·BIBLIOTHECA INDICA
A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS.
न्यायबिन्दुटोका।
THE (NYÄYABINDU-TĪKĀ
OF
DHARMOTTARA ACHARYA
TO WHIC11 1$ ADDED
THE NYAYABINDU
EDITED BY
PETER PETERSON, M.A.,
Elphinstone Professor of Sanskrit, Ronbury.
(Re-i38UP.)
SAMOLLY
Work
Number
128.
{save Nuraber
1507
Now Series,
(Complete Work.)
CALCUTTA:
Printed at the Baptist Mission Press.
Publisbed by the Asiatic Society of Bengal, i, Park Street,
1929.

·BIBLIOTHECA INDICA
WORK No. 128.
NYAYABINDU-TIKA
(TEXT AND COMMENTARY)

·No text on this page.

·No text on this page.

·D. E 20
SOCIETY OFFE
ENC
Ga
न्यायबिन्दुटोका।
THE NYÁYABINDU-ȚIKĀ
OF
DHARMOTTARA ACHARYA
TO WHICH IS ADDED
THE NYÁYABINDU
EDITED BY
PETER PETERSON, M.A.,
Elphinstone Professor of Sanskrit, Bombay.
(Re-issue.)
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS.
PUBLISHED BY THE ASIATIO SOCIETY OF BENGAL,
CALCUTTA,
1929.

·No text on this page.

·NOTE TO THE REPRINT ISSUE. The late Peter Peterson's edition of the Nyāyabindu-Ţika in the Bibliotheca Indica, 1889, has been out of print for some considerable time and the paper of the surviving copies in India has so badly deteriorated by the passage of forty monsoons that it has become brittle to breaking point and generally unfit to be handled. The importance of the work. the growing interest taken in it, and especially the publication of a new edition by Th. Stcherbatsky, Bibliotheca Buddhica, VII, (Petrograd, 1018) make it imperative to have Peterson's editio princeps again available for purposes of comparison. The brief preface to Stcherbatsky's edition of the Sanskrit text, like that of his edition of the Tibetan translation, being in Russian, is unfortunately of no help to most Indian scholars. Furthermore, the Bilingual Index to the Nyāyabindu by the late $. C. Vidyabhusana (Bibliotheca Indica, 1917) refers in its Sanskrit portion to the page-numbers of Peterson's edition. For these and other reasons, not the least being the wish to perpetuate Peterson's memory in connection with his work on this text, it has been decided to re-issue his edition. This reissue is made without any revision whatever and is solely intended to place the editio princeps in its original form again in the hands of scholars for whatever use they may wish to make of it. It is a re-issue only and not a new edition. If any further MSS. of the work should be discovered and if* further independent work on the text continues to be published this re-issue will be indispensable as copies of its first edition bave become almost unobtainable. The revised text edited by Stcherbatsky contains as yet no varietas lectionum, which has been promised for a further fascicle still to be published, though now for already more than ten years announced as “ in the press," and of which it has not been stated whether the descrip. tive portion will be in English or in Russian. This present ·ro-issue implies however a sincere tribute to Stoherbatsky for his fine labours on this text. It has been attempted to make the reprint a diplomatically truie copy of the first edition. The roproduction of the Sanskrit portions has been attended to, with his usual care, by Mahamahopādhyāya Kamalakroņa Smrtitirtha, whilst the undersigned has taken responsibility for the reprint of the English portions, and it goes without saying that Peterson's Dedication and Preface are faithfully reproduced without modification. The roprint has the name page-numbering as of the original issue to which it has been made to correspond line by line, 80 that references, even in detail, remain the same for both issues. CALCUTTA, JOHAN VAN MANEN. June 18th, 1929. } 1 lno oorrection in the ro-inue of a few inisprints such as "volumes" for "columns" in line 4 of thu footnote of p. VI of the Proface does not seem to call for detailed mention,

·DEDICATED
ΤΟ
HIS MAJESTY THE KING OF SWEDEN
AND NORWAY
OSCAR II.
PATRON OF THE EIGHTH INTERNATIONAL CONGRESS OF
ORIENTALISTS
BY HIS MAJESTY'S
MOST OBEDIENT SERVANT
PETER PETERSON.

·No text on this page.

·न्यायबिन्दुटोका।
धर्मोत्तराचार्यकृता।
THE NYAYABINDU-TIKA,
BY
DHARMOTTARA ACHARYA.

·No text on this page.

·PREFACE. The circumstances under which this ancient treatise on logic is now for the first time published, as a number of the Calcutta Bibliotheca Indica, should interest even the general reader. The first to make known to us so much as the name of the author, the Acharya Dharmottara, was the Russian scholar W. Wassiljew. During a ten years' residence at Pekin (1840-1850) Wassiljew devoted himself to the study at first hand of Buddhism, fired, as ho tells us, with the hope of affording proof that the “ Russians too could do something for learning." Wassiljew did much. He would appear to have already mastered both the Chinese and the Tibetan languages; and with these keys he unlocked the vast stores of Buddhist tradition in Northern Asia. That tradition is not indigenous, and the books in which it is preserved are for the most part translations from Sanskrit. If we can conceive a state of things in which the whole of the New Testament, lost for ages, and perhaps for ever, in the original Greek, should have been suddenly recovered, in the form of a translation into old Gothic, we shall appreciate the service Wassiljew did to the study of Buddhism. In his first publication Buddhism, its Dogmas, History and Literature Wassiljew bad a good deal to tell us of the Buddhist áchårya or teacher, Dharmottara. The Dharmottariya school, so called after its founder Dharmottara or Uttaradharma, was one of eleven schools into which the great Sthavira sect of Buddhists was ultimately subdivided (pp. 263, 256). Along with three of these schools the follow- 1 Der Buddhismus, seine Dogmon, Geschichte und Literatur. St. Petersburg, 1860. I use this Clermon translation.

·xii PREFACE. ers of Dharmottara asserted that" it was possihle for those who had been saved again to fall" (p. 279). Lastly, in a very important passage, which can only be generally referred to here, Wassiljew brings together the names Dignåga, Dharmakirti, śāntideva and Dharmottara in a way which has special significance for our book (p. 318). One of the Tibetan works used by Wassiljew, and of which he had already in 1880 prepared a translation into Russian,was Tāranātha’s history of Buddhism, known pretty generally now from Max Müller's references to it in his India : what can it teach us ?' (Note on the Renaissance of Sanskrit Litorature.) Schiefner, the translator into German of Wassiljew's first work, published the Tibetan text of Taranātha in 1868: and independent translations into Russian and German, hy Wassiljew and Schiefner respectively, appeared in 1869. In his book Schief ner was able to use the greater part of Wassiljevr's notes; and at p. 330 of the German work it will be found that Schiefner corrects from Wassiljew his own translation of a passage in which, according to Wassiljew, Dharmottara is referred to. Schiefner aclds the information that the Tibetan Tandjur'contains, among other works by Dharmottara, one entitled the Nyāyabinduţikå. Now this Nyåya-hindu-tikā of Dharmottarăchārya is the book which I have the good fortune to offer here to scholars in its lost Sanskrit original form. For the circumstances under which the then unique MS. of the work (written Samvat 1229= A.D. 1173) was discovered palm-leaf MSS. preserved in the Jain temple of Såntinátha, among the 1 The Tubotan Tandjur is a compilation in Tibetan of all sorts of literary works, written mostly by ancient Indian Pandits and some learned Tibetans in the first centuries after the introduction of Buddhism into Tibet, commencing with the seventh century of our era. The whole makes 225 volumes." Caoma Körösi, quoted in Weber's History of Indian Literature, p. 209, note.

·PREFACE xiii Cambay, I may be permitted to refer to my Third Report. The publication of the book is due to the liberality of the Asiatic Society of Bengal. Observing from the Annual Address of the President of that Society that it was intended to publish some of the Tibetan texts collected by Csoma Körösi and Hodgson, side by side with their Sanskrit originals, I offered to edit in that way Dharmottara's book. This has unfortunately not been found practicable; but the search for Dharmottara's work in its Tibetan form ha: at least revealed the fact that the Society possesses a work of the same name by the better known author, Dharmakirti.. Both books are of course commentaries (tīkås) on a work entitled the Nyåyabindu, and it is to be hoped that Dharmakirti's books will ultimately be made available, if not in Sanskrit, at least in a translation from the Tibetan. . . 1. No. 215 is a Buddhist work, the only Buddhist book in this library: and my colleagrion in those ntudies, if I may por. Dharmottarächärya's corn. mit myroll that expresson, will sympathise mentary on the Nyâyabınılu. with the feelings with which I came upon it. I have alrealy tried to convey to the reader mumething of that mense of ruin and d ation which must flow into the mind of him who, in this empty temple, turns over these buried records of human faith and love and worrow. Here in the midst of it all in one solitary survival of n still older faith, A vet greater religion, I turn the page and read : Jayanti jati-vyamana.prabandha. prasūti.hetor jagato vijetuh rågádyarāteh Sugalanya vācho manan-temas.tänavam ādadhánál. “The world breeds nothing but a chain of evils that begin with birth: but He has overcome the World. It is He that fighteth for us. His word lighten the darkness of our moule. Glory to Buddha." A Third Report of operations in search of Sanskrit MSS. in the Bombay Circle. Trübner & Co., 1887. 2 For this Buddhist writer see Aufrecht in the Indische Studien, XVI, 204 (the passage is given in English in Peterson and Durgaprasad's Subhashitaavli of Vallabhadova, Introduction, p. 46).

·xiv PREFACE. The first of the three chapters into which this book is divided had already been printed from the Cambay palmleaf MS. (A), when I was very unexpectedly put in possession of a second MS. For this find I was indebted to Mr. Bhagvandas Kovaldas, the well-known agent for the search for Sanskrit MSS. in the Bombay Presidenoy. Mr. Bhag. vandas noticed that the Bhao Daji collection of MSS. belonging to the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society contained a work styled, in the Catalogue, Laghu-Dharmottara-Sutra. We sent for that book and found to our delight that it contained a second copy of Dharmottara's commentary on the Nyåya-bindu, and a copy of the text of the Nyayabindu itself (B). This discovery has very greatly lightened the task of editing the book. I have also, through it, been able to present at the end of the commentary the work to which it refers. 08. In reviewing my Third Report, Dr. Bühler was disposed to think that the Nyiyabinduţikå of my Cambay MS. must be identical with a Dharmottara-vșitti which he saw in Jesalmir, and of which he had a copy made for the Bombay Gov. erninont collection. This has not turned out to be the case but the Jesalmir MS. is nevertheless of great importance to It is not Dharmottara's book, but a commentary upon that by a writer whose name is not given. Unfortunately it is a mere fragment, extending only to p. 20 of this edition of the Nyâyabinduțīká. In a paper, read before the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, I have put together the information contained in the Jesalmir fragment, and have shown in particular that, according to the anonymous commentator, Dharmottara had three predecessors in his task of commenting on these old sūtras, Vinītadeva, Śántibhadra, and Dharmakirti. As this last writer is known to have written a commentary on a work by Dignåga, who is supposed to have been a contemporary of Kalidasa's, we ·PRAPAOB. XV obtain from this statement something in the nature of a clue to Dharmottara's date. But for this, and some speoulations as to the authorship of sđtras held in such high honour by a succession of famous Buddhist writers, I must take leave here to refer to my paper, which will appear in the forthcoming number of the Society's Journal. The two MSS. on which this edition is thus based have been very carefully collated by me in collaboration with my Shastri, Mr. Syamji Valji, whose assistance I desire cordially to acknowledge. We cannot hope that our text is ahsolutely correct. But we have spared no pains to make it as correct as we could. I had intended to furnisb this edition with full notes, but I soon found that the only satisfaotory way of explaining a text, which is in places very obscure, would be to attempt a complete translation. I had made considerable progress with a translation when an unexpected opportunity of attending the Stockholm Orientalist Congress rendered it advisable to lay that undertaking aside for the time. The book itself will, I am confident, have great interest for students of Buddhism and of Hindu Philosophy; and I have ventured to solicit permission, which has been kindly given. to dedicate it to the august and learned Patron of the Assembly. I cannot refrain from adding that to me, the son of a Shetlander, it is as great a pleasure as it is an honour, to present this venerable relio of old-world thought to the Sovereign of Norway and Sweden. P. PETERSON. Bombay, July 24th, 1889.

·No text on this page.

·न्यायबिन्दुटोका। प्रथमपरिच्छेदः। जयन्ति जातिव्यसनप्रबन्ध- प्रसूतिहेतोर्जगतो विजेतुः । रागाद्यरातेः सुगतस्य वाचो मनस्तमस्तानवमादधानाः ॥ सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वेत्यादिनाऽस्य प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजन- मुच्यते। द्विविधं हि प्रकरणशरीरं शब्दोऽर्थश्चेति । तत्र शब्दस्य खाभिधेयप्रतिपादनमेव प्रयोजनम् । नान्यत् । अतस्तत्र निरूप्यते। अभिधेयं तु यदि मिप्रयोजनं स्यात्तदा तत्प्रतिपत्तये शब्द- संदर्भोऽपि नारभणीयः स्थात्। यथा काकदन्तप्रयोजनाभावात्र तत्परौधारभणीया प्रेक्षावता । तस्मादस्य प्रकरणस्थारम्भणे- यत्वं दर्शयताऽभिधेयप्रयोजनमनेनोच्यते। यस्मात्सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिस्मात्तत्प्रतिपत्यर्थमिदमारस्वत इत्ययमब • 1 ·२ न्यायबिन्दटोका। [१ परिच्छेदः। वाक्यार्थः। अब व प्रकरणभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थ- सिद्धिहेतुत्वं प्रयोजनमुक्रम् । अस्मिंधार्थ उच्यमाने संबन्ध- प्रयोजनाभिधेयान्युकानि भवन्ति । तथा हि पुरुषार्थोपयोगि सम्यग्ज्ञानं व्युत्पादयितव्यमनेन प्रकरणेनेति ब्रुवता सम्यग्ज्ञान- मस्य शब्दसंदर्भस्याभिधेयं तड्युत्पादनं प्रयोजनं प्रकरणं चेद- मुपायो व्युत्पादमस्येत्युकं भवति । तस्मादभिधेयभागप्रयोजना- भिधानसामर्थ्यात्संबन्धादौन्युकानि भवन्ति । न विदमेकं वाक्यं बन्धमभिधेयं प्रयोजनं च वतुं साक्षात्समर्थम्। एकं तु वदवयं सामर्थाहर्शयति । तत्र तदित्यभिधेयपदम् । व्युत्पाद्यत इति १. प्रयोजनमिदम् । प्रयोजनं चात्र वः प्रकरणकरणव्यापारस्य चिन्यते श्रोतच अवणव्यापारस्य । तथा हि सर्व प्रेक्षावन्तः प्रवृत्तिप्रयोजनमन्विष्य प्रवर्तन्ते । तत प्राचार्यण प्रकरणं किमर्थ कृतं श्रोटभिश्व किमर्थं श्रूयत इति संशयव्युत्पादनं प्रयोजनम- भिधीयते । सम्यग्ज्ञानं व्युत्पद्यमानानामात्मानं व्युत्पादकं कर्तुं १५ प्रकरणमिदं कृतं शिष्येचाचार्यप्रयुकामात्मनो व्युत्पत्तिमिच्छनिः प्रकरणमिदं श्रूयत इति प्रकरणकरण-श्रवणयोः प्रयोजनं व्युत्पा- दनम्। संबन्धप्रदर्शनपदं तु न विद्यते। सामर्थादेव तु म प्रति- पत्नयः। प्रेक्षावता हि सम्यग्ज्ञामव्युत्पादनाय प्रकरणमिदमारध- वताऽयमेवोपायो नान्य इति दर्शित एवोपायोपेयभावः प्रकरण- २. प्रयोजनयोः संबन्ध इति । मनु च प्रकरणश्रवणायागुशान्यप्य- भिधेयादौनि प्रमाणभावाचावहिन सान्ते । तत्किमेतेरा- रकप्रेदश जोः । सत्यमश्रुते प्रकरणे कथितान्यपि न निधी- ·परिवेदः।] वायविन्दुटोका। हो। उोषु स्वप्रमाणकवभिधेयादिषु संशय उत्पद्यते । याच प्रवर्तते । अर्थसंशयोऽपि हि प्रकृयाम् । प्रेक्षावता- मिनर्थसंशयो निहत्थाम् । अत एव शास्वकारेणेव पूर्व संब- सादौनि युज्यन्ते वकुम् । व्याख्यातां हि वचनं कौडार्थम- वथापि संभाव्यते। शास्त्रकनां तु प्रकरणप्रारम्भे न विपरीता- ' भिधेयाचभिधाने प्रयोजनमुत्पश्यामो नापि प्रवृत्तिम् । अतस्तेषु संभयो युक्तः । अनुकेषु तु प्रतिपत्तृभिर्निप्रयोजनमभिधेयं संभाव्यताऽस्य प्रकरणस्य काकदन्नपरोक्षाया एव। अशक्यानुष्ठान वा । ज्वरहरतक्षकचूडारवालंकारोपदेशवत् । अमभिमतं वा प्रयोजनम्। मालविवाहकमोपदेशवत् । अतो वा प्रकरणालघुतर १. उपायः प्रयोजनस्य । अनुपाय एव वा प्रकरणं संभाव्येत । एतास चानर्थसंभावनाखेकस्यामप्यनर्थसंभावनायां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते । अभिधेयादिवर्थसंभावनाऽनर्थसंभावनाविरुद्धोत्पद्यते नया प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्त इति प्रेक्षावतां प्रवृत्यामर्थसंभावनां कत संबन्धादौन्यभिधीयत रति स्थितम् । अविसंवादकं ज्ञानं १५ सम्यग्ज्ञानम्। लोके च पूर्वमुपदर्शितमर्थ प्रापयन्संवादक उच्यते । नदयाममपि प्रदर्शितमथं प्रापयत्संवादकमुच्यते। प्रदर्शिते चार्थ प्रवर्तकत्वमेव प्रापकत्वम् । नान्यत् । तथा हिम ज्ञान जनयदर्थ प्रापयति। अपि त्वर्थ पुरुषं प्रवर्तयत्प्रापयत्यर्थम् । प्रवर्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वमेव । नहि पुरुष हठात्प्रवर्तयितुं शक्रोति २. विज्ञानम् । अत एव चार्थाधिगतिरेव प्रमाणफलम्। अधिगते चाचे प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितवार्थः । तथा च सत्याधिगमा- ·न्यायपिन्दटोका। [१ परिच्छेदः। समाप्तः प्रमाणव्यापारः । अत एवानधिगतविषयं प्रमाणम् । यमेव हि मानेन प्रथममधिगतोऽर्थस्तेनैव प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितवार्थः । तत्रैवार्थ किमन्येन ज्ञानेनाधिकं कार्यम् । ततोऽधिगतविषयमप्रमाणम् । तत्र योऽर्थो दृष्टत्वेन ज्ञातः स । प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयौलतः । यस्माद्यस्मिवर्थ प्रत्यक्षस्य साक्षा- स्कारित्वव्यापारो विकल्पेनानुगम्यते तस्य प्रदर्शकं प्रत्यक्षम् । तस्मादृष्टतया ज्ञातः प्रत्यक्षदर्शितः । अनुमानं तु लिङ्गदर्शना- विधिवत्प्रवृत्तिविषयं दर्शयति । यथा च प्रत्यक्ष प्रतिभास- मानं नियतमयं दर्शयति । अनुमानं च लिङ्गसंबन्ध नियतमर्थ दर्शयति । अत एते नियतस्थार्थस्य प्रदर्शके। तेन ते प्रमाणे । मान्यविज्ञानम् । प्राप्तुं शक्यमर्थमादर्शयत्प्रापकम् । प्रापकत्वाच्च प्रमाणम् । श्राभ्यां प्रमाणाभ्यामन्येन च ज्ञानेन प्रदर्शितोऽर्थः कचिदत्यनाविपर्यस्तः। यथा मरीचिकास जलम् । स चासत्त्वा- त्यानुमशक्यः । कश्चिदनियतो भावाभावयोः। यथा संशयार्थः । ।" न च भावाभावाभ्यां युक्तोऽर्थो जगत्यस्ति । ततः प्राप्तुमशक्य- स्तादृशः। सर्वेण चालिङ्गजेन विकल्पेन नियामकमदृष्ट्वा प्रवृत्तेन भावाभावयोरनियत एवार्थो दर्शयितव्यः । स च प्राप्नुमणक्यः । तमादप्रामापणमत्यन्तविपरीतं भावाभावनियतं चार्थ दर्शय- दप्रमाणमन्यज्ञानम् । अर्थक्रियार्थिभिवार्थक्रियासमार्थप्राप्ति- १. निमितं ज्ञानं मुग्यते। यच्च नैर्मग्यते तदेव शास्त्रे विचार्यते। ततोऽर्थक्रियासमर्थवस्तप्रदर्शकं सम्बग्नानम् । यच तेन प्रद- तिं नदेव पापणीयम्। अर्थाधिगमात्मकं हि प्रापकमित्युतम् । - ·१.परिवेदः।] .. न्यायविन्दुटोका। ५ तत्र प्रदर्शितादन्यबस्तु भित्राकारं भित्रदेश भित्रकालं विरुद्धधर्मसंसर्गाद्यन्यदस्त। देशकालाकारभेदय विरुद्धधर्म- संसर्गः । तस्मादन्याकारवदस्तग्राहि नाकारान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम्। यथा पौतण्डन्याहि शक्ने गय। देशान्तरखयाहिं चन देशान्तरम्थे प्रमाणम् । यथा कुम्बिकाविवरदेशम्यायां मणिप्रभायां मणियाहि जानं मापवरकदेशम्ये मणौ कालान्तरयुकयाहि च न कालान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम् । 'यथार्धराचे मध्याहकालवस्तुग्राहि खप्रज्ञानं नार्धराबकाले वस्तुनि प्रमाणम्। ननु देशनियतमाकारनियतं च प्रापयितुं शक्यं यत्कालं तु परिच्छिन तत्कालं न शक्यं प्रापयितुम् । १० नोच्यते यस्मिन्नेव काले परिच्छिद्यते तसिव काले प्राप- यितव्यमिति। अन्यो हि दर्शनकालोऽन्यव प्राप्तिकालः। किं तु यत्कालं परिछिनं तदेव प्रापणीयम्। अभेदाध्यवसायाच संतानगतमेकत्वं द्रष्टव्यमिति । सम्यग्ज्ञानं पूर्व कारणं यस्याः सा तथोका । कार्यात्पूर्व भवत्कारणं पूर्वमुकम्। कारणशब्दोपादाने तु पुरुषार्थसिद्धेः साक्षात्कारणं गम्येत। पूर्वशब्दे तु पूर्वमात्रम्। विविधं च सम्य- ज्ञानम् । अर्थक्रियानि सम्। अर्थक्रियासमर्थ च प्रवर्तकम् । तयोर्यत्प्रवर्तकं तदिह परीक्ष्यते। तच पूर्वमात्रम्। मातु साक्षात्का- रणम्। सम्यग्ज्ञाने हि सति पूर्वदृष्टस्मरणम्। सारणादभिलाषः । २० अभिलाषाप्रवृत्तिः। प्रवृत्तेख प्राप्तिः। ततो न साचाद्धेतः। अर्थ- क्रियानि सेतु यद्यपि साक्षात्पत्तिथापि तब परोक्षणीयम् ।

·न्यायपिन्दुटोका। [१ परिच्छेदः । । वव हि प्रेक्षावन्नोऽर्थिनः साशास्तत्परोक्ष्यते । अर्थक्रिया- निर्भामे च जाने सति सिद्धः पुरुषार्थः। तेन तब न साशका अर्थ जाते। अतस्तन्त्र परीक्षणीयम् । तस्मात्परोजाईमसाक्षात्कारणं सम्यग्ज्ञानमादयितुं कारणशब्दं परित्यज्य पूर्वग्रहणं कृतम् । पुरुषस्यार्थः। अर्थ्यत इत्यर्थः । काम्यत इति यावत्। हेयोऽर्थ उपादेयो वा। हेयो अर्थो हातुमिष्यते । उपादेयोऽप्युपादातम्। नपरेयोपादेयाभ्यामन्यो राशिरस्ति। उपेक्षणीयो झनुपादेय- वाइय एव। तस्य सिद्धिानमुपादानं च। हेतुनिबन्धना हि सिद्धितत्पतिरुच्यते। ज्ञाननिबन्धना तु सिद्धिरनुष्ठानम्। हेयस्य १. हानमनुष्ठानम्। उपादेयस्य चोपादानम्। ततो हेयोपादेययो- होनोपादानलक्षणानुष्ठितिः सिद्धिरित्युच्यते । सर्वा चासौ पुरुषार्थसिद्धिश्चेति । सर्वशब्द दह द्रव्यकार्य वृत्तोन प्रकारकायै। ततो नायमर्थः । द्विप्रकाराऽपि सिद्धिः सम्यगजाननिबन्धनेति। अपि त्वयमर्थः । या काचिसिद्धिः सा १॥ सर्वा कस्वासौ सम्यग्जामनिबन्धनैवेति । मिथ्याज्ञानाद्धि काकतालीवाऽपि नास्त्यर्थसिद्धिः। तथा हि यदि प्रदर्शितमर्थ प्रापयत्येवं ततो भवत्यर्थसिद्धिः। प्रदर्शितं च प्रापयत्सम्यग्ज्ञान- मेव। प्रदर्शितं चाप्रापयन्मियाज्ञानम् । श्रप्रापकं च कथमर्थ- सिद्धिनिबन्धनं स्यात्। तस्माद्यमिय्याज्ञानं न ततोऽर्थसिद्धिः । ९. बतवार्थसिद्धिस्तत्सम्यग्ज्ञानमेव । अत एव सम्यग्ज्ञानं यवतो युत्पादनीयम् । यतस्तदेव पुरुषार्थसिद्धिनिबन्धनम् । ततो पावडूवात्पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्ज्ञाननिबन्धनैवेति तावदुकं सर्वा ·१ परिदः।] न्यायविन्दुटोका। सा सम्यग्ज्ञानपूर्विकेनि रतिशब्दसामादित्यसिमर्थ । दोष नित्यमभिसंबन्धः । तदयमों तस्मात्सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मात्तड्युत्पाद्यते । यद्यपि च समासे गुणोभतं मम्यग्ज्ञानं तथापोह प्रकरणे व्युत्पादयितव्यत्वात्प्रधानम् । तत- स्तस्यैव तच्छम्देन संबन्धः । व्युत्पाद्यत इति विप्रतिपत्तिनिराकरणेन । प्रतिपाद्यते व्युत्पाद्यत इति। चतुर्विधा चाच विप्रतिपत्तिः। संख्या- लक्षणगोचरफलविषया। तब संख्याविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह। दिविधमिति। दो विधौ प्रकारावस्येति दिविधम् । संस्थाप्रदर्शन- द्वारेण च व्यक्रिभेदो दर्भितो भवति। वे सम्यग्ज्ञानव्यको रति । व्यकिभेदे प्रदर्शिते प्रतिव्यनिनियतं सम्यग्जामलक्षणमाख्यातुं ।' शक्यम्। अप्रदर्शिते तु व्यकिभेदे सकलव्यात्वनुयायि सम्यग्ज्ञान- लक्षणमेकं न शक्यं वनम् । ततो लक्षणभेदकथनानमेव संख्याभेद- कथनम्। अप्रदर्णिते व्यक्रिभेदात्मके संख्याभेदे लक्षणभेदस्य दर्शयि- तुमशक्यत्वात्। लक्षणनिर्देशाङ्गाबादेव च प्रथम संख्याभेदकथनम् । किं पुनस्तवि विधमित्याह। प्रत्यचमिति। प्रतिगतमाश्रित- १५ मतम् । अत्यादयः कान्ताद्यर्थ द्वितीययेति समासः । प्राप्तापमा- लंगतिसमासेषु परवलिङ्गप्रतिषेधात्। अभिधेयवषिङ्ग सति सर्व- लिङ्गः प्रत्यक्षाब्दः सिद्धः । अक्षाश्रितत्वं च व्युत्पत्तिनिमित्त शब्दस्य। नतु प्रतिनिमित्तम्। अनेन त्वचाश्रितत्वेनेकार्थसम- वेतमर्थसाक्षात्कारित्वं लप्यते । तदेव शब्दस्य प्रतिनिमित्तम् । सतब यत्किंचिदर्थ साक्षात्कारिजानं तत्प्रत्यचमुचते। यदि वाश्रितत्वमेव प्रतिनिमित्तं स्वादिन्द्रियज्ञानमेव प्रत्यक्ष- .

·न्यायविन्दुटोका। [१ परिवेदः। मुच्येत । न मानसादि । यथा गच्छतौति गौरिति गमन- क्रियायां व्युत्पादितोऽपि गोशब्दो गमनक्रियोपलक्षितमेकार्थसमवेतं गोवं प्रवृत्तिनिमित्तौकरोति । तथा च गच्छत्यगच्छति गवि गोशब्दः सिद्धो भवति । मौयतेनेनेति मानम्। करणसाधनेन मानशब्देन सारूप्य- लक्षणं प्रमाणमभिधीयते। लिङ्गग्रहणसंबन्धस्मरणस्य पश्चान्मान- मनुमानम् । ग्टहौते पक्षधर्म मृते च साध्यसाधनसंबन्धेऽनुमानं प्रवर्तत इति पश्चात्कालभाव्युच्यते। चकारः प्रत्यक्षानुमानयोस्तुख्य बलत्वं समुच्चिनोति। यथार्थाविनाभाविवादर्थं प्रापयत्प्रत्यक्षं १. प्रमाणम्। नददर्थाविनाभाविवादनुमानमपि परिच्छिन्नमर्थ प्राप- यत्प्रमाणमिति। तत्रेति सप्तम्यर्थ वर्तमानो निर्धारणे वर्तते। ततोऽयं वाक्यार्थः। तर तयोः प्रत्यक्षानुमानयोरिति समुदायनिर्देशः । प्रत्यक्षमित्येकदेशः। तब समुदायात्प्रत्यक्षत्वजात्यैकदेशस्य पृथकरणं निर्धारणम्। तर प्रत्यक्षमनूध कल्पनापोढत्वमधान्तत्वं च विधी- १५ यते। यत्तद्भवतामस्माकं चार्थेषु साक्षात्कारिज्ञानं प्रसिद्धं तत्क- अपनापोढाधान्तत्वयुकं द्रष्टव्यम्। न चैतन्मन्तव्यं कल्पनापोढाधा- मात्वं चेदप्रसिई किमन्यत्प्रत्यक्षस्य ज्ञानख रूपमवशिष्यते। यत्प्रत्यक्ष- शब्दवाचं सदनूछतेति । यस्मादिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधा- वर्येषु सातत्कारिज्ञान प्रत्यक्षमन्दवाच्यं सर्वेषां सिद्धम् । तद- २. नुवादेन कल्पनापोढाधान्तत्वविधिः । कल्पनाया अपोढमपेतं क- मनापोडम् । कल्पनासभावरहितमित्यर्थः। प्रधानमक्रियासमे क्सपेऽविपर्यस्तमुचते। अर्थकियाचमं वस्तुरूपं संनिवेशयोपाधि- ·१ परिदः।] न्यायविन्दटोका। धर्मात्मकम् । तत्र यत्र धाम्यति तदभ्रान्तम्। एतच लक्षणव्यं विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम्। न त्वनुमाननिवृत्त्यर्थम्। यतः कल्प- नापोढग्रहणेनेवानुमानं निवर्तितम् । तचासत्यभामयहणे गर- दृक्षदर्शनादि प्रत्यक्षं कन्यनापोढ़वास्यात् । ततो हि प्रश्न वृक्षमावमवाप्यत इति संवादकत्वात्सम्यग्ज्ञानम्। कल्पनापोढत्वाच प्रत्यक्षमिति स्यादाशया। तबिकृत्यर्थमभ्रान्तग्रहणम् । तद्धि भ्रान्सत्वाब प्रत्यत्तम्। त्रिरूपस्लिाजवाभावाच नानुमानम्। नच प्रमाणन्तरमस्ति । अतो गच्छहक्षदर्शनादि मिथ्याज्ञानमित्युक भवति। यदि मिथ्याज्ञानं कथं ततो वृक्षावाप्तिरिति चेत् । न नतो वृक्षावाप्तिः। नानादेशगामौ हि वृक्षम्तेन परिचिवः।।. एकदेशनियतश्च वृक्षोऽवाप्यते। ततो यहशो गच्छहलो दृष्ट- स्तदेशो नावाप्यते। यद्देशचावाप्यते स न. दृष्ट इति। न तमा- कश्चिदर्थोऽवाप्यते । ज्ञानान्तरादेव तु वृक्षादिरर्थोऽवाप्यते । इत्येवमधान्नग्रहणं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्। भ्रान्त अनुमानम्। स्वप्रतिभामेऽनऽध्यवसायेन प्रवृत्तत्वात् । प्रत्यक्षं तु याचे रूपे " म विपर्यस्तम् । न त्वविसंवादकमभ्रान्तमिह ग्रहौतव्यम् । यतः सम्यग्ज्ञानमेव प्रत्यक्षम् । नान्यत् । सब सम्बग्जामलादेवाविसंवादकत्वे लधे पुनरविसंवादकग्रहणं निप्रयोजनमेव । एवं हि वाक्यार्थः स्यात् । प्रत्यक्षाख्यं यदवि- संवादकं ज्ञानं तत्कल्पनापोढमविसंवादकं चेति । न चानेन .. बिरविसंवादग्रहणेन किंचित् । तस्माद्वाऽर्थक्रियासमे वस्तुरूपे यदविपर्यस्तं तदभ्रान्तमिह बेदितव्यम् । ..

·[१ परिक्षेदः । १. न्यायविन्दुटोका। कौदृशौ पुनः कल्पनेह ग्राह्यत इत्याह । अभिलाप इति । अभिलाप्यतेऽनेनेति अभिलापो वाचकः शब्दः । अभिलापेन संसर्ग एकस्मिज्ञानेऽभिधेयाकारस्थाभिधानाकारेण सह ग्राह्या- कारतया मौलनम् । ततो यदेकस्मिज्ञानेऽभिधेयाभिधानयो- ५ राकारौ संनिविष्टौ भवतस्तदा संसृष्टेऽभिधानाभिधेये भवतः । अभिलापसंसर्गाय योग्योऽभिधेयाभासो यस्यां प्रतीतौ सा तथोका। तबकाचित्प्रतीतिरभिग्नापेन संसृष्टाभासा भवति। यथा युत्पन्नसंकेतस्य घटार्थकल्पना घटशब्दसंसृष्टार्थावभासा भवति । काचित्वभिलापेनासंसृष्टायभिग्नापसंसर्गयोग्याभासा भवति । १. यथा बालकस्याव्युत्पन्नसंकेतस्य कल्पना। तनाभिलापसंसृष्टाभासा कम्पनेत्युकावव्युत्पन्नसंकेतस्य न संग्टह्येत। योग्यग्रहणे तु सापि संसद्यते। यद्यप्यभिलापसंसृष्टाभासा न भवति तदहर्जातस्य कम्पमा। अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा तु भवत्येव। या चाभि- खापसंसृष्टा माऽपि योग्या। तत उभयोरपि योग्ययहणेन संग्रहः । असत्यभिलापसंसर्ग कुतो योग्यतावसितिरिति चेत् । अनि- यसप्रतिभासत्वात् अनियतप्रतिभासत्वं च प्रतिभासनियम- इतोरभावात् । ग्राह्यो अर्थों विज्ञानं जनयत्रियतप्रतिभासं कुर्यात् । यथा रूपं चक्षुर्विज्ञानं जनयत्रियतप्रतिभासं जनयति । विकल्पविज्ञानं त्वर्थानोत्पद्यते । ततः प्रतिभासनियमहतो- २. रभावादनियतप्रतिभासम् । कुतः पुनरेतदिकल्पोऽर्थात्रोत्पद्यत इति । पर्थसंनिधिमिर- पेशवात्। पासोऽपि हियावहसमानं स्तनं स एवायमिति ·२ परिवेदः।] न्यायविन्दटोका। पूर्वदृष्टत्वेन न प्रत्यवहशति तावयोपरतादितो मुखमर्पयति साने । पूर्वदृष्टापरदृष्टं चार्थमेकौकुर्वविज्ञानमसंनिहितविषयम् । पूर्वदृष्टस्यासंनिहितत्वात् । असंनिहितविषयं पार्थनिरपेक्षम् । अनपेचं प्रतिभासनियमहतोरभावादनियतप्रतिभासम् । तादृशं चाभिलापसंसर्गयोग्यम्। इन्द्रियविज्ञानं तु संनिहित- ५ मात्रग्राहित्वादर्थसापेक्षम्। अर्थस्य च प्रतिभासनियममेतुत्वा- नियतप्रतिभामम् । ततो मामिलापसंसर्गयोग्यम् । अत एव खलक्षणस्यापि वाच्यवाचकभावमभ्युपगम्येतदविकम्पकत्वमुच्यते । यद्यपि हि स्खलक्षणमेव वाचं वाचकं च भवेतथाप्यभिलाप- संसृष्टार्थ विज्ञानं सविकल्पकम्। म चेन्द्रियविज्ञानमर्थन निव- .. मितप्रतिभासत्वादभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासं भवतीति निर्विक- नपकम् । श्रोत्रज्ञानं तर्हि शब्दस्खलक्षणग्राहि। शब्दखलजणं किंचि दाच्यं किंचिदाचकमित्यभिलापसमर्गयोग्यप्रतिभासं स्यात् । तथा च सविकम्पकं स्यात्। नैष दोषः। सत्यपि स्खलक्षणस्य वाच्चयवाचक- भावे संकेतकालदृष्टत्वेन ग्यमाणं स्वलक्षणं वाचं वाचकं च होतं ।" स्यात् । न च संकेतकालभाविदर्शनविषयत्वं वस्तुनः संप्रत्यस्ति । यथा हि संकेतकालभाविदर्शनमद्य निरुद्धं तदत्तदिषयत्वमप्यर्थ- खाद्य नास्ति। ततः पूर्वकालदृष्टत्वमपश्यलोषजानं न वाचवाचक- भाववाहि। अनेनैव न्यायेन योगिज्ञानमपि सकम्नशब्दार्थावभा- मित्वेऽपि संकेतकालदृष्टवायहणानिर्विकम्पकम् । . तया कल्पनया .. कल्पनाखभावेन रहितं शून्यं सज्ञानं यदभ्रान्तं सत्प्रत्यक्षमिति परेण संबन्धः। कल्पनापोढत्वाधान्तत्वे परस्परसापेचे प्रत्यक्षलक्षणं ·१२ न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः ।। न प्रत्येकमिति दर्शयित तया रहितं यदभ्रान्तं तत्प्रत्यक्षमिति बक्षणयोः परस्परसापेक्षयोः प्रत्याविषयत्वं दर्शितमिति। तिमिर- मणोविप्लवः । इन्द्रियगतमिदं विधमकारणम् । श्राशुभ्रमण- मलातादेः। मन्दं भ्रम्यमाणेऽलातादौ न चक्रधान्तिरुत्पद्यते । ५ तदर्थमाशग्रहणेन विशेष्यते भ्रमणम् । एतच्च विषयगतं विभ्रम- कारणम्। नावा गमनं नौयानम्। गच्छन्यां नावि स्थितस्य गच्छ- हलादिभ्रान्तिरुत्पद्यत इति यानग्रहणम् । एतच्च बायाश्रयस्थितं विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्तक्षेपणाम्। वातादिषु हि होभं गतेषु ज्वलितस्तम्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते । एतबाध्यात्मगतं १. विधमकारणम्। सर्वैरेव च विभ्रमकारणेरिन्द्रियविषयबाह्याध्या- त्मिकायगतेरिन्द्रियमेव विकर्तव्यम्। अविकृत इन्द्रिय इन्द्रिय- भाग्ययोगात्। एते संक्षोभपर्यन्ता श्रादयो येषां ते तयोकाः । पादिग्रहणेन काचकामलादय इन्द्रियस्था ग्रान्ते। श्राशुनयना- नयनादयो विषयस्थाः। श्राशनयनानयने हि कार्यमाणेऽलाता- १५ दावनिवर्णदण्डाभासा भ्रान्तिर्भवति। हस्तियानादयो बायात्र- यस्था गाढमर्मप्रहारादय आध्यात्मिकाश्रयस्था विधमहेतवो सानो । नरनाहितो विचमो यस्मिंस्तथाविधं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तदेवं सक्षणमाख्याय यैरिन्द्रियमेव द्रष्टु कल्पितं मानस- प्रत्यक्षतरणे च दोष उद्भावितः स्वसंवेदनं च नान्युपगतं योगि- २. ज्ञानं . तेषां विप्रतिपत्तिनिराकरणथं प्रकारभेदं प्रत्यक्षय दर्शववाह। नचतुर्विधमिति । इन्द्रियस्य ज्ञानमिन्द्रियज्ञानम् । रद्रियाश्रितं यत्तत्प्रत्यक्षम्। मानसप्रत्यचे परों दोष नावितस्तं ·१ परिवेदः।] न्यायविन्दुटोका। निराकत मानसप्रत्यक्षलक्षणमाह । स्व प्रात्मीयो विषय रन्द्रिय- ज्ञानस्य तस्यानन्तरः । न विद्यतेऽन्सरमस्येति । अन्तरं च व्यवधान विशेषयोचते। ततवान्तरे प्रतिषिद्धे समाजातीयो दितीय- पणभाव्युपादेयक्षण इन्द्रियविज्ञानविषयस्य राते। तथा सतौन्द्रियज्ञानविषयक्षणादत्तरक्षण एकसंतानान्त तो होतः स सहकारी यस्येन्द्रियविज्ञानस्य तत्तथोकम् । दिविधय सह- कारौ। परस्परोपकारी एककार्यकारी च। दह च इणिके वस्तुन्यतिशयाधानायोगादेककार्यकारित्वेन सहकारी ग्रहाते। विषयविज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञानमेकं क्रियते यतस्तदनयोर्न परस्परसहकारित्वम् । ईदृशेनेन्द्रियविज्ञानेनास्लम्बनप्रत्ययभूते- नापि योगिज्ञानं जन्यते। तन्निरासार्थ समनन्तरप्रत्ययग्रहणं कतम् । समचासौ ज्ञानत्वेनानन्तरवासावव्यवहितत्वेन स चासो प्रत्ययय हेतुत्वात्ममनन्तरप्रत्ययः । तेन जनितम् । तदनेनेक- संतानान्तर्भूतयोरेवेन्द्रियजान-मनोज्ञानयोर्जन्यजनकभावे ममो- विज्ञानं प्रत्यक्षमित्युकं भवति। ततो योगिजानं परसंतामवति ।" निरस्तम्। यदा चेन्द्रियज्ञानविषयादन्यो विषयो मनोविज्ञानय तदा रहौतग्रहणादासचितोऽप्रामाण्यदोषो निरस्तः । यदा चेन्द्रियज्ञानविषयोपादेयभूतः क्षणो ग्रहौतस्तदेन्द्रियज्ञानेना- रहौतत्य विषयान्तरस्थ ग्रहणादन्धवधिराधभावदोषप्रमको निरस्तः। एतच्च मनोविज्ञानमुपरतव्यापारे चनुषि प्रत्यक्षमिष्यते । २० बापारवति तु चतुषि धवपज्ञानं तवं चक्षुराश्रितमेव। तरचा पराश्रितत्वानुपपत्तिः कस्यचिदपि विज्ञानस्य ।

·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः सिद्धान्तप्रमिई मानसं प्रत्यक्षम्। न त्वस्य प्रसाधकमस्ति प्रमाणम् । एवंजातीयकं तपदि स्थान कविहोषः स्यादिति वहुं लक्षण- माख्यातमस्येति । खसंवेदनमाख्यातुमाह। चित्तमर्थमाचग्राहि। चैत्ता विशेषा- ५ वस्खायाहिण: मुखादयः। सर्वे च ते चित्तवेत्ताश्च सर्वचित्त- चत्ताः । सुखादय एव स्फुटानुभवत्वावसंविदिताः। नान्या चित्तावस्थेत्येतदाशहानिवृत्यर्थं सर्वग्रहणं कृतम्। नास्ति सा काचिञ्चिसावस्था यस्यामात्मनः संवेदनं न प्रत्यक्षं स्यात् । येन हि रूपेणात्मा वेद्यते तद्पमात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् इह च रूपादौ १. वस्तुनि दृश्यमानेऽन्तरः सुखाद्याकारस्तस्यकाल संवेद्यते। न च रामाणाकारो नौलादिः सातादिरूपो वेद्यत इति वहुं शक्यम् । यतो नौलादिः सातरूपेणानुभूयत इति न निधीयते। यदि हि सातादिरूपोऽयं नौलादिरनुभूयत इति निधौयेत यातस्य सातादिरूपत्वम् । यस्मिनरूपे प्रत्यवस्य साक्षात्कारित्वव्यापारो १५ विकल्पेनानुगम्यते तत्प्रत्यक्षम्। न च नौलस्य सातरूपत्वमनुगम्यते। समादसाताबौलाद्यादन्यदेव सातमनुभूयते नौलानुभवकाले । तबज्ञानमेव । ततोऽस्ति ज्ञानानुभवः। तच्च ज्ञानरूपं बेदन- मात्मनः साक्षात्कारि निर्विकल्पकमधान्तं च तस्मात्प्रत्यक्षम् । योगिप्रत्ययाख्यातमाह। भूतः गतोऽर्थः । प्रमाणेन दृष्टय १. सहूतः। तथा चत्वार्यार्यसत्यानि। भूतार्थस्य भावमा पुनःपुनशेतसि विनिवेशनम् । भावनायाः प्रकर्षा भाव्यमानार्थाभासय ज्ञानस्य मुटाभवारभः । प्रकर्षस्य पर्यन्तो यदा स्फुटाभनमौषदसंपूर्ण ·५ १ परिदः।] न्यायविन्दुटोका। भवति। यावद्धि पटाभल्वमपरिपूर्ण तावत्तस्य प्रकर्षगतिः। संपूर्ण तु यदा सदा नास्ति प्रकर्षगतिः। ततः संपूर्णवस्खायाः प्रामान्य- वस्था स्फुटाभत्वप्रकर्षपर्यन्त उच्यते तस्मात्पर्यन्ताज्जातं भाव्य- मानस्य संनिहितस्येव स्फुटतराकारयाहि ज्ञानं योगिनः प्रत्यक्षम्। तदिह स्फुटाभवारम्भावस्था भावनाप्रकर्षः । अचकव्यवहितमिव यदा भाव्यमानं वस्तु पश्यति सा प्रकर्षपर्यन्तावस्था। करतलामल- कवद्भाव्यमानस्यार्थस्य यदर्शनं तद्योगिनः प्रत्यक्षम् । तति स्फुटा- भम् । स्फुटाभत्वादेव च निर्विकम्पकम् । विकल्पविज्ञानं हि संकेतकालदृष्टत्वेन वस्तु ग्राब्दसंसर्गयोग्यं ग्यात्। संकेत- कालदृष्टस्वं च संकेतकालोत्पनजामविषयत्वम् । यथा च पूर्वोत्पर्य विनष्टं ज्ञानं संप्रत्यसत् । तत्पूर्वविनष्टज्ञानविषयत्वमपि सप्रति नास्ति वस्तुनः । तदसवपं वस्तुनो प्रबदसंनिहितार्थवाहित्वाद- फुटाभम्। अस्फुटाभवात्सविकल्पकम्। ततः स्फुटाभवाधिर्वि- कम्पकम्। प्रमाणाद्वार्थयाहित्वाञ्च संवादकम् । अतः प्रत्यक्षम् । इतरप्रत्यक्षवत्। योगः समाधिः। स यस्यास्ति स योगौ। तय " ज्ञानं प्रत्यलम्। इतिशब्दः परिसमाश्यर्थः। यदेव प्रत्यक्षमिति । तदेवं प्रत्यक्षस्य कल्पनापोढत्वाधान्तत्वयुक्तस्य प्रकारभेदं प्रति- पाच विषयविप्रतिपतिं निराकर्तुमाह । तस्येत्यादि । तस्य चतु- विधप्रत्यय विषयो बोद्धव्यः । स्खलक्षणम् । स्वमसाधारणं लक्षणं तवं खलपम् । वस्तुनो साधारणं चतत्वमस्ति सामान्य बदसाधारणं तत्प्रत्यख्यानम्। विविधो हि प्रमाण विषयो पालव यदाकारमुत्पद्यते । प्रापौयस यमध्यवस्थति। अन्यो ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः हि ग्रामोऽन्यवाध्यवसेयः । प्रत्यक्षस्य हि क्षण एको ग्राह्यः । अध्यवमेयस्तु प्रत्यक्षबलोत्पन्न निश्चयेन संतान एव। संतान एव च प्रत्यक्षस्य प्रापणीयः। क्षणस्य प्रापयितुमशक्यत्वात्। तथाऽ- नुमानमपि स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽनाध्यवसायेन प्रवृत्तेरनर्थयाहि । स " पुनरारोपितोऽर्थों ग्रह्यमाणः स्वलक्षणत्वेनावसौयते यतस्ततः ख- लक्षणमध्यवसितं प्रवृत्तिविषयोनुमानस्य । अनर्थस्तु ग्राह्यः । तदत्र प्रमाणस्य ग्रामं विषयं दर्शयता प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणं विषय उकः । कः पुनरसौ विषयो ज्ञानस्य यः स्वस्लक्षणं प्रतिपत्तव्य इत्याह । यस्थार्थस्येत्यादि। अर्थशब्दो विषयपर्यायः। यस्य ज्ञानविषयस्य । संनिधानं निकटदेशावस्थानम्। असंनिधानं दूरदेशावस्थानम्। तस्मात्संनिधानादसंनिधानाच ज्ञानप्रतिभासस्य ग्राह्याकारस्थ भेदः स्फुटत्वास्फुटत्वाभ्याम् । यो हि ज्ञानस्य विषयः संनिहितः सम्स्फुटमाभासं ज्ञानस्य करोति। असंनिहितस्तु योग्यदेशावस्थित एवास्फुटं करोति तत्वलक्षणम् । सर्वाण्येव हि वस्तूनि दूराद- स्फुटानि दृश्यन्ते । समीपे स्फुटानि । तान्येव स्खलक्षणनि । कस्मात्पुनः प्रत्यचविषय एव स्खलक्षणम् । तथा हि विकल्प- विषयोऽपि वर्दियात्मक एवावसीयत इत्याह। तदेव परमार्थ- सदिति। परमार्थोऽसचिमममारोपितं रूपम्। तेनास्तीति पर- मार्थसत् । य एवार्थः संनिधानासंनिधानाभ्यां स्फुटमस्फुटं च २० प्रतिभासं करोति परमार्थमन्स एव। स च प्रत्यक्षविषयो यत- सासातदेव खलक्षणम् । कस्मात्पुगतदेव परमार्थसदित्याह। पर्यत इत्यर्थः । हेय ·१ परिरेदः।] न्यायविन्दुटोका। उपादेयथ। हेयो हि हातमिष्यत उपादेयखोपादातम्। पर्थय प्रयोजनस्य किंया निष्पत्तिस्तस्यां सामध्यं गमिस्तदेव लक्षणं रूपं यस्य वस्तनस्तदर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणम्। तस्य भावः। तस्माइस्तशम्दः परमार्थसत्पर्यायः। तदयमों यस्मादर्थक्रियासमर्थ परमार्थ- सदुयते संनिधानासंनिधानाभ्यां च ज्ञानप्रतिभासस्य भेदकोऽ- । र्थोऽर्थक्रियासमर्थः । तस्मात्म एव परमार्थसन् । तत एव हि प्रत्यक्षविषयादर्थक्रिया प्राप्यते। म विकल्पविषयात् । अत एव यद्यपि विकल्पविषयो दृश्य दवावसीयते तथापि न दृश्य एव । ततोऽर्थक्रियाभावात्। दृश्याच भावात् । अतस्तदेव स्खलक्षणं न विकल्पविषयम् । एतस्मात्खलजणाद्यदन्यत्खननणं यो न भवति ज्ञानविषय- स्तसामान्यलक्षणम्। विकल्पविज्ञानेनावसौयमामो प्रार्थः संनि- धानासंनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासंन भिनन्ति। तथा छारोप्य- माणो वकिरारोपादस्ति। आरोपाच दूरस्थो निकटस्थय । तस्य समारोपितस्य संनिधानादसंनिधानाच्च ज्ञानप्रतिभासस्य न भेदः १५ स्फुटत्वेनास्फुटत्वेन वा । ततः खलक्षणादन्य उच्यते । मामा- न्येन लक्षणं सामान्यलक्षणम्। साधारणं रूपमित्यर्थः। समा- रोप्यमाणं हि रूपं सकलवभिसाधारणम् । ततस्तत्वामान्य- तच्चानुमानस्य याचं दर्शयितुमाह । सोऽनुमानख विषयो १. यावरूपः। सर्वनावोऽभिधेयवलिङ्गपरिग्रहः । सामान्यलक्षणम्। अनुमानस विषवं थाखातुकामेनार्य स्खलक्षणवरूपाख्यानयन्त्र 2. 15966 ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः । श्रावर्तनीयः स्यात् । ततो लाघवार्थं प्रत्यक्षपरिच्छेद एवानु- मानविषय उकः । विषयविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फल विप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह। तदेवेति। यदेवानन्तरमुकं प्रत्यक्षं तदेव प्रमाणस्य फलम्। कथं " प्रमाणफलमित्याह । अर्थस्य प्रतीतिरवगमः । सैव रूपं यस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य तदर्थप्रतौतिरूपम् । तस्य भावः । तस्मादेतदुकं भवति । प्रापकं ज्ञानं प्रमाणम् । प्रापणशक्रिय न केवलादर्था- विनाभावित्वाद्भवति। बौजाद्यविनाभाविनोग्यमुरादेरप्रापकत्वात्। तस्मादर्थादुत्पत्तावप्यस्य जानस्यास्ति कश्चिदवश्यकर्तव्यः प्रापक- १. व्यापारः । येन कृतेनार्थः प्रापितो भवति । स एव च प्रमाणफलम् । यदनुष्ठानात्प्रापकं भवति ज्ञानम् । उकं च पुरस्तात्प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनमेव प्रापकस्य प्रापकव्यापारो नाम । नदेव च प्रत्यक्षमर्थप्रतीतिरूपमर्थदर्शनरूपम् । अतस्तदेव प्रमाणफलम् । यदि तर्हि ज्ञानं प्रमितिरूपत्वात्प्रमाणफलं किं तर्हि प्रमाणमित्याह । अर्थन सह यत्मारूप्यं सादृश्यमस्य ज्ञानस्य तत्प्रमाणमिह । यस्मादिषयाज्ञानमुदेति तदिषयसदृशं तद्भवति । यथा नौलादुत्पद्यमानं नौलसदृशम्। तच्च सादृश्यमाकार इत्याभास इत्यपि व्यपदिश्यते । मनु पचानादयतिरिकं सादृश्यम् । तथा च सति तदेव ज्ञानं प्रमाणं तदेव प्रमाणफलम् । न चैकं वस्तु साध्वं साधन चोपपयते । तत्कथं सारूप्यं प्रमाणमित्याह। तबयादिति ।

·१ परिदः [1] न्यायविन्दुटोका। १४ नदिति सारूप्यं तस्य वात्सारुण्यसामर्थ्यात् । अर्थख प्रतीति- रवबोधस्तस्याः सिद्धिः। तमिद्धेः कारणात् । अर्थस्य प्रतीति- रूपं प्रत्यक्षं विज्ञानं सारूप्यवशासिध्यति प्रतीतं भवतीत्यर्थः । मौलनिर्भासं हि विज्ञानं यतस्तस्माबौलस्य प्रतीतिरवसौयते । येभ्यो हि चतुरादिन्यो विज्ञानमुत्पद्यते । न तशात्तज्ञानं । नौलस्य संवेदनं शक्यतेऽवस्थापयितुम् । नौलसदृशं त्वनुभय- मानं नौलस्य संवेदनमवस्थाप्यते । न चात्र जन्यजनकभाव- निबन्धनः साध्यसाधनभावः । येनकस्मिन्वस्तुनि विरोधः स्यात् । अपि तु व्यवस्थाप्य-व्यवस्थापकभावेन । तत एकस्य वस्तुनः किंचिद्वपं प्रमाणं किंचित्प्रमाणफल न विरुध्यते । व्यवस्थापन- १० हेतुर्हि सारूप्यम्। तस्य ज्ञानस्य व्यवस्थाप्यं च नौलसंवेदनरूपम् व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावोऽपि कथमेकस्य ज्ञानम्य चेदयते । सदृशमनुभूयमानं तद्विज्ञानम् । यतो नौलस्य ग्राहकमव- म्थाप्यते निश्चयप्रत्ययेन । तस्मात्मारूप्यमनुभूतं व्यवस्थापनहेतुः, निधयप्रत्ययेन च तवानं नौलसंवेदनमवस्थाप्यमानं व्यवस्थाप्यम् । १॥ तस्मादसारूप्यव्यावृत्त्या सारूप्यं व्यवस्थापनहेतुः । अनौलबोधव्यावृत्त्या च नौलबोधरूपत्वं व्यवस्थाप्यम् । स्थापक विकल्पप्रत्ययः प्रत्यक्षबलोत्पत्रो द्रष्टव्यः । मनु निर्विकल्पकत्वात्प्रत्यक्षमेव मौलबोधरूपत्वेनात्मानमव- स्थापयितुं शक्रोति । निययप्रत्ययेनाव्यवस्थापितं सदपि नौल- बोधरूपं विज्ञानमसस्कम्पमेव । तस्मानिययेन मौलबोधरूपं व्यवसापितं विज्ञानं नौलबोधात्मना सङ्गवति । नमादध्यव- व्यव- ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः। सायं कुर्वदेव प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति । अकृते वध्यवसाये नौलबोधरूपत्वेनाव्यवस्थापितं भवति विज्ञानम् । तथा च प्रमाणफलमधिगमरूपत्वमनिष्पत्रम्। अतःसाधकतमत्वाभावा- प्रमाणमेव न स्याज्ञानम् । जनितेन त्वध्यवसायेन सारूप्य- ५ वशाबौलबोधरूपे ज्ञानेऽवस्थाप्यमाने सारूप्यं व्यवस्थापनहेतुत्वा- प्रमाणं सिद्धं भवति । यद्येवमध्यवसायसहितमेव प्रत्यक्ष प्रमाणं स्यात्र केवलमिति चेत् । नैतदेवम् । यस्मात्प्रत्यक्षबलोत्पन्चेना- थवसायेन दृष्टत्वेनाऽर्थोऽवसीयते नोप्रेक्षितत्वेन। दर्शनं चार्थ- साक्षात्करणाख्यं प्रत्यक्षव्यापारः । उत्प्रेक्षणं तु विकल्पव्यापारः । १. तथा हि परोक्षमर्थ विकल्पयन्त उत्प्रेचामहे न तु पण्याम इत्युत्प्रेक्षात्मकं विकल्पव्यापारमनुभवादवस्यन्ति । तस्मात्वव्यापार तिरकस्य प्रत्यक्षव्यापारमादर्शयति । यथार्थे प्रत्यक्षपूर्वको- ऽध्यवसायस्तत्र प्रत्यक्ष केवलमेव प्रमाणम् ॥ इति न्यायबिन्दुटौकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः ।

·परिच्छेदः।] न्यायविन्दुटोका। अथ द्वितीयपरिच्छेदः। एवं प्रत्यक्षं व्याख्यायानुमानं व्याख्यातुमाह। अनुमान विधा। विप्रकारम्। अथानुमानलक्षणे वक्रव्ये किमकस्मात्प्रकार- भेदः कथ्यते। उच्यते। परार्थानुमानं शब्दात्मकं स्वार्थानुमानं तु ज्ञानात्मकम् । तयोरत्यन्तभेदात्रकं लक्षणमस्ति । ततस्तयोः प्रतिनियतं लक्षणमाख्यातं प्रकारभेदः कथ्यते । प्रकारभेदो । हि व्यकिभेदः । व्यमिभेदे च कथिते प्रतिव्यनिनियतं लक्षणं शक्यते वकुम्। नान्यथा । ततो लक्षणनिर्देशानमेव प्रकारभेद- कथनम् । अशक्यतां च प्रकारभेदकथनमन्तरेण लक्षणनिर्देशस्य जात्वा प्राक्प्रकारभेदः कथ्यत रति । किं पुनस्तवैविध्यमित्याह । स्वस्माथिदं स्वार्थम् । येन .. स्वयं प्रतिपद्यते तत्वार्थम् । परस्मायिदं परार्थम् । येन परं प्रतिपादयति तत्परार्थम् । तब तयोः स्वार्थपरार्थानुमानयोर्मथे स्वार्थ ज्ञानं किंविशिष्टमित्याह। विरूपादिति। बौणि रूपाणि यस्य वक्ष्यमाणलक्षणानि तत्रिरूपम् । लिज्यते गम्यतेऽनेनार्थ रति लिङ्गम् । तस्मात्रिरूपालिङ्गाद्यजातं ज्ञानमिति । एत- १॥ ऐतदारेण विशेषणम् । तत्रिरूपाच लिङ्गाविरूपलिजालम्बन- मयुत्पद्यत इति विशिमष्टि । अनुमेय इति । एतच्च विषय- दारेण विशेषणम् । विरूपाणिनाघदुत्पत्रमनुमेयालम्बनं ज्ञानं तत्वार्थमनुमानमिति।

·२९ न्यायबिन्दुटोका। [२ परिच्छेदः । लक्षणविप्रतिपतिं निराकृत्य फलविप्रतिपत्तिं निराकर्तु- माह। प्रमाणस्य यत्फलं तस्य या व्यवस्थाऽचानुमानेऽपि प्रत्यक्षवत्प्रत्यक्ष व वेदितव्या । यथा हि नौलसरूपं प्रत्यक्ष- मनुभूयमानं मौलबोधरूपमवस्थाप्यते । तेन नौलसारूप्यं व्यव- ५ स्थापनहेतुः प्रमाणम् । नौलबोधरूपं तु व्यवस्थाप्यमानं प्रमाण- फलम् । तददनुमानं नौलाकारमुत्पद्यमानं नौलबोधरूपमव- स्थाप्यते । तेन मौलसारूप्यमस्य प्रमाणम् । नौलविकल्पनरूपं त्वस्य प्रमाणफलम्। सारूप्यवशाद्धि बोलपतौतिरूपं सिध्यति । मान्यथेति। एवमिह संख्यालक्षणफलविप्रतिपत्तयः । प्रत्यक्ष- १० परिच्छेदे तु गोचरविप्रतिपत्तिनिराकृता । लक्षणनिर्देशप्रसङ्गन तु त्रिरूपं लिङ्गं प्रस्तुतम् । तदेव व्याख्यातमाह। चैरूप्यमित्यादि। लिङ्गस्य यत्ररूप्यं यानि चौणि रूपाणि तदिदमुच्यत इति शेषः । किं पुनस्तत्ररूप्यमित्याह । अनुमेयं वक्ष्यमाणलक्षणम् । १॥ तस्मिंलिङ्गस्य सत्त्वमेव निथितमेकं रूपम्। यद्यपि वात्र निश्चित- ग्रहणं न कृतं तथाऽप्यन्ते कृतं प्रक्रान्तयोईयोरपि रूपयोरपेक्ष- पोयम् । यतो न योग्यतया लिङ्गं परोक्षज्ञानस्य निमित्तम् । यथा बोजमरस्य । अदृष्टाद्भूमादगेरप्रतिपत्तेः । नापि खविषयज्ञानापेक्षं परोक्षार्थप्रकाशनम्। यथा प्रदीपो घटादे- २. ईष्टादप्यनिधितसंबन्धादप्रतिपत्तेः । तस्मात्परोक्षार्थनान्तरौयक- सया निवयनमेव लिङ्गस्य परोक्षार्थप्रतिपादनव्यापारः । नापरः कचित् । अतोऽन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मत्वनिमयो लिङ्गच्यापारा- ·२ परिवेदः ।] न्यायविन्दुटीका। २९ त्मकवादवश्यकर्तव्य इति सर्वेषु रूपेषु निचितपणामपेक्ष- णोयम् । तच सत्त्ववचनेनासिद्धं चाक्षुषत्वादि निरस्तम् । एक- कारेण पवैकदेशासिद्धः । यथा चेतनास्तरवः स्वापादिति । पौरुतेषु तरुषु पात्रसंकोचलक्षण: स्वाप एकदेशेन सिद्धः । न हि सर्व वृक्षा राचौ पत्त्रसंकोचभाजः । किं तु केचिदेव । सत्त्ववचनस्य पचालतेनेवकारेणामाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि हनुमेय एव सत्वमिति कुर्याद्रावणत्वमेव हेतुः स्यात्। निचित- ग्रहणेन संदिग्धासिद्धः सर्वो निरस्तः । सपक्षो वक्ष्यमाणलजण: । तस्मिन्नेव सत्वं निथितं दितीयं रूपम् । दूहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः । स हि नास्ति १. सपक्षे। एवकारेण साधारणमैकान्तिकः । स हि न सपक्ष एव वर्तते किं भयत्रापि । सत्त्वग्रहणात्पूर्वावधारणवचनेन सपक्ष- व्यापिसत्ताकस्यापि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्वं कथितम् । पवादवधारणे त्वयमर्थः स्यात् । सपने सत्त्वमेव यस्य स हेतु- रिति प्रयत्नानन्तरोयकत्वं न हेतुः स्यात् । निधितवचनेन ।। संदिग्धान्चयोऽनेकान्तिको निरस्तः । यथा सर्वज्ञः कषित- त्वात् । वकृत्वं हि सपचे सर्वजे संदिग्धम् । असपनो वक्ष्यमाणलक्षण: । तस्मिनसत्त्वमेव मिथितं बतौयं रूपम् । तत्रासत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः। विरुद्धो हि विपने- ऽस्ति। एवकारेण साधारणस्य विपकदेशवृत्तनिरासः। प्रयत्ना- २. नन्तरीयकत्वे साध्ये अनित्यत्वं विपक्षकदेशे विधुदादावस्या- काशादौ नास्ति । ततो नियमेनास्य मिरासः । असत्त्ववचना- ·२४ [२ परशिदः। न्यायविन्दुटोका। त्पूर्वस्मिन्नवधारणेऽयमर्थः स्यात् । विपक्ष एव यो नास्ति स हेतः। तथा च प्रयत्नानन्तरोयकत्वं सपनेऽपि सर्वत्र नास्ति । ततो न हेतः स्यात् । ततः पूर्व न कतम् । निश्चितग्रहणेन मंदिग्धविपजव्याक्तिकोऽनकान्तिको निरस्तः । ननु च सपक्ष एव सत्त्वमित्युक्त विपक्षेऽसत्त्वमेवेति गम्यत एव। तस्किमर्थं पुनरुभयोरुपादानं कृतम्। तदुच्यते। अश्वयो यतिरेको वा नियमवानेव प्रयोक्रव्यो नान्यथेति दर्शयितुं दयो- रप्युपादानं कृतम्। श्रमियमे हि इयोरपि प्रयोगेऽयमर्थः स्यात् । सपचे योऽस्ति विपचेच नास्ति स हेतुरिति । तथा च सति १. स ग्यामस्तत्पुत्रत्वादृश्यमानपुत्रवदिति तत्पुचत्वं हेतुः स्यात् । तस्मानियमवतोरेवान्वयव्यतिरेकयोः प्रयोगः कर्तव्यः । येन प्रतिबन्धो गम्येत साधनस्य साध्येन । नियमवतोश्च प्रयोगेऽवश्य- कर्तव्ये इयोरेक एव प्रयोक्रव्यो न दाविति नियमवानेवान्वयो व्यतिरेको वा प्रयोकव्य इति शिक्षणार्थ इयोरुपादानमिति । रूप्यकथमप्रसङ्गेनानुमेयः सपक्षो विपक्षश्चोकः । तेषां लक्षणं वाव्यम् । तत्र कोऽनुमेय इत्याह । अनुमेयोऽवेत्यादि । अब हेतुलक्षणे नियतव्ये धर्मानुमेयः। अन्यत्र तु साध्यप्रतिपत्तिकाले समुदायोऽनुमेयः । याप्तिनिषयकाले तु धर्मोऽनुमेय इति दर्शवितुमच ग्रहणम् । जिज्ञासितो ज्ञातुमिष्टो विशेषो धर्मो १. यस धर्मिणः स तथोकः । कः सपछः। समानोऽर्थः सपक्षः। समानः सदृशो योऽर्थः परेण स सपा का उपचारात्। समानसम्देन विशेष्यते। समानः पक्षःसपमः।

·२ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुटोका। समानस्य च सशब्दादेशः। स्यादेतत्। किं तत्पक्षसपायोः सामान्य येनसमामः सपनःपनेणत्याह। साध्यधर्मसामान्येनेति। साध्यवा- मावसिद्धृत्वाद्धर्मच पराश्रितत्वात्माथधर्मः। न विशेषः साध्यः । अपितु सामान्यम्। अतरह सामान्यं साध्यमुकम्। साध्यधर्मवासौ सामान्यं चेति साध्यधर्मसामान्येन समानः पक्षण सपन इत्यर्थः । कोऽसपक्ष इत्याह। न सपक्षोऽसपनः । सपनो यो न भवति सोऽसपक्षः। कर सपक्षो न भवति। ततः सपचादन्यः । तेन च विरुद्धः। तस्य च सपक्षस्याभावः। सपनादन्यत्वं तदिन- त्वं च न तावत्प्रत्येतुं शक्यं यावत्मपजस्वभावाभावो न विजातः । तस्मादन्यत्वविरुद्धत्वप्रतौतिसामर्थ्यात्मपक्षाभावरूपौ प्रतौतावन्य- १० विरुद्धौ। ततोऽभावः साक्षात्मपक्षाभावरूपः प्रतीयते। अन्यविरुद्धौ तु सामर्थ्यादभावरूपौ प्रतीयते । ततस्त्रयाणामप्यसपनत्वम् । उक्रेन रूप्येण चिरूपाणि च चौथ्येव लिङ्गानौति चकारो वाकव्यान्तरसमुच्चयार्थः । रूप्यमादौ पृष्ठं विरूपाणि च लिङ्गानि परेण । तब रूप्यमुकम् । विरूपाणि चोच्यन्ते । १५ त्रौशेव चिरूपाणि लिङ्गानि। बयस्विकपलिङ्गप्रकारा इत्यर्थः । कानि पुनस्तानौत्याह। प्रतिवेयस्य साध्यस्थानुपलधिस्विरूपा। विधेयस्य साध्यस्य स्वभावस्विरूपः । कार्य च अनुपलब्धिमुदाहर्तमाह। यथेत्यादि। यथेत्युपप्रदर्शनार्थम्। यथ्यमनुपलब्धिस्तथान्याऽपि। म लियमेवेत्यर्थः। प्रदेश एकदेशः। २० विशिष्यत इति विशेषः प्रतिपत्तृप्रत्यक्षः। तादृशय न सर्वः प्रदेशः । नदाह कषिदिति। प्रतिपत्तप्रत्यये कचिदेव प्रदेश इति धर्मों।

·न्यायविन्दुटोका। [२ परिच्छेदः। न घट इति साध्यम् । उपलब्धि नम् । तस्या लक्षणं जनिका सामग्री। तया ग्रुपलब्धिलक्ष्यते। तत्प्राप्तोऽर्थो जनक- त्वेन सामग्यन्तर्भावादपलब्धिलक्षणप्राप्तो दृश्य इत्यर्थः । तस्या- नुपलब्धेरित्ययं हेतुः । श्रथ यो यत्र नास्ति स कथं तत्र दृश्यः । ५ दृश्यत्वसमारोपादसन्नपि दृश्य उच्यते। यश्चैवं संभाव्यते यद्यसावत्र भवेदृश्य एव भवेदिति स तत्राविद्यमानोऽपि दृश्यः समारोप्यः । कवं संभाव्यः। यस्य समग्राणि स्वालम्बनदर्शनकारणनि भवन्ति। कदा च तानि समग्राणि गम्यन्ते। यदेकज्ञानसंसर्गिवस्वन्तरो- पलम्भः । एकेन्द्रियज्ञानग्राह्यं लोचनादिप्रणिधानाभिमुखंव स्तु- १० दयमन्योन्यापेक्षमेकज्ञानसंसर्गि कथ्यते । तयोहि सतो क- नियता भवति प्रतिपत्तिः । योग्यताया दयोरप्यविशिष्टत्वात् । तस्मादेकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमाने सत्येकस्मित्रितरत्नमयदर्शन- सामयोकं यदि भवेदृश्यमेव भवेदिति संभावितं दृश्यमारो- प्यते । तस्यानुपस्तम्भो दृश्यानुपलम्भः । तस्मात्म एव घट- १५ विविकप्रदेशस्तदाम्लम्बनं च जानं दृश्यानुपलम्भनिश्चयहेतुत्वा- हश्यानुपस्तम्भ उच्यते। यावडोकज्ञानसंसर्गिवस्तु न निश्चितंतज्ज्ञानं म तावहण्यानुपम्नम्भनिश्चयः । ततो वस्वप्यनुपलम्भ उच्यते तज्ज्ञानं च। दर्शननिवृत्तिमात्रं तु स्वयममिथितत्वादगमकम् । ततो दृश्यघटरहितः प्रदेशस्तज्ञानं च वचनसामर्थ्यादेव दृश्या- २. मुपलभरूपमुकं द्रष्टव्यम् । का पुनरूपलधिलक्षणप्राप्तिरित्याह । उपलधिलक्षणप्राप्ति- उपलब्धिलच्याप्नत्वं घटस्य । उपलभप्रत्ययान्तरसाकखमिति ।

·२ परिच्छेदः। न्यायविन्दुटोका। ज्ञानस्य घटोऽपि जमकः । अन्ये चचमुरादयः । घटाहण्या- दन्ये हेतवः प्रत्ययान्मराणि। तेषां साकल्यं संनिधिः। खभाव एव विशिष्यते तदन्यस्मादिति विशेषो विशिष्ट इत्यर्थः । तदयं विशिष्टः स्वभावः प्रत्ययान्तरमाकल्यं चैतद्वयमुपलविलक्षण प्राप्तत्वं घटादेष्टव्यम् । कौदृशः स्वभावविशेष इत्याह । मत्खित्यादि । उपल्लम्भस्य यानि घटादृश्यात्प्रत्ययान्तराणि तेषु मत्सु विद्यमानेषु यः स्वभावः सम्प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावविशेषः । तदयमचार्थः । एक- प्रतिपत्त्रपेक्षमिदं प्रत्यक्षलक्षणम् । तथा च सति द्रष्टुं प्रल- स्यैकस्य द्रष्टुर्दृश्यमान उभयवान्भावः । १ । अदृश्यमानास्तु देश- १० कालस्वभावविप्रकृष्टाः स्वभावविशेषरहिताः प्रत्ययान्सरसाकम्य- चन्तस्तु । यहि प्रत्ययः म द्रष्टा पश्यति ते मंनिहिताः । अतय संनिहिताय द्रष्टुं प्रवृत्तः सः । २ । द्रष्टुमप्रवृत्तम्य तु योग्यदेशस्था अपि द्रष्टुं ते न शक्याः । प्रत्ययान्तरवैकल्यवानः खभावविशेषयुकास्तु । ३। दूरदेशकानाम्नुभयविकलाः । ४ ॥ " तदेवं पश्यतः कस्यचित्र प्रत्ययान्तरविकम्मो माम।१। स्वभाव- विशेषविकलस्तु भवेत् । २। अपश्यतस्तु गक्यो द्रष्टुं योग्यदेशन्यः प्रत्ययान्तरविकलः । ३ । अन्ये उभयविकला इति । ४ ॥ अनुपलब्धिमुदापत्य स्वभावमुदाहर्तमाह । स्वभावो हेतु- रिति संबन्धः। कीदृशो हेतुः साध्यस्यैव स्वभाव रत्याह। स्वस्था- २. त्मनः सत्ता सैव केवला खसत्तामात्रम्। तस्मिन्मति भवितुं गोलं वोति । यो देतोरात्मनः सत्तामपेक्ष्य विद्यमानो भवति ।

·२० न्यायविन्दुटोका। [२ परिछेदः । मतु हेतुसत्ताया व्यतिरिकं कंचिद्धेतमपेक्षते स स्वसत्तामात्र- भावी साथः। तस्मिन्साध्ये यो हेतुः स स्वभावः । तस्य साध्यस्य नान्यः। उदाहरणं यथेति। अयमिति धर्मों। वृक्ष इति साध्यम् । जिंभपात्वादिति हेतुः। तदयमर्थो वृक्षव्यवहारयोग्योऽयं शिंगपा- ' व्यवहारयोग्यत्वादिति । तत्र प्रचुरशिंशपे देशेऽविदितशिंगपा- व्यवहारो जडो यदा केनचिदुचां शिंभपामुपादोच्यते अयं वृक्ष इति तदासौ जायाधिशपाया उच्चत्वमपि वृक्षव्यवहारनिमित्त- मवस्यति । तदा यामेवानुच्चां शिशपां पश्यति तामेवावृक्षमव- स्थति । स मूढः शिंगपालमात्रनिमित्ते वृक्षव्यवहारे प्रवर्त्यते । १० नोचत्वादि निमित्तान्तरमिह व्यवहारस्य । अपि तु शिंशपा- वमा निमित्तं शिंशपागतमास्वादिमत्त्वं निमित्तमित्यर्थः । कार्यमुदाहर्तमाह । अग्निरिति साध्यम् । अत्रेति धर्मों । धूमादिति हेतुः । कार्यकारणभावो लोके प्रत्यक्षानुपलम्भ- निबन्धनः प्रतीत इति न स्वभावस्येव कार्यस्य लक्षणमुकम् । १५ ननु विरूपत्वादेकमेव लिङ्गमयुतम् । अथ प्रकारभेदाझेदः । एवं सति स्वभावहेतोरेकस्थानन्तप्रकारत्वात्रित्वमयुकमित्याह । पत्र दाविति । अचेति एषु विषु इतषु मधे दौ हेतू वस्तु- साधनौ विधः साधनौ गमको । एकः प्रतिषेधस्य हेतुर्गमकः । प्रतिषेध रति चाभावोऽभावव्यवहारयोको द्रष्टव्यः । तदयमों २. हेतुः साध्यमिद्यर्थत्वात्माध्यानम् । साध्यं प्रधानम् । अतय साधोपकरणस्य हेतोः प्रधानसाध्यभेदानेदो न स्वरूपभेदात् । साथ कथिदिधिः कविप्रतिषेधः । विधिप्रतिषेधयोव ·२ परिझेदः।] न्यायविन्दुटोका। २९ परस्परपरिहारेणावस्थानात्तयोई भित्रौ । विधिरपि कवि- इतोभित्रः कचिदभित्रः। भेदाभेदयोरयन्योन्यत्यागेनात्मखिते- भित्रौ हेतू । ततः साध्यस्य परस्परविरोधाद्धेतवो भिषा न तु खत एवेति । कस्मात्पुनस्त्रयाणं हेतुत्वं कस्माच्चान्येषामहेतुत्व- मित्याशय यथा बयाणामेव हेतुत्वमन्येषां चाहेतुत्वं तदुभयं । दर्शयितमाह। खभावप्रतिबन्ध इति । स्वभावेन प्रतिबन्धः स्वभावप्रतिबन्धः । साधनं कृतेति समासः । स्वभावप्रतिबद्धत्वं प्रतिबद्धखभावत्वमित्यर्थः । कारणे स्वभावे च साध्ये स्वभावेन प्रतिबन्धः कार्यस्वभावयोरविशिष्ट दूत्येकेन समासेन दयोरपि संग्रहः । हिर्यस्मादर्थे । यस्मात्खभावप्रतिबन्धे सति साधनार्थः ।। साध्या गमयेत्तस्मात्त्रयाण गमकत्वमन्येषामगमकत्वम् । कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्ध एव सति गम्यगमकभावो नान्यथे- त्याह । तदप्रतिबद्धस्येति । तदिति स्वभाव तेन खभावेनाप्रतिबद्धस्तदप्रतिबद्धः । यो स्वभावेन प्रतिबद्धस्तस्य तदप्रतिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावस्तस्याप्रति- १५ बद्धविषयस्याव्यभिचारस्तदव्यभिचारस्तस्य नियमतदयभिचार- नियमस्तस्याभावात् । अयमर्थः । न हि यो यत्र स्वभावेन न प्रतिबद्धः स तमप्रतिबद्धविषयमवश्यमेव न व्यभिचरतौति मास्ति तयोरव्यभिचारनियमः। अविनाभावनियमः। अव्यभि- चारनियमाञ्च गम्यगमकभावः । न हि योग्यतया प्रदीपव- २० स्परोक्षार्थप्रतिपत्तिनिमित्तमिष्ट लिङ्गम् । अपि त्वव्यभिचारित्वेन निचितम् । ततः खभावप्रतिबन्धे सत्यविनाभावनिययः । उकः ।

·न्यायविन्दुटोका। [२ परिच्छेदः। ततो गम्यगमकभावः । तस्मात्वभावप्रतिबन्धे सत्यर्थोऽयं गमये- नान्यथेति स्थितम् । मनु च परायत्तस्य प्रतिबन्धोऽपरायते । तदिह साध्यसाधनयोः कस्य क प्रतिबन्ध इत्याह । सचेति । म च स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य साध्येऽर्थे । लिङ्ग परायत्तत्वा- ' प्रतिबद्धम्। साध्यस्त्वर्थोऽपरायत्तत्वात्प्रतिबन्धविषयो न प्रतिबद्ध इत्यर्थः । तत्रायमर्थस्तादात्म्याविशेषेऽपि यत्प्रतिबद्धं तगमकम् । यत्प्रतिबन्धविषयस्तगम्यम् । यस्य च धर्मस्य यन्नियतः स्वभावः स तत्प्रतिबद्धो यथा प्रयत्नानन्तरोयकत्वाख्योऽनित्यत्वे । यस्य तु स चान्यच स्वभावः स प्रतिबन्धविषयः । न तु प्रतिबद्धः । १. यथानित्यत्वाख्यः प्रयत्नानन्तरोयकत्वाख्ये। निश्चयापेनो हि गम्यगमकभावः । प्रयत्नानन्तरोयकत्वमेव चानित्यत्वखभावं निचितम् । अतस्तदेवानित्यत्वे प्रतिबद्धं तस्मानियतविषय एव गम्यगमकभावो नान्यथेति। कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्ग- स्येत्याह। वस्तुत इत्यादि। स माध्योऽर्थ श्रात्मा खभावो यस्य १५ तत्तदात्मा तस्य भावस्तादात्म्यं तस्माद्धेतोर्यतः साध्यखभावं माधनं तस्मात्तब खभावप्रतिबद्धमित्यर्थः । यदि साध्यखभावं साधनं साध्यसाधनयोरभेदाप्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुः स्यादित्याए वस्तुत इति । परमार्थसता रूपेणाभेदः । तयोर्विकल्पविषयस्तु यममारोपितं रूपं तदपेक्षः साध्यसाधनभेदः। निचयापेक्ष एव २. हि गम्यगमकभावः । ततो निचयारूढरूपापेक्ष एव तयोर्भदो युको वास्तवस्तभेद रति। न केवलं तादाम्यादपि तु ततः साधादर्थादुत्पत्तिलिजय मदुत्पत्तेच साधेऽर्थ स्वभावप्रतिबन्धो ·२ परिदः।] न्यायविन्दुटोका। भावः । लिङ्गस्य । कस्मानिमित्तदयाल्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य मान्यस्मा- दित्याह। अतत्वभावस्येति । स खभावोऽस्य सोऽयं तत्व- न तत्वभावोऽतत्स्वभावः । तस्मादुत्पत्तिरस्थ सोऽयं तदुत्पत्तिः । न नथातदुत्पत्तिः। यो यत्खभावो यदुत्पत्तिय न भवति तस्यातत्वभावस्थातदुत्पत्तेच। तत्रातत्वभावेऽनुत्पादके । चाप्रतिबद्धः खभावोऽस्येति सोऽयमप्रतिबद्धस्वभावस्तस्य भावो- ऽप्रतिबद्धस्वभावत्वं तस्मादप्रतिबद्धखभावत्वात् । यद्यतत्वभावे- ऽनुत्पादके च कचित्प्रतिबद्धखभावो भवेत् । भवेदन्यतोऽपि निमित्तात्खभावप्रतिबन्धः । प्रतिबद्धस्वभावत्वं हि खभाव- प्रतिबन्धो न चान्यः कथिदायत्तखभावः । तस्मात्तादाम्य- १० तदुत्पत्तिभ्यामेव खभावप्रतिबन्धः । भवतु नाम तादात्म्यतदु- त्यत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः कार्यस्वभावयोरेव तु गमकत्वं कथमित्याह । ते चेति । इतिस्तस्मादर्थे । यस्मात्वभावे कार्य एव च तादाम्यतदुत्पत्तौ स्थिते तन्निबन्धनश्च गम्यगमकभाव- स्तस्मात्ताभ्यामेव कार्यखभावाभ्यां वस्तुनो विधेः सिद्धिः । अथ प्रतिषेधसिद्धिरदृश्यानुपलम्भादपि कस्मात्रटेत्याए । प्रतिषेधव्यवहारस्य सिद्धिर्यथोका या दृश्यानुपलब्धिस्तत एव भवति यतस्तस्मादन्यतो नोका । ततस्तावत्कस्माद्भवतीत्याह । सति तस्मिन्प्रतिषेधे वस्तुनि यस्मादृश्यानुपलन्धिर्न संभवति तमादसंभवान्ततः प्रतिषेधसिद्धिः। श्रथ तत एव करमादित्याह । १० अन्यथा चेति। सति वस्तुनि तस्था अदृश्यानुपलधेः संभवादि- त्यन्यथामदाः। एतमात्कारणामान्यया अनुपलधेः प्रतिषेध- ·२२ न्यायविन्दुटोका। [२ परिच्छेदः । सिद्धिः। कुत एतत्सत्यपि वस्तुनि तस्याः संभव इत्याह। अनुप- खविलक्षणप्राप्तेवित्यादि । दह प्रत्ययान्तरसाकस्यात्वभाव-. विशेषाञ्चोपलब्धिलक्षणप्राप्तार्थ उक्तः । इयोरेकैकस्याप्यभावेऽनु- पलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थ उच्यते। तदिहानुपलविलक्षणप्राप्तेष्विति ५ प्रत्ययान्तरकैवल्यवन्त उताः । देशकालखभावविप्रष्टेष्विति । स्वभावविशेषविप्रष्टा उकाः। देशश्व कालच स्वभावश्च तैर्विकष्टा रति विग्रहः । तेष्वभावनिश्चयस्याभावात् । सत्यपि वस्तुनि तस्या- भाव इष्टः। कस्माविश्वयाभाव इत्याह । तेषु प्रतिप्रत्तुरात्मनो यत्प्रत्यक्षं तस्य निवृत्तेः कारणनिश्चयाभावः । यस्मादनुप- १. लधिलक्षणप्राप्तेष्वात्मप्रत्यानिवृत्तेरभावनिश्चयाभावस्तस्मात्मत्यपि वस्तुन्यात्मप्रत्यक्षनिवृत्तिलक्षणया अदृश्यानुपलधेः संभवः । ततो यथोकाया एव प्रतिषेधसिद्धिः । अथेयं दृश्यानुपलब्धिः कस्मिन्काले प्रमाणं किंखभावा किंव्यापारा नेत्याह । अमुढेति । प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो घटादि- १५ रथस्तस्य निवृत्तिरनुपलब्धिस्तदभावखभावेति यावत् । अत एवा- भावो न साध्या स्वभावानुपलब्धेः सिद्धत्वात्। अविद्यमानो- ऽपि च घटादिरेकज्ञानसंसर्गिणि भासमाने समयसामग्रीको ज्ञायमानो दृश्यतया संभावितत्वात्प्रत्यक्ष उकः। अत एक- जामसंसर्गों दृश्यमानोऽर्थतज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तियते। ततो २. हि दृश्यमानादत्तबुझेख समयदर्शनसामयोकत्वेन प्रत्यक्षतथा संभावितस्य निवृत्तिरवसीयते । तस्मादज्ञान एवं प्रत्यक्स्य घटखाभाव उचते । नतु नित्तिमामिहाभावो निवृत्ति- ·२ परिदः।] न्यायविन्दुटोका। माचाहम्यनित्यनिखवात् । दृम्वनिहन्तिरव- सौयते दृश्यानुपलम्भात्। सत्यमेवैतत्। केवलमेकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमाने घटो यदि भवेहश्य एव भवेदिति दुम्सः संभावितस्ततो दृश्यानुपलब्धिनिधिता। दृश्यानुपलधिनिययसामर्थादेव च दृश्या- भावो निचितः। यदि हि दृश्यस्तच भवेहण्यानुपलम्भो न भवेत्।। श्रतो दृश्यानुपल्लम्भनिश्चयादृश्याभावः सामर्थ्यादवसितो न तु व्यव- इत इति दृश्यानुपलम्भेन व्यवहर्तव्यः । तस्मादर्थान्तरमेकज्ञानसं- सर्गि दृश्यमानं तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनित्तिनिश्चयहेतुत्वात्प्रत्यनि- वृत्तिरुतं द्रष्टव्यम्। यदा चेकजानसंसर्गिणि प्रत्यक्षे घटस्य प्रत्य- क्षत्वमारोपितमसतोऽपि तथा तस्मिवेकज्ञानसंसर्गिण्यतौते वर्त- १. माने चामूढस्मृतिसंस्कारे च घटस्य तद्वपमारोपितमसत इति दृष्ट- व्यम्। अनेन दृष्यानुपलब्धिः प्रत्यक्षघटनिवृत्तिखभावोता। साच सिद्धा। तेन न घटाभावः साध्योऽपि त्वभावव्यवहार इत्युक्तम् । अमूढोऽभ्रष्टो दर्शनाहितः स्पतिजमनरूपः संस्कारो यस्मि- म्घटादौ स तथोकः । तस्यातीतस्य प्रतिपत्नृप्रत्यक्षस्येति संबन्धः । १५ वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति संबन्धः । अमूढस्मृतिसंस्कार- ग्रहणं तु न वर्तमानविशेषणम् । यस्मादतीते घटविविक्रप्रदेश- दर्शने स्पतिसंस्कारो मूढो दृश्यघटानुपलम्भे दृश्ये च घटेऽमूढो भवति । वर्तमाने च घटरहितप्रदेशदर्शने न स्मृतिसंस्कारमोहः । अत एव न घटानुपलम्भे नापि घटे मोहः। तस्मात्र वर्तमान- १. निषेध्यविशेषणममूढस्पतिसंस्कारग्रहणम् । मुतिसंस्कारव्यभि- चाराभावार्तमानस्यार्थस्य । अत एव वर्तमानस्य चेति। ३ ·न्यायविन्दुटोका। [२ परिच्छेदः। कतो विशेषणरहितस्य वर्तमानस्य विशेषणवताऽतौसेन समुच्चयो यथा विज्ञायतेति। तदयमर्थोऽतीतोऽनुपलम्भः स्फुटं मर्य्यमाणः प्रमाणं वर्तमानश्च । ततो नासौदिह घटोऽनुपलब्धत्वाबास्त्यनुप- लन्यमानत्वादिति शक्यं ज्ञातुम् । न तु न भविष्यत्यत्र घटो- ५ नुपलश्यमानत्वादिति शक्यं ज्ञातुम् । अनागताया अनुपलब्धेः सत्त्वसंदेहादिति। कालविशेषोऽनुपलब्धेाख्यातः । व्यापारं दर्शयति । अभावस्य व्यवहारो नास्तीत्येवमाकारं जानं शब्दश्चैवमाकारो निःशवं गमनागमनलक्षण च प्रवृत्तिः कायिकोऽभावव्यवहारः। घटाभावे हि जाते निःशङ्कं गन्तुमागन्तुं १. प्रवर्तते। तदेवमेतस्य त्रिविधस्याप्यभावव्यवहारस्य दृश्यानुपल- विः साधनौ प्रवर्तिका । यद्यपि च नास्ति घट इति जानमनुपल- धेरेव भवत्ययमेव चाभावनिश्चयस्तथापि यस्मात्प्रत्यक्षेण केवलः प्रदेश उपस्नश्चस्तस्मादिह घटो नास्तीत्येवं च प्रत्यक्षव्यापारमनु- सरत्यभावनिश्चयः। तस्मात्प्रत्यक्षस्य केवलप्रदेशग्रहणव्यापारानुसार्य- १५ भावनिधयः प्रत्यक्षतः। किं च । दृश्यानुपलम्भनिश्चयकरणमाम- .देव पूर्वोक्रया नौत्या प्रत्यक्षेणैवाभावो निश्चितः । केवलमदृष्टा- मामपि सत्त्वसंभवात् । सत्त्वशङ्ख्या न मनोत्यसत्त्वं व्यवहतम् । अतोऽनुपलम्भोऽभावं व्यवहारयति । दृश्यो यतोऽनुपलब्धस्तस्माबा- स्तोत्यतो दृश्यानुपलम्भोऽभावज्ञानं हतं प्रवर्तयति न त्वकृतं करो- १. सौत्यभावनिक्षयोऽनुपलभात्प्रत्तोऽपि प्रत्यक्षेण हतोऽनुपलम्भेन प्रवर्तित उक इत्यभावव्यवहारप्रवर्तिन्युपलब्धिः। कस्मात्पुनरतौते वर्तमाने चानुपलब्धिमिकेत्याह। तस्या एव यथोककालाया ·२ परिच्छेदः।] न्यायमिन्दुटोका। अनुपलधेरभावनिथयात् । प्रमागता अनुपलब्धिः सयमेव संदिग्धस्वभावा। तस्या असिद्धाया नाभावनिमयोऽपि वतीन- वर्तमानाया इति। संप्रत्यनुपलब्धः प्रकारभेदं दर्शयितुमाह। सा षानुपलब्धि- रेकादश प्रकारा अस्या इत्येकादशप्रकारा। कुतः प्रकारभेदः । प्रयोगभेदात् । प्रयोगः प्रयुक्रिः शब्दस्थाभिधानव्यापार उच्यते । शब्दो हि साक्षारक्वचिदर्थान्तराभिधायौ क्वचित्प्रतिषेधान्तराभि- धायौ। सर्वत्रैव तु दृश्यानुपलधिरशब्दोपात्तापिगम्यत इतिवाचक- व्यापारभेदादनुपलम्भप्रकारभेदो न तु स्वरूपभेदादिति यावत् । प्रकारभेदानाह। स्वभावेत्यादि। प्रतिषेध्यस्य यः स्वभावस्त- १. स्थानुपलब्धिः। यथेति। अचेति धर्मों। न धूम इति साथम् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति हेतुः। श्रयं च इतः पूर्व- वयाख्येयः ॥ १॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कार्य तस्यानुपलब्धिरुदाष्ट्रियते। यथेति । रहेति धर्मों। अप्रतिबद्धमनुपहतं धूमजननं प्रति सामर्थ्य १५ येषां तान्यप्रतिबद्धसामर्थ्यामि न मन्तौति माध्यम् । धूमा- भावादिति हेतुः। कारणानि च नावश्यं कार्यवति भवन्तीति कार्यादर्शनादप्रतिबद्धसामर्थ्यानामेवाभावः साध्यः । न त्वन्येवाम् । अप्रतिबद्धकौनि चान्यक्षणभावीन्येवान्येषां प्रतिबन्धसंभवात् । कार्यानुपलधिश्च यत्र कारणमदृश्यं तत्र प्रयुज्यते। दृश्ये तु २. कारणे दृश्यानुपलधिरेव गमिका। तब धवलंग्टहोपरिखितो रहाङ्गणमपश्यनपि चतुर्यु पार्यवाणभित्तिपर्यन्तं पश्यति ।

·न्यायविन्दुटोका। [१ परिछेदः। भित्तिपर्यन्तसमं चालोकसंज्ञकमाकादेशं धूमविवि पश्यति । तत्र धूमाभावनिश्चयाद्यद्देशस्थेन वजिना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्थात् । तस्य च वरप्रतिबद्धसामर्थ्यस्याभावः प्रतिपत्तव्यः । तहागणदेशेन वहिना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्मा- नद्देशस्य वहेरभावः प्रतिपत्तव्यः। तदृहाङ्गणदेशं भित्तिपरि- क्षिप्तं भित्तिपर्यन्तपरिक्षिप्तेन चालोकात्मना धूमविविक्तनाकाम- देशेन सह धर्मिणं करोति। तस्मादृश्यमानादृश्यमानाकाश- देशावयवः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसमुदायो वयभावप्रतौतिसामर्थ्यायातो धर्मों न दृश्यमान एव । दहेति तु प्रत्यक्षनिर्देशो दृश्यमान- १. भागापेक्षो न केवलमिहैव दृश्यादृश्यसमुदायो धर्म्यपि त्वन्य- चापि । शब्दस्य क्षणिकत्वे साध्ये कश्चिदेव शब्दः प्रत्यक्षोऽन्यस्तु परोजस्तइदिहापि। यथा चात्र धर्मों साध्यप्रतिपत्त्यधिकरण- भूतो दृश्यादृश्यावयवो दर्शितस्तद्वदुत्तरेवपि प्रयोगेषु स्वयं प्रतिपत्तव्यः ॥ २॥ प्रतिषेध्यस्य व्याप्यस्य यो व्यापको धर्मस्तस्यानुपलब्धिरुदा- ट्रियते। यथेति। अत्र धर्मों। न शिंशपेति शिंशपाभावः साध्यः । वृक्षस्य व्यापकस्थाभावादिति हेतुः। यमप्यनुपलब्धिाप्यस्य शिंश- पात्वस्य दृश्याभावे प्रयुज्यते। उपलब्धिलक्षणप्राप्ते तु व्याप्ये दृश्या- मुपलधिर्गमिका। तत्र यदा पूर्वापराबुपश्लिष्टौ समुन्नतौ देशी १. भवतस्तयोरेकस्तरुगहनोपेतोऽपरफेकशिलाघटितो निईक्षकक्षः । इष्टापि तत्वावृक्षान्पश्यबपि शिंगपादिभेदं न यो विवेषयति । तसा रत्वं प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं मिंगपालम् । स हि निईच एक- ·२ परिदः।] न्याविन्दुटोका। शिलाघटिते वृक्षाभावं दृश्यत्वाइम्यानुपलभादवसति। भिंशपा साभावं तु व्यापकस्य वृक्षवस्याभावादिति। तादृशे विषयेऽखा अभावसाधनाय प्रयोगः ॥ ३ ॥ प्रतिषेध्यस्य खभावेन विरुद्धस्योपलब्धिकदाहियते । यथेति । प्रति धर्मों। न शौतस्पर्श इति गौतस्पर्शप्रतिषेधः साध्यः । । वरिति हेतुः । इयं चानुपलब्धिस्तव प्रयोकव्या यब भौतस्पर्णी ऽदृश्यः। दृश्ये दृश्यानुपलब्धिप्रयोगात्। तस्माद्यच वर्णविशेषाद- किर्दभ्यः शौतस्पर्थो दूरस्थत्वात्मत्रप्यदृश्यस्तत्रास्थाः प्रयोगः ॥ ४॥ प्रतिषेध्येन यविरुद्धं तत्कार्यस्योपलब्धिमिका । यथेति । अति धर्मों। न शौतस्पर्ण इति शौतस्पीभावः साध्यः । १. धूमादिति हेतुः। यत्र गौतस्पर्ग: सन्दृश्यः स्यात्तत्र दृश्यानु- पलधिमिका। यत्र विरुद्धो वक्रिः प्रत्यक्षस्तच विरुङ्कोप- लन्धिः । इयोरपि तु परोक्षत्वे विरुद्धकार्योपलन्धिः प्रयुज्यते । तत्र समस्तापवरकस्थं पोतं निवर्तयितुं समर्थस्यागेरनुमापक यदा विशिष्टं धूमकलापं निर्यान्तमपवरकात्पश्यति तदा १५ विशिष्टाबाहेरनुमिताकोतस्पर्शनिवृत्तिमनुमिमौते। दह दृश्य- मामदारप्रदेशसहितः सर्वापवरकाभ्यन्तरदेशो धर्मों साध्यप्रति- पात्यनुसरणात्पूर्ववद्रष्टव्यः ॥ ५ ॥ प्रतिषेधस्य यदिरुद्धं तेन व्याप्तस्य धर्मान्तरस्योपलब्धि- बदाहर्तव्या । यथेति । ध्रुवमवश्यं भवतीति ध्रुवभावो नेति १० ध्रुवभावित्वनिषेधः साध्यः । बिनायो धर्मों। भूतस्यापि भावति धर्मिविशेषणम्। भूतव जातस्यापि विनवरः सभावो ·न्यायविन्दुटोका। [२ परिच्छेदः । मावश्यंभावौ किमुताजातस्येत्यपिशब्दार्थः । जमनाद्धेतोरन्यो हेतु- हत्वन्तरं मुगरादि तदपेक्षते विनश्वरः। तस्यापेक्षणादिति हेतुः । इत्वन्तरापेक्षणं नामाश्र्वभावित्वेन व्याप्तम् । यथा वाससि रागस्य रचनादिहेत्वन्तरापेक्षणमध्रुवभावित्वेन व्याप्तम् । ध्रुव- ५ भावित्वविरुद्धं चाध्रुवभावित्वम् । विनाशश्च विनश्वरखभावात्मा इत्वन्तरापेक्ष दृष्टः । ततो विरुद्धव्याप्तहेत्वन्तरापेक्षणदर्शनाडुव- भावित्वनिषेधः । इह ध्रुवभावित्वं नित्यत्वमध्रुवभावित्वं चानि- त्यत्वम् । नित्यत्वाऽनित्यत्वयोश्च पतस्परपरिहारेणावस्थानादेकत्र विरोधः । तथा च सति परस्परपरिहारवतोयोर्यदेकं दृश्यते १. तर द्वितीयस्य तादाम्यनिषेधः कार्यः। तादात्म्यनिषेधश्च दृश्य- तथाऽभ्युपगतस्य संभवति। यत एवं तादात्म्यनिषेधः क्रियते यद्ययं दृश्यमानो नित्यो भवेत्रित्यरूपो दृश्येत। न च नित्यरूपो दृश्यते। तस्मात्र नित्यः । एवं च प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य दृश्यमानात्मत्व- मभ्युपगम्य प्रतिषेधः कृतो भवति। वस्तुनोऽप्यदृश्यम्य पिशाचादे- १५ यदि दृश्यघटात्मत्वनिषेधः क्रियते दृश्यात्मत्वमभ्युपगम्य यद्ययं दृश्यमानः पिशाचात्मा भवेत्पिशाचो दृष्टो भवेत् । न च दृष्टस्तस्मात्र पिशाच इति दृश्यात्मत्वाभ्युपगमपूर्वको दृश्य- माने घटादौ वस्तुनि वस्तुनोऽवस्तुनो वा दृश्यस्थादृश्यस्य च तादाम्यनिषेधः । तथा च सति यथा घटस्थ दृश्यत्वमभ्युपगम्य १० प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भादेव तत्सर्वस्य परस्परपरिहारवतो- उन्या दृम्यमाने निषेधो दृश्यानुपलम्भादेव । तथा चाव- बातोषकस प्रयोगस्य स्वभावानुपलब्धावतर्भावः ॥ ६ ॥ कर्तव्यः ।

·२ परिरेदः।] न्यायविन्दुटोका। प्रतिषेध्यस्य यत्कार्य तस्य यदिरुद्धं तस्योपलधेरदाहरणम् । यथेति। दहेति धर्मों। अप्रतिवद्धं सामर्थं येषां शौतकार- णानां गौतजननं प्रति न तानि सन्तौति साध्यम् । वरिति हेतुः । यत्र गौतकारणान्यदृश्यानि गौतस्पर्णोऽप्यदृश्यस्तचार्य हेतुः प्रयोकव्यः। दृश्यत्वे तु गौतस्पस्य तत्कारणानां वा कार्या- । नुपलब्धिदृश्यानुपनधिर्वा गमिका । तम्मादेषाप्यभावसाधनौ । ततो यस्मिन्देश सदपि गौतकारणमदृश्यं गौतस्पर्णश्य दूरस्थ- वात्प्रतिपर्वझिर्भास्वरवर्णत्वादूरादपि दृश्यस्तत्रायं प्रयोगः ॥ ७ ॥ प्रतिषेध्यस्य ययापकं तेन यदिरुद्धं तस्योपनधिमदाहर्तव्या । यथेति। अत्रेति धर्मों। तुषारस्पर्शो नेति माध्यम् । वन्हेरिति ।. हेतुः। यत्र व्याप्यस्तुषारस्पों व्यापकश्च गौतस्पर्थो न दृश्य- स्तत्रायं हेतुः । तयोर्दृश्यत्वे स्वभावम्य व्यापकम्य चानुपनधिर्यतः प्रयोक्रव्या। तथा सत्यभावसाधनौयम् । दूरवर्तिनध प्रतिपा- स्तुषारस्पर्श: गौतस्पर्णविशेषः । गौतमाचंच परोक्षम् । वमिस्तु रूपविशेषादरम्थोऽपि प्रत्यक्षः । ततो वरुः गौतमात्राभावः । १५ ततः शौतविशेषतुषारस्पाभावनिश्चयः । गौतविशेषस्य गौत- सामान्येन व्याप्तत्वादिति विशिष्टविषयेऽस्याः प्रयोगः ॥ ८ ॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्यानुपम्नधेकदाहरणम् । यथेति । अति धर्मों। न धूम इति साध्यम् । वयमत्त्वादिति हेतुः । वत्र कार्य सदपि दृश्यं न भवति तत्रायं प्रयोगः। दृश्ये तु .. कार्य दृश्यानुपलधिर्गमिका। ततोऽयमप्यभावसाधनम्। निष्क- न्यायतसलिलपूरिते इदे हेमन्तोचितबाष्योगमे विरले संध्या- ·[२ परिच्छेदः। B0 न्यायविन्दुटोका। तमसि सति सबपि तत्र धूमो न दृश्य इति कारणनुपलब्ध्या प्रतिषेध्यते । वझिस्तु यदि तस्याम्भस उपरि लवमानो भवेञ्च- लितोरूपविशेषादेवोपलब्धो भवेत् । प्रचलितस्विन्धनमध्य- निविष्टो भवेत्तत्रापि दहनाधिकरणमिन्धनं प्रत्यक्षमिति स्वरूपे- । धाररूपेण वा दृश्य एव वहिरिति। तत्रास्याः प्रयोगः ॥६॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्य यविरुद्धं तस्योपलब्धेरुदा- हरणम् । यथेति। अस्येति धर्मों। रोम्णां हर्ष उद्भेदः स श्रादि- येषां दन्तवौणादौनां गौतकतानां ते विशिष्यन्ते तदन्येभ्यो भयश्रद्धादिवतेभ्य इति रोमहर्षादिविशेषाः । ते न सन्तौति १. साध्यम्। दहन एव विशिष्यते तदन्यस्माद्दहनाच्छौतनिवर्तनसा- मर्थनेति दहनविशेषः । कश्चिदहनः सबपि न शौतनिवर्तन- क्षमो यथा प्रदौपः । तादृशनिवृत्तये विशेषग्रहणम् । संनि- हितो दहनविशेषो यस्य स तथोक्रस्तस्य भावस्तस्मादिति हेतुः । यत्र गौतस्पर्श: सन्नप्यदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाचादृश्यास्तवार्य १५ प्रयोगः । रोमहर्षादिविशेषस्य दृश्यत्वे दृश्यानुपलब्धिः प्रयो- गया। गौतस्पर्णस्य दृश्यत्वे कारणानुपलब्धिः। तस्मादभावसाध- मोऽयम् । रूपविशेषाद्विदूरादहनं पश्यति । गौतस्पर्शस्वदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाय तेषां कारणविरुद्धोपलब्याभावः प्रति- पद्यत इति। तचास्याः प्रयोगः ॥१०॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्य यदिरुद्धं तस्य यत्कार्य तस्योप- लचिल्दाहर्तव्या। यथेति। अयं देश इति धर्मों। योगो खु रोमहर्षादिविशेषैर्यु रोमहर्षादिविशेषयुतम् । तस्य संबन्धी ·२ परिच्छेदः । न्यायविन्दुटोका। ११ पुरुषो रोमहर्षादिविशेषयुक्पुरुषः । तदान भवतीति साधम् । धूमादिति हेतुः । रोमहर्षादिविशेषस्य प्रत्यक्षले इमानुप- सन्धिः। कारणस्य गौतस्पर्भस्य प्रत्यक्षावे कारणानुपलब्धिः । वस्तु प्रत्यजत्वे कारणविरुद्धोपलधिः प्रयोकव्या। चयाणामयदु- स्यत्वेऽयं प्रयोगः। तस्मादभावसाधनोऽयम्। तर दूरस्थस्य प्रतिपत्न- । दहनमौतस्पर्मरोमहर्षादिविशेषा अप्रत्यक्षाः सन्तोऽपि धूमस्त प्रत्यक्षो यत्र तबैतत्प्रमाणम् । धूमस्तु यादृशस्तस्मिन्देशे स्थित शोतं निवर्तयितुं समर्थस्य वझरनुमापकः स दह याः। धूम- मात्रेण तु वशिमाचेऽनुमितेपि म गौतस्पर्णनित्तिर्नापि रोम- हर्षादिविशेषनिवृत्तिरवसातुं शक्येति न धूममाचं हेतुरिति ।। द्रष्टव्यमिति ॥ ११ ॥ यद्येकः प्रतिषेधहेतुरुनः कथमेकादशाभावहेतव इत्याह । इम इत्यादि । दमेऽनुपलब्धिप्रयोगाः । इदमानन्तरप्रयोगान्ता निर्दिष्टाः । तब कियतामपि ग्रहणे प्रसक पाह। कार्यानुप- लव्यादय इति। कार्यानुपलब्ध्यादौनामपि चयाणां चतुर्ण १५ वां ग्रहणे प्रसके सत्याह । दशेति । दशनामप्युदासतमात्राणं यहणप्रसङ्गे सत्याह । सर्व इत्येतदकं भवति । अप्रयुगा अपि प्रयुकोदाहरणसदृशाच सर्व एवेति दशग्रहणमन्तरेण सर्वयहणे क्रियमाणे प्रयुक्तोदाहरणकायं गन्येत । दशग्रहणातूदाहरण- कार्येऽवगते सर्वग्रहणमतिरिचमानमुदाहतसदृशकााव- १. मतये जायते। ते खभावानुपलब्धौ संग्रहं तादाम्येन गछन्ति । सभावानुपलभिखभावा इत्यर्थः । ननु र स्वभावानुपलधि- ·न्यायविन्दुटीका। [२ परिच्छेदः। प्रयोगाविद्यन्ने कार्यानुपलब्यादयस्तत्कथमन्तर्भवन्तीत्याह। प्रयोग- भेदेऽपि । प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदेऽपि अन्तर्भवन्ति । कथं प्रयोगभेद इत्याह। अर्थान्तरविधीत्यादि। प्रतिषेध्यादर्थाद- र्थान्तरस्थ विधिरुपलब्धिः। स्वभावविरुद्धाधुपलब्धिप्रयोगेषु प्रति- ५ षेधः । कार्यानुपलब्यादिप्रयोगेष्वर्थान्तरविधिनाऽर्थान्तरप्रतिषेधेन च प्रयोगा भिद्यन्ते । यदि प्रयोगान्तरेवन्तरविधिप्रतिषेधौ कथं तान्तर्भवन्तौत्याह। पारंपर्यणे ति। प्रणालिकयेत्यर्थः । एत- दुकं भवति । न साक्षादेते प्रयोगा दृश्यानुपलब्धिमभिदधति । दृश्यानुपलभ्यव्यभिचारिणं त्वर्थान्तरस्य विधिनिषेधं वाऽभि- १. दधति । ततः प्रणालिकयामौषां स्वभावानुपलब्धौ संग्रहो न साक्षादिति । यदि प्रयोगभेदेन भेदः परार्थानमाने वक्रव्य एषः। शब्दभेदो हि प्रयोगभेदः। शब्दश्च परार्थानुमानमित्या- शवाह। प्रयोगदर्शनेत्यादि। प्रयोगाणां शास्वघटितानां दर्शन- मुपलम्भः। तस्याभ्यासः पुनःपुनरावर्तनम् । तस्मानिमित्तात्स्वयम- १५ पौति प्रतिपत्तुरात्मनोऽप्येवमित्यनन्तरोकेन क्रमेण व्यवच्छेदस्य प्र- निषेधस्य प्रतीतिर्भवतीति। इतिशब्दस्तस्मादर्थे। तदयमर्थः। यस्मा- स्वयमप्येवमनेनोपायेन प्रतिपद्यते प्रयोगाभ्यासात्तस्मात्वप्रतिपत्ता वप्युपयुज्यमानस्यास्य प्रयोगभेदस्य स्वार्थानुमाने निर्देशः। यत्पुनः परप्रतिपत्तावेवोपयुज्यते तत्परार्थानुमान एव वक्रव्यमिति । ननु च कार्यानुपलब्यादिषु कारणदौनामदृश्यानामेव प्रति- षेधः दृम्यनिषेधे स्वभावानुपलम्भप्रयोगप्रसङ्गात्। तथा च सति न तेषां इम्मानुपलब्धेनिषेधस्तत्कथमेषां प्रयोगाणं दृश्शानुपलब्धा- ·२ परिछेदः।] न्यायविन्दुटोका। वन्तर्भाव इत्याह। सर्वच चेत्यादि । अभावच तस्य च व्यव- हारोऽभावव्यवहारौ । स्वभावानुपलधावभावव्यवहारः साध्यः । शिष्टेष्वभावः। तयोः साधन्यामनुपलब्धौ। सर्वच चेति चान्दो हिशब्दस्यार्थ । यस्मात्सर्वत्रानुपलधौ येषां प्रतिषेध उमस्तेषा- मुपलब्धिलक्षणप्राप्तानां दृश्यानामेव स प्रतिषेधस्तम्मादृश्यान- । पलधावन्तर्भावः । कुत एतहश्यानामेवेत्याह । स्वभावेत्यादि । अवापि चकारी हेत्वर्थः । यसमावभावविरुद्ध श्रादिर्यषां तेषामुपलब्ध्या कारणमादिर्येषां तेषामनुपालख्या प्रतिषेध उक- स्तस्मादृश्यानामेव प्रतिषेध इत्यर्थः । यदि माम स्वभावविरुद्धा- धुपलभ्या कारणाद्यनुपलब्ध्या च प्रतिषेध उकस्तथापि कथं दृ- १. स्थानामेव प्रतिषेध दूत्याह। उपलब्धिरित्यादि। प्रचापि चकारो हेत्वर्थः । यस्माद्ये विरोधिनो व्याप्यव्यापकभूताः कार्यकारण- भूताच ज्ञातास्तेषामवश्यमेवोपलब्धिरुपनधिपूर्वा चानुपनधि- वैदितव्या । उपल्लव्यनुपस्नधौ च दे येषां स्तम्ते दृश्या एव । तस्मात्खभावविरुद्धाधुपलब्या कारणाद्यनुपालथ्या चोपलव्यनु- १॥ पलब्धिमतां विरुद्धवादीनां प्रतिषेधः क्रियमाणो दृश्यानामेव कृतो द्रष्टव्यः । बहुषु चोद्येषु प्रकान्तेषु परिहारसमुच्चयार्थधकारो हेत्वर्थो भवति । यस्मादिदं चेदं च समाधानमस्ति तस्मात- सच्चोधमयुक्तमिति चकारार्थः । कस्मात्पुनः प्रतिषेध्यानां विरु- द्वादीनामुपलब्यनुपलधौ वेदितव्ये इत्याह। अन्येषामिति। उप- २. लव्यनुपलधिमन्योऽन्येऽनुपलब्धा एव ये तेषां विरोधच कार्य- कारणभाक्य केनचिन्महाभाक्य व्याप्यस्य व्याप्यख व्यापकथाभावेन ·न्यायविन्दुटोका। [२ परिच्छेदः । सिथति यस्मात्सतो विरोधिकार्यकारणभावाभावासिङ्केकारणा- दुपलब्यनुपलब्धिमन्त एव विरुद्धादयो निषेध्याः । उभयवन्तय दृश्या एव । तस्मादृश्यानामेव प्रतिषेधः । तदयमर्थः। विरोधः कार्यकारणभावश्च व्यापकाभावे व्याप्याभावश्च दृश्यानुपलब्धे- ॥ रेवेति। एकसंनिधावपराभावप्रतीतौ ज्ञातो विरोधः । कारणभिमताभावे च कार्याभिमताभावप्रत्ययेऽवसितकार्य- कारणभावः । व्यापकाभिमताभावे च व्याप्याभावे निश्चिते निथितो व्याप्यव्यापकभावः । तत्र व्याप्यव्यापकभावप्रतौतेनि- मित्तमभावः प्रतिपत्तव्यः । इह ग्रहोते वृक्षाभावे हि शिंश- १. पावाभावप्रतीतौ प्रतीतो व्याप्यव्यापकभावः । अभावपति- पत्तिय सर्वत्र दृश्यानुपलब्धेरेव । तस्मादिरोध कार्यकारणभावं थाप्यव्यापकभावं च स्मरता विरोधकार्यकारणभावव्याप्यव्यापक- भावविषयाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनं दृश्यानुपलब्धिः स्मर्तव्या । दृश्यानुपलब्ध्यस्मरणे विरोधादौनामस्मरणम् । तथा च सति न ॥ विरुद्धादिविधिप्रतिषेधाभ्या मितराभावप्रतौतिः स्यात् । विरो- धादियहणकालभाविन्यां च दृश्यानुपलब्धाववण्यस्मर्तव्यायां तत एवाभावप्रतीतिः । तब यद्यपि संप्रति नास्ति दृश्यानुपलब्धि विरोधादिग्रहणकाले बासौत् । या दृश्यानुपलब्धिः संप्रति मर्यमाणा सेवाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनम् । ततः संप्रति नास्ति १. दृश्योपलब्धिरित्यभावसाधनत्वेन दृश्यानुपलधिप्रयोगाणिचन्ने कार्यामुपलब्यादिप्रयोगाः। विरुद्धविधिना कारणदिनिषेधेन यतो एखानुपलधिराचिप्ता ततो दृश्यानुपलब्धेरेव काला- ·परिदा। न्यायविन्दुटोका। मतरत्तायाः स्पतिविषयभूताया प्रभावप्रतिपत्तिः । प्रमौषां प्रयोगाणं दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावः । तदनेन सर्वेण दुखा- बुपलधावन्तर्भावो दानामनुपलधिप्रयोगाणं पारंपर्यण दर्जित रतिवेदितव्यम् । उका दृश्यानुपलधिरभावेऽभावव्यवहारे साथे प्रमाणम् । अदृश्यानुपलब्धिः किंखभावा किंव्यापारा चेत्याह । विप्रष्टे- त्यादि । विप्रकृष्टस्तिभिर्देशकालखभावविप्रकर्यस्था विषयः सा विप्रकष्टविषयेति संभयहेतुः। किंखभावा मेत्याह। प्रत्यक्षानुमान- निवृत्तिलक्षणं खभावो यस्याः सा प्रत्यक्षानुमाननित्तिलक्षण ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावत् । ननु च प्रमाणप्रमेयसत्ताव्यवस्था । १. ततः प्रमाणभावात्प्रमेयाभावप्रतिपत्तियुक्रेत्याही प्रमाणनिवृत्ता- वपौत्यादि। कारणं व्यापकं च निवर्तमान कार्य व्याप्यं च निवर्त- येत् । न च प्रमाणं प्रमेयस्य कारणं नापि व्यापकमतः प्रमाण- योनिवृत्तावप्यर्थस्य प्रमेयस्य निवृत्तिन सिध्यति । ततोऽसिद्धेः संशयतरदृश्यानुपलब्धिः । न निषयहेतुः । यत्युनः प्रमाणस- १॥ नया प्रमेयसत्ता सिध्यति तद्युतम् । प्रमेयकार्य हि प्रमाणम् । न च कारणमन्तरेण कार्यमस्ति । न तु कारणान्यवयं कार्य- वन्ति भवन्ति। तस्मात्प्रमाणात्प्रमेयसत्ता व्यवस्थाप्या। न प्रमाणा- भावात्प्रमेयाभावव्यवस्थेति । इति न्यायविन्दुटोकायां द्वितीयः परिच्छेदः समानः ॥

·न्यायविन्दुटोका। [५ परिच्छेदः । अथ तृतीयपरिच्छेदः। खार्थपरार्थानुमानयोः स्वार्थं व्याख्याय परार्थं व्याख्यात- काम पाह। विरूपलिङ्गाख्यानमिति। चौणि रूपाण्यन्वयव्य- तिरेकपक्षधर्मत्वसंशकानि यस्य तत्तिरूपम् । त्रिरूपं च तलिङ्गं च तस्याख्यानम् । श्राख्यायते प्रकाश्यतेऽनेनेति चिरूपं लिङ्ग- । मित्याख्यानम् । किं पुनस्तद्वचनम्। वचनेन हि विरूपं लिङ्ग- माख्यायते । परस्मायिदं परार्थम् । ननु च सम्यग्ज्ञानात्मक- मनुमानमुक्तम् । तत्किमर्थ संप्रति वचनात्मकमनुमानमुच्यत इत्याह । कारणे कार्योपचारादिति चिरूपलिङ्गाभिधाना- चिरूपलिङ्गस्पतिरुत्पद्यते स्मृतेश्चानुमानम् । तस्थानुमामस्थ १. परंपरया विरूपलिङ्गाभिधानं कारणम् । तस्मिन्कारणे वचने कार्यस्थानुमानस्थोपचारः समारोपः क्रियते । समारोपात्कारणं वचनमनुमानशब्देनोच्यते । औपचारिक वचनमनुमानं न मुख्यमित्यर्थः । न च यावत्किंचिदुपचारा- दनुमानशब्देन वकुं शक्यं तावत्मवं व्याख्येयम् । किं वनुमानं १५ स्थास्थातुकामेनानुमामस्वरूपस्य व्याख्येयत्वानिमित्तं व्याख्येयम् । निमित्तं - चिरूपं लिङ्गम् । तच स्वयं वा प्रतौतमनुमानस्थ निमितं भवति परेण वा प्रतिपादितम् । तस्माभिङ्गस्य खरूपं व्याख्येयं तत्प्रतिपादकर शब्दः । तत्र स्वरूपं स्वार्थानु- माने व्याखातम् । प्रतिपादकः शब्द रह व्याख्येयः । ततः ततः ·३ परिदः।] न्यायविन्दटोका। ४७ प्रतिपादकं शब्दमवश्यं वक्रव्यं दर्शयबनुमानशब्देनोक्रवाना- चार्य इति परमार्थः । परार्थानमानस्य प्रकारभेदं दर्शयितमाह। तद्विविध- मिति । तदिति परार्थानुमानम् । दो विधौ प्रकारौ यस्य नविविधम् । कुतो दिविधमित्याह । प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य । भेदात् । प्रयुक्रिः प्रयोगोऽर्थाभिधानम् । शब्दस्यार्थाभिधान- व्यापारभेदाद्विविधमनुमानम् । तदेवाभिधानव्यापारनिवन्धनं दैविध्यं दर्शयितमाह । साधर्म्यव(धर्म्यवञ्चेति । समानो धर्मो यस्य सोऽयं सधर्मा तस्य भावः साधर्म्यम् । विसदृशो धर्मोऽस्य विधर्मा विधर्मणो भावो वैधर्म्यम् । दृष्टान्तधर्मिणा मह साध्य- १. धर्मिणः सादृश्यं हेतुकृतं साधर्म्यमुच्यते । असादृश्यं च हेतुलतं वैधर्म्यमुच्यते । तत्र यस्य साधनवाक्यस्य साधर्म्यमभिधेयं तत्मा- धर्म्यवत् । यथा यत्कृतकं तदनित्यं यथाद्यघटः । यथा च कृतकः शब्द इत्यत्र कतकत्वकृतं दृष्टान्तमाध्यधर्मिणोः सादृश्य- मभिधेयम् । यस्य तु वैधर्म्यमभिधेयं तद्वधर्म्यवत् । यथा यन्नित्यं ।। तदक्षतकं दृष्टं यथाकाशम् । शब्दस्तु कृतक इति । चतकत्वा- सतकत्वकृतं शब्दाकाशयोः साध्यदृष्टान्तधर्मिणेरसादृश्यमिहा- भिधेयम् । यद्यनयोः प्रयोगयोरभिधेयं भिवं कथं तर्हि चिरूपं लि- मभिवं प्रकाध्यमित्याह । मानयोरर्थत इति । अर्थः प्रयो- १. जनं प्रकाशयितव्यं वस्तु यदुहिम्यानुमाने प्रयुज्यते । प्रयोजनादनयोन भेदः कथित् । त्रिरूपं हि लि] प्रकामधि- ·8. न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। . तव्यम् । तदुहिम्य हे अप्येते प्रयुज्यते। दाभ्यामपि चिरूपं लिङ्ग प्रकाश्यत एव । ततः प्रकाशयितव्यं प्रयोजनमनयोरभित्रम् । तथा च न ततो भेदः कश्चित् । अभिधेयभेदोऽपि तर्हि न स्यादित्याह। अन्यत्र प्रयोगभेदादिति। प्रयोगोऽभिधानं वाच- ५ कत्वम् । वाचकत्वभेदादन्यो भेदः प्रयोजनकृतो नास्तीत्यर्थः । एत- दुकं भवति। अन्यदभिधेयमन्यत्प्रकाश्यं प्रयोजनम् । तचाभिधे- यापेक्षया वाचकत्वं भिद्यते। प्रकाश्यं त्वभित्रम् । अन्वये हि कथिते वक्ष्यमाणेन न्यायेन व्यतिरेकगतिर्भवति । व्यतिरेके चान्वय- गतिः। ततस्त्रिरूपं लिङ्गं प्रकाश्यमभिवम् । न च यत्राभिधेय- भेदस्तब मामर्थ्यगम्योऽप्यर्थो भिद्यते । यस्मात्यौनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क। पौनो देवदत्तो रात्रौ भुङ्क इति। अनयो- यियोरभिधेयभेदेऽपि गम्यमानमेकमेव । तददिहाभिधेय- भेदेऽपि गम्यमानं वस्त्वेकमेव । तति । तयोः साधर्म्यवेधर्म्यवतोरनुमानयोः साधर्म्यवत्ता- १॥ वदुदाहरचनुपलब्धिमाह । यदित्यादिना । यदुपलब्धिलक्षण- प्राप्तं यदृश्यं सनोपलभ्यत इति । अनेन दृश्यानुपलम्भोऽनू- यते। सोऽसयवहारस्य विषयः सिद्धः । तदसदिति व्यवहर्तव्य- मित्यर्थः । अनेनासयवहारयोग्यत्वस्य विधिः कृतः, ततश्चा- सहावहारस्य योग्यत्वे दृश्यानुपल्लम्भो नियतः कथितः । दृश्यम- १. नुपलब्धममावहारयोग्यमेवेत्यर्थः । साधनस्य च साध्येऽर्थ निय- मलकथनं व्याप्तिकथनम् । यथोकम् । व्याप्तिापकस्य तप भाव एव व्याप्यस्य च तव भाव इति ।

·३ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुटोका। ४९ . व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य विषयो दृष्टान्तस्तमेव दर्शयित- माह। यथाऽन्य इति। साध्यधर्मिणोऽन्यो दृष्टान्त रत्यर्थः। दृष्ट इति प्रमाणेन निथितः । शशविषाणं हिन पजुषा विषयो- छतम् । अपि तु प्रमाणेन दृश्यानुपलम्भेनासद्व्यवहारयोग्य विज्ञातम् । शविषाणमादिर्यस्थासयवहारविषयस्य स तथोक्तः । भविषाणादौ दृश्यानुपलम्भमानिमित्तोऽसयवहारः प्रमाणेन सिद्धः । तत एव प्रमाणादनेन वाक्येनाभिधीयमाना व्याप्तिर्जातव्या । संप्रति व्याप्तिं कथयित्वा दृश्यानुपम्नम्भस्य पक्षधर्मत्वं दर्श- यितुमाह । नोपलभ्यते चेति । प्रदेश एकदेशः पृथिव्याः । स एव विशिष्यतेऽन्यस्मादिति विशेषः । एकः प्रदेशविशेष इत्येकस्मिन्प्रदेणे क्वचिदिति । प्रतिपत्तः प्रत्यक्ष एकोऽपि प्रदेश: स एवाभावव्यवहाराधिकरणं यः प्रतिपत्तः प्रत्यक्षो नाऽन्यः । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति दृश्यः । यथा चासतोऽपि घटस्य समा- रोपितमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं तथा व्याख्यातम् । खभावहेतोः साधर्म्यवन्तं प्रयोगं दर्शयितुमाह। तथेति । यथानुपलब्धस्तथा स्वभावहेतोः साधर्म्यवान्प्रयोग इत्यर्थः । यसदिति सत्त्वमनूच तत्सर्वमनित्यमित्यनित्यत्वं विधीयते । सर्वग्रहणं च नियमार्थम् । सर्वमनित्यं न किंचित्रानित्यं यमसद- नित्यमेवानित्यत्वादन्यत्र नित्यत्वे सत्त्वं नास्तीत्येवं सत्त्वमनित्यत्वे .. साधे नियतं ख्यापितं भवति । तथा च सतिं यातिप्रदर्शन- बायमिदम् । यथा घटादिरिति । व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः। विषयकथनमेतत् । शुद्धस्थेति। निर्विशेषणस्य स्खभावस्य प्रयोगः । सविशेषणं दर्शयितमाह। यदुत्पत्तिमदिति। उत्पत्तिः स्वरूपलाभो यस्यास्ति तदुत्पत्तिमत् उत्पत्तिमत्त्वमनूध तदनित्य- मित्यनित्यत्वविधैः । तथा च सत्युत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वे नियत- ५ माख्यातम् । स्वभावभूतः खभावात्मको धर्मस्तस्य भेदेन भेदं देवकत्य प्रयोगः । अनुत्पनेन्यो हि व्यावृत्तिमाश्रित्योत्पनो भाव उच्यते। सैव व्यावृत्तिः। यदा व्यावृत्त्यन्तरनिरपेक्षा वामिष्यते सदा व्यतिरेकिणैव निर्दिम्यते । भावस्थोत्पत्तिरिति तया च व्यतिरिक्रयेवोत्पत्त्या विशिष्टं वस्तुत्पत्तिमदुक्रम् । तेन स्वभावभूतेन १. धर्मेण कल्पितभेदेन विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्तो द्रष्टव्यः । यतक- मिति । कतकत्वमनूद्यानित्यत्वं विधीयत इति। अनित्यत्वे नियतं शतकत्वमुक्रमतो व्याप्तिरनित्यत्वेन कृतकस्य दर्शिता । उपाधिभेदेन स्वभावस्य प्रयोग इति संबन्धः। उपाधिर्विशेषणम् । तस्य भेदेन भिन्नोपाधिमा विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्त इत्यर्थः । "ए कदाचिकुद्ध एवार्थ उच्यते । कदाचिदव्यतिरिगोन विशेषणेन विशिष्टः। कदाचियतिरिकन । देवदत्त इति शमः। लम्बकर्ण इत्यभित्रकर्णदयविशिष्टः । चिचगरिति व्यतिरिक- पिनगवौविमिष्टः । तदत्मत्वं शुद्धमुत्पत्तिमत्त्वमव्यतिरिकविशे- पणम् । शतकत्वं व्यतिरिक्रविशेषणम् । ननु । चियाभन्दे १. व्यतिरिकास्य विशेषणस्य वाचकविशदो गोगन्दवाति। शतक- पदे तु निर्विशेषणवाचिन: शब्दस्य प्रयोगोऽस्तोत्यागया। पेपितेति । परेषां कारणनां व्यापारः सभाक्स निष्यती ·१ परिरेदः।] न्यायविन्दुटोका। निष्पत्यर्थमपेक्षितः परव्यापारो येन स तथोकः।ौति थमा- दर्थ । यस्मादपेक्षितपरव्यापारः छतक उच्यते तस्मायतिरिमोन विशेषणेन विशिष्टः स्वभाव उच्यते । यद्यपि व्यतिरिक्ष विशे- षणपदं न प्रयुकं तथापि कृतकशब्देनैव व्यतिरिकं विशेषण- मन्तर्भावितमत एव संज्ञाप्रकारोऽयं शतकशब्दः। यस्मात्संजाया- । मयं कन्प्रत्ययो विहितः । यत्र च विशेषणमन्तर्भाव्यते तर विशेषणपदं न प्रयुज्यते । कचित्तौयमानं विशेषणं यथा खत इत्युक्ने हेतुभिरित्येतत्प्रतीयते । तत्र च हेतुशब्दः प्रयुज्यते । कदाचित्र वा प्रयुज्यते । प्रयुज्यमानम्वशब्दस यथा प्रत्ययभेद- भेदिशब्दे प्रत्ययभेदः । यथा च कृतकशब्दो भिवविशेषण- १. स्वभावाभिधाय्येवं प्रत्ययभेदभेदित्वमादिर्यषां प्रयत्नानन्तरोय- कत्वादीनां तेऽपि स्वभावहेतोः प्रयोगा भित्रविशेषणम्वभावा- भिधायिनो द्रष्टव्याः । प्रत्ययानां कारणानां भेदो विशेषस्तेन प्रत्ययभेदेन भेत्तुं गौलं यस्य स प्रत्ययभेदभेदी शब्दस्तस्य भावः प्रत्ययभेदभेदित्वम् । ततः प्रत्ययभेदभेदित्वाच्छन्दम्य कृतकत्वं १५ साध्यते । प्रयत्नानन्तरोयकत्वादनित्यत्वं साध्यते। तब प्रत्ययभेद- शब्दो व्यतिरिकविशेषणभिधायौ प्रत्ययभेदभेदिशब्दे प्रयुक्तः । प्रयत्नानन्तरौयकशब्दे च प्रयत्नशब्दः । तदेवं विविधः स्वभाव- हेतुप्रयोगो दर्शितः । शुव्योऽव्यतिरिक्रविशेषणो व्यतिरिक- विशेषणव । एवमर्थ चैतदाख्यातम् । वाचकभेदान्मा भूकख- १. चिल्वभावहेतावपि प्रयुक्त व्यामोह इति । अथ किमेते खभावहेतवः सिद्धसंबन्धे खभावे साधे प्रयो- ·५२ न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । कव्या पाहोखिदसिद्धसंबन्ध इत्याशय सिद्धसंबन्धे प्रयोक्रव्या इति दर्शयितमाह सर्व एत इति । गमकत्वात्माधनानि पराश्रितत्वाच्च धर्माः साधनधर्मा एव साधनधर्ममात्रम् । मात्र- शब्देनाधिकस्यापेक्षणीयस्य निरासः । तस्यानुबन्धोऽनुगमन- ५ मन्षयः सिद्धः साधनधर्ममात्रानुबन्धो यस्य स तथोकः । केन सिद्ध इत्याह। यथाखं प्रमाणेरिति। यस्य साध्यधर्मस्य यदा- मौयं प्रमाणं तेनैव प्रमाणेन सिद्ध इत्यर्थः । स्वभावहेतूनां च बहुभेदत्वात् । संबन्धसाधनान्यपि प्रमाणनि बहनौति प्रमाणे- रिति बहुवचननिर्देशः । गमयितव्यत्वात्माध्यः पराश्रितत्वाच्च १. धर्मः साध्यधर्मम्तदयं परमार्थः । न हेतुः प्रदीपवद्योग्यतया गमकोऽपि तु नानन्तरोयकतया विनिश्चितः । साध्याविना- भावित्वनिश्चयनमेव हि हेतोः साध्यप्रतिपादनव्यापारो नाऽन्यः कश्चित् । प्रथमं बाधकेन प्रमाणेन साध्यप्रतिबन्धो निश्चेतव्यो हेतोः पुनरनुमानकालेन साधनं साध्यानन्तरोयकं सामान्येन १५ स्मर्तव्यम् । कृतकत्वं नामाऽनित्यत्वस्वभावमिति सामान्येन स्मृत- मर्थ पुनर्विशेषे योजयतौदमपि कृतकत्वं शब्द वर्तमानमनित्य- खभावमेवेति । तत्र सामान्यस्मरणं लिङ्गज्ञानम् । विशिष्टस्य सु शब्दगतकतकत्वस्यानित्यत्वस्वभावस्य स्मरणमनुमानज्ञानम् । तथा च सत्यविनाभावित्वज्ञानमेव परोक्षार्थप्रतिपादकलं नाम । २. तेन निश्चिततन्मात्रानुबन्धिसाध्यधर्म स्वभावहेतवः प्रयोकव्या नान्यत्युतम् । बयेवं संबन्धो निक्षेतव्यः साध्यस्य साधनेन सह साधन- ·३ परिछेदः।] न्यायबिन्दुटोका। धर्ममात्रानुबन्धस्तु साध्यस्य कस्मानिधितो मृग्यत इत्याह । तस्यैवेति । सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्धस्य तत्स्वभावत्वादिति । साधनधर्मखभावत्वात् । यो हि साध्यधर्मः साधनधर्ममात्रा- नुबन्धवान्म एव तस्य साधनधर्मस्य म्वभावो नाऽन्यः । भवत्वौ- दृश एव स्वभावः । स्वभाव एव तु साध्ये कस्माद्धेतप्रयोगः । स्वभावस्य हेतुत्वात् । स्वभाव रह हेतुः प्रक्रान्तः । तस्मात्म एव साध्यः कर्तव्यः । यः साधनस्य स्वभावः म्यात्माधमधर्म- मात्रानुबन्धश्च स्वभावो नाऽन्यः । यदि साध्यधर्मः माधनस्य स्वभावः प्रतिज्ञार्थकदेशस्तहि हेतुः स्थादित्याह। वस्तुत इति । वस्तुतः परमार्थतः साध्यसाधनयोस्तादात्म्यम् । समारोपितम्तु १. साध्यसाधनयोर्भेदः । साध्यसाधनभावो हि निश्चयारूढे रूपे । निश्चयारूढं च रूपं समारोपितेन भेदेनेतरेतरव्यात्तिकतेन भित्रमित्यन्यत्माधनमन्यत्माध्यम् । दूराद्धि शाखादिमानथो वृक्ष रति निधीयते न शिंशपेति । अथ च स एव वृक्षः । मेव भिंशपा । तस्मादभिवमपि वस्तु निश्चयो भित्रमादर्शयतिव्या- १॥ वृत्तिभेदेन । तस्मानिश्चयारूढरूपापेक्षयाऽन्यत्माधनमन्यत्माध्य- मतो न प्रतिज्ञार्थकदेशो हेतुर्वास्तवं च तादाम्यमिति। कस्मा- त्पुनः साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव साध्यः स्वभावो नाऽन्य इत्याह । तविष्यत्ताविति । यो हि यत्रानुबनाति स तनिष्पत्तावनि- व्यत्रः । तस्य तनिष्पत्तावनिष्यन्त्रस्य साधनस्वभावत्वमयुक्तम् । १. यतो निष्यत्वनिष्पत्ती भावाभावरूपे। भावाभावौ च परस्पर- परिहारेण खितौ। यदि च पूर्वनिष्पवस्थानिष्पवस्य वैक्यं ·न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। भवेदेकस्यैवार्थस्य भावाभावौ स्यातां युगपन्न च विरुद्धयो- र्भावाभावयोरेक्यं युज्यते। विरुद्धधर्मसंसर्गात्मकत्वादेकत्वाभावस्य । किं च पचादत्पद्यमानं पूर्वनिष्पन्नागिनहेतुकम् । हेतुभेद- पूर्वकश्च कार्यभेदः । ततो निष्पन्नाऽनिष्पनयोविरुद्धधर्मसंसर्गा- मको भेदो भेदहेतुश्च कारणभेद इति कुत एकत्वम् । तस्मा- साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव साध्यः स्वभावो नाऽन्यः । मा भूत्पश्चा- निष्पन्नः पूर्वजस्य स्वभावः । साध्यस्तु कस्मात्र भवतीत्याह । पूर्वजेन पथानिष्पन्नस्य व्यभिचारः परित्यागो यस्तस्य संभवाच्च । न पूर्वनिष्पन्नस्य पश्चानिष्पन्नः साध्यः । तस्मात्माधनधर्ममात्रा- १. नुबन्ध्येव स्वभावः । स एव च साध्यः । तथा च सिद्धसाधनधर्म- मात्रानुबन्ध एव स्वभावहेतवः प्रयोकव्या इति स्थितम् । कार्यहेतोः प्रयोगः साधर्म्यवानिति प्रकरणादपेक्षणीयम्। यत्र धूममनूध तवाग्रिरित्यग्रेविधिः । तथा च नियमार्थः पूर्ववदनुगन्तव्यः । तदनेन कार्यकारणभावनिमित्ता व्याप्ति- १५ दर्शिता। व्याप्तिसाधनप्रमाणविषयं दर्शयितुमाह। तथा महानसा- दाविति । महानसादौ हि प्रत्यक्षानुपलम्माभ्यां कार्यकारण- भावात्माविनाभावो निश्चितः। अस्ति चेहेति। साध्यधर्मिणि पक्ष- धर्मोपसंहारः। रहापौति। न केवल स्वभावताविहापि कार्यहेतौ सिद्ध एवेति। निश्चित कार्यकारणत्वे कार्यकारणत्वनिधयो अवश्य- १. कर्तव्यः। यतो न योग्यतया हेतुर्गमकोऽपि तु मान्सरोयकवादि- त्युतम्।। साधर्म्यवान्स्वभावकार्यानुपलभानां प्रयोगो दर्शितः। वैधवन्तं दर्शवितुमाह । वैधर्म्यवत इति। यन्सदुपलब्धि- धूम इति।

·१ परिदः। वायबिन्दुटोका। लक्षणाप्तमिति । यत्सहसमित्यस्तित्वानुवादः । तदुपलन्यत रति उपलभविधिः। तदनेन दृश्यस्य सचं दर्शनविषयत्वेन व्याप्तं कथितमसत्त्वनित्तिय । सत्त्वममुपलभनित्तियोपलम्भः । तेन साध्यनित्यनुवादेन साधमनिवृत्तिर्विहिता । तथा च माध्य- निवृत्तिः साधननिवृत्तौ नियतत्वात्माधन निवृत्त्या व्याप्ता कथिता। यदि च धर्मिणि साध्यधर्मो न भवेद्धेतरपि। हेत्वभावेन साध्या- भावस्य व्याप्नत्वात् । अस्ति च हेतुरतो व्यापकस्य साधना- भावस्थाभावाड्याप्यस्य साध्याभावस्थाभाव इति साध्यनिथयो भवति । ततो वैधर्म्यप्रयोगे साधनाभावे माध्याभावो नियतो दर्शनीयः सर्वत्रेति न्यायः । स्वभावहतोवैधर्म्यप्रयोगमाह । असत्यमित्यत्व इति। रक्षा- नित्यस्य साध्यस्थाभावो इतोरभावे नियत उच्यते । तेन हेत्व- भावेन साध्याभावो व्याप्त उकः । चिवपि स्वभावहेतषु सत्रु- त्पत्तिमान्छतको वा शब्द इति त्रयाणामपि पक्षधर्मवप्रदर्शनम् । दूर च साधनाभावस्य व्यापकस्याभाव उकः । ततो व्याप्योऽपि १५ साध्याभावो निवृत्त दूति साध्यगतिः । कार्यहेतोर्वधर्म्यप्रयोगमाह। असत्यमाविति। हापि वय- भावो धूमाभावेन व्याप्त उकः । अस्ति चाऽत्र धूम रति व्यापकरण धूमाभावस्थाभाव उकः। ततो व्याप्यस्य वयभावस्थाभावेसाध्यगतिः। मनु र साधर्म्यवति व्यतिरेको नोकः । वैधर्म्यवति चाचयः । १. तत्कथमेतत्रिरूपलिङ्गास्थानमित्याह। साधणेति। साधर्म्या- प्यभिधेयेन युके प्रयोगे क्रियमाणेऽर्थादिति सामर्थ्यावैधर्नास ·५८ न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । व्यतिरेकस्य गतिर्भवतीति। हौति यस्मात् । तस्मातिरूपलिङ्गा- ख्यानमेतत् । यदि नाम व्यतिरेकोऽन्वयवति नोकोऽन्वयवचन- मामादेवावसौयते। कथमसति तस्मिन्व्यतिरेके बुयध्यवसिते साध्येन देतोरन्वयस्य बुद्ध्यावसितस्याभावात्। साध्ये नियतं साधन- ५ मन्षयवाक्यादवम्यता साध्याभावे साधनं नाशङ्कनीयम् । इतरथा माध्यनियतमेव न प्रतीतं स्यात्माध्याभावे च साधनाभावगति- र्व्यतिरेकगतिः। अतः माध्यनियतस्य साधनस्याभिधानसामर्थ्या- दन्वयवाक्येऽवसितो व्यतिरेकः । तथेति। यथान्वयवाक्ये तथार्थादेव वैधय॑ण प्रयोगेऽम्बयस्यानभिधीयमानस्यापि गतिः । कथमसति १• तस्मिन्नन्वये बुद्धिग्टहोते ते साध्याभावे हेत्वभावस्यासिद्धेरनव- सायात् । हेत्वभावे साध्याभावं नियतं व्यतिरेकवाक्यादवस्यता हेतुसंभवे साध्याभावो नागकनौयः । इतरथा हेत्वभावे नियतः साध्याभावो न स्यात्प्रतीतः । हेतुसत्त्वे च साध्यसत्त्वगतिरन्वय- गतिः। अतः साधनाभावनियतस्य साध्याभावस्थाभिधानसामर्थ्या- १॥ यतिरेकवाक्येऽन्वयगतिः। यदि नामाकाशादौ साध्याभावे साध- नाभावस्तथापि किमिति हेतुसंभवे साध्यसंभव इत्याह । नही- ति। स्वभावेन प्रतिबन्धो यस्तस्मिन्त्रमत्येकस्य साध्यस्य निवृत्त्या नापरख साधनस्य नियमेन युका नियमवती निवृत्तिः। स च स्वभावप्रतिबन्धो दिप्रकारः सर्वस्य । तादाक्यं लक्षणं निमित्तं १. यस्य स तथोकः तदुत्पत्तिलक्षणं निमित्तं यस्य स तथोकः । यो यत्र प्रतिबद्दमाख स प्रतिबन्धविषयोऽर्थः स्वभावः कारणं वा खात्। अन्यस्मिन्प्रतिबद्दत्वानुपपत्तेः। तस्मादिप्रकारः स इत्युताम् ।

·३ परिछदः।] न्यायविन्दुटोका। स च साध्येऽर्थ लिङ्गस्थत्यवान्तरेऽभिहितः। हिर्यस्मादर्थे । यस्माखभावप्रतिबन्धे निवर्त्यनिवर्तकभावस्तेन साध्यम्य निहत्तौ साधनस्य निवृत्तिं कथयता प्रतिबन्धो निवर्त्यनिवर्तकयोर्दर्शनौयः । यदि हि साधनं साध्ये प्रतिबद्धं भवेदेवं माध्यमिवृत्तौ सश्चिय- मेन निवर्तत । यतश्च तस्य प्रतिबन्धो दर्शमौयस्तस्मात्माध्य- ५ निवृत्तौ यत्माधननिवृत्तिवचनं तेनाक्षिप्तं प्रतिबन्धोपदर्शनम् । यञ्च तदाक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्शनं तदेवान्वयवचनम् । प्रतिबन्धयेद- वश्यं दर्शयितव्यः । न वक्रव्यम्तन्वयः । यस्मादृष्टान्ने प्रमाणेन प्रतिबन्धो दर्यमाम एवान्बयो नापरः कश्चित्तस्मा निवर्त्तनिव- कप्रतिबन्धो जातव्यः । तथा चान्वय एव जातो भवति । १. इतिशब्दो हेतौ । यस्मादखये व्यतिरेकगतिर्व्यतिरेके चान्वय- गतिस्तस्मादेकेनापि सपने चासपने चमत्त्वामत्त्वयोः ख्यापनं कतम् । अन्षयो मुखमुपायोऽभिधेयत्वाद्यम्य तदन्वयमुखं वाक्यम् । एवं व्यतिरेको मुखं यस्येति । इति हेतौ। यस्मादेकेनापि वाक्येन दयगतिस्तस्मादेकम्मिमाधनवाक्ये दयोरवयव्यति- ५ रेकवाक्ययोरवश्यमेव प्रयोगो न कर्तव्यः । अर्थगत्यर्थो हि शब्दप्रयोगः । अर्थवेदवगतः किं शब्दप्रयोगेण । एकमेव स्वन्वय- वाक्यं व्यतिरेकवाक्यं वा प्रयोकव्यम् । अनुपलब्धावपि व्यति- रेकेणोनोमान्वयगतिः । यत्सदुपनधिलक्षणप्राप्तमिति । साध्य- स्थासयवहारयोग्यत्वस्य निवृत्तिदृश्यसत्त्वरूपमाह। तदुपलभ्यत २. एवेति । अनुपलम्भस्य निवृत्तिमुपलम्भरूपामाह। तदनेन साध्य- मित्तिः साधननिवृत्या व्याप्ता दर्शिता। यदि च साधनसंभवेऽपि ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिछेदः। " माध्यनित्तिर्भवेत्र साधनाभावेन व्याप्ता भवेत् । अतो व्याप्तिं प्रतिपद्यमानेन साधनसंभवः साध्यसंभवेन व्याप्तः प्रतिपत्तव्यः। अत- एवाहानुपस्नभ्यमानतादृगमिति। दृश्यमसदिति प्रतीतेः संप्रत्यया- दन्वयसिद्धिरिति । यतश्च साधनं साध्यधर्मप्रतिबद्धं तादाम्य- तदुत्पत्तिभ्यां प्रतिपत्तव्यं इयोरपि प्रयोगयोस्तस्मात्पक्षोऽवश्य- मेव न निर्देष्यः । यत्माधनं माध्यनियतं प्रतीतं तत एव साध्य- धर्मिणि दृष्ट्वा साध्यप्रतीतिरतो न किंचित्माध्यनिर्देशनेत्येवमेवार्थ- मनुपलब्धिप्रयोगे दर्शयति । साधर्म्यवति प्रयोगेऽपि सामर्थ्यादेव नेह घट इति भवति । किं पुनस्तत्मामर्थ्यमित्याह । यदुप- १. लब्धिलक्षणप्राप्तमिति । अनुपलम्भानुवादः सोऽसयवहारविषय इत्यसयवहारयोग्यत्वविधिः । तथा च सति दृश्यानुपलम्भो ऽसड्यावहारयोग्यत्वेन व्याप्तो दर्शितः । नोपलभ्यत इत्यादिना साध्यधर्मिणि सत्त्वं विङ्गस्य दर्भितम् । यदि च साध्यधर्मस्तच साध्यधर्मिणि न भवेत्साधनधर्मोऽपि न भवेत् । साध्यनियतत्वात्तस्य १॥ साधनधर्मस्येति सामर्थम्। यथा साधर्म्यवत्प्रयोगे तथा वैधर्म्यवत्प्र- योगेऽपि सामर्थ्यादेव नेह सयवहारविषयोऽस्ति घट इति भवति । सामर्थ दर्शयितुमाह। यः सयवहारविषय इति। विद्यमानः । उपसन्धिलक्षणप्राप्त इति । दृश्यः । इत्येषा साध्यनिवृत्तिरुपलभ्यत एवेति साधननिवृत्तिरित्यनेन च माध्यनिवृत्तिः साधननिवृत्त्या .. व्याप्ता दर्शिता। न तथेति। यथाऽन्यो दृश्य उपलभ्यते न तथाच प्रदेशे तादृश इति दृश्यो घट उपलभ्यत इत्यनेन सायनिवृत्त- ापिका साधननिवृत्तिरसती साध्यधर्मिणि दर्भिता ।

·१ परिरेदः।] न्यायविन्दुटोका। यदि च म साध्यधर्मः साध्यधर्मिणि भवेत्साधनधर्मोऽपि न भंवेदस्ति च साधनधर्म रति सामर्थ्याप्ततः सामर्थ्याचामत्थच घट रति प्रतीतेन पक्षनिर्देशः । एवं कार्यखभावत्वोरपि सामर्थ्या- संप्रत्यय इति न पक्षनिर्देशः । कीदृशः पुनरर्थः पक्ष इत्यनेन शब्देन निर्देश्यो वक्रव्य इत्याह। स्वरूपेणेवेति । साध- त्वेनैव स्वयमिति वादिना इष्ट इति नोक एवापि विष्टोऽपौ- त्यर्थः । एवंभूतः सम्प्रत्यक्षादिभिर निराकृतो योऽर्थः स पक्ष इत्युच्यते । अथ यदि न पक्षो निर्देश्यः कथमनिर्देण्यस्य लक्षणमुक्रम् । न साधनवाक्यावयवत्वादस्य लक्षणमुक्रमपि त्व- साध्यं केचित्माध्यं साध्यं चासाधं प्रतिपत्राः । तत्माध्यासाध्य- १. विप्रतिपत्तिनिराकरणा) पक्षलक्षणमुक्रम् । स्वरूपेणेष्ट इत्यस्य विवरणम् । साध्यत्वेनेष्ट इति पक्षस्य साध्यत्वासापरमस्ति रूपम् । अतः स्वरूपं साध्यत्वमिति । एवशब्दं विवरौतमाह । खरूपेणैवेति । मनु चैवशब्दः केवल एव प्रत्यवमर्षव्यस्तत्किमर्थं स्वरूप- " शब्देन सह प्रत्यवमृष्टः । उच्यते । एवशब्दो निपातो द्योतकः । पदान्तराभिहितस्यार्थस्य विशेष द्योतयतीति पदान्तरेण विशेष्य- वाचिना सह निर्दिष्टः । न साधनत्वेनापौति। यमाघनत्वेन निर्दिष्टं तत्साधनत्वेनेष्टमसिद्धत्वाञ्च साध्यत्वेनापौष्टं तस्य निवृत्यर्थ एवशब्दः तदुदाहरति । यथेति । शब्दस्यानित्यत्वे माध्ये चाक्षु- २. पत्वं हेतुः । शब्देऽसिद्धत्वात्माध्यमित्यनेम साध्यत्वेनेटिमाह । तदिति । चाक्षुषत्वमिहेति गन्दे न साध्यत्वेनवेष्टमिति । साथ- ·. न्यायविन्दुटोका। [३ परिछेदः। वेनेष्टिनियमाभावमाह । साधनत्वेनाभिधानादिति । यतः साधनत्वेनाभिहितमतः साधनत्वेनापौष्टम् । न साध्यत्वेनैवेति । खयमित्यनेन स्वयंशब्दं व्याख्येयमुपक्षिप्य तस्थार्थमाह । वादि- नेति। स्वयंशब्दो निपातः । आत्मन इति षष्ठ्यन्तस्यात्म- । नेति च हतौयान्तम्याथै वर्तते । तदिह बतौयान्तस्यात्मशब्द- स्थार्थ वृत्तः स्वयंशब्दः । श्रात्मशब्दश्च संबन्धिशब्दो वादी च प्रत्यासन्नभूतो यस्य वादिन श्रात्मा हतौयार्थयुतः स एव हतौ- यार्थयुको निर्दिष्टो वादिनेति । नन स्वयंशब्दस्य वादिनेत्येष पर्यायः । कः पुनरमौ वादौत्याह । यस्तदेति । वादकाले १. साधनमाह। अनेकवादिसंभवेऽपि स्वयंशब्दवाच्यस्य वादिनो विशेषणमेतत् । यद्येव वादिन इष्टः साध्य इत्युक्तम् । एतेन च किमुक्तन । अनेन तदा वादकाले तेन वादिना स्वयं यो धर्मः साधयितुमिष्टः स एव साध्यो नेतरो धर्म इत्युकं भवति । वादिनो ऽनिष्टधर्मसाध्यत्वनिवर्तनमस्य वचनस्य फलमिति यावत् । १५ श्रथ कस्मिन्मत्यन्यधर्मसाध्यत्वसंभवो यनिवृत्यर्थ चेदं वक्रव्यमि- स्याह । तच्छास्वकारेणेति । यच्छास्त्रं तेन वादिनाऽभ्युपगतं कास्वकारेण तस्मिन्माध्यधर्मिण्यनेकस्य धर्मस्याभ्युपगमे सत्य- न्यधर्मसाध्यत्वसंभवः। तथा हि शास्त्र येनाभ्युपगतं तमिद्धो धर्मः सर्व एव तेन साध्य इत्यस्ति विप्रतिपत्तिरनेनापास्यते। अनेकधर्मा- १. भ्युपगमेऽपि सति स एव साध्यो यो वादिन इष्टो नाऽन्य इति । मनु च गावानपेचं वस्तुबलप्रवृत्तं लिङ्गम् । अतोऽनपेक्षणो- बत्लाम शाखे खित्वा वादः कर्तव्यः। सत्यम्। बाहोपुरुषिकवा ·२ परिच्छेदः1] न्यायविन्दुटोका। तु यद्यपि कचिच्छास्त्रे स्थित इति किंपिकाखमभ्युपगतः, साधनमाह। तथापि य एव तस्येष्ठः स एव साध्य रति ज्ञापनायेदमुक्तम् । इष्ट इति । दृष्टशब्दमुपक्षिष्य व्याच । यत्रार्थ अात्मनि विरुद्धो वादः प्रक्रान्तो नास्त्यात्मेत्यात्म- प्रतिषेधवाद अात्मसत्तावादविरुद्धो विधि-प्रतिषेधयोर्विरोधात् । तेन विवादेन हेतुना साधनमुपन्यस्तम् । तस्थात्मार्थस्य सिद्धिं निश्चयमिच्छता वादिना मोऽर्थः माध्य इत्युकं भवतौष्टशब्देन । यत्तदित्युकं भवतीतिग्रहणमन्ते तदिहापेक्ष्य वाक्यं परिसमाप- यितव्यम्। यद्यपि परार्थानुमान उक एव माध्यो युको ऽनुकोऽपि तु वचनेन माध्यः सामोक्रतत्त्वात्तस्य । कुत एतदित्याह । तदि- १. त्यादि । तदिति । सो ऽधिकरणमाश्रयो यस्य म तदधिकरणो विवादस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादित्येतदुकं भवति । यम्माद्विवादं निराकर्तुमिच्छता वादिना माधनमुपन्यस्तं तस्माद्यदधिकरणं विवादस्य नदेव सायम् । यतो विरुद्धं वादमपनेतुं माधनमुप- न्यस्तम् । तच्चत्र साध्यं किमिदानौं जगति नियतं किंचित्माध्यं १५ स्थादिति । अनुक्रमपि परार्थानुमाने साध्यमिष्टं तददाहरति । परार्था इति । चक्षुरादिर्येषां श्रोत्रादौनां ते चक्षुरादय इति धर्मों । परस्मायिमे परार्था इति साध्यं पारार्थम् । संघातत्वादिति हेतुः । व्याप्तिविषयप्रदर्शनं शयनासनाचगवदिति । मासनं च ते श्रादौ यस्य तच्छयनासनादि पुरुषोपभोगा संचातरूपम् । तबदच । यत्प्रमाणे यदयात्माचक्षुरादय शयन- २.

·९ न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। इत्यात्मार्थता नोका। अनुक्राण्यात्मार्थता साध्या । तथा हि । सांख्येनोकामख्यात्मा । तबिरुद्धं बौद्धेनोक नात्यात्मेति । ततः सांख्येन स्ववादविरुद्धं बौद्धवादं हेवकत्य विरुद्धवादनिराकर- णाय स्ववादप्रतिष्ठापनाय च साधनमुपन्यस्तम् । अतो ऽनुक्का- । प्यात्मार्थता साध्या तदधिकरणत्वाविवादस्य । शयनासनादिषु हि पुरुषोपभोगाङ्गेयात्मार्थत्वेनान्वयो न प्रसिद्धः संघातत्वस्य । परार्थमात्रेण तु सिद्धः। ततः परार्था इत्युक्तम्। चक्षुरादय इत्यत्रा- दियहणा विज्ञानमपि परार्थ साधयितुमिष्टम् । विज्ञानाच पर प्रात्मैव स्यात्। परस्यार्थकारि विज्ञानं सेत्स्यतौति सामर्थ्या- १. दात्मार्थत्वं सिध्यति चक्षुरादौनामिति मत्वा परार्थग्रहणं छतम् । तेनेष्टसाध्यवचनेन नोक्रमात्रमपि तु प्रतिवादिनो विवादास्पदत्वादादिनः साधयितुमिष्टमुक्तमनुकं वा प्रकरणगम्यं साध्यमित्युकं भवति । अनिराकृत इति व्याख्येयम् । एतदित्यनन्तरप्रकान्तं यत्पक्ष- १५ लक्षणमुकं साध्यत्वेनेष्टेत्यादि । एतलक्षणेन योगे ऽप्यों न पक्ष इति प्रदर्शनार्थ प्रदर्शनायानिराकृतयहणं कृतम् । कीदृशो ऽर्थो न पक्षः साधयितुमिष्टोऽपौत्याह। यः साधयितुमिष्टो ऽर्थः प्रत्यक्षं चानुमानं च प्रतौतिश्च स्ववचनं चैतेनिराक्रियते विपरीतः साध्यते न स पक्ष इति । १. तति । तेषु चतुर्पु प्रत्यक्षादिनिराहतेषु प्रत्यचनिराहतः कौमः । यथेति । यथाऽयं प्रत्यक्षनिरारुतस्तथान्येऽपि द्रष्टव्या रति यथाशदार्थः । अवणेन प्रायः श्रावणः । न आवशो ·३ परिरेदः। न्यायविन्दुटोका। - श्रावणः प्रोण न ग्राम रति प्रतिज्ञार्थः । प्रोपागायत्वं शब्दस्य प्रत्यक्षसिद्धेन श्रोग्राह्यत्वेन बाध्यते । अनुमाननिराहतो यथा नित्यः शब्द रति सदस्य प्रतिज्ञातं नित्यत्वमनित्यत्वेनानुमानसिद्धेन निराक्रियते । प्रतीत्या निराकतः। अचन्द्र इति । चन्द्रशम्दवाच्यो न भवति । मोति प्रतिज्ञातार्थः । अयं च प्रतीत्या निराहतः । प्रतीतो ऽर्थ उच्यते। विकल्पविज्ञानविषयः प्रतीतिः। प्रतीतत्वं विकम्प- विज्ञानविषयत्वमुच्यते। तेन विकन्यविज्ञानविषयत्वेन प्रतीतिरूपेण गशिनश्चन्द्रशब्दवाच्यत्वं सिद्धमेव । तथा हि। यदिकम्पजामयावं तच्छन्दाकारसंसर्गयोग्यम् । तत्मांकेतिकेन शब्देन वकुं शक्यम् । १. अतः प्रतीतिरूपेण विकल्पविज्ञानविषयत्वेन सिद्धं चन्द्रशब्द- वायत्वमचन्द्रत्वस्य बाधकं द्रष्टव्यम् । स्वभावतुख प्रतीतिः । यस्मादिकम्पविषयत्वमात्रानुबन्धिनी सांकेतिकशब्दवाच्यता ततः स्वभावत सिद्धं चन्द्रशब्दवाच्यत्वमवाच्यत्वस्य बाधकं द्रष्टव्यम् । खवचनं प्रतिज्ञार्थस्यात्मौयो वाचकः शब्दस्तेन निराशतः । १५ पतिज्ञार्थो न साध्यः । यथा नानुमानं प्रमाणम् । अचानुमा- मस्य प्रामाण्यनिषेधः प्रतिज्ञार्थः । स नानुमानं प्रमाणमित्यनेन खवाचकेन वाक्येन बाध्यते । वाक्यं तत्प्रयुज्यमानं कः शाब्दस्य प्रत्ययस्य सदर्थत्वमिष्टं सूचयति। तथा हि। मदाक्याद्योऽर्थसंप्रत्यय- स्तवोत्पद्यते सोऽसत्यार्थ रति दर्शयवाक्यमेव नोच्चारयेदशा । .. वचनार्थवेदसत्यः परेण ज्ञातव्यो वचनमपार्थकम् । योऽपि हि सर्व मिया अवौमौति वक्रि सो ऽप्यस्य वाक्यस्य सत्यार्थत्वमादयशेव .wm ·४ न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। वाक्यमुच्चारयति । यद्येतद्वाक्यं सत्यार्थमादर्शितमेवं वाक्यान्त- राण्यात्मौयान्यसत्यार्थानि दर्शितानि भवन्ति । एतदेव तु यद्य- सत्यार्थमन्यान्यसत्यार्थानि न दर्शितानि भवन्ति । ततश्च न किंचिदच्चारणस्य फलमिति नोच्चारयेत्। तस्मादाक्यप्रभवं वाक्या- । स्लिम्बनं विज्ञानं सत्यार्थ दर्शयन्नेव वक्ता वाक्यमुच्चारयति । तथा च सति बाह्यवस्तुनाऽन्तरीयकं शब्दं दर्शयता शब्दजं विज्ञानं सत्यार्थ दर्शयितव्यम् । ततो बाझार्थकार्याच्छब्दादुत्पन्न विज्ञानं सत्यार्थमादर्शयता कार्यलिङ्गजमनुमानं प्रमाणं शाब्दं दर्शितं भवति । तस्मानानुमानं प्रमाणमिति अवता शाब्दस्य प्रत्यय- १. स्यामन्याह्य उनोऽसदर्थत्वमेव ह्यप्रामाण्यमुच्यते। नान्यत्। शब्दो- बारणसामर्थाचार्याविनाभावौ स्वशब्दो दर्शितः । तथा च सन्नर्थो दर्शितः। ततः कल्पितादर्थकार्याच्छब्दाच्छाब्दप्रत्ययार्थस्था- नमितं सत्त्वं प्रतिजायमानमसत्त्वं प्रतिबध्नाति । तदेवं स्व- वचनानुमितेन सत्त्वेनासत्त्वं वाच्यमानं स्ववचनेन बाधितमुक्रमि- १॥ त्ययमत्रार्थः । अन्ये त्वाः। अभिप्रायकार्याच्छब्दाज्जातं ज्ञानमभिप्राया- लम्बनं मदर्थमिच्छतः शब्दप्रयोगः । तेनाप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं बाध्यत इति। तदयुतम् । यत दह प्रतौतेः स्वभावहेतुत्वं खवच- मस्य च कार्य हेतुत्वं कल्पितमिष्टम्। न वास्तवम्। अभिप्रायकार्यत्वं १. वास्तवमेव शब्दस्य । ततस्तदिह न रायते। किं च यथाऽनु- मानमनिच्छन्वयव्यभिचारित्वं धूमस्य न प्रत्येति । तथा शब्द- खाप्यभिप्रायाव्यभिचारिलं न प्रत्येष्वति । बाधवस्तुप्रत्यायनाय ·३ परिदः।] न्यायविन्दुटोका। च शब्दः प्रयुज्यते। तब, शब्दस्थाभिप्रायाऽविनाभाविवाभ्युपगम- पूर्वकः शब्दप्रयोगः । अपि च न बाभिप्रायनिवेदनाय शब्द उच्चार्यते । अपि तु बाहावस्तसत्त्वप्रतिपादनाय । तस्मा- हायवस्तुविनाभाविवाभ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः। ततः पूर्वकमेव व्याख्यानमनवद्यम् । एवं सत्यनिराहतग्रहणेनानन्तरोकायत्वारः पशवदाभासन्त इति पक्षाभासा निरस्ता भवन्ति । संप्रति पक्षलक्षणपदानि येषां व्यवच्छेदकानि तेषां व्यवदेन यादृशः पार्थो लभ्यते तं दर्शयितुं व्यवच्छेद्यान्संक्षिप्य दर्शयति । एवमित्यनन्तरोक- क्रमेण मिद्धस्य विपर्यायेण विपरीतत्वेन हेतुना साध्यो द्रष्टव्यः । यस्मादमिद्धो ऽर्थो विपरीतः म साध्य इत्यर्थः । सिद्धय विप- रौतोऽसिद्धम्य। तस्मादसिद्धः माध्यः। प्रसिद्धोऽपि न सर्वो ऽपितु साधनत्वेनोकस्यासिद्धस्यापि विपर्ययेण स्वयं वादिमा माधयितु- मनिष्टस्या सिद्धस्य विपर्ययेण। तथोक्रमात्रस्यासिद्धस्यापि विप- र्ययेण तथा निराकृतस्यासिद्धस्यापि विपर्यायेण साध्यः । यथायं ५ पञ्चभिर्व्यवच्छेचे रहितो ऽर्थो ऽमिट्टो साधनम् । वादिनः स्वयं साधयितुमिष्ट उक्रोऽनुको वा प्रमाणैरनिराहतः साध्यः । म एवासौ वरूपेणैव खयमिष्टो ऽनिराकृत एतैः पदेशक इत्यर्थः । यवायं साध्यः स पक्ष उच्यते । इतिशब्द एवमर्थे । एवं पल- लक्षणमनवद्यमिति। अविद्यमानमवद्यं दोषो यस्य तदनवद्यम् । .. दर्शितं कथितम् । चिरूपलिजाख्यानं परिसमापथ्य प्रमशागतंच पसार ·न्यायविन्दुटोका। [३ परिरेदः। मभिधाय हेत्वाभासावकामस्तेषां प्रस्तावं रचयति त्रिरूपे- त्यादिना। एतदुकं भवति। त्रिरूपलिङ्गाख्यानं बकुकामेन स्फुटं तदकव्यम् । एवं च तत्स्फुटमुक्तं भवति । यदि तच्च तत्प्रतिरूपकं बोध्यते । इयजाने हि तदिविक्रमुपादेयं सुज्ञातं भवतीति । • चिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानमिति प्रागुक्रम् । तत्रेति । तस्मि- मति चिरूपलिङ्गाख्याने परार्थानुमाने सतीत्यर्थः । त्रयाणां रूपाणं मध्य एकस्याप्यनुक्रौ। अपिशब्दावयोरपि।साधनस्याभासः सदृशं साधनस्य न साधनमित्यर्थः । त्रयाणं रूपाणं न्यूनता नाम साधनदोषः । न केवलमनुकावुनावण्यसिद्धौ सन्देहे वा १. कस्येत्याह। प्रतिपाद्यस्य प्रतिवादिनः प्रतिपादकस्य च वादिनो हेत्वाभासः । अथ कस्य रूपस्या सिद्धौ सन्देहे वा किंमंज्ञको हेवाभास इत्याह । एकस्य रूपस्येति । धर्मिणा सह संबन्धी धर्मिसंबन्धः। धर्मिणि सत्त्वं हेतोः। तस्यासिद्धौ सन्देहे वा ऽसिद्ध- संजको हेत्वाभासः । असिद्धत्वादेव च धर्मिण्यप्रतिपत्तिहेतुन १॥ साध्यस्य न विरुद्धस्य न संशयस्य हेतुरपि त्वप्रतिपत्तिहेतुर्न कस्यचिदतः प्रतिपत्तिरिति कृत्वा। अयं चार्थो ऽसिद्धसंज्ञाकरण- देव प्रतिपत्तव्यः । उदाहरणमाह । यथेत्यादि । अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वविशिष्टे शब्दे साध्ये चाक्षुषत्वं चक्षुर्याद्यत्वं शब्दे दयो- रपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धम् । चेतनास्तरव इति तरूणां १. चैतन्ये साधे सर्वा त्वक् सर्वत्वक् तस्या अपहरणे सति मरणं दिगम्बरैरुपन्यसाम् । प्रतिवादिनो बौड़खामिडूम्। कस्मादसिद्ध- मित्याह। विज्ञानं रेन्द्रियं वायुख । स्पादिविज्ञानोत्पाथा यद- ·३ परिदः।] वायविन्दुटोका। मुमितं कार्यान्त तं पजुर्गोलकादिखितरूपं तदिन्द्रियम् । श्रायुरिति लोके प्राण उच्चन्ते । न चागमसिहमिह युज्यते वनम् । अतः प्राणखभावमायुरिह । तेषां निरोधो निवृत्तिः । स लक्षणं तत्त्वं यस्य तत्तथोकम् । तथाभूतस्य मरणयानेन बौद्धेन प्रतिज्ञातत्वात् । यदि नामैवं तथापि कथममिकमि- । त्याह । तस्य च विज्ञानादिनिरोधात्मकम्य तरुष्वसंभवात् । मत्तापूर्वको निरोधः । ततव यो विज्ञाननिरोधं तरुविच्छत्म कथं विज्ञानं नेच्छेत् । तस्माद्विजानामिष्टेनिरोधोऽपि नेष्टम्तरुषु । ननु च गोषो ऽपि मरणमुच्यते । म च तरुषु सिद्धः । सत्यम् । केवलं विज्ञानसत्तया व्याप्तं यन्मरणं तदिह हेतुर्विज्ञाननिरो- १. धश्च । तत्मत्तया व्याप्तो न शोषमात्रम् । ततो यन्मरणहेतुम्त- तरुष्वसिद्धम् । यत्तु सिद्धं शोषात्मकं तदहेतुः। दिगम्बर साध्येन व्याप्तमव्याप्तं वा मरणमविविध मरणमात्रं हेतुमाह । तदस्य वादिनो हेतुभूतं मरणं न जातम् । अजानामिळू शोषकपम् । शोषरूपस्य मरणम्य तरुषु दर्शनात् । प्रतिवादिनम्न जातमतो " ऽसिकम् । यदा तु वादिनो ऽपि जातं तदा वादिनोऽप्यसिद्धं स्थादिति न्यायः । अचेतनाः सुखादय इति । सुखमादिर्यषां दुःखादौनां ते सुखादयः। तेषामचैतन्ये साध्य उत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वं वा लिजमुपन्यस्तम् । य उत्पत्तिमन्तोऽनित्या वा ते न चलना यथा रूपादयः । तथा चोत्पत्तिमन्तोऽनित्या वा सुखादय- १. सामादचेतनाः । चैतन्यं तु पुरुषस्य खंरूपम् । अत्र चोत्पक्तिमत्त्व- मनित्यत्वं वा पर्यायेण हेतुर्न युगपत्। तच्च दथमपि सांखया ·[१ परिच्छेदः। न्यायविन्दुटोका। (- वादिनो न सिद्धम् । परार्थो हि हेपन्यासः । तेन यः परस्य सिद्धः स हेतुर्वक्रव्यः । परस्य चासत उत्पाद उत्पत्ति- मत्त्वम् । सतश्च निरम्बयो विनाशोऽनित्यत्वं सिद्धम् । तादृशं च इयमपि सांख्यस्था सिद्धम् । इहाप्यनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वसाधना- ५ ज्ञानादादिनोऽसिद्धम् । यदि त्वनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वयोः प्रमाणं वादिनो ज्ञातं स्यात्। वादिनोऽपि सिद्धं स्यात् । ततः प्रमाणा- परिज्ञानादिदं वादिनो ऽसिद्धम् । संदिग्धासिद्धं दर्यितुमाह । स्वयमिति । इतोरात्मनः सन्देहे ऽसिद्धः । तदाश्रयणस्य चेति । तस्य हेतोराश्रयणमाीयते ऽस्मिन्हेतुरित्याश्रयणं हेतोर्व्यतिरिक आश्रयभूतः साध्यधर्मों कथ्यते । तत्र हि हेतुर्वर्त्तमानो गमकत्वेनाश्रीयते । तस्याश्रय- पास्य सन्देहे संदिग्धः । स्वात्मना संदिह्यमानमुदाहर्तमाह। यथेति। बाष्प त्रादि- र्यस्य स बाष्पादिरूद्भावेन बाष्पादित्वेन संदिह्यमानो भूतसंघात ॥ इति । भूतानां पृथिव्यादौनां संघातः समूहः । अग्रिसिद्धा- वग्रिसियर्थमुपादीयमानोऽसिद्धः । एतदुक्तं भवति । यदा धूमो ऽपि बाष्पादित्वेन संदिग्धो भवति । तदासिद्धो गमक- रूपानिश्चयाडूमतया निचितो वङ्गिजन्यत्वाइमकः । यदा तु संदिग्धस्तदा न गमक इति । असिद्धताख्यो दोषः । श्राश्रयणसिद्धमुदाहरति । यथेति । इह निकुन्न इति धर्मी। पर्वतोपरिभागेन तिर्यनितेन प्रकादितो भूभागो निकुञ्जः । मयूर इति साध्यम् । केकायितादिति हेतुः । केकाथितं ·३ परिछेदः ।] न्यायविन्दुटोका। मयूरध्वनिः । कथमाश्रयणसिद्ध इत्याह । तदापात रति । तस्य केकायितस्यापात आगमनं तस्य देशः स उच्यते । यस्माद्देशादागच्छति केकायितम् । तम्य विधमे व्यामोहे मत्ययमाश्रयणसिद्धः । निरन्तरेषु बहुषु निकुनेषु सत्सु यदा केकायितापातविभ्रमः किमम्मात्रिकुनाकेकायितमागत- माहोम्बिदस्मादिति तदाश्रयणामिद्ध इति । धर्मिणो सिद्धावयसिद्धृत्वमुदाहरति । यथेति । सर्वम्मिन्- गतः स्थितः सर्वगतो व्यापौति यावत् । व्यापित्व प्रात्मनः साध्ये मर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वं लिङ्गम् । सर्वत्र देश उपलभ्यमानाः सुख- दुःखेच्छाद्देषादयो गुणा यम्यात्मनस्तस्य भावम्तत्त्वम् । न गुणण १. गुणिनमन्तरेण वर्तन्ते । गुणानां गुणिनि समवायात् । निष्क्रिय- श्वात्मा। ततश्च यदि व्यापौ न भवेत्कथं दक्षिणापथ उप- लधाः सुखादयो मध्यदेश उपस्नभ्येरन् । तम्मात्मर्वगत पात्मा । तदिह बौद्धस्थात्मैव न सिद्धः किमुत मर्वत्रोपनन्यमानगुणात्वं सिध्येत्। तस्येत्यसिद्धौ हेत्वाभासः । पूर्वमाश्रयणमन्देहेन धर्मिणि " मन्देह उकः । संप्रति त्वसिद्धो धर्युक इत्यनयोर्विशेषस्तदेव- मेकस्य रूपस्य धर्मिबद्धस्यासिद्धावसिद्धो हेत्वाभासः । तथा परस्यैकस्य रूपस्यासपक्षेऽसत्त्वाख्यम्यामिद्धावनेकान्तिको हेत्वाभासः । एको ऽन्त एकान्तो निश्चयः । स प्रयोजनमये- त्यैकान्तिकः । नेकान्तिकोऽनकान्तिकः । यस्मात्र साध्यस्य न १. विपर्ययस्य निश्चयो ऽपि तु तदिपरौतः संशयः । साथेतरयो. संशयास्तरनकातिक उः । तमुदाहरति । यथेत्यादिना ।

·न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । अनित्यत्वमादिर्यस्य सोऽमित्यत्वादिको धर्मः। श्रादिशब्दादप्रयत्ना- मन्नरौयकत्वं प्रयवानन्तरोयकत्वं नित्यत्वं च परिग्रहाते । प्रमेयत्वमादिर्यस्य स प्रमेयत्वादिकः । श्रादिशब्दादनित्यत्वं पुनरनित्यत्वममूर्तत्वं च ग्टह्यते । शब्दस्य धर्मिणो ऽनित्यत्वादिके ५ धर्म साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मो ऽनैकान्तिकः । चतुर्णमपि विपक्षे ऽसत्त्वमसिद्धम्। तथा हि। अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादाकाशवहट- वदिति प्रमेयत्वं सपक्षविपक्षव्यापि । अप्रयत्नानन्तरीयकः शब्दो नित्यत्वादिद्युदाकाशवपटवच्चेत्यनित्यत्वं सपक्षकदेशवृत्ति विद्यु- दादावम्ति नाकाशादौ । विपक्षव्यापि प्रयत्नानन्तरौयके सर्वत्र १० भावात् । अनित्यत्वात्प्रयत्नानन्तरौयकः शब्दो घटवदिशुदाका- शवश्चेत्यनित्यत्वं विपक्षकदेशशब्दवृत्ति विद्युदादावस्ति माका- शादौ । सपक्षव्यापि सर्वत्र प्रयत्नानन्तरोयके भावात् । नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वादाकाशपरमाणुवत्कर्मघटववेत्यमूर्तत्वमुभयैकदेश- वृत्ति । उभयोरेकदेश त्राका कर्मणि च वर्तते । परमाणौ १५ तु सपक्षकदेशे घटादौ च विपकदेशे न वर्तते । मूर्तत्वाइट- परमाणुप्रस्तौनाम् । नित्यास्तु परमाणवो वैशेषिकैरभ्युप- गम्यको । ततः सपनान्तर्गताः । अस्य चतुर्विधस्य पक्षधर्मस्या- सत्त्वमसिद्धं विपक्षे। ततो ऽनेकान्तिकता। यथा चास्थ रूपस्या- सिद्धावनैकान्निकस्तथाऽस्यैव विपक्षे ऽसत्त्वाख्यस्य रूपस्य सन्देहान- १. कान्निकः । तमुदाहरति यथेति । सर्वज रति । असर्वज्ञत्वं साध्वम् । कचिद्विवक्षित इति वारभिप्रेतः पुरुषो धर्मों राम पादिर्वस देवादेः स रागादिः स यस्यास्ति स रागादि- ·३ परिदः। न्यायविन्दुटोका। मानिति द्वितीयं साध्वम्। वाग्रहणं रागादिमत्त्वस्य पृथक्याध्यत्व- ख्यापनार्थम् । ततो ऽसर्वज्ञत्वे रागादिमत्त्वे वा साध्ये प्राते वकृत्वं वचनशकिस्तदादिर्यस्थोन्मेषनिमेषादेः स वकृत्वादिको धर्मो ऽने- कांन्तिकः । संदिग्धा विपक्षाघात्तिर्यस्य स तथोक्तः। असर्वज्ञत्वे साध्ये सर्वशत्वं विपक्षः । तत्र वचनादेः सत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धम् । अतो न जायते वका सर्वज उतासर्वज इत्यनेकान्तिकं वतृत्वम् । ननु च सर्वजो वका मोपलभ्यते सत्कथं वचनं सर्व संदिग्धम् । अत एव सर्वजो वका नोपलभ्यत इति। एवंप्रका- रस्यैवंजातीयस्यानुपलम्भस्य सन्देहहेतुत्वात् । कुत इत्याह। अदृश्यात्मा विषयो यस्य तस्य भावो ऽदृश्यात्मविषयत्वं तेन सन्देह- १. हेतुत्वम् । यतो ऽदृश्यविषयो ऽनुपलम्भः संशयहेतुन निययकेतु- स्तनो ऽसर्वज्ञविपनासर्वज्ञादकृत्वादेावृत्तिः मंदिग्धा । नानुपल- भात्। सर्वशे वकृत्वमसद्रूपमपि तु सर्वज्ञत्वेन सह वकृत्वस्य विरो- धात् । एतन्त्र सर्वज्ञत्व–वकृत्वयोर्विरोधो नास्ति । विरोधाभावाच कारणाझतिरेको न सिध्यतौति संबन्धः । व्याप्तिमन्तं व्यति- ।" रेकं दर्शयति । यः सर्वज्ञ इति। साध्याभावरूपं सर्वजत्वमनूध म स वका भवतीति साधनम्य वकृत्वस्याभावो विधीयते । तेन साध्याभावः साधनाभावे नियतत्वात्माधनाभावेन व्यान उक इति व्याप्तिमानीदृशो व्यतिरेको विरोधे सति वतृत्व- सर्वज्ञत्वयोः सिध्येत् । न चास्ति विरोधः। तस्मात्र सिध्यति । .. कुत इत्याह । सन्देहात् । यतो विरोधाभावमामात्मन्देहः । सन्देहाइतिरेकासिद्धिः। कथं विरोधाभावः। हौति। बमा- ·न्यायविन्दुटोका। [३ परिवः । । कतुं तत्कुतो विविध एव विरोधो नाऽन्यः । तस्मात्र वकृत्वसर्वज्ञत्वयोर्विरोधः । कः पुनरसौ विविधो विरोध इत्याह । अविकलकारण- स्येति । अविकलानि समग्राणि कारणानि यस्य स तथोकः । थस्य कारणवैकल्यादभावो न तस्य केनचिदपि विरोधगतिः । ५ तदर्थमविकलकारणग्रहणम् । ननु च यस्यापि कारणमाकल्यं तस्यापि निवृत्तिरशक्या केनचिदपि विरोध- गतिः । एवं तर्हि । अविकलकारणस्यापि यकृतात्कारणवैक- यादभावः । तेन विरोधगतिः। तथा च सति यो यस्य विरुद्धः स तस्य किंचित्कर एव । तथा हि । शौतस्पर्णस्य जनको भूत्वा १. गौतस्पर्मान्तरजननशक्ति प्रतिबनगौतस्पस्य निवर्तको वि- रुद्धः । तस्माद्धेतवैकल्यकारी विरुद्धो जनक एव । निवर्त्यस्य सहानवस्थानविरोधश्चायम् । ततो विरुद्धयोरेकस्मिन्नपि क्षणे सहावस्थानं परिहर्तव्यम् । दूरस्थयोर्विरोधाभावाच्च निकट- स्थयोरेव निवर्वनिवर्तकभावः । तस्माद्यो यस्य निवर्तकः स ॥ तं यदि परं हतौये चणे निवर्तयति । प्रथमे क्षणे सबिपत- बसमर्थावस्थानयोग्यो भवति । द्वितीये विरुद्धमसमर्थ करोति । हतीये त्वसमर्थ निवृत्ते तद्देशमाकामति । तत्रालोको गति- धर्मा क्रमेण जलतरंगन्यायेन देशमाक्रामन् यदाऽन्धकारे निर- तरमालोकक्षणं जनयति । तदालोकसमीपवर्तिनमन्धकार- १. मसमर्थ जनयति । ततोऽसामयं तस्य यस्य समीपवालोकः । असामर्थ नियन्ते तादृशो जायत पालोकः, इत्येवं क्रमेणलोके- नाकारो ऽपनेवः । तयोग्यवर्शन गौतत्पर्यो निवर्तनीयः। बदा ·१ परिदः।] न्यायविन्दुटोका। वालोकस्तत्रैवान्धकारे देश जन्यते तदा यतः क्षणादन्धकार- देशस्यालोकस्य जनकक्षण उत्पद्यते तत एवान्धकारोऽन्धकारा- न्तरजनमासमर्थ उत्पत्रः। ततोऽसमर्थावस्थाजनकत्वमेव निवर्तक- त्वम् । अतश्च यस्मिन् लणे जनकस्ततस्तृतौये लणे निवृत्तो विरुद्धो यदि गौघं निवर्तते । जन्यजनकभावाच मंतानयोर्विरोधो म । वणयोः । यद्यपि च म संतानो नाम वस्तु तथापि मतानिनो वस्तभूताः । ततोऽयं परमार्थ: न क्षणयोर्विरोधः । अपि तु बहनां क्षणानाम् । यतः सत्म दहनक्षणेषु प्रवृत्ता अपि गौत- क्षणा निवृत्तिधर्माणो भवन्तौति। संतानयोर्निवनिवर्तकत्व- निमित्ते च विरोधे स्थिते सर्वेषां परमाणनां सत्यप्येकदेशाव- .. स्थानाभावेन विरोध इतरेतरमंतानानिवर्तनासेषां गतिधर्मा चालोको यां दिशमाक्रामति तद्दिवर्तिनो विरोधिसतानाधि- वर्तयति। ततोऽपवरकैकदंशस्था प्रदीपप्रभाऽन्धकारनिकटवर्ति- न्यपि नान्धकारं निवर्तयति। अन्धकाराकान्तायां दिण्या- लोकक्षणान्तरजननासामर्थ्यात् । कारणासामर्थ हेतुकृतं संतान- ।। निष्ठमेव विरोधं दर्शयता भवतेति कृतम् । भवतः प्रबन्धेन वर्तमानस्य गौतस्पर्णसंतानस्याभावो ऽन्यस्योषणम्पर्शसंतानस्य भावे सतौति । ये वाडर्म विरोधो वास्तव इति तदं वक्रव्याः । यथा न निष्पने कार्य कश्चिजन्यजनकभावो नाम दृष्टो ऽस्ति । कारण- १० पूर्विका तु कार्यप्रवृत्तिरतो वास्तव एव । तदब निवृत्ते वस्तुनि कचिदिष्टो माम विरोधो ऽस्ति । दहननिमित्तं तु तपास ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः। क्षणान्तरासामर्थ्यमतो विरोधो ऽपि वास्तव एव । उदाहरणमाह । गौतयोष्णच तावेव स्पर्णी तयोरिव । गौतोष्णपर्णयोर्हि पूर्व- वद्विरोधो योजनौयः । द्वितीयमपि विरोध दर्शयितमाह। परस्परं परिहारः । परित्यागस्तेन स्थितं लक्षणं रूपं ययोस्तद्भावः परस्परपरि- हारस्थितलक्षणता तया। दह यस्मिन्परिच्छिद्यमाने यावच्छि- धते तत्परिच्छिद्यमानमवच्छिद्यमानपरिहारेण स्थितरूपं द्रष्ट- व्यम् । नौले च परिच्छिद्यमाने ताद्रूष्यप्रच्युतिरवच्छिद्यते तदयवच्छेदे नौलापरिच्छेदप्रसङ्गात् । तस्मादस्तुनो भावाभावौ १. परस्परपरिहारेण स्थितरूपौ। नौलात्तु यदन्यद्रूपं तत्रौला- भावाव्यभिचारि। नौलस्य दृश्यस्य पौतादावुपलभ्यमाने ऽनुपल- म्भादभावनिश्चयात् । यथा च नौलमभावं परिहरति तदद- भावाव्यभिचारि पौतादिकमपि । तथा च भावाभावयोः माक्षाविरोधौ वस्तुनोस्त्वन्योन्याभावाव्यभिचारित्वाविरोधः । कस्य १५ चान्यचाभावावसायो यो नियताकारो ऽर्थस्तस्य । न त्वनियता- कारो ऽर्थः क्षणिकत्वादिवत् । चणिकत्वं हि सर्वेषां नौला- दौनां स्वरूपात्मकम् । अतो न मियताकारम् । यतः क्षणि- कत्वपरिहारेण न किंचिहण्यते । यद्येवमभावो ऽपि न नियता- कारः । कथं न। नियताकारो नाम यावता वस्तरूपविविका- २० कारः कल्पितो ऽभावः । ततो दृष्टं कल्पितं वा नियतं रूप- मन्यचासदवसीयते नानियतम् । एवं नित्यत्वे पिशाचादिरपि नि- यताकारः कम्पितो द्रष्टव्यः । एकात्मकत्वविरोधचावम् । वबोर्डि ·१ परिदः। वायविन्दुटोका। परस्परपरिहारेणावस्थानं तयोरेकत्वाभावः। अत एव लामणिको ऽयं विरोध उच्यते। लक्षणं रूपं वस्तूनां प्रयोजनमस्येतिया। वि- रोधेन बनेन वस्तुतत्त्वं विभकं व्यवस्थाप्यते। अत एव दृष्यमाने रुपे यविषिष्यते नहश्यमेवाभ्युपगम्य निषिध्यते । तथा हि। श्रभावो ऽपि पिशाचो ऽपि यदा पौते निषेद्भुमिष्यते तदा दृश्यात्मतया निषेध । इति दृश्यत्वमभ्युपगम्य दृश्यानुपलब्धेरेव निषेधः । तथा च सति रूपे परिच्छिद्यमान एकमिंस्तदभावो दृश्यो व्यवविद्यते। यच्च तदभाववत्रियताकारं रूपं तदपि दृश्यं व्यवच्छिद्यते । ततः स्व- प्रच्युतिवत्प्रच्युतिमन्तो ऽपि व्यवच्छिन्ना इति ये परस्परपरिहार- स्थितरूपाः सर्वे तेऽनेन निषिद्धेकत्वा इति सत्यपि चास्मि- १. विरोधे सहावस्थामं स्थादपि । ततो भिनव्यापारौ विरोधौ । एकेन विरोधेन गौतोष्णस्पर्शयोरेकत्वं वार्यते। अन्येन महावम्यानं भित्रप्रत्तिविषयौ च। सकले वस्तुन्यवस्तुनि च परम्परपरिहार- विरोधः । वस्तुन्येव कतिपये सहानवम्थानविरोधः । तस्मानिन- व्यापारौ भित्रविषयौ च । ततो मानयोरन्योन्यान्नभांव इति । १५ स चायं दिविधो ऽपि विरोधो वतृत्वं च सर्वजत्वं च तयोर्न संभवति । न विकलकारणस्य सर्वज्ञत्वस्य वकृत्वभावादभाव- गतिः । सर्वज्ञत्वं दृश्यम् । अदृष्टस्य चाभावो मावसौयते । ततो मानेन विरोधगतिर्भवति। न च वकृत्वपरिहारेण सर्वजत्वमव- खितम्। काडादयोऽपि वकृत्वपरिक्षताम्तेषामपि सर्वजत्वप्रसङ्गात् । .. नापि सर्वज्ञत्वपरिहारेण काल्वम् । काष्ठादौनामपि वकृत्वप्रस- मात् । तत एवाविरोधादात्यविधानेन सर्वजत्वनिषेधः ।

·. न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। स्थादेतत् । यदि नास्त्येव विरोधो घट-पटयोरिव । स्थादपि तयोः सहावस्थितिदर्शनम् । श्रदर्शनात्तु विरोधगतिः। विरोधा- चाभावगतिरित्याशंक्याह । न चाविरुद्धविधेरिति । अनुपलब्धा- वपि मायं विरुद्धविधिः । यद्यपि च सहावस्थानानुपलम्भ- " स्तथापि न तयोर्विरोधो यस्मान्न सहानुपलम्भमात्राद्विरोधोऽपि तु द्वयोरुपलभ्यमानयोर्निवनिवर्तकभावावसायात् । तस्माद- नुपलब्धावपि न वकृत्वविरोधिविरुद्धविधिः । अतोऽस्मान्नान्यस्था- भावगतिस्तथा न वकृत्वाद्रागादिमत्त्वगतिः। यतो यदि वचनादि रागादौनां कार्य स्थादचनादे रागादिगतिः स्याद्रागादिनिवृत्ती १. वचनादिनिवृत्तिः स्यात् । न च कार्यम् । कुतः । रागादौनां वचनादेश्च कार्यकारणभावस्थासिद्धेः । कारणान्न कार्यमतो उस्मान गतिः । माझ्ट्रागादिकायं वचनम् । सहचारि तु भवति। ततो रागादौ सहचारिणि निवृत्ते निवर्तते वचनमित्याशङ्कयाह । १५ अर्थान्तरस्य वा कारणस्य निवृत्तौ सहचारित्वदर्शनमात्रेण ना- न्यस्य वचनादेनिवृत्तिः । अतो वकृत्वं भवेद्रागादिविरहश्चेति । रतिशब्दस्तस्मादर्थ। तस्मादसर्वज्ञत्वविपर्ययादिपक्षात्मर्वज्ञत्वाद्रागा- दिमत्त्वविपर्ययादरागादिमत्त्वात्मंदिग्धो व्यतिरेको वचनादेः । अतो निकान्तिको वचनादिः । एवमेकैकरूपादिसिद्धिसन्देहे हेतुदोषानाख्याय दयोदयो- रुपयोरमिङ्सिन्देहे हेतदोषाचकुकाम पाह। यो रूपयो- विपर्ववसिौ सत्यां विरुद्धः। चौणि पाणि सनि ततो ·३ परिदः।] बापविन्दुटोका। विशेषज्ञापनार्थमाह। कयोदयोरिति । विशिष्ट रूपे दर्श- यति । सपक्षे सत्वस्थासपने चासत्त्वस्य विपर्ययमिडाविति संवन्धः। शतकत्वमिति स्वभावहेतुः । प्रयवानन्तरोयकत्वमिति कार्यहेतुः। प्रयत्नानन्तरोयकशब्देन हि प्रयत्नानन्तरं जन्म ज्ञानं च प्रयत्नानन्तरौयकमुच्यते। जन्म जायमानस्य स्वभावः । जानं जेयम्य कार्य्यम् । तदिह प्रयत्नानन्तरं ज्ञानं ग्राह्यते। तेन कार्य- हेतुः । एतौ हेतू नित्यत्वे साध्ये विरुद्धौ हेत्वाभामौ। कम्मात्पुन- रेतौ विरुद्धवावित्याह। अनयोरिति। सपने नित्ये कृतकवप्रयत्ना- नन्तरोयकत्वयोरसत्त्वमेव निश्चितम् । अनित्ये विपक्ष एव सत्त्वं निश्चितमिति विपर्ययसिद्धिः । कस्मात्पुनर्विपर्ययमिद्धावयेतो विरुद्धवावित्याह । एतौ च माध्यम्य नित्यत्वम्य विपर्ययमनित्यत्वं साधयतः साध्यविपर्ययमाधनाविरुद्धौ। यदि माध्यविपर्यय- साधनादिरुद्धावेतावुकं च परार्थानुमाने साध्यं न त्वनुक्रम् । दष्टं चानुक्रमतोऽन्य इष्टविघातकदाभ्यामिति दर्शयन्नाह । मन च हतीयोऽपि विरुद्ध उकः। उकविपर्ययसाधनौ द्वौ हतीयोऽय- " मिष्टस्य शब्देनानुपात्तस्य विधानं करोति विपर्ययसाधनादिति । इष्टविघातकत् । तमुदाहरति । यथेति । चनुरादय इति धर्मों। परोऽर्थः प्रयोजनं संस्कार्य उपकर्तव्यो येषां ते परार्था रति साध्यम् । संघातत्वात्संचितरूपत्वादिति हेतुः । चनुरादयो हि परमाणुसंचितिरूपाः। ततः संघातरूपा उच्चन्ते । शयनमासनं १० चादिर्यस्य तच्छयनासनादि। तदेवाङ्गं पुरुषोपभोगाजत्वात् । अयं याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । अत्र हि पारार्थन संहतत्वं ·.. न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः अवाणः व्याप्तम् । यतः शयनासनादयः संघातरूपाः पुरुषख भोगिनो भवन्युपकारका इति परार्था उच्यन्ते। कथमयमिष्टविघातकदि- त्याह। तदिष्टासंहतपारार्थविपर्ययसाधनादिति। असंहते विषये पारायंमसंहतपारार्थम् । तस्य सांख्यस्य वादिन दृष्ट- ५ मसंहतपारायं तदिष्टासंहतपारार्थ तस्य विपर्ययः । संहत- पारायं नाम तस्य साधनाविरुद्धः । आत्माऽस्तौति सांख्यः। कुत एतदिति पर्यनयुक्तो बौद्धेनेदमात्मनः सिद्धये प्रमाणमाह। तस्मादसंहतस्यात्मन उपकारकत्वं साध्यं चन- रादौनाम् । अयं तु हेतुविपर्ययव्याप्तः । यस्माद्यो यस्योप- १० कारकः स तस्य जनकः । जन्यमानश्च युगपत्कमेण वा भवति संहतः । तस्मात्परार्थाश्चतुरादय इति संहतपरार्था इति सिद्धम् । अयं च विरुद्ध प्राचार्यदिङ्गागेनोकः । स कस्माद्दार्तिक- कारेण सता त्वया नोकः । इतर प्राह । अनयोरेव साध्य- १५ विपर्ययसाधनयोरन्तर्भावात् । ननु चोकविपर्ययं न साधयति तत्कथमुक्तविपर्ययसाधनयोरेवान्तर्भाव इत्याह । न झयमिति । हौति यस्मादर्थे। यस्मादयमिष्टविघातकदाभ्यां हेतुभ्यां साथ- विपर्ययसाधनत्वेन न भिद्यते । यथा तौ साध्यविपर्ययसाधनौ तथायमप्युनविपर्ययं तु साधयत वा मा वा किमुकविपर्यय- १. साधनेन । तस्मादनयोरेवान्तर्भावः । मनु चोकमेव साध्ये तत्कथं साधविपर्ययसाधनलेनाभेद इत्याह। नौति। बसादिष्टोमायोः परस्परस्य साध्यत्वेन ·१ परिवेदः। याविन्दुटोका। म कचिदिशेषे भेद इति । तस्मादनयोरेवान्तर्भाव इत्युप- संहारः । प्रतिवादिनो हि यजिज्ञासितं तत्प्रकरणापत्रम् । यच्च प्रकरणापवं तत्साधनेच्या विषयौतमम् । साध्यमिष्ट- मुकमनुकं वा । मनूकमात्रमेव साध्यं तेनाविशेष इति । इयो रूपयो- । रसिद्धौ विरुद्ध उकः । अनयोईयोर्मथ एकस्यासिद्धावपरम्य च सन्देहेनिकान्तिकः । कोदृशोऽसावित्याह। यथेति। विगतो रागो यस्य स वीतराग इत्येक माध्यम् । सर्वजो वेति दितौ- यम् । वकृत्वादिति हेतुः । व्यतिरेकोऽत्रासिद्ध इति वात्मन्येव सरागे चासर्वशे च विपले वकृत्वं दृष्टम् । अतोऽसिद्धो व्यतिरेकः । १. संदिग्धोऽग्नयः कुत इत्याह । सपक्षभूतयोः सर्वज-वीतरागयो- विप्रकर्षादित्यतौन्द्रियत्वादचनादेरिन्द्रियगम्यस्यापि । सवाती- न्द्रिययोः सर्वजत्व-बौतरागयोः सत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धम् । ततश्च न ज्ञायते किं वकृत्वात्सर्वज उन नेत्यनैकान्तिक रनि । संप्रति दयोरेव सन्देहेनिकालिकं वक़माह । अनयोरेवा- १॥ वयव्यतिरेकरूपयोः सन्देशात् संशयहेतुः । उदाहरणम्। सहा- स्मना वर्तते सात्मकमिति साध्यम् । गरौरमिति धर्मों। जौववरणं धर्मिविशेषणम् । मृते यात्मानं नेच्छति । प्राणा श्रावासादय धादिर्यस्योन्मेषनिमेषादेः प्राणिधर्मस्य स प्राणादिः । स बयासि तत्प्राणादिमब्बौवचरौरम् । सवम् । तस्मादित्येष हेतुः । अयमसाधारण: संशयहेतुरूप- ..पादयितयः । परधर्मसचदाभ्यां कारणाभ्यां संभवरेतुत्वम् । भाव-२० ·न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। संशयविषयौ यावाकारौ ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संग्रहात् । तयोश व्यापकयोराकारयोरेकत्रापि वृत्त्यनिश्चयाधकाभ्यां याकाराभ्यां सर्व वस्तु न संग्टह्यते । तयोराकारयोर्न संशयः । प्रकारान्तरसंभवे हि पक्षधर्मो धर्मिणमवियुक्त इयोरेकेन " धर्मेण दर्शयितुं न शकुयादतो न संशयहेतुः स्यात् । इयो- धर्मयोरनियतं भावं दर्शयन्मंशयहेतुईयोस्वनियतमपि भावं दर्शयितुमकोऽप्रतिपत्तिहेतुर्नियतं भावं दर्शयन्हेतुविरुद्धो वा स्यात्तस्माद्यकाभ्यां सर्व वस्तु संग्रह्यते तयोः मंशयहेतुर्यदि तयो- रेकत्रापि सद्भावनिश्चयो न स्यात् । सद्भावनिश्चये तु योकत्र नियतसत्तानिश्चयो विरुद्धो हेतुर्वा स्यात् । अनियतसत्तानिश्चये तु साधारणानेकान्तिकः । संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः संदिग्धा- न्ययोऽसिद्धव्यतिरेको वा स्यात् । एकत्रापि तु वृत्त्यनिश्चयाद- साधारणानकान्तिको भवति । ततोऽसाधारणनैकान्तिकस्या- नैकान्तिकत्वे हेतुद्वयं दर्शयितुमाह । न हौति । सहात्मना १५ वर्तते सात्मकः। निष्कान्त श्रात्मा यस्मात्म निरात्मकः। ताभ्यां यस्मानान्यो राशिरस्ति। किंभूतो यचायं वस्तुधर्मः प्राणादि- वर्तत । तस्मादयं तयोर्भवति संशय हेतुः । कस्मादन्यरायभाव इत्याह । श्रात्मनो वृत्तिः सद्भावो व्यव- छेदो ऽभावस्ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संग्रहात्कोडीकरणात् । वर २. प्रात्मास्ति तत्मात्मकम् । तदन्यबिरात्मकम् । ततो मान्यो राधिरस्ति संशयहेतुत्वकारणम् । प्रकारान्यां सर्वसंपई प्रतिपाय बितौवमाह। मायनयोः ·१ परिदः। ] न्यायविन्दुटोका। सात्मकानात्मकयोमध एकत्र सात्मकऽनात्मक वा इतः सहा- वस्य निखयोऽस्ति। दावपि रामौ त्यका न वर्तते प्राणादिस्तु- धर्मत्वात् । ततवानयोरेव वर्तत इत्येतावदेव ज्ञातम् । विशेष तु त्तिनिवयो नास्तीत्ययमर्थः । तदाह। सात्मकत्वेनाऽनात्म- कत्वेन वा विशेषेण युके प्रसिद्धे निश्चिते वस्तुनि प्राणादेर्धर्मस्था- । सिद्धेरनैकान्तिकोऽनिधितत्वात् । तदेवमसाधारणस्य धर्मस्था- मेकान्तिकवे कारणदयमभिहितम्। पक्षधर्मव भवन्मर्वः साधा- रणोऽसाधारणणे वा भवत्यनेकान्तिकः । तस्मादुपसंहारव्याजेन पक्षधर्मत्वं दर्शयति । तस्मादित्यादिमा जीवकरौरम्य संबन्धी पक्षधर्म इत्यर्थः यस्मात्तयोरेकचापि न निवृत्तिनियय- १. स्तस्मात्ताभ्यां न व्यतिरिच्यते । वस्तधर्मो हि सर्ववस्तुव्यापिनोः प्रकारयोरेका नियत- सद्भावो निश्चितः प्रकारान्तराविवर्तत । तत एवाह । सात्म- कादनात्मकाच सर्वस्मादस्तुनो व्यावृत्तत्वेनासिद्धेरिति। प्राणादि- स्तावत्कुतथिहटादेनिवृत्त एव । एतावदवसातुं शक्यं १५ सात्मकादनात्मकादा कियतो निवृत्तः । सर्वस्मात्तु निवृत्तो मावसौयते । ततो न कुतचिद्यतिरेकः । यद्येवमन्वयोऽस्तु तयोर्निथित इत्याह । म तब सात्मकोऽना- त्मके वाऽर्थे ऽवत्व चयवान्प्राणादिः। कुत इत्याह। एकात्मनि सात्मकेऽनात्मके वासिद्धेः कारणात्। वस्तुधर्मतया तयोईयोरेका .. वा वर्तत इत्यवसितः प्राणदिन तु सात्मक एव निरात्मक एव वा वर्तत रति कुतोऽचयनिवयः। ननु च प्रतिवादिनो न ·न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। ५ किंचियात्मकमस्ति । ततोऽस्य देतोर्न सात्मकेन्षियो न व्यतिरेक इत्यन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः। सात्मके न तु सद्भावसंभय इत्याह । नापि सात्मकादस्तुनस्तस्य प्राणादेरग्षय- व्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । नापि च निरात्मकात्। सात्मका- दनात्मकादिति च पञ्चमी व्यतिरेकशब्दापेक्षया द्रष्टया । कथमन्वयव्यतिरेकयो भावनिमय इत्याह । एकरयान्वयय व्यतिरेकस्य वा योऽभावनिश्चयः सोऽपरस्य द्वितीयस्य भावे निषयनान्तरीयको भवति । निश्चयस्याव्यभिचारौ तस्य भाव- स्तत्त्वम् । तस्माचत एकाभावनिश्चयोऽपरभावनिश्चयनान्तरोयक- १. स्सस्मान दयोरेकचाभावनिथयः । कस्मात्पुनरेकस्याभावनिश्चयोऽपरसद्भावमिश्याव्यभिचारी- स्याह । अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वादिति। अन्यो- न्यस्य व्यवच्छेदोऽभावः स एव रूपं ययोस्तयोर्भावस्तत्त्वं तस्मा- कारणात् । अवयव्यतिरेको भावाभावौ। भावाभावी १५ परस्परव्यवच्छेदरूपौ। यस्य व्यवच्छेदेन यत्परिविद्यते तत्त- परिहारेण व्यवस्थितम् । स्वाभावव्यवच्छेदेन च भावः परि- वियते । तस्मात्खाभावव्यवच्छेदेन भावो व्यवखितः। प्रभावो हि नौरूपो यादृशो विकम्पेन दर्शितः । नौरूपतां च व्यव- शिव रूपमाकारवत्परिश्यिते। तथा च सत्यवयाभावी २. व्यतिरेको व्यतिरेकाभाववान्वयः। ततोऽन्वयाभावे निविते थतिरेको निषितो भवति । व्यतिरेकाभावे निवितेऽषयो निधितो भवति । तमाचदि नाम सात्मकमवस्त निरात्मकं ।

·१ परिदः।] न्यायविन्दुटोका। वस्तु तथापि न तयोः प्राणादेरवयष्यतिरेकयोरभावनिमयः । एकवस्तुन्येकवस्तुनो युगपडावाभावविरोधात् । तयोरभाव- निययायोगात् । न च प्रतिवाद्यनुरोधात्मात्मकानात्मके वस्तुनी सदसतो किं तु प्रमाणानुरोधादित्युभे संदिग्धे । ततमायोः प्राणादिमत्त्वस्य सदसत्त्वसंशयः । यत एव कचिदषयष्यतिरे- ५ कबोर्न भावनिधयो नाप्यभावनिश्चयस्तत एवाग्वयव्यतिरेकयोः संदेहः । यदि तु कचिदप्यन्वयव्यतिरेकयोरेकस्याप्यभावनिययः स्थात्म एव द्वितीयस्य भावनिधय रत्यययव्यतिरेकसंदेह एव न स्यात् । यतच न कचिह्नावाभावनिश्यस्तत एवावयष्यति- रेकयोः संदेहः। संदेहाच्चानेकान्तिकः । करमादनेकान्तिकः । साध्यस्थेतरस्य च विरुद्धस्थातः संदि- ग्क्षवयव्यतिरेकाविषयाभावात् । सपचविपक्षयोईि सदसञ्च- संदेहेन साध्यस्य न विरुद्धस्य सिद्धिः। न च मात्मकानात्मका- भ्यां च परः प्रकारः संभवति । ततः प्राणदिमत्त्वाद्धर्मिणि जौवधरौरे संशयः । आत्मभावाभावयोरित्यनैकान्तिकः प्राणा- ५ दिरिति । बयाणं रूपाणमसिद्धौ संदेहे चहेतदोषानुप- पाचोपसंहरबाह। एवमित्यनन्तरोन क्रमेणेषां मध्य एकक रूपं यदसिहूं संदिग्धं वा भवति । दे दे वासिड्ढे संदिग्धे वा भवतः । तदाऽसिद्धय विरुद्धवानकान्निकश्च ते हेत्वाभासाः । बचायोगमिति । यथासिद्धौ संदेहे वा यो हेत्वाभासो युज्यते .. स तथासिहः संदेहाच व्यवस्खाप्यत इति यस्य यस्य येन येन वोगो यथायोगमिति ।

·न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। मनु चाचार्यण विरुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुकः । इत्वन्तरसाधितस्य विरुद्धं यत्तत्र व्यभिचरति स विरुद्धायभि- चारौ। यदि वा विरुद्धश्चासौ साधनान्तरसिद्धस्य धर्मस्य विरुद्धसाधनादव्यभिचारी खसाध्याव्यभिचाराविरुद्धा- ५ व्यभिचारी। सत्यमुक्त श्राचार्यण । सत्यमुक्त आचार्येण । मया विह नोकः । कस्मादित्याह । अनुमानस्य विषयः प्रमाणसिद्धं रूप्यम् । यतो बनुमानसद्भावः सोऽनुमानस्य विषयः । प्रमाणसिद्धाच्च रूण्यादनुमानसद्भावस्तस्मात्तदेवानुमानविषयः । तस्मिन्प्रक्रान्ते म विरुद्धवाव्यभिचारिसंभवः । प्रमाणसिद्धो हि रूपये प्रस्तुते स १. एव हेत्वाभासः संभवति यस्य प्रमाणसिद्धं रूपम् । न च विरुद्धाव्यभिचारिणः प्रमाणसिद्धमस्ति रूपम् । अतो न संभवः । ततोऽसंभवो नोकः । कस्मादसंभव इत्याह । न हौति। यस्मात्र संभवोऽस्ति विरुद्धतायाः। कार्य च स्वभावश्च तयोरुकलक्षण- योरिति । कार्यस्य कारणाजन्मलक्षणां तत्त्वम् । खभावस्य च १५ साध्यव्याप्तत्वं तत्त्वम् । यत्कार्य यश्च स्वभावः स कथमात्मकारणं व्यापकं च स्वभावं परित्यज्य भवेद्येन विरुद्धः स्यात् । अनु- पल्लम्भस्य चोकलक्षणोति । दृश्यानुपलम्भवमनुपलभलक्षणम् । तस्थापि च स्वभावाव्यभिचारित्वाब विरुद्धत्वसंभवः स्यात् । एतेभ्योऽन्यो भविष्यतीत्याह । न चान्य एतेभ्योऽव्यभिचारी २. चिन्योऽत एव तेम्वेव हेतुत्वम् । क नर्थाचार्यदिनागेनार्य हेतुदोष जा रत्याह। यस्मादस्त- बलप्रवृत्तेऽनुमाने न संभवति तस्मादागमाश्रयमनुमान- ·३ परिदः।] न्यायविन्दटोका। १० माश्रित्य विरुद्धाव्यभिचार्युकः । भागमसिद्धं हि यस्थानुमानध्य लिङ्गलप्यं तस्यागम पाश्रयः । ननु चागमसिद्धमपि रूप्यं प्रमाणसिद्धमित्याह । श्रवस्तु- दर्शनबलप्रवृत्तमिति । अवस्तुनो दर्शनं विकम्पमा तस्य बलं मामर्थ्यम् । ततः प्रवृत्तमप्रमाणादिकल्पमानायवस्थितं चैकप्य- । मागमसिद्धमनुमानस्य । न तु प्रमाणात् । तत्तनमानेनागममिद्धचरूयं काधिकतमित्याह। तदर्थति । नस्यागमस्थ योऽर्थोऽतौन्द्रियः प्रत्यक्षानुमानाभ्यामविषयौलतः सामान्यादिस्तस्य विचारेषु प्रक्रान्तेष्वागमाश्रयमनुमानं संभवति । तदाश्रयो विरुद्धाव्यभिचार्युक श्राचार्येणेति । कस्मात्पुनरागमाश्रयेऽप्यनुमाने संभव इत्याह । शास्त्रकता विपरीतस्य वस्तुविरुद्धम्य स्वभावस्योपसंहारो ढोकनमर्थषु तस्य संभवाविरुद्धाव्यभिचारिसंभवः । धान्येति विपर्यामेन । विप- यस्ता हि शास्त्रकाराः सन्तमसन्तं स्वभावमारोपयन्तौति । यदि शास्त्रकतोऽपि भ्रान्ता अन्येष्वपि पुरुषेषु क श्रावास । इत्याह । न हौति । न इतषु कम्पमया हेतुत्वव्यवस्थापि तु वस्तुस्थित्या । ततो यथावस्थितवस्तुस्थितिष्वात्मकार्यामुपल्लम्भेष्वस्य संभवो नास्ति । अवखितं परमार्थसदस्त तदनतिकान्ता यथा- वस्थिता वस्तुस्थितिव्यवस्था येषां ते यथावस्थितवस्तुस्थितयः । ते हि यथावस्तुस्थितं तथास्थिता न कम्पनयाऽतस्तेषु न धान्तेरव- २. कामोऽस्ति येन विरुद्धाव्यभिचारिसंभवः स्यात्। तत्र विरुद्धा- व्यभिचारियुदाहरणम्। यत्सर्वस्मिन्देशेऽवस्थितैः स्वसंबन्धिभिर्युग- ·न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः प्राकाम- पदभिसंबध्यते तत्सर्वदेशावस्थितैरभिसंबध्यमानत्वं सामान्यस्यानूद्य सर्वगतत्वं विधीयते। तेन युगपदभिसंबध्यमानत्वं सर्वगतत्वे नियतं तेन व्याप्तं कथ्यते। दह सामान्य कणादमहर्षिण निष्क्रिय दृश्यमेकं चोकम् । युगपञ्च सर्वैः खैः स्वैः संबन्धिभिः समवायेन ५ संबद्धम् । तत्र पैल्लुकेन कणादशिष्येण व्यक्तिषु व्यक्तिरहितेषु च देशेषु सामान्यं स्थितं साधयितं प्रमाणमिदमुपन्यस्तम् । यथाकाशमिति । व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । मपि हि सर्वदेशावस्थितैर्वृक्षादिभिः स्वसंयोगिभिर्युगपदभि- संबध्यमानं सर्वगतं चाभिसंबध्यते सर्वदेशावस्थितः १. स्वसंबन्धिभिरिति हेतोः पक्षधर्मत्वप्रदर्शनम् । अस्य स्वभावहेतुत्वं प्रयोजयितुमाह । तत्संबन्धौति। तेषां सर्वदेशावस्थितानां द्रव्याणां संबन्धी सामान्यस्य खभावः स एव तत्संबन्धिस्वभावमात्रम् । तदनुबधातौति तदनुबन्धिनौ। काऽसावित्याह। तहेश- १५ संनिहितस्वभावता। तेषां संबन्धिनां देशस्तदेशस्तद्देशे संनि- हितः स्वभावो यस्य तत्तहेशसंनिहितस्वभावं तस्य भावसत्ता। यस्य हि येषां संबन्धी खभावस्तषियमेन तेषां. देश संनिहितं भवति । ततस्तत्संबन्धित्वानुबन्धिमी तहेशसंनिहितता सामान्यस्य। ननु च गवां संबन्धी खामी । न च तहे संनिहित- खभावः स्वामौ। तत्कथं संबन्धित्वात्तद्देशत्वमित्याह। वहौति। यो थर देशे नास्ति स देशो यस्य स तदेशमा न न्यानोत्या- ·३ परिछेदः।] वायबिन्दुटोका। मना स्वरूपेण । ह सामान्यख तदता र समवायला संबन्धः । स चाभिवदेशयोरेव । तेन यत्र यत्समवेतं तत्तदात्मी- येन रूपेण क्रोडौकुर्वत्समवायिरूपदेशे स्वात्मानं निवेशयति । तदेशकपनिवेशनमेव तन्कोडौकरणम् । ततस्तत्समवायः । तस्माच- धब समवेतं तसट्रव्यं व्यानवदात्मना तहेणे संनिहितं भवति । तदयमर्थः । तदेशस्थवस्तु व्यापनं तहे शसत्तया व्याप्तम् । तहेश- मत्ताभावे नयापनाभावाद्यापनलक्षण: समवायसंबन्धो न स्यात् । अस्ति च व्यापनम् । अतस्तद्देशे संनिहितत्वमिति । तदयं स्वभावहेतुः । पैठरप्रयोगं दर्शयन्नाह । द्वितीयोऽपौति । यदुपलब्धेल- १. णतां विषयतां प्राप्तं दृष्यमित्यर्थः । एतेन दृश्यानुपलब्धिमनूध तत्तत्तत्रास्तीत्यसयवहार्यत्वं विहितम्। ततो व्याप्यदृश्यानुपलधे- पकममावहार्यत्वं दर्शितम् । तद्यथेति। कषिदसन्धटो दृष्टानाः। पक्षधर्मत्वं दर्शयितमाह । मोपलभ्यते चेति । व्यारन्तरालं १५ व्यवन्तरं । व्यभिशून्यं चाकाशं दृश्यमपि कस्यांचियानो गो- सामान्यमवादिषु व्यवन्तरेषु व्यकिशून्ये चाकाशे चोपलभ्यते । तनाब तेब्वस्तौति गम्यते । अयमनुपलभः पूर्वोभाय स्वभावः परस्परविरुद्धौ यावर्षं तयोः साधनातावेकस्मिन्धर्मिणि संशय जनयतः। नोकोऽर्थः परस्परविरुद्धखभावो भवितुमईति । १. एकेन पाच व्यावतरेषु व्यकिान्ये चाकाशे सत्त्वम् । अपरेए चानुपलकोनास साधते । न चैकस्यैकदेका सलमसर ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः । युक्त तयोर्विरोधात् । तदागमसिद्धस्य सामान्यस्य सर्वगतत्वाऽ- सर्वगतत्वयोः साध्ययोरेतौ विरुद्धाव्यभिचारिणौ जातौ। यतः सामान्यस्यैकस्य युगपत्सर्वदेशावस्थितैरभिसंबन्धित्वं नाभ्युपगतं दृष्यत्वं च । ततः सर्वसंबन्धित्वात्सर्वगतत्वं दृश्यत्वादन्तरालानुप- • लम्भादसर्वगतत्वम् । ततः शास्त्रकारेणेव विरुद्धव्याप्तत्वमपन्यता विरुद्धव्याप्तौ धर्मावुत्वा विरुद्धाव्यभिचार्यवकाशो दत्त इति । न च वस्तुन्यस्य संभवः । इत्युका हेत्वाभासाः । ननु च साधनावयवत्वाद्यथा हेतव उकास्तत्प्रसङ्गन हेत्वा- भासास्तथा साधनावयवत्वादृष्टान्ता वक्रव्यास्तत्प्रसङ्गेन च दृष्टान्ता- १. भासास्तत्कथं इत्याह । त्रिरूपो हेतुरुतस्तत्किं दृष्टान्तः । स्यादेतत्तावता नार्थप्रतीतिरित्याह । तावतैवेति जलक्षणेनैव हेतुना भवति साध्यप्रतौतिः । अतः स एव गमकस्तवचनमेव साधनम् । न दृष्टान्तो नाम साधनस्थावयवः । यतचायं नावयवस्तेन नास्यं दृष्टान्तस्य लक्षणं हेतुलक्षात्पृथ- १५ गुच्यते । कथं तर्हि हेतोाप्तिनिश्चयो यद्यदृष्टान्तको हेतुरिति । चेत् । नोचते इतरदृष्टान्तक एवापि तु न हेतोः पृथग्दृष्टान्तों माम। हेवन्तर्भूत एव दृष्टान्तः । अत एवोकं मास्य लक्षणं पृथगुज्यत इति । न त्वेवमुक्त नास्य लक्षणमुच्यत इति । यद्येवं हेतूपयोगिनोऽपि खक्षणं वक्रव्यमेवेत्याह । गतार्थ- २. स्वात् । गतोऽर्थः प्रयोजनमभिधेयं वा यस्य दृष्टानालक्षणस्य तत्तथा तस्य भावस्तत्वं तस्मात्। दृष्टान्तलक्षणं धुच्यते दृष्टाना- प्रतीतिर्यथा स्यात् । दृष्टान्त हेतुलक्षणादेवावमितः । ततो ·३ परिदः।] न्यायविन्दुटोका। दृष्टान्तलक्षणस्य यत्प्रयोजनं दृष्टान्तप्रतीतिमाहतं निष्पचमभि- धेयं वा । गतं ज्ञानं दृष्टान्नास्यम् । कथं गतार्थत्वमित्याह । इतो रूपमभेदेनोनं सामान्येन साधारणं कार्यस्वभावानुप- स्तम्भानामेतलक्षणमित्यर्थः । किं पुनस्तत्मपन एव यत्सत्वं विपक्षाच सर्वमायात्तिर्या रूपदयमेतदभेदेनोकम् । नच सामान्यमुक्रमपि शक्यं ज्ञातुम् । अतस्तदेव विशेषनिष्ठं वकाव्यम् । अतः पुनरपि विशेषेण विशेष- वन्तौ जन्म-तन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयावुको । कार्यस्य जन्म ज्ञातव्यमुक्तम् । जन्मनि हि विजाते कार्य्यस्य सपन एव सत्त्वं विपक्षाच सर्वस्माड्यावृत्तिर्जाता भवति । स्वभावस्य तन्माचान- ।. बन्धो दर्शनीय उकः । तदिति साधनं तदेव तन्माचं साधनमा तस्थानुषन्धोऽनुगमनं साधनमात्रभावे भावः साध्यस्य । सन्माच- भावित्वमेव हि साध्यस्य तादात्म्यम् । साधनस्य यदा स्वभावो शातो भवति तदा स्वभावहेतोः सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षाच सर्वस्माद्यावृत्ति ता भवति । तदेवं सामान्यलक्षणं विशेषात्मकं १५ ज्ञातव्ये नान्यथा । ततो विशेषलक्षणमुकम् । किमतो यदि नामैवमित्याह । तत्र सामान्यलक्षणे दर्श- थितुकामेन विशेषलक्षणं दर्शयतेवं दर्शनीयमिति संबन्धः । यत्र धूमस्तवानिरिति कार्य हेतोर्व्याप्तिर्दर्शिता । व्याप्तिय कार्य- कारणभावसाधनाप्रमाणाधिवौयते। ततो यथा महानस रति १० दर्शनीयम्। असत्यमौ न भवत्येव धूम इति व्यतिरेको दर्शिनः । सप वथेतरमिथिति दर्शनीयः । वकिनिवृत्तिर्हि धूमनिहतो ·न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। नियता दर्शनौया। सा च महानसादितरत्र दर्शनौया । या शतकत्वं तबानित्यत्वमिति खभावहेतोर्याप्तिर्दर्शिता । अनित्यत्वाभावे न भवत्येव कृतकत्वमिति व्यतिरेको दर्शितः । व्याप्तेश्च साधकं प्रमाणं साधर्म्यदृष्टान्ने दर्शनीयम् । प्रसिद्ध- ४ व्याप्तिकस्य च हेतोः साध्यनिवृत्तौ निवृत्तिर्दनौया । तदवण्यं यथा घटे यथाकाश चेति दर्शनीयम् । कस्मादेवमित्याह। न हौति। यस्मादन्यथा सामान्यलक्षण- रूपे सपनविपक्षयोः सदसत्त्वे यथोकप्रकारे इति नियते। सपक्ष एव सत्त्वं विपनेऽसत्त्वमेवेति नियमो यथोकप्रकारः । तेन शक्ये दयितुम् । विशेषलक्षणे हि दर्शिते यथोकप्रकारे सदसच्चे दर्शिते भवतः । न च विशेषलक्षणमन्यथा शक्यं दर्शयितुम् । तस्य साध्यस्य कार्य तत्कार्य धमस्तस्य भावस्तत्कार्यता सैव नियमो यतस्तत्कार्यतया धूमो दहने नियतः सोऽयं तत्कार्यता- नियमो विशेषलक्षणरूपोऽन्यथा दर्शयितुमशक्यः । स्वभाव- १५ लिङ्गस्य च स्वभावेन साध्येन व्याप्तिर्विशेषलक्षणरूपा न मक्या दर्शयितुम् । यस्मात्कार्यकारणभावस्तादात्यं च महानसे घटे ज्ञातव्यं तस्माद्याप्रिसाधनं प्रमाणं दर्शयता साधर्म्यदृष्टान्तो दर्शनीयः । वैधHदृष्टान्तस्तु प्रसिद्धे तत्कार्यत्वे कारणभावे कार्याभावप्रतिपत्त्यर्थम् । तत एव नावश्यं वस्तु भवति । २. कारणाभावे कार्याभावो वस्तुन्यवस्तुनि वा भवति। ततो वस- वस्तु वा वैध दृष्टान व्यते । तस्मादृष्टामाव्यतिरेण हेतो- रपयो व्यतिरेको वा न सक्यो दर्शवितम्। अतो इतरूपाखाना- ·३ परिवेदः।] न्यायविन्दुटोका। देव हेतोाप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य दर्शकः साधर्म्यदृष्टान्तः। प्रसिद्ध- व्याप्तिकस्य साध्याभावे हेत्वभावप्रदर्भमाधर्म्यदृष्टान्न उपादेव इति च दर्शितं भवति । अस्मिंसार्थ दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्नो भवति । योऽयमों व्याप्तिसाधनप्रमाणप्रदर्शिनः कथि- दुपादेयो निवृत्तिप्रदर्शनश्चेत्यस्मिन्नर्थ प्रदर्शिते दर्शितो दृष्टान्त । इत्याह । एतावन्माचं रूपं यस्य तस्य भावस्तत्वं तस्मादिति । एतावदेव हि रूपं दृष्टान्तस्य । यदन व्याप्तिसाधनप्रमाण- दर्शनत्वं नाम साधर्म्यदृष्टान्तस्य प्रसिद्धव्याप्तिकस्य वा साध- निवृत्तौ साधननिवृत्तिप्रदर्शकत्वमित्येतधर्म्यदृष्टान्तस्य । हेतुरूपाख्यानादेवाख्यातमिति किं दृष्टान्तलक्षणेन । एतेनैव १० च हेतुरूपाख्यानादृष्टान्तत्वप्रदर्शनेन दृष्टान्नस्य दोषा दृष्टाना- भासा कथिता भवन्ति । तथा हि। पूर्वोकसिद्धये य उपा- दौयमानोऽपि दृष्टान्तो न समर्थः स्वकार्य साधयितुं स दृष्टान्त- दोष दति सामर्थ्यादुकं भवति । दृष्टान्ताभासानुदाहरति । यथेति । नित्यः शब्द रति । १५ शब्दस्य नित्यत्वे साध्येऽभूर्तत्वादिति हेतुः । साधhण कर्मवत्पर- माणुवइटवदित्येते दृष्टान्ता उपन्यम्ताः । एते च दृष्टान्तदोषाः । साधं च साधनं चोभयं चेति तैर्विकलाः । साध्यविका कर्म तस्थानित्यत्वात् । साधनविकलः परमाणुमूर्तत्वात्परमाणूनाम् । असर्वगतं द्रव्यपरिमाणं मूर्तिः । असर्वगताय द्रव्यरूपास पर- १. माणवः । नित्यात वैशेषिकरिष्यन्ते । ततो न माध्यविकलः । घटखभवविकलः । अनित्यत्वान्त्वाच्च घटस्येति । तथा ·न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । संदिग्धः साध्यधर्मो यस्मिन्स संदिग्धसाध्यधर्मः स श्रादिर्येषान्ने तथोकाः। संदिग्धसाध्यधर्मः । संदिग्धसाधनधर्मः। संदिग्धोभयः । उदाहरणम्। रागादिमानितिरागादिमत्त्वं साध्यम्। वचनादिति हेतः । रथ्यापुरुषवदिति दृष्टान्तः । रागादिमत्त्वं संदिग्धम् । ५ मरणं धर्मोऽस्थति मरणधर्मा तस्य भावो मरणधर्मत्वं साध्यम् । अयं पुरुष इति धर्मों। रागादिमत्त्वादिति हेतुः । रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते संदिग्धं साधनं साध्यं तु निश्चितं मरणधर्मत्वमिति । असर्वज इति। असर्वज्ञत्वं साध्यम् । रागादिमत्त्वादिति हेतुः । तदुभयमपि रथ्यापुरुषे दृष्टान्ने संदिग्धम् । असर्वज्ञत्वं १. रागादिमत्त्वं चेति । तथाऽनन्षय इति । यस्मिन्दृष्टान्ते साध्यसाधनयोः संभवमाचं दृश्यते न तु साध्येन व्याप्ती हेतुः सोऽनन्वयः। अप्रदर्शिताषयश्च यस्मिन्दृष्टान्ने विद्यमानो ऽप्यन्वयो न प्रदर्भितो वका सोऽप्रदर्भि- तान्वयः । अमन्वयमुदाहरति । यथेति। यो वकेति वकृत्वम- १५ नूध स रागादिमानिति रागादिमत्त्वं विहितम् । ततो व- स्वस्थ रागादिमत्त्वं विहितम् । ततो वकृत्वस्य रागादिमत्वं प्रति नियमस्तेन व्याप्तिरुका। दरपुरुषवदिति । इष्टग्रहणेन प्रतिवाद्यपि सह्यते वाद्यपि। तेन वकृत्व-रागादिमत्त्वयोः साथ- मात्रमिष्टे पुरुषे सिद्धम् । व्याप्तिस्तु न सिद्धा। तेनाऽनत्वयो २. दृष्टान्त रति। अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वं साध्यम् । शतकवादिति हेतः। घटवदित्या दृष्टान्तेन प्रदर्शितोऽन्वयः । इह यद्यपि ·३ परिच्छेदः। न्यायविन्दटोका। कलकत्वेन घटसदृशः शम्दस्तथापि मानित्यत्वेनापि सदृशः प्रत्येतं शक्योऽतिप्रसङ्गात्। यदि तुरुतकत्वमनित्यत्वसभावं विज्ञातं भवत्येवं शतकवादनित्यत्वप्रतीतिः स्यात् । तस्माचलतक तदनित्यमिति । कृतकत्वमनित्यत्वमियतमभिधाय नियमसाथ- नायान्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिविषयो दृष्टान्त उपादेयः । प्रदर्शितान्वय एव । अनेन त्वषयवाक्यमनक्कैव दृष्टान उपात्तः । ईदृशय साधर्म्यमात्रेणेवोपयोगी। न च साधारमाध्यसिद्धिः । अतोऽन्वयार्थो दृष्टान्तस्तदर्थवानेन मोपात्तः । माघार्थयो- पात्तो निरुपयोग इति वदोषादयं दृष्टान्तदोषः । वका पत्र परः प्रतिपादयितव्यः । ततो यदि नाम न दृष्टं वस्तु तथापि । वना दुष्ठं दर्शितमिति दृष्टमेव । तथा विपरीतोऽषयो यस्मि- न्दृष्टान्ते स तथोक्रः । तमेवोदाहरति। यदनित्यं तसतकमिति। कृतकत्वमनित्यत्वनियतं दृष्टान्ने दर्शनीयम्। एवं शतकत्वादनि- त्यत्वगतिः स्यात् । अब त्वनित्यत्वं शतकत्वे नियतं दर्शितम् । कलकत्वं त्वनियतमेवानित्यत्वे । ततो यादृशमिह तकत्वमनि- १५ यतमनित्यत्वे प्रदर्भितं तादृशानात्यनित्यत्वप्रतीतिः । तथाहि । यदनित्यमित्यनित्यत्वमनूद्य तस्कृतकमिति कलकत्वं विहि- सम् । अतोऽनित्यत्वं नियतमुकं शतकत्वे न तु शतकत्वमनित्यत्वे । ततो यथानित्यत्वादनियतात्प्रयत्नानन्तरोयकत्वेन प्रयवानन्तरी- यकत्वातौतिस्तदातकवादनित्यत्वप्रतिपत्तिर्न स्थात् । अनित्यत्वे १० नियतत्वासातकत्वस्य । यद्यपि च कृतकत्वं वस्तुस्थित्याऽनित्यत्वे नियतं तथाप्यनियतं का दर्मितम् । अतसत्वयं न दुष्टमपि ·18 न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। वर्दोषाद्दष्टम् । तस्मादिपरीतान्वयोऽपि वरपराधाच वस्तुतः । परार्थानुमाने च वारपि दोषश्चिन्यते । इति साधण नव दृष्टान्तदोषा उकाः । वैधय॑णापि नव दृष्टान्तदोषावकुमाह। मित्यत्वे शब्दस्य साध्ये ५ हेतावमूर्तत्वे परमाणुव_धर्म्यदृष्टान्तः । साध्याव्यतिरेको नित्य- खात्परमाणनाम् । कर्म साधनाव्यतिरेकि । अमूर्तत्वात्कर्मणः । श्राकाशमुभयाव्यतिरेकि। नित्यत्वादमूर्तत्वाच्च । साध्यमादिर्येषां तानि साध्यादौनि साध्यसाधनोभयानि तेषामव्यतिरेको वृत्यभावः स येषामस्ति ते साध्याद्यव्यतिरेकिणः । ते चोदा- १. ताः। अपरानुदाहर्तमाह । तथेति। साध्यस्थ व्यतिरेकः साध्यव्यति- रेकः संदिग्धः साध्यव्यतिरेको यस्मिन्स संदिग्धसाध्यव्यतिरेकः स अादिर्यषां ते तथोक्काः । संदिग्धसाध्यव्यतिरेकमुदाहर्तमाह । यथेति। असर्वज्ञा रत्येक १५ साध्यम् । अनाप्ता प्रवीणदोषा इति द्वितीयम् । कपिलादय रति धर्मों। अविद्यमानसर्वज्ञतेत्यादिहेतः । सर्वज्ञता चाप्तता पतयोलिङ्गभूतः प्रमाणतिशयो लिङ्गात्मकः प्रमाणविशेषः । अविद्यमानः सर्वचताप्ततालिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो यस्मिंस्तत्त- थोकं मासनं तादृशं शासनं येषां ते तथोकास्तेषां भावस्तत्वं .. तस्मात्प्रमाणातियो ज्योतिर्शानोपदेश रहाभिप्रेतः । यदि हि कपिलादयः सर्वज्ञा प्राप्ता वा स्युस्तदा ज्योतिर्धानादिकं कसानोपदिश्वन्तः। न चोपदिष्टवन्तः। तमाच सर्वक्षा प्राप्ता वा। .

·३ परिदः । न्यायविन्दुटोका। अब प्रमाणे वैधर्योदाहरणम् । यः सर्वत्र प्राप्तो वा सज्योति- निादिकं सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतमुपदिष्टवान्। यथा सभी वर्धमानव तावादी यस्य स अषभवर्धमानादिदिगम्बरा प्रास्ता सर्वच प्राप्तथेति। तदिह वैधोदाहरणदृषभादेरसर्व- जत्वस्थानाप्ततायाश्च व्यतिरेको व्यावृत्तिः संदिग्धा । यतो । ज्योतिर्मानं चोपदिशेदसर्वजय भवेदनातो वा। कोऽत्र विरोधः । नैमित्तिकमेतज्ज्ञानं व्यभिचारि न सर्वज्ञत्वमनुमापयेत् । संदिग्धः साधनव्यतिरेको यस्मिन्स तथोकः । तमुदाहरति । यथेति । अक्सामयजूंषि चौणि त्रयौ तां वेति चयौवित् । तेन न ग्राह्यं वचनं यस्येति साध्यम् । विवक्षित रति कपि- १. लादिर्धौं । रागादिमत्त्वादिति हेतुः । अब प्रमाणे वैधोदाहरणम् । साध्याभावः साधनाभावेन व्याप्तो यत्र दर्यते तद्वधर्योदाहरणम् । यायं वचनं येषां ते पाधवचना इति साध्यनित्तिमनूध न ते रागादिमन्त इति साधनाभावो विहितः । गौतम आदिर्येषां ते तथोका मचा- १५ दयो धर्मशास्त्राणि स्मृतयस्तेषां कर्तारः। चयौविदा हि मात्रणेन ग्रामवचना धर्मशास्वहतो वीतरागाय । तरति धर्मों। व्यतिरेकविषयो गौतमादय इति गौतमादिन्यो रागादि- मत्वस्य साधनस्य निवृत्तिः संदिग्धा । यद्यपि ते गावचना- सयौविदा तथापि किं सरागा उत वीतरागा रति संदेहः । १. मंदिग्ध उभयोठतिरेको यस्मिन्म तथोकः । तमुदाहरति । वति। प्रवीतरागा रति रागादिमत्त्वं माध्यम् । कपिलादय ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः इति धर्मों। परिग्रहो लन्यमानस्य खौकारः प्रथमः। खौका- रादूई यहाध्यं मामय स प्राग्रहः । परियहचाग्रहच ताभ्यां योगात् । कपिलादयो लन्यमानं स्वीकुर्वन्नि खौलतं न मुञ्चन्तौति ते रागादिमन्तो गम्यन्ते । अत्र प्रमाणे वैध?दाहरणम् । यत्र साध्याभावे साधना- भावो दर्शयितव्यः। यो वौतराग इति साध्याभावमनूध न तस्य परिग्रहाग्रहाविति साधनाभावो विहितः । यथा सषभादेरिति दृष्टान्तः। एतस्मादृषभादेदृष्टान्तादवीतरागत्वस्य साध्यस्य परि- यहाग्रहयोगस्य च साधनस्य निवृत्तिः संदिग्धा। सषभादौनां १. हि परिग्रहायहयोगोऽपि संदिग्धो वीतरागत्वं च । यदि नाम तमिद्धान्ने वीतरागाच निष्परिग्रहाच पद्यन्ते तथापि संदेह एव। अपरानपि बौनुदाहर्तमाह। अविद्यमानो व्यतिरेको यस्मिन्सोऽव्यतिरेकः। अवीतराग इति रागादिमत्त्वं साध्यम् । १५ वकृत्वादिति हेतुः । दह व्यतिरेकमाह। यत्रावीतरागत्वं मास्तौति साध्याभावानुवादः । तत्र वकृत्वमपि नास्तौति साध- नाभावविधिः । तेन साधनाभावेन साध्याभावो व्याप्त उकः । दृष्टान्तो यथोपलखण्डेति। कथमयमयतिरेको यावतोपल- खण्डादुभयं निवृत्तम् । किमतो यापलखण्डादुभयं यावृतं २. सरागत्वं च वक्रत्वं च तथापि व्याश्या व्यतिरेको यस्तस्यासिद्धेः कारणादयतिरेकोऽयम् । कौडौ पुनाप्तिरित्याह । सर्वो वीतराग रति माया- ·३ परिवेदः।] न्याबिन्दुटोका। भावानुवादः । न वक्रेति साधनाभावविधिः । तेन साध्याभावः साधनाभावनियतः ख्यापितो भवतीति । ईदृशौ व्याप्तिस्तया व्यतिरेको न सिद्धोऽस्य चार्थस्य प्रसिद्धये दृष्टान्तस्तत्वकार्या- करणाद्दुष्टः । अप्रदर्शितो व्यतिरेको यस्मिन् स तथोकः । अनित्यः शब्द । इत्यनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वादिति हेतुः । आकाशवदिति वैधाण दृष्टान्तः। दुह परार्थानुमाने परस्मादर्थः प्रतिपत्तव्यः । स शुद्धोऽपि स्वतो यदि परेणाशुद्धः ख्याप्यते । म तावद्यथा प्रकाशितस्तथा न युको यथा युक्रस्तथा न प्रकाशितः । प्रकाशित हेतुः । अतो वरपराधादपि परार्थानुमाने हेतुर्दृष्टान्तो वा । दुष्टः स्थादपि । न च सादृश्यादसादृश्यादा साध्यप्रतिपत्तिरपितु सायनियताद्धेतोः । अतः साध्यनियतो हेतुरग्वयवाक्येन व्यति- रेकवाक्येन च वक्रव्यः। अन्यथा गमको मोक्रः स्यात् । स तथोको दृष्टान्तेन सिद्धो दर्शयितव्यः । तस्मादृष्टान्तो मामाऽवयव्यतिरेक- वाक्यार्थप्रदर्शनः । न चेह व्यतिरेकवाक्यं प्रयुक्रम् । अतो वैधर्म्य- १५ दृष्टान्त दहासादृश्यभावेन साधक उपन्यम्तः । साधको व्यतिरेकविषयत्वेन। स साधको न च तथोपन्यस्त इति । अतोऽप्रदर्शितव्यतिरेको वारपराधाद्दष्टः विपरीतो व्यतिरेको यस्मिन्वैधर्म्यदृष्टान्ने स तथोकः । तमुदा- यदकृतकमित्यादि। दहावयव्यतिरेकवाक्याभ्यां १० साध्यनियतो हेतुर्दयितव्यः । यदा च साध्यनियतो हेतुर्दर्भ- थितव्यस्तदा व्यतिरेकवाको साध्याभावः साधनाभावे नियतो न च तथा - 7 ·न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। दर्शयितव्यः। एवं हि हेतुः साध्यमियतो दर्शितः स्यात् । यदि तुसाध्याभावः साधनाभावे नियतो नाख्यायते साधनसत्तायामपि साध्याभावः संभाव्येत । तथा च साधनं साध्यनियतं न प्रतौयेत । तस्मात्सायाभावः साधनाभावे नियतो वक्रव्यः । विपरोतव्यतिरेके . साधनाभावः साध्याभावे नियत उच्यते । न साध्याभावः साधनाभावे । तथा हि। यदछतकमिति साधनाभावमनूध नित्यमिति साध्याभावविधिः । ततोऽयमर्थः । अक्षतको नित्य एव । तथा च सत्यकृतकत्वं नित्यत्वे साध्याभावे नियतमुक न नित्यत्वं साधनाभावे । ततो न साध्यनियतं हेतुं व्यतिरेक- १० वाक्यमाह। तथा च विपरोतव्यतिरेकोऽपि वरपराधाद्दुष्टः । दृष्टान्तदोषानुदाहत्य दुष्टत्वनिबन्धनत्वं दर्शयितमाह। न अभिरिति। माध्यनियतहेतप्रदर्शनाय दृष्टान्ता वक्रव्याः। एभिव हेतोः सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वचासत्त्वमेव यत्मामान्यलक्षणं तविधयेन न शक्यं दयितुम् । मनु च सामान्यलक्षणं विशेष- १५ निष्ठमेव प्रतिपत्तव्यं न खत एवेत्याह विशेषलक्षणं वा । यदि विशेषलक्षणं प्रतिपादयितुं शक्येत। स्थादेव सामान्यलक्षणपति- पत्तिः। विशेषलवणमेव तु म सक्यमेभिः प्रतिपादयितुम् । तस्मादापत्त्या सामर्थनेति न तेषां निराकरणं द्रष्टव्यम् । साध्यनियतसाधनप्रतौतय उपात्ताः। तदसमर्था दुष्टाः खकार्य- १. करणदिति सामर्थ्यम् । यता साधनमुक्तम् । दूषणं वनुमाह । दूषणा का द्रष्टया । न्यूनतादौनामुक्ति- रयते । न येत्युनिर्वचनं न्यूनतादिवचनम् । दूषणं विवरौत- ·परिदः।] न्यायविन्दटोका। माह। ये पूर्व न्यूनतादयोऽसिद्धविरुद्धानेकान्तिका उकास्तेषा- मुगावनं यदचनं तदूषणम् । ननु च न्यूनतादयो न विपर्यय- साधनास्तत्कथं दूषणमित्याह। तेन न्यूनतादिवचनेन परेषामि- हवासावर्थश्च तस्य सिद्धिर्निययस्तस्याः प्रतिबन्धानावश्यं विपर्यय- साधनादेव दूषणं विरुद्धवदपि तु परस्याभिप्रेतनिधयनिबन्धा- . विषयाभावो भवति । निश्चय विपर्यय इत्यस्ति विपर्ययसिद्धि- रिति। उका दूषणभासा इति। दूषणवदाभासन्त इति दूषणा- भासाः । के ते जातयः । जातिशब्दः सादृश्यवचन उत्तरसदृ- शानि जात्युत्तराणैति । उत्तरस्थानप्रयुकवादत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि । तदेवोत्तरसादृश्यमुत्तरस्थानप्रयुकत्वेन दर्शयितु- १. माह। अभूतस्यासत्यस्य दोषस्योद्भावनानि । उद्भाव्यत एतै- रित्युतावनानि वचनानि तानि जात्युत्तराणि । जात्या सादृ- ग्वेनोत्तराणि जात्युत्तराणैति । कतिपयपदवस्तुव्यास्थया यन्मयानं कुशलममलमिन्दोरंशवन्यायबिन्दोः । पदमजरमवाप्य ज्ञानधर्मोत्तरं य- जगदुपतिमात्रव्याटतिः स्थामतोऽहम् ॥ समाप्नेयं न्यायबिन्दुटौका कृतिराचार्यधर्मोत्तरस्य ॥०॥ सहसमेकं बोकानां तथा शतचतुष्टयम् । सप्तसप्ततिसंयुक्त निपुणं परिपिडितम् ॥ २.

·No text on this page.

·।।.
न्यायबिन्दः ।
NYÍLABINDU.

·No text on this page.

·न्यायबिन्दुः। प्रथमः परिच्छेदः। सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति तब्यु- त्पाद्यते । विविधं सम्यग्ज्ञानं प्रत्यक्षमनुमानं च। तब प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम् । अभिलापसंसर्गयोग्य- प्रतिभासप्रतीतिः कल्पना तया रहितम्। तिमिराशु- भ्रमणनीयानसंक्षोभाद्यनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तञ्चतुर्विधम् । इन्द्रियज्ञानस्वविषयानन्तरविषय- सहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं तत्। मनोविज्ञानं सर्वं चित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं भूतार्थ- भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति । तस्य विषयः स्वलक्षणम् । यस्यार्थस्य मंनिधाना- संनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदस्तखलक्षणम् । तदेव परमार्थसत् । अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणत्वाइस्तुनः । अन्यत्सामान्यलक्षणं सो ऽनुमानस्य विषयस्तदेव र प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रमाणफलमर्थप्रतीतिरूपत्वात्। अर्थ- सारूप्यमस्य प्रमाणं तहशादर्थप्रतीतिसिरिति । प्रथमः परिच्छेदः॥

·[ १०४ ] द्वितीयः परिच्छेदः । । अनुमानं विधा। स्वार्थ परार्थ च। तत्र स्वार्थ त्रिरूपालिङ्गाद्यदनुमेये ज्ञानंतदनुमानम्। प्रमाणफल- व्यवस्थाऽचापि प्रत्यक्षवत् । चैरूप्यं पुनर्लिङ्गस्यानुमेये सत्यमेव । सपक्ष एव सत्त्वम् । असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम् । अनुमेयो ऽच जिज्ञासितविशेषो धौं। साध्यधर्म- सामान्येन समानो ऽर्थः सपक्षः । न सपक्षो ऽसपक्षः । ततोऽन्यस्तबिरुद्धस्तदभावश्चेति त्रिरूपाणि च । चौण्येव च लिङ्गानि। अनुपलब्धिः स्वभाव-कार्ये चेति तत्रानुपलब्धिर्यथा न प्रदेशविशेषे क्वचिवट उपलब्धि- लक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति। उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुप- लम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च । यः स्वभावः सखन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु यत्प्रत्यक्ष रवभवति स स्वभावः। स्वभावः स्वसत्तामात्रभाविनि साध्यधर्मे हेतुः। यथा रक्षोऽयं शिंशपात्वादिति । कार्य यथामिरत्र धूमा- दिति । अत्र दो वस्तुसाधनौ। एकः प्रतिषेधहेतुः ।

·१०५ २ परिछेदः । न्यायविन्दुः । स्वभावप्रतिबन्धे हि सत्यर्थो ऽथ गमयेत्। तदप्रति- बड्डस्य तदव्यभिचारनियमाभावात्। स च प्रतिबन्धः साध्येऽर्थे लिङ्गस्य वस्तुनस्तादाम्यात्साध्यार्थादुत्पत्तेश्च । अतत्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च तत्राप्रतिबद्यस्वभावत्वात् । ते च तादाम्य-तदुत्पत्तौ स्वभाव-कार्ययोरेवेति । ताभ्यामेव वस्तुसिद्धिः । प्रतिषेधमिद्धिरपि यथोक्ताया एवानुपलब्धः। सति वस्तुनि तस्या अमंभवात्। अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभावविप्रकृष्टे- धात्मप्रत्यक्षनिहत्तेरभावनिश्चयाभावात्। अमूढस्मृति- संस्कारस्यातीतस्य वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्य निवृत्तिरभावव्यवहारसाधनौ। तस्या एवाभावनिश्च- यात् । सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा। स्वभावानुपलब्धिय॑था। नात्र धूम उपलब्धिक्षण- प्राप्तस्यानुपलब्धेरिति । कार्यानुपलब्धिर्यथा। नेहाप्रतिबड्वसामर्थ्यानि धूम- कारणानि सन्ति धूमाभावात् । व्यापकानुपलब्धिय॑था। नाव शिंशपा वृक्षाभावा- दिति । स्वभावविरुद्धोपलब्धिय॑था। नाच शौतस्पर्शो ऽग्ने- गिति ।

·न्यायविन्दुः । [२ परिदः। विरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा। नात्र शौतस्पर्थो धूमा- दिति। विरुवव्याप्तोपलब्धिर्यथा । न. ध्रुवभावो भूतस्यापि भावस्य विनाश हेत्वन्तरापेक्षणादिति । कार्यविरुद्धोपलब्धिय॑था। नेहाप्रतिबड्वसामर्थ्यानि शौतकारणानि सन्त्यमेरिति । व्यापकविरुद्योपलब्धिर्यथा। नाच तुषारस्पर्शो ऽने- रिति । कारणानुपलब्धिर्यथा। नाच धूमोऽग्न्यभावा- दिति । कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा। नास्य रोमहर्षादि- विशेषाः संनिहितदहनविशेषत्वादिति । कारणविरुडकार्योपलब्धिर्यथा । न रोमहर्षादि- विशेषयुक्तपुरुषवानयं प्रदेशो धूमादिति । इमे सर्वे कार्यानुपलव्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगाः खभावानुपलब्धौ संग्रहमुपयान्ति। पारंपर्येणार्था- न्तरविधिप्रतिषेधाभ्यां प्रयोगभेदे ऽपि प्रयोगदर्शना- भ्यासाखयमप्येवं व्यवच्छेदप्रतीतिर्भवतीति स्वार्थे ऽप्यनुमाने ऽस्याः प्रयोगनिर्देशः। सर्वत्र चास्यामभाव- व्यवहारसाधन्यामनुपलधौ येषां स्वभावविरुडा- ·२ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुः । दौनामुपलब्या कारणादौनामनुपलब्या च प्रतिषेध उक्तस्तेषामुपलब्धिलक्षणप्राप्तानामेवोपलधिरनुप- लब्धिश्च वेदितव्या। अन्येषां विरोधकार्यकारण- भावासिद्धिः। विप्रकृष्टविषयानुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमानानिवृत्ति- लक्षणा संशयहेतुः प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थाभावासिडे- रिति॥ इति द्वितीयः परिच्छेदः ।

·[ १०८ ] तृतीयः परिच्छेदः। - विरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानम्। कारणे कार्यो- पचारात्। तद्दिविधं प्रयोगभेदात्। साधर्म्यवधर्म्य- वञ्चेति। नानयोरर्थतः कश्चिद्भेदो ऽन्यत्र प्रयोगभेदात्। तच साधर्म्यवद्यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते सो- ऽसद्व्यवहारविषयः सिद्धः। यथाऽन्यः कश्चिदृष्टः शश- विषाणदिनॊपलभ्यते च क्वचित्प्रदेशविशेष उपलब्धि- लक्षणप्राप्तो घट इति तथा स्वभावहेतोः प्रयोगः । यत्सत्तत्सर्वमनित्यं यथा घटादिरिति। शुद्धस्य स्वभाव- हेतोः प्रयोगः। यदुत्पत्तिमत्तदनित्यमिति। स्वभाव- भूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः। यत्कृतकं तदनित्य- मित्युपाधिभेदेन। अपेक्षितपरव्यापारी हि भावः स्वभावनिष्पत्तौ कृतक इति। एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयो द्रष्टव्याः। सन्नुत्पत्तिमान्छतको वा शब्द इति पक्ष- धर्मोपदर्शनं सर्व एते साधनधर्मा यथावं प्रमाणैः सिद्धसाधनधर्ममाचानुबन्ध एव साध्यधर्मेऽवगन्तव्याः। तल्खभावत्वावभावस्य च हेतुत्वात्। वस्तुतस्तयो- स्तादात्यात्तविष्यत्तावनिष्यत्वस्य तत्वभावत्वाभावाद्- ·१.६ ३ परिछेदः।] न्यायविन्दुः । व्यभिचारसंभवाच्च। कार्यहेतोरपि प्रयोगः। धूम- स्तचामियथा महानसादावस्ति चेह धूम इति। इहापि सिद्ध एव। कार्यकारणभावे कारणे साध्ये कार्य हेतु- वक्तव्यः । वैधर्म्यवतः प्रयोगो यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदुपलभ्यत एव। यथा नौलादिविशेषः। न चैवमि- होपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य सत उपलब्धिर्घटस्येत्यनुपलब्धि- प्रयोगः। असत्यनित्यत्वे नास्ति सत्त्वमुत्पत्तिमत्वं कृतकत्वं वा। असंश्च शब्द उत्पत्तिमान्कृतको वेति स्वभावहेतोः प्रयोगः। असत्यमौ न भवत्येव धूमो ऽच चास्तौति कार्यहेतोः प्रयोगः। साधयेणापि हि प्रयोगे ऽर्थाधर्म्यगतिरिति । असति तस्मिन्साध्ये न हेतोर- न्वयाभावात्। तथा वैधयेणाप्यन्वयगतिः। असति तस्मिन्साध्यभावे हेत्वभावस्यामिद्धेः। न हि स्वभाव- प्रतिबन्धे सत्येकस्य निवृत्तावपरस्य नियमेन नितिः। स च द्विप्रकारः। सर्वस्य तादात्म्यलक्षणस्तदुत्पत्ति- लक्षणश्चेत्युक्तम् । तेन हि निवृत्तिं कथयता प्रतिबन्धो दर्शनीयः। तस्मान्नित्तिवचनमाक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्श- नमेव भवति। यच्च प्रतिबन्धोपदर्शनं सदेवान्वयवचन- मित्येकेनापि वाक्येनान्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेन वा प्रयुक्तेन सपक्षासपक्षयोर्लिङ्गस्य सदसत्त्वस्यापमं कृतं - ·न्यायविन्दुः। [ परिच्छेदः। भवतीति नावश्यवाक्ययप्रयोगः। अनुपलब्धावपि यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदुपलभ्यत रवेत्युक्ते ऽनुप- लभ्यमानं तादृशमसदिति- प्रतौतेरन्वयसिद्धिः। इयो- रप्यनयोः प्रयोगे ऽवश्यं पक्षनिर्देशः । यस्मात्साधर्म्य- वत्प्रयोगे ऽपि यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सबोपलभ्यते सो ऽसयवहारविषयः। नोपलभ्यते चाचोपलब्धिलक्षण- प्राप्तो घट इत्युक्ते सामर्थ्यादेव नेह घट इति भवति । तथा वैधर्म्यवत्प्रयोगे ऽपि यः सद्व्यवहारविषय उप- लब्धिलक्षणप्राप्तः स उपलभ्यत एव न तथाच तादृशो घट उपलभ्यत इत्युक्ते सामर्थ्यादेव नेह सद्यवहार- विषय इति भवति । कीदृशः पुनः पक्ष इति निर्देश्यः। स्वरूपेणैव स्वय- मिष्टो निराकृतः पक्ष इति। स्वरूपेणेति साध्यत्वेनेष्टः। स्वरूपेणैवेति साध्यत्वेनेष्टो न साधनत्वेनापि। यथा शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये चाक्षुषत्वं हेतुः। शब्दे ऽसिद्ध- त्वात्साध्यं न पुनस्तदिह साध्यत्वेनैवेष्टं साधनत्वेनाप्य- भिधानात्। स्वयमिति वादिना यस्तदा साधनमाह। रतेन यद्यपि कचिच्छास्त्रे स्थितसाधनमाह। तच्छास्त्र- कारेण तस्मिन्धर्मिण्यनेकधर्माभ्युपगमे ऽपि यस्तदा तेन वादिना धर्मः स्वयं साधयितुमिष्टः स एव साध्यो ·३ परिरेदः। न्यायविन्दुः । नेतर इत्युक्तं भवति । इष्ट इति यथार्थे विवादेन सा- धनमुपन्यस्तं तस्य सिद्धिमिच्छता सो ऽनुक्तो ऽपि वच- नेन साध्यस्तदधिकरणत्वाविवादस्य । यथा परार्धा- श्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयनासनाद्यङ्गवदिति। अचा- त्मार्था इत्यनुक्तावप्यात्मार्थताऽनेनोक्तमात्रमेव साध्य- मित्युक्तं भवति । श्रनिराशत इति। एतल्लक्षणयोगे ऽपि यः साधयितुमिष्टो ऽप्यर्थः प्रत्यक्षानुमानप्रतीति- स्ववचनैर्निराक्रियते न स पक्ष इति प्रदर्शनार्थ तप प्रत्यक्षनिराकृतो यथा अश्रावणः शब्द इति। अनु- माननिराकृतो यथा नित्यः शब्द इति। प्रतीति- निराकृतो यथा अचन्द्रः शौति । स्ववचननिराकृतो यथा नानुमानं प्रमाणम् । इति चत्वारः पक्षाभासा निराकृता भवन्ति। सिद्धस्यासिकस्यापि साधन- त्वेनाभिमतस्य स्वयं वादिना तदा साधयितुमनिष्ट- स्योक्तमावस्य निराकृतस्य च विपर्ययेण साध्यस्तेनैव स्वरूपेणाभिमतो वादिन इष्टो निराकृतः पक्ष इति पक्षलक्षणमवद्यं दर्शितं भवति। विरूपलिङ्गास्थानं परार्थानुमानमित्युक्तम् । तच चयाणां रूपाणामेकस्यापि रूपस्यानुक्तौ साध- नाभास उक्तावप्यसिहौ संदेहे वा प्रतिपायप्रति- ·न्यायविन्दुः । [३ परिच्छेदः पादकयोरेकस्य रूपस्य धर्मिसंबन्धस्यासिद्धौ संदेहे चासिद्धो हेत्वाभासः। यथा अनित्यः शब्द इति साध्ये चाक्षुषत्वमुभयासिद्धम्। चेतनास्तरव इति साध्ये सर्व- त्वगपहरणे मरणं प्रतिवाद्यसिद्धं विज्ञानेन्द्रियायु- निरोधलक्षणस्य मरणस्यानेनाभ्युपगमात्तस्य च तरुष्प- संभवात्। अचेतनाः सुखादय इति साध्य उत्पत्ति- मत्त्वमनित्यं वा सांख्यस्य स्वयं वादिनो ऽसिद्धम् । तथा स्वयं तदाश्रयणस्य वा संदेहे ऽसिद्धः। यथा बाष्यादिभावेन संदिह्यमानो भूतसंघातो ऽग्निसिद्धा- वुपदिश्यमानः संदिग्धासिद्धः। यथेह निकुञ्ज मयूरः केकायितादिति तदापातदेशविभ्रमे। धर्मासिवा- वप्यसिद्धो यथा सर्वगत आत्मेति साध्ये सर्वचोपलभ- मानगुणत्वम्। तथैकस्य रूपस्यासपक्षे सत्त्वस्यासिद्धा- वनैकान्तिको हेत्वाभासः। यथा शब्दस्यानित्यत्वा- दिके धर्मे साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मः सपक्ष-विपक्षयोः। सर्वचैकदेशे वा वर्तमानस्तथास्यैव रूपस्य संदेहे ऽप्यनैकान्तिक एव। यथा सर्वज्ञः कश्चिद्विवक्षितः पुरुषो रागादिमान् वेति साध्ये वक्तृत्वादिको धर्मः संदिग्धविपक्षव्यात्तिकः। सर्वचैकदेशे वा सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यत इति । एवंप्रकारस्यानुपलभस्या- ·३ परिच्छेदः। न्यायविन्दुः । दृश्यात्मविषयत्वेन संदेहे हेतुत्वात्। असर्वज्ञ- विपर्ययाइक्तृत्वादेात्तिः संदिग्धा। वक्तृत्व-सर्वज्ञ- त्वयोर्विरोधाभावाच्च। यः सर्वज्ञः स वक्ता न भवती- त्यदर्शने ऽपि व्यतिरेको न सिध्यति। संदेहाद्दिविधी हि पदार्थानां विरोधः। अविकलकारणस्य भवतो- ऽन्यभावः। अभावादिरोधगतिः। शीतोष्णस्पर्शवत् । परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भाववत्। स च हिविधो ऽपि विरोधो वक्तृत्व-सर्वज्ञत्वयोर्न संभवति । न चाविरुइविधेरनुपलब्धावण्यभावगतिः। रागादौनां वचनादेश्च कार्यकारणभावासिङ्घः। अर्थान्तरस्य वा कारणस्य निवृत्तौ न वचनादेनित्तिरिति मंदिग्ध- व्यतिरेको उनैकान्तिको वचनादिः। यो रूपयो- विपर्ययसिद्धौ विरुद्धः। कयोईयोः सपक्षे सत्त्वस्य सपक्षे चासत्त्वस्य यथा कृतकत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं च नित्यत्वे साध्ये विरुद्यो हेत्वाभासः। अनयोः सपक्षे ऽसत्त्वमस- पक्षेच सत्त्वमिति विपर्यायसिद्धिः। एतौ च साध्यविप- र्ययसाधनाबिरुडौ। तच च तृतीयोऽपौष्टविधातवधि- रुद्धः। यथा परार्थाश्चक्षुरादयः मंघातत्वाच्छयनाशना- यङ्गवदिति। तदिष्टासंहतपारार्थ्यविपर्ययसाधना- बिरुद्धः स इह कस्माबोक्तः। अनयोरेवान्तर्भावात्। न 8 ·१९४ न्यायविन्दुः। [३ परिच्छेदः। रस्ति। झयमाभ्यां साध्यविपर्ययसाधनत्वेन भिद्यते। न हौष्टो- नयोः साध्यत्वेन कश्चिविशेष इति यो रूपयोरेकस्या- सिद्धावपरस्य च संदेहे ऽनैकान्तिकः। यथा वीतरागः कश्चित्सर्वज्ञो वा वक्तृत्वादिति। व्यतिरेको ऽत्रासिङ्घः । संदिग्धो ऽन्वयः। सर्वज्ञ-वीतरागयोर्विप्रकर्षाचनादे- स्तत्र सत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धमनयोरेव इयो रूपयो संदेहे ऽनैकान्तिकः। सात्मकं जौवच्छरोरं प्राणादि- मत्त्वादिति। न हि सात्मकनिरात्मकाभ्यामन्यो राशि- यत्र प्राणादिवर्तते। आत्मनो वृत्ति- व्यवच्छेदाभ्यां सर्वसंग्रहात्। नाप्यनयोरेकत्र वृत्ति- निश्चयः। सात्मकत्वेन निरात्मकत्वेन वा प्रसिद्ध प्राणादेरसिद्धिः । तस्माज्जीवच्छरीरसंबन्धी प्राणादिः सात्मकादनात्मकाच सर्वस्माद्याहत्तत्वेनासिद्धेः। ताभ्यां न व्यतिरिच्यतेन तवाऽन्वेति। एकात्मन्यप्यसिद्धेः। नापि सात्मकाविरात्मकाच तस्यान्वयव्यतिरेकयोरभाव- एकाभावनिश्चयस्यापराभावनान्तरोयक- त्वात्। अषयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् । अत एवाग्वयव्यतिरेकयोः संदेहादनैकान्तिकः साध्ये- तरयोरतो निश्चयाभावात्। एवं चयाणां रूपाणा- मेकैकस्य योईयोर्वा रूपयोरसिद्धौ संदेहे च यथा- निश्चयः।

·२ परिछेदः।] न्यायविन्दुः । १२५ । योगमसिद्धविरुवानैकान्तिकास्त्रयो हेत्वाभासाः। वि. रुडाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः। स इह कस्मात्नोतो ऽनुमानविषये संभवात् । न हि संभवो ऽस्ति कार्य- स्वभावयोरुक्तलक्षणयोरनुपलम्भस्य च विरुद्धतायाः। न चान्यो ऽव्यभिचारौ। तस्मादवस्तुदर्शनबलमहत्तमाग- माश्रयमनुमानमाश्रित्य तदर्थविचारेषु विरुडाव्यभि- चारी साधनदोष उक्तः। शास्त्रकाराणामर्थेषु भ्रान्त्या विपरीतस्य स्वभावोपसंहारसंभवात्। न यस्य संभवो यथावस्थितवस्तुस्थितिधात्मकार्येषूपलम्भेषु। तचोदाइ- रणं यत्सर्वदेशावस्थितैः स्वसंबन्धिभिः मंबध्यते तत्सर्व- गतं यथाकाशमभिमंबध्यते सर्वदेशावस्थितैः स्वसंबन्धि- भिर्युगपत्सामान्यमिति । तत्संबन्धिस्वभावमात्रानु- बन्धिनौ तद्देशसंनिहितस्वभावता। नहियो यच नास्ति स. तहेशमात्मना व्याप्नोतौति स्वभावहेतुप्रयोगः । हितीयो ऽपि प्रयोग यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपल- भ्यते न तत्तचास्ति । तद्यथा । क्वचिदविद्यमानो घटो नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सामान्य व्यक्त्यन्त- रालेष्धिति। अयमनुपलम्भप्रयोगः स्वभावश्च परस्पर- विरुद्धार्थसाधनादेकत्र संशयं जनयतः। चिरूपो हेतु- रुक्तः । तावतवार्थप्रतीतिरिति न पृथग्दृष्टान्तो नाम ·११८ न्यायविन्दुः । [३ परिच्छेदः। साधनावयवः कश्चित्। तेनास्य लक्षणं पृथगुच्यते गता- र्थत्वात्। हेतोःसपक्ष एव सत्त्वमसपक्षाच्च सर्वतो व्यावृत्त- रूपमुक्तमभेदेन पुनर्विशेषेण कार्यस्वभावयोर्जन्म तन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयावुक्तौ। तच्च दर्शयता यत्र धूम- स्तवाग्मिरसत्यमौ न क्वचिडूमो यथा महानसेतरयोः। यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वमनित्यत्वाभावे कृतकत्वा- संभवो यथा घटाकाशयोरिति दर्शनीयम् । न ह्यन्यथा सपक्षविपक्षयोः सदसत्त्वे यथोक्तप्रकारे शक्ये दर्श- यितुम् । तत्कार्यतानियमः कार्यलिङ्गस्य स्वभाव- लिङ्गस्य च स्वभावेन व्याप्तिः। अस्मिंश्चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति । एतावन्माचरूपत्वात्तस्येति । एतेनैव दृष्टान्तदोषा अपि निरस्ता भवन्ति । यथा नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वात् । कर्मवत्परमाणुवघटवदिति । साध्यसाधनधर्मोभयविकलास्तथा संदिग्धसाध्यधर्मा- दयश्च यथा रागादिमानयं वचनाद्रय्यापुरुषवत् । मरणधर्मोऽयं पुरुषो रागादिमत्त्वाद्रथ्यापुरुषवत् । असर्वज्ञोऽयं रागादिमत्त्वाद्रथ्यापुरुषवदिति। अन- वयो ऽप्रदर्शितान्वयश्च यथा यो वक्ता स रागादि- मानिष्टपुरुषवत्। अनित्यः शब्दः कृतकत्वाइटवदिति। तथा विपरीतान्बयो यदनित्यं तत्कृतकमिति साधर्म्यण ·११० ३ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुः। वैधर्थेणापि परमाणुवत्कर्मवदाकाशवदिति साध्याद्य- व्यतिरेकिणः । तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेकादयो यथा सर्वज्ञाः कपिलादयोऽनाप्ता वा। अविद्यमानसर्वज्ञ- ताप्ततालिङ्गभूतप्रमाणातिशयशासनत्वादिति । अब वैधर्योदाहरणं यः सर्वज्ञ प्राप्तो वा स ज्योतिर्माना- दिकमुपदिष्टवान् । तद्यथा ऋषभवर्धमानादिरिति । तवासर्वज्ञातानाप्ततयोः साध्यधर्मयोः संदिग्धो व्यति- रेकः। संदिग्धसाधनव्यतिरेको यथा न चयौविदा ब्राह्मणेन ग्राह्यवचनः कश्चित्पुरुषो रागादिमत्त्वा- दिति । अत्र वैधयॊदाहरणं ये ग्राह्यवचना न ते रागादिमन्तस्तद्यथा गौतमादयो धर्मशास्त्राणां प्रणे- तार इति । गीतमादिभ्यो रागादिमत्वस्य माधन- धर्मस्य व्यावृत्तिः । मंदिग्धामंदिग्धोभयव्यतिरेको • यथा । अवीतरागाः कपिलादयः परिग्रहाग्रहयोगा- दिति। अत्र वैधय॒णोदाहरणं यो वीतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहो यथा पभादेरिति । अपभादेरवीत- रागत्वपरिग्रहाग्रहयोगयोः साध्यसाधनधर्मयोः संदिग्धो व्यतिरेकः। अव्यतिरेको यथा अवीतरागो वक्तृत्वात्। वैधर्योदाहरणं यत्र वीतरागत्वं नास्ति स वक्ता। यथोपलखण्ड इति। यद्यप्युपलखण्डादुभयं ·१९६ न्यायविन्दुः। [परिच्छेदः। व्याहत्तया सर्वो वीतरागो न वक्तेति व्याप्त्या व्यति- रेकासिद्धेरव्यतिरेकः। अप्रदर्शितव्यतिरेको यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वादाकाशवदिति। वैधय॑णापि विपरोतव्यतिरेको यथा यदकृतकं तन्नित्यं भवतीति । न ह्येभिदृष्टान्ताभासैहेतोः सामान्यलक्षणं सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वचासत्त्वमेव निश्चयेन शक्यं दर्शयितुं विशेषलक्षणं वा । तदर्थापत्त्यैषां निरासो वेदितव्यः । दूषणा न्यूनतायुक्तिः। ये पूर्वं न्यूनतादयः साधन- दोषा उक्तास्तेषामुद्भावनं दूषणं तेन परेष्टार्थसिद्धि- प्रतिबन्धात्। दूषणाभासास्तु जातयः। अनुभूत- दोषोद्भावनानि जात्युत्तराणौति । इति तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः । न्यायबिन्दुः समाप्तः ॥

·CRITICAL NOTE. p. 1, B prefixes बों नमः सर्वज्ञाय. 1. 5. B सम्यग्ज्ञानपूर्विक- त्यादिना. 1. 6, Bomits चेति. 1. 7, खाभिधेय.. Bअभिधेय.. 1. 8, अतस्तन निरून्यते : this was printed from conjecture, A omitting न ; B has the न. 1. 8, B अभिधेये तु निःप्रयो- जने तत्प्रतिपत्तये. 1. 12, तत्पतिपत्त्यर्थ, B तत्प्रतिपत्तये. p. 2, 1. 6, उपायो व्युत्पादनस्य, B उपयोग्यत्पादनस्य. 1. 7, B वाच्यं. 1. 8, B सामथे.-एकं तु वदत् ; these letters are very indistinct in A; B confirms the conjectural text. 1. 10, read प्रयोजनपदं with B. 1. 12, B. तसच. 1. 14, B व्यत्याधमानानां. 1. 16, B omits इदं. 1. 20, B omits पपि. 1. 23, write •प्रदेश. p. 3, 1. 2, put the stop after प्रेक्षावतां. l. 3, बर्थ- संशयः, B adds अपि. 1. 4, B याख्यातगां.-B कौडाद्ययं. 1. 9, B चरइतक्षक.. 1. 10, यतो वा प्रकरणात् ; this was printed from conjecture; A seems to read gatsaa - णात्; B has भावाप्रकरणात् (sic ). 1. 11, संभाव्येत ; B adds the numeral 5 ; so also with the preceding 4 cases. 1. 13, अभिधेयादिषु; B adds त्तक्लोषु ( sic ), apparently for उक्तषु.-B omits तु. 1. 16, B अभिसंवादसंज्ञानं ( sic ). 1. 17, प्रदर्शितम, B prefixes सयं. 1. 21, विज्ञानं, B ज्ञानं. 1. 21, B omits च. E ·१२. CRITICAL p. 4, 1. 1, अत एव; B adds च. 1. 3, तत्रैवार्थे, B तत्रैव चार्थे. 1. 5, प्रवृत्तिविषयौ०, B प्रतिविषयः. 1. 9, निसंबन्ध ; read लिडर- संबडं with B; A लिंगसंवेवं (sic). 1. 10, नियतस्य, B नियत.. 1. ll, बादर्श यत्, B उपदर्शयत्. 1. 12, प्रदर्शितः, B दर्शि: 1. 18, B writes अत्यंतविपरीतभावाभादानि (sic ). 1. 19, B omits, अर्थक्रियासमर्थ. 1. 20, तदेव, B adds तेन. 1. 22, अधिगमात्मकं ; B writes अर्थाविनियासमर्थवखधिगमात्मकत्वं. p. 5, 1. 3, संसर्गः, write संसर्गः; A संसर्गः (sic); B संसर्गः (sic ).-अन्याकारववस्तु०, B अन्याकारवस्तु०. 1. 5, कुम्बिका०, ( A कुंविका ), B., 1. 9, ननु, B adds च. 1. 13, तदेव, B adds तेन. 1. 16, कारणशब्दोपादाने was printed from conjecture, A having • शब्दापादाने ; it is now confirmed by B. 1. 17, मन्यते : B writes गम्यत ( sic ). 1. 18, तयोः ; B adds मध्ये. 1. 21, बर्थक्रियानि से. B अर्धक्रियानि सात्. 1. 22, प्रवृत्तिः ; read gifs: with B. p. 6, 1.2, ज्ञाने, B ज्ञाते.-अर्थे ज्ञाते, read अर्थिनः with B; the reading in A cannot be made out. 1. 7, उपेक्षणीयः; Badds बपि. 1. 11, B omits इति. 1. 13, वृत्तो न; Badds च. 1. 16, निबन्धनैवेति ; B omits एव. 1. 21, • सिद्धि., B •सिद्धेः. 1. 22, यावयात्, B writes यावद्या ( sic) या काचित्पुरष..-सम्यग्ज्ञान., B सा सम्यग्ज्ञान.. p. 7, 1. 1, B omits सा. 1. 3, तद्युत्पाद्यते, B तत्सम्यग्ज्ञान चुत्पाद्यते. 1. 6, B omits व्युत्पाद्यते. 1. 8, दो विधौ, B हे विधे. 1. 9, , Badds एव. 1. 10, थलिभेदे, B भेदे. 1. ll, सकल- व्यायनुयायि was printed from conjecture, the fourth and fifth aksharas having been destroyed ; it is con- ·NOTE. . १२१ firmed by B. 1. 13, अर्शिते ; B adds तु. 1. 16, हिविध : read वैविध्यं with A and B. 1. 19, पक्षाश्रितवन was printed from conjecture, A having बलक्षाश्रितत्वेन: it is confirmed by B. 1. 20, लक्ष्यते, B लभ्यते. 1.22. •शानं. B .विज्ञानं. p. 8, 1. 7, एहोते, Bहोत.. 1. 13, एकदेशः, B एकदेश- निर्देशः. 1. 14, प्रत्यक्षं, B प्रत्यक्षत्वं.-B omits च. 1. 15. तत्काल्पनापोठाभान्तत्व०, B तत्कल्पनापोठमान्तत्व.. 1. 19. सिड, B प्रसिद्ध.-B writes तदनकल्पना०. 1.22, पक्रियाक्षम, B adds च. p. 9, 1. 1, Ya, write ao# with A and B. 1. 2, निराकरणा), B निरासार्थ; cf. below. 1. 13.---तु, B च. 1. 14, विप्रतिपत्तिनिरासार्थ ; B adds (विप्रपत्तिनिरासा) तथाऽभा- न्सग्रहणेनाप्यनुमाने निवर्तिते कल्पनापोठग्रहणं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्. 1. 15, खप्रतिभासे ऽनर्ये ऽध्यवसायेन, Bख प्रतिभासो ( ? खतिभासे ) ईंध्यावसायेन. p. 10, 1. 2, अभिलाप्यते, B अभिलप्यते ; A's reading is also corrected to this.-अभिलापेन मंसर्गः, Baddy अभिलाप- संसर्गः. 1. 4, शोलनं. write मौलनं with A and B.-अभिषया- भिधानयोः, B अभिधानाभिधेययोः. 1. 5, मंनिविकी, B मिवितो. 1. 6, अभिधेयाभासः, B अभिधेयाकारभामः. 1.7, अभिलापन, B बमिलाप०. 1. 8, B omits भवति. 1. 10, संहवामासा, B .सं. हरप्रभासा (? •संदरप्रतिभासा ). I. 11, संरोत, B संरचते. 1. 12, याभासा, B प्रतिभासा.-तदह तस्य, B adds बालकस्य. 1. 15, योग्यता०, B योग्यत्व.. 1. 16, प्रतिभासत्वं, B प्रतिभासते. p. ll, I. 5, संनिहितमात्र., B संनिहितार्थमात्र.. I. 12, ·१२२ CRITICAL . बोत्रज्ञान, B श्रोत्रविचानं.-शब्दखलक्षणग्राहि, Bomits शब्द.- शब्दखलक्षणं, B शब्दे खलक्षणं च. 1. 18, • ज्ञानं, B •विज्ञानं as in 1, 12. 1. 22, परेण, B adds सूत्रेण ( MS. मूत्रेण ). p. 12, 1. 3, विभम०, B भ्रम०. 1. 4, मन्दं, B adds हि.- भन्यमाणे, B भ्राम्यमाणे. 1. 5, विचम०, A भ्रम०. 1. 9, ज्वलित०, B ज्वलितरूपं.-B बाध्यात्मिकं भ्रांतिकारणं. 1. 11, इन्द्रियनान्त्य- योगात्, B omits इन्द्रिय. 1. 14, B omits हि.-अलातादौ, B पलाते. 1. 17, तैः, B एतैः.-तथाविधं, B तत्तथाविधं ; तत् is also supplied in margin of A. 1. 20, निराकरणा), B निरासायं. 1. 22, मानसप्रत्यक्षे, B मानसे च प्रत्यक्षे. p. 13,1. 2, ज्ञानस्य, B विज्ञानस्य.-अन्तरमस्येति, B adds अनन्तरः, 1.9, विषयविज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञानं, B विषयविज्ञा- नाभ्यां मनोविज्ञानाभ्यां मनोविज्ञानं &c.- तदनयोर्न परस्परसह- कारित्वं, B तदनयोः परस्परस्य सहकारित्वं. 1. 12, B omits कृतं.-B omits second बसौ. 1. 15, प्रत्यक्षमित्युक्त, A प्रत्युक्तं, corrected into प्रत्यक्षमित्यतं.-Bonits इति. 1. 22, विज्ञानस्य, Bज्ञानस्य. p. 14, 1. 4, B has the pratika सर्वचित्तेत्तादि. 1. ll, वक्तुं शक्वं, B शक्यं वक्तुं. 1. 12, सातरूपेण, B सातानुरूपेण. 1. 13, साता- दिरूपः, B सतरूपा.- स्यात्, B adds तदा. 1. 17, ज्ञानानुभवः -ताशामरूपं वेदनं. B तत्वचामखरूपवेदनं. 1. 21, भावनायाः, B भावनयो ( sic).-बाभासस्य, B बवभासस्य. p. 15, 1. 1, गतिः, B गमनं. 1. 12, B omits बर्थ. 1. 13, बस्कुटाभत्वात्, Badds एखच. 1. 16, परिसमात्यर्थः, B परिसमाप्ति- बचनं. 1. 18, चतुर्विध०, B चतुर्विधस्य. 1. 21, प्रमावस्य विषयः, B विषयः प्रमाणस्य. .

·NOTE. . १२५ p. 16, 1. 4, अनर्थाध्यवसायेन, read अर्थाध्यवसायेन with B. 1. 12,मानस्य, B ज्ञान०. 1. 13, सन्, read a with B. 1. 20, म च, B.स एव च, p. 17, 1. ll, B has the pratika. अन्यदित्यादि.-तत्सामान्य- लक्षणं, B तस्मात्मामान्यलक्षगां. 1. 18. the clause ततस्तत्मामान्य- लक्षणं is omitted in A, but is supplied in the margin: B ततस्तस्मात्सामान्यलक्षणं. p. 18, 1. 9, अर्थात्, B प्राथादर्थात्. 1. 13, बर्थदर्शन B पर्थ- प्रदर्शन०. 1. 16, B repeats यद् before सादृश्य. 1. 17. ज्ञानं, B विज्ञानं. 1. 18, तच सादृश्यं, B तच सारूप्यं सादृश्यं. p. 19, 1.2, तमिद्धेः, B ततः सिद्धेः. 1.5, विज्ञानं,B ज्ञानं. 1. 12, ज्ञानस्य, Badds इति. p. 20, 1. 3, .रूपत्वं, read रूपं with B. 1. 5, अवस्थाप्यमाने, B व्यवस्थाप्यमाने. 1. 8, दर्शनं, B बदर्शनं (खेनादर्शनं ). 1. 9, B omits तु. 1. 11, अवस्यन्ति, B अध्यवम्यन्ति. The colophon in B is इति बाचार्यधर्मोत्तरविरचितागं न्यायविन्दुटोकायां प्रत्यक्षपरि. छेद ; प्रथमः; A adds to colophon the words महलमा. p. 21, 1. व्याख्यातुं, B व्याख्यातुकामः. 1. 7, निर्देशाङ्गमेव, A. निर्देशार्थमेव. p. 22, 1. 2, B has the pratika प्रमायाफलमिति. I. 3, प्रत्यक्ष. वत्वत्यक्ष इव, MSS. प्रत्यक्ष व प्रत्यक्षवत् ; it was perhaps unnecessary to make the correction. 1.8, B omits are. 1. 14, A omits तद. 1. 20, A omits अर्थ ; it is supplied in margin. p. 23, 1.2, निरस्त, B निविइं. 1. 3, पोकदेशासिडः, Badds गिरको हेतु. 1. 7, कुर्यात्, B यात्. I. 11, साधारजाकालिका, मा ·१२४ CRITICAL . B adds बनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्. 1. 12, सपक्षयापिसत्ताकस्य 80 B% 3A writes सपक्षऽथापिसत्ताकस्य with what looks like a correction of सपक्ष into सपक्षा. 1. 14. तु, A हि. 1. 15, मिचितवचनेन, A निश्चयवचनेन. 1. 19, निरासः, Badds निमः शब्दः कृतकत्वात् खवत्, compare l. 11, above various reading. 1. 22, असत्त्ववचनात्, B असत्त्वशब्दात्. p. 24, 1.2, B omits अपि. 1. 6, तदुच्यते, B उच्यते. 1. 7, इयो रप्यपादानम्, Bonits बपि. 1. 8, अनियमे, B अनियते. 1. 9, स हेतुरिति, A omits स ; it is supplied in the margin. 1. 13, प्रयोक्तव्यः, A कर्तव्यः. 1. 22, स सपक्ष; A omits स. p. 25, 1. 1, सशब्दादेशः, A शब्दादेशः corrected in the margin to सशब्दादेशः, सामान्यं, B साम्यं. 1. 8, तेन च, B omits च.--तहिबद्धत्वं, Bच विरुइत्वं. p. 26, 1. 1, उपलब्धिर्जानम् । तस्या लक्षणं अनिका सामग्री, A उपलब्धिज्ञानं तस्य लक्षणं। जानका सामग्री. 1. 10, कथ्यते, B गम्यते. 1. 13, दृश्यं, B दृष्यत्वं. 1. 14, घटविविक्त०, B घटादि- विविक्त.. 1. 16, वस्त न निश्चितं तज्ज्ञानं च, B वस्तु तज्ज्ञानं चा ( sic ) न निश्चतं. 1. 19, ततो दृश्यघटरहितः, B तादृशघट- . p. 27, 1. 13, बतख संनिहिताय इटुं प्रातः सः, so A, writing atau for qaz, and wifafrai, corrected into afafNTU in the margin; B पतञ्च सन्निहिता यहछु प्ररत्ताः (sic) स. 1. 17, शक्यो मुटुं शक्यो; B omits the numbers in this para. 1. 19, खभावमुदातुमार, Badds खभावत्यादि. 1. 20, साध्यस्यैव खभावः, B साध्यस्य भावः. p. 18, 1. 1, domits स. 1. 4, शिंशप, A writes सिंसय in ·NOTE. १२५ the first place and fun in the second ; so also in the next line प्रचुरसिंसपे, but अविदितशिंशपा..1. 6, यदा, B यथा. -उपादी, B उपदी. 1. 7, रक्षव्यवहारनिमित्त, B वृक्षव्यवहारस्य निमितं. 1. 8, शिंशपां पश्यति, B पश्यति शिंशपां.-अरक्ष, A बहक्षत्वं. 1. 9, Bputs the stop after स मूठः. 1. 12, अमिरिति, A वहिरिति. 1. 13, प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धनः, B प्रत्यक्षानुपलभः निबंधनं. 1. 15, अयुक्त, A युक्त. I. 17. अत्रेति रघु, B अत्रेति बत्र. 1. 18, B omits साधनो. 1. 19, B omits the first अभावः. p. 29, 1. 1, परस्पर०, B परस्परं. 1. 3. हेतवः, Badds अपि. 1. 8, कारण, B कारण.. 1. 15, • अभावः, B अभावात्. 1. 16, अप्रतिबद्ध०, B अप्रतिबंध०. 1. 18, न प्रतिबद्यः ; B omits न. अप्रतिबद्ध०, Bअप्रतिबंध.. 1. 23, अविनाभावनिमयः, B अविनाभावि- त्वनिश्चयः. p. 30, 1. 3, क. B का. I. 13. लिङ्गस्येन्याह, B लिंगम्य न वतन इत्याह. 1. 14, Bomits अर्थ यात्मा. 1. 15, तादात्म्यं, B adds तत्वभावत्वं.1.16, तत्र, B तक्तत्र. 1.19,निश्चयापेक्ष एव, B मिचयापेक्षया एवं. 1. 20, अपेक्षः, B अपेक्षया. I. 23, लिङ्गस्य, Badils स्यात्. p. 32, 1. 3, एकैकस्य, B एकम्य. 1. 6, खभावविशेषविप्रहाः, B खभावविशेषरहिताः. I. 14, अमूढेति, 3 अमूठेत्यादि. 1. 17, एकज्ञान- संसर्गिणि, B adds भूतले. 1. 18, दृष्यतया, B दृश्यमानतया. I. 19, •ससौ, B •संसर्गात्. 1. 20, समग्र०, B ममय.. p. 33, 1. 6, Bomits तु. 1. 13, B oniits न. 1. 20, A and B omit first a; it is supplied in the margin in A. p. 34, 1. 2, B omits इति. - म्फट, A म्फुटः. 1. 5, अनुप- जश्यमानत्वात्, A अनुपलभ्यमानत्वात्. 1. 8. निम्यागमनागमन., B नियंकगमागम.. 1. 10, तदेवमेतस्य, B तदेव तस्य.-.व्यवहारस्थ,A ·CRITICAL व्यवहार.. 1. 18, A omits अभावं. 1. 19, बचतं करोति. 1. 21, gafant, so B; A apparently reads gavigo, which has been corrected into प्रवर्तन्युपल० (sic). p. 35, 1. 5, एकादश प्रकारा आस्था इत्येकादशप्रकारा, B एकादश- प्रकारा एकादश प्रकारा अस्य इत्येकादशप्रकारा. 1. 9, •भेदात्, A भेद.. 1. 21, धवलम्टह०, Bधवलारहस्य. p. 36, 1. 3, B omits च. 1. 4, A तदृहांगणदेशेन भ (sic) वहिना, B तगृहांगणस्थेन च. तद्देशः, B seems to write तादृशः. 1. 7, दृश्यमानादृश्यमानाकाशदेशावयवः, A दृश्यमानाकारी (sic) देशावयवः. 1. 17, शिंशपात्वस्य, B शिंशपात्व०. 1. 21, न यः, B यो म. p. 37, 1. 2, तादृशे, A तादृश.. 1. 4, प्रतिषेध्यस्य, A प्रतिध्य.. -B omits यथेति. 1. 5, A omits इति, writing, however, न शोतस्पर्श (sic). 1. 7, दृश्ये, A दृश्यो, B दृश्ये तु. 1. 8, दूरस्थत्वात्, B दूरत्वात्. 1. 13. विण्ड०, A विरोध०. 1. 14, तत्र, A यत्र. 1. 16, नित्तिमनुमिमौते, A नितिरनुमौयते. 1. 17, सर्वापवरक., B. सर्वोपवरक.. 1. 20, भवतीति, B omits इति. p. 38, 1. 1, जननात्, B जनकात्. 1. 2, विनश्वरः । तस्य, A विनश्व- रस्य. 1. 3, नामाधुव०, B माध्रुव०.1. 4, रञ्जनादि०, Bरणकादि०. 1. 7, Bomits च. 1. 10, दृश्यतया, A तया. 1. 11, यत एवं, A य एवं. 1. 13, दृश्यमानात्मत्वं, B दृश्यमानात्मकत्वं. 1. 15, यदि दृश्यघटात्मत्व., B यदैव दृश्यघटात्मकत्व..-दृश्यात्मत्वम्, B दृश्यात्मत्वम्.1. 16, यद्ययं, B adds घट:.1. 20, प्रतिषेधः. B निषेधः. p. 39, 1. 3, म तानि सन्तोति, B तानि न संतो (sic). 1. 10, वहे, Bयमे, 1. 13, तथा, B तथा च. 1. 14, B omits च. 1. 17, विशिड., B विशिके 1.20, दृश्य न भवति, B अदृश्यं भवति. . . . ७ ·NOTE. . p. 40, 1. 1, Bomits तत्र.-दृश्यः, B दृश्यते. 1. 2, प्रतिषेध्यते, B प्रतिषिध्यते.-ज्वलितः, B प्रज्वलितः 1. 3, इन्धन, B वन. 1.8, विशिष्यन्ते, B विशेष्यते ; so also in l. 10.--B omits तत्. 1. 18, A •भाव (sic), B भावं. 1. 21, देशः, B प्रदेशः. 1. 23, B omits रोमहर्षादिविशेषयुक्त. p.41,1. 1, विशेषयुक्त०, B विशेषगुणयुक्त.. 1. 2, रोमहर्षादि०, B रोमहर्ष०. 1.5, तत्र, A यत्र. 1. 7, तस्मिन्देश, B तद्देशे. 1. 8, धूममात्रेण तु, A omits तु. 1. 10, B omits विशेष ; A omits न. 1. 13, प्रयोगान्ताः, A प्रयोक्तान (sic), B प्रकांता. 1. 16, सत्याल, A त्याह (sic).-B omits सति ; ef. next line. 1. 19, दशग्रा गासदाहरण., B दशग्रहणोदाहरगा.. p. 42, 1. 3, अर्थान्तरविधीत्यादि, MSS. अर्थातरविधीति.--प्रति- बेध्यादर्थादर्थान्तरस्य, B प्रतिषेध्यादतरस्य. 1. 11, प्रयोगभेदेन भेदः, 1. 12, शब्दा, B शब्दस्तु. 1. 13, घटितानां. B परिघटितामां. 1. 16, B प्रयोगभेदादेव भेदः, B omits, इति शब्दः. 1. 20, प्रतिषेधः, B निषेधः. p. 43, 1. 1, तस्य च व्यवहारः, B तहवहारच. I. 4, अनुपलब्धौ, B adds सत्या. 1. 5, दृश्यानामेव B दृश्यमानानामेव.--.B omits स. 1. 22, M A the words एव ये, to and including अभावेन, 1. 23, are supplied in the margin. p. 44, 1. 3, विरोधः, B adds च. 1. 10, प्रतीतो प्रतीतः, B omits प्रतीतः. 1. 14, तथा च सति, B तेषां च सति. 1. 17, संप्रति नास्ति, B संप्रतितनी. p. 45,बदृश्यानुपलब्धिः, Badds तु.--B onmits च.1.9,Bomits सा.--लक्षणा, A writes लक्षणा ! म ज्ञान०. 1. 17, न तु, B मच. p. 46, 1. 3, तक्षिA लि. 1.6,Aomits च. 1. 9, सम्बना, .

·२२८ CRITICAL B • लम्बना. 1. 12, औपचारिक, A औपचारक. 1. 17, प्रतिपादितं, B adds भवति. 1. 18, व्याख्येयं, B च याख्येयं, p. 47, 1. 3, B omits तविविधमिति. 1. 8, A साधर्म्यवर विध्य- वोति. 1. 9, धर्मोऽस्य ; A writes यव्य (sic) for यस्य ; B धर्मोस्य. 1. 12, B omits a line here, writing साधर्म्यमभिधेयं यस्य तु वैधय॑मभिधेयं. 1. 14, A writes शब्दः। त्यत्र. 1. 20, B अर्थः प्रयोजनं यत्प्रयोजनं प्रकाशयितव्यं वस्तु उद्दिश्य. 1. 21, A प्रकाशयितयवस्तु. -बनयोः, B नानयोः. p. 48, 1. 15, उदाहरन्, B उदाहरणमुदाहतुं. 1. 17, B omits सिद्धः. 1. 18, योग्यत्वस्य, B योग्यत्वे. 1. 21, व्याप्तिः, A व्याप्ति.. 1.22, च, A वा. p. 49, 1. 6, मात्र, B.मात्र p. 50, 1. 1, प्रयोगः सविशेषणं,B प्रयोगस्य विशेषणां. 1. 3, यस्य, B स यस्य.-A repeats the pratika यदुत्पत्तिमदिति after उत्पत्तिमत्. 1. 4, विधेः, B विधिः. 1. 11, A बनियतत्वे. p. 51, 1. 4, न, B adds च.-विशेषणं, B विशेषणपदं. 1.8, B omits च. 1. 9, प्रत्ययभेदभेदिशब्दे B. प्रत्ययभेदशब्द. 1. 16, B omits second साध्यते. 1. 19, •प्रयोगः. B • योगः. 1. 20, एवमर्थ, B एतदर्थ p. 52, 1. 2, गमकत्वात्, A गमत्वात्. 1. 6, B omits इति.- B omits साध्यधर्मस्य. 1. 12, B omits हि, 1. 15, स्मृतमर्थ, B स्मृतमय. p. 53, 1. 6, Tr, Bएव. 1. 8, अनुबन्धन खभावः, Bअनुबंधवांच भावः. 1. 11, साध्यसाधनयोः, B साध्यसाधन.. 1. 18, अनुबन्येव, B बनुबंधे प. 1. 19, A स तनिष्पत्तावनिष्पन्नस्य साधन । p.54, 1. 10, सभावः। स एव च साध्यः । तथा च सिडसाधन०, B य:

·NOTE. खभावः स एव च साध्यखभावः सिद्धसाधन.. 1. 11, सभावहेतवः B: खभावे खभावहेतवः. 1. 13, अमे, B अमि०. 1. 18, कार्य हेतौ, B कार्य हेतो. 1. 19, कार्यकारणत्व०, B कार्यकारणभाव.. p. 55, 1. 6, A omits हेतुरपि. 1. 9, नियतः, B नियमा. 1.12, नियतः, B नियमः. 1. 16, निवृत्तः, B निवर्तते. 1. 17, वैधर्म्यप्रयोग, B. वैधर्म्यवत्वयोगम्.- 1. 20, साधर्म्यवति व्यतिरेकः, B साधर्म्यष्यतिरेक p. 56, 1. 1, B omits इति. 1. 2, B तथाप्यन्वयवचनसामर्थ्यात्. 1. 3, A व्यतिरेक०.1. 4, B. बुद्ध्यवसितस्य. 1. 10, Bomits ते. 1. 13, A साध्यसत्वं. 1. 19, B सर्वस्य प्रतिबद्धस्य. p. 57, 1. 4, B omits तत्. 1. 5, B तेनाक्षिप्त प्रतिबन्धोयदर्शनं तदेवान्वयवचनं. 1. 9, निवर्वनिवर्तक., B निवर्वनिवर्तकयो.. 1. 11, अन्धये, B adds अपि. 1. 14, A इतिकरणो हेतो. 1. 17, B omits तु. 1. 19, उक्तन, B युक्तेन, p. 58, 1. 1, A व्याप्तिप्रतिपद्यमानेन. 1.3, A omits प्रसौतेः. 1. 5, B is corrupt, or has a lacuna from प्रयोगयोः to घट इति भवति. 1. 9, यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति, B यदुपलब्धिलक्षणप्राप्त सनोपलभ्यत इति. p. 59,1.5, A साध्यत्वेनैवाखयमिति.1.7, बर्थः, Bअर्थो यः.1. 10, असाध्यं केचित्माध्यं साध्यं चासाध्यं प्रतिपन्नाः, B साध्यं किंचित्माध्यं साध्यं चासाध्यं केचित्यतिपनाः. 1. 15, तस्विमर्थ, B तत्वयं. 1. 19, B omits च. 1. 20 उदाहरति, B adds यथेति. p. 60, 1. 5, टतौयान्तस्यार्थे वर्तते, B तौयान्तस्थान युक्ताः. 1. 7, Bomits एव. 1. 10, Bomits अपि. 1. 13, B omits धर्मः. 1. 15, साध्यत्व०, B साध्यत्वस्थ.-चेदं, B चैतत. p. 61, 1. 2, B omits second ael. 17, B omits 29. I. 18, Bomits ते.

·CRITICAL p. 62,1. 1, Bomits धनुक्ता. 1.5, शयनासनादिषु, Aशयनादिषु. 1. 6, A, वात्मार्थत्वेन प्रसिद्धः (omitting पन्धयः ). 1. 7, B परार्थ- मात्रेण. 1.9, Bomits परस्य. 1. 14, बनिराशतः, A अनिवतः.1. 16, प्रदर्शनाय, B प्रतिपादनाय. 1. 19, न स पक्षः, B स न पक्ष:- प्रत्यक्षनिराकृतः, B omits प्रत्यक्ष. p. 63, 1. 8, विकल्पविज्ञानविषयत्वेन, A विकल्पविज्ञानेन. 1. 9, •विकल्पचानयाछ, A ज्ञानग्राछ. 1. 23, ब्रवीमिति वक्ति, B ब्रवीति वति. p. 64, 1. 1, A writes तद्येतद्. 1. 2, A असत्यानि.1.5, तथा, A यथा. 1. 8, भादर्शयता, A बादर्शयिता. 1. 9, शाब्दस्य, B शब्दस्य. 1. 10, B बसन्तर्थो ग्राह्य, A असन् ग्राह्य. 1. 12, शाब्दप्रत्ययार्थस्य, A शब्दप्रत्ययार्थस्य. p. 65, 1. 2, शब्दप्रयोगः, B omits the next two lines, going on to ama; the copyist's eye has wandered from the one you to the other. 1. 3, TR, A writes टब्दः. 1. 6, एवं; B adds च. 1. 9, अनन्तरोतकमेण, B बन- मसरोन कमेगा. 1. 16, बसाधनं, A adds the figure 2. 1. 17, वा, A adds the figure 4.-निराकृतः, A adds the figure 5. p. 66, 1. 2 एतद, तह. 1. 3, प्रतिरूपक, B प्रतिरूपं. 1. 4, A writes विवक्त. 1. 11, कस्य, B कस्यैकस्य.-वा किं., A वाक्यं. 1. 17, अनित्यः, B नित्या. 1. 18, B writes योईयोरपि. 1. 22, चायब, B adds are for at (sic) terle sfera (sic). p. 67, 1. 1, B writes कान्तिभूतं 1. 2, B writes उच्यते. 1. 3, थायुरिह। तेषां, B पायुः । इह तेषां. 1. 6, बसंभवाद, B यभावात्. 1. 10, विज्ञानसत्तया, A विधानसत्ताया, so also in ·NOTE. ११ next line. 1. 11, सतः, A तत्र. 1. 14, हेतुभूतं. A writes हेतु- ज्ञात्ततं (sic). p. 68, 1. 1, परार्थो हि, B परार्थादि. 1. 5, प्रमाणं, B प्रमाणं. 1. 6, स्थात्, B adds तदा. 1. 14, A writes वाव्यादिह्यमाना. 1. 17, A writes गक. p. 69, 1. 1, A writes तदधात. 1. 5, केकायितापातविनमः, B केकायितापातनिकुंजे विभ्रमः. 1. 6, अमात्, B बन्यस्मात्. p. 70, 1. 2, Bomits नित्यत्वं. 1. +, रहते, Bएछते. 1. 8, A writes विद्युदाकाशघटवत्. 1. 9, नाकाशादौ, B omits what follows down to the second नाकाशादौ, by a copyist's error. , . p. 71, 1.4, संदिग्धा, B संदिग्ध.. 1. 7, B omits च. 1. 9, एवं. जातीयस्य, B एवंजातीयकस्य. I. 11, संशय हेतुः, B संदेशहेतुः (sic). 1. 13, सर्वक्षे, B संदिग्धे. 1. 17, न स वक्ता, B स वक्ता न. 1. 18, साधनाभावेन, B साधर्म्यभावेन. 1. 20, सिध्यति, Badls इति. 1. 22, होति । यस्मात्, B हिर्यस्मात् । p.72,1.18, आक्रामन्, B याकामयन्. 1. 21, बमामर्थ, A writes असमर्थो, B असमर्षे. p. 73, 1.2, बन्धकारान्तरासमर्थः, B अन्धकारान्तरात्रमनासमर्थः (correct बन्धकारान्तरणमनासमर्थः). 1. 3, बसमर्थावस्था०, Bघसा- मर्थ्यावस्था..1.5, संतानयोः, A writes संतनयोः. 1. 12, तहिवर्तिनः A तडिवर्तिनः. 1. 14,अन्धकाराकान्तायां, A writes व्यंधकारायालायां. 15, हेतुलतं B .हेतुत्ववतं. 1. 16, भवता, A B भवतः, p. 74, 1. 14, विरोधौ, Bविरोधो.- कस्य. 1. 21, निवत्वे, A B मित्यत्व. p. 75,1, परस्परपरिहारेण, B परखरेश. 1. 3, वचसावं, A .

·CRITICAL १ writes स्तुतत्वं. 1. 13, Bomits प्रति. 1. 14, सहानवस्थन • B सहावस्थानं. 1. 16, दिविधः, A हिरोधः. p. 76, 1. 2, विरोधाच, Bomits च. 1.6, निवळ०, A निर्वय.. 1. 10, वचनादि०, B वचन.. 1. 17, तस्मादसर्वज्ञत्वविपर्ययादिपक्षात् &c., B तस्मादसर्वज्ञत्वावीतरागत्वविपर्ययात् (sic) विपक्षात्सर्वज्ञत्वा- वीतरागादिमत्त्वात्संदिग्धः &c. p. 78, 1. 23, परस्परस्य A परस्परमात्. p. 80, 1. 8, यकाभ्यां, A याभ्यां. 1. ll, साधारणानकान्तिकः, A साधारणानकान्तिक०.-व्यात्तिकः, A adds the figure 2. p. 8l, I. 7, भवन्मर्वः, A भवत् सर्वः. p. 82, 1.9, अपरभावनिश्चयम.. A omits निश्चयन.. p. 83, 1. 2, निश्चयायोगात्, B निश्चययोगात्. 1. 5, प्राणादि०, A प्रमाणादि०. 1. 11, B drops a line, writing साध्यस्ये योर्डि (sic). I. 13, सिद्धिः, B व्यसिद्धिः. 1. 18, Bomits वा. 1.21. A omits one येन. p. 84, 1. 2, विरुद्धं यत्, B यहिराई 1. 18, स्थात्, B स्थादेति तत्. p. 85, 1.7, A omits तदर्थे ति.l. 11, A writes • बागमाश्रयो. p. 86,1.4, एकं, Bएव. संबन्धिभिः, Bखसंबन्धिभिः.1.9, च, B वा. p.87,1. 1, समवायलक्षणः, A समवायलक्षण..1. 2, तेन, Bबनेन. 1. 4, ताबोडी०, B न क्रोडौ०. 1. 6, तद्देशसत्ताभावे, B तद्देशसत्ताया अभावे. 1. 12, तत्तत्तत्र, A ततत्तत्र, B तत्तत्र. 1. 17, व्यक्तिशून्ये, A शून्ये. 1. 21, B omits व्यत्यन्तरेष. p.88,1.1, तदागमसिडस्य,A तदागममसि. (sic),Bतस्मादागम०. 1.2,सर्वगतत्वासर्वगतत्वयोः,Bसर्वगतत्वयोः.1. 3,अभिसंबन्धित्वं,Bअभि- संबद्ध 1. 6, उता विबद्ध., B उक्तौ। इह विगड.. 1.7, मचवलन्यस्य, B व वसुन्धस्य हेतो.. 1. 10, Bomits उल. 1. 11, तावतेवेति, A , ·NOTE. B ततः. तावता चेति. 1. 12, अतः, 1. 13. तवचनं, B ततस्तवचनं. 1. 18, B omits इति. p. 89, 1. 2, A omits ज्ञानं. 1.3, अभेदेनोक्तं. B उक्तमभेदेन. 1. 5, B omits यत्. 1. 9, विज्ञाते, ज्ञाते. 1. 12. B तस्य. B साधनमात्रस्य. 1. 18, एवं Badds च. p. 90, I. 1, इतरत्र, A adds इति. 1.5, माधय०. B साधम्य. 1. 8, सदसत्त्वे, A adds the figure". I. 17 माधर्म्य.. B साध्य.. 1. 21, दृष्टान्तव्यतिरेकेण, B दृष्टान्तमन्तरेगा. I. 2. B puts the a before हेतो. p. 91,1.5, egia:, A writes geria, (as it always writes दर्शयिता). B दकिः-प्रदर्णिते, B दति. 1. 9, Bomits वैधय- दृष्टान्तम्य तत. l. 11, दृशान्तम्य दोषा: A is defective from here; at the end of the line दोषा is wanting : B दृष्टान्स- दोषा. 1. 13, omits दृष्टान्तः. I. 14. उक्तं भवति. Bइत्येतदक्क भवति, 1. 16, शब्दस्य नित्यत्वे माध्ये, B नित्यत्वे माध्ये पाब्टम्य. p. 92, 1. 15, रागादिमत्त्वं, A गगादिमत्त्वे. 1. 18. एद्यते, B संरहते. 1. 18, वाद्यपि. A विद्यपि. 1.22. Bomits पत्र. p. 93, 1.2, शक्यः, B शक्य ते. -अनित्यत्व..बिनित्य. 1.4. अनित्यत्व०, Bअनित्यत्वे. I... वृयान्तः; Byors on to तदर्थख, 10, from a common cause of error. 1.6, प्रदर्शितान्नयः is from conjecture, the mutilated line breaking off at g. 1. 22, A omits तथाप्यनियतं. p. 94, 1. 1, वक्तदोषात्. A writes वक्त दोषान्, B बहादोषात्. 1. 2. नव दृष्टान्त•, B तहटान्त.. 1 +, नव, B अपि.-वलमाह,B वक्तुकाम चार. 1. 5, परमाणवत्, B पम्माण.. I. 9, इत्यभावः, B निवत्ताभावः (sic).

·.. .. Por unit af 96 Site Cantonta. ar 100 pages. Domy ootavo. Oriental text only Rs. 0-12-0 Text and translation, English notes, eto, mixed; or transla tion only 1.0-0 Royal octavo .. Oriontal text only 1.0.0 Text and translation, English notos, eto., mixed; or transla. tion only 1.4.0 Quarto Oriental tot only 2.0.0 Text and translation, English notes, eto, mixed; or transla. tion only 2.8.0 There are some exceptions to this scale, which in each case.; will be indicated in the price lists. For the caloulation of prica each part of a unit in excess of the 96 or 100 pages counts again as a full unit. Single issues may be bought separately, but three years: after the completion of a work no complete sets are broken for the sale of loose component parts. Each issue bears, besides its issue number, a fasciole number indicating its place in the work and volume to which it belongs. With the issue of this Notice all previous prices and price lists are cancelled. CALCUTTA, 1st January, 1929. The publications or information about them are obtainable from the Asiatic Society of Bengal, No. 1, Park Street, Calcutta, or from the Society's Agents MABARA. Lozad & Co., 46, Gront Ruwwell Street, London, w.o. M. PAUL GRUTINKU, 13, Rue Jacob, Parts; V1º. BOOHKANDLUNG OTTO HARRASSOWITZ, 14. Querstrades, Leipzig. MEURS. THAOKRR, SPIXK & Co 3, Esplanade East, Calcutta Rovidents of. Wurope should order from Agents. When ordering diroot from the society the following rules should be obworved Ordea whould be addressed to the Asiatio Society of Bengal und not to any Quisial bý name or title Au Chequo, Money Orders, sto, should be mado puyablo to wait Thomper, Aviatio Sooiety of Bengal." Ordont for books, shoald be nocompanied by a full name and addreuil" Legtbly written, mad should be vont on a separato shoot of paper containiagu no other couzounisation. In India book. 40 supplied by V.-P.P.

·No text on this page.

·要

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·151
166
ROYAL ASLATIC SOC IETY OF BENGAL LIBRARY
Author
Nyaya
Pinila
Tura
Title
do, by
a harmohura
Acharya
Call No.
Datc of Issue
( الدول
Dit of Roti
Library of tho
ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
(all No. 299:3/1993.D.P
Accession N043:966.......