·No text on this page.

·MADRAS UNIVERSITY SANSKRIT SBRIES No. 7.
THE UŅĀDISŪTRAS IN VARIOUS RECENSIONS
PART VI
THE UŅĀDISŪTRAS OF BHOJA WITH THE
VRTTI OF DANDANATHA NĀRĀYAŅA
AND
THE UŅĀDISŪTRAS OF THE
KĀTANTRA SCHOOL WITH THE VRTTI
OF DURGASIMHA
EDITED BY
T. R. CHINTAMANI, M.A., PH. D.
SENIOR LECTURER IN SANSKRIT, UNIYER NE LADRAS
UNIVERSITY OF MADRAS
1934
PRICE RS, 3.)
[FOREIGN 6 S.

·PRINTED AT THE
HINDI PRACHAR PRESS
TRIPLICANE, MADRAS.

·मद्रपुरीयविषविद्यालयसंस्कृतमन्यावकि:
प्रन्याकः ७.
उणादिसूत्राणि भोजीयानि
दण्डनाथनारायणविरचितवृत्तियुतानि
कातन्त्रोणादिसूत्राणि
दुर्गसिमविरचितवृत्तियुतानि
च
षष्ठो भागः
ति. रा. चिन्तामणिना
संपादितानि
मदपुरीवविविधालयः
१९३४

·No text on this page.

·FOREWORD The sixth part of the Madras University Sanskrit Series, No. 7, contains two sets of Uņādis, both distinct from the Uņādis of the Pāņinīyan system, as published in the first two parts of this number in the series. The first set is the Uņādi contained in the Bhojavyākaraṇa, along with the commentary of Dandanātha Nārāyaṇa. The second set is the Uņādi according to the Kātantra, along with the commentary of Durgasimha. Nārāyaṇabhațţa, whose commentary on the Pāṇiniyan Uņādı was published as part II of the number in the series, has brought many of the Uņādisutras of Bhoja under the various Pāṇinīyan sūtras, while commenting on the latter ; and as a supplement he has given all the Bhojasūtras which he could not bring under the Pāṇinīyan Sūtras (vide pp. 142 to 149 in the second part of this number in the series), adding brief explanatory notes. In this number, the Bhojasūtras are given in their proper order ard the commentary of Daņdanātha is also given. This is the first time that the Bhojavyākaraṇa is being published. The tester the katantra has been published in the Bibliotheca Indica Series, with extracts from some commentaries. For the first time, the text of the Uņādis belonging to this Vyākaraṇa, with the commentary of Durgasimha, is now published. Apart from giving a

·vi
correct version of the text and the commentary, there is
much to be accomplished by way of settling the authorshi;
and the interrelation of the various works constituting
this school of Vyākaraṇa.
I regard it as a great privilege to be able to introduce
these two important works to the world.
URiversity of Madras,
** }
C. KUNHAN RAJA,
Reader in Sanskrit
5th April,
1934.

·TABLE OF CONTENTS
I
Foreword
...
P. V
Preface
...
P. ix
Introduction
p. xi
Text of the Sūtras of Bhoja with the
commentary of Daņdanātha
Nārāyana
pp. 3-402
Index of Sutras
Index of words
२६-५०
Corrigenda
II
Text of the Sutras of the Kātantra
with the Vștti of Durgasimha
1-02
Index of Sūtras
Index of words
...
23
Corrigenda
२४
..

·No text on this page.

·PREFACE This edition of the Uņādisūtras, which form part of the Sarasvatīkaņķhābharaṇa of Bhoja, with the Vștti of Daşdanātha Nārāyaṇa is based on the following Msg. 1. Text of the Sūtras of Bhoja—R. No. 3279, Government Oriental Mss. Library, Madras. 2. The commentary of Dandanātha Nārāyana, R. No 4179, Government Oriental Mss. Library, Madras. The ms. containing the commentary of Daņdanātha contains the text also. The differences in the reading of the sūtras as found in the mss. referred to above have not been set forth in this edition, as they have been noted in my edition of the text of the Sarasvatikaņķhābharaṇa, which will be issued shortly. The editon of the Uņādisūtras of the Kātantra School with the Vrtti of Durgasimha is based on a single palm leaf Ms. deposited in the Government Oriental M88. Library, Madras. The ms. is pretty old and is in old Kannada characters, Though the ms. is well preserved, several letters have been eaten away by moths. To add, the copyist has made several errors in copying. It was extremely difficult to give a fairly accurate text with the scanty material on hand. Much of the literature connected with the Kātantra School is in manuscript form, and necessarily therefore the works belonging to that school could only be sparingly utilized. The excellent

·edition of the Kätantra by Julius Eggeling was perhaps
the only guide in several places. Labouring under
difficulties of this kind it was possible to present only a
tentative text.
My professors Mahamahopādhyāya S. Kuppuswami
Sastriar and Brahmasri S. K. Padmanabha Sastriar, with
their usual kindness helped me in the solution of several
knotty problems. My colleagues Dr. C. Kunhan Raja
and Brahmasri S. K. Ramanatha Sastriar rendered
valuable help in pushing this edition through. Brahmasri
S. K. Ramanatha Sastriar read through the proofs in
addition and I avail myself of this opportunity to express
my grateful thanks to them.
I am
indebted to the Curator, Government
Oriental Mss. Library, Madras and the Director, Adyar
Library, Madras, for having very kindly allowed me the
use of the mss. in their respective libraries. I thank the
Hindi Prachar Press for having done the printing
satisfactorily.
LIMBDI GARDENS,
MADRAS
1st April, 1934.
T. R. CHINTAMANI.

·INTRODUCTION
The Sarasvatikaņķhābharaṇa, the grammatical work
of Bhoja is mainly based on the Astādhyāyī of Pāṇini,
the Vārtikas of Kātyāyana, the Uņādisūtras and the
Gaņapātha. To a large extent, the author Bhoja draws
apon the Cāndrasūtras also. Pāṇini, Candra and other
grammarians have devoted separate sections for the
treatment of the Gaņas, the Uņādis etc. Bhoja differs
from them in this, that he has included all of them in the
body of the work and does not treat them separately.
The extent to which Bhoja is indebted to Panini
and Candra is indicated in the preface to my edition of
the text of the Sarasvatīkaạthābharaṇa, now in the course
of publication. Suffice it to say here that Bhoja has
succeeded, remarkably well, in presenting in a cogent
from what is found distributed in different works, like the
Astādhyāyī, Vārtika, and Bhāşya.
The name of this grammatical treatise was probably
Sabdanusāsana. In the preface to his commentary on
the Yogasūtras, Bhoja says:
शब्दानामनुशासनं विदधता पाताले कुर्वता
वृत्ति राजमृगाइसंज्ञकमपि व्यातन्वता वैद्यके ।

·mg. Some of the later writers refer to the grammatical work of Bhoja as ſabdānušāsana. But on the other hand we find in the ms. of the text the name, Sarasvatīkaņķhābharaṇa alone. The latter name is some what interesting. It was the name of the Parişad Hall of Bhojai; one of the cowherds of Bhoja had that name; some the the panditas of his court had that name. The rhetorical work of Bhoja, published in the Kāvyamālā series bears that name. The grammar too bears that name in the The coincidence is not casual, but what is that due to cannot be said at present. A discussion on the date and works of Bhoja, though essential here, has not been made, as it has been done in the preface to the text of the Sarasvatīkaņțhābharaṇa. Dandanātha Nārāyaṇa. The commentator on the Sarasvatīkaņțhābharaṇa goes by the name of Daņdanātha Nārāyaṇa or commander Nārāyaṇa. Whose Dandanātha he was is not clear. It is not unlikely that he was the Dandanātha of Bhoja himself. All we know about the him is that he is older than the author of the Madhaviya Dhātuvștti. We find the latter extracting several passages from the work of Daņdanātha Nārāyaṇa. Attempts to settle the date and identity of this Nārāyaṇa have not been successful; we come across several Dandanāthas of this name. One Dandanātha Nārāyaṇa was assisting the Devagiri King Singaña about 1216 A. D. Another Daņdanātha Nārāyana was the 1. Prabandhacintamani, Twaney P. 56. 2. Ibid P. 66. 3. Vārarucakosa. 4. See the ins. of Singana in Gorantla of Krishnagiri Taluks of the Karpul District.

·brother of Anantapála of the Vanaväsi branch of Kadambas. An inscription of the Calakya Vikramaditya VI, dated in Calukya Vikrama Samvat 24 found in Chikkanabadigol in the Gadag Talūka of the Dharwad District mentions Anantapāla and his brother Nārāyaṇa, two of the Dandanáthas of the king. We know that Anantapāla was the Governor of Vanavāsi in the beginning of the 12th century.. Yet another Dandanatha Nārāyaṇa was the patron of Kaviraja Paņdita, the author of Pārijātaharaṇakāvya. The last mentioned Nārāyaṇa lived about 1120 A. D. in the Vanavāsi country and belonged to the Vanavāsi branch of the Kadambas. It is not unlikely that the Nārāyana of the Sarasvatīkaņțhibharanavyākhyā is identical with the patron of Kaviraja Pandita. II The promulgator of the Kätantra system of grammar is known to all to be śarvavarman. The reference in the Kathāsaritsägara * to śarvavarman and how he invented his new grammar is not unknown. The sūtras composed by sarvavarman for the benefit of his papil Satavahana do not seem to have covered all the sections of Sanskrit grammar. Durgasimha, the commentator says at the beginning of the Kętprakarana वृक्षादिवदमी रूढाः कृतिना न कृताः कृतः । कात्यायनेन ते सृष्टा विबुद्धिप्रतिबुद्धये ॥ 1. I am indebted to Dr. N. Venkataramana Aiyah for this reference. The inscription belongs to the latest collection of the Epigraphist Office and has not yet been even describod. 2. Floot, Dynasties of the Kanarese Districts. 3. R. 2961. G. O. mus. Library, Madras. 4. Kathäsaritsägara. I, vii, 413.

·xiv meaning thereby that Sarvavarman adopted in toto the sūtras of Katyāyana on the Kfts. The Uņādisūtras (belonging to the kpt section) of the Kåtantra school were therefore not composed by sarvavarman but by Katyayana alone. It was probably on the basis of this statement that Vimalasarasvati attributes, in his Rūpamäla, the authorship of the Uņādis to Varárucil. About Durgasimha, the commentator on Sarvavarman much could hardly be said at present. The quotations in the Vrtti of Durgasimba bave not been traced to their sources in separate index because almost all the citations are found in the text of Eggeling's edition of the Kåtantra. 1. This of couru presupposes the identity of Varnici and Katyayan

·THE UŅĀDISŪTRAS
OF BHOJA
WITH
THE VRTTI OF DANDANATHA NĀRĀYAŅA

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ महाराजाधिराजश्रीभोजविरचितम् ॥ सरस्वतीकण्ठाभरणम् ॥ श्रीदण्डनायनारायणविरचितहृदयहारिणीसहितम् ॥१॥ कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण ॥ २. १. १॥ बहुलं कर्तरि वर्तमाने संज्ञायाम् इति वर्तते। कृमादिभ्यः संज्ञायां कर्तरि बहुलमुण्प्रत्ययो भवति । कारु: शिल्पी । वायुः पवनः॥पायुः अपानम् ।। जायुः औषधम् ॥ मायुः पित्तम् ॥ गोमायुः सगालः ॥ स्वादुः मधुरः ।। साधुः श्रेयान् ॥ आशु शीघ्रम् । णकारो वृद्धयर्थः ।। ॥२॥ हलासनिजनिचटिचरिभ्यो अण् ॥ २. १. २॥ दृणात्यादिभ्यः अण्प्रत्ययो भवति । दारु काष्ठम् ॥ स्नायुः अस्ति- संहननम् ॥ सानुः प्रस्थः ॥ भानु ऊर्वेकदेशः मष्ठीवान् ॥ चाटुः प्रिया- चारु शोभनम् । अकारो वृद्धिस्वरार्थः । ण.... [णानुबन्धसामयेन] प्रतिषिद्धादपि वृद्धिर्भवति ।। ॥३॥ किमि श्रुः ॥ २. १. ३ ॥ शृणोतेः किम्युपपदे गुणप्रत्ययो भवति । किंशार सस्यशूकम् , शुकधान्यशिखा ॥ ॥ ४॥ जराजटावनरसेष्विणः ॥ २. १. ४ ॥ इणो धातोः जरादिषूपपदेषु....अण] प्रत्ययो भवति । जरायुः गर्भाशय- बेहनम् ॥ जटायुः संपातिप्राता ॥ बनायुः देशविशेषः ॥ रसायुः अमरः ।। लापः ॥ ण............न ·२ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २.पा. १. ॥ ५॥ सोरध लः ॥ २. १. ५॥ तुक इत्येताभ्यां गुण् भवति । तयोः रेफस्य च लः। ताल काकुदम् ॥ आलु गलान्तिकम् । ऋ इत्यत्र केचित्...... [ऋदन्तं मन्यन्ते । तेन शृणोतेः शालुः हिंसः । मृडो मालुः । मालुपाणिरित्यादयः[]॥ ॥६॥ कृके वचः कश्च ॥ २. १. ६॥ के उपपदे वचेः अण् भवति कश्चान्तादेशः । कुकवाकुः कुक्कुटः ।। ॥ ७॥ भृमृत्चरित्सरितनिमिमस्जिशीवटिचटि- चश्चिम्य उः॥ २. १. ७ ॥ भूप्रमृतिभ्यः उप्रत्ययो भवति । भरुः भर्ता ॥ मल निर्जलपदेशः ।। तरुः पादपः ॥ चरूः हविर्विशेषः ॥ सरुः खामुष्टिः ॥ तनुः शरीरम् ।। मयुः अश्वमुखम् ॥ मदुः जलपक्षी ॥ शयु: अजगरः ॥ बटुः माणवकः ॥ चदुः प्रियालापः ॥ चञ्चुः पक्षिमुखम् ॥ ॥८॥ अणश्च ॥ २. १.८ ॥ अणश्च धातोमवति । अणुः सूक्ष्मः ॥ ॥९॥ धान्ये नित् ॥ २. १. ९॥ अणो धातोः धान्येऽमिधेय उप्रत्ययो निद्भवति । अणवः व्रीहयः । स्वरे विशेषः ।। ॥१०॥ पटिकटयसिवसित्रपिहनिमनिशृस्कृस्तिहिक्लिदिकन्दि- बिचन्धिबन्धिम्यः ॥ २. १. १०॥ पटयादिम्य उप्रत्ययो निद्भवति । पटुः दक्षः ॥ कटुः रसविशेषः ।। असवः प्राणाः॥ वसु द्रव्यम् ॥ त्रपु सीसकम् ॥ हनुः वदनैकदेशः ॥ मनुः प्रजापतिः ॥ शरुः हिंसः ॥ स्वरूः वज्रम् ॥ स्नेहः मित्रम् ॥ लेतुः चन्द्रमाः ॥ कन्दुः पाकस्थानम् । बिन्दुः विमुट् ॥ अन्धुः कूपः ॥ बन्धुः जातिः॥

·सू. ११.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
॥ ११ ॥ उन्देरिच्चादेः॥ २. १. ११ ॥
उन्देल्पत्ययो भवति । आदेश्धकारादेशः । इन्दुः चन्द्रमाः ।।
॥ १२ ॥ बहिरहिसां दीर्घश्च ॥ २. १. १२ ॥
बबादिभ्य उप्रत्ययो भवति । एषां दीर्घश्व । पाहुः भुजः ॥ राहुः
सैमिकेयः ॥ “पंस" इति सौत्रो धातुः । पांसुः धूलिः ।।
॥ १३ ॥ अशेर्नुम् च ॥ १. २. १३ ॥
अनोतेस्पत्ययो नुं चागमो भवति । अंशुः मयूखः ।।
॥ १४॥ नमिमनिजनां नाकिधतश्च ॥ २. १. १४॥
नम्यादिभ्य उप्रत्ययो भवति । एषां यथासङ्ख्यं नाकिधत इत्येते
भादेशाश्च । नाक: वल्मीकम् ।। मधु क्षौद्रम् ॥ जतु लाक्षा ।
॥ १५॥ वलिफलोमुक् च ॥ २. १. १५॥
वलिफलिभ्यां उप्रत्ययः । तयोः गुक् चागमो भवति । वल्गु
मनोज्ञम् ॥ फल्गु असारम् ॥
॥ १६ ॥ अजें: ऋज च ॥ २. १. १६ ॥
अर्जेः उप्रत्ययो भवति । ऋज चास्यादेशः । ऋजु अकुटिलम् ॥
॥ १७ ॥ कृतेः कतयोस्तकौ च ॥ २. १. १७ ॥
कृतेरुप्रत्ययः । ककारस्य तकारः, तकारस्य ककार आदेशो भवति ।
ततीति तई: सूत्रकर्तनम् ॥
॥ १८ ॥ नावञ्चेः ॥ २. १. १८ ॥
अन्वेर्नावुपपदे उप्रत्ययो भवति । मृगविशेषः ॥
॥ १९ ॥ इषिभिदिविदिमृदिव्यधिगृषिधृषिहषि-
कावृभ्यः कुः॥२.१.१९॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. १. इच्यादिन्यः कुप्रत्ययो भवति । इषुः शरः ॥ भिदुः वजम् ॥ विदुः हस्तिकुम्भमध्यम् ॥ मृदु अकठिनम् ॥ विधुः चन्द्रमाः ॥ मधुः कामः ।। धूपः प्रगल्भः ॥ षुः हटः ।। पृथ्वी ॥ उरु बृहत् ॥ ॥ २० ॥ याहनकृभृवृतां द्वे च ॥ २. १. २० ॥ [यादिभ्य उप्रत्यायो द्विवचनं चैषां भवति । ययुः अधः ॥ मनुः इन्द्रः ॥ चक्र: वैकुण्ठः ॥ बभ्रुः नकुलः ॥ चत्रुः समुद्रः ॥ तत्रु: नौका ।। ॥ २१ ॥शःसन्वच्च ॥२. १. २१ ॥ शेः कुप्रत्ययः। सनीव चास्मिन् । अस्य द्वित्वमित्वं च भवति । विशुः वालः ॥ ॥ २२ ॥ पचेरिच्चोपधायाः ॥ २. १. २२ ॥ पचेः कुपत्ययः उपधायाश्चेकारादेशो भवति । पिचुः निरस्थीकृतः कार्यासः॥ ॥ २३ ॥ कृयोरुच ॥ २. १. २३ ॥ काभ्यां कुपत्ययः । उकारश्चान्तादेशो भवति । कुल क्षत्रियविशेषः ।। गुरु: उपाध्यायः॥ ॥ २४ ॥ ऊर्णोर्नुलोपश्च ॥ २. १. २४ ॥ ऊगतेस्पत्ययः नुलोपन भवति । अरुः शरीरावयवः ।। ॥ २५ ॥ महति इवध ॥ २. १. २५ ॥ उतेमहत्यमिषेये कुप्रत्ययो नुलोपो हस्वश्च भवति । उरु: महान् ॥ ॥ २६ ॥ ऋक्षेरो डच ॥ २. १. २६ ॥ उौतेनक्षत्रेऽमिषेये कुप्रत्ययो नुलोपो हुस्वः रेफस्य च उकारादेशो भवति । उडु नक्षतम् ॥

·स. २७.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् ५ ॥ २७॥ क्लिषः कश्च ।। २. १. २७ ॥ [सिपः कुप्रत्ययः] कब्धान्तादेशो भवति । श्लिक: सन्यवायः ।। ॥ २८ ॥ रिभिप्रथ्योः प्रसारणं च ॥ २. १. २८ ॥ रिमिप्रथिभ्यां कुप्रत्ययः प्रसारणं चानयोभवति । ऋतुः देवः ॥ पृयुः राना॥ ॥ २९ ॥ स्यन्देर्घध ॥ २. १. २९॥ स्यन्देः कुपत्ययः प्रसारणं पश्चान्तादेशो भवति । सिन्धुः नदी ॥ ॥ ३० ॥ स्पशिभ्रस्जोः सलोपश्च ॥ २. १. ३०॥ सशिमस्जिभ्यां कुप्रत्ययः सलोपः प्रसारणं च अस्जेः भवति। पशुः प्राणिविशेषः ॥ भृगुः प्रपातः ।। ॥ ३१ ॥ सृजेरसुक् च ॥२. १. ३१ ॥ सुजेः कुप्रत्ययः सलोपः अमुक् चागमो भवति । रज्जुः दाम ॥ ॥ ३२ ॥ बहिरविलविलिङ्गिनां नलोपश्च ॥ २. १. ३२ ॥ बंबादिभ्यः कुप्रत्ययः नलोपश्च भवति । बहु स्फारम् ॥ रघुः राना । लघुः तुच्छः ॥ लिगुः मुनिः ।। ॥ ३३ ॥ पराङोः शखनिभ्यां डित् ॥ २. १. ३३ ॥ पराडोरुपपदयोः शखनिभ्यां यथासङ्ख्यं कुप्रत्ययो डित् भवति । परशुः कुठारः ॥ आखुः मूषिकः ॥ ॥ ३४ ॥ धुदुभ्यां च ॥ २. १. ३४ ॥ बुद्रुभ्यां च कुप्रत्ययो डिद्भवति । घुः स्वर्गः ॥ दुः वृक्षः ।। ॥ ३५ ॥ हरिमितशतकमु दुवः ।। २. १. ३५ ॥ दुवादेः हादिषूपपदेषु कुमत्ययो डिद्भवति । हरिद्रुः पादपः ॥ मितदुः मितामः ।। शतदः नदी ॥ कदुः नागमाता ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. १. शुद्धः कीलकः ॥ ॥ ३६ ॥ अपदुस्सुवनिषु स्थः ॥ २. १. ३६ ॥ भपादिषूपपदेषु तिष्ठतेः कुमत्ययो भवति । अपष्ट पाम ॥ दुष्ठु इच्छूम् ॥ मुष्ठु शोभनम्] ॥ वनिष्ठुः ऊर्वैकदेशः ।। ॥ ३७ ॥ पीमृगमित्रदेवसुन्नास्मसु युः ॥२. १. ३७॥ पीप्रभृतिषूपपदेषु युपत्ययो भवति । पीयुः उलूकः ॥ मुगयुः व्याधः ।। मित्रयुः मुनिः ॥ देवयुः धार्मिकः ॥ सुन्नयुः यजमानः ॥ अस्मयुः मूर्खः ।। ॥ ३८ ॥ कैशीशमिरमिभ्यः कुः॥२. १. ३८ ॥ कैप्रमृतिभ्यः कुर्मवति। काकु: स्वरविशेषः ॥ शेक उद्भिद्विशेषः । कीलकः ॥ रतुः मृगः । पुनर्विधानात् ककारो निवर्तते ॥ ॥ ३९ ॥ प्रिहियः किद्रो लश्च वा ॥ २. १. ३९ ॥ जिहतेः कुप्रत्ययः कित् रेफस्य च लो वा भवति । [हीक:] शालीनः ।। डी: स एव ।। ॥ ४० ॥ चटिकठिभ्यामाकुः ॥ २. १. ४० ॥ भाभ्यामाकुप्रत्ययो भवति । चटाकुः मुनिः ॥ कठाकु: कुटुम्बपोषकः ।। ॥ ४१ ॥ शिविकुटिकुषिभ्यां कित् ॥ २. १. ४१॥ शिवादिभ्यः कुप्रत्ययो कित् भवति । शिवाक: [ऋषिः ॥ कुटाः कुटुम्बपोषकः] ॥ कुषाक: मूषिकः ॥ ॥ ४२ ॥ चेरुपन्योर्डित् ॥ २. १. ४२ ॥ चिनोतरुपन्योरुपपदयोः डित् भवति । उपचाकु: मुनिः ॥ निचाकु: निपुणः ॥ ॥ ४३ ॥ शालेराकुः ॥ २. १. ४३ ॥ शाराप्रत्ययो भवति । शलाकु:॥ ..

·द. १.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
॥ ४४ ॥ सृवृभ्यां दाकुक् ॥ २. १. ४४ ॥
माभ्यां दाकुक्मत्ययो भवति । सदाकु: सर्ता ॥ दाकु: सर्पः ॥
॥ ४५ ॥ अमेणुः ॥ २. १. ४५ ॥
भमे प्रत्ययो भवति । अङ्गः शरीरावयवः ॥
॥ ४६ ॥ दमेोपश्च ॥ २. १. -४६ ॥
दमणुप्रत्ययो लोपश्चान्त्यस्य भवति । दगुः मुनिः ।।
॥ ४७ ॥ हे: किन्नुट् च ॥ २. १. ४७ ॥
हिनोतेः गुप्रत्ययः कित् नुट्चास्यागमो भवति । डिङ्गुः रामठम् ॥
॥ ४८ ॥ प्रीकैपानीलिभ्यः कङ्गुच् ॥ २. १. ४८ ॥
प्रीणात्यादिभ्यः कङ्गुच्प्रत्ययो भवनि । प्रियङ्गुः फलिनी ॥ कङ्गुः
अणुः ॥ पङ्गुः खलः । नीलगुः तिमिः ॥
॥ ४९ ॥ अर्त्यविभ्यामटुच् ।। २. १. ४९ ॥
आभ्यामटुच्प्रत्ययो भवति । अरटुः वृक्षविशेषः ॥ अवटुः कृकाटिका ।।
॥ ५० ॥ शालेराटुच् ॥ २. १. ५० ॥
शालेराटुच्प्रत्ययो भवति । शलोला]दुः कोमलं फलम् ।।
॥ ५१ ॥ तनिमनिकणिभ्यो दुः ।। २. १. ५१ ॥
एभ्यो डप्रत्ययो भवति । तण्डः प्रपथः ।। मण्डः मुनिः ॥ कण्डः
बेदनाविशेषः ।।
॥ ५२ ॥ पनेदीर्घश्च ॥ २. १. ५२ ॥
पनेर्डप्रत्ययो दीर्घश्च भवति । पाण्डः........श्वेतः ।।
॥ ५३ ॥ मृपल्योः कनुगानुगौ च ॥ २. १. ५३ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा.१. मृपलिम्मा हुप्रत्ययः । तत्सनियोगेन च मूहः कनुक्, पलेरानुक्नागमो भवति । मृकण्डः मुनिः ।। पलाण्डुः लशुनमेदः ।। ॥ ५४॥ गमः कित् ॥ २. १. ५४ ॥ गमेः प्रत्ययः किद्रवति । गहुः व्रणविशेषः ॥ ॥ ५५ ॥ स्थो गुः ॥ २. १. ५५ ॥ तिष्ठतेः णुप्रत्ययो भवति । स्थाणुः शिवः ।। ॥ ५६ ॥ अजिरीभ्यो नित् ॥ २. १. ५६ ॥ अज्यादिभ्यो णुप्रत्ययो निद्भवति । वेणुः वंशः ॥ वर्गुः वर्णकः ॥ रेणुः धूलिः ।। ॥ ५७ ॥ कृहृभ्यामेणुः ॥ २. १. ५७ ॥ आम्यामेणुर्भवति । करेणुः हस्ती ॥ हरेणुः गन्धद्रव्यम् ।। ॥ ५८ ॥ कमिमनिजन्यसिगाभापायाहिन्यस्तुः ॥ २. १. ५८ ॥ कम्यादिभ्यस्तुप्रत्ययो भवति । कन्तुः कन्दर्पः ॥ मन्तुः मानः । जन्तुः प्राणी ॥ अस्तु: अस्तिभावः ॥ गातुः गायकः ॥ भातुः भानुः ॥ पातुः रक्षिता ॥ यातुः रक्षः ।। हेतुः कारणम् ।। ॥ ५९ ॥ चायः कि च ॥ २. १. ५९ । चायतेः तुप्रत्ययः । कि चास्यादेशो भवति । केतु: ध्वजः ।। ॥ ६० ॥ आपो हस्वश्च ॥ २. १. ६० ॥ आमोतेस्तुप्रत्ययः, हस्वश्च भवति । अतः देवताविशेषः ।। ॥ ६१॥ सितनिगमिमसिसच्यविधापूञ्- कुशिम्यस्तुन् ॥ २. १. ६१॥ सिमादिभ्यस्तुन्मत्ययो भवति । सेतुः जलबन्धः ॥ तन्नः सूतम् ।।

·सू. ६२.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् गन्तुः पथिकः ॥ भागन्तुः आगामी ॥ मस्तु वनोऽधःपानीयम् ॥ सक्तु यव- विकारः ॥ ओतुः बिडालः ॥ धातुः लोहादि ॥ पोतुः पविता ॥ क्रोछुः सगालः॥ ॥ ६२॥ वसेर्णिद्वा ॥ २. १. ६२ ॥ बसेस्तुन् णिद्वा भवति । वस्तु पदार्थः ॥ वास्तु गृहम् ।। ॥ ६३ ॥ पाज्यर्तिभ्यो डित् ॥ २. १. ६३ ॥ पिवत्यादिभ्यः तुन्प्रत्ययो डिद्भवति । पीतुः सूर्यः ॥ अक्तुः रात्रिः ।। ऋतुः वसन्तादिः॥ ॥ ६४॥ कृञः कतुः ॥ २. १. ६४ ॥ करोतेः कतुप्रत्ययो भवति । कर्तुः यज्ञः ॥ ॥६५॥ एधिवहोरतुच् ॥ २. १. ६५ ॥ माभ्यामतुच्प्रत्ययो भवति । एधतुः पुरुषः ॥ वहतः अनड्डान् ॥ ॥ ६६ ॥ तनेर्यक् च ॥ २. १. ६६ । तनेरतप्रत्ययो यक्चागमो भवति । तन्यतः विस्तारः ।। ॥ ६७ ॥ जीवेरातुः ॥ २. १.६७ ॥ जीवरातुप्रत्ययो भवति । जीवातुः प्राणः ।। ॥ ६८ ॥ यमेवुक् ॥ २. १. ६८ ॥ यमेर्दुसत्ययो भवति । यदुः क्षत्रियविशेषः । ॥ ६९ ॥ शोङो धुक् ॥ २. १. ६९ ॥ शीको धुमत्ययो भवति । शीधु मघम् ।। ॥ ७० ॥ धुञो नुट् च ॥ २. १. ७० ॥ धुनोतेः धुक्मत्ययो भवति, नुट् चान्त्यागमः । धुन्धः वानवः ।।

·१० सरस्वतीकण्ठाभरणम् [भ. २. पा. १. ॥ ७१॥ दाभाम्यां नुः॥ २. १. ७१ ॥ भाभ्यां नुप्रत्ययो भवति । दानुः दाता ॥ भानुः सूर्यः ॥ चित्र- भानुः ममिः । स्वर्भानुः राहुः ।। ॥ ७२ ॥ वचेर्गश्च ॥ २. १. ७२ ॥ बचेर्नुप्रत्ययो गश्चान्तादेशो भवति । वग्नुः वाम्मी ॥ ॥ ७३ ॥ धेट इश्व ॥ १. २. ७३ ॥ घेटो नुप्रत्ययः ‘इकारश्चान्तादेशो भवति । धेनुः अभिनवप्रसवा गौः ॥ ॥ ७४ ॥ सूविषिकृभ्यः कित् ॥२. १. ७४ ॥ एभ्यः नुप्रत्ययः किद्भवति । सूनुः पुत्रः ॥ विष्णुः वासुदेवः ।। कणः कोशकारः॥ ॥ ७५ ॥ होढ़े लोपश्च ॥ २. १. ७५ ॥ नहातेनिहीतेर्वा नुप्रत्ययो द्विवचनमन्त्यलोपश्च भवति । जहनुः मुनिविशेषः ।। ॥ ७६ ॥ गमेः सन्वच्च ॥ २. १. ७६ ॥ गर्नुप्रत्ययः कित् सनीव चास्मिन् कार्य भवति । जिगनुः वायुः ।। ॥ ७७ ॥ तनेईः ॥ २. १. ७७ ॥ तनेडंपत्ययः। स च सन्वद्भवति । तित: परिपवनम् !! ॥ ७८ ॥ अजेरिष्णुच् ॥ २. १. ७८ ॥ मब्जेरिष्णुच्प्रत्ययो भवति । अञ्जिष्णुः घृतम् ॥ ॥ ७९ ॥ क्षिपिनदिपदिपतिदाभूभ्यश्च नुक् ॥ २. १. ७९ ॥ विपादिभ्यः नुक्मत्ययो भवति । क्षिपनुः वायुः ॥ नदनुः मेषः ।। पदनः पक्का ।। पवनः पक्षी ॥ दनुः दानवमाता ॥ भवनः भवितव्यता ।। ॥

·सु. ८..] दण्डनायनारायणचिसहितम् ॥ ८॥ कृशेरानुक् ॥ २. १.८० ॥ कृशेरानुक्मत्ययो भवति । कुशानुः वहिः । ॥ ८१॥ जीवेरदानुक् ॥ २. १.८१॥ जीवे रदानुसत्ययो भवति। जीवरदानुः पर्जन्यः ॥ ॥ ८२ ॥ वचेरक्नुः ॥ २. १. ८२ ॥ वचेरक्नुप्रत्ययो भवति । बचक्नुः वाक् ॥ ॥ ८३ ॥ स्तनिहषिपुषिगदिमदिघुषिगडिमण्डिजनिनन्दिन्यो रिलुच् ॥ २. १. ८३ ॥ स्तन्यादिभ्यः ण्यन्तेभ्यः इलुचप्रत्ययो भवति । स्तनयित्नुः मेषः ॥ हर्षयित्लुः सुजनः ॥ पोषयित्लुः भर्ता ॥ गदयित्लुः वावदूकः ॥ मदयितुः शीधु ॥ घोषयित्नुः कोकिलः ॥ गण्डयित्नुः जलदः ॥ मण्डयिलुः कामुकः ।। जनयिलुः पिता ।। नन्दयित्लुः पुत्रः ।। ॥ ८४ ॥ अर्तिकशिम्यां चिपुक् ॥२.१.८४ ॥ आभ्यां चिपुक्मत्ययो भवति । रिपुः शत्रुः ॥ कशिपुः भोजना- च्छादने । ॥ ८५ ॥ अमिकमियां बुः ॥ २. १. ८५॥ भाभ्यां बुप्रत्ययो भवति । अम्बु पानीयम् ॥ कमः शङ्खः ॥ ॥ ८६ ॥ अघ्ररमुः ॥ २. १. ८६ ॥ अप्रेमप्रत्ययो भवति । अभ्रमः देवहस्तिनी ।। ॥ ८७ ॥ जनिमनियजिशुन्धिदसिम्यो युस् ॥ २.१.८७ ॥ नन्यादिभ्यो युस्प्रत्ययो भवति । जन्युः प्राणी ॥ मन्युः कोपः ।। यम्पुः वः ॥ शुन्युः पवित्रम् ॥ दस्युः चोरः । सकारो.... ....... ॥

·१२ सरस्वतीकण्ठामरणम् [म. २.पा.१. ॥ ८॥ नञि ध्वरे ॥ २. १.८८ ॥ नम्युपपदे ध्वरेयुस्प्रत्ययो भवति । अध्वर्युः ऋत्विक ॥ ॥ ८९ ॥ भुजेः कित् ॥ २. १. ८९ ॥ मुजेः इप्रत्ययः। स च किद्भवति । भुजिः ऋषिः । ॥ ९॥ सर्तेरयूः ॥ २. १. ९०॥ सरयूप्रत्ययो भवति । सरयू नदीविशेषः ।। ॥ ९१ ॥ हेतुभावयोः मृङस्त्युक् ॥ २. १. ९१ ॥ हेतौ भावे चार्थे मृत्युक्सत्ययो भवति । मारयतीति मृत्युः काकः ॥ ॥ ९२ ॥ पीम्यशिम्यो रुः ॥ २. १. ९२ ॥ एभ्यो स्पत्ययो भवति । पेरुः सूर्यः ॥ मेरु देवाद्रिः ॥ अश्रु नेतजलम् ॥ ॥ ९३ ॥ रुपूभ्यां क्रुन् ॥ २. १. ९३ ॥ माभ्यां कुन्त्ययो भवति । रुरुः मृगजातिः ॥ पुरुः राजा ॥ ॥ ९४ ॥ खनो लोपश्च ॥ २. १. ९४ ॥ खनेः कुन्प्रत्ययः, [नकारस्य च] लोपो भवति । खरू दविष्ठः ॥ ॥ ९५॥ जनेस्त च ॥ २. १. ९५॥ बनेर्षातोः कुन्प्रत्ययः, तकारश्चान्तादेशो भवति । जत्रु शरीरावयवः ।। ॥ ९६ ॥ शातेईस्वश्च ॥ २. १. ९६ ॥ शातेः कुन्प्रत्ययः हस्वश्च भवति । शत्रुः अरातिः ॥ ॥ ९७ ॥ विजेः शिग् च ॥ २. १. ९७ ॥ पिम्जेः कुन्पत्ययः शिग् चावेशो भवति । शिः सौमाननकः ॥

·६. ९८. दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् ॥९८ ॥ श्मनि शीडो डित् ॥ २. १. ९८ ॥ शीकः श्मन्युपपदे कुन्प्रत्ययो डिद्भवति । श्मश्रु मुखलोमानि ॥ ॥ ९९ ॥ कुटयर्तिभ्यामरुः ॥ २. १. ९९ ॥ माभ्यामस्पत्ययो भवति । कुटरू पक्षिविशेषः ।। अररुः असुरः ।। ॥ १.०॥ करारुः ॥ २.१.१..॥ कर्केरास्पत्ययो भवति । कर्कालः क्षुद्रचिश्चिटी॥ ॥ १.१॥ औरादेरुदेतौ च ॥ २. १.१.१॥ मौराख्पत्ययो भवति । आदेरुकारोकारौ च । उर्वारु कटुचिन्धिटी ।। एवासः स्वादुचिश्चिटी॥ ॥ १०२ ॥ तुम्बेरुरुः ॥ २. १. १०२॥ तुम्बेरुरुपत्ययो भवति । तुम्गुरुः गन्धर्वेशः ।। ॥ १.३ ॥ कन्देरत उच्च ॥ २. १.१०३ ॥ कन्देलपत्ययो भवति । अकारस्य चोकार आदेशः । कन्दुरुः सहकीनिर्यासः ॥ ॥ १.४॥ चमेरूरुः ॥ २. १.१.४॥ चमेलपत्ययो भवति । चमूल चित्रकः ॥ ॥ १०५ ॥ शीपोशल्यो लुट्लुगालुचः ॥ २. १. १०५ ॥ शीपोदशल्भ्यः यथासङ्ख्यं लट् लुक् भालच् प्रत्ययो भवति । शेलुः श्लेष्मातकः ॥ पीलुः पक्षविशेषः ॥ शलालुः गन्धद्रव्यविशेषः ॥ ॥ १.६ ॥ कमण्डलुगुहलुगुलुगुलवः ॥ २. १. १०६ ॥ एते । कमनित्यस्यामिति कमण्डलुः अमनम् ॥ ललगालुजन्ता निपात्यन्ते ·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. १. गृहति ब्रम इति गुहलुः मुनिविशेषः ॥ गुवति गन्धमिति गुलगुल क्षविशेषः ॥ ॥१०७॥ परःशुन् ॥ २. १. १०७॥ पिपर्तेः शुन्प्रत्ययो भवति । परशुः ॥ ॥१०८ ॥ मरिजषोः षुक् ॥ २. १. १०८ ॥ मस्निषोः पुसत्ययो भवति । मुक्षुः मुनिविशेषः ॥ क्षुः पुण्डू- कादिः॥ ॥ १.९॥ तरतरतुः ॥ २. १. १०९ ॥ तरक्षुः श्वापदविशेषः ॥ ॥११॥ कृषिचमितनिधन्यन्दिसर्जिखर्जिन्य ऊः ॥२.१. ११०॥ कृष्यादिभ्यः उपत्ययो भवति। की गर्तः ॥ चमू: सेना ॥ तनः शरीरम् ॥ धन धान्यराशिः ॥ अन्दः पादकटकम् ॥ सर्जू: क्षारम् ॥ खर्जु ॥ १११ ॥ खण्डयज्योर्डक्जुको च ॥ २. १. १११ ॥ खण्डयजिभ्यां उपत्ययो यथासङ्ख्यं चानयोः हुक् जुक् चागमो भवति । खणः बालानामाभरणम् ॥ अजू: जननी ॥ ॥ ११२॥ कषेश्छ च ॥ २. १. ११२ ॥ कल्पत्ययः छकारवान्तादेशो भवति । कच्छः पामा ॥ ॥ ११३ ॥ तद्रोः दूध ॥ २. १. ११३ ॥ आभ्याम्पत्ययो वाभ्यामागमो भवति । तद वीं ॥ दनः कुडमेदः॥

·सू. ११४.] दण्डनायनारयणवृत्तिसहितम् ॥ ११४ ॥ मृजेर्गुणश्च ॥ २. १. ११४ ॥ मृजेरूप्रत्ययो गुणश्च भवति । मर्जूरः रजकः ॥ ॥ ११५ ॥ वहो घ च ॥ २. १. ११५॥ बहेस्प्रत्ययो धकारम्बान्तादेशो भवति । वधूः स्नुषा । ॥ ११६ ॥ कसिपद्यर्तिम्यो णित् ॥ २. १. ११६ ॥ एभ्य ऊपत्ययो णिद्भवति । कामूः शक्तिः ॥ पादः पादुका ॥ भार वृक्षविशेषः ॥ ॥११७ ॥ अडो लश्च वा ॥ २. १. ११७ ॥ अडेस्प्रत्ययो णिद्भवति । लकारश्चान्तादेशो वा भवति । आइः लिध भृशारः॥ ॥ ११८ ॥ नञि लम्बेर्नलोपश्च ॥ २. १. ११८ ॥ नज्युपपदे लम्बेरुप्रत्ययो णित् नलोपश्च भवति । अला: तुम्बी ॥ ॥ ११९ ॥ के शीङो रट्चास्य ॥ २. १. ११९ ॥ के उपपदे शीङः ऊप्रत्ययो भवति, रट् चास्यागमः। कशेरू ॥ ॥ १२० ॥ जनेर्बुक् च ॥ २. १. १२० ॥ ॥ १२१ ॥ कफईलेर्णिलुक् ॥ २. १. १२१ ॥ कफ उपपदे ईलेल्पत्ययो णिलुक् च भवति । कफेला श्लेष्मातकः ।। ॥ १२२ ॥ कृञः कन्धुक् च ॥ २. १. १२२ ॥ करोतेः ऊपत्ययः कन्धुक् चागमो भवति । कर्कन्धः क्षुद्रबदरी ।। ॥ १२३ ॥ धृषेर्दिधिष च ॥ २. १. १२३ ॥ पपेस्पत्ययः दिषिष चास्यादेशो भवति। दिषिः पूर्वपरिणीता ।।

·१६ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. १. शर्धनः॥ नर्तकः ॥ भृधूः ॥ १२४ ॥ दुभिचपोर्नुच ॥ २. १. १२४ ॥ भाभ्याम्पत्ययो नुवागमो भवति । हम्भूः सर्पजातिः ॥ चम्मूह कथाविशेषः ॥ ॥ १२५ ॥ नृतिशृधिकुहिभ्यः कूः ॥ २. १. १२५ ॥ नृत्यादिभ्यः कूमत्ययो भवति । नृतः कहः अमावास्या ॥ ॥ १२६ ॥ ऋतेरं च ॥ २. १. १२६ ॥ ऋतेः कूमत्ययो भवति । पंचागमो न भवति ॥ ररू नाम नदी ।। ॥ १२७ ॥ भ्रमेहूः ॥ २. १. १२७ ॥ अमेईप्रत्ययो भवति । भ्रूः नेत्रयोरुपरि रोमरेखा ॥ ॥ १२८ ॥ योरागूच् ॥ २. १. १२८ ॥ यौतेरागूच्प्रत्ययो भवति । यवागः ॥ ॥ १२९ ॥ दिवेः ऋन् ॥ २. १. १२९ ॥ दिवेः ऋन्प्रत्ययो भवति । देवा देवरः ।। ॥ १३० ॥ नियो डित् ॥ २. १. १३० ॥ नयतेः ऋन्प्रत्ययो भवति डिच्च । ना पुरुष ॥ ॥ १३१ ॥ सव्ये स्थः ॥ २. १. १३१ ॥ तिष्ठतेः सव्य उपपदे छन्प्रत्ययो भवति । सव्येष्ठा सादेवी [सारथिः ।। ॥ १३२ ॥ सुज्यसेः ऋन् ॥ २. १. १३२ ॥ अस्यतेः सुन्युपपदे ऋन्प्रत्ययो भवति । स्वसा भगिनी ॥ ॥ १३३ ॥ यातेवृद्धिश्च ॥ २. १. १३३ ॥ यातेः ऋन्प्रत्ययो वृदिग्ध भवति । याता देवरमार्या ।।

·स. १३.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् १७ ॥ १३४ ॥ नञि नन्देः ॥ २. १. १३४ ॥ नन्देन्युपपदे अन्प्रत्ययो भवति, वृद्धिध । ननान्दा मर्तृभगिनी ।। ॥ १३५॥ पातेस्तृजिच्च ॥ २. १. १३५ ॥ पातेस्तृप्रत्ययः इकारश्चाकारस्य भवति । पिता जनकः ।। -॥ १३६ ॥ मानेर्लोपश्च ॥ २. १. १३६ ॥ मानेस्तृच्प्रत्ययोऽन्तलोपश्च भवति । मावा जननी ॥ ॥ १३७ ॥ भ्राजेश्च ॥ २. १. १३७ ॥ प्राजेध तृप्रत्ययोऽन्तलोपश्च भवति। भ्राता सोदयः ।। ॥ १३८ ॥ दुहेरिट किच्च ॥ २. १. १३८ ॥ दुहेस्तृच्प्रत्ययः किच्चेडागमो भवति । दुहिता तनया ॥ ॥ १३९ ॥ जायां मिञः ॥ २. १. १३९ ॥ जा इत्येतस्मिनुपपदे मित्रः तृच्प्रत्ययो भवति। जामाता दुहितः पतिः॥ ॥ १४० ॥ नमः पश्च ॥ २. १. १४.० ॥ नमेः तृप्रत्ययः पकारश्चान्तादेशो भवति । नता प्रपौत्रः॥ ॥ १४१ ॥ आपो हस्त्रश्च ॥ २. १. १४१ ॥ आप्नोतेः हस्वः किपात प्रत्ययश्च भवति । अप्ता यज्ञः ॥ ॥ १४२ ॥ हुपूभ्यामृत्विजि तृननिट् च ॥ २. १. १४२ ॥ आभ्यामृत्विज्यभिधेये तृन्मत्ययोऽनिट् चासौ भवति । होता ऋत्विक् ॥ पोता ऋत्विग्मेदः ॥ ॥ १४३ ॥ नियः षुक् च ॥ २. १. १४३ ॥ नयतेः ऋत्विजि तृन्प्रत्ययः धुक्चागमो भवति । नेष्टा...... [ऋत्विक् ॥

·१८ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. ॥ १४४ ॥ उदिगायश्च चित् ॥ २. १. १४४ ॥ उद्युपपदे गायते यतेश्च ऋत्विजि तृन्प्रत्ययश्चिद्भवति । उता ऋत्विक् ॥ ॥ १४५ ॥ प्रे स्तुशासिभ्याम् ॥ २. १. १४५॥ स्तौतिशासिभ्यां प्र उपपदे ऋत्विज्यभिधेये तृन्प्रत्ययो भवति । प्रस्तोना। भशास्ता॥ ॥ १४६ ॥ प्रस्थोः प्रतौ ॥ २. १. १४६ ॥ हरतेः प्रपूर्वाञ्च तिष्ठतेः प्रतावुपपदे ऋत्विज्यभिधेये तृन्प्रत्ययो भवति । मतिहर्ता प्रतिप्रस्थाता ऋत्विक् ॥ ॥१४७॥ विषेदेवतायामितोऽच्च ॥ २. १. १४७॥ विषेदेवतायामर्थे तृन्प्रत्यय इकारस्य चाकार आदेशो भवति। त्वष्टा सूर्यः । त्वक्ष्णातेस्तु तृचि त्वष्टा देववकिः ॥ ॥ १४८ ॥ क्षदेर्युक्ते ॥ २. १. १४८ ॥ आदेर्युक्तेऽर्थे तृन्प्रत्ययोऽनिटचासौ भवति । क्षत्ता नियुक्तः । ॥ १४९ ॥राते? ॥ २. १. १४९ ॥ राते.प्रत्ययो भवति । राः द्रव्यम् ॥ ॥ १५० ॥ घुगमिभ्यां डोः ॥ २. १. १५० ॥ बुगमिभ्यां डोप्रत्ययो भवति । घौः स्वर्गः ॥ गौः पृथिव्यादि । ॥१५१ ॥ ग्लानुभ्यां डौः ॥ २. १. १५१ ॥ आम्यां डोप्रत्ययो भवति । ग्लौः चन्द्रमाः ॥ नौः जलतरणम् ॥ बहुगपिकारादेजन्तत्वेऽपि रैप्रभृतयो नाव्ययानि ।।

·सू. १५२.] दण्डनायनारायणवृतिसहितम् ॥ १५२ ॥ अच इ.॥ २. १. १५२ ॥ अजन्ताद्धातोरिप्रत्ययो भवति। रविः सूर्यः ॥ कविः काव्यकर्ता। पविः वज्रम् ॥ हरिः शक्रः ॥ दरिः प्रपातः॥ ॥ १५३ ॥ खनिकष्यज्यसिवसिध्वनिसनिमणि- ग्रन्थिचरिभ्यश्च ॥ २. १. १५३ ॥ खन्यादिभ्यश्च इप्रत्ययो भवति । खनिः आकरः ।। कषिः खनितम् ।। ममञ्जिः शस्त्रम् ॥ असिः खड्गः ॥ वसिः वसिता। ध्वनिः शब्दः ॥ सनिः संभक्ता ।। मणिः रनम् ॥ ग्रन्थिः पर्वसन्ध्यादि ॥ चरिः प्राकार- शिखरम् ॥ ॥ १५४ ॥ उमेद्वतौ च ॥ २. १. १५४ ॥ उभरिप्रत्ययो भवति द्वत इत्येतौ चादेशौ भवतः ॥ द्वौ सवया ॥ वयः सैव ॥ १५५ ॥ भुजः कित् ॥ २. १. १५५ ॥ भुजेरिप्रत्ययः किद्भवति । मुजिः भोक्ता ।। ॥ १५६ ॥ कगृशपकुटिच्छिदिमिदिभ्यश्च ॥ २. १. १५६ ॥ एभ्यो धातुभ्यः इप्रत्ययः किद्भवति । किरिः सूकरः ॥ गिरिः पर्वतः ॥ शिरिः हिंसः ॥ पुरिः पूजितः ॥ कुटिः गृहम् ॥ छिदिः छेता ।। मिदि: मेत्ता ॥ ॥ १५७ ॥ अंहिकुण्ठिकम्पा नलोपश्च ॥ २. १. १५७ ॥ अंबादिभ्यः इप्रत्ययः कित् नलोपश्च भवति । अहि सर्पः ॥ कृति कुठारः ॥ कपिः मर्कटः॥

·२. सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २.पा. १. ॥ १५८ ॥ तरः सन्वत्तुक्वाभ्यासस्य ॥ २. १. १५८ ॥ तरतेः इप्रत्ययः कित् सन्वदभ्यासस्य तुगागमो भवति । तित्तिरिः पक्षिविशेषः॥ ॥ १५९ ॥ इगुपधारिकत् ॥ २. १. १५९ ॥ इगुपधाद्धातोः कित्प्रत्ययो भवति । स्वरे विशेषः । कृषि कर्षणम् ॥ शुचिः विविक्तः ॥ रुचिः दीप्तिः ॥ स्नुहिः वृक्षविशेषः ॥ तुरिः तन्तुवायोपकर- णम् ॥ कुणिः कुष्ठः ॥ दुलि: कच्छपः ॥ ऋषिः वेदः ॥ ॥ १६० ॥ वौ रिचर्नु च ॥ २. १. १६० ॥ वौ उपपदे रिचर्धातोः कित्प्रत्ययो भवति नुमागमश्च । विरिश्चिः ब्रह्मा । ॥ १६१ ॥ क्रमितमिनमिस्तम्भामत इच्च ॥ २. १. १६१ ॥ क्रम्यादीनां कित्प्रत्ययोऽकारस्य चेकारादेशो भवति । क्रिमिः क्षुद्र- जन्तुः ॥ तिमिः मत्स्यविशेषः ॥ निमिः राजा ॥ स्तिभिः केतकादिसूची । ॥ १६२ ॥ मनेरुच्च ॥ २. १. १६२ ॥ मनेः कित्सत्ययः अकारस्य चोकारादेशो भवति । मुनिः ऋषिः ॥ ॥ १६३ ॥ हलिकलिकिलिकटिवटित्रुटिकुटिबलिवलिवल्ल्य - लिभ्य इत् ॥ २. १. १६३ ॥ एभ्य इत्प्रत्ययो भवति । इलि: महद्धलम् ॥ कलिः कलहः ॥ केलि: क्रीडा ॥ कटिः शरीरावयवः ।। बटिः गुलिका ॥ नोटिः चन्चुः ॥ कोटि सङ्ख्या ॥ बलि: दानवः ॥ वलिः त्वग्वती ॥ बलिः लता ॥ भलि: अमरः ॥ ॥ १६ ॥ हपिशिरहिवृतिविदिकीर्तिभ्यश्च ॥ २. १. १६४ ॥ एभ्य इत्प्रत्ययो भवति । हरिः विष्ण्वादि ॥ पेशि: मांसशकम् ॥ रोहिः क्षविशेषः ॥ वर्तिः दशादि ॥ वेदिः इज्यादिस्थानम् ॥ कीर्तिः यशः ॥

·स. १६५.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् २१ ॥ १६५ ॥ भ्रमः संप्रसारणं च ॥ २. १. १६५ ॥ अमेरित्प्रत्ययः संप्रसारणं च भवति । भूमिः वायुः ॥ ॥ १६६ ॥ कृशृवसिवपिराजिघ्राजिवजिसदिहनिकमिवमिफलि- कशिवाशिवदिवारिसंपतिभ्य इञ् ॥ २. १. १६६ ॥ एभ्य इम्प्रत्ययो भवति। कारि: तक्षादिः ॥ शारिः बूतोपकरणम् ॥ वासिः तक्षोपकरणम् ॥ वापिः पुष्करिणी ॥ राजिः पङ्क्तिः ॥ ध्राजिः पद्धतिः ॥ ध्वाजिः पताका ॥ सादिः आरोहः ॥ घाति: अनविशेषः ॥ कामिः कामुकः ॥ वामिः स्त्री ॥ फालिः दलम् ॥ काशिः वाराणसी ॥ वाशिः शिल्लिकः ॥ वादिः वक्ता ॥ वारि पानीयम् ॥ संपातिः पक्षिराजः ॥ ॥ १६७ ॥ नहो भश्च ॥ २. १. १६७ ॥ नधनेरिप्रत्ययः भवान्तादेशो भवति । नाभिः चक्रमध्यम् ॥ ॥ १६८ ॥ अलिशलिपलितलिपसिजम्यणिपणिभ्य इण ॥ २. १. १६८॥ एभ्य इण्प्रत्ययो भवति । आलि: सखी ॥ शालिः धान्यविशेषः ।। पालिः सेतुबन्धः ॥ तालि: आभरणम् ॥ पासि: अमिः ॥ जामिः भगिनी ।। आणि: द्वारकोलिका | पाणिः हस्तः ।। ॥ १६९ ॥ अज्यतिभ्यां पादे च ॥ २. १. १६९ ॥ अज्यतिभ्यां पादे चोपपदे इण्प्रत्ययो भवति। आजिः संग्रामः ॥ आदिः पक्षी ॥ पदाजिः अनुचरः ।। पदातिः स एव ।। ॥ १७० ॥ अशे रुट् च ॥ २. १. १७० ॥ अभोतेरिण्प्रत्ययो रुट्चागमो भवति । राशिः पान्यादि ॥ १७१॥ वातडित् ॥ २. १. १७१ ॥ पापातोरिण्मत्ययो बिद्रवति । वि. पक्षी ॥ ........ च॥

·२२ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. १. ॥ १७२ ॥ प्रे हनः कूपे ॥ २. १. १७२ ॥ प्रे उपपदे कूपे अभिधेये हरतेरिणप्रत्ययो भवति, डिव । पहिः पः॥ ॥ १७३ ।। काय: किः ॥ २. १. १७३ ॥ कायतेः किमत्ययो भवति । काकिः स्वरदोषः ॥ ॥ १७४ ॥ वर्धरकिः ॥ २. १. १७४ ।। वर्षतेरकिप्रत्ययो भवति । वर्षकिः तक्षा ॥ ॥ १७५ ॥ सनेर्डखिः ॥ २. १. १७५ ॥ सनेदेखिप्रत्ययो भवति । सखा मित्रम् ॥ ॥ १७६ ॥ कौतेर्डिखिः ॥ २. १. १७६ ॥ कौतेडिखिप्रत्ययो भवति । किखिः लोम.... । ॥ १७७ ॥ मृकण्यवदधिभ्य ईचिः ॥ २. १. १७७ ॥ एभ्य ईचिप्रत्ययो भवति । मरीचिः ॥ कर्णाचिः ॥ अवीचिः नरकविशेषः ॥ दधीचिः राजर्षिः ।। ॥ १७८ ॥ श्वेचित् ॥ २. १. १७८ ॥ श्वयतेरीचिप्रत्ययः चिद्भवति । श्वयीचिः चन्द्रमाः ॥ ॥ १७९ ॥ वेमो डित् ॥ २. १. १७९ ॥ वेत्रः ईचिप्रत्ययो डिद्भवति । वीचिः कल्लोलः ।। ॥ १८०॥ श्रिो डिः ॥ २. १. १८० ॥ श्रियो डिप्रत्ययो भवति । श्रेडिः ॥ १८१॥ चमेरुच्चातः ॥ २. १. १८१ ॥ चमेडिप्रत्ययो भवति, अकारस्य चोकारादेशः। चुण्डिः सुवाची ॥ ....... ...

·सू. १८२.] दण्डनाथनारयणवृत्तिसहितम् २३ ॥ १८२ ॥ मुषेः किदुनट् च ॥ २. १. १८२ ॥ मुर्डिप्रत्ययः, किदुनट् चागमो भवति । मुषुण्डि: पहरणम् ॥ ॥ १८३ ॥ वेतेणिः ॥ २. १. १८३ ॥ वेतेणिप्रत्ययो भवति । वेणिः कबरी ।। ॥ १८४ ॥ वितसिवसिसपिपदिभ्यस्तिप् ॥ २. १. १८४ ॥ एभ्यस्तिप्प्रत्ययो भवति । वितस्तिः अर्धहस्तः ॥ वस्तिः मूत्राधारः ॥ सप्तिः अश्वः ॥ पत्तिः पदातिः ॥ ॥ १८५ ॥ भसेर्गट् च ॥ २. १. १८५ ॥ मसेस्तिप्पत्ययो गट्चागमो मवति । गभस्तिः रश्मिः ॥ ॥ १८६ ॥ यजेस्तिः ॥ २. १. १८६ ॥ यजेस्तिप्प्रत्ययो भवति । यष्टिः दण्डः ॥ ॥ १८७ ॥ कुङो यषुट् च ॥ २. १. १८७ ॥ कवनेस्तिप्प्रत्ययो यषुट्चास्यागमो भवति । कोयष्टिकः पक्षि- विशेषः ॥ ॥ १८८ ॥ गिरः पुग्घ्रस्वश्च ॥ २. १. १८८ ॥ गिरतेस्तिप्प्रत्ययः घुगागमो भवति हस्वश्च । गृष्टिः सकूल- सूता गौः॥ ॥ १८९ ॥ दृकृषिरिषिविषिमुषिशाशुच्यशिभ्यः क्तिन् ॥ २. १. १८९ ॥ हणात्यादिभ्यः क्तिन्प्रत्ययो भवति । इतिः छागादित्वङ्मयो जलाधरः ।। कृष्टिः पण्डितः ॥ रिष्टिः प्रहरणम् ॥ विष्टिः अवेतनः कर्मकरः ॥ मष्टिः हस्तसनिवेशः ॥ शिविः कृष्णः ॥ शुक्तिः मुक्ताबाधारः ॥ अष्टिः छन्दो. विशेषः ॥

·२४ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. १. ॥ १९० ॥ कुचिोधिन्नुक् च ॥ २. १. १९० ॥ कौतेन्धिनोतेच क्तिन्प्रत्ययः, चिनुक् चानयोरागमो भवति । कुन्ति: राजा ॥ चिन्तिः राजा ॥ ॥ १९१ ॥ अमेरतिः ॥ २. १. १९१ ॥ अमेरतिप्रत्ययो भवति । अमतिः मार्गः ॥ ॥ १९२ ॥ युपाभ्यां कित् ॥ २. १. १९२ ॥ आभ्यामतिप्रत्ययः विद्भवति । युवतिः तरुणी ॥ पतिः भर्ता ॥ ॥ १९३ ॥ वहिवसिखल्यतिभ्यश्चित् ॥ २. १. १९३ ॥ वादिभ्योऽतिप्रत्ययः चिद्भवति । वहतिः गौः ॥ वसति: ग्रामस- निवेशः ॥ खलतिः शीर्णकेशः ॥ अरतिः वर्म । ॥ १९४ ॥ वृञो व्रत च ॥ २. १. १९४ ॥ वृनोऽतिप्रत्ययः चिद्भवति, व्रतादेशश्च । व्रततिः वल्ली । ॥ १९५॥ वस्यतिभ्यामातिः॥२.१. १९५ ॥ आभ्यामातिप्रत्ययो भवति । बसातिः योजनपदम् ॥ अरातिः शत्रुः ।। ॥ १९६ ॥ अभौ यामाभ्याम् ॥ २. १. १९६ ॥ यातिमिनात्योरभावुपपदे आतिप्रत्ययो भवति । अभियातिः शत्रुः ।। अभिमातिः स एव ॥ ॥ १९७ ॥ यजो यश्च ॥ २. १. १९७ ॥ यजो धातोरातिप्रत्ययो भवति, यवान्तादेशो भवति । ययाति: राजा॥ ॥ १९८ ॥ अविभूम्यामन्तिः ॥ २. १. १९८ ॥ माभ्यामन्तिप्रत्ययो भवति । अवन्तिः राजा ॥ भवन्तिः कालः॥

·२. २०..] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् २५ ॥ २०॥ शकेरुन्तिः ॥ २. १. २..॥ शकेरुन्तिप्रत्ययो भवति । अन्तिः पक्षी ॥ ॥ २०१॥ अजिसञ्जयसिभ्यः क्थिन् ॥ २. १. २.१ ॥ अनि सजि असि इत्येतेभ्यः क्विन्प्रत्ययो भवति । वीयिः मार्गः ।। सक्थि अरुः ॥ अस्थि कीकसम् ॥ ॥ २०२॥ सारेरथिन् ॥ २. १. २०२॥ सारेरथिन्प्रत्ययो भवति । सारथिः यन्ता ॥ ॥२.३ ॥ तनेडिथिः ॥ २. १. २०३ ॥ तनेडिथिप्रत्ययो भवति । तिथि: प्रतिपदादिः ।। ॥ २०४ ॥ अतेरिथिः ॥ २. १. २०४॥ अतेरिथिप्रत्ययो भवति । अतिथिः अभ्यागतः ।। ॥ २०५॥ उषेरधिः॥२.१.२०५॥ उपेरधिप्रत्ययो भवति । ओषषिः उद्भिद्विशेषः ।। ॥ २०६ ॥ विदेः किद्रट् च ॥ २. १. २०६ ॥ विदेरधिप्रत्ययः किदट् चास्यागमो भवति । विद्रधिः व्याषिविशेषः ।। ॥ २०७ ॥ चूर्यगिभ्यां निः॥ २. १. २०७ ॥ माम्यां निप्रत्ययो भवति । पूर्णिः ॥ अमिः चलनः । ॥ २०८ ॥ वहिश्रुप्रियुक्षुम्यो नित ॥ २. १. २०८ ॥ बधादिभ्यो नित्प्रत्ययो भवति । पहिः पावकः । श्रोणि: जपनम् ।। श्रेणिः सः । निःश्रेणिः सक्रमः ॥ योनिः उत्सचिस्थानम् ॥ लोणि पृथ्वी ।।

·२६ सरस्वतीकण्ठामरणम् [म. २. पा.१. ॥ २०९ ॥ शाशीकोः इस्वध ॥ २. १. २०९ ॥ माम्यां नित्प्रत्ययः हस्वच भवति । शनिः सौरिः ॥ शिनिः यादवः ।। ॥ २१॥ मधुवृषिप्रच्छिज्वरित्वरिभ्यः कित् ॥२.१. २१०॥ एम्यो नित्प्रत्ययः विद्भवति । घृणि: रश्मिः ॥ मृणिः आहुशम् ॥धुनिः नदी ॥ वृष्णिः यदुविशेषः । पृश्निः अल्पतनुः ॥ जूर्णिः पुराणः ॥ तर्णिः शीघ्रम् ॥ ॥ २१ ॥ पृषेवृदिश्च ॥ २. १. २११ ॥ एपेनित्प्रत्ययो वृद्धि भवति । पाणिः पादपश्चादागः ।। ॥ २१२ ॥ ऋतृस्कृधधम्यश्यविवृतिग्रहि- रजिकटयटिभ्यो निः ॥ २.१. २१२ ॥ एभ्यो निप्रत्ययो भवति । अरणिः अग्न्याधारकाष्ठम् ॥ वरणिः आदित्यः ॥ सरणिः मार्गः ॥ करणिः अनुकृतिः ।। धरणिः पृथ्वी। धमनि: मन्या ॥ अशनिः वज्रम् ॥ अवनिः मः॥ वर्तनिः मार्गः ॥ ग्रहणि: नाठराग्यापारः॥ रजनिः रात्रिः॥ कटनिः शैलमेखला ॥ अटनिः चापकोटिः॥ ॥ २१३ ॥ अदेर्मुट् च ॥ २. १. २१३ ॥ अवेरनिप्रत्ययो भवति, मुट् चागमः । अनिः अमिः ॥ ॥ २१४ ॥ कृषेरादेव च ॥ २. १. २१४ ॥ कृपेरनिप्रत्ययः, चकारधादेरादेशो भवति । चर्षणिः विदग्धः । ॥ २१५॥ आङि शुषेस्सनः ॥ २. १. २१५ ॥ भाब्युपपदे शुपेस्सनन्तादनिप्रत्ययो भवति । आशुशुक्षणिः ज्वलनः ॥ ॥ २१६ ॥ क्षिपेः कित् ॥ २. १. २१६ ॥ क्षिपेरनिप्रत्ययः किदवति । लिपणि मायुधम् ।।

·सू. २१७.] दण्डनाथनारायणवृत्तिसहितम् ॥ २१७ ॥ अर्तेरनिच् ॥ २. १. २१७ ॥ अर्तेरलिच्प्रत्ययो भवति । अरनिः उत्कनिष्ठो हस्तः ।। ॥ २१८ ॥ शकेलनिः ॥ २. १. २१८ ।। शकेरुनिप्रत्ययो भवति । शकुनिः पक्षी ॥ ॥ २१९ ॥ नीदलियां मिः ॥ २. १. २१९ ॥ आभ्यां मिप्रत्ययो भवति । नेमिः चक्रधारा ॥ दल्मिः शङः ॥ ॥ २२० ॥ अर्तेरू च ॥ २. १. २२०॥ अमिप्रत्ययः ऊचादेशो भवति । ऊर्मिः तरङ्गः ॥ ॥ २२१ ॥ अशे रश च ॥ २. १. २२१ ॥ अशेर्मिप्रत्ययः रशादेशश्च भवति । रश्मिः प्रग्रहः ॥ ॥ २२२ ॥ भुवः क्मिन् ॥ २. १. २२२ ॥ भुवः क्मिन्प्रत्ययो भवति । भूमिः ॥ ॥ २२३ ॥क्षणेर्दयिः ॥२. १. २२३ ॥ क्षणतेदयिप्रत्ययो भवति । क्षयिः पक्षिविशेषः । ॥ २२४ ॥ अङ्किवङ्किमङ्कयविसघशूभ्यो रिः ॥ २. १. २२४ ॥ एभ्यो रिप्रत्ययो भवति । अङ्किः ॥ वकिः परशुः ॥ मटिका प्रपकः ॥ अयिः पादः ॥ सद्रिः वृक्षविशेषः। अश्रि.........[कोटिः] ॥ ॥ २२५ ॥ भूसूभ्यां कित् ॥ २. १. २२५ ॥ आभ्यां रिप्रत्ययः किद्भवति । भूरि प्रभूतम् ॥ सरिः पण्डितः।। ॥ २२६ ॥ रासदिशकिकतिभ्यस्त्रिप् ॥ २. १. २२६ ॥ एभ्यस्त्रिप्प्रत्ययो भवति । रात्रिः रजनी ॥ सतिः........ || शक्रि......... ॥ कतिः अदिः ।।

·२८ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. १. ........ ॥ २२७ ॥ अदेः किंश्च ॥ २. १. २२७ ॥ अदेः क्रिश्च प्रत्ययो भवति । अतिः ॥ ॥ २२८ ॥ कुशिविशिम्याम् ॥ २. १. २२८ ॥ आभ्यां किन्प्रत्ययो भवति । कुभिः ॥ विधिः ।। ॥ २२९ ॥ कुपेर्दुक् च ॥ २. १. २२९ ॥ कुपेः क्रिन्प्रत्ययो दुक्चाम्यागमो भवति । कुद्रिः ॥ ॥ २३० ॥ वल्ल्यतिकृतिभ्यो रिः॥ २. १. २३० ॥ एभ्यो रिप्रत्ययो भवति । पल्लरिः लता ॥ अररिः कवाटम् ॥ कर्तरिः केशादि.. [खण्डनी,॥ ॥ २३१ ॥ अङ्गिजसिसहिभ्य उरिन् ॥ २. १. २३१ ।। एभ्य उरिन्प्रत्ययो भवति । अङ्गुरिः करशाखा ॥ जसुरिः क्रोडः ।। सहुरिः सूर्यः ॥ ॥ २३२ ॥ पाटयञ्जिभ्यामलिच् ॥ २. १. २३२ ॥ पाटि अञ्जि इत्येताभ्यामलिच्प्रत्ययो भवति । पाटलिः वृक्षविशेषः ।। अञ्जलिः पाणिस....[मूहः ] ॥ ॥ २३३ ॥ धूमूङ्माङ्गलिभ्यो लिग्लिणौकुलिञ्- मलिच् ॥ २. १. २३३ ॥ धादिभ्यो यथासवयं लिक् लिए औकुलिन् मलिच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । धूलि पांमुः ॥ मौलि: जूटः ॥ मौकलिः काकः ॥ शाल्मलि वृक्षविशेषः ।। ॥ २३४ ॥ दृभ्यां विपन् ॥ २. १. २३४ ॥ आभ्यां विन्प्रत्ययो भवति । दर्विः तदुः ॥ पविः शकटम् ॥

·स. २३५.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् २९ ........ ॥ २३५ ॥ शृस्तृजागृकृनीघृषिभ्यो ण्वित् ॥ २. १. २३५ ॥ एभ्यो ण्वित्प्रत्ययो भवति ॥ जीविः वृद्धः ॥ शीविः हिंसः ॥ स्ताविः गर्विष्ठः ॥ जागृविः जागरूकः ॥ कविः रुद्रः ॥ नीविः परिधानप्रन्थिः ॥ विः वराहः ॥ ॥ २३६ ॥ छविस्थविकिकिदीविदीदिव्यट- विशिबयः ॥ २. १. २३६॥ एते शब्दा वित्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ..[छयतेः] हस्वश्च । छविः विट् ॥ स्थविः प्रसेवकः ॥ किकीति कुर्वन् दीव्यति किकिदीविः शाटकः ॥ दीव्यन्त्यस्मिन्निति दीदिविः स्वर्गः ॥ अटन्त्यस्यामिति अवि: अरण्यम् ॥ शेरतेऽस्मिन् प्रजाः सुखं इति शिनिः राजा ॥ ॥ २३७ ॥ प्लुषिशुषिकुषिभ्यरिसक् ॥ २. १. २३७ ॥ एभ्यः सिक्प्रत्ययो भवति । प्लुक्षिः दहनः ॥ शुक्षिः यवासकः ।। कृतिः कोष्ठकदेशः ॥ ॥ २३८ ॥ अशेर्नित् ॥ २. १. २३८ ॥ अश्नोतेः सिक्प्रत्ययो निद्भवति । अक्षि चक्षुः ॥ ॥ २३९ ॥ गोपादिष्वनेरसिः ॥ २. १. २३९ ॥ अनेोपदिषुपपदेषु असिप्रत्ययो भवति । गोपानसिः सौधाग्रभाग- च्छदिः ॥ चित्तानसिः जलचरः ॥ एकानसिः उज्जयिनी ॥ वाराणसिः काशी॥ ॥ २४० ॥ वृपृसाम्यो नुट् च ॥ २. १. २४० ॥ एभ्यः सिप्रत्ययो भवति नुट्चास्यागमः। वर्णसिः माता ॥ पर्णसिः नलचरः॥ सानुसिः शाखा ॥ ॥ २४१ ॥ बियो हिक् ॥ २. १. २४१ ॥ वृणातेः हिक्मत्ययो भवति । व्रीहिः धान्यविशेषः ।।

·३. सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २.पा. १० ॥ २४२ ॥ अवितृस्तृतन्द्रितन्त्रिम्य ईः॥२. १. २४२ ॥ अन्यादिभ्य ईप्रत्ययो भवति । अवीः प्रकाशः ॥ तरीः अमिः ॥ स्तरी: धूमः ॥ तन्द्री: मोहनिद्रा ॥ तन्त्रीः वीणादिगुणः ॥ ॥ २४३ ॥ वाते प्रमः कित् ॥ २. १. २४३ ॥ प्रपूर्वान्मातेः वातशब्द उपपदे ईप्रत्ययः विद्भवति । वातप्रमी: वातमृगः ॥ ॥ २४४ ॥ यापो द्वे च ॥ २. १. २४४ ॥ यापाभ्यामीप्रत्ययः किद्भवति, द्विवचनं चानयोः भवति । ययीः अश्वः ।। पपी: सूर्यः॥ ॥ २४५ ॥ लक्षेमुट् च ॥ २. १. २४५ ॥ लक्षरीप्रत्ययः मुट्चास्यागमो भवति । लक्ष्मीः श्रीः ॥ ॥ २४६ ॥ तुवः कित् ॥ २. १. २४६ ॥ "तु" इति सौत्रो धातुः वृद्धौ बले च वर्तते । ततः कित्सत्ययो भवति । तुक् अपत्यम् ॥ ॥ २४७ ॥ सुवश्चिक् ॥ २. १. २४७ ॥ सुवतेश्चिमत्ययो भवति । मुक् जुहूपमृदादि ॥ ॥ २४८ ॥ तनेरनश्च वः ॥ २. १. २४८ ॥ तनेश्चिमत्ययः नशब्दस्य वकारादेशो भवति। त्वक् शरीरादि- वेष्टनम् ॥ ॥ २४९ ॥ पारेरजिः ॥ २. १. २४९ ॥ पारेरजिप्रत्ययो भवति । पारक् प्राकारः ॥ ॥ २५० ॥ भिषेः कित् ॥ २. १. २५० ॥ मिरजिप्रत्ययो भवति । मिषक चिकित्सकः ॥

·स. २५१.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् ॥ २५१ ॥ पणेरिज्यादेश्व वः ॥ २. १. २५१ ।। पणेरिजिप्रत्ययः आदेश्य वकारादेशो भवति । वणिक् वैदेशकः ।। ॥ २५२ ॥ वशेः कित् ॥ २. १. २५२ ॥ वशेरिजिप्रत्ययः किद्रवति । उशिक् कान्तः ॥ ॥ २५३ ॥ भृञ उच्च ॥ २. १. २५३ ॥ भृत्र इजिप्रत्ययः कित् उकारश्चान्तादेशो भवति । भरिक अक्षराधिक पादछन्दः॥ : ॥ २५४ ॥ लवेरटिनलोपश्च ॥ २. १. २५४ ॥ लधेरटिप्रत्ययो नलोपश्च भवति । लघट् लघुः शकटम् ॥ ॥ २५५ ॥ सर्तेरडिः ॥ २. १. २५५ ॥ सर्तेरडिप्रत्ययो भवति । सरट् उष्ट्रजातिः ॥ ॥ २५६ ॥ ईडेरबिडिङ्हस्वश्च ॥ २. १. २५६ ॥ ईडेरबिडिप्रत्ययो हूस्वश्च भवति । इडबिट् विश्रवाः ॥ ॥ २५७ ॥ भातेर्डवतुः ॥ २. १. २५७ ॥ मातेर्डवतुप्रत्ययो भवति । तत्रभवान् पूज्यः ॥ ॥ २५८ ॥ वृहिमहिपृषिभ्योऽतिः शतृवच्च ॥ २. १. २५८ ॥ एभ्यो धातुभ्यः अतिप्रत्ययः शतृवद्भवति । तेनैषां गुणामावो गित्कार्यादीनि भवन्ति । वृहत् अलघु । बृहती महती ॥ गुरुः महती ।। पृषत् जलबिन्दुः । पृषती ॥ ॥ २५९ ॥ गमेडित् द्वे च ॥ २. १. २५९ ॥ गमेरतिप्रत्ययः शतृवत् द्विवचनं च भवति । जगत् विश्वम् । जगती पृथ्वी ॥

·३२ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. १. ॥ २६० ॥ संश्चत्तृपद्वेहदित्यादयः ॥ २. १. २६० ॥ एतेऽतिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । संश्चिनोतीति संश्चत् कुहरम् ॥ तृपतीति लपत् चन्द्रमाः ॥ विहन्ति गर्ममिति बेहत् अपसवा गौः। आदि- ग्रहणात् देहद्वियत्पुरीतदादयो भवन्ति ॥ ॥ २६१ ॥ हृमृरुहियुषिभ्य इतिः ॥ २. १. २६१ ॥ एभ्य इतिप्रत्ययो भवति । हरित् वर्णः ॥ सरित् नदी ॥ रोहिद मृगजातिः ॥ योषित् स्त्री॥ ॥ २६२ ॥ ताडेर्णिलुक् च ॥ २. १. २६२ ॥ ताडेरितिप्रत्ययो णिलुक् च भवति । तडित् विद्युत् ।। ॥ २६३ ॥ उदके श्वेर्डितिः ॥ २. १. २६३ ॥ श्वयनेरुदके उपपदे डितिप्रत्ययो भवति । उदश्चित् तक्रम् । संज्ञायामुदकस्योदभावः ॥ ॥ २६४ ॥ मृङ उतिः ॥ २. १. २६४ ॥ मृङः उतिप्रत्ययो भवति । मरुतः देवाः ।। ॥ २६५ ॥ यो मुट् च वा ॥ २. १. २६५ ॥ गिरतेः उतिप्रत्ययो मुट्चास्य वागमो भवति। गरुत बर्हिः ॥ गर्मुद् तृणम् ॥ ॥ २६६ ॥ शके ऋतिः ॥ २. १. २६६ ॥ शके: ऋतिप्रत्ययो भवति । शकृत् पुरीषम् ॥ ॥ २६७ ॥ यजेः कश्च ॥ २. १. २६७ ॥ यजे. ऋतिप्रत्ययः कश्चान्तादेशो भवति । यकृत् दहरपटम् ॥ ॥ २६८ ॥ पातेः कृथिः॥ २. १. २६८ ॥ पातेः कृषिप्रत्ययो भवति । पातोति पृथिः प्रपूर्नाम क्षत्रियः ॥

·स. २१९.]] दण्डनायनारयणवृत्तिसहितम् १३ ॥ २६९ ॥ युष्यसिम्यां मदिक् ॥ २. १. २६९ ॥ आम्यां मदिक्मत्ययो भवति । युष्मद् अस्मद् इति सर्वनामा प्रत्यकपरमात्मानावभिधीयेते॥ ॥ २७० ॥ त्यजितनियमिभ्यो डतिः॥ २. १. २७० ॥ त्यजादिभ्यः डतिप्रत्ययो भवति ॥ त्यद् तद् यद् । "[त्यद् तद् इति सर्वनामभ्यां पूर्वप्रकान्तं परामृश्यते । यदित्यनेन तु सर्वनाम्नैव कार्ये क्रियमाणमुद्दिश्यते ॥ ॥ २७१ ॥ एतेस्तदिः ॥ २. १. २७१ ॥ एतेस्तदिप्रत्ययो भवति । एतत् । [अनेन] प्रकृतमपरोक्ष पुरस्थित- मुपदिश्यते ॥ ॥ २७२ ॥ शभसिभ्योऽदिः ॥ २. १. २७२ ॥ एभ्योऽदिप्रत्ययो भवति । शरत् कालविशेषः ॥ दरत् नाम जनपदः । भसत् जघनम् ॥ ॥ २७३ ॥ पुरः सुट् च ॥ २. १. २७३ ॥ पिपर्तेरदिप्रत्ययः सुट्चास्यागमो भवति। पर्षत् समा ।। ॥ २७४ ॥ दृणातेर्हस्वश्च ॥ २. १. २७४ ॥ दणातेरदिप्रत्ययो भवति समुदकश्च । हषत् ॥ २७५ ॥ हि[युवृषितक्षिराजिधन्विपचिद्यु]प्रतिदिवभ्यः कनिन् ॥ २. १. २७५ ॥ युप्रभृतिभ्यः कनिन्प्रत्ययो भवति । [योषा ।।] वृषा इन्द्रः ॥ तक्षा वर्षकिः ॥ राजा पार्थिवः ॥ धन्वा निर्जलो देशः ॥ पश्च सङ्ख्या ॥ धुवा महंगता प्रतिदिवा व्योम ।। ॥ २७६ ॥ सप्यशूभ्यां तुट् च ॥ २. १. २७६ ॥ " सपिः" सौत्रो धातुः । " अशू व्याप्तौ" इत्येताभ्यां कनिन्- तु चाम्यागमो भवति । सप्त सङ्ख्या ॥ अष्ट सङ्ख्या ।। शिला॥ प्रत्ययः, ·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २.१.१. ॥ २७७ ॥ नुदाशिभ्यां गुणश्च ॥ २. १. २७७ ॥ नुदाशिभ्यां कनिन्प्रत्ययो गुणध नौतेर्मवति । नव सङ्ख्या ॥ दश सङ्ख्या ॥ ॥ २७८ ॥ श्वन्नुक्षन्पूषनप्लीहनक्लेदनमूर्धन्मजन्नर्यमन्- विश्वप्सन्परिज्वन्मातरिश्चन्मघवन्प्रावन्नहन्- महन्नथर्वनिति ॥ २. १. २७८ ॥ एते कनिन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ने । श्वयतीति वा सारमेयः ।। उक्षतीति उक्षा वृषः ॥ पुषिप्लीहोः दीर्घत्वम् । पूषा सूर्यः ॥ प्लीहा शरीरा- न्तरावयवः ॥ क्लिदेर्गुणः, क्लेदा चन्द्रः ॥ मजतीति मज्जा अस्थिसारः ॥ मुर्छतीति मूर्ण शिरः ॥ अरीणामयनं अर्यमा सूर्यः ॥ विश्वं प्साति विषप्सा कालः ॥ परि जवतीति परिवा सूर्यः ॥ मातरि अन्तरिक्षे श्वयतीति मातरिथा वायुः ॥ मसतीति मघवा इन्द्रः ॥ प्रसत इति मावा पर्वतः ॥ अहन्त इति मान् दिवसः ॥ महं करोतीति महान् महत्वम् ॥ न थर्वतीति अथर्वा ऋषिः । इतिकरणादन्येऽपि स्नेहादयो भवन्ति ।। ॥२७९॥ स्नामदिपचर्ति[पर्विशकिभ्यो वनिप् ॥ २. १. २७९ ॥ स्नाप्रमृतिभ्यो वनिप्प्रत्ययो भवति । नावा स्नायुः ॥ मदा हसः ।। पदा पादः ॥ अर्वा अश्वः ॥ पर्व प्रन्धिः ।। शका वर्षकिः । शकरी छन्दः । शाकरः वृषः ॥ ॥ २८ ॥ शीङ्कुशिरुहिजिक्षिहवृभ्यः कनिप् ॥ २. १. २८०॥ शीडादिभ्यः कनिष्प्रत्ययो भवति । शीवा अजगरः ॥ कृपा सगालः ॥ हा पक्षः ॥ जित्वा धर्मः । जित्वरी वाराणसी । लिवा मृत्युः ।। हत्वा दः॥ मृत्वा कालः ॥ वृत्वा भाकाशम् ॥

·स. २८१.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् ३५ ॥ २८१ ॥ सृजेः कश्च ॥ २. १. २८१ ॥ सजेः कनिष्प्रत्ययः, कश्चान्तादेशो भवति । सूकणी आस्योपान्तौ ॥ ॥ २८२ ॥ ध्याप्योः संप्रसारणं च ॥ २. १. २८२ ॥ "ध्ये" " प्यै" इत्येतयोः कनिष्प्रत्ययः प्रसारणं च भवति । धीवा मनीषी॥ पीवा पीनः ॥ ॥ २८३ ॥ अतेश्च ॥ २. १. २८३ ॥ अनेः कनिष्प्रत्ययो पश्चान्तादेशो भवति । अध्वा मार्गः ।। ॥ २८४ ॥ मनिन् ॥ २. १. २८४ ॥ सर्वधातुभ्यो बहुलं मनिन्प्रत्ययो भवति । कर्म व्यापारः ॥ चर्म अजिनम् ।। मर्म शरीरदेशः ॥ वर्म सन्नाहः ॥ शर्म सुखम् इत्यादि ।। ॥ २८५ ॥ व्योमनोमन्लोमनक्लोमनहेमन्वेमन्नामन्- ललामन्नात्मन्यक्ष्मन्पक्ष्मन्नुष्मन्वमन्सीमन्ब्रह्मन्निति ॥ २. १. २८५ ॥ व्योमादयो मनिन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ने । व्ययतीति व्योम आकाशम् ।। रोहतीति रोम तनुरुहम् ॥ तस्यैव लत्वेन लोम तदेव ॥ क्लाम्यतीति क्लोम शरीरान्तरवयवः ।। जहाति जिहीने वा तदिति हेम हिरण्यम् ॥ क्यन्त्यनेनेति वेम तन्तुबायोपकरणम् ॥ लान्ति ललाम भूषणम् ॥ अततीति आत्मा क्षेत्रज्ञः ॥ पातयतीति पाप्मा अधर्मः ॥ यस्यत्यनेनेति यक्ष्मा रोगः ॥ पञ्चते तदिति पक्ष्मा अक्ष्यादिरोम ॥ उषतीति ऊष्मा अनाविभूतरूपं तेजः ॥ वर्षतेऽसौ वर्म शरीरम् ॥ स्यसतीति सीमा आघाटः ॥ बृहतीति ब्रम आत्मतत्त्वम् । इति करणात् रुक्मतोक्मशुष्मादयो भवन्ति ।। ॥ २८६ ॥ गमेरिनिः॥२. १. २८६ ॥ गमेरिनिप्रत्ययो भवति । गमिष्यतीति गमी पथिकादिः ॥

·३६ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. १. ॥ २८७ ॥ आङि च णित् ॥ २. १. २८७ ॥ गमेः केवलात् आङि चोपपदे इनिप्रत्ययो णिद्भवति । गामी प्रस्थितादिः।। आगामी प्रोषितादिः ॥ ॥ २८८ ॥ भुवश्च ॥ २. १. २८८ ।। मुवश्च इनिप्रत्ययो णिद्भवति । भावी कर्मविपाकादिः ॥ ॥ २८९ ॥ प्रे स्थश्च ॥ २. १. २८९ ॥ तिष्ठतेः धातोः प्र उपपदे इनिप्रत्ययो भवति । प्रस्थादिः पथिकादिः ।। ॥ २९० ॥ यातेः प्रतौ च ॥ २. १. २९० ॥ यातेः धातोः चकारात् प्रेचोपपदे इनिप्रत्ययो णिद्भवति । प्रतियायी प्रयायी ॥ ॥ २९१ ॥ बुधेश्च ॥ २. १. २९१ ॥ बुधश्च प्रतौ प्रे चोपपदे इनिप्रत्ययो भवति । प्रतिबोधी प्रबोधी बोद्धादि । ॥ २९२ ॥ परमे स्थः कित् ॥ २. १. २९२ ॥ तिष्ठनेः परमे उमपदे इनिप्रत्ययः विद्भवति । परमेष्ठो ब्रह्मा । ॥ २९३ ॥ मन्थाः ॥ २. १. २९३ ॥ मनातेरिनिप्रत्ययो भवति, किद्वत् । मन्थाः मन्धानौ । क्षुब्धा । ॥ २९४ ॥ पतेः थश्च ॥ २. १. २९४ ॥ पतेरिनिप्रत्ययः थश्चान्तादेशो भवति । पन्थाः पन्थानौ। मार्गः ॥ ॥ २९५ ॥ अर्ते क्षिनक् ॥ २. १. २९५ ॥ अर्तेर्धातो भुक्षिनमत्ययो भवति । ऋला: अमक्षाणौ। इन्द्रः।।

·१. २९६.] दण्डनायनारायणवृतिसहितम् ................ ॥ २९६ ॥ हृजनिम्यामिमनिच् ॥ २. १. २९६ ॥ आम्यामिमनिच्प्रत्ययो भवति । हरिमा पाप्मविशेषः ॥ जनिमा भर्मविशेषः ॥ ॥ २९७ ॥ भृवृस्तसूभ्य ईमनिच् ॥ २. १. २९७ ॥ एभ्य ईमनिच्प्रत्ययो भवति । भरीमा क्षमी ॥ वरीमा तपस्वी ॥ स्तरीमा प्रावारः ॥ सवीमा प्रसूतिः ॥ ॥ २९८ ॥ आपः किन् इस्वच ॥ २. १. २९८ ॥ आमोतेः किन्प्रत्ययो हस्वश्च भवति । आप: पानीयम् ॥ ॥ २९९ ॥ ककुत्रिष्टुबनुष्टुभः ॥ २. १. २९९ ॥ ककुभादयः किन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कं वायुं ब्रह्म वा स्त- मातीति ककुभः दिशः ॥ त्रीन् लोकान् स्तभ्नातीति त्रिष्टुप् । [मश्नुते] पर्यामोतीति अनुष्टुप् छन्दः ॥ ॥ ३० ॥ इणो दमिक् ॥ २. १. ३०० ॥ एतेः दमिक्मत्ययो भवति । इदम् । अनेन सर्वनामा प्रत्यक्षमप- दिश्यते ॥ ॥ ३०१॥ कौतेर्डिमिः ॥ २. १. ३०१ ॥ कौतेः डिमिप्रत्ययो भवति । किम् । अनेन सर्वनामा विज्ञातो बस्तुविशेषः प्रर्यनुयुज्यते ॥ ॥ ३०२ ॥ अवतेमिः ॥ २. १. ३०२ ॥ अवतेः मिप्रत्ययो भवति । ओम् ब्रह्म । ॥ ३०३ ॥ गपदुवीधुर्वीभ्यः किम् ॥ २. १. ३०३ ॥ गिरत्यादिभ्यः किप्प्रत्ययो भवति । गी: वाक् ॥ नारी [पुरी] ॥ दु: देहान्तरवयवः ॥धू शकटम् ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. १ ॥ ३०४ ॥ वाारौ ॥ २. १. ३०४ ॥ बार् द्वार इत्येतौ शब्दौ किबन्तौ निपात्येते । वृणोतीति वा. पनीयम् । वृण्वन्ति....... [मार्गमिति] दाः ।। ॥ ३०५॥ चतेरुरन् ॥ २. १. ३०५ ॥ चतेरन्प्रत्ययो भवति । चत्वारः सवया ॥ ६. ॥ ३०६ ॥ दिवेडिविः ॥ २. १. ३१८९ ॥ दिवः डिविप्रत्ययो भवति । द्यौः स्वर्गः ।। । प्रस्था, पथिर ॥ ३०७ ॥ विशः किम् ॥ २. १. ३०७ ॥ विशः किप्प्रत्ययो भवति। विट् वैश्यः ॥ ॥ ३०८ ॥ विपाशेश्च ॥ २. १. ३०८ ॥ विपाशेध किप्प्रत्ययो भवति । विपाट् नदी ॥ ॥ ३०९ ॥ सहेः षष् च ॥ २. १. ३०९ ॥ सहेः किप्प्रत्ययो भवति । ष चास्यागमो भवति । षट् सतया ॥ ॥ ३१ ॥ सजुषाशिषौ ॥ २. १. ३१० ॥ सजुष् आशिष् इत्येतौ निपात्यते । सह जुषन्नेऽस्यामिति सजू, संप्रीतिः ॥ आ...[शास्यत इति] आशीः इष्टार्थप्रार्थनम् ।। ॥ ३११ ॥ अर्चिरुचिशुचिहुमृपिछदिछर्दिम्य इसिः ॥ २. १. ३११॥ एभ्य इसिप्रत्ययो भवति । अचिः दीप्तिः ॥ रोचिः तेजः ॥ शोचिः तदेव ॥ हविः पुरोडाशादि ॥ मर्पिः धृतम् ॥ छदि आवरणम् ॥ छर्दिः ·स. ११२.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् ३९ ॥ ३१२ ॥ बृहेर्नलोपश्च ॥ २. १. ३१२ ॥ बृहेरिसिप्रत्ययो नलोपश्च भवति । पहि: शिखी ॥ ॥ ३१३ ॥ घुतेनिंदादेव जः ॥ २. १. ३१३ ॥ धुतेरिसिप्रत्ययो निदादेव जकारादेशो भवनि । ज्योति प्रकाशः ।। ॥ ३१४ ॥ सहो ध च ॥ २. १. ३१४ ॥ सहेरिसिप्रत्ययः पश्यन्तादेशो भवति । सिधिः सुखम् ।। ३१५॥ जनेरुसिः ॥ २. १. ३१५॥ जनेरुसिप्रत्ययो भवति । जनुः जन्म ॥ ॥ ३१६ ॥ अर्तिपवपियजिधनिभ्यो नित् ॥ २. १. ३१६ ॥ अादिभ्य उसिप्रत्ययो निद्भवति । अरु क्षतम् ॥ परुः पर्व । वपुः शरीरम् ॥ यजु: अच्छन्दा श्रुतिः ॥ धनुः चापम् ।। ॥ ३१७ ॥ इणो णित् ॥ २. १. ३१७ ॥ इण उसिप्रत्ययो णिद्भवति । आयुः जीवितम् ।। ॥ ३१८ ॥ चक्षेरसिक् च ॥ २. १. ३१८ ॥ चौरसिक्मत्ययः, चकारादुसिश्च भवति । संचक्षा ऋत्विक् ॥ नृचक्षा राक्षसः ॥ चक्षः ल्यातिः । चक्षुः नयनम् ।। ॥ ३१९ ॥ पातेढुंसुन् ॥ २. १. ३१९ ॥ पातेडुसुन्प्रत्ययो भवति । पुमान पुरुषः । उकार उगित्कार्यार्थः ।। ॥ ३२० ॥ यमिदमिभ्यां डोस् ॥ २. १. ३२० ॥ आभ्यां डोस्प्रत्ययो भवति । यो विषयसुखम् ॥ दोः बाहुः ।। ॥ ३२१ ॥ असुन् ॥ २. १. ३२१ ॥ सर्वधातुभ्यो बहुलमसुन्प्रत्ययो भवति। सरतीति सरः तटाकम् ॥ मबतीति महः तेजः ॥ एवं मनुते इति मनः चेतः इत्यादि ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणम्
मि. २. पा. १.
॥ ३२२ ॥ पिबतेरिच ॥ २. १. ३२२ ॥
पिबतेरसुन्प्रत्ययः इकारवान्तादेशो भवति । पीयत इति पयः
पानीयम् ॥
॥ ३२३ ॥ यजेः श च ॥ २. १. ३२३ ॥
यजेरसुन्प्रत्ययः शकारब्धान्तादेशो भवति । यशः कीर्तिः ।।
॥ ३२४ ॥ उपिरञ्जिशभूभ्यः कित् ॥ २. १. ३२४ ॥
उष्यादिभ्योऽसुन्प्रत्ययः किद्भवति । उष्टं सन्ध्या ॥ रजः आत्मगुणः ॥
शिरः उत्तमानम् ॥ मुवः अन्तरिक्षम् ॥
॥ ३२५ ॥ वस्यहिभ्यां णित् ॥ २. १. ३२५ ॥
आभ्यामसुन्प्रत्ययो णिद्भवति । वासः वस्त्रम् ॥ आग: व्यलीकम् ।।
॥ ३२६ ॥ उषेर्जश्च ॥ २. १. ३२६ ॥
उपेरसुन्प्रत्ययः जकारवान्तादेशो भवति । ओजः बलम् ।।
॥ ३२७ ॥ वहेः सुट् च ॥ २. १. ३२७ ॥
वहेः अमुन्प्रत्ययः सुट्चास्यागमो भवति । वक्षः भुजान्तरम् ॥
॥ ३२८ ॥ सुरीम्यां तुट् च ॥ २. १. ३२८ ॥
आभ्यामसुन्प्रत्ययः, तुट्चास्य भवति । स्रोतः निर्झरः ॥ रेतः शुक्रम् ॥
॥ ३२९ ॥ इणो नुट् च ॥ २. १. ३२९ ॥
एतेरसुन् नुट्चास्य भवति ॥ एतीति एनः पापम् ।।
॥ ३३० ॥ शोङः फट च ॥ २. १. ३३० ॥
शीहोऽसुन्पत्ययः फट्चास्यागमो भवति । शेफः शिभम् ।।
॥ ३३१ ॥ छदिरहो नुट् इवध ॥ २. १. ३३१ ॥

·सू. ३३२.]
दण्डनायनारयणवृत्तिसहितम्
११
आभ्यामसुन्प्रत्ययः नुट् हस्वश्च भवति । छन्दः गायत्र्यादि ॥ रंहः
वेगः ॥
॥ ३३२ ॥ अमे«क् च ॥ २. १. ३३२ ॥
अमेरसुन्प्रत्ययः मुक् चास्यागमो भवति । अम्भः पानीयम् ।।
॥ ३३३ ॥ अर्तेरुच्च ॥ २. १. ३३३ ॥
अर्तेरसुन्प्रत्ययः उकारश्चान्तादेशो भवति । उरः बाहुमध्यम् ॥
॥ ३३४ ॥ व्याधौ शुट् च ॥ २. १. ३३४ ॥
अर्तेाधावभिधेयेऽसुन्प्रत्ययः शुट् चास्यागमो भवति । अर्शीसि गुदादि-
किलासम् [कीलम् ] ॥
॥ ३३५ ॥ उदके नुट् च ॥ २. १. ३३५ ॥
अर्तेरुदकेथेऽसुन्प्रत्ययः नुट् चास्यागमो भवति । इयतीति अर्ण: जलम् ।।
॥ ३३६ ॥ पातेस्थुट् च ॥ २. १. ३३६ ॥
पानेरुदकेर्थेऽसुन्प्रत्ययः थुट् चास्यागमो भवति । पाथः उदकम् ॥
॥ ३३७ ॥ बले जुट् च ॥ २. १. ३३७ ॥
पानेलेऽर्थेऽसुन्प्रत्ययः जुट् चास्यागमो भवति । पातीति पाद् बलिः ।।
॥ ३३८ ॥ याते?क् च ॥ २. १. ३३८ ॥
यातेरसुन्प्रत्ययो दुक् चास्यागमो भवति । यादांसि जलजन्तवः ।।
॥ ३३९ ॥ नभेश्चित् ॥ २. १. ३३९ ॥
नमेरसुन्प्रत्ययः चिद्भवति । नभः आकाशम् ॥
॥ ३४० ॥ इन्धेर्नलोपश्च ॥ २. १. ३४० ॥
इन्धेरसुन्प्रत्ययः नलोपश्च भवति । एषः इन्धनम् ॥
॥ ३४१ ॥ आपो हुस्खो नुट् च वा ॥ २ १. ३४१ ॥

·१२ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. १. मामोतेरसुन्पत्ययो हस्वश्च भवति, नु चास्य वा । अप: सत्कर्म ॥ [अमः] तदेव ॥ ॥ ३४२ ॥ अदेर्नु धच वा ॥ २. १. ३४२ ॥ भदेरसुन्प्रत्ययः नुमागमो धकारश्चान्तादेशो वा भवति । अन्धः अनम् ॥ अदः। अनेन सर्वनामा प्रत्यक्षमपि प्रकृष्टमप्रत्यक्षं बुद्धिस्थम- पदिश्यते ॥ ॥ ३४३ ॥ इविधिभ्यामसिः ॥ २. १. ३४३ ॥ माभ्यामसिप्रत्ययो भवति । अयः लोहः ।। “विष" इति विधानार्थः सौत्रो धातुः। वेषाः प्रजापतिः ॥ ॥ ३४४ ॥ पुरोरेतःपयस्सु दधः कित् ॥ २. १. ३४४ ॥ दधातेः पुरःप्रभृतिषूपपदेषु असिः किद्भवति । पुरोषाः पुरोहितः ।। रेतोषाः जनकः ।। पयोषाः पर्जन्यः ॥ ॥ ३४५ ॥ रेपलेक्णसूषविहायसोकस्सुमनस्पुरूरवस्पुरुदंसोने- हसङ्गिरोऽप्सरसः ॥ २. १. ३४५ ॥ रेपःप्रभृतयः शब्दा असिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । पतीति रेपः पापम् ॥ रिणक्तीति रेक्णं धनम् ।। ऊसन्त इति ऊपः आपीनम् ॥ विनहातीति विहाय: आकाशम् ॥ उचन्त्यस्मिन्निति ओक: सदनम् ॥ सुष्ठ मानयन्तीति सुमनसः पुष्पाणि ॥ पुरु रौति पुरूरवाः ऐलः ॥ पुरु दंसतीति पुरुदंसाः इन्द्रः ॥ न ईहते अनेहाः कालः ॥ अतीति अङ्गिराः ऋषिः ॥ अद्भयः सरन्ति अप्सराः देवगणिका॥ ॥ ३४६ ॥ वशेः कनसिः ॥ २. १. ३४६ ॥ वशेः कनसिप्रत्ययो भवति । उशना शुक्रः ॥ ॥ ३४७ ॥ दमेरुनसिः ॥ २. १. ३४७ ॥ दमनसिप्रत्ययो भवति । दमुनाः अमिः । केचित् वीर्ष पठन्ति । दमूनाः॥

·सु. ३४८.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् ॥ ३४८ ॥ चदेरमसिः ॥ २. १. ३४८ ॥ चदिधातोरमसिप्रत्ययो भवति । चन्द्रमाः निशाकरः ॥ ॥ ३४९ ॥ अनसि वहेः किम् डधानसः ॥ २. १. ३४९ ।। अनस्युपपदे वहेः विप्प्रत्ययः डधानसोऽन्तादेशो भवति । अनो बहति अनवान सौरभेयः ॥ इति श्रीदण्डनायनारायणभट्टविरचितायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य वृत्तौ हृदयहारिण्यां द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

·॥ श्रीः॥
॥ अथ द्वितीयः पादः ॥
॥ ३५० ॥ जीवेरातृकन् वृद्धिश्व ॥ २. २. १॥
जीवयतेरातृकन्प्रत्ययो वृद्धिश्च भवति । जैवातृकः वैद्यः ॥
॥ ३५१ ॥ इण्भीकापाशल्यतिमचिनिहाङ्भ्यः
कन् ॥ २. २.२॥
इणादिभ्यः कन्प्रत्ययो भवति । एकः संख्याविशेषः ॥ मेकः
दर्दुरः ॥ काकः वायसः ॥ पाकः बालः ॥शरकं वल्कलम् ॥ अत्कः वायुः ॥
मर्कः असुरः ॥ निहाका गोधा ।।
॥ ३५२ ॥ युशघुविधूनां दीर्घश्च ॥ २. २. ३ ॥
युप्रभृतिभ्यः कन्प्रत्ययो दीर्घश्चैषां गुणापवादी भवति । यूका
क्षुद्रजन्तुः ।। शूका हल्लेखः ॥ घुकः कौशिकः ॥ वीका पक्षिजातिः ॥ धूका
पताका ॥
॥ ३५३ ॥ कुनुस्खयिकृदाधारार्चिवलिकलिभ्यः
कः॥२. २.४॥
एभ्यः कप्रत्ययो भवति । कोक: चक्रवाकः ॥ तौकम् अपत्यम् ॥
स्तोकम् अल्पम् ॥ ऊकः कुन्दमः ॥ कर्तः कल्कम् ॥ दाकः यतः ॥ धाक:
मोदनः ॥ राकः पौर्णमासी ॥ अर्कः सूर्यः ॥ वल्क त्वक् ॥ कल्क:
कषायः॥
॥ ३५४ ॥ कृमृवृविपुषिमुषिमूशुभूभ्यः
कित् ॥ २. २. ५॥

·सु. ६.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
४५
कृषभृतिभ्यः कप्रत्ययः किद्भवति । कृकं शिरोमीवम् ॥ सका आयु-
धविशेषः ॥ वृकः श्वापदविशेषः ॥ विकः करिपोतः ॥ पुष्कः कासारम् ॥
मुष्क: अण्डम् ॥ मूकः अवाक् ।। शुक: पक्षी ।। भूकः कालः ॥
॥ ३५५ ॥ निष्कतुरुष्कोदोलर्कशुल्कश्वफल्ककिजल्कोल्क-
छेककेकादयः ॥ २. २. ६ ॥
निष्कादयः कप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । नासाच [१] निक
सुवर्णादि ॥ तुरुषक् । तुरुष्कः म्लेच्छः ॥ उद्यरिति निश्च । उदर्कः
क्रियाफलम् ॥ अलेररक् च । अलर्कः उन्मत्तकः श्वा ॥ गरुच्चोपधायाः ।
शुल्कं रक्षानिर्वेशः ॥ शुनि फाले हस्वश्च । श्वफल्क: अन्धकविशेषे ॥
किमिझो रश्च लः । किञ्जल्कः पुष्परजः ॥ ज्वलेजलोपो वः संप्रसारणं च ।
उल्का औत्पत्तिकं ज्योतिः ॥ छत्रकायत्योरेत्वं च। छेक: मनीषी ॥ केका
मयूरवाक् । आदिग्रहणात् ऋकास्पृकावृकादयो भवन्ति ।।
॥ ३५६ ॥ कृसभृवृस्तुकुश्चरिचटिचणितम्यमिदेविकनिमनिप-
चिमचिमशिक्षारिकुरिवृतिवल्लिमल्लिसल्ल्यलिभ्यो
वुन् ॥ २. २. ७॥
कृमृतिभ्यो वुन्प्रत्ययो भवति । करकः भृङ्गारकः । करका वर्षपाषाणः॥
सरक: मद्यविशेषः । सरका मधुपानवारः ॥ भरकः गोण्यादि । वरक:
वाजसनेय.[शाखा] ॥ स्तषक: पुष्पगुच्छ ॥ कवकं अभक्ष्यद्रव्यविशेषः ।।
क्षवक: राजसर्षपम् ॥ चरकः मुनिः ।। चटक: पक्षी ॥ चणकः मुनिः ।।
तमकः व्याधिः ॥ अमका शैलम् ॥ देवका अप्सराः। देविका नदी ॥
कनकं सुवर्णम् ॥ मेनका अप्सराः ॥ पेचकः हस्तिजघनभागः ॥ मेचकः
वर्णः। " मनिपचिवशां नाष्टि" इत्येकारः॥ मशक: क्षुद्रजन्तुः ॥ क्षारक:
बालमुकुलम् ॥ कोरकं प्रौढमुकुलम् ॥ वर्तका वर्तिका वा शकुनः ॥ वल्लकी
वीणा ॥ मल्लकः शरावः ॥ सल्लकी वृक्षः ॥ अलका पुरी । मलकः
केशविन्यासः ।।
॥ ३५७ ॥ कौ रुरुण्टिरण्टिभ्यः ॥ २. २. ८ ॥

·१६
सरस्वतीकण्ठाभरणम्
[अ. २.पा. २.
रुपमृतिभ्यः कावुपपदे वुन्प्रत्ययो भवति । कुरषक: वृक्षः ॥ कुरुण्टक:
पर्णगुच्छः ॥ कुरण्टकः स एव ।
॥ ३५८ ॥ कटेर्नु च वा ॥ २. २. ९ ॥
कटेव॒न्प्रत्ययो नुमागमश्च वा भवति । कटकं वलयम् ।।
॥ ३५९ ॥ उदिरुचितिलिपुलिपिटिक्षिपिधुसूभ्यः
कित् ॥ २. २. १०॥
उदादिभ्यः वुन्प्रत्ययः किद्भवति । उदकं वारि ॥ रुचकः आभरण-
विशेषः ॥ तिलकः वृक्षः ॥ पुलक: रोमाञ्चः ॥ पिटकः क्षरस्फोटकः ॥ क्षिपक:
आयुधम् ॥ ध्रुवक: आवपनविशेषः । ध्रुवका सैव ॥ [सुवका] ॥
॥ ३६० ॥ कीचकाकधमकवधकजहकैरकैडकाश्म-
कादयः॥२. २. ११॥
कीचकादयो वुन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। कचेरिच्चापधायाः। कीचक:
वेणुविशेषः ॥ अर्थेमुक् च । अर्भक: बालः ॥ धो धम च । धमकः कारः ।।
हनो वध च । वर्षक: हन्ता ॥ हो द्वे च । जहकः कालः ॥ इरेः गुणः ।
परका उदकतृणजातिः ॥ ईडेश्च गुणः। एडकः अविजातिः ॥ अशेर्मुद्
च । अश्मकाः जनपदः । आदिग्रहणात् उपकलमकचर्मकादयः ॥
॥ ३६१ ॥ खजिबलिपतिभ्य आकः ॥ २. २. १२ ॥
खज्यादिभ्य आकप्रत्ययो भवति । खजाक: मस्था॥
पक्षिविशेषः॥
पारतवैजयन्ती॥
॥ ३६२ ॥ शलिपटिमनिम्यो नित् ॥ २. २. १३ ॥
एभ्य आकप्रत्ययो निद्भवति। शलाका एषणी॥ पटाका वैजयन्ती ॥
मनाकः मुनिः॥
॥ ३६३ ॥ पिनाकापण्याकश्यामाकपुलाकवार्ताकवृन्ताकज्योन्ता-
कादयः ॥२. २. १४॥

·स. १५.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
पिनाकादय आकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । पिनष्टीति पिनाक: ऐश
धनुः ॥ पणेरत इण्युच्च । पिण्याकः तिलादिखलः ॥ श्यैडो मुट् च । श्यामाक:
मुन्यन्नम् ॥ पुलेर्गुणाभावश्च । पुलाकः अर्षस्विन्नविधाविशेषः ॥ वृतेवृद्धिः ।
वार्ताकी शाकविशेषः । तत्फलं वार्ताकम् ।। मुश्च वृन्ताकी । उच्च बृहती [१] |
तत्फलं वृन्ताकम् ॥ ज्यवन्तेऽस्मिन् स्वेदा इति ज्योन्ताक: स्वेदसमवि-
शेषः। आदिग्रहणात् गुवाकस्योनाकपराकादयः ॥
॥ ३६४ ॥ अलिकलिदलिपुलिवृश्चिस्फटिपिकृषिभ्यः
किकन् ॥ २. २. १५॥
अल्यादिभ्यः किकन्प्रत्ययो भवति । अलिकं ललाटम् ॥ कलिका
कोरकम् । उत्कलिका ऊर्मिः ॥ दलिकं दारु ॥ पुलिकः मणिः ॥
वृश्चिकः विषकी ॥ स्फटिकं मणिः ॥ पिक: कोकिलः ॥ कृषिक: पामरः ।।
॥ ३६५ ॥ मुषेदीर्घश्च ॥ २. २. १६ ॥
मुषेः किकन्प्रत्ययो दीर्घश्च भवति । मूषिक: आखुः ॥
॥ ३६६ ॥ स्यमर्यण इक् च ॥ २. २. १७ ॥
स्यमेः किकन्प्रत्ययो यण इक् दीर्घश्च । सीमिका उपच्चि
........
विराः॥
॥ ३६७ ॥ पिपीलिकैतिककुशिकहृदिकमक्षि-
कादयः ॥ २. २. १८ ॥
पिपीलिकादयः किकन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। पिले द्वे च । पिपीलिका
मध्यक्षामा कीटजातिः ॥ एतेः सुट् च । एतिक: मुनिः॥ कुशेः श च ।
कुशिक: मुनिः ॥ हो दुक् च । हदिक: यादवः ॥ मषेः सुक् च । मक्षिका
क्षुद्रजन्तुः । आदिग्रहणात् छविकाचुरिकाचूलिकादयो भवन्ति ॥
॥ ३६८ ॥ ऋष्यलि....[इषिशलि]दूषिकषिहृषिदृशिमृडिवलि-
स्यम्यनिभ्यः कीकन् ॥ २. २. १९ ॥

·४८ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. २. ऋच्यादिभ्यः कीकन्प्रत्ययो भवति । ऋचीक: ऋषिः ॥ अलीकं असत्यम् । व्यलोकं अपराधः ॥ इषीका तृणम् ॥ शलाका ॥ दक्षिका अक्षिमलम् ॥ कषीका कदलिका ॥ हृषीकम् इन्द्रियम् ॥ शीकं मनोज्ञम् ॥ मृडीकं सुखकृत् ॥ वलीकं वेश्मस्तारु [१] | स्यमीकं जलम् ॥ अनीकं सेनाङ्गम् ॥ ॥ ३६९ ॥ मृहीकातिन्तिडीकबाहीकवल्मीककल्मलीक- किङ्किणीकपुण्डरीकचश्वरीकसमीकप्रतीकपूतीकफर्फरी- कादयः ॥ २. २. २० ॥ मृट्टीकादयः कोकन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मिदेव॑क् च। मृद्वीका द्राक्षा ॥ तिमेम्तिडक् च । तिन्तिडीमा वृक्षाम्लम् ॥ बहेवृद्धिश्च । बाहीक: राजा ॥ वले क् च । वल्मीकं नाकुः ॥ कलेर्मलक् च । कलालीक ज्वालः ॥ किणेः कमिणः । किङ्किणीका घण्टिका ॥ पुणेर्डरन् । पुण्डरीकं पद्मम् ॥ चञ्चेररक् च । चञ्चरीकः भ्रमरः ॥ संयन्त्यस्मिन्निति समीकं संग्रामः ॥ प्राति शरीरमिति प्रनीक: अवयवः । सुप्रतीको नाम दिग्गजः ।। पुवस्तुट् च । पूतीकं नाम तृणजातिः ॥ पिपर्तेर्गुणे द्वित्वम् , पकारयोगश्च, रुट्चाभ्यासस्य । फर्फरीकं पल्लवम् । आदिग्रहणात् मर्मरीकजर्जरीका [दियो] भवन्ति ॥ ॥ ३७० ॥ समिकसेरुकन् ॥ २. २. २१ ॥ कसेः सम्युपपदे उकन्प्रत्ययो भवति । संकुसुकः परापवादशीलः ॥ ॥ ३७१ ॥ कमितिम्योर्दुक् च ॥ २. २. २२ ॥ आभ्यामुकन्प्रत्ययः, दुक् चागमो भवति । कन्दुकं क्रीडनकम् ॥ तिन्दुकः वृक्षविशेषः॥ ॥ ३७२ ॥ अशिकशोर्नु च ॥ २. २. २३ ॥ आभ्यामुकन्प्रत्ययो नुं चागमो भवति । अंशुकं बस्त्रम् ॥ कन्चुवं कूर्मासः ॥

·सू. २४.] दण्डनाथनारायणवृत्तिसहितम् १९ ॥ ३७३ ॥ कुहेः कित् ॥ २. २. २४ ॥ कुहेरुकन्प्रत्ययः किद्भवति । कुहकम् आश्चर्यम् ॥ ॥ ३७४ ॥ क्रमेः क्रम् च वा ॥ २. २. २५॥ क्रमेरुकन्प्रत्ययः क्रमादेशश्च भवति । ऋमुकः पूगः । क्रमुकं बन्धनम् ॥ ॥ ३७५ ॥ चुलुकोल्मुकचिबुकचूचुकजम्बुकगवेधुकामधुकभावु- कपृथुकादयः ॥ २. २. २६ ॥ चुलुकादय उकन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । चुलुम्पतीति चुलुकम् कर- कोशम् ॥ ज्वलतीति उल्मुकः अलातम् ॥ चिनोतीति चिबुकम् आस्याधो. भागः ॥ चरतेरत ऊचुध । चूचुकं स्तनचारुभ्गगः ॥ जमेर्बुक् च । जस्बुक: सुगालः ॥ गविपीनीये इन्धे (1) गवेधुका नाम तृणजातिः ॥ मर्षग्ध । मधुकं यष्टिमधु ॥ भातेव॑क् च । भावुकः भगिनीपतिः ॥ प्रथेः प्रसारणं च । पृथुकः बालः । आदिग्रहणात् मण्डूकलड्डुकवालुकादयो भवन्ति । ॥ ३७६ ॥ मृकणिजलिवलिबन्धिभल्लिम्य ऊकः॥ २. २. २७ ॥ मृप्रभृतिभ्यः ऊकप्रत्ययो भवति । मरूकः निर्दशनेहा ॥ कणूक: धान्यस्तोकः ॥ जलूका जलजन्तुः ।। वलकः उत्पलमूलम् ॥ बन्धूकः बन्धुजीवः।। मल्लूक: अच्छमल्लः ॥ ॥ ३७७ ॥ शलिमण्डिभ्यां णित् ॥ २. २. २८ ॥ आभ्यामूकप्रत्ययो णिद्भवति । शालूकं कन्दविशेषः ॥ मण्डूकः दर्दुरः ॥ ॥ ३७८ ॥ मधूकोलकोरुबूकशम्बूकवरू- कादयः ॥ २. २. २९ ॥ मधूकादय ऊकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मदयतीति मधूकः वृक्षजातिः ॥ अरुखोपधायाः। उलूक: पक्षी ॥ उरु पाति गुरुः क...[उरक] ·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. २ एरण्डकः ॥ शबेर्मु च । शम्बूकः क्षुद्रशङ्खः ॥ वर्षत इति वरूकः तृणजातिः । आदिग्रहणात् वधूलकादयो भवन्ति ।। ॥ ३७९ ॥ क्रोङ्को रो लश्च वा ॥ २. २. ३० ॥ किरतेरप्रत्ययो रेफश्च लकारादेशो वा भवति । करकः समुद्रः ॥ फलक लान्छनम् ॥ ॥ ३८ ॥रालापाकाभ्यः कित् ॥ २. २. ३१ ॥ रादिभ्योऽप्रत्ययः किद्भवति । रकः अबलीयान् ॥ लका नाम पुरी ॥ पहः कर्दमः ॥ कहः पक्षी ॥ ॥ ३८१ ॥ कलेरविङ्कः ॥ २. २. ३२ ॥ कलेरविश्प्रत्ययो भवति । कलविकः गृहवाटकः ॥ ॥ ३८२ ॥ कमेरेलकः ॥ २. २. ३३ ॥ क्रमेरेलकप्रत्ययो भवति । क्रमेलकः करमः ।। ॥ ३८३ ॥ लूभीशीशिविभ्य आनकः ॥ २. २. ३४ ॥ लुनात्यादिभ्यः आनकप्रत्ययो भवति । लवानक: नाम देशः ॥ भयानकः भयहरः ॥ शयानक: अजगरः । शिड्डानकः श्लेष्म ॥ ॥ ३८४ ॥ अनेडित् ॥ २. २. ३५ ॥ अनेरानकप्रत्ययः डिद्भवति । आनकः पटहः ॥ ॥ ३८५ ॥ कनेरीनकः ॥ २. २. ३६ ॥ कनेरीनकप्रत्ययो भवति । कनीनका कनीनिका वा अक्षितारका ॥ ॥ ३८६ ॥ कृतिभिदिलतिपुतिभ्यः क्तिकन् ॥ २. २. ३७ ॥ एभ्यः तिकन्प्रत्ययो भवति । कृत्तिका नक्षत्रम् ॥ भित्तिका कुब्धम् ॥ लतिपुती सौत्रधातू । लत्तिका गोपा ॥ पुत्तिका मधुमक्षिका ॥

·सू. ३८.] दण्डनाथनारयणवृत्तिसहितम् ॥ ३८७ ॥ इष्यसिभ्यां क्तकन् ॥ २. २. ३८ ॥ आम्यां क्तकन्प्रत्ययो भवति । इष्टका मृद्विकारः ॥ अष्टका श्राद्धकालः ॥ ॥ ३८८ ॥ मियो द्वे च ॥ २. २. ३९ ॥ भियः क्तकन्प्रत्ययो द्विर्वचनं च भवति । विभीतक: अक्षः ॥ ॥ ३८९ ॥ हहिरिण्डिभ्य ईतकः ॥ २. २. ४० ॥ प्रभृतिभ्य ईतकप्रत्ययो भवति । हरीतकी पथ्या ॥ रोहितकी नाम वृक्षः ॥ पिण्डीतकः करहाटकः ।। ॥ ३९० ॥ कुषेः कित् ॥ २. २. ४१॥ कुरीतकप्रत्ययः किद्भवति । कुषीतक: नाम मुनिः ।। ॥ ३९१ ॥ चण्डिभल्लिम्यामातकः ॥ २. २. ४२ ॥ आभ्यामातकप्रत्ययो भवति । चण्डातकं नर्तक्या निवासः ॥ भल्लातक: वृक्षविशेषः ॥ ॥ ३९२ ॥ श्लेष्मातकाम्रातकामिलातकपिष्टातकादयः ॥ २. २. ४३ ॥ एते शब्दा आतकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मिष्यतीति श्लेष्मातक: कफेलुक् ॥ अमेवृद्धिश्च । आम्रातकः वृक्षविशेषः ॥ न म्लायतीति अमिलातकं वर्णपुष्पम् ॥ पिष्यत इति पिष्टातकः पर्णचूर्णम् । आदिग्रहणात् केतका- श्मन्तककोशातक्यादयो भवन्ति ।। ॥ ३९३ ॥ शमिमनिभ्यां खः ॥ २. २. ४४ ॥ आभ्यां खप्रत्ययो भवति । शङ्खः कम्बुः ॥ मसः मागधः ॥ ॥ ३९४ ॥ मुहेः खर्मूर्च ॥ २. २. ४५ ॥ मुहेः खप्रत्ययः, मूर्चादाशो भवति । मूर्खः अविद्वान् ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. २. ॥ ३९५ ॥ इषेः किद् लोपश्च ॥ २. २. ४६ ॥ उपेः खप्रत्ययः कित् अन्त्यस्य लोपो भवति । उखा स्थाली । ॥ ३९६ ॥ महेरुच्चास्य वा ॥ २. २. ४७ ॥ महेः खप्रत्ययः किदन्तस्य लोपोऽकारस्य चोकारादेशो भवति । मुखं आननम् ॥ मख: यज्ञः ॥ ॥ ३९७ ॥ श्यतेरिच्चास्य वा ॥ २. २. ४८॥ श्यने. खप्रत्ययः इकारश्चान्तादेशो वा भवति । शिवा चूडा । विशिखा आपणः । विशिखः बाणः। शाखा विटपः। विशाखा नक्षत्रम् । विशाखः ॥ ३९८ ॥ निय ऊनक् च ॥ २. २. ४९ ॥ नयतेः खप्रत्ययः ऊनक् चागमो भवति । न्यूजः षडोकारः ।। ॥ ३९९ ॥ पुवो नुं इस्वश्च ॥ २. २. ५० ॥ पुवः खपत्ययः नुं हस्वश्च भवति । पुखः बाण....... भागः ।। ॥४०० ॥ अश्नोतेर्डित् ॥ २. २. ५१ ॥ अभोतेः खप्रत्ययो डिद्भवति । अश्नुत इति खम् आकाशम् । नास्य खमस्तीति नखम् । शोभनानि खान्यस्मिन् मुखम् । दुष्टानि खान्यस्मिन् दुःलम् ॥ ॥ ४.१॥ मयतेरूट् च ॥ २. २. ५२ ॥ मयतेः खप्रत्ययः ऊटचागमो भवति । मयूखः रश्मिः ॥ ॥ ४०२ ॥ गृभृस्तृभ्यो गः ॥ २. २. ५३ ॥ गृपमृतिभ्यो गप्रत्ययो भवति । गर्गः मुनिः। भर्गः रुद्रः ॥ स्वर्गः नाकः ॥ ॥४०३ ॥ मुदिखडिछापूभ्यः कित् ॥ २. २. ५४ ॥ मुदिप्रभृतिभ्यः गप्रत्ययः किद्भवति । मुद्रः धान्यविशेषः ॥ खाः कमाणः ॥ छागः मजः ॥ पूगः सङ्खः ।।

·स. ५५.]
दण्डनाथनारायणवृत्तिसहितम्
५३
किनुण चागमो
॥४०४॥ गम्यदिभ्यां गन् ॥ २. २. ५५ ॥
आभ्यां गन्प्रत्ययो भवति । गङ्गा देवनदी ॥ अदः समुद्रः ।।
॥ ४०५ ॥ भृशूभ्यां किनुण च ॥ २. २. ५६ ॥
आभ्यां गन्प्रत्ययः
भवति । भृतः अमरः॥
"शु गतौ" शुङ्गः ॥
॥ ४०६ ॥ शृपीभ्यां इखश्च ॥ २. २. ५७ ॥
भूपीभ्यां गन्प्रत्ययः, किनुण चागमो हस्वश्च भवति। शृङ्ग विषाणन् ।
पिजम्...
॥४०७ ॥ तडेरागच् ॥ २. २. ५८ ॥
तडेरागच्प्रत्ययो भवति । तडागः सरः ॥
॥४०८ ॥ पतितमितृलूभ्योऽङ्गच् ॥ २. २. ५९ ॥
पत्यादिभ्योऽच्प्रत्ययो भवति । पतङ्गः पक्षी ॥ तमङ्गः हर्म्यनियूंहः ।।
तरज:....."|| लवाः वृक्षजातिः ॥
॥४०९ ॥ सृवृनीभ्यो णित् ॥ २. २. ६० ॥
एभ्योऽनच्प्रत्ययो णिद्भवति । सारङ्गः
मृगः
॥ वारकः काण्डशल्यम् ।।
नारङ्गः वृक्षजातिः ॥
॥ ४१० ॥ कुरुवृषिमृदिपिशिभ्यः कित् ॥ २. २. ६१ ॥
कुर्वादिभ्योऽच्प्रत्ययोः किद्भवति । कुरङ्गः हरिणः ॥
वृषाः वृक्षजातिः ॥ मृदङ्ग मुरजः ॥ पिशङ्गः वर्णः ॥
॥ ४११ ॥ मनस्तुट् च ॥ २. २. ६२ ॥
मनोऽनच्प्रत्ययः कित् तुट्चागमो भवति । मतङ्गः मुनिः ॥
॥ ४१२ ॥ कलिस्फुलिम्यामिङ्गक् ॥ २. २. ६३ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [भ. २.पा. २. अभ्यामिङ्गमत्ययो भवति। कलिङ्गः राजा ॥ स्फुलिङ्गः स्फुलिका च ज्योतिःकणः॥ ॥ ४१३ ॥ भृनो भुल् च ॥ २. २. ६४ ॥ विमर्तेरनच्प्रत्ययो भवति, भुल् चादेशः । अलिई शकुनिः ॥ ॥ ४१४ ॥ माङि तुलेरुङ्गच् ॥ २ २. ६५ ॥ तुलयतेः माठि उपपदे उगच्प्रत्ययो भवति । मातुलुङ्गः बीजपूरकः ॥ ॥ ४१५॥ कमितमिशमिभ्यो डित् ॥ २. २. ६६ ॥ कम्यादिभ्य उच्प्रत्ययो डिद्भवति । कुङ्गः नाम जनपदः ॥ तुझं महावा ॥ शुजः मुनिः । शुङ्गा विनता । शुना कन्दर्पः ॥ ॥ ४१६ ॥ सर्तेरुच्च ॥ २. २. ६७ ॥ सर्तेलाच्प्रत्ययः उकारब्धान्तादेशो भवति । सुरुङ्गः गूढमार्गः ॥ ॥ ४१७ ॥ जनेर्घः ॥ २. २. ६८ ॥ जनेप्रत्ययो भवति । जहुन शरीरावयवः ।। ॥ ४१८ ॥ दृणातेः कित् ॥ २. २. ६९ ॥ हणातेः घप्रत्ययः विद्भवति । दीर्घः आयतः ।। ॥ ४१९ ॥ सर्तेरघच्च ॥ २. २. ७० ॥ सर्तेरघच्प्रत्ययो भवति । सग्घा मधुमक्षिका ॥ ॥ ४२० ॥ कुवश्चट दीर्घश्व ॥ २. २. ७१ ॥ कौतेचट्प्रत्ययो दीर्घश्च भवति । कूच कीलाटकूची ॥ ॥ ४२१ ॥ सिवेटेरू च ॥ २. २. ७२ ॥ सीव्यतेः चट्प्रत्ययः, आदेश्योकारादेशो भवति। सूचः स्तिभिः । सूची॥

·सू. ७३.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् ॥ ४२२॥ कृञश्च ॥ २. २. ७३ ॥ कृमच चट्प्रत्ययः टेरू च भवति । कुनै श्मश्रु। कूर्चमिव कूर्चकं कूर्चिकेति ॥ ॥ ४२३ ॥ उचेश्वक् ॥ २. २. ७४ ॥ उचेचकप्रत्ययो भवति । उच्च प्रांशुः ।। ॥ ४२४ ॥ कवेरचच् ॥ २. २. ७५ ॥ कवेरचच्प्रत्ययो भवति । कवचं सन्नाहः ॥ ॥ ४२५ । कमेः क च ॥ २. २. ७६ ॥ क्रमेरचच्प्रत्ययः कच्चान्तादेशो भवति । क्रकचं करपात्रम् ॥ ॥ ४२६ ॥ मृङ इचच ॥ २. २. ७७ ॥ मृङ इचच्प्रत्ययः । मरिचम् उष्णम् ॥ ॥ ४२७ ॥ नमेर्डिचच् ॥ २. २. ७८ ॥ नमः डिचच्प्रत्ययः । नीचः निम्नः ।। ॥ ४२८ ॥ लषेरुचन् कश्च ॥ २. २. ७९ ॥ लषेरुचन्प्रत्ययः कश्चान्तादेशो भवति । लकुचः वृक्षजातिः ॥ ॥ ४२९ ॥ गुडेरूचक् ॥ २. २. ८० ।। गुडेरूचमत्ययो भवति । गुडूची छिन्नरुहा ॥ ॥ ४३० ॥ चिम्योर्डीचच् ॥ २. २. ८१ ॥ चिम्योडोंचच्प्रत्ययो भवति । चोचः वृक्षविशेषः ॥ मोचा कदली॥ ॥ ४३१ ॥ अञ्चच ॥ २. २. ८२ ॥ चिम्योरश्वच्प्रत्ययो भवति । चचा तृणमयः पुरुषः ॥ मयः पर्यः॥

·. सरस्वतीकण्ठामरणम् [अ. २. पा. २. ॥ ४३२ ॥ गुगम्यदितुदिमुदिभ्यश्छक् ॥ २. २. ८३ ॥ गुप्रमृतिभ्यः छक्मत्ययो भवति । गुच्छः स्तवकः॥ गच्छः क्षुद्रवृक्षः ॥ अच्छं निर्मकम् ॥ तुच्छ: स्तोकः ॥ मच्छ: मत्स्यः ॥ ॥ ४३३ ॥ पूङ्पीडोईवश्च ॥ २. २. ८४ ॥ माभ्यां छक्मत्ययः हस्वन्ध भवति । पुच्छं वालधिः ॥ पिच्छं बर्हिः । पिच्छा पिच्छिलतम् ॥ ॥ ४३४ ॥ कच्छगुलुच्छपिलिपिच्छादयः ॥ २. २. ८५ ॥ कच्छादयः छक्मत्ययान्ता निपात्यन्ते । कः छ च । कच्छः देश- विशेषः ॥ गुदेख्दौग्लश्च । गुलुच्छः स्तबकः ।।.........पिलिपिच्छ, रक्षोविशेषः । आदिग्रहणात् पिच्छादयो भवन्ति ।। ॥ ४३५ ॥ वियो जक् ॥ २. २. ८६ ॥ वीतेः जक्मत्ययो भवति। बीज उत्पत्तिहेतुः ॥ ॥ ४३६ ॥ पुवो नुक् ह्रस्वश्च ॥ २. २. ८७ ॥ पबतेः पुनाते जमत्ययो नुमागमो हस्वश्च भवति। पुनः राशिः ॥ ॥ ४३७ ॥ कुवोर्बुक् च वा ॥ २. २. ८८ ॥ कुवतेः कौतेर्वा जक्मत्ययो बुगागमो नुमागमश्च वा भवकि । कुजः वक्रानतामः ॥ कुखः पर्वतैकदेशः । निकुञ्जः गहनम् ।। ॥ ४३८ ॥ कुलेरिजक् ॥ २. २. ८९ ॥ कुलेरिजक्मत्ययो भवति । कलिजः मानः ॥ ॥ ४३९ ॥ कृञोऽनच् ॥ २. २. ९० ॥ करोतेरम्जप्रत्ययो भवति । करजः वृक्षजातिः ॥ ॥ ४४० ॥ मुवेरजग्लोपश्च ॥ २. २. ९१ ॥ मुरजक्मत्ययः अन्त्यलोपश्च । मुरजः मृदङ्गः ॥

·द. ९२.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
॥४४१॥ कुटजोटजबल्बजादयः ॥ २. २. ९२ ॥
कुटनादयः शब्दा अजमत्ययान्ता निपात्यन्ते । कुटेरायुदात्तत्वं च ।
कुटजा वृक्षजातिः ॥ उटजः मुनिकुटीरम् ॥ बलेर्बुक् च वा। ससुवसो-
वान्यपुनः [१]। पल्पजः मुजविशेषः । आदिग्रहणात् भूर्जमरुजमेषजादयो
भवन्ति ॥
॥ ४४२ ॥ झमेझः ॥ २. २. ९३ ॥
झमेईप्रत्ययो भवति । समा सशीकरो मेघजातम् ।।
॥ ४४३ ॥ लुषेष्टः ॥ २. २. ९४ ॥
लुषेष्टप्रत्ययो भवति । लोई मृत्पिण्डः ।।
॥ ४४४ ॥ जुकिजनिपणिभ्यो दीर्घश्च ॥ २. २. ९५ ॥
जुप्रभृतिभ्यष्टप्रत्ययो भवति, दीर्घश्चैषां गुणापवादो भवति । जूटा
मौलिः ॥ कीट क्षुद्रजन्तुः ॥ जाण्टः पक्षिविशेषः॥............[पाण्ट]........॥
॥ ४४५ ॥ घण्टाजटासटादयः॥ २. २. ९६ ॥
घण्टादयः शब्दाष्टप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। घणयतीति घण्टा वाद्यविशेषः।।
जनसनोलोंपश्च । जटा प्रथितः केशसङ्घातः । सटा अप्रथितः । आदिग्रहणात्
छटादयो भवन्ति । घाटाघटादीनामडा वक्ष्यति ।।
॥ ४४६ ॥ कृसभृकृषशकिककिकर्किमयं-
विभ्योऽटच् ॥ २. २. ९७ ॥
कूप्रमृतिभ्योऽटच्प्रत्ययो भवति । करटः काकः ॥ सरटः कुकलासः ।।
भरटा प्लवविशेषः ।। परटः क्षुद्रधान्यम् ।। कर्षटः क्षुद्रपत्तनम् ।। शकटम् अनः ।।
कटः सबाहः । कइटम् सीमा ॥ कर्कट कपिलः । कर्कटी पुसी ॥ मर्कट
कपिः ॥ अवटः प्रपातः ॥
॥४४॥ कीकटकपटकपटादयः ॥ २. २. ९८ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. २. कीकटादयः शब्दा अटच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। ककेरक ईत्वम् । कीकटः कृपणः ॥ कम्पेनेलोपश्च । पटक: माया ॥ कपेः प्रत्ययान्तोदाचत्वं च । कर्पट: वसम् । आदिग्रहणात् पर्पटादयो भवन्ति । ४४८ ॥ किरतेराटग्लश्च वा ॥ २. २. ९९ ॥ किरतेराटक्सत्ययो लकारश्चान्तादेशो वा भवति । किराट वणिक् ।। किलाटः भक्ष्यविशेषः॥ ॥ ४४९ ॥ शृङ्गाटकपाटललाटविराटप्रपुना- टादयः ॥ २. २. १०० ॥ शृङ्गाटादयः शब्दाः आट् गक् च प्रत्ययान्ता निपात्यन्ने। श्रयतेः संप्रसारणं नुट् च । शृङ्गारः जलविशेषः ॥ कवेः पश्च । कपाटः अररम् ॥ लाटेः द्वित्वं च । ललाटम् आलिकम् ॥ वृड इत्वं च । विराटः राजा ॥ प्रपुणो नश्च । प्रपुनाट: एडगजः । आदिग्रहणात् राटादयो भवन्ति ।। ॥ ४५० ॥ चरेरिटच् भश्च ॥ २. २. १०१॥ चिरिणोतेरिटच्प्रत्ययो भकारश्चान्तादेशो भवति । चिमिटि बालक्रीडा ।। ॥ ४५१ ॥ डिण्टन् ॥ २. २. १०२ ॥ चिरिणोतेः डिण्टन्प्रत्ययो भवति । चिरिण्टी अप्राप्तवयाः स्त्री ।। ॥ ४५२ ॥ कृतकृपिभ्यः कीटन् ॥ २. २. १०३ ॥ कृषभृतिभ्यः कीटन्प्रत्ययो भवति । किरीटं कपर्दः ॥ तिरीट: वेष्टनम् ॥ कृपीटं हिरण्यम् ।। ॥ ४५३ ॥ खझेररीटः ॥ २. २. १०४ ॥ खम्जेररीटप्रत्ययो भवति । खारीय........ ॥ ॥ ४५४ ॥ वृणोतेरूटच् ॥ २. २. १.५॥ वृणोतेल्टच्प्रत्ययो भवति । बरूटः अन्त्यनातिः ।।

·स. १०६.]
दण्डनायनारयणवृत्तिसहितम्
॥ ४५५ ॥ नकुटमकुटकुक्कुटादयः॥ २. २. १०६ ॥
नकुटादयः शब्दा उटच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । नृत्यतीति नकुटा
बन्दी ॥ मुचेरगुणत्वं च । मुकुटः किरीटम् ॥ कौतर्डिः कुकुट् च । कुक्कुटः
कृकबाकुः । आदिग्रहणात् स्थपुटादयो भवन्ति ।
॥ ४५६ ॥ वन्धेः कूटन् ॥ २. २. १०७ ॥
वन्धेः कूटन्प्रत्ययो भवति । वधूटी प्रथमवयाः स्त्री ॥
॥ ४५७ ॥ दुरि द्रोः दुर् च ॥ २. २. १०८ ॥
दुर्युपपदे दृणानेः कूटन्प्रत्ययो दुर् चादेशो भवति। दुर्दुस्ट:
दुर्मुखः ॥
॥ ४५८ ॥ चपेरेटच् ॥ २. २. १०९ ॥
चपेरेटच्प्रत्ययो भवति । चपेटः चपेटा वा हस्ततलहतिः ।।
॥ ४५९ ॥ यो णित् ॥ २. २. ११० ॥
गिरतेरेटच्प्रत्ययो णिद्भवति । गारंटः मुनिः ॥
॥ ४६० ॥ करोतेरोटच् ॥ २. २. १११ ॥
करोतेरोटच्प्रत्ययो भवति । करोटं भाजनविशेषः ।।
॥ ४६१ ॥ बकोटाक्षोटककोंटादयः॥ २. २. ११२ ॥
बकोटादयः शब्दा ओटच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । वचेः कन्ध ।
बकोटा बकः ॥ अश्यत इत्यर्थे टः। अक्षादः फलवृक्षः ॥ कृनः कुट् च ।
फकोट नागः। आदिग्रहणात् शाकोटादयो भवन्ति ।
॥ ४६२ ॥ पीडकुणिकणिभ्यष्ठक् ॥ २. २. ११३ ॥
पीप्रभृतिभ्यष्ठक्प्रत्ययो भवति । पीठम् आसनम् ॥ कुण्ठः अतीक्ष्णः ।।
कण्ठः कन्धरः॥
॥ ४६३ ॥ जकमिरमिभ्योऽठच् ॥ २. २. ११४ ॥

·६० सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २.पा. २० प्रभृतिभ्योऽउच्प्रत्ययो भवति । जरठः कठोरः ।। कमठः कच्छमः ॥ रमा देशः॥ ॥ ४६४ ॥ ञमन्ताः॥२. २. ११५ ॥ नमन्ताइप्रत्ययो भवति । षण्डः वनम् ॥ भण्डः बन्दी॥ खणः शकलम् ॥ दण्डः प्रहरणम् ॥ रण्डा विषवा ॥ सण्डः उत्सृष्टपशुः ॥ ॥ ४६५ ॥ कृसभृवृतभ्योऽण्डः ॥ २. २. ११६ ॥ प्रभृतिभ्यः अण्डन्प्रत्ययो भवति । करण्डं समुद्रः । सरण्डः इषीका ॥ भरण्ट पक्षी ॥ बरण्डः कुटयः ॥ तरण्डः प्लवः ।। ॥ ४६६ ॥ आण्डैरण्डविचण्डकाण्डमाण्डवतण्डपो. गण्डादयः ॥ २. २. ११७॥ आण्डादयः शब्दा अण्डन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। अचेलोंपो दीर्घश्च । आण्डः मुष्कः ॥ इरेर्गुणश्च । एरण्डः पञ्चाङ्गुलम् ॥ विचेरगुणत्वं च । विचण्ड: लघुलगुडः ॥ कामाभ्यामनिच । काण्डं शरः ॥ भाण्डं पण्यम् ॥ वनस्त च । बतण्डः मुनिः ।। पुवो गुक् च । पोगण्डः बालः । आदिग्रहणात् कुश्माण्डशायण्डशयण्डादयः ।। ॥ ४६७ ॥ लगिगोरुडचू ॥ २. २. ११८ ॥ माभ्यामुडच्प्रत्ययो भवति । लगुडः यष्टिः ॥ गरः पक्षिराट् ।। ॥ ४६८ ॥ व्याडनोडक्रोडकहोडादयः ॥ २. २. ११९ ॥ व्याडादयः शब्दाः उडच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । व्यनीभ्यामुलोपथ। व्याः दुःशीलः ।। नीडं कुलायः ॥ किरोस्टच् । कोड: किरिः ॥ कहब। कहोडा मुनिः । आदिग्रहणात् कुहुडलहोडादयो भवन्ति ॥ ॥ १६९ ॥ शमिषणिकुणिम्यो ढः ॥ २. २. १२० ॥ एभ्यो ढप्रत्ययो भवति । अण्डः नपुंसकः ॥ प स एव ॥ भूतः ॥

·स. १२९.]
दण्डनायनारायणदृषिसहितम्
६१
॥ ४७० ॥ नञि सहे: षधादेः ॥ २. २. १२१ ॥
नन्युपपदे सहेर्डप्रत्ययः, आदेश्व षकारादेशो भवति । अपाढा
नक्षत्रम् ॥
॥ ४७१ ॥ इनुर्विशाद्वेणिभ्यो णः ॥ २. २. १२२ ॥
"[इना] दिभ्यो णप्रत्ययो भवति । एणः हरिणः ॥ उर्णा
अविलोम ॥ शाणः परिमाणम् ॥ द्रोणी नौः ॥ वेण्णा। कृष्णवेण्णा
नदी॥
॥ ४७२ ॥ वीणास्थूणाहूणभ्रूणक्षुणतूण-
तृणघृणादयः ॥ २. २. १२३ ॥
वीणादयः शब्दाः णप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । वेनेर्गुणामावश्च ।
वीणा वल्लकी ॥ तिष्ठतेरू च । स्थूणा धारिणी ॥ हः संप्रसारणं च । हूणः
म्लेच्छजातिः ॥ भृनः उट्च । भ्रूणः गर्मः ॥ क्षुतुबोर्षिश्च । क्षणः
अपराधः ॥ तणः इषुधिः ॥ त्रो हस्वश्च । तृणं सस्यादि ॥ घरतेर्गुणाभावश्च ।।
घृणा कृपा । आदिग्रहणात् मसूणघुसणादयो भवन्ति ।।
॥ ४७३ ॥ अङ्गितङ्गिकङ्किमक्किकृपिवृषि-
भ्योऽणक् ॥ २. २. १२४ ॥
अयादिभ्योऽणक्मत्ययो भवति । अङ्गणम् अजिरम् ॥ तरुणा
जनपदः ॥ करणः प्रतिसरः ॥ महणः मुनिः ॥ कृपणः कीनाशः ।।
दुषणामुष्कः ॥
॥ ४७४ ॥ धृषेषि च ॥ २. २. १२५ ॥
भूपेरणक्मत्ययः विषादेशो भवति । धिषणा बुद्धिः ॥
॥ १७५॥ कृकणकुणतृवणोल्बणोरणवङ्गण-
विचक्षणादयः ॥ २. २. १२६ ॥

·६२ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. २. ॥ कृकणादयः अणक्मत्ययान्ता निपात्यन्ते । कृषः कट् च ॥ कुकणः मुनिः ॥ कुकर्णध । करणः जनपदः ॥ तृपेर्वन्ध । वृक्षणः देशः ॥ वलेवंड- नुक् च । उल्वणः स्फारः॥ अर्तेः कुरुच । उरणः मेषः ॥ वचः सुक् लोपश्च । पणः ऊरुमूलसन्धिः ॥ विपूर्वाञ्चक्षिडः ख्याअभावः । विचक्षणः विदग्धः ॥ मादिग्रहणात् ज्योतिरिङ्गणतुरणभुरणादयो भवन्ति । ॥ ४७६ ॥ कृपिविषिम्यामाणक् ॥ २. २. १२७ ॥ माभ्यामाणप्रत्ययो भवति । कृपाणः खगः । विषाणम् शृङ्गम् ॥ ॥ ४७७ ॥ पाषाणपर्याणकल्याणादयः ॥ २. २. १२८ ॥ पाषाणादयः आणात्ययान्ता निपात्यन्ने । पिपेरचोपधाया । पाषाण: प्रावा ॥ पराविणो लोपश्च । पर्याणम् अश्वादीनां पृष्ठच्छदः ॥ कयुट् च । कल्याणं श्वोवसनीयम् । आदिग्रहणात् देवाणवोकणकिणादयो भवन्ति ।। ॥ ४७८ ॥ गादाभ्यामेष्णक् ॥ २. २. १२९ ॥ आभ्यामेष्णक्मत्ययो भवति । रात्रिगेष्णः रनोपजावी ॥ सुगेष्णा किन्नरी ॥ चारुदेष्णः सात्यभामेयः । मुदेष्णा विराटपत्नी ॥ ॥ ४७९ ॥ हसिवसीणजगमृवादम्यमिलूपूधू- विभ्यस्तन् ॥ २. २. १३० ॥ हसादिभ्यस्तन्प्रत्ययो भवति । हस्तः पाणिः ॥ पस्तः छागः ॥ एतः वर्णः ॥ जतः राजा ॥ गतः अवटः ॥ मतः मनुप्यः ॥ पात: वायुः । दन्तः दशनः ।। अन्तः ।। लोतः मेषः ॥ पोत: नौः ॥ धूर्तः कितवः ।। ॥ ४८. ॥ तनिमूभूहिन्यः कित् ॥ २. २. १३१ ॥ एभ्यस्तन्प्रत्ययः किद्भवति । ततं विस्तीर्णम् ॥ मूर्त धान्यादि पुटम् ॥ भूतं ग्रहः ॥ भूतं पृथिव्यादि ॥हितम् उपकारि ॥ ॥ ४८१ ॥ हुञ्जेमुट् च ॥ २. २. १३२ ॥ ॥

·स. १३३.]
दण्डनाथनारायणवृत्तिसहितम्
हुछेस्तन्प्रत्ययः मुट् चास्यागमो भवति । मुहूर्तः कालविशेषः ॥
॥ ४८२ ॥ घृमिलूसूचितिभ्यः क्तः ॥ २. २. १३३ ॥
प्रभृतिभ्यः क्तप्रत्ययो भवति । घृतं सर्पिः ॥ सितं वर्णः ।। लूता
क्षुद्रजन्तुः ॥ मूतः सारथिः ॥ दूतः वचोहरः ॥ चित्तं मनः ।।
॥ ४८३ ॥ तातवातालातसुतपुतपित्तनिमित्तमुस्त-
पुस्ततस्तविस्तवितस्तादयः ॥ २. २. १३४ ॥
तातादयः शब्दाः क्तप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। तनिव्रजोरा'
। तनिव्रजोरा""""[त्वम्]
तात: पिता ।। व्रातः समूहः ॥ लाने नि अलातम् उल्मुकम् ॥ सुश्वोः
हस्वश्च । सुतः पुत्रः ॥ पुत: स्फिक ॥ पिन्दस्तुट् च । पित्तं मायु ॥
नौ मिस्तद्वत् । निमित्तं हेतुः ॥ मुषिपुषोः स च ।
मुस्ता कन्दविशेषः ॥
पुस्तं लोप्यम् ॥ तुसेर्षिश्च । तुस्ता निर्वस्तुदेशाः ॥ विशेः स च ।
विस्तं मानम् ॥ वौ तसेर्णिच । वितस्ता नाम नदी। आदिग्रहणात् अयुत-
नियुतसूरतादयः ।।
॥ ४८४ ॥ भृदृशिवलियजादिभ्योऽनच् ॥ २. २. १३५ ॥
भृप्रभृतिभ्योऽतच्प्रत्ययो भवति । भरतः राजा ॥ दर्शतः द्रष्टा ।।
बलतः कुसूलम् ॥ यजतः यज्वा । आदिग्रहणात् कहतविकहतादयो
भवन्ति ॥
॥ ४८५ ॥ पृषिरञ्जिसिकिभ्यः कित् ॥ २. २. १३६ ॥
एभ्योऽतच्प्रत्ययः किद्भवति । पृषतः मृगः ॥ रजतं तारम् ॥
सिकता वालुका ॥
॥ ४८६ ॥ कृविलिभ्यामातच् ॥ २. २. १३७ ॥
अभ्यामातच्प्रत्ययः किद्भवति । किरातः शबरः ॥ विछातः बालः ॥
॥ ४८७॥ जविशिवहिवसिभूजिरेवसाधिभासिगडिमडि-
नन्दिभ्योऽन्तच् ॥ २. २. १३८ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. २. नप्रभृतिभ्योऽन्तच्प्रत्ययो भवति । परन्तः महिषः ॥ पेशन्तः परवलम् ॥ बहन्तः रमः ॥ बसन्तः ऋतुः ॥ भवन्तः कालः ॥ जयन्तः इन्द्रपुत्रः ॥ रेवन्तः सूर्यपुत्रः ॥ साधयन्तः भिक्षुः ॥ भासयन्तः सूर्यः ॥ गण्डयन्तः मेषः ॥ मण्डयन्तः प्रसाधकः ॥ नन्दयन्तः सुखकृत् ।। ॥ ४८८ ॥ हिदुषोर्मुक्षुको च ॥ २. २. १३९ ॥ आभ्यामन्तच्पत्ययः यथासङ्खयं चानयोर्मुक् वुक् चागमो भवति ॥ हेमन्तः क्रतुः । दुषन्तः राजा ॥ ॥ ४८९ ॥ रुहिजीविभ्यां पित् ॥ २. २. १४० ।। भाभ्यामन्तप्रत्ययः विद्भवति । रोहन्तः तरुः । रोहन्ती ओषधिः ॥ जीवन्त: मषी । जीवन्ती शाकः ॥ ॥ ४९० ॥ पलिकहिश्वाहम्य इतन् ॥ २. २. १४१ ॥ पलिप्रभृतिभ्यः इतन्प्रत्ययो भवति । पलितं श्वेतकेशः ॥ रोहितः वर्णः । लत्वेन लोहितः । लोहितम् असक् ॥श्वतः वर्णः ॥ हरित: वर्णः ॥ ॥ ४९१ ॥ नण्यापेः ॥ २. २. १४२ ॥ नन्युपपदे आपेर्षातोः इतन्प्रत्ययो भवति । नापितः कारुविशेषः । ॥ ४९२ ॥ उचिकुसिपिशिपृषिभ्यः कित् ॥ २. २. १४३ ॥ उच्यादिभ्यः इतन्प्रत्ययः किद्रवति । रचितम् अनुरूपम् ॥ कसितः मुनिः ॥ पिशितं मांसम् ॥ दृषितं वारिविन्दुः ।। ॥ ४९३ ॥ हन ईतन् ॥ २. २. १४४ ॥ हनः ईतन्प्रत्ययो भवति । हरीतः पक्षी ॥ ॥ ४९४ ॥ अदि मुवो दुतच्॥ २. २. १४५ ॥ भुवः अनुपपदे इतप्रत्ययो भवति । अदातम् भावर्षम् ॥ ॥ ४९५ ॥ शकेरुन्तः ॥ २. २. १४६ ॥ ।

·सू.१४७.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
६५
शकेरुन्तप्रत्ययो भवति । शकुन्तः पक्षी ॥
॥ ४९६ ॥ कषेर्डित् ॥ २. २. १४७ ॥
करुन्तप्रत्ययो हिद्भवति । कुन्तः आयुधम् ॥
॥ ४९७ ॥ कुलिमयिभ्यामूतक् ॥ २. २. १४८ ॥
आभ्यामूतक्मत्ययो भवति । कुलनः जनपदः ॥ मयूता वसतिः ॥
॥ ४९८ ॥ कम्पेरोतो नलोपश्च ॥ २. २. १४९ ॥
कम्पेरोतप्रत्ययो नलोपश्च भवति । कपोतः पक्षी ॥
॥ ४९९ ॥ आङि स्फायडित् ॥ २. २. १५० ॥
स्फायेराड्युपपदे ओतप्रत्ययो डित् भवति । आस्फोता नामौषधिः ।।
॥ ५० ॥ नीरमिकुषकाषिभ्यः क्थन् ॥ २. २. १५१ ॥
नीप्रभृतिभ्यः क्यन्प्रत्ययो भवति । सुनीयः नीतिमान् ॥ रय:
स्यन्दनम् ॥ कुष्ठं व्याधिः ॥ काष्ठं दारु ।।
॥ ५०१॥ अवे भृञः ॥ २. २. १५२ ॥
विमर्तेरवे उपपदे क्थन्प्रत्ययो भवति । अवभृयः यज्ञावसानम् ।।
॥ ५.२ ॥ उषिकुषिकमिगार्तिभ्यस्थन् । २. २. १५३ ॥
उष्यादिभ्यस्थन्प्रत्ययो भवति । ओष्ठः अधरः ॥ कोष्ठं कुसूलम् ॥
कन्या आवरणम् ॥ गाया श्लोकः ॥ अर्थः अभिधेयादि ।
॥ ५.३ ॥ सर्तेर्णित् ॥ २. २. १५४ ॥
सर्तेस्थन्प्रत्ययो णिद्भवति । सार्यः समूहः ॥
॥ ५० ॥ पाततुदिवचिरिचिसिचि-
विषिभ्यस्थक् ॥ २. २. १५५ ॥

·सरस्वतीकण्ठामरणम् [म. २. पा. २. पिबत्यादिभ्यस्थक्मत्ययो भवति । पीयः पानन् । तीर्थ: जलावतारः ।। तुत्यं द्रव्यविशेषः । उक्थम् सामविशेषः ॥ रिक्यम् द्रव्यम् ।। सिक्यं युलाला ॥ विष्ठा पुरीषम् ॥ ॥ ५.५ ॥ संनिन्युद्गोविणर्तिशीगापाभ्यः ॥ २.२. १५६ ॥ समादिष्पपदेषु इणादिभ्यस्थक्मत्ययो भवति । समिथः सङ्गमः ॥ नियः निकायः ॥ निशीयः अर्धरात्रः ।। उदीयः प्रथमोच्चारणम् ॥ गोपीयः जलद्रोणी॥ ॥ ५०६ ॥ गूथयूथप्रोथपृष्ठादयः ॥ २. २. १५७ ॥ गूथादयः शब्दास्थक्मत्ययान्ता निपात्यन्ने । गुपो दीर्घश्च । गुथम् पुरीषम् ॥ यूयं समूहः ॥ प्रवनेः उश्च । पोथः अश्वादिमुम्बाप्रभागः ॥ स्पृशः सलोपश्च । पृष्ठं शरीरावयवः । आदिग्रहणात् दथावगाथादयो भवन्ति ।। ॥ ५०७ ॥ शीशपिशमिगमिवन्दिबन्धिजीविप्राण्यु- पसृष्टवसिम्योऽथः ॥ २. २. १५८ ।। शीडादिभ्योऽथप्रत्ययो भवति । शययः वराहः ॥ शपयः प्रत्ययका- रणम् ॥ शमयः समाधिः ॥ गमयः पन्थाः ॥ वन्दयः स्तोता ॥ बन्धयः कोकिलः ॥ जीवयः वायुः ॥ प्राणयः बलवान् ॥ अवमयम् गृहम् ।। उपवसथं सुत्याहापूर्वमहः ॥ ॥ ५०८ ॥ भृनश्चित् ॥ २. २. १५९ ॥ भृञोऽथप्रत्ययश्चिद्भवति । भरयः लोकपालः ॥ ॥ ५०९ ॥ विदः कित् ॥ २. २. १६०॥ विदोऽयप्रत्ययो भवति । विदयः यज्ञः ॥ ॥ ५१० ॥ रुवो वा ॥ २. २. १६१ ॥ खोयत्ययः किवति । रथः शब्दकारः ॥ रुवयः शिशुः ॥

·स. १६२.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् ६७ ॥ ५११ ॥ जवृभ्यामूथन् ॥ २. २. १६२ ॥ भाभ्यामूषन्प्रत्ययो भवति । जस्य: कलुषम् ॥ वरूथः सेनाङ्गम् ॥ ॥ ५१२ ॥ शपेर्दन ॥ २. २. १६३ ॥ शपेर्दन्प्रत्ययो भवति । शब्दः ध्वनिः ।। ॥ ५१३ ॥ आपो इस्वश्च ॥ २. २. १६४ ॥ आपेर्दन्प्रत्ययो हस्वश्च भवति । अब्दः वर्षः ।। ॥ ५१४ ॥ गुवः कित् ॥ २. २. १६५॥ गुवो दन्प्रत्ययः किद्भवति । गुदः अपानम् ॥ ॥ ५१५ ॥ वृतुसुकुभ्यो नुं च ॥ २. २. १६६ ॥ वृप्रभृतिभ्यो दन्प्रत्ययः कित् नु च भवति । वृन्दम् समूहः ॥ तुन्दम् उदकम् ।। सुन्दः दानवः ॥ कुन्दं पुष्पजातिः ॥ ॥ ५१६ ॥ ककिमकिन्यामन्दन् ॥ २. २. १६७ ॥ आभ्यामन्दन्प्रत्ययो भवति । ककन्दः रा....." [राजा] ॥ मकन्दः राजा ॥ ॥ ५१७ ॥ अलिपुलिकलिभ्यः किन्दन् ॥ २. २. १६८ ॥ एभ्यः किन्दन्प्रत्ययो भवति । अलिन्दः प्रषाणः ॥ पुलिन्दः शबरः ।। कलिन्दः पर्वतः ॥ ॥ ५१८ ॥ मुचेर्युकुन्दकुकुन्दौ ॥ २. २. १६९ ॥ मुचे हुकुन्दककुन्दौ प्रत्ययौ भवतः । मुकुन्दः विष्णुः ॥ मुचुकुन्दः ॥ ५१९ ॥ यमेरुन्दन् ॥ २. २. १७० ॥ यमेहन्दन्प्रत्ययो भवति । यमुन्दः क्षत्रियविशेषः ॥

·६८ सरस्वतीकण्ठामरणम् [अ. २.पा. २. ॥ ५२० ॥ ककेरुदन् णिच्च वा ॥ २. २. १७१ ॥ ककेरुदन्प्रत्ययः णित्त्वं चास्य वा भवति । कादं स्कन्धः ॥ कादं तालु॥ ॥ ५२१ ॥ अर्तिबुदोर्बुक् च ॥ २. २. १७२ ॥ आभ्यामुदन्प्रत्ययः बुक्चागमो भवति । अर्बुदः पर्वतः ॥ हुदः बलस्फोटः॥ ॥ ५२२ ॥ स्कन्द्यमिभ्यां घः ॥ २. २. १७३ ॥ आभ्यां धप्रत्ययो भवति । स्कन्धः बाहुमूर्षा ॥ अन्धः दृष्टिविकलः ।। ॥ ५२३ ॥ कुवोऽन्धच् ॥ २. २. १७४ ॥ कबतेरन्धमत्ययोमवति । कपन्ध :छिनमूर्षा देहः ॥ ॥ ५२४ ॥ नौ स्यतेरधक् ॥ २. २. १७५ ॥ भावुपपदे स्वतेषात्ययो भवति । निषषः जनपदः । ॥ ५२५ ॥ मनलोपम ॥ २. २. १७९ ॥ मोरपक्मत्ययो भवति नलोपच । मगषः जनपदः॥ ॥ ५२६ ॥ इरुषक् ॥ २. २. १७७ ॥ प्रत्ययो भवति । एषः याच्या ॥ १२७ ॥ धावस्यज्यतिसिविभ्यो नः ॥ २. २. १७८ ॥ मत्वको भवति । पाना भक्ष्यविशेषः ॥ पर्णम् पाशम् । नारामा ॥ बायः॥स्योन मुलम् ।। उपियविहषीजिमीरदुषियः ·दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् कृष्णः वर्णः ॥ इनः स्वामी ॥ जिन: बुद्धः ॥ मीनः मत्स्यः ॥ बुध ॥ ५२९ ॥ अधेरं च ॥ २. २. १८०॥ अधे प्रत्ययः अंचागमो भवति । बनः सूर्यः ।। ॥ ५३० ॥ सुवो दीर्घध ॥ २. २. १८१ ॥ सुवो नप्रत्ययः दीर्षश्च भवति । सूना वधस्थानम् ॥ ॥ ५३१ ॥ कृवृतस्यनिभ्यो नित् ॥ २. २. १८२ ॥ कूपमृतिभ्यो नप्रत्ययो भवति । कर्ण श्रवणम् ॥ वर्णः शुकादि ॥ तर्ण: बत्सः ॥ सेना चमः ॥ अगम् अन्धः ।। ॥ ५३२ ॥ रमेस्त च ॥ २. २. १८३ ॥ रमेनप्रत्ययः, तश्चान्तादेशो भवति । रब मुक्तादि । ॥ ५३३ ॥ रालासालासुम्नद्युम्ननिम्नशिश्नकृत्लाण- लक्ष्णाभीक्ष्णतीक्ष्णस्तेनफेनश्येनच्यौलादयः ॥ २. २. १८४ ॥ राखादयः शब्दाः नपत्ययान्ता निपात्यन्ते । रासाभ्यां सुट् च । राला बोपषिः ॥ साना गवां गलचर्म ॥ सुधुषुमागमो डिच्च । सुन्नम् सुखम् ॥ पुग्नं द्रविणम् ॥ निन्नं नतम् ॥ शीकः शुग्नस्वश्च । शिमः शेफः ॥ कृतेः सक् च। कुलम् सकलम् ॥ अशेः सुट् च । अक्ष्णः खण्डः ॥ शिलपेरचोपधायाः। लक्ष्णम् अकर्कशम् ॥ अमावीषेः किच। अभीक्ष्णम् अजसम्॥ तिजे: मुट् दीर्घन्ध । तीक्ष्णं शिताअम् ॥स्त्यायेस्तीनः। स्तेन: चोरः॥ फायः फिच । फेन डिण्डीरः ॥ श्यायोऽति च । श्येन: पक्षी॥ च्युन्देः क्युत् वृदिया। च्योनी कांस्यादिपात्री। आदिग्रहणात् दूनदुरोणरोग्वादयो भवन्ति ।। ॥ ५३४ ॥ श्रुयुरुवृज्यसिरसिरुचिरुहिन्यो युच् ॥ २. २. १८५॥ अमृतिभ्यो युसत्ययो भवति । श्रवणं कर्णः ॥ यवना: जनपदः ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणम्
[म. २.पा. २.
रवणः करमः ॥ वरणः वृक्षः ॥ जयनम् ऊर्णापटः ॥ असनं बीजकम् ।।
रसना जिहा ॥ रोचना गोपित्तम् ॥ रोहणः गिरिः ॥
॥ ५३५ ॥ अशे रश च ॥ २. २. १८६ ॥
अभोतेयुच्प्रत्ययः रश चादेशो भवति । रशना मेखला ॥
॥ ५३६ ॥ उन्देर्नलोपश्च ॥ २. २. १८७ ॥
उन्देर्युच्प्रत्ययः नलोपश्च भवति । ओदनं भुक्तम् ॥
॥ ५३७ ॥ र युन् ॥ २. २. १८८ ॥
रम्नेर्युन्प्रत्ययो नलोपश्च भवति । रजनी हरिद्रा ।। महारजनं कुसुम्भम् ।।
॥ ५३८ ॥ मुवः किहा ॥ २. २. १८९ ॥
भुवो युन्प्रत्ययः किद्वा भवति । भवनं गृहम् ॥ भुवनं जगत् ॥
॥ ५३९ ॥ कृपवजिनिधाञ्भ्यः क्युः ॥ २. २. १९० ॥
कृपभृतिभ्यो क्युपत्ययो भवति । किरणः रश्मिः ॥ पुरणं समययिता ॥
हजनः विवेक्ता ॥ निधनम् अवसानम् ॥
॥ ५४॥ हनो जघ च ॥ २. २. १९१ ॥
हन्तेः क्युप्रत्ययो जब चादेशो भवति । जघनं श्रोणिः ।।
॥ ५४१ ॥ मन्मनगहनगृञ्जनादयः ॥ २. २. १९२ ॥
मन्मनादयः क्युपत्ययान्ता निपात्यन्ते। मनेर्मट् च । मन्मन:........
वाम्बिकलताविशेषः । गाहो हस्वश्च । गहनं कृच्छावगाहनीयम् ॥ गृजेर्नु च ।
पञ्जनम् अभक्ष्यद्रव्यविशेषः । आदिग्रहणात् काचनाननकाननादयो भवन्ति ॥
॥ ५४२॥ हनविन्यामिनच् ।। २. २. १९३ ॥
आभ्यामिनच्प्रत्ययो भवति । हरिणः मृगः ॥ अविनं बलम् ।।
॥ ५४३ ॥ वृजिनाजिनकठिनादयः ॥ २. २. १९४ ॥

·सू. १९५.] दण्डनायनारयणचिसहितम् ७१ निनादयः शब्दाः इनच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । वृजेरगुणत्वं च । वृजिनं पामम् ॥ अविभावाभावश्च । अजिनं चर्म ॥ कण्ठेनलोपन्ध । कठिन भकोमलम् । आदिग्रहणात् ग्रहणादयो भवन्ति ॥ ॥ ५४४ ॥ दुदक्षिम्यामिनन् ॥ २. २. १९५ ॥ आभ्यामिनन्प्रत्ययो भवति । द्रविणं द्रव्यम् ॥ दक्षिणः अनुकूलः । दक्षिणा दिक् ॥ ॥ ५४५ ॥ विपिनेरिणतुहिनमहिनादयः ॥ २. २. १९६ ॥ विपिनादयः शब्दाः इनन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। वपरिचोप- धायाः । विपिनं वनम् ।। ईरे हस्वश्च । इरिणम् ऊपरः ॥ तुहेः गुणाभावश्च । तुहिनं हिमम् ॥ महंमध्योदात्तत्वं च । महिनः माहात्म्यवान् । आदिग्रहणात् रोहिणादयो भवन्ति ॥ ॥ ५४६ ॥ खलेरीनच् ॥ २. २. १९७ ॥ खलेटीनच्प्रत्ययो भवति । खलीनं कविकम् ॥ ॥ ५४७ ॥ पठेर्णित् ॥ २. २. १९८ ॥ पठेरोनच्प्रत्ययः णित् भवति । पाठीनः मत्स्यः ।। ॥ ५४८ ॥ अर्त्यजिकृवृतधृदारियमिभ्य उनन् ॥२. २. १९९ ॥ अादिभ्य उनन्प्रत्ययो भवति । अरुणः सूर्यसारथिः ॥ वयुनम् विज्ञानम् ॥ करुणः रसः । करुणा दया ॥ वरुणः प्रचेताः ॥ तरुणः युवा ॥ घरुणः धर्ता । दारुणः उग्रः ॥ यमुना नदी ॥ ॥ ५४९ ॥ लषः श च ॥ २. २. २००॥ लषेरुनन्प्रत्ययः, शकाराश्चान्तादेशो भवति । लशुनम् रसोनम् ॥ ॥ ५५० ॥ पिशिमिथिम्यां कित् ॥ २. २. २०१॥ भाभ्यामनन्मत्ययः किनवति । पिशुनः खलः ॥ मिथुनम् इन्द्रम् ॥

·७२ सरस्वतीकण्ठामरणम् [अ. २. पा. २. ॥ ५५१ ॥ फलेगुक् च । २. २. २०२ ॥ फलेनन्प्रत्ययो गुक् चागमो भवति । फल्गुनी नक्षतम् ॥ ॥ ५५२ ॥ अजेस्तुणे चित् ॥ २. २. २०३ ॥ मजेरुनन्प्रत्ययः तृणे चित्, अन्यत्र निद्भवति । अर्जुनम् तृणम् । अर्जुनः पार्थः ॥ ॥ ५५३ ॥ शकेरुनः ॥ २. २. २०४॥ शकेल्नप्रत्ययो भवती। शकुनः पक्षी ।। ॥ ५५४ ॥ वीपतिभ्यां तनन् ॥ २. २. २०५॥ भाभ्यां तनन्प्रत्ययो भवति । वेतनं भृतिः ॥ पत्तनं नगरम् ॥ ॥ ५५५ ॥ पृपूभ्यां कित् ॥ २. २. २०६ ॥ आभ्यां तनन्प्रत्ययः किद्भवति । पृतना सेना ॥ पूतना राक्षसी ॥ ॥ ५५६ ॥ अलितलिशीपाभ्यः पः ॥ २. २. २०७ ॥ अल्यादिभ्यः पप्रत्ययो भवति । अल्पं स्तोकम् ॥ तल्पम् शयनीयम् ॥ शेपः पुच्छम् ।। सर्पः ॥ पापं कल्माषम् ॥ ॥ ५५७ ॥ कृशृकुसुस्तुयुरूणां पन च ॥ २. २. २०८ ॥ कमभूतिभ्यः पन्प्रत्ययः, ऊकारवैषामन्तादेशो भवति । कूर्म भूमध्यम् ॥ शूर्प परिवपनम् ॥ कूपः पहिः ॥ सूपः व्यञ्जनम् ॥ स्तूप: निचयम् ॥ यूपः यज्ञानम् ॥ रूपं चक्षुर्विषयः ।। ॥५५८ ॥ बापशष्पनिवेष्पशिल्पाक्षुपनीपचम्पा- शम्पादयः ॥ २. २. २०९ ॥ बाष्पादयः शब्दाः पन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । पातेः षट् च । पापम् अश्रु ॥ शदेः पच । शष्पम् बालतृणम् ॥ नौ विशेः षश्च । निवेष्यं । मपां गर्मः ॥ शीलः शिल् च। शिल्पम् विज्ञानम् ॥ क्षुनीपोशृणाभावच ।शुपः ·सु. २१०.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् गुल्मम् ॥ नीपः वृक्षविशेषः ॥ चमशिमोर्णिश्च । चम्पा नगरी ॥ शम्मा विद्युत् । भाविग्रहणात् पम्पापपादयो भवन्ति ॥ ॥ ५५९ ॥ उषिकुषिकुटिदलिकुलिखजिन्यः कपन् ॥ २. २. २१०॥ उषिप्रभृतिभ्यः कपन्प्रत्ययो भवति । उषपः सूर्यः ।। कुषपः विन्ध्यः ।। कुटपः प्रस्थचतुर्भागः ॥ दलपः विदलम् ॥ कुलपः शाखपर्णम् ॥ खजपः घृतमन्थः ॥ ॥ ५६० ॥ सर्तेरपष्षुक् च ॥ २. २. २११ ॥ सर्तेर्षातोरपप्रत्ययः षुक् चास्यागमो भवति । सर्पपम् सिद्धार्थम् ॥ ॥ ५६१ ॥ विटपविष्टपोलपकुणपकुतपचातप- शिशपादयः ॥ २. २. २१२ ॥ विटपादयः शब्दाः अपप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । विटेर्गुणाभावश्च । विटपः शाखा ॥ विशेस्तुट् च । विष्टपं जगत् ॥ वलेरुल च । उलपम् तृणविशेषः ॥ कुणेरगुणत्वम् । कुणपः मृतकम् ॥ कौतेस्तुट् च । कुतपः शाटलोमकम्बलम् ॥ चायतेस्तुक् । चातपः मुनिः ॥ शासेः शोऽत शिशपा वृक्षविशेषः । आदिग्रहणात् खरपादयो भवन्ति ।। ॥ ५६२ ॥ विशेरिपक् ॥ २. २. २१३ ॥ विशेरिपक्मत्ययो भवति । विशिषं वेश्म ॥ ॥ ५६३ ॥ दलेरोपः दिल् च ॥ २. २. २१४ ॥ दलेरीपप्रत्ययः दिलादेशश्च भवति । दिलीपः राजा ।। ॥ ५६४ ॥ आडेरुपगुच्चोपधायाः ॥ २. २. २१५ ॥ आडेरुपक्मत्ययः उपधायाधोकारादेशो भवति । उडुपं प्लवः ॥ ॥ ५६५ ॥ अशेरूपच् पश्च ॥ २. २. २१६ ॥ अशेरूपच्प्रत्ययः पकारश्चान्तादेशो भवति । अपूपः भक्ष्यानविशेषः ।। इट् च ।

·सरस्वतीकण्ठामरणम् [म. २. पा. ॥ ५६६ ॥ गुरेः फग्लश्च ॥ २. २. २१७ ॥ गुरेः फक्मत्ययः लब्धान्तादेशो भवति । गुल्फ जवास्थिसन्धिः ।। ॥ ५६७ ॥ शिफाशफकफादयः ॥ २. २. २१८ ॥ शिफादयः शब्दाः फक्मत्ययान्ता निपात्यन्ते । श्यतेरित्वं च शिफा वृक्षजटा ॥ हस्वन्ध । शर्फ खुरः ॥ कायनेश्च । कफम् श्लेष्म आदिग्रहणात् इफानफासुनफादयो भवन्ति ॥ ॥ ५६८ ॥ नितमिशमिभ्यां बः ॥ २. २. २१९ ॥ निपूर्वातमः शमेश्च बप्रत्ययो भवति । नितम्बः श्रोणिः ॥ शम्म वज्रम् ॥ ॥ ५६९ ॥ अमेर्णिद्वा ॥ २. २. २२० ॥ अमेप्रत्ययो णिद्वा भवति । अम्बा माता ॥ अम्ब: अपहवः ।। ॥ ५७० ॥ अलशलोरत उच्च ॥ २. २. २२१ ॥ आभ्यां बप्रत्ययः अकारस्य चोकारादेशो भवति । उल्लम् गर्भवेष्टनम् | शुलम् तानम् ॥ ॥ ५७१ ॥ निम्बबिम्बडिम्बहिडिम्बस्तम्बसाम्बादयः ॥ २. २. २२२॥ निम्बादयः शब्दाः बप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । नियो हस्वश्च । निम्ब वृक्षविशेषः ॥ बन्धलोप इदतः । विम्यं प्रतिच्छन्दकम् ॥ डीडो नुं हम्ब हिट् च वा। डिम्बः व्यसनम् ।। हिडिम्बः राक्षसः ।। स्तम्बेः लोपश्च । स्तम्ब गोटः ॥ स्यतेर्नु च । साम्बः जाम्बवतेयः । आदिग्रहणात् कशाम्बादयं भवन्ति ।। ॥ ५७२ ॥ कृकदिकडिभ्योऽम्बच् ॥ २. २. २२३ ॥ कदिकडिम्योऽम्बच्प्रत्ययो भवति । करम्बः दध्योदनः ॥ कदम्ब पकामविशेषः ।। कडम्बः जातिविशेषः ।।

·६. २२.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
७५
॥ ५७३ ॥ कदेर्णित् पक्षिणि ॥ २. २. २२४ ॥
कदेरम्बच्प्रत्ययः पक्षिविषये णिदन्यत्राणिद्भवति । कादम्बः हंसः ॥
कदम्बः वृक्षः॥
॥ ५७४ ॥ निकुरिकुटिभ्यामुम्बक् ॥ २. २. २२५ ॥
आभ्यामुम्बक्मत्ययो भवति । निकुरुम्बं समूहः ॥ कुटुम्बम्
दारादयः ॥
॥ ५७५ ॥ हृदलिभ्यां भः ॥ २. २. २२६ ॥
आभ्यां भप्रत्ययो भवति । दर्भः कुशः ॥ दल्भः ऋषिः ॥
॥ ५७६ ॥ गिरो भन् ॥ २. २. २२७ ॥
गिरतेभन्प्रत्ययो भवति । गर्मः प्रसवः ।।
॥ ५७७ ॥ इणः कित् ॥ २. २. २२८ ॥
इणो भन्प्रत्ययः किद्भवति । इमः हस्ती ॥
॥ ५७८ ॥ कुशवलिवल्लिरासिगर्दिभ्योऽभच् ॥ २. २. २२९ ॥
कृषभृतिभ्योऽभच्प्रत्ययो भवति । करमः उष्ट्रः ।। शरभः श्वापद-
विशेषः ॥ वळभिः वेश्माप्रभूमिकः ॥ वल्लभः अभीष्टः ॥ रासभः खरः॥
गर्दभः स एव ।।
॥ ५७९ ॥ सनेर्डित् ॥ २. २. २३० ॥
सनेरमच्प्रत्ययो डित् भवति । सभा परिषत् ॥
॥ ५८० ॥ ऋषिवृषिम्यां कित् ॥ २. २. २३१ ॥
आभ्यामभच्प्रत्ययः किद्भवति । ऋषभः पुङ्गवः ।। वृषभः स एव ।।
॥ ५८१ ॥ कृञोऽम्भच् ॥ २. २. २३२ ॥
करोतेरम्भच्प्रत्ययो भवति । करम्माः दषिसक्तवः ।।
॥ ५८२ ॥ सेरिभज्रट् च ॥ २. २. २३३ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. २. सिनोरिमच्प्रत्ययः रट्चात्य भवति । सेरिमः महिषः । ॥ ५८३ ॥ टिकेष्टस्तुट् च ॥ २. २. २३४ ॥ टिकेरिमच्प्रत्ययः टकारश्चान्तादेशः तुट्चागमो मवति । टिट्टिमः पक्षी॥ ॥ ५८४ ॥ ककेरुभः ॥ २. २. २३५ ॥ करुभप्रत्ययो भवति । ककुभः अर्जुनः ।। ॥ ५८५ ॥ कुके: कुक् च ॥ २. २. २३६ ॥ कुकेरुमप्रत्ययो भवति, कुक्चागमश्च । कुकुभः पक्षिविशेषः ॥ ॥ ५८६ ॥ दमेर्दो डुण्डुक् च ॥२. २. २३७॥ दमेरुभप्रत्ययः दकारस्य डुकारादेशः डुगागमो भवति । हुण्डुमः निर्विषाहिः ॥ ॥ ५८७ ॥ क उम्भक ॥ २. २. २३८ ॥ कायतेरुम्भक्मत्ययो भवति । कुम्भः घटः ॥ ॥ ५८८ ॥ कसेरुश्चातः ॥ २. २. २३९ ॥ कसेरुम्भमत्ययः, अकारस्य चोकारादेशो भवति । कुसुभः महारजतम् ।। ॥ ५८९ ॥ अतीरिस्तुमुहुधक्षियक्षिव्याभायापदिशनीभ्यो मन् ॥ २. २.२४०॥ अादिभ्यो मन्प्रत्ययो भवति । अर्म अक्षिरोगः ॥ ईर्म व्रणः ।। स्तोमः समूहः ॥ सोमः चन्द्रमाः ॥ होम: आहुतिः ॥ धर्मः सत्कर्म । क्षेपः कल्याणम् ॥ यक्ष्म व्याधिः ॥ व्यामः वक्षोभुजायतिः ॥ भामः क्रोषः॥ यामः प्रहरः ॥ पचं कमलम् ॥ शर्म नदः ॥ नेमः अर्धम् ॥ ॥ ५९० ॥ प्रसेरा च ॥२. २. २४१ ॥ प्रसेमन्प्रत्ययः आकारम्बान्तादेशो भवति । मामः समूहादि ।

·सू. २१२.]
दण्डनायनारायणवृतिसहितम्
॥ ५९१ ॥ स्यविसिविशुषिक्षुभ्यः कित् ॥ २. २. २४२॥
सिनोत्यादिभ्यो मन्प्रत्ययः किद्रवति । सीम सर्वनाम ॥ ऊमः जनः ।।
स्यूमः सूत्रतन्तुः ।। शुष्मः बलम् ।। क्षुमा अतसी ॥
॥ ५९२ ॥ गुलिविलिभिलिसिधीन्धिधूश्याहिरुभ्यो मक्
॥ २.२. २४३ ॥
गुलिप्रभृतिभ्यो ममत्ययो भवति । गुल्मः सेनानम् ॥ विल्मः
प्रकाशः ।। भिल्मम् भास्वरम् ॥ सिध्मम् वग्रोषः ।। इध्मम् इन्धनम् ॥
धूमः अमिकेतुः ॥ श्यामः वर्णः ॥ हिमं तुहिनम् ॥ रुमा लवणाकरः ॥
॥ ५९३ ॥ तिजियुजिरुचाम् कु च ॥ २. २. २४४ ॥
तिजिप्रभृतिभ्यो ममत्ययोऽन्तस्य कवर्गादेशो भवति । तिग्मम्
तीक्ष्णम् ॥ युग्मम् युगलम् ॥ रुक्मम् सुवर्णम् ॥
॥ ५९४ ॥ अवतेह्रस्वश्च ॥ २. २. २४५॥
भवतेर्ममत्ययः, ऊठो हस्वश्च भवति । उमा गौरी ॥
॥ ५९५ ॥ भियः पुग्वा ॥ २. २. २४६ ॥
भियो मप्रत्ययः षुगागमश्च वा भवति । बिभ्यत्यस्मादिति भीष्मः
भयानकः ॥ भीमः स एव ।।
॥ ५९६ ॥ प्रीष्मधर्मकूर्मसूर्मसुमजाल्मादयः ॥२. २. २४७ ॥
ग्रीष्मादयः शब्दाः ममत्ययान्ता निपात्यन्ते । प्रेसेरीचातः षत्वं च ।
ग्रीष्मः ऋतुः ॥ पातेर्गुणश्च । धर्मः निदाघः ॥ करोतेरुः दीर्षध । कर्मः
कच्छपः ॥ सूरेणिश्च । मर्मः चुल्ली ॥ सहेरत उच्च । सुमाः जनपदः ॥
जहातेनिस । जिमः जडः ॥ जलेडिच । जाल्मः असमीक्ष्यकारी ।
आदिग्रहणात् अमामसूक्ष्मादयो भवन्ति ।।
॥ ५९७ ॥ प्रथिचरिकलिकदिपृसभ्योऽमच् ॥ २. २. २४८ ॥

·सरस्वतीकण्ठामरणम् [म. २. पा. प्रय्यादिभ्योऽमच्प्रत्ययो भवति । प्रथमः चरमः पश्चिमः ॥ कला शाली ॥ कर्दमः परः ॥ परमः उत्कृष्टः ॥ सरमा देवशुनी ।। ॥ ५९८ ॥ अवेर्धश्च वा ॥ २. २. २४९ ॥ अवेरमच्प्रत्ययो धकारश्चान्तादेशो वा भवति । अधर्मः हीनः अवमः स एव ॥ ॥ ५९९ ॥ दाणो डिमच् ॥ २. २. २५० ॥ दाणो डिमच्प्रत्ययो भवति । दाडिम: दाडिमी वा वृक्षविशेषः । ॥ ६.०॥ डिमेः कित् ॥ २. २. २५१ ॥ डिमेः डिमच्प्रत्ययः किद्भवति । डिण्डिमः वाद्यविशेषः ।। ॥ ६०१॥ कुथरुमक् ॥ २. २. २५२ ॥ कुथरुममत्ययो भवति । कुथुमं मृगाजिनम् ।। ॥ ६०२॥ कसेरुच्चातः ॥ २. २. २५३ ॥ कसेरुममत्ययः, अकारस्य चोकारादेशो भवति । कुसुमम् पुष्पम् ॥ ॥ ६०३ ॥ कुदकुकोनु च ॥ २. २. २५४ ॥ माभ्यामुमक्मत्ययः नुं चागमो भवति । कुन्दुमः निचयः ॥ इकमर घुसणम् ॥ ॥ ६.४ ॥ गुरूमः ॥ २. २. २५५ ॥ गुपेरूमप्रत्ययो भवति । गोधूमः धान्यविशेषः ॥ इति श्रीदण्डनायनारायणभट्टविरचितायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य वृत्तौ सहृदयहारिण्यां द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

·॥ तृतीयः पादः ॥ ॥६०५ ॥ माच्छासाशलिकलिवलिससिसविकनिमनि- बन्धिभ्यो यः ॥ २. ३. १॥ एभ्यो यप्रत्यत्यो भवति । माया च्छद्म॥ छाया कान्तिः ॥ सायं दिनावसानम् ॥ शल्यम् अन्तर्गतं लोहादि ॥ कल्यः नीरोगः ।। कटकुसूलम् ॥ सस्यं क्षेत्रस्थं गोधूमादि ॥ सव्यं वामम् ॥ कन्या कुमारी ।। मन्या धमनी ॥ वन्ध्या अप्रसूता ।। ॥ ६०६ ॥ सञ्जर्घश्च ॥ २. ३. २ ॥ सजे: यप्रत्ययः पश्चान्तादेशो भवति । सन्ध्या उषा ।। ॥६०७ ॥ जनिजापुणिकृतिभ्यः क्यप् ॥ २. ३. ३ ॥ एभ्यः क्यप्प्रत्ययो भवति। जन्यं सझामः ॥ जाया पत्नी ॥ पुण्यं सत्कर्म ॥ कृत्या दुर्गा ॥ ॥ ६०८ ॥ मध्यविन्ध्यशिक्यान्यपर्जन्यवदान्याघ्न्याहये- धिष्ण्यवस्त्यागस्त्यपुलस्त्यापत्यसत्यकुडयकुल्या- हल्यादयः ॥ २. ३. ४॥ मध्यादयः शब्दाः क्यप्मत्ययान्ता निपात्यन्ते । मर्षश्च । मध्यं गर्मः ॥ विधेर्नु च । विन्ध्यं गिरिः ॥ श्यतेरिकुट् च । शिक्यं लम्बमानविकर्या- बाधारः ॥ अनेनिश्च । अन्यः सर्वनाम || प्रो जट् च । पर्जन्यः मेषः ।। बदेरानुट् च । वदान्यः त्यागी ॥ नमि हनेलोपश्योपधायाः । अध्न्या गौः ।। हो मुट् च । हर्यम् सौधम् ॥ धृषेर्नु विष च। धिष्ण्यम् भवनम् ॥ बसेरादि- वत्वं नट् च ॥ वस्त्यं गृहम् ॥ स्तम्बेरगपुलयोर्डिच । अगस्त्यः ॥ पुलस्त्यः ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. २ मुनिः ॥ नभि पतेः करणे । अपत्यं पुत्रादि ॥ अस्तेः सट् च । सत्य अमृषा । कुले: कित् डन्ध वा । कुख्यम् मित्तिः ॥ कुल्या सरणी ॥ हर्ननि आल्य गौतमपत्नी । आदिग्रहणात् लभ्यदुपसचादयो भवन्ति । ॥ ६०९ ॥ तनिमलिवलिन्योऽयन् ॥ २. ३. ५॥ तन्यादिभ्योऽयन्प्रत्ययो भवति । तनयः पुत्रः ॥ मलयः पर्वतः । बलयः कटकम् ॥ ॥ ६१० ॥ नो दुक् किच्च ॥ २. ३. हरतेरयन्प्रत्ययः, कित् दुगागमो भवति । हृदयं मनः ।। ॥ ६११॥ किसलयगयगवयमुकयकेकयादयः ॥२. ३. ७ । किसलयादयः शब्दाः अयन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कसेरलडिचेपधायाः किसलयं प्रवालम् ।। गर्दिछ । गया प्राणः । गया तीर्थम् ॥ गवोऽन्तोदात्तत्वं च गवयः गवाकृतिः पशुविशेषः ॥ मुतेः कत्वं गुणाभावश्च । मुकयः मृगजातिः । कितः कश्च । केकयः क्षत्रियः । आदिग्रहणात् सङ्कणादयो [१] भवन्ति ॥ ॥ ६१२ ॥ कषिकुलिलुलिकलिभ्य आयक् ॥ २. ३. ८ ॥ कष्यादिभ्यः आयसत्ययो भवति ॥ कषायः कल्कादि ॥ कुलाया नीडम् ॥ लुलायः महिषः ॥ कलायः त्रिपुटम् ॥ ॥ ६१३ ॥ श्रुदक्षिस्पृहिम्य आय्यः ॥ २. ३. ९॥ एभ्यः आय्यप्रत्ययो भवति । श्रवाय्यः भोता ॥ दक्षाय्यः दक्षिता ॥ सायाय्यः स्पृहयालुः॥ ॥६१४॥ दन सुञो डित् ॥ २. ३. १० ॥ सुनोनेर्दध्युपपदे आय्यप्रत्ययः डिद्भवति । दविषाय्यम् ।। ॥ ६१५ ॥ कौतेरियः ॥ २. ३. ११ ॥ कौतेरियप्रत्ययो भवति । कवियं खलीनम् ॥

·स. १२.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
॥ ६१६ ॥ कृत्रः कित् ॥ २. ३. १२ ॥
करोतेरियप्रत्ययः किदवति । क्रियः मेषः ॥
॥ ६१७ ॥ मृजे लोयर् ॥ २. ३. १३ ॥
मजे लीयर्मत्ययो भवति । मार्गलीयः पैष्ण्योऽमिः ॥
॥ ६१८ ॥ वियस्तुट् च ॥ २. ३. १४ ॥
वेते लीयर्पत्ययः तुट् चागमो भवति । वैतालीयम् छदोजातिः ।।
॥ १९ ॥ मदेः स्यन् ॥ २. ३. १५ ॥
मदेः स्यन्प्रत्ययो भवति । पत्स्यः मीनः ।।
॥ ६२. ॥ चिभुजिम्यामिक् च ॥ २. ३. १६ ॥
आभ्यां स्यन्प्रत्ययः रक् चागमो भवति । रुचिष्य: वल्लभः ॥
सुजिष्यः दासः । इको विधानसामर्थ्याहुणो न भवति ॥
॥ ६२१ ॥ वचेरथ्यक् तश्च ॥ २. ३. १७ ॥
बचेरथ्यसत्ययः तकारश्चान्तादेशो भवति । उतथ्यः मुनिः ॥
॥ ६२२ ॥ वृङ एन्यः ॥ २. ३. १८ ॥
वृक्षः एन्यप्रत्ययो भवति। वरेण्यः श्रेयान् ॥
।। ६२३ ॥ अर्तेरन्यत् ॥ २. ३. १९ ॥
अर्तेरन्यत्प्रत्ययो भवति । अरण्यं वनम् ॥
॥ ६२४ ॥ हा इच ।। २.३.२० ।।
हलोऽन्यत्प्रत्ययः इकारब्धान्तादेशो भवति । हिरण्यं सुवर्णादिद्रव्यम् ॥
॥ ६२५ ॥ स्कायितश्चिवश्विशकिरिपिक्षिपिनुदिसृपितृपिवन्युन्दि-
श्चितिवृत्यजिनीपदिमदिमुदिदिछिदिभन्दिमन्दिचन्दिदसि-
दहिहसिघसिदमिवसिशुचिशुभिन्यो रक् ॥ २. ३. २१ ॥

·८१ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. पा.. स्फाय्यादिभ्यो रमत्ययो भवति । स्फारम् उत्पणम् ॥ तक्रम् उदश्चित् ॥ वक्रं कुटिलम् ।। शक्रः इन्द्रः ॥ रिमम् कुल्लितम् ॥ क्षिपं शीत्रम् ॥ क्षुद्रम अणीयः ॥ सपा नदी ॥ इमं मेघान्तधर्मः ॥ बन्द्रः समूहः ॥ समुद्रा जलधिः ॥ चित्रं कुष्ठबिन्दुः ॥ त्रः अपुरः॥ वारः विक्रान्तः ।। नीरं जलम् ।। पद्रः प्रामः ॥ मद्रः क्षत्रियः ॥ मुद्रा चिहकरणम् ॥ रुद्रः शम्भुः ॥ छिदम विवरम् ॥ भद्रं कल्याणम् ॥ मन्द्रं गम्भीरम् ॥ चन्द्रः शशी ॥ दस्रौ अश्विनौ ।। दहः अमिः ॥ हस्रः हर्षुलः ॥ घसः दिवसः ॥ दभ्रः अल्पः ॥ उसः रश्मिः ।। शुक्र रेतः ।। शुभ्रम् अवदातम् ॥ ॥६२६ ॥ चकिरम्योरुच्चोधायाः ॥ २. ३. २२ ॥ आभ्यां रमत्ययः उपधायाश्चोकारादेशो भवति ॥ चुकं ... ... [पेय] रसविशेषः ॥ रुनं सुन्दरम् ।। ॥ ६२७ ॥ वौ कसेः ॥ २. ३. २३ ॥ कसेर्वावुपपदे रात्ययः उपधायाश्चोत्वं भवति । विसः चन्दमाः ॥ ॥ ६२८ ॥ शदेरू च ॥ २. ३. २४ ॥ शदे रक्मत्ययः उपधाया ऊ च भवति । शुद्धः चतुथों वणः ।। ॥ ६२९ ॥ स्थश्च ॥ २. ३. २५ ॥ तिष्ठनेः रसत्ययः ऊ चान्तादेशो भवति। म्यूग कुष्ठिका ॥ ॥ ६३० ॥ तम्यम्यर्दिजीनां दीर्घश्च ॥ २. ३. २६ ॥ तम्यादिभ्यो रमत्ययो भवति । एषां दीर्घश्व । ताम्रः वर्णः॥ मानः वृक्षः ॥ आर्दम् सरसम् ॥ जीरम् अजाजी रलेन जी धर्म- ॥ ६३१ ॥ दुरीणो लोपथ ॥२. ३. २७ ॥ इणो दुर्युपपदे रमत्ययो लोपथ वा भवति । दूरं विपरम् ॥

·८. २८.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
८३
॥ ६३२ ॥ कृतेः कूच्छौ च ॥ २. ३. २८ ॥
करोतेः रक्मत्ययः कूच्छौ चादेशौ भवतः । क्रूरं निष्ठुरम् ॥ कुन्यम्
॥
॥६३३ ॥ वृधिरुधिवपीन्दिवज्यगिभीण्भ्यो रन् ॥ २. ३. २९ ॥
वृध्यादिभ्यो रन्प्रत्ययो भवति । वधं चर्म ॥ रोघ्रः वृक्षविशेषः ।
वः केदारः ॥ इन्द्रः देवराट् ॥ वज्रं कुलिशम् ॥ अयं प्राम्भागः ॥ मेरः
भीरुः ॥ एरः परकम् ॥
॥ ६३४ ॥ अन्ध्ररन्धसिलिन्ध्रोढपुण्डतीवनीव-
शीघ्रोग्रगौराभद्रसान्द्रगुन्द्रादयः ॥ २. ३. ३० ॥
अन्भ्रादयः शब्दाः रन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अहेर्धश्च । अन्ध्रः
क्षत्रियजातिः ॥ रधेर्नु च । रन्ध्र च्छिद्रम् ॥ इन्धेः सिलिट् च । सिलिन्ध्रम्
उद्विद्विशेषः ॥ उणेश्च । आंदः क्षत्रजातिः ॥ पुणेर्डश्च । पुण्डः क्षत्रजातिः ॥
तितेो दीर्घश्च । तीत्रः तीक्ष्णः ॥ नियो वुक् च । नीवं गृहच्छदिरुपान्तः ।।
श्यकः प्रसारणं घश्च । शीघ्रं त्वरितम् ॥ उर्गः किच्च । उग्रः रौदः ॥ गुवो
वृद्धिश्च । गोरः अवदातः ॥ इण: किच्च । हरा माननीयः पानविशेषः ॥
भन्देर्नलोपश्च । भद्रं कल्याणम् ॥ सदेखें वृद्धिश्च । सान्द्रं धनम् ॥ गुदेर्नु च ।
गुन्द्रः जलतृणविशेषः । आदिग्रहणात् श्वप्रादयो भवन्ति ।।
॥ ६३५ ॥ सुसूधागृधिभ्यः कन् ॥ २. ३. ३१ ॥
सुप्रभृतिभ्यः कन्प्रत्ययो भवति । सुराः देवाः । सुरा मदिरा ॥ वरः
सूर्यः ॥ धीरः अनाकुलः ॥ ध्रः काकः ॥
॥ ६३६ ॥ शुसिचिमिभ्यो दीर्घश्च ॥ २. ३. ३२ ॥
शुप्रभृतिभ्यः कन्प्रत्ययः दीर्घश्चैषां भवति । शूरः विक्रान्तः ॥ सीरम्
॥ चीरं जीर्णवासः ॥ मीरा सीमान्तः ॥
॥६३७ ॥ वाविन्धेः ॥ २. ३. ३३ ॥

·८2 सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. ३. इन्वुपपदे कन्प्रत्ययो भवति । विन्ध्र निर्मलम् ॥ ॥ ६३८ ॥ ऋच्छेररः ॥ २. ३. ३४ ॥ ऋच्छररप्रत्ययो भवति । ऋच्छरः वरावान् ॥ ॥६३९ ॥ कृगधजसबभमभ्यः सघात्वादिष्टित् ॥ २. ३. ३५॥ कृप्रभृतिभ्योऽरप्रत्ययः, धात्वादिभूतैः कादिभिः सह टिद्ववति । एतेन क्रियादिभ्यः कर घर इत्यादयः प्रत्यया भवन्ति इत्युक्तं भवति । कारः क्षुद्राश्मा। कर्करी वर्षनिका ॥ गर्गगः राजर्षिः। गर्गरी महाकुम्भः ॥ घर्षगः सघोषोऽव्यक्तवाक् । धर्धरी किरिणीका ॥ जर्जरः अदः। जर्जरी स्त्री ॥ सझंग: वाचविशेषः । अझरी झल्लरिका ॥ दर्दरः वाचविशेषः । दर्दरी सभ्यालुनी ॥ वर्षः म्लेच्छजातिः। बबरी केश्यविशेषः ॥ भर्भरः च्छयवान् । भर्भरी स्त्री ॥ परः शुष्कपत्रपकरः । बहुलाधिकारात् मर्मरायां दूर्वायां इत्यादौ टिन्वेऽपि को न भवति । ॥ ६४. ॥ मुदेगुक् च ॥ २. ३. ३६ ॥ मुदेररप्रत्ययः, टित् गुक् चागमो भवति । सद्ग्म् प्रहरणविशेषः । मुद्री खो॥ ॥ ६४१ गुरेजक् च । २. ३. ३७ ॥ गुगररप्रत्ययष्टित् जक् चागमो भवति । गुर्जरः सौराष्ट्रादिः । गुर्जरी सी ॥ ॥ ६४२ ॥ सुन्दिकन्दिमन्दिमन्थिमजिपञ्जिपिञ्जनिमिचमि- चटिवठिमठिदेविवाभिकास्यति कुटिकविशिबिदकि- कदिबदिन्यो नित् ॥ २. ३. ३८ ॥ सुन्धादिभ्योऽरप्रत्ययो निद्भवति । सुन्दरः मनोज्ञः ॥ कन्दरः शैल: न्यर: मन्दः॥ मजरी भानादिशिला। गौरावित्वान्गेषु ॥ पञ्जरः शुक्रायवरोषसम ॥ पितरः पिनमः ॥ निरिगतः ॥ मन्दरः ॥

·दण्डनायनारयणवृत्तिसहितम् वर्णः। भ्रमरः षट्पदः ॥ चमरः भरण्याशुः ॥ चटरः मधुकन्धरा ॥ बठरः मूर्खः ॥ मठरः मुनिः ॥ देवरः पत्यनुजः ॥ वासरः दिवसः ॥ कासरः महिषः ॥ अररं कवाटम् ॥ कोटरं च्छिद्रम् । बहुलवचनाद्गुणः ॥ कबरः कबरी वेणी ॥ शबरः पुलिन्दः॥ दवरः गुणः ।। कदरः प्राविशेषः ॥ बदरी फलवृक्षः ॥ ॥६४३ ॥ जठरपिठरकुररककरमकरशिम्ब्रशेखरोदरडहरकुहर- रिकपरशफरडमरडामरपामरसागरतोमराजगरादयः ॥ २. ३. ३९ ॥ बठरादयः शब्दा अरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। बनेष्ठच । जठरम् कोष्ठम् ॥ पिठिकुरोरगुणवं च । पिठरं भाण्डम् ॥ कुररः पक्षिविशेषः ॥ क्रमः कश्च । करः गौरतितिरिः ॥ भकेनलोपश्च । मकरः प्राहः ।। शाखेरिदेतौ चोपधायाः। शिखरम् अप्रभागः ॥ शेखरः आपीडः ॥ उन्देर्न- लोपश्च। उदरं जठरम् ॥ वहेरादेडेश्व। डारं हकमलम् ॥ कहेरगुणत्वं च। कुहरं गभोरगर्तः ।। कृपेरुपधाया उच्च वा। कूर्परः कफोणो ॥ कपर बटालम् ॥ शेफः पश्च । शफरः क्षुद्रमत्स्यः ॥ दमेणिद्वा आदेध डः। डमरः भयानकः ॥ डामरः स एव ॥ पानेर्मुट् च । पामरः प्रामीणः ॥ सहेर्गश्च ॥ सगरः राजा ।। तनलोपश्च ॥ तगरः वृक्षविशेषः । तुवो मुट् च । तोमरम् आयु धम् ॥ अजेरगट् च । अ गरः सर्पः। आदिग्रहणात् सागरादयो भवन्ति ॥ ॥ ६४४ ॥ अग्यङ्गिमन्दिमदिकडिकासिम्य आरन् । २. ३. ४.॥ अगिप्रमृतिभ्यः आरन्प्रत्ययो भवति। अगारं वेश्म ॥ अकार: अम्युच्छिष्टम् ॥ मन्दारः वृक्षविशेषः ॥ मदारः वराहः ॥ कडारः पिङ्गलः ॥ कासार: पावलम् ॥ ॥ ६४५ ॥ किसिमृजिम्यां चित् ।। २. ३. ४१॥ भाभ्यामारन्प्रत्ययः चिद्भवति । कबारः कुसूलः ॥ मांजारः विडाकः॥

·८६
सरस्वतीकण्ठामरणम्
[म. २. पा. ३.
॥ ६४६ ॥ कृञो मुट् च ॥ २. ३. ४२ ॥
करोतेरारनपत्ययः चित् मुट् चागमो भवति । कारः लोहकारः ॥
॥ ६४७ ॥ तुषिकुठिम्यां किच्च ॥ २. ३. ४३ ॥
आभ्यामारप्रत्ययश्चित् किञ्च भवति । तुषारः हिमम् ॥ कुठारः
परशुः॥
॥ ६४८ ॥ कमेरत उच्च ॥ २. ३. ४४ ॥
कमेरारन्प्रत्ययः कित् , कम्यकारस्य चोकारादेशो भवति । कुमारः
पोगण्डः ॥
॥ ६४९ ॥ शृङ्गारभृङ्गारकल्हारकान्तारकेदारकोविदार-
कर्बुदारकाञ्चनारादयः ।। २. ३. ४५ ॥
शृङ्गारादयः शब्दाः आरन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । निः संप्रसारणं
गुन्नुमौ च । शृङ्गारः रसविशेषः ॥ भृनो गुणत्वं गुज्नुमौ च । भृकार:
कटकः ॥ कलेहट् च । बल्हारम् उत्पलविशेषः ॥ कमेन्तट् दीर्घश्च ।
कान्तारम् अरण्यम् ॥ कदेरे चोपधायाः। केदारं वरम् ॥ कनेः कोविद-
कर्बुदकाञ्चनाश्च । कोविहारः वृक्षविशेषः ॥ कर्नुढारः तद्भेदः ॥ कामनार:
तद्वेदः स एव । आदिग्रहणात् ईनारमसारादयो भवन्ति ।।
॥ ६५० ॥ इषिरुचिरुधितिमिमिहिमदिमन्दिचन्दिखदि-
बधिम्यः किरच ॥ २. ३. ४६ ॥
इष्यादिन्यः किरच्प्रत्ययो भवति । इपिरा शिपम् ॥ रुचिरं
मनोहरम् ॥ रुधिरं हितम् ॥ तिमिरम् अन्धकारः॥ मिहिरः सूर्यः ॥
मदिरा सुरा ॥ मन्दिरं वेश्म ॥ चन्दिरं चन्द्रिकावत् ॥ खदिरः क्षविशेषः ।।
बधिरः मोत्रविकलः ॥
॥६५१ ॥ स्थिरस्फिराजिरशिशिरशिथिरस्थविरकविराशिर-
शिबिरसरिरादयः ॥ २. ३. ४७ ॥

·स. १८.]
दण्डनायनारायणवृचिसहितम्
स्थिरादयः शब्दाः किरच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। स्यो निच ।
स्थिरः मचलः ॥ स्कायो डित् । स्फिरः स्फारः ॥ अजेवीभावाभावः । अजिरं
माणम् ॥ शशेरिचातः। शिशिरं शीतलम् ।। श्लथेः शिथि च । शियिरं
एलबम् । लत्वेन शिथिलम् ॥ स्यो बुक् हस्वश्च । स्थविरः पद्धः ॥ कौते-
गुणश्च । कविरः अक्षिण कोण ॥ अशेर्नुच। अशिरः सूयः ॥ शिडो
बुक् हस्वश्च । शिविरं राजसन्निवेशः ॥ सर्तेर्गुणः । सरिरं जलम् । लत्वेन
सलिलम् । आदिग्रहणात् च्छिदिरभिदिरादयो भवन्ति ।।
॥६५२ ॥ कृशशोडीमञ्जिकृटिपटिपूझ्य ईरच् ॥ २. ३. १८ ॥
एभ्यः ईरच्प्रत्ययो भवति ॥ करीरः वृक्षः ॥ शरीरं वपुः। शोडीरः
गर्ववान् ॥ मञ्जीरः न पुरः ॥ कोटीरं मुकुटम् । बहुलवचनाद्गुणः ॥ पटीरः
कार्मुकम् ॥ पवीरं बीजावपनम् ।।
॥ ६५३ ॥ वशिघसिकुरिकुलिभ्यः कित् ॥ २. ३. ४९ ॥
वश्यादिभ्यः ईरच्प्रत्ययः किद्भवति । उशीरं वीरणमूलम् ॥ क्षीरं
दुग्धम् ॥ कुरीरं मैथुनम् ॥ कुलीरः कर्कटः ॥
॥ ६५४ ॥ डिण्डीरवानीराभीरगभीरगम्भीरकुम्भीरकश्मीर-
कीरजम्बीरकिम्भीरादयः॥ २. ३. ५०॥
डिण्डीरादयः शब्दा ईरच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । दीडो डित्वमभ्यासस्य
न च । डिण्डीर: फेनः ॥ बनेर्वृद्धिश्च । वानीरं वेतसम् ॥ आपो भन्ध ।
भाभीरः शूद्रजातिः ॥ गमेनें न च । गभीरः अक्षोभ्यः ॥ गम्भीरः स एव ।।
स्कुभः सलोपश्च । कुम्भीरः जलचरः ॥ कुशेर्मुट् च । कश्मीरा: जनपदः ।
कायः कित् । कीरः शुकः ॥ जनेषुक् च । जम्बीरः वृक्षविशेषः ॥ किरः
कित् मुक् च । किम्मीरः कवरः । आदिग्रहणात् तूणीरतासीरकरवीरा-
दयो भवन्ति ।।
॥ ५५ ॥ कृषिमदिवासिमसिचतिचयकिम्य
उरच् ॥ २. ३. ५१॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा.. एम्यः उरचपत्ययो भवति । कर्पुरः शबलः ॥ मन्दुरा मश्वशाला बासुरः वायसः ॥ मसुरा वेशनी ॥ चतुरः विदग्धः ॥ चरः स्वः अनः प्ररोहः ॥ ॥ ६५९ ॥ मुर्मुरमुकुरदर्दुरचिकुरकुक्कुरकुकुर- कुकुन्दुरोन्दुरनूपुरविथुरमद्गुरवागुरादयः ॥ २. ३. ५२ ॥ मुर्मुरादयः शब्दाः उरच्प्रत्ययान्ता निगत्यने । मृत् उक् मुक्च मर्सगः कुकूलम् ॥ मुचेः कः किञ्च । मुकुरः आदर्श मकुलं च ॥ दृडो दुकन दर्दु: मण्डूकः ॥ चरिच्चोपधायाः। चिरः अलकः ॥ कुले: कुक् च कुकुरः श्वा । केचित् कुकुरीति पठन्ति । तत्र किरतेरुचं कुक् च गुणाभावश्च कुकुरः यादवः ॥ कौ कुन्देरुचातः । करन्दरो नितम्बकूपकौ ॥ इन्देरुच गन्दुरः कृषिकः ॥ नुव पुक् दोषश्च । नपुरः तुलाकोटिः ॥ व्यथेः प्रसार च । विधुरः राक्षसः ॥ मदिवात्योः गु क्च । 'गुगः मत्स्यविशेष: वागुरा मृगबन्धनी। आदिग्रहणात् विधुरनिष्ठुरादयो भवन्ति । ॥६५७ ॥ असेहरन् ॥ २. ३. ५३ ॥ असेलन्प्रत्ययो भवति । असुरः दैत्यः ।। ॥ ६५८ ॥ शावशेगप्तौ ॥ २. ३. ५४ ॥ अन्मोतेः शावुपपदे आप्तौ गम्यमानायां उरन्प्रत्ययो भवति । पर मायापत्योः पिता ॥ ॥ ६५९ ॥ मसेरूरन् ॥ ३. २. ५५ ॥ मसेलरन्प्रत्ययो भवति । ममूरः धान्यविशेषः ।। ॥ ६६० ॥ कृनश्चुक् च ॥ ३. २. ५६ ॥ कृषः मन्प्रत्ययः चुक् चागमो भवति । कवूरः पड़ी। ॥६६१॥ खर्जिखडिकृपिवल्लिमयिमण्डिन्य ऊरः ॥३. २. ५७ ·सू. ५८.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् ८९ खादिभ्यः उत्प्रत्ययो भवति । खजूरः वृक्षविशेषः ॥ खडूरः खुरलीस्थानम् ॥ कर्पूरः गन्धद्रव्यम् ॥ वल्लूरः मांसपेशी ॥ मयूरः शिखी ॥ मयूरः कल्कविशेषः॥ ॥ ६६२ ॥ तलिमलिशलिम्यो णित् ॥ २. ३. ५८ ॥ तल्यादिभ्यः ऊरप्रत्ययो णित् भवति । तालूरं जलावर्तः ॥ मालूरः बिल्वः ॥ शालूरः दर्दुरः । ॥ ६६३ ॥ विडूरसिन्दूरपत्तूरधुस्तुग्धुत्तूरादयः ॥ २. ३. ५९ ॥ एते शब्दा ऊरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । विडूरः पर्वतविशेषः ॥ स्यन्देः संप्रसारणं च । सिन्दूरं लीनपिष्टः ॥ पतेस्तुट् च । पत्तरं गन्धद्रव्यम् ॥ धुवः स्तुक् तुकौ च । धुस्तुरः उन्मत्तकः ॥ धुत्तरः स एव । आदिग्रहणात् कस्तूरकरभूरादयो भवन्ति ॥ ॥६६४॥ पतिकठिकुठिकुबिगविगुविदंशिभ्य एक् ॥ २. ३. ६०॥ पत्यादिभ्य एरक्सत्ययो भवति । पतेरः पक्षी ॥ कठेरः दुःखितः । कुठेरः अन्जुकः ॥ कुवेरः धनाधिपतिः ॥ गवेरः मेघः ॥ गुवेरः राजा ॥ दशेरः जनपदः ॥ ॥ ६६५ ॥ सतेरमूलेरमुदेरादयः ॥ २. ३. ६१ ॥ एते शब्दा एरक्मत्ययान्ता निपात्यन्ते । सदेस्त च । सतेरः वायुः ।। मलिगुदोगुँच । मूलेरं पण्यम् ॥ मुदेरः मूर्खः । आदिग्रहणात् कवेरनालिकेर- शृझिरादयो भवन्ति । ॥ ६६६ ॥ कठिचकिम्यामोरः ॥२. ३.६२॥ आभ्यामोरप्रत्ययो भवति । कठोरः कठिनः ॥ चकोर: पक्षिविशेषः ।। ॥ ६६७ ॥ कशेरत इच्च ॥ २. ३. ६३ ॥ कशेरोस्प्रत्ययः भकारस्य चेकारादेशो भवति । किशोरः पालः ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा.३ ॥ ६६८ ॥ शवृकिन्यः करन् ॥ २. ३. ६४ ॥ एभ्यः करन्प्रत्ययो भवति । शर्करा [वालुका] ॥....[वर्कर छागशिशुः ॥ केकर: वक्रदृष्टिः ॥ ॥ ६६९ ॥ सूपुषिभ्यां कित् ॥ २. ३. ६५ ॥ आभ्यां करन्पत्ययः किद्भवति । सूकरः वराहः ॥ पुष्करम् अर्ता क्षादि । ॥ ६७० ॥ अनिकाभ्यां तरच ॥ २. ३. ६६ ॥ आभ्यां तरच्प्रत्ययो भवति । अन्तरं मध्यम् ॥ कातरः भीरुः ॥ ॥ ६७१ ॥ इण्पूभ्यां कित् ॥ २. ३. ६७ ॥ आभ्यां तरच्प्रत्ययः किद्भवति । इतरः निर्दिष्टप्रतियोगी ।। पूत जलजन्तुः ॥ ॥६७२ ॥ क्यजिमामद्यशूभ्यः सरन् ॥ २. ३. ६८ ॥ किप्रभृतिभ्य. सरन्प्रत्ययो भवति । केसरः वकुलः । वेसरः अश्वतरः मासरः आचामः ॥ मत्सरः कोपविशेषः ॥ अक्षरः वर्णविशेषः ॥ ॥ ६७३ ॥ वमेश्च ॥ २. ३. ६९ ॥ वसेन्च सरन्प्रत्ययो भवति । वत्सरः हायनः ।। ॥ ६७४ ॥ मपूर्वाच्चित् ॥ २. ३. ७० ॥ सपूर्वाद्वसेः सरन्प्रत्ययश्चिद्भवनि । संवत्सरः ॥ परिवत्सरः ।। ॥ ६७५ ॥ इडावत्सरः ॥ २. ३. ७१ ॥ इवत्सरः॥ ॥ ६७६ ॥ ऋषितनिकृधूकिभ्यः कित् ॥ २. ३. ७२ ॥ ऋप्यादिभ्यः सरन्प्रत्ययः किद्भवति। ऋतरः कण्टकः ॥ तस कौशेयसूत्रम् ॥ कुसरः हविविशेषः ॥ धूसरः धान्यविशेषः ॥ किस गन्धद्रव्यम् ॥

·स. ७३.]
दण्डनायनारयणवृत्तिसहितम्
९१
॥ ६७७ ॥ कृशगृचतिकडिभ्यः ष्वरच् ॥ २. ३. ७३ ॥
एभ्यः ष्वरच्प्रत्ययो भवति । कर्वरः व्याघ्रः । कर्वरी स्त्री ॥ शर्वरः
सायाहः। शर्वरी रात्रिः ॥ गर्वरः अहकारः। गर्वरी सन्ध्या ॥ चत्वरं
चतुष्पथम् । चत्वरी वेदिः । कडुरः व्यालाश्वः । कडरी दधिविकारः ॥
॥ ६७८ ॥ छित्वरछत्वग्धीवरपोवरचीवरगहरोपहरसंयवरनिष-
द्वरोदुम्बरकूबरतूबरादयः ॥ २. ३. ७४ ।
त्वरादयः शब्दाः वरच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । छिदेस्तः किच्च ।
छित्वरः धूर्तः ॥ छादेर्णिलुक् तश्च । छत्वरं छदिः ॥ व्यायो धी च । धीवरः
कैवर्तः ॥ प्यायः पी च । पीवरः मांसलः ॥ चिडो दीर्घश्च । चीवरं व्रतिवासः॥
गुहेरिचोपधायाः । गहरं गहनम् ॥ उपहरः वादिलोपश्च [१] । उपहरं समीपः ।।
समि यमो दश्च । संयद्वरः संयमी ॥ नौसदेर्निच्च । निषदरं आननम् । निषद्वरी
प्रपा ॥ उन्देः किदुमट् च । उदुम्बरः वृक्षविशेषः ।। कुतुवो दीर्घश्च । कूबरः
रथावयवः ॥ तूवरः कन्द्रः श्मश्रुः । आदिग्रहणात् अडम्बराटम्बरसम्बरादयो
भवन्ति ।।
॥ ६७९ ॥ कलेरेबरः ॥२. ३. ७५॥
कलेर्धातोरेवरप्रत्ययो भवति । कलेबरं शरीरम् ॥
॥ ६८० ॥ष्ट्रन् ॥२. ३. ७६ ॥
सर्वधातुभ्यः ष्ट्रन्प्रत्ययो भवति। छत्रं छत्री वा धर्मवारणम् । पात्रम्
भर्जितगुणाधारो ब्राह्मणादिः ॥ स्नात्रं स्नानम् ॥ राजत इति राष्ट्रम् देशः ।।
॥ ६८१ ॥ भ्ररिजगमिनमिनशिहनिविष्यशां
वृद्धिश्च ॥ २. ३. ७७ ॥
एभ्यः ष्ट्रन्प्रत्ययो वृद्धिश्चषां भवति । भ्राष्टम् अम्बरीषः ॥ गान्त्र
नमनान्तः शिरः ॥ [नान्त्रम् शिरः ॥] नाष्ट्रः यातुधानः रक्षः ॥
[हान्त्रम् रक्षः ॥] वैष्ट्र विष्णुः ॥ आष्ट्रम् आकाशम् ॥
॥६८२ ॥ दिवेधौ च ॥२. ३. ७८ ॥

·९२ सरस्वतीकण्ठामरणम् [म. २. पा. दिवेः ष्ट्रन्प्रत्ययः बौ चादेशो भवति । घोत्रं त्रिदिवम् ॥ ॥ ६८३॥ उषिखनिसमूभ्यः कित् ॥ २. ३. ७९ ॥ एभ्यः ष्ट्रन्प्रत्ययः किद्भवति । उष्ट्रः करमः ॥ खात्रं प्रामाधार [प्रावाधारभित् !] सूत्रं तन्तुः ॥ मूत्र प्रसावः ॥ ॥ ६८४ ॥ स्त्यायेर्डित् ॥ २. ३. ८० ॥ स्त्यायतेः ष्ट्रन्प्रत्ययो डिद्भवति । स्त्री योषित् ॥ ॥ ६८५ ॥ हुयामाथुलुपिवसिमसिम्यस्त्रन् ॥ २. ३. ८१ ॥ हुप्रभृतिभ्यः त्रन्प्रत्ययो भवति । होत्रं होमः ॥ यात्रा प्रस्थानम् मात्रा स्तोकः ॥ श्रोत्रं श्रवणम् ॥ लोत्रम् अपहृतद्रव्यम् ॥ वस्त्रं वासः भस्त्रा चर्ममयावपनम् ॥ ॥ ६८६ ॥ गमेरा च ॥ २. ३. ८२ ॥ गमेस्त्रन्प्रत्ययः आकारश्चान्तादेशो भवति । गात्रं शरीरम् ।। ॥ ६८७ ॥ अमिचिमिदिशंसिभ्यः कित् ॥ २. ३. ८३ ॥ अमादिभ्यः त्रन्प्रत्ययः किद्भवति । अन्त्रं पुरीतत् ॥ चित्रम् आश्चर्यम मित्रं सुहृत् । अमित्रः शत्रुः ॥ शस्त्रं म्तोत्रम् ॥ ॥ ६८८ ॥ पूङो इस्वश्च ॥ २. ३. ८४ ॥ पूङस्त्रन्प्रत्ययो हस्वश्च भवति । पुनातीति पुत्रः सूनुः । [यत्] पुना नरकात् त्रायत इति व्युत्पत्तिः तत् संज्ञाशब्दानामनेकधा व्याख्यानं लक्षयति ॥ ६८९ ॥ गुवृवीपचिवचियमिमनितनिसदिक्षदिक्षिम्यो नित् ॥ २. ३. ८५॥ गुप्रभृतिभ्यः त्रन्प्रत्ययो निद्भवति । गोत्रम् अन्ववायः ॥ वरत्रं चर्म क्षेत्रं वीरुद्विशेषः ॥ पत्रम् अमिः ॥ वक्त्रम् आस्यम् ॥ यन्त्रम् अर ट्यादिः॥ मन्त्रः इषेत्वादिः ॥ तन्त्र प्रसारितास्तन्तवः ॥ सत्रं सम॥ जातिः ॥ क्षेत्र भूतादि ॥

·८. ८१.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
॥ ६९० ॥ अमियजिवधिपतिकलिनक्षियोऽत्रन् ॥२. ३. ८६ ॥
एभ्योऽत्रन्प्रत्ययो भवति । अमत्रं भाजनम् ॥ यजत्रं यजनम् ।।
वधत्रम् आयुधम् ॥ पतत्रं पक्षः ॥ कलत्रं दाराः ॥ नक्षत्रं तारा ॥
॥ ६९१ ॥ वृनश्चित् ॥ २. ३. ८७ ॥
वनोऽत्रन्प्रत्ययो भवति चिच्च । वरत्रा रज्जुः ॥
॥ ६९२ ॥ अशिवहिकटिभ्य इत्रः ॥ २. ३. ८८ ॥
अश्यादिभ्य इत्रप्रत्ययो भवति । अशित्रं अन्ना""वनम् [अन्नपानम्] ॥
वत्रिं वाहनम् ॥ कटिबं लेख्यचर्म ।।
॥ ६९३ ॥ त्रादिभ्य उत्रः॥ २. ३. ८९ ॥
त्रादिभ्य उत्रप्रत्ययो भवति । तरुत्रं प्लवः ॥ करुत्रम् अभिप्रेतम् ।।
॥ ६९४ ॥ स्याशक्यमिभ्यो लः॥ २. ३. ९० ॥
स्यादिभ्यो लप्रत्ययो भवति । स्याल: पत्नीमाता ॥ शल: मनोज्ञ-
दर्शनम् ॥ अम्लः रसः॥
॥ ६९५ ॥ शीङः क्लन् ॥ २. ३. ९१ ॥
शीङः क्लन्प्रत्ययो भवति । शीलं स्वभावः ॥
॥ ६९६ ॥ भिल्लाच्छभल्लसौविदल्लादयः ॥ २. ३. ९२ ॥
मिल्लादयः शब्दाः क्लन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। मिलेश्चिञ्च । मिल्लः
अन्त्यजातिः ॥ अच्छे भलेश्च । अछभल्लः ऋक्षः ॥ सुनि विदेरिलक्
सौ च सुत्रः । सौविदल्लः कन्चुकी ॥
॥ ६९७ ॥ मङ्गिमृदिमण्डिकुण्डिकन्दिभ्योऽलच् ॥ २. ३. ९३ ॥
मझ्यादिभ्योऽलच्प्रत्ययो भवति । मङ्गलं भद्रम् ॥ मर्दलः मुरजः ॥
मण्डलं देशः ॥ कुण्डलं कर्णाभरणम् ॥ कन्दलं प्ररोहः ॥
॥ ६९८ ॥ लङ्गेदीर्घश्च ॥ २. ३. ९४ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [भ. २. पा. ३. गोरलपत्ययो दीर्घध भवति । लाङ्गलम् ।। ॥ ६९९ ॥ ऋजनोर्मुक् च ॥ २. ३. ९५ ॥ माभ्यामलच्प्रत्ययो गुक् चागमो भवति ॥ अर्गला परिखा ॥ जङ्गर निर्जलगे देशः ।। ॥ कुकमियमिशमिशकिशबितृपिकुविशलिकलिपलिभ्ये ऽलक् ॥ २. ३. ९६ ॥ कुप्रभृतिभ्योऽलक्मत्ययो भवति। कुवली क्षुद्रबदरी ॥ कमला पमम् ॥ यमलं युगलम् ॥ शमलम् शकृत् ॥ शकलं खण्डः ॥ शवल कल्माषः ॥ तृपला लता ॥ कुवल: प्रवालः । शललम् शलल्यारुहम् । कललं गर्मप्रथमावस्था ॥ पललं भृष्टतिलासतीचूर्णम् ।। ॥ ७०१॥ वृषिपटिदेविकेविवपिचपिभ्यश्चित् ॥ २. ३. ९७ । वृप्यादिभ्योऽलप्रत्ययश्चिद्भवति । वृषलः शूद्र ॥ पटलं छदिः दवलः ऋषिः ॥ केवलम् एकम् ॥ उपल: पाषाण ।। चपळ अस्थिरः ।। ॥ ७०२ ॥ कुगुध्वचिचश्चिवहिदिहितसूकुसिम्यो लः ॥२. ३. ९८॥ कुप्रभृतिभ्यो लप्रत्ययश्चिद्भवति ॥ कबल: ग्रासः ॥ गवलः महिषः धवल: श्वेतः ।। अञ्चलं वस्त्रान्तः ॥ चञ्चल: अस्थिरः ॥ पहल: घना देहली द्वाराधः पट्टः ॥ तरल अधीरः ॥ सरल: अकुटिलः ॥ कोसल जनपदः॥ ॥ ७०३ ॥ मुरलोरलमुसलकुशलकोमलकोहलविरलकेरल- कुन्तलकपिञ्जलकज्जलेजलच्छगलभगलाहलकहलकाहलनाहला नलयुगलपिप्पलादयः ॥ २. ३. ९९ ॥ मुरादयः शब्दाः अलप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मु"बोवलो किन । मुरणः जनपदः ॥ उरल: उत्कटः ॥ मुसेः किच। मुसक ·सु. १००.] दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम् प्रहरणम् ।। कुशेः किञ्च । कुशलः दक्षः ।। कमेरत उच्च । कोमलम् अनठरम् ॥ कुहेर्णिच। कोहलः भरतसूनुः ॥ वर्हिस्वश्च । विरल: असंहतः ॥ किरः केर च । केरला: जनपदः ॥ कनेरत उत् तुक् च । कुन्तला. जनपदः । कंपेरिजः नलोपश्च । कपिञ्जलः गौरतितिरिः ॥ कषीवोजश्च । कज्जलं मषिः ॥ इजलः वृक्षविशेषः ॥ छाभोर्गुईस्वश्च । छगलः छागः ।। भगल: मुनिः ॥ आङि हलौ णिच्च । आहलं विषाणम् ॥ कणेहों वृद्धिश्च । कहल: वाचविशेषः ॥ काहल: तुमुलः ॥ नहेवृद्धिश्च । नाइला म्लेच्छः॥ अनेर्निच्च । अनल: अमिः ॥ युजेर्गश्च । युगलं युग्मम् ॥ पिवः पुः पश्च । पिप्पलः अश्वत्थः । आदिग्रहणात् मुगलपुद्गलादयो भवन्ति । ॥ ७०४ ॥ ऋकृमृवृचषिभ्य आलच् ॥ २. ३. १००॥ ऋप्रभृतिभ्यः आलच्प्रत्ययो भवति । अरालं वक्रम् ॥ करालम् उच्चम् ॥ मरालः हंसः ॥ वरालः वदान्यः ॥ चपाल: यूपकटकः ॥ ॥ ७०५ ॥ तमिविडिमणिकुणिकुलिपलिपश्चिवीझ्यः कालन् ॥ २. ३. १०१ ॥ तम्यादिभ्यः कालन्प्रत्ययो भवति । तमाल: वृक्षविशेषः ॥ विडाल: मार्जारः ॥ मृणालं बिसम् ॥ कुणालं वीरुद्विशेषः । कुलालः कुम्भकारः ॥ पलालः अणुव्रीयादि ॥ पश्चाला: जनपदः ॥ वियाला चारः॥ ॥ ७०६ ॥ कम्पेः नलोपश्च ॥ २. ३. १.२॥ कम्प: कालन्प्रत्ययो नलोपश्च भवति । कपालं घटाबवयवः ।। ॥ ७०७ ॥ भञ्जर्गश्च ॥ २. ३. १०३ ॥ भन्जेः कालन्प्रत्ययो गब्धान्तादेशो भवति । भगालं घटकर्षटम् ।। ॥ ७०८ ॥ सर्तेर्गुक् च ॥ २. ३. १०४ ॥ सर्तेः कालन्प्रत्ययः गुक् चागमो भवति । सृगालः गोमायुः ।।

·सरस्वतीकण्ठामरणम् [अ. २. पा. ३ ॥ ७०९ ॥ स्थालचात्वालकीलालककालहिन्तालवेताल- जम्बालादयः॥२. ३. १०५॥ स्थालादयः शब्दाः कालन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । स्थश्चिब्ध । स्थाला भाजनम् ॥ चतेवुक वृद्धिश्च । चात्वाल: यज्ञगतः ॥ कल ईचातः कीलाळं रक्तम् ॥ कचेर्नु कन्ध । कसलं कलेवरम् ॥ हिंसोस्त च हिन्ताल: वृक्षविशेषः ॥ वियस्तुक् गुणश्च । वेताल: रजनिचरविशेषः । जम्बे लुक् च । जम्बालः कर्दम । आदिग्रहणात् चक्रवालकरवालालवालादयं भवन्ति ।। ॥ ७१० ॥ पतिचण्डिन्यामालञ् ॥ २. ३. १०६ ॥ माभ्यामालप्रत्ययो भवति । पातालं रसातलम् ॥ चण्डाल जनमः ॥ ॥ ७११ ॥ कुटिमहिमिथ्यनिभ्यः किलच् ॥ २. ३. १०७ ॥ एभ्यः किलच्प्रत्ययो भवति । कुटिलं वक्रम् ॥ महिला सी मिथिला नगरी ॥ अनिलः वायुः ॥ ॥ ७१२ ॥ भडिलभण्डिलशण्डिलस्थण्डिलकोकिल- कपिलविचकिलादयः ॥ २. ३. १०८॥ भडिलादयः शब्दाः किलच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। भण्डेलोपश्च भडिल: ऋषिः ॥ भण्डिल, ऋषिः ॥ शमेडक च । शण्डिल: ऋषिः । स्थ न च । स्थण्डिलं बतिशयनवेदिका ॥ कुकोर्गुणश्च । कोकिल: परभृतः ॥ का पश्च । कपिल: मुनिः ॥ विचरकट च। विचकिल: मल्लिकाविशेषः मादिग्रहणात् चण्डिलगोमिलनिकुम्भिलादयो भवन्ति । ॥ ७१३ ॥ हृषिवृतिचटितण्डिशकिशङ्कयुत्कण्ठिम्य उलच् ॥ २. ३. १०९॥ एम्यः उलच्यत्ययो भवति । हर्ष हर्षवान् ॥ वर्तुलं वृत्तम् ॥ घटुरु ·रु. ११०.] दण्डनाथनारायणवृत्तिसहितम् चञ्चलः ॥ तण्डुलः निष्कषो बीयादिः ॥ शकुलः मत्स्यः ॥ शकला क्रीडनशः ॥ उत्कण्ठुल: उत्कण्ठावान् ॥ ॥ ७१४ ॥ निचुलवजुलवकुलतुमुलपृथुलस्थूलविसंस्थु- लादयः ॥ २.३.११० ॥ निचुलादयः शब्दाः उलच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । निजेश्वः किञ्च । निचुल: वन्जुलः ॥ वजेर्नु च । वञ्जुलः निचुलः ॥ वचेः क च । वकुल: केसरः ॥ तमेरुच्चातः । तुमुल: भयानकः ॥ प्रथेः प्रसारणं च। पृथुल: विस्तीर्णः ॥ स्थः किञ्च । स्थूलः पटकुटीविशेषः । वौ ससेस्थुट् च । विसंस्थुल: व्यग्र । आदिग्रहणात् लगुलवल्गुलादयो भवन्ति ॥ ॥ ७१५ ॥ पिञ्ज उलच् ॥ २. ३. १११ ॥ पिञ्ज ऊलच्प्रत्ययो भवति । पिङ्ग्ल: हस्तिबन्धनपाशः ॥ ॥ ७१६ ॥ कुसूलकुकूलदुकूलताम्बूलबल्लूललाफूल- शार्दूलादयः ॥ २. ३. ११२ ॥ कुसूलादयः शब्दाः ऊलच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कसेरत उच्च । कुसूलं कोष्ठम् ॥ कुदुवोः कुट् किच्च । कुकूलः करीषोऽमिः ॥ दुकूलं क्षौम वासः ॥ तमेर्बुक् दीर्घश्च । ताम्बूलम् पूगपर्णचूर्णसंयोगः ॥ बन्धेः लुं बच [[] | पल्लूल: वृक्षविशेषः ॥ लङ्गेर्दीर्घश्च । लालं वालधिः ॥ शृणाते?क् वृद्धिध । शार्दल: व्याघ्रः । आदिग्रहणात् मर्केलवजूलकण्डूलादयो भवन्ति । ॥ ७१७ ॥ महेलच् ॥ २. ३. ११३ ॥ महेरेलच्प्रत्ययो भवति । महेला स्त्री ।। ॥ ७१८ ॥ कटिपटिभ्यामोलः ॥ २. ३. ११४ ॥ आभ्यामोलप्रत्ययो भवति । कटोलः ओषधिः ॥ पटोला ओषधिः ।। ॥ ७१९॥ कपोलकल्लोलककोलमकोलादयः ॥ २. ३. ११५॥ कपोलादयः शब्दा ओलच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। कंपेनेलोपथ ·९८ सरस्वतीकण्ठाभरणम् [म. २. पा. कपोलः वदनैकदेशः ॥ कल्लेश्च । कल्लोल: अमिः ॥ कचिमचोः कम्प ककोल: लताविशेषः ॥ मकोल: सुधाविशेषः। आदिग्रहणात् गण्डोलाद भवन्ति ॥ ॥ ७२० ॥ वले. कलच् ॥ २. ३. ११६ ॥ वले: कलच्प्रत्ययो भवति । वल्कलम् तरुत्वक् ॥ ॥ ७२१ ॥ मिञः खलच्चैच्च ॥ २. ३. ११७ ॥ मित्रः खलच्प्रत्ययः चकारात् कलच्च । एकारश्चान्तादेशो भवति मेखला गिरिनितम्बः ॥ मेकल, नर्मदाप्रभवोऽद्रिः ॥ ॥ ७२२ ॥ श्री नुं हस्वश्च ॥ २. ३. ११८ ॥ शृणोतेः खलच्प्रत्ययो - हस्वश्च भवति । शृङ्खला लोहरज्जुः ॥ ॥ ७२३ ॥ शमिकमिभ्यां बलच् ॥ २. ३. ११९ ॥ आभ्यां बलच्प्रत्ययो भवति । शम्बलम् पाथेयम् ॥ कम्बर प्रावारः॥ ॥ ७२४ ॥ डुकुटिकशिशालिभ्यः क्मलच् ॥ २. ३. १२० । एभ्यः क्मलच्प्रत्ययो भवति । डुमलम् जलम् ॥ कुट्मलम् मुकुलम् कश्मलम् मलिनम् ॥ शाल्मल: वृक्षविशेषः ॥ ॥ ७२५ ॥ वतेः सलक् ॥ २. ३. १२१ ॥ वतेः सलक्प्रत्ययो भवति । वत्सलः गोमान् ॥ ॥ ७२६ ।। शोङो वलञ्बलनौ ॥ २. ३. १२२ ॥ शीडो वलञ्वलनौ प्रत्ययौ भवतः । शैवालं अवका ॥ शैवलं तदेव ।। ॥ ७२७ ॥ तुल्वलेल्वलपल्वलादयः ॥ २. ३. १२३ ॥ तुल्वलादयः शब्दाः वलञ्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। तुलीलिपलीना

·सू. १२४.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
णिलुक् च । तुल्वलः ऋषिः ॥ इल्वलः असुरः । इल्वलाः तिसः
मृगशिरस्ताराः ॥ पल्वलम् जलाशयः । आदिग्रहणात् शाद्वलादयो भवन्ति ।
॥ ७२८ ॥ शृमृहसिम्यो वः ॥ २. ३. १२४ ॥
एभ्यो वप्रत्ययो भवति । शर्वः शिवः ॥ सर्वः स एव । हस्वः
॥ ७२९ ॥ उर्धश्च ॥ २. ३. १२५ ॥
उर्द माने" इत्यस्माद्धातोः वप्रत्ययो धकारश्चान्तादेशो भवति ।
ऊर्जा ऊर्चवर्ण ॥
॥ ७३० ॥ गन्धेररक् च ॥ २. ३. १२६ ॥
गन्धेर्वप्रत्ययोऽरक् चागमो भवति । गन्धर्वः देवविशेषः ।।
॥ ७३१ ॥ इण्शीझ्याशालापदिभ्यो नित् ॥ २. ३. १२७ ॥
एभ्यो वप्रत्ययो निद्भवति । एवः केवलः ॥ शेवः सुखकृत् ॥ श्यावः
कपिशः ॥ शावः अर्भकः ॥ लाव: पक्षी ॥ पदः वायुः ॥
॥ ७३२ ॥ इष्वनिघृष्वरिष्वलिष्वादयः ॥ २. ३. १२८ ॥
इष्वादयः शब्दाः वप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । इपिवृषिऋषीणां किन्छ ।
इवः आचार्यः ॥ निघृष्यः निकषः ॥ रिष्वः हिंसः ॥ लषेरिचोपघायाः ।
लिष्वः लम्पटः । आदिग्रहणात् वृष्वादयो भवन्ति ॥
॥ ७३३ ॥ अनुघुषिलटिखटिकणिविलिनलिशलिखलिभ्यः
कन् । २. ३. १२९ ॥
अशूपमृतिभ्यः कन्प्रत्ययो भवति । अश्वः तुरगः ॥ खुवः हवन-
भाण्डम् ॥ पुष्वः निवृत्तिः ॥ लट्ठा क्षुद्रकटका ॥ खट्वा शय्या ॥ कण्वः
मुनिः ॥ विल्वः मालरः ॥ नल्वः भूमानविशेषः ॥ शल्वाः क्षत्रियाः ॥
खल्वः इतिः। खल्वम् निमम् ॥
॥ ७३४ ॥ शीङापो हुस्खश्च ॥ २. ३. १३० ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम्
[अ. २. पा.३
आभ्यां कन्प्रत्ययो इस्वश्च भवति । शिवः शंभुः । शिवा हरीतकी
अवा देवयूथम् ॥
॥ ७३५ ॥ यसेहं च ॥ २. ३. १३१ ॥
यसेः कन्प्रत्ययः हश्चान्तादेशो भवति । यहा बुद्धिः ।।
॥ ७३६ ॥ लिहेर्जिह च ॥ २. ३. १३२ ॥
लिहेः कन्प्रत्ययो जिह चादेशो भवति । जिहा रसना ॥
॥ ७३७ ॥ न भुवो डित् ॥ २. ३. १३३ ॥
भवतेनन्युपपदे कन्प्रत्ययो भवति । अभ्वम् अद्भुतम् ॥
॥ ७३८ ॥ कुपिकितिपणिपेलपल्लिवल्लिमालि-
भ्योऽवक् ॥ २. ३. १३४ ॥
एभ्योऽवक्मत्ययो भवति । कुपवः मानम् ॥ कितवः धूर्तः ॥ पण
वाद्यम् ॥ पेलवः कोमलः ॥ पल्लवः किसलयम् ॥ वल्लव: गोपः ॥ मालव
जनपदः॥
॥ ७३९ ॥ कैरवभैरवकैरण्डवादीनवादयः ॥ २. ३. १३५ ॥
एते शब्दाः अवक्मत्ययान्ता निपात्यन्ते । कृमृत्रोः कैमरौ च । कैर
कुमुदम् ॥ भैरवः भर्गः ॥ कृषोऽण्डक् वृद्धिश्च । कारण्डव: जलपक्षी
आकि दीडो नुट् च । अदीनवः दोषः । आदिग्रहणात् कोदवकोटवबटवादर
भवन्ति ॥
॥ ७४०॥ शृणोतेरावः ॥ २. ३. १३६ ॥
शृणोतेरावप्रत्ययो भवति । शराव: वर्धमानकः ।
॥ ७४१ ॥ प्रथेः षिवन् पृथ च ॥ २. ३. १३७ ॥
प्रथेः षिवन्प्रत्ययःपृथ चादेशो भवति । पृथिवी भूः ॥
॥ ७४२ ॥ अमेरीवः ॥ २. ३. १३८ ॥

·स. १३९.]
दण्डनाथनारायणवृत्तिसहितम्
अमेरीवप्रत्ययो भवति । अमीवा ऋमुक्षाः ॥
॥ ७४३ ॥ ग्रसेर्डित् ॥ २. ३. १३९ ॥
प्रसेरीवप्रत्ययो डित् भवति । ग्रीवा कन्धरा ॥
॥ ७४४ ॥ कुदापाभ्यः शः ॥ २. ३. १४०॥
एभ्यः शप्रत्ययो भवति । कोशः सारः ॥ दाशः कैवर्तः ॥ पाशः
बन्धनम् ॥
॥ ७४५ ॥ वृभृवम्यमिकुभ्यः शक् ॥ २. ३. १४१ ॥
वृप्रभृतिभ्यः शक्प्रत्ययो भवति । वृशम् शृङ्गिबेरम् ॥ भृशम् अत्यर्थम् ।।
वंश: वेणुः ।। अंशः भागः ॥ कुशः दर्भः ।।
॥ ७४६ ॥ कलेरशच् ॥ २. ३. १४२ ॥
कलेरेशच्प्रत्ययो भवति । कलशः कुम्भः ॥
॥ ७४७ ॥ इणस्तुट् च ॥ २. ३. १४३ ॥
इणोऽशच्प्रत्ययः तुट् चागमो भवति । एवः अश्वः ॥
॥ ७४८ ॥ पलेराशच् ॥ २. ३. १४४ ॥
पलेराशचप्रत्ययो भवति । पलाशः ब्रामवृक्षः ॥
॥ ७४९ ॥ कनेरी चातः ॥ २. ३. १४५॥
कनेराशचमत्ययः । अकारस्य ईकारादेशो भवति । कीनाश:
यमः॥
॥ ७५० ॥ कणिकुलिवलिबलिभ्यः किशच् ॥ २. ३. १४६ ॥
कण्यादिभ्यः किशचप्रत्ययो भवति । कणिशं सस्यमञ्जरी ॥ कुलिशं
वज्रम् ॥ बलिशं यत्तस्थित्वा मृगा व्यापाद्यन्ते ॥ बलिशं मत्स्यग्रहणम् ॥
॥ ७५१ ॥ तिनिशेतिशबालिशादयः ॥२. ३. १४७ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणम् [अ. २. पा. ३ तिनिशादयः शब्दाः किशच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । तनोतेरिचातः । तिनिशः वृक्षः ॥ इतिशः मुनिः ॥ बलेर्वृद्धिश्च । बालिशः मूर्खः ।। ॥ ७५२ ॥ अर्तेः पिशन् ॥ २. ३. १४८ ॥ अर्तेः पिशन्प्रत्ययो भवति । अर्पिशम् अग्रमांसः ॥ ॥ ७५३ ॥ अङ्किमस्जिभ्यामुशच् ॥ २. ३. १४९ ॥ आभ्यामुशच्प्रत्ययो भवति । अडशः सृणिः ॥ मग्गुशः नकुलः । ॥ ७५४ ॥ युमाभ्यां षः॥ २. ३. १५० ॥ आभ्यां षप्रत्ययो भवति । योषा स्त्री॥ माषः धान्यविशेषः । ॥ ७५५ ॥ स्लुमूभ्यां कित् ॥ २. ३. १५१ ॥ आभ्यां षप्रत्ययः किद्भवति । स्नुषा पुत्रवधूः ॥ मूष हेमावपनादिः ॥ ॥ ७५६ ॥ कलेर्मषक् ॥ २. ३. १५२ ॥ कलेर्मषक्प्रत्ययो भवति । कल्मषम् पापम् ॥ ॥ ७५७ ॥ कुलेश्व माषक् ॥ २. ३. १५३ ॥ कुलेश्च माषक्मत्ययो भवति । कल्माषः वर्ण: ॥ कुल्माषः अर्धस्वि समाषादिः॥ ॥ ७५८ ॥ जलेराषः ॥ २. ३. १५४ ॥ जलेरापप्रत्ययो भवति । जलापं जलम् ॥ ॥ ७५९ ॥ अविमह्योष्टिषच् ॥ २. ३. १५५ ॥ आभ्यां टिषच्प्रत्ययो भवति । अविषः समुद्रः। अविषी गहा महिषः सैरिमः । महिषी रानपत्ली ।। ॥ ७६० ॥ रुहेवृद्धिश्च ॥ २. ३. १५६ ॥ रुहेष्टिषच्यत्ययो वृद्धिश्च भवति । रौहिषः तृणजातिः । रौहिषी दूर्वा

·सू. १५७.]
दण्डनायनारायणवृत्तिसहितम्
१०३
॥ ७६१॥ तवेर्णिहा ॥ २. ३. १५७ ॥
तवेष्टिपच्प्रत्ययो णिद्वा भवति । तविषं जलम् ॥ ताविषं तदेव ॥
॥ ७६२ ॥ नजि व्यथेः ॥ २. ३. १५८ ॥
व्यथेनंन्युपपदे टिपच्प्रत्ययो भवति । अव्यथिषः सूर्यः। अव्यथिषी
पृथिवी ॥
॥ ७६३ ॥ कलेवुगिच्चोपधायाः ॥ २. ३. १५९ ॥
कलेष्टिषच्प्रत्ययो वुगागमः उपधायाश्चकारादेशो भवति । किलिषं
पापम् ॥
॥ ७६४ ॥ कृतृभ्यामीषन् ॥ २. ३. १६० ॥
आभ्यामीषन्प्रत्ययो भवति । करीषं शुष्कगोमयरजः ॥ तरीषं
पूवः ॥
॥ ७६५ ॥ ऋजिशपभ्यः कित् ॥ २. ३. १६१ ॥
ऋज्यादिभ्यः ईषन्प्रत्ययः किद्भवति । ऋजीपः अवस्करः॥ शिरीषः
वृक्षः ॥ पुरीषं शकृत् ॥
॥ ७६६ ॥ उषेर्नक लोपश्च ॥ २. ३. १६२ ॥
उपेरीषन्प्रत्ययः नक् लोपश्चागमो भवति । उष्णीषम् मुकुटम् ।।
॥ ७६७ ॥ अमेवरट् च ॥ २. ३. १६३ ॥
अमेरीषन्पत्ययो वरट् चागमो भवति । अम्बरीषं प्राष्ट्रम् ॥
॥ ७६८ ॥ ऋपृकुपिहपिनहिकलिभ्य उषन् ॥ २. ३. १६४ ॥
एभ्य उपन्प्रत्ययो भवति । अरुषं व्रणः ॥ परुषः कलुषः ॥
कल्पुषः क्रियानुगुणः ॥ हपुषा ओषधिः ॥ नहुषः राजा ॥ कलुषः
अस्वछः॥
॥ ७६९ ॥ पुरः किच्च ॥ २. ३. १६५॥

·१०४
सरस्वतीकण्ठाभरणम्
[म. २. पा.
पिपरुषन्प्रत्ययः किद्भवति । पुरुषः ।।
॥ ७७० ॥ जपकमञ्जिपीयिहन्यङ्गिगण्डिभ्य
ऊषन् ॥ २. ३. १६६ ॥
जप्रभृतिभ्यः ऊषन्प्रत्ययो भवति । जरूषः आदित्यः ॥ पर
वृक्षविशेषः । करूषः काष्ठम् ॥ मञ्जूपा कोष्ठकम् ॥ पीयूषम् अमृतम
हनूषः राक्षसः ॥ अषः बाणः ॥ गण्डूषः द्रवकवलम् ॥
॥ ७७१ ॥ यूषभूषार्कलूषकारूषकोरदूषाटरूष-
शैलूषादयः ॥ २. ३. १६७ ॥
यूषादयः शब्दाः ऊषन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ने। युशुवोर्दिछ । यू
पेयविशेषः। शुषः पलम् ॥ अर्के लट् च । अर्कलुषः ऋषिः ॥ कृषो वृद्धिक
कास्पाः जनपदः ॥ कुरेरदुट्च । कोरदूषः कोद्रवः ॥ आटेररट् च
आटरूपः पाशः ॥ शलेरेश्चातः । शैलुषः नटः। आदिग्रहणात् ऊषप्रत्यू
भ्यूषादयो भवन्ति ॥
॥ ७७२ ॥ कश्यशिपचिमुचियजिहनिकमिवदि-
वामान्माभ्यः सः ॥ २. ३. १६८ ॥
कश्यादिभ्यः सप्रत्ययो भवति । कक्षः गहनम् ।। अतः विभीतकादिः
पक्षः अर्धमासः ॥ मोक्षः अपवर्गः ॥ यक्षः गुह्यकः ॥ हंसः मरालः ॥ कं
हिरण्यम् ॥ वत्सः तर्णकः ॥ वासा आटरूषकः ॥ मांस पिशितम् ॥ मार
चैत्रादिः॥
॥ ७७३ ॥ प्लुषेरच्चोपधायाः ॥ २. ३. १६९ ॥
प्लुपेः सप्रत्ययः उपधायाश्चाकारान्तादेशो भवति । सः वृक्ष
विशेषः ।।
॥ ७७४ ॥ ऋचिरिषिकृतिवृश्चिशधिभ्यः
कित् ॥ २. ३. १७० ॥

·द. १७१.] दण्डनावनारावणवृतिसहितम् १.५ ऋच्यादिभ्यः सप्रत्ययः किद्भवति । ऋशं नक्षत्रम् ॥ कपिरकादित्वा- खत्वेन लिला ॥ कृत्सः मुनिः ॥ वृक्षः पादपः ॥ शीर्ष शिरः ॥ गुत्स: गृघ्नुः॥ ॥ ७७५ ॥ अमेनित् ॥ २. ३. १७१ ॥ अमेर्धातोः सप्रत्ययो निद्भवति । अंस: बाहुमूर्षा ॥ ॥ ७७६ ॥ उन्देर्नलोपश्च ॥ २. ३. १७२ ॥ " उन्दी क्लेदने" इत्यस्माद्धातोः नित् , नकारलोपचास्य भवति । उत्स: जलम्॥ ॥ ७७७ ॥ पन्यल्यवरन्धिरभिचमिचटयतितमियुभ्योऽसच् ॥ २.३.१७३ ॥ पन्यादिभ्योऽसच्प्रत्ययो भवति । पनसः वृक्षविशेषः ॥ अलस: अनुधमः ॥ अवसं पाथेयम् ॥ रन्धसः अन्धजातिः ॥ रभसः उद्धर्षः॥ चमसः सोमपात्रम् ॥ चटसः चर्मपुटम् ॥ अतसी धान्यविशेषः ॥ तमसा नाम नदी ।यवसः अश्वादिषासः ॥ ॥ ७७८ ॥ वेतसतामरससारसादयः ॥ २. ३. १७४ ॥ वेतसादयोऽसच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । वियस्तुट् च । वेतसः वानीरः ॥ तमेरः वृद्धिश्च । तामरसं प ॥ सर्तेर्णिच । सारसः पक्षिविशेषः ।। आदिग्रहणात् उरसपुल्कसादयो भवन्ति ।। ॥ ७७९ ॥ पीडो नसक् ॥ २. ३. १७५ ॥ पीडो नसक्मत्ययो भवति । पीनसः श्लेष्मन्याषिः ॥ ॥ ७८० ॥ कृपियुवलिन्य आसः ॥२. ३. १७६ ॥ कृपादिभ्यः आसप्रत्ययो भवति । कर्पास: पित्तप्रकृतिः ॥ यवास: दुरालमा ॥ वलासः श्लेष्म ॥ ॥ ७८१ ॥ किले कित् ॥ २. ३. १७७ ॥ १४

·सरस्वतीकण्ठामरणम्
[म. २. पा.
किलेरासप्रत्ययः किद्भवति । किलासं सिमम् । किलासी पा
खर्परः॥
॥ ७८२ ।। कुरः पासः॥ २. ३. १७८ ॥
"कुर शब्दे" इत्यस्मात् पासः प्रत्ययो भवति । कूर्मा
कन्चकम् ॥
॥ ७८३ ॥ पटिवीभ्यां टिसडिसचौ ॥ २. ३. १७९ ॥
आभ्यां टिसडिसचौ प्रत्ययो भवतः । पटिसम् मायुषविशेषः ॥ वि
मृणालम् ॥
॥ ७८४ ॥ तालेरीसच् ॥ २. ३. १८० ।।
तालेरीसच्प्रत्ययो भवति । तालीसं गन्धद्रव्यम् ॥
॥ ७८५ ॥ त्रपेरुसच् ॥ २. ३. १८१ ॥
अपेरुसच्प्रत्ययो भवति । पुसी। विधानसामर्थ्यात् पत्वं ।
भवति ॥
॥ ७८६ ॥ अलेरम्बुसः ॥ २. ३. १८२ ॥
अलेरम्बुसप्रत्ययो भवति । अलम्बुसः यातुधानः । अलम्बुस
नामौषधिः ॥
॥ ७८७ ॥ लूझो हः ॥ २. ३. १८३ ॥
ललो हः प्रत्ययो भवति । लोहः सुवर्णादि ।
॥ ७८८ ॥ हिंसेः कित् सिं च ॥ २. ३. १८४ ॥
हिंसेः हः प्रत्ययः कित् सिं चास्यादेशो भवति । सिंहः मृगराजः ।।
॥ ७८९ ॥ कलेरहः॥ २. ३. १८५॥
कोरहः प्रत्ययो भवति । कलहः युद्धम् ॥
॥ ७९० ॥ अनेरोकहः ॥ २. ३. १८६ ॥

·स. १८७.] दण्डनायनारायणचिसहितम् १०७ अनेरोकहः प्रत्ययो भवति । अनोकहः वृक्षः ॥ ॥ ७९१ ॥ कटेराहः ॥ २. ३. १८७ ॥ कटेराहः प्रत्ययो भवति । कटाहः लोहादिपात्रम् ॥ ॥ ७९२ ॥ निरिण उहक् ॥ २. ३. १८८ ॥ इणो नियुपपदे अहक्प्रत्ययो भवति। निएंड: सौधादिकाष्ठनिर्गमः ॥ ॥ ७९३ ॥ दस्त्यूहः ॥ २. ३. १८९ ॥ दस्त्यूहः प्रत्ययो भवति । दस्त्यूहः पक्षिविशेषः ॥ ॥ ७९४ ॥ वलेरक्षन् ॥ २. ३. १९० ॥ वलेरक्षन्प्रत्ययो भवति । वलक्षः शुक्लः ॥ ॥ ७९५ ॥ लाक्षाद्राक्षामिक्षादयः ॥ २. ३. १९१ ॥ लाक्षादयः शब्दाः अक्षन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । लसेरा च । लाक्षा जतु ॥ रसेट् च । द्राक्षा मृद्वीका ॥ आडि मृजेष्टिलोपः प्रत्ययादेरिख । आमिक्षा हविविशेषः । मादिग्रहणात् चोक्षपीयूक्षादयः ॥ इति श्रीदण्डनाथनारायणभट्टविरचितायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य वृत्तौ सहृदयहारिण्यां द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः

·No text on this page.

·INDEX OF SŪTRAS अग्यसि महिमस्जि अश्विवि अशिजसि अजितषि अच: अजिबू अजेस्तृणे अज्यतिम्यां अश्वच भन्नेः अडो लश्च अणध अतेरिथिः अतेर्षध अदि भुवो मदेनु अर्मेट अदेः क्रिये अनसि वहेः अनिकाभ्यां अनेरोकहः भनेत्ि २. ३. ४० अपदुस्सु २. ३. ११९ अमौ यामा २. १. २२४ अप्रेरमुः २. १. २३१ अमिकमि २. २. १२४ अमिचिमिदि २. १. १५२ अमियजि २. १. ५६ अमेरतिः २. २. २०३ अमेरीवः २. १. १६९ अमेणुः २. २. ८२ अमेणिद्वा २. १. ७८ अमेर्नित् २. १. ११७ अमे क् २. १. ८ अमेवरट २. १. २०४ अर्चिरुचि २. १. २८३ अर्जेः ऋज २. २. १४५ अतिकशि २. १. ३४२ अर्तिपृवपि २. १. २१३ अर्तिबुदोः २. १. २२७ अतीरिस्तु २. १. ३४९ अर्तेरबिच २. ३. ६६ अर्तेरन्यत् २. ३. १८६ अर्तेरुच्च २. २. ३५ अतेरूच २. ३. ३० अर्ते क्षिनक २. १. ३६ २. १. १९६ २. १. ८६ २. १. ८५ २. ३. ८३ २. ३. ८६ २. १. १९१ २. ३. १३८ २. १. ४५ २. २. २२० २. ३. १७१ २. १. ३३२ २. ३. १६३ २. १. ३११ २. १. १६ २. १. ८४ २. १.३१६ २. २. १७२ २. २. २४० २. १. २१७ २. ३. १९ २.१.३३३ २. १. २२० २. १. २९५ मन्चरन्त्र ·अर्तेः पिशन् अबंजिकृत अयवि अलशलोः अलिकलि अलितलि मलिपुलि अलिशलि अलेरम्बुसः भवतेमिः भवतेईस्वः अवितृस्तृ अविभूभ्यां अविमयोः [२] २. ३. १४८ असेलन् २. २. १९९ अंहिकुण्ठि २. १. ४९ आङि च णित् २. २. २२१ आडि शुषेः २. २. १५ आडि स्काये: २. २. २०७ माडेरुपक् २. २. १६८ आण्डेरण्ड २. १. १६८ मापो २. ३. १८२ आपो हस्वश्व २. १. ३०२ आपो हस्वश्च २. २. २४५ आपो हस्वो २. १. २४२ आपः किन् २. १. १९८ इगुपधात् २. ३. १५५ इडावत्सरः २. २. १५२ इणस्तु च २. २. २४९ इणो णित् २. २. २३ इणो दमिक् २. ३. ८८ इणो नुट् च २. ३. १२९ इणः कित् २. १. २२१ इण पूभ्यां २. २. १८६ इण्मीकापा- २. १. १०० इण्विषि २. २. २१६ इण्शीद २. १. २३८ इनुर्वि २. १. १३ इन्धेर्नलोपट २. २. ५१ इषिमिदि २. १. २०१ इषिरुचि २. १. ३२१ इरुषक् २. ३. ५३ २.१.१५७ २.१.२८७ २.१.२१५ २. २. १५. २. २. २१५ २. २. ११७ २. १. ६० २. १. १४१ २. २. १६४ २. १. ३४१ २.१.२९८ २. १. १५९ २. ३. ७१ २. ३. १४३ २. १.३१७ २. १. ३०० २.१ ३२९ २. २. २२८ २. ३. ६७ २.२. २ २.१.३४३ २. ३. १२७ २. २. १२२ २.१.३४० २. १. १९ २. ३. १६ अवे भूभः अवेर्षध अशिकशोः अशिवहि असुप अशे रश च भशे रश च अशे रुट् मशेरूपच मशेर्नित् मशेर्नुम् अमोतेर्डित् असिसज्यसिभ्यः मसुन् २. २. १७७ ·इषेः कित् इष्यसिभ्यां इष्वनिष्व ईडेरबिडि उचिकुसि उचेचक् उदके उदके श्वेः उदिगायश्च उदिरुचि उन्देरि उन्देर्नलोपश्च उन्देर्नलोपश्च उमे द्वत्रौ उधश्च उषिकुषि उषिकुषि उषिखनि उपिरजि उपिशुषि उपेरविः उषेच [३] २. २. १६ ऋच्यलि २. २. ३८ ऋजनोगुक् २. ३. १२८ ऋजिशपभ्यः २. १. २५६ ऋतृस २. २. १४३ ऋतेरं २. २. ७४ ऋकृषि २. १. ३३५ ऋषितनि २. १. २६३ ऋषिवृषिभ्यां २. १. १४१ एतेस्तदिः २. २. १० एधिवहोः २. १. ११ और्वेरा २. २. १८७ क उम्भक २. ३. १७२ ककिमकिभ्यां २.१.१५४ ककुप् २. ३. १२५ ककेरुदन् २. २. १५३ ककेरुमः २. २. २१० कच्छगुलुच्छ २. ३. ७९ कटिपटि २. १. ३२४ कटेराहः २. २. १७९ कटेर्नु २. १. २०५ कठिचकिभ्यां २. १. ३२६ कणिकुलि २. ३. १६२ कदेर्णित २. १. २४ कनेरी चातः २. ३. १०० कनेरीनकः २. १. २६ कन्दरतः २. ३. १७० कपोलकल्लोल २. ३. ३१ कफ ईले: २. २. १९ २. ३. ९५ २. ३.१६१ २.१.२१२ २. १. १२६ २. ३. १६४ २. ३. ७२ २. २. २३१ २. १. २७१ २. १. ६५ २. १. १०१ २. २.२३८ २. २. १६७ २. १. २९९ ९ २. २. १७१ २. २. २३५ २.२. ८५ २. ३. ११४ २. ३. १८७ २. २. २. ३. ६२ २. ३. १४६ २.२.२२४ २. ३. १४५ २. २. ३६ २. १. १०३ २. ३. ११५ २. १. १२१ उपेनक् लोपश्च ऊणों ऋकृमृवृ ऋक्षेरो ऋचिरिषि ऋच्छेररः ·कमण्डलु कमितमि कमितिम्योः कमिमनि कमेरत उच्च कम्पेरोतो कम्पः नलोपश्च करोतेरोट कर्केरारुः कलिस्फुलिभ्यां कलेरविः करशच कलेरहः कलेरेवरः कर्मषक् कलेवुगिच्चोपधायाः कवेरचच् कशेरत कश्यशिपचि कषिकुलि कडित् कपेश्छ कसिपद्यति कसेरुवातः कसेरुवातः कायः कि: किसिमृजिभ्यां किमि [] २. १. १०६ फिरतेराटक २. २. ६६ किले: कित् २. २. २२ किसलय २. १. ५८ कीकट २. ३. ४४ कीचकार्मक २. २. १४९ कुकमियमि २. ३. १०२ कुकेः कुक् २. २. १११ कुगुध्वञ्चि २. १. १०० कुडो यषुट् २. २. ६३ कुचित्रोः २. २. ३२ कुटजोटन २. ३. १४२ कुटिमहि २. ३. १८५ कुटयति २. ३. ७५ कुतुस्तूयि २. ३. १५२ कुथरुमक् २. ३. १५९ कुदकुकोः २. २. ७५ कुदापाभ्यः २. ३. ६३ कुपिकिति २. ३. १६८ कुपेढुक् २. ३. ८ कुरः पासः २. २. १४७ कुरुवृषि २. १. ११२ कुलिमयिभ्यां २. १. ११६ कुलेरिजक् २. २. २३९ कुलेच माषक् २. २. २५३ कुवश्चट् २. १. १७३ कुवोऽन्ध २. ३. ११ कुवो बुक् २. १. ३ कुशिविशिभ्यां २. २. ९९ २. ३.१७७ २. ३. २. २. ९८ २. २. ११ २. ३. ९६ २. २. २३६ २. ३. ९८ २. १.१८७ २. १. १९. २. २. ९२ २. ३. १०७ २. १. ९९ २. २. ४ २. २.२५२ २. २.२५४ २. ३. १४० २. ३.१३४ २. १. २२९ २. ३. १७८ २. २. ६१ २. २. १४८ २. २. ८९ २. ३. १५३ २. २. ७१ २. २. १७४ २. २. ८८ २.१.२२८ ·[५] कुहेः कित् कृकणकुण कुकदिकडि कृके वचः कृमध कृपश्चुक् कुमोऽसन् कृमो मु च कृमोऽम्मच कृषः कतुः कृनः कन्धुक् हवः कित् कृतिमिदि कृतकृपिभ्यः कृतेः कतयोः कृतेः कूच्छौ कृपियुवलि कृपिविषि कृविमदि कृवापानि कृविलि छातृस्यनि २.३.११२ समू २. २. २४ कृसमृद २. २. १२६ कृस्वृति २. २. २२३ कृढभ्यां २.१. २. २. ७३ कृगृश २. ३. ५६ कृगश्चति २. २. ९० कृमोरुध २. ३. १२ कृतभ्यामीषन् २. २. २३२ कृपवनि २. १. ६४ कृशवलि २. १. १२२ कुशवसि २. ३. १२ कृशशोडी २. २. ३७ के शीडो २. २. १०३ कैरवभैरव २. १. १७ कैशीशमि २. ३. २८ कौतेरियः २. ३. १७६ कौतेडिखिः २. २. १२७ कौतेडिमिः २. ३. ५१ को रुण्टि- २.१. १ क्यजिमामब २. २. १३७ क्रमितमि २. २. १८२ क्रमेरेलकः २. २. २०८ क्रमः क च २.१. ८० क्रमेः क्रम् २. १. ११० कोहोरो २. १. २१४ क्षणेर्दयिः २. २. ९७ सदेर्युक्ते २.२. २. २. ११६ २. २. २. १. ५७ २. ३. ३५ २.१.१५६ २. ३. ७३ २. १. २३ २. ३. १६. २. २. १९० २.२.२२९ २.१.१६६ २. ३. ४८ २.१.११९ २. ३. १३५ २.१. ३८ २. ३. ११ २. १. १७६ २. १. ३०१ २. २. ८ २. ३. ६८ २. १. १६१ २. २. ३३ २.२. ७६ २. २. २५ २. २. ३० २.१.२२३ २.१.१४८ कुशेः कृषिचमि कृपरादेव १५ ·क्षिपिनदि क्षिपेः कित् खजिवलि खजेरीटः खण्डज्योः खनिकषि खनो खनिखडि खलेरीनन् गन्धेररक् गमेरा च गमेरिनिः गर्डित् गमेः गमः गम्यदिभ्यां गादाभ्यां २.१. ७९ गृमृत्वम्यः २. १. २१६ गपी २. २. १२ गोपादिष्पनेरसिः २. २. १०४ प्रसेरा २. १.१११ प्रसेडित २. १. १५३ ग्रीष्मधर्म २. १. ९९ प्रो णित् २. ३. ५० मो मुटु २. २. १९० ग्लानुभ्यां २. ३. १२६ घण्टाजटा २. ३. ८२ सिल २.१.२८६ धुमधु २. १. २५९ चकिरम्योः २. १. ५० चरसिक् २. १. ७६ चटिकठि २. २. ५५ चण्डिभल्लिम्या २. २. १२९ चतेरन् २. २. २२७ चदेरमसिः २. १. १८८ चपेरेटन् २. २. ८३ चमेल्यातः २. २. ८० चमेलः २. २. २५५ चरेरिटन् २. ३. ३७ चायः २. २. २१७ चिम्योडोंच २. २. २४३ चुलकोल्लक २. २. १६५ चूर्यगिन्यां २. ३. ८५ चेल्सन्योः २. २. १५७ छविस्ववि २. २. ५३ २.१.३०३ २.१.२३९ २.२.२४१ २. ३. १३९ २. २.२१७ २. २. ११० २.१.२६५ २.१.१५१ २. २. ९६ २. २. १३३ २. १. २१० २. ३. २२ २. १. ३१८ २. १. १. २. २. १२ २.१.३०५ २. १. ३४८ २. २. १०९ २. १.१८१ २.१.१०४ २. २. १०१ २.१. ५९ २. २. ८१ २. २. २६ २.१.२०७ २.१. ४२ २.१.२३६ गिरो भन् गरः षुक् गुगन्यदि गुडेलचक् गुपेरुमः गुरेक गुरेः फक् गुसिविलि गुवः कित् गुड़वीपचि ·[७] छदिरहो छित्वरछत्वर बठरपिठर मनिजापुणि मनिमनि जनेरुसिः बनर्षः बनेर्बु बनेः जराजटा जलेरापः जायां मित्रः जीवेरदा- जीवरातुः जीवेरातृकन् जुकिजनि जुकमिरमि जपकमस्ति विशि भ्यां नशस्त झमेशः नमन्ताः टिकेष्टस्तुट् डिण्टन् डिण्डीरवानीर डिमेः कित् कुटिकशि २. १. ३३१ तडेराग २. ३. ७४ तनिमनि २. ३. ३९ तनिमलि २. ३. ३ तनिमूह २. १. ८७ तनेरनश्च २. १. ३१५ तनेडिथिः २. २. ६८ तनेः २. १. १२० तनेर्यक् २. १. ९५ तमिविडिमृणि २.१. ४ तम्यर्दिजीनां २. ३. १५४ तरतेराः २. १. १३९ तरतेः २. १. ८१ तलिमलि २. १. ६७ तवेणिद्वा २.२. १ ताडेणिलुक् २.२. ९५ तातवात २. २. ११४ तालेरीसच् २. ३. १६६ तिजियुजि २. २. १३८ तिनिशेतिश २. २. १६२ तुम्बेः २. १. २३५ तुल्वलेल्वल २. २. ९३ तुवः कित् २. २. ११५ तुषिकुठिभ्यां २. २. २३४ तद्रोः २. २. १०२ त्यजितनि २. ३. ५० पेरुसन् २. २. २५१ त्रादिभ्य उत्रः २. ३. १२० नोरथ २. २. ५८ २. १. ५१ २. ३. २. २. १३१ २.१.२४८ २.१.२०३ २.१. ७७ २. २. ६६ २. ३.१०१ २. ३. २६ २. १.१.९ २.१.१५८ २. ३. ५८ २. ३. १५७ २.१.२६२ २.२.१३४ २. ३. १८० २. २. २४४ २. ३. ११७ २. १. १०२ २. ३. १२३ २.१.२४६ २. ३. ४३ २. १. ११३ २. १. २७० २. ३. १८१ २. ३. ८९ २.१.

·[८] विपदवताया दभिमुमो दमेरुनसिः दमेदों हुण्डक दमेलोंपश्च दलेरीपः दस्त्यूहः दाणो डिमच् दामाभ्यां दिवेडिविः दिवेधी च दिवः दुमिचपोः दुरि दो दुरीणो लोपश्च दुहेरिट कृषिरिषि दृणातेः हणातेः कित् दुदलिभ्यां हस्ना सनि दपुम्यां विन् धुगमिभ्यां धुतेनिंदा- बुद्धभ्यां दुदक्षिम्या धान्ये चापूनस्य २. १. १४७ घुमा गुट् २. ३. १० धूमूह २. १. ३४७ घृषेदिविष २. २. २३७ धृपेषिष २. १. ४६ घेटः २. २. २१४ ध्याप्योः २. ३. १८९ नकुटमकुट २. २. २५० ननि ध्वरे २. १. ७१ नवि नन्देः २. १. ३०६ नबि लम्बेः २. ३. ७८ नषि व्ययः २. १. १२९ ननि सहेः २. १. १२४ नल्यापेः २. २. १०८ न मुवो डित् २. ३. २७ नमेश्चित् २. १. १३८ नमिमनि २. १. १८९ नमेडिचच् २. १. २७४ नमः पश्च २. २. ६९ नहो भश्च २. २. २२६ नावन्चेः २. १. २ निकुरिकुटि २. १. २३४ निचुलवजुल २. १. १५० नितमिशमि २. १. ३१३ निम्बबिम्ब २. १. ३४ निय ऊनक् २. २. १९५ नियो २. १. २. २. १७८ .. २.१.२३३ २.१.१२३ २. २. १२५ २. १. ७३ २. १. २८२ २. २. १०६ २. १. ८८ २. १.१३४ २. १. ११८ २. ३. १५८ २. २. १२१ २. २. १४२ २. ३. १३३ २. १.३३९ २. १. १४ २. २. ७८ २. १. १४० २. १. १६७ २. १. १८ २. २.२२५ २. ३. ११० २. २. २१९ २. २. २२२ २. २. ४९ २. १. १३० २.१.१४३ २. ३. १८८ ९ नियः पुक् निरिण महत ·. निष्कतुरुष्क मीदलिभ्यां नीरमिकुष नुदाशिभ्यां नृतिराधि नौ स्यतेरषद् पचेरियो पटिकव्यसि पंटिवीभ्यां पठेर्णित् पणेरिज्यादेव पतिकठि पतिचण्डिभ्यां पतितमि पतेस्थश्च पनेः पन्यल्यव परमे स्थः परः शुन् पराकोः पलिरुहि पलेराश पाज्यति पाटपनि पाततुदि पातेडुसिन् पातेस्तृजि पातेस्पुट् १६ [९] २. २. ६ पातेः कृषिः २. १. २१९ पारेरजिः २. २. १५१ पाषाण २. १. २७७ पिश्च ऊलच् २. २. १२५ पिनाकपिण्याक २. २. १७५ पिपीलिकैतिक २. १. २२ पिबतेः २. १ १० पिशिमिथिभ्यां २. ३. १७९ पीडो नसक् २. २. १९८ पीङ्कुणि २. १. २५१ पीमृगमि २. ३. ६० पीम्यशि २. ३. १०६ पुरोरेतः २. २. ५९ पुवो नुक् २. १. २९४ पुवो न २. १. ५२ पुरः किच्च २. ३. १७३ पुरः सुट् २. १. २९२ पूडो हस्वच २. १. १०७ प्रपीडोः २. १. ३३ पृपूभ्यां २. २. १४१ पृषिरन्जि २. ३. १४४ पृषेवृद्धिः २.१. २. १. २३२ प्रथेः षिवन् २. २. १५५ प्रीकैपा २. १. ३१९ प्रेस्तुशासि २. १. १३५ प्रे स्थश्च २. १. ३३६ प्रेइनः २.१.२६८ २.१.२४९ २. २. १२८ २. ३.१११ २. २. १४ २. २. १८ २.१.३२२ २.२.२०१ २. ३. १७५ २. २. ११३ २. १. ३७ २.१. ९२ २.१.३४४ २. २. २.२. ५० २. ३. १६५ २. १. २७३ २. ३. ८४ २. २. ८४ २. २. २०६ २. २.१३६ २. १. २११ २. २.२४८ २. ३. १३७ २.१. ४८ २. १. १४५ २.१.२८९ २. १. १७२ ६३ प्रथिचरि ·प्लपिशुषि प्लुपेरख फले क् बकोटामोट बले जुट बहिरहि बहिरहि बाष्पशष्प बुधेश्व वृहिमहि हेः नलोपश्च बेघरं च मलेगश्च भडिलमण्डिल भसेर्गट मातेर्डवतुः [१०] २. १. २३७ भूलो मुल् २. ३. १६९ मृदृशि २. २. २०२ भृमृतृचरि २. २. ११२ भृवृस्तु २. १. ३३७ भूशुभ्यां २. १. १२ अमेईः २. १. ३२ अमेः संप्र २. २. २०९ प्रस्जिगमि २. १. २९१ प्राजेश्व २. १. २५८ मझिमृदि २. १. ३१२ मा लोपश्च २. २. १८० मदेः स्यन् २. ३. १०३ मधूकोलक २. ३. १०८ मनस्तुट् २. १. १८५ मनिन् २. १. २५७ मनेरुच्च २. २. ३९ मन्थाः २. २. २४६ मध्यविन्ध्य २. ३. ९२ मन्मनगहन २. १. २५० मयतेल्ट २. १. १५५ मसेरन् २. १. ८९ मस्नियोः २. १. २८८ महति २. २. १८९ महेरुखास्य २. १. २२२ महेरेलच् २. १. २२५ माडि तुले: २.१.२५३ माछासा २. २. १५९ मानेलोपथ २. २. ६४ २. २. १३५ २.१. २. १. २९७ २. २. ५६ २. १. १२७ २. १. १६५ २. ३. २. १. १३७ २. ३. ९३ २.२.१७६ २. ३. १५ २.२. २९ २. २. ६२ २. १.२८४ २.१.१६२ २. १. २९३ २. ३. ४ २. २. १९२ २. २. ५२ २. ३. ५५ २. १. १०८ २. १. २५ २. २. ४७ २. ३. ११३ २. २. ६५ २. ३. २. १. १३६ मियो द्वे मियः धुक् मिल्लाच्छमल्ल मिषेः कित् भुजः कित् मुजेः भुवध भुवः किता भुवः क्मिन् भूसुभ्यां भृन उच्च भुनधित् १ ·मित्रः खलवैध मुचेर्दकुन्द मुदिखडि मुगुक् मुरलोरल मुर्मुरमुकुर मुरंजक मुषेदीर्घः मुषेः कित् मुहेः खः मृकण्यव मृकणि मृङ इचच् मृङ उतिः [११] २. ३. ११७ यातेः प्रतो २. २. १६९ यापोद्वे २. २. ५४ याहन् २. ३. ३६ युपाभ्यां २. ३. ९९ युमाभ्यां षः २. ३. ५२ युवृषि २. २. ९१ युशुषुवि २. २. १६ युष्यसिभ्यां २. १. १८२ यूषशूषार्कल्प २. २. ४५ योरागूच् २. १. १७७ र युन् २. २. २७ रमेस्तच २. २. ७७ राते? २. १. २६४ रालापाकाभ्यः २. ३. १३ रासदिशकि २. १. ११४ रावासावा २. २. २० रिमिप्रथ्योः २. १. ५३ रुचिभुजिभ्यां २. १. १८६ रुपूभ्यां २.१.२६७ २. १. ३२३ रुहिजीवि २. १. १९७ रुहेवृद्धिश्च २. १. ३२० रेपसेक्णस् २. २. १७० लक्षेमेंट २. १. ६८ लगियो २. ३. १३१ लोदीपंध २. १. ३३८ लोरटि २. १. १३३ लपेरुचन् मृजे लीयर् मृजेः मृद्रीका मृपल्योः यजेस्तिः २.१.२९० २.१.२४४ २. १. २. २. १. १९२ २. ३. १५० २.१.२७५ २. २. ३ २.१.२६९ २. ३. १६७ २. १. १२८ २. २. १८८ २.२. १८३ २.१.१४९ २. २. ३१ २. १. २२६ २. २. १८४ २. १. २८ २. ३. १६ २. १. ९३ २. २.१६१ २. २. १४० २. ३. १५६ २. १.३४५ २.१.२४५ २. २. ११८ २. ३. ९४ २. १. २५१ २. २. ७९ रुवो वा यजेः कध यजेः शच यजोयश्व यमिदमिभ्यां यमेरुन्दन यमेदुक् यमेहं च याते? यातेः ·रूपेः शच लाक्षाद्राक्षा लिहेर्जिह लमोहः लपेष्टः बमीशीद वचेरनुः वचेरच्या वचेः बतेः सहक वन्धेः कूटन् वर्षेरकि: वलिफलोः वोरक्षन् [१२] २. २. २०. वातेत्ि २. ३. १९१ वारी २. ३. १३२ वाविन्धेः २. ३. १८३ विटपविष्टप २. २. ९४ विडूरसिन्दूर २. २. ३४ वितसि २. १. ८२ विदः कित २. ३. १७ विदेः कित् २. १. ७२ विपाशेश्व २. ३. १२१ विपिनेरिण २. २. १०७ वियस्तुट् २. १. १७४ वियो जक् २. १. १५ विशः कित् २. ३. १९० विशेरिपक् २. ३. ११६ वीणास्थूणा २. १. २३० वीपतिभ्यां २. ३. ४९ वृड एन्यः २. १.३४६ वृजिनाजिन २. १. २५२ वृश्चित् २. १. ६२ वृक्षो व्रत २. ३. ६९ वणोतेरुटच् २. १. १९५ वृतृसुकुभ्यः २. १. ३२५ वृधिरुषि २. १. १९६ वृषसाम्यः २. १. २०८ वृभूवम्यमि २. १. ३२७ दृषिपटि २. १. ११५ वेबो डित् २.१.२४३ वेतसतामरस वले: कलच् २. १. १७१ २.१.३०४ २. ३. ३३ २.२.२१२ २. ३. ५९ २. १. १८५ २. २. १६० २. १. २०६ २.१.३०८ २. २. १९६ २. ३. १४ २. २. ८६ २. १.३०७ २.२.२१३ २. २.२१३ २.२.२०५ २. ३. १८ २. २. १९४ २. ३. ८७ २. १. १९४ २. २.१०५ २. २. १६६ २. ३. २९ २.१.२४० २. ३. १४१ २. ३. ९७ २. १. १७९ २. ३. १७४ वल्ल्यति वशिषसि वशेः कनसिः वशेः कित् वसेर्णिद्वा वसेश्व वस्यति वस्यहिभ्यां वहिवसि बहिश्रुभि वहेः सुन च बहो धच वाते प्रमः ·[१३] वेतेर्णिः वौ कसेः वौ रिचेः व्याडनीट व्याषौ व्योमन् रोमन त्रियो हिक् शके ऋतिः शकेरुनः शकेनिः शकेरुन्तः शकेरुन्तिः शदेरू च शपेर्दन शमिकमिभ्यां शमिमनिम्यां शमिषणि शलिपटि शलिमण्डिभ्यां शः सन्वञ्च शातेः शालेराकुः शालेराटुच् शावशेराप्तौ शाशीको शिफाशफ शिविकुटि २. १. १८३ शीडः फट् २. ३. २३ शीपो २. १. १६० शीडो धुक् २. २. ११९ शीडो वलन् २. १. ३३४ शीकुशि २. १. २८५ शीपीङ् २. १. २४१ शीशपि २. १. २६६ शुसिचिमिभ्यः २.२.२०४ शृङ्गाट २. १. २१८ शृङ्गारभृशार २. २. १४६ शृणोतेरावः २. १. २०० शृवृकिभ्यः २. ३. २४ शृपीभ्यां २. २. १६३ शुसृहसिभ्यः २. ३. ११९ शुभसि २.२. ४४ मनि २. २. १२० श्यतेरिच्चास्य २. २. १३ श्रियो डिः २. २. २८ श्रुदक्षिस्पृहि २. १. २१ श्रुयुरुवृज्यसि २. १. ९६ श्रोन हस्वश्व २. १. ४३ शिषः २. १. ५० श्लेष्मातक २. ३. ५४ श्वन्नुक्षन् २. १. २०९ श्वेश्चित् २. २. २१८ पिजेः २. १. ४२ ष्ट्रन् २. ३. ९१ सजुषा २.१.३३० २. ३.१३० २. १. ६९ २. ३. १२२ २. १. २८० २. १. १०५ २. २. १५८ २. ३. ३२ २. २. १०० २. ३. ४५ २. ३. १३६ २. ३. ६४ २. २. ५७ २. ३. १२४ २. १. २७२ २. १. ९८ २. २. ४८ २. १. १८० २. ३. ९ २. २. १८५ २. ३. ११८ २. १. २७ २. २. १३ २.१.२७८ २. १. १७८ २.१. ९७ २. ३. ७६ २. १. ३१० शीलः कन् १७ ·[१] सम्जेषश्च सतेरमूले सनेडखिः सनेत्ि सपूर्वात् सप्यशूभ्यां समिकसेः सर्तेरपः सर्तेर्गुक् सतेर्णित् सर्तेरषच सर्तेरडिः सर्तेरुच सरयूः सव्ये २.३. २ सनेरसुक् २. ३. ६१ सजेः २. १. १७५ सृवृनीभ्यः २. २. २३० सूवृभ्यां २.३. ७० सेरिमब्रट २. २. २७६ स्कन्धमिभ्यां २. २. २१ स्तनिहषि २. २. २११ स्त्यायेर्डित् २. ३.१०४ स्थव २. २. १५४ स्थालचात्वाल २. २. ७० स्थिरस्फिर २. १. २५५ स्थो गुः २. २. ६७ सामदि २. १. ९० स्नुमूभ्यां २. १. १३१ स्पशिप्रस्जोः २. १. ३०९ स्फायितश्चि २. १. ३१४ स्यन्देः २. २. १५६ स्यमयणः २. १. २६० स्यविसिवि २. १. २०२ स्याशक्यमिभ्यो २. १. ६१ सुरिभ्यां २. २. ७२ सुवश्चिक २. १. १३२ हनो जप च २. ३. ३८ हरिमित २. २. १८१ हलिकलि २. ३. ३१ हसिबसि २. ३. ६५ हिदुषोः २. १. ७४ हिंसेः कित २. १. ३१ २. १. २८१ २. २. ६० २. १. ४४ २. २.२३३ २. २. १७३ २. १. ८३ २. ३. ८० २. ३. २५ २. ३. १०५ २. ३. २. १. ५५ २.१.२७९ २. ३. १५१ २. १. ३० २. ३. २१ २. १. २९ २. २. १७ २.२.२४२ २. ३. ९० २. १. ३२८ २. १.२४७ २. २. १९१ २. १. ३५ २. १. १६३ २.२.१३० २. २. १३९ २. ३. १८५ सहेः षष् सहो धच संनिन्यु संश्चत् साररथिन् सितनि सिवेष्टेः सुज्यसेः सुन्दिकन्दि सुवो दीर्घश्व सुसूधागृषि सूपुषिभ्यां सविषि

·[१५]]
हुपूभ्यां
सुयामागु
हुच्छे:
इजनिभ्यां
२. १. १४२ हास्योः
२. ३. ८१ हरुहिपिण्डि
२. २. १३१ हसरुहि
२. १. २९६ हृषिवृति
२. ३. २० हेतुभावयोः
२. २. १४४ हे कित्
२. २. १९३ होड़े
२. ३. ६ हियः
२.१.१६४
२. १. १४६
२. २. ४०
२. १. २६१
२. ३.१०९
२. १. ९१
२. १.
२. १. ७५
२. १. ३९
हल ईतन्
हुविभ्यां
हो दुक
इपिशि

·INDEX OF WORDS मनः II-i-63. मटनिः II-1-212. II-iii-68. भटम्बर:* II-iii-74. II-iii-168. भरविः II-1-236. मक्षिा II-1-238. अम्बर:* II-iii-74. मझोटः II-11-112. मणव: II-1-9. मरण: II-ii-184. भणुः II-1-8. अगस्त्यः II-iii-4. मष्टिः II-1-189. भगारम् II-ii-40. मतसी II-jii-173. माभिः II-i-207. मतिथिः II-i-204. मप्रम् II-ii-29. भत्क: II-ii-2. II-iii-4. मत्न: II-ii-178. II-iii-51. मत्रिः II-1-227. II-iii-149. अथर्वा II-ii-278. मकि II-i-224. मदः II-i-342. मङ्गणम् II-ii-124. मदीनवः II-iii-135. II-iii-40. अदः II-ii-55. माहिराः II-i-345. अद्भुतम् II--145. भगुरिः II-i-231. अनिः II-i-213. II-i-45. अधर्मः II-ii-249. II-iii-166. मध्वर्युः II-i-88. मतिः II-i-224. अश्या II-1-283. मच्छमल: II-iii-92. अनड्वान् JI-i-349. II-ii-83. मनल: II-iii-99. भजगरः II-iii-39. मनिला II-ii-107. भचिनम् II-ii-194. मनीकम् II-11-19. मांजरम् II-ili-47. अनुष्टुप II-1-299. II-i-111. भनेहाः II-1-345. मम्बलम् II-ili-98. मनोकाः II-iii-186. मलि II-i-232. मन्तः II-ii-130. माधिः II-1-78. अन्तरम् II-iii-66. • Words marked with asterisk are found only in the Commentary.

·t९७] मन्त्रम् मन्धः मन्धः मन्नम् मन्यः भप: मपत्यम् भपतु भपूप: मप्ता अन्तुः अप्सराः भन्दः ममिमातिः भाभियाति: अभीक्ष्णम् मभ्यूषः * मनमुः भवम् भमका भमतिः भमत्रम् अमिलातकम् अमीवा II-ii-83. भयः II-i-110. भयुतम् * II-i-342. भरद्धः II-ii-173. मरणिः II.i-10. अरण्यम् II-iii-30. भरतिः II-ii-182. भरविः II-iii-4. भररम् II-i-341. भररित II-iii-4. भररुः II-i-36. अरातिः II-11-216. भरालम् II-i-141. अरुणः II-i-60. मषम् II-1-341. अरुः II-iii-130. मर्क II-i-345. मर्कलुषः II-ii-164. अर्गला II-i-196. अधिः II-i-196. अर्जुनम् II-ii-184. अर्णः II-iii-167. मर्थः II-i-86. अर्पिशम् II-iii-133. अर्बुद II-11-7. अर्मकः II i-191. मर्म II-iii-86. भर्यमा II-ji-43. भर्वा II-iii-138. भशासि II-ii-220. मलक: II-iii-163. भलका II-11-220. मलम्बुल: II-i-85. मला II-i-332. भलस: II-iii-90. मलातम् II-i-343. II-ii-134. II-1-49. II-i-212. II-ii-19. II-i-193. II-i-217. II-iii-38 II-1-230. II-i-99 II-i-195. II-iii-100. II-i1 199. II-iii-164. II-i-326. II-ii-4. II-ii-167. II-iii-95. II-1-311. II-11-203. II-1-305. II-11-153. II-iii-148. II-ii-172. II-ii-11. II-ii-240. II-ii-278. II-1-279. II-i-334. II-i-7. II-ii-7. II-iii-182. II-11-6. II-1ii-173. II-ii-134. भम्बरीषम् भा मम्मः ·tte] मलावू मति: मलिकम् मलिन्दः मलीकम् मल्पम् नवगाथ: भवटः अवरः भवनि: भवन्तिः भवभूथः भवमः भवसम् अविनम् मविष: वीचिः भवी मव्यथितः भशनिः मशित्रम् माशिरः अश्मकाः मक्ष्मन्तक: * मभिः भभु II-i-118. मस्थि II-i-163. भस्मयुः II-ii-15. महन् II-ii-168. महल्या II-11-19. महि II-ii-207. महा* II-ji-157. महा* II-ii-97. अंशः II.i-49. अंशुः II-i-212. मंशुकम् II-i-198. मंस: II-11-152. भालु: II-ii-249. भागन्तुः II-iii-173 भाग: II-ii-193. भागामी II-iii-155. माजिर II-i-177. माटरूप: II-i-242. माह II-iii-158. माणि: II-1-212. भाण्ड: II-iii-88. बादिः II-iii-47. मानक: II-ii:11. माननम् II-11-43. भाप: II-i-224. मामीर II-1-92. मामिक्षा II-iii-129. मात्रः II-ii-121. भानातक: II-ii-276. मायुः II-11:38. भाकर II-ii-185. भाईम् II-i-10. मालवालम् * II-i-153. मालि II-iii-52. भालु II-i-58. भालू II-i-201. II-1-37. II-ii-278. II-iii-4. II-i-157. II-11-247. II-ii 247. II.iii-141. II-1-13. II-ii-23. II-iii-171. II-i-33. II-1-61. II-i-325. II-i-287. II-1-169. II-iii-167. II-i-117. II-1-168. II-ii-117. II-i-169. II-ii-35. II-ii-192. II-i-298. II-iii-50. II-iii-191. II-iii-26. II-ii-43. II-1-317. II-1-116. II-ii-26. II-ii-105. II-1-168. II-i-5. II-1-117. मरका भसनम् मसवः मसिः मसुरः ·[१९] मावसथम् माधी माशु माशुशुक्षणिः भाष्ट्रम् मास्फोता भाहलम् इसबिट इतिश: इध्मम् II-ii-158. उचितम् II-1-310. II-1-1. उटज: II--215. उड II-ii-77. उडपम् II-11-150. उतथ्य: II-ii-99. उत्कण्ठल: II-i-108. उत्सा II-iii-99. उदकम् II-i-256. उदरम् II-iii-67. उदर्कः II-iii-147. उदश्वित् II-1-300. उदुम्बरः II-ii-71. उवाता II-ii-243. उदीयः II-ii-179. उन्दुर II-1-11. उपक: * II-iii-29. उपचाकु. II-ii-218. उपल: II-ii-228. उपवसथम् II-ii-30. उपहरम् II-ii-196. उपहार: II-iii-123. उमा II-ii-46. उरण: II-ii-19. उरबूका II-11-177. उरल: II-1-19. उरस:* II-ii-38. उर: II-iii-128. उस II-iii-45. II-ii-240. उर्वार II-11-155. उलपम् II-i-278. उलूकः II-ii-46. उल्का II-iii-30. उल्वणः II-ii-142. II-11-74. II-ii-92. II-i-26. II-11-215. II-iii-17. II-iii-109. II-ii-172. II-ii-10. II-iii-39. II-ii-6. II-1-263. II-ii-74. II-i-144. II-ii-156. II-iii-52. II-ii-11. II-1-42.. II-ii-97. II-ii-158. II-iii-74. II-ii-74. II-ii-245. II-ii-126. II-11-29. II-iii-99. II-iii-174. II.ii-333. II-1-19. II-i-25. II-i-101. II-ii-212. II-ii-29. II-ii-6. II-ii-126. हरिणम् इस्वतः इषिरा इपीका ईनार.. में उपथम् ·[२०] उशिर उशीरम् उम् उष्णः उष्णीषम् ऊर्णा ऊर्धा कमिः II-11-221. पता II-11-26. पत II-1-346. एतश: II-i-252. पतिका II-iii-49. एनः II-11-210. एच: II-1-324. एधतु: II-ii-79. पर II-11-179. परका II-ii-162. एरण्ड: II-iii-21. पर्वाक: II-11-4. एव II i-345. मोकः II-ii-242. मोजः II-i-24. मोदः II-ii-122. मोतुः II-iii-125. ओदनम् II-i-220. भोम् II-iii-167. मोषधिः II-ii-285. मोष्ठः II-ii-6. ककन्दः II-ii-72. ककुदम् II-ii-19. ककुन्दरी II-ii-34. कफुभः II-ii-161. ककुम: II-i-16. ककोल: II-i-28. II-1-63. II-ii-295. II-ii-231. करणः II-1-159 II-ii-2. II-1-239. कालम् II-ii-11. करगु II-ii-122. II-ii-130. II-1-271. II-ii-143. II-i-18. II-ii-329. II-ii-340. II-1-65. II-iii-29. II-11-11. II-ii-117. II-1-201. II-ii-127. II-ii-345. II-i-326. II-iii-30. II-1-61. II-11-187. II-1-302. II-i-205. II-ii-153. II-11-167. II-ii-171. II-iii-52. II-i-299. II-ii-235. II-jii-115. II-ii-168. II-ii-31. II-11-97. II-ii-124. II-ii-135. II.iii-105. II-i-48. II-ii-85. का* ऋचीकर भाजीप: ऋभुक्षाः ऋषिः पकानसि.

·[२१] कटकम् कटनिः कटित्रम् कटोल: कठाक. कठिनम् कठेर कठोर II.i-112. कन्दर II-iii-99. कन्दलम् II-ii-23. कन्दुकम् II-iii-41. कन्दुरुः II-ii-9. कन्दु II-i-212. कन्या II-iii-187. कपाट: II-i-163. कपालम् II iii-88. कपिः II-i-10. कपिल II.iii-114. कपिलः II-i-40. कपोतः II-ii-194. कपोल: II-jii-60. कफम् II-iii-62. कफेलू II-11-223. कबन्धः II-iii-40. कचरः II-iii-73. कमठ: II-iii 146. कमण्डलु: II-i-177. कमलम् II-ii-27. कम्बलम् II ii-113. कम्यु: II-i-51. कंस: II-iii-112. II-iii-129. करङ्क: II-i-226. करख: II ii-223. करट: II-11-224. करणिः II-iii-38. करण्डम् II-i-35. करभः II-ii-7. करभूर * II-ii-36. करम्ब: II-ii-36. करम्बा: II-i-58. करवालम् * II ii-153. करवीर: II-iii-38. II-ii-93. II-ii-22. I1-1-103. II-1-10. II-ii-1. II-ii-100. II-iii-102. II-1-157. II-iii-99. II-iii-108. II-ii-149. II-iii-115. II-ii-218. II-1-121. II-ii-174. II-ii-38. II-ii-114. II-1-106. II-iii-93. II-iii-119. II--85. II-iii-168. II-ii-7. II-ii-30. II-11-90. II-ii-97. II i-212. II-ii-116. II-ii-229. II-ii-59. II-11-223. II ii-232. II-ii-105. II-iii-50. कणिशम् कणीचिः कण्यः कत्रिः कनकम् कनीनका कनीनिका* कन्या १८ ·[२२] करीषम् करेणु करोटम् कर्कन्धः फकोट: कर्णम् कर्तुः कर्दमः कर्पट: कर्परम् कसः कर्पूर कर्युबारः II-ii-100. कलाय: II-iii:48. फलि II-iii-160. कलिका II-ii-199. कलिका II-ii-166. कलिन्दा II-i-57. कलुषः II-ii-111. कलेवरम् II-ii-97. काका II-1-122. करपुषः II-iii-35. कल्मलीकम् II-ii-4. कत्मषम् II-i-100. कल्माष: II-ii-112. कल्य: II-ii-182. कल्याणम् II-i-230. कलोल: II-1-64. कहारः II-ii-248. कवकम् II-ii-98. कवचम् II-iii-39. कपल: II-iii-176. कविः * II-iii-57. कवियम् II-iii-45. कविर II-iii-51. कर II-i-284. कर II-iii:42. कशाम्ब: . II iii-73. कशिपुः II-ii-97. कशेका II-i-110. कश्मलम् II-ii-30. कश्मीरा: II-iii-86. ऊपाय: II-ii-248. कपिः II-iii-93. कपीका II-ii-32. कस्तूर II-iii.142. काका II-iii-185 करोड II-Iti-8. II-1-163. II-ii 15. II-ii-63. II-ii-168. II-ii-164. II-iii-75. II-ii-4. II-iii-164. II-ii-20. II-iii-152. II-iii-153. II-iii-1. II-1-128. II-iii-115. II-iii-45. II-ii-7. II-11-75. II-iii-98. II-1-152. II-iii-11. II-iii-47. II-iii-56. II-ii-61. II-iii-222. II-i-84. II-i-119. II-iii-120. II-iii-50. II-iii-8. II-1-153. II-ii-19. II-ii.59. II-ii-99. II-11-119. कार कर्षः ·[२३] काकिर काम्यनार: काण्डम् कातरः काननम् कान्तारम् कामिः कारवः कालपाः काशि II-ii-2. किलाट II-i-173. किलासम् II-i-38. किल्विषम् II-ii-171. किशोर II-ii-192. किसरः II-iii-45. किसलयम् II-ii 117. किंशाः II-iii-66. कीकटः II-ii-224. कीचक: II-ii-192. कीट: II-iii-45. कीनाशः II-1166. कीरः II-iii-135. कीतिः II-i-166. कीलालम् II-1-1. कुमा II-iii-167. कुकूल: II-1-166. कुक्कुट: II-11-151. कुक्कुरः II-iii-38. कुक्षिः II-iii-40. कुणः II-i-116. कुक्कुमम् II-iii-99. कुज II-i-236. कुखः II i-176. फुटपः II-ii-128. फुटकर II-11-20. फुटाकुः IT ii-6. कुटि: II-iii-134. कुटिलम् II-i-301. कुडम्बम् II-iii-50. मलम् II-ii-190.5ठार: II-11 99. कुठिः II-ii-137. फुठेर II-1-156. फच्यम् II-ii-103. ऽणपम् II-ii-99. II-iii-177. II-iii-159. II-iii-63. II-ii-72. II-iii-7. II-i-3. II-11-98. II-ii-12. II-11-95. II-iii-145. II-iii-50. II-i-164. II-iii-105. II-ii-236. II-iii-112. II-ii-106. II-iii-52. II-ii-237. II-ii-126. II-ii-254. II-11-66. II-ii-88. II-ii-210. II-1-99. II-1-41. 11-1-156. II-ii-107. II-ii-225. II-iii-120. II-iii-43. II-i-1534 II-li-60. II-ii. II-ii-212. कासरः किकिदीविः किरण* किहिणीका किम्जका फिम् किम्मीर किरीटम् ·[२४] कुणालम् कुणि कण्ठः कुण्डलम् कुतपः कथुमम् कुद्रिः ऊन्तिः कुबेर मार II-iii-101. कुवली II-i-159. कुशल: II-ii-113. कुशा II-ili-93. कुशिक: II ii-120. कुभिः II-ii-212. कुषप: II-ii-252. कुषाकु. II-i-229. कुषीतका II-ii-147. कुछम् II-iii-99. कुसितः II-i-190. कुसुमा II-ii-165. कुसुमम् II-ii-254. कुसुलम् II-iii-134. कुहकम् II-iii.60. कुहरम् II-ii-88. II-iii-44. II-ii-238. II-iii-50. कूच II-ii-61. कृपः II-ii-8. कृबर II-iii-39. कूर्चम् II-ii-8. कर्पम् II-iii-49. कृर्परः II-ii-8. II-i-23. कर्मः II-ii-210. कुश्माण्ड* II-iii-8. कुकणः II-iii-101. कम् II-ii-89. कृकवाकु' II-iii-146. कम् II-iii 49. कृणुः II-ii-148. कृतिका II-iii-153. ऊत्या II iii-96. कत्सा II-iii.93. II-iii-99. II-iii-141. II-ii-18 II-1-228. II-11-210. II-i-41. II-ii-41. II-i-151. II-ii-143. II-ii-239. II-ii-253. II-iii-112. II-ii-24. II-iii-39. II-ii-119. II-1-125 II-i-19. II-11-71. II-ii-208. II-iii-74. II-ii-73. II-ii-208. II-ii-39. II-iii-178. II-ii-247. II-ii-117. II-ii-126. II-ii-5. II--6. II-ii-28. II-1-74. II-11-37. II-iii-3. II-iii-170. कुम्भीर कुरण्टका फुरीरम् कुण्टक: कृपोस: कुलाया कलाल: कुलिन लियम् कुलीरः मापः ·[२५] कृत्स्नम् ऊपणः कपाणः ऊपीटम् कवि कृषिक: कृषिः कधिः कम्णः केकयः केकरः केका केतक: * केदारम् II-ii-184. कोशातकी II-ii-124. कोष्ठम् II-ii-127. कोसलाः II-ii-103. कोहल: II-i-235. क्रकचम् II-180. ककर: II-ii-15. क्रमुका II-i-159. क्रमेलक: II-1-189. क्रिमिः II-ii-179. क्रियः II-iii-72. कुश्वा II-iii 7. क्रूरम् II-iii-64. कोड: II-ii-6. कोष्टः II ii 43. क्लेदा II-i-59. ले: II-iii-45. क्लोम II-ii-99. क्षता II-i-163. क्षत्रम् II-iii-97. क्षयिः II-iii-68. क्षवक: II-iii-135. क्षारक: II-ii-4. क्षित्वा II-ii-108. क्षिपका II-iii-38. क्षिपणि II-iii 135 क्षिपनुः II-i-163. क्षिप्रम् II-iii-48. क्षीरम् II-iii-135. क्षुद्रम् II iii.94. सुपः II-i-187. क्षुमा II-ii-7. क्षणः II-iii.167. क्षेत्रम् II-iii-45. क्षेमः II-iii-140. सोणि II-ii-43. II-5-153. II-ii1-98. II-iii-99 II ii 76. II iii-39. II-11-25. II-ii-33. II-i-161. II-iii-12. II-1-280. II-i1-28 II-ii 119. II-1-61. II-1-278. II-i:10. II-i-285. II-i-148. II-iii-85. II-1-223. II-ii-7. II-ii-7. II-i-280. II-ii-10. II-i-216. II-1-79. II-iii-21. II-iii-49. II-ii-21. II-ii-209. II-ii-242. II-ii-123. II-ii-85. II-ii-240. II-1-208. केलिः केवलम् केसर कैरवम् कोकिलः कोटरम् कोटवः कोटि कोटीरम् कोद्रवः * कोमलम् कोयधिक कोरकम् कोरदूषः कोविदार कोशः ·[२६] सादिर सरप: बलीनम् II-11-210. गरुड II-11-104. गल्द II-ii-12. गर्ग II-iii-129. गर्ग: II-iii-57. गर्तः II-ii-54. गर्दनः II-ji-115. गर्मः II-i-111. गर्मुद II-iii-46. गर्वर II-i-153. गवयः II-ii-51. गवल: II-ii-212. गवेधुका II-i-94. गवेर II-i-110. गहनम् II.iii-57. गहरम् II-1-193. गातुः II-ii-197. गात्रम् II-iii-129. गाथा II-3-79. गान्त्रम् II-ii-55. गामी II-11-83. गारेट: II-i-54. गिरि II-ii-138. गी: II-i-83. गुण्डा II-iii-166. गुडूची II-ii-115. गुदः II-i-83. गुन्द्र II-1-61. गुरु II-iii-126. गुर्जर II-i-185. गुलगुल: II-ii-50. गुलुण्डा II-11-158. गुल्फम् II-1-176. गुल्मा II-ii-50. गुवाका II-1-7. गुपेर II-I-118. II-1-265. II-ii-35. II-ii-53. II-11-130. II-ii-229. II-11-227. II-1-265. II-ii-73. II-111-7. II--98. II-ii-26. II-ii-60. II-11-192. II-ii-74. II-i-58. II-ii-82. II-11-153. II-ii-77. II-1-187. II-i-110. II-1-156. II-i-33. II-i-83. II-11-80. II-i-165. II-ii-30. II-1-23. II-ii-37. II-1-106. II-i-85. II-11-217. II-ii-243. II-I-14. II-ii-60. गण्डयन्तः गण्डयित्नुः गण्डषः गण्डोल: * गदयित्नुः गन्धर्षः गमस्तिः गभीर गमयः गमी गम्भीर गयः ·गुलु गूयम् प्रचनम् पति गोत्रम् गोधूमः गोपानसि गोपीय: गोमिल: गोमायुर- गौर गौर प्रन्यिा प्रहणम् प्रहणि [२७] II-1-106. घोपवित्नुः II-ii-157. बको II-ii-192. बकवालम् II-ii-170• चार II-1-19. चर II-Iii-31. चक्षु II-1-188. कुर: II-iii 85. बम्बरीका II-11-255. चन्चला II-1-238. शञ्चा II-11-156. चन्ः II-ii-108. चटका II-1-1. बटर II-1-150. घटस: II-I1i-30. बटाकु II-1-153. चतुः II-ii-194. चणका II-1-212. चण्डातकम् II-11-241. बण्डाल: II-i-278. चण्डिला II-ii-139. चतुर II-11-247. चत्वरम् II-1-151. चत्वारः II-11-96. चन्दिरम् II-11-37. चन्द्रमा II-11-247. चन्द्र II-11-21. चपला II-i-166. बपेट II-1-168. चमरस II-1-123. बमसः II-ii-3. बमूर II-11-123. बमुकर II-1-210. बम्पा II-11-133. बम्पूर II-1-235. परका II-1-83. II-11-62. II-ii-105. II-i-20. II-i-328. II-1-328. II-11-51. II-11-20. II-11-98. II-I-82. II-i-7. II-i-7. II-ii-38. II-ii-173. II-1-40. II-i-7. II-11-7. II-II.42. II-11-106. II-11-108. II-11-51. II-11-73. II-1-305. II-ii-46. II-i-348. II-ii-21. II-11-97. II-i-109. II-11-38. II-ii-173. II-1-110. II-i-104. II-i-209. II-1-124. II-11-7. प्राचा प्रीवा प्रीम घण्टा घर्ष धर्मः पातिः पाति पूणि धृतम् ·[२८] 11 बर्म चर्मका चर्षणिः चात्वालः चारुदेष्णा चिकुरः वित्तम् चितानसि चित्रभानु: चित्रम् चिन्तिः चिबुकम् विरिण्टी विभिटः चीरम् चीवरम् II-ii-248. भम् II-i-153. उत्वरम् II-i-7. यदि II-i-284. छन्दः II-ii-11. छर्दिः II-i-214. छवि II-ii-100. छविका * II-i-2. छागः II-i-212. छाया II-11i-105. छित्थर II-1-2. छिदिरः II-ii-129. छिदि II-iii-52. छिद्रम् II-ii-133. छेकः II-1-239. जगद II-1-71. जघनम् II-ii-83. जन्नुः II-1-190. जङ्गलम् II-ii-26. जया II-11-102. जटा II-i-101. जटायुः II-iii-32. जठरम् II-11i-74. जतु II-iii-22. जत्रु II-i-181. जनयित्नुः II-ii-18. अनिमा II-ii-26. जनुः II-i-26. जन्तु II--207. जन्यम् II-ii-18. अन्यु II-iii-191. जम्बाल: II-ii-81. जम्बीरः II-11-184. जम्मुकः II-11-99. जम्मू II-i-96- अयनम् II-111-76. II-ii-74. II-1-311. II-i-332. II-i-311. II-1-236. II-11-18. II-i-54. II-ii-2 II-iii-74. II-ii-47. II-1-156. II-ii-21. II-i-6. II-1-259. II-11-192. II-i-20. II-iii-95. II-11-68. II-11-96. II-i-4. II-ii-39. II-1-14. II-1-95. II-i-83. II-1-296. II-1-325. II-i-58. II-ii-3. II-i-87. II-ili-105. II-ii-50. II-11-26. II-1-120. II-11-185. धुण्डिः चुरिका चूर्णिः चूलिका चोक्षः चोचः ब्यौली ·[२९] जरायु जर्जर अर्जरीका * जलाषम् जलूका जसुरिः जागृविः जाण्टः जानु जामिः जामाता जाया जायुः जारमः जिगनुः जित्वा जिनः II-ii-138. ज्योतिः II-i-114. ज्योतिरिक्षण: * II-i-138. ज्योन्ताक: II-1-4. समझा II-i-152. झझर II-iii-166. टिभिः II-11-35. उमर II-ii-20. हरम् II-11-154. शामर: II-ii-27. डिण्डिमः II-i-131. डिण्डीरस II-i-11. डिम्ब II-1-75. मः II-i-235. इमलम् II-ii-95. तक्रम् II-i-2. तक्षा II-i-168. तगर: II-1-138. ताणा II-ii-3. तडागः II-i-1. तरित् II-ii-247. तण्डल: II-1-76. तणः II-i-280. ततम् II-ii-179. तत्रुः II-11-247. तद् II-iii-132. त II-ii-26. तनयः II-i-235. तनु II-ii-158. तनूः II-1-140. तन्तु: II-1-81. तन्त्रम् II-i-67. तन्त्री II-1-95. तन्द्री II-i-210. तभ्यतुः II-i-1. तमक: II--313. II-11-126. II-11-14. II-11-93. II-ii-35 II-11-234. II-ii-39. II-ii-39. II-ii-39. II-i-251, II-ii-50. II-11-222. II-i-237. II-iii-120. II-ii-21. II-1-275. II-ii-39. II-11-124. II-i-58. II-I-262. II-ii-109. II-1-51. II-11-131. II-1-20. II-1-270. II-1-113. II-ii-5. II-1-7. II-i-110. II-1-61. II-ii-85. II-1-242. II-i-242. II-1-66. II--7. जिहाः जिहा जीरम् जीषिः जीवथः जीवन्तः जीवरदानुः जीवातु: जुटा जणिः जैवातृका ·[३०] तमसा तरणिः तरीपम् तरी: तणः तर्णः तत्पम् तविषम् II-i-59. तिमिः II-ii-173. तिमिरम् II-ii-101. तिरीट: II-5-109. तिलक II-ii-59. तीक्ष्णम् II-i-212. तीर्थः II-i-116. तीन II-11-98. तुक II-ii-160. तुम् II-i-242. II-ii-199. तुन्दम् II-iii-89. तुमुलः II-1-7. तुम्बुरु II-1-17. तुरण:- II-i-182. तुरि* II-ii-207. तुरुष्का II-ii-157. तुल्वला II-11-72. तुषार II-ii-134. तुहिनम् II-ii-174. दूणः II-ii-112. II-iii-26. तूणीरः * II-1-168. वरः II-iii-180. रास्ता II-i-5. णम् II-iii-58. दुपत् II-ii-157. दुपला II-ii-50. तुप्रम् II-11-244. दवण: II-1-77. तोक्म * II-1-158. तोमरम् II-i-203. तौकम् II-ii-147. त्य II-ii-20. अपु II-ii-22. अपुसी II-1-161. II-iii-46. II-ii-103. II-11-10. II-11-184. II-ii-155. II-iii-30. II-ii-246. II ii-66. II-ii-83. II-ii-166. II-ii-110. II-i-202. II-11-126. II-1-159. II-ii-6. II-ii-123. II-ii-43. II-11-196. II-ii-123. II-i-210. II-ii-50. II-iii-74. II-ii-134. II-11-123. II-1-260. II-iii-96. II-iii-21. II-i-126. II-i-285. II-ii-39. II-11-4. II-ii-270. II-i-10. II-ii-181. तूणिः तामरसम् ताम्बूलम् तानः तालि तालीसम् तालु तालूरम् ताविषम् तासीर तिग्मम् तित तित्तिरिक्ष तिधिः तिनिशा तिन्तिडीका सिन्धुका ·[१] बोटि त्वा सरुः दक्षाच्या दक्षिणः दथ: व दधिषाग्यः पपीचिः दन्तः इचः दमुनाः II-1-154. दहा II-11-299. दाक: II-1-163. पारिमः II-ii-248. दानुः II-1-147. दारू II-i-7. दारुणः II-iii-9. दाशः II-ii-195. दिधिः II-1-46. दिलीप II-ii-115. दीदिवि II-ii-157. दीर्घः II-i-113. दुकुलम् II-iii-10. दुरोण: * II-i-177. दुर्दुकटः II-1-79. दुलि: * II-11-130. दुष्टु II-iii-21. दुष्यन्तः II-ii-347. दुहिता II-ii-272. दृतः II-i-152. दून:- II-ii-35. दूरम् II-iii-52. दूषिका II-11-226. II-1-234. रतिः II-ii-135. म्भूः II-ii-210. रशीकम् II-11-15. पत् II-ii-226. देवका II-i-219. देवयुः II-iii-38. देवर II-1-277. देवल II-iii-60. देवा II-iii-189. देविका II-i-87. देहत् II-iii-21. देली II-iii-21. II-11-4. II-ii-250. II-1-71. II-i-2. II-11-199. II-iii-140. II-1-123. II-i-214. II-ii-236. II-11-68. II-iti-112. II-ii-184. II-II-108. II-1-159. II-ii-36. II-11-139 II-i-138. II-11-133. II-ii-184. II-Iii-27. II-ii-19. II-1-303 II-i-189. II-1-124. II-11-19. II-1-274. II-11-7. II-1-37. II-ii-38. II-iii-97. II-i-129. II-ii-7. II-1-260 II-I11-98. दरि* दर्दर दर्भः दर्विः दर्शतः TEEEEEEEEEEEEle पलिम् दस्मिा दशेरः ·[३२] दो HEE पौत्रम् पौः प्रविणम् प्राक्षा द्रकाण. द्रोणी हो II-1-320. धूः II-ii-184. धूका II-i-275. धूमः II-1-34. पूर्तः II-iii-78. धूलिः II-i-150. धूसर II-i-306. वृषः II-ii-195. धेनुः II-iii-191. भ्राजि II-iii-4. ध्रुवका II-i-34. ध्रुवका* II-i-128. ध्वनि II-ii-122. वाजिः II-i-154. नक्षत्रम् II-1-326. नवतुः II-i-110. ननान्दा II-i-275. नन्दयन्त: II-ii-11. नन्दवित्नुः II-1-212. नसा II-1-212. नफा II-ii-199. नमः II-ii-240. नईट: II-iii-98. नस्वः II-11-4. नहुषः II-1-61. ना II-11-178. माकुः II-11-125. नान्त्रम् II-ili-4. नापित II-iii-31. नामिः II-iii-74. नारकर II-1-282. नालिकेर II-iii-59. नाष्ट्र II-1-210. नाहलः II-1-70. निकुषः II-iii-59. निकुम्भिक * II-i-303. II-ii-3. II-11-243. II-11-130. II-1-233. II-iii-72. II-1-19. II-1-73. II-1-166. II-11-10. II-11-10. II-i-153 II-i-166. II-ii-86. II-1-79. II-i-134. II-11-138. II-i-83. II-i-140. II-11-218. II-1-339. II--106. II-iii-129. II-ii-164. II-1-130. II-1-14. II-iii-77. II--141. II-1-167. II-ii-60. II-ii-61. II-iii-77. II-11-99. II-11-88. II-ii-108. धमनिः घरणिः धर्मः धातुः चिषणा पिण्यम् . धीवा ·[३] निष्पा निचा: नितम्बर निधनम् निमित्तम निमिः नितम् निम्बर नियुतम् * निर्वतः नियूद निवेपम् निशीथा निषद्वरा निया निकम् निष्ठुर * निहाका निम्भ्रणिः- नीच: नीरम् नीप: नीरम् नीलस्युः II-11-225. न्यू II-Ili-128. पत्रम् II-1-42. पक्षः II-iii-110. पक्षमा II-ii-219. पर II-ii-190. पक्गु II-i-134. पन्च II-i-161. पचर: II-ii-184. पटक: II-11-222. पटलम् II-i-134. पटाका II-ii-156. पटिसम् II-ii-188. पटीर: II-11-209. पडः II-11-156. पटोला II-iii-74. पणव: II-11-175. पतङ्गः II-ii-6. पतयम् II-ii-52. पतनुः II-ii-2. पतिः II-i-208. पतेः II-ii-78. पत्तनम् II-ii-119. पतिः II-ii-209. परम् II-ii-21. पदनुः II-1-48. पदाजिः II-iii-235. पदातिः II-iii-30. पत्रम् II-ii-52. पद्रः II-1-125. पद्य II-ii-240. पहा II-1-219. पनस: II-i-143. पन्थाः II-1-151. पपी: II-1-18. पम्पा. II-11-49. II-ii-85. II-iii-168. II-1-285. II-ii-31. II-1-48. II-i-275. II-iii-38. II-ii-98. II-ii-97. II-ii-13. II-iii-179. II-iii-48. II-i-10. II-ii-114. II-iii-134. II-ii-59. II-iii-86. II-1-79. II-i-192. II-ii-50. II-11-205. II-1-184. II-iii-59. II-1-79. II-i-169. II-1-169. II-ii-240. II-iii-21. II-ii-127. II-i-278. II-ii-173. II-1-294. II-1-244. II-ii-209. नीयम् नेमा नेमिः मोर ·पयः पयोधा परमः परमेष्ठी परशुः पराक:* परिज्या परिवत्सरः- परूषः पर्जन्य: पर्णम् पणुसिः पर्पट:* पर्याणम् पवित पर्षद पललम् पला पलाल: पलाशः पलितम् II-i-322. पाठीन: II-i-344. पाणिः II-ii-248. पाण्ट: II-1-292. पाण: II-1-33. पातानम् II-i-107. पातुः II-11-14. पात्रम् - II-i-278. पाय: II-ili-70. पादू: II-ii-164. पापम् II-1-316. पाप्मा II-iii-166. पामर: II-iii-4. पायुः II-ii-178. पारक II-i-240. पाणिः II-1-98. पालिः II-ii-128. पाशा II-1-234. पाषाण: II-i-273. पांसुः II-iii-96. पिका II-i-53. पिङ्गम् II-iii-101. विपुः II-iii-144. पिच्छम् II-ii-141. पिच्छा* II-iii-134. पिचर II-ii-123. पिज़ला II-i-152. पिटका II-iii-48. पिठरम् II-1-30. पिण्डीतकर II-i-164. पिण्याकर II-ii-2. पिता II-ii-12. पित्तम् II-iii-101. पिनाकर II-i-337. पिपीलिका II-i-232. पिप्पल II-11-198. II-1-168. II-ii-95. II-1-52. II-ii-106. II-1-58. II-iii-76. II-1-336. II-i-116. II-ii-207. II-i-285. II-iii-93. II-1-1. II-1-249. II-i-211. II-1-168. II-iii-140. II-ii-128. II-i-12. II-11-15. II-ii-57. II-i-22. II-ii-84. II-ii-85. II-iii-38. II-iii-111. II-ii-10. II-ii-39. II-i-40. II--14. II-1-135. II-11-134. II-11-14. II-ii-18. II-ii-99. पविः पवीरम् पशु पेशि पाकः पताका पाम्बाला पाद पाकि ·[३५] पिलिपिच्छा पिशङ्गः पिशितम् पिशुना पिठातका पीठम् पीतुः पीथ: पीनसा पीयुः पीयूक्षः पीयूषम् पीलु पीवरः . पुण्डरीकम् II-11-85. पुलस्त्या II-ii-61. पुलाका II-ii-143. पुलिका II-ii-200. पुलिन्दः II-ii-43. पुल्कस.* II-ii-113. पुष्क: II-i-63. पुष्करम् II-ii-155. पुस्तम् II-iii-175. पूगा II-i-37. पूतना II-iii-191. पूतरः II-iii-166. प्रतीकम् II-i-105. पूषा II-iii-74. पू. II-ii-50. पृतना II-ii-84. पृथिवी II-ii-87. पृथिः II-ii-20. पृथुः II-iii-30. पृयुका II-ii-3. पृथुला II-ii-134. पृदाकः II-ii-37. पृभिः II-iii-84. पृषद II-iii-99. पृषतः II-i-319. पुषितम् II-ii-190. पृष्ठम् II-i-156. पेचक: II-i-260. पेपा * II-iii-161. पेका II-i-345. पेलवः II-iii-165. पोगण्ड: II-1-93. पोतः II-i-345. पोता II-i-344. पोतुः II-ii-10. पोषयित्नुः II-iii-4. II-ii-14. II-ii-15. II-ii-168. II-iii-174. II-ii-5. II-iii-65. II-ii-134. II-ii-54. II-ii-206. II-iii-67. II-ii-20. II-i-278. II-i-303. II-ii-206. II-iii-137. II-1-268. II-1-28. II-ii-26. II-ii-110. II-1-44. II-1-210. II-i-258. II--136. II-ii-143. II-11-157. II-11-7. II-ii-209. II-i-92. II-ii-134. II-ii-117. II-i-130. II-1-142. II-i-61. II-i-83. पुण्यम् पुस्तिका पुरल: * पुमान् पुरणम् पुरिः पुरीत पुरीषम् पुरदंसाः पुरोधा ·[३६] प्रतिदिवा प्रतिप्रस्थाता प्रतिबोधी प्रतियायी प्रतिहर्ता प्रतीक प्रत्यूषा. प्रथमः प्रपुनाटा प्रबोधी प्रयायी प्रशास्ता प्रस्तोता प्रस्थम् प्रहित प्राणयः प्रियङ्गुरु II-1-275. वरि II-1-146. बलाका II-1-291. बलिः II-i-290. बलिशम् II-1-146. श्वजः II-11-20. बल्लूला II-iii-167. पस्त: II-ii-248. बहु II-ii-100. पालिश II-1-292. बाष्पम् II-11-290. बार II-i-145. बाहीका II-1-145. बिडाल: II-i-289. बिन्दु II-i-172. विभीतक: II-ii-158. बिम्बम् II-1-48. बिसम् II-ii-129. बीजम् II-ii-157. पुद्दा II-iii-169. पुनम् II-1-278. बृहद II-i-166. अन्नः II-11-184. प्रक्ष II-ii-20. भगल: II-i-15. भगालम् II-ii-202. भरिल II-ii-112. भण्ड:- II-iii-135. महिला II-ii-38. भद्रम् II-ii-46. भद्रम् II-ii-158. भयानका II-i-10. भरकर II-ii-27. भरट: II-i-20. भर II-ii-35. भरता kilmiduntsimiseletet II-i-312 II-ii-12. II-1-163. II-iii-146. II-11-92. II-iii-112. II-ii-130. II-i-32. II-iii-147. II-11-209. II-1-12. II-11-20. II-iii-101. II-i-10. II-ii-39. II-11-222. II-ii-179. II-11-86. II-ii-172. II-11-179. II-ii-258. II-ii-180. II-11-285. II-ii-99. II-iii-103. II-iii-108. II-11-115. II-iii-108. II-Iii-21. II-iii-30. II-ii-34. II-ii-7. II-11-97. II-ii-116. II-ii-135. प्रोथ: फालि फेनः फर्फरीकम् फल्गुनी बकोट: बधिर बन्धयः ·[३७] भरथः भरीमा भज: * भर्गः भर्मर भल्लातका मालूका भवनम् भवन्तः भवन्तिः भवान् भसद भसा माण्डम् भातु: भानुः भामः भावी भावुकः भासयन्तः मितिका मिदिर: * मिदिः मिदुः मिल: भिषक् भीमः भीष्मः भुजिः भुजिक भुजियः भुरणः मुलिङ्गम् II-ii-159. भुवनम् II-ii-197. भुवनः II-ii-92. भुरिक II-i-7. भूका II-ii-53. भूतम् II-iii-35. भूमिः II-ii-41. भूरि II-ii-27. भूर्ज: * II-11-189. भृगुः II-ii-138. भृतः II-1-198. भृकार: II-i-257. भूमिः II-i-272. भृशम् II-iii-81. मेकः II-ii-117. मेरः II-i-58. मेषजम् * II-1-71. मैरवः II-ii-240. भ्रमर: II-i-288. भ्राता II-ii-26. भ्राष्ट्रम् II-ii-138. भ्रूण II-ii-37. भ्रः II-11ti-47. मकन्दः II-i-156, मकरः II-i-19. मक्कोल: II-iii-92. मक्षिका II-1-250. मखः II-ii-246. मगध: II-11-246. मग्गुशः II-1-89. मघवा II-i-155. महणः II-iii-16. मक्रि II-ii-126. म II-11-64. मालम् II-1-324. मच्छः II-11-189. II-1-79. II-1-253. II-ii-5. II-11-131. II-1-222. II-i-225. II-ii-92. II-1-30. II-ii-56. II-iii-45. II-i-165. II-ii-141. II-11-2. II-iii-29. II-11-92. II-ii-135. II-ii-38. II-i-137. II-iii-77. II-ii-123. II-1-127. II-11-167. II-iii-39. II-ii-115. II-ii-18. II-ii-47. II-ii-176. II-ii-149. II-i-278. II-11-124. II-1-224. II-11-44. II-iii-93. II-I-83. २० ·[४] मज्जा मन्च: मखरी माजीरः मजषा मणिः मण्डयन्तः मण्डयित्नुः मण्डलम् मणका मका मण्डरः मत्सरः मत्स्यः मदयित्नु मदारः मदिरा मदगुरः II-i-278. मन्थाः II-ii-82. मन्दरः II-iii-38. मन्मार: II-iii-48. मन्दिरम् II-iii-166. मन्दुग II-ii-38. मन्मनः II-1-153. मन्या II-11-138. मन्यु II-i-83. मयुः II-iii-93. मयूखा II-i-51. मयता II-ii-26. मयूर II-i-28. मराट II-iii-57. मरिचम् II-11-62. मरीचिः II-iii-68. मरुः II-ii-15 मरुतः II-i-83. मरूकः II-iii-40. मर्कः II-ili-46. मर्कटः II-iii-52. मर्जः II-1-7. मर्तः II-ii-21. मर्दल: II-iii-21. मर्म * II-1-279. मर्मरः II-1-14. मर्मरीक: * II-ii-26. मलयः II-ii-29. मल्लका II-ii-4. मशक: II-1-321. मसार:* II-ii-13. मसुग II-i-10. मसूरः II-1-58. मसूण: * II-11-85. मस्तु II-iii-38 महती II-i-293. II-iii-38. II-iii-40. II-iii-46. II-iii-51. II-ii-192. II-iii-1. II-1-87. II-i-7. II-11-52. II-ii-148. II-iii-57. II-iii-100. II-11-77. II-i-177. II-1-7. II-i-264. II-ii-27. II-ii-2. II-ii-97. II-1-114. II-ii-130. II-ii-93. II-1-284. II-ii-35. II-ii-20. II-ii-5. II-ii-7. II-11-7. II-iii-45. II-iii-51. II-Ti-55. II-ii-123. II-1-61. II-i-258. मद्रम् मद्र: महा मधुकम् मधूका मध्यम् मन:* मनाक: मनुः मन्तु मन्थर ·महान् महिनः महिला महिषः महेला मांसम् मातरिश्वा माता मातुलुज' मात्रा माया मायुः माल: * मार्जारस मार्जालीयः मालवा मालु: मालूर: माष: मासरत मासः मितद्रुः मित्रम् मित्रयुः मिथिला मिथुनम् मिहिर मीन: मीरा II-i-321. मुखम् II-1-278. मुचुकुन्द: II-ii-196. मुदेर II-iii-107. मुदरम् II-ii-155. मुद्गल: * II-Iii-113. मुद्र II-iii-168. मुद्रा II-1-278. मुनिः II-i-136. मुरजा II-ii-65. मुरला II-iii-81. मुर्मुरः II-iii-1. मुषुण्डिा II-1-1. मुष्का II-iii-112. मुष्टिः II-Iii-41. मुसल: II-iii-13. मुस्ता II-iii-134. मुहूर्तः II-i-5. मूका II-Iii-58. मूतम् II-iii-150. मूत्रम् II-iii-68. मूर्खः II-iii-168. मूर्धा II-i-35. मूलेरम् II-Ji-83. मूषा II-i-37. मूषिक: II-iii-107. मृकण्ड II-ii-201. मृगयुः II-ili-46. मृडीकम् II-ii-179. मृणालम् II-ii-32. मृत्यु II-ii-7. मृदङ्ग II-11-106. मृदु II-ii-169. मृद्धीका II-ii-52. मेकला II-i-108. मेवाला II-11-471 II-ii-169. II-ii-61. II-ii-36. II-iii-99. II-ii-54. II-iii-21. II i-162. II-11-91. II-iii-99. II-iii-52. II-1-182. II-1-5. II-1-189. II-iii-99. II-11-134. II-11-132. II-11-5. II-11-131. II-iii-79. II-11-45. II-i-278. II-ii-61. II-iii-151. II-11-16. II-1-533 II-i-37. II-11-19 II-iii-101. II-1-91. • II-ii-61. II-1-19. II-ii-20. II-iii-117. II-iii-117. मकरः मुभुः ·[४०] मेखक: मेनका मोक्षः मोचा मौकुलि मौलिः यक्षम यक्मा यजतः यजत्रम् यज्युः यद् II-11-7. यामः II-ii-7. युगलम् II-1-92. युग्मम् II-iii-168. युवतिः II-i-81. युष्मद् II-i-233. यूका II-i-233. यूथम् II-i-167. यूप II-iii-168. यूषः II-ii-240. यो II-i-285. योनिः II-ii-135. योषा II-ii-86. योषा II-i-316. योपित् II-i-87. रघुर II-ii-270. रकः II-i-68. रक्क II-ii-85. रजः II-iii-96. रजतम् II-ii-199. रजनिः II-11-170. रजनी II-i-197. रज्जा II-1-244. रण्डा* II-i-20. रतम् II-11-185. रथ: II-Iii-173. रन्धसः II-1-128. रन्ध्रम् II-ii-176. रमस: II-i-323. रमठ: II-1-186. ररूः II-ii-131. रवण: II-1-133. रवथ: II-1-58. रविः II-iii-81. रशना II-i-338. रश्मिः II-ii-240. II-iii-99. II-11-244. II-1-192. II-i-269. II-II-3. II-ii-157. II-i-208. II-iii-167. II-i-320. II-1-208. II-1-275. II-iii-150. II-1-261. II-i-32. II-11-31. II-1-38. II-1-324. II-ii-136. II-1-212. II-ii-188. II-1-31. II-i-115. II-ii-183. II-ii-151. II-iii-173. II-iii-30. II-iii-173. II-ii-114. II-1-126. II-ii-185. II-ii-161. II-1-152. II-ii-186. II-11-221. यमलम् यमुना पयातिः ययीः यवनाः यवसः यवागू यवासा यतः यदि यता याता यात्रा पादांसि ·[at] रसायु रात्रिः रात्रिगेष्णः राशि राष्ट्रम्* रासमः रास्ना रिक्यम् रिपुः रिप्रम् रिष्टिः रिष्यः II-ii-185. रेतः II-1-4. रेपः II-1-331. रेवन्तः II-ii-4. रोचना II-1-175. रोचिः II-i-166. रोणु * II-ii-100. रोधः II-i-226. रोम II-ii-129. रोहण: II-1-170. रोहन्तः II-Jii-76. रोहिः II-ii-229. रोहिणः- II-ii-184. रोहित II.i-12. रोहितकी II-i-149. रोहित II-ii-155. रौहिषः II-i-84. लक्ष्मी II-iii-21. लगुडः II-1-189. लगुला* II-ii-128. लघट् II-i-285. लघुचः II-ii-244. लघुः II-1-159. लका II-ii-10. लट्टा II-ii-46. लड़का II-iii-16. लतिका II-iii-21. लभ्य: * II-iii-46. लमक: * II-ii-243. ललाटम् II-iii-22. ललाम II-1-93. लवङ्गः II-ii-151. लवानक: II-i-280. लशुनम् II-ii-208. लहोड: * II-1-435. लाक्षा II-1-328. II-i-345. II-11-138. II-i-185. II-1-311. II-ii-184. II-ii-29. II-1-285. II-11-185. II-ii-140. II-1-164. II-ii-196. II-i-261. II-11-40. II-11-141. II-ii-156. II-1-245. II-i-118. II-ii-110. II-1-154. II-1-79. II-i-32. II-i-31. II-iii-129. II-11-26. II-i-37. II-iii-4. II-11-11. II-ii-100 II-i-285. II-ii-59. II-ii-34. II--200. II-11-119. II-iii-191, रुक्मम् कचिः- रुचिरम् रुचियः रुधिरम् कमा कवयः रूपम् रेषणम् ·[२] कायलम् लिक्षा लिगुरु लोतः लोत्रम् होम कोष्टम् लोह वक्षः II-11-94. वधूटी II-ii-112. वधूलका- II-iii-127. वधू II-11i-170. बनायुः II-i-32. पनि II-ii-128. बन्दयः II-ii-8. बन्द्रः II-11-133. बन्ध्या II-i-130. वपुः II-ii-81. बप्र: II-i-285. वयुनम् II-1-94. घरका II-III-183. घरटः II-ii-110. वरण: II-ii-85. घरण्ड: II-iii-21. घरत्रम् II-1-327. बरचा II-1-72. घराला II-1-224. बरीमा II-11-126. वरुणः II-1-82. वरका II-iii-29. वरूट: II-iii-110. वरूथ: II-iii-112. वरेण्यः II-i-163. वर्करः II-1-7. वर्णः II-iii-38. वर्गुसि II-i-251. वर्णः II-i-117. वर्तका II-iii-69. वर्तनिः II-iii-121. वतिः II-iii-168. वर्तिका II-iii-4. चर्तुलम् II-ii-11. पकि II-ili-86. वर्धम् II-11-107. II-11-29 II-i-115. II-1-4. II-1-36. II-ii-158. II-11-21. II-ii-1. II-1-316. II-Ili-29. II-11-199. II-ii-7. II-ii-97. II-11-185. II-ii-116. II-ii-85. II-ii-87. II-ii-100. II-1-297. II-1-199. II-11-29. II-i-105. II-ii-162. II-iii-18. II-iii-64. II-11-182. II-i-240. II-i-56. II-11-7. II-i-212. II-i-164. II-11-7. II-Ti-109. II-1-174. II-ii-29. वक्रि बजल:- बटर: वणि वचनम् ·[४३] चलमिः घलास: बलि बलिशम् वलीकम् वलूकः बल्कम् घरफलम् बल्गुल: वस्मीकम् पल्लकी बलमा बल्लरिः II-1-284. वहतुः II-i-285. पहल: II-iii-190. वहित्रम् II-ii-135. पहिः II-ii-229. बंशः II-ii-5. वागुरा II-iii-176. वातप्रमी: II-1-163. पातः II-ii-146. पादिः II-ii-19. वानीरम् II-i-27. वापि II-ii-4. वामिः II-iii-116. वायुः II-1-15. बारः II-iii-110. वाराणलि: * II-ii-20. वारि II-iii-1. वार्ताकी II-i-7. वालुका * II-ii-229. वाशिम II-1-230. वासरः II-iii-134. बासः II-i-163. वासा II-iii-57. वासिः II-1-20. बासुरः II-1-193. वास्तु II-ii-138. वा II-ii-195. वि II-i-153. विका II-i-10. विकहता II-i-184. विकुना II-1-62. विचकिलः II-ii-4. विचक्षणः II-ili-81. विचण्ड II-ii-178. विद II-1-193. बिटप II-1-65. II-11-98. II-ii-88. II-i-208. II-iii-141. II-iii-52. II-1-243. II-11-130. II-1-166. II-iii-50. II-1-166. II-i-166. II-1-1. II-i-60. II-i-239. II-1-166. II-ii-14. II-ii-26. II-1-166. II-ii-38. II-I-325. II-ii-168. II-i-166. II-ii-51. II-1-62. II-1-304. II-i-171. II-11-5. II-ii-135, II-ii-28. II-ii-108. II-11-126. II-ii-117. II-i-308. II-11-212. बलिः वसतिः वसन्तः वसाति पतिः बस्तिः पस्यम् परमम् ·[४] विदूरः वितस्ता वितस्तिः विधुरः विदयः विदुर विधिः विधुर विधुः विन्ध्यम् विन्ध्रम् विपाद विपिनम् वियत्- वियाल विरल विराट: विरिचिः विलातः विल्मा विशाखः- विशाखा. विशिखः विशिपम् विभिः विश्वप्सा विषाणम् विष्टपम् विष्टिः विष्ठा विष्णुः बिसंस्थता विस्तम् विहाया II-ii-59. बीपि II-11-134. पीणा II-1-184. वीथिः II-i-52. वीर II-11-160. दृका II-1-19. वृक: II-i-206. वृक्षः II-iii-52. वृजना II-i-19. जिनम् II-ii-4. वृत्रः II-ii-33. वृत्वा II-1-308. वृन्ताकम् II-11-196. वृन्दम् II-i-260. वृशम् II-iii-101. वृश्चिक II-iii-99. वृषङ्गः II-i-100. वृषणा II-1-160. वृषभ II-ii-137. वृषल. II-ii-243. वृषा II-ii-48. वृष्णिः II-ii-48. वृष्व: * II-ii-48. वेणिः II-ii-213. वेणुः II-i-228. वेण्णा II-i-278. वेतनम् II-ii-127. वेतसः II-ii-211. वेताल II-1-189. वेत्रम् II-ii-155. पेदिः II-i-74. वेधाः II-I1i-110. पेन II-ii-134. वेम II-i-345. पेशन्ता II-ii-3. वेसर II-i-179. II-11-123. II-i-201. II-iii-21. II-11-5. II-1-6. II-iii-170. II-i-190. II-11-194. II-iii-21. II-I-280. II-ii-14. II-11-166. II-ii-141. II-11-15. II-11-61. II-ii-124. II-i-231. II-iii-97. II-i-275. II-1-210. II-iii-128. II-1-183. II-1-56. II-ii-122. II-ii-205. II-ii-174. II-iii-105. II-ii-85. II-1-164. II-i-343. II-11-178. II-1-285. II-11-138. II-iii-68.

·[४५] बेहद वैतालीयम् घोकणः व्यलीकम् व्यामः व्योम व्रततिः प्रातः प्रीहिः शकटम् शकलम् शकुनः शकुनिः शकुन्तः शकुन्तिः शकुलः II-1-260. रावल: II-iii-14. शब्द: II-ii-77. शमथः II-ii-128. शमलम् II-11-19. शम्पा II-ii-119. शम्ब: II-ii-240. शम्बलम् II-11-285. शम्बूका II-1-194. शयण्ड: * II-11-134. शयथः II-ii-241. शयानकः II-11-97. शयु II-ii-96. शरत् II-iii-90. शरभ: II-11-204. शराष: II-i-218. शरीरम् II-ii-146. शक II-i-200. शर्करा II-ii-109. शर्म * II-i-266. शर्म II-ii-21. शर्वरः II-1-226. शर्वः II-1-279. शललम् II-i-38. शलाका II-ii-109. शलाकु II-ii-44. शलादः II-Iii-108. शलालु II-1-120. शल्कः II-i-35. शव्यम् II-1-96. शख्वाः II-1-209. शष्पम् II-i-158. II-ii-218. शाकोट:* II-ii-39. शाखा* II-ii-38. शाणा II-11-96. II-11-163. II-1-158. II-iii-96. II-ii-209. II-ii-219. II-ii-119. II-i-29. II-i-117. II-11-158. II-11-34. II-i-7. II-i-272. II-i-229. II-ii-136. II-iii-48. II-1-10. II-iii-64. II-i-284. II-11-240. II-ii-73. II-iii-124. II-iii-93. II-i-19. II-1-43. II-i-50. II-1-105. II-I-2. II-ii-1. II-ii-129. II-11-209. II-ii-83. II-11-112. II-II-48. II-11-122. दशकः शकि शका शक्कुला शण्डिल शत शस्त्रम् शनिः शपथः शफम् राफर: रावर २१ ·शाहल: शाय: शामि शाला शालिः शालु शालूकम् शालूरः शामल: शाल्मलि: शिशपा शिक्यम् शिखरम् शिखा शिनुः যিমান शितिः शिथिरम् शिनिः शिनिः शिफा शिविरम् शिरः शिरि शिरीष शिल्पम् शिवः शिवाकुः शिशुः शिशिरम् शिनः शीघ्रम् शीधु शीर्वः शीर्षम् II-iii-123. शीलम् II-ii-117. शीवा II-1-166. गुका II-ii-112. शुक्तिः II-i-168. शुक्रम् II-i-5. शुक्षिः II-ii-28. शुजा II-Iii-58. शुङ्गा II-11-120. शुचि * II-1-233. शुन्ध्यु II-i-212. शुभ्रम् II-iii-4. शुल्कम् II-iii-39. शुल्बम् II-ii-48. शुष्णः II-1-97. शुष्म * II-i-34. शुष्मा II-i-189. शका II-iii-47. II-1-209. शरः II-i-236. शूर्पम् II-ii-218. शषः II-iii-47. ला II-1-324. : II-1-156. शाट: II-ii-161. शृङ्गार: II-ii-209. निर: * II-11-130. धुः II-1-41. शेकुः II-i-21. शेखर II-iii-47. शेप II-ii-184. शेफ: II-iii-30. शेलु II-i-69. शेवः II-i-235. शैवलम् II-ii-170. शैवालम् II-11-91. II-1-280. II-i-5. II-1-189. II-ili-21. II-i-237. IT-i-56. JI-i-66. Ii-i-159. II-i-87. II-ii-21. II-ii-6. II-11-221. II-11-179. II-i-285. II-ii-242. II-ii-3. Il-iii-24. II-ii-32. II-11-208. II-iii-167. II-iii-118. II-ii-57. II-11-100. II-ii-45. II-ii-61. II-1-125. II-i-38. II-ii-39. II-ii-207. II-i-330. II-1-105. II-ii-127. II-ii-122. II-Ji-122.

·[७] शोचिः शोडीर शैलुषः श्मशु श्याम: श्यामाका श्यावः श्येन भवणम् धवाप्या श्रेडि भेणिः श्रोणिः भोत्रम् लक्षणम् क्लिकु: लेष्मातक: वफलक: भ्वच: * श्वयीचिः II-1-322. सत्यः II-iii-48. सत्रम् II-iii-167. सतेरः II-1-98. सत्रिः II-ii-243. सद्रिः II-ii-14. सनिः II-ii-127. सन्ध्या II-11-184. सप्त II-ii-185. सतिः II-iii-9. सभा II-i-180. समिथः II-i-208. समीकम् II-i-208. समजिः II-iii-81. समुद्र II-ii-184 सम्बर:* II-1-27. सरका II-11-43. सरघा II-i-6. सरट: II-ii-30. सरणिः II-i-178. सरण्डा II-ii-54. सग्द II-i-278. सरमा II-iii-21. सरयू II--141. सरल: II-i-309. सर:* II-ii-115. सरिरम् II-ii-120. सर्ज II-1-61. सर्पः II-1-201. सपिः II-i-175. सल्लकी II-iii-39. सर्व II-ii-7. सवीमा II-i-310. सध्यम् II-11-96. सव्येष्ठा II-11-115. सस्यम् II-ii-4. II-ii-85. II-ii-61. II i-226. II-i-224. II-i-153. II-ii-2. II-1-276. II-1-184. II-i-230. II-11-156. II-11-20. II-ii-153. II-iii-21. II-iii-74. II-i-7. II-11-70. II-i-97. II-1-212. II-ii-116. II-i-255. II-i-248. II-1-90. II-ii-98. II-1-321. II-ii-47. II-i-110. II-i-207. II-i-322. II-11-7. II-iii-124. II-i-297. II-ii-1. II-i-131. II-ii-1. श्वा श्वित्रम् षट् षण्टः सक्तु सक्थि सखा सगर सण: * सटा ·[४८] सारित संकुसुका संपातिः संयद्वर संवत्सर: * संवत् सागर:* सादि साधयन्तः सानुसिः सान्द्रम् साम्वः सायम् सारः सारथिः सारसः सार्थः सास्ना सिंह सिकता सिक्यम् सितम् सिधिः सिन्दूरम् सिन्धुः सिलिन्द्रः * सीम सीमा सीमिका सीरम् सुतः II-i-231. सुनीथः II-iii-4. सुन्दरः II-ii-21. सुन्द II-1-166. सुमनसः II-iii-74. सुम्नम् II-11-70. सुम्नयुः II-i-260. सुराः II-iii-39• सुरुङ्ग II-i-166. सुवका II-i-138. सुष्टु II-1-1. सुमार II-i-2. सूकरः II-i-240. सूक्ष्मा* II-iii-30. सचः II-ii-222. सुतः II-ii-1. सूत्रम् II-ii-60. सूना II-i-202. सतुः II-iii-174. सूपः II-11-154. सूरः II-ii-184. सूरतः * II-iii-184. सूरिः II-ii-136. सूर्म II-11-155. सूका II-ii-133. सुकणी II-ii-324. सृगाल: II-iii-59. सृणिः II-i-29. सुत्वा II-iii-30. सुदाकु: II-ii-242. सुमा II-i-285. सेतुः II-ii-17. सेना II-ii-32. सेरिभिः II-ii-134. सोमः II-ii-218. सोविदः II-11-151. II-ii-38. II-11-166. II-1-345. II-11-184. II-i-37. II-ii-31. II-ii-67. II-ii-10. II-i-36. II-i-247. II-iii-65. II-i-247. II-1-72. II-11-133. II-ii-79. II-i-181. II-i-74. II-i-208. II-i-31. II-ii-134. II-1-225. II-ii-247. II-ii-5. II-ii-282. II-iii-104. II-i-210. II-i-280. II-1-44. II-ii-21. 1II-i-6. II-11-182. II-i-233. II-i-240. II-ii-92.

·[४९] स्तनयित्नुः स्तरीमा स्तरी स्तिभिः स्तीविः स्तेन स्तोकम् स्तोमः स्त्री स्थण्डिलम् स्थपुट:* स्थविरः स्थवि स्थाणुः स्थालम् स्थिरः स्थूणा स्थूरा स्थूल स्नात्रम् स्नायुः II-ii-173. स्यमीकन् II-i-83. स्याल: II-ii-7. स्यूमः II-ii-222. स्योनम् II-i-297. स्योनाक: * II-i-242. सावा II-i-161. बुवा II-1-235. स्रोतः II-ii-208. II-ii-184. स्वरुः II-ii-4. स्वर्ग II-ii-240. स्वर्मानुः II-ii-80. स्वसा II-iii-108. स्वादुः II--106. हनु II-iii-47. नूषः II-1-236. पुषा II-1-55. हरि* II-iii-105. हरिः II-iii-47. हरिणः II-ii-123. हरित II-ii-25. हरितः II-iii-110. हरिद्रः II-iii-76. हरिमा II-i-2. हरीतकी II-ii-151. हरीत: II-1-159. हरेणुः II-i-278. हर्म्यम् II-i-10. हर्षयित्नुः II-ii-6. हर्षुल: II-ii-9. II-i-15. हवि: II-ii-21. हस्तः II-iii-47. हस्खा IL-i-63. सः II-ii-19. II-11-90. II-I-242. II-ii-178. II-11-14. II-i-279. II-iii-129. II-11-328. II-i-247. II-i-10. II-ii-53. II-1-71. II-i-132. II-1-1. II-1-10. II-ii-166. II-iii-164. II-i-152. II-1-164. II-11-193. II-1-261. II-ii-141. II-1-35. II-1-296. II-ii-40. II-ii-144. II-ii-57. II-iii-4. II-1-83. II-iii:109. II-i-163. II-i-311. II-ii-130 II-ii-21. II-ii-168. स्नुहिः स्नेहा हलिः स्ने स्पृका स्पृहयाय्यः स्फटिकम् हफारम् स्फिरः एफुलिस ·[५०] हि हिडिम्ब हितम् हिन्ताल: हिमम् हिरण्यम् हुणः II-iii-77. पीकम् II-i-47. षुः II-ii-222. हेतुः II-ii-131. हेमन्त: II-iii-105. होता II-ii-243. होत्रम् II-ili-20. होमः II-11-123. हस्वः II-i-280. हीकु: II-iii-6. ही II-11-18. II-11-19. II-1-19. II-1-58. II-ii-139. II-1-142. II-ii-81. II-11-240. II-iii-124. II-i-39. II-i-39. हदयम् इदिका ·CORRIGENDA PAGE LINE FOR READ | PAGE LINE FOR READ 4 6 पक: VER 58 13 चरे -- 59 1,2. चिरे मट जीवी 1 सूवम्यां पपन्यां 62 14 जावी 19 बात: वात 15 2 64 24 मजूर मः 13 वस्यति वस्पति No.19915 omitted by mistake 66 1 25 1 । 80 बुर पानन् 20 दन 19 निमि मकुलं 18,20,22 ३-२- 84 पानम् दनि प्रमि मुकुलं २.३. 28 21 दृम्यां विपन इपम्यां विन् । 88 29 1 10 94 10 4 16 97 19 महेलन 17 100 न महेरेछन् नमि कुटि 46 19 शिनिः शिविः तौकम् तोकम् कर्तः पाकत पताका भशिकशोः अशिकचोः 3 भृशम्या भूम्यां शृङ्ग विषाणन् भृशं विषाणम् 107 नीभ्यो नुम्यो [0] 9 23 कुपि कुपव: 11 53 उहरु 53 Ch 14 भाक् हर का 28 56 15

·No text on this page.

·THE UŅADISŪTRAS OF THE KĀTANTRA SCHOOL
WITH
THE VRTTI OF DURGASIMHA

·No text on this page.

·॥ श्रीः ।। ॥दुर्गसिमविरचिता उणादिवृत्तिः। ॥१॥ कृवापाजिमिस्वादिमाध्यमनिजनिचरिचटिभ्य उण् ॥ १.१॥ वार्थः । नमस्कृत्य गिरं भूरिशब्दमन्तानकारणम् । उणादयोऽभिधास्यन्ने वालव्युत्पत्तिहेतवे ॥ एभ्यो धातुभ्यः..."उणप्रत्ययो भवति। उणादयः " भूनेऽपि" । भूते काले। असिन्दाहर्तमाने भविन्यनि च । "ताभ्यामन्यत्रोणादयः" ताभ्यां संपदानदानाम्यां अन्यम्मिन् कारके कर्तरि कर्मादौ यथाभिधानं "प्रत्ययः" परः" इति परिमापायां उणादयो भवन्ति णकार इज्वदा- ड्ड कृन करणे" कगेत.ति कारः शिल्पी ॥ " वा गतिगन्धनयोः" वातीति वायु: समीरः ॥ "धेट पा पाने " पिवतीति पायुः अपानम् ॥ "जि जये " जयतीति ज युः औषधम् ॥ “डु मिञ् प्रक्षेपणे" मिनोतीति मायुः पित्तम् । ग.पूर्वत्यान्याऽ। गां वाचं मिनोतीति गोमायुः सृगालः ॥ "वद म्वादने" स्वदने स्वा: मधुरम् ।। "राध साध संसिद्धौ" साध्यतीति [सानोतीति] साधुः कुशः ॥ “अशूङ व्याप्तौ" अनुत इति आशु शीघ्रम् ॥ "द विदारणे" दृणातीति दारू काष्ठम् ।। "षणु दाने" सनोतीति सानुः प्रस्थम् शृङ्गम् पर्वतैकदेशः ।। "जन जनने" इति जानुः अष्ठिवान् ॥ " चरिः" गत्यर्थः। चरतीति चारु शोभनम् ॥ चट स्फुट भेदे" चटतीति चाटुः पटुवादी ।। ॥२॥ किारयोः श्रिभ्याम् ॥ १.२॥ किारयोरुपपदयोः यथासङ्खधमाभ्यां उणप्रत्ययो भवति। "शू हिंसा- जायत ·२ दुर्गसिमविरचिता [प्रथमः याम्" किं शृणातीति किंशारुः धान्यशूकम् ॥ " इण् गतौ" जरामेतीति जरायुः कललम् गर्भवेष्टनम् ॥ ॥ ३ ॥ वहिरहितलिपंशिभ्य उण् ॥ १. ३ ॥ एभ्य उणप्रत्ययो भवति । "वह प्रापणे" वहयत्य[उद्यते] [नेनेति पाहुः भुजः ॥ “ रह त्यागे" रहयतीति राहुः ग्रहः ॥ “ तल प्रतिष्ठायाम्" हेतौ तालयतीति तालुः वदनैकदेशः। पुनरुण्ग्रहणात् उपधोपधस्याप्यकारस्य दीर्घः ।। "पशि नाशने" पंशतीति पांशुः रेणुः ।। ॥ ४ ॥ कृके वचो घुण ॥ १. ४ ॥ कृकशब्दे उपपदे अस्मात् घुण्प्रत्ययो भवति । "वच परिभाषणे" कृकेण शिरो....वेण वक्तीति कृकवाकु: ताम्रचूडः ॥ ॥ ५॥ भृमृतृचरित्सरित..[निम]स्जिशीभ्य उः ॥ १. ५ ॥ एभ्य उप्रत्ययो भवति । "भृञ् भरणे" बिभर्तीति भरूः भर्ता ॥ मृङ् प्राणत्यागे" प्रियते अस्मिन्निति मरुः निर्जलो देशः ॥ "तृ प्लवन तरणयोः" तरतीति तरुः वृक्षः ॥ "चरिः" गत्यर्थः । चरतीति चरुः हविष्यानम् ॥ ... [त्सर] छमगतौ” त्सरतीति त्सल खड्गमुष्टिः दण्डमुष्टिश्च ॥ "तनु विस्तारे" तनोतीति तनुः शरीरम् ॥ “टु मस्जो" मज्जतीति मदुः प्राणिविशेषः जलवायसो वा ॥ “ शीङ् स्वप्ने" शेते शयुः अनगरः॥ ॥६॥[पटयसिवसिहनिमनिसपीन्दिकन्दिबन्धिव हय णिभ्यश्च ॥ १.६॥ एभ्य एकादशभ्य उप्रत्ययो भवति । " [प]ट गतौ” पटतीति पटुः स्फुटवादी॥ असु क्षेपणे" जन्मनि जन्मनि देहमस्यन्तीति असवः इति नित्यं बहुवचनम् ॥ वस निवासे" वसतीति वसु द्रव्यम् ॥ "हन हिंसागत्योः" हन्ति वैरूप्यमिति हनुः कपोलैकदेशः ॥ "मन ज्ञाने" मन्यते धर्ममनेनेति मनुः प्रजापतिः ॥ " पौषि लज्जायाम् " त्रपते पु सीसकम् ॥

·पादः] उणादिवृत्तिः "अण " स्यन्दू प्रसवणे" " इदि परमैश्वर्ये" इन्दतीति इन्दुः शशी ॥ "कदि क्रदि" दण्डको धातुः । कन्दति कन्दते वा कन्दुः पाकस्थानविशेषः ।। "बन्ध बन्धने" बघ्नातीति पन्धुः स्वजनः ॥ वह प्रापणे" वहतीति बहु प्रभूतम् ॥ रण" इति दण्डको धातुः । अणतीति अणुः सूक्ष्मं व्रीहिश्च । चकारोऽ] - नुक्तसमुच्चयमात्रे ॥ ॥ ७ ॥ स्यदेः स्यन्देः] संप्रसारणं [धश्च] ॥ १.७॥ अतश्च उप्रत्ययो भवति । सस्वरस्य यकारस्य संप्रसारणं च। अन्त- दकारस्य धकारादेशः। स्यन्दते सिन्धुः नदी सागरश्च ॥ ॥ ८॥ मनिजनिनमां मधजतनाकश्च ॥ १. ८ ॥ [ए]षामुप्रत्ययो भवति, मधजतनाकाः यथासङ्ख्यमादेशा भवन्ति “मन ज्ञाने" मन्यते मधुः पुष्परसः ॥ " जन जनने" जायते जतु लाक्षा । "..[णमु] प्रहत्वे"। णो नः। नमतीति नाकुः । ॥ ९ ॥ [२]ज्जुतकुंवल्गुफल्गुशिशुरिपुपृथु ल]घवः ॥ १. ९ ॥ एते उप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । निपातनमप्राप्तिप्रापणार्थ प्राप्तेश्व बाधन...[र्थिम्] । लक्षणेन यदसिद्धं तत्सर्व निपातनासिद्धम् । “सृज विसर्गे" सृज्यत इति रज्जुः गुणमयी ॥ " कृती छेदने" कृन्ततीति तई कर्तनम् ॥ "वल वल्ल च" वलत इति वल्गु मनोज्ञम् ॥ "फल निष्पत्तौ" फलतीति फल्गु असारम् ॥ "शश प्लुतगतो" शशतीति शिशुः बालकः ॥ " निष्ठुरं रपतीति रिपुः शत्रुः ॥ "प्रथ प्रख्याने" प्रथते वर्धते पृथु विस्तीर्णम् ॥ " लघिः" गत्यर्थः । लङ्घत इति लघुः अल्पः । ॥ १० ॥ इषिधृषिभिदिगृधि.[मृदिपृभ्यः कुः ॥ १. १० ॥ एभ्यः कुप्रत्ययो भवति इषु इच्छायाम्" इच्छतीति इषुः शरः॥ “नि घृषा" धृष्णोतीति धृषुः प्रगल्भः ॥ भिदिर्" मिनचीति मिदुः वज्रम् ॥ “ गृधु अभिकासायाम्" गृध्यतीति प्रधुः कामः ॥ ... ["मृद क्षोदे"] लप" The ms. reads पाद- The ms. reads Ty- २.

·. दुर्गसिमविरचिता [प्रथमः "कृ विक्षपे" अस्ज पाके" मुद्रातीति मृदु कोमलम् ॥ "पृ पालने" पृणातीति पुरुः क्षत्तियविशेषः । कानुबन्धः यण्वद्भावादगुणार्थः ।। ॥११॥ कृयो ऋत उश्च ॥ १. ११ ॥ अनयोः कुप्रत्ययो भवति, ऋकारम्य उरादेशश्च । किरतीति कुरुः देशविशेषः ॥ ....["गू निग]रणे" गिरतीनि गुमः आचार्यः ।। ॥ १२ ॥ अर्तेरू च ॥ १. १२ ॥ अस्मात् कुप्रत्ययो भवति । ऋकारस्य उरादेशः। चकारादूरादेशश्च । "ऋ सृ गतौ" इयतीति उरु: महान् ।। ऊ सक्थि ।। ॥ १३ ॥ भ्रस्जे: सलोपश्च ॥ १. ५३ ॥ अस्मात् कुप्रत्ययो भवति । अस्य च सकारलोपः । भृजतीति भृगुः प्रपातो मुनिश्च ।। ॥ १४ ॥ नावञ्चेः ॥ १. १४ ॥ निशब्द उपपदे अस्मात् कुप्रत्ययो भवति । “अञ्चु गतिपूजनयोः" न्यश्चतीति न्यः मृगविशेषः ॥ ॥ १५ ॥ अपष्ठादयः ॥ १. १५ ॥ अपहुंदुष्ठमुष्ठुहरिद्रुमितद्रुशतद्रुशङ्कुचनुमयुपशुदेवयुजटायुकुमारयुमृगयवः । एते शब्दाः कुप्रत्ययान्ता निपात्यन्न । "छा गतिनिवृत्तो" अपतिष्ठतीति अपष्ठुः अविद्यः ॥ दुस्तिष्ठतीति दुष्ठुः ॥ मु तिष्ठतीति सुष्टुः शोभनम् ।। "दु गतौ" हरिं द्रवतीति हरिद्रुः वृक्षविशेषः ॥ मितं द्रवतीति मितद्रुः "[समुद्रः ॥ शतं द्रवतीति शतद्रुः नदीविशेषः ॥ "शकि शकायाम्" शङ्कते अस्माजन इति शङ्कुः कीलकः ॥ “धन धान्ये" दधाति [दधन्ति] धनुः राशिः शस्त्रं च ॥ ["डे मिञ् प्रक्षेपणे"] मिनोतीति मयुः किन्नरः ॥ "[" पश"] इति सौत्रोऽयं धातुः । पशतीति पशुः चतुष्पदः ।। " या प्रापणे" देवान् यातीति देवयुः धार्मिकः ॥ कुमारं यातीति कुमारयुः राजपुत्रः ॥ जटां . The works within brackets are cmitted in the ms.

·पादः] उणादिवृत्तिः ५ .. गातीति जटायुः पक्षिविशेषः ॥ मृगान् यातीति मृगयुः लुब्धकः ॥ एवमन्येऽप्यनुसतन्याः ॥ ॥ १६ ॥ आङ्परयोः खनिशभ्यां डुः ॥ १. १६ ॥ आपरयोरुपपदयोः यथासयमाभ्यां हुपत्ययो भवति । डोऽनुबन्धः अन्त्यस्वरादिलोपार्थः। खन अवदारण आ समन्तात् ग्वनतीति आग्बुः मूषकः ॥ “शु हिंसायाम् शू हिंसायाम् " परं शृणातीति परशुः कुठारः ॥ ॥ १७॥ मद्यकिवामिमथिचतिभ्य उरः॥ १. १७ ॥ ए." ["भ्य उरप्रत्ययो] भवति । “ मदि स्तुनौ” मन्दते मन्दुरा वाजिशाला ॥ "अकि लक्षणे" अङ्कने अरः बीजप्रादुर्भावः ।। वास उपसेवायम्" वासयतीति वासुरा मन्थ विलोडने " मन्थतीति मथुग पुरी ॥ चने चढ़े च चतन इति चतुरः दक्षः । दकारातो गुणश्च ॥ ॥ १८ ॥ मकुरदर्दुरविधुरासुराः ॥ १. १८ ॥ एते शब्दा टरप्रन्ययान्ता निपात्यन्ते । "मकि मण्डने" मकने मङ्कुरः कल्कः ॥ “ विदारणे" हणातीति दर्दुगः भेकः ॥ विधाने" विधति इति विधुरः विह्वलः ॥ " अम्मु क्षेपणे” अस्यताति अमुगः रात्रिः॥ "विध देवारिः ॥ " अश ॥ १९॥ सावशेराप्तौ ॥ १. १९ ॥ सावुपपदे अस्मादुःप्रत्ययो भवति, आप्तौ गम्यमानायाम् । भोजने" " अशू व्याप्तौ" स्वश्नुते स्वशुरः दम्पत्योः पिता ॥ ॥ २० ॥ अवमह्योष्टिषः॥ १. २० ॥ आभ्यां टिषप्रत्ययो भवति । टानुबन्धो नटाद्यर्थः । “ अव रक्ष पालने" अवतीति अविषः समुद्रः ॥ " मह पूजायाम् " महतीति महिषः सैरिभः । नटादित्वात् महिषी राज्ञी ॥ The ms. reads सावशो- ·६ दुर्गसिमविरचिता [प्रथमः ॥ २१ ॥ रुहेर्वृद्धिश्च ॥ १. २१ ॥ अस्मात् टिषप्रत्ययो भवति वृद्धिश्च । “रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भाव" रोहतीति रौहिषं कतृणम् ॥ ॥ २२ ॥ किल्बिषाव्यथिषौ ॥ १. २२ ॥ एतौ टिषप्रत्ययान्तौ निपात्यते । “ कृ विक्षेपणे" किरतीति किल्बिर्ष पापम् ॥ " व्यथ दुःखभयचलनयोः" नब्पूर्वः । न व्यथते अव्यथिषः सूर्यः ।। ॥ २३ ॥ तिमिरुधिमदिमन्दिचन्दिबधिरुचिशुषिभ्यः किरः ॥ १. २३ ॥ एतेभ्यः किरप्रत्ययो भवति । “तिम प्टिम" तिम्यतीति तिमिरं तमः॥ रुधिर्" रुणीति रुधिरं रक्तम् ॥ " मदि हर्षे" माद्यतीति मदिरा सुरा ॥ "मदि स्तुति[मोदमदस्वप्नकान्तिगतिपु]" मन्दते मन्दिरं गृहम् ॥ " चदि आहादने" चन्दतीति चन्दिरः हस्ती ॥ "बध बन्धने" बघ्नातीति बधिरः श्रोत्रविकलः ॥ रुच दीप्तो" रोचते रुचिरं सुन्दरम् ॥ शोषणे" शुप्यतीति शुपि विवरम् । को यण्वत् । तेन गुणाभावः ॥ ॥ २४ ॥ अजिगदयः ॥ १. २४ ॥ अजिरशिशिरशिबिरस्थिरखदिराः। एते किरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । "अज क्षेपणे" वैरूप्यमजतीति अजिरं प्राङ्गणम् ॥ शशु हिंसायाम्" शशतीति शिशिरः ऋतुविशेषः ।। शव पिस्" शबतीति शिबिरं संवृत्ति- स्थाननिवेशश्च ॥ "ठा गतिनिवृत्तौ" तिहीतिस्थिरः निश्चलः ॥ "खाह भक्षणे" खादतीति खदिरः । एवमन्येऽप्यनुसतव्याः ॥ ॥ २५॥ शलिमण्डिभल्लिभ्य ऊकञ् ॥ १. २५ ॥ एभ्य ऊकप्रत्ययो भवति । शलतीति शालूकं जलसंभवम् ॥ " मडि भूषायाम्" मण्डते शिरः अलकरोतीति मण्डूक: मेकः ।। "मल भल्ल" भल्लते हिनस्तीति भल्लूक: पशुविशेषः ।।

·पादः] उणादिवृत्तिः कुश आहाने" ॥ २६ ॥ सितनिगमिमसिसच्यवधाकुशिभ्यस्तुन् ॥१.२६ ॥ एभ्यस्तुन्प्रत्ययो भवति । “षिञ् बन्धने " सिनोति बध्नाति जलं सेतुः जलरोधः ॥ " तनु विस्तारे" तनोतीति तन्तुः सूत्रम् ॥ “गम गतौ" गच्छतीति गन्तुः पथिकः आयूर्वस्तु आगन्तुः अतिथिः "मसी परिणामे" मस्यतीति मस्तु दधिमण्डम् ।। षच सेचने" सचते सक्तः यवविकारः ।। "अव रक्ष पालने" आखुभ्यो गृहमवतीति ओतुः बिडालः ॥ "डु धाञ्' दधातीति घातुः अस्थ्यादिः लोहितादिर्वा गैरिकापेतं वस्तु ॥ " तुन्नन्तस्य तुः । क्रुशेः घुटि स्त्रियां असंबुद्धावनपुंसके ना त्राभिधानम् । तत्र तृचि[च्] च[न] शसादिपु षष्ठीबहुवचनवर्जितेपु स्वरेषु वा तत्रागमस्य परत्वात् स्वरस्याभावो ज्ञेयः । क्रोशन्तीति क्रोष्टारः, तान् क्रोएन् । क्रोशतीति क्रोष्टा तेन क्रोष्ट्रा क्रोप्टुना । व्यञ्जनविषये तुन्नेव । क्रोष्टुभ्यां क्रोष्टुभिः, क्रोष्टुभ्यः, क्रोष्टूनाम् क्रोष्टुपु इति । उणादीनां बाहुल्यात् "कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः कचिद्विभाषा कचिदन्यदेव । विधेविधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति । ॥ २७ ॥ कमिमनिजनिवसिहिभ्यश्च ॥ १. २७ ॥ एभ्यस्तुन्प्रत्ययो भवति । कमु कान्तौ" कमते कन्तुः कन्दर्पः ।। "मन ज्ञाने" मन्यते मन्तुः ज्ञानी मुनिश्च ।। जन जनने" जजन्ति जन्यते वा जन्तुः प्राणी ॥ " वस निवासे" वसति सुखमनेन इति वस्तु धनम् । वास्तु गृहभूमिः। भिन्ननिर्देशात् वसेर्वा दीर्घत्वं वक्तव्यम् ॥ “हि गतौ हिनोतीति हेतुः कारणम् ॥ ॥ २८ ॥ केत्वादयः ॥ १. २८ ॥ केत्वृतुक्रत्वाप्तुपीत्वेधतुवहतुजीवातवः । एते तुन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। "कै शब्दे" । सन्ध्यक्षरान्तनाम्' इत्याकारः। कायतीति केतुः ध्वजः ॥ "ऋ गतौ" इयति इति ऋतुः वसन्तादिः ॥ "डु कृञ् करोतीति क्रतुः यागः । क्रियते स्वर्गकामैर्वा ॥ " आप व्याप्तौ" आप्नोतीति " ·८ दुर्गसिमविरचिता [प्रथमः 'एषा वृद्धौ" "जीव आप्तुः याज्ञिकः ॥ “पा पाने" पिबतीति पीतुः सूर्यः ।। एधते एधतुः अमिः ॥ वह प्रापणे" वहतीति वहतुः अनड्डान् ॥ प्राणधारणे" जीवतीति जीवातुः जीवनम् । एवमन्येऽप्यनुसर्तव्याः ।। ॥ २९॥ स्तनिहृषिपुषिगदिमदिभ्य इन इलुः ॥ १. २९ ॥ एभ्य इनन्तेभ्य इलुप्रत्ययो भवति । " स्तन शब्दे" चौरादिकः । [स्तनयतीति स्तनयित्नुः ॥] " तुष हृष तुष्टी" [हर्षयतीति हर्षयः॥ [" पुष पुष्टौ" पोषयतीति पोषयित्नुः ।। गद व्यक्तायां वाचि" [गदयतीति गदयित्नुः] वावदूकः ॥ “ मदि हर्षे" हेताविन् । मदयतीति मदयिन्नुः सीधुः ॥ ॥ ३० ॥ मृग्रोरुतिः ॥ १. ३० ॥ आभ्यामुतिप्रत्ययो भवति । दकार उच्चारणार्थः । “ मृड् प्राणत्यागे" प्रियन्ते क्षुद्रजन्तवः म्पर्शनाम्य इनि मरुत् वायुः ॥ “ग निगरणे" गिरतीति गरुत् पक्षिपिच्छम् ।। ॥ ३१ ॥ कृषिचमितनिधनिबधिमर्जिवजिभ्य ऊः॥ १. ३१ ॥ एभ्य ऊप्रत्ययो भवनि। कृप्यने कर्षः शुष्क- गोमयम् ॥ " चमु मु" चमतीति चमः सेना ।। तनु विस्तार" तनोतीति तनूः शरीरम् ॥ "धन धान्ये " दधीनि धनूः शत्रम् ॥ "बध बन्धने बधबधाति चित्तमिनि वधः पुत्रादिभार्या ॥ “सजे आर्जने" सर्जनीति स: विद्युत् ॥ " खर्ज माजने" खर्जनीति खर्जुः कण्डतिः ।। ॥ ३२ ॥ तो दोऽन्तश्च ॥ १. ३२ ॥ अस्मादृप्रत्ययो भवति दोस्तश्च । “तु प्लवनतरणयोः" तीर्यते अनया तर्दू॥ ॥ ३३ ॥ दरिद्रार्यालोपश्च ॥ १. ३३ ॥ इन्ध आश्च यौ, योलोंपो यालोपः। अस्मादूप्रत्ययो भवति इकाराकारयोलोंपश्च " दरिद्रा दुर्गतौ" दरिद्रातीति दद्रः कुष्ठविशेषः ।। कृष विलेखने" . The words within brackets are omitted in the ms, .

·पादः] उणादिवृत्तिः ॥ ३४ ॥ कण्ड्वादयः [कच्छृदयः ॥ १. ३४ ॥ कण्डू[ कच्छू]दिधिषजम्बूकम्ब्वडेलाबूपादूकर्कन्धकसेरूकासूनृमूरतः । एते ऊपत्ययान्ता निपात्यन्ते । कच बन्धने" कचतीति कच्छ कस पामा ॥ "दीपीङ् दीप्तिवमनयोः" दिधीते दिविषः पुनः स्त्री ।। "जन जनने" जनन्तीति जम्बूः वृक्षविशेषः।। "कमु कान्तौ" कमते कम्बूः परद्रव्यापहारी॥ " अड उद्यमे" अडतीति अङ्कः जलतरणिः ॥ "लबि अवसंसने"। आपूर्वः । आलम्बत अलाबूः तुम्बीफलम् ॥ “पद गतौ" पद्यते पादूः उपानत् ॥ [". धाञ् धारणपोषणयोः"] कर्क कण्टकं दधातीति कर्कन्धः बदरी ॥ " कस सिष" कसतीति कसेरूः तृणविशेषः मूलम् []॥ गतौ" कसतीति कासूः वातरोगः ॥ "भा दीप्तौ" नृपूर्वः। नृमि - तीति नृमः राजा ॥ "ऋ गतौ" इयतीति स्तूः कृमिविशेषः । एवमन्ये- ऽप्यनुसतव्याः॥ ॥ ३५ ॥ हृमृतडिरुहियूषिभ्य इतिः ॥ १. ३५ ॥ एभ्य इतिप्रत्ययो भवति । इकार उच्चारणार्थः । हरतीति हरित वर्णविशेषः ॥ " स गतौ " सरतीति सरित् नदी॥ आघाते" । चौरादिकः। अस्य च अत एव दीर्घामावः । ताडयतीति तडित् विद्युत् ॥ “रुह बीजजन्मनि" रोहयतीति रोहित् मत्स्यो वर्णविशेषश्च ॥ " यूष हिंसार्थः। यूषतीति योषित् नारी ॥ ॥ ३६ ॥ शमेर्डः॥ १. ३६ ॥ अस्मात् प्रत्ययो भवति । [" शर्मु उपशमे"] शाम्यतीति भण्ड: नपुंसकः॥ ॥ ३७ ॥ अनुनासिकान्ताः ॥ १. ३७ ॥ अनुनासिकान्ताद्धातोः डप्रत्ययो भवति । “वनं" शब्दार्थः । बन्तीति वण्डः ॥ षण्डः ॥ “खन अवदारणे" खनतीति खण्डं शकलम् अर्ष वा ।। "हृञ् हरणे" "तड The ms. adds माधु। The ms. reads करेसकसेरू। The words within brackets are omitted in the me २ ·दुर्गसिमविरचिता [प्रथमः "दमु उपशमने" "कुण शब्दे" कुणति जनेन कुण्डं जलाश्रयः ॥ दम्यतीति दण्डः यष्टिः॥ "रण " शब्दार्थः। रणतीति रण्डा विधवा ॥ "चण अण दाने" अणतीति अण्डः गोपतिः ॥ "मन ज्ञाने" मन्यते ज्ञानं मण्डम् ॥ मुण प्रज्ञाने" मुणतीति मुण्डः भिक्षुविशेषः। मुण्डं शिरः॥ ॥ ३८॥ वरण्डादयः॥ १. ३८ ॥ वरण्डशिखण्डकरण्डपापिण्डपिचण्डाः । एते डप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। " वृञ् वरणे" वृणोतीति वरण्डः मुखरोगविशेषः, गृहैकदेशश्च ॥ “डु कृञ्' करोतीति करण्डः स्त्रीणामाधारः ॥ " शासु अनुशिष्टौ" शास्तीति शिखण्डः मयूरपिन्छम् ॥ "पा रक्षणे" पातीति पापिण्डः संहितद्रव्यम् ॥ डु पच पाके" पचत्यनं पिचण्डं जठरम् ॥ ॥ ३९॥ कमेरठः ॥ १. ३९ ॥ भस्मादठप्रत्ययो भवति । कान्तौ" कमते कमठः कच्छपः ॥ ॥४०॥ शकिशमिवहिन्योऽलः ॥ १.४०॥ एभ्योऽलपत्ययो भवति । “ शकू शक्तौ" शक्नोतीति शकलं खण्डम् ॥ "शम दम" शाम्यति चित्तमस्मात् शमलम् अपवित्रम् ॥ "वह पापणे" वहतीति वहलं विस्तीर्णम् ॥ ॥४१॥ वृषलादयः ॥ १.४१ ॥ वृषलदेवलकेवलकललपललाः। एते अलान्ता निपात्यन्ते वृक्ष " वर्षतीति नीचकर्म वृषलः शूद्रः ॥ दिवु" क्रीडादिषु । दीव्यतीति देवल: देवद्रव्योपजीवी ॥ " केवृ" केवते परमिति केवल: असहायः ॥ " कल सङ्ख्याने " कलते कललं गर्मवेष्टनम् ॥ " पल रक्षणे" चौरादिकः । पालयति देहं पललं मांसम् ॥ ॥४२॥ कणेष्ठः॥ १. ४२॥ अस्मात् प्रत्ययो भवति । “कण" शब्दार्थः । कणतीति कण्ठ; गकः॥

·पादः) उणादिवृत्तिः ११ गतो" "कुण ॥४३॥ पतिचण्डिन्यामालञ् ॥ १. ४३ ॥ भाभ्यामालप्रत्ययो भवति। मकार इज्वद्भावार्थः । “ पल शल पतृ पथे च पतत्युदकमत्र पातालम् अधोमुवनम् ॥ " चडि कोपे" चण्डते कुप्यते चण्डालः निषादः॥ ॥ ४४ ॥ कुणिपीभ्यां कालः ॥ १. ४४ ॥ माभ्यां धातुभ्यां कालप्रत्ययो भवति । ककारो यण्वद्भावार्थः । शब्दे" कुणतीति कुणाल नगररक्षकः, मगधरक्षकश्च । कुणाला नगरी ॥ पीङ् पाने" पीयते पियाल वृक्षविशेषः ॥ ॥४५॥ शीडो वालवलौ ॥ १. ४५ ॥ अस्माद्वालवलनौ प्रत्ययौ भवतः । “ शीङ् स्वप्ने" शेते जले शेवालं जलनीली ॥ शैवलं तदेव ॥ ॥४६॥इल्वलपल्वलशुक्लतण्डुलशिथिलचषालमालाः॥१.४६॥ एते वलजन्ता निपात्यन्ते । “ इल गतौ" एलतीति इल्वला: तारकाः ।। "पल रक्षणे" पालयतीति पललं पुष्करिणीजलम् ॥ “शुच शोके" शोच- तीति शुल: सितः ॥ तड आघाते" ताडयतीति तण्डुलः धान्यविशेषः । " श्रथि शैथिल्ये" अथते शिथिल: निराधारः ॥ " चष भ्लष भक्षणे" चषतीति चपाल: यूपकटकः ॥ " [मी माने]" मातीति माला सक् ॥ ॥४७॥ सारेरङ्गः ॥ १. ४७ ॥ अस्मादङ्गप्रत्ययो भवति। “शु स हिंसायाम् "। सृणोति कश्चित् । हेताविन् । सारयतीति सारङ्गः मृगः ॥ ॥ ४८ ॥ शृङ्गभृङ्गाङ्गानि ॥ १. ४८ ॥ एते अनमत्ययान्ता निपात्यन्ते । “श स हिंसायाम् " शृणातीति श्राम गवादीनां विषाणम् ॥ “हु भृञ् " विभीति भृशः प्रमरः ॥ "अम रोगे" अमति अशरीरम् ॥ The words within brackets are omitted in the ms, ·१२ दुर्गसिमविरचिता [प्रथमः ॥ ४९ ॥ मुदिगृभ्यां गग्गौ ॥ १. ४९ ॥ आभ्यां गगौ प्रत्ययौ भवतः यथासङ्ख्यम् । “मुद हर्षे" मोदते मुद्गः धान्यविशेषः ॥ “गृ निगरणे" गिरतीति गर्गः ऋषिः । को यण्वत् ॥ ॥ ५० ॥ शृभ्यामदिः ॥ १. ५० ॥ भाभ्यामदिप्रत्ययो भवति । इकार उच्चारणार्थः । शृणाति रोगेण जनमिति शरत् ऋतुविशेषः ॥ " दृ विदारणे" हणाति शत्रुमिति दरत् प्रपातः ॥ ॥ ५१ ॥ धृञ् षोन्तोऽगुणश्च ॥ १. ५१ ॥ अस्माददिप्रत्ययो भवति । अस्य धातोः षोऽन्तो भवति । अकार उच्चारणार्थः । गुणाभावश्च । धृञ् आधारे" प्रियते आद्रियते कार्यार्थ शू हिंसायाम्" पत् पाषाणः ॥ ॥ ५२ ॥ युष्यसिम्यां मदिक् ॥ १. ५२ ॥ भाभ्यां मदिक्प्रत्ययो भवति । "यूष " हिंसार्थः। यूषसि त्वं युष्मत् ॥ “असु क्षेपणे" अस्यतीति अहम् । अथवा लिजमात्रोदाहरणम् । यूषतीति युष्मद् । अस्यतीति अस्मद् । अत एव निर्देशात् यूषेः इस्वः । इकार उच्चारणार्थः । ककारो यण्वद्भावार्थः । तेनागुणत्वम् ।। ॥ ५३॥ अर्तिहुसुधृक्षिणीपदभायास्तुभ्यो मः ॥ १. ५३ ॥ एभ्यो मप्रत्ययो भवति । "ऋ गतौ” अर्तीति अर्मः व्याधिविशेषः॥ "हु दाने" इयते होमः अमिदानम् ॥ घुञ् अभिषवे" सुनोतीति सोमः चन्द्रः ॥ “घृञ् धारणे" नरके पतन्तः प्राणिनः धरतीति धर्मः पुण्यम् ॥ "क्षि क्षये" क्षयतीति क्षेमः कुशलम् ॥ णीञ् प्रापणे" नयतीति नेमः काकः ॥ " पद गतौ" पद्यते याति लक्ष्मी पचं कमलम् ॥ मातीति भामः प्रदीप्तः ॥ " या प्रापणे" यातीति यामः प्रहरः ॥ “हुन् स्तुती" स्तोतीति स्तोमः सङ्घातः ॥ मा दीसौ" ·पादः] उणादितिः "ग्रसु ॥ ५४॥ प्रसेरा च ॥ १. ५४ ॥ अस्मान्मप्रत्ययो भवति । अस्य चान्त्यस्य सस्यात्वं स्यात् । कसु अदने" प्रस्यते ग्राम: जनपदनिवासः ।। ॥ ५५ ॥ इन्दियुधिश्याधूहिन्यो मक् ॥ १. ५५ ॥ एभ्यो मक्प्रत्ययो भवति । "नि इन्धी दीप्तौ" इन्धे इध्मं काष्ठम् ॥ युध संप्रहारे" युध्यते युध्मं प्रहरणम् ॥ " श्यै गतौ" । सन्ध्यक्षरान्तानां आ। श्यायते श्यामा वर्णविशेषः ॥ “धू विघ्नने" धुनातीति धूमः ममिशिखा ॥ “हि गति[वृद्धयोः]" हिनोतीति हिम तुहिनम् ।। ॥ ५६ ॥ धर्मसीमाग्रीष्माघमाः ॥ १. ५६ ॥ एते मक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। "घृक्षरणदीप्त्योः" घरतीति धर्म: संतापः ॥ “षिञ् बन्धने" सिनोतीति सीमा अवधिः ॥ गिरतीति ग्रीष्मः ऋतुः ॥ नपूर्वो धान् । न दधातीति अधमः नीचः ।। ॥ ५७ ॥ युजिरुचितिजा घ्मक् ॥ १. ५७ ॥ एभ्यः घमक्प्रत्ययो भवति । घानुबन्धः कत्वगत्वार्थः । योगे" युनक्तीति युग्मं युगलम् ॥ “ रुच दीप्तौ" रोचते रुक्मं सुवर्णम् ॥ तिज निशाने" तितिक्षतीति तिग्मं तीक्ष्णम् ॥ ॥ ५८ ॥ भियः सुरन्तो वा ॥ १. ५८ ॥ अस्मान्मक्प्रत्ययो भवति सुरन्तश्च वा । उकारानुबन्धः । “नि भी भये" मियते अस्मिन् भीमः भयानकः ॥ भीष्मः कुरुपितामहः ।। इति दौर्गसिंघामुणादिवृत्तौ "गू निगरणे" " युजिर ॥ प्रथमः पादः ॥ The word within brackets is omitted in the ms.

·॥ अथ द्वितीयः पादः॥ ॥ ५९॥ अशिलटिस्खटिविशिभ्यः कः॥२.१॥ एभ्यः कात्ययो भवति । ककारोऽगुणार्थः । " अशू व्याप्ती" अश्नुते व्यामोतीति अश्वः तुरमः ॥ "लट बाल्ये च" लटतीति रवा पक्षिविशेषः॥ "खट काझे" खट्यते शयनार्थमिति खट्टा शय्या ॥ "विश प्रवेशने" विशति लोकोऽस्मिन्निति विश्वं जगत् ॥ ॥६॥ शर्वजिहाग्रीवा ॥ २. २ ॥ एते कात्ययान्ता निपात्यन्ते । “शु हिंसायाम् " शृणाति दैत्यान् पर्वः श्रीमहादेवः॥ "ओ हाक् त्यागे" मुक्त्वा रसान् जहातीति जिहा रसना ॥ "गृ शब्दे " गृणातीति ग्रीवा कन्धरा ॥ ॥६१॥ वृषितक्षिराजिघन्विप्रदिवियुभ्यः कनिः ॥ २.३ ॥ को यण्वद्भावार्थः । एभ्यः कनिप्रत्ययो भवति । "जिषु णिषु वूषु वर्षतीति वृषा इन्द्रः ॥ " तक्ष त्वक्ष " तर् त्वष" तक्षतीति तक्षा वर्षकिः ॥ "राज दीप्तौ" राजत इति राजा अधिपतिः ॥ "धन्वि" गत्यर्थः । धन- तीति धन्वा तटम् ॥ “दिवु" क्रीडादिषु । प्रदीव्यतीति प्रदिवा दिवसः ॥ "यु मिश्रणे" यौतीति युवा तरुणः ॥ ॥ ६२ ॥ नजि जहातेः ॥ २. ४ ॥ ननि उपपदे जहातेर्धातोः कनिप्रत्ययो भवति । हाक् रविं न जहातीति अहः दिनम् । नस्य तत्पुरुषे लोपः ॥ "ओ त्यागे" ॥ ६३ ॥ पूषादयः॥ २. ५॥ पूषन् अर्थमन् मज्जन् उक्षन् श्वन् प्लीहन् मातरिश्चन् केदन स्नेहन् मूर्षन् यूपन् । एते कन्यन्ता निपात्यन्ते पुष्णाति वर्षते 'पुष पुष्टौ ·पाद:] उणादिवृत्तिः १५ " पूषा मादित्यः ॥ "ऋ गतौ" इयतीति अर्थमा आदित्यः ॥ " टु मस्त्रो" मज्जतीति मज्जा अस्थिसारः॥ “ उक्ष सेचने" मूत्रेण उक्षति भुवं सिञ्चति इति उक्षा बलीवर्दः ॥ “टु ओ वि" चौरादीन् श्वयति गच्छतीति श्वा कुक्कुरः ।। “अहि लिहि गतौ" प्लीहते प्लीहा व्याधिविशेषः ॥ “टु ओश्वि" मातरि पूर्वः । मातरि श्वयति रेतो वर्षते मातरिश्वा वायुः ॥ “क्किदू आर्द्रभावे क्लियते क्लेदा चन्द्रः ॥ "ष्णिह प्रीतौ" स्निातीति स्नेहा मित्रम् ॥ " मूर्छा मोहससुच्छाययोः " मूर्छन्त्यत्राहताः प्राणिनो मूर्षा मस्तकम् ॥ “ यूष हिंसार्थः । यूपतीति यूषन् । “यूष्णो धान्यरसान् पश्य" ॥ दुष्यतीति दोषन् । "दोष्णो बाहू पश्य । अनयोश्च " न शसादौ" इनि प्रयोगोऽभिधानम् [१] ॥ ॥ ६४ ॥ हृकृञ्भ्यामेणुः ॥ २. ६ ॥ आभ्यामणुप्रत्ययो भवति । हृञ् हरणे" हरति मनः हरेणुः गन्ध- द्रव्यम् ॥ ["डु कृञ् करणे"] करोति कार्य करेणुः हस्ती हस्तिनी वा ।। ॥६५॥ दाभारिवृञ्भ्यो नुः ॥ २. ७ ॥ एभ्यो नुप्रत्ययो भवति। "डु दाम्" ददातीति दानुः दाता ॥ " मा दीप्तौ" भातीति भानुः सूर्यः ॥ “रि गतौ" रियते रेणुः पूलिः ॥ 'वृन वरणे" वृणोतीति वर्गुः नादविशेषः ॥ ॥ ६६ ॥ सूविषिम्यां यण्वत् ॥ २. ८ ॥ आभ्यां नुप्रत्ययो भवति । स च यण्वत्, तेनागुणत्वम् । प्राणिगाविमोचने]" सूयते सूनुः पुत्रः ॥ “ विष्णु न्याप्तौ" वेवेष्टि व्याप्नोतीति विष्णुः हरिः॥ ॥ ६७ ॥ धेन्वादयः ॥ २. ९ ॥ धेनुजह्नुस्थाणुवेणुवमवः । एते नुप्रत्ययान्ता नियात्यन्ते । “धेट् पा पाने"। सन्ध्यक्षरान्तानामाकारः। धयति पिबति वत्सः तान् धेनुः नवप्रसूता गवादिः॥ "ओ हाक् त्यागे" नहातीति ननः विद्याधरः 1. The words within brackets are omitted in the ms. "ह ·१६ दुर्गसिमविरचिता [द्वितीयः ऋषिविशेषो वा ॥ “छा गतिनिवृत्तौ" जगति प्रहीनेऽपि तिष्ठतीति स्थाणुः ईश्वरः॥ “वै शोषणे"। सन्ध्यक्षारान्तानामाकारः । वायति नलं वेणुः वंशः ।। "बच परिभाषणे" वक्तीति वग्नुः प्रियवादी। एवमादयो द्रष्टव्याः ।। कार दीप्तो" ॥ ६८ ॥ रमिकासिकुषिपातृवचिरिचिसिचिगुभ्यस्थक् ॥ २. १०॥ एम्यस्थक्मत्ययो भवति । को यण्वद्वावर्थः । " रमु क्रीडायाम्" रमति मनसि रथ: स्यन्दनः । काशतीति काष्ठं दारु ॥ कुष निष्कर्षे" कुष्णातीति कुष्ठं गन्धद्रव्यं रोगविशेषश्च ॥ “पा पाने" पीयते पायः जलम् ॥ "तू प्लवनतरणयोः" तीर्यते अनेनेति तीर्थ धर्मस्थानम् पुण्य [स्थलं वा॥ “वच परिभाषणे" उच्यते उक्यं साम ॥ " रिहिर् विरेचने" रिणक्ति रिक्यम् ।। सिक्यं मच्छिष्टम् ॥ "गु पुरीपोत्सर्गे" गुवतीति गुथं विष्ठा ॥ पिचिर् चलने" मृअस्थक् भवति । ॥ ६९ ॥ अवे भृञः ॥ २. ११ ॥ अवे उपपदे डु पाञ्" [१] “हु भृन्" । अव विमति इति अवभृयः यज्ञान्तस्नानम् ॥ ॥ ७० ॥ न्युदोः शीङ्गाम्याम् ॥ २. १२ ॥ अनयोरुपपदयोराभ्यां यथासलयं थक् भवति । शी स्वप्ने" निपूर्वः । नियतं शेते जनोऽत्र निक्षीयः अर्धरात्रिः ॥ “कै गैरे शब्दे" सन्ध्यक्षरान्तानामाकारः । उदपूर्वः । उदीयते उदीयः श्रुतेः प्रणवः ।। ॥ १॥ पृष्ठयूथप्रोथाः ॥ २. १३ ॥ पृषु वृषु पर्वतीति पृष्ठ पश्चात्कायः ॥ "यु मिश्रणे" यूतीति यूयं समूहः ॥ “ मृङ् पृङ्" प्रवते चलतीति मोय, अश्वघोषान्तरम् ॥ एते वक्मत्ययान्ता निपात्यन्ते ।

·उणादिवृत्तिः ॥७२॥ स्फायितश्चिवश्चिशकिक्षिपिचदिरुदिमदिमन्दिचन्यु- न्दीदिभ्यो रक् ॥ २. १४ ॥ एभ्यो धातुभ्यो रक्प्रत्ययो भवति । यण्वद्भावादनुषालोपः । "स्फायी ओप्यायी वृद्धौ" स्फायते स्फारं प्रभूतम् ॥" तश्चि वञ्चि" तश्चतीति तक्रम् मथितम् ।। वश्चतीति वक्रं कुटिलम् ॥ “ शकु शक्तौ" पां [पातुं !] शक्नो- तीति शुक्रः॥ " क्षिप प्रेरणे" क्षिपतीति लिमं शीघ्रम् ॥ “ क्षुदिर् संवरणे" क्षुदतीति क्षुद्रः दुर्जनः ॥ “रुदिर् अश्रुविमोचने" रोदतीति रुद्रः शङ्करः ॥ " मदि हर्षे" मयतीति मद्रः देशविशेषः ॥ "मुदि" स्तुत्यादौ। मन्दते मन्द्रः गम्भीरध्वनिः ॥ चदि आहादने" चन्दतीति चन्द्रः शशी ॥ " उन्दी क्लेदने" उनत्तीति उन्द्रः [जेल]चरविशेषः ॥ " इदि परमैश्वर्ये" इन्दतीति इन्द्रः देवराजः ॥ ॥ ७३ ॥ सुसूधागृधिश्चितिवृतिछिदिमुदितृपिदम्भि- शुभिभ्यश्च ॥ २. १५॥ एभ्यो रसत्ययो भवति । चकारः समुच्चयार्थः । ने अमिष वे" "षु प्रसवे" वा । सुनोति इति सवति वा मदं सुरा मद्यम् ॥ “धूङ् प्राणिगर्भ- विमोचने" सूते सूरः रविः ॥ "डु धाञ्" दधातीति धीरः अचलः ।। " गृधु अमिकालायाम्" गृध्यतीति [ग]ः पक्षिविशेषः ॥ ["श्वितो] वर्णे" श्वेतते चित्रं कुष्ठम् ॥ " वृतु वर्तने" वर्तते वृत्रः इन्द्रारिः॥ धाकरणे" छिनत्तीति छिद्रं रन्ध्रम् ॥ " मुदि हर्षे मुदि हर्षे" मुद्यते लोकोऽनया मुद्रा आज्ञाकरणम् ॥ “तृप[प्रीणेने" तृप्यन्ते देवा अनेन इति तुमः] पुरोडाशः ॥ दम्भु दम्भे" दम्नोतीति दभ्रं स्तोकम् ॥ शुमतीति शुभ्रं शुक्लं मङ्गलं वा ॥ ॥ ७४ ॥ तम्यमिजिनां दीर्घश्च ॥ २. १६ ॥ एभ्यो रक्मत्ययो दीर्घश्च । तमु काङ्क्षायाम्" ताम्यतीति तानं The words within brackets have been eaten away by moths छिदिर द्वि- "शुभ शुम्भ शोमार्थे" in thems.

·१८ दुर्गसिमविरचिता [द्वितीयः शुल्बम् ॥ “अम दम हम्म मीम हय गतौ" अन्यते सेव्यते आनः सहकारः ॥ “नि जये" जयतीति जीरः वृक्षविशेषः ।। ॥ ७५ ॥ शूद्रादयः ॥ २. १७ ॥ शूद्रोप्रवज्रविप्रभद्रगौरभेरीराः । एते रक्मत्ययान्ता निपात्यन्ते । "शब्द शातने" शीयते शूद्रः तुरीयो वर्णः ॥ ["उचे समवाये"] उच्यत इति उग्रः दुःसहः ॥ "टु ओ स्फूर्जा वज्रनिर्घोषे" स्फूर्जतीति वज्रं पविः' । "वि]द ज्ञाने" वेत्तीति विप्रः ब्राह्मणः ॥ " भदि कल्याणे सौख्ये च" भन्दते भद्रं कल्याणम् ॥ गाङ् गतौ” गायते गौरः अवदातः । स्त्रियां गौरी अवदाता भवानी वा ॥"नि भी भये" बिभेति जनोऽनया मेरी दुन्दुमिः ॥ " इण् गतौ” एति जना इमां इरा सुरा । कपिलकादिदर्श- नाल्लत्वम् । इला भूमिः॥ ॥ ७६ ॥ वृश्चिकृषिभ्यां किकः ॥ २. १८ ॥ आभ्यां किकप्रत्ययो भवति । "वश्चू छेदने" वृश्चतीति वृश्चिकः मली ॥ " कृष विलेखने" कृष्यतीति कृषिकः कृषीवलः ।। ॥ ७७ ॥ मूषिकसिमिकौ ॥ २. १९ ॥ एतौ किकप्रत्ययान्तौ निपात्यते । “मुष खण्डने" मुष्यतीति मूषिक: माखुः ॥ "स्यम खन ध्वन शब्दे" स्यमतीति सिमिकः तरुविशेषः ॥ ॥ ७८ ॥ क्रिय इकः ॥ २. २०॥ अस्मादिकप्रत्ययो भवति । "डु की द्रव्यविनिमये" क्रीणातीति ऋयिकः क्रेता ॥ ॥ ७९ ॥ श्याझवदक्षिम्य इनः ॥ २. २१ ॥ एभ्य इनप्रत्ययो भवति । सन्ध्यक्षरान्तानामाकारः। श्यायत इति श्येन: पक्षिविशेषः ।। हृञ् हरणे" गीतेन हियते हरिणः श्यैङ् गतौ" 1. The words within brackets bave been eaten away by moths, ·पाद: उणादिवृत्तिः मृगः ॥ “अव रक्ष पालने" अवतीति अविनः अध्वर्युः ।। " गतौ" द्रवतीति द्रविणं धनम् ॥ " दक्ष वृद्धौ शीघ्रार्थे च" दक्षते दक्षिणः प्रवीणः । स्त्रियां दानम् ॥ ऋ गतौ ॥ ८० ॥ वृजिनाजिनेरिणविपिनतुहिनमहिनानि ॥ २. २२ ॥ एतानि इनप्रत्ययान्तानि निपात्यन्ते । " वृजी वर्जने" वृज्यतेऽपनीयते- ऽनेनेति वृजिनं पापम् ॥ " अज गतिक्षेपणयोः" अजतीति अजिनं चर्म ॥ इयर्तीति इरिणम् ऊपरं क्षेत्रम् ॥ “टु वपु' उप्यते विपिनं वनम् ॥ " तुहिर दुहिर अर्दने" तोहति अर्दति तुहिनम् । अथ वा “ दह भस्मीकरणे" दहतीति तुहिनम् । दस्य तुकारादेशः । हिमम् ।। " मह पूजायाम्" महतीति महिनं महत्वम् ॥ ॥ ८१॥ वचिपच्छिश्रिद्रुश्रुघुज्वां विप् दीर्घश्व ॥ २. २३ ॥ एभ्यः किप्प्रत्ययो भवति, दीर्घश्च स्वरस्य चैषाम् । परिभाषणे" उच्यते वाक् वाणी ।। प्रच्छ डीप्सायाम्" शब्दं पृच्छ- तीति शब्दप्राट् शिष्यः ॥ " भज श्रीङ् सेवायाम्" पुण्यकृतं श्रयतीति श्री: लक्ष्मीः ॥ “दु गतौ” द्रवतीति ः कामरूपी ॥ "श्रु गतौ" यज्ञोपकरणं हविर्द्रव्यम् ॥ " कटेन प्रवर्तत इति कटप्रूः कटप्रवर्तकः ॥ "जु" इति सौत्रोऽयं धातुः । जायते[नवते] जूः जवनम् । पिशाचवाण्यामिति केचित् । वचिपच्छ्योः दीधं कृते नित्यत्वात् संप्रसारणं "वच गतौ” अवतीति शू: नेष्यते ॥ ॥ ८२ ॥ परी ब्रजेश्च ॥ २. २४ ॥ परावुपपदे ब्रजेर्धातोः किप्प्रत्ययो भवति । स्वरस्यास्य दीर्घत्वम् । चकारो दीर्षानुवृत्त्यर्थः । “वज व्रज गतौ” परिव्रजतीति परिबाट भिक्षुः ॥ ॥ ८३ ॥ तनेः कयः॥२. २५ ॥ अस्मात् कयप्रत्ययो भवति । ककार उत्तरत यण्वत्कार्षिः। "तनु विस्तारे" तनोति वंशं तनयः पुत्रः॥

·२० दुर्गसिमविरचिता [द्वितीयः ॥ ८४ ॥ हो दोऽन्तश्च ॥ २. २६ ॥ अस्मात् कप्रत्ययो भवति । अस्य च दोऽन्तो भवति । अकार उच्चारणार्थः । यण्वद्भावादगुणत्वं च । “ हृञ् हरणे]" बुद्धया अर्थ हरतीति हृदयं मनः ॥ ॥ ८५॥ रातेदैः॥ २. २७ ॥ अस्मा प्रत्ययो भवति । दकारोऽन्त्यस्वरादिलोपार्थः । “राला आदाने" गुणान् रातीति रा: । ":" इत्यात्वम् ॥ ॥ ८६ ॥ गमेडोंः ॥ २. २८ ॥ अस्मात् डोः प्रत्ययो भवति । गम गतौ” गच्छतीति गौः। "गोरौ धुटि" इत्यौत्वम् । दिगादिषु दशसु गोः ।। ॥ ८७ ॥ ग्लानुदिभ्यां डौः ॥ २. २९ ॥ आभ्यां डौः प्रत्ययो भवति । “ग्लै हर्षक्षये" सन्ध्यक्षरान्तानामात्वम् । ग्ला[यतीति ग्लौः चन्द्रः ॥] " णुद प्रेरणे" नुद्यते धीवरैः नौः तरी ॥ ॥ ८८ ॥ भ्रमेईः ॥ २. ३०॥ अस्मात् डूः प्रत्ययो भवति । चलने" भ्रमतीति भ्रूः नेत्रोपरिस्थानम् ॥ ॥ ८९ ॥ दमेडोस् ॥ २. ३१ ॥ अस्मात् डोस्प्रत्ययो भवति । " दम उ[पशेमने" दाम्यतीति] दोः भुजः।। ॥९० ॥ सर्तेरयूः ॥ २. ३२ ॥ अस्मादयूप्रत्ययो भवति । " स गतौ” सरतीति सरयूसरित् ॥ ॥ ९१ ॥ शीङो धुक् ॥ २. ३३ ॥ " शीङ् स्वमे" शेते अनेनेति बीधुः मुराविशेषः ॥ प्रमु चलने" अस्मादुक्मत्ययो भवति । The words within brackets have been caten away.

·पादः] उणादिवृत्तिः २१ ॥ ९२ ॥ [ जिमृङोः] युक्त्युकौ ॥ २. ३४ ॥ अनयोः धात्वोः युक्त्युक्मत्ययौ भवतः यथासङ्ख्यम् । “भुज पालनाभ्य- वहारयोः" भुज्यते भुज्युः ओदनः ॥ " मृङ् प्राणत्यागे" प्रियते अनेनेति मृत्युः अन्तकः । अनयोः गुणो न भवति, औणादिकत्वात् ।। ॥ ९३ ॥ कृपवृनिधाञ्भ्यो नः ॥ २. ३५ ॥ एभ्यो नः प्रत्ययो भवति । “कृ विक्षेपे" किरतीति कर्णः श्रोत्रम् ॥ " पालने" पिपर्ति वृक्षं पर्ण दलम् ॥ वृञ् वरणे" वृणोतीति वर्ण: शुक्लादि ॥ " डु धाम्" निपूर्वः । निधीयते निधानं निधिः ।। ॥ ९४ ॥ धृषेधिष च ॥ २. ३६ ॥ अस्मात् नः प्रत्ययो भवति विषादेशश्च । "जि घृषा प्रागल्भ्ये" घृष्णोत्यनया धिषणा बुद्धिः । धृष्णोतीति धिषणः बृहस्पतिः। इत्वविधानादेव न गुणः ॥ ॥ ९५ ॥ हनेर्जघश्च ॥ २. ३७ ॥ अस्मात् नः प्रत्ययो भवति नघादेशश्च । "हन हिंसागत्योः" हन्ति चित्तमिति जघनं कटिप्रदेशः ।। ॥ ९६ ॥ दिवेः ऋन् ॥ २. ३८ ॥ दिवेर्धातोः ऋन्प्रत्ययो भवति । नकार उच्चारणार्थः । दिवु' क्रीडादिषु । दीव्यतीति देवा पत्युमा॑ता ।। ॥ ९७ ॥ नञि च नन्देः ऋदीर्घश्च ।। २. ३९ ॥ अस्मात् नजि उपपदे ऋन्प्रत्ययो भवति, अस्य स्वरस्य दीर्घश्च । “टु नदि समृद्धौ" न नन्दतीति भ्रातृजायां ननान्दा पत्युमगिनी ॥ ॥ ९८ ॥ यतेश्च ॥ २.४०॥ अस्मात् ऋन्प्रत्ययो भवति, अस्य स्वरस्य दीर्घश्च । "यति प्रयत्ने" यतत इति याता पतिमातृभार्या ।। The words within brackets have been eaten away.

·२२ दुर्गसिमविरचिता [द्वितीयः ॥ ९९ ॥ नियो डानुबन्धश्च ॥ २. ४१ ॥ अस्मात् ऋन्प्रत्ययो भवति, स च डानुबन्ध इष्यते, अन्त्यस्वरादेः लोपार्थम् । “णी प्रापणे" नयतीति ना पुरुषः । ॥ १०॥ स्वस्त्रादयः ॥ २.४२॥ स्वसृनप्तनेष्टुत्वष्टक्षत्तृहोतृप्रशास्तृपितृमातृदुहितृजामातृप्रातरः । एते ऋन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । श्वस प्राणने" श्वसतीति स्वसा भगिनी ।। पनु पथे च गतौ" । नपूर्वः । न पतति कुलमनेनेति नप्ता पौत्रः ।। "णश अदर्शने" नश्यति पापमनेनेति नेष्टा ऋत्विम्बिशेषः ॥ "तष त्वक्षु तनूकरणे" त्वक्षतीति त्वष्टा । अथवा "त्विष दीप्तौ" स्वेष्टि लोचने काष्ठेषु त्वष्टा सूत्रधारः ॥ " क्षुदिर संपेषणे" क्षुदति पिनष्टि इति क्षता प्रतीहारः ।। "हु दाने" जुहोतीति होता याज्ञिकः ।। पूञ् पवने" पुनातीति पोता ऋत्विक् ॥ " शासु अनुशिष्टौ" प्रशास्तीति प्रशास्ता उपाध्यायः ॥ “पा रक्षणे" पातीति पिता जनकः ॥ “ मा माने" मातीति माता जननी ॥ दुह प्रपूरणे" दोग्धि मातृकुलं दुहिता ॥ जनीङ् प्रादुर्भाव पुत्र- प्रतिनिधिः जायते जामाता दुहितुः पतिः ।। प्राज़ ॥ १.१॥ ऋतमृधुन्धम्यश्यविवृतिग्रहिन्योऽनिः ॥ २. ४३ ॥ एभ्योऽनिप्रत्ययो भवति । "ऋ गतौ" इयर्तीति अरणिः अमि- निर्मन्धनकाष्ठम् ॥ “तृ प्लवनतरणयोः" तरत्यनेनेति तरणिः नौः सूर्यो वा ।। !" मृ गतौ" सरतीति सरणिः मार्गः ॥ "धृञ् धारणे" धरतीति धरणी पृथ्वी ॥ "घम" इति सौत्रोऽयं धातुः। धमतीति धमनिः गलशिरा ॥ " अश भोजने" पर्वतादीनश्नातीति अशनिः वज्रम् ।। “अव रक्ष पालने" अवतीति अवनिः पृथ्वी ।। वृतु वर्तते वर्तनि: वर्तनोपकरण- द्रव्यम् ॥ “ग्रह उपादाने" गृहातीति ग्रहणिः व्याधिविशेषः ।। ॥ १०२ ॥ अचिंशुचिहुसृपिछदिछर्दिभ्य इसिः ॥ २. ४४ ॥ एभ्यो धातुभ्य इसिप्रत्ययो भवति । इकार उच्चारणार्थः । " अर्च दीप्तौ" भ्राता ॥ वर्तने" ·पादः] उणादिवृतिः २३ ॥ हुदाने" सपृ गतौ" पूजायाम् " अर्च्यते पूज्यते अर्चिः ज्वाला ॥ " शुच शोके " शोचते तमोऽत्र शोचिः दीप्तिः ॥ " रुच दीप्तौ" रोचते रोचिः सैव हूयत इति हविः देवान्नम् ॥ सप्त धातवः सर्पन्त्यनेन सर्पिः आज्यम् ॥ “छह संवरणे" रुचादित्वादिन् । छादयतीति छदिः कुड्मलं कुटीरकं वा ॥ "छदं वमने" छर्दते छर्दिः वमनम् ।। ॥१.३ ॥ ज्योतिरादयः ॥ २. ४५ ॥ ज्योतिस् बर्हिस् इत्येवमादयः शब्दाः इसिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । 'द्युत शुभ रुच दीप्तौ" द्योतते ज्योतिः दीप्तिः ॥ “बृहि वृद्धौ" बृहतीति बर्हिः कुशः । एवमन्येऽप्यनुसतव्याः ।। ॥ १०४ ॥ ऋपवपिचक्षिजनितनिधनिभ्य उस् ॥ २. ४६ ॥ एभ्य उस्प्रत्ययो भवति । "ऋ गतौ" इयर्तीति अरुः व्रणम् ॥ पृ पालनपूरणयोः" पृणातीति परुः पर्वतः ॥ " टु वप् बीजसन्ताने" उप्यते पुरुषार्थोऽनेनेति वपुः शरीरम् ।। " चक्षुङ् व्यक्तायां वाचि" चष्टे हृदयामि - प्रायं चक्षुः । ख्यातेरनुपादानात् चक्षुङ् ख्याञ् इति न भवति ॥ " जन जनने" जजन्तीति [ नुः] जर्जारिः ॥ तनु विस्तारे" तनोतीति तनुः कायः ।। " धन धान्ये" धन्यते धनुः शरासनम् ।। ॥१०५॥ एतेरिज्वत् ॥ २. ४७ ॥ अस्मादुस्प्रत्ययो भवति । स च इज्वत् । " इण् गतौ” एतीति आयुः जीवितम् ॥ ॥ १०६ ॥ चतिकटशृवृञ्भ्यष्टुरः ॥ २. ४८ ॥ एभ्यः टुरप्रत्ययो भवति । टकारो नदाद्यर्थः । " चते चदे च चतते चत्वरं चतुर्गों पथां समुदायः, प्राणम् ॥ “कट गतौ" कटतीति कट्टरः दधिविकारः ॥ "शु हिंसायाम्" शृणातीति शर्वरः त्रियामा। नदादित्वात् शर्वरी, रात्रिः ॥ "वृञ् वरणे" वृणाति वृणोति वा पर्बरः देशविशेषः मनुष्यब्ध ॥ The word within brackets is omitted in the original, ·२४ दुर्गसिमविरचिता [द्वितीयः ॥ "णीञ् प्रापणे" ॥ १०७ ॥ नौ सदि ॥ २. ४९॥ नावुपपदे अस्मात् टुरप्रत्ययो भवति । " षट्नु विशरणे" । " धात्वादेः सः"। निपूर्वः। निषीदत्यस्मिन् लोको निषदरः कर्दमः ॥ ॥१०८ ॥ छित्वरादयः ॥ २. ५०॥ छित्वरछत्वरधीवरतीवरपीवरगहरचीवरनीवराः। एते वरप्रत्ययान्ता नि- पात्यन्ते । “छिदिर् द्विषाकरणे" छिनीति छित्वरः पूर्तः ॥ “छह पह छादने" छादयतीति छत्वरः स एव ॥ "डु धाञ्" दधाति जालमिति धीवरः कैवर्तः तुद व्यथने" तुदतीति तीवरः प्राकृतजातिविशेषः ।। पील पाने" पीयते पीवरः स्थूलः ॥ " गुहू संवरणे" गुहतीति गहरं गहनम् ।। चिञ् चयने" चिनोतीति चीवरं भिक्षुपरिधानम् ॥ नयतीति नीवरः जलसंभवः कश्चित् । एवमन्येऽप्यनुसतव्याः ।। ॥ १०९ ॥ इजिकृषिभ्यो नक् ॥ २. ५१ ॥ एभ्यो नमत्ययो भवति । ककारो यण्वद्भावार्थः, तेनागुणत्वम् । गतौ” एतीति इनः सूर्यः धनेश्वरो वा ॥ " जि जये" जयतीति जिनः तीर्थहरो विष्णुर्वा ॥ "कृष विलेखने" कर्षत्यरीन् कृष्णः वासुदेवः ।। ॥ ११०॥ बन्धेर्बधिश्च ॥ २. ५२ ॥ अस्मानमत्ययो भवति अध्यादेशश्च । इकार उच्चारणार्थः । “बध बन्धने" बध्नाति जन्तुदृष्टीन् अध्नः सूर्यः ।। ॥ १११ ॥ धावसिद्भ्यो नः ॥ २. ५३ ॥ एभ्यो नप्रत्ययो भवति। "हुधाञ्" धार्यन्ते धानाः; स्त्रीत्वं बहुलं च; प्रष्टयवाः ॥ “वस निवासे" वसतीति वनम् अवक्रयणम् ॥ "दु गतौ" द्रवतीति द्रोणः परिमाणविशेषः अश्वत्यश्च । आनः पीतो वा ।। ॥ ११२ ॥ रास्ता साना स्थूणा वीणा ॥ २. ५४ ॥ एते नप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । “राच शब्दे" राप्यते प्राणी अनया " शासू अनुशिष्टौ" शास्यते अनया साना गल- " इण् राला मौषधविशेषः ॥

·पादः] उणादिवृत्तिः २५ पूड प्राणिप्रसवे" छा गतिनिवृत्तौ" तिष्ठति पदार्थोऽस्यां स्थूणा स्तम्भः ।। "वि प्रजने" सप्तस्वरान् वेति गच्छतीति वीणा परिवादिनी । आकारस्य अलं नस्य णत्वं भवति ॥ ॥ ११३ ॥ पातेः पः॥ २. ५५ ॥ भस्मात् पः प्रत्ययो भवति । “पा रक्षणे" पायते पापं दुरितम् ॥ ॥ ११४ ॥ नीपादयः॥ २. ५६ ॥ नीपयूपसूपपतत्पशष्पवाष्पाः। एते पप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । णीन् प्रापणे" नयतीति नीपः वृक्षः ॥ “यु मिश्रणे" यौतीति यूपः यज्ञकीलकः॥ सूयते सूपः व्यञ्जनविशेषः ॥ “कुङ् शब्दे कवते कुवते वा कूपः प्रथिः ॥ “तल प्रतिष्ठायाम्" चुरादिः । ताल्यतीति तस्पं शय्या ॥ शसु हिंसायाम्" शस्यते भक्ष्यते इति शष्पं बालतृणम् ॥ "वास शब्दे" वास्यते वाष्पः अश्रु ऊष्मोहमश्च । एवमन्येऽप्यनुसर्तव्याः ।। ॥ ११५ ॥ इण्भीकापाशल्यचिकृदाधाराभ्यः कः ॥ २. ५७ ॥ एभ्यः कप्रत्ययो भवति । " इण् गतौ” एतीति एका असहायः ।। "नि भी भये" सात् विमेति मेक: मण्डूकः ॥ “के शब्दे" कायतीति काकः ॥ ["पा पाने" पिवतीति पाक: ॥ ["शेल गतौ" शलतीति] शल्क: वल्कलम् । शल्यचिभ्यां इट् न भवति औणादिकत्वात् । एवमन्यत्रापि उक्तवक्ष्यमाणविषौषिषु] प्रतिपत्तव्यम् । “अर्चि पूजायाम्" अर्चते अर्क: रविः ॥ " डुकृञ् करणे" क्रियते कल्कः। कपिलिकादिदर्शनात् रेफस्य गत्वम् । पिष्टपिण्डः ॥ “डु दाम्" ददातीति दाकः दाता ॥ “डु धान्" धार्यते पाक: यज्ञः ॥ “रा ला दाने" रातीति राकः कर्णः; राका चन्द्रसंपूर्णा पौर्णमासी ॥ ॥ ११६ ॥ मूकादयः ॥ २. ५८॥ मुकयूकार्मकपृथुकवृकसकमकाः । एते कप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मूट बन्धने" मूयते मूक बडः ॥ "यु मिश्रणे" यूयते यूका क्षुद्रबन्तुः ।। The words within brackets are omitted in the ms.

·दुर्गसिमविरचिता [द्वितीयः स नभसा "मई मह पूजायाम्" अहंतीति अर्मकः शिशुः ॥ "प्रय प्रख्याने" प्रथयतीति पूयुकः स एव ॥ " वृञ् आवरणे" वृणोतीति वृकः मृगविशेषः ॥ गतो" सरतीति सूकम् उत्पलमूलम् ॥ "भू सत्तायाम्" भवतीति भूकं छिद्रम् ॥ ॥ ११७ ॥ शङ्करुन्युन्तौ ॥ २. ५९ ॥ अस्मात् उनि उन्त इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । “शकू शक्ती गन्तुं शक्नोतीति शनिः पक्षी । एवं शकुन्तः स एव ॥ ॥ ११८ ॥ ऋकृतृवृञ्यमिदार्जिन्य उनः ॥ २. ६० ॥ एभ्य उनप्रत्ययो भवति । "ऋ गतौ" इयतिति अरुणः सूर्यसारथिः॥ डु कृञ् करणे" क्रियते करुणा कृपा ॥ “तृ प्लवनतरणयोः" क्रियां कत तरति शक्नोतीति तरुणः युवा ॥ " वृञ् वरणे" वृणोतीति वरुणः पश्चिमदिक्पतिः ॥"यम उपरमे" यच्छतीति यमुना कालिन्दी नदी । द विदारणे" हेताविन् । दारयतीति दारुणः रौदः ॥ अर्ज सन मर्जने" अर्जतीति अर्जुन: वृक्षः पाण्डवश्च ॥ ॥ ११९ ॥ पिशुनफाल्गुनौ ॥ २.६१ ॥ एतौ उनप्रत्ययान्तौ निपात्यते । “ पिषु संचूर्णने" पिनष्टीति पिशुन: सूचको दुर्जनश्च ॥ " फल निष्पत्तौ" फलतीति फाल्गुनः मासविशेषः मर्जुनश्च ॥ ॥ १२० ॥ कृधूवाभ्यः सरक्॥ २. ६२ ॥ एभ्यः सरसत्ययो भवति । को यण्वत् । तेनागुणत्वम्। “हुन् करणे" करोतीति कुसरा यवागूः ॥ "धू विघ्नने" धुवतीति धूसरः ममिस्निग्धः ॥ " वा गतिगन्धनयोः" वातीति वासरः दिवसः ।। ॥ १२१ ॥ भीशीझ्यामानकः ॥ २. ६३ ॥ माम्यामानक: प्रत्ययो भवति । "नि भी भये" भीयते मस्मिनिति भयानक: भीष्मः ॥ “शी स्वप्ने" शेते भयानक अजगरः ॥

·पाव उणादितिः २७ इदनुवन्धत्वाला ॥ १२२ ॥ शिवराणकः ॥ २. ६४ ॥ अस्मादाणकप्रत्ययो भवति । “शिषि आघ्राणे" गमः । शिकणक: नासामलः ॥ ॥ १२३ ॥ इषेः किकः ॥ २. ६५॥ भस्मात् किकप्रत्ययो भवति । को यण्वद्भावार्थः । इषु इच्छायाम्" इच्छतीति इषिका विरुणीशलाका ॥ ॥ १२४ ॥ तिन्तिडिकादयः॥ २. ६६ ॥ तिन्तिडिका किरिणिका [जर्जरिका] पर्परिका मृद्विका । एते किकपत्य- यान्ता निपात्यन्ते। [“तिम आदींभावे"] तिम्यतीति तिन्तिडिका तिलवृक्ष- विशेषः ॥ " कण कण शब्दे" किम्पूर्वः । किणतीति किरिणिका ।। 'ज़ वयोहानौ" जीर्यते इति जर्जरिका बहुच्छिद्रा ॥ "पू पालनपूरणयोः" पृणातीति पर्परिका मर्दलः ॥ “ मृद क्षोदे" मृद्गातीति मृद्विका । एवमन्येऽपि ॥ ॥ १२५ ॥ घृसिदूभ्यः क्तः॥ २. ६७ ॥ एभ्यः क्तप्रत्ययो भवति । “वृक्षरणदीप्त्योः" घरतीति घृतं सर्पिः ।। पिञ् बन्धने" सिनोतीति सितः शुकः ॥ " दूङ् परितापे" दूङ् परितापे" दूयते दूतः सङ्गमकारकः । ककारो यण्वद्भावार्थः । तेनागुणत्वम् ॥ ॥ १२६ ॥ जर्ततातपलितसुरतलोष्टाः ॥ २. ६८ ॥ एते कात्ययान्ता निपात्यन्ते । “ नृषु सुषु" जीर्यते जतः दीर्घरोमा । "दैङ् त्रै पालने" सन्ध्यक्षरान्तानामात्वम् । त्रायते तात: पिता ॥ हु पचा पाके" पच्यते पलितं पककेशाः ॥ " रमु क्रीडायाम् " सुपूर्वः । मुखाय रम्यते सुरतं मैथुनम् ॥ लष हिंसायाम् चुरादिः । लषयतीति कोष्टः मृत्तिण्डः ॥ The words within brackets are omitted in the ms.

·२८ दुर्गसिमविरचिता [द्वितीयः " ॥ १२७ ॥ स्पृहेराय्यः ॥ २. ६९ ॥ अस्मादाय्यप्रत्ययो भवति । "स्पृह ईप्सायाम् चुरादित्वादिन् । स्पृहयतीति सहयाय्यं गवीनं घृतं वा ॥ इति दौर्गसिंचामुणादिवृत्तौ द्वितीयः पादः॥

·॥ अथ तृतीयः पादः॥ ॥ १२८ ॥ वृञ एण्यः ॥ ३.१॥ अस्मादेण्यप्रत्ययो भवति । “वृञ् वरणे" वृञ् वरणे" वृणोतीति वरेण्य' मेष्टः॥ ॥ १२९ ॥ अर्तेरन्यः ॥ ३. २ ॥ भस्मादन्यप्रत्ययो भवति ऋगतो" अर्यते अरण्यं वनम् ॥ ॥ १३० ॥ हो हिरव ॥ ३. ३ ॥ अस्मादन्यप्रत्ययो भवति, हिरादेशश्च । "ओ हाक् त्यागे" हीयते हिरण्यं सुवर्णम् ॥ ॥ १३१ ॥ पर्जन्यपुण्ये ॥ ३. ४॥ एतौ अन्यत्ययान्तौ निपात्यते । “पृची संपर्के" पृङ्क्ते पृणक्ति वा पर्जन्यः इन्द्रः ॥ " पुण शोमे" पुणतीति पुण्यं धर्मकर्म ॥ ॥ १३२ ॥ अमिनक्षिकडिभ्योऽत्रः ॥ ३. ५ एम्योऽत्रप्रत्ययो भवति । “अम रोगे" अमतीति अमत्रं भाजनम् ।। " नक्ष गतौ" नक्षतीति नक्षत्रं अधिन्यादि ॥ "कड मदे" कडतीति कडवं चर्मासनम् । “सडयोः" इत्यैक्यात् कलत्रं भार्या नपुंसकलिो च ।। ॥ १३३ ॥ भृशोऽतः ॥ ३. ६॥ अस्मादतप्रत्ययो भवति । “हु मञ्" विभीति भरतः राजा प्रथमतीर्थकरपुत्रो नटो वा ॥ ॥ १३४ ॥ पृषिरजिन्यां यावत् ॥ ३. ७ ॥ माम्यामतप्रत्ययो भवति, स च यण्वत् । “ पूषु वृषु" पृषतीति ॥

·३० दुर्गसिमविरचिता [तृतीयः पृषतः कस्तुरीमृगः ॥ "रम्ज रागे" ननं रम्जतीति रजतं रौप्यम् । भगुणवमनुपालोपः॥ ॥ १३५॥ आङि वसेरथः ॥ ३. ८॥ मादि उपपदे बसेरमप्रत्ययो भवति । "वस निवासे" मापूर्वः । आवसति लोकोऽस्मिमिति भावसथं गृहम् ॥ ॥ १३६ ॥ जवृभ्यामूथः ॥ ३. ९॥ आभ्यासूधपत्ययो भवति । “जू क्योहानौ" जीर्यते जरूयम् मार्द्रमांसम् ॥ " वृन् वरणे" वृणोतीति वरूयं रखगोपनम् ॥ ॥ १३७ ॥ अतिचमिरमियुम्योऽसः ॥ ३. १० ॥ एम्योऽसः प्रत्ययो भवति। “अत सातत्यगमने" भततीति अतसी। नटादित्वादिः। शुमा ॥ " चमु छमु जमु" ..[चम]तीति चमसं यज्ञोपकरणम् ॥ "रम रामस्ये" रमते रमसः उत्साहः ॥ “यु मिश्रणे" यौतीति यवस: पासः ॥ ॥ १३८ ॥ वेतसवाहसदिवसफनसाः ॥ ३. ११॥ एते असप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। “वि प्रजने" वेतीति वेतसः वानीरः॥ "वह प्रापणे" वहतीति वाइस: अजगरः ॥ "दिवु" क्रीडादिषु । दीव्यतीति दिवसः दिनम् ॥ “फण गतौ" फणते फनसः वृक्षविशेषः ।। ॥ १९॥ कृपेशलिगदिरासिवलिवल्लिभ्योऽभः ॥ ३. १२ ॥ एभ्योऽमप्रत्ययो भवति । “हुकृञ् करणे" करोति वेगमिति करमः उष्टः । कपिरिकादित्वायत्वम् । कलमः बालहस्ती ॥ "श हिंसायाम्" शृणातीतिधरम: मष्टापदजीवविशेषः ॥ शक श्वल्ल माशुगतौ "शलतीति शलभः पतयः ॥ " नई गर्द शब्दे" गर्दतीति गर्दम: खरः॥ " रस शब्दे" हेताविन् । रसतीति रासमः स एव ॥ बलच" वलतीति वलमिः। नटादित्वादिः । गृहाणामाच्छादनम् ॥ च। मातीति बलमा दयः ।। शल चलने वा ब बक ·पावः उणादितिः ३१ ॥ १४०॥ ऋषिवृषिभ्यां यण्यत् ॥ ३. १३ ॥ माभ्यामभप्रत्ययो भवति । स च यण्वत् । " ऋष्टि ऋषि गतो" ऋषतीति ऋषभः नामेयो जिनः, गन्धर्वस्वरविशेषो वा ॥ “पृषु वृषु उक्ष सेचने" वर्षतीति वृषभः गौः ॥ ॥ १४१ ॥ इः सर्वधातुभ्यः ॥ ३. १४ ॥ सर्वधातुभ्यो यथासङ्ख्यं इः प्रत्ययो भवति । "क्षु रु शब्दे" रौतीति रविः सूर्यः ॥ ["कै शब्दे"] कौतीति कविः काव्यकर्ता शुक्रश्च ॥ " दू विदारणे" हणातीति दरिः गुहा । " ध्वन शब्दे" ध्वनतीति ध्वनिः शब्दः ।। "वल वल्ल च" वलंतीति बलिः दैत्यविशेषः ॥ वल्लते वलिः लता। बीयां ई। वल्ली ॥ " अव रक्ष पालने" ऊर्णाभिरात्मानमवतीति अविः मेषः । “सर्जि छपि पथि गतौ" चौरादिः । इदनुवन्धत्वानागमः । पन्धयतीति पन्थाः मार्गः ।। "मन्य विलोडने" मन्यतीति मन्या मधनदण्डः। पन्धिमन्य्यादीनामात्वम् ।। हुन् हरणे" हरतीति हरिः विष्णुः अकादिषु ।। ॥ १४२ ॥ गृनाम्न्युपधात् क्विः ॥ ३. १५ ॥ गिरतेः नाम्न्युपधातोधातोः कि:प्रत्ययो भवति । नामि उपषा यस्येति विग्रहः । “गृ निगरणे" गिरतीति गिरिः पर्वतः ॥ " रुच दीक्षौ" रोचते रुचिः अमिलापः ॥ “ दिपि दीप्तौ” दीप्यत इति दीपिः ॥ "कृष विखने" कर्षतीति कृषिः कर्षणम् ॥ “घृणु दीक्षौ" घृणोतीति घृणिः दीप्तिः इत्यादयोऽप्यनुसतव्याः ।। ॥ १३ ॥ गण्डिमण्डिन्यो सः ॥ ३.१६ ॥ माभ्यां झप्रत्ययो भवति । “गडि वदनैकदेशे इदनुबन्धत्वान्ना- गमः। इताविन् । गण्डयतीति गण्डयन्तः भूषणम् ॥ मण्डयतीति मण्डयन्तः॥ The words within brackets are omitted in the pas. " मडि भूषायाम् ·३२ दुर्गसिमविरचिता द्वितीयः बस मासु दीयो" ॥ १४४ ॥ जीविशिवसिमासिवहिनन्दिहि- साधिन्यव ॥ ३. १७॥ एम्यो शप्रत्ययो भवति । "जि जये" जयतीति जयन्तः इन्द्रपुत्रः ॥ " विश प्रवेशने" विशति लोकोऽस्मिन्निति वेशन्तः पल्वलम् ।। निवासे" वसति लोकोऽस्मिनिति वसन्तः ऋतुराजः ॥ भासतीति भासन्तः शोभनम् ॥ "वह प्रापणे" वहतीति वहन्तः कालः ॥ "टु नदि समृद्धौ" नन्दतीति नन्दन्तः बुद्धिमान् दृष्टो वा ॥ " हि गतौ" हिनोतीति हेमन्तः ऋतुविशेषः ॥ "राध साध संसिद्धौ" साध्यतीति साधन्तः मिक्षुः ॥ ॥ १४५ ॥ कुङोररक् ॥ ३. १८ ॥ अस्मादरमत्ययो भवति । कुङ् शब्दे" कवते कररः पक्षी । खियां तु कुररी॥ ॥१४६ ॥ अङ्गिमदिमन्थिकडिमृजिन्य आरः ॥ ३. १९ ॥ एभ्य मारप्रत्ययो भवति । " अगि" गत्यर्थः। अतीति अङ्गारः दग्धकाष्ठम् ॥ " मदी हर्षे" मद्यते मदारः मत्तहस्ती ॥ “मदि" स्तुत्यादौ । मन्दते मन्दारः वृक्षः ॥ " कड मदे" कडतीति कडारः पिङ्गलः ॥ “ मृजू शुद्धौ" आख्वयं गृहं माष्टीति मार्जारः विडालः ॥ कनीनका' इत्यादी "प्रकि" गत्यर्थः। श्रखते शृङ्गारः रसविशेषः । कस्य गत्वं रेफस्य ऋत्वम् ॥ “ मृन्" विमति जलमिति भृङ्गारः बलस्थानम् । न्वात्वागमो गोन्तश्च कूज अव्यक्त शब्दे" कूजते कुजरः हस्ती ॥ कूजेः परस्याकारण्य इस्वत्वम् , जकारात्पूर्वो नागमः, ऊकारस्य उकारः ।। ॥ १४७॥ सर्तेरपयोऽन्तश्च ॥ ३. २०॥ अस्मादपप्रत्ययो भवति पोऽन्तश्च । “स गतौ" सरतीति सर्वपः सिद्धार्थः ॥

·पाद:]] उणादिवृत्तिः ३३ ॥ १४८॥ विटपादयः ॥ ३. २१ ॥ विटपकुणपकुडपदलपोलपाः । एते अपप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । "विट शब्दे" विटतीति विटपः स्तम्भः ॥ "कुण शब्दे" कुणतीति कुणपः शवः ॥ कुट कौटिल्ये" कुटतीति कुटपः मानविशेषः । “दल नि फला" दलतीति दलपः प्रहरणम् ॥ "ऋ गतौ" इयतीति उलपः तृणविशेषः । एवमन्येऽप्यनु- सर्तव्याः॥ ॥ १४९ ॥ वृतेस्तिकः ॥ ३. २२ ॥ अस्मात्तिकप्रत्ययो भवति । "वृतु वर्तने" वर्तत इति वर्तिका दीपाश्रयः । चटिका वा स्त्रिया मादा [१] ॥ ॥ १५० ॥ कृतिभिदिलतिभ्यो यण्वत् ॥ ३. २३ ॥ एभ्यस्तिकप्रत्ययो भवति । स च यण्वत् ; तेनागुणत्वम् । “कृती छेदने" शुभं कृन्ततीति कृत्तिकाः । स्त्रीत्वं बहुत्वं च । बहुला ॥ “मिदिर् विदारणे" मिनत्तीति भित्तिका कुड्यम् ।। इति सौत्रोऽयं धातुः । लततीति लत्तिका गोधा ।। लत ॥ १५१ ॥ इष्यसिभ्यां तकः ॥ ३. २४ ॥ आभ्यां तकप्रत्ययो भवति ।.... [इष्टका ॥ अष्टका ॥] [॥ १५२ ॥ देगृभ्यां भः ॥ ३. २५ ॥ " दृ विदारणे" दृणातीति दर्भः कुशः पवित्रकरणम् ॥ “गू निगरणे" नामिनालेन मातुराहारं गिलतीति गर्भः प्रसिद्धप्रसूतिकारणम् ।। ॥ १५३ ॥ इणो यण्वत् ॥ ३. २६ ॥ अस्मादप्रत्ययो भवति । स च यण्वत् । " इण् गतौ" पति गच्छतीति इमः हस्ती॥ This sūtra is omitted in the Ms.

·३४ दुर्गसिमविरचिता तृतीयः ॥ १५४ ॥ विपतिभ्यां तनः ॥ ३. २७ ॥ आभ्यां तनप्रत्ययो भवति । “वि प्रजने" वीयते अनया वेतना मृतक- मूल्यम् ॥ " पल" पतति लोकोऽस्मिन्निति पत्तनं नगरम् ।। ॥ १५५ ॥ सञ्ज्यसिम्यां क्थिः ॥ ३. २८ ॥ आभ्यां क्थिः प्रत्ययो भवति । तकारो यण्वद्भावार्थः, तेनागुणत्वम् । पम्जेरेनुषालोपः । "पज सने" सज्जतीति सक्यि ऊरु ॥ अस क्षेपणे" अस्यते क्षिप्यते; मज्जादै वा नात्र [] अस्थि शरीरावयवः ।। अन ॥ १५६ ॥ सारेरथिः ॥ ३. २९ ॥ अस्मादथिप्रत्ययो भवति । सू । हेताविन् । मवान् सारयतीति सारथिः रथवाहः ।। गतो" ॥ १५७ ॥ अङ्गयतिम्यामुलिथिः ॥ ३. ३०॥ इदित्वानागमः । “ अगि" गत्यर्थः । अङ्गतीति अङ्गुलिः करावयवः ॥ "भत सातत्यगमने" अततीति अतिथि: अन्चुरः[आगन्तुकः] । ॥ १५८ ॥ निदलिन्यां मिः ॥ ३. ३१ ॥ आभ्यां मिप्रत्ययो भवति । णीङ् प्रापणे" नयति शकट नेमिः चक्रधारा ॥ दल भि फला" दलत्यरीन् इति दल्मिः शक्रायुधम् ॥ ॥ १५९ ॥ ऊर्मिभूमिरश्मयः ॥ ३. ३२ ॥ एते मिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । “ऋ गतौ" इयतीति ऊर्मिः मनः ॥ "भू सत्तायाम् " भवति सर्वत्र भूमिः पृथ्वी ॥ राश् शब्दे" राशतीति रश्मिः किरणः ॥

·पादः] उणादिवृत्तिः ३५ ॥ १६० ॥ इषेः सुक् ॥ ३. ३३ ॥ इषेर्धातोः सुमत्ययो भवति । "इषु इच्छायाम्" इष्यते इक्षुः मधुरद्रव्यविशेषः ॥ ॥ १६१ ॥ अवितृस्तृतन्त्रिम्य ईः॥ ३. ३४ ॥ एभ्य ईप्रत्ययो भवति । “अव रक्ष पालने" पुत्रार्थ रजोऽवतीति अविः रजस्वला ॥ “तु प्लवनतरणयोः" तीर्यतेऽनया तरिः नौः ॥ “स्तृञ् आच्छादने" स्तृणातीति स्तरी आच्छादनविशेषः ॥ " तन्त्रि कुटुम्बधारणे" तन्त्रयतीति तन्त्री वीणा ॥ ॥ १६२ ॥ लक्षेोऽन्तश्च ॥ ३. ३५॥ अस्मादीप्रत्ययो भवति, मोऽन्तश्च । " लक्ष दर्शनानयोः" लक्षयति दर्शयति पुण्यकर्माण लक्ष्मीः ।। ॥ १६३ ॥ वातप्रमीः ॥ ३. ३६ ॥ अयमीप्रत्ययान्तो निपात्यते । वातप्रपूर्वे " मा माने" वातं प्रमातीति वातप्रमी: वातवाहनो मृगः ।। ॥ १६४ ॥ कृगृजागृभ्यः किः ॥ ३. ३७ ॥ एभ्यः किप्रत्ययो भवति । को यण्वत् । “डु कृञ् करणे" करोतीति कविः ॥ “गृ निगरणे" गिरतीति गिर्विः। छान्दसावेतौ रविचन्द्रौ ॥ जागृ निद्राक्षये" जागतीति जागृविः अमिः ॥ ॥ १६५॥ छव्यादयः ॥ ३. ३८ ॥ छविदर्विस्थविदीदिविकिकिदीवयः । एते क्विप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । "छो छेदने" छव्यतीति छविः कान्तिः ॥ " दृ विदारणे" हणातीति दर्विः तर्दूः ॥"छा गतिनिवृत्तौ" तिष्ठतीति स्थविः तन्तुवायदव्यम् ॥ "विवु" क्रीडादिषु । दीव्यतीति दीदिविः स्वर्गः द्विवचनम् ॥ [""दिवु" क्रीडादिषु । किकिपूर्वः । किकिदीविः] । पक्षिविशेषः । The words within brackets are omitted in the Ms.

·३६ दुर्गसिमविरचिता तृतीयः " पिनष्टीति ॥ १६६ ॥ खञ्जरकः ॥ ३. ३९ ॥ अस्मादकप्रत्ययो भवति । " खजि मन्थे" खञ्जतीति खडकः पक्षी॥ ॥ १६७ ॥ बलाकादयः ॥ ३. ४०॥ बलाकपिनाकपताकश्यामाकशलाकाः। एते अकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । "वल संवरणे" वलते बलाका पक्षिणि ॥ “पिषु संचूर्णने पिनाक हरधनुः ॥ " पतृ गतौ” पततीति पताका ध्वजः ॥ " श्यैङ् गतौ" श्यायते श्यामाकः धान्यं व्रीहिविशेषः ॥ "पल शल " शलतीति शलाका मम्जनलेखनिका नेत्राजनीति ।। ॥ १६८ ॥ अर्तेरनिः ॥ ३. ४१॥ अस्मादलिप्रत्ययो भवति । "ऋ गतौ" इयतीति [अरेनिः] कनिष्ठिकाङ्गुतिः ॥ ॥ १६९ ॥ अजेरलिः॥ ३. ४२॥ अस्मादलिप्रत्ययो भवति । "अन्जु" व्यक्त्यादौ । अनक्तीति अञ्जलिः करसङ्घः ॥ ॥ १७० ॥ मृकणिभ्यामीचिः ॥ ३. ४३ ॥ आभ्यामीचिप्रत्ययो भवति । " मृङ् प्राणत्यागे" प्रियते तमोऽनेन मरीचिः किरणः ॥ "कण गतौ" कणते कणीचिः कलाविशेषः ।। ॥ १७१ ॥ रातेस्त्रिः॥ ३. ४४ ॥ अस्मातिप्रत्ययो भवति । "रा ला दाने" रात्रिचराणं प्रतीति ददातीति रात्रिः क्षपा॥ The word within brackets is omitted in the Ms.

·पा] उणादिवृत्तिः ॥ १७२ ॥ दुषेरिकः ॥ ३. ४५ ॥ भस्मादिकप्रत्ययो भवति । दुष वैकृत्ये" हेताविन् । दूषयतीति पिका नेत्रमलम् । “ दुषे कालिते" इत्युपधाया ऊत्वम् ।। ॥ १७३ ॥ कृतभ्यामीषः ॥ ३. ४६ ॥ आभ्यामीषप्रत्ययो भवति । डु कृञ् करणे" गृहशोभां करोतीति करीषः शुष्कगोमयम् ॥ "तृ प्लवनतरणयोः" तरतीति तरीषः शोमनम् ।। ॥ १७४ ॥ शिरीषादयः ॥ ३. ४७॥ शिरीषपुरीषर्जीवाम्बरीषाः। एते ईषप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । “श्रृ हिंसायाम् " शृणातीति शिरीषः वृक्षः ॥ "पू पालनपूरणयोः" पालयति प्राणान् सम्यक् परिणामनिष्कासेन पुरीषं विष्ठा ॥ "ऋजि भृजी मर्जने" ऋज्यते ऋजीपं पशुवचनम् , वृथापाको वा ॥ ॥ " वृञ् वरणे अपूर्वः । अं आकाशं वृणोतीति अम्बरीषः प्राष्ट्रः । एवमन्येऽप्यनुसतव्याः ।। ॥ १७५ ॥ कृशृशौण्डभ्य ईरः ॥ ३. ४८ ॥ एभ्य ईरप्रत्ययो भवति । "कृ विक्षेपणे" किरतीति करीरः वृक्षः ।। "शु हिंसायाम् " शीर्यते शरीरं कायः ॥ “शौण्ड गर्वे " शौण्डतीति शौण्डीरः सत्यवान् दाता॥ ॥ १७६ ॥ क्षीरोशीरगभीरगम्भीराः ॥ ३. ४९ ॥ एते ईरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । “क्षणु हिंसायाम्" क्षणोतीति क्षीरं पयः ॥ " वश कान्तौ" वष्टीति उशीरम् । संप्रसारणं निपातनात् । अथवा उश्यते काम्यते उशीरं गन्धद्रव्यम् ॥ गच्छतीति गभीरः अगाधः ॥ गम्भीरः स एव ।। ॥ १७७ ॥ अगिश्रुप्रियुवहिन्यो निः ॥ ३. ५० ॥ एभ्यो धातुम्यो निःप्रत्ययो भवति । " अक अग कुटिलायां गतौ" अगति वायुवशादूर्ध्व गच्छतीति अमिः अनलः ॥ "श्रु अवणे" श्रूयते गम गतो" ·३८ दुर्गसिमविरचिता [तृतीयः पृषु सेचने" श्रोणिः कटिप्रदेशः ॥ “प्रोम् सेवायाम्" अयतीति श्रेणिः पङ्क्तिः ॥ "यु मिश्रणे" यौतीति योनिः गुणोत्पत्तिस्थानम् ॥ “वह प्रापणे" उबते इति बहिः दहनः॥ ॥१७८ ॥ सृणिवेणिवृष्णिधृष्णिपाणिचूर्णयः ॥ ३. ५१ ॥ एते निप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । " स गतौ" सरतीति सृणिः अहुशः ॥ "वि प्रजने " वेतीति वेणिः केशबन्धः ॥ " वृष सेचने" वर्षतीति दृष्णि: यादवविशेषः ॥ " नि धृषा प्रागल्भ्ये" धृष्णोतीति धृष्णिः वशविशेषः []॥ पृष्यत इति पाणिः पादप्रन्थिः पादपश्चादवस्थानम् ॥ "चर" गत्यर्थः । चरतीति चूर्णिः ग्रन्थविशेषः ।। ॥ १७९ ॥ पातेडतिः ॥ ३. ५२ ॥ अस्माइतिः प्रत्ययो भवति । "पा रक्षणे" पातीति पतिः स्वामी ॥ ॥ १८० ॥ भूस्वदिभ्यः किः ॥ ३. ५३ ॥ एभ्यः क्रियत्ययो भवति । को यण्वद्भावार्थः । “भू सत्तायाम् भवतीति भूरिः प्रभूतम् ॥ “धूङ् प्राणिगर्भविमोचने" सूते बुद्धि सरिः पण्डितः ॥ " अद प्सा भक्षणे" खमत्तीति अद्रिः पर्वतः ।। ॥ १८१ ॥ पृणातेः कुषः ॥ ३. ५४ ॥ अस्मात् कुषप्रत्ययो भवति । कोऽनुबन्धः । “पृ पालनपूरणयोः" पृणाति पूरयति बीणामुदरं गर्मेणेति पुरुषः पुमान् ॥ ॥ १८२ ॥ हतेरूषः ॥ ३. ५५ ॥ हन्तेर्षातोः ऊषप्रत्ययो भवति । "हन हिंसागत्योः" हन्तीति हन्तः राक्षसविशेषः ॥ ॥ १८३ ॥ मञ्जूषादयः॥ ३. ५६ ॥ मम्जूषगण्डूपपीयूषाटरूषाः । एते उपप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । "मचि पारणोच्छ्रायपूजनेषु" मन्बते मञ्जूषा पेटा ॥ “गडि बदन- ·पादः] उणादितिः ३९ कदेशे" गण्डतीति गण्डूषं कर[मुख]वारि ॥ “पीन पाने" पीयते इति पीयूषम् अमृतम् ॥ "ऋ गतौ" आटपूर्वः । आर्ट इयर्तीति आटरूषः बासा ।। ॥ १८४ ॥ शकादिभ्योऽटः ॥ ३. ५७ ॥ एवमादिभ्योऽटः प्रत्ययो भवति । “ शकू शक्तौ" शक्नोति गन्तुमनेन शकटः स्यन्दनः ॥ ॥ अव रक्ष पालने" अवतीति अवटः गतः॥ "सु गतौ" सरतीति सरटः कृकलासः ॥ “डु कृञ् करणे" करोति मदं करट: गजकपोलः । एवमन्येऽप्यनुसतव्याः ।। ॥ १८५॥ जटामर्कटौ ॥३. ५८ ॥ एतावटप्रत्ययान्तौ निपात्येते । "जनी प्रादुर्भाव" केशेषु जायन्ते जटा केशसमूहः ॥ “ मृङ् प्राणत्यागे" प्रियते मर्कट: कपिः । अथवा " मर्क" इति सौत्रोऽयं धातुः । मर्कतीति मर्कटः ।। ॥ १८६ ॥ वहलादिभ्य इत्रोत्रौ ॥ ३. ५९ ॥ एवमादिभ्यो यथासङ्ख्यं इन उत्र इत्येतो प्रत्ययो भवतः । "वह प्रापणे" वहतीति वात्रं पोतः ॥ “रा ला दाने" लातीति लोत्रम् अपहृतं द्रव्यम् । एवमादयोऽप्यनुसर्तव्याः ।।. ॥ १८७ ॥ खर्जिकृपिमसिपिञ्जादिभ्य ऊरोलौ ॥ ३. ६.॥ एवमादिभ्य ऊर ऊल इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । "खर्ज मार्जने" खर्जतीति खजूरः वृक्षविशेषः ॥ " कृपू सामर्थे" कल्पते कर्पूरः गन्धद्रव्यम् ।। "मसि परिमाणे" मस्यतीति मसूरः धान्यविशेषः ।। "पिज" इति सौत्रोऽयं धातुः। पिञ्जतीति पिजूरः अक्षिरोगः ।। " लगि" गत्यर्थः । लायतीति लास्गूलं पुच्छम् । उणादित्वालोषित्वम् । इत्यादयोऽनुसतव्याः ॥ ॥ १८८ ॥ सर्वः ॥ ३. ६१॥ भस्मादप्रत्ययो भवति । स गतो" सरतीति सर्व कृत्स्नम् ॥

·दुर्गसिमविरचिता तृतीयः गतो" ॥ १८९ ॥ उल्बादयः ॥ ३. ६२ ॥ उल्वनिम्बबिम्बशुल्वाः । एते बप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । इयतीति उल्वं जरायुः ॥ " णीङ प्रापणे" नयते निम्बः वृक्षः ॥ “वि प्रजने" वेतीति बिम्ब प्रतिरूपम् ॥ "शल गतौ" शलतीति शुल्वं ताम्रम् । एव- मन्येऽप्यनुसतव्याः॥ ॥ १९० ॥ शविकमिभ्यां दः॥ ३. ६३ ॥ आभ्यां दप्रत्ययो भवति । "शव गतो" शवतीति शब्दः ध्वनिः ।। "कम कान्तौ" कमतीति कन्दः सूरणः ।। ॥ १९१ ॥ कुन्दादयः ॥ ३. ६४ ॥ कुन्दवृन्दमन्दाब्दाः । एते दप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ।......"तीति कुन्दः पुष्पविशेषः ॥ " वृञ् वरणे" वृणोतीति वृन्दः समूहः ॥ " मन ज्ञाने" मन्यते मन्दः स्थिरगतिः ।। "अव रक्ष पालने" अवतीति अब्दः संवत्सरः ।। ॥ १९२ ॥ पीम्यो रुः॥ ३. ६५॥ अनयो स्मत्ययो भवति । “ पीङ् पाने" पीयते पेरु: भास्करः ॥ " मील हिंसायाम्" मीयते मेरुः सुरशैलः । सुपूर्वः । सुमेरुः स एव ।। ॥ १९३ ॥ जञ्चादयः ॥ ३. ६६ ॥ जत्रुश्मश्रुशिशत्रवः । एते स्पत्ययान्ता निपात्यन्ते । प्रादुर्भाव" जायते जत्रु प्रीवाया अस्थि प्रीवावयवो वा ॥ "शो नूकरणे" श्यति शत्रु मुखशोमा ॥ "शीङ् निशामने" शिनोतीति शिग्रुः शोमाञ्जनः ॥ शब्द शातले" शीयत इति शत्रुः वैरी। एवमन्येऽपि । ॥ १९४ ॥ योरागः ॥ ३. ६७ ॥ भस्मादागूप्रत्ययो भवति । "यु मिश्रणे" यौतीति यवागः अश्वपचं वरणंच॥ इति दौर्गसिझयां उणादिवृत्ती तृतीयः पादः॥ "जनीङ् ·॥ अथ चतुर्थः पादः॥ कोपः ॥ ॥ १९५ ॥ जनिमनिदसिम्यो युः ॥४. १॥ एभ्यः युप्रत्ययो भवति । उणादित्वात् योरनादेशो न भवति । " जनी प्रादुर्भाव" जायते अन्युः प्राणी ॥ " मन ज्ञाने" मन्यते मन्युः तसु दसु उपक्षये" दस्यति अन्यमुपक्षणोतीति दस्युः चोरः ॥ ॥ १९६ ॥ द्वीकृशिभ्यां कुगानुकौ ॥ ४. २ ॥ आभ्यां कुक् आनुक् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः यथासङ्ख्यम् । ककारो यण्वदावार्थः, तेनागुणत्वम् । “ ही लजायाम् " जिहेतीति हीकु: सलजः ॥ कृश तनूकरणे" कृशतीति कृशानुः वह्निः ।। ॥ १९७ ॥ मन्यतेः किरत उच्च ॥ ४. ३॥ अस्मात् किः प्रत्ययो भवति, अत उत्वम् । “मन ज्ञाने" मन्यते मुनिः यतिः ॥ ॥ १९८ ॥ अहिकम्प्योर्नलोपश्च ॥ १. ४ ॥ आभ्यां किः प्रत्ययो भवति, नलोपश्च । " अहि प्लिहि गतौ" अंहते वेगेन गच्छतीति अहिः सर्पः ॥ "कपि चलने" कम्पते कपिः वानरः ॥ ॥ १९९ ॥ शृवसिवपिराजिवृहनिनमिभ्य' इञ् ॥ १.५॥ एभ्य इञ्प्रत्ययो भवति । ञकार इज्वदावार्थः । "शृ स हिंसायाम् शृणोतीति शारिः गनप्रावरणम् ॥ वस निवासे वसतीति वासिः काष्ठकुद्दालः ॥ “टु वपु' उप्यते वापी जलाधारः ॥ " राजु दीप्तौ" राजते इति राजिः श्रेणिः ॥ " वृञ् वरणे" वृणोतीति वारि जलम् ॥ हन हिंसागत्योः" हन्तीति घातिः प्रहरणम् ॥ “णम तुम हिंसयाम्" नभ्यतीति नाभिः शरीरमध्मम् ।। The ms. reads नमेरि.

·१२ दुर्गसिमविरचिता [चतुर्यः "पण ॥ २०॥ अजिजन्यतिरशिपणिभ्यः ॥४.६ ॥ एम्य इञ्प्रत्ययो भवति । पृथग्योगः सष्टार्थः । अत एव निर्देशादजेवीं न स्यात् । " अज क्षेपणे" अज्यते लोकोऽस्मिनिति भाजिः ॥ "जन जनने" जजन्तीति जनिः माता ॥ "अत सातत्यगमने" अततीति आति: गमनम् ॥ " रश" इति सौत्रोऽयं धातुः । रशतीति राशिः व्यवहारे स्तुतौ च" पणायते व्यवहरत्यनेन पाणिः करः॥ ॥ २०१॥ वे[ो डिः] ॥ ४. ७ ॥ अस्मात् डिप्रत्ययो भवति । डोऽन्त्यस्वरादिलोपार्थः । “वेन् तन्तुसन्ताने" वयतीति वि: पक्षी॥ ॥२०२॥ नीविः ॥४.८॥ अयं डिप्रत्ययान्तो निपात्यते । निपूर्वः । “वेञ् तन्तुसन्ताने वयतीति नीविः मूलबन्धनम् [मूलधनम् ] ॥ ॥ २०३ ॥ सख्यादयः ॥ ४.९॥ सखि अनि प्रहि इत्यादयो डिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । ख्या प्रकथने" समानपूर्वः । समानि'] ख्यातीति सखि मित्रम् ।। नपूर्वः । न श्रातीति अभिः अग्रभागः ॥ “ओ हाक् त्यागे" । प्रपूर्वः । प्रजहातीति पहिः कूपः त्यागकर्ता वा । इत्यादयोऽप्यनुसतव्याः ॥ ॥ २०४ ॥ धृवसिभ्यां क्तिः ॥ ४. १०॥ आभ्यां तिप्रत्ययो भवति । ककारो यण्वद्भावार्थः । तेनागुणत्वम् । " हुञ् आदरे" द्रियते इति: चर्मप्रसेवकः ॥ “वस आच्छादने" वस्यतेऽनया वस्तिः पूर्वशिरा ॥ ॥ २०५॥ वहिवस्यमिभ्योऽतिः ॥ ४. ११॥ एभ्योऽतिप्रत्ययो भवति । ॥ वह प्रापणे" वहतीति वहतिः नौः ।। श्रा पाके" The ms. reads qu:. The letters within brackets are omitted in the ms, ·पाद:] उणादिवृत्तिः बस निवासे" वसति लोकोऽस्यामिति वसतिः गृहम् ॥ "अम गतौ" अमतीति अमतिः कालः ॥ ॥ २०६॥ क्षिपिधुविलिखिलबिदमिम्यो ऋक् ॥ ४. १२ ॥ एभ्यो ऋक्प्रत्ययो भवति । "क्षिप प्रेरणे" क्षिपतीति क्षिपक: योद्धा ॥ " ध्रुव गतिस्थैर्ययोः" ध्रुवति निश्चलीभवत्यनेन ध्रुवकः शहुः ।। "लिख लेखने" लिखतीति लेखक: चित्रकरः ॥ इदनुबन्धत्वानागमः । " लघि" गत्यर्थः । लङ्घत इति लडकः अशमी कामीत्यर्थः ।। " दम" इति सौत्रः । दमतीति दमकः कर्मकारी ।। ॥ २०७ ॥ हो द्वे च ॥ ४. १३ ॥ अस्मात् ऋमत्ययो भवति । अस्य च द्वे रूपे भवतः । “ओ हाक् त्यागे" जहाति जहकः ॥ २०८ ॥ कृषेर्वृद्धिर्वा ॥ ४. १४ ॥ अस्मात् ऋक्मत्ययो भवति वृद्धिर्वा । "कृष विलेखने" कर्षतीति कर्षक: कार्षक: कृषीवलः । “ युऋझामनाकान्ताः" इति ऋस्थाने अकादेशो भवति ।। ॥ २०९ ॥ कृनादिभ्यो ऋः॥ ४. १५॥ कमलः ॥ हुकृञ् करणे" " स गतौ" 'मृङ् प्राणत्यागे" निष्पत्तौ” एवमादिभ्यो ऋप्रत्ययो भवति । करोति भयं करकं धनोपलः ।। सरत्यनेन सरकः सुरापानपात्रम् ॥ म्रियतेऽनेन मरकः जनोपसर्गः ॥ फलतीति फलकः अक्षक्रीडादिः। एवमन्येऽपि ॥ ॥ २१० ॥ शमः खः॥ ४. १६ ॥ अस्मात् खप्रत्ययो भवति । " शमु दमु उपशमने" जलं विना शान्यतीति शङ्कः कम्बुः ॥ ॥ २११ ॥ मुहेमूर्च ॥ ४. १७ ॥ अस्मात् खपत्ययो भवति, मुरादेशब्ध । मुह वैचित्ये" मुखति कार्येषु मूर्खः जडः ॥

·११ दुर्गसिमविरचिता [चतुर्थः . 'गम् गतौ" ॥ २१२॥ शिखा ॥४. १८ ॥ अयं शब्दः खप्रत्ययान्तो निपात्यते । शीङ् निशामने" शिनोति जनः शिखा चूडा ॥ ॥ २१३ ॥ गमेर्गः ॥ ४. १९ ॥ अस्मात् गप्रत्ययो भवति । गम्यते पुण्यार्थिमिः गङ्गा जाहवी॥ ॥ २१४ ॥ जनेर्घः ॥ ४. २०॥ अस्मात् प्रत्ययो भवति । “जनीङ् प्रादुर्भाव" जायतेऽनया वेगो बहुग प्राण्याविशेषः ॥ ॥ २१५ ॥ कचेः छः॥४. २१ ॥ अस्मात् छप्रत्ययो भवति । “कच बन्धने" कचते बध्नाति जलम् , जलेन कच्यते वा कच्छ: नदीपाश्वः ।। ॥ २१६ ॥ कृतकृपिभ्यः कीटः ॥ ४. २२ ॥ एभ्यः कीटप्रत्ययो भवति । “कृ विक्षेपे" शिरसि कीर्यते क्षिप्यते किरीट मकुटः ॥ "तु प्लवनतरणयाः” तरतीति तिरीट वेष्टनम् ।। "कृपू सामर्थे" कल्पत इति कृपीटः कर्पूरकुटी जलं वा ।। ॥ २१७ ॥ शमेर्डः॥ ४. २३ ॥ अस्मात् डः प्रत्ययो भवति । "शमु दमु उपशमे" शाम्यतीति शण्डः महिषः चोरो वा ॥ ॥ २१८ ॥ सूचेः स्मः ॥ १. २४ ॥ अस्मात् स्मः प्रत्ययो भवति । सूच पैशुन्ये" सूचयतीति सक्ष्म परमाणुमात्रम् ॥ ॥ २१९ ॥ अदि भुवो डुतः ॥ ४. २५ ॥ अधुपपदे अस्मात् डुतप्रत्ययो भवति । “भू सत्तायाम्" । भदपूर्वः अद्विस्मितं भवत्यत्र अद्भुतम् बान्धर्यम् ॥

·पादः] उणादिवृत्तिः १५ श्यैङ् गतौ ॥ २२० ॥ रुहिहश्याम्य इतः ॥ ४. २६ ॥ एभ्य इतः प्रत्ययो भवति रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भाव" रोहतीति रोहित् मत्स्यविशेषः । कपिरिकादित्वात् लोहितं रक्तम् ॥ “ हृञ् हरणे " हरति शोमानीति हरितः वर्णविशेषः ।। " श्यायते श्येत: कुमुदवर्णामः॥ ॥ २२१ ॥ मृगृवाहस्यमिदमिलूपूभ्यस्तः ॥ १. २७ ॥ एभ्यस्तप्रत्ययो भवति । मृङ् प्राणत्यागे" प्रियते मर्तः भूलोकः ।। "गृ निगरणे" गिरतीति गर्नः बिलम् ॥ " वा गतिगन्धनयोः" वातीति वातः वायुः ॥ " हसे हसने" हसतीति हस्तः करः ॥ " अम गतौ" अमतीति अन्त: अवसानम् ॥ "शमु दमु" दम्यते भक्ष्यतेऽनेन दन्तः दशनः ॥ लून् छेदने" लूयते लोतः नेत्रवारि ॥ " पून पवने" अर्थदानेन आत्मस्थं जनं पुनातीति पोतः प्रवहणम् ॥ ॥ २२२ ॥ सर्वधातुभ्यो मन् ॥ ४. २८ ॥ सर्वेभ्यो धातुभ्यो मन्प्रत्ययो भवति । भस भर्त्सनदीप्त्योः" भसितं तदिति भस्म रक्षा ॥ " वृतु वर्तने" वृत्तं तदिति वर्त्म मार्गः ॥ " उणादयो भूतेऽपि" इति वचनादतीते अत्र मन् ॥ ॥ २२३ ॥ मायाछायासस्यादयः ॥ ४. २९ ॥ मायादयो यप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । " माङ् माने" मातीति माया प्रपञ्चः परवश्चनं वा ॥ " छो छेदने" छयति आतपमिति छाया प्रतिबिम्बम् ।। " शसु हिंसायाम्" शसति हिनस्ति क्षुधामिति सस्यं धान्यम् । निपातनात् शस्य सत्वम् ॥ ॥ २२४ ॥ सन्ध्यादयः ॥ ॥४. ३०॥ सन्ध्या वन्ध्या जाया इत्यादयः शब्दाः यप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । संपूर्ण धान् । संदधातीति सन्ध्या दिवावसानम् । संपूर्वः “ध्यै चिन्तायाम् " वा। विप्राः सम्यक् ध्यायन्ति अस्यां वा सन्ध्या रात्रिदिनावसानम् ॥ .

·दुर्गसिमविरचिता [चतुर्थः "बन्ध बन्धने" बध्यते इति वन्ध्या निष्फला ॥ “ज्या वयोहानौ" जिनातीति जाया। " जनी प्रादुर्भाव" सुखाय जायते आत्मा अत्र जाया पती॥ ॥ २२५ ॥रुचिमुजिन्यां किष्यः॥ ४. ३१ ॥ आभ्यां किष्यप्रत्ययो भवति । ककारो यण्वद्भावार्थः । तेनागुणत्वम् । रुच दीतौ" रोचते इति रुचिष्यः प्रियः ।। भुज पालने" स्वाम्युच्छिष्टं भुङ्क्ते अजिष्यः दासः ॥ ॥ २२६ ॥ मदेः स्यः ॥ ४. ३२॥ अस्मात् स्यप्रत्ययो भवति । “मदि हर्षे" मायति हृष्यति नवोदकेन मत्स्य: मीनः ॥ ॥ २२७ ॥ मद्यसिवसि[वासिभ्यः सरः ॥ ४. ३३ ॥ एभ्यः सरप्रत्ययो भवति । "मदि हर्षे" माद्यतीति मत्सरः पैशुन्यम् ॥ " अश भोजने" अभातीति अक्षरं वर्णः ॥ “वस आच्छादने" वन्ति ऋतवोऽत्र वत्सरः वर्षः । संपूर्वः संवत्सरः स एव । उपसेवायाम्" चौरादित्वादिन् । वासयतीति वासरः दिवसः ।। ॥ २२८ ॥ शृणातेः करः ॥ ४. ३४. ॥ भस्मात् करप्रत्ययो भवति । " शृ हिंसायाम्" शृणाति पित्तमिति वर्करा मत्स्यण्डी गुडविकारः ।। ॥ २२९ ॥ पुषो यण्वत् ॥ ४. ३५ ॥ अस्मात् करप्रत्ययो भवति । स च यण्वत् । ["पुष पुष्टौ"] पुष्यति शोमामिति पुष्करं पद्मम् । लत्वम् । पुष्कलं भूरि ।। ॥ २३० ॥ स्तुणातेष्टत् ॥ ४. ३६ ॥ अस्मात् टत्प्रत्ययो भवति । अकारमानः। " रमूवर्णः" । अथवा डट् । वास The words within brackets are not found in the pas.

·पाद:] उणादिवृत्तिः " डानुबन्धेऽन्त्यस्वरादेलोपः" । डकारो नदाद्यर्थः । रकारमात्र एव । स्तु भाच्छादने" स्तृणाति आच्छादयति लज्जया आत्मानं इति स्त्री महिला ॥ ॥ २३१ ॥ कठिचकिम्यामोरः ॥ ४. ३७ ॥ आभ्यामोरप्रत्ययो भवति । कठ कृच्छ्रजीवने" कठति कृच्छ्रेण [जीवति] कठोरः कर्कशः ॥ " चक तृप्तौ" चकतीति चकोरः पक्षिविशेषः ।। ॥ २३२ ॥ घुणेोरः ॥ ४. ३८ ॥ अस्मात् डोरप्रत्ययो भवति। "डानुबन्धेऽन्त्यस्वरादेलोपः" । पूर्ण प्रमणे" घोणते घोरं रौद्रम् ॥ ॥ २३३ ॥ सर्वधातुभ्यः ष्ट्रन् ॥ ४. ३९ ॥ सर्वेभ्यो धातुभ्यो यथासंभवं ष्ट्रन्प्रत्ययो भवति । षकारो नदायर्थः । निमित्ताभावादृकारः । नकार उच्चारणार्थः । भस भर्सनदीप्त्योः" बमस्तीति भनी कांसादिधमनिः चर्ममयी। अस्य नदादित्वमाकृतिगणत्वात् ॥ “धेट् पा पाने" पीयतेऽत्र पात्रं पात्री वा ॥"मा माने" मातीति मात्रा उपकरणं अम रोगे" अमतीति अमत्रम् अन्तर्नाडी गुणश्च ।। “वि प्रज- नादिषु" वेतीति वेत्रं विटपविशेषः ॥ “वश कान्तौ" वष्टीति उष्ट्रं करभः । अस्य ष्ट्रनन्तस्य संप्रसारणं निपातनात् षत्वं च ॥ ॥ २३४ ॥ चिमिदिम्यां नक् ॥ ४. ४० ॥ आभ्यां त्रमत्ययो भवति । ककारो यण्वद्भावार्थः। तेनागुणत्वम् । चिञ् चयने" चिनोतीति चित्रं लेख्यम् आश्चर्य वा ॥ “नि मिदा स्नेहने" मिनोति स्नेहयुक्तो भवति इति मित्रम् । “ अघोपेष्वशिटां प्रथमः । सुहृत् ।। ॥ २३५ ॥ पूनो इस्वच ॥ ४. ४१ ॥ अस्मात् प्रत्ययो भवति । धातोः इस्वश्च । कोऽगुणार्यः । ["पून पवने"] पुनातीति पुत्रः ॥ स्तोकं वा ॥ The words within brackets are omitted in the Me, ·दुर्गसिमविरचिता [चतुर्थः ॥ २३६ ॥ सिर्मनन्तश्च ॥ ४. ४२ ॥ पूञ् पवने" अस्मात् सिप्रत्ययो भवति । अस्य च मन् अन्तश्च । चकारात् इस्वत्वं च । इकार उच्चारणार्थः । पुनातीति पुमान् पुरुषः ।। ॥ २३७ ॥ कुटेमलः ॥ ४. ४३ ॥ अस्मान्मलप्रत्ययो भवति । कुटादित्वात् अगुणत्वम् । “कुट कौटिल्ये" कुटति पानीयं कुटिलं भवति इति कुड्मलम् । निपातनात् टस्य डत्वम् । ईषद्विकसितम् ॥ ॥ २३८ ॥ ब्रः सक् ॥ ४. ४४ ॥ अस्मात् सक्प्रत्ययो भवति । ककारो यण्वद्भावार्थः । तेन “अहिल्या इत्यादिना संप्रसारणम् । " श्छू छेदने" ब्रश्वत्यातपं वृक्षः पादपः ।। ॥ २३९ ॥ श्रुवः चिक् ॥ ४. ४५ ॥ अस्मात् चिक्सत्ययो भवति । इकारोऽनुबन्धः । कोऽगुणार्थः । "सु गतौ" सवतीति सुक् यज्ञोपकरणम् ॥ ॥ ३४ ॥ चतेर्वारः ॥ ४. ४६ ॥ अस्माद्वारप्रत्ययो भवति । अकार उच्चारणार्थः । “चते चदी याचने" चतन्ति चतेते चत्वारः चतुस्सया ॥ ॥ २४१॥ गमेरिनिः॥ ४.४७ ॥ अस्मादिनिप्रत्ययो भवति । “गम गतौ " गम गतौ” गमिष्यतीति गमी गन्ता॥ ॥ २४२ ॥ आङि णिनिः॥४-४८॥ आदि उपपदे गमेरेव णिनिः प्रत्ययो भवति । णकार इज्वदावार्थः । इकार उच्चारणार्थः । “गम् गतौ" गम गतौ" आपूर्वः । आगमिष्यतीति भागामी भागन्तुः॥

·पादः] उणादिवृत्तिः ४९ ॥ २४३ ॥ भूस्थान्यां णिनिः ॥४-४९ आभ्यां णिनिप्रत्ययो भवति । णकार इज्वदावार्थः । भाव् इव । "भू सत्तायाम् भविष्यतीति भावी भविष्यन् ॥ “छा गतिनिवृत्ती स्थास्यतीति स्थायी स्थास्यन् ॥ ॥ २४४॥ परमेष्ठी ॥४-५० ॥ अयं णिनिप्रत्ययान्तो निपात्यते । “ठा गतिनिवृत्तौ" परमपूर्वः । सप्तम्या अलुक् । परमे पदे तिष्ठतीति परमेष्ठी ब्रह्मा ।। ॥ २४५ ॥ भृवमिकुम्यः शक् ॥ ४-५१ ॥ एभ्यः शक्प्रत्ययो भवति । ककारः पूर्ववत् । विमर्तीति भृशम् अत्यर्थम् ॥ "टु वमु उदिरणे" वमति शब्दमिति बंध: वेणुः ॥ "कु शब्दे" कौति पवित्रतामिति कुशः दर्भः ॥ ॥ २४६ ॥ कीनाशाङ्कुशौ ॥ ४-५२ ॥ एतौ शक्प्रत्यययान्तौ निपात्यते । “कित ज्ञाने" चेकेतीति कीनाम: यमः ॥ " अकि लक्षणे" इदनुबन्धत्वान्नागमः । अनुस्वारो वर्गान्तः । अतीति 'डु मृञ् । अशः करिवारणम् ।। ॥ २४७ ॥ वृतवदिहनिमनिकस्यशिकषेभ्यः सः॥४-५३ ॥ एभ्यः सप्रत्ययो भवति । वृन् वरणे" वृणोति सर्व छादयतीति वर्षे मधुपानम् ॥ [तषः सूर्यः । वद व्यक्तायां वाचि" मातरमभ्येत्य वदतीति वत्सः शकृत्करिः ॥ “हन हिंसागत्योः" बिसं हन्तीति इंसः । अथवा चारुगत्या हन्ति गच्छति इति हंसः पक्षी । उणादित्वात् कचित् दीर्घत्वमपि दृश्यते । "मन ज्ञाने" मन्यते संभाव्यते शरीरोपचयमनेन इति मांसं पिशितम् ।। "कसि गतौ" इदनुबन्धत्वानागमः। कंसतीति कांस: धातुविशेषः ।। अशू व्याप्तौ" अमोतीति अक्षः शकटैकदेशः ॥ "कर निष्कर्षे" कषतीति कक्षा प्रसिद्धा ।। The words within brackets are omitted in the ms, ·दुर्गसिमविरचिता ॥ २४८ ॥ कृञः पासः ॥४-५४ ।। "तु कृञ् करणे” अस्मात् पासप्रत्ययो भवति । करोति शोमां कांस: बादरः॥ इण् गतौ" पीङ् पाने" पीयते पयः ॥ २४९॥ वसेः कनसिः ॥४-५५ ॥ अस्मात् कनसिप्रत्ययो भवति । इकार उच्चारणार्थः। ककारो यण्वत् ; तेनागुणत्वम्, संप्रसारणं च। उशनस्" इत्यादिना अन् । “वश कान्तौ" वष्टि वान्छति दानवोदयमिति उशना शुक्रः ।। ॥ २५० ॥ सर्वधातुभ्योऽसुन्' ॥ ४-५६ ॥ सर्वधातुभ्यो यथाभिधानं असुन्प्रत्ययो भवति । नकारोकारौ उच्चार- णार्थी "विध विधाने" विधति सृजति इति वेघाः स्रष्टा ॥ " इण् एति सर्व विकारम् अयः लोहम् ॥ पानीयम् ॥ " तप धूप सन्तापे" तपतीति तपः धर्मार्जनम् ॥ “ मन ज्ञाने" मन्यते बुध्यते अनेनेति मनः अन्तःकरणम् ॥ “चिती संज्ञाने" चेतति जन आत्मानमिति चेतः चित्तम् ॥ "रह त्यागे" रहति त्यजति संसर्गमिति रहः एकान्तम् ॥ “वि प्रजने" वेति इति वयः शरीरावस्था ॥ यथासंभवं गुणः । अन्त्वसन्तस्य " इति दीर्घत्वम् । “डु धान्' पुरो धीयते पुरोषाः पुरोहितः॥ ॥ २५१ ॥ चन्द्रे मातेः॥ ४-५७ ॥ चन्द्रे उपपदे अस्मादसुन्प्रत्ययो भवति । अगुणवदावादाकारलोपः । मिन्नयोगः स्पष्टार्थ एव । चन्द्रं मातीति चन्द्रमाः चन्द्रः । ॥ २५२ ॥ अनेहसोऽप्सरसोऽङ्गिरसः ॥४-५८ ॥ एतेऽसुन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । “ईह चेष्टायाम् " नपूर्वः । न ईहते चेष्टते अनेहा कालः ॥ "मु गतौ" अप्पूर्वः । अप्सरन्तीति अप्सरसः देवयोषितः ॥ गृ निगरणे" गिरन्तीति अङ्गिराः। निपातनादपूर्वः । अनु- स्वारो वर्गान्तः, इरादेशश्च । मुनिविशेषः ।। This suffix is written consistently as we १.

·पाद:)] उणादिवृत्तिः ५१ ॥ २५३ ॥ उपिरजिशन्यो यण्वत् ॥ ४-५९ ॥ एभ्योऽसुन्प्रत्ययो भवति, स च यण्वत् । तेनागुणत्वम् । अनुषालोपः । ऋदन्तस्येरगुणे"। " उष दाहे" तनु उपति दहति इति उपाः अहर्मुखम् ॥ "रज रागे" रक्षत्यनेनेति रजः धूलिः ॥ "श स हिंसायाम् " शीर्यते हिंस्यते शिरः मूर्धा ॥ ॥ २५४ ॥ यजे. शिश्च ॥ ४-६.॥ अस्मादसुन्प्रत्ययो भवति । स च यण्वत् । जस्य शिरादेशः । इकार उच्चारणार्थः । । “यन देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु" यज्यते यश कीर्तिः ।। ॥ २५५ ॥ उर्जश्च ॥ ४. ६१॥ अस्मादसुन्प्रत्ययो भवति । अस्य जकारोऽन्तस्य । अकार उचार- णार्थः । " उष दाहे" उषतीति ओजः बलम् ॥ ॥ २५६ ॥ वाचः सोऽन्तश्च ॥ ४. ६२॥ अस्मादसुन्प्रत्ययो भवति, सोऽन्तश्च । अकार उच्चारणार्थः । चवर्गस्य किः । " नामि" इत्यादिना षत्वम् । वच परिभाषणे वक्ति वाणीमिति वक्षः भुजमध्यम् ॥ ॥ २५७ ॥ सुरिभ्यां तोऽन्तश्च ॥ १. ६३ ॥ आभ्यामसुन्प्रत्ययो भवति अनयोस्तोऽन्तश्च । “धुसु दहु" सवति जलं स्रोत: प्रवाहः ॥ “रि रेषणे च" रीयते सवते योनौ रेतः शुक्लम् ।। ॥ २५८ ॥ शीङः फोऽन्तश्च ॥ ४. ६४ ॥ अस्मादसुन्प्रत्ययो भवति, फोऽन्तश्च । अकार उच्चारणार्थः । शील स्वप्ने" शेते योनौ शेफ: मेढ़म् ।। ॥ २५९ ॥ छदेनश्च ॥ ४.६५ ॥ अस्मादसुन्प्रत्ययो भवति, धातोश्वस्य नोऽन्तब्ध । छद ष चौरादित्वादिन् । अस्योपधाया दीर्घः। उणादित्वात् इस्वत्वम् । छादयति पापं छन्दः वेदः॥ " ·दुर्गसिमविरचिता [चतुः "अम ॥ २६० ॥ अमेोऽन्तश्च ॥ ४. ६६ ॥ अस्मादसुन्प्रत्ययो भवति, भोऽन्तश्च । अकार उच्चारणार्थः । रोगे" अमति स्वादुत्वं गच्छति इति अम्भः पानीयम् ॥ ॥ २६१ ॥ अर्तेरुश्च ॥ ४. ६७ ॥ अस्मावसुन्प्रत्ययो भवति । अस्य च उकारादेशो भवति । अयंते गम्यते उरः वक्षः ॥ ॥ २६२ ॥ कृतेः स्नक् ॥ ४. ६८ ॥ अस्मात् स्नमत्ययो भवति । ककारो यण्वद्भावार्थः । तेनागुणत्वम् । "कृती छेदने" कृन्तति वेष्टयति व्याप्नोति इति कृत्स्नं विश्वम् ।। ॥ २६३ ॥ लिरितोऽच ॥ ४. ६९ ॥ अस्मात् स्नमत्ययो भवति । अस्येकारस्याद्भवति । आलिाने" शिष्यते श्लक्ष्णं सुन्दरम् । "पढोः कः से" निमित्ताण्णत्वं रघुवर्णेभ्यो णम्" ॥ ॥ २६४ ॥ तिजेीर्घश्च ॥ १. ७० ॥ अस्मात् स्नक्प्रत्ययो भवति । अस्य च इकारो दीपों भवति । "चजोः गौ" चस्य गत्वम् । अघोषेषु कत्वम् षत्वं णत्वं च । “तिजि निशाने क्षमायां च" तितिक्षते सर्व सहते तीक्ष्ण खरम् ॥ इति श्री दौर्गसिमयामुणादि- वृत्तौ चतुर्थः पादः ॥ "शिष ·॥ अथ पञ्चमः पादः॥ शब्दात्मिका या त्रिजगद्विभर्ति स्फुरद्विचित्रार्थसुधां सवन्ती । या ऋद्धिरी हृद""मुखे च सा मे वशमस्तु नित्यम् ॥ उणादिविषये प्रसिद्ध पञ्चमं पादं प्रकाशयन्नाह- ॥ २६५ ॥ अभावीशेः कुः ॥ ५.१॥ अमावुपपदे ईशेः कुप्रत्ययो भवति । " ईशि ऐश्वर्य" । अमिपूर्वः । अभीष्टे तमो नाशयति अभीषुः रश्मिः ॥ ॥ २६६ ॥ वौ धाश्च ॥ ५. २ ॥ वावुपपदे दधातः कु: प्रत्ययो भवति । " डु पाञ्" विपूर्वः । विदधात्यमृतमिति विधुः चन्द्रः । कोऽनुबन्धो यण्वदर्थः । तेनानुषालोपः । भसार्वधातुक इति ॥ ॥ २६७ ॥ दंशेः कनिः ॥ ५. ३ ॥ दंशेः कनिप्रत्ययो भवति । कानुबन्धत्वादनुषालोपः । “दश दशने" दशतीति दश सङ्ख्या ॥ ।। २६८ ॥ महेर्नलुगवन्तश्च ॥ ५. ४ ॥ मझेः कनिः प्रत्ययो भवति नलुगवन्तश्च । “ मषिङ् इदनुवन्धत्वान्नागमः। मचत इति मघवा इन्द्रः ।। ॥ २६९ ॥ सहेः षष् कनेर्लुक् च ॥ ५. ५ ॥ सहेः कनिः प्रत्ययो भवति, सहेः षषादेशब्ध । कनेलग्भवति । " धात्वादेः षः सः ॥ २७० ॥ हे क्मानञ्च हात्पूर्वः ॥ ५. ६ ॥ हे क्मानपत्ययो भवति । अच हकारात् पूर्वः । “ वृहि वृहि पद्धौ मषिङ् केतवे च "पह मर्षणे" संहत इति षट् ॥

·दुगैसिथविरचिता [पञ्चमः स्पृ "तु तु प्लवनतरणयोः" इदनुवन्धत्वानागमः । बृंहति व्रतानि इति ब्रमा । अथवा बृंहति वर्धति चरा- चराणि भूतान्यत्र ब्रह्मा । इदं ब्रह्म । अयं ब्रह्मा। उमयं विशेषानिर्दिष्टः प्रकृतं न बाधते इति न लुक् । ब्रह्मा धाता । ॥ २७१ ॥ सृपिकपिललिभ्य आटक् ।। ५. ७ एभ्य आटक्मत्ययो भवति । कानुषन्धोऽगुणार्थः । गतो सृप्यत इति सुपादः परिमाणविशेषः ॥ “ कपि चलने" इदनुबन्धत्वानागमः । निरनुषानिर्देशादेव नलोपः । कम्पत इति कपाटम् द्वारपिधानम् ॥ “ लल ईप्सायाम् " चुरादाविन् । लाल्यकरणादेव हस्वः । लालयतीति ललाटं प्रसिद्धम् । अथवा विकल्पेनन्ताशुरादयः [१] । अथवा चित्रितं लभ्यते ईप्स्यते इति ललाटम् ॥ ॥ २७२ ॥ तरतेरसुड् ॥ ५. ८ ॥ अस्मादसुड्प्रत्ययो भवति। तरतीति तिरः अन्तर्धानम् । “ऋदन्तस्येरगुणे" इति इर् ॥ ॥ २७३ ॥ मिथिलसिभ्यां कुनः ॥ ५. ९ ॥ आभ्यां कुनप्रत्ययो भवति । “ मिथू सङ्गमे च" मतान्तरेण सौत्रः । मेथति मिथते वा मिथुनं स्त्रीपुंसयोर्युम्मम् ॥ " लस श्लेषक्रीडनयोः" लसतीति लसुनं कन्दविशेषः ॥ २७४ ॥ वदेरान्यः प्रशंसायाम् ॥ ५. १० ॥ वदेः प्रशंसायामान्यः प्रत्ययो भवति । " वद व्यक्तायां वाचि" संसदि निःशवं वदतीति वदान्यः प्रियवाक् दानशीलः ॥ ॥ २७५ ॥ वचेमिनिञ् चस्य गः ॥ ५. ११ ॥ बचेः मिनिमत्ययो भवति । चस्य गो भवति प्रशंसायां गम्यमानायाम् । "बच परिभाषणे" वतीति वाग्मी चारुवक्ता ॥ ॥ २७६ ॥ प्रोमोऽङ्गुक् ॥ ५. १२ ॥ प्रीणातेरनुमत्ययो भवति । नात्र प्रशंसानुवर्तते । प्रीणातीति मियङ्गः धान्यविशेषः । " स्वरादित्वात्" इत्यादिना इयादेशः ।। प्रीन् तर्पणे" ·पाद] उणादिवृत्तिः विषु व्याप्तौ ॥ २७७ ॥ पञ्चेरालः ॥ ५. १३ ॥ "पचि विस्तारे" । चौरादित्वात् इन् । इदनुबन्धत्वान्नागमः । पञ्चे- राम्पत्ययो भवति । पश्चयति विस्तारयति पश्चालः देशविशेषः । [॥ २७८ ॥ 'त्रियो हिः दीर्घश्च ॥ ५. १४ ॥ "त्रि वरणे" वियत इति व्रीहिः धान्यम् ।। ॥ २७९ ॥ आशौ शुषेः सनिक् ॥ ५. १५ ॥ शुष शोषणे" अन्तर्भूतकारितार्थोऽयम् । आशुपूर्वः। आशावुपपदे शुषेः सनिक्प्रत्ययो भवति । आशु शोषयति रसानिति, आशु शुष्यत्यस्मा- दिति वा आशुशुक्षणिः अमिः ।। ॥ २८० ॥ विशेः कानः ॥ ५. १६ ॥ अस्मात् कानप्रत्ययो भवति । " वेवेष्टि व्याप्नोति शिर इति विषाणम् अहं हस्तिदन्तं वा । कानुबन्धोऽगुणार्थः ।। ॥ २८१ ॥ कृपेः कणश्च ॥ ५. १७ ॥ कृपः कणप्रत्ययो भवति । चकारात् कानश्च । कल्प्यते रक्षितुमात्मानमिति कृपणः अदाता ॥ कल्पते शत्रून् हन्तुं कृपाणः खड्गः ॥ ॥ २८२ ॥ गमेश्छो मलुक् च ॥ ५. १८ ॥ गमेश्छो भवति, मलुक् च । “गमु गतौ" गच्छतीति गच्छ: गणविशेषः ॥ ॥ २८३ ॥ कपितमिमृणिपलिकुलिकिलिभ्यः कालः ॥ ५. १९ ॥ एभ्यः कालप्रत्ययो भवति । "कपि चलने" इदनुबन्धत्वानागमः । कम्पत इति कपालम् । अगुणत्वादनुषालोपः, कपीति स्वरूपनिर्देशाद्वा ।। "तमु काक्षायाम्" ताम्यतीति तमाल: वृक्षः ॥ " मृणि हिंसायाम्" मृणाति मृण्यते वा मृणालं पद्मकन्दः ॥ गतौ" पलति पल्यते [व] पलालं कृपू सामर्थ्य" This sātra is missing in the 'ms. This word is not found in the ms, ·५६ दुर्गसिमविरचिता [पञ्चमः अणुवीपादि ॥ “कुल संस्त्याने" कोलयति संस्त्यायति कर्दममिति लाल: कुम्भकारः ॥ “ कील बन्धने" कीलते कील्यते वा कीलालं रुधिरं मचं जलं वा मकंवा ॥ ॥ २८४॥ सर्तेोऽन्तश्च ॥ ५, २०॥ "सु गतौ" सर्तेः कालः प्रत्ययो भवति गोऽन्तश्च । “सु गतौ" सरति भयादिति मुगाल: प्रसिद्ध एव ।। ॥ २८५॥ पलेराशः ॥ ५. २१ ॥ " पल गतौ" अस्मादाशप्रत्ययो भवति । पलति विस्तारं पलाश: वृक्षविशेषः ॥ ॥ २८६ ॥ तृपनिम्यामङ्गः॥ ५. २२ ॥ आभ्यामङ्गप्रत्ययो भवति । “तु प्लवनतरणयोः" तरतीति तरङ्गः वीचिः ॥ " पत्तु गतौ" पततीति पतङ्गः आदित्यः पक्षी वा ।। ॥ २८७ ॥ मृदिकरिभ्यां कवत् ॥ ५. २३ ॥ आभ्यामङ्गप्रत्ययो भवति । स च कवत् । कानुबन्धः । मृबते मृदा वाद्यविशेषः ॥ ["कुर शब्दे "] कुरतीति कुरङ्गः हरिणः ।। ॥ २८८ ॥ रौते रुक् ॥ ५. २४ ॥ रौते(तो रुक्मत्ययो भवति । कानुबन्धोऽगुणार्थः । “रु शब्दे" रौतीति करु, मृगविशेषः ।। ॥ २८९ ॥ उषितृषिभ्यां क्नः ॥ ५, २५ ॥ आभ्यां क्नपत्ययो भवति । " उष दाहे" उपतीति उष्णः धर्मः ।। "नि तृषा पिपासायाम् " तृषतीति तृष्णा लोमः ।। ॥ २९ ॥ पणिकितिन्यामवक् ॥ ५. २६ ॥ आभ्यामवक्मत्ययो भवति । " पण व्यवहारे च" पणायते पण्यते वा पणवः तन्तुवायः ॥ “कित कैतवे" चेकेतीति कितवः धूतकारः ।। मृद क्षोदे" The words with in brackets are omitted in the ms.

·पावः] उणादिवृत्तिः ॥ २९१ ॥ चरेरमः ॥ ५, २७॥ चरेरमप्रत्ययो भवति । "चरिः" गत्ययः । चरतीति परमः पाभात्यः॥ ॥ २९२ ॥ सिनोतेोऽन्तो हक् ॥ ५. २८ ॥ सिनोतेर्हसत्ययो भवति, मोऽन्तश्च । पिञ् बन्धने" सिनोति हिनस्ति जीवानिति सिमः मृगपतिः। यद्यपि बन्धने तथापि हिंसामोंऽने- कार्यत्वादातूनाम् इति ॥ ॥ २९३ ॥ तो दीर्घश्च ॥ ५. २९ ॥ सिनोतेस्तप्रत्ययो भवति दीर्घश्च धातोः । "पिन् बन्धने" सिनोति रामं स्नेहेन सीता वैदेही। सिनोति कर्षणं धान्येन इति सीता लाल- पद्धतिर्वा ॥ ॥ २९४ ॥ यसिपनिम्यां कः॥५, ३०॥ आभ्यां कप्रत्ययो भवति । “यसु प्रयले" यस्यति प्रयत्नेन जपति इति यस्क: ऋषिः ॥ “ पन" च । पनायते पन्यते वा पदः कर्दमः ।। ॥ २९५ ॥ अहे रिः॥ ५. ३१ ॥ अंहेः धातोः रिः प्रत्ययो भवति । “अहि गतौ" । इदनुवन्धत्वाना- गमः । अहत्यनेन अधिः पादः ॥ ॥ २९६ ॥ तनोतेर्डवत् ॥ ५. ३२ ॥ तनोते रिप्रत्ययो भवति । स च डवत् । डानुबन्धोऽन्त्यस्वरादिलोपार्थः ।। "तनु विस्तारे" सङ्ख्याविशेषं तन्वन्तीति त्रयः सङ्ख्या बहुवचनान्तः ॥ ॥ २९७ ॥ सृणातेः पक् उर्च ॥ ५. ३३ ॥ सृणातेः धातोः पात्ययो भवति । अतब्ध उरादेशब। " हिंसायाम्" सणाति धान्यस्य तुषादीनि सूर्पः गृहोपकरणम् ॥

·दुर्गसिमविरचिता [पचमः ॥ २९८ ॥ कलेरः ॥ ५. ३४ ॥ फोरः प्रत्ययो भवति । कल गतौ संख्याने च कल्यतीति कला गम्छनं दोषो वा ।। ॥ २९९ ॥ अविकम्बियामुः ॥ ५. ३५ ॥ आम्यामुः प्रत्ययो भवति । " अवि शब्दे" "अम्ब" इति सौत्रोऽयं धातुः[व] । अम्ब्यते तृष्णातैरिति अम्बु जलम् ।। " " सौत्रः । कम्ब्यते वर्ण्यते कम्युः शङ्खः। अथवा कवृ वर्णे"। उणादित्वात् भस्मादेव नकारागमम॥ ॥३०॥ मुरेपनिः॥ ५. ३६ ॥ मुरेः धनिप्रत्ययो भवति । इकार उच्चारणार्थः । "मुर संचूर्णने मूर्यत इति मूर्षा शिरः । “ नामिनोवोंः" इति दीर्षः ॥ ॥ ३०१॥ नौतेरत्यनौ ।। ५. ३७ ॥ नौतेरत्यनौ प्रत्ययो भवतः । “णु स्तुतौ" नौतीति नवतिः नव सङ्ख्या- शब्दो॥ ॥ ३०२ ॥ सपेस्तिततितनः ॥ ५. ३८ ॥ सपेर्धातोः तिततितन्प्रत्यया भवन्ति । " पप समवाये" सपत्यध्वानं गच्छतीति सतिः अश्वः ॥ सप्ततिः सप्त सङ्ख्याशब्दौ । ॥ ३.३ ॥ वित्र्योः श्यतेतिडतौ नः शावपूर्वः ॥ ५. ३९ ॥ वित्रिरित्येतयोः श्यतेः डतिडतौ प्रत्ययौ भवतः । यथासङ्ख्यं शात्पूर्वो नकारः । “शो तनूकरणे" । विपूर्वः । विश्यतीति विंशतिः ॥ त्रिपूर्वः । त्रिश्यतीति त्रिंशत् । उमौ सङ्ख्याशब्दौ ।। ॥ ३०४ ॥ अशेरीतिः ॥ ५.४०॥ मशेरीतिः प्रत्ययो भवति । अश्नुत इति अशीतिः अशू व्याप्तो" , The ms. omits the word within brackets, ·पावः उणादिवृत्तिः ५९ सः अशू व्याप्तो" व्याप्तौ" अश्नुत ॥३०५॥ सहेरस्रम् ॥ ५. ४१ ॥ पहेर्षातोः असंप्रत्ययो भवति । पह मर्षणे"। "पात्वादेः कः । सहत इति सहस्त्रं सङ्ख्या ॥ ॥ ३०६ ॥ शमेर्डतः ॥ ५, ४२ ॥ शमेः डतः प्रत्ययो भवति । "शम दम" शाम्यतीति शतम् । डानुबन्धः ॥ ॥३०७ ॥ पञ्चेरनिः॥ ५, ४३ ॥ पन्चेरनिप्रत्ययो भवति । “पचि विस्तारे" । इदनुबन्धः । चुरादिः । पश्चयन्ति विस्तारयन्ति सङ्ख्यामिति पश्च ।। ॥ ३०८ ॥ अशेस्तोऽन्तश्च ॥ ५. ४४ ॥ अशेर्धातोः अनिप्रत्ययो भवति तोऽन्तश्च । " इति अष्टन् । "छशोध" इति षत्वम् । तप उवर्गादिति उत्वम् । नवत्यादय एते सङ्ख्याशब्दाः ।। ॥ ३०९ ॥ यजेरुसिः ॥ ५. ४५ ॥ यजेसिप्रत्ययो भवति । " यन देव पूजा दिषु" इज्यन्ते पितरः अनेनेति यजुः वेदः ॥ ॥ ३१॥ मुहेरुगूर्तको क्षणे ॥ ५. ४६ ॥ मुहेरुक् ऊर्तक इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः क्षणेऽमिषेये । " मुह वैचित्ये मुखत इति मुहुः प्रतिक्षणः ॥ मुखतीति मुहूर्त दिनपञ्चदशोऽन्तः ॥ ॥ ३११ ॥ कुले टालेरिलुक् डच ॥ ५. ४७ ॥ कुले उपपदे टालेरिनन्तस्य : प्रत्ययो भवति, इलक् च । “टक टुक बैं- [हन्ये]" हेताविन् । अस्योपधाया दीर्षः। कुलपूर्वः । कुर्क टालयतीति कुल्टा पांशुला । सियामा ॥ १. The lottors within brackets aro omitted in the ms.

·६० दुर्गसिमविरचिता ॥ १२ ॥ अनेः शुः॥ ५. ४८ ॥ अनेर्षातोः शुः प्रत्ययो भवति । " अन च" अनतीति अंशु रश्मिः॥ " तनु विस्तारे" ॥ ३१३ ॥ तनित्यजियजिम्यो डदिः॥ ५, १९ ॥ एम्यो उदिप्रत्ययो भवति । इकार उच्चारणार्थः । तनोतीति सः ॥ " त्यज हानौ" त्यजतीति त्यः ॥ “यज देवपूजासङ्गति- करणदानेषु" यजतीति यः । तद् त्यद् यद् इत्येते त्रयः शब्दाः बाच्यविनाः॥ ॥३१४ ॥ कायतेतिडिमौ ॥ ५. ५० ॥ कायतेः इतिडिमौ प्रत्ययौ भवतः । “कै शब्दे"। " सन्ध्यक्षरा-ता- नामाकारः" । कायतीति कति सङ्ख्या ॥ कायतीति कः । डानुबन्धः सर्वत्र। ॥ ३१५ ॥ इणो दमक् तदश्च ।। ५. ५१ ॥ इणो धातोः दमक् तदध इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । कानुबन्धः । इण् गतौ” एतीति इदम् ॥ एतीति एतद् । अत्रान्यत्र गुणः प्रथमैकवचने तु मयं इयं इदं एषः एषा एतद् स्त्रीनपुंसकेषु ॥ ॥ ३१६ ॥ खण्डेर्गक् ॥ ५. ५२ ॥ खण्डः धातोः गमत्ययो भवति । " खडि भेदे" इदनुबन्धत्वाना- गमः । खण्डयति मिनचीति खड्गः प्रसिद्धः कारितलोपः । अथ वा विकरपेन- न्तश्रादयः [] | " अनिवनुबन्धानाम् " इति नत्रादिष्टत्वात् इदनुबन्धस्यापि नकोपः॥ ॥ ३१७ ॥ कुटिजटिभ्यां किलः ॥ ५. ५३ ॥ माम्यां किस्मत्ययो भवति । "कुट कौटिल्ये" कुटतीति कुटिल: करः ॥ "जट झट संघाते" जटतीति जटिल: जटावान् । यः केशान् बटीकरोति सोऽर्थात् जटिल उच्यते ॥

·पावः] उणादिवृत्तिः पह मर्षणे" ॥ ३१८ ॥ पटेरोल: । ५. ५४ ॥ पटेरोलपत्ययो मवति । "अट पट" पटतीति पटोलः फलम् ॥ ॥ ३१९ ॥ सहेरुरिः॥ ५. ५५ ॥ सहेर्धातोः उरिप्रत्ययो भवति । सहतीति सहुरिः पृष्ठम् ॥ ॥ ३२० ॥ अमेधुः ॥ ५. ५६ ॥ अमेधुः प्रत्ययो भवति । "अम द्रम गतौ" अम्यते जलार्षिमिरिति अन्धुः कृपः ॥ ॥ ३२१ ॥ सेवः ॥ ५, ५७ ॥ हसेर्वप्रत्ययो भवति इस शब्दे" हसति उच्चारणकाले मन्दं शब्द करोतीति हस्वः लघुः॥ ॥ ३२२ ॥ किरतेस्रो रत्वम् ॥ ५. ५८ ॥ किरतेः धातोः रप्रत्ययो भवति । ऋकारस्य च रत्वम् । “कृ विक्षेपणे" किरति दयां क्रूरः दुष्टः ॥ ॥ ३२३ ॥ प्रथेरमः ॥ ५, ५९ ॥ प्रथेरमप्रत्ययो भवति । "प्रथ प्रख्याने" प्रभते प्रथ्यते वा प्रथमः भायः॥ ॥ ३२४ ॥ स्वभृभ्यां गः ॥ ५. ६० ॥ आभ्यां गः प्रत्ययो भवति । “स्व शब्दे" स्वर्यते पुण्यार्षिभिरिति स्वर्ग: देवलोकः ॥ "डु मृञ्" बिमति कोकान् इति भर्गः महेश्वरः ।। ॥ ३२५ ॥ पतेनीः ॥ ५, ६१ ॥ पतेनीप्रत्ययो भवति । “ पन गतौ" पतति पाति पतिमिति पनी ·६२ दुर्गसिमविरचिता ॥ ३२६ ॥ शमिकमियां बलः ॥ ५. ६२ ॥ आभ्यां बलपत्ययो भवति । "शमु दमु" शाम्यतेऽनेनेति शम्बलं पाथेयम् ॥ “कमु कान्तौ" काम्यत इति कम्बल प्रसिद्धः ।। ॥ ३२७ ॥ उषिकुषिगार्तिभ्यस्थः ॥ ५. ६३ ॥ एभ्यस्थप्रत्ययो भवति । " उष दाहे" उष्यते तसानादिना सौकुमार्यादिति ओष्ठः दन्तवासः ॥ “कुष निष्कर्षे" कुष्यते अस्माद्धान्यमिति कोष्ठः धान्यस्थानम् ॥ “गै शब्दे" गायत इति गाथा प्राकृतरचनाविशेषः ॥ ऋ गतौ" अर्यत इति अर्थः। अथवा पुण्यकृतमियति इत्यर्थः द्रव्यम् ॥ ॥ ३२८ ॥ माङः सः॥ ५. ६४॥ माङः सप्रत्ययो भवति । " माङ् माने" मीयते घटिकादिमिः मासः त्रिंशदहोरात्रः॥ ॥ ३२९ ॥ मनेदर्दीर्घश्च ॥ ५. ६५ ॥ मनेः सप्रत्ययो भवति, दीर्घश्च । "मन ज्ञाने" मन्यते संभाव्यते शरीरोपचयमनेन इति मांसं पिशितम् ।। ॥ ३३० ॥ अमेः शुकः ॥ ५. ६६ ॥ अमेः शुकप्रत्ययो भवति । ["'अम गत्यादिषु" अमतीति अंशुक: वलम् ॥ ॥ ३३१ ॥ हो म्यः ॥ ५. ६७ ॥ हलो म्यप्रत्ययो भवति ।] “हम् हरणे" हरति हरते वा मनांसि चाख्तया इति हर्यम् । अथवा हरति चन्द्रकलानीति हयं धवलगृहम् ।। इति श्री दौसिमयां उणादिवृत्ती पञ्चमः पादः॥ The words within brackets are omitted in the ms. .

·॥ अथ षष्ठः पादः॥ मुश ॥ ३३२ ॥ पटिकमिमुशिकुशिम्यः कलः ॥ ६. १॥ एभ्यः कलः प्रत्ययो भवति । “पट गतौ" पटतीति पटलं समूह- मण्डलम् ॥ “कमु कान्तौ” कम्यते अमरैः इति कमलं पद्मम् ॥ खण्डने" मुश्यते धान्यमनेनेति मुसलं कण्डनोपकरणम् ॥ "कुश श्लेषणे" कुश्यते पृच्छयते अनेनेति कुशलं क्षेमम् । धातूनामनेकार्थत्वात् प्रश्नेऽपि वर्तते ।। ॥ ३३३ ॥ कुटेः कीरः ॥ ६. २॥ कुटेः कीरः प्रत्ययो भवति । "कुट कौटिल्ये" कुटतीति कुटीर गृहविशेषः ॥ ॥ ३३४ ॥ तसे: करः ॥ ६. ३ ॥ तसेः करप्रत्ययो भवति । तसु दसु उपक्षये" तस्यति परद्रव्यमिति तस्करः चोरः॥ ॥ ३३५ ॥ पतिवपिशूकिचक्यगिन्यो रक् ॥ ६.४॥ एभ्यो रक्सत्ययो भवति । पत्तु गतौ" पतति पत्यते वा पर्ण पत्रं वाहनं वा॥ “टु व वपतीति वर्ष प्राकारः कूटं वा ॥ "शुक गतौ" शुक्यते गम्यते कार्यार्थ दैत्यैः इति शुक्रः दैत्यगुरुः । शुक्र रेतच ॥ “चक तृप्तौ प्रतिपाते च" चकतीति चक्र प्रसिद्धम् ॥ "अगिः" गत्यर्थः । अङ्गति गच्छति अग्र प्रान्तं आद्यं वा ॥ ॥ ३३६ ॥ दुनोतेः दीर्घश्च ॥ ६. ५॥ दुनोते रक्मत्ययो भवति दीर्घश्च । “टु दु उपतापे" दुनोतीति दुरं विप्रकृष्टम् ॥ ॥ ३३७ ॥ पुलिनलिबलिमलिदहिभ्यः किनः ॥ ६.६ ॥ एभ्यः किनपत्ययो भवति । “पुल महत्त्वे" पोलति महत्त्वं याति इति पुलिनं नदीतटम् ॥ " गल गन्वे" नम्तीति नलिनं कमलम् ॥

·६४ दुर्गसिमविरचिता [पहः बल प्राणने" पलतीति पलिनः बलवान् ॥ “मल धारणे" मस्यते वा मलिनः प्रसिद्धः ॥ " दुह निषांसायाम् " दुखतेऽसुरेभ्यः दुहिणः । भय वा दुखत्यशिष्टान् इति दुहिणः ब्रह्मा ।। ॥ ३३८ ॥ खलेरीनश्च ॥ ६. ७ ॥ खलेरीनप्रत्ययो भवति, किनम्ब। "खल चलने" खलति मश्चमिति खलीनं खलिनं कविकम् । ॥ ३३९ ॥ दृणातेवुक् ॥ ६. ८ ॥ हणार्धातोः धुप्रत्ययो भवति । कानुबन्धो यण्वत् । “ह विदारणे हणाति उच्चारणकाके मुखं विदारयति इति दीर्घः । कृदन्तस्य “ आरनमिनोविं" इति दीर्घः । प्रांशुः॥ ॥ ३४ ॥ तमेरुलञ् बोऽन्तथ ॥ ६. ९ ॥ तमेसलञ्प्रत्ययो भवति, बोऽन्तश्च । तमु काक्षायाम् भाकाक्षयत इति ताम्बूलं प्रसिद्धम् ॥ ॥ ३४१ ॥ मनेरुण्यः ॥ ६. १०॥ मनेर्धातोरुष्यप्रत्ययो भवति । [" मने ज्ञाने"] मन्यते सुखदुःखादिक- मिति मनुष्यः मनुजः ॥ ॥ ३४२ ॥ मानेरुषः ॥ ६. ११॥ मानेरुषप्रत्ययो भवति । मान पूजायाम् " मानयति मान्यत इति [व] मानुषः मानवः ॥ ॥ ३४३ ॥ मृङस्त्यः॥ ६.१२ ॥ मृक त्यप्रत्ययो भवति । “ मृङ् प्राणत्यागे" प्रियते प्राणैर्वियुज्यते इति मयः मनुजः प्रसिद्धः॥ " तम्यते The words within brackets are opittod in the ms.

·उणादिवृत्तिः ६५ ॥३४४ ॥ कृपेरटः॥ ६. १३ ॥ कृपेरटप्रत्ययो भवति । " कृपू सामध्ये" कल्पत इति कर्पटम् वनम् ॥ करतीति कषायः ॥ ३४५ ॥ कृभूभ्यां कनः ॥ ६. १४॥ आभ्यां कनप्रत्ययो भवति । “कृ विक्षेपे" किरति विक्षिपत्यन्धकार- मिति किरणः रश्मिः ॥ “ भू सत्तायाम्" भवन्ति भूतान्यस्मादिति भुवनं जगत् । कृदन्तस्योरस्वरादाविवणों वर्णोऽन्तस्येत्यादिना उङ् [] ॥ ॥ ३४६ ॥ कुटेष्टिमक् ॥ ६. १५॥ कुटेष्टिममत्ययो भवति । " कुट कौटिल्ये" कुटयत इति कुट्टिमं बद्धभुमिकम् ॥ ॥ ३४७ ॥ कषेरायः ॥ ६. १६ ॥ करायप्रत्ययो भवति । कष हिंसायाम्" रसविशेषः, सौरभ्यं वा ॥ ॥ ३४८ ॥ वलिमलिगोमिभ्योऽयः ॥ ६. १७ ॥ एषामयप्रत्ययो भवति । "वल भृतौ वल्यत इति वलयं हस्तक- टकम् ।।“ मल धारणे" मलति चन्दनादिगन्धमिति मलयः पर्वतः वाटिका च ।। "गोम उपलेपने" गोम्यते भूरनेनेति गोमयं गोशकृत् ।। ॥ ३४९ ॥ शृणातेरावः ॥ ६. १८ ॥ शृणातेरावप्रत्ययो भवति । “शु हिंसायाम्" शीर्यते मनागापोऽनेनेति शराव: मृत्पात्रविशेषः ।। ॥ ३५० ॥ मडिकुडिमङ्गिन्योऽलः ॥ ६. १९ ॥ एभ्योऽल: प्रत्ययो भवति । "मडि भूषायाम्" इदनुवन्धत्वानागमः । मण्ड्यत इति मण्डलं वृत्तम् ॥ “कुडि स्नेहने" इदनुबन्धः । कुख्यत इति ·२६ दुर्गसिमविरचिता कुण्डलं कर्णाभरणम् ॥ "मगिः" गत्यर्थः। मजति सुकृतिनमिति माई भद्रम् ॥ ॥ ३५१ ॥ कन्देररः ॥ ६. २० ॥ कन्देररप्रत्ययो भवति । कदि वैलव्ये" इदनुबन्धत्वानागमः । कन्दति विक्लवो भवति अत्र नरः कन्दरः पाषाणरन्ध्रप्रदेशः ॥ ॥ ३५२ ॥ कुले: किशः ॥ ६. २१ ॥ कुले: किशप्रत्ययो भवति । "कुल संस्त्याने" मयदत्वात् पर्वतानां कोलति सङ्घीकरोति इति कुलिशं वज्रम् ।। ॥ ३५३ ॥ पटिजटिभ्यामलिञ् ॥ ६. २२ ॥ आभ्यामलिञ्प्रत्ययो भवति । " पट गतौ” पटतीति पाटलिः ॥ "जट संघाते" जटति जटयते वा जटालि: वृक्षविशेषः । जानुबन्ध इज्यद्भावार्थः। अस्योपधाया दीर्घः ॥ ॥ ३५४ ॥ राते रिफः ॥ ६. २३ ॥ राते रिफप्रत्ययो भवति । "राला दाने" रातीति रेफः वर्णविशेषः ॥ ॥ ३५५ ॥ लिशेः सक् ॥ ६. २४ ॥ विशेः सक्मत्ययो भवति । “लिश लेषणे" लिशतीति लिक्षा ईषद्वपुः प्राणी। "छशोध" षत्वम् । "पढोः कस्सि" त्वात् षत्वम् । त्रियामा । ॥ ३५६ ॥ ध्वनेः क्षो दीर्घश्च ॥ ६. २५ ॥ ध्वनेः क्षात्ययो भवति दीर्घश्व । " ध्वन शब्दे" वनतीति ध्वाः कत्वम् । निमि- वायसःबकध॥ ॥ ३५७ ॥ दीघोडो डितिः ॥ ६. २६ ॥ दीवीडो धातोः कितिप्रत्ययो भवति । " दीपीक दीसिदेवनयोः" दीपीते दीप्यते इति दीधितिः रश्मिः ॥

·उणादिवृत्तिः ६७ ॥ ३५८ ॥ अतेत्रिः॥ ६. २७ ॥ अतेत्रिः प्रत्ययो भवति । " अत सातत्यगमने" अतति धर्मार्थमिति मतते वा अत्रि ऋषिः ।। ॥ ३५९ ॥ वचेरालाटौ दीर्घश्च ॥ ६. २८ ॥ वचेः धातोः आलाटौ प्रत्ययौ भवतः दीर्घश्च । "वच परिभाषणे" अत्यर्थ वक्तीति वाचालः॥ वाचाट: बहुभाषी ॥ ॥ ३६० ॥खलेरतिकः॥ ६. २९॥ खलेरतिकः प्रत्ययो भवति । खल चलने" खलतीति खलतिक: देशः । तद्वनानि खलतिकम् ।। ॥ ३६१ ॥ नञि पतेर्यः ॥ ६. ३०॥ नन्युपपदे पतेयों भवति । " पतृ गतौ” नयन्ति येन जातेन पूर्वजाः । नस्य तत्पुरुषे लोप्यः मामात्यविवक्षायाम् []। पौत्रोऽप्यपत्यमित्युच्यते। अपत्यं पुत्रः पौत्रश्च ॥ ॥ ३६२ ॥ कलेरशः ॥ ६. ३१ ॥ कलेरशप्रत्ययो भवति । “कल गतौ संख्याने च" कलत्युदकानीति कलशः कुम्मः॥ ॥ ३६३ ॥ हस्रष्टीतकन् ॥ ६. ३२ ॥ हरतेष्टीतकन्प्रत्ययो भवति । हृञ् हरणे" हरति रोगानिति हरीतकी। टकारो नदाद्यर्थः ।। ॥ ३६४॥ उन्देः ककः ॥ ६. ३३ ॥ उन्देः ककप्रत्ययो भवति । " उन्दी वेदने" उनत्ति कियते अनेन बस्त्विति उदकं जलम् ॥ ॥ ३६५॥ पातेरकः॥ ६. ३४ ॥ पातेरकप्रत्ययो भवति पतृ गतौ" हेताविन् । पातयति पत्यते वा तपस इति पातकम् पापम् ॥

·दुर्गसिमविरचिता ॥ ३६६ ॥ उन्देरनो नलोपच ॥ ६. ३५॥ उन्देरनः प्रत्ययो भवति नलोपत्र । " उन्दी बदने" उनति मोदनम् मुक्तम् गुण उतः॥ ॥ ३६७ ॥ सिनोतेनः ॥६. ३६ ॥ सिनोतेः नः प्रत्ययो भवति । " पिञ् बन्धने" सिनोति परवलमिति सीबते वा सेना कटकम् । खियामा ॥ ॥ ३६८ ॥ चतेरिच ॥६. ३७ ॥ पतेः नः प्रत्ययो भवति, अकारस्य इच। "दो अवखण्डने " यति भन्धकारमिति दिनं वासरः॥ ॥ ३६९ ॥ मुहेर्षिक् हस्य गः ॥ ६. ३८ ॥ मुहेर्षिकमत्ययो भवति, हस्य च गः। “ मुह वैचित्ये" मुखतीवि मुग्धा अप्रगल्भा। कोऽगुणार्थः ।। ॥ ३७० ॥ सचेः लिलब्ध चस्य लुक् ॥ ६. ३९ ॥ सचेः लिलपत्ययो भवति, चस्य लक् च । इति सलिलं बलम् ॥ ॥ ३७१ ॥ कुरेः करकः ॥ ६. ४.॥ करेः धातोः करकप्रत्ययो भवति । “कुर शब्दे" कुरतीति करक: पच सेचने" सचत ॥ ३७२ ॥ आप्नोतेः किम् हस्वः ॥ ६. ४१ ॥ मामोतेः किप्प्रत्ययो भवति, इस्वश्च । आप्ल व्याप्तौ" आमुवन्ति समुद्रमिति आपः बलानि । अपच । जसि दीर्घः ।। ॥ ३७३ ॥ वन्देलश्छादेशश्च ॥ ६. ४२॥ बन्दः अप्रत्ययो भवति, छादेशच । " वदि अभिवादनस्तुत्योः" नुबन्धवानागमः । बन्दते उपाध्यायमिति छात्रा विद्यार्थी।

·पादः] उणादिवृत्तिः ६९ ॥ ३७४ ॥ कलेरहः ॥ ६. ४३ ॥ कोरहप्रत्ययो भवति । कल गतौ संख्याने च" । चुरादिः कल्पत्युभयोः माहात्म्यमिति कलहः प्रसिद्धः ।। ॥ ३७५ ॥ उम्भरिक् द्विध ॥ ६. ४४ ॥ उम्मेरिक्सत्ययो भवति द्विरादेशच। इकारोक्तः सविमक्तिरादेशो स्वरः []। “ उम उम्भ पूरणे" उभत इति द्वौ पदार्थौ । द्विवचनमिह ॥ ॥ ३७० ॥ नमिसमिभ्यामञ् ॥ ६.४५ ॥ आभ्यामप्रत्ययो भवति । " णमु प्रहत्वे" नमति नम्यते वा नाम संज्ञा ॥ "षम स्तम समतीति साम वेदः । मानुबन्ध इज्वदावार्थः। तेन दीर्घत्वम् ॥ ॥ ३७७ ॥ कूजेरिलो ज: किश्च ॥ ६. ४६ ॥ कूजेरिलः प्रत्ययो भवति । जस्य कत्वम् । “कूज अव्यक्ते शब्दे" कूजतीति कोकिल: पक्षिविशेषः ।। ॥ ३७८ ॥ मयतेरूरोखौ ॥६. ४७॥ मयतेः धातोरोख इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । “ मीङ् हिंसायाम् " मयत इति मयूरः कलापी । मयते विस्तारं यातीति मयूखः किरणः । ॥ ३७९ ॥ अङ्गेरुलः॥ ६. ४८ ॥ बोलपत्ययो भवति । [" अगिः" गत्यर्थः । अङ्गतीति अनुरू। ॥ ३८॥ कनिचनिन्यामकः ॥ ६. १९॥ प्रत्ययो भवति । "कनी दीतिकान्तिगतिषु" फनतीति कनकं सुवर्णम् ॥ ["चैन प्रदोपहननयोः"] चनत इति चनक: घान्यविशेषः ॥ ॥ माभ्यामक: The words within brackets are omitted in the ms.

·दुर्गसिमविरचिता ॥ ३८१ ॥ चटिवटिकटिभ्य उध ॥ ६. ५० ॥ एभ्य उपत्ययो भवति । "चट मेदे" चटति माधुर्यात् हृदयं मिनत्ति इति चदुः प्रियवाक्यम् ॥ " वट वेष्टने" वटति वेष्टति इति वटुः माणवकः ।। "कट गतौ" कटतीति कटुः रसविशेषः ॥ चकारादकश्च । चटति मिनतीति चटक: गृहपक्षी ॥ बटक: पकानविशेषः ॥ कटति भुजमावृणोतीति कटक: हस्तामरणम् । कटकं सेना च ॥ ॥ ३८२ ॥ अशेर्मकः ॥ ६. ५१ ॥ मशेर्मकप्रत्ययो भवति । " अशू व्याप्तौ" अश्नुते इति अश्मका: देशः ।। ॥ ३८३ ॥ मङ्गे: कधः ॥ ६. ५२ ॥ मनः कषप्रत्ययो भवति । “मगिः" गत्यर्थः । इदनुवन्धत्वाना- गमः । मनतीति मगधः देशो राजा च । मगधा पुरी । कानुबन्धत्वानलोपः ॥ ॥ ३८४ ॥ दिवेर्दिविः॥ ६. ५३ ॥ दिवेः दिविप्रत्ययो भवति । “दिवु क्रीडादिषु" दीव्यन्ति क्रीडन्ति मत्र पुण्यवन्त इति चौः स्वर्गः ॥ ॥ ३८५ ॥ कलेरिङ्गः ॥ ६. ५४ ॥ कलेरितः प्रत्ययो भवति । "कल गतौ" कलतीति कलिङ्गः देशः॥ ॥ ३८६ ॥ वरिष्ठः ॥ ६. ५५॥ बसेरिठः प्रत्ययो भवति । "वस निवासे" वसति तपसे पसिष्ठः ऋषिः॥ ॥ ३८७ ॥ उङो मक् ॥ ६. ५६ ॥ नो ममत्ययो भवति । " उ शब्दे ” उबत इति उमा पार्वती ।।

·पादः उणादिवृत्तिः ॥ ३८८ ॥ असिकुषिम्यां सिक् ॥ ६. ५७ ॥ माभ्यां सिक्सत्ययो भवति । " अशु व्यासौ" अश्नुते व्यामो- त्यासनेन घटादीननिति अक्षि नयनम् ॥ "कुष निष्कर्षे" कुष्णातीति कुतिः उदरैकदेशः । “छशोध" इति पत्वम् । "पढोः कस्सि" इति कत्वम् । " कष संयोगे" क्षः॥ ॥ ३८९ ॥ अतेर्मन् दीर्घश्च ॥ ६.५८ ॥ अतेर्मन्प्रत्ययो भवति दीर्घश्च । " अत सातत्यगमने" मतति संसारे सततं गच्छतीति आत्मा विश्वरूपः ।। ॥ ३९० ॥ वनिस्तस्य दः॥ ६. ५९ ॥ अतेर्वनिप्रत्ययो भवति, तस्य दश्च । इकार उच्चारणार्थः । “ अत सातत्य- गमने" अतति सन्ततं गच्छति जनोऽत्र अध्वा मार्गः ॥ ॥ ३९१ ॥ धिषेय॑क् ॥ ६.६.॥ विषेः न्यक्मत्ययो भवति । " विष् शब्दे" दिषेष्टि शब्दं करोति इति धिष्ण्यं गृहम् । नस्य णत्वम् ।। ॥ ३९२ ॥ जलेर्मञ् ॥ ६. ६१ ॥ जलेर्मप्रत्ययो भवति । जल अपवारणे" । चुरादिः। जाल्यते जाल्मः मूर्खः । कारितलोपे भानुबन्धत्वात् दीर्घः ।। ॥ ३९३ ॥ क्लिशेः कोरो ललोपश्च ॥ ६. ६२ ॥ विशेः कोरप्रत्ययो भवति ललोपश्च । क्लिश विबाधने " क्लिश्यत इति किशोरः बालोऽश्वः । कानुबद्धत्वादगुणत्वम् ।। ॥ ३९४ ॥ उषेरधिः ॥ ६. ६३ ॥ उपेरषिप्रत्ययो भवति । " उष दाहे" उपतीति ओषषिः मेषजम् ।। ॥ ३९५ ॥ कनेक्टो मकिश्च ॥ ६. ६४.॥ कनेल्टप्रत्ययो भवति, धातोः मकिरादेशश्च । "कनी" दीप्त्यादिषु । कनतीति मर शेखर.॥

·७२ दुर्गसिमविरचिता (पः ॥ ॥ ३९ ॥ सुखेः को मुखिध ॥ ६.६५ ॥ सुखेः कः प्रत्ययो भवति, धातोः मुखिध । इकार उच्चारणार्यः । " सुख दुःख तक्रियायाम् " चौरादिः। सुखयति भन्नादिखादनेनेति मुलं वक्त्रम् । कानुबन्धः, तेनागुणत्वम् ॥ ॥ ३९७ ॥ महेर्हस्य यः ॥ ६.६६ ॥ महेः कः प्रत्ययो भवति, हस्य पत्वं च । “मह मह पूजायाम् महतीति मघा नक्षत्रम् ॥ ॥ ३९८ ॥ मुहेर्गुणध ॥ ६. ६७ ॥ मुहेः कः प्रत्ययो भवति । हस्य पः। गुणत्वम् । " मुह वैचित्ये" मुखतीति मोघः विफलः ॥ ॥ ३९९ ॥ सावमेरिन् दीर्घश्च ॥ ६.६८ ॥ सावुपपदे अमेर्षातोः इन्प्रत्ययो भवति, दीर्घश्च । “अमु गतौ" शोमनममति स्वामी प्रमुः। " इन्हन्पूषा" इत्यादिना सौ शब्दानामानन्त्यात् व्युत्पत्रिदृश्यते येषाम् । तेषां विज्ञः कार्या मान्योर्धातोः ततः प्रत्ययान्ताम् []॥ इति दौर्गसिमयामुणादिवृत्तौ बहः पादः समातः ·INDEX OF SUTRAS १७७ अर्तेरुख ३०४ अदि भुवो डुतः अगिलभियुवाहिन्यो निः २६१ मनिमदिमन्यिकडिमृजिन्य आरः१४६ अर्तेरु च १२ भनेरुलः ३७९ अवमघोष्टिषः २० भनयतिभ्यामुलिथि १५७ अविकम्बियामुः २९९ मनिजन्यतिरशिपणिभ्यः २०. अवितृस्तन्त्रिभ्य १६१ अजिरादयः २४ अवे भृनः ६९ अन्जेरलिः १६९ अशिलटि ५९ अतिचमिरमियुम्योऽसः १३७ अशेरीतिः अतेर्मन् दीर्घध ३८९ अशेर्मकः ३८२ अतेत्रिः ३५८ अशेस्तोऽन्तश्च ३०८ २१९ मसिकुषिभ्यां सिक् ३८८ अनुनासिकान्ताः ३७ अहिकम्प्योनलोपश्च १९८ अनेहसोऽप्सरसोऽशिरसः २५२ अंहे रिः २९५ ३१२ आडि णिनिः २४२ अपष्ट्रादयः १५ आङि वसेरथः १३५ २६५ आपरयोः खनिशृभ्यां डः अमिनक्षिकडिम्योऽत्रः १३२ आमोतेः किम् हस्वः ३७२ अमेषः ३२० आशौ शुषेः सनिक २७९ अमेमोऽन्तब्ध २६० इणो तदश्च ३१५ ३३० इणो यण्वत् १५२ अत्रिशुचिहुसूपिछदिछर्दिभ्यः १०२ इजिकृषिम्यो नक् १०९ भर्तिहुमुक्षिणीपदमायास्तुभ्यो ५३ इण्मीकापाशल्यचिकृदाधाराम्यः ११५ अरविः १६८ इन्दियुषिश्याभूहिम्यो मक् भर्तेरन्यः १२९ इवलपल्वलशुकतण्डुलशिथिल १६ अनेः शुः अभावीशेः कुः दमक अमेः शुकः ·[२] इमेः सुक् २८३ २७ ३९ २९८ ३६२ ३७४ ३८५ ३४६ ३१४ उडो मक २ इपिवृषिमिदिगृषि १० कपितमिमृणिपलिकुलि इपेः किकः १२३ कमिमनिजनिवसि १६० कमेरठः इष्यसिम्यां तकः १५१ कलेरा इः सर्वधातुभ्यः १४१ कलेरशः ३८७ करहः उन्देरनो नलोपश्च ३६६ कलेरितः उन्देः ककः ३६१ करायः उम्मेरिक् द्विव ३७५ कायतेडतिडिमो उत्सादयः १८९ किारयोः श्रिण्भ्याम् उषिकुषिगार्तिभ्यस्थः ३२७ किरतेस्रो रत्वम् उषितृषिभ्यां क्नः २८९ किल्विपाव्यथियौ उपिरनिशम्यो यण्वत् २५३ कीनाशाङ्कुशौ उपेरधिः ३९४ कुडोररक् उपेन्श्च २५५ कुटिजटिभ्यां किलः अमिभूमिरश्मयः १५९ कुटेर्मल: ऋतृवृश्यमिदार्जिभ्य उनः ११८ कुटेष्टिमक् ऋतृसञ्धम्यशाविवृतिमहिन्यो १०१ कुटेः कीरः ऋपवपिचक्षि १०४ कुणिपीभ्यां कालः ऋषिवृषिभ्यां १४. कुन्दादयः एतेरिज्वत् १०५ कुरेः करकः कचेः छः २१५ कुले टालेरिलक् डच कच्छादयः ३४ कुले: किशः कठिचकिम्यामोरः २३१ कूजेरिलो जः किच कणेष्ठः १२ कृके वचो धुण कनिचनिभ्यां का ३८० जागृभ्यः कि: कनेरुटो मकिध ३९५ कृनः पासः कन्देररः ३५१ कृत्रादिभ्यो ऋः ३२२ २२ २४६ १४५ ३१७ २३७ ३४६ ३३३ ४४ १९१ ३११ ३५२ ३७७ ४ १६५ २४८ २०९ ·कृतिमिदिलतिभ्यो स्तृभ्यामीपः कृतेः स्ना ८६ २८२ १४२ ५४ २३२ १२५ ३८१ कृष्वाभ्यः कृपेरटः कृपेः कणच कृवापाजिमि कृशृशलिगर्दि कृषिचमितनि कृषवृद्धि कृयो ऋत उच्च कृतकपिभ्यः कृपृष्ञ् कृभूभ्यां कनः कशौण्डभ्यः केत्वादयः १५० गमेडों: १७३ गमेश्छो २६२ गृनाम्न्युपधात् १२० असेरा च ३४१ ग्लानुदिभ्यां २८१ धर्मसीमानोष्माधमाः १ घुणेडगरः १३९ घृसिदूभ्यः क्तः ३१ चटिवटिकटिभ्य २०८ चतिकरशृवृञ् ११ चतेर्वारः २१६ चन्द्रे मातेः ९३ चरेरमः ३४५ चिमिदिभ्यां १७५ छदेर्नश्च २८ छव्यादयः ७८ छित्वरादयः ३९३ जटामर्कटौ २०८ जवादयः १७६ जनिभनिदसिम्यो १६६ जनेघः ३१६ जलेर्मन् १८७ जततातपलितसुरतलोष्टाः ३६० जीविशिवसिमासिवहि ३३८ जवृभ्यामूधः १४३ ज्योतिरादयः २४१ तनित्यजियजिभ्यो २१३ तनेः कयः क्रिय इकः २४० २५१ २९१ २३४ २५९ १६५ १०८ १८५ १९३ १९५ २१४ ३९२ १२६ किशेः कोरो क्षिपिध्रुवि क्षीरोशीर खलेरकः खण्डेगक खनिकृपिमिसि खलेरतिकः खलेशीनश्च गण्डिमण्डिभ्यो गमेरिनिः गमेगः १३६ १०३ ३१३ ८३ ·[४] ta ३५६ तनोतेर्डवत् तमेलन तम्यमिजिना तरतेरसुद्ध तसेः करः तिजेदीच तिन्तिडिकादयः तिमिरुषिमन्दिचन्दि तृपनिम्यामः तो दीर्षध तो दोस्तच मेडोंस दरिद्रातर्यालोपश्च दंशेः कनिः दाभारिपन्थ्यो दिवेदिविः २९६ धेन्वादयः ३४. ध्वनेः क्षो दीर्घध ७४ नमि च नन्दः १७२ नजि जहातेः ३३४ नभि पतेयः २६४ नमिसमिभ्यामन् १२४ नावञ्चेः २३ निदलिभ्यां मिः २८६ नियो अनुबन्धध २९३ नीपादयः ३२ नीविः ८९ नौतेरत्यनौ ३३ नौ सदि २६७ न्युदोः शीनाभ्याम् ६५ पञ्चेरनिः ३८४ पन्चेरालः ९६ पटिकमिमुशिकुशिभ्यः ३५७ पटिजटिभ्यां १७२ पटेरोल: ३३४ पटयसिवसि ३३९ पणिकितिभ्यां १५२ पतिचण्डि ३६८ पतिवपि ६२ ३६१ ३७६ १४ १५८ ९९ ११४ २०२ ३०१ १०७ दिवेः ऋन् ३०७ २७७ ३३२ ३५३ ३१८ ur दीवीडो डितिः दुषेरिकः दुनोतेः दीर्घश्च हणातेथुक् दृगृभ्यां भः बतेरिच धावसिद्भ्यो विर्यक् वासिम्यां १११ पतेनीः २९० ५३ ३३५ ३२५ २४४ ८२ १३१ २८५ ३९१ परमेष्ठी २०४ परौ ब्रजेच ५१ पर्जन्यपुण्ये ९४ पलेराशः पेदिष ·[५]] पातेरक: पातेडेतिः पातेः पः पिशुनफाल्गुनौ पीम्योरुः पुलिनलि पुषो यण्वत् पूजो इस्वच पूषादयः २६८ १८३ ३५. २२६ १७ २२७ ३४१ पृणातेः कुषः पृषिरचिभ्यां यण्वत् १९७ ३६५ मनेः कषः १७९ मर्नलगवन्तम ११३ मन्जूषादयः ११९ मडिकुडि १९२ मदेः स्यः ३३७ मबकिवासि २२९ मघसिवसि २३५ मनिननि ६३ मनेरुष्यः १८१ मनेर्षिय १३४ मन्यतेः किरत ७१ मयतेस्रोखो ३२३ महेर्हस्य घः २७६ माङः सः ११० मानेरुषः १६७ मायाछाया २७० मिथिलसिभ्यां ५८ मुदिगृभ्यां १२१ मुरेनिः ९२ मुहेस्यूतको २४३ मुहेर्गुणश्च १८० मुहेर्षिक १३३ मुहेमूर्च ५ मूकादयः २४५ मूषिकसिमको ८८ मृकणिभ्यामीचिः १३ मृगृवाह १८ मनोरुतिः ३९७ ३२८ ३४२ २२३ २७३ ४९ पृष्ठयूथपोथाः प्रथेरमः प्रीमोऽङ्गुक् बन्धेबंधिध बलाकादयः बृहेः क्मानच मियः सुरन्तो मीशीङ्म्यामानकः [भुजिमृडोः] युक्त्युको मूस्थाभ्यां भूस्वदिभ्यः भृशोऽतः मृमृतचरि मृवमिकुभ्यः अमेईः प्रस्नेः सलोपन मकुरदर्दुर ३०० ३१० ३९८ २११ ११६ ७७ १७० २२१ ३० ·[५] ३४८ ३८६ २४९ १८६ ३ मृत्यः मृदिकरिभ्यां यजेरुसिः बजेः शिध यतेच यसिपनिभ्यां कः युजिरुचि युष्यसिम्यां योरागः रज्जुतर्कु रमिकासि राते रिफः रातेदैः रातेखिः राखा साखा रुचिमुजि रुहिहश्याभ्यः रुहेईद्विश्व २०५ २५६ १६३ १४८ ३०३ १५४ २८० ८० ३४३ वलिमलि २८७ बसेरिष्ठः ३०९ वसेः कनसिः २५४ वहलादिभ्यः ९८ बहिरहि २९४ वहिवस्य ५७ वाचः सोऽन्तश्च ५२ वातप्रमी १९४ विटपादयः ९ वित्र्योः ष्यतेतिडतो ६८ विपतिभ्यां ३५४ विशेः कानः ८५ वृनिनाजिनेरिण १७१ वृन एण्यः ११२ इतबदिहनिमवि २२५ वृतेस्तिकः २२० वृश्चिकृषिभ्यां २१ वृषलादयः २८८ वृषितक्षिरानिधन्वि १६२ वेबो टि:] ३५५ वेतसवाहस ८१ वौ धामश्च ३५९ श्वेः २७५ वियो हिः २७४ शकादिभ्योऽट: ३९० शकिशमिवहि ३७३ शहेन्युन्तौ ३८ शमिकमिभ्यां १२८ २४७ १४९ ७६ ४१ लक्षेमोन्तश्च लिशेः सक् २०१ १३८ २६६ २३८ २७८ वचिपच्छि बचेरालाटो बचेमिनिम् बदेरान्यः बनिस्तस्य धः बन्देलरछादेशच वरण्डादयः १८४ ११७ ३२६ ·[७] शमेडतः शमेड: शमेड शमः खः २८१ १८८ २३३ २२२ २५० ३०५ ३१९ २६९ ४७ शर्वजिहाग्रीवा शलिमण्डि शविकमिभ्यां शिखा शिराणकः शिरीषादयः शीङः शीको शीको वालवली शुद्धादयः शृजभृङ्गानानि शृणातेरावः १५६ ३९९ १९ २६ ३०६ सर्तेरयः ३६ सर्तेगोंऽन्तश्च २१७ सर्वः २१० सर्वधातुभ्यः ६० सर्वधातुभ्यो मन् २५ सर्वधातुभ्योऽसुन् १९. सहेरसम् २१२ सहेरुरिः १२२ सहेः षष् १७४ सारेरकः २५८ सारेरथिः ९१ सावमेरिन् ४५ सावशेराप्तौ ७५ सितनिगमि ४८ सिनोतेनः ३४९ सिनोतेोऽन्तो २२८ सिर्मनन्तश्च १९९ सुखेः को मुखिश्च ५० सुसूधागृषिश्चिति ७९ सूचेः स्मः २३९ सूविषिभ्यां २६३ सृणातेः २०३ सृणिवेणिवृष्णि ३७० सृपिकपिललिभ्यः १५५ स्तनिषि २२४ स्तृणातेष्टत् ३०२ स्पृहेराय्यः ११७ स्फायितश्चि शृणातेः करः २९२ २३६ ३९६ शृवसिवपिराजि शूभ्यामदिः श्याहनवहदक्षिभ्यः श्रुवः चिक् विषेरितोऽच्च सख्यादयः सचेः लिलच सम्ज्यसिभ्यां सन्ध्यादयः सपेस्तिततितनः सर्तेरपष्षोऽन्तब २१८ ६६ २९७ १७८ २७१ २९ २३० १२७ ७२

·[८]
८४
स्पदेः [स्यन्देः]
सुरिम्या
स्वसादयः
स्वमृभ्यां गः
हतेरूषः
हने पश्च
हुकुन्भ्यामेणुः
हलष्टीतकन्
७ हबो दोऽन्तब
२५७ हमो म्यः
१०० हसतडिरुहि
३२४ हो द्वे च
१८२ हो हिरव
९५ हसेर्वः
६४ हीकृशिभ्यां
३६३
३३१
३५
२०७
१३०
३२१
१९६

·INDEX OF WORDS मक्षरम् IV-33. अप: VI-42. IV-53. भन्सरस: IV-58. मक्षि VI-57. अब्द: III-64. मामिः III-50. अमीषुः V-1. भनम् VI-34. भमतिः IV-11. अक्कुरः 1-17. अमत्रम् III-5. IV-39. IV-52 अमत्रम् * मङ्कुशः महम् 1-48. भम्बरीषः. III-47. अङ्गारः III-19. अम्बु V-35. अङ्गिराः IV-58. अम्मा IV-66. मगुला VI-48. अय: * IV-56. अम्गुलिम III-30 अरणिः II-43. अम्रिा V-32. अरण्यम् III-2. अजिनम् II-22. अरक्षिः III-41. मजिरम् I-24. भरणः II-60. अञ्जलि III-42. अक्षा II-46. I-34. अर्कः II-57. अणु: 1-6. अचिः II-44. मतसी III-10. अर्जुन II-60. अतिथिः III-30. अर्थः V-64. भत्रिः VI-27. अर्मकः II-58. I-53. IV-25. अर्मः अमृतम् मद्रिः III-53. अर्यमा II-5. मधमः I-56. अलाबू:* I-34. अध्या VI-59. अवट:- III-57. अनेहा IV-58. अवनिः II-43. IV-27. अवभृथः II-11. V-56. अविनः भन्धुः II-21. मपत्यम् VI-30. अधिषः I-20. भपष्ठः I-15. अविः III-14. * Words marked with asterisk are found only in the commentary. ११ मडू: * ·[१२] कुटिल कुटीरम् कुहिमम् कुड्मलम् कुणप: कुणाल कुण्डम्- I-37. कुमारयु:- कृषि कुलटा फलिशम् III-19. केवल: * III-21. कोकिला V-53. कोष्ठः VI-2. क्रतु:* VI-15. क्रयिक: IV-43. क्रूर III-121. क्रोटा 1-44. क्लेदा- VI-19. क्षत्ता* क्षिपका III-64. क्षिप्रम् I-15. क्षुद्रः VI-40. क्षेमः V-23. खञ्जका III-18. खट्टा I-11. खगर III-37. खण्डम् * V-47. खदिर * VI-21. खजूर VI-1. खर्जु: IV-51. सलतिका II-10. खलिनम् II-56. खलीनम् I-4. गङ्गा III-23. गच्छः IV-68. गण्डन्त: V-17. गण्डूषम् V-17. गदयित्नुः IV-22. गन्तु IV-2. गभीर II-18. गमी III-15. गम्भीर II-51. गरुत् II-62. गर्ग: I-28. गर्तः I-41. VI-46. V-63. I-28. II-20. V-58. I-26. II-5. II-42. IV-12. II-14. II-14. I-53. III-39. II-1. V-52. I-37. I-24. III-60. I-31. VI-29. VI-7. VI-7. IV-19 V-18. III-16. III-56. I-29. I-26. III-49. IV-47. IIT-49. I-30. 1-49. IV-27 कृतिका कृत्स्नम् कृपणः ऊपाणः कृपीट: कृषिक: कषि केतुः ·[१३] गर्दमः गर्म गहरम् गाथा गिर्षिः गुथम् गृधः गोमयम् गोमायु:- गौर: * छदिः गौर प्रहणिः प्रामः ग्रीवा प्रीष्मः धर्मः घातिः घृणिः- घृतम् घोरम् चकोर: III-12. चन्द्र III-25. चमसम् II-50. चमूः V-64. चरमः IIT-15. चरुः III-37. चषाल: II-10. चाटु I-11. चारु I-10. चित्रम् II-15. चीवरम् * VI-18. चूर्णिः I-1. चेतः II-17. छत्वर: * II-28. छदि II-43. छन्दः I-54. II-2. छव्यः 1-56. छात्रः I-56. छाया IV-5. छित्वरः III-15. छिद्रम् II-67. जघनम् IV-38. जया IV-37. जटा VI-4. जटायु:* II-46. जटालि VI-50. जटिल VI-50. जतु I-43. जत्र I-17. जनिः II-48. जनुः IV-46. जन्तुः VI-49. जन्युः I-23. जम्मू:* IV-57. जयन्त: II-14. III-10. I-31. V-27. I-5. 1-46. I-1. I-1. IV-40. II-50. III-51. IV-56. II-50. II-44. IV-65. II-44. III-38. VI-42. IV-29. II-50. II-15. II-37. IV-20. III-58. I-15. VI-22. V-53. I-8. III-66. IV-6. II-46. I-27. IV-1. I-34. III-17. चण्डाला चत्वरम् चत्वारः चन्दिर चन्द्रमाः ·[१५] जर्जरिका जतः जागवि जामाता जाया जिनः जिहा जीरः जीवातुः- ज्योतिः तक्रम् I-2. तरुः III-9. तर्क II-66. त II-68. तः IV-13. तल्पम् । II-9. तस्कर III-37. तातः 1-1. ताम्बूलम् II-42. तानम् IN-30. तालु 1-1. तिग्मम् VI-61. तितिरिका II-52. तिमिरम् II-2. तिरः II-16. तिरीटम् 1-28. तीक्ष्णम् II-23. तीर्थम् II-45. तुहिनम् II-14. प्रः II-3. तृष्णा I-35. त्या 1-46. अपु II-25. प्रयः 1-5. त्रिंशत् II-46. त्वष्टा* I-31. सरुः 1-26. दक्षिण III-34. दण्ड IV-56. दद्रुः V-19. दन्तः V-22. दभ्रम् II-43. दमक III-34. दर III-46. दरि. II-60. दर 1-5. 1-9. I-32. IV-53. II-56. VI-3. II-68. VI-9. II-16. I-3 I-57. II-66. I-23. V-8. IV-22. IV-70. II-10. II-22 II-15. V-25. V-49. 1-6. V-32. V-39. II-42. I-5. II-21. I-37. I-33. IV-27. II-15. IV-12. I-50. III-14. I-18. तडिद तमाल: तरणिः तरित तरीषः तरुण ·[१५] दर्मा दस्मिः दस्यु दारुणः विधिपूर दिनम् दिवसः दीदिविः- दीधितिः दीपिः दीर्घः III-25. धनुः III-39. धनुः III-21. धनू III-31. धन्वा V-3. घमनिः IV-1. घरणी II-57. धर्मः II-7. धाका II-60. धातुः I-1. घाना I-34. धिषणा VI-37. विष्ण्यम् III-11. धीरः II-39. धीवर* VI-26. धूमा III-15. धूसरः VI-8. घृषुः I-15. धृणिः II-42. धेनुः II-67. ध्रुवक VI-5. ध्वनिः* III-45. ध्वाक्षा IV-10. नक्षत्रम् I-51. ननान्दा 1-15. नन्दन्तः 1-41. नता* II-38. नलिनम् II-5. नव II-32. नवतिः VI-53. ना II-21. नाकु: VI-6. नामिः II-23. नाम II-53. निधानम् VI-44. निम्बर I-15. II-46. I-31. II-3. II-43. II-43. 1-53. II-57. I-26. II-53. II-36. VI-60. II-15. II-50. I-55. II-62. I-10. III-52. II-9. IV-12. III-14. VI-25. III-5. II-39. III-17. II-42. VI-6. V-37. V-37. II-41. I-8. IV-5. VI-45. II-35. III-62. दुहिता* दूतः दूषीका तिः देवयु:- देवल: * देवा दोषा* द्रविणम् ग्रुहिण द्रोणा ·[११] निशीयः निषद्वर नीप: ना नमः नेमिः नेट नौर पङ्कः पच पद्याला पटलम् पटोल: पणतः II-21. पललम् II-49. पलालम् II-56. पलाश: II-50. पलितम् IV-8. पशु:* I-34. पाका 1-53. पाटलिः III-31. पाणिः II-42. पातकम् II-29. पातालम् 1-14. पात्रम् * V-30. पात्री V-43. पाथः V-13. पादू:* VI-1. पापम् • 1-6. पापिण्डा V-54. पायुः V-26. पाणि: V-22. पांशुः III-40. पिचण्डम् * III-52. पिजूर III-27. पिता V-61. पियाल VI-4. पिशुनः 1-53. पीतुः* III-14. पीयूषम् * IV-56. पीवर: * IV-50. पुण्यम् I-16. पुत्रः II-24. पुमान् II-46. पुरीषम् III-4. पुरुषा II-35. पुरु II-66. पुरोधाः 1-46. पुलिनम् IT-41. V-19. V-21. II-68. I-15. II-57. VI-22. IV-6. VI-34. I-43. IV-39. IV-39. II-10. I-34. II-55. I-38. I-1. III-51. I-3. I-38. III-60. II-42. 1-44. II-61. 1-28. III-56. II-50. III-4. IV-41. IV-42. III-47. III-54. I-10. IV-56. IV-6. पताका पतिः पचनम् पत्नी पत्रम् पन्नम् पन्थाः पय: परमेष्ठी परिणाद पर्णम् परिका ·[१७] IV-35. मद्रम्. IV-35. भयानका II-5. भरतः 1-9. भकः पूषा पूतु पृथुका पृषतः II-58. भर्गः पेकः पोता पोता* पोषयित्नुः प्रथमः प्रदिवा प्रशास्ता* प्रहिः प्रियङ्गुः प्रोथः प्लीहा* फनसः फलक:* फल्गु फाल्गुनः बधिरः III-7. भल्लूका II-13. भली. III-65. भस IV-27. भानुः II-42. भाम: I-29. भावी V-59. भासन्तः II-3. मित्तिका II-42. मिदुः IV-9. भीमः V-12. भीष्मः II-13. भुजिष्यः II-5. भुज्युः III-11. भुवनम् IV-15. भूकम् 1-9. भूमिः II-61. भूरि I-23. भृगुः 1-6. भृतः II-48. भृङ्गार:* II-45. भृशम् IIT-40. मेक: VI-6. मेरी* III-14. भ्राता I-6. II-56. मकुटः I-3. मगधः III-62. मघवा II-52. मघा V-6. मकर II-17. II-63. III-6. I-5. V-60. I-25. IV-39. IV-28 II-6. 1-53. IV-49. III-17. III-23. I-10. I-58. I-58. IV-31. II-34. VI-14. II-58. III-32. III-53. I-13. 1-48. III-19. IV-52. II-57. II-17. II-42. II-30. VI-64. VI-52. V-4. VI-66. I-18. बर्बरः बहिः * बलाका बलिनः बलि:* बाष्प:* बिम्बम् १२ ·[१८] मङ्गलम् मजा मम्जूषा मण्डयन्तः मण्डलम् मण्डम् * मण्डका मत्सरः मत्स्यः मयुरा मदयितुः मदारः मदिरा मद्गुः मद्रः मधुः मन:* मनुष्यः मनुः VI-19. मर्तः II-5. मर्त्यः III-56. मलयः III-16. मलिनः VI-19. मसूर I.37. मस्तु 1-25. महिनम् IV-33. महिषः IV-32. मातरिश्वा * I-17. माता* I-29. मात्रा III-19. मानुषः 23. माया 1-5. मायुः II-14. मार्जार I-8. माला IV-56. मासः VI-10. मांसम् 1-6. मांसम् 1-27. मितनुः III-14. मित्रम् III-64. मिथुनम् III-19. मुखम् 1-23. मुग्धा I-17. मुण्डः * II-14. मुद्रा IV-1. मुद्रा 1-15. मुनि VI-47. मुशलम् VI-47. मुह IV-15. मुहूर्तम् III-43. मूक I-30. मूर्ख I-5. मूर्घा III-58. मूर्षा IV-27. VI-12. VI-17. VI-6. III-60. 1-26. II-22. I-20. II-5. II-42. IV-39. VI-11. IV-29. 1-1.. III-19. 1-46. V-65. IV-53. V-66. I-15. IV-40. V-9. VI-65. VI-38. I-37. 1-49. II-15. IV-3. VI-1. V-46. V-46. II-58. IV-17. मन्या* मन्द: * मन्दार: मन्दिरम् मन्दुरा मन्द्र मन्यु मयु: मयूज मयूर मरक:* मरीचिः मन्द II-5. मर्कट V-36.

·[५] रविः मूषिका मृगयु: * मृणालम् मृद्धिका मेका मोघः यमुना यवसः यवागू यस्कः II-19. I-15. रश्मिः V-19, रा.* II-34. राकः V-23. राका* I-10. राजा II-66. राजि III-65. रात्रि VI-67. राशिः V-45. रासमः II-60. रास्ना III-10. राहु III-67. राः IV-60. रिक्यम् v-60. रिपुः V-49. रुक्मम् II-40. रुचिरम् 1-53. रुचिष्यः 1-57. रुचिः I-55. रुद्र II-3. रुधिरम् I-52. रुरुः II-58. रेणुः II-13. रेत: II-56. रेफ: II-5. रोचिः III-50. रोहित I-35. रोहित III-7. रौहिषम् IV-59. लक्ष्मी III-14. III-32. IV-56. II-57. II-57. II-3. IV-5. III-44. IV-6. III-12. II-54. I-3. II-27. II-10. I-9. I-57. I-23. IV-31. III-15. II-14. I-23. V-24. II-7. IV-63. VI-23. II-44. I-35. IV-26. I-21. III-35. I-9. IV-12. याता यामः युग्मम् युध्मम् युवा युष्मद यूका यूयम् यूपः * यूषा योनिः योषित रजतम् 1-9. लघुः I-37. लक्ष्यका रा* रदा- 1-34. लट्टा II-1. II-10. लक्षिका III-10. ललाटम् III-23. V-7.

·[२०] लिक्षा लोतः लोत्रम् लो लोहितम् * वक्रम् वण्ड:* घत्सरः वत्स:* पदान्या वधूः वन्ध्या III-60. घगु VI-24. वल्लमः IV-12. वसतिः IV-27. वसन्तः III-59. वसिष्ठः II-68. वसु IV-26. वस्तिः II-14. वस्तु IV-62. वनम् II-9. वहतिः II-17. वहतुः VI-50. वत्रम् VI-50. वहन्तः I-37. वहलम् IV-33. वहिः IV-53. वशः V-10. वाक् I-31. वाग्मी IV-30. वाचाट: II-46. वाचाला VI-4. वातप्रमी IV-56. वातः I-38. वापी II-60. वायुः III-9. वारि III-1. वासरः II-35. वासरः II-7. बासिः II-43. वासुरा III-22. IV-28. वाहसः IV-53. विटपः III-12. विधुरः VI-17. विधुः III-14. विपिनम् 1-9. III-12. IV-11. III-17. VI-55. 1-5. IV-10. I-27. II-53. IV-11. I-28. III-59. III-17. 1-40. III-50. IV-52. II-23. V-11. VI-28. VI-28. III-36. IV-27. IV-5. I-1. IV-5. II-62. IV-33. IV-5. I-17. I-27. III-11. III-21. I-18. V-2. II-22. वाम् वरेण्यम् वर्णः वर्णः वर्तनिः वास्तु बर्म- वर्षम् चलमिः ·[२१] विप्रः विश्वम् विषाणम् विष्णुः विशतिः विः वीणा वृक:* वृजिनम् वृधिका वृषमः वृषलः वृषा वृष्णिः वेणि वेणुः वेतना वेतसः वेत्रम् * II-17. शतम् II-1. शत्रु: * V-16. शब्दप्राट् II-8. शब्द V-39. शमलम् IV-7. शम्बलम् II-54. शयानक: II-58. शयुः IV-44. शरद II-22. शरमः II-15. शराव: III-64. शरीरम् II-18. शर्करा III-13. शर्वरः I-41. शर्वरी. II-3. शर्वः III-51. शलम: III-51. शलाका* II-9. शल्कः III-27. शष्पम् * III-11. शारि IV-39. शालूकम् IV-56. शिखण्डः * III-17. शिखा V-14. शिपुः * III-57. शिवाणकर I-40. शिथिल II-59. शिबिरम् * II-59. शिरः II-14. शिरीषः I-15 शिशिर IV-16. शिशुः IV-23. शीधुः I-36. शुक्रा I-15. शुक्ला V-42. III-66. II-23. III-63. I-40. V-62. II-63. I-5. I-50. III-12. VI-18. III-48. IV-34. II-48. II-48. II-2. III-12. III-40. II-57. II-56. IV-5. I-25. I-38. IV-18. III-66. II-64. I-46. I-24. IV59. III-47. I-24. I-9. II-33. VI-4. I-46. वेधा- वेशन्तः ब्रीहिः शकलम् शकुनिः शकुन्तः शक्कु शतः ·[२१] गुल्वम् शुषिरम् शेवालम् शैवलम् शोचिः शौण्डीर म. भ्यामा ध्यामाका. प्रयेनः भी भूः भोणिः लक्ष्णम् श्वा* श्वित्रम् II-15. सरिद III-62. सर्व I-23. सपिर II-17. सर्वम् 1-48. सर्वपः III-19. सलिलम् IV-64. सस्यम् 1-45. सहसम् I-45. सहुरित II-44. संवत्सर III-48. सः III-66. साचन्तः 1-55. साधुः III-40. सानुः IV-26. साम II-21. सारा I-37. सारथिः II-23. सास्ता II-23. सिक्यम् III-50. सितः IV-69. सिन्धुः II-5. सिमिका II-15. सिमः V-5. सीता I-37. सीमा I-26. सुमेरुः III-28. सुरतम् IV-9. सुरा IV-30. सुलु'* V-38. समम् V-38. सूतुः IV-15. सूप.. III-57. सरः II-43. सरित II-32. सूर्पः I-35. I-31. II-44. III-61. III-20. VI-39. IV-29. V-41. V-55. IV-33. V-49. III-17. I-1. I-1. VI-45. I-47. III-29. II-54. II-10. II-67. I-7. II-19. V-28. V-29. I-56. III-65. II-68. II-15. I-15. IV-24. II-8. II-56. II-15. III-53. V-33. सक्थि सखि सन्ध्या सप्ततिः सक्षित सरणिः सरयू ·[२३] सुगाल: सणिः सुपाटा सेना सोमः स्तनयित्नुः स्तरी स्तोमः स्त्री स्थविः- स्थाणु: स्थायी स्थिर स्थूणा स्नेहा स्हयाच्यम् स्फारम् II-58. स्वामी V-20. तुः III-51. हनूषः v-7. हरिणः 1-26. हरित VI-36. हरितः 1-53. हरिपुर 1-29. हरिः III-34. हरीतकी 1-53. हरेणुः IV-36. हर्म्यम् III-39. हर्षयित्नुः II-9. हविः IV-49. हस्तः 1-24. हंसः II-54. हिमम् II-5. हिरण्यम् II-69. दयम् II-14. हेतुः IV-45. हेमन्तः IV-63. होता V-60. होमः I-19. इस्वः II-42. दीकुः I-1. VI-68. 1-6. III-55. II-21. I-35. IV-26. I-15. III-14. VI-32. II-6. V-68. I-29. II-44. IV-27. IV-53. 1-55. III-3. II-26. I-27. III-17. II-42. I-53. V-57. IV-2. स्रोतः स्वर्ग: स्वशुर ·CORRIGENDA PAGI LINE FOR READ PAGE LINE FOR READ 9 1 48 14 10 6 56 10 २४. तपनि पतिवपित्र पतिवपिन तृपति 63 11 14 19 71 शिखण्ड तस्पुरुषे तत्पुरुषे मुदि मदि भूरिः भरि 17 8 10 38 14

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.