·GOVERNMENT OF INDIA
ARCHÆOLOGICAL SURVEY OF INDIA
CENTRAL
ARCHÆOLOGICAL
LIBRARY
**
ACCESSION NO.
21186
CALL No. Sa 4| Pant kas.
D.G.A. 79
ایده ها بقعه - عوة عدد من همه ساله به
--- +
J. SAL

·19076
-
?

·3
CENTRAL ARCHAEOLOGICAL
LIBRARY, NEW DELHI.
Acc. No......27.1.8.6...
Date..........15.-7:57.
Online News. 4. V...
Panvas

·SETOR DEL
TO
Hou'ble Sir John Gdge, Rt, 0. C.,
CHIEF JUSTICE OF THE NORTH-WESTERN POVINCES
THIS WORK
IS,
WITH HIS LORDSHIP'S PERMISSION,
AND IN RESPECTFUL APPRECIATION OF HIS LORDSHIP'S
SERVICES TO THE CAUSE OF ADMINISTRATION OF
JUSTICE AND OF EDUCATION
IN
THESE PROVINCES,
Pedicated
BY HIS LORDSHIP'S HUMBLE SERVANT
THE TRANSLATOR.
EOLOGY
genom a

1No text on this page.

·ओ३म् । अथ पञ्चमध्यायस्य प्रथमः पादः। BOOK FIFTH CHAPTER FIRST - प्राक् क्रीताच्छः ॥१॥ पदानि ॥ प्राक, क्रीतात्, छः ॥ वृत्तिः ॥ तेन क्रीतमिति वक्ष्यति, प्रागतस्मात्क्रीतसंशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामश्छपत्ययस्तेष्वधि- कृतो वेदितव्यः। 1. From this one forward to 'tena-krîtam' V. 1. 37, the, affix 'chha' bears rule. The affix g has the various senses taught in these thirty-seven sútras v. I. I. to 37. Thus in the Sutra तस्मैहितं 'suitable for that', V. I. 5. the word छ must be read to complete the sense. Thus वत्सेभ्योहितो= वत्सीयो गोधुक्, करभीय उष्ट्र, अकरभीयः, अवत्सीयः ॥ The limitation of the jurisdiction of छ has been indicated in the satra with regard to the meaning of the affix, and not with regard to the affix. As an affix, छ has no force beyond Sutra 17, the affix ठञ् being the ruling affix thereafter. उगवादिभ्यो यत् ॥ २॥ पदानि ॥ उ, गवादिभ्यः, यत् ॥ वृत्तिः ॥ प्राक् क्रीतादित्येव । उवर्णान्तात्मातिपदिकाद् गवादिभ्यश्च, यत्प्रत्ययो भवति, प्राक्क्रीतीयेष्वर्येषु । 2. The affix 'yat' comes after a pratipadika ending with 3 (long or short), and after the words ott and the rest, the senses of the affix being those taught upto Sûtra V. 1. 37. The senses of Prâk-krîtîya affixes are three viz, those taught in sutras V. I. 5, V. I. I2, and V. I. 16. . This यत् debars छ॥ Thus शङ्कवे हिंत = शङ्क + यत् - शङ्कव्य (VI. 4. 146, VI. I. 79). As शङ्कव्यं दारु, 'wood', 'fit for a stake' पिचव्यः कार्पासः।। So also कमण्डलव्या मृत्तिका 'earth' lit. 'fit for a water-pot'. So also after गवादि words, e.g, गव्यम 'suitable for cows', हविष्यम् 'suitable for offering'. The words सनः meaning 'a kind of leather', and चरुः 'a kind of हविः offering', and 'a kind of food', all end in and are governed by this sûtra, ·851 यत् ।। [ BK. V. CH. I. $4. 14 - - in spite of V. I. I5 which applies especially to leathers, and V. I. 4 and its vartika which applies especially to 'offerings' and 'food modifications'. This is an example where a subsequent sutra does not debar a prior sutra (I. 4. 2). Thus सनङ्गु + यत् = सनङ्गव्यं धर्म, 'leather fit for making Sanangu', घर + यत् = चरव्या स्तण्डुला 'rice fit for making charu', सत्तु+गत् = सन्कल्या धानाः 'barley' fit for making Saktu'. In the list of गवाkि given hereunder, occurs नाभि नभं च, which means that नामि is replaced by नभ when the affix यत् is added. Thus नाभये हितः = नभ्यः meaning arr: 'axis, axle' lit. 'fitted for the nave of the wheel'; or a wood fit to be made the nave of a wheel or 5755775 the grease. When the word नाभि means 'navel of a living being, then it will not take this , but it will take the यत् of V. I. 6. In that case, नभ will not replace नाभि; e.g. नाभि+ यत् = नाभ्यम् 'suitable for navel' i, e, oil, The word 597 occurs in mare class. It takes samprasarana, * being changed to , and optionally this is lengthened; and the udâtta accent falls on the final. As इवन् + यत् = शुन् + यत् = शुन्यम् or शुन् + यत् = शुन्यम् 'fit for a dog'. Contrary to VI. 4. 144, the of इवन् is not elided before the taddhita affix यत् । The word ऊधस् occurs in the गवादि class. Its final is replaced by अनङ्ग ; e. g. धस + यत् = अध् + अन+य-ऊधन्यः कूप: 'a well'. 1 गो, 2 हविस्, ३ भक्षर, 4 विष, बर्हिस, 6 अष्टका, 7 स्खदा (स्खद), 8 युग, 9 मेधा, 10 मुच् (स), 11 नाभि न घ, 12 शुनः संप्रसारणं वा च पित्वं तत्संनियोगेन चान्तोदात्तत्वम्, 13 ऊधसो. ऽनङ् च, 14 कूप*, 15 खद*, 16 दर (उदर), 17 खर, 18 असुर*, 19 अध्वन् (अध्वन; अभ्या) 20 क्षर*, 21 वेद*, 22 बीज*, 23 दीप्त* (दीस), 24 स्कन्द ।। कम्बलाच्च संशायाम् ॥३॥ पदानि ॥ कम्बलात, च, संज्ञायाम् (यत्)॥ वृत्तिः ॥ कम्बलात्माक्क्रीतीयेष्वर्थेषु यत्प्रत्ययो भवति, छस्यापवादः संज्ञायां विषये ॥ 3. The affix to comes in the Prâk-krîtîya senses, after the word 'kambala', when a Name is meant. This debars chha'. Thus कम्बल+यत्-कम्बल्य 'A kambalya-measure of wool' == IPO Palas of wool. This is the name of a measure, such as कम्बल्यमूर्णा पलशतम्॥ Why do we say संज्ञायां? Observe कम्बलीया ऊर्णा “wool" lit. fit for making blanket', which is formed by छ। विभाषा हविरपूपादिभ्यः ॥ ४॥ पदानि ॥ विभाग, हविः, अपूपादिभ्यः (यत्) वृत्तिः ॥ हविर्विशेषवाचिभ्यो ऽपूपादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः प्राक्क्रीतीयेष्वर्थेषु विभाषा यत् प्रत्ययो भवति ।। 4. The affix Ta comes optionally after the words denoting 'offering,' and after apupa &c, in the sense of Prak-krîtîya. Thus आमिक्ष्यं दाध, “ fit for making ामिक्षा" i. e. curd :-or आमिक्षीयं with छ।। So also पुरोडाश्या: or पुरोडाशीया स्तण्डुलाः, 'suitable for making Purodasa' i.e. - . - . , - ·BK. V. Ch. I.S.] यत् । 852 . a kind of rice. The word ê occurs in the matte class (V. 1. 2) and it necessarily takes on, there being no option. The fra here, therefore, means things denoting sacrificial offerings, and not the word-form'havi. So also after अपूपादि, as, अपूप्यम् or अपूपीय, तण्डुल्यम् or तण्डुलीय ॥ 1 अपूप, तण्डुल, 3 अभ्यूष (अभ्युष), 4 अभ्योष, । अवोष, 6 अभ्येष, 7 पृथुक, 8 ओदन, 9 सूप, 10 पूप, 11 किण्व, 12 प्रदीप, 13 मुसल, 14 कटक, 15 कर्णवेष्टक, 16 इर्गल*, 17 अर्गल, 18 भन्नविकारेभ्यश्च, 19 यूप*, 20 स्थूणा, 21 द्वीप (पीप), 22 अश्व, 23 पत्र, 24 कट, 25 अयः स्थूपा, Vart :-The affix a comes optionally after words denoting modifications of food: such as सक्तु॥ In the case of 'saktu' however, no of op tion is allowed. See V. 1. 2. तस्मै हितम् ॥५॥ पदानि ॥ तस्मै, हितम् ॥ वृत्तिः ॥ तस्माइति चतुर्थीसमर्थाद्भिवमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहित प्रत्ययो भवति ॥ 5. An affix comes after a word in the fourth case in construction, in the sense of 'good for that.' Thus वत्सेभ्यो हितो गोधुक्-वत्साय: 'fit for calves' i. e. a cow-milker. So भवस्सीयः, पदव्यम्, गव्यम्, हविष्यम्, अपूप्यम्, अपूपीयम् ।। शरीरावयवाद्यत् ॥ ६॥ पदानि ॥ शरीर, अवयवात्, यत् ॥ धृत्तिः ॥ शरीरं प्राणिकायः । शरीरावयववाचिनः प्रातिपदिकायतू प्रत्ययो भवति तस्मै हितमित्येतस्मिन्विष- ये। छस्यापवादः ॥ 6. The affix ha comes in the sense of 'good for that,' after a word denoting a part of the body. The word शरीर means animal organism. This debars छ, thus, इन्त्यम् good for the teeth.' कण्ट्यम्, ओष्टयम्, नाभ्यम्, नस्यम् such as dentrifice, snuff, oil &c. See VI. I. 213. खलयवमाषतिलवृषब्रह्मणश्च ॥७॥ पदानि ॥ खल-यव-माष- पदानि ॥ खल-यव-माष-तिल-वृष, ब्रह्मणः, च, (यत्) वृत्तिः ॥ खलादिभ्यो यत्प्रत्ययो भवति तस्मै हितमित्येतस्मिन्विषये। छस्यापवादः ॥ 7. The affix ya comes in the sense of 'good for that,' after the word 'khala,' 'yava, mâsha,' 'tila, ' vrisha' and — brahman.' This debars छ. Thus खल्यम् "suitable for threshing floor.' So also यव्यम्, माष्यम्, तिल्यम्, वृष्यम् and ब्रह्मण्यम् ॥ No secondary derivatives can, however, be formed of the following वृष्णे हितम्, ब्राह्मणेभ्यो हितम् ; the full phrases must be used in these cases, for these words take neither s nor यत् though वृष is= वृषन्, and ब्रह्मन् is = ब्राह्मण ।। . , ·853 खन् । [ BK. V.CH. I. 89 The word in the sútra indicates that the rule applies to words other than those enumerated. Thus रथाय हितारथ्या ।। अजाविश्यां ध्यन् ॥८॥ पदानि ॥ अज-अविश्याम, थ्यन् ॥ वृत्तिः ॥ अज अवि इत्येताभ्यां थ्यन् प्रत्ययो भवति तस्मै हितमित्येतस्मिन्विषये । छस्यापवादः ।। 8 The affix e comes in the sense of good for that,' after the words 'aja' and 'avi.' This debars chha.' Thus अजथ्या यार्थः 'the yellow jasmine called yuthi.' भविथ्या यूथि: ।। ॥ आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः॥९॥ पदानि॥ आत्मन्-विश्वजन, भोगोत्तर- पदात्, खः॥ वृत्तिः ॥ आत्मन् विश्वजन इत्येताभ्यां भोगोत्तरपदाच प्रातिपदिकारखा प्रत्ययो भवति तस्मै हितमित्येतस्मि- विषये । छस्यापवादः ॥ वार्तिकम् ॥ पञ्चजनादुपसंख्यानम् ॥ षार्तिकम् ॥ सर्वजनान खश्च । घा०॥ महाजनान्नित्यं ठवक्तव्यः ॥ वा० ॥ राजाचार्याभ्यांतु नित्यम् ।। वा० ॥ आचार्यादणत्वं च ॥ 9. The affix 'kha' comes in the sense of 'good for that,' after the words “âtman,' and 'viſvajana' and after compounds having the word 'bhoga' as their second term. This debars छ॥ In the sutra, the n of आत्मन् has not been elided, indicating that it should not be compounded with the word in which would have been the case otherwise. It therefore follows from this irregular construction of the sutra, that the word TTTF does not apply to the words भाल्मन् and विश्वजन, but these words are themselves prakriti. Thus आस्मन् +ख- भात्मनीनम् 'suitable for ones self' ther of atman, which required to be elided by VI. 4. 144, is saved by VI. 4. 169. So also विश्वजनीनम् 'suitable for all men.' The word विश्वजन must be a karmadharaya compound, meaning 'all men,' for the application of this rule; when it is a Tatpurusha or a Bahuvrihi compound, it will take 5. As, FESTETTU Fea=faastaroa, 'beneficial for man-kind.' Vart:-So also after Karmadharaya Compound पंचजन, e.g. पंचजनीनम, otherwise पंचजनीयम् ॥ Vårt: -After the Karmadharaya compound aest, there are the affixes व and ख, as, सर्वजनीनं, and सार्वजनिकम् ; otherwise सर्वजनीयम् ।। Vårt:--The affix comes always after the word Herst whether it be a Karmadhâraya or a Tatpurusha, but not so when it is a Bahuvrihi Compound. As महाजनाय हित= माहाजनिकं । In a Bahuvrihi it will be महाजनीयः with " ·BK. V. CH. I. 8 12 ] खम् ॥ 854 Compounds having it as their final term, also take the affix E. as, मातृभागीणः and पितृभागीणः ।। The word Art means 'body.' But #rata: and fastra: with y, when the word TT does not follow. Vårt:-The words Tst and stars followed by 'bhoga' take always the affix ख, as, राजभोगीनः and आचार्यभोगीनः ॥ In the case of आचार्यभागीनः, the is not changed into o (VIII. 4. 2.) The words do not take the affix o when used singly. As, राज्ञे हितम्, आचार्याय हितम, no affix being employed. सर्वपुरुषाभ्यां गढऔ ॥ १०॥ पदानि ॥ सर्व-पुरुषाभ्याम्, ण-ढऔ॥ वृत्तिः ॥ सर्वपुरुषाभ्यां यथासंख्यं णढनौ प्रत्ययौ भवतः तस्मै हितमित्येतस्मिन्विषये। छस्यापवादः ॥ वार्तिकम् ॥ सर्वाण्णस्य वा वचनम् ।। वार्तिकम् ।। पुरुषावधविकारसमूहतेनकृतेष्विति वक्तव्यम् ॥ 10. The affixes o and come in the sense of 'good for that' after the words 'sarva' and 'purusha'. This debars 'chha'. Thus सर्वस्मै हितं = सार्वम् . So also पौरुषेयम् ॥ Vart :-The affix , comes optionally after सर्व, as, सर्वीयम् or सार्वम् ।। Vårt : -The affix comes after yet when the word so formed means : 'slaughter', 'modification', 'a crowd', or ' made by him'. As पौरुषेयो TY: &c. 'man-slaughter', 'a crowd of men', 'human action', 'made by man'. e.g. पौरुषेयो ग्रन्थः a book written by man' contra, अपौरुषेया वेदाः 'The Vedas are non-human'. माणवचरकाभ्यां खञ् ॥ ११ ॥ पदानि ॥ माणव-चरकाभ्याम्, खम् ॥ कृर्तिः ।। माणवचरकशब्दाभ्यां खम् प्रत्ययो भवति तस्मै हितमित्येतस्मिन्विषये। छस्यापवादः ॥ 11. The affix e comes in the sense of 'good for that’, after the words 'mânava', and 'charaka'. This debars छ. As माणवाय हित - माणवीन. So also चारकीणम् ।। तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ ॥ १२॥ पदानि ॥ तदर्थम्-विकृतेः, प्रकृतौ ॥ ॥ वृत्तिः ॥ प्रकृतिरुपादानकारणं, तस्यैव उत्तरमवस्थान्तरं विकृतिः । विकृतिवाचिनः प्रातिपदिकात्प्रकृतावभि- धयायां यथाविहित प्रत्ययो भवति । 12. After a word being the name of a product, the above-mentioned affix comes, to denote a thing which is the primitive that is serviceable for that. The word wana means 'primitive or the material cause of a product'. The word renta means 'the product' or modification of such primitive तदर्थ 'serviceable for that' i. e. the primitive being serviceable for the product'. The word are shows that the primitive must be serviceable for that particular product and nothing else. That is to say, an affix will not come to - - ·855 GAI BK. V. CH. I. $13] denote any product in general, but only when the primitive is serviceable for a particular product and nothing else. The word opef shows also that the word must be in the 4th case, when the affix is added. Some read the words तस्मै हितं also into this sutra. Thus अङ्गारेभ्यो हितानि एतानि काष्ठानि = अङ्गारीयाणि काष्ठानि 'wood serviceable for making charcoal;' so also TTET TERT: 'bricks serviceable for making a wall'. Here strate and rarea are formed by g V. I, I. Similarly To TE 'wood serviceable for a spear', yat: Birgfa: 'cotton plant serviceable for cotton Why do we say तदर्थम् 'serviceable thereto' ? Observe यवानां धानाः, धा- नानां सक्तवः ॥ Here there is modification of primitive, but at is the product also of other things than Tr: such as ist &c. Why do we say विकृतेः 'after a product'? Observe उदकार्थः कूपः, there is no affix. For FT: 'a well' and gga 'water' do not stand in the relation of or and an i. e, material cause and effect. As 'water' is not the modification or product of the well, though it is found in the well, and therefore, the affix is not employed. Why do we say tenant 'to denote a primitive'. Observe sauf left 'a sheath serviceable for a sword'. The sword is a product of iron, but a sheath is not the primitive of the sword. By using the words to and fara it is further shown that the prakriti is liable to modification or vikara. छदिरुपधिवलेढञ् ॥ १३ ॥ पदानि ॥ छदिः उपाध, बलेः ढ ॥ वृत्तिः ॥ छदिरादिभ्यः शब्देभ्यो दश प्रत्ययोभवति तदर्थ विकृतेः प्रकृतावित्येतस्मिन्विषये। छस्यापवादः ॥ 13. The affix cs (+_T2T) comes, in the sense of a primitive serviceable for a product, after the words ‘chhadis', "upadhi', and 'bali’, denoting the product. This debars छ. Thus छादिषेयाणि तृणानि, औपधेयं दारु, बालेयास्तण्डुलाः ।। The affix comes after the word fe without changing the sense. 9 धीयत इत्युपधिरथांगम् 'part of a wheel between the nave and the circumference or the wheel istelf'. The word situa also means the same. ऋषभोपानहोयंः ॥ १४॥ पदानि ॥ ऋषभ, उपानहोः ज्यः ॥ वृत्तिः ॥ ऋषभ उपानह इत्येतान्यांच्या प्रत्ययो भवति तदर्थ विकृतेः प्रकृतावित्येतस्मिन्विषये। छस्यापवादः ।। 14. The affix sz (+/-) comes, in the sense of a primitive serviceable for a product, after the words 'rishabha? and ‘upânah' denoting the products.

·BK. V. CH. I. 16.] ज्य ॥ 856 Thus आर्षभ्यो वत्सः, औपानयोः मुजः ।। This 'iya' debars 'chha', Even when the primitive is 'leather sti', the affix 'ñya' will come after 39798 irregularly debarring अञ् of V. I. I5. Thus भोपानह्यं चर्म ॥ चर्मणोञ् ॥ १५॥ पदानि ॥ चर्मणः, अञ् ॥ ॥ वृत्तिः ॥ चर्मण इति षष्ठी । चर्मणो या विकृतिः तदाचिनः प्रातिपदिकादम् प्रत्ययो भवति तदर्थ विकृते प्र- कृतावित्येतस्मिन्विषये । छस्यापवादः ॥ 15. The affix अञ् (+/-अ) comes, in the sense of a primitive serviceable for a product, after a word expressing the product of leather. The word op in the aphorism is in the genitive case. Thus वाई चर्म and वारत्रं धर्म a leather serviceable for making a vardhra' and 'vårata' i. e. a leather thong. तदस्य तदस्मिन्स्यादिति ॥ १६॥ पदानि ॥ तद्-अस्य, तद - अस्मिन्, This 27 debars छ. अस्मिन, स्यात् इति ॥ , वृत्तिः । तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिः, अस्योते प्रत्ययार्थः, स्यादिति प्रकृतिविशेषणम् । इतिकरणो विवक्षा- र्थः । एवं द्वितीयपि वाक्य । सप्तम्यर्थे तु प्रत्यय इत्येतावान्विशेषः । प्रथमासमर्थात्षव्यर्थे सप्तम्यर्थे च यथा- विहितं प्रत्ययो भवति । यत्तत्प्रथमासमर्थ स्याश्चत्तद्भवति । इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा ॥ 16. The above mentioned affixes come after a word in the first case in construction, with the force of a genitive or a locative, when the word in the first case is agent of the verb 'syat';-in other words-the above-mentioned affixes have also the senses of 'very well sufficient there to and 'very well sufficient to be made therein'. The word at shows that the word in construction must be in the Ist case, the words अस्य 'of it' and अस्मिन् 'in it' show the senses of the affix, the word fart 'it can be' qualifies the primitive, the word sic is for the sake of distinctness. Thus प्राकार आसाम् इष्टकानां स्यात्प्राकारीया इष्टकाः 'the bricks sufficient to raise a wall. So also fret ETE !! So also प्रासादीयं दारु ॥ Similarly प्राकारोऽस्मिन्दो स्यातून प्राकारीयो देशः 'a place sufficient to make a wall therein'. प्रासादीया भामः॥ The word स्यात् being in the Potential Mood (विधि लिङ्) of अस् 'to be' has the force of संभावन 'potentiality, sufficiency' as given in Sutras III. 3. 154 &c. Such as when the large number of bricks makes it possible to raise a wall, we say प्राकार आसामिष्टकानां स्यात् ॥ Similarly when the quality (गुण) of a land, such as its area, situation &c, makes it possible to erect a palace therein, we say, प्रासादो स्मिन्देशे स्यात् ।। In the examples under this sutra, there is no modification (विकार) of ·857 उम् ॥ [ BK. V. CI. I. S 18 the primitive (मकृति ) into a product, as was the case under sutra V. I. 12. The examples under this sûtra show merely the 'adequacy, fitness or sufficiency' of a thing for a certain purpose. Herein lies the difference between this sûtra and the previous ones. The repetition of the word a twice in this sûtra shows the existence of this Grammatical maxim : अनेकस्मिन् प्रत्ययार्थे प्रत्यकं समर्थ विभक्तिः संबन्धनीयः 'when the sense of an affix is more than one, the case in construction to which the affix must be added must be shown in each case.' Why there is no affixing in this case : प्रासादो देवदत्तस्य स्यात्? The use of gte in the Sutra would prevent this, the force of gra beirg that the secular usage must be looked to in forming these derivatives. परिखाया ढञ् ॥ १७॥ पदानि ॥ परिखायाः, ढञ् ॥ वृत्तिः ॥ परिखाशब्दाद ढम् प्रत्ययो भवति तदस्य तदस्मिन्स्यादित्येतस्मिन्नथें । छस्यापवादः ।। 17. The affix ढञ् (+/-एय) comes, after the word 'parikha,' in the above senses of this is sufficient for that', and this is sufficient therein'. This debars 5. Thus quite : 'land sufficient to make a mote thereon'. Up to this Sutra was the governing force of the affixes छ and यत् ॥ Hereafter another affix will be taught, प्राग्वतेष्ठञ् ॥ १८ ॥ पदानि ॥ प्राग्वतेः, ठञ् ॥ वृत्तिः ॥ तेन तुल्य क्रिया चेततिरिति वक्ष्यति । मागतस्मातिसंशब्दनाद्यानितउर्ध्वमनुकामिष्यामः ठञ् प्रत्य- यस्तेष्वधिकृतोवदितव्यः ।। 18. Upto Sutra V. 1. 115 (excluding that) the affix ठञ् (+—इक or +/-क) bears rule. The affix ठम् governs all the succeeding st tras upto तेन तुल्यं क्रिया चेवात, and has the senses given to it in Sûtras V. 1. 37. &c. Strictly speaking the affix s governs only upto V. 1. 110 and not upto 115. Thus in Sûtra 72, the affix must be read. as पारायणिकः, तोरायणिका, चान्द्रायणिकः ।। आदिगोपुच्छसंख्यापरिमाणाक् ॥ १९ ॥ पदानि ॥ आ-अर्हात्-अ-गो-पुच्छ- संख्या-परिमाणात् -ठक् ॥ वृत्तिः ॥ तहतीति वक्ष्यति । आ एतस्मादहसंशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः ठक् प्रत्ययस्तेषवधिकृतो वेदितव्या गोपुच्छादीन्वर्जयित्वा । अभिविघावयमाकारः तेनार्हत्यर्थेपि ठक् भवत्येव । Karila ऊर्ध्वमानं किलोन्मानं परिमाणं त सर्वतः। भायामस्तु प्रमाणं स्यात्संख्या वाया तु सर्वतः ॥ .

·BK V. CH. I. §. 19 ) 337 11 858 19. Upto Sûtra V. 1. 63, inclusive, the affix 34 (+1-in or H.-) bears rule, with the exception of the word 'gopuchchha', or a Numeral, or a word denoting a measure of capacity. Strictly speaking s governs upto sutra V. 1. 65. The word spic is made up of TT + Teta The force of s here is affah or inclusive, so that in the Sûtra aasta (V. 1. 63) also, the car will be employed. The affix debars J711 The sense will be the same as given in V. 1. 37 &c. the difference between ठक् and ठम् being in accent only. Thus निष्कया कीतं = नैष्किकम, So also पाणिकम् ॥ i But गोपुच्छेन क्रीतम् =गापुच्छिकम्, the accent falling on गौ; so also with words denoting Numbers and Measures, as openin, STTT4, Hrafn The word faro in this sûtra has its technical signification, and not its etymological sense. Technically Thor does not include Fier, etymologi, cally it does. Paņini has used this word for in some sâtras in its technical sense, in others in its etymological sense. Thus in sûtras IV. 1. 22, and V. I. 19 the technical sense is taken, while in sůtras IV. 3. 156 and V. 1. 57 the etymological sense is meant. Technically PFTATOT means et ta or a measure of capacity, and surface namely length and breadth and height or depth, such as geY: &c, i. e. a cubic measure and a square measure. In this sense it is to be distinguished from the measures of length or lineal measure, technically called Thr, such as a fanecen a cubit' &c, on the one side, and the measures of weight, technically called 3ArT such as m, &c on the other side. In short JATT means a measure of weight or gravity, THTOT means a measure of volume or capacity, put means a lineal measure, and a hour is beyoud all these. असमासे निष्कादिभ्यः ॥२०॥ पदानि ॥ असमासे-निष्कादिभ्यः (ठक) वृत्तिः ॥ आदित्येव । निष्कादिभ्यः शब्देभ्यो ऽसमासे ठक् प्रत्ययो भवति आयेष्वर्येषु । टमोपवादः ॥ 20. The affix 5 comes after the words facet &c, when they are not parts of a compound, the sense of the affix being that taught in the subsequent sûtras upto V. 1. 63. The word igra is understood in this sûtra also. This a debars . Thus नैष्किकम्, पाणिकम्, पादिकम्, माषिकम ।। Why do we say sTETA 'when not compounds'? Observe FF TATTin formed by 5 (V. I. 18.) Compare VII. 3. 17 by which the Vriddhi of the second term takes place and not of the first. Q. Is not the employment of the word THAT in the Satra redundant? For by the maxim ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति "that which cannot 2 k!

·859 यत् ॥ [ BK, V. CH. I. § 21 possibly be anything but a prátipadika, does, contrary to I. 1. 72, not denote that which ends with it, but it denotes only itself;" the prâtipadika Fat being especially mentioned in the satra, the rule will apply to the words and not to a word ending with 15h A. The employment of the word HEHTA in this Satra, indicates by implication (jñåpaka), that in spite of the above maxim, the eralera: I. 1. 72 applies in the previous sûtras, while in the subsequent sûtras its does not. As उगवादिभ्यो यत् V. I. 2, the यत् applies not only to गो &c but to words ending in गो &c. As गव्यम् and सुगव्यम्, अतिसुगव्यम् ॥ Not only अपूप्यम् अपूपीयम् V. I. 4. but also यवापूप्यम्, यवायूपीयम् ॥ Not only दन्त्यम् V. I. 6. but also राजदन्त्यम ॥ While in the sůtras subsequent to this V. 1. 20, the tadanta-vidhi applies only to words preceded by a Sankhyâ and that also in Sætras upto V. I, 115 and not there after as, Arra: and Garrar V. 1. 72. Even in this latter case, when an affix is elided by en the tadanta vidhi does not apply. Thus an-ai Terazi ata = F 74 + V. 1 18-1794, the affix being elided by V. 1. 28. Now in forming a tertiary derivative from this word faith, the tadanta vidhi will not apply. Thus fauora, here what affix are we to subjoin? If tadanta-vidhi applied, we get the affix 377 V. I. 26 in the afternative. But tadanta-vidhi not applying, we get the general affix of V. I. 8 and have rवशीपिकम् ॥ Here the affix ay is not elided by V. 1. 28, as there is no Dvigu compounding. The above rule is summarised in the following ishti प्राग्यते संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणमलुकि । The words I. निष्क, 2. पण, 2. माष, 4. वाहद्रोण and 5. पाय belong to निष्कासि class. शताश्च ठन्यतावशते ॥ २१॥ पदानि ॥ शतात, च, ठन्-यतौ, अशते ॥ वृत्तिः ॥ आर्हाद् इत्येव । शतशब्दात् ठन्यतौ प्रत्ययौ भवतः अशते ऽभिधेये । आयेष्वर्थेषु । कनोपवादः । 21. The affixes ठन् (--इक) and यत् (-य) come in the senses taught upto V. 1. 63 after the word Ta, when it is not a part of a compound, and when it does not mean merely a 'hundred The word berat V. 1. 19 is understood here also. These affixes Ta and 24 debar the affix** V. 1. 22. Thus शतेन क्रीतम् = शत्यम् or शतिकम् purchased for a hundred gold coins'. Why do we say ta 'when not meaning merely 'a hundred'? Observe T TATTHET=1 FETTY'a band whose measure is hundred'. The word a qualifies the sense of the affix, and not that of the base, the latter not being possible; for the word aa as a base must always mean a hundred'. The following examples will illustrate the meaning;शतमध्यायापरिमाणमस्य ग्रन्थस्य-शतकa book con., ·BK. V. CH. I. S. 22] कन् । 360 sisting of hundred Adhyayas'. In this case there is essentially no difference between the base (prakțiti) and the sense of the affix (pratyayârtha), though there is apparent difference, for the sake of applying the affix. For as a book essentially consisting of hundred: while to 'a carriage purchased for a hundred .coins', does not contain hundred as its essential part. Similarly Talent arta: 'a herd of cows hundred in number'. Here the ret: essentially consists of an and so there is the affix it and not on or of (V. I. 58). But not so in the case of शत्यं शाटकशतं, शतिकं शाटकशतं, for here the sense of the affix is formed by the sentence, and not discovered merely from the word. Hence the following Vartika शतप्रतिषेधेऽन्यशतलेऽप्रतिषेधः । The word in the sutra draws in the word STATE from the previous sutra. Thus द्वौ च शतं च द्विशतं, विशतेन क्रीत =विशतकम् 'purchased for a hundred and two coins'. Here the affix is az V. 1. 22. So fren 1 According to the Ishți given in the last Satra, the tadanta vidhi applies here. संख्याया अतिशदन्तायाः कन् ॥ २२॥ पदानि ॥ संख्यायाः,अतिशदन्तायाः,कन्॥ इत्तिः ॥भार्हादित्येव।संख्याया अत्यन्ताया अशदन्तायाश्च कन् प्रत्ययो भवति आहीयेष्वर्थेषु । ठमो ऽपवादः । ! 22. The affix kan ( (I *) comes after a Numeral, when it does not end with fa or Ta, the sense of the affix being that taught hereafter upto V. 1. 63. The word sefa is to be read into this sätra also. The word reer is defined in I. 1. 23. This कन् debars उम्॥ Thus पंचभिः क्रीतः- पंचका, बहुकर, गणका॥ Why do we say 'when it does not end in fa or T'? Observe Track, raiftraen: formed by T 11 But why tafi: is formed by and not by 551 or 5, as the word aia also ends in fa? The word die is formed by adding the affix gra, while the rule applies to the numerals which in their primitive state end with ति such as सप्ततिः, अशीतिः, विंशति &c. Here apply the two maxims 87219 FU Terata combination of letters capable of expressing a meaning denotes whenever it is employed in Grammar, that combination of letters in so far as it possesses that meaning, but it does not denote the same combination of letters void of a meaning ;' and निरनुबन्धक ग्रहणे न सानुबन्धकस्य 'when a term void of Anubandhas is employed in Grammar, it does not denote that which has an Anubandha attached to it'. Therefore when he is taken, it does not mean डति ॥ वतोरट् वा ॥ २३ ॥ पदानि ॥ वतोः, इट् , वा ॥ वृत्ति ।। वत्वन्तस्य संख्यात्वात् कन् सिद्ध एव, तस्य त्वनेन वा इडागमो विधीयते । वतोः परस्य कनो वा इडा- गमो भवति माहीयेष्वर्थेषु । 23. he affix 'Kan' coming after a Numeral 2nd- ·86r दिठन् ॥ [ BK. V.CH. I. S. 25 ing with an, takes optionally the augment is, the sense of the affix being those given upto V. 1. 63. The words ending in वत् are संख्या; see I. I. 23 : and would consequently take कन् by V. I. 22. The present sutra ordains the optional affixing of हद to this कन् ॥ Thus तावत्क: or तावतिकः, यावतिकः or यावत्कः॥ विशतित्रिंशदूश्यां बुनसंज्ञायाम् ॥ २४॥ पदानि॥विधात-त्रिंशतभ्याम-धुन्- असंज्ञायाम् ॥ वृत्तिः ॥ विंशतित्रिंशत्भ्यां ड्वुन् प्रत्ययो भवति असंज्ञायां विषये आहीयेष्वर्थेषु । 24. The affix खुन (1-अक) comes in the senses taught upto V. 1. 63, after the words — Viisati' and 'trinsat', when it does not denote a Name : the fa and art of the base being dropped before this affix. Thus विशति + वुन् विंश+मक (VI. 4. 142)=विंशकः; त्रिंशत् + इबुन्-त्रिश+भक (VI. 4. 143) त्रिशकः ॥ Why do we say असंज्ञायाम् 'when not denoting a Name'? Observe, विशतिकः, त्रिंशका formed by affix कन् V. I. 22. Q. Why do you affix कन्, when it is prohibited by the phrase अतिशदन्तायाः; for विशति ends in ति and त्रिंशत् ends in शत्! The affix कन् will be added by dividing the sutra into two : viz : (1) विशति शिवभ्यां (2) डवुनसंज्ञायाम् ; the meanings being (1) The affix ' Kan' is added to vihsati and trinsat; (2) The affix dvun is added to the same words, when not denoting a name. फंसाठिन् ॥ २५॥ पदानि ॥ कंसातू-टिठन् ॥ वृत्तिः ।। कंसाठिन् प्रत्ययो भवति भा_येष्वर्थेषु । ठमोपवादः । वार्तिकम् ॥ अञ्चिति वक्तव्यम् ।। वा०॥कार्षापणाठिन्वक्तव्यः ।। वा० ॥ प्रतिशब्दश्वास्यादेशो वा वक्तव्यः ॥ 25 The affix टिठन् (--इक) comes in the senses taught upto V. 1. 63, after the word कंस ॥ This debars Tz; the anubandha ſa of fasz shows that the feminine of the word will be formed by डीप् (IV. I. I5), the s of दि is for the sake of pro. nunciation, the n of दिठन् is for accent (VI. I. I97). Thus कंसिक: fem. कंसिकी। Vart:-So also it must be stated after the word भर्ध; e.g. भर्जिकर, भर्धिकी। Vart:-So also after the word कार्षापण, e. g. कार्षापणिक: fem. कार्षापforat II Sometimes the word that is substituted for at for before this affix, as, भतिक: fem. प्रतिकी। ' ·BK. V. CH. I. S. 28 ] भए॥ 862 शूर्पादअन्यतरस्याम् ॥ २६ ॥ पदानि ॥ शूर्पात्, अझ, अन्यतरस्याम् ॥ ॥ वृत्तिः ॥ शूर्पशब्दादन्यतरस्यामम् प्रत्ययो भवति आहीयेष्वर्येषु । ठभोपवादः ॥ पक्षे सोपि भवति । 26. The affix अञ् (+-अ) comes optionally in the senses taught upto VI. 1. 63, after the word 'surpa'. This debars ठम् which comes in the alternative. As, शूर्पण क्रीतं शौर्पम् or शोपिकम् ॥ शतमानावंशतिकसहस्रवसनादण् ॥ २७॥ पदानि ॥ शतमान-विंशतिफ-सहस्र- वसनातू-अण् ॥ वृत्तिः ॥ शतमानादिभ्यः शब्द यो ऽण् प्रत्ययो भवति आ[येष्वर्येषु । ठक्कनामपवादः । 27. The affix अण (+-अ) comes in the senses taught upto V. 1. 63, after the words 'Satamâna', vinsatika', 'sahasra', and ‘vasana'. This debars ठन्, ठक् and कन्॥ Thus शतमानेन क्रीतं = शातमान so also बैंशतिकम साहस्रम् and वासनम् ।। अध्यर्द्धपूर्वद्विगोलुंगसंज्ञायाम् ॥ २८ ॥ पदानि ॥अध्यर्द्ध-पूर्व-द्विगोः, लक्,असंज्ञा- याम्॥ पात्तः ॥ भाादित्येव । अध्यशब्दः पूर्वो यस्मिन्तस्मादध्यपूर्वाव्यातिपदिका विगोश्च परस्य आहीयस्य लुग भवति, असंज्ञायां विषये । 28. The affix having the senses taught upto V.1.63, is elided by, after a stem beginning with the word adhyardha, and after a Dvigu compound, when it is not a Name. The word आत् िis understood here also. Thus अध्यर्द्धकसम्, विकंसम्, मध्य- ईशूर्पम् , विशूर्पम् , त्रिकंसम् , त्रिशूर्पम् ॥ Here the affixes for and are elided. Though in the words विशूर्पम् &c. the affix is elided, it is only so when the affixing of the taddhita occasions a Dvigu compounding (II. I. 51) such as in वाभ्यां शूपाभ्यां क्रीत-विशूर्पम् ॥ Here the resultant is a Dvigu compound. But in forming tertiary derivatives the affix is not elided, as द्विशूर्पण कीत-विशौर्पिकम् ॥ Hence the following rule: दिगो कि तनिमित्तग्रहणम् ॥ See IV. I. 88, V. I. 20.॥ Why do we say असंज्ञायाम् 'when not a Name'? Observe पांचलोहितिकम् or पंचलौहितिकम् and पांचकलायिकम् being names of certain measures. The feminine word लोहिनी is changed into the masculine by the Vartika भस्थाढे तद्धिते given under VI. 3. 35. The word speed is a Sankhya (See I. 1. 23), and a word beginning with it will be a Dvigu compound. Its separate mention in this sätra may appear superfluous. It is however so mentioned, in order to indicate (jñapaka) that .

·863 लुक-ELISION. [BK. V. CH. I. S. 131 this word is not always a Sanklyà. Thus for the purposes of the application of the affix कृत्वसूच् (V. 4. 17), this word is not a sankhya. विभाषा कार्षापणसहस्राभ्याम् ॥ २९॥ पदानि ॥ विभाषा, कार्षापण, सहस्रा- भ्याम्, (लुक्)॥ वृत्तिः ॥ अध्यर्द्धपूर्वाद् हिगोश्च कापणसहस्रान्तादुत्तरस्याहीयप्रत्ययस्य विभाषा लुग्भवति । वा०॥ सुवर्णशतमानयोरुपसंख्यानम् ॥ 29. The affix having the senses taught up to V. 1. 63 is optionally luk-elided, after the words karshapana, and sahasra, when they are preceded by adhyardha or are members of a Dvigu compound. This sûtra makes the elision optional, when it was compulsory by the last sutra. Thus अध्यर्द्धकार्षापणम् or अध्यर्द्धकार्षापणिकं, रिकार्षापणम् or द्विकार्षापणि- कम् , here the affix दिउन् (V. I. 25) is elided in one case, and not elided in the other. When it is not elided, प्रति may be substituted for कार्षापण (V. I. 25). अभ्यर्द्धप्रतिकम्, विप्रतिकम् ।। So also after the word सहस्र, e.g. अध्यर्द्धसहस्रम् or अध्यर्द्धसाहस्रम्, द्विसहस्रम् or दिसाहस्रम् ॥ When the affix is not elided, the forms above shown with irregular Vriddhi of the second stem, are evolved by sutra VII. 3. 15. Vart :-The words ou and mera should also be enumerated. As, भवर्द्धसुवर्णम् or अध्यर्द्धसौवर्णिकम् , विसुवर्णम्, विसौर्णिकम्, अध्यर्द्धशतमानम्, अध्यर्द्धशातमानम्, द्विशतमान or द्विशातमानम् ॥ The irregular Vriddhi of the second term takes place by VII. 3. 17. द्वित्रिपूर्वान्निष्कात् ॥ ३०॥ पदानि ॥ द्वि, त्रि, पूर्वात, निष्कात्, (लुक्)। वृत्तिः ॥ विगोरित्येव । द्वित्रिपूर्वाद् द्विगोनिष्कान्तादाहीयप्रत्ययस्य विभाषा लुग्भवति । वा० ॥ बहुपूर्वाञ्चति वक्तव्यम् ॥ 30. The Arhiya-affix (V. 1. 63) is optionally elided after a Dvigu occasioning compound, of the word nishka, preceded by dvi and tri. The word fair: 'a taddhita occasioning a Dvigu compound' of V. I.. 28 is to be read into this sutra. Thus द्विनिष्कम् or हिनष्किकम्, त्रिनिष्कम् or त्रिनैष्कि कम् (VII. 3. IT). Vart :-So also when nishka is preceded by बहु, c. g. बहुनिष्कम् or बहुनै- किकम् ॥ The irregular Vriddhi of the second term is caused by VII. 3. 17. विस्ताश्च ॥ ३१॥ पदानि ॥ बिस्तात्-च (लुक्)॥ वृणिः ॥ द्वित्रिपूर्वादिति चकारेणानुकृष्यते, द्वित्रिपूर्वाद्विस्तान्तादिगोः परस्यायप्रत्ययस्य विभाषालुग्भवति । 31. The arhiya-affix (V. 1. 37-63) occasioning a ·BK. V: CH. I.S. 34] 864 -- । Dvigu compound, is optionally elided after the word bista, preceded by dvi or tri. The word च in the sutra draws in the words द्वित्रिपूर्वीत् ॥ Thus दिविस्तम् or द्विबैस्तिकम्, त्रिबिस्तम् or त्रिबैस्तिकम्, बहुबिस्तम्, बहुबस्तिकम् ॥ The separation of this sûtra is for the sake of the subsequent satra. विंशतिकात्खः ॥ ३२॥ पदानि ॥ विंशतिकातू-खः॥ वृत्तिः॥ अध्यर्द्धपूर्वात्प्रातिपदिकादिगाश्च विंशतिकशब्दान्तादाहीयेष्वर्येषु खः प्रत्ययो भवति । 32. The affix kha (ईन) comes in the arhiya senses (V. 1. 37-63) after the word vinsatika, when preceded by the word adhyarddha or a Numeral, occasioning a Dvigu. Thus अध्यर्द्धविशतिकीनम्, विविंशतिकीनम् and त्रिविंशतिकीनम् ॥ Being especially ordained, this affix ख is not elided by V. I. 28. खार्या ईकन् ॥ ३३॥ पदानि ॥ खऱ्याः, ईकन् ॥ धृत्तिः ॥ अध्यर्द्धपूर्वाद द्विगोरित्येव । अभ्यर्द्धपूर्वात्प्रातिपदिकाद् द्विगोश्च खारीशब्दान्तादाीयेष्वर्थेषु ईकम् प्रत्ययो भवति । धात्तिकम् ॥ केवलाचेति वक्तव्यम् ॥ वा० ॥ काकिण्याश्चोपसंख्यानम् ॥ वा० ॥ केवलायाश्च ॥ 33. The affix ikan (--ईक) comes in the Arhiya senses (V. 1. 37-63), after the word khârî, when preceded by the word adhyardha or a Numeral occasioning a Dvigu. Thus अध्यखारीकम् , द्विखारीकम् ।। Vārt:-So also after the word खारी alone, as खारीकम् ॥ Vert :-So also after the word काकिणी, as, अध्यर्द्धकाकिणीकम् ; हिकाकिणीकम् , त्रिकाकिणीकम् ॥ So also when the word is alone : as, काकिणीकम् ।। पणपादमाषशताद्यत् ॥३४॥ पदानि ॥ पण-पाद-माष-शतात्, यत् ॥ वृत्तिः। अध्यर्द्धपूर्वाद् द्विगोरित्येव । अध्यर्द्धपूर्वाद् द्विगोश्च पणपादमाषशतशम्दान्तादाहीयेष्वर्येषु यत् प्रत्ययो भवति। 34. The affix yat (5) comes in the arhîya senses (V. 1. 37-63), after the words pana, pada, masha and Sata, when preceded by the word adhyardha, or a Numeral occasioning a Dvigu. Thus अभ्यर्द्धपण्यम् , विपण्यम्, त्रिपण्यम् so also अध्यर्द्धपाद्यम्, द्विपाद्यम, त्रिपाद्यम् ॥ Here are is not changed into Ty, by VI. 3. 53. The substitution enjoined by VI. 3. 53 takes place when qe means the foot of a living being," while here it means a measure of capacity. So also अध्यर्द्धमाष्यम् , द्विमाष्यम्, त्रिमाष्यम्, अभ्यर्द्ध- शत्यम् , द्विशत्यम्, त्रिशत्यम् ॥ . Bang ·855 [ BK. V. CH I. S. 37 . शाणाद्वा ॥ ३५॥ पदानि ॥ शाणात-वा (यत्)॥ वृत्तिः ॥ अध्यर्द्धपूर्वाद्विगारित्येव । शाणशब्दावध्यर्द्धपूर्वाद द्विगोराहीयेष्वर्थेषु वा यत् प्रत्ययो भवति । ठमो- पवादः। पक्षे सोपि भवति । वार्तिकम् ॥ शताचेति वक्तव्यम् ।। 35. The affix yat comes optionally after the word sâņa, in the ârhîya-senses (V. 1. 63), when it is preceded by the word adhyardha or a Numeral occasioning a Dvigu. This debars og which also comes in the alternative, and is then elided by v, I. 28. Thus अभ्यर्द्धशाण्यम् or अभ्यर्द्धशाणम्, विशाण्यम् or दिशाणम्, त्रिशाण्यम् or त्रिशाणम् ॥ Vart :-So also optionally after the word शत, as, अध्यशल्यम् or 'पातम्, , द्विशत्यमू or °शतम् , त्रिशत्यम् or °शतम् ।। द्वित्रिपूर्वादण्च ॥ ३६॥ पदानि ॥ द्वि त्रि-पूर्वात्, अण, च ॥ वृत्तिः ॥ शाणारेत्येव, द्वित्रिपूवाच्छाणान्तात्प्रातिपदिकादाहीयेष्वर्येषु अण् प्रत्ययो भवति, चकारायच पा। 36. The affix an (+--अ) as well as 'yat' optionally also comes after the word sana, in the arhiya-senses (V. 1. 37-63), when preceded by the words द्वि and त्रि. The ut comes optionally by the last sutra and is also drawn into this by the word च. Thus we have three forms, विशाण्यम्, वैशाणम्, and द्विशाणम्, so also त्रिशाण्यम्, बैशाणम् and त्रिशाणम् ॥ The irregular Vriddhi of the second term in cases of compounds of numerals, taught in VII. 3. 15-17, does not however take place in the case of शाण, this word being especially excluded from the operation of those rules, see VII. 3. 17. The Vriddhi here is regular as taught by the general rule VII. 2. HI7. तेन क्रीतम् ॥ ३७॥ पदानि ॥ तेन-क्रीतम् ॥ वृत्तिः ॥ उमादयस्त्रयोदश प्रत्ययाः प्रकृता तेषामितः प्रभात समर्थविभक्तयः प्रत्ययार्याश्च निर्दिश्यन्ततिने. ति तृतीयासमर्थात् क्रीतमित्ये तस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति ॥ 37. The thirteen affixes taught in V. 1. 18-36, have the sense of “ purchased with this price", and are added to a word in the third case in construction, The thirteen affixes उ, ठक, उन्, यत्, कन्, डुवुन्, दिउन् , अम्, भण, ख, ईकन्, ay and stot have already been taught. Now is taught their sense, and the case in construction of the word to which they should be added. The ata shows that the word must be in the 3rd case in construction : and are shows that the sense is that of purchased'. The illustrations have already been given in the previous sûtras. Some more may be mentioned here. Thus सप्तत्याक्रीतं = साप्ततिकम्, भाशीतिकम्, नैष्किकम्, पाणिकम्, पादिकम् , माषिकम्, शत्यम्, शतिकम, दिकम् , त्रिकम् &c.

·BK. V. CH. I. 338. ] यतू ।। - . The affix will come after a word in the 3rd case in construction when it means 'price,' and the force of the 3rd case is that of 'instrument'(II. 3. 18) and not that of 'agent. Therefore, there is no affixing in the words देवदमन क्रीतं or पाणिना क्रीतं ॥ Nor does the affix come after a dual or a plural. Thus प्रस्थाभ्यां क्रीत or प्रस्थैः क्रीतं, there is no affixing, as it is not the idiom. But द्वाभ्यां क्री-विकम्, त्रिकम, पंचकम्, मुहैः क्रीत= मौद्रिकम् , माषिकम, Here there is affixing after a dual and plural, for the words , F are essentially dual or plural, and in the case of and माषः, those are always used in the plural, for it is not possible to purchase anything with a single grain of मुग or माषः॥ तस्य निमित्तं संयोगोत्पातौ ॥ ३८॥ पदानि ॥ तस्य, निमित्तम्, संयोग-उत्पातौ ॥ वृत्तिः । तस्येति षष्ठीसमर्यानिमित्तमित्येतस्मिन्नये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तन्निमित्तं संयोगश्चेत्स भव- ति उत्पातो वा ॥ वात्तिकम् ॥ तस्यनिमित्तप्रकरणे वातपित्तश्लष्मभ्यः शमनकोपनयोस्पसंख्यानम् ॥ वा०॥ सन्निपाताञ्चति वक्तव्यम् ।। 38. The above affixes have further the sense of "for its sake”, when the meaning is a relation or an unwonted appearance. The word af shows that the word in construction must be in the 6th case, the word 'cause or occasion' gives the sense of the affix; brür means 'a connection, or relation': उत्पातः means 'a portend indicative of good or bad luck.' Thus शतस्य निमित्तं धनपतिना संयोगः= शत्या 'a connection with a rich man for the sake of getting a hundred.' So also arai, ATEH: 11 So also unter after- मुत्पातो दाक्षिणाशिस्पन्दनम् - शत्यम्, शतिकम्, साहस्रम् "the twitching of the right eye for the • sake of a hundred"i.e. indicative of acquiring or losing a hundred, a thousand &c. Vart :--The above affixes come after the words वात, पित्त, and श्लेष्म in the senses of allaying or vitiating. As aticant'allaying or vitiation of windy humour. So also पैत्तिकम्, इलष्मिकम् ।। Vart:-Also after the word सन्निपात, as, सान्निपातिकम् ।। गोद्वयचोऽसंख्यापरिमाणाश्वादेर्यत् ॥ ३९ ॥ पदानि ॥ गो-द्वयचोः, अ-संख्या-परि- माण-अश्वादेः, यत् ॥ वृत्तिः ॥ गोशब्दाद् यचश्च मातिपदिकात्संख्यापरिमाणाश्चादिविवर्जितायत् प्रत्ययो भवति तस्य निमित्त संयोगोत्पातावित्येतस्मिन्नर्थे । ठमादीनामपवादः ॥ वार्तिकस् ॥ ब्रह्मवर्चसादुपसंख्यानम् ॥ 39. After the word rij and after a word having two syllables, with the exception of a Nuneral, or a Measure of 3 ..

·867 अण् and मम् ।। [ BK. V. CH. I. 42 6 capacity, or asva &c, tre affix yat (य) is added, in the above sense of a relation or a portent for the purpose of that'. This debars ठम्. As गो निमित्तं संयोग उत्पातो वा-गव्यः 'a connection or a portent for the sake of a cow.' So also after a word of two syllables, as, धन्यम्, स्वय॑म, यशस्यम्, आयुष्यम् ।। Why do we say "when not å word denoting a Numeral, or a Measure of capacity or अव &c"? 'Observe पंचानां निमित्त -पंचकम् , सप्तकम्, 'अष्टकम् ; प्रास्थिकम् खाकिम् , भाश्विक formed by V. 1. 22, 18, 19. Vart:-The word ब्रह्मवर्चस should be enumerated : e.g. ब्रह्मवर्चसत्य निमित्तं गुरुणा संयोगः = ब्रह्मवर्चस्यम् "relationship with a teacher in order to acquire Brahmavarchasa." 1 अश्व, अश्मन् , 3 गण, 4 ऊर्णा, 5 उमा, गङ्गा (भा भङ्गा), 7 वर्षा (वर्ष), 8 घसु.।। पुत्त्राच्छ च ॥ ४०॥ पदानि ॥ पुत्त्रातू, छ, च ॥ वृत्तिः ॥ पुत्रशब्दाच्छ प्रत्ययो भवति चकाराद्यञ्च तस्य निमित्त संयोगोत्पातावित्येतस्मिन्विषये ॥ 40. After the word putra, the affix chha (ईय) also comes, as well as yat (य), in the above sense of 'a relation or a portent for the purpose of that.' The word ge being a dissyllabic word would always have taken at by the last aphorism. This ordains छ also. Thus पुत्रस्य निमित्तं संयोग उत्पाता वा= पु- श्रीयम् or पुत्र्यम् ॥ सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणौ ॥४१॥ पदानि ॥ सर्वभूमि-पृथिवीभ्याम, अण्-अो । वृत्तिः ॥ सर्वभूमिपृथिवीशब्दाभ्यां यथासंख्यमणमौ प्रत्ययो भवतः, तस्य निमित्तं संयोगोत्पातावित्येतस्मि- विषये। टकोपवाौ ॥ 41. The affixes an (+-अ) and afi (+-अ) are respectively added to the words sarvabhūmi and prithivî, in the above mentioned sense of "a connection or a portent for its purpose". This debars ठक्. Thus सर्वभूमेनिमित्तंसंयाग उत्पातो वा सार्वभौमः, so also पार्थिवः॥ In सार्वभौमः there is Vriddhi of both imembers of the compound by VII. 3. 20. तस्यश्वरः ॥४२॥ पदानि ॥ तस्य, ईश्वरः॥ वृत्तिः ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थाभ्यां सर्वभूमिपृथिवीशब्दम्यामणौ प्रत्ययो भवत ईश्वर इत्येतस्मिन्विषये। 42. To the same bases sarvabhumi and prithivi, are added the same affixes an and ai respectively, in the sense of "lord thereof". Thus सर्वभूमेरीश्वरः = सार्वभौमः 'the lord of the whole earth', पार्थिवः 'the lord of the earth'.

·BK. V. CH, I. $46] छन् । 868 FF The word ara, showing the genitive construction of the base, has been repeated in this shtra, though its anuvritti was running into it from V. I. 384 in order to show that the senses given in V. I. 38 do not extend further. Had 77 not been repeated here, the word funt: would have been an attribute, like the words संयोग and उत्पात, of the word निमित्तः।। तत्र विदित इति च ॥ ४३ ॥ पदानि ॥ तत्र-विदितः इति च (अण्-अऔ)॥ वृत्तिः ॥ तवति सप्तमीसमर्थाभ्यां सर्वभूमिपृथिवीशब्दाभ्यां यथासंख्यमणमौ प्रव्ययौ भवतः, विरित इत्येव- सिन्नर्थे। 43. *To the same bases sarvabhūmi and prithivi, being in the 7th case in construction, are added the same affixes an and añ respectively, when the sense is that of “known therein". The word विदितः means known published &c. सर्वभूमौ विदितः सार्वभौमः known in the whole world. So also पार्थिवः ॥ लोकसर्वलोकाम् ॥ ४४॥ पदानि ॥ लोक-सर्वलोकात, ठम् ॥ वृत्तिः ॥ लोकसवलोकशम्शभ्यां वत्रेति सप्तमीसमर्थाभ्यां विदित इत्येतस्मिन्विषये ठम् प्रत्ययो भवति । 44 The affix thai (+/-इक) comes in the sense of 4known therein', after the words loka and sarvaloka, in the 7th case in construction. . Thus लोके विदितः = लौकिका, सार्वलौकिक: U The irregular Vriddhi of both members takes place by VII. 3. 20. तस्य वापः॥ ४५ ॥ पदानि ॥ तस्य-वापः । वृत्तिः ॥ तस्येति सप्तमीसमर्थावाप इत्यतस्मिनये यथाविहित प्रत्ययो भवति । 45. The above mentioned affixes (V. 1. 18 &c) come after a word in the sixth case in construction, in the sense of 'sown with so much'. The word वापः means 'sown therein' i. e. a field. Thus प्रस्थस्य वापः क्षेत्र- प्रास्थिकम् 'sown with a Prastha', द्रौणिकम्, खारीकम्, i. e. a field sown with a quantity of grain measuring a Prastha or a Drona or a Khârî. पात्त्रात्छन् ॥ ४६॥ पदानि ॥ पात्रात्-छन् । वृत्तिः ॥ पास्त्रशब्दात् ष्ठन् प्रत्ययो भवति तस्य वाप इत्येतस्मिन्विषये। उनोपवादः । 46, The affix shthan (--इक) comes in the sense of 'sown with so much', after the word pâtra, This debars ठ. Ther of ष्ठन् is for accent (VI. I. 197), ther is for डीए (IV. I. 4I). The word पात्र denotes a measure of capacity. Thus मावस्यवाप: =पौत्रिक क्षेत्रम्, fem पात्रिकी क्षेत्रभक्तिः ॥

·869 यत् ।। BK. V.CH. I.549] तदस्मिन्वृद्ध्यायलाभशुल्कोपदा दीयते ॥४७॥ पदानि ॥ तद्, अस्मिन्, वृद्धि- आय-लाभ-शुल्क-उपदा, दीयते ॥ वृत्तिः ॥ तदिति प्रथमासमर्थादस्मिन्निति सप्तम्यर्थं यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तपथमासमर्थे वृयादि चेत्तद्दीयते । वार्तिकम् ॥ चतुर्थ्यर्थउपसख्यानम् ।। 47. The above mentioned affixes have also the sense of "an interest, or a rent, or a profit, or a tax, or a bribe given thereby or in that". The affix is added to a word in the first case (ar) in construction. The sense of the affix is that of a locative (अस्मिन्). The word दीयते is given' in the singular number joins with each one of the word वृद्धि, आय &c. The .sum paid by a debtor to his creditor over and above the principal, is called area or interest. The share of profit taken by landlord in villages &c. is called spray or rent. The increase over the capital by sale of cloth &c. is called लाभ or profit. The share of the king for protection &c. is called शुल्क or tax. The present or bribe is called उपदा ॥ Thus पंचास्मिन् वृद्धि र्वा आयो वा लाभो वा शुल्को वा उपरा वा हीयते - पंचक: that transaction &c. in which five per cent is given as interest, rent, profit, tax or bribe'. Similarly सप्तकः, शत्यः, शतिका, साहस्रः &c. Vart:-So also in the sense of a Dative. As पंचास्मै वृद्धिर्वा आयो वा लाभों वा उपदा वा दीयते पंचको देवदत्तः "Devadatta to whom five per cent is given as Interest &c". This Vartika may be redundant, if we take the locative as sometimes having the force of dative also. As in the sentence सममब्राह्मण दानं ।। पूरणााट्ठन् ॥ ४८ ॥ पदनि ॥ पूरण, अर्द्धात, ठन् ॥ वृत्तिः ॥ पूरणवाचिनः शब्दाशब्दाच टन् प्रत्यया भवति तदस्मिन्वृद्ध्यायलाभशुल्कोपदादीयतइत्येतस्मिा- नर्थे । यथायथं ठकुटिइनोरपवादः । 48. The affix than (-इक) comes in the same sense of "an interest, a rent, à profit, a tax or a bribe given thereby or therein”, after a word denoting an ordinal, and after the word ardha. This debars ठक् and टिठन् ।। Thus मितीयो वृद्ध्यादिरस्मिन् दीयते-द्वितीयिका, तृती यिका, पंचामका, सप्तमिकः, अर्दिकः ।। The word अर्द्ध is technically the name of रूपकाएं। भागाद्यञ्च ॥ ४९॥ पदानि ॥ भागात्, यत्, च ॥ वृत्तिः ॥ भागशब्दाद्यत् प्रत्ययो भवति । चकाराटुंश्च । तदस्मिन्वृद्ध्यायलाभशुल्कोपा दीयतइत्येतस्मिन्नर्थे । 49. The affix yat (*) comes after the word bhaga in the sense of "an interest, a rent, a profit, a tax or a bribe given thereby or therein".

·BK. V. Ch. I: SET.] ठन् । 870 , By the word y in the sû tra są also comes. This debars ठ॥ Thus भागो वृयादिरस्मिन् दीयते-भाग्यं or भागिकं शतम् ; भाग्या or भागिका विंशतिः ॥ The word भाग also denotes रूपकार्ध । तद्धति वहत्यावहति भाराद्वंशादिभ्यः ॥५०॥ पदानि ॥ तत्, हरति, वहति, आवहाति, भारात्, वशादिभ्यः॥ वृत्तिः ॥ तदिति द्वितीयासमर्थाद्धरत्यादिष्वर्येषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति । 50. The above mentioned affixes, after the word भार preceded by the word वंश &c, have the sense of who carries away, or conveys or brings that'. The case in construction here is accusative (तत्). Thus वंशभारं हरति, वहति भावहति वा-वांशभारिका, कौटजभारिका, बास्बजभारिकः ॥ Why do we say "after भार"? Observe वंशं हरति, no affixing. Why do we say "preceded by वंश &c". Observe वीहिभारं हरति, no affixing. According to another explanation, the phrase भाराद् वंशादिभ्यः is explained as भारभूतेभ्यो वंशादिभ्यः. Then the satra will mean “the above named affixes come after बंश &c. when they denote a load". Thus भारभूतान् वंशान् हरति- वांशिका, कौटजिका, बाल्बजिकः ॥ Why do we say "when denoting a load भार"? Observe वंशं हरति ॥ Why do we say after वंश &c.? Observe भारभूतान् वीहीन् वहति ॥ Both these explanations are valid and traditional. The word that means to carry to another place or to steal; teta means to carry on ones back or head, Tera means to produce or bring. 1 वंश, 2 कुटज, 3 बल्वज, 4 मूल, 5 स्थुणा, (स्थुण), 6 अक्ष, 7 अश्मन्, 8 भश्व, 9 लक्षण*, 10 उक्षु, 11 खदा।। वस्नद्रव्याभ्यां ठन्कनी ॥५१॥ पदानि ॥ वन-द्रव्याभ्याम्, ठन्, कनौ ॥ वृत्तिः ॥ वन्नद्रव्यशब्दाभ्यां द्वितीयासमाभ्यां यथासंख्य ठन् कत् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतो हरत्यारियर्थेषु । 51. The affixes than इक) and kan ( क) come respectively after the words vasna anıl dravya, in the second case in construction, in the same sense of who carries &c.. Thus वस्नं हरति वहति वा = वस्निका, द्रव्यक। संभवत्यवहरति पचति ॥५२॥ पदानि ॥ सम्भवति, अवहरति, पचति ॥ वृत्तिः ॥ तदिति द्वितीया समर्थविभत्तिानुवर्त्तते । तदिति द्वितीयासमर्थासंभवत्यादिष्वर्थेषु यथाविहितं. प्रत्ययो भवति । तत्राधेयस्य प्रमाणानतिरकः संभवः । उपसंहरणमवहारः । विक्लेरने पाकः । वार्तिकम् ॥ तत्पचतीति द्रोणारच ॥ 52. The above-mentioned affixes have also the H minimun ·TI [ BK. V. CH. I. $54. sense of “what is capable of holding that; or takes away that, or cooks that." ." The word ay is understood here, showing that the word in construction to which the affix is to be added should be in the accusative. The word 44 means the capacity to hold the exact quantity; ratt means. 'taking away, or containing.' Thus प्रस्थं संभवति-प्रास्थिकः 'a vessel capable of holding a-Prastha measure. So प्रस्थमवहरति or पचति -प्रास्थिकः 'a vessel or a person that takes away, holds or cooks a Prastha measure.' Similarly काडविकः and खारीकः ।। The word संभव does not govern the word पचति, thus प्रस्थं पचति ब्राह्मणी-प्रास्थिकी 'Brahmani who cooks a Prastha.' Vårt ;-The affix st also comes after the word in the sense of 'who cooks that.' e. g. द्रोण पचति ब्राह्मणी = द्रौणी or द्रौणिकी ॥ आढकाचितपात्तात्खोन्यतरस्याम् ॥ ५३॥ पदानि ॥ आढक, आचित, पात्रात, खः, अन्यतरस्याम् ॥ वृत्तिः॥ भादकाचितपात्रशब्द-यो वितीयासमर्थेभ्यो ऽन्यतरस्यां संभवादिष्वर्थेषु खः प्रत्ययो भवति । 53. The affix kha (ईन) may optionally be added in the above sense of being capable of holding &c,' after the words adhaka, achita, and patra. This a debars ठन्नु which comes in the alternative, Thus आडकं संभवति, भवहरति, पचति वा-आढकीना or आदकिकी, आचितीना or आचितिकी, पात्रीणा or पात्रिकी ॥ द्विगोष्ठश्च ॥ ५४॥ पदानि ॥ द्विगोः, ष्ठन्, च ॥ वृत्तिः ।। आढकाचितपात्रादित्येव । भादकाचितपात्रान्ताद् द्विगोः संभवत्यादिष्वर्थेषु ष्ठन् प्रत्ययो भवति, चकाराख, अन्यतरस्याम्।। 54. The affix shthan (. इक) as well as the affix ख ( ईन) may optionally come, after the same words adhaka, achita, and patra, being final of a Dvigu eompound, the sense being that of what can hold, &c.' The is read into the satra by the word of the aphorism These two affixes a and ष्ठन् being especially ordained, are not to be elided by V. I. 28. But when in the alternative, we add the general affix 55, then it is elided by V. I. 28. The ofन् is for accent (VI. I. I9). and the v for डीए ॥ Thus we have 3 forms:-व्याढकिकी, ध्याढकीना, or योढकी; याचितिकी, याचितीना, न्याचिता. In this case of याचिता the feminine is not formed by डीप् (IV. I. 21) because of the specific prohibition contained in IV. I. 22. So also द्विपात्रिकी, द्विपात्रीणा and द्विपात्री। कुलिजाल्लुक्खी च ॥ ५५॥ पदानि ॥ कुलिजात्, लुक्, खौ, च । वृत्तिः ॥ द्विगोरित्येव कुलिजशान्ताद् दिगोः संभवत्यादिश्वर्येषु लुकखौ भवतः । चकारावंश्च भन्यतरस्या- अरुणानुवृत्त्या लुगपि विकल्प्यते ॥ - - ·. BK V. CH. I. S. 57 ] ख। 872 । - 55. After the word kulija, being the final of a Dvigu, there is optionally the elision of the above affixes, or the adding of the affix ख (इन), in the sense of 'what can hold that &c' By'च the affix 'न् is also added. The elision being optional, the affix 'ठ V. I. 18 may optionally be elided by V. I. 28. Thus we get four forms : विकुलिजिकी (धन् ), टिकुलिजीना (ख), विकुलिजा (उन्न लुक ), बैकुलिजिकी (उ)॥ In the last example, there is not vriddhi of the second term, though it was so required by VII. 3. 17. The anomaly is explained by holding that the word कुलिज should be included in the exception along with संज्ञा and वाण of VII. 3. I7. सोस्यांशवनभृतयः॥५६॥ पदानि ॥ सो, अस्य, अंश, वस्न, भृतयः॥ वृत्तिः ॥ स इति प्रयमासमादस्योति षष्ठपर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तत् प्रथमासमनशवनभृतयञ्चत्ता भवन्ति ॥ 56. The affixes taught in V. 1. 18 &c have also the sense of this is his portion, price or pay.' The : shows that the case in construction is nominative. The word अंश means 'share,' वस्न means 'price,' कृति means 'wages.' Thus पंच अंशो वस्नी वा भृतिवास्थ - पंचकः 'whose portion, price or pay is five.' So सप्तकः, साहस्रः ॥ तदस्य परिमाणम् ॥ ५७॥ पदानि ॥ तद, अस्य, परिमाणम् ॥ वृत्तिः ॥ तदिति प्रथमासमावस्येति षष्ठभर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत् प्रयमासमर्थ परिमाणं चेत्तद्भवति। The affixes V. 1. 18 &c have the sense of « this is its measure." The word a shows that the word in construction should be in the nominative case. Thus प्रस्थः परिमाणमस्य-प्रास्थिको राशिः a heap whose mass is a Prastha.' So also खारीकः, शत्यः, शतिका, साहस्रः, द्रोणिका, कौडविकः, वार्षतिक, वार्षसह- सिकः॥ So also षष्टिजीवित परिमाणमस्य- पाठिकः, द्विसाप्ततिक॥ Why the words acht have been repeated in this satra, when their anuvšitti could have been drawn from the last aphorism, the word ÊTS FT and तदस्य being the same? The repetition shou's that the affixes are again ordained, so that the elision taught in V. I. 28 does not apply. Thus द्वेषष्ठी जीवित परिमाण- मस्य-द्विषााष्ठकः, द्विसाप्ततिका, Here the affix is not elided by V. 1. 28. संख्यायाः संज्ञासंघसूत्राध्ययनेषु ॥ ५८॥ पदानि ॥ संख्यायाः, संझा-संघ-सूत्र- अध्ययनेषु ॥ वृत्तिः ॥ तदस्य परिमाणमिति वर्त्तते । संख्यावाचिनः प्रातिपरिकारपरिमाणोपाधिकारमयमासमर्थावस्येति षध्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । संज्ञासंघसूत्राध्ययनेष्विति प्रत्ययार्थविशेषणम् ।। वार्तिकम् ।। स्तोमे डविधिः पञ्चदशायर्थः ।। वा० ॥ शन्शतोर्डिनिश्छन्दसि ।। वा० ॥ विशतश्योति वक्तव्यम् ॥ 57. - ॥

·873 [BK. V. CH. I. $ 59 . 58. The affixes V. 1. 18 &c come after a word denoting a numeral, in the sense of this is its measure," when the word so formed means a Name, a Multitude, a Book, or a fixed way and mode of study. The phrase a TECHTO is understood here. The word in construction to which the affix is to be added should be in the nominative case. When it is a Name, the affix does not change the sense of the radical. Thus era: पंच: "the Five' as पंचका शकुनयः, त्रिका: 'the Three' = शालङ्कायनाः ॥ The sense of the primitive is changed when it means a 'a multitude or flock'; as पंचक संघः, अष्टक' ।। So also when it means a सूत्र 'a Book', as, अष्टावक्ष्यायाः परिमाण मस्य सूत्रस्य अष्टकं पाणिनीयम् 'The Ashtaka of Panini viz, a Book comprising Eight Adhyayas'. So also दशकं वैयाघ्रपदीयम्, त्रिकं काशकृत्स्नम् ॥ Is not a collection of Adhyâyas the same as ear: ? No, the word' is confined to a collection of living beings only. The word staat means 'study'. Its numerical measure (WT TANUT) means the particular number of times, or ways in which it should be read. Thus fra: what is studied five-times or in five modes' Asura: so also अष्टक' or नवका ॥ Vårt :-The affix comes after the words &c, when the word means a Stoma. As, पंचदश मन्त्राः परिमाणमस्य= पंचदशः स्तोमः, सप्तदशः स्तोमः &c. The indicatory s causes the elision of final (f) by VI. 4. 143, in the cases of words like Tehreret &c. In the case of Et: the is elided by VI. 4. 141. Vårt :-The affix fere comes in the Chhandas after words ending in शत् and शन् , as, पंचदशिनोर्द्धमासाः, त्रिशिनो मासाः ॥ Vart : --So also after the word विंशति, as विशिनोऽङ्गिरसः ।। पङ्क्तिविंशति त्रिंशश्चत्वारिंशत्पञ्चाशत्षष्टिसप्तत्यशीतिनवतिशतम् ॥ ५९ ॥ पदानि ॥ पङ्क्ति, विंशति, त्रिंशत्,चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्, षष्ठि, सप्तति, अशीति, नवति शतम् ॥ वृत्तिः ॥ तदस्य परिमाणमिति वर्तते । पत्यादयः शब्दा निपात्यन्ते । यदिह लक्षणेनानुपपन्न सत्सर्व निपात- नात्सिद्धम् । 59. The following words are anomalous : pańkti 'à verse', vinsati 'twenty', trinsat trinsat 'thirty', chatvârinsat forty', panchâśat 'fifty', shashțhi sixty', saptati 'seventy', , aſíti 'eighty', navati' ninty', and sata 'a hundred'. The words तदस्य परिणम् are understood here also : पंक्ति is formed by adding far to 19, the final being elided, meaning "a verse the measure of which is five', i. e. a half-quarter consisting of 5 syllables. The word rána is formed by adding xay to the word fat which replaces the two word dit- 1 ·BK. V. CH. I. $.62]] 874 .. - शतः asौ दशती परिमाणमस्य संघस्य-विंशतिः ॥ So the affix शत् comes after प्रिन् representing प्रयोदशतः ; so for चतुर्णा दशतां we have चत्वारिन् and then add पात्, similarly with पंचाशत् ॥ Similarly with the rest. Note ---All the rest appears to be the conjectural etymology of Patanjali and Kåsika-, Kara,and hence it is omitted. . The word fifi also means 'a line'. a line'. As ब्राह्मणपतिः, पिपीलिका पत्तिः ॥ Here the sense has no relation to its etymology. पञ्चदशती वर्ग वा ॥ ६॥ पदानि ॥ पञ्चत्-दशती-वर्ग-चा ॥ वृत्तिः ॥ पञ्चत् दशत् इत्येतौ निपात्येते तदस्य परिमाणमित्यस्मिन्विषये वर्गेभिधेये। 60. The words paychat and dasat in combination with varga, may be anomalously so formed, in the sense of ' this is its measure'. This ordains fa instead of 7 V. 1. 22, which also comes in the alternative. As पंचवर्गः, दशवर्ग: or पंचकोवर्गः, दशकोवर्ग । सप्तनोञ् छन्दास ॥ ६१॥ पदानि ॥ सप्तनः, अञ्, छन्दसि ॥ वृत्तिः ॥ वर्गइत्येव । तदस्य परिमाणमिति च । सप्तनशब्दाच्छन्दास विषयेऽम् प्रत्ययो भवति घगैभिधेये। 61. The affix añ (+1_37) comes after the word saptan, in the Chhandas, when the meaning is that of a Varga. As सप्त साप्तान्यसृजन ॥ The phrase सदस्य परिमाणं is understood here. त्रिशञ्चत्वारिंशतोळह्मणे संज्ञायां डण् ॥ २॥ पदानि ॥ त्रिंशत्-चत्वारिंशतोः, ब्राह्मणे, संज्ञायाम, डण ॥ वृत्तिः ॥ तस्य परिमार्णामत्यव । वर्गइति निवृत्तम् । प्रिंशश्चत्वारिंशच्छब्दाभ्यां संज्ञायां विषये अण् मत्ययों भवति, तदस्य परिमाणमित्येतस्मिन्विषये ब्राह्मणेभिधेये ॥ 62. The affix dan (+-अ) comes after the words triňsat and chatvârinsat, in the sense of this is its measure', when it is the Nimë denoting a Brâhmaņa-book. The word at does not govern this sutra. The indicatory causes the elision of the last vowel with the consonant that follows it (VI. 4. 143). The force of the locative case in Ergū is that of fu and not fata, i. e. when the word means a Brâhmaņa itself. Had the force been that of fiqh, it would have meant, 'in the Brâhmaņa literature'. As farenaturat: CFATOTĀSTI ब्राह्मणानां शानि ब्राह्मणानि 'The Brahmana. containing thirty Adhyayas'. So चास्वारिंशानि ब्राह्मणानि ।। These being the names of certain Brāhmaṇas. तहति ॥ ६३॥ पदानि ॥ तद्-अर्हति ॥ वृत्तिः ॥ तदिति द्वितीयासमादहति इत्यस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति ॥ 4 ·875 यन् ।। [ BK. V. CH. I. 861 ३ । . . 63. The affixes V. 1. 18. &c, have also the sense of who deserves that', The case in construction here is accusative. Thus श्वेतच्छत्रमहीत= श्वेत- छत्रिका “who deserves the White Umbrella". So also वास्त्रयुग्मिकः, शत्यः शतिका साहनः॥ छेदादिभ्यो नित्यम् ।। ६४॥ पदानि ॥ छेदादिभ्यः,नित्यम् ॥ वृत्तिः ॥ नित्यग्रहणं प्रत्ययार्थविशेषणम् । छेवादिभ्यो वितीयासमर्थेभ्यो नित्यमहतीत्यस्मिन्नर्थ. यथाविहितं प्रत्ययो भवति । 64. After the words &c in the second case in construction, the above-mentioned affixes have the sense of "who deserves that under all circumstances". Thus छेद निव्यमहति-छैदिकः, so also भैदिकः । 1 छेद, 2 भेद, 3 द्रोह, 4 दोह, नत ( वर्त), 6 कर्ष, 7 तीय*, 8 संप्रयोग, 9 विप्रयोग, 10 प्रयोग*, 11 विप्रकर्ष, 12 प्रेषण, 13 संप्रभ, 14 विप्रभ*, 15 विकर्ष*, 16 प्रकर्ष*, 17 विराग विरङ्गं च (from विराग is formed वैरङ्गिक),॥ शीर्षच्छेदाद्यच्च ॥६५॥ पदानि ॥ शीर्ष-छेदातू,यत्, च ।। वृत्तिः ॥ शीर्षच्छेदशब्दाद् द्वितीयासमर्थानित्यमहतीत्यस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति चकारायथाविहितश्च ।। 65. The affix yat (*) as well as the above affixes come after the word Sîrshachchheda in the accusative, in the sense of who deserves that under all circumstances'. Thus शिरश्छेदं नित्यमर्हति = शीर्षच्छेद्यः, or शेषच्छोक्किा ॥ The word शिरस् is changed irregularly into eftaf before the affix. दण्डादिभ्यो यः॥६६॥ पदानि ॥ दण्डादिभ्यः, यः॥ वृत्तिः । नित्यमिति निवृत्तम्।। दण्डादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो ऽहतीत्यस्मिन्नर्ये यः प्रत्ययो भवति । ठकोपवादः । 66. After the words danda &c in the accusative, the affix ya comes in the sense of 'who deserves that'. The word निल्य does not govern this shtra. This य debars टक V. I. 19. Thus दण्डमर्हति - दण्डपः - deserving to be killed'. मुसल्यः &c. 1 दण्ड, 2 मुसल, 3 मधुपर्क, 4 कशा, भर्घ, 6 मेघ, 7 मेधा, 8 सुवर्ण*, 9 उदक, 10 वध, 11 युग, 12 गुहा, 13 भाग, 14 इभ, 15 भङ्ग* ॥ Note.---The Sidhanta-Kaumudi gives the sůtra as pustferit ; another version gives the sůtra as aurretzt only drawing the affix aa from the last sútra. छन्दसि च ॥ ६७ ॥ पदानि । छन्दसि,च (यत्)॥ वृत्तिः । प्रातिपदिकमात्राच्छन्दास विषय तईतीत्यास्मन्नर्ये यत् प्रत्ययो भवति । ठमादीनामपवादः । 67. The affix yat. (य) comes in the sense of 'deserving that', in the Chhandas, after every prâtipadika. , ·BK. V. CH. I. S.71 ] . घन् । 1876 2 R --- उक्॥ This debars ठम् &c. Thus उदक्पा वृत्तयः, यूप्यः पलाशः, गैत्यों देशः ॥ See VI. I. 213. पात्राद्धंश्च ॥ ६८॥ पदानि ॥ पात्रात्, घन, च ॥ वृत्तिः । पारशम्शद् घन् प्रत्ययो भवति चकाराद्यच्च, तहतीत्यास्मन्नर्थे । ठमोरपवादः । 68. The affix ghan ( - इय) together with yat (य) comes in the sense of “ deserving that", after the word patra. This debars 7 and 5!! The word er denotes measure also. Thus पात्रमहति -पाध्यः or पात्रियः ॥ कडङ्करदक्षिणाच्छ च ॥ ६९ ॥ पदानि ॥ कडङ्कर-दाक्षिणात्, छ, च ॥ वृत्तिः । कडङ्करदाक्षिणाशब्दाभ्यां छः प्रत्ययो भवति, चकारायच्च तदर्हतीत्यस्मिन्विषये । कोपवादः । 69. The affix chha (ईय) as well as yat (य) comes in the sense of deserving that', after the words kadankara and dakshiņâ. This debars Thus कडङ्करमर्हति = कडङ्करीयः or कडवयः 'one deserving straw' such as a cow. So also दक्षिणीयः or दक्षिण्यो ब्राह्मणः 'a Brahmanadeserving alms.' स्थालीबिलात् ॥ ७० ॥ पदानि । स्थालीबिलात-(छ-यता) वृत्तिः । छयतायनुवर्तते । स्यालीबिलशब्दाच्छयती प्रत्ययो भवतः तदहतीत्यास्मिन्नर्थे । ठकोपयारी । 70. The affixes chha (ईय) and yat (य) come in the sense of deserving that,' after the word sthalibila. This debars ठक ॥ Thus स्यालीवितीयास्तण्डुलाः or स्थालीबिल्याः 'rice deserving the pot' i. e. cookable rice. यज्ञविग्भ्यां घखौ ॥ ७१॥ पदानि । यश-ऋत्विग्भ्याम्-घ-खौ ॥ वृत्तिः । यज्ञशब्दाइविक्शब्दाच्च यथासंख्यं घखनौ प्रत्ययो भवतः तदर्हतीत्यस्मिन्विषये । ठकोपवादो। वार्तिकम् ।। यज्ञविग्भ्यां तल्कर्माहतीत्युपसंख्यानम् ॥ 71. The affixes gha (इय) and खम् (+-ईन) come respectively after the words yajña andritvija, in the sense of deserving that.' This debars ठक् ॥ Thus यज्ञियो ब्राह्मण: 'a Brahmana worthy of honor at a sacrifice.' भाबिजीनो ब्राह्मणः ॥ Vart:-After the words yajna and ritvija, these affixes have also the sense of “deserving the performance thereof". Thus यज्ञकर्माईति = यज्ञियो देशः 'a place fit for the performance of sacrifice.' ऋत्विक् कर्माहेति भावजीन ब्राह्मणकुलम् ॥ Here ends the governing power of इक् V. I. I9: hence forward is the government of ठञ् V. I. 18. -- .

·817 . कन् ॥ [ BK. V.CH. I. S.75 पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्त्तयति ॥ ७२ ॥ पदानि ॥ पारायण-तुरायण-चान्द्रा- यणम्, वर्तयति (ठ) वृत्तिः । समर्थविभक्तिरनुवर्तते । अर्हतीति निवृत्तम् । पारायणादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो वञ्जयतीत्यास्मिन्नर्थे उम् प्रत्ययो भवति। 72. The affix than (+/---इक V. 1. 18) comes in the sense of who performs this', after the words parayana, turdyana and chandrayana, being in the 2nd case in construction. The force of अर्हति ceases. Thus पारायणिक छात्र 'a pupil, who reads under a teacher' : तौरायणिको यजमानः, चान्द्रायणिकस्तपस्वी ॥ The word पारायण means a teacher' (परस्य करोति)। संशयमापन्नः ॥७३॥ पदानि ॥ संशयम-आपन्न (ठ) ॥ वृत्तिः। संशयशबहाद् द्वितीयासमर्थादापन इत्येतस्मिन्नर्थे ठम् प्रत्ययो भवति । 73. The affix than (+/-इक) comes after the word sansaya in the accusative construction, the sense being "fallen into this, or thrown into it". Thus संशयमापन्न: प्राप्तः - सांशयिका स्थाशः "a doubtful pillar", ie. ina precarious state. योजनं गच्छति ॥ ७४॥ पदानि ॥ योजनम-गच्छति (ठ)॥ वृत्तिः ॥ योजनशब्दादू द्वितीयासमाद् गच्छतीत्यस्मिन्नर्थे ठम् प्रत्ययो भवति ।। यात्तिकम् ।। क्रोशशतयोजनशतयोरुपसंख्यानम् ॥ वा०॥ ततो ऽभिगमनमर्हतीति चक्रोशशतयोजनशतयोरुपसंख्यानम् ॥ 74. The affix than comes in the sense of 'who goes', after the word yojana in the accusative construction, Thus योजनं गच्छति= योजनिकः ॥ Vart :---So also after the words कोशशत and योजनशत. As शशतिका, योजनशतिकः ।। Vart: The affix after these two words means also "who is worthy to be approached from so far". As कोशशतादभिगमनमईति-कौशशतिको भिक्षुः, योगन- शतिक आचार्यः॥ पथः कन् ॥ ७५॥ पदानि ॥ पथ:- कन् ॥ वृत्तिः ॥ पथिन्शशद् द्वितीयासमर्थाद् गच्छतीत्यस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति ॥ 75. The affix shkan (1-क) comes in the same sense of 'who goes there', after the word patha, being in the 2nd case in construction. of the affix कन, is for डीए (IV. 1.41), and a for accent (VI. I. 197). As पन्थानं गच्छति पथिकः fem. पथिकी ।।

·BK. V. CH. I. S. 78] ठ॥ 878 पन्थो ण नित्यम् ॥ ७६ ॥ पदानि ॥ पन्थो,ण,नित्यम् ॥ वृत्तिः॥ नित्यग्रहणं प्रत्ययार्थविशेषणम् । पथः पन्य इत्ययमादेशो भवति णश्र प्रत्ययो नित्यं गच्छत्तीत्यस्मि- विषये ।। 76. The affix na (+ अ) comes after the word pantha, which becomes the substitute of pathin, the sense of the affix being "who always goes”. The word नित्य qualifies the sense of the affix. Thus पन्यानं नित्यं गच्छ- ति= पान्यः as पान्यो भिक्षां याचते ॥ Why नित्यं ? See पथिकः ॥ उत्तरपथेनाहृतं च ।। ७७॥ पदानि ॥ उत्तरपथेन-आहृतम्-च (ठञ् ) ॥ वृत्तिः॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । उत्तरपयशब्दात्तृतीयासमातहतमित्येतस्मिन्विषये ठम् प्रत्ययो भवति॥ वार्तिकम् ॥ भाहृतप्रकरणे वारिजङ्गलस्थलकान्तारपूर्वपदादुपसंख्यानम् ॥ मा०॥ भजपथशकुपथाभ्यां चोपसंख्यानम् ॥ वा०॥ मधुकमरिचयोरण स्थलात् ।। 77. The affix ठञ् comes, after the word uttarapatha' in the third case in construction, in the sense of who passes by that way' and 'what is conveyed by that way'. The construction of the sutra shows that the base must be in the 3rd case, The word च shows that the word गच्छति 'who passes by that way' should also be read into the aphgrism. Thus उत्तरपयेनाहतं - औतापयिकम् or उत्तरपयेन गच्छति-भौचरपथिकः ॥ Vart :-So also after the ward पथ preceded by the words वारि, जङ्गल, स्थल, कान्तार the affix has the sense of 'conveyed by that way' or 'passing by that way'. As वारिपनाहृतः = वारिपथिकम्, वारिपथेन गच्छति- वारिपथिकः, so also जाङ्गल- पथिक, स्थालपथिक, कान्तारपथिक, masculine or neuter according as the affix means conveyed or passing. Vart:-So also after the words अजपथ and शंकुपथ as, अजपयेनाहतं गच्छति वा=भाजपथिका, शांकुपथिकः॥ Vart :--The affix or comes after the word Fim42 when the thing conveyed or brought means honey' or 'pepper'. As स्थालपर्थ मधुकं, स्थालपथं मरिचम् ॥ कालात् ॥ ७८॥ पदानि ॥ कालातू (ठञ् )॥ वृत्तिः ॥ कालादित्यधिकारः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः कालादित्येवं तवेदितव्यम् ॥ 78. In the following sûtras, the phrase word denoting time”, should be supplied to complete the sense. The word ararą bears rule in the following aphorisms upto V. 1. 96 inclusive. Thus the next sútra ata para means 'accomplished by means thereof'. We must read the word काल into it. As मासेन निवृत्तम् = मासिकम &c. , . " after a ·879 यम् ।। [ BK. V. CHI.S. 82 तेन निर्वतम् ॥ ७९ ॥ पदानि ॥ तेन-निवृत्तम् ॥ वृत्तिः ॥ तेनेति ततीयासमकालवाचिनः प्रातिपक्किानिवृत्तमित्यस्मिन्नर्थे ठम् प्रत्ययो भवति । 79. The affix than (+/- इक) comes after a word denoting time, being in the third case in construction, in the sense of “ to be accomplished by that time". Thus अहा निवृत्तं- माणिकम् “to be accomplished in a day" i.e. a certain portion of reading &c, आर्धमासिकम्, सांवत्सरिकम् ।। तमधीष्टो भृतो भूतो भावी ॥ ८०॥ पदानि ॥ तमधीष्टो, भृतः, भूतः, भावी ॥ वृत्तिः ॥ तभिति द्वितीयासमर्थात्कालवाधिनः प्रातिपदिकाधीष्टो भूतो भूतो या भावीत्यस्मिन्नर्ये यथाविहितं .प्रत्ययो भवति॥ 80. The above-affixes come after a word expressing time, in the accusative case in construction, in the senses of “solicited to instruct for such a period, hired for such a period, which had lasted for such a period, or which will last so long". The word 97: means "honorary office", therefore 'one solicited to teach, but who accepts no pay' III. 3. 161, 4a: means "engaged on wages", a means 'the time pervaded or occupied by its existence', and at the same as last in the future. The word denoting time will be in the second case. by II. 3. 5. Thus मासमधीष्टः = मासिकोऽध्यापकः, so also मासंभृतः = मासिकः कर्मकरः, मासं- भूतः = मासिको व्याधिः, मासंभावी= मासिक उत्सवः ॥ 2. The solicitation (अध्येषण) and hiring (भरण) only take a short time, how can these acts extend over a month? A. It is not these acts, but their results which extend over a month, such as, teaching and serving. मासाद्वयसि यत्खनौ ॥ ८१॥ पदानि ॥ मासाद्, वयास, यत्-खो ॥ वृत्तिः । मासशब्दास्यस्यभिधेये यत्खनौ प्रत्ययो भवतः । उनोऽपया। 81. The affixes yat (य) and khan (+'ईन) come after the word masa, in denoting 'age'. This debars | The word of the previous sutra should be read into this. Thus Aráva:= Aret: or frett: 'a month old'. Why do we.say when denoting 'age'? Observe मासिका ॥ द्विगोर्यप् ॥ ८२॥ पदानि ॥ द्विगोः, यप् ॥ वृत्तिः॥ मासास्यसीति वर्तते । मासान्ताद् दिगोर्यप् प्रत्ययो भवति वयस्यभिधेये। 82. The affix yap (य) comes after the word masa when forming a Dvigu compound ; and meaning "age'. N ज , ·[BK. V.CH. I 87.] ख॥ 880 Thus द्वौ मासौ भूत: द्विमास्यः, बिमास्यः॥ षण्मासाण ण्यश्च ॥ ८३॥ पदानि ॥ षण्मासातू, ण्यत्-च ॥ वृत्तिः ॥ वयसीत्येव । षण्मास शहायस्यभिधये ण्यत् प्रत्ययो भवति, यप् च । 83.. After the word shanmasa, come the affixes nyat ( * यं) as well as यप् and ठ, in the sense of 'age'. Thus षाग्मास्यः, षण्मास्यः, and षाण्मासिकः ॥ अवयसि ठंश्च ॥ ८४॥ पदानि ॥ अवयसि, ठन्, च ॥ वृत्तिः ॥ षण्मासशब्दादवयस्यभिधेये ठन् प्रत्ययो भवति ॥ 84. The affix than (--इक) comes also after the word shanmasa, when 'age' is not meant. The च draws in the affix ण्यत् also. Thus षण्मासिक: or पाण्मास्यो रोगः 'a disease lasting six months'. समायाः खः ॥ ८५॥ पदानि ॥ समायाः, खः । वृत्तिः ॥ अधीष्टादयश्चत्वारोऽर्था अनुवर्तन्ते । समाशब्दाद् द्वितीयासमर्याद अधीष्टादिश्वर्येषु खः प्रत्ययो भवति । ठमोपवादः ॥ 85. The affix kha (ईन) comes in the fourfold senses of solicited, hired, lasted, and will last, after the word samâ. This debars उ॥ Thus समामधीटो, भृतो भूतो भादी वा-समीनः ॥ the sense of the affix is तेन निर्वृत्तं V. I. 79, as समया निर्वृनः समीनः ।। द्विगोर्वा ॥ ८६॥ पदानि ॥ द्विगोः-वा (खः)॥ वृत्तिः ॥ समायाः ख इत्येव । समाशब्दान्ताद् विगोर्निर्वृत्तादिष्वर्थेषु पञ्चसु वा खः प्रत्ययो भवति ।। 86. The affix kha comes optionally in the senses taught in V. 1. 76, 80, after the word Samâ, forming a Dvigu. In the alternative zu will also apply. The Vårtika taught in V. 1. 20 (प्राग्वतेः संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहण मलुकि) applies here also. Thus द्विमासीनः or मा- सिका, त्रिमासीन: or त्रैमासिकः ॥ रालयहस्संवत्सराञ्च ॥ ८७॥ पदानि ॥ रात्रि-अहः-संवत्सरात्, च (खः )॥ वृत्तिः ॥ रात्रि अहः संवत्सर इत्येवमन्ताद् दिगोर्निवृत्तादिष्वर्थेषु वा खः प्रत्ययो भवति । खेन मुन्ने पक्षे ठ- मपि भवति ॥ 87. The affix kha optionally comes in the fivefold senses (V. 1. 79, 82), after the words râtri, ahan, and samvatsara, occasioning a Dvigu. In the alternative gs will also come. Thus द्विराचीणा, द्वरात्रिक पड़ीन: VI. 4. 145 or द्वैयहिका, विसंवत्सरीणः, विसांवत्सरिकः VII. 3. 15. Some say, , .

·881 [ BK. V. CH. I. S.91 A वर्षाल्लुक च ॥ ८८॥ पदानि ॥ वर्षातू' लुक्, च ॥ वृत्तिः ॥ विगोरित्येव । वर्षान्ताद द्विगोनिवृत्तादिष्वर्थेषु वा खः प्रत्ययो भवति । पक्षे ठम् । तयोश्च या लुग्भवति ॥ 88. The above affixes kha and the iy may also be elided after a Dvigu ending in varshâ. The affix u as well as come in the five fold senses V. 1. 79, 80, after the word af forming a Dvigu; and these two affixes may also be elided optionally. Thus we have three forns; द्विवर्षीणो, विवार्षिको or द्विवर्षों व्याधिः 'a disease that lasted two years'. Compare VII. 3. 16; but when the sense is that of भावी, the form will be वर्षिकः ॥ चित्तवति नित्यम् ॥ ८९ ॥ पदानि ॥ चित्तवति-नित्यम् (लुक्)॥ वृत्तिः ॥ चित्तवति प्रत्ययार्थे ऽभिधेये वर्षशब्दान्ताद् दिगोर्निर्वृत्तादिष्वर्येषूत्पन्नस्य प्रत्ययस्य नित्यं लुग्भवति॥ 89. The affixes meaning accomplished &c V. 1. 79, 80, are necessarily elided after the word varshâ forming a Dvigu, when it refers to a being endowed with reason. Here the elision is compulsary and not optional as in the last. Thus विवर्षो दारकः 'a boy two years old'. Why do we say चित्तवति “when meaning endowed with reason"? Observe formátor 29: 11 षष्टिकाः षष्टिरात्रेण पच्यन्ते॥९०॥ पदानि॥षष्टिकाः, षष्टिरात्रेण, पच्यन्ते ॥ वृत्तिः ।। षष्टिकशब्दो निपात्यते. बहुवचनमतन्त्रम् । षष्टिरात्रशब्दात्तृतीयासमर्थात्कन् प्रत्ययो निपात्यते पच्यन्तहत्येतस्मिन्नर्थे, रात्रिशब्दस्य च लोपः ।। 90. The anomalously formed word shashţikâh has the meaning of “what are matured in six nights". The word षष्टिकाः may be said to be formed by adding कन् to षष्टिरात्रि in the 3rd case in construction, then eliding the word , the force of the affix being 'matured'. Thus षष्टिराण पच्यन्ते षष्टिका: 'a kind of barley'. It is a name of barley and therefore does not apply to pulse, beans &c, though they may also ripen in six days. वत्सरान्ताच्छश्छन्दसि ॥ ९१॥ पदानि ॥ वत्सरान्तात्, छः, छन्दसि ॥ वृत्तिः । बत्सरान्तात्मातिपरिकान्निर्वृत्तादिष्वर्थेषु छन्दसि विषये छः प्रत्ययो भवति । ठमोपवादः ।। 91. The affix chha (ईय) comes in the Chhandas, in the fivefold senses taught in V. 1. 79, 80, after a stem ending with vatsara. This debars ठम् ॥ Thus इवत्सरीयः, इरावत्सरीयः ।। संपरिपूर्वात्ख च ॥ ९२॥ पदानि ॥ संपरिपूर्वात् ख च ॥ वृत्तिः ॥ संपरिपूर्वावत्सरान्ताच्यातिपदिकाच्छन्दसि विषये निर्वृत्तादिध्यर्थेषु खःप्रत्ययो भवति, चकाराच्छन । - " ·BK V. CH. I. S.94 ] उम्॥ 882 - 92. The affixes ख (ईन) and छ (ईय) come in the Chhandas in the fivefold senses taught in V. 1. 79, 80, after the word vatsara, when preceded by sam and pari. Thus संवत्सरीण and संवत्सरीयः, परिवत्सरणिः and परिवल्लरीयः ॥ तेन परिजय्यलयकार्यसुकरम् ॥ ९३॥ पदानि ॥ तेन-पारजय्य, लक्ष्य, कार्य, सुकरम-(ठ)॥ वृत्तिः । तेनेति तृतीयासमस्कालवाधिनः प्रातिपदिकाल्परिजय्य लभ्य कार्य सुकर इत्येतेष्वर्थेषु ठम् प्रत्ययो भवति ।। 93. The affix thai (+/-इक or क) comes after a word denoting time, in the 3rd case in construction, in the sense of “ to be subdued, to be gained or attained, to be completed and to be easily completed in that time". Thus मासेन परिजय्यः (शक्यते जेतुं)- मासिको व्याधिः, सांवत्सरिको व्याधिः, मासेन लभ्यः मासिक पटः, मासन कार्य = मासिकं चान्द्रायणं, मासेन सुकरो= मासिका प्रासादः ॥ तदस्य ब्रह्मचयम् ( ठञ् ) ॥ ९४॥ पदानि ॥ तत्-अस्य, ब्रह्मचर्यम् ॥ वृत्तिः ।। तदिति प्रथमा समावस्यति षष्ठ्यर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति, यत्तदस्योत निर्दिष्टं ब्रह्मचर्य घेभवति ॥ तदिति द्वितीयासमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकादस्येति षश्यर्थे ठम् प्रत्ययो भवति ब्रह्मचर्य चेद्गम्यते ।। वार्तिकम् । महानाम्न्यादिभ्यः षष्ठीसमर्थभ्य उपसंख्यानम् ॥ वा०॥ तश्चरतीति च ॥ पा० ॥ भवान्तरदीक्षादिभ्यो डिनिर्वक्तव्यः॥ वा० ॥ अष्टाचत्वारिंशतो ड्बुंश्च डिनिश्च वक्तव्यः ।। वा०॥ चातुर्मास्यानां यलोपश्च वुश्च डिनिश्च वक्तव्यः॥ वा०॥ चतुर्मासाण् पयो यज्ञे। वा॥ संज्ञायामण्वक्तव्यः ।। 94. The affix thañ comes after a word of time in the sense of “ an abstinence that lasts so long" or "who practises abstinence so long”. The word we shows that the word must be in the accusative case : भस्य shows the force of the affix, ब्रह्मचर्यः joins both. Thus मासं ब्रह्मचर्य्यमस्य- मासिको ब्रह्मचारी “who practises abstinence for a month". So also भार्धमासिकः, सांवत्सरिका॥ Another explanation is, the affix than comes after a word in the first case in construction, when the sense is that of an abstinence which lasts for such a period. As मासोऽस्य ब्रह्मचर्यस्थ-मासिकं ब्रह्मचर्यम् " an abstinence lasting for a month". आर्धमासिकं, सांवत्सरिकं ।। In the first case the affix relates to a person, in the second, to the vow itself. Both these explanations are valid, as the structure of the aphorism is open to both constructions. Vart :-So also after the words महानाम्नी &c in the genitiveconstruction. As महानामिकम् , गादानिकम्, भादित्य प्रतिकम् ॥ 5 ·883 ठञ् ॥ BK. V. CH. I. 596] " Vårt: -After those words, the affix means also 'wlio practises that'. As महानामीश्चरति = माहानामिका, आदित्यवतिकः, गौदानिकः ॥ महानाम्नी+ठ = महानामन् + ठम् (VI. 3. 35 Vart)= माहानामिका (VI. 4. 144). महनाम्न्य कचः, तत् सहचरितं व्रतं ॥ Vart :-The affix जिनि comes after the words अवान्तरदीक्षा &c, in the sense of who practices.'. As अनान्तरदीक्षांचरति = अवान्तरदीक्षी, तिलतिन् । Vart :- The affixes चुन् and डिान come after the word अष्टचत्वारिंशत् as भष्टचत्वारिंशवर्षाणि व्रतंचरति-भष्टचत्वारिंशक: or अष्टचत्वारिंशिन् । Vart :-The same affixes come after the words चतुर्मास्य &c, the final य being elidecl. As चतुर्मास्यानि चरति = थातुर्मासक: or चातुमासिन् । Vart :-The affix ण्य comes after चतुर्मास, in the sense of 'produced there'. As चतुर्षु मासेषु भवानि- चातुर्मास्यानि ॥ It refers to a sacrifice, Vert: The affix अण् comes, when it is a Name, as, चतुर्षु मासेषु भवा- घातुर्मासी पौर्णमासी ॥ So also आषाढी, कार्तिकी, फाल्गुनी ॥ तस्य च दक्षिणा यशाख्येभ्यः॥ ९५॥ पदानि ॥ तस्य, च, दक्षिणा, यज्ञाख्येभ्यः (ठञ् ) वृत्तिः । तस्येति षष्ठीसमर्थेभ्यो यज्ञाख्येभ्यो दक्षिणेत्येतस्मिन्नर्ये ठम् प्रत्ययो भवति । 95. The affix than, comes after a word being the name of a sacrifice, in the sense of “the fee thereof”. As भग्निष्टोमस्य दक्षिणा- आग्निष्टोमिकी, वाजपेयिकी, राजसूधिकी॥ The word Tred in the sutra implies that the affix comes even after those sacrifice-denoting words which do not express time (V. 1. 78); had it not been used, the sđtra would have applied only to such sacrifice-denoting words as एकाइः, छादशाह, which are time-denoting words as well. The Vartika in V. I. 20 would apply to हादशाह &c. Some texts do not read व in the sutra. तत्र च दीयते कार्य भववत् ॥९६॥ पदानि ॥ तत्र, च, दीयते, कार्य, भववतू (ठ)॥ वृत्तिः ॥ तनोति सप्तमीसमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकाहीयते कार्यमित्येतयोरर्थयोर्भववत्प्रत्ययो भवति । 96. The affixes having the sense of भव (IV. 3. 53, IV. 3. 11) come after a time-denoting word, in the sense of “what is given in that, and what is done in that". As मासे भवम् = मासिक (IV, 3. II). This word also means मासे धीयते and मासे कार्य ॥ Similarly सांवत्सरिकं," प्रावृषेण्यं (IV. 3. 17), वासन्तिकम् (IV. 3. 20), घासन्तम् (IV. 3. 16), हैमनम् (IV. 3. 22), हेमन्तम् (IV. 3. 16), हैमन्तिकम् (IV. 3. 21), शारदम् (IV. 3. 16). All these words mean also what is given or done in those seasons. The word वत् in भववत् means that all the rules of तत्रभवः (IV. 3.53) apply here. This satra should be divided into two parts, one joining with the previous sutra, as तत्र च दीयते, यज्ञाख्येभ्यः, as माग्निष्टोमिकं भक्तं, राजसूयिकम् , वाजपेयिकम् ।। , .

·BK. V. Ch. I.899.] ठम्॥ 884 , . So far does the word aitas V. 1. 78, bear rule. Hereafter general affixes will be taught. व्युष्टादिभ्यो ऽण् ॥ ९७॥ पदादि ॥ व्युष्टादिभ्यः, अण् ॥ वृत्तिः। तत्रेति सप्तमीसमर्थेभ्यो व्युष्टादिभ्यो दीयते कार्यमित्येतयारण प्रत्ययो भवति । बार्तिकम् ॥ भण्प्रकरणे ऽग्निपदादिभ्य उपसंख्यानम् । 97. The affix an (+-अ) comes after the words व्युष्ट &c in the 7th case in construction, the sense of being given therein or done therein". Thus व्युष्टे दीयते कार्य वा वैयुष्टम् , नैत्यम ।। Vart :-So also after the words अग्निपद &c. As, आग्निपरम्, पैलमूलम् ॥ This Vartika can be dispensed with, as the word opfiae &c can be included in the syete list of words. 1 व्युष्ट, 2 नित्य, 3 निष्क्रमण, 4 प्रवेशन, 5 उपसंक्रमण, 6 तीर्थ, 7 अस्तरण (आस्तरण), 8- माम, 9 संघात, 10 अग्निपत, 11 पीलुमूल (पील, मूल), 12 प्रवास, 13 उपवास, 14 संश्रम, 15 दीर्घ.॥ तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां णयतौ ॥ ९८॥ पदानि ॥ तेन,यथा,कथाच,हस्ताभ्याम्, णयती॥ वृभिः । दीयते कार्यामति वर्तते । तेनेति तृतीयासमर्थाभ्यां यथाकथाचहस्तशब्दाभ्यां यथासंख्य णयतो प्रत्ययो भवतः। 98. The affix ण (+-अ) and यत् come respectively after the words yathâ-kathâ-cha, and hasta, being in the third case in construction, having the sense of what is “ given or is done in this way or with this" The words दीयते and कार्य apply to both; the rule of यथासंख्यः (I. 3. 10 not applying to it. The word यथाकथाच is an Indeclinable, meaning contempt. . Of course this word cannot take any case-affix, it therefore only gives the sense of third case. As यथा कथाच दीयते कार्य वा याथाकथाचम्; हस्तेन दीयते कार्य वात हस्स्यम् ॥ संपादिनि ॥ ९९॥ पदानि ॥ संपादिनि (ठञ)॥ वृत्तिः ॥ तेनेत्येव । तृतीयासमर्थात्संपादिन्यभिधेये उञ् प्रत्ययो भवति । 99. The affix than (+/-~इक) comes after a word in the Instrumental case in construction, in the sense of " fitted for that". The word सपत्तिः means 'suitable, proper, fit'. The word संपादिन् is formed by adding for to 6196, the force of the affix being that of necessity (III. 3. I70). As कर्णविष्टकाभ्यां संपानि मुखं=कार्णवेष्टकिकं मुखं 'a face fit for earrings'. वास्त्रयुगिकम् शरीरम् i, e, वस्त्रयुगेन विशेषतः शोभते ।। -- ·T- 885 [ BK. V. CH, I. S 104 . , कर्मवेषाद्यत् ॥ १०॥ पदानि ॥ कर्म-वेषात्-यत् ॥ वृत्तिः ॥ कर्मवेषशब्दाभ्यां तृतीयालमाभ्यां यत्प्रन्ययो भवति संपादिनीत्येतस्मिन्निषये। ठमोपवायः ॥ 100. The affix yat (य) comes in the sense of “ being fitted with that”, after the words karma and vesha, in the third-case in construction. This debars thain. 'कर्मणा संपन्यते-कर्मण्यं शरारम्, वेषेण संपद्यते वेष्यो नटः ॥ For accent see VI. I. 213. . तस्मै, प्रभवति संतापादिभ्यः ॥ १०१॥ पदानि ॥ तस्मै-प्रभवति, सन्तापादिश्य (ठञ् )॥ वृत्तिः ॥ तस्माइति चतुर्थीसमर्थेभ्यः संतापादिभ्यः प्रभवतीत्याश्मिान्वषये ठम् प्रत्ययो भवति । 101. The affix thai (+/-इक) comes after the word santâpa &c in the dative construction, in the sense of "what is able to effect that". The word ghara means 'able, capable'. The dative here has the force of भलम् (II. 3. 16). As, संतापाय प्रभवति = सातापिका, सान्नाहिकः॥ 1 संताप, 2 संनाह, 3 संमाम, 4 संयोग, 5 संपराथ, 6 संवेशन, 7 संपेष, 8 निष्पेष, 9 सर्ग, 10 निसर्ग, 11 विसर्ग, 12 उपसर्ग, 13 प्रवास, 14 उपवास, 15 संघात, 16 संवेष*, 17 संवास*, 18 संमोहन, 19 सक्तु, 20 मांसौवनाविगृहीतादपि, 21 असर्गः ॥ योगाद्यश्च ॥ १०२॥ पदानि ॥ योगात्, यत्, च ॥ वृत्तिः । योगशवायत्प्रत्ययो भवति, चकाराट् ठन, तस्मै प्रभवतीत्यस्मिन्विषये। 102. The affix yat (य) is also added in this sense of 'able to effect that', after the word yoga. Thus योगाय प्रभषति = योग्यः or बौगिकः ॥ कर्मण उकञ् ॥ १०३॥ पदानि ॥ कर्मणः, उकम् ॥ वृत्तिः । कर्मशहादुकञ् प्रत्ययो भवति तस्य प्रभवतीत्येतस्मिन्नर्थे । ठमो ऽपवादः । 103. The affix ukan (+/ उक) comes after the word Karman, in the same sense of 'able to effect that'. This debars ठ. As कर्मणे प्रभवति= कार्मुकं धनुः॥ This word कार्मुकम् means always a 'bow', and is never employed to designate anything else. समयस्तदस्य प्राप्तम् ॥ १०४॥ पदानि ॥ समयः, तत्, अस्य,प्राप्तम् ( ठञ् )॥ वृत्तिः। समयशात् तदिति प्रथमासमर्धाद् अस्येति षष्ट्यर्थ ठञ् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थ प्राप्त- घेद् भवति॥ 104. The affix thai (+/-इक) comes after the word samaya in the first case in construction, in the sense of that has arrived for it".

·BK. V. CH. I. S I09] ठम्॥ 886 Thus सामायिक कर्म= a work for which the time has come'. ऋतोरण ॥ १०५॥ पदानि ॥ ऋतोः, अण् ॥ वृत्तिः । तस्य प्राप्तमित्यनुवर्तते । ऋतुशात्ताति प्रथमा समयाद, अस्येति षष्ठ्यथे ऽण् प्रत्ययो भवति, तदस्थ प्राप्तमित्येतस्मिन् विषये । वार्तिकम् । तदस्य प्रकरण उपवस्त्रादिभ्य उपसंख्यानम् ।। 105. The affix an (+-अ) comes after the word ritu, meaning “ that has come for it". As ऋतु प्राप्तोऽस्य = आर्तवं पुष्पम् (Guna by VI. 4. 146) “ the flower for which the season has arrived”. Vart :-So also after the words उपवस्त्र &c. As औपवस्त्रम्, पाशित्रम् ॥ छन्दसि घस् ॥ १०६ ॥ पदानि ॥ छन्दसि, घस् ॥ वृत्तिः ॥ ऋतुशब्दाच्छन्दास विषये घस् प्रत्ययो भवति तदस्य प्राप्तमित्यस्मिन्दिषये । अणोपवादः । 106. In the Chhandas, the affix ghas (इय) comes after the word अतु in the same sense of season has come for it'. This debars अण्. As अयंते योनिक्रत्वियः ॥ Here there is no Guņa by VI. 4. 146, because by sutra I. 4. 16, ऋतु before the affix घस् gets the designation of पर, hence the guna rule which applies to भ (I. 4. 18) does not apply. कालाद्यत् ॥ १०७॥ पदानि ॥ कालात, यत् ॥ वृत्तिः॥ कालशब्दाद्यत्मत्ययो भवति तस्य प्राप्तमित्यस्मिान्विषये। 107. The affix yat (य) comes after the word Kala, in the same sense of time has come for it'. As काल्यस्तापः, काल्यं शीतं ॥ See VI. I. 213. प्रकृष्ट टञ् ॥ १०८॥ पदानि ॥ प्रकृष्टे ठञ् ॥ वृत्तिः ॥ कालादित्येव तदस्योत च । प्राप्तामति निवृत्तम् । प्रकर्षेण कालो विशेष्यते प्रकर्षे वर्तमानाकालाप्रथ- मासमर्थावस्यति षष्ठ्यथे ठञ् प्रत्ययो भवति । 108. The affix thai (+/-इक) comes after the word Kala in the first case in construction, in the sense of “ longstanding". As प्रकृष्टो कालोऽस्व-कालिकमृणम् " long-standing debt". कालिकर वैरम् “ longstanding enmity". In this satra airs and FT are understood, but not so the word प्रयोजनम् ॥ १०९ ॥ पदानि ॥ प्रयोजनम् (ठ) ॥ वृत्तिः । तदिति प्रथमासमादस्योत षष्ठयर्थे ठञ प्रत्ययो भवति, यत्तत्पथमासमर्थ प्रयोजन चेत्तद्भवति । 109. The affix thai (+/-इक) comes after a word in the first case in construction in the sense of "that whose occasion or purpose is this ", प्राप्तम् ·887 [ BK. V. CH. I. S II2 . . ८ : As इन्द्रमहः प्रयोजनमस्य =ऐन्द्रमहिकम् , गाङ्गामहिकम् ॥ विशाखाषाढादण्मन्थदण्डयोः ॥ ११० ॥ पदानि ॥ विशाखा-अषाढातू, अण, मन्थ-दण्डयोः॥ वृत्तिः ॥ विशाखाषाढाशाभ्यामण् प्रत्ययो भवति तदस्य प्रयोजनमित्येतस्मिन्निषये यथासंख्य मन्थदण्डयोर- भिधेययोः। वार्तिकम् । चूडादिभ्य उपसंख्यानम् ॥ 110. The affix an (+-5T) comes in the sense of 'that whose purpose is this', after the words visakhai, and ashadhâ, when the derivative of the first is combined with #FPT and that of the second with दण्ड । As वैशाखो मन्थः, आषाढो दण्डः ।। Vart :-So also after the words घड़ा &c. As चडा प्रयोजनमस्य= चौडम्, श्रद्धा प्रयोजनमस्य = श्राद्धम् ।। अनुप्रवचनादिभ्यश्छः ॥ १११ ॥ पदानि ॥ अनुप्रवचनादिश्यः, छः ॥ वृत्तिः ॥ अनुप्रवचनादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यश्छः प्रत्ययो भवति तदस्य प्रयोजनमित्यस्मिन्विषय । ठमोपवादः । वार्तिकम् ॥ विशिपूरिपतिरुहिप्रकृतेरनात्सपूर्वपदादुपसंख्यानम् ॥ वा० ॥ स्वर्गादिभ्यो यवक्तवधः ॥ वा०॥ पुण्याहवाचनादिभ्यो लुग्वक्तव्यः ॥ 111. The affix Chha (CT) comes in the same sense of ' that whose purpose is this', after the words अनुप्रवचन &c. This debars ठम् ॥ Thus अनुप्रवचनं प्रयोजनमस्य = अनुप्रवचनीयम् , उत्थापनीयम् ॥ Vart :-So also after the derivatives formed by the affix अन (यु) from the radicals विश्, 'to enter', पूर, 'to fill', पत् 'to fall', and रुह 'to mount', when preceded by a word, As गृहप्रवेशनीयम् , प्रपापूरणीयम् , अश्वप्रपतनीयम्, प्रासादारोहणीयम् ॥ Vart :-The affix यत् comes after the words स्वर्ग &c. स्वर्ग प्रयोजनमस्य = स्वय॑म् , यशष्यम् , आयुष्यम् , काव्यम्, धन्यम् ॥ Vart: The affix is elided after the words पुण्याहवाचन &c. As, पुण्याह- वाचन प्रयोजनमस्य-पुण्याहवाचनं, स्वस्तिवाचनं, शान्तिवाचनम् ।। 1 अनुप्रवचन, 2 उत्थापन, 3 उपस्थापन, 4 संवेशन, 5 प्रवेशन, 6 अनुप्रवेशन, 7 अनुवासन, 8 अनुवचन, 9 अनुवाचन, I0 अन्वारोहण, 11 प्रारम्भण, 12 आरम्भण, 13 भारोहण, 14 अनुवेशन, 15 भनुवादन, 16 प्ररोहण ।। समापनात्सपूर्वपदात् ॥ ११२ ॥ पदानि ॥ समापनात्, सपूर्वपदात् (छः)॥ वृत्तिः ॥ समापनशब्शात्पूर्वपदाविद्यमानपूर्वपदाच्छः प्रत्ययो भवति तदस्य प्रयोजनमित्येतस्मिन्विषये । उसो- पवादः। 112. The affix Chha comes in the same sense of " that whose purpose is this”, after the word samâpana, when it has a word in composition preceding it. .

·BK. V. CH. I. S II5. ] वत् ।। 888 . , This debars ठम् ॥ Thus छन्द समापनं प्रयोजनमस्य-छन्द: समापनीयम् , व्याकरण समापनीयम् ॥ The specific mention of the word me in the aphorism indicates that the rule will not apply when a word other than a 'pada,' such as the affix ' bahuch,' V. 3. 68. precedes the word Samâpana. ऐकागारिकट चौरे ॥ ११३॥ पदानि ॥ ऐकागारिकद्, चौरे ॥ वृत्तिः ॥ ऐकागारिकड् इति निपात्यते चौरभिधेये । 113. The word ऐकागारिकद् is irregularly formed, in the sense of a thief'. The feminine will be in डीप. Thus एकागारं प्रयोजनमस्य ऐकागारिक: fem. की॥ This word can be regularly formed by us, but it will always be restricted to mean a thief. When any other thing is designated, it will not take this affix. Thus एकागारं प्रयोजनमस्य भिक्षाः, here there will be no affixing. The feminine moreover will be in stil Some say the word is formed by adding the affix it with the irregular Vșiddhi of the first syllable. आकालिकडाद्यन्तवचने ॥ ११४॥ पदानि ॥ आकालिक द्, आद्यन्तवचने ॥ वृत्तिः ॥ आकालिक इति निपात्यते आद्यन्तवचने । समानकालशब्दस्याकालशन आदेशः । आद्यन्तयो- इचैतविशेषणम् । इकट् प्रत्ययश्च निपात्यते । वार्तिकम् । आकाला टश्च । 114. The word âkâlikat is irregularly formed in the sense of “what coincides with the beginning and the end i. e. what lasts only an instant" " The word आकाल is substituted for समानकाल. Thus आक्रालिका स्तनयित्नु: 'a thunder lasting for an instant'. आकालिकी विद्युत् " a lightening lasting a twinkle". i. e. whose death is equal to its time of birth or dying as soon as born. Vart :-The affixes ठन् and टम् also come after आकाल ; as आकालिका विद्युत् ॥ So far is the governing power of the affix ठञ् V. I. 18. तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः ॥ ११५ ॥ पदानि ॥ तेन, तुल्यं-क्रिया-चेत् वतिः॥ वृत्तिः ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात्तुल्यमित्यर्थे वतिः प्रत्ययो भवति यत्तुल्यं क्रिया चेत्सा भवति ॥ 115. The affix vati (96) comes after a word in the third case in construction, in the sense of “ like that", when the meaning is similarity of action '. As ब्राह्मणेन तुल्यं वर्तते-ब्राह्मणवत्, राजवत् ॥ Why do we say "action"? The affix will not be joined when the similarity is in quality'. As पुत्रेणसह स्थूल: "as big as the son", पुत्रेण तुल्यः पिङ्गलः ॥ तत्र तस्येव ॥ ११६॥ पदानि ॥ तत्र,तस्य,इव (वतिः)॥ .

·889 तल्॥ [ BK. V.CH. I. S 120 वृत्तिः ॥ तवेति सप्तमीसमर्थात्तस्योति षष्ठीसमर्थाच इवाथै वतिः प्रत्ययो भवति ॥ 116. The affix vati comes also in the sense of " like what is therein or thereof '. As मथुरायामिव मथुरावत् 'like that in Mathura'. as मथुरादत् जुने प्राकारः, पाटलि- पुत्रवत् साकेते परिखा; देवदत्तस्येव देवदत्तवद् यज्ञमस्य गाव: &c. तदर्हम् ॥ ११७ ॥ पदानि ॥ तद्-अहम् ( वतिः)॥ वृत्तिः । तदिति द्वितीयालमादहमित्येतस्मिन्नर्थे वतिः प्रत्ययो भवति ।। 117. The affix vati comes after a word in the second case in construction, in the sense of "befitting that or suited to that”. As राजानमहति गजवत् पालनम् "the protection as befits a king i.e.as a king should protect". ब्राह्मणवत्, ऋषिवत्, क्षत्रियवत् ।। उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे ॥ ११८ ॥ पदानि ॥ उपसर्गातू-छन्दसि-धात्वर्थे(वति)॥ वृत्तिः ॥ उपसर्गात्साधन धात्वर्थे वर्तमानात्स्वार्थे वतिः प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये ॥ 118. In the Chhandas, the affix vati is added to an Upasarga (Preposition), in the sense of a verbal root. As the word उद्वत: and निवत: in the following Rik (X. I42. 4). यदुतो निवतो यासि बप्सत् पृथगेषि प्रगर्धिनीव सेना ॥ “When thou O Fire ! goest burning high (उत्तः = उत्तान्) and low (निवतः = निगतान्) trees &c. तस्य भावस्त्वतलौ ॥ ११९ ॥ पदानि ॥ तस्य-भावः- त्वतलौ ॥ वृत्तिः ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थाद् भाव इत्येतस्मिन्नर्थे स्वतला प्रत्ययो भवतः ॥ 119. The affixes tva (त्व) and tal (--. (---त or ता) come after a word in the sixth case in construction, in the sense of “the nature thereof'. As अश्वस्य भावः = अश्वत्वम् or भश्चता, गोत्वम् or गोता ॥ आ च त्वात् ॥ १२० ॥ पदानि ॥ आ-च-त्वात् ( त्व-तलौ )॥ वृत्तिः ॥ ब्रह्मणस्त्व इति वक्ष्यति । आ एतस्मात्त्वयंसंशब्दनाद् यानित अर्ध्वमनुक्रमिष्याम, स्तन त्वतलौ प्र. त्ययावधिकृतौ वेदितव्यौ। 120. From this forward as far as the aphorism V. 1. 136, the affixes त्व and तल bear rule. . Thus in V. I. I22, ख and तल् are read, giving the forms पृथुत्वम् and This rule is intended to secure admission for these two affixes nötwithstanding the bars in the shape of subsequent aphorisms directing the employment of other affixes. These affixes signify, in addition to TT (nature), कर्म (action) also, in V. I. I24. The word च in the aphorism is intended to secure their admission notwithstanding the affixes नम् and सञ् (VI. I. 87). Thus स्त्रियाः भावः- स्त्रैणम, स्त्रीसम्, स्त्रीता 'the nature of a female', पुंस्तम्, पुंस्ता, पौत्रम् ॥ पृथुता &c.

·BK. V. CH. I. S. I22] ष्यज्ञ॥ 890 , न नपूर्वात्तत्पुरुषादचतुरसंगतलवणवटबुधकतरसलसेभ्यः ॥ १२१॥ पदानि ॥ ननपूर्वात, तत्पुरुषात्, अचतुर-संगत-लवण-वट-बुध-कत-रस-लसेभ्यः ॥ वृत्तिः ॥ इत उत्तरे ये भावप्रत्ययास्ते नज्पूर्वात्तत्पुरुषान भवति चतुरादीन्वर्जयित्वा ॥ 121. The affixes denoting nature', taught hereafter, do not come after a Tatpurusha compound formed by the negative particle ay, with the exception of the following:- chatural, sangata, lavana, vata, budha, kata, rasa, and lasa. Thus the words अपति, अपटु and अरमणीय will have two forms only i. e. भपतित्वम् or भपतिता, अपटुत्वम् or अपटुता, अरमणीयत्वम् or अरमणीयता ।। While by V. I. 128, other compounds will have या also, as सैनापत्यम् ॥ An exception to this is आविर्य (VII. 2. 25), as used by the author himself. Why do we say नञ् पूर्वात् "a Tatpurusha whose first member is नम्"? Observe वाहस्पत्यम्, प्राजापत्यम् ॥ Why do we say 'after a Tatpurusha?' Observe, when the word अप? is a Bahuvrihi compound meaning नास्य पटवः सन्ति, its derivative will be आपटवम् . So also, भालाघवम् So also the compounds of चतुर &c, with नन्, e. g. आचतुर्यम्, भासंगत्यम्, मालवण्यम्, आवश्यम्, आबुध्यम्, आकत्यम्, भारस्यम्, आलस्यम् ॥ In some texts, there is युध instead of बुध ।। पृथ्वादिश्य इमनिज्वा ॥ १२२॥ पदानि ॥ पृथ्वादिश्यः, इमनिच, वा ॥ वृत्तिः ॥ पृथु इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इमनिच्प्रत्ययो भवति वा, तस्य भाव इत्येतस्मिन्नर्थे । 122. The affix imanich (इमन्) comes optionally in the sense of 'nature thereof', after the words prithu &c. The word at optionally' is employed with the intention of securing admission for the affixes अण् &c. Thus पृथोर्भावः = प्रथिमन् nom. प्रथिमा (पृथु + इमन् -पृथ् + इमन् VI. 4. 155 = प्रय् +इमन् VI. 4. 16r=प्रथिमा), or पार्थवम by V. I. 131. So also म्रदिमा or मादवम् ॥ The 3 of पृथु and मृदु is elided by VI. 4. 155, and र is substituted for # by VI. 4. 161. Of course, thc affixes fa and not come here also as, पृथुत्वम्, मृदुत्वम्, पृथुता, मृदुता ॥ 1 पृथु, 2 मृदु, 3 महत्, 4 पटु, 5 तनु, 6 लघु, 7 बहु, 8 साधु, 9 आशु (आसु!), 10 उरु (ऊर), 11 गुरु, 12 बहुल, 13 खण्ड, 14 दण्ड, 15 चण्ड, 16 अकिंचन, 17 बाल*, 18 होड, 19 पाक, 20 वत्स, 21 मन्द, 22 स्वादु, 23 हस्व, 24 दीर्थ, 25 प्रिय, 26 वृष, 27 ऋजु, 28 क्षिप्र, 2 क्षुद्र, 30 अणु*, 31 वेणु (!). वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ् च ॥ १२३ ॥ पदानि ॥ वर्ण-दृढादिश्यः,व्यञ् च ॥ वृत्तिः॥ वर्णविशेषवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो दृढादिभ्यश्च प्यम् प्रत्ययो भवति, चकारादिमानच्च, तस्य भाव इत्येतस्मिन्विषये ॥ -2001 6 ·891 व्यम्।। [ BK. V. CH I. इ. 124 - , 123. The affix shyali (+/-य) also comes, as well as imanich, after a word denoting colour, and after the words dridha &e, in the sense of 'nature thereof'. Thus शुक्लस्य भावः = शौक्ल्यम् , शुक्लिमन्, शुक्लत्व, शुक्लता, काष्र्ण्यम् , कृष्णिमन् , कृष्ण- स्वम् , कृष्णता; क्षार्धम्, द्रडिमन् ( nom. °मा), दृढत्वम् , हदेता ॥ The [ of व्यञ् shows that the feminine is formed by डीष (III. I. 41). As Siraca: fem. silerat (VI. 4. 148. and 150). 1 दृढ, 2 वृढ*, 3 परिवृड, 4 भृश, 5 कृश, 6 वक्र (चक्र), 7 शुक्र*, 8 चुक्र*, 9 आम्र 10 कृष्ट, (आकृष्ट), 11 लवण, 12 ताम्र, 13 शीत, 14 उष्ण, 15 जड, 16 बधिर; 17 पण्डित 18 मधुर, 19 मूर्ख, 20 मूक, 21 वेर्यातलातमतिमनःशारदानाम् (लाभ is also read The affix shyai is added to compounds ending in yatar &c preceded by vi, as, वियातत्वम्, वियायता, वियातिमा, वौयात्य विलाभत्वं, विलाभता, विलाभिमा, बालाभ्यं, विमतित्वं, विमतिता, विमतिमा, वैमत्यं and वैमतं (V. 1. 131); विमनस्ल, विमनस्ता, विमनिमा, वैमनस्यं and विशारदत्वं, विशारदता, विशारदिमा, वैशारदम) ॥ 22 समो, मतिम नसोः, (The words mati and manas preceded by sam take shyan, as संमतित्वं, समतिता, &c). 23 जवन. 24 अम्ल, 25 बाल, 26 तरुण, 27 मन्द, 28 स्थिर, 29 बहुल, 30 दीर्घ ॥ गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ॥ १२४ ॥ पदानि ॥ गुणवचन-ब्राह्मणादिभ्यः, कर्माण, च (ष्य)॥ वृत्तिः ॥ गुणमुक्तवन्तो गुणवचनाः गुवचनेभ्यो ब्राह्मणादिभ्यश्च तस्येति षष्ठीसमर्थेभ्यः कर्मण्यभिषये ष्यम् प्रत्ययो भवति । चकाराद् भाव च। वार्तिकम् ॥ चातुर्वण्यादीनां स्वार्थउपसंख्यानम् ॥ 124. The same affix shyan has 'after a word expressive of quality, and after Brâhmaņa &c, the sense of the activity or occupation of something or some one. The e in the aphorism is employed with the intention of including भाव or "nature", The word कर्म denotes activity. जडस्य भावः कर्म वा=जाडपम् so also ब्राह्मण्यम्, माणव्यम्।। The words 77 and bear rule upto the end of the chapter. This class of algor &c, is akțitigana i. e. the fact of a word belonging to which is known only from the forms met with in writers of authority. Vart: The affix does not change the sense in चातुर्वर्ण्य &c, as चस्वार एव वर्णाः = चातुर्वर्ण्यम् ॥ चातुराश्रम्यम्, त्रैलोक्यम्, त्रैस्वयम् , षाड्गुण्यम , सैन्यम् , सान्निध्यम् , सामी- प्यम्, भौपम्यम् , सौख्यम् ।। 1 ब्राह्मण, 2 वाडब, 3 माणव, 4 अहतो नुम् च, as आर्हन्त्यम् चोर, 6 धूर्त 7 आराधय, 8 विराधय, 9 अपराधय, 10 उपराधय, 11 एकभाव, 12 द्विभाव, 13 त्रिभाव, 14 अन्यभाव, 15 भक्षेत्रज्ञ, 16 संवादिन, 17 संवेशिन, 18 संभाषिन्, 19 बहुभाषिन् , 20 शीर्षघातिन् (शीर्षपातिन्), 21 विघातिन् , 22 समस्थ, 23 विषमस्थ, 24 परमस्थ, 25 मध्यमस्थ, 26 अनीश्वर, 27 कुशल, 28 घपल, 29 निपुण, 30 पिशुन, 31 कुतूहल*, 32 क्षेत्रज्ञ, 33 निश्न*, 34 बालिश, 35 अलस, 36 दुष्पुरुष, - .

·[BK. V. CH. I $ 128. ] यक्॥ 892 . - - 37 कापुरुष, 38 राजन्, 39 गणपत्ति, 40 अधिपति, 41 गडुल, 42 दायाद, 43 विशस्ति*, 44 विषम*, 45 विपात*, 36 निपात*, 46 सर्ववेदादिभ्यः स्वार्थे, सार्ववेद्यः सर्ववेदः ॥ 48 चतुर्वेदस्योभयपत्वृद्धिश्च, as चातुर्वैद्यम् 49 शौठीर 50 मूक, 51 कपि, 52 विशसि, 53 पिशाच, 54 विशाल, 55 धनपति, 56 नरपति, 57 निव 58निधान 59 विष, 60 स्वभाव, 61 निघातिन्,62 राजपुरुष, 63 विशाय 64 विशात, 65 विजात, 66 नयात, 67 सुहित, 68 दीन, 69 विदग्ध, 70 उचित, 71 समग्र, 72 शील, 73 तत्पर, 74 इदंपर, 75 यथा तथा, 76 पुरस्, 77 पुनः पुनः, 78 अभाषण, 79 तरतम, 80 प्रकाम, 81 यथाकाम, 82 निष्कुल, 83 स्वराज. 84 महाराज, 8 युवराज, 86 सम्राज्, 87 अविदूर, 88 अपिशुन, 89 अनुशंस, 90 अयथा- सथ, 91 अयथापुर, 92 स्वधर्म, 93 अनुकुल, 94 परिमण्डल, 95 विश्वरूप, 96 ऋत्विज्ञ, 97 उदासीन, 98 ईश्वर, 99 प्रतिभू, 100 साक्षि(न्), 101 मानुष, 102 आस्तिक, 103 नास्तिक, 104 युगपद्, 105 पूर्वाधर, 106 उत्तराधर ॥ आकृतिगण ॥ स्तनाद्यन्नलोपश्च ॥ १२५॥ पदानि ॥ स्तेनातू-यत्, नलोपः, च ॥ वृत्तिः ॥ स्तनशब्दाषष्टीसमर्थाद्धावकर्मणार्यत्प्रत्ययो भवति; नशब्दस्य लोपश्च मवति ॥ 125. The affix yat (य) comes in the sense of " " nature thereof or action thereof", after the word stena, in the genitive, and a is elided before this affix. . As स्तनस्य भावः कर्म वास्तेयम् ॥ Some divide the søtra into two FTATEL प्यम् भवति (2) ततो यन्न लोपश्च as स्तैन्यम् and स्तेयम् ।। सख्युर्यः ॥ १२६ ॥ पदानि ॥ सख्युः-यः॥ वृत्तिः॥ साखशब्दाद् यः प्रत्ययो भवति भावकर्मणारर्थयाः ।। वार्तिकम् ॥ दूतवणिग्भ्यां चेति वक्तव्यम् ॥ 126. The affix य comes in the sense of 'nature or action thereof', after the word सखि ॥ As सख्यम् 'friendship'. Vart:-So also after the words दूत and वणिक, as, दूत्यम् and वणिज्यम् ॥ The word वाणिज्यम् is formed by V. I. I24, वणिक् belonging to ब्राह्मणादि class. कपिज्ञात्योढक् ॥ १२७॥ पदानि ॥ कपि ज्ञात्योः, ढक् ॥ वृत्तिः ।। कपिज्ञातिशब्दाभ्यां ढक् प्रत्ययो भवति भावकर्मणारर्थयोः॥ 127. The affix dhak (+-एय) comes in the sense of — nature or action thereof', after the words kapi and jnati. Thus को भवः कर्म वा कापेयम् , ज्ञातेयम् ।। The rule of TATÉTEL (I. 3. 10) does not apply any where under this head. पत्यन्तपुरोहितादिभ्योयक् ॥ १२८॥ पदानि ॥ पत्यन्त-पुरोहितादिभ्यः, यक् ॥ वृत्तिः । पत्यन्तामातिपदिकात्पुरोहितादिभ्यश्च यक् प्रत्ययो भवतिभावकर्मणोरर्थयोः॥ 128. The affix yak (+-) comes in the sense of ' nature or action thereof', after a compound ending with pati, and after purohita &c. In ·893 अण्॥ [ BK. V. CH. I. S. 130 - . - , Thus सेनापते र्भावः कर्म वासैनापत्यम्, गार्हपत्यम्, प्राजापत्यम, पौरहित्यम्, राज्यम् ।। 1 पुरोहित, 2 राजासे (असमासे, राजन् असे), 3 ग्रामिक (संग्रामिक), 4 पिण्डिक, 5 सुहित*, 6 बाल, 7 मन्द, 8 खण्डिक, 9 दण्डिक, 10 वर्मिक (वर्मित), 11 कर्मिक, 12 धर्मिक*, 13 शिलिक (शीलिक), 14 सूतिक, 15 मूलिक, 16 तिलक, (तिलिका), 17 अजलिक 18 अजनिक, (अज्जतिका), 19 ऋषिक, 20 पुत्रिक (पुत्रक), 21 अविक, 22 क्षत्तिक, 23 पर्षिक*, 24 पथिक (पथिका), 25 चमिक, 26 प्रतिक, 27 सारथि (सारथिक.), 28 आस्तिक*, 29 सूचिक, 30. संरक्ष*, 31 सूचक (संरक्षसूचक), 22 नास्तिक, 33 अजानिक, 34 शाक्वर (राक्वर), 35 नागर*, 36 चूडिक, 37 एषिक, 38 मिलिक, 39 स्तनिक, 40 चूडितिक, 41 कृषिक, 42 पूतिक, 43 पत्रिक, 44 सलनिक, 45 पक्षिक, 46 जलिक, 47 शर्मिक, 48 तिथ्विक, 49 प्रचिक, 50 प्रविक, 51 परिक्षक, 52 पूजनिक, 53 मूचिक, 54 स्वरिक ॥ प्राणभृजातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्यो ऽञ् ॥ १२९ ॥ पदानि ॥ प्राणभृत-जाति- वयो वचन-उदात्रादिभ्यः, अञ् ॥ वृत्तिः ॥ प्राणभृजातिवाचिभ्यः प्रातिपदिकेन्यो वयोवचनेभ्यः उदात्रादिभ्यश्चार प्रत्ययो भवति मावकर्म- णोरर्थयोः॥ 129. The affix an ( +-37) comes in the sense of 'nature or action thereof', after class names of animals, and words expressing age, as well as after udgâtại &c. Thus अश्वस्य भावः कर्म वा= आश्वम्, औष्ट्रम्, कौमारम्, कैशोरम्, भौमात्रम्, औनेत्रम् ॥ I उदातृ, 2 उन्नेत, 3 प्रतिहत, 4 प्रशास्तू, B होत, 6 पोत, 7 हर्तृ (कर्तृ), 8 रथगणक 9 पत्तिगणक (पक्षिगणक पत्रिगणक), 10 सुधु, ॥ दुछु, 12 अध्वर्यु, 13 वधू, 14 सुभग मन्त्रे ॥ In the Mantra literature subhaga takes अज्ञ, as महते सैभगाय; sometimes there is no अझ, as सौभाग्य मस्य दत्त्वाय ॥ हायनान्तयुवादिस्योण ॥ १३०॥ हायतान्त-युवादिभ्यः, आण ॥ वृत्तिः॥ हायनान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो युवादिभ्यश्वाण प्रत्ययो भवति भावकर्मणोरर्थयोः॥ वार्तिकम् ॥ श्रोत्रियस्य यलोपश्च वाच्यः ॥ 130. The affix an (+-अ) comes in the sense of — nature or action thereof', after compounds ending in hâyana, and after yuvana &c. Thus द्विहायनस्य भावः कर्म वा बहायनम् , त्रैहायनम् ; यौवनम् , स्थाविरम् ॥ Vart: The य of श्रोत्रिय is elided, as श्रोत्रियस्य भावः कर्म वा=श्रोत्रम् ॥ 1 युवन, 2 स्थविर, 3 होत, 4 यजमान, : पुरुषासे (पुरुष असमासे ), 6 भ्रातृ ( भातृ ), 7 कु- तुक (कतक), 8 श्रमण (श्रणम ), 9 कटुक*, 10 कमण्डलु, 11 कुस्त्री, 12 सुस्त्री, 13 दुःस्त्री, 14 सुहृत्य 15 दुहत्य, 18 सुहृद्, 17 दुर्हद, 18 सुभ्रात, 19 दुर्भातृ, 20 वृषल, 21 परिव्राजक, 22 सब्रह्मचारिन्, 23 अनृशंस, 24 हृदयासे (हृत्य असमासे), 25 कुशल, 26 चपल, 27 निपुण, 28 पिशुन. 29 कुतुहल, 30 क्षे- प्रज्ञ, 31 श्रोत्रियस्य यलोपश्च, 32 यातृ, 33 कृतक, 34 कुचुक, 35 कन्दुक, 36 मिथुन, 37 कुलली, 38 म- हस्, 39 कितव, 40 पोत. ॥ -- .

·Bk. V. CH, I. ६. I33] "8g4 है इगन्ताश्च लघुपूर्वात् ॥ १३१॥ इगन्तात्-च-लघुपूर्वात् (अ ) ॥ वृत्तिः ।। इगन्ताश्च लघुपूर्वादण् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः ॥ 131. The affix an (+-अ) comes in the sense of ‘ 'nature or action there of', after a stem ending in इक (इ, ई, उ, ऊ or ora), when the preceding syllable is prosodially light. Thus शुचे भावः कर्म वा= शौचम्, मौनम् (मुनि), नागरम् (नगर), हारितकम् (हरीतकी) पाटवम् (पटु), लाघवम् (लघु). Why do ive say लघुपूर्वात् 'the preceding syllable being light'? Observe कदूत्वम्, पाण्डुवम् ॥ Why काव्यम् from कवि? The word कवि takes us as belonging to Brâhmaņādi class V. 1, 124, N. B. The word anta in the Sutra may will be dispensed with. The aphorism laghupårvåd ikah will give the same meaning. योपधाद्गुरूपोत्तमादुघ् ॥ १३२॥ पदानि ॥ योपधात-गुरु-उपोत्तमात्-वुश् ॥ वृत्तिः ॥ त्रिप्रभृतीनामन्तस्य समीपमुपोत्तमम् । गुरुरुपोत्तमम् यस्य तहुरूपोत्तमम् । यकारोपधाद्गुरूपोत्तमा- खुम् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः ।। वार्तिकम् ॥ सहायाइति वक्तव्यम् ॥ 132. The affix vun (+/-अक) comes in the sense of 'nature or action there of", after a polysyllabic stem whose penultimate letter is I, and whose penultimate syllable is prosodially heavy. The word TITTÁ means the last syllable but one in a word of three syllables or more. That word whose penultimate syllable is Tx 'heavy', is called गुरूपोत्तमम् : the योपधा means having penutimate '. Thus रामणीयकम् from रमणीय, वासनीयकं from वसनीय ॥ Why do we say "the penultimate letter being r"? Observe FORTE from विमान ।। Why do say गुरूपात्तमं “ the penultimate syllable being heavy"? Witness क्षत्रियत्वम् ॥ Vart:-Optionally so after the word सहाय, as, साहायकम and साहाय्यम् ॥ The words 39777 and 3qur should be distinguished : the first means penultimate syllable (implying thereby the word is of more than two syllables), and the second means penultimate letter. द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च ॥ १३३ ॥ पदानि ॥ द्वन्द्व-मनोशादिश्यः,च (बु)॥ वृत्तिः ॥ सुन्दसंज्ञकेभ्यो मनोज्ञादिभ्यश्च वुभ् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः॥ 133. The affix vuii comes in the. sense of 'nature or action there of", after a dvandva compound and after the words manojña &c.

·895 [ BK. V. CH. I. $67 , Thus गोपालपशुपालानां भावः कर्म वा-गोपालपशुपालिका, शष्योपाध्यायिका, कौत्साश- किका, मानोज्ञकम, काल्याणकम् ॥ 1 मनोज्ञ, 2 प्रियरूप, 3 आभिरूप, 4 कल्याण, 5 मेधाविन्, 6 आञ्च, 7 कुलपुत्र, 8 छान्दस, 9 छात्र, 10 श्रोत्रिय, 11 चोर, 12 धूर्त, 13 विश्वदेव (वैश्वदेव ), 14 युवन् , 15 कुपुत्र*, 16 मामपुत्र, 17 मामकुलाल*, 18 मामषण्ड (मामखण्ड ), 19 ग्रामकुमार, 20 सुकुमार, I बहुल, 22 अवश्यपुत्र (अवश्य); 23 मनुष्यपा, 244 अमुष्यकुल, 25 सारपत्र*, 26 शतपुत्र, 27 कुशल, 28 अहोपुरुष. ॥ गोत्रचरणाच्छाघात्याकारतदवेतेषु ॥ १३४ ॥ पदानि ॥ गोत्र-चरणात, श्लाघा- अत्याकार-तद्-अवेतेषु (वुञ्)॥ वृत्तिः ॥ गोत्रवाचिनश्चरणवाचिनश्र प्रातिपरिकाद् बुम् प्रत्ययो भवति प्रत्येक भावकर्मणोरर्थयोः श्लाघा- दिषु विषयभूतेषु ॥ 134. The affix vun comes in the sense of 'nature or action thereof' after a family-name (Gotra), and after the Name of a Vedic School, when one boasts thereby, or manifests his contempt thereby, or when it means one who has attained that (or has come for an inspection or inquiring thereof). The word श्लाघा means boasting; अत्याकार means 'contempt', तद् अवेतः means तप्राप्त: 'who has gained that', or ततः 'who inquires that'. The word तत् refers to गोत्र and चरण ॥ The word तदवेतः means “who has obtained that or who has known that". To take first श्लाघा as गार्गिकया इलाघते or काठिकया श्लाघते "boasts of belonging to the family of Garga, or the school of Katha". To take अत्याकारः, as, गार्गि- कयात्याकुरुते, काठिकयात्यकुरुते "he manifests contempt upon another, because of his belonging to the clan of Garga or School of Katha”. To take añar as, Trift- कामवेतः काठिकामवेतः प्राप्तः or अवगतवान् ॥ Why do we say “when it means boasting &c" Observe गर्म्यत्वम्, करत्वम्।। The y of Trey is elided in the above examples by VI. 4. 148 & VI. 4. 151, होत्राभ्यश्छः ॥ १३५॥ पदानि ॥ होत्राभ्य छः ॥ वृत्तिः ॥ होत्राशब्द ऋविग्विशेषवचनः ऋत्विविशेषवाचिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः ॥ 135. The affix chha (ET) comes in the sense of nature or action thereof?, after words expressing Hotrâ priests. Thus आच्छावाकीयम्,मैत्रावरुणायम्, ब्राह्यणाच्छंसीयम्, आग्नीधीयम् प्रतिप्रस्थानीयम् नेष्ट्री- यम् पात्रीयम ॥ होत्रभ्यः is plural to prevent application of I. I.68. therefore the rule does not apply to the word-form — hotra' derived from हु+ स्वन meaning a xitorj.

·BK. V.CH. I. S. I36] 896 ब्रह्मणस्त्वः ॥ १३६॥ पदांनि ॥ ब्रह्मणः-त्व ॥ वृत्तिः ॥ होत्राभ्य इत्यनुवर्त्तते । ब्रह्मन्शब्दाद्धोत्रावाचिनस्त्वः प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः; छस्यापवादः ॥ 136. The affix tva (त्व) comes in the sense of 'nature or action thereof', after the word Brahman, denoting a kind of Hotrâ priest. This debars छ. Thus ब्रह्मणो भावः कर्म वाब्रह्मत्वम् ॥ This debars तल॥ When ब्रह्मण means a Brahman, by caste, we have ब्रह्मत्वम् or ब्रह्मता ।। So much for the province of the affixes 79 and FIE (IV. 1. 87). . Vint 7 -- ·ओ३म् । अथ पञ्चमध्यायस्य द्वितीयः पादः । BOOK FIFTH CHAPTER SECOND धान्यानां भवने क्षेत्रे खम् ॥१॥ पदानि ॥ धान्यानाम्-भवने-क्षेत्रे-खञ् ॥ वृत्तिः ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । धान्यविशेषवाचिभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यो भवनभिधेये खम् प्रत्ययो भवीत, तच्चेवनं क्षेत्रं भवति ॥ 1. The affix khan (+-ईन) comes after the name of any particular corn, being in genitive case in construction, in the sense of a place of growing, when that place is a field. According to Böhtlingk, the Satra should be thus translated. "To a corn-name is added ईन, to express the fields in which the corn grows". According to Ballantyne, it is translated "when we speak of a place for grain, or a field of it, there may be the affix khan". The word enni 'of grains', shows that the word in constructiou should be in the genitive case. The plural number shows that the affix is not to be added to the word-form 7, but to words which denote various kinds of dhânya (I. 1. 63). 497 means 'the place where a thing is produced or grows (भवन्ति जायन्ते)। Thus मुझानां भवनं क्षेत्र - मौनीनम, कोद्रवीणम् , कौलत्थीनम् ॥ Why do we say "of grains"? There will be no affixing in a case like this तृणानां भवनं क्षेत्रं ॥ Why do we say "when it is a field"? Observe मुझानां भवनं कुशूलं 'a granary where kidney-beans grow'. व्रीहिशाल्योढक् ॥२॥ पदानि ॥ व्रीहि-शल्यो-ढक् ॥ वृत्तिः ॥ त्रीहिशालिशब्दाभ्यां ढक् प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रे ऽभिधेये खमोपवादः ॥ 2. The affix dhak (+- एय) comes in the above sense of 'a place of growing, when it is a field', after the words नीहि and शालि॥ * .

·BK V. CH. II. S. 61 898 Thus नीहानां भवन क्षेत्रबहेयम् , शोलयम् a field fit for growing rice'. यवयवकषष्टिकाद्यत् ॥ ३॥ पदानि ॥ यव-चवक-षष्ठिकात्, यत् ॥ वृत्तिः ॥ यवादिभ्यः शब्देभ्यो यत्प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रे ऽभिधेये खमोपवादः ॥ 3. The affix yat (यं or -य) comes in the same sense of a place for growing, it being a field', after the words yava, yavaka, and shashtika. This debars खम् ।। Thus यवानां भवन क्षेत्र-यव्यम् , यवक्यम्, षष्टिक्यम् ।। See VI. I. 213 for accent. विभाषा तिलमाषोमाभंगाणुभ्यः॥४॥ पदानि ॥विभाषा,तिल-माष-उमा-भङ्गा- अणुभ्यः( यत् )॥ वृत्तिः ॥ तिल माष उमा भङ्गा अणु इत्येतेभ्यो विभाषा यत्प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रे ऽभिधेये ॥ 4. The affix yat comes, in the sense of 'a place for growing, it being a field', optionally after the words tila, masa, umâ, bhangå and anu. The affix khari will come in the alternative. Thus तिल्यम् or तैलीनम् 'a field for growing sesamum', माष्यम् or माषीणम् 'a field for growing beans', उम्यम् or औमीनम् 'a field of linseed', भङ्ग्यम् or भाङ्गीनम् 'a field of hemp', अणव्यम् or आणीनम् 'a field for small grain'. सर्वचर्मणः कृतः खखौ ॥ ५॥ पदानि ॥ सर्व-चर्मणः-कृतः-खंखो॥ वृत्तिः ॥ सर्वचर्मन्शब्दानृतीयासमर्थात्कृत इत्यस्मिन्नर्थे खखनौ प्रत्ययौ भवतः ॥ 5. The affix kha (ईन) and khai (+'-ईन) come in the sense of "wholly made thereof”, after the word sarvacharman. The word en is here a part of the sense of the affix, and joins with the word mai, and not with H. The compounding is in fact made by the affix. Thus सर्वश्चर्मणकृतः सर्वचमीण or सार्वचर्मीणः "made wholly of leather." यथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः ॥ ६ ॥ पदानि ॥ यथामुख-सम्मुखस्य,दर्शनः,खः ॥ वृत्तिः ॥ यथामुखशब्दात्संमुखशब्दात्षष्ठीसमर्थादर्शन इत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति ।। 6. The afix kha (हैन) comes in the sense of a mirror', after the words yathâmukha, and sanmukha being in the 6th case in construction. The tvord att: means that in which something is seen, such as, looking glass, mirror &c, which reflect things. The word gutge is an Avyayibha va compound, the meaning of यथा being that of likeness II, I.5. Thus यथामुख दर्शनः = 7 , ।

·899 BK. V. CH. II. 59] - यथामुखीन: 'showing or reflecting the likeness of the face'-a mirror. सर्वस्य मुखस्य दर्शनः =yeta: 'showing or reflecting the whole face'-a looking-glass. तत्सर्वादेः पथ्यङ्गकर्मपत्नपात्र व्याप्नोति ॥ ७॥ पदानि ॥ तत्-सर्वादेः, पथि-अङ्ग कर्म-पत्र-पात्रम्, व्याप्नोति (खः)॥ वृत्तिः॥ तशित द्वितीया समर्थविभक्तिः । व्याप्नोतीति प्रत्ययार्थः। परिशिष्टः प्रकृतिविशेषणम् ॥ सर्वादेर प्रातिपदिकात् पथि अङ्ग कर्मन् पत्र पात्र इत्येवमन्ताद् द्वितीयासमर्थाद्व्यामोतीत्यस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति । 7. After the words pathi, anga, karman, patra or pâtra, preceded by sarva, being in the second case in construction, the affix kha (ईन) comes in the sense of “what pervades or fills the whole of that". Thus सर्वपथं व्यामोति= सर्वपथीनोरथः; सर्वाङ्गीणस्तापः, सर्वकर्माणः पुरुषः, सर्वपत्रीणः साराथः, सर्वपात्रीण औदनः ॥ आप्रपदं प्राप्नोति ॥ ८॥ पदानि ॥ आप्रपदम-प्राप्नोति (खः)॥ वृत्तिः ॥ प्रपदमिति पादस्याप्रमुच्यते । आङ्मर्यादायां तयोरव्ययीभावः । आप्रपदशब्दात्तदिति द्वितीयासम- प्राप्नोतीत्यस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति । 8. The affix kha (ईन) comes after the word aprapada, in the sense of " reaching thereto ". The word प्रपद means the top of the foot'. आ means "upto". आप्रपद is an Avyayibhava compound meaning to the top of the foot'. Thus आप्रपदं प्राप्नोत आप्रपदीनः पट: 'cloth reaching to the end of the feet', i.e. showing the width of the cloth by comparison with the body. अनुपसर्वान्नायानयं बद्धाभक्षयतिनेयेषु ॥९॥ पदानि ॥ अनुपद-सर्वान्न-अया नयं, बद्धा-भक्षयति-नेयेषु (खः)॥ वृत्तिः ॥ अनुपादिभ्यः शब्देभ्यस्तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यो यथासंख्यं बद्धा भक्षयति नेय इत्येतेष्वर्थेषु खः प्र- त्ययो भवति॥ 9. The affix kha comes after the words anupada, sarvânna, and ayânaya, being in the second case in construction, in the senses of ‘so bound', 'eating that', and 'to carry thereto' respectively. Thus अनुपदं बद्धा-अनुपदीना 'a kind of shoe'; this word is always feminine. The force of ste here is that of 'length' or 'likeness'. That is 'a shoe of the measure of a foot'. So सर्वान्नानि भक्षयति सर्वान्नानोभिक्षुः 'a mendicant who eats the whole food'. So also अयानयीनः शारः 'a chessman or piece that is taken to the position on the chess called ayânaya'. The word aanga is compounded of two words अय, meaning 'going from right to left', and अनय from left to right', .

·BK. V. Ch. II. SII. ] ख॥ 900 and it means a particular position in which the pieces moving from right to left and left to right cannot move further, and attack the other pieces. . According to some fun is the name of the front pieces in ones own row of chess-men. A piece which moves only in one side, does not admit of this affix. The piece which is carried from one side to another, admits of this affix. Others move only in one direction 3th or 37772, but not both. Kaiyyata : यस्तु शार एक पाय एव संचरति तत्र न भवति प्रत्ययो, यो हि शारः पार्थात् पार्थान्तरमा- नीयते, स एव अयानयं नीयते, अन्यास्तु अयमेव नीयते, अनयमेव नीयते वा ।। परोवरपरम्परपुत्त्रपौत्रमनुभवति ॥ १०॥ पदानि ॥ परोवर-परम्पर-पुत्त्रपौत्त्रम्, अनुभवति (खः)॥ वृत्तिः ॥ परोवर परम्पर पुत्त्रपौत्र इत्येतेभ्यस्तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यो ऽनुभवतीत्यास्मिन्नर्थे खःप्रत्ययो भवति ।। 10. The affix kha. comes in the sense of who witnesses or experiences that”, after the words parovara, , parampara and putrapautra, in the second case in construction. The word dat is compounded of qr and 379 the sit in û being irregular, the compounding being caused by the affix. परांश्चावरांश्च अनुभवति-परोवरणः "who lives to see high and low". The word परम्पर is compounded of पर and परतर, the compounding being caused by the affix. As, परांश्च परतरांश्चानुभवति= परम्परीणः ॥ Similarly पुत्रपौत्रीणः॥ The word 9779T is a separate word as well, not formed by or admitting this affix. As मन्त्रिपरम्परा मन्त्रं भिनत्ति ॥ आवारपारात्यन्तानुकामं गामी ॥ ११॥ पदानि ॥ अवारपार-अत्यन्त अनुकामं, गामी (खः)॥ वृत्तिः ॥ अवारपार अत्यन्त अनुकाम इत्येतेभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो गामीत्येतस्मिन्नर्थे खा प्रत्ययो भवति ।। वात्तिकम् ॥ विपरीताच्च ।। 11. The affix kha comes in the sense of who purposes to go", after the words avârapâra, atyanta, and anukâma, being in the accusative case in construction. The word गामी means 'गमिष्यति', see III. 3. 3. The genitive case is prohibited by II. 3.70: the word गामी governing the accusative. Thus भवारपार गामी अवारपारीणः ।। Vårt :-So also when the words are reversed. As Tractor: 11 So also when the words are taken separately as, Tarr: and retur: 11 So also अत्यन्तं गामी =अत्यन्तीनः = भृशं गन्ता ।। As अनुकामीन:- यथेष्टं गन्ता॥ समांसमां विजायते ॥ १२॥ पदानि ॥ समांसमां-विजायते ॥ वृत्तिः ॥ समांसमामिति वीप्सायां सुबन्तसमुदायः प्रकृतिः। विजायते गर्भ धारयतीति प्रत्ययार्थः । गर्भधा- रणेन सकलापि समा व्याप्यतइति अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ।। वार्तिकम् ॥ पूर्वपदे सुपो ऽलुग्वक्तव्यः ॥ वा०॥ भनुत्पत्तायुत्तरपदस्य च वा यलोपो वक्तव्यः । 2736 ·9or ख। [ BK. V. CH. II. S 14 . , । 12. The affix kha comes after the word samamsamam in the sense of who bears in the womb'. The word विजायते means गर्भ धारयति 'who bears in the womb'. This verb governs the accusative of time समांसमां by II. I. 29. Thus समांसमां विजायते -समांसमीना गौः, समांसमीना बडवा ॥ Vart:- According to others the aphorism means 'the affix comes in the sense of to give birth to or to get a young".i.e. बिजायते गर्भमोचनं ॥ According to them, the verb governs the locative : समायां समायां विजायते= समांसमीना, the e of the first threui being elided, the rest of the vibhakti ( 31 ) remaining. The word will mean" an animal that gives birth to a young one every year". Vart :-Sometime there is no affixing, but the whole sentence is to be used to express this meaning, or the only of both members is to be elided and a sentence formed. As समां समां विजायते or समयां समयां विजायते ॥ अद्यश्वीनावष्टब्धे ॥ १३॥ पदानि ॥ अद्यश्वीन-अवष्टब्धे ॥ वृत्तिः ॥ विजायतइति वर्त्तते । अद्यश्वीन इति निपात्यते अवष्ठब्धे विजने । आसन्ने प्रसवे । आविर्थे हि मूर्धन्यो विधीयते, अवाचालम्बनाविषयोरिति ।। 13. The word adyasvînâ is anomalous, meaning * a female near delivery". The word fasga is understood here The word 2772 means 'imminent, near'. It is formed by अव+ स्तंभ+क, the स् being changed to by VIII. 3.68. Thus अद्य वा श्वो वा विजायते = अद्यश्वीमा गौः "a cow likely to give birth to-day or to-morrow". So also अश्वीना वडवा ।। Some do not read fara into the sâtra, which then means The word adyaśvina is irregularly formed meaning imminent". As अश्वीन मरणं 'imminent death'. अयश्वीनी वियोगः 'separation. likely to take place to-day or tomorrow'. आगवीनः ॥ १४॥ पदानि ॥ अगवीन ॥ वृत्तिः ॥ भागवीन इति निपात्यते । आप आ तस्य गो प्रतिपादनात् कर्मकारिणि खः प्रत्ययो नि- पात्यते ॥ 14. The word agavina is irregularly formed. This word is formed by adding to the word ett preceded by the -preposition आ, as आगो+ख = आगवाना ॥ The force of the affix is that of a servant'. A person who is engaged in business till the return of the cows, i.e.aday-labourer. अनुग्वलंगामी ॥ १५॥ पनानि ॥ अनुगु-अलंगामी (खः) वृत्तिः ॥ गोः पश्चाद् अनुरा । अनुगुशब्दादलंगामीत्यस्मिन्नर्थे खा प्रत्ययो भवति ॥ 15. The affix kha comes after the word anugu in the sense of who is fit to follow'. " 4 ·BK. V. CH. II. S 19] . खन॥ 902 । Thus the word अनुगु means गोः पश्चाद् ॥ Thus अनुए पर्याप्तं गच्छति = अनुगवीन: 'who is suited or able to follow after the cows' i. e. a cowherd. अध्वनो यत्खौ ॥ १६ ॥ पदानि ॥ अध्वनः, यत्-खौ ॥ वृत्तिः ॥ ताहोत द्वितीया समर्थविभक्तिरनुवर्तते । अलंगामीति च प्रत्ययार्थः । अध्वन्शब्दाद् द्वितीयासम- र्थादलंगामीत्येतस्मिन्नर्थे यत्यौप्रत्ययौ भवतः ॥ 16. य The affixes yat (य) and kha (ईन) come after the word adhvan, in the above sense of who is fit or able to follow'. Thus अध्वानमलंगामी= अध्वनीन: or अध्वन्या 'able to undertake a journey'. By aphorisms VI. 4. 168, 169, the word अध्वन् retains its original form before the affix and , not losing its final 3 which it does before other affixes, by VI. 4. 144. अभ्यमिताच्छ च ॥ १७॥ पदानि ॥ अभ्यमित्रात्-छ-च (यत् खौ) वृत्तिः ॥ अभ्यमित्रशब्दाद् द्वितीयासमर्थादलंगामीत्यस्मिन्नर्थे छः प्रत्ययो भवति । चकाराद्यत्खौ च । 17. The affix Chha (T) also as well as yat and kha, comes after the word abhyamitra, in the sense of who is able to go'. - The च draws in यत् and ख. Thus अभ्यमित्रं अलंगामा - अभ्यमित्रीयः, अभ्यमित्र्य, अभ्यमित्रीणः 'an warrior who valiantly encounters his enemy'- अमित्राभिमुखं सुष्टु गच्छति ॥ गोष्ठात्खञ् भूतपूर्वे ॥ १८॥ पदानि ॥ गोष्ठात्, खञ्, भूतपूर्वे ॥ वृत्तिः ॥ गावस्तिष्ठन्त्यति गोष्ठम् । गोष्ठशब्डेन सन्निहितगोसमूहो देश उच्यते । भूतपूर्वग्रहणं तस्येव विशे- षणम् । गोष्ठशब्दात पूर्वोपाधिकात्स्वार्थे खः प्रत्ययो भवति ।। 18. The affix khan (+-ईन) comes after the word goshtha in the sense of it formerly had been'. The word गोष्ठ is a compound of गो+स्था i. e. a cov-pen, it means the place all around a cow-pen. The word भूतपूर्व qualifies it. Thus गोष्ठो भूतपूर्व गौष्टीनो देशः 'a place which was formerly a Goshtha'. Otherwise when not meaning formerly, we have गोष्ठो वर्तते ।। अश्वस्यैकाहगमः ॥ १९ ॥ पदानि ॥ अश्वस्य, एकाहगमः ( खञ्)॥ वृत्तिः ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । अश्वशब्दात्षष्ठीसमर्थादेकाहगमइत्येतदर्थे खम् प्रत्ययो भवति । 19. The affix khan comes after the word asva, in the genitive case in construction, the sense being 'what is travelled over or traversed in one day'.

·903 साप्तपदीन॥ [ BK. V.CH. II. $ 22 The word TFT being in the sixth case shows the construction it should have before the affix. The एकाहगमः means एकाहेन गम्यते i. e. what is or can be gone over in one day. Thus अश्वस्यैकाहगमोऽध्या-आश्वीनः, as आश्वीनानि शतं पतित्वा=यावन्ति योजनान्येकाहेनाश्वेन गम्यते तावतां शतं गत्वा ॥ सहस्राश्वीने वा इतः स्वर्गों लोकः ।। शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः ॥२०॥ पदानि ॥ शालीन कोपीने, अधृष्ट-अका- ययोः॥ " वृत्तिः ॥ शालीनकौपीनशब्दौ निपात्येते यथासंख्यमष्टे ऽकार्ये चाभिधेये अधृष्टो प्रगल्भः । भकार्यमक- रणाई विरुद्धम् । शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः पर्यायौ यथाकथं चिद व्युत्पादयितव्यौ ।। 20. The word sâlîna and kaupîna are anomalous, when meaning "modest' and 'a shameful action' respectively The word अधृष्ट means 'not proud', अकार्यम् means 'unfit to be done' i.e. an infamous act. The words come from शाला a hall" and कूप 'a well'. It is not easy to trace any connection between 'modesty' and 'a hall',or between 'shameful' and 'a well'. However some say शालाप्रवेशनमहति 'who deserves to enter a hall', = शालीनः, कूपावतारमर्हति 'who deserves to be thrown into a well' = कौपीनः, hence a thing to be concealed, and the dress that conceals it. As शालीनो जडः, कोपीनं पापं ॥ ब्रातन जीवति ॥ २१॥ पदानि ॥ बातेन, जीवति (खञ्) ॥ 'वृत्तिः ॥ निर्देशादेव तृतीया समर्थविभक्तिः । ब्रात शब्हात्तृतीयासमर्थाज्जीवतीत्यस्मिन्नर्थे खञ् प्रत्ययो भवति। नानाजातीया अनियतवृत्तय उत्सेधजीविनः संघा वाताः॥ 21. The affix khañ comes after the word vrâta in the third case in construction, the sense being " who leads this life, or who lives by this". The word a means a multitude or mass composed of various castes, who have no fixed employment, and live by violence, or by bodily labor. aratat frate=atain: 'a person who lives by the labour of his body, not of his brain'. साप्तपदीनं सख्यम् ॥ २२ ॥ पदानि । साप्तपदीनं,सख्यम् ॥ वृत्तिः॥ साप्तपदीनमिति निपात्यते सख्ये ऽभिधेये ॥ 22. The word saptapadina is anomalous, when meaning 'friendship'. The word साप्तपदीन comes from सप्तपद but the connection of senses is not very clear. It is said सप्तभिः पदैरवाप्यते- साप्तपदीनम् “ formed by walking together seven steps or by talking together seven words". The circumambulation of the Fire by the bride and bridegroom in seven steps makes the marri- ·BK. V.CH. II. $ 25.] ति। 904 . age irrevocable. The seems to have some connection with that. The word साप्तपदीनः or °नं means 'a fiiend' also ; the abstract sense being made applicable by analogy to the person as well. हैयङ्गवीनं संज्ञायाम् ॥ २३ ॥ पदानि ॥ हैयङ्गवीनम्, संज्ञायाम् (खञ्)। वृत्तिः ॥ हैयङ्गवीनं निपात्यते संज्ञायां विषये । ह्योगोदोहस्य हियङ्ग्वादेशः, तस्य विकारे खम् प्रत्ययो भव- ति संज्ञायाम् ।। 23. The word haiyangavîna is anomalons, when it is a Name. The word हैयङ्गवीनम् means 'fresh butter'. The word comes from ह्यः 'yesterday' and गो 'cow'. ह्यो गोदोहस्य विकार: prepared from yesterday's milk' i. e. “fresh butter". The affix does not come in the sense of any fazile in general. There is no affixing in ह्यो गोदोहस्य विकार when it means उदश्चित् or 'whey'. तस्य पाकमूले पील्वादिकर्णादिभ्यः कुणब्जाहचौ ॥ २४॥ पदानि ॥ तस्य, पाक- मूले, पील्वादि, कर्णदिश्यः, कुणए-जाहचौ वृत्तिः ॥ तस्योते षष्ठीसर्मेभ्यः पील्वादिभ्यः कर्णादिभ्यश्च यथासंख्य पाकमूलयोरर्थयोः कुणब् जाहज इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ॥ 24. The affixes kunap (कुण) and jahach (जाह) come after the words pilu &c and karņa &c respectively, when the senses are respectively the fruiting-season of this and the root of this'. The word that shows that the construction must be genitive. The affix कुणप् comes after पील्वादि words, signifying ripening', and the affix जाहच् comes after te words signifying the 'root'. Thus पीलूनां पाक:=पीलुकुणः, कर्कन्धुकुणः, so also कर्णस्य मूलं = कर्णजाहम्, भक्षि- जाहम् ॥ 1 कर्ण, 2 अक्षि, 3 नख, 4 मुख, केश, 6 पाद, 7 गुल्फ, 8 भू, 9 शृङ्ग (भूभङ्ग ! भूशङ्ग), 10 दन्त, II ओष्ठ, 12 पृष्ठ. 13 मख, 14 अङ्गुष्ठ. ॥ 1 पीलु, 2 कर्कन्धु (न्धू), 3 शमी, 4 करीर, 5 कुवल, 6 बदर, 7 अश्वत्थ, 8 खदिर.॥ पक्षात्तिः ॥ २५॥ पदानि ॥ पक्षातू, तिः ॥ त्तिः ॥ तस्येत्येव । तस्येति षष्ठीसमर्थात्पक्षशब्दान् मूलभिधेये तिः प्रत्ययो भवति ।। 25. The affix ti (ति) comes after the word paksha in the genitive case in construction, in the sense of the root of it'. The word of the last sûtra is drawn into this aphorism ; and not the word re as well. This is an exceptional case of BTT, generally the whole is drawn and not a portion. Hence arises the following maxim क्वचि- - - ·905 कटचं॥ [ BK. V. CH. II. 828 देकदेशोऽप्यनुवर्तते “ Sometimles it also happens that only a part of the words of a rule which are mutually connected is valid in a subsequerit rule, while the rest ceases to be valid". Thus पक्षस्य मूल = पक्षति: i.e. प्रतिपत् 'the root or the first day of a Paksha or a fortnight'. तेन वित्तश्चुचुपचणपौ ॥ २६ ॥ पदानि । तेन, वित्तः, चुचुप-चणपौ ।। वृत्तिः ॥ तनेति तृतीयासमर्थावित्त इत्येतस्मिन्नर्थे चुञ्चुएं चणः इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ॥ 26. The affixes chulichup (चुचु) and chanap (चण) come after a word in the third case in construction, in the sense of 'celebrated through this'. The word वित्त means known, illustrious. Thus विद्यया वित्त:-विद्याचुञ्चु, विद्याचणः, कशचणः ॥ The initial च in these affixes is not इत (I. 3.7). विनश्यां नानाऔ नसह ॥ २७॥ पदानि ॥ वि-नभ्याम्,ना-नागौ,नसह ॥ वृत्तिः ॥ विनम् इत्येताभ्यां यथासंख्यं ना ना इत्येतो भवतः । नसहति प्रकृतिविशेषणम् । असहार्थे पृथ- ग्भावे वर्तमानाभ्यां विनम्भ्यां स्वार्थे नानानी प्रत्ययो भवतः ॥ 27. The affixes i and my come respectively after the words वि and नत्र, in the sense of 'not being together'. Thus वि+ना=विना 'without'; न+नाम् = नाना 'several'. वेः शालच्छङ्कटचौ ॥ २८ ॥ पदानि ॥ वेः, शालच , शङ्कटचौ ॥ वृत्तिः ॥ विशब्दाच शालच् शङ्कटज् इत्येतौ भवतः । साधनक्रियावचनादुपसर्गात्स्वार्थे प्रत्ययौ भवतः ।। 28. The The affixes Salach (शाल) and Sankatach (शंक) come after the preposition वि, without changing the sense. . , Thus विगते शृङ्गे विशाले, विशंकटे॥ Thus these words may apply to a cow, as Fercuresi, Faxina: 1 According to some these words are adjectives meaniing 'great, large' &c. There is no connection here of sense of base and the affix. सपोदश्च कटच् ॥ २९॥ पदानि ॥ सम्-प्र-उदः, च, कटच् ॥ वृत्तिः ।। सम् प्र उद् इत्येतेभ्यः कटच् प्रत्ययो भवति । चकाराद्वेश्च ।। वान्तिकम् ।। कटच्पकरणे ऽलाबूतिलोमाभङ्गाभ्यो रजस्युपसंख्यानम् ।। वा० ।। गोष्ठाश्यः स्थानादिषु पशुनामादिभ्य उपसंख्यानम् ।। वा संघाते कटच् वक्तव्यः ॥ वा०॥ विस्तारे पटच् वक्तव्यः॥ वा०॥हिले गोयुगच् ।। वा ॥ प्रकृत्यर्थस्य घट्वे षड्गवच् ॥ वा०॥ विकार स्नेहने तैलच् ॥ या ॥ भवनेक्षेत्रे इक्ष्वादिभ्यः शाकटशाकिनी ॥ 29. The affix katach (क) comes after the words sam, pra, ud, (and vi).

·BK. V. CH. II. S..ji ] विरीसंच ॥ 906: . : The वि.is read into the sutra by virtue of the word च ॥ Thus संकटम्, प्रकटम्, उत्कटम्, विकटम् ।। .Vart: The affix पर comes after अलाबु, तिल, उमा, and भङ्गा in denoting dust thereof. As भलाबुनां रजः-अलाबूकटम, तिलकटम् , उमाकटम्, भंगाकटम् ।। 1 Vart:-The affix गोष्टच comes after the names of animals, in denoting the places. As गवां स्थान =गोगोष्ठं, महिषीगोष्ठं, &c. Vart :-When a fiock is denoted, the affix कटच् is added, as अविकटम् ।। Vart:-When spreading is denoted, the affix is पटच्, and अविपदः ॥ Vart:-When a couple is denoted, the affix is गोयुगच्, as, अश्वगोयुगम् , उष्ट्रगोयुगम् ॥ Vart:-When six is denoted, the affix is षड्गवच्, as, हस्तिषड्गवम्, अश्व- षड्गवम् ॥ Vart :-The affix तैलच comes when it means the oil of it. As एरण्ड- लम्, इंगुदीतलम्, तिलतैलम् ।। Vart:-The affixes sulfa and anaa denote a field where it grows', after the words इक्षु &c. As इक्षुशाकटम्, मूलशाकटम् , इक्षुशाकिनं, मूलशाकिनम् ॥ अवात्कुटारश्च ॥ ३०॥ · पदानि ॥ अवात,कुटारच्, च ॥ वृत्तिः ॥ अवशब्दात् कुटारच् प्रत्ययो भवति । चकारात् कटच् ॥ 30. The affix कुदारच् as well as कटच् comes after the word अव ॥ As अवकुटारम्, अवकटम् ‘downwards', 'very deep'. नते नासिकायाः संज्ञायां टीटनाटज् भ्रटचः॥३१॥ पदानि ॥ नते, नासिकायाः, संज्ञायाम, टीटच्-नाटच्-भ्रटचः॥ वृत्तिः ॥ अवादित्येव । नमन नतम् । नासिकायाः संबन्धिनि नतेऽभिधेये टीटच् नाटच भ्रटच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति संज्ञायां विषये ॥ 31. The affixes टीटच् , नाटच and भ्रटच come after the word 37a, in the sense of a hooked nose, when the word so formed is a Name. Thus नासिकाया नतम् = अवटीटम्, or अवनादम्, अवभ्रटम् ।। The word signifies the nose, as well as the person also, as अवटीटा नासिका, अवटीटः पुरुषः॥ नर्बिडज्विसिचौ ॥ ३२॥ पदानि ॥ नेः, बिडच्-बिरीसचौ ॥ वृत्तिः ॥ नते नासिकाया इत्यनुवर्तते, संज्ञायामिति च । निशब्दानासिकाया नते ऽभिधेये बिडच् बिरीस- च् इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ 32. The affixes बिडच् and बिरीसच come after the word fâ, in the above sense of a hooked nose, the whole word being a Name. 8 ·907 अउच् ॥ [ BK. V. CH. II. S 35 1 .. Thus निविडम् and निबिरीसम् ॥.How do you say निबिंडारकेशा' or निबिडं वस्त्रम्? It is by analogy. . इनच् पिटञ्चिक चि च ॥ ३३ ॥ पदानि ॥ इनच्, पिट च्, चिक, चि च ॥ वृत्तिः ॥ नेरित्येव, नते नासिकाया इति च । निशब्दान्नासिकाया नतभिधेये इनच् पिटच् इत्येतो प्रत्ययौ भवतस्तत्सन्नियोगेन च निशब्दस्य यथासंख्यं चिक चि इत्येतावदिशौ भवतः ।। वानिकम् ॥ ककारः प्रत्ययो वक्तव्यश्चिच प्रकृस्या देशः॥ वा०॥ क्लिन्नस्य चिल् पिल्लाश्चास्य चाक्षुषी ।। वा०॥ चुलादेशी वक्तव्यः ।। 38. The affixes इनच् and पिटच् come after the word नि in the above sense of a hooked nose ; and चिक् and चि are the substitutes of â before those affixes respectively. Thus नि+इनच्=चिक् + इनच्-चिकिन ; नि+पिटच्-चि-पिटच् = चिपिटः॥ Vart:-So also comes. क, and चिक replacing नि, as नि+क-चिक+क -चिक्कः॥ Vart:-The affixa, comes after the word om in the sense of its eyes'; and चिल् and पिल् are substitutes of क्लिन्न : as, क्लिने अस्य चक्षुषी-चिल्ला, पिल्लर blear-eyed' Vart:-चुल is also the substitute. As, चुल्लः ॥ These words apply to 'eye' also, as चिले, पिल्ले, चुल्ले "sore-eyes.” They apply to person also. उपाधिभ्यां त्यकन्नासनारूढयोः ॥ ३४ ॥ .पदानि ॥ उप-अधिक्ष्याम्, त्यकन्, आसन्न-आरूढयोः॥ वृत्तिः ॥ उप अधि इत्येताभ्यां यथासंख्यमासन्नारूढयोर्वर्तमानाभ्यां स्वार्थेत्यकन्प्रत्ययो भवति ।। 34. The affix tyakan (---त्यक) comes after the words upa and adhi, in the sense of 'nearness' and 'elevation' respectively ; the words so formed being Names. Thus उपत्यका- पर्वतस्यासन्नम् lowland, a land at the foot of the mountain', अधित्यका= पर्वतस्यारूढम् 'a table-land, high-land'. The rule VII. 3. 44 does not apply here, so we do not get the forms उपत्यिका or अधित्यिका ।। कमणि घटो ऽठच् ॥ ३५॥ पदानि ॥ कर्मणि, घटः, अठच् ॥ वृत्तिः ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः। कर्मशब्शात्सप्तमीसमर्थाद् घट इत्येतस्मिन्नर्थे ऽउच् प्रत्ययो भवति ॥ 36. The affix athach (अठ) comes after the word karma in the seventh case in construction, in the sense of 'employing oneself zealously in it'. The word घट: means zealous work. Thus कर्मणि घटेत-कर्मठः पुरुषः 'a clever, proficient person'. तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् ॥ ३६॥ पदानि ॥ तत्, अस्य, संजातम्, तारकादिश्यः, इतच् ॥

·.. [BK. V. CH. IIS 37.1 मात्र॥ 908 . + - . . . - r . - वृत्तिः । तदिति प्रथमासमर्थेभ्यस्तारकादिभ्यः शब्देभ्यो ऽस्यति षष्ठयर्थे इतच् प्रत्ययो भवति ॥ संजातग्रहण प्रकृतिविशेषणम् ।। 36. The affix itach (इत) comes after the words tarakt &c. in the first case in construction, in the sense of * that whereof this is observed'. Thus तारकाः संजाता अस्य नभसः= तारकितं नमः a starry sky' i.e.a night in which stars are visible. gfqat-qat 'a tree in which flowers have grown'. The तारकादि class is आकृतिगण ॥ 1 तारका, 2 पुष्प, 3 कर्णक*, 4 मञ्जरी*, 5 जीष, 6 क्षण*, 7 सूच (सूचक), 8 मत्र, 9निष्क्रमण, 10 पुरीष, 11 उच्चार, 12 प्रचार, 13 विचार 14 कुड्भल, 15 कण्टक, 16 मुसल*, 17 मुकुल, 18 कुसुम, 19 कुतूहल, 20 स्तबक, 21 किसलय, 22 पल्लव, 23 खण्ड, 24 वेग, 25 निद्रा 26 मुद्रा, 27 बुभुक्षा, 28 धेनुष्या, 29 पिपासा, 30 श्रद्धा, 31 अभ्र, 32 पुलक, 33 अङ्गारक, 34-वर्णक, 35 द्रोह, 36 दोह, 37 सुख, 38 दुःख, 39 उत्कण्ठा (उत्कण्ठ ), 40 भर, 41 व्याधि, 42 वर्मन् *, 43 व्रण, 44 गौ- रवण, 45 शास्त्र, 46 तरंग, 47 तिलक, 48 चन्द्रक ( चन्द्र ), 49 अन्धकार, 50 गर्व, 51 मुकुर, 52 हर्ष, 53 उत्कर्ष, 54 रण*, 55 कुवलय, 56 गर्ध, 57 क्षुध् (क्षुधा ), 58 सीमन्त, 19 ज्वर, 60 गर*, 61 रोग, 62 रोमाञ्च, 63 पण्डा, 64 कजल, 6: तृष्*, 66 कोरक, 67 कल्लोल, 68 स्थपुट*, 69 फल, 70 कञ्चुक*, 71 शृङ्गार*, 72 अङ्कुर, 73 शैवल; 74 बकुल*, 75 श्वभ्र*, 76 आराल*, 77 कलङ्क, 78 कर्दम, 79 कन्दल, 80 मूर्छा*, 81 अङ्गार, 82 हस्तक (हस्त ), 83 प्रतिबिम्ब, 84 विनतन्त्र (विघ्न, तन्त्र )*, 85 प्रत्यय , 86 दी- क्षा*, 87 गर्ज, 88 गर्भादप्राणिनि. (गर्भिताः शालयः but गर्भिणी गाः) 89 तन्द्रा, 90 सवक, 91 कर, 92 आन्दोल, 93 गोर, 94 राग. प्रमाणे द्वयसज्दनमातूचः ॥ ३७॥ पदानि ॥प्रमाणे, द्वयसच्-दनच्-मातूचः ॥ वृत्तिः ॥ तदस्येत्यनुवर्त्तते । तदिति प्रथमासमर्थादस्योति षष्ठपर्थे व्यसच् दन्नच् मात्रच् इत्येते प्रत्यया भव- न्ति यत्तत्पथमासमर्थ प्रमाणं चेत्तवति ॥ चार्तिकम् ॥ प्रमाणे लो वक्तव्यः ।। वा०॥ द्विगोनित्यम् ॥ वा० ॥ डट् स्तोमे वक्तव्यः ।। या०॥ शनशतोर्डिनिर्वक्तव्यः ॥ वा०॥ विशतेश्चेति वक्तव्यम् ।। वा०॥ प्रमाणपरिमाणाभ्यां संख्याया श्चापि संशये मात्रज्वक्तव्यः । वा०॥ वत्वन्तास्वार्थे यसमात्रची बहुलम् ।। 37. The affixes dvayasach (द्वयर्स), daghnach (द) and mttrach (मात्र), come in denoting “ that whereof this is the lineal measure after a word in first case in construction. The word तदस्य is understood here. Thus जरुः प्रमाणमस्य- अरुस्यसम्, उरुद- नम्, अरुमात्रम् ‘as high as the thigh'. So also जानुमात्रम्, जानुद्वयसम् and जानुघ्नम् ।। As ऊरुस्यसमुदकम् ' water reaching upto the thigh'. According to some the first and the second affixes (dvayasa and daghna) come in denoting the measure of altitudes and depths, and not horizontal measures. The affix 177 comes in a general sense also. As प्रस्थमात्रम् 'a cubit long'. Vart : -The affixes denoting lineal measure are elided after words which are themselves recognised as standards of measure, Thus शमः प्रमाणमस्य " ·909 । बतुपू।। [ BK. V: CH II. I. 38 TA: 'that which is sama (a hand) in length'. Similarly fare:, fare: I: The affix matra only is elided, the other two affixes are never applicable to these words.. Vart -The elision is invariable after a Dvigu. As À yÄT SALUTHFI -विशमः, विवितस्तिः ॥ Why do we say “ invariable"? The elision will take place even where there is doubt, ये रिष्टी स्यातां वा न वा-द्विदिष्टिः ।। Vart :--The affix डट् comes.after a word, when it denotes a stoma; as, पंचदशस्तोमः, पंचदशी रात्रिः॥ The causes डीप (IV. I. 15). Vart :-The affix डिनि comes after words ending in शन् or शत्, .as पंच- दशिनोर्द्धमासाः, त्रिशिनो मासाः । Vart :-So also after the word विंशति, as विशिनोऽङ्गिरसः ॥ Vart :-The affix मात्रच comes after words denoting lineal measure, and mass measure, and after a numeral, even when there is doubt. As शममा- घम् , - शमः प्रमाणमस्य स्यान्न वा, दिष्टिमात्रम्, प्रस्थमात्रम्, कुडवमात्रम्, पंचमात्रम्, दशमात्रा गावः ।। An exception to this is contained in the 2nd Vârtika, where måtra is elided in Dvigu compounds, owing to the word fact being used there, Vart: The affixes out and 1 come without changing the sense, diversely after a word ending in वतु; as तावस्यसम् , = तत् परिमाणमस्थ धान्यादिस्तावत् तावन्मात्रम् , एतावदयसम्, एतावन्मात्रम् &c. पुरुषहास्तभ्यामण्च ॥ ३८ ॥ पदानि ॥ पुरुष, हस्तिभ्याम्, अण्, च ॥ वृत्तिः ॥ तदस्येत्येव, प्रमाणइति च । पुरुषहस्तिभ्यां प्रथमासमर्थाभ्यां प्रमाणोपाधिकाभ्यामस्येति षष्टयर्थे ऽण प्रत्ययो भवति, चकाराद् यसजादयश्च ।। 38. The affix an (+-अ) also, as well as dvayasach &c, comes after the words purusha and hasti, in the first case in construction in the sense of that whereof this is the lineal measure'. The phrase तदस्य प्रमाणं is understood here. By च the affixes यसच् &c are drawn in. Thus पुरुषाप्रमाणमस्य-पौरुषम्, पुरुषस्यसम्, पुरुषवनम्, पुरुषमावम, हस्तियसम्, हस्तिनम् , हस्तिमात्रम्, हास्तिनम् ।। Vart:--The affix is always elided after a Dvigu. As बिपुरुषमुस्कम्, त्रिपुरुषम, विहस्ति, बिहस्ति, द्विपुरुषी, त्रिपुरुषी, विहस्तिनी त्रिहस्तिनी ॥ यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप् ॥३९॥ पदानि ॥यत्-तद्-एतेभ्यः, परिमाणे, वतुम् ॥ वृत्तिः ॥ सदस्येत्येव । यत्तदेतेभ्यः प्रथमासमर्थेभ्यः पारमाणापाधिकभ्यास्यति षष्ट्यर्थे वतुप्प्रत्ययो भवति ॥ Karied. डावतावर्थवैशेष्यानिर्देशः पृथुगुच्यते । मात्राघमतिघाताय भावः सिद्रश्च डावतो।। धानिकम ॥ वतुप्रकरणे युष्मदस्मद्भ्यां छन्दसि सादृश्यउपसंख्यानम् ॥

·BK. V. CH. HIS..41] किम्।। 910 . 39. The affix vatup (aa) comes after the words yad, tad, and etad, being in the first case of construction, in signifying " that where of this is the measure of volume”. The phrase तदस्य is understood here. As यत् परिमाणमस्य= यावान्, This: form is thus evolved; यत् + वतुप-यावत् (the ti अत् being replaced by आ by VI. 3. 91)= यावन्त (the नुम् being added by VII. I. 70)= यावान्त् (the अ being lengthened. by VI. 4.41); the vibhakti सु being elided by VI. I. 68, and r being eliided by VIII. 2. 23 we get finally यावान्, तावान् , एतावान् ॥ The परिमाण is used in this sutra,, in order to distinguish it from the word grot used in the last aphorism (See V. I. I9). Therefore यत्, तद & एतद् take the affixes 'matra' &c also in the sense of TATOT, which would not have been the case, had to not been used in the satra, for then the special affix at would have debarred matrach &c in the case of यत् &c. The word डावतु in the karika is the name given to this affix वतुप by the ancient grammarians; so that according to them there was no necessity of VI. 3.91 to replace टि of यत् &c, by आ; thus यत् +डावतु= यावत् ।। Moreover the affix वतुप् being added in the sense of परिमाण, (capacity) only after 27 &c, it follows that the words so formed, may take the further affix मात्रच् &c in the additional sense of प्रमाण (length); which would not have been the case had the word परिमाण not been used in the sutra. Thus तत् पारमाण मस्वतावद् as धान्य राशीकृतं । From this तावत् we have तावत् प्रमाणमस्य कुडपादेः ताव- मात्रम् meaning यावद् राशीकृतस्य धान्यस्य दैर्घ्य, तादृग् अस्यापि ॥ Vårt:--The affix tot comes in the sense of 'like this', after the words घुष्मद् and अस्मद् in the Chhandas. in the Chhandas. As त्वावतः पुरुषसो यज्ञं विप्रस्य मावतः ॥ किमिदंभ्यां वो घः ॥ ४०॥ पदानि ॥ किम्-इदम्झ्याम्, वः, घः ॥ वृत्तिः ॥ किमिभ्यामुनरस्य वतुपो वकारस्य धकारादेशो भवति । 40. After the words kim and idam, घ (इय्) is substituted for the a of vatup. Thus किम् + वतुप्-की+वतुप् (VI.3.90)= + घतुप् (VI. 4.. 148)= कियत् nom. कियान्. Similarly इयत् nom. इयान् ॥ किमः संख्यापरिमाणे डति च ॥४१॥ पदानि ॥ किमः,संख्यापरिमाणे,डति,च ॥ वृत्तिः॥ संख्यायाः परिमाणं, संख्यापरिच्छेद इत्यर्थः । संख्यापरिमाणे वर्तमानात् किमः प्रथमासमर्थावस्ये- ति षष्ठपर्थेडतिः प्रत्ययो भवति । चकारातुम् । तस्य च वकारस्य घादेशो भवति ॥ 41. The affix dati ( ra with the elision of # ) as well as the affix vatup comes after the word e, in the first case in construction, in the sense of 'numerical quantity'. -- ·911 अय॥ [ BK. V. CH. II. S. 43 . The introduces the affix बतुप् which is changed into धतुए (इयत्) ॥ The word संख्यापरिमाणे means संख्यायाः परिमाणं i. e. संख्यापरिच्छेदः 'making estimate by numbers'. As का संख्या परिमाण मेषां ब्राह्मणानां- कति ब्राह्मणाः or कियन्तो ब्राह्मणाः 'how many Brahmanas in number do you estimate these'. This always comes in the plural. This word is formed, in fact, when a question is put relating to the numerical quantity (sankhyâ-parimåna) of any thing. But the word sankhyâ-parimâņa may be explained also as a Karmadhåraya, in which the attributive word has been placed second. It will then mean "quantitative number". The sutra will be rendered thus: “kim takes dati, when it means a quantitative number". It should not be objected that numbers are always quantitative, and therefore parimâņa is redundant in the aphorism. For sometimes numbers are used not to define any quantity but merely to mark contempt. As in the following :-- अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रीपजीविनाम्। सहस्रशः समतानां पारषत्वं न विद्यते ॥ Here the word #F#: is used indefinitely in a contemptuous sense. Therefore, it is not true that a number always defines a quantity. Where Patie is used to express contemptuous number, no affixing takes place: as केयमेषां संख्या दशा- नाम् ॥ The word . parimana in this sutra is not used in its technical sense; as in Sutra 39 ante: for its very repetition here shows that it is used here to denote quantity' in general, and not 'capacity', for a number cannot mean 'capacity'. संख्याया अवयवे तयम् ॥४२॥ पदानि ॥ संख्यायाः, अवयवे, तयप् ॥ वृत्तिः॥ तदस्यत्येव । संख्याया अवयवे वर्तमानाया अस्येति षष्ठयथै तयप् प्रत्ययो भवति । 42. The affix tayap (तय) comes after a numeral, in the sense of " that whereof the parts are so many". The word तदस्य is understood here. Thus पंच अवयना अस्य-पंचतयम् 'haring five parts'. The part being connected with the whole, the force of the affix is to denote the whole. So also दशतयम् , चतुष्टयम्, चतुष्टयी (VIII. 3. Ior and IV. J. I5) द्वितिभ्यां तयस्यायज्वा ॥४३॥ पदानि ॥ द्वि-तिभ्याम्, तयस्य, अयच् , वा ॥ वृत्तिः ॥ पूर्वेण विहितस्य तयस्य द्वित्रिभ्यां परस्य वा ऽयजादेशो भवति ॥ 43. The affix ayach (अर्थ) is optionally the sub- •stitute of tayap, after words dvi and tri. As द्वाववयवावस्य = व्यम् or द्वितंयम्, त्रयम् or त्रितयम् ' a couple' 'a triad' (VI. 4: 148). The word net is used in the sutra to indicate the sthånin or thing to be replaced. Had it not been used, the sutra would have run thus द्वित्रिभ्यामयज् वा "ayach optionally comes after dvi and tri", Here ayach would have be- - ·BK. V. CH. II. S. 45] 912 come a separate affix, instead of being a mere substitute. Where is the harm in its being a separate affix? Then the word ten or ry will not form their feminine in डीम् ; but अय being taken as sthanivat to तय (I. I. 56), the affix डीप् which by IV. I. 15, applies to तय, applies to अय also. Thus we have यी गतिः ॥ Moreover by I. I. 33, words ending in तय are declined as Pronouns optionally before nominative plural termination. By the rule of sthanivat adesa (I. I. 56), the words ending in अय will also be Pronouns. As ये or घ्या, चये or ञयाः॥ The qin 9727 is for accent, showing that the substitute 'aya' differs in accent from the sthânî taya. उभादुदात्तो नित्यम् ॥४४॥ पदानि ॥ उभातू,उदात्तः,नित्यम् ॥ वृत्तिः ॥ उभशब्दात्परस्य तयपो नित्यमयजादेशो भवति स चोदात्तः ॥ 43. After the word ubha, ayach is always the substitute for tayap, having the acute (udatta) accent on its first syllable. . The affix 3737 having indicatory y takes the acute accent on the final syllable (VI. I. 163), i. e. on य, the special mention of the udatta in the sútra shows that the accent should be on a syllable which would otherwise not have taken it i. e. the first syllable i. e. अ; for had this not been the meaning, there was no necessity of using the word udatta in the sûtra. If उभ is a Sankhya word (I. I. 23) in the secular sense, it would have taken 21, the present sûtra ordains to instead as a substitute always. If it is not a Sankhya, then we should first ordain ay after it, by the process of splitting the sutra 42 ante into two, thus संख्यायाः तया, अवयवे तयप् and then replace तय! by भय ।। Thus उभौ पीतलोहितौ भवयवौ यस्य- उभयः ॥ उभये देवमनुष्याः; उभयोः मणिः ।। तस्मिन्नधिकमिति दशान्ताडुः ॥ ४५ ॥ पदानि ॥ तत्-अस्मिन्-अधिकम्-इति- दशान्तातू डः॥ वृत्तिः ॥ तदिति प्रथमासमर्थादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे दशान्तात्प्रातिदिकाङ्कः प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रयमासमर्थ- मधिकं चेाद्भवति । इतिकरणस्ततश्चद्विवक्षा ।। Karist. अधिके समानजाताविष्टं शतसहस्रयोः। यस्य संख्या तदाधिक्ये डः कर्चव्यो मतो मम ।। 45. The affix da (+ with the elision of st of the base), comes after a Numeral ending in dasan, being in the first case in construction, in the sense of “ this is surplus in it.". Thus एकादश अधिका अस्मिन् शत = एकादशं शतं " hundred releven", So also एकादशं सहस्रं ॥ sa ·913 मयत् ।। [BK. V. CH. II. I.47 - Why do we say ending in दशन् ? Observe पंचाधिका अस्मिन् शते । Why do we say "ending"? Observe देशाधिका अस्मिन् शते॥ Ishti : This rule applies when both words denote a thing of the same denomination. .AS एकादश कार्षापणा अधिका अस्मिन् कार्षापण बाते-एकादशं कार्षा- पणशतं॥ But not here:-एकादश भाषा अधिकार अस्मिन् कार्षापणशते ।। Ishti :-This applies only after tar and spa, therefore it does not apply here :-एकादशाधिका अस्यां त्रिशति ॥ • The word इति in the sutra is for clearness. The rule applies to शतसहसं also, as एकादशं शतसहस्रं which may mean either (1) एकादश शतान्याधिकान्यस्मिन् or (2) एकादश सहस्राण्यधिकान्यस्मिन् ॥ शदन्तचिंशतेश्च ॥ ४६॥ पदानि ॥ शदन्त-विशतेः च (डः)॥ वृत्तिः ॥ तदस्मिन्नधिकमित्यनुवर्तते, ड इति च । शदन्तात्प्रातिपदिकाद्विशतेश्च डा प्रत्ययो भवति तदस्मिन्न- धिकमित्येतस्मिन्विषये ॥ बार्तिकम् ॥ तदन्तादपीति वक्तव्यम्। 46. The affix da comes in the sense of " this is surplus in it", after a Numeral ending in शत् and after विंशति ; with the elision of अतू and अति । The indicatory इ causes elision of टि portion VL. 4. 142 &c. Thus विशदधिका अस्मिज्छते-त्रिशे शतं, एकत्रिशं शतं, एकचत्वारिंशं शतं ।। This rule applies to abstract Numerals. Hence not here, गोत्रिंशदधिका अस्मिन् गोशते ।। So also after विशति ; as विशं शतं ॥ Vart---So also after compounds ending in विशति, as, एकविंशं शतं ॥ This also applies to pure Numbers. Therefore not here, गो विंशतिरधिका अस्मिन् गो शतं ।। संख्याया गुणस्य निमाने मयट् ॥ ४७॥ पदानि ॥ संख्यावाः, गुणस्य, निमाने, मय ॥ वृत्तिः ॥ तदस्येत्यनुवर्तते तदस्य संजातमित्यतः । तदिति प्रथमासमर्थात्संख्यावाचिनः प्रातिपदिकावस्येति षष्टयर्थे मयत् प्रत्ययो भवति यत्तत्मथमासमर्थ गुणस्य चेनिमाने वर्त्तते ॥ 47. The affix mayat (मय with feminine in डीए) comes after a Numeral in denoting a thing given in exchange; in the sense of “ containing so many times more of something” or “the price of a portion of this is so many equal portion of the other”. The word तदस्य from V. 2. 36.should be read in this. The sense of the aphorism is "after a. Numeral in the first case in construction (ac), with the force of a genitive (PU), comes the affix tee, when the word in the first case in construction denotes the value (निमान) of a portion (गुण)". The word गुण means tror or “portion", and for means 'price'. In comparing the quality of one thing with another, निमान is the value or price. Thus यवानां दो भागो निमानु- ·. BK V. CH. 11. $ 48.] 914 मस्योदश्विभागस्य-द्विमयमुदश्चियवानाम् “ two parts of Yava is the price of one part Udaśvit". Similarly Fath, 142, lit. “Udasvit is fake or 'two-times! the value of yava". The word Toe is in the singular nuinber. The comparison must therefore be made with one portion of a thing, with the several portions of the other, The ratio must be 1:1, but never x: 2, or 4: 3 &c. Therefore the rule does not apply here, दो भागो यवानां त्रय उदश्चितः ॥ The x also must be more than one. The rule therefore does not apply here: एको भागो निमानमस्य । The word Tor denotes an integral number, therefore the rule will not apply to fraction. As द्वौ भागौ यवानामध्यर्द्ध उदश्वितः ॥ The affix also comes in the sense of purchasing or the comparative value of a thing, i. e. in denoting the thing received in exchange. ( fe) As 35- श्वतो वो भागौ निमेयमस्य यवभागस्य-द्विमयाः, as रिमया यवा उदश्वितः= " उदश्वितो द्वौ गुणा निमेयो थेषामकगुणानां यवानां "the exchange value of Udasvita is twice as much as that of a Yava". The word fair means the thing given in exchange; and flag the thing received in exchange. Both words are reciprocal and are terms of barter or exchange, but they do not apply to sales or purchases for coins, Why do we say गुणस्य 'of a portion'? Observe द्वौ त्रीहियवौ निमानमस्योद- Raa: 11 Here being no comparison of ratios, there is no affixing. Why do we say faara "in denoting the thing given in exchange"? Observe, द्वौ गुणौ क्षीरस्य एकस्तैलस्य-द्विगुणं पच्यते तैलं क्षीरण "one part of oil cooks or absorbs as much as two parts of milk”. Here the sense is that of 'cooking' and not of purchasing. In short pe has the meaning of time or fold'. As the "two time the word qualifying sometime the निमान, sometime the निमेय ; e. g. धिमयमुश्वित् TA"Udasvit is two-times or two-fold of Yava in value'; or TT Graa! "two-times Yava are equal to one Udasvit'. तस्य पूरणे डट् ॥ ४८॥ पदाति ॥ तस्य, पूरणे, डट् ॥ वृत्तिः ।। तस्येति षष्ठीसमर्थात्संख्यावाचिनः प्रातिपदिकात्पूरणइत्यस्मिन्नर्थे डद् प्रत्ययो भवति ॥ . 48. The affix dat (ST, causing the elision of the last vowel with the consonant following it) comes after a Numeral in the sixth case in construction, when the sense is “making full this number". That by which a thing is completed is called gratit Thus TUT: = Tahler: the "eleventh” (i. e. the one which, added to ten, completes the eleven). Similarly at: 11 By this affix, ordinal's are formed. The rule therefore, does not apply to a case like this: -A fearai groTT : 11 नान्तादसंख्यादेर्मन् ॥ ४९ ॥ पदानि ॥ नान्तात् असंख्यादेः सत् ॥ वृत्तिः॥ इडिति वर्तते । नकारान्तात्संख्यावाचिनः प्रातिपदिकादसंख्यादेः परस्य डटो मडागमो भवति ।। 9 ·915 तिथुक् ।। [BK. V: CH. II: 852 ܕ ܀ - + 49. The augment mat (म) comes before डद्, in the above sense, after a Numeral which ends in a when no other Numeral precedes it. Thus पंचमः ‘fifth' (the completer of the five), सप्तमः | Why do we say ending in a'? Observe ftua: guit-fán: 'twentieth'. Why do we say 'not preceded by a Numeral? Observe एकादशानां पूरणं = एकादशः ॥ थट् चच्छन्दसि ॥५०॥ पदानि ॥ थट्, च, छन्दसि ॥ दृत्तिः ॥ नान्तादसंख्यादेः परस्य डटश्छन्दसि विषये थडागमो भवति, चकारात्पक्षे मडपि भवति ॥ 50. The थट is the augment of ड, in the Chhandas, after a Numeral ending in 7 and not preceded by another numeral : as well as the augment मद् ॥ Thus पंचयः, सप्तय: or पंचमः, सप्तमः ॥ As पर्णमयानि पञ्चथानि भवन्ति and पम्पमामन्द्रियमस्यापारामन् ॥ See V. 2.56. षट्कतिकतिपयचतुरां थुक ॥५१॥ पदानि ॥ षट्-कति-कतिपय-चतुराम, थुक्॥ वृत्तिः ॥ इडित्यनुवर्तते तत्सप्तम्या विपरिणम्यते । षद् कति कतिपय चतुरइत्येतेषां डटि परतस्थुगागमो भवति ।। बार्तिकम् ॥ चतुर छयतावाग्रक्षरलोपश्च ।। 51. When dat follows, थुक is the augment of the words shat, kati, katipaya and chatur. The is to be read into this satra, and it should be changed into locative, as a when dat follows". The word arata is not a Numeral, it takes डट् by force of this sutra. Thus षण्णां पूरणो - षष्ठः 'sixth'. कतियः 'the which in order?' कतिपयथः "the one in order after several', चतुर्थः 'the fourth'. Vart:-The affixes छ (ईय) and यत् come after चतुर् and there is elision of the first letter. As तुरीयः or सुर्यः ।। In this and the two following sàtras, the action of the of g vanishes when an augment is added. बहुपूगगणसंघस्य तिथुक् ॥ ५२॥ बहु-पूग-गण-संघस्य, तिथुक् ॥ वृत्तिः ॥ इडित्येव । बहु पूग गण संघ इत्येतेषां डटि परतस्तिथुगागमो भवति ।। 52. When dat follows, fare is the augment of the words bahu, puga, gana, and saigha. The word gfe is understood here also. The words art and re are not Numerals ; they take the affix डट् by virtue of this sutra. Thus बहूनां पूरणो- बहुतियः, पूगतियः, गणतियः, and संघतियः ।। वतोरिथुक् ॥ ५३॥ पदानि ॥ वतोः, इथुक् ॥ दृत्तिः । डडिस्येव । बतडटि परत थुगागमो भवति । वस्वन्तस्य संख्यात्वात्पूर्वेण विहितस्तस्मिन्नयमागमो विधीयते ॥ Th ..

·BK. V. CH. II.856] तमट् ॥ 916 com. 53. When dat follows, rys is the augment of a stem ending in vatu. The word of is understood here also. The words ending in are Numerals (I. I. 23): and they will take डट् by V. 2,48; the present satra declares the augment. Thus यावतां पूरणो-यावतियः, सावतियः, एतावतियः ।। द्वेस्तीयः ॥५४॥ पदानि ॥ द्वेः, तीयः ॥ वृत्तिः ॥ विशब्दात्तीयः प्रत्ययो भवति तस्य पूरणइत्यस्मिन्विषये। डटोपवादः । 54. The affix fre comes in the sense of 5 completer thereof', after the word dvi. This debars डट् ॥ Thus द्वयोः पूरणो = द्वितीयः 'the second '-that which completes the two. तेः संप्रसारणं च ॥ ५५ ॥ पदानि ॥ तेः, संप्रसारणं, च (तीयः)॥ वृत्तिः ॥ त्रिशब्दात्तीयः प्रत्ययो भवति तस्य पूरणइत्येतविषये । डटोपवादः । तत्सग्नियोगेन से संप्रसारण च भवति॥ 55. The affix tîya comes in the sense of ' pleter thereof', after the word tri ; and there is samprasarana ( vocalisation ) of the stem. The substitution of a vowel for a semi-vowel is samprasarana (I. I. 45). Thus त्रि+तीय-तृ +5+तीय - तृतीयः (VI. I. I08, the इof वि assumes the form of the prior letter #which is substituted for ). In aart: the # is not lengthened by VI. 4. 2, because that rule applies to the lengthening of the भण् letters only, this word being read into VI. 4. 2, by anuvritti from VI. 3. The pratyahara 970t is formed by the first , and means the letters 27, rand उ ॥ विंशत्यादिभ्यस्तमडन्यतरस्याम् ॥ ५६॥ पदानि ॥ विंशत्यादिभ्यः, तमट्, अ. न्यतरस्यां॥ वृत्तिः ॥ विंशत्यादिभ्यः परस्य डटस्तमडागमो भवत्यन्यतरस्याम् । 56. After the words vinsati &e, tamat (तम fem. in डीप) is optionally the augment of dat. This rule falling under the jurisdiction of gout, we must read the word डद् into this sutra, as the affix to which the augment तमट् is added. Thus विंशतः पूरणः =विंशतितमः or विंशः 'twentieth'. एकविंशतितमः or एकविंशः, विविंशतितमः or त्रि- विंशः, विशत्तमः or विशः, एकत्रिंशत्तमः or एकत्रिशः॥ There is no FÅETATIE class given in Ganapatha. These are ordinary words like विशति, त्रिंशत् &c. The words विंशति, त्रिंशत् &c of V. I. 59, should not be taken as the farmente alluded to by this satra. · För had it been so, we III.

·917 तमत् ।। [ BK., V. CH. II: 57 could not have formed the words like paremaah: ; because the rule applying to fálaire specifically mentioned, will not apply to fara as the end of a compound. As this maxim declares, una girarecin afarhafftat "that which cannot possibly be anything but a Pratipadika, does, contrary to I. 1. 72; not denote that which ends with it, but it denotes only itself”. This being the case, the word heula &c must be taken in their popular signification, and not as particular prâ tipadikas; and hence. also becomes valid the exception given in V. 2. 58, in the case of oft &c when preceded by another numeral. For the very prohibition BAQATË: in that rule, shows, that with the exception of पष्टि &c, the present rule applies to other संख्यादि words, as, एकविंशति &c. Böhtlingk takes , yg and an as separate affixes and not as augment. He says "The commentators take me here and in the following Satras as an Augment of 5(V. 2. 48), because it &c with the affix que would yield maraton by III. 1. 3, whilst otherwise, it would be accented as fang II According to this interpretation V. 2. 49 and u V. 2. 50 are Augments, though they would yield the right form as affixes also. That Påņini by forms #2, and the so much resembling , should not have meant an affix, is not probable. Moreover one does not understand well this, why he, if he intended that #, y and q should be taken as augments, does not, for the sake of clearness, ordain this after the stem, which could have been expressed by adding of the servile (i. e. , yan and act), as he does in the case of the augments a V. 2. 51, FAYET V. 2. 52 and yeh V. 2. 53. I also, think this, that Panini, when he designated this affix ghe, did not think of the accent." In the case of # and yg there will be no difference whatever whether we take them as affixes or as augments. Thus 19+9+#(VI. 4. 144) - पंचम ॥ नित्यं शतादिमासार्द्धमाससंवत्सराश्च ॥ ५७॥ पदानि ॥ नित्यम्, शतादि, मा- साई, मास, संवत्सरात्, च, (तम ). वृत्तिः ॥ रातादयः संख्याशब्दा लौकिका गृह्यन्ते । शतादिभ्यो मासार्द्धमाससंवत्सरशदे यश्च परस्य डटो नि- स्यं तमडागमो भवति ।। 57. Always after the words sata &c, and after mása, ardha-masa, and sam-vatsar ; tamat is the augment of dat. The words Taley are numerals. The words HTET &c, are not numerals; they would not have taken, ge, but by the implication of this sûtra. Thus शतस्य पूरणः - शततमः 'hundreth'; सहस्रतमः, लक्षतमः ॥ Similarly मासस्य पूरणः- मासतमो दिवसः the last day of the month'. अर्द्धमासतमः, संवत्सरतमः ।।

·BK. V. Ch, II. S II ] भण-It 918 . By the next Sutra. V. 2. 58, the words शत. &c, would also have taken तमद; but the scope of that sutra is confined to numerals not preceded by another numeral. There is no such restriction here. Hence we have एकशत- तमः, द्विशततमः॥ षष्ट्यादेश्चासंख्यादेः ॥ ५८॥ पदानि ॥ षष्ट्यादेः, च, असंख्यादेः, (तम )॥ वृत्तिः ।। षष्टपादः संख्याशब्दाहसंख्यादः परस्य डटो नित्यं तमडागमो भवति ॥ 58... After the words shashti &e, when no other. Numeral precedes them ; tamat is always the augment of: dat. By sätra V. 2. 56, the augment was optional, this makes it compulsary. Thus षष्टितमः, सप्ततितमः ॥ Why do we say “when not preceded by a Numeral"? Observe, एकषष्टः एकषष्टितमः, एकसप्तमः or एकसप्ततितमः ॥ Here V. 2. 56, applies also. मतौ छः सूक्तसानोः ॥ ५९॥ पदानि ॥ मती, छः सूक्त, सानोः ॥ वृत्तिः ॥ मताविति मत्वर्थ उच्यते । प्रातिपदिकान्मत्वर्थे छः प्रत्ययो भवति सूक्ते सामनि चाभिधेये ।। -59. When a Sûkta or a Sâman is to be expressed, the affix Chha (ईय) comes after a pratipadika (nominal-stem), in the sense of the affix matup (V. 2. 94). The word wat means 'in the sense of मतुप् affix'. The sense of मतुप is "whose is it or in whom it is". Thus अच्छावाक् शब्दोऽस्मिन् = अच्छावाकीयम् सूक्तम्।। मित्रावरुणीयम्, यज्ञायज्ञीयम् साम, वारवन्तीयम् साम ।। The affix comes after a collocation.of words, as अस्यवामीयं 'the Sakta containing the words अस्य वाम' e.g. Rig Veda Mandala I. sakta 164. Here the words अस्य वामस्य are considered as a Nominal Stem. So also कयाधुनीयम् ।। अध्यायानुवाकयो क् ॥ ६०॥ पदानि ॥ अध्याय, अनुवाकयोः, लुक् ॥ वृत्तिः ॥ मतावित्येव । मत्वर्थउत्पन्नस्य छस्य लुम् भवति, अध्यायानुवाकयोरभिधेययोः । 60. When an Adhyâya or an Anuvâka is to be expressed, there is luk-elision of the affix Chha having the above sense of matup. . This sutra indicates by implication (ज्ञापकः), that the affix छ comes after a nominal stem, to denote an Adhyâya or an Anuvâka. According to Patanjali the elision is optional. Thus गर्दभाण्ड शब्दोऽस्मिन्नस्ति = गर्दभाण्डोऽध्यायः, भनु- वाको वा ॥ In the alternative, गर्दभाण्डीयः ; so also दीर्घजीवितः or दीर्घजीवतीयः, पलित- स्तम्भः or पलितस्तम्भीयः ॥ विमुक्तादिभ्यो ऽण् ॥ ६१ ॥ पदानि ॥ विमुक्तादिभ्यः, अण् ॥ वृत्तिः ॥ मतावित्येव, अध्यायानुवाकयोरिति च । विमुक्तादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति मत्वर्थ, अध्यायानुवाकयोरभिधेयमोः ।। " ·919 कन् । [ Bk. V.CH. II.8 64 - 61. The affix an (+-अ) comes in the sense of matup, when an Adhyâya or an Anuvâka is to be expressed, after the words vimukta &c. Thus विमुक्तशब्दोऽस्मिन्नस्ति = वैमुक्तोऽध्यायोऽनुवाको वा ॥ So also देवासुरः &c. 1 विमुक्त, 2 देवासुर, 3 रक्षोऽसुर, 4 उपसद्, । सुवर्ण ( सुपर्ण), 6 परिसारक (परिषारक्! ) 7 सदसत्, 8 वसु, 9 मरुत् ( मरुत्वत् ), 10 पत्नीवत्, 11 वसुमत, 12 महीयत्व (महीयल ), 13 सत्वत्, 14 बहवत्, 15 दशार्ण, 16 दशाई, 17 वयस् ( दशाईपयस ), 18 हविर्धान, 19 पतत्रिन् ( पतत्रि ), 20 महि- बी, 21 अस्यहत्य, 222 सोमापूषन्, 23 इडा, 24 अग्नाविष्णु (विष्णू), 25 उर्वशी, 26 वृत्रहन् (वृत्रहति), 27 मित्री, 28 सोम, 29 हेतु.॥ गोषदादिभ्यो वुन् ॥ ६२॥ पदानि ॥ गोषदादिश्यः, वुन् । वृत्तिः ॥ मतावित्येव, अध्यायानुवाकयोरिति च । गोषदादिभ्यः प्रातिपदिक यो वुन्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे ऽण्या- यानुवाकयोः ।। 62. After the nominal stems goshada &c, there is the afix vun (1--अक), in the sense of matup, when an Adhyâya or an Anuvâka is to be expressed. Thus गोषशब्दोऽस्मिन्नस्ति-गोषदकोऽध्यायोऽनुवाको वा॥ इषेखका, मातरिश्वका &c. Another reading is in the final consonant being mute, 1 गोषद् (गोषद), 2 इषे त्वा (त्व), मातरिश्वन , 4 देवस्य स्वा, देवीरापः, 6 कृष्णो ऽस्या, खरेष्ठः, 7 देवी (वैवी) धिय धिया (धियम् ), 8 रक्षोहण, 9 युजान, 10 अञ्जन, 11 प्रभूत, 12 प्रतूर्त, 13 कृशानु (दृशान ). 14 सहस्रशीर्षा, 15 वातस्य ते, 16 कृशाश्च, 17 स्वाहाप्राण, 18 प्रसप्त (!). ॥ तत् कुशलः पथः ॥ ६३॥ पदानि ॥ तत, कुशलः, पथः, (वुन् ),॥ वृत्तिः ॥ नित्येव । तत्रेति सप्तमी समर्थात्पथिन् शब्हात्कुशल इत्यस्मिन्नर्थे वुन्प्रत्ययो भवति । 63. The affix vun comes, after the word pathin, being in the seventh case in construction, when the sense is "versed therein or skilled therein ". Thus पथि कुशलः = पथका (पथिन् + वुन् = पथ् + वुन् VI.4.144= पथ्+भ VII.I.I.). आकर्षादिश्यः कन् ॥ ६४॥ पदानि ॥ आकर्षादिभ्यः, कन् ॥ वृत्तिः ॥ तत्रेत्येव, कुशल इति च । आकर्षादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यः कुशल इत्येतस्मिन्नर्थे क- न्प्रत्ययो भवति ॥ 64. - The affix kan (1) comes in the sense of 'versed therein, skilled therein', after the nominal stems åkarsha &c, being in the seventh case in construction, Thus आकर्षे कुशलः = आकर्षक,त्सरुक:. Another reading has आकष (Bohtlingk) 1 आकर्ष (भाकष), 2 सरु, पिशाच (पिपासा), 4 पिचण्ड, अशनि, 6 अश्मन् ,7 नि- चय (विषय), 8 चय, 9 विजय*, 10 जय, ll आचय, 12 नय, 13 पाद (निपार ), 14 दीप, 15 इद, 18 हाद, 17 हाद, 18 गाद, 19 शकुनि, 20 अय. ॥ -- M .

·BK V. CH. II..5.68 ] कन् । 920 धनहिरण्यात्कामे ॥६५॥ पदानि ॥ धन्, हिरण्यात्, कामे (कन्)॥ वृतिः ॥ तत्रेत्येव, कनिति च । धनहिरण्यशब्दाभ्यां तत्रेति सप्तमीसमर्थाभ्यां कामइत्यास्मन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति ॥ 65. The affix kan comes, after the words dhana and hiraṇya, being in 7th case in construction, in the sense of 'a desire thereafter'. The word काम means desire, wish'. Thus धने काम-धनको देवदास्य, हिरण्यको देवदत्तस्य ।। स्वाङ्गेभ्यः प्रसिते ॥६६॥ पदानि ॥ स्वाङ्गेभ्यः, प्रसिते (कन्) । ॥ वृत्ति ॥ तत्रेत्येव, कनिति च । स्वाङ्गवाचिभ्यः शब्देभ्यस्त ति सप्तमीसमर्थेभ्यः प्रसितइत्येतस्मिन्नर्थे कन्प्रत्य- यो भवति॥ 66. The affix kan comes after a word denoting a part of one's body, in the sense of who takes care of it, who bestows care upon it'. The words तत्र and कन् are understood in this sutra. The word मसित means 'devoted to, intent upon, craving after'. Thus केशेषु प्रसितः केशक: i.e. केशादिरचनायां प्रसक्त एवमुच्यते ॥ The स्वाङ्गेभ्यः is in the plural number, indicating that the affix comes even after a collective compound of Svânga terms. Thus दन्तोष्ठकः, केशनखका ॥ See II. 3. 44. उदरागाड्ने ॥ ६७॥ पदानि ॥ उदरात्, ठक् आद्यूने ॥ वृत्तिः ॥ तत्रेत्येव, प्रसितइति च । उद्रशब्हात्सप्तसीसमर्थात्यसितइत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति ॥ 67. The affix thak (+-इक) comes in the sense of 'voracious', after the word udara. The translation given above is according to Dr. Böhtlingk. According to the Kâsika, the ânuvșitti of area is also read into this sutra. The meaning then would be " thak comes after the word udara in the seventh case in construction, in the sense of 'who is devoted therein', when the word so formed means 6 voracious". A person who is very much distressed by hunger is so called ; उदरऽविजिगीषु ण्यते ॥ Thus उदरे प्रसितः=औदरिकः (i. e. भायुनः). Why do we say when it means 'voracious? Observe उदरकः 'abdominal: सस्येन परिजातः ॥ ६८॥ पदानि ॥ सस्येन, परिजातः, ( कन् )॥ वृत्तिः ॥ कन्मत्यय इत्येव स्मर्यते, न ठक् । निर्देशादेव तृतीया समर्थविभक्तिः । सस्यशब्दात्तृतीयासमर्थात्प- रिजात इत्यस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति ।। 68. The affix kan (1-7) comes after the word sasya, being in the third case in construction, when the sense is " to supply richly with it", .. , ·921 कन् । BK. V. CH. II. S71' The anuvritti of कन्, not. of ठक्, is to be read here.. The word सस्य -here means 'good quality', and not "corn'. Another reading is TFT. The word परि means 'all, every where'. That which is full of (परिजात) good qualities (सस्य) in which there is no defect, that is the signification here. Thus सस्येन परिजात:- सस्यकः शालिः 'a rice, above all praise', सस्यकः साधुः 'a good man, not equalled by any'. सस्यको मणि: 'a precious stone of the best quality', i. e. perfect in form'. अंशं हारी ॥ ६९ ॥ पदानि ॥ अंशम्, हारी, (कन् )॥ वृत्तिः ॥ अंशशब्दानिर्देशादेव द्वितीयासमर्थाद्धारीत्येतस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति । 69.. The affix kan comes after the word ansa-.'. share' in the second-case in construction, the sense. being who must take that". The word start is used in the accusative in the aphorism, showing that the construction must be accusative. The word nom. Er is formed by adding for to the root E, the force of the affix being that of " must, or necessity". See III. 3. 170. The word हारिन् will govern accusative and not genitive II. 3.70. Thus अशं हारीअंशक: 'an heir', i. e. who is entitled to take a share at partition i. e. a दायादः । अंशका पुत्रः॥ तन्त्रादचिरापहृते ॥ ७० ॥ पदानि ॥ तन्त्रात्, अचिर, अपहृते, (कन्)! : वृत्तिः ॥ तन्त्रशब्दानिर्देशादेव पञ्चमीसमर्थाद चिरापहतइत्येस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति ॥ 70. The affix Kan comes after the word tantra 'a loom', in the sense of " taken off therefrom not long ago or shortly before". The word art must be in the fifth case in corstiuction, by the very fact of its being so employed in the sútra. The word ser means short time, not long' अपहत means “ taken off". Thus तन्द्राचिरापहृतः तन्त्रका 'a cloth just taken off the loom' i.e. an unbleached cloth. As तन्त्रका पटः, तन्त्रका प्रावार: 'a new mantle' = प्रत्ययः or नवः ।। ब्राह्मणकोष्णिके संज्ञायाम् ॥ ७१॥ पदानि ॥ ब्राह्मणक, उष्णिके,संज्ञायाम् (कन्)। वृत्तिः । ब्राह्मणक उष्णिक इत्येतौ शब्दौ निपात्येते कन्प्रत्ययान्ती संज्ञायां विषये ॥ 71. The words Brahmanaka and ushnika are anomalous, when they are a Name. Thus ब्राह्मणको देशः, उष्णिका यवागः ॥ The affix कन् is added to ब्राह्मण, with the force of "a place where Brahmanas who live by profession of arms dwell', Similarly उष्णिक means अल्पान्नाः ।।

·BK. V. CH. II. S. 76 ] टक मौ॥ 923 - शीतोष्णाभ्यां कारिणि ॥ ७२॥ पदानि ॥ शीत, उष्णाभ्याम्, कारिणि, (कन्) । वृत्तिः ॥ शीतोष्णशब्दाभ्यां कारिण्यभिधेये कन्प्रत्ययो भवति ॥ 72. The affix kan comes after the words sita and ushna, in the sense of 'who goes to work thus'. The word en and your being used as adverbs will be in accusative construction. As ata artist who goes to work coldly' i, e. a lazy man=efta- कः-अलसः, जडः. Similarly उष्णका-शीघ्रकारी, दक्षः 'who goes to work hotly'. अधिकम् ॥ ७३॥ पदानि ॥ अधिकम्, (कन् )॥ वृत्तिः ॥ अधिकमिति निपात्यते । अध्यारूढस्योत्तरपदलोपः कश्च प्रत्ययः॥ 73. The word adhika is anomalous. The word Brief: meaning more', is formed by adding tha to the word भध्यारूढ़ ; there being elision of the second term before the affix. Thus भधिको द्रोणः खार्याम् “a Drona is superior to Khart" अधिका खारी द्रोणेन “a Khart is inferior to Droņa". The word ayylaas governs nominative or accusative indifferently. अनुकाभिकाभीकः कमिता ॥ ७४ ॥ पदानि ॥ अनुक, आभिक, अभीकः, कमिता॥ वृत्तिः ॥ मनुक अभिक अभीक इत्येते शब्दाः कन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्त कमितेत्येतस्मिन्नर्थे । 74. The words anuka, abhika and abhika are anomalous, meaning - being at liberty to do or being fond of'. Thus अनुकामयते= अनुक: 'desirous, libidinous'. अभिकामयते-अभिक:- or भभीकः 'a lover, voluptuous person'. पार्श्वेनान्विच्छति ॥ ७५ ॥ पदानि ॥ पार्श्वन, अनु, इच्छति, (कन् )॥ वृत्तिः ॥ पार्श्वशब्दात्तृतीयासमर्थादन्विच्छतीत्यस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति । 75. The affix kan(L-क) comes after the word parsva, in the third-case in construction, signifying “who strives to gain something by that”. The word op means 'a fraudulent or crooked expedient'. One who endeavours to obtain any thing by fraud is called araña: 'a cheat, a juggler, a partisan'. पार्श्व = a rib, a crooked thing; as पार्श्वक = मायाविन्, कौसृतिक, जालिका &c. अयः शूलदण्डाजिनाभ्यां ठकठो ॥ ७६ ॥ पदानि ॥ अयशूल, दण्डाजिना- भ्याम्, ठक्, ठो॥ वृत्तिः ॥ अन्विच्छतीत्येव । अयः शूलदण्डाजिनाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यामन्विच्छतीत्यस्मिन्नर्थे उनौ प्र- त्ययो भवतः ॥ 76. The affixes thak (+-इक) and than (+-इक) come respectively after ayaḥsûla and dandájina, in the same sense of “who strives to gain something by that". 10 ·923 [ BK. V. CH. II. 578 The word भन्विच्छति is understood here also. The word अयाशूलम् means 'a violent proceeding'. Who seeks to obtain any thing by violent. means is called भायाधूलिकः- साहसिकः ॥ The word postit means staff (danda) and hide (ajina)' i. e. outer badges of devotion or hypocrisy. Who seeks to gain something by hypocrisy and deceit is called दाण्डाजिनिक- दाम्भिकः ।। तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वा ॥ ७७ ॥ पदानि ॥ तावतिथम, ग्रहणम्, इति, लु- कूवा॥ वृत्तिः । तावतां पूरणे तावतिथम् । गृह्यते ऽनेनेति ग्रहणम् । प्रकृत्तिविशेषणं चैतत् । पूरणप्रत्ययान्सामा- तिपदिकाद् ग्रहणोपाधिकारस्वाथै कन्प्रत्ययो भवति । पार्तिकम् । तावतियेन गहाताति कन्वक्तव्यः, पूरणप्रत्ययस्य च नित्यं लुक् ॥ 77. The affix kan (1 -क) is added to an ordinal number, in the sense of “ acquiring a subject after so many attempts”; and there is optionally the elision of the affix denoting the ordinal number. The word arataer (V. 2. 53) stands here as a type of all words ending in affixes denoting gror i. e. ordinals. The word 9 means "acquired or learned hereby'. This qualifies the base. Thus द्वितीयेन रूपेण अन्य राजाति-- द्विकं महणम् or द्वितीयकं महणम् 'the acquisition of the knowledge or book by the second time' i. e, " " successful mastery by the second time". So also त्रिकं or त्रितीयकम, चतुष्कम् or चतुर्थकम् ॥ Vart :-When the word, formed by the affix kan, means the person who acquires after so many times then the elision of the tour affix is compulsory and not optional. Thus षष्ठेन रूपेण ग्रन्थं गृहाति षट्को देवदत्तः 'Devadatta who learns the book for the sixth time' i. e. who succeeds in learning the book at the sixth attempt'. Similarly पंचक, चतुष्कः ॥ The word ग्रहण here is confined to books only and to nothing else. स एषां ग्रामणीः॥ ७८ ॥ पदानि ॥ स, एषाम्, ग्रामणीः, (कन्)। वृत्तिः ॥ स इति प्रथमासमर्थाषामिति षष्ठ्यर्थे कन्प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थ ग्रामणीश्चेत्स भवति ।। 78. The affix kan comes after a word in the first case in construction, with the force of a genitive case, when the sense is 'he is their leader”. The word ग्रामणी means 'head-man, leader, spokes-man'. Thus देवदत्तो ग्रामणीरषां देवदत्तकाः, यज्ञदत्तकाः॥ Why do we say 'when meaning a leader'? Witness देवदत्तः शत्रुरेषाम् ।। Here there is no affixing. शृङ्खलमस्य बन्धनं करभे ॥ ७९ ॥ पदानि ॥ शृङ्खलम्, अस्य, वन्धनम, करभे॥ वृत्तिः ।। शृङ्खलशब्दात्पथमासमावस्येति षष्टपर्थे कन्प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रयमासमर्थ बन्धनं चेत्तद्भव- ति, पत्तदस्येति निर्दिष्ट करभवेत्स भवति ।। . .

·[BK. V.CH. II 81. ] ' कन्॥ 924 करभ। 79. The affix kan comes after the word srinkhala 'a clog', in the sense of " clog is its fetter”, when the whole word means a young camel. Thus श्रृंखलं बन्धनमस्य करभस्य श्रृंखलका ॥ The young ones of camel are called The wooden clogs put on their feet to prevent them from straying are called sich I Though the ropes &c are also used along with the clog, yet sţinkhala being the principal object that takes away the freedom is called arany or bond or fetter, उत्क उन्मनाः ॥ ८०॥ पदानि ॥ उत्कः, उन्मनाः, (कन् )॥ वृत्तिः ।। उत्क इति निपात्यते उन्मनाश्चेत्स भवति । उद्तं मनो यस्य सउन्मनाः । 80. The word utka is anomalous, meaning “longing after, yearning'. He whose mind anxiously desires or yearns after a thing is called The word son is formed by adding to the preposition 3. Thus उल्का देवदत्तः, उत्क प्रवासी उत्सुकः or उत्कण्ठितः ॥ कालप्रयोजनाद्रोगे ॥ ८१॥ पदानि ॥ काल, प्रयोजनात्, रोगे, (कन् ) वृत्तिः॥ अर्थाभ्यां समर्थविभक्तिः । कालापयोजनाच यथायोगं समर्थविभक्तियुक्ताद्रोगेऽभिधेये कन्प्रत्ययो भवति॥ 81. The affix kan comes after a word expressing a time, or a cause or effect (of the disease), when an illness is denoted. The word fits means 'days' &c, and this means 'the cause (of disease) or its effect'. Thus द्वितीयेऽह्निभवः = द्वितीयको ज्वरः 'the fever which comes on the second day'. चतुर्थकः 'a fever which comes on the fourth day'. Similarly after a word denoting प्रयोजनः, as, विषपुष्पैर्जनिता-विषपुष्पको ज्वरः a fever caused by poisonous flowers'. So also काशपुष्पकः ॥ Soalso उष्णं कार्यमस्य- उष्णक: 'a fever producing heat'. शीतको ज्वरः ।। When illness' is not meant, then there is no affixing, as, द्वितीयो दिवसो- ऽस्य ॥ The word al is to be read into this sůtra from the next sû tra. Therefore words द्वितीयक &c are Names. तदस्मिन्ननं प्राये संज्ञायाम् ॥ ८२॥ पदानि ॥ तत्, अस्मिन्, अन्नम्, प्राये, संशा- याम, (कन्)॥ वृत्तिः ॥ तदिति प्रथमासमर्थादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे कन् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थमन्नं चेत्यायविषयं तद् भवति ॥ वार्तिकम् ।। वटकेभ्य इनिर्वक्तव्यः ।। 82. The affix kan is added to a word denoting food, in the first case in construction, in the sense of "this ।

·925 इनि and ठन् ॥ [ BK. V. CH II. §. 85 W. is the principal food on this particular occasion”, when the whole word so formed is a Name. Thus गुडापूपाः प्रायेणान्नमस्या पौर्णमास्यां गुडापूपिका पौर्णमासी “ The Gudapipika -Paurņmâsî" i. e. that particular Full-Moon day in which cakes of sugar form the principal accompaniment of food. Similarly famrafaat, aftent, fagfcair &c. Vârt: -The affix for comes after in the same sense. As वटकिनी grofaret 11 कुल्माषादञ् ॥ ८३॥ पदानि ॥ कुल्माषात, अम् ॥ वृत्तिः । कुल्माषशब्हार प्रत्ययो भवति, तदस्मिन्ननं प्राये संज्ञायामित्वेतस्मिन्नर्थे । 83. The affix añ (+37) comes after kulmasha, in the same sense "this is the principal food on this particular occasion' and the whole word is a Name. The of any is for the sake of causing Vșiddhi and accent. Thus HIST: TUTAFUT = arrardt profarit श्रोत्रियंश्छन्दो ऽधीते ॥ ८४॥ पदानि ॥ श्रोतियम्, छन्दसू, अधीते, ॥ वृत्तिः ॥ श्रोत्रियन्निति निपात्यते छन्दो ऽधीतइत्यस्मिन्नर्थे । 84. The word srotriyan is irregularly formed meaning who has studied the Chhandas'. The e in sirsan is for the sake of accent. As a rot: "a Brâhmaņa learned in the Vedas”. The word play is either a condensed expression for the full sentence gorseta, referring to no parlicular base or affix. Or the word g-ra is replaced by wa, and then is added the affix all But how do you form then yra:, in the sense of years! in the sense of gratseta, by adding the affix stor by IV. 2. 59? The present sutra is optional, the word ar of V. 2. 77 being understood here: so that we have the form wia: also. Some say that sitez applies only to that person who has not only studied the Vedas but who acts upon its purport also, while grace applies to a student in general, so one sutra does not debar the other, as they apply to different objects. श्राद्धमनेन भुक्तमिनिठनौ ॥ ८५॥ पदानि ॥ श्राद्धम्, अनेन, भुक्तम्, इनि, ठनौ ॥ वृत्तिः ॥ श्राद्धमिति प्रकृतिः । अनेनेति प्रत्ययार्थः । भुक्तमिति प्रकृतिविशेषणम् । श्राद्भशब्दाश्तोपाधिका- दनेनेत्यस्मिन्नर्थ इनिठनो प्रत्ययो भवतः ॥ 85. The affixes ini (TT) and than -इक) come after the word sraddha, in the sense of this is eaten by him”. Thus श्राद्धं भुक्तमनेन = श्राद्धी or श्राद्धिक: "a person who has eaten obsequial food". This relates to a person who eats on the day the Sraddha ceremony takes place; and not at any other time nor who eats stale food of śråddha. sa ·क BK. V. CH. II. S. 88 ) इनि। 926 भुक्ते श्राद्धे श्वः श्राद्धिक इति माभूत् ॥ The word श्राद्ध originally means a certain ceremony, and is derived from the word at with the affix of V. 2. 101. In a figurative sense, it here means the food taken at that ceremony. पूर्वादिनिः ॥ ८६ ॥ पदानि ॥ पूर्वात्, इनिः, ॥ वृत्तिः ॥ अनेनेति प्रत्ययार्थः कर्तानुवर्त्तते न च क्रियामन्तरेण कर्ता संभवतीति यां कां चिक्रियामध्याहृत्य प्रत्ययो विधेयः । पूर्वादनेनेत्यस्मिन्नर्थे इनिः प्रत्ययो भवति ॥ 86. The affix ini (इन्) comes after the word purva, in the sense of 'by whom something was done formerly'. The word 3777 of the last sûtra is understood here. But what is the verb of which stan is the agent. The yi does not come to be read into this sutra. Therefore we must supply some general verb such as 'doing' &c, to complete the sense. Thus पूर्व गतमनेन-पूर्वी ॥ So also पूर्व भुक्तं, पीतं &c. अनेन- पूर्वी S. पूर्विणो d. पूर्विणः pl. In fact पूर्विन् means by whom some thing was done &c, formerly. सपूर्वाश्च ॥ ८७॥ पदानि ॥ सपूर्वात, च, ( इनिः)॥ वृत्तिः ॥ विद्यमानं पूर्व यस्मादिति सपूर्व प्रातिपदिकम् । तस्य पूर्वशब्देन तदन्तविधिः । सपूर्वात्प्रातिपदिका- पूर्वशब्शन्तादनेनेत्यस्मिन्नर्ये इनिः प्रत्ययो भवति ॥ 87. The affix ini comes after the word purva, also when another word precedes it, the sense being by whom something is done'. Thus कृतपूर्वी कटम् = पूर्व कृतमनेन 'who formerly made'.भुक्तपूर्वी मोदनम् ।। In these words, first and gey are compounded by II. 1. 4; and then the affix is added. These two sûtras V. 2. 86, 87, give rise to these two maxims ग्रहनवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति "that which connot possibly be anything but a Pratipadika or Nominal-stem, does, (contrary to I. I.72) not denote that which ends with it, but it denotes only itself." व्यपदोशवद्भावोऽप्रातिपदिकेन "The rule of vyapadesivad-bhâva does not apply to a prâtipadika”. That rule is embodied in the following paribhasha-व्यपदशिवदेकस्मिन्-"an operation which affects some thing on account of some special designation, which for certain reasons attaches to the latter, affects likewise that which stands alone and to which therefore, just because the reasons for it do not exist, that special designation does not attach". इष्टादिभ्यश्च ॥ ८८॥ पदानि ॥ इष्टादिभ्यः, च, (इनि)॥ वृत्तिः ॥ अनेनेत्येव । इष्टादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽनेनेत्यस्मिन्नर्थे इनिः प्रत्ययो भवति ।। 88. The affix ini comes after ishta &c. in the sense of ‘by him'. Thus इष्टमनेन = इष्टी यज्ञे; पूर्तीश्राद्ध &c. “who wished", "who performed a charitable act". The words इष्टिन्, पूतिन् &c. formed by इन् will govern locative instead of accusative. See vårtika under II. 3. 36.

·927 [ BK. V. CH. II. S. 9r , . - 1 इष्ट, 2 पूर्त, 3 उपासादित (उपसारित), 4 निगदित, परिगदित*, 6 परिवादित, 7 निकाय- त.8.निषादित*, 9 निपठित, 10 संकलित, 11 परिकलित, 12 संरक्षित, 13 परिरक्षित, 14 अर्चित, 15. गणित*, 16 अवकीर्ण, 17 भायुक्त, 18 गृहीत, 19 आनात, 20 श्रुत (आमातश्रुत), 21 अधीत, 22 अ- वधान (1)*, 23 आसेवित, 24 अवधारित, 25 अवकल्पित, 26 निराकृत, 27 उपकृत, 28 उपाकृत, 29 अ- नुयुक्त, 30 अनुगणित, 31 अनुपठित, 32 व्याकुलित, 33 परिकथित, 34 संकल्पित, 35 विकलित, 36 निपतित, 37 पठित, 38 पूजित, 39 परिगणित, 40 उपगणित, 41 परित (1), 42 अपवारित,. 43 उपनत, 44 निगृहीत, 45 अपचित.॥ छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणी पर्यवस्थातरि ॥ ८९ ॥ पदानि ॥ छन्दसि, परिपन्थि, परिपरिणी, पर्यवस्थातरि ॥ वृत्तिः ॥ परिपन्थिन् परिपरिन् इत्येतो शब्द छन्दास विषये निपात्यते पर्यवस्थातरि वाच्ये ॥ पर्यवस्थाता पतिपक्ष: संपन्नउच्यते ॥ 89. In the Chhandas, the words paripanthin and pariparin are anomalously formed by this affix, and have the sense of 'an antagonist'. The word पर्यवस्था means 'an adversary, an antagonist' Thus मा त्वा परिपरिणी विदन् मा स्वा परिपंथिनो विद्युन् (Vaj. Ved. IV. 34). These words are obsolete in secular literature. See however Gita III. 34. अनुपद्यन्वष्टा ॥ ९०॥ पदानि ॥ अनुपदी, अन्वेष्टा ॥ वृत्तिः ॥ अनुपदीति निपात्यते ऽन्वेष्टा चेत्स भवति ॥ पदस्थ पश्चादनुपदम् ॥ 90. The word anupadin, formed anomalously by ini, denotes 'who goes after, who searches'. Thus अनुपदी गवाम, अनुपदी उष्ट्राणाम् "going after or searching the cows and camels'. साक्षाद् द्रष्टरि संज्ञायाम् ॥ ९१॥ पदानि ॥ साक्षातू, द्रष्टरि, संज्ञायाम् (इनि) ॥ वृत्तिः ।। साक्षाच्छब्दो ऽध्ययम् । तस्मादिनिः प्रत्ययो भवति द्रष्टरि वाच्ये ॥ संज्ञा ग्रहणमभिधेयनियमार्थम् ।। 91. The affix ini comes after the word sakshat, in the sense of 'a spectator, looker on', when the word so formed is a Name. The word Art is an Indeclinable. The word van is used in the aphorism to restrict the sense of the word. Thus साक्षाद् द्रष्टा= साक्षी, d. साक्षिणी, pl. साक्षिणः 'an eye-witness'. In any transaction like loan, &c, three persons directly see the fact, and may be called द्रष्टा, viz. who gives, who takes, and another who merely looks on. By using the word in, the word ter is restricted to the mere looker on, and not to the lender or borrower. क्षेत्रियच् परक्षेत्रे चिकित्स्यः ॥९२॥ पदानि ॥ क्षेत्रियच्, परक्षेत्रे, चिकित्स्यः,॥ वृत्तिः ॥ क्षेत्रियजिति निपात्यते । परक्षेत्र चिकित्स्य इत्येतस्मिन् वाक्यार्थे पदवचनम् । परक्षेत्रामा तति सप्तमीसमर्थात् चिकित्स्य इत्येतस्मिन्नर्थे घच् प्रत्ययः परशब्दलोपश्च निपात्यते ।। - ·BK. V. CH. II. $.93] 928 - 92. The word kshetriyach (erart) is anomalous, meaning "curable in another body" i. e. “not curable in this life". The whole word enunciated here in the sense of para-kshetre chikitsya; or the word ora, with acute on the last syllable, is formed by adding the affix a to the word 7, the force of the affix being 'curable therein' and the word qe is elided before this affix. Thus Tha: 'incurable disease'. To $784 'incurable leprosy': i.e.--organic disease. The word T means body assumed in the next reincarnation. The word are applies to an irremediable disease. The word क्षेत्रिय means 'poison' also = यत् परछेत्रे परशरीरसंक्रमय्य चिकित्स्यते। *that which is to be removed from another's body where it has entered'. Or क्षेत्रिय means 'rank growth or grass', i.e. यानि सस्थायें क्षेत्रे जातानि चिकित्स्यानि नायि- patra H " that like grass &c, which grows in a para-kshetra or another's field i. e. a field set apart for grain &c, and not for grass, and which therefore must be weeded out (chikitsya)" Or area is an 'adulterer', i. e. TTERT: TETT, 77 Ferranty: Fryetaat: 1! These are all secondary meanings. इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा ॥ ९३॥ पदानि॥ इन्द्रियम्, इन्द्रलिङ्गम्, इन्द्रदृष्टम्, इन्द्रसृष्टम्, इन्द्रजुष्टम, इन्द्रदत्तम्, इति,वा,(घच्)। वृत्तिः ॥ इन्द्रियमित्यन्तोदात्तं शब्दरूपं निपात्यते । रूढिरेषा चक्षुरादीनां करणानां, तया च व्युत्पत्तेरनियम दर्शयति । इन्द्रशब्दात्षष्ठीसमल्लिङ्गमित्येतस्मिन्नर्ये घच्यत्ययो भवति ॥ इन्द्रस्य लिङ्गमिद्रियम् । इन्द्र भामा सचक्षुरादिना करणेनानुमीयते । नाकतुकं करणमस्ति । इन्द्रेण दृष्टम् । तृतीयासमर्थात्प्रत्ययः । आत्मना दृष्ट- मित्यर्थः । इन्द्रेण मष्टम् । आत्मना सृष्टम् । तत्कृतेन शुभाशुभेन कर्मणोत्पन्नमिति कृत्वा ।। 93. The word Indriyam, (having udâtta on the last), is anomalous, meaning an organ of sense; and so called, either because it is the characteristic from which the existence of Indra is inferred", or "it is seen by Indra', or 'it is created by Indra', or 'it is wished for by Indra', or 'it is given by Indra'. The word te is a primitive word, meaning organs of sense, such as Its derivation is obscure, if it is a derivative word at all. In the latter alternative, it may be said to be formed by the affix added after , in the sense of either a mark thereof. As of font=FUE! The senses (indriyas) are so called because, Indra is Atma or soul, and it is inferred by the existence of the senses, eyes, ears &c. So that these organs are the 'marks' or signs or linga of Indra : because they being an instrument presupose an agent, there being no instrument without an agent. eyes &c.

·929 मतुम् ॥ [ BK. V. CH. II. 894. Or the senses (indriyas) are so-called because they are 'seen or known by Indra or Atma' (इन्द्रेण दृष्टं =ज्ञातं). The affix is here added to a word in the third case in construction. The knowing or perceiving of the senses by the Self is an allusion to the following Sruti of the Aitareya Upanishad Chapter III. verse. 13, where the Self having created the physical body took a survey of it. स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततमम पश्यदिदमदर्शमिती " He beheld this Brahma who dwells in the body who pervades everywhere, and exclaimed "I have seen this'.Or they are so called because they are created by Indra or Atma (इन्द्रेण सृष्टं) i. e.the senses are formed according to the good and bad deeds of the Self. Or they are so called because they are wished for by Indra or Self (इन्द्रेण जुष्टं सेवितं ) as they are the gate-ways of knowledge. Or they are so called because they are given by Indra (इन्द्रेण दनं)i.e. they are allotted to their respective objects by Indra e. g. the eye is given to perceive forms, the ear to perceive sounds and so on. The word ar 'or' joins every one of the above. The word gra shows, that there may be other appropriate significations also: As, इन्द्रेण दुर्जयम- इन्द्रियम् 'senses'-difficult to be subdued by the Soul. तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुए ॥ ९४॥ पदानि ॥ तत्, अस्य, अस्ति, अस्मिन्, इति मतुप ॥ - वृनिः ॥ तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिः अस्यास्मिन्निति प्रत्ययार्थः, अस्तीति प्रकृतिविशेषणम् । इतिकरणो विवक्षार्थः । तदितिप्रथमासमादस्थति षष्ठवर्थे ऽस्मिन्निति सप्तम्यर्थे वा मतुप् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासम- र्थमस्ति चेत्तद्भवति ।। Kariket. भूमनिन्दाप्रसंसासु नित्ययोगे ऽतिशायने । संसर्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुवादयः॥ वात्तिकम् ॥ गुणवचनेभ्यो मतुपो लुग्वक्तव्यः । 94. The affix matup (मत, मन्त् ई) comes after a word in first case in construction in the sense of whose it is, or in whom it is'. Thus गावोऽस्य सन्ति- गोमत् nom. गोमान् 'having cows', as गोमान् देवदत्तः॥ वृक्षा भस्मिन् सन्ति = वृक्षवत् (व being substituted for म by VIII. 2.9), as वृक्षवान् पर्वतः ॥ Similarly यवमान् लक्षवान् ॥ The word इति shows that the use of मतुप् and cognate affixes are restricted in their application. For example, a person who has three barley grains only will not be called " This affix comes when the. significations are (I) A large quantity or number, as गोमान् ‘having many cows'. (2) When censure (farer) is implied, as contrarif, pereat, (3) when praise (प्रशंसा) is meant, as रूपवती कन्या, (4) when an inherent or permanent quality of a thing is meant (नित्ययोग) as, क्षीरिणी वृक्षः ॥ (5) When excellence (अतिशायन) is meant, as, उदरिणी कन्या ॥ (6) When accompaniment (संसर्ग) is meant, as दण्डी, छत्री ॥ (7) When the sense of अस्ति 'to be' is denoted, as भस्तिमान् ॥

·.. BK. V. CH. II. $96. ] लच॥ 930 Vart:-The affix मतुप् is elided after words of quality (गुणवचन), as शुक्ला गुणोऽस्यास्ति-शुक्ल पटः॥ कृष्णः, श्वेतः &c. रसादिभ्यश्च ॥ ९५॥ पदानि ॥ रसादिम्यः, च ॥ वृत्तिः ॥ रसादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो मतुप् प्रत्ययो भवति, तदस्यास्त्यस्मिन्नित्येतस्मिन्विषये ॥ 95. The affix matup comes after, the nominal stems rasa &c, in the sense of whose it is', or 'in whom it is'. As रसवान, रूपवान्, गन्धवान् ॥ Why this special sutra with regard to रसादि words, when they would have taken मतुप् by the last satra? This prevents the application to these words of other affixes having the sense of मतुः ।। How do you form then रूपिणी कन्या, रूपिको दारकः ॥ These are rare forms. According to Patanjali this sûtra is useless. Or the word ca &c, must denote qualities, perceivable by the organs of taste,touch &c, i.e. रस should mean taste, रूप form. Therefore the forms रूपिणी and रूपिकare valid, meaning शोभायोग्यता ।। So also रसिको तट:= भावयोगः, here रूप and रस do not mean form' and taste'. And all words of quality having one syllable are governed by this satra, and form their derivative in मतुप् ॥ See V. 2. II 5. 1 रस, 2 रूप, 3 वर्ण*, 4 गन्ध, 5 स्पर्श, 6 शब्द, 7 स्नेह, 8 भाव , 9 गुणात् (गुणग्रहणं रसाठी- मां विशेषणम् ), 10 एकाचः (स्ववत् ). ॥ प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् ॥ ९६ ॥ पदानि ॥ प्राणिस्थात्, आतः लच्, अन्यतरस्याम् ॥ -वृत्तिः ॥ प्राणिस्थवाचिनः शब्दादाकारान्तालच् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां मत्वर्थे । वार्तिकम् ॥ प्राण्यङ्गादिति वक्तव्यम् ॥ 96. The affix lach (*) comes optionally, in the sense of matup, after a stem ending in long st, the word expressing something which is found only in a living being. Thus from चूडा 'a crest', we have चूडाल: or चूडावान् . So also कर्णिकाल: or forefilata 11 Why do we say which is found in a living being'? Observe FECT tein: 'the crested flame of a lamp' Why do we say "ending in BTT"? Observe हस्तवान्, पादवान् । Vart-It should be stated that the affix y comes only after what denotes member or limb of a living being, (and not anything like love, passion, intelligence &c, that are also found in living being). Hence there is no affixing of लच् here: चिकीर्षाऽस्यास्ति-चिकीर्षावान्, जिहीर्षावान् । Every affix is udatta (III. I. 3), unless contrary is indicated by some anubandha.. The Fu would have been udatta by III. I. 3, even without the indicatory च् (VI. I. 163). The employment of this anubandha, however 11 ·931 [ BK. V.CH. II.398 indicates that this udatta will never be changed into svarita, as other udattas are by rule VIII. 2. 6, as चूडालाऽसि ।। सिध्मादिश्यश्च ॥ ९७॥ पदानि ॥ सिध्मादिभ्यः, च, (लच् )॥ वृत्तिः ॥ लजन्यतरस्यामिति वर्त्तते । सिध्मादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो लच् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां मत्वर्थे । पातिकम् ॥ पार्णिधमन्योर्घश्व ॥ वा०॥ वातदन्तबलललादगलानामूच ॥ वा०जटाघटाकला झेपे । बार्मिकम् ।। क्षुद्रजन्तूपतापाचेष्यते ।। 97. The affix lach comes in the sense of matup, after the words sidhma &c, and optionally matup also. Thrus सिध्मलः or सिध्मवान्, गडुल: or गडुवान् ॥ The word भत्यतरस्थान understood in this sätra, causes the employment of the affix hip in the alternative, It does not mean that the affix is optional. For were me optional, then the affix इनि and ठन् would come by V. 2. 115 after those words of सिम्मादि class which end in T. But that is not the case, Vart: -The words foot and yra lengthen the vowel before, as पानीला, धमनीलः ॥ Vart:--The words वात, दन्त, बल, ललाट and पल take the augment अन् before ल, as वातूलः, दन्तलः, बलूलः, ललादूला, गलूलः ।। Vart:-The word जटा, घटा, कटा and कला take लच, when censure is meant, as जटालः, घटालः,कलाल. and कटाला, but जटावांस्तापस: when no censure is meant. Vårt:--This affix comes after words denoting lower organisms, and word denoting disease: as यूकालः, मक्षिकालः, विचर्चिकाला, विपादिकालः, मूछालः ॥ 1 सिध्म, 2 गडु, 3 मणि, 4 नाभि, बीज (जीव), 6 वीणा*, 7 कृष्ण*, 8 निष्पाव, 9 पांसु, 10 पार्श्व, 11 पY (परशु), 12 हनु, 13 सक्तु, 14 मांस, 15 पाणिधमन्योर्दीपश्च 16 वातदन्तबलललाटा- नामू च 17 जटाघटाकटाकला. (कटा)क्षेपे, 18 पर्ण, 19 उदक, 20 प्रज्ञा, 21 सष्कि, (सक्थि) 22 कर्ण, 23 नेह, 24 शीत, 25 श्याम, 26 पिङ्ग, 27 पित्त, 28 पुष्क (शुष्क), 29 पृथु, 30 मृदु, 31 मञ्जु, 32 मण्ड, 33 पत्र, 34 चटु, 35 कपि, 36 गण्डु (कण्ड), 37 प्रन्थि, 38 श्री*, 39 कुश, 40 धारा*, 41 वर्मन् , 42 पक्ष्मन्*, 43 श्लेष्मन्, 44 पेश*, 45 निष्पाद, 46 कुण्ड*, 47 क्षुद्रजन्तूपतांपयोश्च 48 गण्ड, 49 संज्ञा ॥ वत्सांसाभ्यां कामबले ॥९८॥ पदानि ॥ वत्स, अंसाभ्याम्, कामबले, (लच्)॥ वृत्तिः५ वत्सांसशब्दाभ्यां लच्प्रत्ययो भवति यथासंख्यं कामवति बलवति चार्थे । 98. The affix lach comes after the words vatsa and ansa, in the sense of love and strength respectively. Thus वत्सलः 'loving the calf, loving, tender'. अंसलः 'strong, lusty'. The word at means 'calf'; in the there is no trace of its origin, for it is applied to father, master &c, as वत्सलः स्वामी, वत्सलः पिता &c. The word अंस means shoulder': but siam means "strong'. The affixer in these cases is not optional, but necessary and debars In other senses, the matup only is added as भंसवती गौः, अंसवान् दुर्बलः ।। . , - - ॥

·BK. V. CH. II. S Ior ] 932 : फेनादिलश्च ॥ ९९ ॥ पदानि ॥ फेनात,इलच्, च ॥ वृत्तिः । फेनशब्दादिलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । चकाराल्लच् । अन्यतरस्यां महणं मतुप्समुधवार्थ सर्ववैवा- नुवर्तते । 99. The affix ilach (इल) as well as lach, comes after the word phena, in the sense of matup: and optionally the affix matup also. . The word draws in my; and the word strateert understood in the sutra adds मतुप in the alternative. As फेनिला, फेमलः and फेनवान् ।। लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ॥१०॥ पदानि ॥ लोमादि-पामादि-पि- च्छादिभ्यः, श-न-इलचः ॥ वृत्तिः । लोमादिभ्यः पामादिभ्यः पिच्छादिभ्यश्चः त्रिभ्यो गणेभ्यो यथासंख्यं वा न इलच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति मस्वयें मतुप्च॥ 100. The three affixes sa (श), na (न), and इलच् (इल) come in the sense of matup, respectively after the words of these three classes i.e. lomàdi, pâmâdi, and pichchhâdi : and the affix matup also comes in the alternative. The affix a comes after लोमादि words as, लोमशः or लामकान् 'hairy'. The affix न comes after पामादि words, as, पामनः or पामवान् 'scabby'. The affix इलच् comes after पिच्छादि words, as, पिच्छिल: or पिच्छिवान् 'broth'. Vart:-The affix न comes after the word भङ्ग in the sense of beautiful, as BFT 'the fair one' i. e. a woman. Vart:--The words शाकी, पलाली and दद् shorten their final vowel belore न, as शाकिनम् ' a field', पलालिनम्, बुद्रुणम् ॥ Vart:--The word विष्वक् (विषु+अंच्) loses its second member, before न, and the change caused by sandhi ( in to 7) is undone. Otherwise the form would be विष्णः (वक् being elided), as विष्वजितानि सन्ति अस्य-विषुणम् 'moving variously'. Vart:-The effix न comes after लक्ष्मी, before which is changed toभ, as लक्ष्मीरस्यास्ति-लक्ष्मण ॥ Vart:-The affix ilach comes after jata, ghata, and kala, when censure is meant, as जाटलः, घटिलः कलिलः but जटावान् when no censure is meant. 1 लोमन् , 2 रोमन, 3 बभ्रु, 4 हरि, 5 गिरि*, 6 कर्क*,7 कपि, 8 मुनि, 9 तरु ।। 1 पामन्, 2 वामन् , 3 वेमन्, 4 हेमन्, 5 श्लेष्मन्, 6 कद्र (कदु), 7 वाल, 8 सामन्, 9 ऊष्मन् , 10 कृमि , 11 अङ्गात् कल्याण, 12 शाकीपलालीटूणां (शाकीपलालीदवां), इस्वत्वं च, 13 विष्वगित्यु- त्तरपदलोपश्चाकृतसंधेः (विषुण), 14 लक्ष्म्या अच्च (लक्ष्मणः), 15 श्रेष्ठ, 16 पलल । 1 पिच्छा (पिच्छ), 2 उरस, 3 धुवक (क्षुवक), 4 ध्रुवक (ध्रुवका), ॐ जटाघटाकलाः (जटाघटा- कलात्), क्षेपे, 6 वर्ण, 7 उपक, 8 पङ्क, 9 प्रज्ञा ॥ - ·स 933 अण्॥ [ BK. V. CH. II. S I04 " प्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्यो णः ॥ १०१॥ पदानि ॥ प्रज्ञा-श्रद्धा-अर्चाश्यः, णः॥ ..वृत्तिः । प्रज्ञा श्वद्धा ऽर्चा इत्येतेभ्यो णः प्रत्ययो भवति मतुबर्थे । 101. The affix na (+अ) comes in the sense of matup after the words prajñâ, sraddhâ and archâ : as well as the affix matup. As प्राज्ञः or प्रज्ञावान्, श्राद्धः or श्रद्धावान्, आर्चः or अर्चावान् ॥ The Kasika has introduced the word वृत्ति into the sutra from the vartika वृत्तेश्च ।। Vart:-So also after वृत्ति, as वार्तः or वृत्तिमान् ॥ तपः सहस्राभ्यां विनीनी ॥ १०२॥ पदानि ॥ तपः सहस्राभ्याम्, विनि-इनी ॥ वात्तः । तपासहस्रशब्दाभ्यां विनि इनि इत्येतो प्रत्यया भवतो मत्वर्थे । 102. The affixes vini (विन्) and : ini (इन्) come, with the force of matup, after the words tapas and sahara respectively. The word fra ends in sta, and therefore by V. 2. 121, it would have taken fara; similarly agh ends in s, and by V. 2. 115, it would have taken इनि; it may, therefore, be objected, where is the necessity for the present sutra? To this it is replied, that by the next sætra, these words take the affix ato also; so that, had there not been this present sutra, the stor would have debarred the application of tâ and fara of V. 2. 115 and 121. The affix छन् (V. I. II5) is also debarred after the word सहस, though it ends in म॥ Thus तपोऽस्यास्मिन् वा विद्यते - तपस्विन् nom. तपस्वी ॥ Similarly सहसिन् nom. सहना॥ अण च ॥ १०३॥ पदानि ॥,अण्,च ॥ वृत्तिः ॥ तपः सहस्राभ्यामण्च प्रत्ययो भवति । वार्तिकम ॥ भण्प्रकरणे ज्योत्स्नादिभ्य उपसंख्यानम् ।। • 103. And also an (+ अ) comes after tapas and sahasra. Thus तापस:, साहसः॥ The separation of this satra from the last is for two purposes, Ist the anuvfitti of spot runs in the subsequent satras, which could not have been done had it been included in the last sûtra, and the rule of yathåsaņkhya (I. 3. 10) would not have applied in the last sútra, had stor been read along with विनि and इनि ॥ Vart :-The words ज्योत्ला &c, are governed by this rule and teke अण. As ज्योत्स्ना विद्यतेऽस्मिन् पक्षे- ज्योत्स्नः पक्षः ॥ Similarly तामिस्रः (a kind of hell) कौण्डला, कौतपः, सर्पः, and वैपादिकः ॥ सिकताशर्कराभ्यां च ॥ १०४॥ पदनि ॥ सिकता-शर्कराभ्याम्-च-(अण् ) ॥ वृत्तिः ॥ सिकताशर्कराभ्यामण्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे ।

·य BK. V. Ch. II. S 107.] 934 104. The affix an comes, in the sense of matup, after sikatâ and sarkara. Thus सैकटो घटः, शार्कर मधु॥ These are the examples, when they do not denote a place. In denoting a place they will take and I of the next satra. . देशे लबिलचौच ॥ १०५॥ पदानि ॥ देशे, लुप, इलचौ च ॥ वृत्तिः ॥ सिकताशर्कराभ्यां देशे ऽभिधेये लुबिलचौ भवतः चकारादण च, मतुप च । 105. When the sense is of 'a locality', there may take place the lup-elision of the affixes denotnig matup (with the preservation of the gender and number of the word), or there may be the affix ilach (), as well as an and måtup, after the words sikatâ and sarkara. By u in the satra, भण् and मतुप् are introduced. The लुप् refers to मतुप and every affix in general. Thus तिकता भस्मिन् विद्यन्ते-सिकता देश: or सिकतिल, सकतः or सिकतावान् 'a sandy country'. So also शर्करा देशः or शर्करिल: or शार्करः or शर्करावान् 'a stony locality'. Why do we say when meaning a 'locality'? Observe an: 'a vessel of sand', शार्कर "honey or sugar". In the case of the elision of the affix, the gender and number are preserved by I. 2. 51. दन्त उन्नत उरच ॥ १०६॥ पदानि ॥ दन्ते उन्नते उरच ॥ वृत्तिः । उन्नत इति प्रकृति वशेषणम् । दन्तशब्दादुनतोपाधिकादुरच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । 106. The affix urach (उर) comes after danta, denoting 'having projecting teeth'. Thus दन्ता उन्नता भस्य सन्ति = दन्तुरः ॥ The words in the sûtra are either in the nominative or the locative case, but have the force of ablative. Why do we say when the meaning is that of 'projecting'? Observe दन्तवान् 'having teeth'. ऊषसुषिमुष्कमधो रः ॥ १०७ ॥ पदानि ॥ ऊष, सुषि, मुष्क, मधोः, रः ॥ वृत्तिः ॥ ऊष सुषि मुष्क मधु इत्येतेभ्यो र प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । पातिकम् ॥ रमकरणे खमुखकुजेभ्य उपसंख्यानम् ॥ वा०॥ नगपांसुपाण्डुभ्यश्चेति वक्तव्यम् ।। वा०॥ कच्छा इस्वत्वं च ।। 107. The affix र comes, after the words usha, sushi, mushka and madhu, with the force of matup. Thus ऊपरं क्षेत्रम् 'a barren soil, impregnated with asha or salt'. सुषिरं काष्ठं 'a perforated wood i. e. containing सुषि or hole'. मुष्करः पशुः 'a berst having testicles or mushka'. मधुरो गुडः 'sweet sugar'. The word इति shows that the words formed with t are names of certain things. Therefore it will not apply ·-935 [ Bk. V.CII. II.S IIO here षोऽस्मिन् घटे विद्यते 'there is salt in this pot', we cannot say अपरो घटः, nor मधुरो घटः for मध्वस्मिन् घटे विद्यते ॥ Vart:-The affix r comes after ख, मुख and कुञ्ज, as खमस्थास्ति कण्ठीववरं महत्खरः 'an ass, lit. having a wide throat'. मुखमस्यास्ति इति सर्वस्मिन् वक्तव्ये - मुखरः 'talkative', कुज्जावस्य स्तः= कुञ्जरः 'an elephant having tusks'. The word कुम्न means the tusk of an elephant or the lower jaw of an elephant. The word * is a common name for all elephants, Vart:-The affix g comes after नग, पांसु and पाण्ड, as नगरम् 'a city, lit. having trees (naga=tree), पांसुरम्, पाण्डुरम् ॥ Vart:-So also after कच्छू, the vowel being shortened: as कच्छुरम् ॥ धुद्रुभ्यां मः ॥ १०८॥ पदानि ॥ धु-द्रुभ्याम् मः ॥ वृत्तिः। दुशब्दाभ्यां मा प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । 108. The affix # comes after dyu and dru, in the sense of matup. . Thus : and दुमः॥ These are primitive words, and therefore do not take #Ty in the alternative. केशाद्वो ऽन्यतरस्याम् ॥ १०९॥ पदानि ॥ केशात, वः, अन्यतरस्याम् ॥ पत्तिः ॥ केशशब्दाइः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे ऽन्यतरस्याम् । वार्तिकम् ॥ वप्रकरणे ऽन्येभ्योपि दृश्यतइति वक्तव्यम् ॥ वा०॥ अर्णसो लोपश्च ।। पा०॥छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यो । घा०॥ मेधारथाभ्यामरन्निरचौ वक्तच्यो । 109. The affix a comes optionally, with the force •of matup, after kesa. Though the word अन्यतरस्याम् was understood here from V. 2.96 (see sätra 97); its repetition shows that in the alternative we have not only heg but the affixes इनि and टन् (V. 2. II5) also. Thus we have four forms : केशवः, केशी, कोशिकः and केशवान् ।। Vart:--The affix a is seen after other words also. As मणिवः 'a kind of serpent', हिरण्यवः 'a kind of gem', कररावः, कुमारवः, राजीवम्, कुजावः, इष्टकावः ॥ Vart:-The final of अर्णस् is elided before a, as अर्णवः ॥ Vart:-In the Chhandas, the affixes ई, वनिप् , व and मतुप come in the sense of मतु ॥ Thus ई:-स्थीरभून् मुगलानी गविष्टौ (रथी:), सुमङ्गलीरिय वधूः; वनिपः-मघवा- नमीमहे; व and मतुप , as उद्धा or उत्ती॥ Vart :-The affixes इरन् and इरच् come respectively after मेधा and रथ: as, "मधिरः, रथिरः॥ गाण्ड्यजगात्संज्ञायाम् ॥ ११०॥ पदानि ॥ गाण्डी, अजगातू, संशायाम् (वः)॥ वृत्तिः॥ गाण्डी अजग इत्येताभ्यां वः प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये मत्वर्थे । 110. The affix at comes after gândi and ajaga, in the sense of matup, when the word is a Name. .. " ·BK V. CH. II. S. 114] इनि॥ 936 As Trueta 'the bow Gåņdiva of Arjuna' 975 Ti 'the bow Ajagava of Siva'. There is shortening also, as गाण्डिवं ।। The satra is so framed, that the word oft and rog are both included. काण्डाण्डादीरनीरचौ ॥ १११॥ पदानि ॥ काण्ड, अण्डातू, ईरन्-रचौ। वृत्तिः ।। काण्ड अण्ड इत्येताभ्यां यथासंण्यमीरनीरचौ प्रत्ययो भवतो भस्वयें। 111. The affixes îran (L&T) and îrach (8) come in the sense of matup, after the words kaņda and anda respectively. Thus काण्डीरः and अण्डीरः ॥ Another reading has भाण्ड and भाण्डारः ॥ रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच् ॥ ११२ ॥ पदानि ॥ रजः-कृषि-आसुति-परिषदः, वलच ॥ वृत्तिः ॥रजाप्रभृतिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो वलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । वार्तिकम् ।। वलपकरणे ऽन्येभ्योपि दृश्यतइति वक्तव्यम् ॥ 112. The affix valach (वल) comes, in the sense of matup, after rajas, krishi, asuti, and parishad. As रजस्वला स्त्री, कृषीवलः कुटुम्बी, आसुतीवलः शौण्डिका, परिषदलो राजा ॥ The lengthening of vowel in me and gargra takes place by VI. 3. 118. The affix my comes only under certain senses and conditions, as shown in the above examples. Thus in रजोऽस्मिन् ग्रामे विद्यते, there is no affixing. Vart :-The affix valach is seen after other words also. As प्रातृवलः, पुषवलः, पितृवलः, उत्साहवलः ।। दन्तशिखात्संज्ञायाम् ॥ ११३ ॥ पदानि ॥ दन्त-शिखात्, संज्ञायाम् ( वलच् )॥ वृत्तिः ॥ दन्तारीखाशब्दाभ्यां वलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे संज्ञायां विषये । 113. The affix valach comes in the sense of matup, after danta and sikhâ, when a Name is formed. Thus दन्तावलः सैन्यः, दन्तावलो गजः, शिखावलं नगरम् , शिखावलो स्थूणा ॥ The final vowel of ra is lengthened before an by VI. 3. 118. ज्योत्स्नातमित्राङ्गिणोर्जस्विन्न—स्वलगोमिन्मलिनमलीमसाः ॥११४॥ पदानि॥ ज्योत्स्ना-तमित्रा-टङ्गिण-उर्जास्विन-गोमिन्-मलिन-मलीमसाः॥ वृत्तिः ॥ ज्योत्स्नादयः शब्दा मत्वर्ये निपात्यन्ते मत्वर्थे संज्ञायां विषये। 114. The words jyotsna, tamisra, riigina, urja-. svin, ûrjasvala, gomin, malina, and malîmasa are irregularly formed, in the sense of matup and are Names. They are thus formed. ज्योतिष् + न= ज्योला 'moon-light' (the r being elided). तमस्+रतमिस्रा 'night'. (इ being added ): it has other genders than feminine as तमिस्र नभः ‘dark sky', शृङ्ग+इनच् = शृङ्गिणः ॥ The augment . , ·937 BK. V. CH. II. S.117] भमुक् is added to उर्ज, and then the afix विनि and वलच् ; as ऊर्ज+अस् + विन् = ऊर्ज- स्विन्; अवलः ॥ गो+मिनि-गोमिन् ; मल +इनच् = मलिनः; मल+ ईमसच् = मलीमसः ।। अत इनिठनौ ॥ ११५॥ पदानि ॥ अतः, इनि-ठनौ । वृत्तिः।। अकारान्तात्यातिपदिकादिनिठनौ प्रत्ययौ भवतः । 115. The affixes ini (इन) and than (--इक) come in the sense of matup, after nominal stems ending in short 37; and in the alternative matup also comes. Thus दण्डिन्, दण्डिकः, छत्रिन् nom. छत्री, छत्रिकः ॥ The word अन्यतरस्याम् (V. 2.96) is understood here also, so we have मतुप्, as दण्डवान्, छत्रवान् ॥ Why do we say 'short अ' ? Observe खद्दावान्. Here there is neither इन् nor ठन् । These two affixes gra and 5 do not come after words of one syllable, after words ending in křit-affixes, after words denoting genus (jati), and when the constuction is that of locative. As स्व and a form only स्वावान्, खवान् ॥ Krit: as, कारकवान् ॥ Genus, as, व्याघवान, सिंहवान् ॥ Locative; as दण्डा अस्यां सन्ति- दण्ड- वती शाला | There are, however, some exceptions to this, as krit:-कार्यिन्, कार्यिका हार्यिन्, हार्यिकः ॥ Genus (jati):-तण्डुलिन्, तण्डुलिकः ।। व्रीह्यादिभ्यश्च ॥ ११६॥ पदानि ॥ व्रीह्यादिभ्यः, च (इनि-उनी ।। वृत्तिः ॥ व्रीह्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इनिठना प्रत्ययो भवतो मत्वर्थे । 116. The affixes ini and than come in the sense of matup, after the words vrîhi &c; as well as the affix matup. Thus व्रीहिन् (nom. व्रीही), व्रीहिका, व्रीहिमान्, मायी, मायिकः, मायावान् ।। These two affixes, however, do not come after all aftore words. According to Patanjali, the affix a comes after retie sub-division, and the affix इन् after यवखदादि sub-division, after the remaining words, both इनि and ठन् (=कन्) come. The शिखादि after which इनि only comes are:-1 शिखा, 2 मेखला, 3 संज्ञा, 4 बलाका, 5.माला 6 वीणा, 7 वडवा, 8 अष्टका, 9 पताका, 10 कर्मन्, II चर्मन् , 12 हंसा, ॥ The यवखद &c. are the following I यवखर, 2 कुमारी, 3 नौ; they take इकन् only. The rest take both. The word i will get these affixes by the next satra also, why is it then read in this class? The word afire in the Tunda di class V, 2. II7, does not mean the word-form व्रीहि, but words synonym with it. Thus शालयोऽस्य सन्ति = शालिला, शाली, शालिका, शालिमान् ॥ The word शीर्ष preceded by the negative particle, takes these affixes, as aartaf and waitri: 11 The remaining words are ब्रीहि, माया, शाला, केका, वर्मन्, दंष्ट्रा, संज्ञा ।। तुन्दादिभ्य इलञ्च ॥ ११७॥ पदानि ॥ तुन्दादिश्यः, इलच्, च ॥ वृत्तिः । तुन्दादिभ्यः प्रातिपदिकभ्य इलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । चकारादिनिठनौ मतुप् च । 117. The affix ilach (इल) also comes in the sense of matup, after the nominal-stems tunda &c. , - . .

·Bx. V. CH. II. S. 119 ] '] । 938 mymaranMARPALyri %E- . 3. The force of घ is that इनि, उन and मतुम् also come. As तुन्दिला, सुन्दी; तुन्दिकः, :, तुन्दवान्. Similarly उदरिलः, उदरी, उदरिका, उदरवान् ।। The following is the list of तुन्दादि words f तुन्द, 2 उदर, 3 पिचण्ड, 4 घट, 5 यव, 6 व्रीहि, 7 स्वाङ्गासिवृद्धौ च ।। That is to say, the affix per comes after words denoting parts of one's body, when the largeness (विवृद्धि) of those organs is implied : as विवृद्धौ कौँ यस्य स काणलः, कर्णी, कर्णिकः, कर्णवान् ।। एकगोपूर्वाञ् नित्यम् ॥ ११८ ॥ पदानि ॥ एक-गोपूर्वात्, ठा, नित्यम् ॥ वृत्तिः ॥ एकपूर्वानोपूर्वाच्च प्रातिपदिकान्नित्यं ठम् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । 118. The affix than (+-) comes always in the sense of matup, after a stem, which in composition is preceded by एक or गो॥ Thus एकशतमस्यास्ति-ऐकशतिका; गौशतिका, गौसहनिकः ॥ The word ara: of V. 2. 115, is understood here also; so that, stems not ending in s are not governed by this rule, such as panterattachart, no affixing. The word garaat: is an apparent exception, it being formed by adding 534 to the samasanta word एकगव (V. 4. 92). How do you explain गौशकटिकः formed by ठञ् from गोशकटी? Here शकट is taken for शकटी, both being synonyms. (N. B. This opinion of the Kasika-author is not in harmony with that of Patanjali, who does not read the anuvritti of अत: into this sutra. According to him गौश- कटिक is formed from गोशकदी; and एकविंशति &c, do not take this affix, because it is against usage. But the author of Kasika says-भवश्यं चात इत्यनुवर्त्यम् ; बन्दापताप- गह्यात् इत्येवमाद्यर्थम्-the anuvritti of अतः must surely be read, for the sake of sutras like V. 2. 128, though in the sutras, like वातातिसाराभ्यां &c there is no necessity of reading the anuvritti of ra:) 11 The word नित्यम् ' always', is used in the sutra to indicate that मतुप does not come in the alternative. In all the previous sûtras #ly came in the alternative. How do you form एकद्रव्यवत् in एकद्रव्यवत्वाद्? This is not a correct form; or it may be said to be a compound of एक and द्रव्यवत्वात् ॥ शतसहस्रान्ताच निष्कात् ॥ ११९ ॥ पदानि ॥ शत-सहस्रान्तात्, च, निष्कात् ॥ वृत्तिः ॥ शतान्तात् सहस्रान्ताच प्रातिपदिका ठम् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । तौ चेच्छतसहस्रशब्दौ निष्कास्प- रौ भवतः। 119. The affix than comes in the sense of matup, after the words sata and sahasra, when they follow after nishka. . Thus निष्कशतमस्यास्ति = नैष्कशतिका, नैष्कसहतिकः ।। But not so after सुवर्ण- निष्कशत, it being never so found in usage. रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् ॥ १२०॥ पदानि ॥ रूपात, आहत, प्रशंसयोः, यप् ॥ 12 - ·939 विनि ॥ [ BK. V. CH. II. S 122 वृत्तिः ॥ आहतप्रशंसे प्रकृत्युपाधी, माहतप्रशंसाविशिष्टार्थवर्तमानाद्रूपशब्दान्यप् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे ।। वार्तिकम् ॥ याप्रकरणे ऽन्येभ्योपि दृश्यतइति वक्तव्यम् ॥ 120. The affix yap (य) comes in the sense of matup, after the words rupa, when stamping (coining) or praise is denoted. Thus आहतं रूपमस्य-रूप्यो दीनारः “a Dinara having stamped on it the form of some king &c'. रूप्यः केदारः, रूप्यं कार्षापणम् . Similarly प्रशस्त रूपमस्यास्ति - रूप्यः पुरुषः 'a lovely person'. The form impressed on a dinar &c by hammering &c, is called 34757 or stamping, Why do we say 'when stamping or praise is denoted?' Observe रूप- वान् 'having form'. Vart :-The affix थप् is seen after other words also, as हिम्याः पर्वताः, गुण्या ब्राह्मणाः ॥ अस्मायामेधास्रजो विनिः ॥ १२१॥ पदानि ॥ अस्, माया-मेधा-नजः, विनिः ॥ वृत्तिः ॥ असन्तामातिपदिकान्माया मेधा सज् इत्येतेभ्यश्च विनिः प्रन्ययो भवति मत्वर्थे । 121. After a stem ending in 76, and after måyå, medhå and sraj, comes the affix vini (fata) in the sense of matup. Thus पयस्-पयस्विन्, यशस्- यशस्विन् ॥ मायाविन् , मेधाविन्, सग्विन् । The word माया being included in ब्रीडादि class, will take इनि, and ठन् also V. 2. I 16. As मायी, मायिक ॥ बहुलं छन्दसि ॥ १२२ ॥ पदानि ॥ बहुलम्, छन्दसि (विनिः)। वृत्तिः ॥ छन्दसि विषये बहुलं विनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । वार्तिकम् ॥ छन्दसि विनिप्रकरणे ऽष्ट्रामेखलाइयोभयरुजाहृदयानां दीर्घलं वेति वक्तव्यम् ॥ वात्तिकम् ॥ मर्मणश्चेतिवक्तव्यम् ॥ वा० ॥ सर्वत्रामयस्योपसंख्यानम् ॥ वा०॥ शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन्वन्तव्यः । वा० ॥ फलब भ्यामिनज्वक्तव्यः॥ वा०॥ हृदयाच्चालुरन्यतरस्याम् ॥ वा०॥ शीतोष्णप्रेभ्यस्तन्न सहतइत्यालुवक्तव्यः ॥ वा०॥ तन्न सहतइति हिमाच्चेलुः ॥ घा० ।। बलाचौलच् । वा० ॥ वातात्समूह च ।। वा०॥ तन् पर्वमरुद्भधां वक्तव्यः ।। वा० । अर्थात्तदभावे इनिर्वक्तव्यः ।। 122. In the Chhandas, the affix vini is added diversely in the sense of matup. As अग्ने तेजस्विन् ॥ Sometimes it is not added, as सूर्यो वर्चस्वान् ।। Vart :-In the Chhandas, the final अ of द्वय, उभय and हृश्य is lengthened optionally before विनि ; and it comes after अष्ट्रा, मेखला and रुजा also : as भष्ट्रावी, मेखलावी, सूयावी, उभयावी, रुजावी, हृदयावी ॥ Vart:---So also after मर्म, as मर्मावी ।। Vart:-Alvays after आमय, in the sacred as well as secular literature , As भामयावी ॥ - , " ·[BK. V. CH. II $ 152.] भाल and माट॥ 940 -- Vart :-The affix आरकन् comes after शृङ्ग and वृन्द; as शङ्गारका, वृन्दारकः ॥ Vart :--The affix इनच् comes after फल and बह; as फलिनः and बहिणः ।। Vart:-So also after हृदय; the affix चालु comes optionally: as, हृदयालुः, हृदयी, हयिका, हृदयवान् ॥ The च् is इत् by I. 3.7. Vart:-The affix आलुच् comes after शीत, उष्ण, and तृप, in the sense of not being able to bear that. As शीतं न सहते-शीतालु: 'shivering from cold'. उष्णालुः, तृपालु ॥ Vårt ;-So also after feat comes the affix ye in the above sense : as हिमं न सहते-हिमेलुः ।। Vart: The affix ऊलुच् in the same sense after बल; as बल न सहते-बलूलः।। Vart:-So also after वात; as वातानां समूहः, or वातं न सहते-वातूलः ॥ Vart:-The affix तन् comes after पर्व and मरुत्. As पर्वतः and मरुतः ॥ Vårt :-The affix a comes after stef in the sense of 'not having that', as अर्थी 'a beggar, who has not artha or wealth'. Otherwise अर्थवान् 'rich'. All these are obtained by बहुलः ।। ऊर्णाया युस् ॥ १२३ ॥ पदानि ॥ ऊर्णायाः, युस ॥ वृत्तिः ॥ ऊर्णाशब्दाशुस् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । 123. The affix युस् is added to gut in the sense of matup, (in the Chhandas). The स् of युस makes the word ऊर्णा a पद (I. 4, 16); the result of which is that rules applicable to भ Bha do not apply; e.g.VI. I. I48, by which the final s or ई, अ or आ is elided. Thus ऊर्णायुः ॥ According to some; छन्दसि is to be read in this sûtra. The author of Siddhanta Kaumudi says that this is reasonable; for if yus is added to ûrnâ in secular literature also, then there was no necessity of this sûtra. The word ûțņâ could have been read along with aham and subham in V. 2. 140. घाचो ग्मिनिः॥११४॥ पदानि ॥ वाचः, ग्मिनिः ॥ वृत्तिः ।। वाक् शब्सत् ग्मिनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । 124. The affix gmini (ft) comes after the word vâch, in the sense of matup. Thus वाग्मी, वाग्मिना, वाग्मिनः. The affix is not मिन्, for had it been so, the form would have been वामिन् by VIII. 4.45 Vart. आलजाटचौ बहुभाषिणि ॥ १२५ ॥ पदानि ॥ आलच्-आटची, बहुभाषिाण ॥ वृत्तिः॥ वाक्शब्हाप्रथमासमर्थादालच् आटच् इत्येतो प्रत्यया भवतो मत्वर्य बहुभाषिण्यभिधेये ।। वार्तिकम् ॥ कुत्सितइति वक्तव्यम् ।। 125. The affixes alach (आल) and atach (आद). come in the sense of matup, after vach, the word denoting 'a talkative'.

·941 इनि ॥ [ BK. V. CH II. S. I28. - . This debars ग्मिन् ॥ Thus वाचाल: 'garrulous', वाचाटः॥ Vårt:- These affixes come when contempt is expressed. An orator (वाग्मी) also talks much, but to the purpose. He will not be called वाचालः or वाचाट: ॥ स्वामिन्नैश्वर्ये ॥ १२६ ॥ पदानि ॥ स्वामिन्, ऐश्वर्ये ॥ वृत्तिः । स्वामिन्निति निपात्यते ऐश्वर्ये गम्यमाने । स्वशब्हादैश्वर्यवाचिनो मत्वर्थे आमिन्प्रत्ययो निपात्यते । 126. The irregularly formed word svamin denotes. 'Sir or Lord'. The affix आमन् comes in the sense of lordship after the word स्व ।। Thus स्वमस्यास्ति - ऐश्वर्यमस्यास्ति = स्वामिन् ॥ Why do we say when meaning 'Sir', Observe, स्ववान् ॥ अर्शआदिभ्यो ऽच् ॥ १२७ ॥ पदानि ॥ अर्शआदिभ्यः, अच् ॥ वृत्तिः ॥ अर्शस् इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽच्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । 127. The affix ach (अ) comes in the sense of matup after the words arsa&c. Thus अशॉसि अस्य विद्यन्ते = अर्शसः उरसः &c. After a word denoting a member of the body comes the affix अच्, when defect is meant. As खजा पादास्यास्ति खजः, काणः ॥ So also after words denating color, as शुक्लोऽस्यास्ति = शुक्ल पटः॥ 1 अर्शस्, 2 उरस् , 3 तुन्द, 44 चतुर, पलित, 6 जटा, 7 घटा, 8 घाटा*, 9 अघ (अभ्र), 10 कर्दम, 11 अम्ल (आम), 12 लवण, 13 स्वागादीनात्, 14 वर्णात् . आकृतिगण ॥ द्वन्द्वोपतापगात्प्राणिस्थादिनिः ॥ १२८ ॥ पदानि ॥ द्वन्द्ध-उपताप-गति-प्रा- णिस्थात्, इनिः॥ वृत्तिः॥ मन्द्रः समासः । उपतापो रोगः । गर्यो निन्छ, तविषयेभ्यः शब्दभ्यः प्राणिस्थार्थवाचिभ्य इनिर, प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । वा० ।। प्राण्यान्न ॥ 128. The affix ini (इन्) comes, in the sense of matup, , after a dyandva compound, after the name of a disease, and after anything denoting fault, when the thing is found in ą living being. Thus Dvandva:-काटकवलयिनी 'a woman having a bracelet and a zone'. शखनूपुरिणी 'a woman having ankha and ntpur ornaments'. So after diseases :-कुष्ठी 'a leper', किलासी 'a white leper'. So after names of faults:-ककुदावर्ती, काकतालुकी॥ Why do we say when found in a living being?' Observe पुष्पफलवान् वृक्षः ॥ The affix, according to a Vartika, does not come after words denoting members of a living body : as, पाणिपाहवती ॥ The word अत: V. 2. 115, is understood in this sútra, so that the affix does not come after words not ·BK. V. CH. II. S. I31] इनि ॥ 943 ending in H; as चित्रकललाटिकापती ॥ Though Dvandva compounds &c. ending in 8, would have taken fra by V. 2. 115, the repetition of this affix in the present sâtra shows that Dvandva compounds &c, take only 7, and not ठन् &c. . वातातिसाराभ्यां कुक च ॥ १२९ ॥ पदानि ॥ वात-अतिसाराभ्याम्-कुक्, ज ॥ वृत्तिः ॥ वातातिसारशब्दाभ्यामिनि प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च तयोः कुगागमो भवति ॥ वात्तिकम् ॥ पिशाचाञ्चेति वक्तव्यम् ॥ 120. The augment kuk (क) comes before इनि, after the words vata and atisâra. The words वात and अतिसार being names of diseases, will take नि by the fore-going sâtra; the present aphorism only teaches the affixing of the augment. Thus वातकी, अतिसारकी। Another reading is अतीसारकी। Vart:-So also after पिशाच, as पिशाचकी वैश्रवणः 'the Kubera', This is when the words ara and car denote diseases. Otherwise, घातवती गुहा ॥ वयसि पूरणात् ॥ १३०॥ पदानि ॥ वयसि, पूरणात्, (इनिः)॥ वृत्तिः ॥ इनिरनुवर्तते । पूरणप्रत्ययान्तात्प्रातिपक्किादिनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे वयसि द्योत्ये ॥ 130. The affix ini comes in the sense of matup, , after an ordinal numeral, when age is denoted. Thus पञ्चमोऽस्यास्ति मासः संवत्सरो वा=पंचमिन् 'five months or years old', as पंचमी उष्ट्रः ॥ Similarly नवमी, दशमी &c. By V. 2. II5 the affix इनि would have come after these words; the present satra is, a restrictive rule teaching that ठन् does no come in this sense. Why do we say वयंसि 'when age is denoted ? Observe, पंचमवान् ग्रामरागः॥ सुखादिश्यश्च ॥ १३१ ॥ पदानि ॥ सुखादिभ्यः, च, (इनिः)॥ वृत्तिः ॥ सुख इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इनिः प्रत्ययो नियम्यते मत्वर्थे । 131. The affix ini comes (to the exclusion of other affixes) in the sense of matup, after the words sukha &c. Thus सुखिन् nom. सुखी; दुःखिन् &c. When censure is implied, then इन् comes after माला, to the exclusion of मतुप, as माली ॥ The following is the list of gente word :- 1 मुख, 2 दुःख, 3 तृप्त, 4 कृच्छ, 5 आश्र (आम्र), 6 अस*, 7 अलीक, 8 करुण (करुणा), 9 सोढ, 10 प्रतीप (प्रमीप), 11 शील, 12 हल, 13 माला क्षेप, 14 कृपण, 15. प्रणय (प्रणाय) 16 दल*, 17 कक्ष*॥ धर्मशीलवर्णान्ताञ्च ॥ १३२॥ पदानि ॥ धर्म, शील, वर्णान्तात्, च, ( इनिः)॥ वृत्तिः ॥ अन्तशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते, धर्माद्यन्तास्मातिपदिकादिनिः प्रत्ययो नियम्यते ॥ - + ·943 इनि॥ [ BK. V. CH. II.S 135 132. The affix ini comes in the sense of matup, (to the exclusion of others), after nominal steps ending in dharma, sila, and varnal. Thus ब्राह्मणानां धर्मः = ब्राह्मणधर्मः, सोऽस्यास्ति-ब्राह्मणधर्मी ॥ ब्राह्मणशीलिन् , ब्राह्मण- धर्णिम् ॥ हस्ताजातौ ॥ १३३॥ पदानि ॥ हस्तात्, जाती, ( इनिः)। वृत्तिः ॥ हस्तशब्हाशिनिः प्रत्ययो नियम्यते मत्वर्थे समुदायेन चेज्जातिरभिधीयते ॥ 133. The affix ini comes in the sense of matup, after the word hasta, when a genus is denoted by the word So formed. Thus हस्तोऽस्यास्ति = हस्तिन् 'elephant'. Why do we say when meaning a जाति 'agenus'? Observe हस्तवान् पुरुषः॥ वर्णाद्ब्रह्मचारिण ॥ १३४॥ पदानि ॥ वर्णाद्, ब्रह्मचारिणि, ( इनिः)॥ वृत्तिः । वर्णशब्दादिनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे समुदायेन चेद्ब्रह्मचारी भण्यते ।। 134. The affix ini comes in the sense of matup, after the word varna, when the word sa formed means a Brahmacharin. . Thus arora'a Brahmachari'. The first three of or castes, who are entitled to the investiture with sacred thread, and lead the life of a Brahmastudent are so called. When the meaning is not of Brahmachari we have वर्णवान् ॥ पुष्करादिभ्यो देवो ॥ १३५॥ पदानि ॥ पुष्करादिभ्यः, देशे, ( इनिः)॥ वृनिः॥ पुष्कर इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकम्य इनिः प्रत्ययो भवति समुदायेन चद्देशो ऽभिधीयते ॥ वार्त्तिकम् ॥ इनिमकरणे बलाद्वाह्रुपूर्वादुपसंख्यानम् ॥ वा० ॥ सर्वादश्चेति वक्तव्यम् ॥ पा०॥ अर्थाच्चासन्निहिते ॥ वा०॥ तदन्ताचेति वक्तव्यम् ।। 135. The affix ini comes in the sense of matur, after the words pushkara &c, when the word so formed denotes a locality. Thus पुष्कारणी 'a tank', पद्मिनी &c. Why do we say when locality' is expressed ? Observe पुष्करवान् हस्ती ।। Vart :-The afix छन् comes after बल preceded by बाहु or ऊरु, as बहुबलिन् अरुबलिन् ॥ Vart-So also after words preceded by सर्व ; as, सर्वधनिन्, सर्वबीजिन् , सर्वकेशी नटः ॥ Vart:-So also after staf when meaning 'not near'; as afert meaning अर्थोऽसंनिहितोऽस्य 'distant from wealth', Otherwise अर्थवान् ‘having wealth'. Vart:-So also after a compound ending in अर्थ, as धान्यार्थी, हिरण्यार्थी ॥ पुष्कर, 2 पड़, 3 उत्पल, 4 तमाल, कुमुद, 6 नड, 7 कपित्थ, 8 बिस, 9 मृणाल, 10 कर्दम, 1 5 , ·BK. V. CI. II. S. 138 ] भ॥ 944 . - .. 11 शालूक, 12 विगर्ह, 13 करीष, 14 शिरीष, 15 यवास, 16 प्रवाह (प्रवास ), 17 हिरण्य, 18 कैरव, 19 कल्लोल, 20 तट*, 21 तरंग, 22 पङ्कज*, 23 सरोज*, 24 राजीव *, 25 नालीक*, 26. सरोरुह, 27 पुटक, 28 अरविन्द *, 29 अम्भोज*, 30 भब्ज*, 31 कमल*, 32 पयस्*, 33 वयस. ॥ वलादिश्यो मतुबन्यतरस्याम् ॥ १३६॥ पदानि ॥ वलादिभ्यः, मतुप, अन्यत- रस्याम् ॥ वृत्तिः । बलादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो मतुप्प्रत्ययो भवति । अन्यतरस्यांग्रहणन प्रकृत इंनिः समुच्चीयते । 136. After the nominal-stems bala &c, comes the affix matup optionally, as well as ini. The affix इनि will come in the alternative. Thus बलवान् or बली (v. बलिन्); उत्साहवान् or उत्साही (v. उत्साहिन्) । 1 बल, 2 उत्साह, 3 उद्भास (उद्भाव), 4 उसास*, 5 उद्दास*, 6 शिखा”, 7 कुल, 8 चूडा*, 9 सुल*, 10 कूल*, 11 आयाम, 12 व्यायाम, 13 उपयाम, 14 आरोह, 15 अवरोह, 16 परिणाह, 17 युद्ध, 18 उछाम, 19 शिखाबल, 20 वूगमूल, 21 दंश. ॥ संज्ञायां मन्माभ्याम् ॥ १३७॥ पदानि ॥ संज्ञायाम, मन्-माझ्याम्( इनिः)॥ वृत्तिः॥ मन्नतात्प्रातिपदिकान्मशब्दान्ताच्च इनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे, समुदायेन चेन्संज्ञा गम्यते । 137. After a nominal-stem ending in मन् orम, comes the affix ini, in the sense of matup, when the whole word so formed means a name. Thus प्रथिमन् + इनि-प्रथिम् +इन् (VI. 4. 144)- प्रथिमिन् fem. प्रथिमिनी ॥ So also दामिनी ॥ Similarly होम, होमिनी, सोमिनी ॥ Why do we say, when meaning a name'?. Observe, सोमवान्, होमवान् ।। कंशंभ्यां बभयुस्तितुतयसः ॥ १३८ ॥ पदानि ॥ कं-शम्भ्याम, ब-भ-युस्-ति-तु- त-यसः॥ वृत्तिः ॥ कंशमिति मकारान्ताबुदकसुखयोर्वाचको, ताभ्यां ब म युस् ति तु त यस्' इत्येते सप्त प्रत्यया भव.. न्ति मत्वर्थे। 138. The seven affixes ba, bha, yus, ti, tu, ta and yas, come in the sense of matup, after कम् ‘water and happiness', and शम् ' happiness'. Thus कम्बः, कम्भः, कंयुः, कन्तिः, कन्तुः, कन्ता, कया, शम्बः, शम्भः, शंयुः, शन्तिा, शन्तुः, शन्ता, रायः॥ The स in युस and यस, make the stem, a Pada (I. 4. 16), the result of which is that of 14 and 1 is changed into Anusvava before these two affixes by VIII. 3. 23. When denoting a Name, the forms will be कम्यः and शम्यः॥ तुन्दिवलिवटेभः ॥ १३९ ॥ पदानि ॥ तुन्दि-वलि-वटेः, भः ॥ वृत्तिः ॥ तुन्नि वालि बदि इत्येतेभ्यो भः प्रत्ययो भवात मत्वर्थे ।। , . - , - । A ·945 युस् । [BK. V. CH. II. §. 140 * 139. The affix bha () comes in the sense of matup; after tundi, vali and vati . Thus graezt: 'having a protuberent belly'. and aren: # Another form is agni, because of is included in the Pamadi class V, 3. 100. The forms gens &c, are valid by V. 2. 117. अहंशुभमोर्युस् ॥ १४०॥ पदानि ॥ अहं शुभमोः, युस् ॥ वृत्तिः ॥ भइमिति शब्दान्तरमहंकारे वर्त्तते, शुभमित्यव्ययं शुभपर्याय, स्ताभ्यां युस्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । 140. The affix yus (y) comes in the sense of matup, after the word aham 'I', and the indeclinable subham good. Thus महंयुः = अहंकारवान्, 'selfish haughty', शुभंयुः कल्याणवान् ॥ auspicious', The # of ga makes the words and T, Padas; and is changed into Anusvåra (I. 4. 16; VIII. 3. 23). See V. 2. 123.

·- ओ३म् । अथ पञ्चमध्यायस्य तृतीयः पादः । BOOK FIFTH. CHAPTER. THIRD. . प्राग्दिशो विभक्तिः॥१॥ पदानि ॥ प्राक्-दिशः, विभक्तिः ॥ वृत्तिः ।। दिक्शब्देश्य सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्य इति वक्ष्यति, मागेतस्मादिक संशब्दनाघानित अयमनुक्रमि- व्यामो विभक्तिसंज्ञास्ते वेदितव्याः। 1. The affixes taught from this aphorism forward as far as V. 3. 27 (exclusive) are called Vibhakti. The affixes herein taught do not change the sense of the word, i, e. they are far affixes which leave to the word their own denotation. The rule IV. 1. 82, extends no further than this, hence the words formed by these affixes do not produce epithets connoting the sense of the primitive and denoting something else. Thus V. 3. 7 declares, that after the words in in the ablative there is the affix तसिल, as कुतः, ततः यतः॥ The purpose served by designating these affixes as Vibhakti is (a) to debar the elision of final स् and p of the affixes as इत् (I. 3. 4). Thus in the affix दानीम् V. 3. 18, v is not इत्, had it been so, rule I. I. 47 would have applied : (b) to regulate the accent of इदम्, thus इदम् + तसिल् = इतः here by VI. I, ITI, the affix alas becomes udâtta by virtue of its being Vibhakti, othewise the accent would have been regulated by the indicatory ल्- (VI. I. I93); (c) to make applicable to these words the rules of unk, that is, the rules given in the Satras VII. 2, 102, and those that follow. Thus 247 +arga=69157, the a being replaced by अ by VII. 2. 102. The affixes now to be taught being स्वार्थिकः, the anuvritti of समर्थानाम् and प्रथमाद् of IV. I. 82, does not apply to them. The word वा of IV. I. 82° however applies here, so that these affixes are optional, thus we may have कुतः or कस्मात्, कुन or कस्मिन् ॥ 13 -- .

·947 अश॥ [ Bk. V.CH. III. S5 .. किंसर्वनामबहुभ्यो ऽद्वयादिभ्यः ॥२॥ पदानि ॥ किम्-सर्वनाम-वहुभ्यः,अद्वय- दिश्यः॥ वृत्तिः ॥ प्राग्दिश इत्येव । किमः सर्वनाम्नी बहुशब्दाच प्राग्दिशः प्रत्यया वेदितव्याः। वार्तिकम् । बहुग्रहणे संख्याग्रहणम् ।। 2. These Pragdisiya affixes come after the word kim, and after a stem called sarvanâma, and after bahu ; but not after dvi &c. The words Eि &c, though सवनाम are exempted. Thus कुत्र, कुतः, यता, यत्रा, बहुतः, बहुत्रः॥ Why do we say अयादि not dvi &c'. Observe द्वाभ्याम् , सूयोः ॥ Why do we say किम् &c? Observe वृक्षात्, वृक्षे &c. The word किम् is a सर्वनाम, but it being included in the dyadi class, would have been exempted from the operation of this rule had it not been separately mentioned. Vart:-The word बहु here is a Sankhya. Therefore, the affix does not apply here, बहोः सूपात, बहौ सूपे ।। इदम इश् ॥३॥ पदानि ॥ इदमः, इश् ॥ वृत्तिः॥ प्राग्दिश इत्येव । इदम इश् इत्ययमादेशो भवति प्राग्दिशीयेषु प्रत्ययेषु परतः । 3. For idam, there is the substitute इश् (इ), when a Prâgdisîya affix follows. The word माग्दिश: is understood here also. The s of इe is indicatory of the substitution of the whole (I. I. 55). Thus इदम् + हV. 3. II, = इद ।। एतेतौ रथोः॥४॥ पदानि ॥ एत-इतौ, र-थोः॥ वृत्तिः ॥ रेफथकारादौ प्राग्दिशीये प्रत्यये परत इदम एतेतावादेशौ भवतः । इशोपवाद । 4. The substitutes va and come instead idam, when a Pragdisîya affix beginning with T and 7 respectively follows. . This debars इश् ॥ The w in r is for the sake of euphony. Thus इदम् । हिल = एतर्हि (V. 3. 16); इदम् +थम इत्थम् (V. 3. 24). एतदोश् ॥ ५॥ पदानि ॥ एतदः, अश् ॥ वृत्तिः ॥ प्राग्दिशइत्येव । एततः माग्दिशीये परतो ऽशित्ययमादेशो भवति । 5. The substitute অন্য comes in the place of एतदू when a Pragdisîya affix follows. The s of अश् causes the replacement of the whole (I. I. 55). According to Patanjali the substitute is अन् and not अश् ॥ Thus एतद् + तसिल - अत: V. 3.7; अत्र V, 3. I0. Vart:-This shtra must be divided into two एतदः, and अश्, the mean- ..

·Mye - BK. V. Ch. III. S Io. ] 948 -- --- . -- . ing being. (1) The substitutes ga and come in the place of gap when affixes beginning with र् and थ respectively follow, as एतद् + हिल == एतर्हि (V. 3. 21) एतद् +थमु = इत्थम् ॥ The e must be the e of थमु which comes after idam (V. 3. 24) for the application of this rule (1), and not the थ of थाल् (V. 3. 23) before which the substitate will be STT 11 The word gace will take yg by the implication of this rule. (2) The substitute 77 replaces Tag before other Pragdiſiya affixes. सर्वस्य सो ऽन्यतरस्यां दि ॥ ६॥ पदानि ॥ सर्वस्य, सः, अन्यतरस्याम्, दि ॥ वृत्तिः । सर्वस्य स इत्ययमादेशो भवति प्राग्दिशीये दकारादौ प्रत्यये परतोऽन्यतरस्याम् । 6. The # is substituted opionally for Fre before a Pragdisiya. vibhakti beginning with द ॥ Thus सर्वदा or सदा ।। When the affix is not Pragdisiya, there is no substitution : as, सर्व ददाति= सर्वा ब्राह्मणी 'a Brahmani who gives all'. पञ्चम्यास्तसिल ॥ ७॥ पदानि ॥ पञ्चम्याः, तसिल् ॥ वृत्तिः ॥ पञ्चम्यन्तेभ्यः किंसर्वनामबहुभ्यस्तसिल्प्रत्ययो भवति । 7. The affix (-- तस्) comes after the word kim, a. sarvanâma, and bahu, when ending in the ablative case. . As किम् + तसिल = कु+ तस् (VII. 2. I04) कुतः, यतः, ततः, बहुतः ॥ तसेश्च ॥ ८॥ पदानि ॥ तसेः, च ॥ वृत्तिः ॥ प्रतियोग पञ्चम्यास्तसिः, अपातने चाहीयरहोरिति वक्ष्यति । तस्य तसेः किसर्वनामबहुभ्यः परस्य तसिलादेशोभवति। 8. The affix tasil (- । तस्) is substituted for तस् (V. 4. 44, 45) when kim, a sarvanâma, and bahu follow. Thus कुतः, यतः, ततः, or बहुत आगतः॥ This substitution is for the sake of accent; and for giving it the designation of vibhakti पर्यभिभ्यां च ॥९॥ पदानि ॥ परि-अभियां, च ( तसिल ) ॥ वृत्तिः । परि भभि इत्येताभ्यां तसिल् प्रत्ययो भवति ॥ 9. The affix tasil comes after pari and abhi also. This affix comes, when yrit means 'all'; and Ti means 'both'. Thus परितः = सर्वतः ; 'all round'; अभितः, उभयतः 'on both sides'. सप्तम्यास्त्रल् ॥ १०॥ पदानि ॥ सप्तम्या:, त्रल् ॥ वृतिः ॥ किंसर्वनामबहुभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यः त्रल् प्रत्ययो भवति । 10. The affix tral (-17) comes after kim, a sarvanâma, and bahu, when ending in a locative. Thus कुत्र (VII. 2. I04) 'where', तत्र (VII. 2. I02) 'there', बहुष 'in many places'. इदमो हः ॥ ११॥ पदानि ॥ इदमः, हः ॥ वृत्तिः ॥ इदमः सप्तम्यन्ताम्प्रत्ययो भवति । त्रलो ऽपवादः ।। -- " , - - .

·949 [ BK. V.CH. III. S 14 11. The affix y comes after an ending in the locative. This debars चल॥ Thus इह (V. 3. 3.) 'here'. किमो ऽतू ॥ १२॥ पदानि ॥ किमः अत् ॥ वृत्तिः ॥ किमः सप्तम्यन्तादत्यत्ययो भवति । त्रलोऽपवादः । 12. The affix अतू (अ) comes after kim ending in the locative. . This debars बल् ॥ Thus किम् + अतू = +अ (VII. 2. I05)-h as व भोक्ष्यसे 'where will you eat'. क्वाध्येष्यसे । According to some अल also comes, as कुत्र ।। This is done by drawing the word af 'optionally' from the next satra. So that this sûtra becomes an optional one. वा ह चच्छन्दसि ॥ १३॥ पदानि ॥ वा, ह, च, छन्दास ॥ वृत्तिः॥ किमः सप्तम्यन्ताहा हा प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये । यथाप्राप्त च । 13. Optionally the affix ह also comes in the Chhandas, after the word kim in the locative : as well as the other affixes. Thus कुह (VII. 2. I04), क, कुत्र. As in Rig Veda VIII. 62.4: कुहस्थः कुहजग्मथुः कुह इत्यने पेतथुः ॥ 'Where are ye two? Where are you (or did you) . going? Where do you fall like eagles ?". इतराभ्योपि दृश्यन्ते ॥ १४॥ पदानि ॥ इतराभ्यः, अपि, दृश्यन्ते ॥ वृत्तिः ॥ सप्तमीपञ्चम्यपेक्षमितरत्वम् । इतराभ्यो विभक्तिभ्यस्तसिलादयो दृश्यन्ते । 14. The above affixes are seen coming after kim, a sarvanama and bahu, ending with other case-affixes also, besides the locative and ablative. That is to say, the affixes ait, F7, &c come after kim &c which are not in the ablative or the locative case. By the employment of the expression are seen', it is hinted that this may take place not on every occasion, but only when in juxtaposition with such words as a 'Your Honor', दीर्घायुः 'long-lived', आयुष्मान् ‘having long-life', and देवानांप्रियः the beloved of the Gods'. Thus: Nom. ततो भवान् or तत्र भवान् स भवान् ॥ Acc. तत्र भवन्तम् or ततो भवन्तम्-तं भवन्तम् ।। Ins. तत्र भवता or ततो भवताम्तेन भवता ।। Dat, ततो भक्ते or तत्र भवत-तस्मै भवते ।। Abt. ततो भवत: or तत्र भवतः-तस्माद् भवतः ॥ Gen. ततो भवतः । तत्र भवतः तस्य भवतः ।। Loc. ततो भवति ॥ तव भवति तस्मिन् भवति ॥

·BK. V.CH. III. $ 19] 950 -- - Similarly with the words दीघायुः, भायुष्मान् and देवानां मिया ॥ सर्वैकान्यकियत्तदः काले दा ॥ १५॥ पदानि ॥ सर्व, एक, अन्य, किम्, यत्, तदः, काले, दा॥. वृत्तिः ॥ सप्तम्या इति वर्तते, न लितराभ्य इति । सर्वादिभ्यः प्रातिपदिके यो दा प्रत्ययो भवति। नलोपवादः। 15. After sarva 'all', eka 'one', anya ‘other', kim 'what', yad which', and tad 'that', when time is denoted, comes the affix 'दा, the words being in the locative case. The word सप्तम्याः V. 2. Io is understood here and not the word इतराभ्यां of the last. This debars घल् ॥ Thus सर्वदा or सदा (V. 3. 6) 'at every time' or ' always', एकदा 'once', अन्यदा 'at another time', कदा (VII. 2. I03) 'when', यदा 'when',तदा 'then'. Why do we say काल 'when time is denoted'? Observe सर्ववदेशे (where although the case is the 7th, the affix is not , because the sense is)'in every place' or 'every where'. इदमो हिल् ॥ १६ ॥ पदानि ॥ इदमः, हिल् ॥ ॥ वृत्तिः ॥ सप्तम्या इत्यव । काल इति च । इदमः सप्तम्यन्ताकाले वर्तमानाद् हिल् प्रत्ययो भवति। हस्यापवादः। 16. After idam — this', ending in the locative case, comes the affix rhil (-1 हि), when time is denoted. The words ar: and ants are understood. This rhil debars ha. The ल of हिल् is for accent. Thus अस्मिन् काले = एतर्हि (V. 3. 4) 'at this time'. Why 'when time is denoted'? Observe, इह 'in this place', as इह देशे ॥ See V.3.4. अधुना ॥ १७ ॥ पदानि ॥ अधुना ॥ वृत्तिः। अधुनेति निपात्यते । इदमो ऽशभावो धुना च प्रत्ययः। 17. The word adhunâ is anomalous, having the same sense. As अस्मिन् काले = अधुना 'at this time': अश् is substituted for इदम् and, धुन affix is added. दानी च ॥ १८॥ पदानि ॥ दानीम्, च ॥ वृत्तिः ॥ इदमः सप्तम्यन्ताकाले वर्तमानाहानी प्रत्ययो भवति । 18. The affix dânîm also comes after idam, ending in the locative, and denoting time. Thus अस्मिन् काले = इदानीम् (V. 3. 3) 'at this time'. तदो दा च ॥ १९॥ पदानि ॥ तदः, दा, च ॥ वृत्तिः ॥ तदासप्तम्यन्ताकाले वर्तमानाद् दा प्रत्ययो भवति चकाराद्दानी च । 19. After tad, ending in the seventh case, when time is denoted, comes the affix er, and also dânîm. है ·951 दिल्॥ [ BK. V. CH. III: $ 22 The rafra is read into the sutra by force of the word 'also'. Thus तस्मिन् काले- तदा or तदानीम् ' at that time'. This sutra, so far as it ordains दा after the word तद् is useless, because the word तद् already takes दा by V. 3. I 5. तयोहिलो चच्छन्दसि ॥ २०॥ पदानि ॥ तयोः, वा, हिलो, च, छन्दसि ॥ वृत्तिः । तयोरिति प्रातिपदिकनिर्देशः । तयोरिदमः तदश्च यथासंख्यं दाहिलो प्रत्ययौ भवत श्छन्दसि विषये। चकाराद्यथाप्राप्तं च। 20. After these two (nominal stems idam and tad), come respectively the affixes dê and rhil, in the Chhandas, and also the other affixes. The affix दा comes after इदम् and it after तह ॥ Thus इदा (V. 3. 3), तर्हि (VII. 2. 102). So also इदानीम् and सदानीम् ॥ As इदा हि वमुप॑स्तुतिमिदा गमस्य भक्तर्य (Rig Veda VIII. 27. II). अनद्यतने हिलन्यतरस्याम् ॥ २१॥ पदानि ॥ अनद्यतने, हिल, अन्यतरस्याम् ॥ वृत्तिः । छन्दसीति न मर्यते । सामान्येन विधानम् । किसर्वनामबहुभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यो ऽनयतने कालविशेषे वर्तमानेभ्यो हिल प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्याम् । 21. The affix rhil (-हि) comes optionally, in denoting time not of the current day, after the words 'kim, the sarvanama, and bahu &c.' in the 7th case. The anuvšitti of geere is not read into this satra. This is a general rule. Thus कर्हि or कदा (VII. 2. 103), यहि or यदा, तर्हि or तदा ॥ सद्यःपरुत्परायैषमःपरेद्यव्यद्यपूवैधुरन्येधुरन्यतरेधुरितरेयुरपरेधुरधरेधुरुभयेधुरु- तरेयुः ॥ २२ ॥ पदानि॥ सद्यः, परुत्, परारि, ऐषमः, परेद्यवि, अद्य, पूर्वेयुः, अन्येयुः, इतरेयुः, अपरेयुः, अधरद्युः, उभयेाः, उत्तरेयुः ॥ वृत्तिः । सप्तम्याः कालइति वर्तते । सद्यःप्रभृतयःशब्दा निपात्यन्ते प्रकृतिप्रत्यय आदेशः कालविशेषइति सर्वमेतन्निपातनाल्लभ्यते । वात्तिकम् । झुश्चोभयावक्तव्यः ।। 22. The following words are anomalous : sadyah, parut, parâri, aishamas, paredyavi, adya, pûrvedyus, anyedyus, anyataredyus, itaredyus, aparedyus, adharedyus, ubhayedyus, and uttaredyus. The words heur: and are are understood here. The base, the substitute, the affix, the paticular time &c, must all be deduced from these forms. Thus सद्यः is formed from समान, by substituting स for समान, and adding the affix यस ; in the sense of 'a day'. समानेऽहनि- सद्यः 'the same day'. The पूर्व and are are replaced by re, and then the affixes 7 and striT are added, in the sense of 'a year'. Thus पूर्वीस्मन् संवत्सरे = परुतू ' last year'. पूर्वतरे संवत्सरे पगार 'the year before last'. The se replaces इदम्, and affix समतण is added, in the , , ·BK. V. CH. III. S 25.] थम् ।। 952 D . - sense of "year'. Thus अस्मिन् सवत्सरे-ऐषमः during this year'. To पर is added एयवि in the sense of 'a day' : as, परस्मिनहनि-परेद्यवि 'the other day', The अश replaces 74 and the affix gh is added in the sense of 'a day'. Thus STEHTY- हनि अब ‘today'. To the words पूर्व, अन्य, अन्यतर, इतर, अपर. अधर, उभय and उत्तर is added the affix एयुस्, in the sense of 'a day' : as पूर्वस्मिनहनि--पूर्वेद्युस् 'on the day before', अन्यस्मिन्नहनि - अन्येद्युस् 'on the following day'. अन्यतरस्मिनहनि=अन्यतरेयुः 'on either of two days'. इतरस्मिन्नहनि = इतराः 'on another day', अपरस्मिन्नहनि- अपरेाः 'on the following day', अधरस्मिन्नहनि-अधरेयु: 'on a previous day'. उभ- योरहनोः- उभयेा: 'on both days'. प्रकारवचने थाल् ॥ २३॥ पदानि ॥ प्रकारवचने, थाल् ॥ वृत्तिः। किंसर्वनामबहुभ्यो ऽवधादिभ्य इति वत्तते । सप्तम्या कालइति निवृत्तम् । सामान्यस्य विशेषो भेदकः प्रकारः । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । प्रकारवृत्तिभ्यः किसर्वनामबहुभ्यः स्वार्थे थाल् प्रत्ययो भवति। 23. The affix thal (-था) comes, after the words kim &c V. 3. 2, when we speak of a kind or manner of being. The sutra V. 3. 2, is to be read into this. The anuvritti of सप्तम्याः and काले ceases. The word are means the differentiating quality distinguishing a species among the genus : it means 'sort', 'kind', 'mode', 'manner' &c. Thus तेन प्रकारण= तथा 'so, in that manner'. Similarly यथा, सर्वथा ।। The affix Straht taught in V. 3. 69 has also the same force, with this difference that jatiyar applies to words which denote things possessing such a quality (प्रकारवान, while thal denotes mode itself. Therefore, one does not debar the other, so that we have forms like तथाजातीयः, and यथाजातीयः॥ इदमस्थमुः ॥२४॥ पदानि ॥ इदमः, थमुः ॥ वृत्तिः । इदंशब्दात्मकारवचने थमः प्रत्ययो भवति । थालोपवादः । 24. After idam comes the affix thamu affix thamu (थम्) in the same sense i. e. in denoting manner. This debars थाल् ; thus : अनेन प्रकारेण = इत्थम् V. 3.4, in this manner. The yin y protects the from becoming 5 (See I. 3. 4.) किमश्च ॥ २५॥ पदानि ॥ किमः, च, थमुः॥ वृत्तिः । किशब्दात् प्रकारवचने थमुः प्रत्ययो भवति । 25. Also after kim, comes the affix thamu in the sense of manner. Thus केन प्रकारण-कथम् 'how?'. था हेतौ चच्छन्दास ॥ २६ ॥ पदानि ॥ था, हेतौ, च, छन्दास ॥ वृत्तिः । किंशब्दाद्धेतौ वर्तमानात्था प्रत्ययो भवात, चकारात्मकारवचने । छन्दसि विषये। -- ·का 953 अतसुच्च् । [ BK. V. CH. III, 5 28 Thus कथा 26. The affix था · comes in the sense of 'cause' also (as well as 'manner'), in the Chhandas, after the word kim. The word प्रकार वचने is read into the sutra by force of च ।। wherefore? why? for what reason ?', कथा 'how'. The former is an example of हेतु 'reason or cause', the second of प्रकार 'manner'. As in the following sentences : कथा ग्रामं न पृच्छसिकेन हेतुना ग्रामं न पृच्छसि ॥ कथा देवा आसन् पुराविदः ।। Here end the affixes having the designation of Vibhakti. दिक्शब्देश्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः ॥ २७ ॥ पदानि ॥ दिक्शब्देश्यः,सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यः, दिक्-देश-कालेषु, अस्तातिः ॥ वृत्तिः । दिशा शब्दाः दिक् शब्दशः तेभ्यो दिक्शब्देभ्यो दिग्देशकालेषु वर्तमानेभ्यः सप्तमीपञ्चमी प्रथमान्ते. भ्यो ऽस्तातिः प्रत्ययो भवति स्वार्थे । 27. After words of direction', ending in the locative, ablative and nominative, and referring to 'direction', 'locality' or "time', comes the affix astati (अस्तात), without change of sense. The word दिक् शब्दाः means 'words denoting directions'. Thus पुरस्तात, has all these three significations in the following sentences, geama 'he lives eastward', पुरस्तादागतः 'he came from east' पुरस्ताद् रमणीयम् It was delightful previously. Similarly with अधस्तात् ।। Why do we say 'after words of direction'? Observe Trai FETET Etall Why do we say 'ending in the locative, ablative and nominative'? Observe पूर्वम् मामं गतः ॥ Why do we say when the sense is a direction', 'a locality' or a time? Observe पूर्वस्मिन् गुरौ वसति 'he lives in the presence of the guru'. This affix is a Firera affix, like the affixes taught previously. The words denoting direction must be primitive words of direction; and not derivative words like ऐन्द्री &c. which also denote direction. The rule of यथासंख्य does not apply here. दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच् ॥ २८ ॥ पदानि ॥ दक्षिणा-उत्तराभ्याम, अतसुच् ॥ वृत्तिः । दक्षिणोत्तराभ्यां दिग्देशकालेषु वर्तमानाभ्यां सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्ताभ्यां स्वार्थे ऽतसुच् प्रत्ययो भवति। अस्तातरपवादः। 28. After dakshiņâ and uttara, (referring to a direction or a locality or a time, and ending with locative, ablative or nominative) comes the affix atasuch (á) 11 This debars अस्ताति ।। The word दक्षिणा can never refer to time, so with regard to it direction and locality are only taken, Thus दक्षिणतो वसति, दक्षिणत भागतः, दक्षिणतोरमणीयम् ॥ उत्तरतोवसति, उत्तरत आगतः, उत्तरतोरमणीयम् ॥ The अ of अतस् is for the sake of differentiating this affix from qa in sutras like II. 3. 30.

·BK. V. CH. III. 32.] अस्ताति॥ 954 4 31szt, there विभाषा परावराभ्याम् ॥ २९॥ पदानि ॥ विभाषा-पर-अवराभ्याम् (अतसुच्)॥ वृत्तिः । परावरशब्दाभ्यां विभाषा ऽतमुच्प्रत्ययो भवति अस्तातरथे । 29. Optionally after para and avara, comes the affix atasuch, in the sense of astâti. Thus परतः or परस्तात् or अवरस्तात् or अवरतो वसति, आगतः or रमणीयम् ।। अश्चर्लक् ॥ ३०॥ पदानि ॥ अञ्चेः, लुक् ॥ वृत्तिः । अञ्चत्यन्तेभ्यो दिक्शब्दभ्य उत्तरस्यास्तातिप्रत्ययस्य लुगं भवति । 30. After words of direction ending in is luk-elision of the affix astati. Thus प्राक् or प्रत्यक्; as, प्राच्यां दिशि वसति-प्राग् वसति, प्रागागतः, माममणीयम् ॥ The feminine affix of art is also elided, when the taddhita affix is elided by लुक्॥ See I. 2. 49. उपर्युपरिष्टात् ॥ ३१॥ पदानि ॥ उपरि-उपरिष्टात् ॥ वृत्तिः । उपरि उपरिष्टात् इत्येतो शब्दौ निपात्यते अस्तातरर्थे । ऊर्ध्वस्योपभावः रिल रिष्टातिलौ च प्रत्यया निपात्यते। 31. The word upari and uparishtat are anomalous in the sense of astâti. These words are derived irregularly from the word Fea, by changing it into उप, and adding the affixes रिल and रिष्टातिलू ॥ Thus ऊर्ध्वायां दिशि वसति - उपरि वसति. So also उपर्यागतः, उपरि रमणीयम् ॥ उपरिष्टादसति, उपरिष्टादागतः, उपरिष्टद्रमणीयम् ॥ पश्चात् ॥ ३२॥ पदानि ॥ पश्चात् ॥ वृत्तिः ॥ पश्चादित्ययं शब्दो निपात्यते ऽस्तातेरर्थे । अपरस्य पश्चभाव आतिश्च प्रत्ययः। वार्निकम् ॥ दिकपूर्वपदस्यापरस्य पश्चभावा वक्तव्यः, आतिश्च प्रत्ययः ।। वा०॥ भोत्तरपदस्य दिपूर्वपदस्य पश्चभावो वक्तव्यः ।। वा० ॥ विनापि पूर्वपदेन पश्चभावो वक्तव्यः ।। 32. The word paschat is anomalous, in the sense of astati. The word is formed by changing 879 into , and adding the affix आति॥ As अपरस्यां दिशि वसति-पश्चाइसति, आगतः, रमणीयम् &c. Vart: -So also when BTT is preceded by another word denoting direction, it is changed into pascha and ati is added. As दक्षिणपश्चात्, उत्तरपश्चात् ।। Vårt:-So also when follows such a compound, apara is changed into pascha ; as, दक्षिणपश्चार्धः, उत्तरपश्चार्धः॥ Vart :-Apara is changed into pascha, when followed by ardha, and not preceded by any other word. As, पश्चार्धः ॥ पश्च पश्चा चच्छन्दसि ॥ ३३॥ पदानि ॥ पश्च, पश्चा, च, छन्दसि ॥ वृत्तिः॥ पश्चपश्चाशब्दौ निपात्येते छन्दसि विषये, भस्तातरर्थे । चकारात्पश्चादित्यपि भवति । भपरस्य पश्च- भावा ऽकाराकारी च प्रत्ययौ निपात्यते ॥ . .

·.955 आच।। [ BK. V.CH. III.536 33. The words pascha and paśchâ are anomalous in the Chhandas, having the force of astâti. By'च, the word पश्चात् is also included. As पुरा व्याघ्रो जायते, पश्च, पश्चा or पश्चात् सिंहः ॥ As पश्चात् पुरस्तादधरादुतात् (Rig Ved X. 87. 21) पुश्चेदमन्यदभवद्यजत्रम् (R. V. X. I49. 3). उत्तराधरदक्षिणादातिः ॥ ३४॥ पदानि ॥ उत्तर, अधर, दक्षिणात, आति ॥ वृत्तिः । उत्तराधरदाक्षिणशब्दभ्य आतिः प्रत्ययो भवति अस्तातरर्थे । 34. To the worls uttara, adhara and dakshina is added the affix âti, in the sense of astâti. Thus उत्तरस्यां दिशि वसति - उत्तराखसति; उत्तरादागतः, उत्तराद्रमणीयम् ॥ Similarly अधरात् and दक्षिणात् ॥ एनबन्यतरस्यामदूरे ऽपञ्चम्याः ॥ ३॥ पदानि ॥ एनए, अन्यतरस्याम, अदूरे, अपञ्चम्याः॥ वृत्तिः । उत्तराधरदक्षिणशब्दभ्य एनप् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यामस्तातरर्थे । भदूरे चेदवधिमानवधर्भवति । 35. The affix enap (एन) comes optionally, (after the words uttara, adhara and dakshiņa, in the sense of astâti,) when the limit indicated is not remote, and when it is not a substitute of the ablative case-affix. . The affix Tea and the other affixes taught above come with the force of locative, ablative and nominative. The pay comes with the force of locative and nominative and not that of ablative. The adverbs so formed refer to objects not at a distance. Thus. उत्तरेण or उत्तरात् or उत्तरतो वसति or रम- णीयम् ॥ Similarly अधरेण, अधरात्, अधस्ताद् वसति &c, so also दक्षिणेन, दक्षिणात्, दक्षिणतो, वसति &c, He lives near by in the north-vard or southward'. Why do we say "when not denoting distance'. Observe उत्तरासति 'he lives far away in the north'. Why do we say 'when not having the force of ablative'? Observe उत्तरादागतः 'come from the north'. The word अपञ्चम्याः governs all the succeeding satras upto V. 3. 39, exclusive. Some do not read STTT &c into this sútra: according to them this is a general rule applicable to all words denoting direction, As पूर्वेण ग्रामम्, अपरेण ग्रामम् (II. 3. 31). The u in enap is for the sake of accent (III. I. 4). दक्षिणादाच् ॥ ३६॥ पदानि ॥ दक्षिणात्, आच् ॥ वृत्तिः ॥ अदूरइति न स्वर्यते । अपञ्चम्या इति वर्तते । दक्षिणशब्दादाच् प्रत्ययो भवति अस्तातरर्थे । 36. The affix ach (ओं) comes after the word dakshiņa, in the sense of astâti, but not as a substitute of the ablative case-affix.

·BK. V. CH. III. $40] अस्तात॥ 956 . - The word stat of the last sätra is not read into this: though the word अपञ्चम्या: governs it. Thus दक्षिणा वसति or रमणीयम्, but दक्षिणत आगतः॥ The ' in भाच् is not for the sake of accent (VI. I. 163) for the simple affix s would be udatta by the general rule III. I. 3. The च् serves the purpose of differentiating this 37 from other affixes in Sutra II. 3. 29. आहि च दूरे ॥ ३७॥ पदानि ॥ आहि, च, दूरे, (आच् )॥ वृणिः । दक्षिणशब्दादाहिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरथै, चकारावाच् । दूरे चेदवधिमानवधर्भवति । 37. The affix ahi (आहि) comes after the word dakshiņa, in the sense of astâti, as well as âch, when the reference is to a distant limit. Thus दक्षिणाहि वसति or दक्षिणा वसति 'he lives far away in the south'. Similarly दक्षिणाहिं रमनायम्, दक्षिणा रमणीयम् ।। Why do we say दूरे 'when the adverb denotes a distant limit'? Observe दक्षिणतो वसति ।। The word 87950 RIT: governs this also : as, TATUTA BTTTTTT: II उत्तराञ्च ॥ ३८॥ पदानि ॥ उत्तरात्, च, (आच्-आही) ॥ वृत्तिः । उत्तरशब्दादाजाही प्रत्ययौ भवतः, अस्तातरर्थे, दूरे चेतवधिमानवधर्भवति । 38. The affixes आच् and आहि come after uttara in the sense of astâti ; when the reference is to a distant limit. . Thus उत्तरा or उत्तराहि वसति or रमणीयम् “ He lives far away in the north : or the northward far away is pleasant". But when distance' is not meant we have उत्तरेण प्रथाति ॥ The word 87959: governs this also: as 37RTETTAT: 11 पूर्वाधरावराणामास पुरधवश्चैषाम् ॥ ३९ ॥ पदानि ॥ पूर्व-अधर-अवराणाम्- आसः, पुर-अध्-अवः च, एषाम् ॥ वृत्तिः । अपञ्चम्या इति निवृत्तम् । तिसृणां विभक्तीनामिह ग्रहणम् ॥ पूर्वाधरावराणामास प्रत्ययो भवति भ- स्तातेरर्थे । तत्सनियोगेन चैषां यथासंख्य पुर् अध् अव इत्येते भादेशा भवन्ति । 39. After pûrva, adhara and avara comes the affix asi (अस्) in the sense of astati ; and pur, adh, and av are their respective substitutes before this affix. The word अपञ्चम्या: does not govern this sutra. Thus पुरो वसति, पुर भागतः, पुरो रमणीयम् ॥ Similarly अधस् and अवस् with बसति, आगतः and रमणीयम् ॥ As भधोवसति अध-आगतः, अधोरमणीयम्, अवोवसति, अवागतः and अवोरमणीयम् ॥ अस्ताति च ॥ ४०॥ पदानि ॥ अस्ताति, च ॥ वृत्तिः । सप्तम्यन्तमेतत् । अस्तातिप्रत्यये परतः पूर्वादीनां यथासंख्यं पुरादय आदेशा भवान्त । 40. The same substitution takes place when the affix astati (अस्तात्) follows. . ..

·957 था। [ BK. V. CH. III. 844 , That is पुर् for पूर्व, अध् for अधर and अव् for अवर ॥ This sutra indicates by implication that the affix Skalla V: 3. 27 is not debarred by ste after these words. Thus पुरस्तात् or अधस्तात् or अवस्तात् वसति or आगतः or रमणीयम् ॥ विभाषा ऽवरस्य ॥४१॥ पदानि ॥ विभाषा, अवरस्य ॥ वृत्तिः ॥ पूर्वेण नित्ये प्राप्त विकल्प उच्यते । अवरस्यास्तातो परतो विभाषा अव् इत्ययमादेशो भवति ।। 41. The substitution of a for stat is optional when astâti follows. This declares option when by last it was compulsory. As stattfarz or अवस्तात् वसति आगतः, or रमणीयम् ।। संख्याया विधार्थे धा ॥ ४२॥ पदानि ॥ संख्यायाः, विधार्थे, धा ॥ वृत्तिः ॥ संख्यावाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विधार्थे वर्तमानेभ्यो धा प्रत्ययो भवति स्वार्थे । विधा प्रकारः सर्व क्रियाविषय एव गृह्यते । क्रियाप्रकारे वर्तमानायाः संख्याया धा प्रत्ययः ॥ 42. The affix dhâ (ar) comes after a nominal-stem denoting a Numeral, when it means the mode or manner of an action. . The word ay and pers have the same meaning. The adverbs so formed apply to every kind of action. Thus एकधा भुङ्क्ते 'he eats once'. विधा गच्छति 'he goes twice'. Similarly विधा, चतुर्धा, पञ्चधा ॥ अधिकरणविचाले च ॥४३॥ पदानि ॥ अधिकरण-विचाले, च, (धा)॥ वृत्तिः॥ संख्याया इत्येव । अधिकरणं द्रव्यं, तस्य विचालः संख्यान्तरापादनम् । एकस्यानेकीकरणमनेकस्य वा एकीकरणम् । अधिकरणविचाले गम्यमाने संख्यायाः स्वार्थे धा प्रत्ययो भवति ॥ 43. The affix dha comes after a numeral, when the sense is a change in the apportionment or distribution of substances. The word संख्यायाः is understood here. The word अधिकरणं means matter, stuff, substance'. विचालः 'change in numbers'. Thus to make one into many, or to make many into one. Thus एकं राशि पञ्चधा कुरु 'divide one heap into five'. अष्टधा कुरु, अनेकमेकधा कुरु ॥ एकाद्धो ध्यमुअन्यतरस्याम् ॥ ४४ ॥ पदानि ॥ एकात्-धः, ध्यमुञ्-अन्यतर- वृत्तिः । एकशब्दात्परस्य धात्रत्ययस्य ध्यमुनादेशो भवत्यन्यतरस्याम् । 44. After the word eka the substitute dhyamuñ (+/-ध्यम्). comes optionally instead of dha. Thus एकदा राशि कुरु or ऐकध्यं कुरु ; एकधा भुते or ऐकध्य भुते ॥ The repetition of er in the sůtra shows that the substitution takes place when the sense is that of विधा, as well as when it is that of अधिकरण विचाल || Had धा not been repeated, the substitution would have come in the sense of अधिकरण विचाल only, as immediately preceding this sātra.

·. BK. V. Ch. III, $48. ] अन् । 958 छ, .. द्वित्रयोश्च धमुम् ॥ ४५ ॥ पदानि । द्विज्योः, च, धमुञ् ॥ वृत्तिः । धा इत्यनुवर्तते । वियोः संबन्धिनो धाप्रत्ययस्य विधार्थेऽधिकरणविचाले च विहितस्य धमुभादेशो भवत्यन्यतरस्याम्। वार्तिकम् । धमुमन्तास्वार्थे डदर्शनम् ।। 45. The substitute dhamun (+-धम्) comes optionally, in the place of ET, after the words dvi and tri. Here also it comes in both the विधार्थ and अधिकरण विचाल senses. By the word 'optionally' is dravn into the shtra, Thus द्विधा or वैधम्, त्रिधा, or 'धम् ।। Vart :--The affix ड (da, vith the elision of the final vowel) comes without changing the sense, after words ending in dhamun. As वैध, वैध, in पथि वैधानि संश्रयन्ते, मति बैधानि संश्रयन्ते ॥ एधाच्च ॥ ४६॥ पदानि ॥ एधातू, च ॥ वृत्तिः। द्वियोः संबन्धिनो धाप्रत्ययस्य एधाजादेशो भवत्यन्यतरस्याम् । 46. The substitute edhâch (qui) comes optionally in the place of dha, after dvi and tri. Thus Qधा (VI. 4. 148) or द्वैधम् or विधा, त्रेधा, त्रैधम or त्रिधा ।। याप्ये पाशप् ॥४७॥ पदानि ॥ याप्ये-पाशप् ॥ वृत्तिः । याप्यः कुत्सित उच्यते । याप्य वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे पाशप् प्रत्ययो भवति । 47. The affix pasap (पाश) denotes something as insignificant. The word are means 'contempt, trifling' &c. Thus arci KTT: 'वैयाकरणपाशः 'a very bad Grammarian'. So also याज्ञिकपाशः ॥ Of course this will not come in denoting a person who is a good Grammarian, but bears bad character, or who is a good performer of sacrifices but immoral. पूरणाभागे तीयादन् ॥४८॥ पदानि ॥ पूरणात, भागे-तीयात, अन् ॥ वृत्तिः । पूरणप्रत्ययो यस्तीयस्तदन्तात्मातिपदिकाद्भागे वर्तमानात्स्वार्थे ऽन् प्रत्ययो भवति । 48. After After (a nominal stem being) an ordinal number ending in tîya, comes the affix (1-3), (the word retaining its denotation), when a 'part' is meant. This sûtra is made only to teach accent, for the word to which oft is added undergoes no other change of form except in accent. Thus द्वितीयः (V. 2.54) has udatta on ती (III. I. 3) but when अन् is added, the accent falls ont (VI. 1. 197). Thus fünter HTAT: = bain: 'the moiety'. Similarly feien : 'the one-third'. Why do we say when 'part' is meant? Otherwise, there is no change in accent. The affix are always comes in forming ordinal numbers and for no other purpose, for the era in words like suatu is not significant as it is not an ·959 कन् । [ BK. V. CH. III. 851 , affix. The employment of the word grot in the aphorism is useless for the purposes of this sútra. Its anuvritti, however, runs in the other sutras, and that is the only purpose that it serves here. प्रागेकादशभ्यो ऽच्छन्दसि ॥४९॥ पदानि॥ प्राक,एकादशभ्यः,अछन्दसि(अन्)। वृत्तिः । पूरणाद्भागइत्येव । प्रागेकादशभ्यः संख्यावाचिभ्यः पूरणप्रत्ययान्तेभ्यो भागे वर्तमानेभ्यः स्वार्थे ऽन् प्रत्ययो भवति अच्छन्दसि विषये। 49. After an ordinal numeral upto eleven exclusive, comes the affix 377, the word retaining its denotation, when a 'part' is meant : but not so in the Chhandas. This is for accent also. Thus चतुर्थः, पञ्चमः, सप्तमः, नवमः, शमः ॥ Why do we say प्रागेकादशः ‘before eleven'? Observe एकादशः, द्वादशः no change of. accent (VI I. 223). Why do we say 'not in the Chhandas'? Observe, पञ्चममिन्द्रियस्यापाक्रामत (पञ्चम has acute on the final being formed by डट् preceded by मद् V. 2. 48,49). षष्ठाष्टमाश्यां अ च ॥५०॥ पदनि ॥ षष्ठ-अष्ठमाझ्याम, ञ, वृत्तिः ॥ भागइत्येव । अच्छन्दसीति च । षष्ठाष्टमाभ्यां भागे ऽभिधेये ऽच्छन्दसि विषये भः प्रत्ययो भवति । 50. The affix ia (+-अ) also comes as well as अन्, after shastha and ashtama, when a ' part' is meant, but not in the Chhandas. The words भागे and अछन्दसि are understood here. By च, the affix भन् is included. Thus बष्ठः or षष्ठिः, अष्टमः or ऑष्टमः ।। मानपश्वङ्गयोः कन्लुकौ च ॥ ५१॥ पदानि ॥ मान-पशु-अङ्गयोः, कन्-लुकौ, च ॥ वृत्तिः ॥ भागइन्येव । षष्टाष्टमाभ्यां यथासंख्यं कनलुकौ च भवतो मानपश्वगयो गयोरभिधेययाः । षष्ठ- को भागो मानं चेत्तद्भवति । अष्टमो भागः पश्वङ्गं चेत्तङ्गवति । कस्य लुक् । अस्य लुक् अनो वा । चकारा- अथाप्राप्तं च ॥ 51. After the words shashtha and ashtama there may come respectively कन् (.-क) and लुक elision of the affix, when the meaning is a division of a measure called mâna or grain, or the part of the body of a beast respectively. The word मान means a grain weight (बीहि परिमितं सुवर्ण). That is to say, कन् comes after षष्ठ when a division of मान 'measure' is expressed; and लुक् comes after she when a part of my is denoted. Thus on to: 'a sixth of a grain measure'. अष्टमाँ भागः 'an-eighth part of the body of a beast'. The लुक here takes the place of the affix 7 as well as 37a By 7, the affixes above mentioned are also employed : as षाष्ठ: or षष्ठः, आष्टमः or अष्टमः ॥ When a measure or the body of an animal is not denoted, this rule (though optional) will not apply. .

·. BK V. CH. III. ६. 54] रूप्य॥ 960 एकादाकिनिश्चासहाये ॥५२॥ पदानि ॥ एकात्, आकिनिच, च, असहाये ॥ वृत्ति ।। एकशब्बादसहायवाचिनः स्वार्थे आकिनिच् प्रत्ययो भवति । चकारात्कन्लुको च । भाकिनिचः कनो वालुग्विज्ञायते। 52. After the word eka, comes also the affix âkinich (आर्किन् ), (the word retaining its denotation), when the sense is 'without a companion '. By the word 7, the affix 97 and the elision also take effect: the elision being of कन् or आकिनिन् । Thus एकाकिन् (nom. एकाकी), एककः or एका ॥ By using STAETA, it is indicated that the word # here is not a nurreral meaning 'one', but a noun meaning alone'. एकोऽन्याथै प्रधाने च, प्रयमे, केवले तथा ॥ साधारणे, समाने ऽल्पे, सख्यायां च प्रयुज्यते ॥ So that this word will have dual एकाकिनौ, and the plural एकाकिनः ॥ भूतपूर्वे चरद् ॥ ५३॥ पदानि ॥ भूत पूर्व, चरट् ॥ वृत्तिः ॥ पूर्व भूत इति विगृह्य सुप्सुपेति समासः । भूतपुर्वशब्दोतिक्रान्तकालवचनः । प्रकृतिविशेषणं चैतत्। भूतपूर्वत्वविशिष्टेर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे घरट् प्रत्ययो भवति ।। 53. The affix चर (with the feminine in ङीप्) comes, after a. nominal stem, the word retaining its denotation, when the meaning is ' this had been before'. The word भूतपूर्व is a compound of पूर्व and भूतः the compounding being by सुप्सुपा, and denotes something done in a past time. Thus आढ्यो भूत पूर्वः = 877629TT: 'once opulent'. E$41527T: 11 The indicates that the feminine will be in डीप्, as, आध्यचरी ॥ The is not sq in St though required by I. 3. 7. This rule is anitya. The sutra V. 2. 18 might have been read after this, with the saving of the word भूतपूर्वः, but then खञ् would have debarred चरट् which is, however, not intended. षष्ठयारूप्य च ॥ ५४॥ पदानि ॥ षष्ठयाः, रूप्यः, च ॥ वृत्तिः ॥ षष्ठयन्तात्प्रातिपदिकाद्रूप्यः प्रत्ययो भवति चकाराच्चरट् च ॥ 54. After a nominal-stem ending in the sixthcase, comes the affix रूप्य, and also चरट , in the sense of . having belonged formerly to somebody'. The word gå here qualifies the sense of the affix, and not the sense of the base, as it was in the last sutra. Thus देवदत्तस्य भूतपूर्वो गौः-- देवदत्तरूप्यः 'the cow that formerly belonged to Devadatta'. Similarly देवदत्तचरः ।। अतिशायने तमविष्ठनौ ॥ ५५॥ पदानि ॥ अतिशायने, तमा, इष्ठनौ । त्तिः ॥ अतिशयनमतिशायनं, प्रकर्षः । निपातनाहीर्घः । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । अप्तिशायनविशिष्टये वर्तमानात्प्रातिपदिकास्वार्थे तमविष्ठनौ प्रत्ययौ भवतः॥ proves that , ·961 तरप॥ [ Bk. V.CH. III. 857 . 55. When the sense is that of surpassing; there come the affixes तमप् (तम) and इष्ठन् ( 2-इष्ठ), after a nominal stem, the word retaining its denotation. . These affixes form the superlative degree. The word art is an irregular form of sfati, and it qualifies the sense of the primitive. The स्वार्थिक affixes sometimes qualify the sense of the primitive. Thus आध्यतमः -सर्व इमे आयाः, अयमेषामतिशयेनान्यः 'the richest' i.e. these are all rich, but he surpasses them all in riches'. Sinilarly दर्शनीयतमः 'most handsome'. सुकुमार- समः &c. Similarly पटु-पटिष्ठः, गुरु-गरिष्ठः, लघु-लघिष्ठः (VI. 4. 155). When among superlatives, further excellence is indicated, then these words may take additional affixes : as श्रेष्ठ, though a superlative, forms श्रेष्ठतमः ॥ As देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे । युधिष्ठिरः श्रेष्ठतमः कुरूणामिति ॥ तिङश्च ॥५६॥ पदानि ॥ तिङः, च ॥ वृत्तिः ॥ तिङन्ताचातिशायने द्योत्ये तमप् प्रत्ययो भवति ॥ 56. So also after a finite verb, comes the affix tamap, when 'surpassing' is meant. By ज्याप्प्रातिपदिकात् IV. I. I whose force runs throughout, the taddhita affixes are ordained only after nominal stems; they would not have come after verbs; hence this satra. Thus पचतितमाम , (the आम् is added by V. 4. II) == सर्व इमे पचन्तीति, अयमेषामतिशयेन पंचति, ‘he cooks surprisingly'. जल्पतितमाम &c. The affix इष्ठन् never comes after a verb, as by V. 3. 58, it is restricted to adjectives. . द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनी ॥ ५७॥ पदानि ॥ द्विवचन, विभज्य-उपपदे, तरप् , ईयसुनौ ॥ वृत्तिः ॥ सुयोरर्थयोवचनं द्विवचनम् । विभक्तव्यो विभज्यः । निपातनायत् । व्यर्थे विभज्ये चोपपदे प्रातिप- दिकात्तिङन्ताचातिशायने तरबीयसुनौ प्रत्ययौ भवतः । तमबिष्ठनोरपवादौ ।। 57. The affixes tarap (तर) and iyasun (--ईयस्) come in the sense of 'surpassing', after a nominal stem or a finite-verb, when it expresses (comparision between) two things, or when that which is added to it (upapada), is to be distinguished from another. The word en does not mean'dual', but means an expression for two. विभज्य is irregularly formed by यत्, and means 'that which is to be distinguished or differentiated'. This debars तमप् and इष्ठन् ।। The rule of यथासख्य (I. 3. 10) does not apply here. First to take an example of द्विवचन or when comparison is betiveen two things : thus: झाविमावाड्यौ, अयमनयोरतिशयेन= आध्यतरः 'both are rich, but he is richer amongst the two'. Similarly सुकुमारतरः, पचतितराम्, ·BK. V. CH. THI. 5.60 ] इष्ठन् and ईयसुन् । 962 जल्पतितराम् (V. 4. II): or with इयसुन् : as, द्वाविमौ पडू , अयमनयोरातिशयेन पटुः = पटीयान् 'more skillful of the tivo', लघीयान् ॥ Secondly to take an example of विभज्ये चोप- पदे i. e. when a word in construction is to be differentiatel: thus माथुराः पाटलिपुत्र. केभ्य आञ्चतरा 'The men of Mathura are richer than those of Pataliputra'. Here there are more than two tliings, but as the words are expressed in the sentence, the comparative degree in plural number is used. Similarly patats- तराः, पढीयांसं, लघीयांसः ।। Of course all these words inust be plural, as they refer to inore than two persons. अजादौ गुणवचनादेव ॥ ५८ ॥ पदानि ॥ अजादी, गुणवचनात, एच, (इष्ठन्, ईयसुनौ)॥ वृत्तिः । इष्ठनीयसुनावजादी सामान्येन विहितो तयोरयं विषयनियमाक्रियते । गुणवचनादेव भवतस्तौ ना- भ्यस्मादिति ॥ 58. The two affixes beginning with a vowel (i. e. ईयस् and इष्ट) are added only after Tords denoting attributes. The affixes 8 and guest are restricted in their scope by this sutra i. e. they come only after adjectives or adverbs, in expressing coinparative and superlative degrees. Thus लघीयान् , लघिटः, पटीयान्, पदिष्टः ; but not after words like पाचक &c. There we have पाचकतरः, पाचकलमः ।। The word एव 'only' restricts the scope of the affities, and not of the primitives. Thus पटुतरः, पटुतमः : are also valid forms. तुश्छन्दसि ॥ ५९॥ पदानि ॥ तुः, छन्दसि, (इष्ठन्, ईयसुनौ)॥ वृत्तिः ।। तुरिति तन्तचाः सामान्यन ग्रहणम् । अन्ताच्छन्दसि विषये अजादी प्रत्ययौ भवतः ॥ 59. These aftixes ishtin and iyasun come in the Chhandas after a nominal stem ending in all The g is ablative of which includes both on and all This extends the application of these aſfixes to words other than attributes. Thus अतिशयेन कर्ता = कारठः (कर्ड + इछन् == कर + इष्ठ by VI. 4. I54. तृ is elided). As आसुति करिष्ठः, दोहीयसी धेनुः ॥ By Vartika under VI. 3. 35, बाहित्री is changed into masculine दोहित and then ईयस् is added, when t is elided by VI. 4. 154 प्रशस्यस्य श्रः ॥ ६०॥ पदानि ॥ प्रशस्यस्य, श्रः ॥ वृत्तिः । प्रशस्यशब्दस्य श्र इत्ययमादेशो भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः ॥ 60. For time is substitutel », when these affixes ishtam and iyasun follow. Though they is not an attribute, it takes these affixes by the application of this rule. The anuvšitti of Tsiret runs here, but the word must be changed into locative for the purposes of this aphorism, and which will read thus प्रशस्यस्य श्रीऽजायोः॥ Thus सर्व इमें प्रशस्या अयमेषामतिशयेन मशस्यः = श्रेष्ठ, उभाविमो प्रशस्यौ, अयमनयोतिशयेन प्रशस्यः = श्रेयान् ॥ Rule VI. 4. 163 pretrehts the elision of the 15 .

·обя इष्ट and ईयसुन्। [ BK. V. CH. III.865 , 37 of, which otherwise would heve been elided by VI. 4. 148 and 255), These words are equal to प्रशस्यतरः and प्रशस्यतमः ॥ ज्य च ॥ ६१॥ पदानि ॥ ज्य, च ॥ वृत्तिः ॥ प्रशस्यशब्दस्य ज्य इत्ययमादेशो भवति अजायोः प्रत्यययोः परतः॥ 61. For praśasya, sy is also substituted before these two affixes. As ज्येष्ठः, ज्यायान् (आ is substituted for the t of ईबम by VI. 4. 160). वृद्धस्य च ॥ ६२॥ पदानि ॥ वृद्धस्य, च (ज्य)॥ वृत्तिः ॥ वृद्धशब्दस्य च ज्य इत्ययमादेशो भवत्यजायोः प्रत्यययोः परतः । 62. ज्य is also substituted for वृद्ध, when ishtan and iyas follow. Thus ज्येष्ठः 'the oldest', ज्यायान् ' the older'. By VI. 4. 157, वर्षि is also substituted for qua; and we have asig: and adiera also. The word as though not a gunavachana, takes these affixes by the implication of this sûtra. अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ ॥ ६३ ॥ पदानि ॥ अन्तिक, बाढयो, नेद, साधौ ॥ वृत्तिः ॥ अन्तिकबाढयोर्यथासंख्यं ने साध इत्येतावादशौ भवतो ऽजाद्योः परतः ॥ 63. For अन्तिक is substituted नेद, and for बाढ is साधा when these affixes follow. Thus नेदिष्टम् , नेदीयः, साधिष्टः and साधीयान् ॥ सर्वाणीमान्यान्तिकानि इदमेषामतिशयेन, नेदिष्ठम् । उभे इमे अन्तिके इदमनयोरतिशयेन नेदीयः । इदमस्मान्नेदीयः । सर्वइमे बाढमधीयते । अयमस्मात्सा- धीयाधीते ॥ युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम् ॥ ६४ ॥ पदानि ॥ युव, अल्पयोः, कन्, अन्यतरस्याम्॥ वृत्तिः ॥ युवाल्पशन्याः कनित्ययमादेशो भवत्यन्धरस्यामजाद्यौः परतः ॥ 64. Before these affixes, कन् is optionally substituted for युवन् and Thus कनिष्ठः, कनीयान् or यविष्ठः, यवीमान् ; similarly अल्पिष्ठ, अस्पीयान्, or कनिष्ठः, कनीयान् ॥ सर्वइमे युवानः, अयमेषामतिशयेन, कनिष्ठः । द्वाविमौ युवाना अयमनयोरतिशयन, कनीयान् । यविष्टः । यवीयान् । सर्वइमेऽल्पाः । अयमेषामतिशयेन, कनिष्ठः । उभाविमावल्पावयमनयोरतिशयन कनीयान् । अयमस्माकनीयान् । अल्पिष्ठः अल्पीयानिति वा ॥ विन्मतालृक् ॥६५॥ पदानि ॥ विन, मतोः, लुक् ॥ वृत्तिः ॥ विनो मतुपश्च लुग भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः ॥ 65. The affixes विन् and मत् are luk-elided, when ishtan and îyasun follow. Thus सन्विन्–सजिठः, सजीयान् ; खग्वत्-त्वचिष्ठः, त्वचीयान् ॥ सर्वइमे स्रग्विणः, अय- मेषामतिशयेन,स्रजिष्टः । उभाविमा स्रग्विणौ, अयमनयोरतिशयेन, सजीयान् । अयमस्मात् सजीयान् । सर्वइमे स्वग्वन्तः अयमेषामातशयेन, त्वचिष्ठः । उभाविमौ त्वग्वन्तौ, अयमनयोरतिशयेन, त्वचीयान् अयमस्मात्त्व- चीयान् ॥ This sutra is a jilapaka or indicator that words ending in विन् and मतू or वत् form their comparative and superlative degrees by adding ईथस् and इष्टन् । . , , - ·[BK. V. CH. III 567.] बहुच ॥ 964 प्रशंसायां रूपम् ॥ ६६ ॥ पदानि ॥ पशंसायाम, रूपप्॥ वृत्तिः ॥ प्रशंसा स्तुतिः । प्रकृत्यर्यस्य विशेषणं चैतत् । प्रशंसाविशिष्टे ऽर्थेवर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे रूपप् प्रत्ययो भवति ॥ 66. The affix परूए (रूप) comes without change of connotation after a stem (nominal or verbal) denoting praise. The word tiar means 'praise', and it qualifies the sense of the primitive; i. e. when the sense of the primitive is that of 'praise', then रूपप् is added. As a general rule the Eurff affixes, which do not change the denotation of the word, serve the purpose of prominently bringing forward one parti- , cular meaning out of the several meanings possessed by a primitive. Thus प्रशस्तो वैयाकरणः वैयाकरणरूपः 'a celebrated Grammarian'. So also याज्ञिकरूपः ॥ The praise may be implied by the sense of the primitive, without being absolute praise : thus चोररूपः 'a celebrated thief', दस्युरूपः 'a celebrated robber'; a person very expert in his evil courses even; these word being applied to a thief who is so dexterous that he can steal the collyrium from the eye-lashes ', or'a horse from under the rider', without the latter being aware of it. The affix comes after a verbal word ending in तिङ्, for the word तिङश्च V. 3.56 is understood here also. Thus पचतिरूपम्, पचतोरूपम् 'or पचन्तिरूप 'who is celebrated, who two are celebrated or who all are celebrated in cooking'. These words पचतिरूपम् &c cannot take dual or plural; because the action denoted by the verb is only one, not many. These words are always in the neuter gender, by the general usage of the people. ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यीयरः ॥ ६७ ॥ पदानि ॥ ईषत, असमाप्तौ, कल्प, देश्य, देशीयरः ॥ वृत्तिः ॥ संपूर्णता, पदार्थानां समाप्तिः । स्तोकेनासंपूर्णता, ईषदसमाप्तिः । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । ईषदस- माप्तिविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् कल्पर देश्य देशीयर् इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।। 67. The affixes कल्पप् (कल्प), देश्य, and देशीयर (देशीय) come after a nominal or verbal stem which connotes a slight incompleteness. The word of means 'fullness of objects'. A little non-fullness is called इषक्समाप्ति ॥ Thus पटुकल्पः, पटुदेश्यः or पटुदेशीयः 'clever but slightly incomplete' i. e. 'toberably clever'. मृदुकल्पः, मृदुवेश्या, मृदुदेशीयः ॥ So also after verbs, as पचतिकल्पम, जल्पतिकल्पम् ॥ &c. विभाषा सुपो बहुच पुरस्तात्तु ॥ ६८॥ पदानि ॥ विभाषा, सुपः, बहुच, पुर- स्तात्, तु॥ वृत्तिः ॥ ईबरसमाप्तिविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् सुबन्तादिभाषा बहुच् प्रत्ययो भवति, स च पुरस्तादेव भवति, न परतः ॥

·965 अकच् ॥ . [ BK. V. CH III. 5.70 . . . 68. Optionally to a declined noun may be added the affix बहुच (बहु), but it stands before: when the sense is slight incompleteness. This is the only exception to the general rule that an affix is added after a word. The affix as however is addeci before the word. The art of age indicates that the udâtta will fall on the final vowel of the word. See VI. I. 163, Thus बहुपटुः 'a tolerably skillful person'. बहुमृदुः, बहुगुडौं दाक्षाः ॥ By the word 'optionally it is indicated that the affixes T &c also come. By using the word ET: 'to a noun ending in a case-affix i. e. a declined noun', it is indicated that the affix is not added to finite verbs (तिङन्त)॥ प्रकारवचने जातीयर् ॥ ६९॥ प्रकारवचने, जातीयर् ॥ वृत्तिः । सामान्यस्य भेदको विशेपः प्रकारः, तस्य वचन प्रकृत्यविशेषणं चैतत् । सुबन्तात्मकारविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थजातीयर् प्रत्यया भवति ॥ 69. The affix जातीय comes after a case-inflected word which expresses 'a speciality'. That which distinguishes one thing from another is called him or 'speciality'. When a word expresses speciality, it is called **: 11 This worel qualifies the sense of the primitive. The affix जातीयर and the affix थाल् V. 3. 23 both denote प्रकार, but while जातीय denotes प्रकारवान्, the other denotes प्रकारमात्र i. e. merely प्रकार ॥ Thus पटुजातायः 'he may be reckoned among the clever persons'. So also मुदुजातीयः, दर्शनीयजानायः ॥ The above Sûtra may, therefore, be translated in these words also, "the affix it has the sense of "helonging to the class of", "being of the nature of". प्रागिवात्कः ॥ ७० ॥ पदानि ॥ प्राक् , इवात्, कः ॥ वृत्तिः ।। इव प्रतिकृताविति वक्ष्यति । प्रांगतस्मादिवसंशब्दमाद्यानित अर्ध्वमनुक्रमिष्यामः कमत्ययस्तष्यधि कृती वेदितव्यः॥ 70. The affix ka (*) governs all the sûtras, as far as ive pratikritan (V. 3. 96). Properly sperking Fextends only upto V. 3. 86. Thus in the sûtra अज्ञात V. 3.73, the word क must be supplied to complete the sense. गामकः ॥ This affix * does not come after finite verbs (15), but the affix ") ** V. 3. U comes after such rerbs. In other Tords, the phrase तिङश्च V. 3. 56, should be connected, by way of anuvritti, with the next sútra, and not ritil this. अव्ययसर्वनाम्नामकच्या टः ॥ ७१ ॥ पदानि ॥ अव्यय, सर्वनाम्नाम्, अकच्, . AS अश्चकः, प्राक, टेः॥ - वृत्तिः ॥ तिङ श्रेत्येव । अव्ययानां सर्वनाम्नां च मागिवीयेऽवर्थेष्वकच्प्रत्ययो भवति, सच पाक् टेः, न परतः । कस्यापवादः ॥

·BK. V. Cl. III.S.72] भकच ॥ 966 I. I. .. वार्तिकम् ॥ अकच्प्रकरणे तूष्णीमः काम् प्रत्ययो वक्तव्यः ॥ वा०॥ शीले को मलोपश्च वक्तव्यः॥ 71. The affix akach (अक्) is added to an Indeclinable and to a Pronominal, before the last vowel of those words; in the sense of Pragivîya affixes. The shows that the acute accent falls on the final (VI. 1. 163), though the affix is inserted in the middle of the word. The phrase तिङश्च V. 3. 56 is understood here also. . This अकच debars क | Thus उच्चैः + अक् उच्च् + अ +ऐ = उच्चकैः; similarly नीचकैः, शनकैः from नीचैः and शनैः॥ So also after Pronominals, as सर्वके, विश्वके, and उभयके from सर्वे, विश्वे and उभये ॥ In these last examples, it will be seen that the affix is added to get words i. e. to declined nouns, and not to प्रातिपदिक or crude-noun: as was required by IV. Sometimes, however, the affix is added after a Prâtipadika also. The usage will determine when the affix should be added to a Nominal stem (Pråtipadika) and when to a Subanta word. Thus in युष्मकाभिः, अस्भकाभिः, युष्मकासु, भस्मकासु, युवकयोः, आवकयोः, the affix is added to pratipadika viz to युष्मद, अस्मद्, giving युष्मकदू, अस्मक' which are then declined as Pronominals. But in the examples वयका, मयका त्वयकि, मयकि, the affix अक् is added to the वया, मया (the Instrumental case of युष्मदू' and अस्मद्), and त्वयि and माय the Locative singular of the same. From the above examples, this rule may be deduced; the affix star is added to the Pratipadika, when case-affixes beginning with ओ, स or भ follors; and the affix is added to the declined pronoun, in the remaining cases, Vart:-The affix काम् is added to the Indeclinable सूष्णीम् ॥ The is indicatory, therefore, का comes before the final vowel (I. I. 47). As तूष्णीम् + का= तूष्णकिाम, as तूष्णीकामास्ते, तूष्णीकां तिष्ठति 'he remained silent'. When, however, the meaning is that 'whose habit is so', then the affix af is added, and the of asofia is elided. As TCUTTT: 'a taciturn'. The phrase ra® (V. 3. 56) being understood here, the affix 37 comes after finite verbs also. As पचति-पचतकि. जल्पति-जल्पतकि । कस्य च दः ॥ ७२ ॥ पदानि ॥ कस्य, च, दः, (अक्) ॥ वृत्तिः ।। ककारान्तस्य प्रातिपदिकस्याकच्सन्नियोगन कारादेशो भवति । चकारः सन्नियोगार्थः॥ 72. The letter द is the substitute of the final क of an Indeclinable, when the affix akach is added. The word 97807 is to be read into this sûtra and not to, because no Pronominal ends in क ।। Thus धकिा, हिरकुर and पृथकत् from धिक, हिरुक् and पृयक्॥ Thus हि+अ =हि कि उक-हित्या, Dr comes the present rule and the final t is changed into दू, as हिरकुद् त् ॥ अज्ञाते ॥ ७३॥ पदानि ॥ अज्ञाते ॥ वृत्तिः ॥ अज्ञातविशेगो ऽज्ञातः । अज्ञातत्वोगाधिकऽर्थे वर्तनानात्यातिपदिकात्तिङन्ताच्च स्वार्थे यथाविहित प्रत्ययो भवति ॥ , ·967 अक्॥ [ BK. V. CH. III. S77 . - . 73. The affix क (V. 3. 70) and अक् (V. 3. 71) come after a word, noun or verb, when something or somebody not known, is spoken of. This era or want of knowledge refers not to the object itself, but to its relation with some other object. As अश्वका 'whose horse?' गर्दभक: the ass' (of whom is this)? उष्ट्रकः &c. Similarly in उच्चकैः ‘high' (is it so? ) नीचकैः : 'Is it low'? सर्वके 'was this agreed to by all'? So also विश्वके ॥ Similarly पचतकि " He cooks, is it?" जल्पतकि, He speaks, does he?' कुत्सिते ॥ ७४॥ पदानि ॥ कुत्सिते ॥ वृश्चिः ॥ कुत्सितो गर्हितो निन्दितः । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । कुत्सितत्वोपाधिके ऽथै वर्तमानात्प्रातिपदि- कात्खार्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । 74. The above affixes come when the thing is spoken of as contemptible. Thus अश्वका 'a sorry horse'. उष्ट्रकः, गर्दभकः, उच्चकैः, नीचकैः सर्वके, विश्वक ॥ पचतकि 'he cooks comtemptibly'. जल्पतकि 'he speaks insignificantly'. संज्ञायां कन् ॥ ७५॥ संज्ञायाम, कन् । वृत्तिः ॥ कुत्सितइत्येव । कुत्सितत्वोपाधिके ऽर्थे वर्तनानात् प्रातिपदिकात्कन् प्रत्ययो भवति। कस्यापवादः। 75. The affix kan (P-क) comes in the above sense of contemptible, when the whole word is a Name. The word me of the last sûntra is understood here also. This debars ॥ शुद्रका, धारकः, चूर्णकः ॥ अनुकम्पायाम् ॥ ७६ ॥ पदानि ॥ अनुकम्पायाम् ॥ वृत्तः । कारुण्येनाभ्युपपात्तः परस्यानुकम्पा । तस्यां गम्यमानायां सुबन्तात्तिङन्ताच यथाविहितं प्रत्ययो भवति । 76. The above affixes come when compassion is denoted. The word अनुकम्पा means 'compassion, pity, endearment'. Thus पुत्रकः 'the little child', 'poor child'. वत्सकः, दुर्बलकः, बुभुक्षिकः, विश्वसितकि 'fie! he trusts'. स्वपितकि 'alas! he sleeps'. The tivo latter are examples of finite verbs taking this affix. नीतौ च तद्यु कात् ॥ ७७॥ पदानि ॥ नीती, च, तद्युक्तात् ॥ वृत्तिः ।। सामानादिरुपायो नीतिः । नीतौ च गम्यमानायां तद्युतारनुकम्पायुक्ताद्ययाविहितं प्रत्ययो भवति। 77. Also as an expression of courteousness, the above mentioned affix is added to that by which compassion is shown, The word नीति means 'policy' or 'expedient', such as 'conciliation', dissension' and 'punishment'. तयुक्त.त् means tjoined with that, i. e. with gift N .

·BK. V. CH. III. S.79] वुच् ॥ 968 . compassion'. In other words, the things signified by the bases, are connected as means of relief with the persons or things that have been objects of compassion. Thus, हन्त ते धानका 'alas! here are barley for you'. हन्त ते तिलकाः 'alas! here are sesamun for you'. एहकि, अदाक Odear! come and eat'. (These words are supposed to be addressed to a person who is starving, by one who wants to relieve him. Iyengar). Being moved with compassion, he entreats courteously the object of sympathy, with gifts to relieve his want. In the last Sotra, the affix was added, in the sense of compassion, to the name of the person or action that evoked pity. In the present satra, the affix is added to the object or action by which pity is shown. The word gefah is from the Imperative second person Singular of 'to go with the upasarga 37 11 बह्वचो मनुमनाम्नष्ठज्वा ॥ ७८ ॥ पदानि ॥ वह्वचः, मनुष्यनाम्नः, उच्, वा ॥ वृत्तिः ॥ अनुकम्पायां नीतौ च तद्युक्तादिति वर्तते । बचः प्रातिपदिकान्मनुष्यनामधेयादा ठच्प्रत्ययो भवति अनुकम्पायां गम्यमानायां नीतौ च । 78. The affix thach (इक) is optionally added to a word of more than two syllables, being the name of a human being, as an expression of compassion, or of courtesy joined with compassion. In the alternative we have कन् also. As अनुकम्पितो देवदत्तः = देविका (देवप्न +इक-देव +इक V. 3.83). When कन् is added there is no shortening of the base, as देवदत्तकः ॥ Similarly यज्ञिक: or यज्ञदत्तकः ॥ Why do we say वचः 'after a polysyllable?" Observe दत्तका, गुप्तकः ॥ Why do we say 'being a Man-name'? Observe मद्रबाहुकः, भद्रबाहुकः which are epithets and not Proper Nouns (मद्री बाहू यस्य); or these are names of quadrupeds. घनिलची च ॥ ७९ ॥ पदानि ॥ घन्, इलचौ, च ॥ वृत्तिः ॥ अनुकम्पायामित्यादि सर्वमनुवर्तते । पूर्वेण उचि विकल्पेन प्राप्ते वचनम् । बह्वचो मनुष्यनाम्रो घन् इलच् इत्येतो प्रत्ययो भवतः । 79. Also the affixes ghan ( --इय) and ilach इल) come after a word of more than two syllables, being the. name of a human being, when compassion or courtesy joined with compassion is expressed. The force of च is that the other affix कन् also comes, as well as उच् ।। Thus from देवदत्त we have: देवियः, देविला, देविक; देवदत्तकः ।। So from यज्ञदत्तः-यज्ञियः, यशिलः यज्ञिकः, यज्ञदत्तकः ॥ V. 3. 83. प्राचामुपादेरडज्युचौ च ॥ ८०॥ पदानि ॥ प्राचाम्, उपादेः, अडच्, वुचौ च॥ वृत्तिः । पूर्ववत् सर्वमनुवर्तत । उपशब्द आविर्यस्य तस्मादुपादेः प्रातिपदिका बचो मनुष्यमानोऽडच् बुच प्रत्यया भवतः । चकाराद् घनिलची प्रत्यया भवतः । उच्च वा। . .

·969 [ BK. V.. CH. III. ६. 82 80. According to the opinion of Eastern Grammarians, the affixes adach (अड) and vuch (अ) also conne after a human-name beginning with the word उप ॥ The shows that the former affixes also come. The sense of the affixes are the same as above viz. compassion or courtesy. Thus from the word उपेन्द्रदत्त, we have, I. उपेन्द्रदत्तक (kan), 2. उपिकः (thach), 3, उपिला (ilach), 4. उपियः (ghan), 5. उपक (vuch), 6. उपडः (adach). The shortened forms are by V. 3.83. In diminutives, the forms are generally shortened. The word ei is used as a sign of respect (pujârtha), for the word ar was understood in the aphorism by anuvritti from V. 3.78. जातिनाम्नः कन् ॥ ८१॥ पदानि । जातिनाम्नः,कन् । वृत्तिः । बहुच इति नानुवर्तते । सामान्येन विधानं, जातिशब्दो यो मनुष्यनामधेयी ज्याघ्र सिंह इत्येवमादिः, तस्मादनुकम्पायां नीती च कन्प्रत्ययो भवति । 81. The affix kan (-क) is added to a Name of a human being, which expresses a special idea : when compassion or courtesy is meant. The जातिनामन् are words like व्याघ्र &c which are vell-known names of particular species of animals &c, but which are come to be applied to men by way of metaphor. The anuvritti of aar: does not extend to it. This is a general rule. Thus ध्याघ्रकः, सिंहकः, शरभकः ।। The word as being understood in the satra, the previous affixes also come, as batrani, fare: 11 The word नामन् is used along with जाति, to prevent the affix being added to the word-form जाति (I. I. 68). अजिनान्तस्योत्तरपदलोपश्च ॥ ८२॥ पदानि ॥ अजिनान्तस्य, उत्तरपदलोपः,च। वृत्तिः । कनित्यनुवर्तते, मनुष्यनाम इति च । अजिनशम्दान्तात्मातिदिकान्मनुष्यनामो ऽनुकम्पायां कन्य- त्ययो भवति तस्य चात्तरपदलोपः । 82. The affix kan (1) comes in the sense of compassion, after a man-name ending in it, and this secoud member is.elided before the affix. . The words कन् and मनुष्यनाम्नः are understood in this sthtra. Thus व्या- प्रक! from व्याघ्राजिनः, and सिंहक from सिंहाजिनः ॥ Vyaghrajina and Sinhajina are names of men. ठाजादाबूर्व द्वितीयादचः ॥ ८३॥ पदानि ॥ ठ, अजादौ, ऊर्ध्वम्, द्वितीयात्, अचः॥ वृत्तिः ॥ लोप इत्यनुवर्तते । अस्मिन्प्रकरणे या इजादिश्च प्रत्ययस्तस्मिन्परता प्रकृतद्वितीयाच अर्व यच्छ- बरूपं तस्य लोपो भवति । ऊर्श्वग्रहणं सर्वलोपार्थम् ।। वात्तिकम् ॥ चतुर्थाश्च ऊर्श्वस्य लोपा वक्तव्यः॥ वा० । अनजादी विभाषा लोपों वक्तव्यः॥ वा। लोपः पूर्वपदस्य च राजाशवनजादौ च वक्तव्यः ॥ वा० । विना ऽपि प्रत्ययेन पूर्वोत्तरपदयार्विभाषा लोपो वक्तव्यः ॥ वा० । उवर्णाल्ल इलस्य च ।। Pay ·BK V. CH. III. $. 83 ) ELISION 970 Karika चतुर्यादनजादौ च लोपः पूर्वपदस्य च । अप्रत्यय तयैवेष्ट उवर्णाल्ल इलस्य च ।। वात्तिकम् । एकाक्षरपूर्वपदानासुस्तरपदलोपो वक्तव्यः । 83. When tha (V. 3. 78) or one of the affixes beginning with a vowel (V. 3. 79, 80) taught above, follows, there is elision of all that portion which comes after the second vowel of the name of a human being. The word 9 is understood here from the last sâtra. The word an indicates that the whole of that portion of the term which follows the second vowel should be elided, otherwise, only the first letter of the third syllable would have been elided by I. 1. 54. The illustrations have been given above. Thus + :; here all the letters after the H of a should be elided : as देविका, so also देवियः, देविला ॥ The affix y is replaced by 5 or (VII. 3. 50 and 51) hence its special mention in this sûtra. For had it not been used, the søtra would have run thus. When an affix beginning with a vowel follows &c'. This rule would have applied to a substitute of , but not to fi substitute of a which comes after words ending in उ, ऋ.त्, इस and उस् । But it is intended that can (and not ) substitute of I should be added to words whose second syllables end in 3 (or) vowels. If it be said that a substitute of would be sufficient for words like Tea &c. also as it will cause the elision of the third and subsequent syllables; and when such syllables are elided, would be the proper substitute to add to are and not a, which we can do by the rule of sthanivat; we say, it is not so. For if it were the case, we should add the ai substitute and not a in the following: fua +57 (VI. 4. 51)=AT2 +50 (VI. 4. 148), because, after elsion, Arztą ends with all But we know that is not added but इक, and we have माथितिकः ॥ Hence the emplyment if in the sůtra is proper as वायुदत्तःवायुका, पितृत्तः-पितृकः ॥ Vårt : It should be stated that the portion after the fourth vowel is elided in certain cases. As अनुकम्पितो वहस्पातदत्तः-बृहस्पतिका, बृहस्पतियः, बृहस्पतिलः ॥ Vårt :- When an affix not beginning with a vowel follows, the elision is optional. Thus देवदत्त +कन् = देवदत्तकor देवका, यज्ञदत्तक: or यज्ञकः॥ Vårt:There is elision of the first term, when these affixes a &c denoting compassion, whether beginning with vowel or not, follow. Thus दत्तिकः, इत्तिला, दत्तियः, दत्तक: from देवदत्त or यज्ञदत्त or वायुदत्त &c. Vart :--The dimunitive of compassion or endearment may be formed without adding any affix, by simply dropping either the first or the second term of the name. Thus दत्तः or देव from देवदनः, सत्यभामा-भामा or सत्या । 16 ·971 ELISION. I Bk. V.CH. III. $ 85 , . Vart:--The affix इल is replaced by ल after a word ending in उ as, भानुल: from भानुश्त्तः, वसुलः-वसुदत्तः ॥ So also after a word ending in as तावतृलः ॥ Vart:-When the second vowel is ओ, औ, ए or ऐ, then this is also elided. As लहिक: from लहोडः, कहिक' from कहोडः ॥ Vårt:- When the first member consists of a single syllable, there is elision of the second member: as arreta from aroffer (the T changed back to च् because the stem is now भ and not पद, and rule VIII. 2. 39 does not apply.) So also; सुचिकः, स्वचिकः ॥ The form षडिकः (and not षषिकः from षष्) is an excep- •tion. It is dimunitive of षडलिदत्तः ॥ शेवलसुपरिविशालवरुणार्यमादीनां तृतीयात् ॥ ८४॥ पदानि ॥ शेवल, सुपरि, विशाल, वरुण, अर्यमादीनाम्, तृतीयात् ॥ वृत्ति ॥ शेवलादीनां मनुष्यनाम्नां ठाजादौ प्रत्यये परतः तृतीयादच ऊर्ध्वस्य लोपो भवति । पूर्वस्यायमपवादः । वार्तिकम् । शेवलादीनां तृतीयादचो लोपः स चाकृतसन्धीनामिति वक्तव्यम् ॥ 84. There is elision of that portion of the word, , which follows the third vowel, in the case of a man-name beginning with Sevala, Supari, Visâla, Varuna, and Aryaman, when the above affixes tha or those having initial vowel follow. This debars tlne previous sutra, Thus अनुकम्पितः शेवलदत्तः = शेवलिका, शेव- लियः, शेवलिला; सुपरिका, सुपरियः, सुपरिल: from सुपरिदत्तः; so also विशालिकः, विशालियः, विशालिला; वरुणिकः, वरुणियः, वरुनिलः ; अर्यमिकः, अमियः, and अर्यमिलः ॥ Vart:-The third vowel must be the original third vowel, and not that which results from Sandhi. Thus in शेवलेन्द्रदत्तः and सुपार्याशीर्दत्तः; though the apparent third vowels are ţ and sir, but they being the result of compounding between शेवल + इन्द्र and सुपारि+भाशीस्; the original vowels are taken. Thus शेवलिकः from शेवलेन्द्रदत्तः, and सुपरिक: from सुपार्याशीर्दत्तः; and not शवलेयिकः and सुपयिकः॥ अल्पे ॥ ८५॥ पदानि ॥ अल्पे ॥ वृत्तिः । परिमाणापचये अल्पशब्दः, प्रकृतिविशेषणं चैतत् । अल्पत्वविशिष्टेऽर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकाद्यथा- दिहितं प्रत्ययो भवति । 85. The above-mentioned affixes क (V. 3. 70) and the rest come in expressing the small quantity or small number of anything. Thus अल्पं तैलं - तैलकं 'a little oil'. सर्वकम, घृतकम, विश्वकम्, उच्चकैः, नीचकैः 'a somewhat high, a somewhat low &c'. पचतकि 'he cooks a little'. जल्पतकि 'he speaks somewhat'. इस्वे ॥ ८६॥ पदानि ॥ इस्वे ॥ वृत्तिः । इस्वत्वविशिष्टे फे वर्तमानात् प्रातिपदिकाद् यथाविहितं प्रत्ययो भवति । " . HP ·BK. V. Ch. III. $ 91. ) ष्टरच्॥ 972 " 86. The above mentoned-affixes (V.3.70) come in expressing shortness of length or diminutive. The हस्व here is opposed to दीर्घ or long'. Thus इस्वोवृक्षः = वृक्षक: 'a small tree', प्लक्षकः, स्तम्भकः ॥ संज्ञायां कन् ॥ ८७॥ पदानि ॥ संज्ञायाम, कन् ॥ बृत्तिः । इस्वइत्येव । इस्वत्वहेतुका या संज्ञा तस्यां गम्यमानायां कन् प्रत्ययो भवति । पूर्वस्यायमपवादः ॥ 87. The affix kan (L-क) comes when the short thing is a Name. Thus वंशकः, वेणुका, दण्डकः ॥ This debars क ॥ कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः ॥ ८८॥ पदानि ॥ कुटी, शमी, शुण्डाभ्यः, रः ॥ वृत्तिः । हस्वइत्येव । संज्ञाग्रहणं नानुवर्तते, सामान्येन बिधानम् । कुटीशमीशुण्डाभ्यो हस्वार्थे द्योल्ये रः प्रत्ययो भवति । कस्यापवादः । 88. The affix र comes after the words kuti, Sami, and Sunda, when shortness of length is meant. The word हस्व is understood here, but not संज्ञा ॥ This debars क V. 3. 7o. Thus हस्वा कुटी = कुटीरः, शमीरः and शुण्डारः ॥ The derivatives are masculine names; though the primitives are feminine. कुत्वाः, डुपच् ॥ ८९॥ पदानि ॥ कुत्वाः, डुपच् ॥ वृत्तिः । इस्वइत्येव । कुतूशास्त्रले द्योत्ये डुपच्प्रत्ययो भवति । कस्यापवादः । 89. The affix dupach (उप) comes, in expressing diminution, after the word kutû 'a jar'. '. This debars ar 11 Thus sitt, from her the long being elided owing to g. It means a small leathern vessel for oil. This word is ncụter also, as, कुतुपम् ॥ कासूगोणीभ्यां टरच् ॥ ९०॥ पदानि ॥ कासू, गोणीश्याम्, टरच् ॥ वृत्तिः । इस्वइत्येव । कासुगोणीशब्दाभ्यां इस्वत्वे द्योत्येष्टरच्प्रत्ययो भवति । कस्यापवादः । 90. . The affix shtarach (तर with feminine ई IV. 1. 40) comes in expressing diminutive, after the words kastu and goni. Thus इस्वा कासुः=कासूतरी 'a small lance'; गोणीतरी 'a small sack'. वत्सोक्षाश्वर्षभेभ्यश्च तनुत्वे ॥९१॥ पदानि ॥ वत्स, उक्ष, अश्व, ऋषमेभ्यः, च, तनुत्वे, (ष्टरच्) ॥ वृनि । इस्वइति निवृत्तम् । वत्स उक्षन् अश्व ऋषभ इत्येतेभ्यस्तनुत्वे द्योत्येष्टरच्प्रत्ययो भवति । 91. The affix shtarach expresses slenderness, after the words vats, ukshan, asva, and rishava.

·973 डतमच् ॥ [ BK. V. CH. III. 593 ) The anuvšitti of ra ceases. Thus at: 'a weaned calf' becoming slender in reaching the second period of its age. उक्षतरः 'a slender bull': being the third age of a वत्स ॥ अश्वतर: 'a mule': (तस्य तनुत्वमन्यपितृकता); वृषभतरः 'a Slender bull or that cannot draw the load'. किंयत्तदो निर्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच ॥ ९२ ॥ पदानि ॥ किम्, यत्, तदः, निर्धारणे, द्वयोः, एकस्य, डतरच् ॥ वृत्ति । किं यत् तत् इत्येतेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो योरेकस्य निर्धारणे इतरच् प्रत्ययो भवति । निर्यमाणवा- चिभ्यः स्वार्ये प्रत्ययः। 92. After the words किम्, यद् and तद्, in determining of the one out of two, comes the affix datarach (at with the elision of the final इम् and अद्) This affix comes in the svârtha sense. The differentiation of a portion from the whole by means of its peculiar caste, action, attribute or name is called निद्धारण or specification. Thus कतरो भवतोः कः 'amongst you two, who is Katha'. कतरो भवताः कारक 'amongst you two, who is the agent'. कतरो भवताः पटुः 'amongst you two, who is clever'. कतरो भवतो देवदत्तः 'which of the two amongst you is Devadatta'. Similarly. यतरः 'of the two the one who', ततः 'of the two-that one'. as यतरो भवतो देवदत्तः, ततर आगच्छतु 'of the tyo, let that one who is Devadatta, come'. The taddhita affixes being optional (IV. I. 82), this idea may be expressed by a sentence also. As, को भवतो देवदत्तः, स भागच्छतु 'who amongst you two is Devadatta, let him come'. वा बहूनां जातिपरिप्रश्नेडतमच् ॥ ९३ ॥ पदानि ॥वा, बहूनाम, जातिपरिप्रश्ने, डतमच्॥ वृत्तिः । किंयत्तद इति वर्तते, निर्धारणे एकस्यति च । बहूनामिति निर्धारणे षष्ठी । बहूनां मध्ये एकस्य निर्धारणे गम्यमाने जातिपरिप्रभाविषयेभ्यः क्रिमादिभ्यः वा डतमच् प्रत्ययो भवति । 93. The affix datamach (Ta# with the elision of the last syllable) comes after kim, yat and tat, optionally, when the object is the determining of the one out of many, the question being that of caste. The words किंयत्ततः and निरर्धारणे एकस्य are to be read into the sutra. Thus कतमा भवतां कठः 'which of you, Sirs, is a Katha Brahmana?' यतमो भवतां कठः, ततम भागच्छतु 'that one of you, Sirs, who is a Katha, let him come'. The word वा 'optionally' indicates that the affix भकच् (V. 3.7I) also comes, as यको भवतांकठः, सका, आगच्छतु ॥ This idea may be expressed by a sentence also, owing to the महाविभाषा (IV. 1. 82): as, को भवतां कठः; यो भवतां कठः, स आगच्छतु ॥ Why do we say when question is that of caste'? Observe, को भवतां देव- FT:. Here the question is about a Name: and not jâti. The word niya applies to an only, the pronouns on and a not being interrogative prononus. But the word Gira applies to all these three pronouns, -- ·. BK. V. CH. III. $ 97 ] कन्॥ 974 According to some, the affix a las also this force, after the word om as, कतरो भवतां कठः 'which of you, Sirs, is a Katha Brahmanat' कतरो भवतां कलापः. As may be inferred from the sutra कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने (II. I.63) एक.च प्राचाम् ॥ ९४॥ पदानि ॥ एकात्, च, प्राचाम् (डतरच, डतमन्) । वृत्तिः । एकशब्दात्याचामाचार्याणां मतेन इतरच् डतमच् इत्येती प्रत्ययो भवतः स्वस्मिन्विषये । चकारो उतरचो ऽनुकर्षणार्थः। 94. After the word g, according to the opinion of Eastern grammarians, may be added the affixes datarach and datamach in the above senses. The draws in डतरच् ।। That is comes when one out of two is to be specified ; and 3779 when one out of many is to be specified. The word Or does not govern this sútra: it being a general rule. Thus एकतरो भवतोवदत्तः, एकतमो भवतां देवदत्तः ॥ The word gren is for pujârtha; the word at being already understood in the sutra. अवक्षेपणे कन् ॥ ९५॥ पदानि ॥ अवक्षेपणे, कन् ॥ वृत्तिः ॥ भवक्षिप्यते येन तववक्षेपणम् । तस्मिन्वर्त्तमानान्प्रातिपदिकाकन्प्रत्ययो भवति । 95. The affix kan (1) comes after a nominal stem, in expressing scoffing. Thus व्याकरणक: Grammar' used in a derisive sense, when its study produces pride. As व्याकरणकेन नाम त्वं गर्वितः 'thou art proud, because thou hast read grammar only'. याज्ञिवपकेन नाम वं गर्वितः ॥ Here the words न्याकरणक and यासक्यक are used in a mocking sense. When, however. the derision applies to the person itself, then कन् is added by V. 3. 14 : as देवदत्तकः &c. So far the governing power of क V. 3.70. इवे प्रतिकृती ॥९६॥ पदानि ॥ इवे, प्रतिकृती,(कन्) ॥ वृत्तिः ॥ कनित्यनुवर्तते । इवार्थे यत्प्रातिपदिकं वर्तते तस्मात्कन् प्रत्ययो भवति । 96. The affix कन् means also like this'; when the imitation of a thing is to be expressed. The word कन् is understood here. Thus अश्व इवायमश्व प्रतिकृतिः-भश्वका 'an imitation of a horse' in wood or clay &c. उष्ट्रकः, गर्दभकः ॥ Why do we say 'imitation?' Observe गौरिव गवयः “The gayal cow". संज्ञायां च ॥ ९७॥ पदानि ॥ संज्ञायाम्, च, (कन्)। वृतिः । इवेत्यनुवर्तते, कनिति च । इवार्थे गम्यमाने कन्प्रत्ययो भवति समुदायेन चेत् संज्ञागम्यते ॥ 97. The affix kan comes in the sense of like this', when the whole word so formed is a Name. .

·. 975 कच्-ELISION. [ BK. V.CH. III. 100 .. This applies when imitation is not meant. Thus अश्वसशस्य संज्ञा= भश्चक: 'a thing reminding a horse'. उष्ट्रका, गर्दभकः ॥ लुम्मनुष्ये ॥ ९८॥ पदानि ॥ लुप, मनुष्ये ॥ वृत्तिः । संज्ञायामित्येव । संज्ञायां विहितस्य कनो मनुष्ये ऽभिधेये लुन् भवति । 98. When in the same way a Man is denoted, the affix is elided by lup; the word retaining its number and gender. Thus पञ्चा (चञ्चेवमनुष्यः) 'straw-man' i. e. an effigy in straw. So also पासी, खरकुटी ॥ For accent see VI. I. 204. Why do we say 'a man'? Observe अश्वका, उष्ट्रक &c. This sutra may be considered to be an enlargement of V. 3. 100. जीविकार्थे चापण्ये ॥ ९९ ॥ जीविकाथै, च, अपण्ये (लए) ॥ वृत्तिः । जीविकार्य यदपण्यं तस्मिन्नभिधेये कनो लुब् भवति । 99. A similar elision of the affix it takes place then also, when the figure is made a means of livelihood, it being presumed, that no traffic is driven thereby. That which is bought and sold is called yout; that which is not so dealt with is अपण्यः ॥ The rule applies to the images of gods which are made means of subsistence by a low order of Brahmaņas, not by selling them, but by exhibiting them from door to door. Thus वासुदेवः 'the idol of Vasudeva': शिव 'the idol of Siva'. स्कन्दः, विष्णुः, आदित्य &c. Why do we say अपण्ये? Observe, हस्तिकान् विक्रीणीते 'he sells the images of elephent'. अश्वकान् , रथकान् ॥ This rule is also an amplification of V. 3. 100. देवपथादिभ्यश्च ॥ १०॥ पदानि ॥ देव पथादिभ्यः च ॥ वृत्तिः । इवे प्रकृतिकृती संज्ञायां च विहितस्य कनो देवपयादिभ्य उत्तरस्य लुब् भवति । अर्धासु पूजनासु चित्रकर्मध्वजेषु च । इवे प्रतिकृती लोपः कनो देवपथादिषु ॥ 100. After the words devapatha &c, there is similar elision of the affix kan, (V. 3. 96 and 97) expressing an image or a Name. The देशपथ class is आकृतिगणः ॥ Thus देवपथः, हंसपथः ॥ 1 देवपथ, 2 हंसपथ, 3 वारिपथ, 4 रथपथ, 5 स्थलपथ* 6 करिपथ*, 7 अजपथ*,8 राज- पथ, 9 शतपथ, 10 शङ्कपथ, 11 सिन्धुपथ (सिंहपथ), 12 सिद्धगति (सिंहगति), 13 उष्ट्रग्रीव (उष्ट्र- श्रीवा), 14 वायरजु (चामरज्जु), 15 हस्त, 16 इन्द्र, 17 दण्ड, 18 पुष्प, 19 मत्स्य, 20 जलपथ, 21 रज्जु, It is भाकृतिगण ॥ . . , ·BK. V. CH. III. S I05. ] 976 । Karika :-The affix an is elided when the imitation is an image of a god that is worshipped, or a picture, or a design on a flag. As fart, fecy: are examples of gods, अर्जुनः 'the picture of Arjuna', दुर्योधनः 'the picture of Duryodhana'. कपिः 'the flag having the figure of monkey', गरुडः 'the eagle-flag'. वस्तेढ ॥ १०१॥ पदानि ॥ वस्तेः, ढञ् ॥ वृत्तिः । इत्यनुवर्त्तते, इतः प्रभृति प्रत्ययां सामान्येन भवन्ति प्रतिकृती चाप्रतिकृतौ च । वस्ति शब्दादिवायें योत्ये दम् प्रत्ययो भवति। 101. The affix dhan (+-एय) comes after vasti, in the sense of like this. The word 57 is understood here. The affixes taught hence forward come in a general sense, and are not confined to images. Thus वस्तिरिव-वास्तेयः fem, are like the abdomen'. शिलाया ढः ॥१०२॥ पदानि ॥ शिलायाः, ढः॥ वृत्तिः ॥ शिलाशब्दादिवाथै ढः प्रत्ययो भवति । 102. The affix dha (एय) comes after sila, in the sense of 'like this'. Thus शिलेव - शिलेयं दधिः 'curd, hard as stone'. According to some, the affix डम् also comes after शिला, as शैलेयम् ॥ शाखादिभ्यो यत् ॥ १०३॥ पदानि ॥ शाखादिभ्यः, यत् ॥ वृत्तिः । शाखा इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो यत्प्रत्ययो भवति इवार्थे । 103. The affix यत् comes, in the sense of 'like this', after sakha &c. Thus शाखेव = शाख्यः, मुख्यः (VI. I. 213), जघन्यः &c. 1 शाखा, 2 मुख, 3 जघन, 4 शृङ्ग, 3 मेघ, 6 अभ्र*, 7 चरण, 8 स्कन्ध, 9 स्कन्द *, 10 उरस् , 11 शिरस्, 12 अग्र, 13 शरण ।। द्रव्यं च भव्ये ॥ १०४॥ पदानि ॥ दूव्यम्, च, भव्ये (यत्) ॥ वृत्तिः। द्रव्यशब्दो निपात्यते भव्ये ऽभिधेये । द्रुशब्दादिवाथै यत्प्रत्ययो निपात्यते । 104. The word gou is anomalous, meaning 'beautiful'. The word og is formed by adding at to the word 'The word 21 means 'nice, excellent, proper, fit; having or containing in himself all the desired requisites'. As द्रव्योऽयं राजपुत्रः 'how nice is this Prince'. द्रव्योऽयं माणवकः ।। कुशाग्राच्छः ॥ १०५॥ पदानि ॥ कुशाग्रात्, छः ॥ वृत्तिः । कुशाग्रशब्दादिवाथै छः प्रत्ययो भवति । 106. The affix chha (ईय) comes in the sense of — like this', after the word kusagra.

·ज 977 अण।। [ BK. V. CH. III. S 107 . - Thus कुशाग्रीया (कुशाग्रमिव सुक्ष्मस्वात्) बुद्धिः “Intellect sharp as the point of the kusa grass". कुशाग्रीयं वस्त्रम् ।। समासाच तद्विषयात् ॥ १०६॥ पदानि ॥ समासात, च, तद्विषयात, (छः)॥ वृत्तिः । तदित्यनेन प्रकृते इवार्यो निर्दिभ्यते । इवार्थविषयात्समासादपरस्मिनिवार्ये एव छः प्रत्ययो भवति । 106. The affix chha (ईय) comes, also only in the ' sense of · like this', after a compound noun which contains in itself the force of ' like this'. The word तदू refers to इव, and तविषय means इवार्य विषय | A compound which is formed with the force of 7, takes the affixy, when a second 9 is to be indicated. In the chapter on Compounds, no samása is taught with the force of r; this sûtra, therefore, indicates by implication that such a samasa of two nouns can be formed, having hidden in it the sense of TT II Such a samasa will come under the head of सुप् सुपा समासः (II. I. 4). Thus काकतालीयम, अजाकृपाणीयम्, अन्धकवर्तिकीयम् ॥ The word maar means 'like the crow and the palm-fruit' : 'the unexpected and sudden fall of a plam-fruit upon the head of a crow so as to kill it, at the very moment of its sitting on a branch of that tree; and is used to denote a very unexpected and accidental occurence'. Thus Devadatta happens to enter a village, and on that very day, robbers happen to attack the village, and in the fray, Devadatta is killed, this coincidence of the robbers and Devadatta is called काकतालीयसमागमः, and the killing of Devadatta is like that of the crow by the areas fruit. The first case of FATT#: will form the compound, the second case of वधः will give rise to the affixing of छ, as काकतालीयो देव- हत्तस्य वधः (the compound काकताल meaning काकतालसमागमसदृशश्चोर समागमः) and the derivative word काकतालीय meaning काकमरणसदृशः): Similarly wierta means "like the death of a goat (aja) by the accidental falling of a sword (kripana) as the goat was passing". Similarly भन्धकवतकीय means “like the accidental falling of a vulture (vartikā) in to the hands of a blind person who thus captures it". All these are unintentional (atarkita and curious (chitrikarana) coincidences. In short, these words mean 'accidentally', 'unexpectedly'. शर्करादिभ्यो ऽण् ॥ १०७॥ पदानि ॥ शर्करादिभ्यः, अण् ॥ वृत्तिः । शर्करा इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इवार्ये ऽण प्रत्ययो भवति । 107. The affix an (+ _अ) comes in the sense of like this', after the words sarkara&c. Thus शर्करेख-शार्करम् , कापालिकम् ॥ 1 शर्करा, 2 कपालिका, 3 कपाटिका*, 4 कनिष्ठिका (कपिष्ठिका; पिष्ठिका, कनिष्ठिक!), 5 पुण्डरीक, 6 शतपञ्च, 7 गोलोमन, 8 लोमन्”, 9 गोपुच्छ, 10 नराची (नरालि), 11 नकुल (नकुला), 12 सिकता। , ·S BK. V. CH. III. S II2.] niya. . 978 १. अङ्गुल्यादि यष्ठक् ॥ १०८ ॥ पनानि ॥ अडल्यादिभ्यः, ष्ठक् ॥ वृत्तिः । अङ्गुल्यादिभ्ध इवार्थे उक् प्रत्ययो भवति । 108. The affix thak (+-इक or ) comes in the sense of — like this', after the words anguli &c. Thus आलिक (= अङ्गुलीव), भारुजिकः ।। [ । अलि (अली), 2 भरुज, 3 बभ्रु, 4 वल्गु, 5 मण्डर, 6 मण्डल, 7 शव्कुली (शष्कुल), 8 हरि*, 9 कपि, 10 मुनि*, 11 रुह*, 12 खल*, 13 उदश्वित्, 14 गोणी, 15 उरस्, 16 कुलिश, 17 शिखा ॥ एकशालायाष्ठजन्यतरस्याम् ॥ १०९ ॥ पदानि ॥ एकशालायाः, उच्, अन्यतर- स्याम्॥ वृत्तिः ॥ एकशालाशब्दादिवाथै ऽन्यतरस्यां ठच् प्रत्ययो भवति । 109. The affix thach (इक) also comes optionally after the word ekasala : with the force of 'like this'. Thus एकंशालिकः or ऐकशालिक by ठक्॥ कर्कलोहितादीकक् ॥ ११० ॥ पदानि ॥ कर्क, लोहितात, ईकक् ॥ वृत्तिः ॥ कर्कलोहितशब्दाभ्यामिवार्य ईकक प्रत्ययो भवति । 110. The affix +-ईक comes in the sense of like this', after karka and lohita. Thus tehta: 'like mahi or white horse'. miEATH: ESITER: 'a crystal though not itself red, appears red, owing to the reflection of some thing behind it'. प्रत्नपूर्वविश्वेमात्थाल् छन्दसि ॥ १११॥ प्रत्न, पूर्व, विश्व, इमात्, थाल्, छन्दसि॥ वृत्तिः ॥ प्रत्र पूर्व विश्व इम इत्यतेभ्य इवार्थे थाल् प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये। 111. In the Chhandas, the affix thal (-1 था) comes in the sense of ' like this', after pratna, purva, visva, and ima (idamı). Thus:- तं प्रनयों पूर्वी विश्वथेमा ज्येष्ठताति बर्हिषः स्वर्विदम् ।। (Rig Veda V. 44. I). 'Him (Indra), as the ancients, as the predecessors, as all creatures, and as these living men have worshipped &c'. पूगाञ् ज्यो ऽग्रामणीपूर्वात् ॥ ११२ ॥ पदानि ॥ पूगात्-त्र्यः, अग्रामणी-पूर्वात ॥ वृत्तिः । इवार्थे इति निवृत्तम् । नानाजातीया अनियतवृत्तयो ऽर्थकामप्रधानाः संघाः पूगाः । पूगवाचिन: प्रातिपदिकादग्रामणीपूर्वात्स्वार्थे ज्यः प्रत्ययो भवति । 112. The afix iyaa (+-य) is added without changing the connotation, to a word denoting a horde, but not when the word is derived from the name of their leader. The anuvšitti of 1 ceases. The word of means a crowd of men of various çastes, having no fixed livelihood, connected together with the object 17 ·ब 979 Hyat. . BK. V. CH. 111. $ 114 . , of acquiring wealth &c. Thus लौवज्य: 'the trident. bannered horde'. dual लौहध्वज्यौ, p. लोहध्वजाः॥ Similarly, शैष्यः, शैब्यौ, शिवयः, चातक्या, पातक्यौ, धीतकार। In the plural, the affix is elided by II. 4. 62. Why do we say अग्रामणीपूर्वात् ? Observe देवदत्तकाः (V. 2. 78) 'a horde whose leader is Devadatta'. From this sútra, commence the agts affixes &c, the affixes that have the sense of 'King thereof'. The affix 54, therefore, has this meaning also viz. 'the leader of the horde'. बातच्फोरस्त्रियाम् ॥ ११३ ॥ पदानि ॥ व्रात, च् फओः, अस्त्रियाम्, (यः ) ॥ बृतिः ॥ नानाजातीया अनियतवृत्तयउत्सेधजीविनः संघा वाताः । नातवाचिभ्यः फनन्तभ्यःप्रातिपदिके- भ्यश्च स्वार्थेभ्यः प्रत्ययो भवत्यस्त्रियाम् ।। 113. The affix ñya comes after the name of a wild bund, and after a word ending in chphai (+-आयन IV. 1. 98), without change of sense ; but not in the feminine. A collection of persons of different castes, having no determined livelihood, and living by violence are called ara or 'wild band'. Thus firarare: 'a vild band living on pigeons', कापातपाक्यौ and कपोतपाकाः, हिमत्यः, त्रैहिमत्यो pl. ब्रीहिमताः ॥ So with words ending in चपन , as कौज्जायन्यः, कौज्जायन्यौ, pl. कोजायनाः, ब्राध्रायन्य ब्राध्नायन्यो pl. ब्राधायनाः ॥ Why do we say " not in the Feminine?" Observe कंपोतपाकी, ब्रीहिमती, कोजायनी, ब्रानायनी । आयुधजीविसंघाञ् अयड्वाहीकेष्वब्राह्मणराजन्यात् ॥ ११४ ॥ पदानि ॥ आयुध- जोविसंधात्, अयद् वाहीकेषु, अब्राह्मण-राजन्यात् ॥ वृत्तिः ॥ आयुधजीविनां संघः आयुधजीविसंघः । स वाहीकर्विशेष्यते । वाहीकेषु य आयुधजीविसंघस्तवा- चिनः । प्रातिपदिकाब्राह्मणराजन्यवर्जितात्स्वार्थेभ्यः प्रत्ययो भवति । 114. To a name expressing a multitude living by the trace of arms, is added the affix ñyat (+'-y with the fem. in ई), when it is the name among the Vahika, bat not when it is the name of a Brahmaņa, nor when the word is Rajanya. The anuvritti of अस्त्रियाम् does not govern this shtra. Thus कौण्डीस्या, कौण्डीवृस्यो pl. कौण्डीसाः, fem. कौण्डीमुसी; क्षौद्रक्या, क्षौद्रको, pl. क्षुद्रकाः fem. क्षौद्रकी, मालव्या, मालव्यो pl. मालवाः fem. मालवी ॥ Why do we say 'living by the profession of arms'? Observe her, शायण्डाः ॥ Why do we say 'a multitude? Observe सम्राट् ॥ Why do we say amongst the Vahika?' Observe शबराः, पुलिन्दा ॥ Why do we say "not a Brahmana or the word-form Rajanya"? Observe गोपालवा ब्राह्मणाः, शालङ्कायना राजन्याः॥ वृकाट्टेण्यण् ॥ ११५॥ पदानि ॥ वृकात्, टेण्यण ॥ चिः । मायुधजीविसंघादिति वर्तते । वृकशब्दादायुधजीविनः स्वार्थे टेण्यण् प्रत्ययो मवति । १ . , ·BK. V. CH. HI. SH] यम् ॥ 980 .. , . , 115. The affix tenyan (+- एण्य with the fem. in c) comes after the word Vţika, a class of persons living by trade of arms. Thus वार्केण्यः वार्केण्यौ, pl. वृका, fem. वार्केणी ॥ The affix will not come, when वृक means 'a volf'. As कामक्रोधौ मनुष्याणां स्थापितारी वृकाविव ।। दामन्यादित्रिगर्तषष्ठाच्छः ॥ ११६ ॥ पदानि ॥ दामन्यादि, त्रिगर्त, षष्ठात्,छः॥ वृत्तिः । आयुधजीविसंघाति वर्तते । दामन्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यास्त्रगषष्ठभ्यश्चायुधजीविसंघवाचिभ्यः स्वार्थे छ: प्रत्ययो भवति । येषामायुधजीविनां संघानां षडन्तर्वर्गास्तत्र च विगतः षष्ठः ।। भास्त्रिगषष्ठांस्तु कौण्डोपरथदाण्डकी । कौष्टकिर्जालमानिश्च ब्रह्मगुप्तीथ जानकिः ।। 116. The affix chha (ईय) comes without changing the sense, after dâmini &c, after dâmini &c, and after the six warriorstocks called Traigarta shashtha. The following are the six warrior races of Trigarta :-कौण्डोपरथ, दाण्डाक, कौष्टिक, जालमानि, ब्रह्मगुप्तः and जानकिः ॥ Thus दामनीयः दामनीयौ, pl. दामनयः; औलपीयः औलपीयौ, pl. उलपय; कौण्डोपरथीयः pl. कोण्डोपरथाः, दाण्डकीयः p! दाण्डकयः, कोष्ठकीयः pl. क्रौष्ठकया जालमानीयः pl. जालमानयः, ब्रह्मगुप्तीयः pl. ब्रह्मगुप्ता, जानकीयः pl. जानकय ।। 1 दामनि, 2 भौलपि, 3 बैजवापि, 4 औदकी (ौतकि औतकि), 5 औदरि*, 6 अच्युतन्ति (अच्युतन्ति), 7 आच्युतदन्ति* (अच्युतदन्ति), 8 शाकुन्तकि*, 9 भाकिदन्ति, 10 औडवि*, 11 काक- दन्तकि (काकदन्ति), 12 शाश्रुतपि, 13 सार्वसेनिं, 14 बिन्दु, 15 बैन्द्रवि*, 16 तुलभ, 17 मौज्जायन, 18 काकन्दि, 19 सावित्रीपुत्र, 20 काकरन्ति 21 देववापि, 22 अपच्युतका, 23 कर्की, 24 पिण्ड ।। पादियौधेयादिभ्यामणी ॥ ११७ ॥ पदानि ॥ पादि, यौधेयादिभ्याम् अ- ण, अऔ॥ वृत्तिः । आयुधजीविसंघादित्येव । पार्वादिभ्यो योधयादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्य आयुधजीविसंघवाचिभ्यः स्वार्थेऽणी प्रत्ययो भवतः । 117. The affix an (+-अ) comes after parsu &c, and the affix añ (+-) comes after yaudhega &c, without changing the sense : when these words denote warrior classes. Thus पार्शवः, pl. पर्शवः आसुरः pl. असुरा, यौधेयः pl. यौधेयाः ॥ 1 पशु, 2 असुर, ३ रक्षस्, 4 बाहीक (बाल्हीक), 5 वयस्, 6 वसु, 7 मरुत्, 8 सवत्, 9 देशाह 10 पिशाच, 11 अशनि, 12 कार्षापण ॥ 1 यौधेय, 2 कौशेय, 3 शौक्रेय, 4 शौभ्रेय, 5 घार्तेय , 6 धार्तेय 7 ज्यावाणेय (ज्याबालेय), 8 त्रिगत, 9 भरत, 10 उशीनर 11 कौशेय, 12 वार्तय | See IV. 1. 178. अभिजिद्विदभृच्छालावच्छिखावच्छमीवपूर्णावामदणा यञ् ॥ ११८ ॥ पदानि ॥ अभिजितू, बिदभृतू, शालावत, शिखावत, शमीवत, ऊर्णावत, श्रुमत्, अणः, यञ् ॥ . . :

·981 मण ॥ [ BK. V. CH. III. S II9 वृतिः। भायुधजीविसंघादिति निवृत्तम् । अभिज़िादिभ्यो ऽणन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे यम् प्रत्ययो भवति। 118. The affix yan (+'-अ) comes without changing the sense, after the words abhijit, bidabhrit, salavat, sikhâvat, samîvat, ürņâvat, and frumat, when those words end in the Patronymic affix अण ॥ The anuvritti of भायुधजीविसंघात् ceases. Thus अभिजितोऽपत्यम् = भाभिजित, add यम् to this, भाभिजित्यः; pl. आभिजिताः, वैदभृत्य pl. वैदभृताः, शालावत्यः pl. शालावताः, शेखावत्यः pl, शैखावताः, शामीवत्यः pl. शामीवताः, और्णावत्यः भौर्णावता, श्रीमत्यः and श्रीमताः ॥ The अw here is Patronymic. Otherwise आभिजितो मुहूर्तः and आभिजित: स्थालीपाकः, the affix here is भण् of नक्षत्रेण युक्तः काल: IV. 2. 3 and of सास्यदेवता IV. 2 24 respectively. ज्यादयस्तद्राजाः ॥ ११९ ॥ पदानि ॥ ज्यादयः, तद्राजाः॥ वृत्तिः । पूगाज्यो पामणीपूर्वादित्यतः प्रभृति ये प्रत्ययाः ते तद्राजसंज्ञा भवन्ति । 119. The affixes fiya &c, (V. 3. 112 &c) are called tadraja. . The illustrations of Tadrâja affixes have been given above. The word erst occurs in Sätra II. 4. 62. । New Delhi -- LLORARY ·ओ३म् । अथ पञ्चमध्यायस्य चतुर्थः पादः । BOOK FIFTH. CHAPTER FOURTH, . पादशतस्य संख्यादेवीप्सायां वुन्लोपश्च ॥१॥ पदानि ॥ पाद, शतस्य, सं. ख्यादे, वीप्सायाम वुन्लोपः, च ॥ वृत्तिः ॥ पादशतान्तस्य संख्यादेः प्रातिपदिकस्य वीप्सायां घोल्यायां कुन् प्रत्ययो भवति । तत्सन्नियोगेन घान्तस्य लोपो भवति ॥ 1. The affix vun (+-अक) comes after the words pâda and sata when preceded by a numeral, the sense being that of distributive relation; and the final of the stem is elided, , Pratipadikas preceded by a numeral and ending in the words are or Tay take the affix or when a distributive sense (ETCET) is to be expressed: and by the addition of this, the final is elided. By VI. 4. 148 the final 37 of pâda and sata would have been elided before the taddhita affix vun ; even if such elision was not taught in this rule, The repetition of the word in this rule, therefore, indicates that the elision ordained here is not one caused by the affix. For if the elision had been caused by the affix, then by I. I. 57, such लोपादेश or "substitute" would be equivalent to the principal (sthanivat); and would thus debar the application of the rule VI. 4. I30 by which पाद pad (and not pada) is changed into पद् ।। In other words, the lopa taught by यस्येति च is परनिमित्तक or caused by some thing which is subsequent, namely by a taddhita affix or by or affix ; therefore, this lopa would be sthani-vaț for the purposes of the rule which would apply to something preceding it (I. I.57). Therefore, pad becomes sthani-vat to pada. Therefore, the anga or base ending with 'pada' will be called भ, and not the base ending with 'pad', and therefore VI. 4. 130 which applies to भ bases will not apply, and there will be no substitution of पदू for - ·983 कन्॥ [ BK. V. CH. IV.53 पाद, as there is not in the form पादाय. But we want such substitution and hence the employment of words "the final of the stem is elided". Thus दो दौपादी ददाति “he gives two quarters to each "= द्विपदिकां ददाति (पाद+वुन् = द्विपाद+बुन्-विपत् + वुन् VI. 4. I30-विपदिका VII. 3.44 by which s of भक् is changed into s). Similarly वे वे शते ददाति-द्विशतिकां ददाति ॥ The compounds above formed are taddhitârtha Tatpurusha compounds, viz. compounds containing the sense of a taddhita affix, by rule II. I. 51. After the compound is formed, then the affix is added. Thus first we have rate and a compounded by II. 1. 51 and then the affix is added. The words are and a when not so compounded, take 17 affix only in the feminine. Why do we say "of the words पाद and शत"? Observe हो द्वौ माषौ ददाति, no affixing. Why do we say “preceded by a numeral?" Observe पादं पाएं दक्षात | Why do we say “ in a distributive sense"? Observe gौपादौ ददाति " He gives two quarters :" हे शते ददाति ॥ The enumeration of are and is useless, as the affix is found after other words also. As, Mariment aerfa " he gives two cakes to each". Parera- कां ददाति ।। दण्डव्यवसर्गयोश्च ॥ २॥ पदानि ॥ दण्ड, व्यवसगयोः, च, (बुन्)॥ वृत्तिः ॥ दमनं दण्डः । दानं व्यवसर्गः । दण्डव्यवसर्गयागम्यमानयाः पादशतान्तस्य प्रातिपदिकस्य संख्या- देवुन् प्रत्ययो भवति अन्तलापश्च ॥ 2. Also when the sense is of a punishment or a donation. The word aus means " punishment”, and staf means "gift or donation". The pratipadikas पाद and शत preceded by a numeral, and conveying the sense of punishment or donation, take the affix y7, and the final st is elided. This sûtra is begun to show that the "distributive sense” does not apply here. Thus qrer fuga: = fTetfo5a: “punished with the in- Miction of a fine of tro Padas (a quarter coin)". छौ पादौ व्यवसृजात= विपदिकां व्य- घसृजात “ he makes a gift of two Padas". Similarly विशतिकां दण्डितः "punished with a fine of two hundreds". द्विशांतकां व्यवसृजति &c. स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् ॥३॥ पदानि ॥ स्थूलादिभ्यः, प्रकारवचने, (कन्)॥ बृत्तिः ॥ स्थलादिभ्यः प्रकारवचने द्योत्ये कन् प्रत्ययो भवति । जातीयरोपवादः ॥ वात्तिक । कम्प्रकरणे चंचवृहतोरुपसंख्यानम् ॥ 3. The affix kan (1) comes in the sense of " like that or specialty", after the words sthula &c. This debars the affix straiat (V. 3. 69). Thus ferasyChiTi = fumar: "bulky. So also अणुका, माषकः॥

·BK. V. Ch. IV. 85.] कन् । 984 यव Vårt :The words in and a should be included in the list of sthdladi words. As, चचत्का, वृहत्कः ॥ According to one version the words are चंचा and वृहा and not चंचत् and वृहत् So the derivatives will be वृहकः and चंचकर : the words that end in long vowels 311, or 5, shorten their vowels before this affix, by VII. 4. 13. As, सुरा+कन् = सुरकः “ snake-like". The word कृष्ण takes कन् when tila is meant ; as कृष्णप्रकारास्तिला= कृष्णकाः ॥ takes कन् when meaning त्रीहि, as यवकाः ॥ इक्षु, तिल, पाद्य, काल, and अवदाँत take this affix when wine is meant, a पायिका, कालिका, अवदातिका “ a kind of wine". गोमूत्र' takes this affix when meaning a covering, as गोमूत्रका 'a covering of the colour of cow's wine, or go-mutra may mean a certain arrangement of colours such as white and black". सुरा takes कन् meaning a snake, as सुरकः (VII. 4. 13) "a kind of snake of the color of wine". situf takes it when meaning sâli grain, as situlaht: = stof कल्पा शालयः ॥ The following is a list of Sthulâdi words. 1 स्थूल, 2 अणु, ३ माष, 4 इषु, । कृष्ण तिलेषु, 6 यव ब्रीहिवु, 7 इक्षुतिलपाद्यकालावदाता: सुरायाम्, 8 गोमूत्र आच्छादने, 9 सुरा अही, 10 जीर्ण शालिषु, 11 पत्रमूले समस्तव्यस्ते, 12 कुमारीपुत्र, 13 कुमारीश्वशुर (कुमार, श्वशुर), 14 मणि.॥ अनत्यन्तगती तात् ॥ ४॥ पदानि ॥ अनत्यन्तगतो, तात्, (कन्) । वृत्तिः ॥ अत्यन्तगतिशेषेण संबन्धः । तदभावो ऽनत्यन्तगतिः । अनत्यन्तगतो गम्यमानायां कान्ताक- प्रत्ययो भवति ।। 4. After a participle ending in kta, comes the affix kan, when the meaning is something not yet wholly completed. . The word strana means an act which has been fully accomplished ; अनत्यन्तगति therefore, means, an act which has not been fully accomplished. Thus भिन्न+कन् =भिन्नकः " not yet wholly divided" So also छिन्नका &c. Why do we say "something not wholly completed”? Observe fann "totally divided ", 1974 'totally cut'. न सामिवचने ॥ ५॥ पदानि ॥ न, सामिवचने ।। वृत्तिः ॥ सामिवचने उपपदे क्तान्तात्कन्प्रत्ययो न भवति । Not so when a word in the sense of “half", precedes such participle. When the word I or any other word having this sense, is compounded with a participle in fi, the affix an is not added to denote the sense of incompleteness. Thus सामिकृतम्, सामिभुक्तम् &c (II. I. 27). The word वचन shows that the symonyms of सामि are also to be taken. Thus अर्धकृतम्, नेमकृतम् &c. Objection :-It is redundant to have prohibited 7 after a word preceded by 'half', because the word "half” itself shows that the action has not been completed. . 5.

·985 [ Bk: V.CH. VI. S 7 Answer : The prohibition contained in this sútia does not refer to the art of the last sätra, where it has the sense of "incompleteness". It refers to that it which comes after a word, without changing the sense of that word (स्वाथ कन्)॥ Thus the words भिन्नतर and भिन्नतमें (the comparative and superlative degrees of f) show by the very fact of their comparison, that the action denoted by them is not complete. These words age and TH also take the affix aia without change of sense. As সিল্পন: and শিল্পনগন্ধ। : !! and agach &c as used by Patanjali himself in the following sentences :- हि सूत्रमभिन्नतरकं भवति, एतैर्हि बहुतरकं व्याप्यते ॥ This कन् is also prohibited in the case of compounds with a 11 In fact, this sätra teaches by implication (Jñâpaka) that 27 comes also in the sense of svartha. बृहत्या आच्छादने ॥ ६॥ पदानि ॥ बृहत्याः, आच्छादने, (कन्) । वृत्तिः ।। कन्ननुवर्नते, न प्रतिषेधः । बृहतीशब्दादाच्छादने वर्तमानात्स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति । 6. The affix kan comes after the word brihati when it means "an article of dress”. The word bit is to be read into this søtra and not its prohibition. The force of this area is nil, or it is an example of careful Thus gerit + Erant (grere:) (VII. 4. 13 by which long vowel is shortened) an upper garment or mantle". Why do we say "when it means dress"? Observe pat yra: "the metre called Bțihati". अषडक्षाशितझ्वलंकर्मालं पुरुषान्युत्तरपदात्खः ॥ ७॥ पदानि ॥ अषडक्ष, अ- शितङ्गु, अलङ्कर्म, अलंपुरुषः, अध्युत्तरपदात् ख ॥ वृत्तिः ॥ भषडक्ष आशितंय अलंकर्म अलपुरुष इत्येतेभ्यो ऽध्युत्तरपदाच्च स्वार्थे खः प्रत्ययो भवति ॥ 7. The affix kha (7) comes after the words ashaďaksha, âsitargu, alankarma, alampurusha, and after a stem ending with adhi. The force of is fari i e. it does not change the sense of the word. The word 37452T means "that which has not six eyes”. 64 is compounded from a fo 37 Or by adding qua (V. 4. 113) "having six eyes". The affix is to be added to this word already ending in the affix shach. Thus 75- efto : "a secret not having six eyes". i. e. "a secret known or determined by two persons only to the exclusion of a third”. Similarly Beth STT भरण्यम् = आशिता गावोऽस्मिन्नरण्ये प्रभूतयवसं “a forest where formerly cattle had grazed”. The augment you is added to strita by nipâta, or irregularly. So also भलकर्माणः- अलं समर्थः कर्मणे पर्याप्तः = competent to do any act, clever. So अलं पुरु- षीणः अलं समर्थः पुरुषाय - प्रतिमल्लादि:- fit for a man.

·BK. V. CII. IV. 8.9 ] 986 A word ending with 37, will be a Tatpurusha compound, by II. I. 40, as the word अधि belongs to Saundadi class. As राजाधीनः ॥ The affix kha in the case of these words is invariable (nitya), because the word Forgt occurs in the next sûtra ; and it is a maxim of interpretation that a rule occurring between two optional rules is nitya. The above words always occur with this affix and never without it. while in the case of other words taught hereafter this affix comes optionally. There are other affixes also which are svarthika and nitya. Such as तमप् &c up to the affix कन् (V. 3. 55 to 95). ज्य &c upto बुन्, (V. 3. II2 to V. 4. I) आम् &c upto मयद, (V. 4. II to 21) and affixes taught from V. 4.6 i. e. कन् to V. 4. 9. (ख). ending in जाति and all Samasanta affixes. विभाषाञ्चेरदिस्त्रियाम् ॥ ८॥ पदानि ॥ विभाषा, अञ्चेः, अदिक, स्त्रियाम् , (खः)॥ वृत्तिः ॥ अञ्चत्यन्तामातिपदिकाददिस्त्रियां वर्तमानात्स्वार्थे विभाषा खः प्रत्ययो भवति ॥ 8. The affix kha (ईन) may optionally be added without change of sense to a stem ending in anch (अच्),when it does not mean a point of the compass used in the feminine gender. Thus मा or प्राचीनम् "old", अर्वाक् or अर्वाचीनम् "new". Why do we say "when not denoting a direction in the feminine?" Observe arat reati "eastern region", talent feate "western region." Why do we say “a point of the compass"? Other words in the feminine will take this affix. , As प्राचीना ब्राह्मणी, अर्वाचीना शिखा ॥ Why do we say "in the feminine"? A direction or दिक् ' used in any other gender will take this affix. As प्राचीनं दिग्रमणीयम्, उदीचीनं दिग्रमणीयम् ।। जात्यन्ताच्छ बन्धुनि ॥९॥ पदानि ॥ जात्यन्तात्, छः, बन्धुनि ॥ वृत्तिः ॥ जात्यन्तात्प्रातिपदिकाद्वन्धुनि वर्तमानात्स्वार्थे छः प्रत्ययो भवति ॥ 9. The affix chha (ईय) is added without change of sense, to a stem ending in the word arra, when it means appropriateness. The word as means the substance or substratum in' which jâti or generic quality adheres or any thing by which a thing is regulated and individualised (वध्यते नियम्यते स्वतन्त्री क्रियते). Thus बन्धु means that substance by which the genus Brahmana, Kshatriya &c is clistinguished. Thus ब्राह्मणजातीयः "appropriate to a Brahmana". क्षत्रियजातीयः, वैश्यजातीयः &c. Why do we say when meaning appropriateness". Observe ब्राह्मण- जातिः शोभना “ the Brahmana caste is beautiful". स्थानान्ताद्विभाषा सस्थानेनेति चेत् ॥ १०॥ पदानि ॥ स्थानान्तात्, विभाषा, सस्थानेन, इति, चेत् ॥ 18 .

·987 भाम्॥ [ BK. V. CH. IV. S II . वृत्तिः ॥ स्थानान्ताप्रातिपदिकाद्विभाषा छ। प्रत्ययो भवति सस्थानेन चत् स्थानान्तमर्थवद्भवति । 10. The affix chha (ईय) is optionally added to a stem ending in स्थान, if it is compounded with something with which another is made to take an equal place. The word सस्थान means समान स्थानमस्य 'whose place is the sarme' or तुल्य or equal. Thus पित्रा तुल्यः = पितृस्थानीयः or पितृस्थानः (पितुरिख स्थानमस्य whose place is that of a father). Similarly मातृस्थानीयः or मातृस्थान; राजस्थानीयः or राजस्थानः ।। Why do we say “when it means equal to". Observe गोस्थानम् “ cowshed" अश्वस्थानम् "stable". The word इति in सस्थानेनति is for the sake of distinctness. The word as a Bahuvțihi compound is the appropriate word to be taken here, and not when it is taken as a Tatpurusha compound like समानं च तत् स्थान च। The word "when", is a conjunction : and joins the two meanings. The rule 9 occurring between this rule and 8th rule, both of which are optional, must be taken to be a nitya rule, as explained above. योर्विभा- षयोर्नित्या विधयः॥ किमत्तिङव्ययधादाम्बद्रव्यप्रकर्षे ॥११॥ पदानि ॥ किम्, एतू, तिङ्, अव्यय, घा- तू, आमु, अद्रव्यप्रकर्षे ॥ वृत्तिः ॥ किम एकारान्तात्तिङन्ताव्ययेभ्यश्च यो विहितो घः स कित्तिव्ययघः, तदन्तान्प्रातिपदिकाद- द्रव्यप्रकर्षे आम् प्रत्ययो भवति ।। To the affix तर and तम (घ I. 1. 22) ordained to come after the word किम् (V. 3. 55) or after a word ending in (VI. 3. 17) or after a finite verb.(V. 3. 56, 57) or after an indeclinable, is added the affix am (आम्), but not if the excess belongs to a substance (and not to an action or quality). The घ or तरप् and तमप् affixes are employed for comparison (प्रकर्ष 'excess') of adjectives and adverbs This rule applies to adverbs and not to adjectives : i. e. when an adverb qualifies a verb or another adjective, but not when an adjective qualifies a noun. The gay denoting word by itself has no 'excess' &c, it is the adjective which qualifies such substance that is capable of excess or comparison. The prohibition in 37660147sf therefore really relates to the quality of a substance; i. e. to adjectives. द्रव्यस्याव्यपदेश्यस्य न विना भेद हेतुना। प्रकर्षाविद्यते नापि शब्दस्योरेति वाच्यताम् । Thus किंतराम् or किन्तमाम् “ how excessively", पूर्वाहेतराम् or पूर्वाहे, तमाम्, पच- तितराम् or पचतितमाम् “ he cooks surprisingly", उच्चस्तराम्, उच्चस्तमाम् " more or most loftily or loudly". But when the excess belongs not to an action or attribute, but to a substance, the amu भाम् is not added. As उच्चैस्तमः तरुः "a most lofty tree". .

·[BK. V. CH. IV $ 14. ] 9757 11 988 अमु, चच्छन्दसि ॥ १२ ॥ पदानि ॥ अमु, च, छन्दसि ।। वृत्तिः ॥ किमेत्तिडव्ययघाद्रव्यप्रकर्षे अमु, प्रत्ययो भवति छन्दसिविषये । चकारादामु च ॥ 12. In the Chhandas, the affix amu (TF) also is added after the above, under similar conditions. To the word fin, words ending in g, finite verbs and indeclinables, when taking the comparative affixes at and an is added the affix sta, in the Vedas, when these words are used as adverbs. By the force of the word also in the satra, the affix sg is also included. Thus att #: 11 or TARTAL वस्यः । प्रतर means प्रकृष्टतर ॥ The words ending in 14 and 377 are indeclinables as they are included in the class of Svaradi (I. 1. 37). अनुगादिनष्ठक् ॥ १३॥ पदानि ॥ अनुगादिनः, ठक् ॥ वृत्तिः ॥ अनुगदतीत्यनुगादी । अनुगादिशब्दात्स्वार्थे उक् प्रत्ययो भवति ।। 13. The affix thak (+-**) comes after the word anugadin, without changing its sense. Thus trgorra: "repeater or who echoes back”. णचः स्त्रियामञ् ॥ १४॥ पदानि ॥णचः, स्त्रियाम, अञ् ॥ वृत्तः ॥ कर्मव्यतिहारे णच स्त्रियामिति णज्विहितः, तदन्तात्स्वार्थे ऽम् प्रत्ययो भवति स्त्रियां विषये ।। 14. The affix añ (37) comes without changing the sense, after a word ending in the affix şach (+237), when the word is feminine. By III. 3. 43 the affix opet is ordained after feminine words denoting reciprocity of action. The affix 57 comes after such a word without changing the sense, when the thing denoted is feminine. Thus reft, uaeret aftalt Q. Why the word wat "feminine" is repeated in this sûtra, when we already know from III. 3. 43 that it comes only after feminine words; and a svârthika affix like coming after a feminine word will keep the word feminine ?. Ans.The repetition of the word eft in this sûtra, teaches by implication (jfâ paka) the following "Fattu SFT: saqlar: laat rurawarna frase":- "Sometimes it happens that bases which are derived by means of affixes that do not convey any particular meaning of their own, but leave the meaning which is conveyed by the original to which they are added, unchanged, do not take their gender and number from those original bases from which they are derived". Thus TFT TETT, AFAr gaar (arr Fa:)formed by adding the swartha affix atet (V. 3. 67) to us and its, the resultant words being in the feminine gender. Similarly from wat is derived without change of meaning, but change of gender, ·989 कृत्वसुच् ॥ [ BK. V. CH IV. S. IT , अणितुणः ॥ १५॥ पदानि ॥ अण, इनुणः ॥ वृत्तिः ॥ अभिविधी भावइनुण विहितस्तदन्तात्स्वार्थे ऽश् प्रत्ययो भवति । 15. The affix an (+-अ) comes without changing the sense, after a stem ending in the afix inun (इनुण). By III. 3. 44, the affix sgur is added to a root to express a condition resulting from a universal co-operation of the action denoted by the root. But a word formed by our is after all an imaginary word, it requires the further addition of this affix stor to make it a complete word. In fact, all svartha affixes generally complete the not fully developed word. Thus सांराविणम् वर्तते, सांकुटिनम् ॥ विसारिणोमत्स्ये ॥ १६॥ पदानि ॥ विसारिणः, मत्स्ये, (अण)॥ वृत्तिः ॥ विसरतीति विसारी । विसारिन्शब्दात्स्वार्थे ऽण प्रत्ययो भवति मत्स्ये ऽभिधेये ॥ 16. The affix an (+-~-अ) is added to the word विसारिन् when a word expressing “ fish" is to be made. Thus वैसारिण: "a fish". Why do we say “when it means a fish"? Observe विसारी देवदत्तः " Devadatta who is gliding out". संख्यायाः क्रियाझ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच् ॥ १७॥ पदानि ॥ संख्यायाः, क्रिया- भ्यावृत्तिगणने, कृत्वसुच् ॥ वृत्तिः ॥ संख्याशब्देभ्यः क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानेभ्यः स्वार्थे कृत्वसुच् प्रत्ययो भवति ॥ 17. The affix kritvasuch (कृत्वस्) is added to a Numeral, when the repetition of an action is to be counted. This is also a svârtha affix. The word 97 TTT means" again and again or repetition". The counting of actions belonging to the same class and having the same agent, which occur again and again is called कृयाभ्यावृत्ति- गणनम् ॥ Thus पंचवारान् भुङ्क्ते-पंचकृत्वोमुंक्तं " he eats five times". So also सप्त- कृत्व: &c. Why do we say "after a Numeral"? Observe भूरीन् वारान् भुक्ते “ he eats many times" Objection :- Why do we say "action" when we know that an 'action' alone can be repeated, and not a substance or an attribute? Reply: The word Fakat is employed in this sútra for the sake of the next sûtras, into which its anuvritti flows. Thus in stltra I9, एकस्य सकृच्च when the affix does not apply to count repetition, because it is impossible for a unit to express repetition ; but merely to count the "action" only. Why do we use the word “repetition"? The affix will not apply when merely "actions" are counted. Thus पंचपाका: “five cookings", दशपा- का: &c. Why do we use the word "counting", when we know that a Numeral is nothing but counting? Had the sutra been merely संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तौ कृत्व- ·BK. V. CI. IV. S. 20] धा॥ 990 - , there would arise this anomaly. The numerals upto ten denote only the thing numbered (CT), but the numerals above those denote both the counting (सख्यान) and the thing counted (संख्येय) ॥ If गणन were not used, the affix would come only after the numeral denoting sankhyeya and not sankhyâua. Thus it will apply to ातवारान् भुङ्क्ते = शतकृत्वः, but not here शतं वाराणां भुङ्क्त; because here the word Ta does not denote repetition, but merely a counting. By using the word Tufa it applies to both. द्वित्रिचतुर्व्यः सुच् ॥ १८ ॥ पदानि ॥ द्वि, त्रि, चतुयः, सुच् ॥ वृत्तिः ॥छि त्रि चतुर् इत्येतेभ्यः संख्याशब्दभ्यः क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानेभ्यः सुच् प्रत्ययो भवति । कृत्वसुचो ऽपवादः । 18. The affix “such” (a) is added to the numeral dvi, tri and chatur, in the same sense of counting the repetition of an action. This debars कृत्वसुच ।। Thus द्वि-विस्, त्रि-त्रस्, चतुर्-चतुर् in विर्भुङ्क्ते, त्रिभुङ्क्ते, चतुर्भुङ्क्ते ॥ The स् in the last example is elided by VIII. 2. 24: but चतुर् meaning " four", and चतुर् meaning “ four-times", are differently accented : the 7 of u indicating that the accent udâtta falls on the last syllable. Thus चतुर् (चतेरुरन् Un V. 58, beieg formed with the affix 'uran' added to चत), and चतुर् ( with सुच् ). एकस्य सकृञ्च ॥ १९ ॥ पदानि ॥ एकस्य, सकृत, च (सुच्) ॥ वृत्तिः ॥ एकशब्दस्य सकृदित्ययमादेशो भवति सुच्च प्रत्ययः क्रियागणने कृत्वसुची ऽपवादः । 19. The word सकृत् is substituted for एक before the affix when an action is to be counted. This debars कृत्वसुच् ॥ The 'repetition' being impossible, the action alone is counted : so the anuvſitti of four only runs into this sûtra and not of अभ्यावृत्तिः॥ Thus सकृद्भुङक्त "he eats once सकृधीते ॥ The स् of सुच् is elided by VIII. 2. 23. But not here in एका पाक' as being against usage. विभाषा बहोर्दा विप्रकृष्टकाले ॥२०॥ पदानि ॥ विभाषा, बहोः, धा, अवि- प्रकृष्टकाले। वृत्तिः ॥ बहुशब्नात् क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानात् विभाषा धा प्रत्ययो भवति । कृत्वसुचो ऽपवादः ॥ 20. The affix धा is optionally added to the numeral बहु, to count the repetition of an action, occurring in a not distant period of time. This debars कृत्वसुच् which comes in the alternative. The word अविप्र- कृष्ट " not remote", qualifies क्रियाभ्यावृत्तिः ; i. e. when the recurring of the action takes place within a short time, it is अविप्रकृष्टकाल ॥ Thus बहुधा or बहुकृत्व दिवसस्य भुङ्क्ते "he eats many times a day". But when a remote time is denoted then धा does not apply. Thus बहुकृत्वो मासस्य भुङ्क्ते 'he eats many times in a month, not daily, owing to poverty &c.'

·के. 991 मयट् ॥ [ BK. V. Cl. IV. S 22 तत्प्रकृतवचने मयत् ॥ २१॥ पदानि ॥ तत्, प्रकृतवचने, मयट् ॥ वृत्तिः॥ तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिः, प्राचुर्येण प्रस्तुत प्रकृतम् । प्रथमासमर्थात् प्रकृतोपाधिकथै वर्तमा- नास्वार्थे मयद् प्रत्ययो भवति ॥ 21. The affix mayat (FT with the feminine in grave ) is added to a word in first case in construction, when the sense is "made thereof", or "subsisting therein”. The translation of the sutra given above is according to the renderirg of Prof. Bohtlingk. According to Kasika :-तत् signifies that the word in construction to which the affix is to be added should be in the nominative case, (IV. I. 82) the word प्रकृतम् means "happening to be in abundance". So that according to this interpretation the sûtra should be translated, as done by Dr. Ballantyne, "The affix mayat may be employed after a word denoting some substance, when we require an expression for it as abundant". Thus अन्नं प्रकृतम् = अन्नमयम् "abundance of food". अपूपमयम् "abundance of cake". According to others, that in which there is abundance of the thing signified by the word to which the affix मयद is added, is denoted by the whole word. Thus अन्नं प्रकृत- मस्मिन् = अन्नमयो यज्ञः "a feast in which there is abundance of food". अपूपमयं पर्व, वट- कमयोयात्रा॥ Both senses are possible, as the sutra is constructed. . "The word 777 in the sutra has two senses. It being made by the affix cure conveys the force both of the nature (III. 3. 114) and the site. In the former case, (taking, तत् प्रकृतवचन to mean "the mention of that as abundant)", we have अनमयम् “abundance of grain". But in the second case, (taking it to mean "that in which something is spoken of as abundant)" we have अन्नमयो यज्ञः “a sacrifice at which food is abundant". (Dr. Ballantyne's Laghukaumudi). समूहवञ्च बहुषु ॥ २२॥ पदानि ॥ समूहवत, च, बहुषु, (मयट्) ॥ वृनिः । तत्प्रकृतवचनइत्येव । बहुषु प्रकृतेषूच्यमानेषु समूहवत्प्रत्यया भवन्ति । चकारान्मयट् च । 22. When that, whereof something is made or subsists in, is a multitude, then the affixes expressing a great quantity (IV. 2. 37 &c) may also be employed to denote " made thereof, subsisting therein". The 7 shows that we also comes in the same sense. Thus मोदकाः प्रकृताः प्राचुर्येण प्रस्तुताः मौदकिकम् (IV. 2. 47) or मादकमयम् ; so also शाष्कुलिकम् or शकु- लीमयम् ॥ In the second sense we have, मोदकाः प्रकृताः अस्मिन् यज्ञे मौदकिको or मोदक मयो यज्ञः; शाष्कुलिकः or शाष्कुलीमयः ।। अनन्तावसथेतिहभेषजाञ् भ्यः ॥ २३ ॥ पदानि ॥ अनन्त, आवसथ, इतिह, भेषाजातू, ज्यः॥ वृत्तिः॥ अनन्तादिभ्यः स्वार्थे ज्या प्रत्ययो भवति । - ·BK. V. CH. IV. S. 25] यत्॥ 992 , 23. The affix fiya. (+-य) comes, without changing the sense, after the words ananta, avasatha, itiha and bheshaja. Thus आनन्त्यम् = अनन्तः, आवसथ्यम् - आवसथः 'a dwelling place, a sanctuary for sacred fire'. ऐतिह्यम्= इति ह 'traditional account', the affix here is added to a word which is not a prâtipadika. The word graf means tradition, as tra ह स्मोपाध्यायाः कथयन्ति ॥ भैषज्यम्=भैषजम् ॥ It is optional to add this affix, owing to the general optional nature of all taddhita affixes. See IV. I. 82. देवतान्तात्तादर्थ्य यत् ॥ २४॥ पदानि ॥ देवतान्तात्, तादयें, यत् ॥ वृत्तिः ॥ देवताशब्दान्तात्मातिपदिकाच्चतुर्थीसमर्थात्तादथ्ये यत् प्रत्ययो भवति । 24. After a stem ending in the word aan being in the fourth case in construction comes the affix ta, in the sense of " appointed for it". The word तादर्थ्यम् has the same meaning as तदर्थ “ for the sake of that' (II. I. 37). Thus अग्निदेवतायै इदम् =अग्निदेवत्यम् “offering &c, sacred to Agni". So also पितृदेवत्यम्, वायुदेवत्यम् ॥ पादार्धाभ्यां च ॥ २५॥ पदानि ॥ पाद, अर्घाभ्याम्, च, (यत्)॥ वृत्तिः॥ तादर्थ्यइत्येव । पादार्घशब्दाभ्यां चतुर्थीसमर्थाभ्यां तादयभिधेये यत्प्रत्ययो भवति । वार्तिकम् । आमुष्यायणामुष्यपुत्तिकेत्युपसंख्यानम् ॥ वा०॥ समशब्दादावतुप्रत्ययोवक्तव्यः ।। वा० ॥ नवस्य नू आदेशस्त्रप्तनपखाश्च प्रत्ययाः ।। वा०॥ न श्च पुराणे प्रात् ।। वा०॥ भाग रूपनामभ्यो धेयः प्रत्ययो वक्तव्यः॥ वा०॥ मित्राच्छन्दसि ॥ वा०माग्नीध्रसाधारणादम्।। वा० ॥ अयवसमरुभ्यां छन्दस्यञ्चक्तव्यः ।। 25. The affix यत् ccmes after the words पाद and अर्घ, being in the fourth case in construction, when the meaning is 'for the purpose of that’. The word तादर्थ्य is understood here also. Thus पादार्थमुदकंपाद्यम् "water, meant for washing the feet". So also अय॑म् ।। The accent of these words is governed by VI. I. 213, the udatta being on the first syllable. The T in the sûtra implies the inclusion of words other than or and अर्घ, not mentioned here. The affix यत् applies to other words also, as एष वै सप्तदशाक्षर श्छन्दस्यः प्रजापतिः। So also वसु, अयस्, ओक, कवि, क्षेम, उदक, वर्चस् , निष्केवल, उक्रय, जन, पूर्व, नव, सूर, मत, यविष्ठ ॥ These words take यत् in the Vedas. Thus वसव्यः, अयस्यः, ओक्यः, कव्यः, क्षेम्यः, उदक्यः, वर्चस्यः, निष्केवल्यम्, उक्थ्यः, जन्यः, पूर्व्यः, नव्यः, सूर्यः, मर्त्यः and यविष्ठपः in अग्निरीशेवसव्यस्य। अयस्यो वसानाः (द्वितीयाबहुवचनस्यालुक् । अपो बसाना इत्यर्थः) स्वओक्ये । कयोसि । क्षेम्यस्य वस्यात । वायुर्वर्चस्यः ॥ निष्केवल्यं शंसति । उक्थ्यं शंसति । जन्यंताभिः । पूर्व्या विशः । स्तोमैर्जनयामि नव्यम् । सूर्यः । मर्त्यः । यविष्ठयः ॥ So also the words भामुख्यायम् and आमुष्यपुत्रिका ॥ - .

·993 कन् । [ BK. V. CH. IV. S. 29 Vart::-The affix आवतु comes after the word सम; as समावत् बसति, समाबद् गृहाति ॥ Vart :-नू is the substitute of नव, and the affixes लप, तनम् and a are added to it; as, नूनम्, नूतनम् , नवीनम् ॥ Vart :--To the word meaning old', the affix न is addeal as well as the affixes a तन and a e.g. प्रणम्, and प्रत्नम्, प्रतनम् and प्रीणम् ॥ Vart :- The affix धेय is added to the words भाग, रूप and नाम, e.g. भाग- धेयम्, रूपधेयम् , नामधेयम् ॥ This affix comes after मित्र in the Vedas, as, मित्रधेयं यतस्व ।। Vert:-The affix अम् comes after आग्नीध्र and साधारण, as, आग्नीध्रम्, साधारणम् ॥ The feminine is formed by डीप as आग्नीध्रा, साधारणी ॥ All these are illustrationsof the option allowed by IV. 1. 82, so that sometimes these affixes do not apply, as अग्नीध्रा शाला, साधारणा भूः ॥ Vart :-In the Chhandas, अम् comes after अयवस and मरुत्, आयवसं and मारुतं in आयवसे रमन्ते, मारुतं शः ॥ अतिथेय॑ः ॥ २६ ॥ पदानि ॥ अतिथेः, ञ्यः ॥ वृत्तिः ॥ तादर्थ्यइत्येव । अतिथिशब्दाच्चतुर्थीसमर्थानादये ऽभिधेये भ्यः प्रत्ययो भवति ॥ 26. The affix îya (+/-) comes after stare in the fourth case in construction, in the sense of "for the purpose of that". The word तार्य is understood here also. Thus अतिथये इदम् = भातिथ्यम् ।। देवात्तल् ॥ २७॥ पदानि ॥ देवातू, तल् ॥ वृत्तिः । तादर्य्यइति निवृत्तम् । देवशब्दात स्वार्थे तल् प्रत्ययो भवति । 27. The affix तल् comes after a, without change of sense. The anuvritti of तादर्थ्य does not apply here and ceases. Thus देवता- देवः ॥ This word is always in the feminine, another example of the rule that a word derived by a svârthika affix does not always follow the gender of its primitive. . अवेः, कः ॥ २८॥ पदानि ॥ अवेः, कः॥ वृत्तिः ॥ अविशब्दात स्वार्थ कः प्रत्ययो भवति ॥ 28. The affix. Fi comes after that, without change of sense. . Thus अविका-अविः ।। यावादिभ्यः कन् ॥ २९ ॥ पदानि ॥ यावादिभ्यः, (कन्)। वृत्तिः ॥ याव इत्येवमादिभ्यः स्वार्थे कन् प्रत्ययो भवति । 29. The affix कन् comes after the words याव &e, without changing their sense. Thus यावकः = यावः, मणिकः- माणः॥ - ·BK. V. CH. IV. 32. ] कम् ॥ 994 , . " B 1 याव, 2 मणि, 3 अस्थि, 4 तालु*, 5 जानु*, 6 लान्द्र* 7 पीत, 8 स्तम्ब (पीतस्तम्ब पोत, स्तम्ब) कतावुष्णशीत, 10 पशौ लूनाविपाते (वियाते), 11 अणु, निपुणे, 12 पुत्र कृत्रिमे, 13 सात वेदसमाप्ती, 14 शून्य रिक्त, 15 दान कुत्सिते, 16, तनु सूत्रे, 17 ईयसश्च ( श्रेयस्क) 18 ज्ञात, 19 अज्ञात*, 20 कुमारीकी- डनकानि च 21 चण्ड, N. B. The affix an is added to you and sita when denoting a season: as, उष्णक ऋतुः, शीतक मतुः ।। Otherwise उष्णोऽग्निः, शीतमुदकं ।। लून .and वियात take कन् when denoting an animal, as लूनकः or वियातका पशुः, otherwise लूनादर्भाः, वियातो नीचः ॥ अणु takes कन् when meaning 'clever', as अणुकः सूक्ष्मवृक् otherwise अणु only. पुत्र takes कन् when meaning 'artificial', as, पुनको लोहादिनिर्मितः ॥ स्नात takes कन् when denoting & student who has completed his study of the Vedas, as स्नातकः । शून्य takes कन् when meaning empty, as उल्कादिना रिक्तोघटः शून्यकः, otherwise शून्यः प्रत्ययः i, e. बाह्यार्य रहितः । शन takes: कन् when contempt is meant, as कुत्सितंदानं दानकम् ॥ तनु takes कन् when meaning thread, as तनुकं सूत्रं सूक्ष्मतन्तुः, otherwise तनुः शरीरम् ।। The word ending in ईयसुन् takes कन, as श्रेयस्कः॥ The words denoting play things of girls take an, कण्डुकम् ॥ लोहितान्मणौ ॥ ३० ॥ पदानि ॥ लोहितात, मणौ, (कन्) । वृत्तिः ।। लोहितशब्शन्मणो वर्तमानास्वार्ये कन् प्रत्ययो भवति । 30. The affix कन comes, without changing the sense, after the word nie, when it means a precious stone. Thus लोहितकः लोहितः “Ruby". Why do we say when it means a precious-stone?" Observe, लोहितः 'red'. वणे चानित्ये ॥ ३१॥ पदानि ॥ वणे, च, अनित्ये, (कन्)। वृत्तिः ।। भनित्ये वर्णे वर्तमानालोहितशब्दास्वार्ये कन्प्रत्ययो भवति ।। वार्तिकम् ।। लोहिताल्लिङ्गबाधनं वा वक्तव्यम।। 31. The affix कन् comes after लोहित, when it means color which is not permanent. Thus लोहितकः कोपेन "red with anger." लोहितका पीडनेन ॥ Why do we say “not permanent." Observe FIIEET #T: "a red cow". FIRES रुधिरम् "the red blood". Vart:-The derivative of the may not take the gender of the primitive, as लोहितिका or लोहिनिका कोपेन ॥ रक्ते ॥ ३२॥ पदानि ॥ रक्ते, (कन्)॥ वृत्तिः॥ लाक्षादिना रक्त यो लोहितशब्दस्तस्मात्कन्प्रत्ययो भवति । 32. The affix कन् comes after the word लोहित meaning a substance dyed red. As लोहितका कम्बल: or पटः ॥ Similarly लोहितिका or लोहिनिका शाटी ।। कालाच ॥३३॥ पदानि ॥ कालातू, च ॥ वत्तिः ॥ वर्णे चानित्थे रक्तइति यमप्यनुवर्तते । कालशब्दारनित्ये वर्तमानाद्रक्ते च कन् प्रत्ययो भवति ॥ 19 , HI ·995 भण॥ [ BK. V.CH. IV.536 . 33. The affix कन् is added to the word काल, when it means a passing color, or dyed with color. The word वर्णेच अनित्ये and रक्ते are both understood here. Thus कालकं मुखं वैलक्ष्यण "the face black vith shame or confusion". कालकः पटः 'a cloth dyed blue-black'. कालिका शाटी॥ विनयादिश्यष्ठक् ॥ ३४॥ पदानि ॥ विनयादिश्यः, ठक्॥ वृत्तिः ॥ विमय इत्येवमादिभ्यः स्वार्थ ठक् प्रत्ययो भवति ।। 34. The affix उक् (+-क or +-इक) comes without changing the sense after the word faster and the rest. Thus वैनयिक विनयः, सामयिकः॥ The मा of उपाय is shortened, as, नौपायकः ॥ The word अकस्मात् should be read as अकस्माद् in order to apply इक and not क, as, 'आकस्मिकः ॥ The टि is elided, because it is an Avyaya. See VI. 4. 149. The affix is optional by IV. 1. 82. 1 विनय, 2 समय, 3 उपायो, (उपायाद्) इस्वन्वं च (औपयिक), 4 संपति , संगति, 6 कयं- चितू, 7 अकस्मात्, 8 समाचार, 9 उपचार, 10 समयाचार, 11 व्यवहार, 12 संप्रदान, 13 समुत्कर्ष, 14 समूह, 15 विशेष, 16 अत्यय, 17 अस्थि, 18 कण्ड. वाची व्याहृतार्थायाम् ॥ ३५॥ पदानि ॥ वाचः, व्याहृतार्थायाम्, (ठक्)॥ वृत्तिः ॥ व्याहृतः प्रकाशितोऽर्थो यस्वास्तस्यां वाचि वर्तमानाद्वाक्शात्स्वार्थे ठक् प्रत्ययो भवति ।। 35. The affix ठक comes after वाच when it means the purport of the message spoken by another. The word aran means 'declared, expressed'. That which was spoken formerly by another, and which is carried by a third party as a 'tiding' or 'news', is called व्याहृतार्थ ॥ Thus वाचिकं कथयति ' he relates the verbal message'. वाधिक श्रद्दधे ॥ Some say it applies to zvritten message also. Why do we say “when it means a verbal message?" Observe, मधुरा बाक् देवरत्तस्य 'the speech of Devadatta is sweet'. : । तद्युक्तात्कर्मणो ऽण् ॥ ३६ ॥ पदानि ॥ तद्युक्तात्, कर्मणः, अण् ॥ वृत्तिः ॥ व्याहृतार्थया याचा यत्कर्म युक्तं ताभिधायिनः कर्मशास्वार्थे ऽण प्रत्ययो भवति । वार्तिकम् ।। अण्प्रकरणे कुलालवरुडनिषादकार चण्डालमिवामित्वेभ्यश्छन्दस्युपसख्यानम् ।। 36. The affix stu comes after the word that'occupation', when it occurs in connection therewith (i. e. when it is the result of an oral message or commission). Thus कार्मणम् = कर्म 'an occupation of a commision agent(2). i. e. when an act is done in pursuance to or on hearing of a verbal message or commission. Vart :-The words कुलाल, वरुड, निषाद, कीर, चण्डाल. मित्र and आमित्र take the affix अण in the Vedas. As कौलालः, कुलाल-; so also वारुडः, नैषादः, कार्मारः, 'चाण्डाला, मैत्रः, भामित्रः॥ The following words formed by TT without change of sense, occur in .

·BK V. CH. IV. S. 40] अण।। 996 . , । " a man " the Vedic and the secular literature:-सान्नाय्या, आनुजावरः, (अनुजावरः), आनुपूका (अनु- गता सूरतम्) आनुष्टुभः, चातुष्पाभ्यः, (चतुर्भिः प्राश्यं = ब्रह्मादन) राक्षोध्नाः, (रक्षांसि हन्यन्तेऽनेन) वैयातः, वैकृतः, वारिवस्कृतः, (वरिवः परिचर्या तत् करोति) आग्रायणः, आग्राहावणः, सान्तपनः ।। ओषधेरजाती ॥ ३७॥ पदानि ॥ ओषधेः, अजातो, (अए) ॥ वृत्तिः॥ आषधिशब्दादजातौ वर्तमानात्स्वार्थे ऽण् प्रत्ययो भवति । 37. The affix अण comes after' ओषधि when it does not mean a species. Thus औषधं पिबति "he drinks medicine". औषधं ददाति "he gives medicines". Why do we say ."when not meaning a जाति or species". Observe, औषधयः क्षेत्र रूढा भवन्ति 'the herbs are growing in the field.' प्रशादिभ्यश्च ॥ ३८॥ पदानि ॥ प्रशादिभ्यः, च, (अण)॥ वृत्तिः । प्रजानातीत प्रज्ञः। प्रज्ञ इत्यवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे ऽण प्रत्ययो भवति ॥ 38. The affix अण comes after the words प्रज्ञ &c. (the words retaining their sense). Thus माज्ञःप्रज्ञः “a wise person", feminine प्राशी ; while प्राज्ञः possessed of wisdom with feminine प्राज्ञा comes from प्रज्ञा wisdom" by the affix ण having the sense of मतुप् ("being possessed of"), taught in V. 2. IOI. The मज्ञ of this sutra comes from the root प्रजानाति प्रज्ञः “ he who knows fully". The word fel occurs in the list of Tate words. It is formed by the addition of the affix शत (III. 2. 124) to the root, as, विद् + शत् = विवत् nom. s. विदन् । The very fact that we have such a from faqa shows that the substitution of a for शत् after the word विद् taught in VII. I. 36 (by which we get विद्वान्) is an optional substitution, the word " optionally" being drawn in from Satra VII. I. 35. The word श्रोत्र takes अप when meaning 'body', as श्रोत्रम् ; otherwise श्रौत्रम् 'the sense of hearing', जुह्वत् takes अण् when meaning 'a black antelope', as जौह्वतः॥ The word कृष्ण takes अज् when meaning a black antelope', as, कार्णः ।। 1 प्रज्ञ, 2 वणिज, 3 उशिज, 4 उष्णि ( उब्णिक , उष्णिह), प्रत्यक्ष, 6 विवस्, 7 विदन्, 8 षोडन्, 9 विद्या, 10 मनस, 11 श्रोत्र शरीरे, 12 सुत्, 13 कृष्ण मृगे, 14 चिकीर्षत् , 15 घोर, 16 शत्रु (शक ), 17 योध, 18 चक्षुस् ( वक्षस् ), 19 वसु (वस्! ), 20 एनस् ( एत! ) 21 मरुत्, 22 जुञ्च (झु- ङ) 23 सत्वन्तु (सत्वत्, सवन्त ), 24 दशाह, 25 ववस, 26 व्याकृत*, 27 असुर ( आतुर! ) 28 रक्षस्; 29 पिशाच, 30 अशनि, 31 कर्षापण ( का! ), 32 देवता, 33 बन्धु, 34 षोडश, 35 धूर्त, 36 राजा. ।। मृदस्तिकन् ॥ ३९ ॥ पदानि ।। स्मृदः, तिफन् ॥ वृत्तिः ॥ भृच्छब्दास्वार्थे तिकम् प्रत्ययो भवति ॥ 39. The affix तिकम् comes after मृदू (the word retaining its sense). Thus मृत्तिका = मृद् 'mud', Of course this is also an optional affix not a nitya affix like many of the syârthika affixes enumerated in V. 4.7. सनो प्रशंसायाम् ॥४०॥ पदानि ॥ स, स्त्री, प्रशंसायाम् ॥ . 5 .

·997 शस् ॥ [ Bk. V.CH. IV. 843 अनिः॥प्रशंसोपाधिकथै वर्तमानान् मृच्छनासा इत्येतो प्रत्ययो भवतः । रूपपोपवादः ॥ 40. The affix Ę and come after it when it means 'excellence'. This debars the affix रूपए V. 3.66. Thus प्रशस्ता मृदु - मृत्सा or मृत्मा । These two affixes are nitya or invariable, i. e. whenever superiority is to be expressed we must add these affixes. The reason for our calling it nitya is that the word अन्यतरस्याम् 'optionally' follows it in V. 4. 42. so that this affix is not optional. c. V. 4.7, Io, &c. वृकज्येष्ठाभ्यां तिल्तांतिलौ चच्छन्दसि ॥४१॥ वृक, ज्येष्ठाभ्याम, तिल्, ता- तिलौं, च, छन्दसि ॥ वृत्तिः ॥ प्रशंसायामित्येव । वृकज्येष्ठाभ्यां प्रशंसोपाधिकर्ये वर्तमानाभ्यां यथासंख्यं तिस्तातिली. प्रत्ययौ भवत छन्दसि विषये । रूपपोपवादौ । 41. In the Chhandas, the affix faal-aand atican come after and y, when excellence is denoted. The word प्रशंसायाम् is to be read into this sutra. This also debars अपप् V. 3.66. Thus वृकतिः or वृकतातिः, as, योनो मरुतो वृकतासिमर्त्यः (Rig. Veda II. 34 9). Similarly ज्येष्ठतातिः ॥ बह्वल्पार्थान्छस्कारकादन्यतरस्याम् ॥ ४२॥ पदानि ॥ बहु, अल्पार्थात, सस्, कारफात्, अन्यतरस्याम् ॥ वृत्तिः ॥ बह्वाइल्पायर्याच काराभिधायिनः शशाच् छम् प्रत्ययो भवति अन्यतरस्याम् । 42. After a wordl signifying much or little, comes the affix sre optionally, when the word stands in agreement with a verb (as kâraka). No especial in being mentioned, all cases such as accusative &c are to be taken. Thus बहूनि ददाति = बहुशो ददाति, बहुभिर्ददाति = बहशो ददाति ॥ So also बहुभ्यः भागच्छति or बहुश आगच्छति &c. Similarly अल्पशो ददाति अल्पं or अल्पेन &c. Why do we say "signifying much or little"? Observe गां ददाति, अश्वं ददात। Why do we say "when it is a karaka”? Observe agai Fiat "ord of many". Here the words are in genitive case and a genitive or 6th case is not a कारक or a case, dependent or related to a verb: and so the affix is not applied here, By the word 'signifying' , the synonyms of ag and 97 are also included. Thus भूरिशो ददाति, स्तोकशो ददाति ॥ This affix is to be applied only when the action refers to an auspicious act. Thus बहुशो दशति- अभ्युदयिकेषुकर्मसु; अल्पशोददाति अनिष्टेषु कर्मसु ॥ Thus बहुशो देहि "Give much on auspicious occasions as sacrifices &c". अल्पशो देहि "give a little on unauspicious, occasions as funeral feasts &c". संख्यकवचनाच वीप्सायाम् ॥४३॥ पदानि ॥ संख्या, एकवचनातू, च, वी- प्सायाम, (शस्)॥ SAMA - ·BK. V. Ch. IV.S45. ] तास ॥ 998 * वृतिः। संस्कावाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य एकवचनाय वीप्सायां धोत्यायां शस् प्रत्ययो भवति अन्यतरत्वाम्। 43. The affix Te comes optionally after crude forms denoting numbers, and words denoting units of a coin in the singular number, when a distributive sense is to be.expressed (and the word is a kâraka). Thus दो मोदको ददाति-विशो मोदको ददाति “He gives two sweet-meats to each", So also त्रिशः॥ Similarly after words in the singular number as, बार्षा- पणशो ददाति "he gives a Karshapana coin to each". So also माषशः, पादशः॥ That by which the sense of unit is expressed is called eka-vachana. The words kârshapana &c denote quantity, but their function in the sentence is to denote one-ness i. e. one to each, though in fact many are given. Why de we say "after Numerals and units of coin"? - Observe घटं घट Terra "he gives a pot to each”. · Why do we say “when a distributive sense is meant"? Observe जो पदाति "He gives two". कार्षापणम् शाति "he gives a karshapana". This rule of ourse applies when the word is in relation with a verb viz, when it is a karaka, and not when it is in the genitive case governing another noun, As योयो- स्वामी "Lord of two each". कार्षापणस्य कार्षापाणस्य स्वामी "Possessor of a karshapanas each". In fact the work "karakåt" of the last sätra is understood here also. This sutra is exception to VIII. I. 4. प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः ॥४४॥ पदानि ॥प्रतियोगे, पञ्चम्याः, तसि ॥ वृत्तिः ॥ प्रतिना कर्मप्रवचनीयेन यागे या पञ्चमी विहिता तदन्ताससिः प्रत्ययो भवति । पातिकम् ॥ तसिप्रकरणे आद्यादिभ्य उपसंख्यानम् ।। 44. The affix afer comes after that Ablative case which is ordained owing to the union with the Karma-pravachaniya word प्रति॥ This Ablative case is ordained by Satra II.3. II. Thus प्रदुम्नः वासुदेवतः प्रति, अभिमन्युरर्जुनतः प्रति ॥ The anuvritti of या " optionally" runs here also: thus it is an optional rule; we have the regular forms वासुदेवात् &c, also. Vart :-The affix तसि comes after the words आदि &c: as, आदितः, मध्यतः, पार्श्वत:, पृष्ठतः, &c. This is an akritigana, no complete list being given. अपादने, चाहीयरहोः॥४५॥ पदानि ॥ अपादाने, च, अहीय, रुहो। वृत्तिः ॥ अपादाने या पञ्चमी तस्याः पञ्चम्या वा तसिः प्रत्ययो भवति । तचेदपादानं हीयरुहोः संबन्धि न भवति । 45. The affix are comes after that Ablative case which has the force of an Apâdâna Kâraka, except when this , ·999 तसि॥ [ BK. V. CH. IV. 847 . apâdâna relation arises owing to the union with the verbs eft (passive of हा) and रुह ॥ Thus मामत आगच्छति or मामात्, so also धारा or 'घोरतो बिभति, अध्ययनत: or अध्ययनात् पराजयते ॥ See Sûtras I. 4. 24, 25, and 26 &c. Not so when the verbs हीय and रुह govern the ablative: as, सार्थात् हयिते, पर्वताद् अवरोहति ॥ The form हीय is given in the sđtra to indicate that the verb or whose present tense is Enfe is to be taken, and not जिहीति ।। Thus we have भूमित उज्जिहीते or भूमेरुजिहीते ॥ How do you explain the use of " tasi" in the following well-known verse: “मन्त्रों हीनः स्वरतो वर्णतो वा"? The words here are not in the ablative, but in the Instrumental case i.e. स्वरेण वर्णेन वा हीनः ।। अतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः॥ ४६॥ पदानि ॥ अतिग्रह, अव्यथन, क्षेपेषु, अकर्तरि, तृतीयायाः, (तसिः)॥ वृत्तिः । अतिक्रम्य ग्रहो ऽतिग्रहः । अचलनमव्ययनम् । क्षेपो निन्दा । अतिमहादिविषय यो तृतीया सदन्तावा तसिः प्रत्ययो भवति साचे कर्तरि न भवति । 46. The affix tasi comes after that Instrumental case which does not denote an agent, and is governed by a verb having the sense of "to excel", "not to give way", and "to blame”, Thus वृत्तेनातिगृह्यते or वृत्ततोऽतिगृह्यते, चारित्रेण or चारित्रतोऽतिगृह्यते ॥ This means when a person of good conduct surpasses others through his conduct, he is said to have excelled through his conduct and character". So also वृत्तेन or वृत्ततो न व्यथते ; similarly चरित्रेन or चरित्रतो &c, the sense being he does not succumb or is not moved owing to his strength of conduct or character. Similarly वृत्तेन or वृत्ततःक्षिप्तः, चरित्रेण or चरित्रतः क्षिमः "blamed owing to his bad conduct". Why do we say "when not denoting an agent"? Observe देवदत्तेन क्षिप्तः "blamed by Devadatta". हीयमानपापयोगाश्च ।। ४७ ॥ पदानि ॥ हीयमान, पाप, योगात्, च, (तसिः)॥ वृत्तिः॥ अकर्तरि तृतीयया इत्येव । हीयमानेन पापेन च योगो यस्य तबाचिनः शब्दात्परा या तृतीया विभ- त्तिरकर्तरि तदन्ताहा तसिः प्रत्ययो भवति । 47. And the affix tasi comes optionally after a word ending in the third case-affix, when such word is joined to the verb “ hiya', or the noun "papa'; not denoting an agent. The words अकर्तरि and ततीयायाः are understood in this aphorism. Thus वृत्तेन हीयते or वृत्ततो हीयते ॥ चारित्रण हीयते or चारित्रतो हीयते ।। So also in construction with the word पाप, as, वृत्तेन पापः or वृततः पापः । चारित्रेण पापः or चारित्रतः पापः ॥ This ·BK. V.CH. IV.$50] CHVI. It 1000 ग use of the affix is in places other than those where censure is meant: in other words, it comes where no censure is implied but a simple fact is mentioned. Where censure is implied, the affix tasi would come by force of the preceding aphorism V. 4. 46. The word staat being understood here also, the affix does not come when the 3rd case-affix has the force of an agent: as देवरत्तन हीयते ।। षष्ठ्या व्याश्रये ॥४८॥ पदानि ॥ षष्ठ्याः, व्याश्रये, (तसिः)॥ वृत्तिः ॥ नानापक्षसमाश्रयो व्याश्रयः । व्याश्रये गम्यमाने षष्टचन्ता वा तसिः प्रत्ययो भवति । 48. The affix tasi comes optionally after a word ' ending in the sixth case, when the sense is that of a partyname or faction. Talking sides with one faction or another is called व्याश्रयः ॥ Thus देवा भर्जुनस्य पक्षेऽभवन् = देवा भनतोऽभवन् । 'The Devas became Arjunites'. So also मादित्याः वर्णतोऽभवन् “ The Adityas became Karnaites". Why do we say “when it denotes a Party-name?" Observe, वृक्षस्य TET"the branch of the tree". रोगाश्चापनयने ॥ ४९॥ पदानि ॥ रोगात्, च, अपनयने, (तास)॥ वृत्तिः ॥ रोगो व्याधिः । तदाचिनः शब्दाचा ही विमक्तिः, तदन्ताहा तसिः प्रत्ययो भवति अपनयनें गम्यमान। 49. The affix tasi comes optionally after a word denoting a disease, ending in the sixth case, when the healing of the same is denoted. The word to means 'disease', and TTT means 'healing', 'curing'. Thus प्रवाहिकायाः प्रतीकारं कुरु-प्रवाहिकातः कुरु ; so also छिईकात: कुरु ॥ Why do we say 'when healing is meant? Observe प्रवाहिकायाः प्रकोपनंकुरु ।। अभूततद्भावे कृश्वस्तियोगे संपद्यकर्तरि च्विः ॥५०॥ पदानि ॥ अभूततद्भावे, कृ, भू, अस्ति, योगे, सम्पद्य, कर्तरि, च्चि ॥ वृत्तिः ॥ कारणस्य विकाररूपेण भूतस्य तदात्मना भावो ऽभूततद्भावः । संपद्यतेः की संपद्यकर्ता । संपद्य- कर्तरि वर्तमानातूपातिपदिकारभूत तद्भाव गम्यमाने कृवस्ति भिर्धातुभिर्योगे चिः प्रत्ययो भवति । 50. The affix chvi comes after a word, when the agent has attained to the new state expressed by the word, what the thing previously was not, and when the verbs kļi 'to make', भू ' to be', and अस् 'to be' are conjoined with it. The words AF are not words of Panini, but of the Vârtika-Kara, and read into the sûtra by the author of Kâsika. When something or somebody has become that which is expressed by the stem, then this affix fa , N ·1001 भण। [ BK. V. CH. IV. 852 is added. When the cause of a thing arrives at the state of being that very thing so produced, it is said to be abhùtatadbhava-'the state of that what it was not'. The agent of the action of attaining is called sampadya karta. Thus अशुक्लः शुक्लः सम्पद्यते, तं करोति = शुक्ली करोति “he whitens"-when some one who is not white becomes white i. e. some one makes him so, then we say yet करोति ॥ So also शुक्री भवति, शुक्ली स्यात् मलिनं शुक्की भवति ।। The word is thus formed:-शुक्ल+च्चि= शुक्ल + ई+ (the of sukla is changed into k by VII. 4. 32, and the whole affix is elided by VI. I. 67)= शुक्ली | Similarly घटी करोति मृदम् 'he makes a jar of the clay': घटी भवति, घटी स्यात् ॥ Why do we say 'becoming that what it was not'? Observe शुलं करोति 'he makes white'. Here the thing that has been made white is not expressed, and hence no affixing takes place. Why do we say "when conjoined with the verbs क, भू and मस?" Observe अशुक्लः शुक्लो जायते The verb here is जन् “to produce', and hence no affixing. Why have we used the words sampadya kartari 'the agent that has attained', for even without their use, the words abhàta-tadbhava "becoming what the thing previously was not', would imply that the attainment was of the agent? The use of sampadya-kartari shows that the attainment spoken of here should be of the agent', and not of any other karaka, as, भदेवगहें देवगृहे wat 'becoming in the temple what was not before in the temple; such as a tree &c. Here the kâraka is locative and not agent, and the becoming of what the thing previously was not refers to location and not to agency. Hence no affix is added here. अर्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसा लोपश्च ॥५१॥ पदानि ॥ अरुस, मनस् , चक्षुः,चेतस् रहस्, रजसाम् लोपः, च ॥ वृभिः । भरुः प्रभृतीनामन्तस्य लोपो भवति चिश्न प्रत्ययः । 51. The affix chvi comes after the words arus, manas, , chakshus, chetas, rahas, and rajas, and there is elision of their final consonant. The affix peg would have come after these words by force of the last sutra which is of universal application : the present sutra is made in order to teach the elision of the consonant. Thus अनरूररुः सम्पद्यते, तं करोति अरू करोति, अरू भवति, अरू स्यात् ॥ So also उन्मनी करोति, भवति or स्यात्, so also उघल, विचेती, विरही, and विरजी करोति or भवति or स्यात् ॥ The short 7 of अर and चक्षु is lengthened by VII. 4. 26, and the w of the other words is changed into t by VII. 4. 32. विभाषा साति कात्स्न्यै ॥ ५२॥ पदानि ॥ विभाषा, साति कालें । वृत्तिः॥ अभूततद्भावे कृस्तियोमे संपकर्तरीति सर्वमनुवर्तते । अस्मिन्विषये विभाषा सातिः प्रत्ययो भवति कास्त्र गम्यमाने। स्य ·;BK. V: CH., IV. §. 53 1 aa 11 1002 :.1,7:52. The affix sâti may be employed optionally in the sense of chvi, when something is changed in all its parts into something else. The whole phrase "when the agent has attained to a state it previously had not and the verbs kři, bhd and asti are in conjunction ", is under: stood here. The affix arra is employed when the original is changed in its totality (T). Thus BETE Tare Ter "the whole weapon is in a blazehas become fire". We may also say अग्नी भवति शस्त्रम् ॥ So also उदकसादं भवति लवणम् or उदकी भवति लवणम् “ The salt becomes all water". Why do we say "in its totality"? Observe ata që: Thyra "the cloth whitens in part". The word " optionally shows that the affix chvi also comes in the same sense. While the optional affixing of these terminations chvi, sâti &c is governed by the Maha-vibhasha of sûtra IV. 1. 82 (see V. 3.1). अभिविधौ संपदा च ॥५३॥ पदानि ॥ अभिविधौ, सम्पदा, च, (साति)॥ . चिः ॥ अभिविधिराभिव्याप्तिः । अभिविधौ गम्यमान विविषये सातिः प्रत्ययो भवति संपदा योगे, चका. रास्कृभ्वास्तभिश्च । 53. The affix sâti comes after a word in the sense of chvi, when it is in construction with the verb sam-pad, and the meaning is that all things of a kind are changed into some thing else, though partially. The word TTH: means 'pervasion'. The force of the word in the satra is that the same sense is expressed when the verbs and stare in construction as well. By drawing the anuvritti of the word vibhåshå into this sútra, we may, in the alternative, employ the affix fe in the same sense of abhividhi: but then it must be followed by the verbs , and Her only and not by the verb संपद ॥ Thus अग्निसात् संपद्यते or अग्निसात् भवति; उदकसात् संपद्यते or भवति &c. Or उदकी भवति or अग्नी भवति ।। What is the difference between the words abhividhi and kartsnya of these two sàtras? Where all things of similar origin get changed, though it be partially only, it is called abhividhivikâra. As, STETİ FATTA 39ra शस्त्रम् अग्निसात् सम्पद्यते; or वर्षासु सर्वम् लवनम् उदकसात् सम्पद्यते ॥ Here सर्व has the force of oir is, namely, all things belonging to the kind of weapons such as swords, lances and all things of the nature of salt, but not these things individually in its totality. While the word kârtsnya means that one thing in all its parts assumes the form of another thing. In short, the difference between these two words is this: when one object is changed in all its parts, 19a ·1005: डाच्॥ [ BK. V. CH. IV. 8.60 PA also त्रपटत्रपटा करोति ॥ Why do we say ".when इति does not follow"? Observe पटिति करोति (VI. I. 98). The u of डाच् is for the sake of accent, it prevents the circumfiex (swarita) accent. Thus, पटपर्दा--असि ॥ Here first the अ of भसि which was udatta, becomes anudatta by VIII. 1. 28. Then by VIII. 2. 5, sir of er and अ of असि coalesce into an udatta भी, as पटपटासि ॥ But then comes in rule VIII. 2. 6 which would make this sy optionally svarita, the indicatory prevents it. Some read यजवरार्थात्, the य however does not change the sense. को द्वितीयतृतीयशम्बबीजात्कृषौ ॥ ५८॥ पदानि ॥ कृषः द्वितीय, शम्ब, बीजात्, कृषौ, (डाच्)॥ वृत्तिः ॥ द्वितीयतृतीयादिभ्यः शब्देभ्यः कृषावभिधेयायां डाच् प्रत्ययो भवति कृमो योगे नान्यत्र । 58. The affix dach comes after the words dvitiya, tritiya, Samba, and bija when connected with the verb kri, and meaning to plough in such a way. The repetition of the words in this sûtra indicates that they and भस्ति are not to be taken. Thus द्वितीया करोति = द्वितीयं कर्ष (=विलेखन) करोति 'he makes the second ploughing of the field'. So also तृतीया करोति, शम्बा करोति 'he makes the field ploughed contrarivise to what it was ploughed before=अनुलोम कथं शेनं पुनः प्रतिलोमं कृषांत ॥ So also बाजी करोति सहबीजेनें विलेखन करोति ॥ Why do we say when meaning “to plough"? Observe द्वितीयं करोति पदम् ॥ संख्यायाश्च गुणान्तायाः ॥ ५९॥ संख्यायाः, च, गुणान्तायाः, (डाच्) । वृत्तिः ॥ कृम इत्यनुवर्तते, कृषाविति च । संख्यावाचिनः शब्दस्य गुणशब्दो ऽन्त समीपे यत्र संभवति सा संख्या गुणान्तेत्युच्यते। तादृशात्मातिपदिकात्कृषावभिधेयायां डाच् प्रत्ययो भवति कृमो योगे॥ 59. The affix dach comes after a Numeral followed by the word guņa, the sense being to plough so many times. The words is understood here. Thus द्विगुणा or त्रिगुणा करोति क्षेत्रम् “ he ploughs the field twice or thrice" = द्विगुणं विलेखनं करोति क्षेत्रस्य ॥ Why do we say “when meaning to plough"? Observe हिगुणां करोति रज्जुम् "he doubles the rope". समयाञ्च यापनायाम् ॥ ६॥ पदानि ॥ समयातू, च, यापनायाम, (डाच्) ॥ वृत्तिः॥ कृम इत्यवे । कृषाविति निवृत्तम् । कर्तव्यस्यावसरमाप्तिः समयस्तस्यातिक्रमणं यापना । समय- शब्दाद्यापनायां गम्यमानायां डाच् प्रत्ययो भवति कृमो योगे ।। 60. The affix dach comes after the word samaja when & follows, when the sense is that of 'neglecting". The word is understood here also. The anuvșitti of a ceases. The getting of leisure from the duties is called FHU or 'time'; the neglect or loss of such time is meant by the word यापना॥ Thus समया करोति-कालक्षेपं करोति , . , ·[BK. V. CH. IV $63.] डाच् ॥ 1006 . . (अद्य मे पारवश्यं, श्वः परश्वो बास्य समय इत्येवं यो बहुषु दिवसेषु अतिवर्त्तते, स एवमुच्यते) 'who procrastinates'. Why do we say when the sense is that "neglecting"? Observe समयं करोति “ he makes time" सपत्ननिष्पत्त्रादतिव्यथने ॥ ६१॥ पदानि ॥ सपत्र, निष्पत्त्रात् , अतिव्यथने ॥ वृत्तिः ॥ कृम इत्येव । सपत्रनिष्पनशब्दाभ्यामतिव्यथने डाच् प्रत्ययो भवति कृमो योगे सति ।। 61. The affix đâch comes after the words sapatra, and nishpatra followed by the verb kți, when the sense is that of causing intense pain. The word is understood here also. The word ati-vyathana means violent pain. Thus सपत्रा करोति मृगं व्याधः-सपत्रं शरमस्य शरीर प्रवेशयति "the hunter pierces the stag with the arrow so violently that the feathered part of the arrow also enters the body". So also निष्पत्रा करोति = शरीराच् छरमपरपाचे निष्क्रामवति "he pierces so voilently that the arrow entering one side comes out of the other with its feathers". Why do we say when meaning to cause violent pain"? Observe सपत्रं वृक्षं करोति जलसेचका, निष्पत्रं वृक्षतलं करोति भूमिशोधकः ॥ निष्कुलान्निष्कोषणे ॥ ६२॥ पदानि ॥ निष्कुलात्, निष्कोषणे, (डाच् ॥ वृत्तिः ॥ कम इत्येव । निषकुलशब्दानिषकोषणे वर्तमानात्कृमो योग डाच् प्रत्ययो भवति ॥ 62. The affix dach comes after the word nishkula followed by the verb कृ, when the sense is to disembowel'. The verb should be read into the sutra. The word anot means to bring the inner organs out, or to eviscerate. Thus निष्कुला करोति पशून् " he disembowels or guts the animals". निष्कुला करोति दाडिमम् “ he takes out the kernel or seeds of the pomegranite". Why do we say “when meaning to disembowel or take out the kernel"? Observe निष्कुलान् करोति शत्रून् “he makes the enemies family-less". सुखप्रियादानुलोम्ये ॥ ५३॥ पदानि ॥ सुख, प्रियात, आनुलोम्ये (डाच्)॥ वृत्तिः ।। सुखप्रियशब्दाभ्यामानुलोम्ये वर्तमानाभ्यां कृमी योगे डाच् प्रत्ययो भवति । 63. The affix dach comes after the words sukha and priya, followed by kri, when the meaning is (' to concede' 'gratify') 'to go with the grain'. The word T1+27 means 'agreeability', 'to conform to the wishes of the object of adoration'. Thus सुखा करोति, प्रिया कराति स्वामिनम् = स्वाम्यादेश्चित्त मारा धयति "tries to please the heart of the master &c". This affix comes when, while doing a pleasant or agreeable thing, the idea is to please [another by such an act. Otherwise observe: सुखं करोति or प्रियं करोति औषधपानम् "the drinking of medicines gives pleasure &c". दुःखात्प्रातिलोम्ये ॥ ६४॥ पदानि ॥ दुःखात, प्रातिलोम्ये, (डाच)॥ .

·r007 डाच॥ [ BK. V. CH IV. S.67 वृत्तिः ।। कृम इत्येव । दुःखशनात्प्रातिपदिकात्यातिलोम्य गम्यमान डाच् प्रत्ययो भवति कमो योगे ॥ 64. The affix dach comes after the word duhkha followed by kři, when meaning to do something against the " grain or to contravene" The verb is understood and prâtilomya means 'to oppose' or 'to act against another's wishes", "to pain the heart of one's master &c". As दुःखा करोति भृत्यः “the servant pains the master". Why do we say " when meaning to go against the grain"? Observe दुःखं करोति कदन्नम् ।। शूलात्पाके ॥ ६५॥ पदानि ॥ शूलात्, पाके, डाच ॥ वृत्तिः ॥ कृम इत्येव । शुलशब्दापाकविषये डाच् प्रत्ययो भवति कृमो योग ।। 65. The affix dach comes after the word sula followed by kři, when the sense is that of roasting. Thus, शूले पचति = झाला करोति मांसम् “ he roasts the meat on a spit". Why do we say "when meaning to roast"? Observe शूलं करोति कदनम् “ the bad causes colic". सत्यादशपथे ॥६६॥ पदानि ॥ सत्यात् , अशपथे, (डाच्)॥ वृत्तिः ॥ कृम इत्येव । सत्यशब्दादशपये डाच् प्रत्ययो भवति कृमो योगे । 66. The affix dach comes after the word satya, followed by kři, when not meaning to swear. The word Frey means 'truth' as opposed to 'falsehood'. Sometimes it means to swear, as in the sentence “सत्येन शापयेद् विनम्" ॥ This latter sense is prohibited. Thus सत्या करोति वनिक भाण्डम् "the merchant concludes the bargain of the goods i. e. he settles that he will purchase these wares". Why do we say 'when not meaning to swear'? Observe as afira ATEXT: "the Brahmana swears". मद्रात्परिवापणे ॥ ६७ ॥ पदानि ॥ मद्रात, परिवापणे, (डाच) ॥ वृत्तिः ॥ कृम इत्येव । मद्रशब्दापारवापणे डाच प्रत्ययो भवति कृमो योगे ।। 67. The affix dach comes after the word madra followed by kri, in the sense of 'to shave'. The word Trao means 'to shave' 'to raze'. The word be means 'auspicious'. Thus मङ्गलं मुण्डनं करोति= मद्रा करोति ॥ Vart :-So also after the word भद्रा ; as भद्रा करोति नापितं कुमारं “the barber shaves the hair of the boy on the auspicious occasion ". Why do we say whein meaning ' to shave'. Observe मद्रं or भद्रं करोति ।। : - ·ܟ - BK. V. CH. IV. S. 69 ] HTETT 11 1008 समासान्ताः ॥ ६८ ॥ पदानि ॥ समासान्तः ॥ वृत्तिः ।। अधिकारोयमापादपरिसमाप्ते,यें प्रत्यया विहितास्ते समासस्यान्तावयवा एकदेशा भवन्ति, तद्ग्रह- णेन गृह्यन्तइति वेदितव्यम् । 68. The following affixes are added to the ends of compounds without changing their sense. This is an adhikara or regulating sâtra : and governs all sûtras upto the end of this chapter. All the affixes to be ordained here after become the final part and integral portion of a compound, so that whenever a compound is formed, these affixes must be added to complete the compound. These affixes are useful in forming the Avyayî bhâva, the Dvigu, the Dvandva, the Tatpurusha and the Bahu-vrihi compounds : in fact so long as these affixes are not added, the compounds do not get the designation of Avyayibhava &c. Thus 5T +7577=3975: now before this word can be properly called an Avyayîbhâva, we must elide the final sta by adding the samâsânta affix (V. 4. 108), and we get the form 95, to which ta is added by II. 4. 83 and we have उपराजम् , so also अधिराज॥ So also द्विपुरी. निपुरी the samāsanta अ being added to y by V. 4. 74, then the feminine affix to by IV. 1. 21, the whole word fagr being called Dvigu. So also, ticareat and gefrot 11 Here the affix sa (V. 2. 128) is added to the whole, samasanta word nie &c which gets the name of Dvandva. Similarly agr: (faraigt:), Fut: (qargt:). Here the whole samâsanta (V.4.74) word gets the name of Tatpurusha, and hence the first memberretains its accent by VI.2.2, namely udatta. (phit IV.12and 13) UT: T: being Bahuvrihi, the first member retains its accent, namely acute on the final, as è, ara: have been taught as antodatta in the very list of Svarádi (1. 1. 37). As a general rule all affixes come at the end of a word (II. 1. 2), what is the use of employing the word anta in this sûtra ? It means that when words like avyayibhâva &c are employed, they mean words having those affixes already at their end. Thus the Dvigu compound of ft + ge = TET+* (V. 4. 74)=TYT: so that when rule IV. 1. 21 says that the feminine of Dvigu compounds ending in s take s, it refers to Dvigu compounds which have already taken the samạsânta affix 37, otherwise the rule IV, 1. 21 would not have applied, for strictly speaking it ends in r and not in st!! Similarly rule V. 2. 128 ordaining xat after Dvandva compounds, means that the affix comes after a Dvandva compound that has already taken the samasânta affix टच (V. 4. I06), as कोश +निषत् = कोश+निषद् + टच (V. 4. I06) कोशनिषदं, कोशनिषदिनी ॥ न पूजनात् ॥ ६९ ॥ पदानि ॥ न, पूजनात् (समासान्ताः)॥ वृत्तिः ॥ यान् शब्दानुपादाय समासान्ता विधीयन्ते राजाहः सखिभ्यष्टजित्येवमादीन् यदा ते पूजनात् पूजन- वचनात्परे भवन्ति तदा समासान्तो न भवति ।। वार्तिकम् ॥ पूजायां स्वतिग्रहणं कर्तव्यम् ।। वा० ॥ माग्बहुव्रीहिग्रहणं च कर्तव्यम् ।।

·100g समासान्त ॥ (BK. V. CF. IV. $ 72 + 69. The samâsânta affixes are not applied to those words, the first member of which is a word expressing praise. Later on will be mentioned certain words which when standing as member in a compound take these samâsânta affixes. The present rule probibits the application of those affixes when such words are preceded' by a word expressing praise. Thus V. 4. 91 ordains the affix zo when the wodr Ta enters a compound, as, HET + 17347=ET +75+2y=#ETUST:, and not ART- TET I But gust, rafhust, so also goti, smeti: (V.4.92 prohibited). Vart :The word expressing praise must be for arfa and not any word expressing praise in general. Therefore, the prohibition does not apply in qara: and TTT: 11 Vårt:--This prohibition applies up to sútra V.4. 113 exclusive. Thus Jafa, Wy:, ETH, 346794, here the affix - (V. 4. 113) is not prohibited. किमः क्षेपे ॥ ७० ॥ पदानि ॥ किमः, क्षेपे, (समासान्तः, म)। वृत्तिः॥क्षेपे यः किंशब्दस्ततः परस्य समासान्तो न भवति ।। 70. The sanâsânta affix is not applied to a word preceded by an in the sense of reproach. Thus कि+राजन् = किंराजन् as किराजा या न रक्षति “ He is no-king who does not protect”. ET ESTÀCala, fattitait a zera il (V. 4.91, V. 4.92, II. 1. 64). The compounding here takes place by Rule II. 1. 64. Why do we say 'when meaning reproach". Observe qezi tratat किसखः, किंगवः ॥ नमस्तत्पुरुषात् ॥ ७१॥ पदानि ॥ नञः, तत्पुरुषात्, (समासान्तः, न)॥ वृत्तिः ॥ परे वक्ष्यमाणा ये राजादयस्तदन्तात्तत्पुरुषात्समासान्तो न भवति । 71. The samâsânta affix does not come after a Tatpurusha compound of words like râjan &c, herein taught, when the negative pariicle precedes them. Thus STUST, STEIT, stor: (V.4.91 and 92 prohibited). Why do we say "after a Tatpurusha compound?” The same words preceded by the negative particle will take the samâsânta affix when forming compounds other than Tatpurusha, as staTT HITT, Hgi 1927 11 (V. 4. 74 applied). पथो विभाषा ॥ ७२ ॥ पदानि ॥ पथः, विभाषा, (समासान्त) ॥ वृत्तिः ॥ नमस्तत्पुरुषादिति वर्त्तते। नमः परो यः पथिन्शब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषात्समासान्तो विभाषा न भवति ।। 72. The samâsâuta affix does not optionally come after a Tatpurusha compound of the word area with नञ् ॥ 2 - ·BK. V.CH. IV. S.74] भ॥ IOI0 - This declares an option, where under the last sutra the omission would have been necessary. Thus अपथम् or अपन्थाः।। (See V. 4.74 and II. 4.30). बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ॥ ७३ ॥ पदानि ॥ बहुव्रीहौ, संख्येये, डच, अवहु, गणात् ॥ वृत्तिः ॥ संख्येये यो बहुव्रीहिर्वर्तते तस्मादबहुगणान्ताड्डच् प्रत्ययो भवति ॥ चार्तिकम् ॥ उच् प्रकरणे संख्यायास्तत्पुरुषस्योपसंख्यानं कर्तव्यं निस्त्रिंशाद्यर्थम् ॥ 73. The affix dach comes after a Bahuvrîhi compound denoting numeral, except when the last term of such compound is bahu and gaña. This Bahuvrihi is formed by rule II. 2. 25. Thus उपदशाः, उपविशा, उपत्रिंशाः, भासत्रदशाः, अदूरदशाः, अधिकरशाः, वित्राः, पंचषाः, पंचदशाः ॥ Why do we say 'denoting a numeral'? Observe चित्रगुः, शबलगुः । Why do we say 'not after bahu and gana"? Observe, उपबहवः, उपगणाः ।। The difference here is in the accent for had 37 been added, it would have made the final of 34 To acute, but it not being so, the first member retains its accent, namely acute on the first. Vart:-The Tatpurusha compouds of numerals like निस्त्रिंश &c, take also the affix डच ।। Thus निर्गतानि त्रिंशत: निस्विशानि वर्षाणि देवदत्तस्य 'Devadatta is more than thirty years old'॥ निर्गतस्त्रिंशतांगुलिभ्य = निस्त्रिंशः खड्डू: 'the sword is more than thirty fingers long'. ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे ॥७४॥ पदानि ॥ ऋक् ,पू., अप, धूर् , पथाम,अ,अनक्षे॥ वृत्तिः ।। बहुव्रीहाविति न स्वय॑ते । सामान्येन विधानम् । ऋक् पुर् अप धुर् पथिन् इत्येवमन्तानां समासा- नामकारः प्रत्ययो भवति समासान्तो ऽक्षेन॥ 74. The affix 37 comes after rik, pur, ap, dhûr and pathin when finals in a compound, but not so when dhûr is in conjunction with aksha. The anuvritti of the word bahuvrihi does not enter here. It applies to all compounds in general. The word 377 qualifies , as it cannot qualify the words ऋक् &c. Thus अनुचः बहृचः, अर्द्धर्षः, pur : as, ललादपुरम्, नान्दीपुरम् ॥ ap as, द्वीपम् = (द्विर्गवा मापो यस्मिन्) = द्वि+अ =द्वि + ईप् (VI. 3.97)= द्वीप, भन्तरीपम्, समीपम् | dhur, as, राजधुरा, महाधुरा ॥pathin, as, जलपथः ।। Why do we say “when not in conjunction with भक्ष?" Observe, भक्षस्य धूः= अक्षधूः, दृढधरक्षः॥ The words अनृचः and बहृचः apply to students of Rik: thus अनृचः means "a boy who has not read the Rik". बढच: "a Brahmana who has read many 20 A 1 ·IOII मच॥ [ BK. V. CH. IV. 8.76 - Rig verses". The affix भ is not applied when it refers to the Vedas, as भर साम, बहक सूक्तम् ॥ अच् प्रत्यन्ववपूर्वात्सामलोम्नः ॥ ७५ ॥ पदानि ॥ अच् प्रति, अनु, भव, पूर्धात्, साम, लोम्नः॥ वृतिः ॥ प्रति भनु भव इत्येवंपूर्वसामान्ताल्लोमान्ताच समासादच् प्रत्ययो भवति ।। कृष्णोदक्पाण्डुपूर्वाया भूमेरच् प्रत्ययः स्मृतः। गोदावर्याश्च नद्याश्च संख्याया उत्तर यदि ।। 75. The affix ach comes after the words saman and loman, when prati, anu and ava precede them. As प्रातसामम्, अनुसामम्, अवसामम् ॥ प्रतिलोमम्, अनुलोमम्, अवलोमम् ।। Vart :-The affix e comes after the word wa preceded by the words कृष्ण, उदक, पाण्ड, and also after the words गोदावरी and नदी when preceded by a numeral. As, कृष्णभूमः पाण्डभूमः, उदग्भूमः ॥ पञ्चनदम्, सप्तगोदावरम् (see II. I. 20). Vårt -The affix my is added to STA when preceded by a numeral. As, विभूमः प्रासादः, त्रिभूमः &c, दशभूमकं सूत्रं ॥ This affix is added to words other than those mentioned above: as पद्मनाभः, ऊर्णनाभः, समरात्रः, दीर्घराधः, अरामः ॥ Here the affix अच् is added to नाभि and रात्रि । All this can be done by, dividing the above sutra .into two parts viz. (1) अ (2) प्रत्यन्व &c. That is अच् comes after all compounds and (2) after सामन् and लोमन् preceded by प्रति &c. भक्ष्णो ऽदर्शनात् ॥ ७६ ॥ पदानि ॥ अक्ष्णः, आदर्शनात्, (अच्) । वृत्तिः ॥ अजित्यनुवर्तते । दर्शनादन्यत्र यो प्रक्षिशब्दस्तदन्तादच् प्रत्ययो भवति ।। 76. The affix ach comes after the word akshi when not meaning 'the eye'. The word भच् is understood here. Thus लवणाक्षम्, पुष्कराक्षम् ॥ These are Tatpurusha metaphors formed by II. 1. 56. Why do we say “when not meaning the eye”? Observe ATETUR How do you explain the forms कबराक्षः, गवाक्षः, which apparently contradict this rule, because it is a many-holed leather horse-veil through which the horses can see, and so also ta is a window through which men see? This is no fault. The word दर्शन in the sutra does not mean to see', here, but is a synonym of 'eye'. अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहामवाङ्मनसाक्षिभुवदारगवोर्वष्ठीवप- दष्ठीवनक्तंदिवरात्रिंदिवाहर्दिवसरजसनिश्श्श्रेयसपुरुषायुषव्यायुषत्र्यायुषयजुषजातो क्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः॥ ७७॥ पदानि ॥ अचतुर, विचतुर, सुचतुर,स्त्रीपुंसी, धेम्वनडुह, ऋक्साम, वाङ्मनस, आक्षिध्रुव, दारगव, उर्वष्ठीव, पदष्ठीव, नक्तं दिव, रात्रिन्दिव, अहार्दव, सरजस, निश्रेयस, पुरुषायुष, व्यायुष, व्यायुष, ऋग्यजुष, जातो- क्ष, महोक्ष, वृद्धोक्ष, उपशुन, गोष्ठश्वाः ॥

·BK. V. CH. IV.S.77] अच् ॥ 1012 .. वृत्तिः ।। अच्प्रत्ययान्ता एते शब्दा निपात्यन्ते । समास व्यवस्थापि निपातनादेव प्रतिपत्तथा । वार्तिकम् ॥ चतुरो ऽच्प्रकरणे त्र्युपाभ्यामुपसंख्यानम् ।। 77. The following words are irregularly formed by adding the affix ach :-achatura, vichatura, suchatura, stri-punsau, dhenv-anaduhau, rik-sâme, vân-manase, akshibhruvam, dara-gavam, urvashthivam, padashthivam, naktamdivam, râtrim-divam, ahar-divam, sarajasam, niḥ-śreyasam, purushâ-yusham, dvyâ-yusham, tryâ-yusham, rig-yajusham, jato-kshah, maho-kshah, vriddho-kshah, upasunam, and goshthasvah. . The first three of these words are Bahuvrthi : अचतुरः-अदृश्यान्यविद्य- मानानि या चत्वारि यस्य 'that whose four are absent or non-existent'. चतुर =वि- गतानि चत्वारि यस्य “whose four are gone". मुचतुरः = शोभनानि चत्वारि यस्य 'whose four are good". . वाक च . The next eleven words are Dvandva compounds. They are clear Thus स्त्री च पुमांश्च - स्त्रीपुंसौ 'the man and woman' but not here स्त्रियाः पुमान् (स्त्रियं प्रति पुमान् शूरः) = स्त्रीपुमान् “a brave towards women only". धेनुश्च अनवांश्च = धेन्वनड्डहौ "cow and bull". ऋक् च साम च-ऋक्सासे “ the Rik and the Saman". मनश्च = वाड्मनसे च " the speech and mind". अक्षि च ध्रुवौ च = अक्षिध्रुवम् “ the eye the brow". The compound is singular as being parts of members of human body, (II. 4. 2). दाराश्च गावश्च = दारगवम् “ the wives and cows". राशि च दिवा च -रात्रिदिवम् ॥ ऊरू+अष्टीवन्तौ+अच् ऊर्वष्टीवम् ।। Here the final syllable (called दि) is elided : so also पादौ+अष्टीवन्तौ पद + भष्टीव् + अच् = पदष्टीवम् ॥ नक्तं च दिवा चनक्तंदिवं 'by night and day'. These are two indeclinables having the force of locative, and this compoundirg is also irregular. The words t and fat both mean'day': the compound Tere is not, however, a superfluous compound of two synonyms. It is used here in a distributive sense = अहन्यहानि “day by day". The word सरजसम् is an Avyayibhava, meaning 'all', as सरजसमभ्यवहरति ।। The affix does not come when it is a Bahuvrthi : as सह + रजला= सरजः पङ्कजम् ।। The word निः श्रेयसं -निश्चितं श्रेयः and is a Tatpurusha : but not so in निश्रेयस्कः पुरुषः ॥ Then is the word पुरुषायुषम् a Genitive Tatpurusha = पुरुषस्यायुः ॥ Not so when it is a Dvandva, as पुरुषश्च आयुश्च = पुरुषायुषी । The words ध्यायुषम् and ध्यायुषम् are Samshara Dvigu compounds. Therefore not here, सुयोरायुः- द्यायुः, मायुः ॥ The word ऋग्यजुषम् is a Dvandva. Therefore not here ऋग्यजुस्योन्मुग्धस्य - ऋग्यजुरुन्मुग्धः (म चोयजूंषि मन्यते) ॥ The three words ending in 3e are Karmadha raya. Not so when these are Bahuvrihi : as आतोक्षा ब्राह्मणाः &c. The word उपशुनम् is an Avyayibhaya= शुनः समीपम् ॥ Here the non-elision of the final syllable, and ·1013. अच्॥ [ BK. V. CH. IV. 881 the change of व of श्वन् into उ (samprasarana), are irregular. The word गोष्ठश्चः is a Locative Tatpurusha, as गोष्ठेऽश्चाः गोष्ठश्वः ।। Vårt :-The affix 977 comes after at when preceded by far and 79, as त्रिचतुराः, उपचतुराः ।। ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः ॥ ७८ ॥ पदानि ॥ ब्रह्म, हस्तिभ्याम, वर्चसः, (अच्) । वृत्तिः॥ ब्रह्महस्तिभ्यां परो यो वर्चशब्दस्तदन्तात्समासादच्प्रत्ययो भवति । वार्तिकम् ।। पल्लघराजभ्यां चेति वक्तव्यम् । 78. The affix ach comes after the word varchas, when preceded in a compound by the words Brahma or hasti. . Thu ब्रह्मवर्चसम्, हस्तिवर्चसम् ।। Varchas means 'light', 'strength'. Vårt :—So also when Varchas is preceded by the words pallya and rajan : as, पल्ल्यवर्चसम, राजवर्चसम् ।। अवसमन्धेभ्यस्तमसः ॥ ७९ ॥ पदानि ॥ अव, सम्, अन्धेभ्यः, तमसः, (अच्)। वृत्तिः ॥ अव सम् अन्ध इत्येतेभ्यो यः परस्तमःशब्दस्तदन्तात्समासादच् प्रत्ययो भवति । 79. The affix ach comes after the word tamas when preceded by the words ava, sam and andha in a compound. . Thus अवतमसम् , सन्तमसम् , अन्धतमसम् ।। श्वसो वसीयःश्रेयसः ॥ ८०॥ पदानि ॥ श्वसः, वसीयः, श्रेयसः, (अच्) । वृत्तिः । श्वस: परौ यो वसीयः श्रेयाशब्दौ तदन्तात्समासादच् प्रत्ययो भवति ॥ 80. The affix ach comes after the words vasîyas and Sreyas, when they follow the word syas in a compound. Thus श्वोवसीयसम् , श्व श्रेयसम् ॥ These compounds belong to the class of Maydravyahsakadi (II. I. 72) The word श्व: is usually employed in blessing or praising the object expressed by the second term. Thus श्वः श्रेयसम् ते भूयात् - शोभनं श्रेयस्ते भूयात् ॥ The word श्वोवसीयसम् is a synonym of श्वः श्रेयसम् ।। The word fra: is derived from y meaning "praiseworthy", "rich", by adding the affix ईयसुन् (V. 3.57). अन्ववतप्ताद्रहसः ॥ ८१॥ पदानि ॥ अनु, अव, तप्तात्, रहसः, (अच्) ॥ वृत्तिः । अनु अव तप्त इत्येतेभ्यः परो यो रहश्शब्दस्तदन्तात्समासादच् प्रत्ययो भवति । 81. The affix ach comes after the word rahas, when it follows anu, ava, and tapta in a compound. Thus अनुरहसम् , अवरहसम्, तप्परहसम् ।। प्रतेरुरसः सप्तमीस्थात् ॥ ८२॥ पदानि ॥ प्रतेः, उरसः, सप्तमीस्थात् , (अच्)। वृत्तिः ॥ प्रते. परो य उरःशस्तवन्तात्समासादच् प्रत्ययो भवति स चेदुर शब्दः सप्तमीस्यो भवति ।।

·[BK. V. CH. IV 885. ] अच् ॥ 1014 82. The affix ach comes after the word uras when it follows the word prati in a compound, and it has the sense of the locative. . Thus प्रत्युरसम् = उरसि वत्तत ॥ This is an Avyayibhava compound, the indeclinable having the force of a vibhakti (II. 1. 6). Why do we say “when having the sense of the locative?" Observe प्रस्युरः = प्रतिगतमुरः॥ अनुगवमायामे ॥ ८३॥ पदानि ॥ अनुगवम्, आयामे, (अच)॥ वृत्तिः ॥ अनुगवमित्यच् प्रत्ययान्तं निपात्यते आयामेऽभिधये ॥ 83. The word anugava is irregularly formed by adding the affix ach, and has the sense of “ suited to the length of the cows". Thus अनुगवं यानं "the chariot suited to the length of the oxen". This compound is formed by II. I. 16. Why do we say when meaning “ the length"? Observe, गवां पश्चाद् =अनुगु ।। द्विस्तावा त्रिस्तावा वेदिः ॥ ८४॥ पदानि ॥ द्विस्तावा, त्रिस्तावा, वेदिः ॥ वृनिः॥ द्विस्ताबा त्रिस्तावति निपात्यते वेदिश्चदभिधेया भवति । अच् प्रत्ययष्टिलपोः समासश्च निपात्यते । 84. The words dvistâvâ and tristâvâ are irregularly formed meaning a vedi or 'altar'. The affix it is added and the final syllable i. e, rz is elided. Thus FEfatet afg: "an altar twice as big as an ordinary one". FTFEAT are: "thrice as big as an altar". The words are compounds of th: ande: plus ana meaning "as much". Why do we say "when applied to an altar"? Observe fa- स्तावती रज्जुः, त्रिस्तावती रज्जुः॥ उपसर्गादध्वनः ॥ ८५॥ पदानि ॥ उपसर्गातु, अध्वनः, (अच्) ॥ वृतिः ॥ उपसर्गात्परो यो ऽध्वन्शब्दस्तदन्तात्समासाद अच् प्रत्ययो भवति ॥ 85. The affix ach comes after the word adhvan, preceded by an upasarga in a compound. Thus प्रगतोऽध्वानं प्राध्वी स्था, प्राध्वम् शकटं, निरध्वम्, प्रत्यध्वम् ॥ Why do we say “when preceded by an Upasarga"? Observe परमाध्या, सत्तमाध्वा ॥ तत्पुरुषस्याङ्गुलेसंख्याव्ययादेः ॥ ८६॥ पदानि ॥ तत्पुरुषस्य, अङ्गुले, संख्या, अव्ययादेः, (अच्)॥ वृत्तिः ॥ अयलिशब्दान्तस्य तत्पुरुषस्य संख्यादेरव्ययादेश्वाच् प्रत्ययो भवति । 86. The affix ach comes after a Tatpurusha compound ending in the word anguli, when a Numeral or an Indeclinable precedes it.

·fois [ BK. V. CH IV.g.si Thus दे भंगुलो प्रमाणमस्य- बंगुलम्, व्यंगुलम् ॥ This compounding takes place by II. I. 5I. This is a Tadhitartha. compound, the taddhita affix मात्रय being elided by the Vartika प्रमाणे लो बिगोनित्यम् “ there is always the elision of the affix #denoting measure when a Dvigu compound is formed". See V.2. 37 Vart.). So also when an Indeclinable precedes it : as निर्गतमंगुलिभ्यो निरंगु- सम्, भत्यंगुलम् ॥ Why do we say when a Tatpurusha compound? Observe पंचां- यलिः, अत्यंगलिः पुरुषः ॥ The word “ Tatpurusha" is understood in all the subse . quent sutras up to.V. 4. 106. अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः ॥७॥ पदानि ॥ अहः, सर्व,एकदेश,संख्यात, पुण्यात, च, रात्रेः॥ वृत्तिः ॥ अहरादिभ्यः परो यो रात्रिशब्दस्तदन्तस्य तत्पुरुषस्याच् प्रत्ययो भवति चकारात्संख्यादरव्ययादेश्च । अहहणं छन्द्वार्थम् । अहश्च रात्रिश्व, अहोरात्रः । सर्वरात्रः । एकदशे । पूर्व रात्रः, पूर्वरात्रः । अपररात्रः । पूर्वापराधरोत समासः॥ 87. The affix ach comes after the word ratri, when preceded by ahan, or sarva, or a word denoting a portion of night, or sankhyâta or punya, when the compound is a Tatpurusha, as well as when a Numeral or an Indeclinable precedes the word râtri. The anuvritti of संख्याव्ययादेः is drawn in to this sutra by force of the word च् " and " of the sdtra. The word अहन् forms a Dvandva compound as महश्च रात्रिश्च = अहोरात्रः “ day and night". So also सर्वरात्रः, पूर्वरात्रः 'the first part of night': 3796TST: 'the latter part of night. These are formed by II. 2. I. So also संख्याता रात्रिः-संख्यातरात्रः ॥ This compound is formed by II. I. 57. So also पुण्या रात्रि = पुण्यरात्रः ॥ So also when compounded with a Numeral or an Indeclinable : as, दू रात्री समाते-बिरात्रः, त्रिरात्रः,अतिकान्तो रात्रिम् अतिरात्र, नोरात्रः॥ अह्रोह्न एतेभ्यः ॥ ८८ ॥ पदानि ॥ अह्नः, अह्नः, एतेभ्यः ॥ वृत्तिः ॥ राजाहःसखिभ्यष्टजितिवक्ष्यति। तस्मिन् परभूते अहन्नित्येतस्यान इत्ययमादेशो भवति एतेभ्य उत्तरस्य। 88. For ahan is substituted ahna, when preceded by the above words, (and taking the affix ţach to be mentioned in V. 4. 91). . When the affix y follows 7, and the latter is preceded by the words सर्व &c, then अहन is substituted for अहन् ॥ By the term एतेभ्यः “ these words", is meant the numerals (with the exception of एक V. 4.90) the Indeclinables, the words सर्व, संख्यात and words denoting a part of a day, for these are the words mentioned in the last sûtra. The word 377 is also mentioned therein, but it is not taken here, for there can be no Tatpurusha compound of अहन् with अहन् ।॥ The word पुण्य is also excluded by V. 4. 90. Thus योरन्नोर्भवः = ह्यनः, त्र्यनः, अहरतिक्रान्तः = अत्यनः, निरनः ॥ So also सर्वाणः, (VIII. 4.7), पूर्वाणः, अपराणः, संख्यातानः (according to some संख्माताहः V. 4. 90). . .

·BK, V. CH. IV. §. 90 ] 3711 1016 The ordaining of substitution is redundant according to the Vartika.. kara. In his opinion, the satra nea: gaaz: alone would have been enough. The meaning then would have been "the affix se comes after the word "TEL when preceded by these words * &c". The adding of the would produce the same result: as fet + 372 +977 - F + BT+37€ (VI. 4. 134 the middle of 6767 is elided)-Ja: 11 The only specific result which re would have produced was to make the feminine of these words end in long (IV. 1. 15), and the elision of the final 977 of HET (VI. 4, 145). But the compounds of . S767 are masculine always (II. 4. 29), they can have no feminine : and as the desired form is 167., the satra VI. 4. 145 cannot apply. The affix my is therefore, the proper affix and the substitution of a for 7 is redundant. न संख्यादेः समाहारे ॥ ८९ ॥ पदानि ॥ न, संख्यादेः, समाहारे, ॥ वृत्तिः ॥ संख्यारेस्तत्पुरुषस्य समाहारे वर्तमानस्याहःशब्दस्याहादेशो न भवति ।। 89. This substitution of ahna for ahan, does not take place after a Numeral, when it forms a Collective noun meaning a number of days taken as a unity. This substitution is prohibited in the case of Samahara-Tatpurusha. Thus अहनी समाइतेयहः, so also यहः ।। Here rule V. 4. 91 applies Why do we say "when meaning a collective noun?" Observe carri- भवो घड्नः, व्यहनः ॥ This is a Taddhitartha Dvigu compound formed by II. I. 51; the affix stor denoting 99 99: (IV. 3. 53) is elided by IV. 1. 88; and the final 377 of 767 is elided by VI. 4. 145. उत्तमैकाभ्यां च ॥९०॥ पदानि ॥ उत्तम, एकाश्यां च ॥ वृभिः ॥ उत्तमैकशब्दाभ्यां च परस्यान इत्ययमादेशो न भवति । उत्तमशब्दोन्त्यवचनः पुण्यशब्दमाचष्टे ॥ 90. And also after the word that stands last in the above list (i. e. gru) and eka, this substitution does not take place. The word TT means 'last'; and refers to goz which is the last word in V. 4. 87. The word 37TH 'last' is used instead of gou as a rest ll Thus पुण्याहः, एकाहः ॥ Some include the penultimate word fiere also in the prohibition. According to them संख्याताहः is the proper form and not संख्याताह्नः ।। राजाहस्सखिभ्यष्टच् ॥ ९१॥ पदानि ॥ राजा, अहः, सखिभ्यः, टच् ॥ वृत्तिः ॥ राजन् अहन् सखि इत्येवमन्तात्प्रातिपदिका टच प्रत्ययो भवति ॥ 91. The affix ţach is added to the words råjan, ahan, and sakhi, when standing at the end of a Tatpurusha compound.

·1017 [ BK. V. CH. IV. § 93 ) Thus HETETT, 105, TTHEI, TTTATE: (VI. 4. 145') Trat: fer=TFHT:, !! ब्राह्मणसखः ॥ Why not so 'here मद्राणां राज्ञी मद्रराज्ञी instead of महराजी ।। For according to the maxim "a pratipadika denotes, whenever it is employed in Grammar, also such a nominal stem as is derived from it by the addition of an affix denoting gender " (प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्) ; the stem राजन would denote the feminine also. To this we reply, that the construction of the sutra shows that the feminine trit is not to be taken. Because Te being a prosodially lighter word than 75 ought to have been placed first in the compound. Its not being so placed indicates that that form The only is to be taken whose final vowel becomes lengthened into sti in compounding with भहन् , i.e. राजा+अहन् ; and not राज्ञी+अहन् । गोरताद्धतलाक ॥ ९२॥ पदानि ॥ गोः, अतद्धितलुकि, (टच्)॥ वृत्तिः ।। गोशब्दान्तात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति स चेत्तत्पुरुषस्तद्धितलुग्विषयो न भवति ।। 92. The affix țach comes after it standing at the end of a Tatpurusha compound, when no elision of a Taddhita affix has taken place in forming such compound. Thus Tarta, TTTAVA, 147, TF " Why do we say "when no Taddhita affix has been elided in forming the compound ?" Observe, oft mir: izry: (Here the affix 5 V. 1. 37 is elided by V. 1. 28 and hence the samâsanta affix is not added). So also aTT: 11 Why do we say "when a Taddhita is elided"? The prohibition does not apply when a yg affix is elided : as TrFatheSTT=TTula (III. 1. 8 and II. 4.71). Why do we say 'when there is elision'? Merely adding a Taddhita affix in forming a Tatpurasha, will not debar the samâsânta affix: as 4-7ĪT 011237 BTTT=+*+ 2 (the țach is added by this sútra, and the taddhita a to denote तत आगतः by IV. 3.81)=पंचगवरुप्यम् , पंचगवमयम् , दशगवरुप्यम् दशगवमयम् ॥ अग्राख्यायामुरसः ॥९३॥ पदानि ॥ अग्राख्यायाम, उरसः (टच्)॥ वृत्तिः॥ उरः शब्दान्तात्तत्पुरुषाच्प्रत्ययो भवति स चेदुर शब्दो ऽग्राख्यायां भवति ॥ 93. The affix tach comes after the word uras standing at the end of a Tatpurusha compound, when it has the sense of the most excellent of its kind '. The word 977 means the principal': as the word Te is the principal member of an animal, so by metonomy it has come to mean 'the principal'. Thus अश्वानां उरः = अश्वारसम् so also हस्न्युरसम् “the most excellent of horses or elephants". Why do we say "when meaning the most excellent". Observer FUIT: DETT: "the breast of Devadatta". 1 ·* BK. V. CH. IV. 897 ] टज् ॥ 1018 . अनोश्मायस्सरसां जातिसक्षयोः ॥ ९४॥ पदानि ॥ अनः, अश्म, अयः, सरसाम, जाति, संज्ञायोः, (टच्)॥ वृत्तिः ॥ अनस् अश्मन् अयस् सरम इत्येवमन्तात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति जातौ संज्ञायां च विषये ॥ 94. The affix tach comes after anas, aśman, ayas, and saras, when at the end of a Tatpurushia compound, it denotes a genus or a name. Thus उपानसम्, अमृताश्मः, कालायसम् , and मण्डूकसरसम् are examples of जाति words, while महानसम् , पिण्डाइमः, लोहितायसम् , and जलसरसम् are examples of संज्ञा ॥ Why do we say “when. meaning a jati or a sanjna ?" Observe सदना, सरश्माः, सत्सरः ॥ ग्रामकोटाभ्यां च तक्ष्णः ॥ ९५॥ पदानि ॥ प्राम, कौटाभ्याम्, च, तक्ष्णः,(टच्) । वृत्तिः ॥ जातिसंज्ञयोरिति नानुवर्तते । ग्रामकौटाभ्यां परा यस्तक्षनशब्द स्तदन्तात्तत्पुरुषादृच् प्रत्ययो भवति । 95. The affix tach comes after taksha. when preceded by. grâm and kauța, in a Tatpurusha compound. The anuvritti of jâti and sanjña does not run into this søtra. Thus ग्रामस्य तक्षा=ग्रामतक्षः, बहूनां साधारणः 'the public carpenter of all'. कुच्या भवः-कौटा ; कौटस्य तक्षा कौटतक्षः meaning स्वतन्त्रः कर्मजीवी, न कस्यचित्नातिबद्धः 'and independent artisan, not particularly bound under engagement to any one'. अतेः शुनः ॥ ९६ ॥ पदानि ॥ अतेः, शुनः, (टच्) ॥ वृत्तिः॥ अतिशब्दात्परो यः श्वनशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति । 96. The affix tach comes after the word Svan preceded by ati, in a Tatpurusha compound. Thus अतिकान्त श्वानम् = अतिश्चो वराहःthe boar that surpasses the dog" i.e. very svif:". So अतिश्वो सेवकः “the dog-surpassing servant i. e. more devoted to his master than a dog". So also अतिश्वी सेवा "service worse than that of a dog"= अतिनीचासेवा ।। उपमानादप्राणिषु ॥ ९७॥ पदानि ॥ उपमानात्, अप्राणिषु , (टच्) ॥ वृत्तिः ॥ उपमानवाची यः श्वशब्दोऽमाणिषु वर्तते तदन्तात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति ॥ 97. The affix tach comes after the word svan ending in a Tatpurusha compound, when another thing not being a living object is compared with it. Thus आकर्षः श्वेव= आकर्षश्वः 'a dog-like bow'. फलकश्वः “a dog-like blade". This compounding takes place by II. I. 56. Why do we say “when something is likened to it".? Observe न श्वा- अश्वा लोष्ट: "a clod of earth which is not a dog". This is not a very happy counter-example of Kašika : for in the case of Tatpurusha compound 21 " जववान ·1019 रच् ।। [ BK. V. CH. IV. $ 100 - there is express prohibition taught in V. 4. 71. The proper example should be fa: KITESTE: 11 Why do we say "when the thing compared is not a living being"? Observe वानरः श्वेव = वानरचा “a dog-like monkey'". उत्तरमृगपूर्वाञ्च सन्नः ॥ ९८ ॥ पदानि ॥ उत्तर, मृग,पूर्वात, च सक्नः (द)। वृत्तिः ॥ उत्तर मृग पूर्व इत्यतेभ्यः परो यः सक्थिशब्दश्वकारादुपमानाच्च, तदन्तात्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति समासान्तः ॥ 98. The affix tach comes after sakthi when preceded by uttara, mriga, and purva in a Tatpurusha compound, as well as when a thing is compared with it. By the forcee of the word च in the sutra, we read in the word उपमा- नात् also. Thus उत्तरसक्थम् , मृगसक्थम् , पूर्वसक्थम् ॥ So also in फलकमिव सक्थि- फल- कसक्थम् ॥ नावो द्विगोः ॥ ९९ ॥ पदानि ॥ नावः, द्विगोः, (टच्) । वृत्तिः ॥ नौशब्दान्ताद द्विगोष्टच्प्रत्ययो भवति समासान्तः ॥ 99. The affix tach conies after the word nan, when at the end of a Dvigu coinpound. Thus नावी समातेद्विनावम, so also बिनावम् ।। Thus द्विनावधनम्, पंचनाव- प्रियः are also formed. So also द्वाभ्यां नौभ्यामागतं = सूनावरूप्यम्, द्विनावमयम् (IV. 3. 31). Why do we say when in a Drigu compound'? Observe राजनीः “the king's ship". · The phrase warsaghan "when a Taddhita affix is not elided" of sutra V. 4. 92 applies here also. Therefore टच does not apply in पंचभिनौभिः क्रीतः पंचनौः, दशनीः ।। अर्द्धाश्च ॥ १०॥ पदानि ॥ अर्धात्, च, (दच् ) ॥ वृत्तिः ।। अर्द्धशब्शात्परो यो नौशब्दस्तदन्तागपुरुषादृच्पत्ययो भवति ।। 100. The affix tach comes after the word nau, when preceded by the word ardha, in a Tatpurusha compound. Thus अर्द्र नावः अर्द्धनावम् || The compounding takes place by II. 2. 2. The compound is of neuter gender, and does not take the gender of the term as required by II. 4. 26: for gender is regulated by usage more than any grammatical rules (लोकाश्रयत्वं लिंगस्य) । खार्याः प्राचाम् ॥ १०१॥ पदानि ॥ खाऱ्याः, प्राचाम्, (टच) ॥ वृत्तिः ॥ द्विगोरांच्चति यमप्यनुवर्तते । खारीशब्दान्ताद् विगोराव परो यः सारीशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषा- इच्प्रत्ययो भवात प्राचामाचार्याणां मतेन ॥ 101. To the word khârî, at the end of a Dvigu compound, and to the same; when preceded by the word ardha, .

·BK, V.CH. IV. 104.] TO20 , in a Tatpurusha compound, the affix tach is added, according to the opinion of the Eastern Grammarians. The words द्विगो: and अर्द्धात् are both understood here. Thus से खायौँ समाते = दिखारम् or दिखारि ॥ So also अर्ध खार्या-अधखारम् or अर्धखारी | According to Paidamanjari this sätra could be dispensed with: as ur is synonymous with खारी, as द्विखारं, त्रिखारं ।। And it will be governed by the Vartika अन्येभ्योऽपि दृश्यते खार शताद्यर्थम् under V. I. 57 and 58, in Mahabhashya. द्वित्रिभ्यामञ्जलेः ॥ १०२॥ पदानि ॥ द्वि, त्रिभ्याम्, अञ्जलेः, (टच् )॥ वृत्तिः ॥ वित्रिभ्यां परी यो ऽञ्जलिशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाच्यत्यया भवति ॥ . 102: The affix țach is added to the word añjali, when preceded by dvi or tri, in a Dvigu Tatpurusha compound. Thus हावञ्जली समाहतौ- यजलम्, so also व्यञ्जलम् ।। The word rari: is understood here also, so that when the compound is not a Dvigu, the rule does not apply. Thus व्योरज्जलिः =ञ्जालः ॥ The phrase “when a Taddhita is not elided (V. 4.92)" is understood here also. Therefore the affix टच does not apply here : द्वाभ्यामजलिभ्यां क्रीतः=म्यञ्जलिः ॥ So also व्यञ्जलिः (V. I. 28.) The phrase "according to the opinion of the Eastern Grammarians" V. 4. 101 is to be read into this sutra.. Thus in the alternative we have ह्यञ्जलिप्रियः ॥ अनसन्तानपुंसकाच्छन्दास ॥ १०३ ॥ पदानि ॥ अनसन्तात्, नपुंसकात्, छन्दसि, (टच्)॥ बृत्तिः ॥ अन्नतासन्ताञ्च नपुंसकलिङ्गात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये ॥ वार्तिकम ॥ अनसन्तानपुंसकाच्छन्दसि वावचनम् ॥ 103.' In the Chhandas, the affix tach comes after a Tatpurusha compound in Neuter Gender ending in अत् ॥ Thus हस्ति+चर्मन् = हस्तिचर्मम् as in हस्तिच जुहोति, so also ऋषभचर्मेऽभिषिचति ॥ So also when a word ends in अस् as, देवच्छन्दसानि (देव+ छन्दस् = देव+ छन्दस् + टच - देवच्छन्दसम्) so also मनुष्य च्छन्दसानि ।। Why do we say “when ending in अन् or अस्"? Observe बिल्वदारु जु- होति ॥ Why do we say “in the Neuter"? Observe सुत्रामाणं पृथिवीं बामनहसम् ।। Vart :-The word वा “optionally" should be read into the sutra. Therefore टच is optionally added, as ब्रह्मसाम or ब्रह्मसामम्, देवच्छन्दः or देवच्छन्दसम् ॥ ब्रह्मणो जानपदाख्यायाम् ॥ १०४ ॥ पदानि ॥ ब्रह्मणः, जानपदाख्यायाम, (टच् ॥ वृत्तिः ॥ ब्रह्मन्शब्दान्तात्तपुरुषाच्प्रत्ययो भवति समासेन चेद्ब्रह्मणो जानपरत्वमाख्यायते ॥ 104. The affix tach comes after the word brahmaņa in a Tatpurusha compound, when the compound denotes a person belonging to a certain country. क अन् or ·102I. टंच ।। [ BK. V. CI. IV. $ 107 . , The word जानपदः = जनपदेषु भवः 'belonging to a country'. This affix comes after that Tatpurusha the first member of which is a word denoting a country. Thus सुराष्ट्रघु ब्रह्मा -- सुरराष्ट्रब्रह्मः, and अवन्तिब्रह्मः "a Brahmana of Surashtra or Avanti". This is an example of Locative Tatpurusha compound. Why do we say " when referring to the name of a country"? Observe देवब्रह्मा नारद: Narada the bard of the gods'. कुमहदूझ्यामन्यतरस्याम् ||१०५ पदानि । कु,महद्भ्याम,अन्यतरस्याम्, (टच्) । वृत्तिः ।। कुमहद्भ्यां परो यो ब्रह्मा तदन्तात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्याम् ।। 105. The affix tach comes optionally after the word brahmaņ preceded by the words कु and सहुत in a Tatpurusha compound. Thus कुब्रह्मः Of कुब्रह्मा, महाब्रह्मः or महाब्रह्मा। The word aac is a synonym of ब्राह्मण “a Brahmana". द्वन्द्वाच्चुरहान्तात्समाहारे ॥ १०६ ॥ पदानि ॥ द्वन्द्वात्, चु, द, ष, हान्तात्, समाहारे (टच्)॥ वृत्तिः ॥ तत्पुरुषाधिकारी निवृत्तः । सुन्धाच्चवर्गान्तादू इकारान्तात् षकारान्तात् इकारान्ताच टच् प्रत्ययों भवति, स चेद् इन्द्रः समाहारे वर्तते नेतरेतरयोगे ॥ 106. The affix tach comes after a Dvandva compound ending in a palatal, or a dor a or a E when the compound is a Samâhâra Dvandva (collective noun taken as a unity.) The anuvritti of Tatpurusha which commenced at V. 4. 86, ceases. The rule applies to AETTET "an aggregate Dvandva” which is always in Neuter singular ; and not to इतरेतरबन्छ “or mutual conjunction". Thus वाक च त्वक् च = वाक्त्वचम् , so also सक्त्वचम् , नीनजम्, इर्जम्, वागूर्जम् , समिपदम्, संपविपदम्', वाग्विनु- बम् , छत्रोपानहम् , धेनुगोदुहम् ।। Why do we say “after a Dvandva"? The affix will not come after a Tatpurusha, as, पंच वाचः समाहृताः-पंचवाक् ॥ Why do we say "when ending in a consonant of च class, or द, ष and ह"? Observe वाक्समित् ॥ Why do we say 4k in a Samahāra Dvandva"? Observe प्रावृदशरदौ ॥ अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ॥ १०७॥ पदानि ॥ अव्ययीभावे, शरत्प्रभृतिभ्यः, (टच्)॥ वृत्तिः ॥ शरदित्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यष्टच् प्रत्ययो भवस्थव्ययीभाव ।। 107. The affix tach comes after the words sarat &c, when forming an Avyayibhava compound. Thus शरदः समीपम् = उपशरदम् , प्रतिशरदम् , उपविपाशम् , प्रतिविपॉशम् ।। . - , ·BK V. CH. IV. 8. III] झय।। .to22 .. . , - + Why do we say when forming an Avyayibhava compound? Observe परमशरत् ॥ Those words of Teie class which end in a nu consonant add invariably (नित्य) the affix tach in spite of V. 4. III. The anuvritti of avayayibhava extends upto V. 4. II3. 1 शरद, 2 विपाश, 3 अनस, 4 मनस्, 5 उपानह , 6 अनडुङ् , 7 दिव्, 8 हिमवत् , 9 हिरुक*, 10 विद्*, 11 सद्*, 12 दिर, 13 दृश् , 14 विश् , 15 चतुर् , 16 त्यद्*, 17 तद्, 18 यद्, 19 कियत् , 20 जराया जरस् च (as उपजरसम्), 21 प्रतिपरसमनुभ्यो ऽणः (as प्रत्यक्षं, परोक्षः, समक्षम्, and अन्व- क्षम्, The second is Tatpursha) 22 पथिन्, 23 सदृश् ॥ अनश्च ॥ १०८॥ पदानि ॥ अनः, च ॥ वृत्तिः ॥ अनन्तादव्ययीभावाच् प्रत्ययो भवात समासान्तः ॥ 108. The affix tach comes after an Avayayibhava compound ending in sā, as the final of the compound. Thus उपराजम् , अध्यात्मम् , प्रत्यात्मम् ॥ The final अन् is elided by VI. 4. I44. नपुंसकादन्यतरस्याम् ॥ १०९॥ पदानि ॥ नपुंसकांत, अन्यतरस्याम्, (टच्) ॥ वृत्तिः ॥ अन इत्येव । नपुंसकग्रहणमुत्तरपदविशेषणम् । अन्नन्तं यन्नपुंसकं तदन्ताव्ययीभावादन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः ॥ 109. The affix tach comes optionally after an Avayayibhâva compound, ending with a neuter word, whose final syllable is अन् । The word stay is understood here also. The word 'Neuter' qualifies, the second i. e. last term of the compound. This allows option, where as the previous sutra had made it compulsory. Thus प्रतिचर्मम्, or प्रतिचर्म, उपचर्मम् or उपचर्म ॥ नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः ॥ ११०॥ पदानि ॥ नदी, पौणमासी, आग्रहाणी- भ्यः, (वच्)॥ वृत्तिः ॥ नदी पौर्णमासी आग्रहायणी इत्येवमन्तादव्ययीभावादन्यतरस्यां टच प्रत्ययो भवति । 110. The affix țach comes optionally after an Avayayîbhâva ending in nadî, paurņamâsî, and âgrahầyani. Thus नद्याः समीपम् = उपनदम् or उपनदि, उपपौर्णमासम् or उपपौर्णमासि, उपाग्रहायणम् or उपायहायणि ॥ झयः ॥ १११॥ पदानि ॥ झयः॥ वृत्तिः । झय इति प्रत्याहारग्रहणम् । झयन्तादव्ययीभावादन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति ॥ 111. The affix tach comes optionally after an Avyayîbhâva compound ending in a letter of jhay class (a mute letter). The here means the pratyåhåra i. e. all the Mute consonants. Thus उपसमिधम्, or उपसमित्, उपदृषदम् or उपदृषत् ॥

·1023 [ BK. V. CH. IV. 114 . - , गिरेश्च सेनकस्य ॥ ११२ ॥ पदानि ॥ गिरेः, च, सेनाकस्य, (टच्) ॥ वृत्तिः ॥ गिरिशब्दान्ताव्ययीभावाच प्रत्ययो भवात सनकस्थाचार्यस्य मतेन ॥ 112. The affix tach .comes after an Avyayibhava compound ending in giri', according to the opinion of the Grammarian Senaka. Thus अन्तर्गिरम or अन्तागरि, उपगिरम् or उपगिरि ॥. . The name of Senaka is mentioned for the sake of respect (pujârtha); for the anuvritti of the word भन्यतरस्याम् " optionally" was understood here already. बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्पच् ॥ ११३ ॥ पदानि ॥ बहुव्राही, सक्थि,अक्ष्णोः, स्वाङ्गात्, षच ॥ वृत्ति ॥ स्वाङ्गवाची यः सथिशब्दो ऽक्षिशब्दश्च तेवन्ताबहुव्रीहेः पञ्च प्रत्ययो भवति समासान्तः ॥ 113. The affix shach comes after the words sakthi and akshi, final in a : Bahuvrſhi compound and denoting a portion of one's body. Thus दीर्घ सथि. यस्य = दीर्घसक्यः, so also कल्याणासः, लोहिताक्षः, विशालाक्षः ॥ The word सकृष्टपक्षणाः is genitive dual, while it ought to be ablative. Why do we say “in a Bahuvrihi compound”? Observe TCHATU, TEHTY: 11 Why do we say "after sakthi and akshi?" Observe दीर्घजानुः, सुबाहुः॥ Why do we say "when denoting a part of the body?" Observe दीर्घसयि शकटे, स्यूलानिरिक्षुः॥ The new affix peg is employed instead of 77 for the sake of the accent. Thus चक्रसक्थी स्त्री, दीर्थसक्थी स्त्री॥ By sutra IV. I. 4r the feminine of words ending in an affix having an indicatory is formed by str and not डीप् | Had the affix here been टच, then the feminine would have been formed by डीए (IV. I. I5), which is anudatta (III. I. 4). Now by rule VI. 2. 191 the second term "saktha' has optionally udatta accent, on this final in a Bahuvrihi. When therefore, it is not oxytone, then by adding te the final of refi would have been anulâtta, so that the feminine in one case would be oxytone, in the other not, which would be anomalous. But when sta is added, it is always udatta, which is desired : and removes the anomaly. The anuvšitti of Bahuvrihi extends up to the end of the chapter. अङ्गुलेदारुण ॥ ११४ ॥ पदानि ॥ अङ्कलेः, दारुणि, (षच्) ॥ वृत्ति ।। अंगुलिशान्ताबहुत्रीहेः पच्प्रत्ययो भवति समासान्तो दाणि समासार्थे । 114. The affix shach comes after a Bahuvrihi compound ending in the word anguli, when the compound means a piece of wood". Thus चंगुलंदारु, व्यंगुलंदारु, so also पंचांगुलं ।। This is the name of a wooden spoon or fork of the figu'e of a finger by which barley &c are scattered. .

·* . BK. V. Ch, IV. S116] अप्॥ 1024 4 Why do we say "in a Bahuvrihi"? Observe यंगलायष्टिः अंगुली प्रमाण- मस्या ॥ It is a Tatpurusha compound formed by V. 4. 86, by adding अच as samâsânta affix, the anguli meaning here size and not figure. Why do we say “when meaning a wood"? Observe. पंचांगलिहस्तः ॥ द्वित्रिभ्यां ष मूर्द्धः ॥ ११५ ॥ पदानि ॥ द्वि, त्रिभ्याम्, षः, मूर्द्धः ॥ वृत्ति ॥ द्वित्रिभ्यां परो यो मूर्द्धनशब्दस्तदन्ताहुव्रीहे. पः प्रत्ययो भवति समासान्तः । 115. The affix sha comes after a Bahuvrihi compound ending in mûrdhau, and preceded by dvi and tri. Thus frau, Farang: 11 The feminine is formed by Fig and the accent is regulated by VI. 2. 197. Why do we say " preceded by dvi and tri?” Observe natur in अप्पूरणीप्रमाण्योः ॥ ११६ ॥ पदानि ॥ अप पूरणी, प्रमाण्योः ॥ वृत्ति ॥ पूरणप्रत्ययान्ताः स्त्रीलिङ्गाः शब्दशः पूरणीग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ प्रमाणीतिस्वरूपग्रहणम् । पूरण्यन्ता- प्रमाण्यन्ताध बहुव्रीहरप्प्रत्ययो भवति समासान्तः ॥ वार्तिकम् ।। अपि प्रधानपूरणीग्रहणं कर्तव्यम् ॥ या०॥ नेतुनक्षत्रउपसंख्यानम् ।। वा०॥छन्दसि च नतुरुपसख्यानम् ।। वा० । मासात प्रत्यय पूर्व दिशः विधिः ।। 116. - The affix ap comes after a Bahuvrîhi compound ending in a feminine ordinal Numeral or in the word pramant. The word groft means words in the feminine gender ending in an ordinal affix (V. 2. 48 &c). Throft means 'a witness, a principal'. Thus farár पंचमी आसां रात्रीणां = कल्याणीपंचमा रात्रयः “ the nights, the fifth of which is auspicious". कल्याणीशमा रात्रयः । So also स्त्री प्रमाणी एषां स्त्रीषमाणाः कुटुम्बिनः meaning भार्याप्रधानाः “ having a.woman for authority". Vårt: -The affix 3ty applies when the Ordinal Numeral is the prin cipal (pradhana) member in a compound. When the Ordinal enters fully into another object, and is not merely wrapped up as it were in another object in a secondary way, there the Ordinal is the principal. The prohibition of punvad-bhava--the change of feminine into masculine ordained by VI. 3. 24-applies also to the Ordinal when it is pradhana. Therefore, the affix is not added here. कल्याणपंचमीका पक्षः-कल्याणी पंचमी अस्मिन् पक्षे ॥ Vårt : -The affix sty comes after a when preceded by a word denoting asterism. . As मृगनेत्रा रात्रयः = मृगो नेता आसां रात्रीणां the night whose leader is the asterisim mriga" so also पुष्यनत्राः ॥ Why do we say “an asterism"? Observe देवदत्तनेतकाः ॥ . Vart::-The affix अप् comes after नेतृ in the Chhandas. As, बृहस्पति नेत्रा देवाः, सोमनेत्राः ॥ Vârt:The affix y comes after the word Art when preceded by an ordinal having an affix denoting vages of service: Thus पंचको मासोऽस्य पंचक ·I035 अच्॥ [ Bk; V.CH. IV. $ 119 C:- . मासिका कर्मकरः so also दशकमासिकः कर्मकरः ॥ Sutra V. I. 56 gives the rule for forning words denoting svages' by adding कन् (V. I. 32). Therefore दशक: HITTA means "an artist whose monthly wages are ten coins ". अन्तर्बहिऱ्यां च लोम्नः ॥११७॥ पदानि ॥अन्तर्, बहिः भ्याम्, च लोम्न,(अप) वृत्तिः ॥ अन्तर् बहिस् इत्येताभ्यां परो यो लोमन्शब्दस्तदन्ताबहुव्रीहरप्प्रत्ययो भवति ॥ 117. The affix. ap comes after a Bahuvrihi ending in loman and preceded by antar and babis. Thus अन्तर्गतानि लोमान्यस्य अन्तर्लोमः प्रावारः 'a cloak having the hairy surface inside'. Similarly बहिर्लोमः पटः॥ अञ्नासिकायाः संज्ञायां नसं चास्थूलात् ॥ ११८ ॥ पदामि ॥ अच्, नासिका- याः, संज्ञायाम्, नसम्, च, अस्थूलात् ॥ वृत्तिः ॥ नासिकान्ताबहुव्रीहेरचप्रत्ययो भवति नासिकाशब्दश्च समादेशमापद्यते ।। वार्तिकम् ॥ खुरखुराभ्यां नस् वक्तव्यः । 118. . The affix ach is added to the word nasika final in a Bahuvrîhi, when it expresses a Name, whereby nas is substituted for nâsikâ, but not so when the word sthûla precedes the word nâsikâ. Thus दुरिव नासिकाऽस्य- द्रुणसः, वाध्रीणसः ॥ The न is changed to ण by VIII. 4.3 so also गोनसः॥ Why do we say "when it is a Name"? Observe तुंगनासिकः ॥ Why do we say "not after स्थूलो" Observe स्थूलनासिको वराह ॥ Vart :-After the words खुर and खर, for नासिका is substituted नस् but no affix is added : as, खुरणाः, खरणाः ॥ In the alternative, the affix अच is added, as खुरणस, खरणसः ।। Ishti:-The forms शितिनाः, अर्चना and अहिना: are valid in the Revelation (the Vedas). उपसर्गाच्च ॥ ११९ ॥ पदानि ॥ उपसर्गात, च, (अच) ॥ वृत्तिः ॥ उपसर्गात्परो यो नासिकाशब्दस्तदन्ताबहुव्रीहेरच प्रत्ययो भवति नासिकाशब्दश्च नसमापयते ॥ बार्तिकम् ॥ वेर्यो वक्तव्यः । 119. The affix ach comes after the word nâsikâ final in a Bahuvrîhi, when an upsarga precedes it, and that is substituted for नासिका। This rule applies where the word is not a sanjña, as it was in the last. Thus उन्नता नासिकाऽस्य = उन्नसा, प्रणसः ॥ The न is changed into ण by VIII. 4. 28. . Part :--The is substituted for नासिका when बि precedes it. As, विगarateHTSF9=:, so also faca: in the same sense. सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रेणीपदाजपदप्रोष्ठपदाः ॥ १२०॥ पदानि ॥ सु- प्रात, सुश्व,सुदिव, शारिकुक्ष, चतुरश्न, एणीपद, अजपद, प्रोष्ठपदाः॥ .

·BK. V. CH. IV. S. 123.] अस्॥ 1026 . वृत्तिः ॥ सुप्रातात्यो बहुव्रीहिसमासा अच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अन्यदपि च दिलोपादिकं निपातनादेव सिद्धम् ॥ 120. The following Bahuvrihis are irregularly formed by adding ach :--su-prata, su-Sval, su-diva, sarikuksha, chaturaśra, eņi-pada, aja-pada, and proshtha-pada. In some of the above compounds the टि (syllable) is elided. शोभनं मातरस्य- सुप्रातः, शोभनं श्वोऽस्य = सुश्वा, शोभनं दिवाऽस्य सुदिवः ॥ शारेरिव कुक्षिरस्य = शारिकुक्षा, चतस्रोऽभयोऽस्य-चतुरश्रा, एण्या इव पादावस्य- एणीपदः, So अजपदः, प्रोष्ठो गौः, तस्येव पादावस्य- मोष्ठपादः॥ नजदुःसुभ्यो हलिसक्थ्योरन्यतरस्याम् ॥ १२१॥ पदानि ॥ नन्, दुः, सुभ्यः, हलि, सक्थ्योः, अन्यतरस्याम्, (अच)॥ वृत्तिः ॥ न दुस सु इत्येतेभ्यः परौ यो हलिसक्थिशब्द तदन्ताबहुव्रीहेरन्यतरस्यामच प्रत्ययो भवति समा- - . - सान्तः ॥ + , 121. The affix ach comes optionally after the words hali and sakthi, final in a Bahuvrîhi, when preceded by a Negative particle or by the words dus and su. Thus अविद्यमाना हलिरस्य = अहल: or अहलिः, दुर्हल: or दुईलिः, सुहलः or सुहलिः ।। So also असक्थः, असक्थिः, दुःसक्थः or दुःसक्थिः, सुसक्थः or सुसक्थिः ॥ Some read the text as ZÍSTIFTT: 11 According to this reading we have भशक्तिः or अशक्तः, दुःशक्तिः or दुःशक्ता (विरूपा शक्तिरस्थ), सुशक्तिः or सुशक्तः ॥ नित्यमसिच् प्रजामेधयोः ॥१२२॥ पदानि ॥ नित्यम्, असिच, प्रजा, मेधयोः ॥ वृत्तिः ।। नन्दुस्सुम्य इत्येव । न दुस् सु इत्येतेभ्यः परौ यो प्रजामेधाशब्ौ तदन्ताबहुव्रीहर्नित्यमसिच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । 122. The affix asich (TFC) comes invariably after prajâ and medhå, final in a Bahuvrîhi, when the above particles न, सु and दुस् precede them. Thus अविद्यमाना प्रजाऽस्य = अपजस् nom. s. अप्रजा, so also दुष्प्रजा, सुमजा, अमेधा, दुर्मेधा, सुमेधा ॥ The word "invariably" (नित्य) shows that the anuvritti of the word "optionally" of the last sûtra dues not run here. The word nitya also indicates that the affix ach comes after prajâ and medhå even when preceded by other words. As: श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याल्पमेधसः अनुवाकहता बुर्द्धिनॆषा तत्त्वार्थदर्शिनी ।। बहुप्रजाश्छन्दसि ॥ १२३॥ पदानि ॥ बहुप्रजाः, छन्दसि ॥ वृत्तिः । बहुप्रजा इति छन्दसि निपात्यते ॥ 123. The form bahuprajas is valid in the Vedas. Thus बहुप्रजा निक्रतिमाविवेश ॥ In the secular literature, the form is बहु - मजः, as बहुमजो ब्राह्मणः ॥ 22 , ·1027 [ BK. V. Cl. IV. S-127 धर्मादनिच् केवलात् ॥ १२४ ॥ पदानि ॥ धर्मातू, अनिच् , केवलात् ॥ वृत्तिः ॥ केवलाद् यो धर्मशब्दस्तदन्ताबहुव्रीहेनिच्प्रत्ययो भवति समासान्तः ॥ 124. The affix anich (अन्) comes after the word dharmaa, when it is the last member of as Bahuvrihi compound, and is itself the only word without any other word joined with it or when the first member is a single word. Thus कल्याणो धर्मोऽस्थ-कल्याणधर्मन् nom. sin. कल्याणधर्मा so also प्रियधर्मा ॥ Why do we say केवलात् “when it alone is the last member"? Observe परमः स्वो धर्मोऽस्य - परमस्वधर्मः॥ The word कवलात् according to Kasika qualifies the word पूर्वपर understood. That is, the first member must be 0e word though a compound word, according to Kaumudi, and it explains such forms as सन्दिग्धसाध्यधर्मा, अनु- च्छित्तिधर्मा (e. g. अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा) ॥ According to Prasadakara केवलात् qualifies both the words धर्मात् and पूर्वपदात् ॥ जम्मा सुहरिततृणसोमेश्यः ॥१२५॥ पदानि ॥ जम्भा, सु, हरित, तृण, सोमेभ्यः । वृत्तिः। बहुव्रीहौ समासे स्वादिभ्यः परं जम्भेति कृतसमासान्तमुत्तरपदं निपात्यते ।। 125. The word jambhan stands at the ending of a Bahuvrîhi, when preceded by su, harita, třiņa, and soma. The 7 is a word that has already taken the samâsânta affix 77 irregularly, and means food' or tooth'. Thus सुजम्मन्, as (शोभनो जम्भोऽस्य), सुजम्मा देवरतः so also हरितजम्भा, खणजम्भा (तृणं भक्ष्यं यस्य) सोमजम्भा ॥ When it means tootli', the compound should be analysed as, तृणमिव or सोममिव जम्भोऽस्य ।। If su &c do not precede it, we have पतितजम्भः ।। दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे ॥ १२६ ॥ पदानि ॥ दक्षिणेर्मा, लुब्धयोगे॥ वृत्तिः ॥ दक्षिषति कृतसमासान्तो निपात्यते बहुव्रीही समासे लुब्धयोगे॥ 126. The form dakshiņermian is an irregularly. formed Bahuvrihi, when used in conjunction with a hunter. The word लुब्ध means व्याध or a fowler, a hunter. Thus दक्षिणमीममस्यन मृगः 'a stag wounded by the hunter on the right flank'. But in the following verse:-बाली हेमाब्जमाली गुणनिधिरिषुणानिर्मितो दक्षिणेमा, it denotes merely hunting. The word ईमम् means a wound'. Why do we say in reference to a hunter? Observe दक्षिणेर्मम् शकटम् ॥ इच् कर्मव्यतिहारे ॥ १२७ ॥ पदानि ॥ इच्, कर्मव्यतिहारे ॥ वृत्तिः । कर्मव्यतिहारे यो बहुव्रीहिस्तस्मादिच् प्रत्ययो भवति । तत्र तेनेदमिति सरूपइत्ययं बहुव्रीहिगुह्यते॥ 127, The affix ich comes after a Bahuvrihi when the compound denotes the reciprocity of an action. The compound denoting reciprocity of action is formed by II. 2, 27. Thus केशाकशि केशेषु केशेषु गहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तं ।। So also कचाकचि, मुसलामुसानि, वण्डा . दक्षिणेर्मा ·[BK. V. CH. IV SI31. ] अनङ्॥ -1628 . . इण्डि ॥ The affix forms also avyayibhava compounds, as it occurs in the .list of तिष्ठद्गु words II. I. I7. द्विदण्ड्यादिभ्यश्च ॥ १२८ ॥ पदानि ॥ द्विदण्ड्यादिभ्यः, च ।। वृत्तिः ॥ विदण्ड्यादयः शब्दा इच्प्रत्ययान्ताः साधवो भवन्ति । विदण्ड्यादिभ्य इति तादथ्ये एषा चतुर्थी, न पञ्चमी ।। 128. The words dvidandi &c are valid forms in ich. . The word द्विदण्ड्यादिभ्यः is in the dative case, and not the Ablative case. The dative here has the force of “ for the purpose of that" (II. I. 36). This word is therefore equal to द्विदण्ड्यर्थमिच प्रत्ययो भवति “the affix इच् cornes for the sake of the words dvidandi &c", i. e. it comes in such a way as to form the words dvidandi &c. These words are used in fixed senses. Thus faeros प्रहराति, बिमुसलि प्रहरति, but not here, विदण्डा शाला | Though the context is that of Bahuvrihi, yet some of these words are Tatpurusha : as निकुच्य कर्णोधावति-नि- कुच्यणि धावति ॥ पोह्यपातौ हस्तिनं वाहयति-प्रौह्यपादि हस्तिमं वाहयति ॥ The compounding takes place by II. I.72. 1 द्विदण्डि, 2 हिमुसलि, 3 उभाञ्जलि, 4 उभयाजलि, 5 उभादन्ति, 6 उभयान्ति, 7 उभाहस्ति, 8 उभयाहस्ति, 9 उभाकर्णि, 10 उभयाकर्णि, 11 उभापाणि, 12 उभयापणि, 13 उभाबाहु, 14 उभयाबाहु, 15 एकपदि, 16 प्रोह्यपदि, 17 मान्यपदि, (आच्यपदि), 18 सपदि, 19 निकुच्यकर्णि, 20 संहतपुच्छि, 21 अन्तवासि ॥ प्रसम्भ्यां जानुनो ः ॥ १२९ ॥ पदानि ॥ प्र, सम् श्याम, जानुनोः, क्षुः ॥ वृत्तिः ॥ प्र सम् इत्येताभ्यामुत्तरस्य आनुशब्दस्य जुरादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ ॥ 129. After the words pra and sam, there is the substitution of jõu for jânu, when forming the Bahuvrîhi compound. . Thus प्रकृष्टे जानुनी अस्य-प्रजः, So also संजुः ॥ ऊर्ध्वाद्विभाषा ॥ १३० ॥ पदानि ॥ ऊर्ध्वात्, विभाषा (झुः)॥ वृत्तिः ॥ ऊर्ध्वशब्दादुत्तरस्व जानुशन्दस्य विभापा जुरित्ययमादेशो भवति ।। 130. jiu The substitution of jõu for jâ nu is optional, when the word ûrdhva precedes it. Thus कर्वे जानुनी अस्य = ऊध्वजार्नुः or ऊर्ध्वक्षुः ॥ ऊधसो ऽनङ् ॥ १३१ ॥ पदानि ॥ ऊधसः, अनङ् ॥ वृत्तिः ॥ अधःशब्दान्तस्य बहुव्रीहरेनड्डादेशो भवति समासान्तः ॥ 131. The syllable anan is the substitute of the final of ऊधम् in a Bahuvrihi. As कुण्डमिव अधोऽस्याः =कुण्डोनी, घटोनी ।। The feminine is formed by adding sty (IV. 1. 25); and these words are always used in this form for the feminine only; no substitution takes place in the masculine, as महोधाः पर्जन्यः;.

·A IQ29, इत् ॥ [ BK. V. CH. IV. $ 136 घटोधी धनुकम् ॥ ऊधस + अन् = ऊधन् (VI. 4. 148). अधन् + डी) = ऊन + ई (भ being elided by VI. 4. I34)= अध्नी ॥ धनुषश्च ॥ १३२॥ पदानि ॥ धनुषः, च ॥ वृत्तिः ॥ धनुःशब्दान्तस्य बहुव्रीहरेनडादेशो भवति । 132. The anan is the substitute of the final of dhanus in a Bahuvrihi. As शाई धनुरस्य-शाङ्गधन्वन् nom. s. शार्ङ्गधन्या । So also गाण्डावधन्वा, पुष्पधन्वा, भधिज्यधन्वा ।। वा संज्ञायाम् ॥ १३३ ॥ पदानि ॥ वा, संज्ञायाम, (अनङ्) । वृत्तिः ॥ धनुःशब्दान्ताबहुव्रीहेरनादेशो वा भवति संज्ञायां विषये । पूर्वेण नित्यः प्राप्तो विकल्प्यते ।। 133. The substitution of 375 does not optionally take place when the Bahuvrîhi is a Name. This declares an option, where the last sátra had made the substitution compulsory. As पतधनुः or शतधन्वा, दृउधनुः or दृढधन्वा । जायाया निङः ॥ १३४॥ पदानि ॥ जायायाः, निङ् ॥ वृत्तिः ॥ जायाशब्दशन्तस्य बहुव्रीहर्निङादेशो भवति ॥ 134. For the final of जाया is substituted निङ in a Bahuvrihi. . Thus युवतिर्जाया यस्थ-युवजानिः (जाया+नि = जाय+निड्= जा+नि, the य् being elided by VI. I. 66). So also वृद्धजानिः ॥ There is punvad-bhava alsc. गन्धस्यदुत्पतिसुसुरभिभ्यः ॥ १३५॥ पदानि ॥ गन्धस्य, इत्, उत्, पूति, सु, सुरभिश्यः॥ वृत्तिः । उतू पूर्ति सु सुरभि इत्येतेभ्यः परस्य गन्धशब्दस्य इकारादेशो भवति सामासान्तो बहुव्रीहौ समासे। 135. For the final of Try is substituted & when preceded by उत, पूति, सु and सुराभि in a Bahuvrihi. Thus the अ of गन्ध is replaced by s, as उद्गन्धिः, पूतिगन्धिः, सुगन्धिः, सुरभि- गन्धिः ॥ Why after these only? See तीनगन्धा वातः॥ Vart :--The word गन्ध is a material noun as गन्धान पिनष्टि, and an adjective as चन्दनगन्धः 'having the scent of sandal'. The rule of substitution applies when it is used as an attribute. Therefore, not here, शोभना गन्धा अस्य-सुगन्ध आपणिका "a shop-keeper having many sweet perfumes for sale". अल्पाख्यायाम् ॥ १३६ ॥ पदानि ॥ अल्पाख्यायाम, (इत्) ॥ वृत्तिः ॥ अल्पाख्यायां यो गन्धशब्दस्तस्यकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे ।। 136. The g is substituted for the final अ of गन्ध at the end of a Bahuvrîhi compound, when it means a little'. Thus सूपोऽरूपोऽस्मिन् - सूपगन्धि भोजनम् "food with a little broth". So घृत- गन्धि " food with a little-a mere scent-of ghee'. So क्षीरगन्धि । Here गन्ध is a synonym of अल्प ।। , - ·BK. V. CH. IV. S. 139 ] लोपः॥ 1030 - उपमानाश्च ॥ १३७ ॥ पदानि ॥ उपमानातू, च, (इत्)॥ वृत्तिः॥ उपमानात्परो यो गन्धशब्दस्तस्यकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीही समासे ।। 137. The s is substituted for the final अ of गन्ध at the end of Bahuvrîhi, when preceded by a word denoting a thing with which it is compared. As पद्मस्येव गन्धोऽस्य पनगन्धिः, उत्पलगान्धः करीषगन्धिः ॥ पादस्य लोपो ऽहस्त्यादिश्यः ॥ १३८॥ पदानि ॥ पादस्य, लोपः, अहस्त्या- दिभ्यः॥ वृत्तिः ॥ उपमानादित्येव । उपमानाद्धस्त्यादिवर्जितात्परस्य पादशब्दस्य लोपो भवति समासान्तो बहुव्रीही समासे ॥ 138. The final of is elided when it is at the end of a Bahuvřihi compound, preceded by a word denoting a thing with which it is compared, but not so when such word is हस्ति &c. The word 39 rata is understood here. The sta substitution is a samasanta affix in a way. Thus व्याघ्रस्येव पावावस्य - व्याघ्रपात्, सिंहपात् ॥ But हस्ति- पादः, कटीलपादः॥ 1 हस्तिन, 2 कुद्दाल*, 3 अश्व", 4 कशिक, 5 कुरुत, 6 कटोल, 7 कटोलक, 8 गण्डोल, 9 गण्डोलक, 10 कण्डोल*, 11 कण्डोलक*, 12 अज*, 13 कपोत', 14 जालौं, 15 गण्ड*, 16 महला, (महिला), 17 दासी, 18 गणिका, 19 कुसूल.॥ कुम्भपदीषु च ॥ १३९ ॥ पदानि ॥ कुम्भपदीषु, च, (लोपः)॥ वृत्तिः ॥ कुम्भपदीप्रभृतयः कृतपाइलोपाः पश्यन्त समुदाया एव । तत्रैवंसूत्रं ज्ञेयम् । पादस्य लोपो भवति कुम्भपद्यादिविषये । यथा कुम्भपद्यादयः सिध्यन्ति ॥ 139. The words kumbhapadî &c, have been formed by the similar elision of the अ of पाद ॥ The forms कुंभपी &c, are formed by eliding the final अ of पाद, and then substituting पद् for पात् before the feminine affix ई by IV. 4. I30. This substitution takes place only before the feminine affix 19, and no where else, as कुम्भपदी, शतपदी॥ Those words in the list, the first members of which denote an object of comparison or a numeral, would have elided अ by V. 4. 138 or V. 4. 140. In their case, this sûtra teaches the invariable affixing of ty to such words ; so that the optional rule IV. 1. 8 does not apply to them. 1 कुम्भपदी, 2 एकपदी, 3 जालपदी, 4 शूलपदी,* 5 मुनिपदि, 6 गुणपदी,* 7 शतपदी, 8 सूत्रपदी, 9 गोधापदी, 10 कलशीपदी, 11 विपदी,* 12 तृणपदी,* 13 द्विपदी, 14 त्रिपदी, 15 षट्पदी*, 16 दासीपदी 17 शितिपदी, 18 विष्णुपरी*, 19 सुपदी, 20 निष्पदी, 21 आर्द्रपदी, 22 कुणिपदी, (कुणपदी), 23 कृष्ण- पदी, 24 शुचिपदी*, 25 द्रोणपदी, (द्रोणीपदी), 26 द्रुपदी, 27 सूकरपदी, 28 शकृत्पदी. 29 अष्टापदी, 30 स्थूणापती, (स्थूलपदी), 31 अपदी*, 32 सूचीपदी, 33 मालापदी, 34 गोपदी, 35 घृतपदी, 36 सूपपदी, 37 पञ्चपदी, 38 अर्वपदी, 39 स्तनपदी, 40 कलहंसपदी, 41 विषपदी ।। - , LON - , - ·lost [ BK. V. CH IV. F. 144 संख्यासुपूर्वस्य ॥ १४० ॥ पदानि ॥ संख्या, सुपूर्वस्य, (लोपः) ॥ वृत्तिः ॥ संख्यापूर्वस्य सुपूर्वस्य च बहुव्रीहेः पादशब्दान्तस्य लोपो भवति समासान्तः ॥ 140. The final 37 of or is elided also when a Numeral or the word e precedes it, in a Bahuvrîhi. . Thus द्वौ पादावस्य-द्विपात्, त्रिपात्, so also शोभनौ पादावस्य- सुपात् ।। वयसि दन्तस्य दतृ ॥ १३१॥ पदानि ॥ वयसि, दन्तस्य, दत॥ बृत्तिः ॥ संख्यापूर्वस्य सुपूर्वस्य च बहुव्रीयों दन्तशब्दस्तस्य तु इत्ययमादेशो भवति सामासान्तो अयसि गम्यमान। 141. For Pra is substituted ga in a Bahuvrîhi, when a Numeral or a precedes it, and the whole word expresses a stage of life i. e. an age. The ऋ of दतृ is indicatory, making Rule VII. I. 70 applicable, by which a nasal is added before a in declining these words in sarvanamasthana cases: and rule IV. 1. 6 also applies to them. All rules relating to grita apply to these. Thus ौ इन्तावस्य-द्विदन् “a child of the age in which two teeth have appeared". So also त्रिवन्, चतुर्दन् ॥ शोभनाइन्ताअस्य समस्ता जाताः सुरन् कुमारः “a boy of the age in which all his teeth liave appeared beautifully". Why do we say denoting 'age'? Observe द्विवन्तः कुंजरः ॥ छन्दसि च ॥ १४२॥ पदानि ।। छन्दसि, च, (दत)॥ वृत्तिः ॥ छन्दसि च दन्तशब्दस्य दत इत्ययमादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीही समासे ॥ 142. For danta is substituted dat in the Vedas, when final in a Bahuvrihi. Thus पत्रदन्तमालमेत, उभयवत आलभेत ।। स्त्रियां संज्ञायाम् ॥ १४३॥ पदानि ॥ स्त्रियाम्, संज्ञायाम्, (दत)॥ वृश्चिः ।। स्त्रियामन्यपदार्थे संज्ञायां विषय सन्त शस्य दतु इत्ययमादेशो भवति । 143. For danta is substituted dat when in the feminine gender denoting a name. Thus भयोरती, फालदती | Why do we say when denoting a Name? Observe समदन्ती, स्निग्धन्ती ।। विभाषाश्यावारोकाभ्याम् ॥१४४॥ पदानि॥विभाषा,श्याव,आराकाभ्याम् (दत)॥ वृत्तिः । श्याव अरोक इत्यताभ्यां परस्य दन्तशब्दस्य दत्त इत्ययमादशो भवति ॥ 144. Optionally dat is substituted for danta, in a Bahuvrîhi compound, when it is preceded by the words syâva and aroka. . Thus भ्यावदन्तः or भ्यावदन्, अरोकरन्तः or भरोकरन् ॥ अरोक means 'dark' * non-luminous'. The word संज्ञायाम् of the last sutra governs this also, so that 1 ·BK. V. CH. IV. S. I47] लोप॥ 1032 • 145. , म when the compound is not a Name, the substitution does not take place; as दयावदन्तः, अरोकरन्तः ॥ अग्रान्तशुद्धशुभ्रवृषवराहेश्यश्च ॥ १४५ ॥ पदानि ॥ अग्रान्त, शुद्ध, शुभ्र, वृष, वराहेभ्यः, च, (दत)॥ वृत्तिः॥ विभाषेत्येव । अमान्ताच्छब्दात् शुद्ध शुभ्र वृष वराह इत्येतेभ्यश्च परस्य दन्तशब्दस्य विभाषा स्त इत्ययमादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीही समासे ॥ The substitution of dat for danta is optional in a Bahuvrihi, when it is preceded by a word ending in or by शुद्ध, शुभ्र, वृष and वराह ॥ The word " optionally" is understood here also. Thus कुमलामदन्, or कुमलापदन्तः, so also शुद्धदन्तः or शुद्धदन्, शुभ्रान्तः or शुभ्रदन, वृषन्तः or वृषरन्, वराहदन्तः or वराहदन् । The r of the satra indicates that the substitution optionally takes place in other cases not enumerated : as भहिदन्तः or हिनन्, मूषिकदन् or मूषिकदन्तः, गर्दभदन्तः or गईभदन्, शिखरदन्तः or शिखरदन् । ककुदस्यावस्थायां लोपः ॥ १४६ ॥ पदानि ॥ ककुदस्य, अवस्थयां, लोपः॥ वृत्तिः। ककुदशब्दान्तस्य बहुव्रीहलोपो भवति समासान्तो ऽवस्थायां गम्यमानायाम् । कालादिकृता वस्तु- धर्मा वयाप्रभृतयो ऽवस्था इत्युच्यते ।। 146. The final letter of kakuda is dropped in a Bahuvrîhi, when it denotes age or condition of animals. The word TTFUT means the changes which things undergo by lapse of time, such as age &c. Thus असंजातं ककुदमस्य- असंजातककुत्- बालः “ the young of an animal". पूर्णककुत् = मध्यमवया “ middle-aged animal" : उन्नतककुत्- वृद्धवया "old". स्थूलककुत् - बलवान् 'strong', यष्टिककुत् - नातिस्थूलो नातिकृशः ।। Why do we say when denoting a condition? Observe श्वेतककुदः ।। त्रिककुत्पर्वते ॥ १४७॥ पदानि ॥ त्रिककुत्, पर्वते ॥ वृत्तिः ॥ त्रिककुदि बहुव्रीहौ ककुदशब्दस्य लोपः समासान्तो निपात्यते पर्वते ऽभिधेये। 147. The Bahuvrîhi word Trikakud, formed by the elision of the final 37 of kakuda, is the name of a mountain. श्रीणिककुदान्यस्यत्रिककुत् “ a three-peaked hill, the peaks having the shape of a hump". All three-peaked hills are not so called it is the name of a particular hill. When not denoting a hill we have त्रिककुदः । उद्विभ्यां काकुदस्य ॥ १४८ ॥ पदानि ॥ उद, विभ्याम्, काकुदस्य, (लोपः) वृत्तिः । उत् वि इत्येताभ्यां परस्य काकुदशब्दस्य लोपो भवति बहुव्रीही समासे ॥ . ए - ·1033 कप्॥ [ BK. V. CH. IV. S. 152 . 148. After ut and vi, the final of kakuda is elided in a Bahuvrîhi compound. Thus उइतकाकुदमस्य = उत्काकुत्, so also विकाकुत् ॥ The word काकुद means 'palate'. पूर्णाद्विभाषा ॥ १४९ ॥ पदानि ॥ पूर्णात, विभाषा, ( लोपः)॥ वृत्तिः ॥ पूर्णात्परस्य काकुदशब्दस्य विभाषा लोपो भवति बहुब्रीहौ समासे ॥ 149. After pûrņa, the final of kâkuda' is optionally elided in a Bahuvrîhi compound. Thus पूर्णम् काकुश्मस्य = पूर्णकाकुत् or पूर्णकाकुदः ।। सुहृदुईदौ मित्रामित्रयोः ॥ १५०॥ पदानि ॥ सुहृद, दुहृदो, मित्र, अमित्रयोः ॥ वृत्तिः ॥ सुहृत् दुर्हत् इति निपात्यते यथासंख्यं मित्रामित्रयोरभिधेययोः । सुशदात्परस्य हत्यशब्दस्य हद्भावो निपात्यते बहुव्रीही, तथा दुःशब्हात्परस्य। 150. The words suhrit and durhrit are irregularly formed Bahuvrihi compounds, denoting “a friend" and "a foe' respectively. The word सुहृत् is derived from सु+हृदय, the भय of हृदय being elided in the Bahuvrihi. It means one whose heart is favourably disposed towards another. So also दुईत् is derived from दुर् + हरय, he whose heart is evil. Why do we say "when meaning a friend and a foe respectively"? Observe सुहृदय कारुणिक 'the kind-hearted, merciful', दुहृदयश्चोरः “ the evil hearted thief". उरःप्रभृतिभ्यः कप् ॥ १५१॥ पदानि ॥ उरः प्रभृतिभ्यः, कप ॥ वृत्तिः ॥ उरःप्रभृत्यन्ताबहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो भवति । 151. The affix non comes after uras &c final in a Bahuvrihi compound. Thus व्यूढोरस्क= व्यूढमुरोऽस्य ॥ So also प्रियसिर्पष्का, अवमुक्तोपानरकः ।। The words पुमान्, भनुड्वान्, पयः, नौः and लक्ष्मी: are exhibited in the list of urasadi words as nominative singular, and not in their crude-forms as is the case with other words. The reason of this is, that the singular number of these words take the affix any, and not their dual and plural numbers. With regard to the dual and plural of these, the affix it is optionally added by force of sutra V. 4. 154. Thus द्विपुमान् or द्विपुंस्का, बहुपुमान or बहुपुंस्का ।। 1 उरस्, 2 सर्पिस्, 3 उपानह्, 4 पुमान्, 5 अनवान्, 6 पयस्, 7 नौः, 8 लक्ष्मी, 9 दधि, 10 मधु, 11 शालि, 12 अर्थानमः॥ (The affix कर is added to अर्थ when preceded by the Negative particle नझ, as अनर्थकः) इनः स्त्रियाम् ॥ १५२ ॥ पदादि ॥ इनः, स्त्रियाम, (कप् ) ॥ :

·BK. V. Ch. IV.S155] कम् ॥ 1034 वृत्तिः ॥ इनन्ताबहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो भवति स्त्रियां विषये ॥ 152. The affix कप is added to a Bahuyrihi the last member of which ends in I, when a feminine word is denoted. Thus बहवो दण्डिनोऽस्यां शालायां बहुदण्डिका शाला | So also बहुछत्रिका; बहुस्वामिका नगरी, बहुवाग्मिका सभा॥ Why do we say when denoting a feminine? Observe बहुदण्डी राजा or बहुदण्डिकः ॥ The latter form is derived by adding optionally under V. 4. 154. नधृतश्च ॥ १५३॥ पदानि ॥ नदी, ऋतः, च, (कप्)॥ वृत्तिः ॥ नयन्ताबहुव्रीहर्षकारान्ताच कप् प्रत्ययो भवति । 153. The affix कप is added to a Bahuvrihi the last member of which is a feminine word ending in long or 3 defined as nadî words, or which ends in a short It The word नदी is defined in I. 4. 3. Thus बहुकुमारीको देशः (बव्यः कुमर्योऽ स्मिन्देशे), बहुब्रह्मवन्धूकः ॥ बहुकर्तृकः ॥ The a in sen is for the sake of euphony, शेषाद्विभाषा ॥ १५४॥ पदानि ॥ शेषात्, विभाषा, (कप्)। वृत्तिः ॥ यस्मादबहुव्रीहेः समासान्तो नविहितः स शेषस्तस्मारिभाषा कप्प्रत्ययो भवति ।। 154. After all other Bahuvrîhi compounds not covered by the foregoing rules, may optionally be added the affix कप्॥ -- *१५४ .. Thus बहुखदक' or बहुखदाक: or बहुखदः, बहुमालक: or बहुमालाक: or बहुमाला, बहुवीणक: or वहुवीणः or बहुवीणाकः &c. The word शेष denotes all those Bahuvrthi about which no special rule has been given above. How do you explain the forms अनृक्कं साम, बवृकं सूक्तं, in which the affix कप is added, though these works are governed by the general rule V. 4. 74, and ought to have taken the samasanta affix भ? The affix 87 is added to fit when the compound has a special meaning such as अनृचः means 'a boy', बख़ुनः 'a charana'. Why do we say "after the rest"? Observe भियपथः, प्रियधुरः ।। न संशायाम् ॥ १५५॥ पदानि ॥ न संज्ञायाम, ( कप्)। वृणिः ॥ संज्ञायां विषये बहुव्रीहौ समासे कप् प्रत्ययो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिसिद्ध्यते ॥ 155. The affix कप .does not come after a Bahuvrîhi when a Name is meant. This debars कप् ordained by the last. Thus विश्वदेवा अस्य- विश्वदेवा, वि- श्वयशाः॥ 23 ·1035 कम् ॥ [ Bk. V.CH. IV.SI59 - ईयसश्च ॥ १५६ ॥ पदानि ॥ ईयसः, च ॥ वृत्तिः ॥ ईयसन्तादबहुव्रीहिः कप् प्रत्ययो न भवति । सर्वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । 156. The affix कप does not come after a Bahuvrihi the last member of which ends in the affix ईयस् ॥ This debars all the previous rules. Thus बहवः श्रेयांसोऽस्य = बहुश्रेयान्, here rule V. 4. 154 is debarred. बढ्यः श्रेयस्थोऽस्य = बहुश्रेयसी, here rule V. 4. 153 Is prohibited. By rule I. 2. 48 the long final ई ought to have been shortened, but this is not done by considering it as a masculine "ईयसो बहुव्रीहौ पुंवत्" See Vartika under I. 2. 48. वन्दिते भ्रातुः ॥ १५७॥ पदानि ॥ वन्दिते, भ्रातुः (न कप) ॥ वात्तिः ॥ वन्दितेऽर्थे यो भ्रातृशब्दो वर्तते तदन्ताबहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो न भवति ।। 157. The affix कप does not .come after a Bahuvrihi ending in the word bhratri, when it means 'praised'. The word arem: means 'praised', 'respected' &c. Thus HaT rat ऽस्य-सुभ्राता 'one having a good brother'. Why do we say when it means "praised"? Observe मूर्खभ्रातृका, दुष्टभ्रातृकः ॥ ऋतश्छन्दसि ॥ १५८ ॥ पदानि ॥ ऋतः, छन्दसि, (न कप)॥ वृत्तिः ॥ कवर्णान्ताद बहुव्रीहेश्छन्दास विषये कप् प्रत्ययो न भवति ॥ 158. The affix 94 does not come after a Bahuvrihi ending in short # in the Veda. Thus हता माताऽस्य-हतमाता, हतपिता, हतस्वसा, सुहोता । नाडीतन्त्रयोः स्वाङ्गे ॥ १५९॥ पदानि ॥ नाडी, तन्त्र्योः, स्वाङ्गे (कप्, न) ॥ वृत्तिः । स्वाङ्गे यौ नाडीतन्त्रीशब्दो तवन्ताबहुवाहः कप् प्रत्ययो न भवति । 159. The affix #19 does not come after the words nadi, and tantri final in a Bahuvrihi, when they mean organs of body. Thus बह्वषो नाडयोऽस्य बहुनाडिः कायः, बहुतन्त्रीीवा ।। The word wat means 'artery'. Why do we say meaning " parts of body"? Observe, बहुनाडीका स्तम्भः, बहुतन्त्रीका वीणा | The word नाडी is a feminine word formed by डीप that comes after jati; तन्त्री is formed by the unadi affix ई (un III. I58). In बहुनाडिः the long ई is shortened as being an upasarjana (I. 2. 48); but the ई of तन्त्री is not shortened, as ई here is not a feminine affix, but a krit affix (कृत स्त्रियाः प्रति- षेधः; See I. 2. 48 also). .

·BK V. CH. IV. S. I60] कप्॥ 1036 निष्प्रवाणिश्च ॥ १६०॥ पदानि ॥ निष्प्रवाणिः, च ॥ वृत्तिः॥ निषमवाणिरिति नदीलक्षणस्य कपः प्रतिषेधो निपात्यते । 160. The word निष्प्रवाणि is irregularly formed, , without adding the affix #, though the last word is a Nadi word. The word प्रवाणी means either प्रीयतेऽस्यां or प्रवयन्ति तया ॥ Here ल्युट् is added to the root 'to weave': and denotes the instrument of weaving i, e. 'a shuttle'. निर्गता प्रवाणी अस्य-निष्प्रवाणिः पटः, निष्पवाणिः कम्बला-अपनीतशलाक: "a new unbleached cloth or blanket", from which the shuttle has not yet been extracted, fresh from the loom. . The न is changed to ण by VIII. 4. 29. - , RAPY Kalam । Printed by Freeman & Co., Ld., at the Tárå Printing works, Benares, ·I YA } . rauen ·ARCHAEOLOGICAL LIBRARY Ceotral Archaeological Library, NEW DELHI 27186 Call No. Sauv/Paul Vas. Author- Vosha, S.C. Ashtadhyay of Panini Title Borrower No. Date of Issue Date of Return A book that is shirt is brit a blook? CENTRAL GOVT OF INDIA Department of Archaeology NEW DELHI, Please help us to keep the book clean and moving