत्प्र. तिपाद्यो ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मा च मे मम ब्रह्माभिन्नप्रत्यगामत्वं स्वस्मिन्ननुसन्दधतश्चिवाभासस्य प्राणो जीवनोपाधिः प्राण- नामको वायुरस्ति तत्रोपपत्तिमाह यत इति, यतः करणाद सौ बोधसारो ग्रन्थस्तत्प्रनिपाद्यो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मा च मम मे ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मत्रं स्वस्मिन्ननुसन्दधतश्चिदाभासस्य प्रिय- तरोऽतिशयेन प्रियोऽस्ति अत इति योज्यम्, अत्रापि प्राणग्र- न्थप्रत्यगभिन्नब्रह्मणामभेदानुसन्धानेन नोपासनाक्षतिरिति भा- वः, जीवप्रतीतावपि तदविच्छेदं दर्शयति जीव इति, भयं प्र- त्यक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थस्तत्प्रतिपाद्यो ब्रह्माभिन्न- प्रत्यगात्मा च मे मम ब्रह्माभिन्नग्रत्यगात्मत्वं स्वस्मिन्ननुसन्दध- तोऽहम्पदनाच्यस्य चिदाभासस्प जीवो देही जीवनमित्यर्थः, अस्ति तत्रोपपत्तिमाह येनेति, अहं प्रत्यगभिन्नब्रह्मत्वं स्वस्मिन्ननु- सन्दधानश्चिदाभासः सदा सर्वकालं येन बोधसारग्रन्थेन तत्प्र- निपायब्रह्माभिन्नमसगात्मना च जीवामि प्राणान्धारयामि अत इति योज्यम्, अत्र च ग्रन्थजीवब्रह्मणामैक्यानुसन्धानेन नोपास- नाहानिरिति भावः ॥८॥ ईश्वरप्रतीतौ चोपासनाविच्छेदाभावं सम्भावयति । ईश्वरो बोधसारो मे यतो मुक्तिप्रदो मम । बोधसारः परं ब्रह्म बोधसारात्परं नहि ।। ९ ॥ इति श्रीनरहरिकृतो बोधसारे बोधसारोपासनं द्विप- चाशत्तमम् ॥ ५२॥ ईश्वर इति । अयं प्रयक्षो बोधसारो ग्रन्थस्तत्मतिपायो ·बोधसारोपासना। ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मा च मे मम ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मत्वं स्वस्मिन्ननु- न्धानवतोऽहम्पदवाच्यचिदाभासस्येत्यर्थः, ईश्वर उपास्योऽस्ति तत्रोपपत्तिमाह यत इति, यतः काणादयं बोधसारो ग्रन्थस्त- स्पतिपाद्यं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म च मम मे प्रसगभिन्नब्रह्मत्वं स्वस्मि- अनुसन्धानवतश्चिदाभासस्येत्यर्थः, मुक्तिप्रदो मुक्ति मोक्षं प्रद- दाति समर्पयतीति स तथाविधोऽस्ति अत इति योज्यम, अत्र ग्रन्थेश्वरब्रह्मणामभेदानुसन्धाने नोपासनाक्षतिरिति भावः, ब्रह्मप- तीतावपि तदविच्छेदं दर्शयति बोधसार इति, परं कार्य कारणातीतं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु बोधसा- रो बोधसारनामको ग्रन्थ एवास्ति अतो बोधसाराद्न्यात्तत्प- तिपाद्यात्मवस्तुनश्च परमन्यत्किमपि वस्तु नास्ति हि प्रसिद्धमेत- न्मम, अत्रेदमाकूनम्-उपासनात्रैविध्यमुत्तमं मध्यममधमं चेति भे- दाद्, उत्तमं च गुर्वादीश्वरान्तोक्तपदार्थानामस्य ग्रन्थस्य चैतद्र- न्थप्रतिपाद्यविषयभूते जीवब्रह्मैक्ये समारोपणेन निरन्तरं जीवन लैक्यमात्रचिन्तनं, मध्यमं च गुर्बादीश्वरान्तपदार्थानामेतद्वन्थम- तिपाद्यप्रयगभिन्नब्रह्मणश्चैनस्मिन्बोधसारे ग्रन्थे समारोपणेनैत- द्रन्थमात्रत्वानुसन्धान निरन्तरम्, अधमंच गुर्वादीश्वरान्तपदार्थ. जात एतद्भन्थस्य तत्प्रतिपाद्यमत्यगभिन्नब्रह्मणश्च निरन्तरमनुस- न्धानम्, एतेषु च क्रमादुत्तमादयोऽधिक्रियन्ते तेषां च यथाधिका- रमुपासने कृते जीवब्रह्मैक्यापरोक्षज्ञानप्राप्सा मुक्तिर्भवतीति ॥९॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ती बोधसारोपासनार्थकाशो द्विपश्चाशत्तमः ॥ ५२ ।। एवं ग्रन्थं परिसमाप्येदानीमस्य प्रामाण्यसिद्धये पनाह । उपनिषदि वने ये पुष्पिता मन्त्रवृक्षाः ૨૨૨ ·बोधसारे। : सुरभिकुसुममेषामेकमेकं विविष्य । समरसपदलब्ध्यै वायरेवपुष्पै- नरहरिसुधियैतत्पूजितं बोधलिङ्गम् ॥ १ ॥ उपनिषदांत । हे शिष्य ये प्रसिद्धा वेदान्तेषूपनिषदि उप समीमे निषण्णं श्रेयो मोक्षलक्षणं यस्यां सोपनिषत्तस्यां त- द्रुप बनेऽरण्ये सम्भजनीये देश इत्यर्थः, भाविष्टलिङ्गेन विशेष- णविशेष्यभावः, मन्त्रक्षा मन्त्राः 'मत्त्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म'त्याद्या अक्षा इस वृक्षा द्रुमाः सर्वाज्ञानतत्कार्यप्रपञ्चश्चकवादित्य- यः, पुष्पिनाः प्रस्फुटार्थकुसुमिताः सन्ति एषामुक्तानां मत्म- स्यक्षाणामुपनिषद्वनमंस्थिनस्फुटार्थकुसुमितमन्त्रक्षाणां मुरभि ब्रह्मात्मवासनाप्रदत्वेन सुगन्धि एकमेकं प्रत्येकं प्रत्येकं पृथक्पृ- थक्कुसुममर्थरूपं पुष्यं त्रिविच्य समूहीकृत्य मया नरहरिसुधिया न रातीति नरो वैराग्यपूर्वकपप पपञ्चमिथ्यात्वानुसन्धानवान्एना- हशो यो हरिदैननिवृत्या स्वशरणागतमुमुक्षुजनदुःखनिवर्तकः मनरहरिगुरुस्तस्मिनसुष्टु शोभना स्थिरत्वसन्पन्ना धीवुद्धिनि- श्चयात्मिकान्तःकरगावृत्तिर्यस्य स तथोक्तस्तेन तद्रपत्वं प्राप्तेन मया समरसपवलब्ध्यै समः सदैकरूपो रम आनन्दो यत्र त तादृशं यत्पदं स्वरूपं नस्य लब्धिः प्राप्तिस्तस्यै तदर्थं वाङ्मयैर्वा. ग्रूगैरेव पुष्पैः कुमुपैरेतन्मत्प्रत्यक्षं बोधीलङ्गं बोधः प्रत्यगभि- अब्रह्मापरोक्षविषयकं ज्ञानं तेनैव लिङ्यने साक्षाक्रियते यत्तथो- तं ब्रह्म पूजिनमर्चितमनु मन्धितमित्यर्थः, अतोऽस्य प्रामाण्यमभ्यु- पेतव्यमिति भावः ॥ १॥ इदानीमस्य ग्रन्थस्य श्रैष्ठ्यज्ञानपूर्वमेतत्पठनं विधत्ते । बुधजनहितकारी संप्रदायानुसारी परमसुखनिधानं मोहमुक्तर्निदानम् ।

·प्रामाण्यसिद्धिः। नरहरिविहितोयं बोधबृक्षस्य तोऽयं कुमतिवनकुठारः पठ्यतां बोधसारः॥२॥ बुधजनेति । बुधजनहितकारी बुधा शानिनो ये जना लो- कास्तेषां हितं मोक्षं करोति स तथोक्तः श्रद्धादिसम्पन्नानां मो. क्षपद इत्यर्थः, किञ्च संप्रदायानुसारी संप्रदाय उपदेष्टपुरुषा- णां परन्परा तमनुसरतीति स तथोक्तः संप्रदायागत इत्यर्थः, किश्च परमसुखनिधानं परमं निरतिशयं यद्भूमशब्दवाच्यं प्रमः स्वरूपं मुखमानन्दस्तस्य निधानं द्रव्यपूर्ण पात्रगिव पात्रभुतो ऽस्ति, किश्व मोहमुक्तोहान्मूलाज्ञानान्मुक्तिमोक्षस्तस्या निदा- नं मूलकारणं हेतरित्यर्थः, किश्च नरहरिविहितो नरहरिर्ष माभिमप्रत्यगात्मस्वरूपो मम गुरुस्तेन विहितो विरचितः, किश्च बोधक्षस्य बोधः प्रत्यगभिन्नब्रह्मविषय कापरोक्षज्ञानं स एवं वृक्षोऽज्ञानतत्कार्यप्रपञ्चयोवृश्चकत्वावक्षस्तस्य तोयं जलमित्र जीवनोपायभूतः, किञ्च कुमतिवनकुठारः कुत्सिता निन्दिता म. तिर्बुद्धिः संसारासक्तिरूपा सैव वनमरण्यं तस्या वा वनं सम्भ- जनविषयः प्रपञ्चस्तस्य कुठारः परशुरिव च्छेदने समर्थः, अयं प्रत्यक्षो बोधसार एतनामको ग्रन्थः पठ्यतामधीयतां मुमुक्षुभि- रित्यर्थः ॥२॥ एवमेतद्वन्धपाठे मुमुक्षून्मवत्त्येंदानीमेतस्येश्वरार्पणासम्भव- निरूपणेनैव समर्पणं द्योतयति । गुरुभिर्दीक्षितानां हि सर्वमेवेश्वरार्पणम् । अयं तु बोधसारोऽस्य स्वात्मैव परमेशितुः ॥ ३ ॥ इति श्रीनरहरिधिरचितो बोधसारः समाप्तः ।। ग्रन्थमंख्या १०५२ ॥ गुरुगिरिति । गुरुभिः प्रत्यगभिन्नब्रह्मत्वं महावाक्यद्वारा ·९७२ बोधसारे। बोधयद्भिर्दैशिकर्दीक्षितानामुपदिष्टानां पुरुषधौरेयाणां सर्व- मेव लौकिकं वैविकं च समस्तमपि कर्मेश्वरार्पणमीश्वरे स- र्वाधारभूते सर्व नियन्तरि ब्रह्मणि अर्पणं प्रदानमेव भवति हि प्रमिद्धमेतच्छुनौ स्मृतौ च 'नान्योऽतोस्ति द्रष्टा नान्योतोस्ति श्रोता नान्योतोस्ति विज्ञाते' यादिश्रुतेः, 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हवि. रिसादिस्मृनेश्च । अनोऽयं प्रत्यक्षो बोधसारस्तु बोधसारनाम- को ग्रन्थस्तुपदेनास्य ग्रन्थस्यान्यसमस्तग्रन्थेभ्यो विलक्षणत्वं सूचितं, परमेशितुः परमः कार्यकारणातीत ईशितेश्वरो ब्रह्मा- भिन्नप्रत्यगात्मा तस्य बोधसाररूपत्वसामान्यादुभयोरपीयर्थः, अस्य ज्ञानिनां प्रत्यक्षत्वेनानुभूयमानस्यात्मनः स्वात्मैव स्वस्व रूपमेवास्ति अतः समर्पकस्य समय॑स्य च समर्पणस्यापि अ- सम्भवात्समर्पणं न सम्भवतीत्येवं निश्चय एवात्र समर्पणं ना- न्यदिति भावः ॥३॥ नरहरिपदमेवालब्धविज्ञानसारो बुधजनहितकृत्यै बोधमारार्थदीप्तिम् । बुधदिनकरमाहो मुक्तये सज्जनाना मकृत जनशरण्यम्तेन तृप्यात्परात्मा ॥१॥ सन्तः कृपालवस्तज्ज्ञाः क्षमन्तु मम साहसम् । स्त्राधिकारमदृष्ट्वैत्र यदुक्तं क्षमिशो हि ते॥२॥ शाके गजत्रिमुनि भूमिमिते तु वर्षे । रामाद्रिनागशशचिह्नमिते तपस्ये । पक्षे सिते सुतशशाङ्कतिथौ ज्ञबारे व्याख्या समाप्तिमगमद्विबुधैकवन्धा ॥ ३ ॥ बोधसारार्थदीप्याख्या व्याख्येयं भावबोधिनी । दिवाकरेण रचिता नरसिंहप्रसादतः ॥ ४ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचिता बोधसार्थदीप्यास्या टीका समाप्ता . ॥ ग्रन्थसहन्या १२०००।

·BENARES SANSKRIT SERIES; А. COLLECTION OF SANSKRIT WORKS IDITED BY THE PANDITS Or THE BENA AKS SANSKRIT COLLEGE, ONDER TAR SUPERINTENDENCE or R. T. H. GRIFFITH, M. A., C.T. E. AND G. THIBAUT, PH.D. Nos. 89. 30. 94. 96, 101. 105. 108, 109. 111. d 113. बोधसारः। श्रीविद्वद्वयनरहरिविरचितः । वच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्थदीप्त्या सहितः । श्रीमदुदासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्दशिष्येण tratarea argitaraa: 1 BODHASAR, A TREATISE ON VEDÂNTA, BY ŜRİ NARAHARI, With a commentary by the author's pupil PANDIT DIVAKAR. EDITED BY SWAMI DAYANAND. AND SOLD BY H. D. GUPTA, BENARES: Published by the Proprietors Messi's. Braj B. Das de.Co., Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidya Vilas Press, BENARES. 1906. Registered under Act XXV.of 1867.(All Rights RESERVED.)

·No text on this page.

·अथ सटीकबोधसारस्य भूमिका। इह खलु धर्मार्थकाममोक्षाख्येषु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्ष एव परमपुरुषार्थो, 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतेः । पूर्वेषां त्रयाणां चानित्यत्वेन हेयतयाऽस्यैवोपादेयत्वमिति न तिरोहितं विदुषाम, तत्साधनञ्च प्रसगात्मब्रह्मैक्यज्ञानम्, तत्साधनं साधनचतुष्टः यसम्पन्नस्याधिकारिणः श्रवणादिकम्, 'मात्मा वा भरे श्रोत- व्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुतेः । तदुपयोगिषु सूत्र- भाष्यादिबहुअन्येषु सत्स्वपि पूर्वाविस्तुतिमभृत्यनेकगुणविशि- छत्वेनाल्पवुदीनामनायासेन बोधोपयुक्तसुगमार्थत्वेन प्रतिश्लोक मिद्धान्तपतिपादकत्वेन च सर्वश्रेष्ठतमस्य ग्रन्थकारेण स्वमुखे. नेत्रोक्तं, तथाहि- आदौ गुरुस्तवो यत्र प्रान्ते च शिवपूजनम् । मध्ये मुकुन्दस्मरणं बोधसारः स उत्तमः ॥१॥ सिद्धार्थः सुगमार्थश्व विशेषैर्बहुभिर्वृतः । ग्रन्थस्त्वेतादशस्तान न भूतो न भविष्यति ॥२॥ न स्तौमि न च निन्दामि कथयामि यथास्थितम् । एककस्मिन्निंह श्लोके मोक्तः सिद्धान्तनिर्णयः ॥ ३ ॥ यथा ब्रह्माण्डसर्वस्वं पिण्ड पिण्डे व्यवस्थितम् । - ·तथा सिद्धान्तसर्वस्वं श्लोके श्लोके निरूपितम् ॥ ४ ॥ इत्यादि। अस्य ग्रन्थस्य निर्माणसमयमारभ्य शरच्छतं व्यतीयार्यात वृद्धयतिभ्योऽवगम्यते, अस्य मूलग्रन्थस्य निर्माता कश्चिदा- क्षिणात्यो ब्राह्मणो नरहरिनामाऽभूत्, टीकाकारश्च तच्छिष्यो दिवाकरनामा, तत्तु नामद्वयं मूले टीकायां च भातसहस्रश उपलभ्यत इति । अस्य चादर्श पुस्तकमेकं प्रसिद्धभिषवराद वृद्धयतिवराद् वसिष्ठाभिधानात्प्राप्तमाश्रित्य श्री१०८ब्रह्मविद्वरिष्ठभ्यः था- तसहस्रसाधूनां हृदयकमलानि ब्रह्मविद्यामयस्ववचनकिरणजा. लेनाऽऽत्माऽमाननिरसनद्वारा बोधयङ्ग्य उदासीनेषु पूज्यतमेभ्य उदासीनसंपदायस्थेभ्यः परमहंमवर्यपण्डितब्रह्मानन्दाभिधेभ्यः प्राचार्येभ्यो लब्धविद्येन तच्छिष्यरधीतवेदान्ताशास्त्रैरधिग- तशास्त्रार्थतत्वैः परोपकारनिरतैः परमहंसगोविन्दानन्दाभिधैः स्वगुरुभिः प्रेरितेन परमहंमदयानन्देन यथामति शोधितोऽयं ग्रन्थ इति शम् ॥ ॥ शुभंभूयात् ॥

·पारससंस्कृतसीरीजनानी बारामसेवसंसातपुस्तकावसी। ६० आ. १ १ प्रशासकीय विकसति बला संस्कृतभाषा- निशापहवः प्राचीना कुलमा उत्तमोजमार को समावानुवा- दसहित मन्या मुद्रित पानीकत्रकी पसंकल्पास्मारितिक मान मिलिग्राम सोनमन्छि । यैर्म:- इकसवाण्यैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संपामा तैस्तदे- के कस्व सण्डस्य ॥ मूल्य प्रापणजयश्च देयः । अन्यम- हाशयः कानिचित् सण्डानि संग्राह्याणि तेच प्रत्येक खण्डानां मूल्य प्रापणव्ययश्च = देय इति । तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। सिवान्ततत्त्वविवेकः सण्डानि ५ अर्थसाह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तात्रवार्मिकम् अण्डानि १३ १३ पस्यायकमहर्षप्रणीतं शुरूयजन्मातिशाख्यम् सभाप्यं ख०६६ प्रस्यिकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम भण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभागः तृतीयाका-' •ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शन किरणावलीटीकासंचालितंप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि.५ नैष्कर्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाग्यम ३ ऋग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं समाध्यम खण्डानि ४ (बहत) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ तस्वदीपनम् (पञ्चपादिकाधिवरणस्य व्याख्यानम् ) ख०८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) स्त्रण्डानि ३ ३ इपीका बण्डानि ४ २ २ ५ . 1 V30 .

·६ पावलदशनमाश्रीरामानन्दयतिकतमणिमास्यति स.१. व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदभट्टप्रणीता खण्डानि ६ रसमभरी चार्थकौमुधा प्रकाशेन च साहिता १३ भेदधिकार व्यायाहिता भीमदपपदीक्षित बोधसारी नरहरिकन सिम्यविचार ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्यासमन्दमविरमवारी देवशकामधेनुः मर्यात प्राचीनज्योति बाई श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्वामिश्रीपुरुषोतमजी महाराजविरचितमाम्यप्रकाशास्य- व्याख्या समेतम् खण्डानि ५ सस्यशेखरः। भीमगवोगाचार्यप्रणीतः । तथा-तस्वनयचुलुक- संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमहरदगुरुविरचितः। ब्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस