·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥ श्रीः ।
श्रीमदन्नम्भदृविरचितः
तर्कसंगहः॥
तस्य व्याख्याच
सुखप्रवेशिनी ॥
तर्णिवन शिरोमणिना
(उत्तमूर् )
ति. वीरराघवाचार्येण
विरचिता
श्रीतञ्जापुरसन्निकृष्टपञ्चनदस्खे
श्रीनिवासमुद्रणालये
मुद्रौ।
मूल्यम्]
1934
[रू १-०-०
उन

·No text on this page.

·भमिका॥ एकः-सखे सुन्दर ! क्षोदक्षम सार्वभौमं ते पाण्डित्यमिति सन्तुष्यामि । अन्यः—कि भोः परिहासेन ? अधीतप्रायेऽपि तर्कशास्त्र सन्ति शास्त्रान्त- राणि सामग्रयेणाधिगन्तव्यानि, येषु मे सम्प्रति खल्प एव परिचयः । एक: -प्रकरणग्रन्थाः परिचिताः । इतस्ते कस्तत्र श्रमः । अस्माकं पुनर- धीतमप्यनधीततुल्यम् । अन्यः-कथमेवमेकपदे सर्वथा जाज्यमभिनयसि । एक:-नायमभिनयः; यदस्ति तदुच्यते । यदि पुनर्नाटकादिपठनमेव नः कृत्यमविष्यत् , नूनमयं क्लेशो न व्यज्ञास्यत । अलङ्कारग्रन्थाः पुना रसगङ्गाधरप्रभृतयः परीक्षार्थे परिक्लप्तास्तर्कपद्धतिपरिष्कृता न बुद्धिमा. रोहन्ति ; न पठितुं शक्यन्ते । परः-सत्यमाह मित्रम् । विनैव काव्यानुवचनं सदा शास्त्रग्रन्थानेवाऽऽव- तयतामपि प्रक्रियाभाग एव नः पाण्डित्यम् । मञ्जूषाभूषणसाराद- यस्तु तर्कसरणिमनुसरन्तः प्रायो दुरवगाहाः । का कथा व्युत्पत्तिवाद- विज्ञाने । अन्यः-ईदृशः श्रमो मीमांसाध्यायिनां न भवेदित्यालोचयामि । अपरः--वस्तुतस्तर्कशास्त्र कियानपि प्रवेशो नःप्रवेशपरीक्षासमय एवावश्यकः। अन्यथा मीमांसापठनेऽप्यार्हन्ती न गण्यते । एवमप्यादरेणापठनादल्प- मत्र ज्ञानं न भादृदीपिकादौ तर्कविद्विरचिते धारणप्रवचनपर्यन्तविधा- नाय प्रभवति । न तरी भ्राट्टरहस्से ।

·VI अन्यः-(इतरमवलोक्य) सखे ! किमेवमवनतमुखो जोषमासीनो ध्यानपर इव लक्ष्यसे । इतरः-किं ब्रह्म ध्यायामि । सुहृन्मणयो हृदयमुद्घाट्य शोचन्ति । अहं पुनरन्तर्विषण्णोऽस्मि । किं मे वक्तव्यमस्ति । एकतो मीमांसान्यायमेदु- रेषु यत्र कचियाकरणस्पर्शिषु विशेषतस्तकनिकरपरिबृमितेषु सिद्धिब्रह्मा- नन्दीयशतदूषणीन्यायसिद्धाञ्जनादिषु कथं नामानधीततर्कः पिपठिषाम- प्यधिगन्तुमलम् । अन्यः-किमेवं सर्वेऽप्येकमुखं भाषन्ते । सुहृन्मणयः ! यावद्यावतर्कशास्त्रग्रन्थे परिज्ञानम् , तावत्ताबच्छास्त्रान्तरेषु सर्वत्र शोधनक्षमं शेमुषीप्रसरणमिति सत्यम् । अथापि मुक्तावलीपर्यन्तप्रकरणग्रन्थः प्रवेशतः प्रागेवाध्याप्यत इति कथं नु व एतावानायासः ? इतरः-अध्याप्यते । अथापि सुखप्रवेशस्तत्र नेति तदात्वे बुद्धेः परिश्रमं दातु- मनिच्छन्तः उपेक्षितवन्तः स्मः । तदिदं साम्प्रतं क्लेशे पर्यवसितम् । परः-तावान्परिश्रमस्तदैव चेत् क्रियते, किमिति तर्ककक्ष्याप्रवेशं परित्यक्ष्या. मः । अधीते हि तर्के पश्चादश्रमेण सर्वमध्येतुं शक्यम् । अपरः-सत्यम् । अयमत्र क्लेशः । तर्कसंग्रहो हि प्रथममधीयते । स चेत् केवलं प्रतिपदार्थमात्रग्रहणेनाधीयते, नोपरि ग्रन्थेषु सुलभः प्रवेशः । अत एव शाब्दबोधपद्धतिमपि तत्राध्यापकाः प्रदर्शयन्ति । यदि तया पद्धत्याऽधीयते, तत्र न सकृच्छवणमात्रेण सर्व बुद्ध्यत इति चिन्तनाs तत्राध्यापकेनोच्यमानमन्यादृशम् । चिन्तनागुरुसर- णिरन्याशी । पुनः प्रश्न पुनरध्यापको बुद्धिबलेनान्यथा वक्ति । तत्र न किञ्चित् प्रतिष्ठितं भवति । एवमशक्त्या तदा विरतोद्योगाः पेक्षिता ।

·VII अन्य:- पश्चाद्दीपिकामुक्तावल्यादिषु कथं पदमहन्ति ? सह व्याख्यामेन संग्रह आवर्तनीयः । इतरः-सन्ति परं व्याख्याः । बोधप्रकारः कुत्रापि न सम्यगदर्शि । पहाभि- रामादयस्तु क्वचिबहु बदन्ति । अन्यत्र जोषं गच्छन्ति । अपरत्र स्ख- लन्ति । न वा संपूर्ण बोधवर्णनं व्याख्यान किञ्चिदस्तीति शृणुमः । एक:-श्रतं मया साम्प्रतमेकं व्याख्यानं सुखप्रवेशिनी नाम प्रचारोन्मुखं, यत्रापेक्षितोंशः प्रायः सर्व समस्तीति । आप दृष्टं सुन्दर ! अन्यः---इदमेवाहमप्यावेदयितु प्रवृत्तः । प्रायेण हि प्रौढग्रन्थकारैः सर्व- मपि शास्त्र तर्कशास्त्रीकृतम् । तदस्याः सुखप्रवेशिन्याः सावधानमध्ययने सर्वत्रापेक्षिते सुखः प्रवेशो भवति । तन्मुखेनोत्साहेनाधीतान्यप्रकरण- ग्रन्थानां मीमांसावेदान्तसाहित्यव्याकरणादिषु तत्र तत्र सुखः प्रवेशः । तदिदं व्याख्यानं सुहृद्भिरादरेण ग्राह्यम् । अवश्यं च प्रचार प्रापणी- यम् । सर्वे-अहो ! भाग्यम् ! महान् लाभः ! तथैव कारष्यामः। सर्वमतः सम्पत्स्यते ।

·शोधनिका॥ पुट पंक्तिः पुट पंक्ति w " ६ १० एताः सकला ८ प्रवृत्तः आदौ १९ शब्दार्थस्यामे ७२ ९ १८ विभागवाक्य १२ २४ तात्मत्वरूप ७ गन्धोऽस्था अ १८ १६ प्रतियोगिनि चा १९ १८ तावदिति । ७९ २३ च्छीतजल ८० २१ २१ यार्थ आश्र २४ १७ सर्वेषु अपि श ८२ २६ १८ कालवृत्तीत्यर्थः ३० १७ कारे जीवपदेने ३२ १९ सुख ८८ ३९ २०-२१ वभिन्नसंख्या ११ विशिष्टमुद्दिश्य ७ कारणेऽव्याप्ति ८ निष्ठसम्बन्धः ९८ २१ शब्दस्य सं ९९ २२ तविषायताव १०२ ६१ २४ निष्ठश्रोत्र ६८ १८ कं च महानसाधवच्छि- नं वा य २२ विशिष्टमित्य १२ करणम् ८ सतिसप्तमी २३ यश्च न मिथो १ महानसम् ६ यत्प्रकारवि ८ विशेष्यता १० व्याप्यत्वान्य २४ निरूपण ६ नुमानापमानात ४ क्तप्रत्ययेन ११ निर्धारणम् ३ तने पद ३ वैशिष्ट्यज्ञानं २४ स्मृतिरित्यादिना ३ कुञ्चनम् ५सामान्यम् ८ प्रतियोगिनो या १२ नाशेत्यादिव्यं १ श्यित्वं प्रयोजकत्वरूपं चतुर्थ्य

·*
॥ श्री: ॥
तर्कसंगहः॥
सुखप्रवेशिनीसमेतः
-
निधाय हृदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम् ।
बालानां सुखबोधाय क्रियते तर्कसङ्ग्रहः॥
सुखप्रवेशिनी॥
श्रीशैलकृष्णमेघाय श्रितसर्वेष्टवर्षिणे ।
अनवधाय कस्मैचिदस्मै श्रीनिधये नमः ॥ १ ॥
नमो लक्ष्मीहयास्याय शुद्धाय ब्रह्मरक्षिणे ।
कलंघिदेवता एता सकला यत्कलाश्रिताः ॥ २ ॥
सन्त्येव संग्रहव्याख्या बढ्यः संक्षिप्तविस्तृताः ।
सुखप्रवेशिनी सेयमुपकाराय भूयसे ॥ ३ ॥
लक्षणादिपरिष्कारा लक्षिता दीपिकादिभिः।
अतोऽत्रावश्यविज्ञेयमादी संगृह्य दयते ॥ ४ ॥
प्रौढग्रन्थेष्वनायासप्रवेशाऽऽधित्सया पुनः ।
प्रायशोऽन विपश्चिद्भिर्योधवादः प्रशस्यते ॥ ५ ॥
प्राज्ञानां बुद्धिवैचित्र्याद्भिन्ना बोधोक्तिपद्धतिः ।
वैयाकुली विसृज्यादौ बालैराद्रियतामियम् ॥ ६ ॥

·२ तर्कसंग्रहः । यदि कचन यत्किञ्चिदन्यथतीह भाव्यते । क्रमेण शाध्यतां नाम को न गच्छन् स्खलत्पदः ॥ ७॥ प्रारम्भे संग्रहः पाठ्यो बालैः प्रायेण काव्यवत् । अथेयं टिप्पणी धार्या सुधीभिरनसूयुभिः ॥ ८॥ तत्रभवानन्नमस्तर्कशास्त्रप्रमेयं न्यायवैशेषिकनिष्णातनिपुणमतिनि- धर्धारितं निरूपयितुं प्रवृत्तो यथाचार मङ्गलमारचयन् चिकीर्षितं प्रतिजानीते निधायेति । प्रेक्षावत्प्रवृत्त्युपयोग्यनुबन्धिचतुष्टयमुत्तरार्धे दर्शितम् । बालानामित्यधिकारी । सुखबोधायेति प्रयोजनम् । तर्केति विषयः । संग्रह इति प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सम्बन्ध इति । अथ शाब्दबोधप्रक्रियावगमसौकर्यायायमत्यल्प उपोद्धातः क्रियते । १. एकैकस्मिन्नपि पदे प्रकृतिप्रत्ययविभागेनाप्यों विवेचनीयः । २. तत्र प्रत्ययस्य सोऽर्थो वक्तव्यः, योऽर्थ उत्तरत्राश्रयतासम्बन्धेनान्वियात्, यस्मि- श्वार्थ प्रकृत्यर्थः प्रायो निरूपितत्वसम्बन्धेन । यथा भूतले घट इत्यत्रा- धेयत्वं सप्तम्यर्थ इत्येवम् । ३. तथा समस्तपदेषु विगृह्यार्थी विवेक्तव्याः। तत्र विग्रहार्थी बुद्धिवैशधमानोपयोगिनस्तत्पुरुषादौ । लक्षणया प्रतिपा- द्यमानः समासार्थ एव शाब्दबोधाकारे प्रविष्टः । यत्र तु समासे न लक्षणा, तत्र विग्रहार्थसमासार्थयोर्न वैलक्षण्यम् । तत्र तत्पुरुषे प्रायः पूर्वपदे लक्षणा । बहुव्रीहौ च पूर्वपदं तात्पर्यग्राहकम् उत्तरपदे लक्षणा । लक्ष्यश्चार्थस्तत्पुरुषे, पूर्वपदस्य विग्रहे प्रत्ययान्तस्य योऽर्थस्तदाश्रयपर्यन्तः । यथा राजपुरुष इत्यत्र राजपदस्य राज्ञः पुरुष इति विग्रहात् राजखत्वाश्रय- पर्यन्तो लक्ष्यः । तस्याभेदसम्बन्धेन पुरुषेऽन्वयः । बहुव्रीहौ च सम- स्तपदस्य यत्पदविशेषणत्वम् , तत्पदार्थेऽभेदान्वययोग्योऽर्थो लक्ष्यः। यथा पीताम्बरो हरिरित्यत्नाम्बरपदस्य पीतरूपवदम्बरविशिष्टोऽर्थः । ४. तथा ·सुखप्रवेशिनीसमेतः ३ समानाधिकरणप्रयोग विशेषणविभक्तीनामभेद एवार्थः । अथ वा निरर्थकत्व- मेव । अभेदसम्बन्धेन विशेषणस्य विशेष्येऽन्वयः । ५. एवं सर्वत्र प्र- थमान्तपदार्थस्यैव शाब्दबोधे मुख्यविशेष्यत्वम् । क्वचिदेव त्वन्यथा। ६. एवं बोधे सम्बन्धविघया भासमानानामपि बोधाकारलेखने प्रकारविधया प्रद- र्शनं व्युत्पादनसौकर्याय । ७. तथा आधेयता अधिकरणतेत्यादिराधेया- धिकरणादिनिष्ठो धर्मः । तत्राधेयताधिकरणतयोः, प्रतियोगितानुयोगित- योः, विशेष्यताप्रकारतयोः, विशेष्यतासंसर्गतयोः, संसर्गताप्रकारतयोः, प्रका- रताप्रकारितयोः, विशेष्यताविशेष्यितयोः, संसर्गतासंसर्गितयोः, विषयताविष- यितयोः, अवच्छेदकताऽवच्छिन्नतयोरेवञ्जातीययोमिथः सापेक्षधर्मयोनिरूप्य- निरूपकभावः । आधेयतानिरूपिताऽधिकरणता, अधिकरणतानिरूपिता आधेयतेत्येवम् । विशेष्यिताप्रकारितयोः प्रकारितासंसर्गितयोरेवविधयोध- मयोमिथोऽवच्छेद्यावच्छेदकभावः । विशेष्यित्वावच्छिन्ना प्रकारिता, प्रका- रित्वावच्छिन्ना विशेष्यितेत्येवम् । तत्र धर्मयोरेकनिष्ठत्वेऽवच्छेद्यावच्छेदक- भावः, भिन्ननिष्ठत्वे च निरूप्यनिरूपकभावः । विशेष्यित्वं हि ज्ञाननिष्ठं, प्रकारित्वादिकमपि । आधेयन्त्वन्यत् अधिकरणं चतरादिति । एवं यथा- ऽऽधेयतानिरूपिताधिकरणता भवति, तथाऽऽधेयनिरूपिताऽपि । आधेयं चाधिकरणतां प्रति निरूपकम् । एवमधिकरणनिरूपिताऽऽधैयता, आधे- यतानिरूपकमधिकरणम् । एवमन्यत्र । अत्र न परस्परनिरूप्यनिरूपक- भावः । अपि त्वाधेयत्वादिधर्मस्य निरूपितत्वम् । अधिकरणादिपदार्थस्य निरूपकत्वमेवति । ८. एवमाधेयतादीनामुक्तधर्माणां तत्र तत्रावच्छेदक- मपि किञ्चिद्भवति । यद्धर्मपुरस्कारेण वस्तुन्याधेयत्वादिकं गृह्यत, स धर्म- स्तत्राधेयतादाववच्छेदकः । यथा घट ओषय इत्युक्तौ वटत्वपुरस्कारेण घट आधेयता गृह्यत इति घटत्वमोधयतावच्छेदकम् , घटत्वेनावच्छिन्ना ऽऽधेयतेत्यादिकमवहितचित्तैस्तत्र तत्र विज्ञेयमिति ।। .

·8 तर्कसंग्रहः। निधायेत्यादि । विश्वस्येश विश्वेशम् । ईशो नियन्ता नियम- नाश्रयः । नियमनमिच्छाविशेषः । षठ्या विषयित्वमर्थः । तत्र वि- श्वपदार्थस्य निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वयः । अथ तस्याश्रयतासम्बन्धेन निय- मने । तथा च विश्वनिरूपितविषयिताश्रयनियमनाश्रयमिति विग्रहार्थः । तत्पुरुषसमासत्वाचान पूर्वपदस्य विश्वनिरूपितविषयितावदिति लक्षणया ऽर्थः । विश्वविषयकर्मिति यावत् । तस्याभेदसम्बन्धेन नियमनेऽन्वयः। विश्व- विषयकाभिन्ननियमनाश्रयमिति विशिष्टार्थः । द्वितीयार्थो विशेष्यित्वं नि. धायेति धात्वर्थेऽन्वेति । तस्य निपूर्वकधाधातोराधेयत्वप्रकारकारोपोऽ थः । हृदीति सप्तम्यर्थो निरूपितत्वम् । हृत्पदार्थस्य हृदयस्य निरू- पितत्वसम्बन्धेन निरूपितत्वेऽन्वयः । निरूपितत्वमपि हृदयमादायैव नि- रूपणीयम् । सप्तम्यर्थस्य धात्वथैकदेशे आधेयत्वे । तथा च विश्वेशनि- रूपितविशेष्यित्वाश्रय , हृदयनिरूपितनिरूपितत्वाश्रयाघयत्वप्रकारकारोपति विशिष्टार्थः । अथ वा हृदि निधाय मनसिकृत्य मनोजन्यबुद्धौ विषयी- कृत्य । ज्ञानसामान्यस्य मनोजन्यत्वेऽपि हृदीत्यभिधानं विषयान्तरतो निरु- द्वेन विशुद्धेन मनसोत्पाद्यत्वाभिप्रायेण । अत एव ग्रन्थकारेणैव दोपिका- यां 'तद्धयानपरो भूत्वे' त्युक्तम् । तथा च हृच्छब्दो विषयान्तरासंवलित- चिन्तनरूपज्ञानविशेषलाक्षणिकः निधायेति घाताविषयीकरणं विषय- तानुकूलव्यापारोऽर्थः । निरूपितत्वमेव सप्तम्यर्थः । अस्य विश्वेशमिति द्वितीयार्थाधेयत्वस्य च विषयतायामन्वयः । तथा च विश्वेशनिरूपिताधेयता- श्रय,ज्ञानविशेषनिरूपितनिरूपितत्वाश्रय, विषयतानुकूलव्यापारात विशिष्टार्थः । ल्यप उत्तरकालिकत्वमर्थः । धात्वर्थस्य तत्र निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वयः । तस्य च क्रियत इति कृतावाश्रयतासम्बन्धेन । विधाय गुरुवन्दनम् । गुरोर्वन्दनम् गुरुस्वस्मादुत्कृष्ट इति ज्ञा- ·सुखप्रवेशिनोसमेतः। ५ नानुकूलो व्यापारः । अतो वन्दन खावधिकोत्कृष्टत्वप्रकारकज्ञानानुकूल- व्यापारः । गुरोरिति षठ्यों विशेष्यित्वं वन्दनपदार्थकदेशे ज्ञानेऽन्वति । समासत्वात्तु गुरुपद गुरुविशेष्यके लाक्षणिकम् । तस्याभेदेन ज्ञानऽन्वयः । ये वेतादृशस्थले एकदेशान्वयं न स्वीकुर्वन्ति, तैीदाधरः पञ्चलक्षण्यादि- ग्रन्थः परिशीलनीयः । वन्दनमिति द्वितीयार्थो विषयित्वं विधायेति धा- त्वर्थेऽन्वति । विधानं कृतिः । ल्यवर्थादिकं पूर्ववत् । सुखबोधाय बालानाम् । वालाः प्रकृतज्ञानकामत्वेऽपि क्लेशा- सहिष्णवः । षष्ठ्यर्थः समवेतत्वम् ; बोधान्वयि । मुखेन बोधः सुख- बोधः । तृतीयेति योगविमागाद्वा कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति बहुलग्रहणा- द्वा समासः । यद्वा सुखसाहतो बोधः सुखबोधः। अथ वा सुखो बोधः सुखबोधः । सुखपदमक्लेशविशिष्टपरम् । वाला हि लोके क्लेशसाध्ये कार्य न प्रवर्तेरन् । अतः प्रकृते बोधे क्लेशः पूर्व नापेक्षितः । अक्लेशे स्थित एव बोधः स्वयंभवतीत्युच्यते सुखबोधेत्यनेन । बोधो ज्ञानम् । उद्देश्यित्वं चतुर्थ्यर्थः कृत्यन्वयि । क्रियत इत्यत्र यकः कर्मत्वं प्रकृते विषयत्वमर्थः । कृतस्तत्रान्वयः । तस्य च तर्कसंग्रहपदार्थे । कर्ताकांक्षायां मयेत्यध्या- हार्यम् । अयमस्मच्छब्दोऽन्नम्भट्टार्थकः । समवेतत्वं तृतीयार्थः कृय- न्वयि । तर्कसंग्रहपदस्य तय॑न्ते प्रतिपाद्यन्त इति तीः पदात्तिषां संग्रहः संक्षेपेण कथनम् संकुचितज्ञानजनकशब्दप्रयोगः । तथा च तर्क- विषयकाभिन्नसंकुचितज्ञानजनकशब्दप्रयोग इति विशिष्टार्थः । तर्कपदस्य हि तर्कविषयके लक्षणा; तस्य च ज्ञानेऽभेदेनान्वय इति । एवंरूपत्वा- देवास्य ग्रन्थस्य तर्कसंग्रह इति नाम । अत्र चेदं पदं ग्रन्थकृत्सङ्केतवशा- द्योगरूढ्या विलक्षणानुपूर्वीप्रकृतग्रन्थपरम् । तथा चायमखण्डवाक्यार्थबोध:-विश्वविषयकाभिन्ननियमनाश्रयनि- ·तर्फसंग्रहः । द्रव्यगुणकर्मसामान्य विशेषसमवायाभावाः सत पदार्थाः । रूपिताधेयताश्रय, ज्ञान विशेषनिरूपितनिरूपितत्वाश्रय, विषयत्वानुकूलव्या- पारनिरूपितोत्तरकालिकत्वाश्रय, गुरुविशेष्यकाभिन्न- खावधिकोत्कर्षप्रकारक- ज्ञानानुकूलव्यापारनिरूपितविषयित्वाश्रयकृतिनिरूपितोत्तरकालिकत्वाश्रय, क्के- सासहिष्णु (प्रकृतज्ञानकाम) निरूपितसमवेतत्वाश्रयाक्लेशविशिष्टाभिन्नज्ञान- निरूपितोद्देश्यित्वाश्रय, (अन्नम्भट्टनिरूपितसमवेतत्वाश्रय) कृतिनिरूपित- विषयत्वाश्रयस्तर्कसंग्रहग्रन्थ इति । एवं पदार्थानां संग्रहे प्रवृत्ते आदौ तान् सप्तधा विभजते द्रव्येति । ननु 'सामान्यवचनं पूर्व विशेषस्य ततः पर' मिति न्यायात् पदार्थसामान्य- लक्षणं प्रागभिधाय पश्चाद्विभागवचनमेव युक्तम् । न हि पशुखरूपमेवा- जानतः कतिविधः पशुरिति जिज्ञासा सम्भवति । अतो विभाग- जिज्ञासाभावात् तद्वचनं न युक्तमिति चेत् सत्यम् ; तथाऽपि तर्कसंग्रह इत्यत्र तर्कपदार्थपरिशीलनेन तय॑माणत्वं प्रतिपाद्यमानत्वमित्येवरूपं वा तर्कसंग्रहः क्रियत इति वाक्यश्रवणेन प्रकृतग्रन्थप्रतिपाद्यमानत्वरूपं वा सामान्य गृहीतमासीदिति विभागवचनं युक्तम् । यद्यप्युत्तरत्र द्रव्या- दिविभागस्शले कथं सामान्यलक्षणमनभिधाय तद्वचनमिति शङ्कायामियं परिहारगमनिका न भविष्यति ; तथाऽपि द्रव्यगुणकर्मेत्येवमाप्तेन प्रयुक्त- त्वात् द्रव्यादिपदस्य प्रवृत्तिनिमित्तमितरव्यावृत्तं किमपि किमपि स्यादे- वेत्येवं शिष्यस्य ज्ञानसम्भवात् तथाभूतसामान्यधर्मज्ञानमेव विभागवचने पर्याप्तम् । अन्यादृशलक्षणं तु यावत् लक्ष्येयत्ताज्ञानं न भवति तावत् न शक्यं सम्यग्ज्ञातुमित्यभिप्रेत्य विभागारम्भ इति द्रष्टव्यम् । पदार्था इति । पदस्य अर्थः पदार्थः अर्थोऽभिधाविषयः शक्तिविषयः । विग्रहे पदस्येति षष्ठ्यर्थ आधेयत्वं शक्तावन्वति । केन सम्बन्धेनाधेयत्वमिति त्वन्य- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । त् । समासे च पदशब्दस्य पदगतेति लक्षणयाऽर्थः पदगताभिन्नशक्तिविष- य इति पदार्थशब्दार्थः । पदाथाः पदगतशक्तिविषयाः, वाच्या इति या. वदित्यलम् । अत्र केचिदित्थं बोधं वर्णयन्ति । द्रव्यादिपदानि द्रव्यत्वादिपराणि । सप्तत्यस्य सप्तविधाः सप्तविभाजकधर्मवन्त इत्यर्थः । विभाजकधर्मेत्यत्र द्रव्य- त्वादीनामभेदेनान्वयः । सप्तेति विभक्त्यर्थश्चाभेद एव । तथा च पदा- थी द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वसामान्यत्वविशेषत्वसमवायत्वाभावत्वाभिन्नसप्तविभान- कधर्मवदभिन्ना इति । नैतद्यक्तम् ; द्रव्यादिपदानां लक्षणाकल्पनस्य क्लि- टत्वात् । एवं लक्षणयार्थबोधनमपेक्ष्य शक्त्या तद्बोधनस्य न्याध्यतया, द्रव्य- त्वगुणत्व.... ....भावत्वानि सप्तपदार्था इति यदि प्रयोगः क्रियेत, स सा- धुः स्यात् । यद्यप्येवमापत्ति केचित् स्थलान्तरे खयमेवोद्भाव्य, विभागवा. क्येषु धर्मिवाचकधमलाक्षणिकशब्दप्रयोगे सत्येव बोधोऽन्यथा नेति नियमः कल्प्यत इति समादधुः ; अथापि नावचकं प्रयोक्तव्यमिति न्यायविरुद्धं लाक्षणिकमेव प्रयोक्तव्यमिति नियमकल्पन न हृदयङ्गमम् । अतो द्रव्यादि- पदे लक्षणाङ्गीकारे सप्तपदे लक्षणां विनैव पदार्था इत्यस्य पदार्थविभाजक. धर्मा इत्यर्थं स्वीकृत्य द्रव्यत्वाद्यभिन्नाः सप्त पदार्थविभाजकधर्मा इति बोधव- णनमितः साधीयः। अन्ये पुनः, इति सप्त पदार्थी इति इतिशब्दमध्याहृत्य सप्तपदस्य सप्तविधार्थकतया तद्धटकविधापदार्थविभाजकघर्मेष्वितिशब्दस्याभेदेनान्वयः। इतिशब्दार्थः प्रकारः, द्रव्यादिपदयथाश्रुतार्थस्य चेतिशब्दार्थे आधेयतास- म्बन्धेन । द्रव्यादिवृत्तिप्रकारश्च द्रव्यत्वादिरूप. इति सम्भवत्यभेदः । तथा च द्रव्यादिनिष्ठप्रकाराभिन्नसप्तविभाजकधर्मवदभिन्नाः पदार्था इति बोधं मन्यन्ते । तदपि न रुचिरम् ; इतिशब्दार्थस्य प्रकारस्योत्तरपदार्थेऽभेदेना- i ·८ तर्कसंग्रहः। न्वयस्यादर्शनात् । घट इति द्रव्यमिति हि प्रयुज्यते, न पुनघट इति जा- तिरिति । तत्र च घटनिष्ठप्रकारविशिष्टं द्रव्यमिति बोधः । उक्तं च कैश्चिदन्यत्र 'अव्ययनिपातातिरिक्तनामार्थस्यैव नामार्थेऽभेदसम्बन्धनान्वयस्य व्युत्पत्तिासद्धत्वा' दिति । अतो यदि इतिशब्दाध्याहारः , तहीतिशब्दस्य हतुपरतया प्रयोज्यत्वमर्थमङ्गीकृत्य द्रव्यगुणकाद्यभेदप्रयोज्यसप्तविधत्वविशि- ष्टाभिन्नाः पदार्था इत्यवञ्जातीयकबोधस्वीकारः श्रयान् । किञ्चैवं 'द्रव्यगुण- कर्मसामान्यावशेषसमवायानां षण्णां पदार्थाना' मिति कणादसूत्रभाष्य कथं बाधः । न हि ततिशव्दाध्याहारः सम्भवति । समवायानामित्यस्या- प्रथमान्तत्वात् । तत्र पदार्थानामित्यत्रैवाभेदसम्बन्धेनान्वय इति चेत् अ- लापि तथैवास्तु, अविशेषात् । अध्याहारं विनैवोपपत्तौ तस्यायुक्तत्वाच्च । ननु पदार्थानां सप्तत्वपर्याप्तयधिकरणत्वं न सम्भवति, तेषामनन्त- त्वात् । अतः सप्तपदस्य सप्तविघा इत्येवार्थः । तत्र च विधेत्यनेन केषां विभाजकधर्माणां ग्रहणामिति जिज्ञासायां द्रव्यत्वादिरूपधर्माणामिति लाभार्थ द्रव्यगुणति पदं प्रयुक्तम् । तदत्र यदि तत्पदार्थस्य विधेत्यत्रान्वयो न स्वीक्रियते कथं तर्हि जिज्ञासाशान्तिरिति चेत् ; पदार्थानामनन्तत्वादन्वया- सम्भवात, सप्तपदस्य सप्तविधा इत्यर्थः कामं स्वीक्रियताम् । अथापि न द्रव्यगुणेऽति द्रव्यत्वगुणत्वादिपरत्वं, किं तु यथाश्रुतार्थकत्वमेव । तस्य च पदार्थशब्दार्थ एवान्वयः, न सप्तपदार्थकदेशे । तथाच द्रव्यत्वादिविशिष्टा- भिन्नाः सप्तविघामिन्नाः पदार्थी इत्येव बोधः । एवञ्च अरुणयकहायन्या सोमं क्रीणाती'त्यत्रारुणापदार्थ एकहायनीपदार्थश्च पृथक्पृथक्रियायामेवान्वे. तीति वादिनां मते अरुणया क्रीणाति, एकहायन्या क्रीणातीत्येवार्थलाभात् या एकहायनी सैवारुणति कथं ज्ञायते अरुणापदेनान्यस्यापि ग्रहणसंभवादिति शङ्कायां यथा अरुणयैकहायन्या क्रीणातीत्येकवाक्योपादानबलात्सन्निहितै- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । कहायन्या एवारुण्यमिति बुद्धयत इति निर्वाहः, तथानाप्येकवाक्योपा- दानबलाये द्रव्यत्वादयस्त एव सप्त विधा इत्यत्र विभाजकधी इति बुद्धयत इति निर्वाहः कार्य इति जिज्ञासाशान्तिसिद्धिः । एवं साब्दबोधे भान- मखीकृत्यार्थसिद्धिर्बहुलं सर्वरङ्गीक्रियत इति भाट्टरहस्यादौ व्यक्तम् । ननु द्रव्याघभिन्नत्वस्य सप्तविधाभिन्नत्वस्य च यदि पदार्था इत्यत्रान्व- यः, तार्ह पदार्थोद्देशेनोभयविधानमिति सिद्धयति । विधेयानेकत्वे च वाक्यभेदो दोष इत्याहुः । स इह स्यादिति चेन्न ; न ह्यभयोरेंकत्रान्वयमात्रेण वाक्य- भेदः । किन्तु विधेयमज्ञाततया ज्ञापनीयं यत्रानेकं तत्र वाक्यभेदः । अत्र तु द्रव्याद्यभेदस्य पदार्थेष्वन्वये तावतैव सप्तविधत्वं ज्ञायत इति सप्ते- त्यस्यानुवादत्वामिति न दोषः । ननु द्रव्याद्यभेदान्वये द्रव्यत्वादयः सप्त धर्मा इत्येतावत् ज्ञायते । ते विभाजकधर्मा इति न ज्ञायते । अतः सप्त- विधत्वमपि विधेयमिति चेत्, सप्तपदस्य सप्तविधेत्यर्थः कथं ज्ञायते, अन्य- थाऽपि यत्किञ्चिदबाधितार्थवर्णनसम्भवात् । यदि द्रव्यत्वादीनां विभाजक- धर्मत्वौचित्यपालोचनया सोर्थों ज्ञायत इत्युच्यते, तर्हि सप्तशब्दार्थनिधार- णात् प्रागेव तेषां विभाजकर्वमत्वं ज्ञातमिति सप्तविवत्वं न विधेयम् । किं च संख्यावाचिपदनिर्देशं विनापि विभागवाक्यलेखन बहुलं दृश्यते । तत्र विभाजकधर्मत्वबोधः कथम् ? तत्रोद्देश्यवाचकपदस्यव तद्विभाजकधर्मवत्- पर्यन्तलाक्षणिकत्वादिति चेत् तर्हि सर्वत्र विभाजकवाक्य ऐकरूप्याय पदा- र्थशब्दस्यैव पदार्थविभाजकधर्मवन्त इत्यर्थोऽस्तु । एवं च सप्तपदं सप्त- त्वविशिष्टार्थकमेव । न च तेषामनन्तत्वात् सप्तत्वविशिष्टाभिन्नत्वं बाधित- मिति वाच्यम् , पदार्थशब्दार्थकदेशे विभाजकधर्म एव तदन्वयखीकारात् । अथवा 'सविशेषणे हि विधिनिषेधौ सति विशेष्ये बाधे विशेषणमुपसंक्रा- मत' इति न्यायेन विभाजकधर्मेषु सप्तत्वे तात्पर्यपर्यवसानसम्भवेनेदृशस्थले , 21 ·तर्कसंग्रहः । विशिष्टेऽन्वयो न बाधित इति । अथ वा पदार्था द्रव्याघभिन्ना इत्येता- वताऽपि विभागपरता वाक्यस्य लभ्यत एव । तथा हि-पर्यायशब्दप्रयो- गायोगात् द्वन्द्वादिबलाच द्रव्यगुणादीनां परस्परभेदावगमे सात द्रव्यत्वादी- नां परस्परासामानाधिकरण्यं प्रतीयते । पदार्थेषु परस्परविभिन्नबहभे- दोक्त्या पदार्थत्वव्याप्यत्वं द्रव्यत्वादौ सिद्धयति । पदार्थत्वरूपोद्देश्यता- वच्छेदकव्यापकत्वस्य विधेये भानाच्चैषां धर्माणां यावत्त्वं बुद्धयत इति सम. भिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकव्याप्यपरस्परासमानाधिकरणयावद्धर्मवचनरूपवि - भागपरत्वं सुगमम् । अतः पदार्थपदं न पदार्थविभाजकधर्मवत्परम् । सप्त- पदस्य तु सप्तत्वविशिष्टार्थकत्वऽनन्वयश्चत् सप्तविधार्थकत्वं काममस्तु । अथापि न तस्य विधेयत्वम्, प्राप्तत्वात् । यद्वा सप्तपदमपि सप्तत्वविशिष्टार्थकमेव । द्रव्यत्वविशिष्टगुणत्व- विशिष्टाद्यभिन्नपदार्थेषु सप्तत्वविशिष्टाभेदान्वयः । सविशेषणंहीति पूर्वोक्त. न्यायेन द्रव्यत्वादीनामेव सप्तत्वे तात्पर्यम् । तथा च यथा 'रामः कृत- धनुर्भङ्गः पर्यणैषीविदेहजाम्' इत्युक्तौ कृतधनुर्भङ्गस्सन् पर्यणैषीदित्यर्थे सति कृतधनुर्भङ्गत्वविशिष्टमुद्दिश्य परिणयकर्तृत्वविधानेऽपि कृतधनुर्भङ्गत्वस्या- प्याद्विधानम्, तद्वत् पदार्थी द्रव्यादयः सन्तस्सप्तेति द्रव्याघभिन्नत्वविशि- ष्टपदार्थद्देशेन सप्ताभिन्नत्वविधानेऽप्यसिद्धवन्निर्देशबलात् द्रव्याघभिन्न- त्वविधानं भवति । एवञ्च द्रव्याघभेदात् सप्त पदार्था इत्यत्रेवात्रापि सप्त- त्ववैशिष्ट्यं प्रति द्रव्याधभिन्नत्वस्य प्रयोजकत्वमपि लभ्यते । उद्देश्यविधेयभाव- स्थलेऽसति बाधके विधेयप्रयोजकत्वमुद्देश्यतावच्छेदके लभ्यत इत्यानुभविक यथा धनवान् सुखीत्यत्र । ननु द्रव्यादिपदार्थान्वय एव सप्तशब्दार्थस्य भवतु । तथा च द्रव्यत्वादीनां सप्तत्वं सुग्रहमिति चेत् सत्यम् । अथापि सप्तति निर्देश- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । बलादष्टमः पदार्थो नास्तीति ज्ञापितं भवति । तच्च ज्ञापन पदार्थशब्दार्थे- नान्वय एव खरसम् । अतो द्रव्यादिभेदात् सप्त पदार्थी इति वाक्य इव तदन्वयो युक्त इति । अथ वा द्रव्येत्यादि सप्तपदविशेषणम् । पदार्था इति सप्तपद- विशेष्यम् । पदार्थेषु सप्तत्वबाघे सप्तविघा इत्यर्थोऽस्तु । तथा च द्रव्या- घभिन्नसप्तविधाभिन्नाः पदार्थी इति बोधः । वस्तुतस्तु अत्र सप्तत्वं न संख्यारूपम् । गुणादौ तदभावात् । अतोऽपेक्षावुद्धिविशेषविषयत्व- रूपम् । अपेक्षाबुद्धिविशेषश्च द्रव्यमेकं गुण एकः कमकम् -अभाव एक इत्यात्मकः । अत्र चैकत्वस्य स्वाश्रयसमभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदक- वत्त्वसम्बन्धेन द्रव्यादावन्वयः । एकत्वं च समवाये वक्ष्यमाणम् । तथा चेदृशापेक्षाबुद्धिविशेष्यत्वं द्रव्यादीनामेवास्तीति न तेषु सप्तत्वासम्भवः । एवं च सप्तपदार्थ सप्तत्वविशिष्टे द्रव्यादिपदार्थस्याभेदेनान्वयः, तस्य च पदार्थशब्दार्थ इति पदार्था द्रव्यत्वावशिष्टाघभिन्नसप्तत्वविशिष्टाभिन्ना इति बोधः । ननु द्रव्यादिसर्वाभिन्नत्वं कस्मिन् पदार्थे सम्भवति । न हि द्रव्ये गुणाधभिन्नत्वम् । एवं गुणादावपि न द्रव्याघभिन्नत्वम् । अतो द्रव्य- स्यादिपदं द्रव्याद्यन्यतमलाक्षणिकमिति चेत् ; क एवमाह एकैकस्य सर्वामि- न्नत्वामति । किं तु विशेषणविभक्त्यर्थोऽभेदः । स चासाधारणधर्मः । तत्र विभक्त्युपात्तष्वसाधारणधर्मेषु यस्मिन्नसाधारणधर्मे द्रव्यादिषु मध्ये यस्यान्वया भवितुमर्हति, तस्यान्वयः । एवमेकैकस्मिन्नसाधारणधर्म एकै- कव्यक्त्यन्वये सति अनन्तरं तस्य तस्यासाधारणधर्मस्य पदार्थशब्दार्थव्यक्ति धु वा सप्तशब्दार्थव्यक्तिषु वा यत्र यत्रान्वय उचितस्तत्र तत्रान्वय इति न कश्चिद्देषः । यथा घटा नीला इत्युक्तौ विभक्त्यर्थाभेदेष्वसाधारणधर्मेषु ·१२ तर्कसंग्रहः । तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नवैव । रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापारमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापर - त्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहशब्दबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारा. यथायोगं तत्तन्नीलव्यक्तीनामन्वये तेषां यथासम्भवं घटव्यक्तिष्वन्वयः । न हि तत्र घटपदस्य घटान्यतमे वा नीलपदस्य नीलान्यतमे वा लक्षणा कैश्चि- दुक्तास्ति । तद्वत् । इयानेव भेदः । तत्र विभक्त्यर्थेऽभेदेऽन्वयिनः पदार्थी नीलत्वपुरस्कारेणैकेन पदेनोपात्ताः । अत्र तु द्रव्यपदादिना भिन्नभिन्ननेति । स च भेदोऽकिञ्चित्करः । न खलु धवखदिरावित्यादौ द्वन्द्व ईदृशानुप- पत्तिः कुत्रापि प्रदर्शिता । न च द्रव्यादिपदे लक्षणाभावेऽपि सप्तपदेऽन्य- तमलक्षणाऽऽवश्यकी सप्तत्वपर्याप्त्यधिकरणधर्मवतः कस्यचिदसम्भवादिति वाच्यम् । सप्तत्वपर्याप्त्युपलक्षितधर्मवत्त्वस्य प्रत्येकं सम्भवेन तलापि लक्षणां विनव निर्वाहादिति । तथा च पदार्था द्रव्याघभिन्नास्सप्ताभिन्ना इति, द्रव्याघभिन्नपदार्थाः सप्ताभिन्ना इति, पदार्था द्रव्याद्यभिन्नसप्ताभिन्ना इति वा बोधः । एवं पदार्थसामान्यं विभज्यावान्तरविभाग दर्शयति तनेत्यादिना । तच्छब्दार्थी द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः । त्रलो घटकत्वमर्थः । द्रव्याणीत्यत्र गुणादिविभागप्रतिपादकवाक्यस्थगुणादिपदार्थेषु चान्वति । एव- कारोऽन्ययोगव्यवच्छेदार्थः, यथा गोविन्दः पण्डितो भवति विनीतश्च, गो. पालस्तु पण्डित एवेत्यादौ। तथा च नवत्वातिरिक्तसंख्यापर्याप्त्यधिकरण- विभाजकधर्मशून्यत्वं तदर्थः द्रव्यान्वयि । न चात्मस्थाने परो जीवश्चति द्वेषा विभज्य दशद्रव्यगणनसम्भवात् कथमीदृशधर्मशून्यत्वमिति वाच्यम्। नवत्वातिरिक्तसंख्यापर्याप्तयधिकरणभूता ये प्रकृतविभाजकधर्मासमानाधि- करणधर्मसहिता विभाजकधर्मास्तच्छून्यत्वमिति विवक्षितत्वात् । परत्वजीवत्व- योश्च प्रकृतात्मस्वरूपविभाजकधर्मसमानाधिकरणत्वमेवोत । तथा च ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । १३ श्चतुर्विशतिर्गुणाः । उत्क्षेपणावक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्च कर्माणि । परमपरं चेति द्विविधं सामान्यम् । नवत्वातिरिक्तसंख्यापर्याप्त्यनधिकरणविभाजकधर्मवत्त्वमेवकारार्थ इति सि- द्धयति । यद्वा नवत्वपर्याप्त्ययोगव्यवच्छेदस्तदर्थः । अथ वा स्वसम- भिव्याहृतपदार्थस्य यत्पदार्थेन सम्बन्धस्तद्व्यापकत्वमेवकारार्थः । अत्र समभिव्याहृतपदं नवपदम् । तदर्थस्य द्रव्यपदार्थेनान्वय इति द्रव्य- व्यापकत्वमेवकारार्थः । व्याप्यव्यापकभावस्तादात्म्येन ; नवद्रव्यपदार्थयो- स्तादात्म्यात् । व्यापकत्वस्य नवपदार्थेऽन्वयः । तथा च द्रव्यादिनिरू- पितघटकताश्रयद्रव्याणि पृथिवीत्वविशिष्टाघभिन्नानि द्रव्यव्यापकत्वाश्रयनव- त्वविशिष्टाभिन्नानीति रीत्या बोधः । सामान्यमित्यादि । द्वे विधे यस्य तत् द्विविधम् । विधा विभाजकधर्मः । षष्ठ्यर्थ आधेयत्वं विधायामन्वेति । यन्निरूपिताधेय- ताश्रयविभाजकधी द्वित्वविशिष्टाभिन्नाविति विग्रहार्थः । समासे विधापदं लक्षणया द्वित्वविशिष्टविभाजकधर्मवदर्थकम् । द्विपदमीशलक्षणातात्पर्य- ग्राहकम् । तस्याभेदः सामान्ये । चकारार्थः समुच्चयः । स च समु- दायः साहित्यम् । तस्य परापरपदार्थयोरन्वयः । इतिशव्दार्थः प्रकारः । तत्र परापरपदार्थयोराधेयतासम्बन्धेन । परापरपदोत्तरविभक्त्यारा नास्ति । प्रकारस्य च सामान्ये आश्रयतासम्बन्धेन । तथा च समुच्चयाश्रयपरापर- निष्ठप्रकारवत् द्वित्वविशिष्टविभाजकधर्भवदभिन्नं सामान्यमिति बोधः । प्रकारश्च तद्वृत्त्यसाधारणधर्म एव परत्वादिः । इतिशब्दस्य हेतुपरत्वे ज्ञान- ज्ञाप्यत्वमितिशब्दार्थः । परापरपदार्थयोर्विषयतासम्बन्धेन ज्ञानेऽन्वयः । ज्ञाप्य- त्वमाश्रयतासम्बन्धेन द्वित्वविशिष्टविभाजकधर्मान्वयि । परमपरं चेति ज्ञाने सति विधाद्वयवत्त्वज्ञानमुत्पद्यत इति भवति विधाद्वयस्य ज्ञाप्यत्वम् । तथा च समुच्चयाश्रयपरापरविषयकज्ञानज्ञाप्यत्वाश्रय द्वित्वविशिष्टविभाजकधर्मवदभिन्न ·१४ तर्कसंग्रहः । नित्यद्रव्यवृत्तयो विशेषास्त्वनन्ता एव । समवायस्त्वेक एव । सामान्यमिति । नित्येति । नित्यानि द्रव्याणि तेषु वृत्तिर्येषाम् । सप्तम्य. थों निरूपितत्वम् । वृत्तिराधेयत्वम् । षष्ठ्यर्थ आधेयत्वं वृत्त्यन्वयि । यन्नि- रूपिताधेयत्वाश्रयायता नित्याभिन्नद्रव्यनिरूपितनिरूपितत्वाश्रय इति विग्र- हार्थः । समासे वृत्तिपदस्य नित्यद्रव्यनिरूपिताधेयताश्रये लक्षणा । तात्पर्यग्राहकम् । तुशब्दः पूर्वस्माद्विशेषाणां वैलक्षण्यं वक्ति । अनन्ताः, न अन्तो येषां तेऽनन्ताः । अन्तो नाम परिच्छेदः संख्यावत्त्वं संख्यैवः । तस्य पप्तिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाभावेऽन्वयः । येषा- मिति षष्ठ्यीधेयत्वस्य चाभावे । यन्निरूपिताधेयतावदभावः पर्याप्तिस. म्बन्धावच्छिन्नसंख्यानिष्ठप्रतियोगिताक इति विग्रहार्थः । समासेऽन्तपद- स्य निरुक्तसंख्याऽभाववति लक्षणा । नअपदं तात्पर्यग्राहकम् । तदभेदो विशे- षाणाम् । परार्धसंख्याऽपि हि कतिपयमात्रवृत्तिरेव, न पदार्थसामान्ये, न वा विशेषसामान्ये पर्याप्तिसम्बन्धेन वर्तते । नन्वनन्तत्वं द्रव्यादीनामप्यस्ति तत्राह एवेति । अयमेवकारः विभागवाक्येषु दर्शितधर्मव्यवच्छेदार्थः । तथा च किंचित्संख्यापर्याप्त्यधि- करणविभाजकधर्मशून्या इति लभ्यते । तथा च द्रव्यादयाऽनन्ताश्च ता. दृशविभाजकधर्मवन्तश्च । विशेषास्तु केवलमनन्ताः । नैषां तादृशधाः सन्तीति । एवं च नित्यद्रव्यनिरूपितायतावदभिन्ना वैलक्षण्याश्रया वि- शेषाः पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नसंख्यानिष्ठप्रतियोगिताकाभाववदभिन्नाः संख्या- पर्याप्त्यधिकरणविभाजकधर्मशून्यत्वाश्रया इति बोधः । ननु विशेषो द्वि- विधः परमाणुवृत्तिविशेषो विभुवृत्तिविशेषश्चेत्येवं विभागः सुकरः इति चेन्न। परमाणुवृत्तिविशेषत्वादेविभाजकधर्मत्वं न युक्तम् । अधिकरणानिरूप्यस्थव धर्मस्य तत्त्वमुचितम् । अयं च धर्मः परमाणुनिरूप्य इत्याशयात् । समवा- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । १५ अभावश्चतुर्विधः । प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावोऽन्योन्या- भावश्चेति ॥ तत्र गन्धवती पृथिवी । सा द्विविधा। यस्त्विति । तुशब्दो वैलक्षण्यार्थः । एकपदमेकत्वविशिष्टार्थकम् । एकत्वं चेदं न संख्यारूपम् , तस्य गुणत्वेन द्रव्यमाननिष्ठत्वात् । नापि स्वसजाती- यद्वितीयरहितत्वम् । एवकारपौनरुक्त्यप्रसङ्गात् । अतोऽसाधारणधर्मरूपम् । तच्च भेदविशिष्टान्यधर्मवत्त्वम् । वैशिष्ट्यं खप्रतियोगिवृत्तित्वखानुयोगिवृ- तित्वोभयसम्बन्धेन । स च धर्मस्तब्यक्तित्वम् । न च न तस्य भेदवि- शिष्टान्यत्वम् , तब्यक्त्येतब्यक्त्युभयभेदं प्रति तब्यक्तेः प्रतियोगित्वादनुयोगि. त्वाच्च तत्तवृत्तित्वरूपोभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टत्वादिति वाच्यम् , भेदेत्यस्य व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदपरत्वात् । व्यासज्यवृत्तिधर्मो नाम पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नाधेयताकधर्मः । उभयत्वादिहि पर्याप्तिसम्ब- न्धेनोभयादौ वर्तत इति । अथ वा धर्मविशिष्टान्यधर्मवत्त्वमेकत्वम् । वै. शिष्ट्यं स्वसामानाधिकरण्य, खावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाश्रयावृत्तिभेदसामा- नाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । अत्र धर्मपदेन तव्यक्तित्वरूपधर्मग्रहणेऽनेकवृ. त्तिधर्मस्य सर्वस्य धर्मविशिष्टत्वमेव । स्वपदेनोभयत्वादिग्रहणेन तद्विशिष्टत्वं तव्यक्तित्वसमवायत्वादौ न सुवचम् । तदवच्छिन्नभेदस्य तदाश्रयवृत्तित्वा- दिति । ननु द्रव्यादीनामपीसैकत्वमस्तीति किं वैलक्षण्यं तत्राह एषेति । अस्यैकत्वातिरिक्तसंख्यापर्याप्त्यधिकरणत्वाभावोऽर्थः समवायान्वयी । संख्या चेयमपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वात्मकद्वित्वादिरूपा । तथा च समवायो वैलक्ष- पयाश्रय एकत्वविशिष्टामिन्न एकत्वातिरिक्तसंख्यापर्याप्त्यधिकरणत्वाभाववा. निति बोधः । यद्वा पूर्ववद्व्यापकत्वमेवकारार्थः । व्याप्यव्यापकभावस्तादात्म्येन । समवायव्यापकत्वाश्रय एक इत्यर्थः । एकत्वविशिष्टस्य कस्यचिदपि हि न घटादिव्यापकत्वम् । भवति तु समवायव्यापकत्वमिति वैलक्षण्यम् । अभाव इत्यादि । सामान्यविभागवाक्य इव बोधप्रकारः ।

·तर्कसंग्रहः । नित्याऽनित्या च । नित्या परमाणुरूपा । अनित्या कार्यरूपा । एवमवान्तरविभागमपि विधाय विभक्तान् प्रत्येकं निरूपयति तत्नेत्या- दिना कृस्तन ग्रन्थेन । तत्रशब्दः सर्वलक्षणवाक्यस्थलक्ष्यवाचकपदान्वयी । पृथिव्याद्यन्योन्याभावान्तास्तदर्थाः । घटकत्वं वलर्थः । मतुप् अधिकरण- तावदर्थकः । अधिकरणतायां गन्धस्य निरूपितत्वसम्बन्धनान्वयः । पृथि- व्यादिनिरूपितघटकताश्रयपृथिवी गन्धनिरूपिताधिकरणतावदभिन्नति बोधः। गन्धोऽस्य अस्तीति विग्रहे इदंशब्दार्थः पृथिवी, षष्ठ्यर्थो निरूपितत्वम्, स धात्वर्थाधेयत्वान्वयि , अस्तीति तिबाख्यातार्थ आश्रयत्वमाश्रयतासम्बन्धेन गन्धे अन्वति, तथा च पृथिवीनिरूपितनिरूपित्वाश्रयाधेयतानिरूपिताश्रयता- वान् गन्ध इति बोधः । गन्धवत्त्वं पृथिव्या लक्षणम् । लक्ष्या पृथिवी- लक्ष्यतादिस्तत्तन्निष्ठो धर्मः । अत्र कालिकसम्बन्धेन गन्धवत्त्वं कालेऽस्ती- त्यतिव्याप्तिः । तद्वारणाय समवायेन गन्धवत्त्वं लक्षणम् । न च गन्ध- वत्त्वं गन्धनिष्ठाधेयतानिरूपिताधिकरणतावत्त्वम् , समवायेनेति तृतीयार्थोऽ वच्छिन्नत्वमाघेयतान्वयि । पृथिव्यां समवायेन गन्ध आधयो भवतीति साऽऽधेयता तत्सम्बन्धावच्छिन्ना । तथा च समवायसम्बन्धावच्छिन्नगन्ध- निष्ठाधेयतानिरूपिताधिकरणतावत्त्वं लक्षणं पर्यवसितम् । एवं च काले ऽतिव्याप्तिस्तदवस्था । पृथिव्यां स्वरूपसम्बन्धन प्रसिद्धायास्तादृशाधिकरण- तायाः कालेऽपि कालिकसम्बन्धेन सत्त्वादिति वाच्यम् ; गन्धो लक्षणम् । न तु गन्धवत्त्वम् । समवायस्तु लक्षणतावच्छेदकसम्बन्ध इत्यदोषात् । एवमुत्तरत्र । नित्येति । सेत्यनुषज्यते । एवमग्रेऽपि । परमा- गुरूपेति । रूपं खरूपम्, असाधरणधर्मवत् । परमाणुरूपं यस्याः सा । षष्ठ्यर्थ आधेयत्वमसाधारणधर्मेन्वति । तथा च यन्निरूपिताधेयता- वदसाधारणधर्मवत् परमाणु इत्यर्थः । रूपमित्यस्यासाधारणधर्म इत्यर्थे ·सुखप्रवशिनीसमेतः । पुनस्त्रिविधा शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरममदादीनाम् । इन्द्रि- परमाणा रूपं यस्या इति विग्रहः । षष्ठ्यर्थ आधेयत्वं । उभयथाऽपि स- मासे रूपपद पृथिवीपरमाणुत्वविशिष्टेत्यर्थलाक्षणिकम् । तदभिन्ना नित्या- भिन्नपृथिवीति बोधः । एवमुत्तरत्र । पृथिव्यादिचतुष्टयं प्रत्येक द्वेधा विभज्यते । प्रथमः प्रकारो जगदुपादानकारणविवेकोपयोगी । द्वितीय आत्मनो भोगसम्पादकत्वप्रकारविज्ञानोपयोगी । तत् प्रथमां विधामुक्त्वा द्वितीयामाह पुनरिति । अस्यार्थः समुच्चयः । त्रिविधेत्यत्र विधाशब्दस्य हि वित्वविशिष्टविभाजकधर्मवतीत्यर्थे लक्षणा । तत्र धर्मे समुच्चयस्याश्रय- तासम्बन्धेनान्वयः । अयं च समुच्चयः पूर्वोक्तद्वित्वविशिष्टविभाजकधर्मप्र- तियोगिकः । सेत्यनुषज्यते । शरीन्द्रियविषयाणां भेदस्तस्मात् । भेदो भेदकोऽसाधारणधर्मः । विग्रहे षष्ठ्यर्थ आधेयत्वम् । समासे विषय- पद पार्थिवशरीरेन्द्रियविषयनिष्ठेत्यर्थकम् । अभेदसम्बन्धन तस्य भेदेऽन्व- यः । ज्ञानज्ञाप्यत्वं पञ्चम्यर्थः । भेदस्य ज्ञान विषयतासम्बन्धेनान्वयः । प्रयोज्यत्वं वा पञ्चम्यर्थः , निविधापदार्थंकदेशे त्रित्वविशिष्टविभाजकधर्मवै- शिष्ट्येऽन्वेति । सम्बन्धस्य हि सम्बन्धिप्रयोज्यत्वमनुभवसिद्धमिति वैशि- प्ट्यस्य भेदरूपधर्मप्रयोज्यत्वमक्षतम् । इत्थमेव पूर्वमितिशब्दघटितविभा- गवाक्येष्वपीतिशब्दार्थस्य प्रकारस्य प्रयोज्यतासम्बन्धन द्विविधेतिपदार्थकदेशे धर्मवैशिष्ट्येऽन्वय इति सुवचम् । प्रायशः पदेषु लक्षणामङ्गीकृत्य बोधनिर्वा- हस्तु तैस्तैः क्रियमाणो यावबलमुपेक्षणीय इत्येतावत्यस्माकं निर्भरः । पार्थि- वशरीरादिकं दर्शयति शरीरमित्यादिना । असदादीनामिति । वय- मादयो येषां ते । अस्सच्छब्दः शब्दप्रयोक्तृपुरुषवाची । अत्र चाय- मन्नम्भट्टोऽस्मत्पदार्थः । यद्वाऽहं च यूयं चेति विग्रहेऽस्मच्छब्दश्शब्दप्र- योक्त्रन्नम्भट्ट, तबुद्धिस्थशिष्यतदीयप्रकृतग्रन्थपठितृवालादिपरः । आ- 3T ·१८ तर्कसंग्रहः । दिशब्दः प्रथमार्थकः । अत्र चोपस्थितिमादाय प्राथम्यं वक्तव्यम् । अतः पदार्थविशेषापेक्षया प्रथमोपस्थितत्वं प्राथम्यम् । तथा च पदार्थविशेष- विषयकोपस्थितिविशेषानुत्तरोपस्थितिविषय इत्यादिशब्दार्थः । पदार्थविशे- त्यनेन खसमानाधिकरणपदोपस्थाप्यार्थभिन्ना अर्थी गृह्यन्ते । उपस्थिति- विशेषेत्यनेन च स्वघटितवाक्यार्थसम्बन्धित्वप्रकारिका प्रकृतवाक्याधीनोप- स्थितिः । अयं भावः-भूतले घटादिरस्तीत्यादिशब्दघटितवाक्यप्रयोगे आ- दिशब्दसमानाधिकरणं यद्धटपदम् , तदर्थ एव प्रकृतवाक्यार्थभूतलास्तित्व- सम्बन्धोपस्थितिः पूर्व भवति । तद्भिन्नपटादौ विशिष्य तत्सम्बन्धज्ञानं च ताशवाक्याज्झटिति न भवति । अपि त्वादिशब्दग्राह्यः पटादिरेव स्यादि- ति योग्यतालोचनया विलम्बेन । एवं चादिशब्दप्रयोग एवमनुभवादा- दिशब्दस्यायमेवार्थो भवितुमर्हति । यदि तु पटादिरिति प्रयुज्यते तदा पट एवं समभिव्याहृतपदार्थसम्बन्धप्रतीतिः प्रागिति स एवादिः । अत्र च विग्रहे येषामिति षष्ठ्यों घटकत्वम् । तस्यादिशब्दार्थघटके पदार्थ- विशेषे , उपस्थितिविषय इत्यत्र विषये चान्वयः । अथ वेशस्थलेष्वादि- शब्दप्रयोगनिबन्धनमात्रमेतत् । आदिशब्दस्य तु वस्तुनिष्ठभेदप्रतियोगी- त्यर्थः । येषामिति षष्ठ्यर्थघटकत्वं वस्तुषु प्रतियोगित्वे चान्वति। तथा च यद्धटकत्वाश्रय, यद्धटकवस्तुनिष्ठभेदप्रतियोग्यभिन्नावयवमिति विग्रहार्थः । समासे आदिपदमस्मत्तद्भिन्नरूपार्थलाक्षणिकम् । कचिदादिप्रभृतिशब्दाः प्रकारवचना आप भवन्ति । प्रकारः साजात्यम् । तद्हणे तु वयं सजा- तीया येषामित्यर्थः । साजात्यं च पार्थिवलोकवासित्वम् । तदा समास आदिपदमस्मन्निष्ठपार्थिवलोकवासित्वाश्रयलाक्षणिकम् । षष्ठ्यर्थः सम्बन्धः सुखावच्छेदकत्वरूपः । सुख आधेयतासम्बन्धेनाद्यान्वयः । अवच्छे- दकत्वस्याश्रयतासम्बन्धन शरीरे । केवलावच्छेदकत्वं न सम्बन्धः ; आ- ·सुखप्रवेशिनोसमेतः। १९ थं गन्धग्राहकं घ्राणं नासाग्रवति । विषयो मृत्पाषाणादिः। शीतस्पर्शवत्य आपः । ता द्विविधाः । नित्या अनित्याश्च । नित्याः परमाणुरूपाः । अनित्याः कार्यरूपाः । पुनस्त्रिविधाः श- स्मनो विभुवेनास्मदाद्यात्मानं प्रति जलीयशरीरादेरप्यवच्छेदकत्वात् । गन्धेति । मन्धस्य ग्राहकम् । षष्ट्या विषयित्वं ग्रहधातो नं ण्वुलो जनकतावदिति चार्थः । विषयिताया ज्ञानेऽन्वयः, ज्ञानस्य च जनकतायां निरूपितत्वसम्बन्धेन । समासे गन्धपदं गन्धविषयक लाक्षणिकम् । अभे- देन ज्ञाने तदन्वयः । पार्थिवेन्द्रियं गन्धग्राहकाभिन्नं घ्राणाभिन्नमिति बोधः । शरीरे घ्राणेन्द्रियस्थानं दर्शयति तच्चेति । तत् पार्थिवेन्द्रियम् । चकारार्थः समुच्चयो नासाग्रवर्तित्वान्वयी। गन्धग्राहकत्वादिना नासाग्रवर्तित्वस्य समु- चयः । नासाया अग्रं तस्मिन् वर्तत इति । षष्ठ्याः समवायित्वम्, सप्तम्या निरूपितत्वम् । वृतुधातोराधेयत्वं चार्थः । समासे अग्रपदस्य नासाग्रनिरूपिते लक्षणा । अभेदेन धात्वर्थे तदन्वयः । यदि पुनीसा- पदस्य नासासमवायिनि लक्षणा , तस्याभेदेनाग्रेऽन्वय इत्युच्यते , तदाऽ अपदस्य धात्वर्थेऽन्वयार्थमग्रनिरूपितेति लक्षणाया आवश्यकतया तदेकदेशे- ग्रेऽन्वयो वाच्यः । एवमेकदेशान्वयक्लेशो मा भूदिति अग्रपद एव लक्ष- णा , नासापदं तात्पर्य ग्राहकमिति स्वीक्रियते । णिनिप्रत्ययार्थोऽधिकरण- तावान् । अधिकरणतायां धात्वर्थो निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वेति । समु- चयाश्रय, तादृशाधिकरणतावदभिन्नं पार्थिवेन्द्रियमिति बोधः । मृदिति । आदिपदं मृत्पाषाणतद्भिन्नार्थलाक्षणिकम् । शीतेति । उष्णादिस्पर्शवति तेजआदावतिव्याप्तिवारणाय शी- तेति । स्पर्शेत्यनुक्तौ यद्यपि न कश्चिदोषः , अथापि शीतपदस्य गुणिन्यपि प्रयोगाच्छीतलमादाय, तद्वत्त्वं पृथिव्यादेरपोत्यतिव्याप्तिशङ्का स्यादिति तत्पदं प्रयुक्तम् । समवायेन शीतं लक्षणमिति ध्येयम् । ताश्चेति चकारः , ·२० तर्कसंग्रहः । रीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वरुणलोके । इन्द्रियं रसग्राहक रसनं जिह्वाग्रवर्ति । विषयः सरित्समुद्रादिः । उष्णस्पर्शवत्तेजः । तच्च द्विविधम् । नित्यमनित्यं च । नित्यं परमाणुरूपम् । अनित्यं कार्यरूपम् । पुनस्त्रिविधम् । शरीरेन्द्रि- यविषयभेदात् । शरीरमादित्यलोके । इन्द्रियं रूपग्राहकं चक्षुः कृष्णताराप्रवर्ति । विषयश्चतुर्विधो भौमदिव्योदर्याकरजभे- पृथिवीसमुच्चये । तच्छब्दार्थे तदन्वयः । यथा पृथिवी द्विविधा तथा- ऽऽपोपीति । वरुणलोक इति । वरुणशब्दस्य वरुणखामिके लक्षणा । अभेदेन लोके तदन्वयः । सप्तम्यर्थ आधेयत्वं शरीरान्वयि । रसन- मिति । इदं च सर्वेषाम् । कृष्णेति । कृष्णा तारा । अग्रपदं कृष्ण- तारासमवाय्यग्रनिरूपितार्थलाक्षणिकमित्यादि पूर्ववत् । पार्थिवादिविषये ऽवान्तरविभागप्रदर्शनमशक्यमासीत् । तैजसे तु तच्छक्यमस्तीति विभजते विषय इति । भूमौ भवं भौमम् । दिवि भवं दिव्यम् । उदरे भवं उद- र्यम् । आकरे जायत इत्याकरजम् । सप्तम्यर्थोऽवच्छिन्नत्वम् । भूदे- शाद्यवच्छेदेन तेजो जायत इति । भौमेत्यादौ प्रत्ययार्थो जन्यतावदिति । जन्यतायां भूम्यादेरवच्छिन्नत्वसम्बन्धेनान्वयः । आकरशब्दः खन्यवच्छि- ने लाक्षणिकः , तदभेदो जेत्यत्र जनिधात्वर्थजन्यतायाम् । ननु नित्या- नित्यसाधारण्येन पुनस्त्रिविधमिति तेजोविभागमारभ्य शरीरोन्द्रियविषयभेदा- दित्युक्त्या शरीरेन्द्रिययोः कार्यतेजस्त्वावश्यम्भावाच विषयपदेन शरीरे- न्द्रियभिन्न कार्यतेजो नित्यतेजश्च ग्राह्यमिति निश्चीयते । एवं च भौमादि- विभागस्य कार्यमानविषयकतया कथं सामान्यतो विषयश्चतुर्विध इत्युच्यते ? सत्यम् ; नित्यानित्यविभागप्रदर्शनेन शरीरेन्द्रिययोः कार्यतया च पृथिव्या- दाविव तेजस्यपि विषयो नित्यानित्यभेदेन द्विविध इति ज्ञातप्रायमेव । का- यविषय एव किञ्चिदज्ञापनीयमस्तीत्यभिप्रेत्य विषयश्चतुर्विध इत्युक्तम् । अत इह विषयशब्दः कार्यतैजसविषयपर इति । न च भौमेत्यादौ भूमिस- .. -- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । २१ दात् । भौमं वह्नयादि । अबिन्धनं दिव्यं विद्यदादि । भुक्तस्य परिणामहेतुरुदर्यम् । आकरजं सुवर्णादि । रूपरहितस्पर्शवान् वायुः । स द्विविधः । नित्योऽनित्यश्च । म्बन्धीत्याद्यर्थविवक्षणाजन्यत्वरूपार्थाविवक्षणाच्च परमाणूनामपि ग्रहणं भवती- ति वाच्यम् , आकरजेति जनिधातुप्रयोगेण सर्वत्र जन्यत्वस्यैव स्वरसग्रा- ह्यत्वात् । परमाणावबिन्धनत्वाद्यसम्भवाच्च । परमाणूनां सर्वत्र सञ्चारि- तया एषां भौमत्वमेषां दिव्यत्वमित्येवं व्यवस्थायाः कर्तुमशक्यत्वाच्च । अतः पूर्वोक्त एवाक्लिष्टः परिहारः । अबिन्धनं अद्भिरिन्धनं प्रकाशो यस्य । तृती. यार्थो जन्यत्वम् । षष्ठ्यर्थ आघयत्वम् । समानाधिकरणबहुव्रीहिरेष वा । इन्धनपदस्याब्जन्यप्रकाशविशिष्टे लक्षणा । आदिनोल्कादिग्रहणम् । भुक्त- स्येति । भोजन गलाघोनयनम् । क्तप्रत्ययस्य कर्मतावदित्यर्थः । तत्र कर्मतायां निरूपितत्वसम्बन्धन नयनान्वयः । परिणामः समवायिकारण- तानिरूपक(कार्य)द्रव्यम् । तस्य हेतुः जनकतावत् । भुक्तस्येति षष्ठ्यर्थः सम्बन्धः समवायिकारणतान्वयी । स च कचित् साक्षात् सम्बन्धः , यथा कपालस्य परिणामो घट इति । कचित् परम्परया तवयवद्वारा , यथा दुग्धस्य परिणामो दधीति । परिणामशब्दस्य समासे परिणामनिरू- पिते लक्षणा । तथा च गलाधोनयननिरूपितकर्मताश्रयवस्तुनिरूपितस- म्बन्धवत्समवायिकारणतानिरूपकद्रव्यनिरूपितजनकतावत् उदरावच्छिन्न- जन्यतावतेज इति । वायुं लक्षयात रूपेति । रह धात्वर्थोऽभावः । तृ- तीयार्थोऽनुयोगित्वम् । रूपाभावस्य हि रूपं प्रतियोगि, अभावोऽनुयोगी । समासे रूपशब्दस्य रूपानुयोगिनि लक्षणा । क्तप्रत्ययार्थी आश्रयतावान् । आ- श्रयतायामभावस्य निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वयः । स्पर्शवानिति मतुबर्थोऽप्याश्र- यतावान् । स्पर्शवति रूपराहितस्याभेदेनान्वयः । रूपानुयोग्यभिन्नाभावनिरू- ·२२ तर्कसंग्रहः । नित्यः परमाणुरूपः । अनित्यः कार्यरूपः । पुनस्त्रिविधः। शरीरे- न्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वायुलोके । इन्द्रियं स्पर्शग्राहकं त्वक् सर्वशरीरवर्ति । विषयो वृक्षादिकम्पनहेतुर्वायुः। शरीरान्तःसञ्चारी * पिताश्रयतावदभिन्नस्पर्शनिरूपिताश्रयतावदभिन्नो वायुरिति बोधः । रूपा- भावविशिष्टस्पर्शः समकायेन लक्षणम् । वैशिष्ट्यं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन । कालेऽपि कालिकसम्बन्धेन विशिष्टस्पर्शसत्त्वादतिव्याप्तिरित समवायेनेति । ननु पृथिव्यामतिव्याप्तिः, रूपाभावस्य कालिकसम्बन्धेन तत्र सत्त्वास्प- शंस्य च समवायेन सत्त्वात्तत्रोभयोः सामानाधिकरण्यात् । न च सामाना- धिकरण्यं नामधेयतानिरूपिताधिकरणतावन्निष्ठाधिकरणतानिरूपिताधेयता। तत्र प्रथमाधेयतायां स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्यते । तथा च पृथि- व्यां रूपाभावस्य कालिकसम्बन्धन सत्त्वेऽपि स्वरूपसम्बन्धेनाभावान्न पृथि- व्यां सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम् । तन्निवेशेऽप्यतिव्याप्तेः, स्वरूपसम्बन्धा- वच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणता हि वायौ प्रसिद्धा । सा कालिकसं- म्बन्धेन पृथिव्यामस्ति । अतस्तादृशाधिकरणतावती पृथिवी । तन्निष्ठा- धिकरणतानिरूपिताधेयता च स्पर्श इति सामानाधिकरण्यस्याक्षतत्वादिति चेन्न । वस्तुतो रूपाभावस्य स्वरूपसम्बन्धेन यदधिकरणं वस्तुतस्ताहशाधिक- रणनिरूपिता याऽऽधेयता तदेव प्रकृते सामानाधिकरण्यमिति तेन सम्बन्धेन रूपाभावविशिष्टस्पर्शो लक्षणमिति विवक्षणीयम् । अतो न दोषः। सर्व- शरीरवर्तीति । शरीरपदं शरीरावयवपरम् । सर्वेषु शरीरेषु शरीरावयवेषु वर्तत इति विग्रहः । अवच्छिन्नत्वं सप्तम्यर्थः । सर्वशरीरावयवावच्छि. न्नति शरीरपदे लक्षणा । अभेदेन वृतुधात्वर्थ आधेयत्वेऽन्वयः । आश्रयो णिन्यर्थः । वायवीयविषयमाह विषय इत्यादिना प्राणश्चेत्यन्तेन वाक्येन । प्रशस्तपादभाष्ये 'चतुर्विधः शरीरमिन्द्रियं विषयः प्राणः' इति चातुर्विध्य- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । २३ घायुःप्राणश्च । स चैकोऽप्युपाधिभेदात् प्राणापानादिसंज्ञां लभते । मुक्तम् । इह त्रैविध्याक्तौ तद्विरोध इति शङ्काप्रसक्त्यभावाय शरीरान्तःस- मचारी वायुः प्राणश्चेति विशिष्योक्तम् । तथा च वृक्षादिकम्पनहेतुर्वायुः प्राणश्चेत्युभयमपि विषय एवेत्यर्थः । शरीरोन्द्रियभिन्नत्वमेव विषयत्वमिति प्राणोऽपि विषय एव । भाष्ये पृथगुक्तिस्तु बाह्यवायुविलक्षणकार्यकरत्वप्रदर्श- नाभिप्रायेणोपकारातिशयादरेणेति भावः । वृक्षादीनां कम्पनं तस्य हेतुर्ज- नकतावान् । प्रथमषष्ठ्यर्थ आधेयत्वम् , द्वितीयतदर्थो निरूपितत्वम् । कम्पनपदस्य वृक्षतद्भिन्ननिष्ठक्रियानिरूपितेति लक्ष्यार्थः । जनकतायामभेदे- नान्वयी । शरीरेति । अन्तःशब्दोऽन्तरवयवपरः । शरीरस्य समवायि- स्वसम्बन्धेन तत्रान्वयः । अन्तरवयवस्यावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन संपूर्वकचर. धात्वर्थे क्रियायामन्वयः । णिनेरर्थ आश्रयतावान् । आश्रयतायां धा. त्वर्थस्यान्वयः । णिन्यर्थस्य वायौ तस्य प्राणे, तस्य प्रथमवायुपदार्थस्य च विषयेऽभेदेना चार्थसमुच्चयस्य प्रथमवायुपदार्थे प्राणे च । ननु शरीरान्त:- सञ्चारी वायुः प्राण एवेति कथम् ? अपानादेरपि सत्त्वादिति शङ्कायामाह स चेति । सः शरीरान्तःसञ्चारी वायुः । चो वाक्यालङ्कार, ज्ञातत्वप्रसि- द्विद्योतनार्थो वा, प्रकृतवाक्यार्थस्य पूर्ववाक्यार्थसमुच्चये वा । एकः एक- शरीरावच्छेदेनैकदा खसमानद्वितीयरहितः । खाश्रयशरीरावच्छिन्नत्व,ख- समानकालिकत्व,स्वभिन्नत्वरूपसम्बन्धत्रयेण वायुविशिष्टान्यः । अपरवि- रोधित्वमर्थः तच्च सामानाधिकरण्यम् । तस्य लभधात्वर्थेऽन्वयः । एकप- दार्थस्य निरूपितत्वसम्बन्धेन सामानाधिकरण्ये । अभेदेनैकपदार्थो वायौ, तत्र लाभोऽप्यस्तीति तयोस्सामानाधिकरण्यम् । उपाधिभेदात्, उपा- धीनां निमित्तानां शक्यतावच्छेदकानां भेदात् परस्परं भिन्नत्वात् । आ- धेयत्वं षष्ठ्यर्थः । 'हृदि प्राणो गुदेऽपानस्समानो नामिसंस्थितः । उदा- ?

·२४ ४ तर्कसंग्रहः । शब्दगुणकमाकाशम् । तच्चैकं विभु नित्यं च । नः कण्ठदेशस्थो व्यानस्सर्वशरीरगः' इत्युक्तरीत्या प्राणादिशब्दा हृदयादि- तत्तद्देशावच्छिन्नवायुवाचिन इति तत्र तत्र शक्यतावच्छेदकभेदः । अथवा क्रियाभेदादिति भाष्य दर्शनात् प्राणादिशब्दाः प्राणनापाननव्याननोदनन- समननरूपक्रियाविशिष्टवाचिनः । तत्तक्रिया च भिन्नेति भावः । विवृतं चेदं कन्दल्याम्, 'मूत्रपुरीषयोरधोनयनादपानः, रसस्य गर्भनाडीवितन- नायानः , अन्नपानादेवं नयनादुदानः , मुखनासिकाभ्यां निष्क्रमणात् प्राणः, आहारेषु पाकार्थमुदयस्य वह्वेस्समं सर्वत्र नयनात् समान' इति । भेदादिति पञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वं लाभेऽन्वेति । प्राणापानावादी यस्यास्सा । प्राणापानशब्दौ तत्तच्छब्दपरौ, संज्ञापदसामानाधिकरण्यात् । आदिपदं प्राणशब्दापानशब्दतद्भिन्नशब्दपरम् । तदभिन्ना संज्ञा वाचकशब्दः प्राण- शब्दापानशब्दतद्भिन्नशब्दाभिन्नविभिन्नार्थवाचकशब्दमिति यावत् । विमि- नार्थति निवेशाभावे विरोधप्रसक्तिरेव नास्ति । एकस्यैव घटस्य घटकुम्भक- लशादिबहुसंज्ञालाभदर्शनात् । लभते प्राप्नोति । प्राप्तिः सम्बन्धः तच्च वा- च्यत्वम् । संज्ञामित्येकत्वमविवक्षितम् । द्वितीयार्थो निरूपितत्वं वाच्य- त्वरूपसम्बन्धान्वयो । तथा च तत्समभिव्याहृतलभधातुना प्राणशब्दादि- तत्तच्छब्दवाच्यत्वानि सर्वाण्युच्यन्ते । तेषु सर्वेष्वपि शब्दार्थसामानाधि- करण्यान्वयादेकस्यैव सर्वपदवाच्यत्वावगतिः । आश्रयत्वमाख्यातार्थस्स इत्यत्रान्वेति । आकाशं लक्षयति शब्देति । शब्दो गुणो यस्य । षट्यर्थः सम- वेतत्वम् । यन्निरूपितसमवेतत्वाश्रयगुणः शब्दाभिन्नः । शब्दसमवा- योति गुणपदे लक्षणा । कालिकसम्बन्धन शब्दवति कालेऽतिव्याप्तिरिति समवायेति । गुणति न लक्षणप्रविष्टम् । तदुक्तिस्तु शब्दस्य गुणत्वात् ·सुखप्रवेशिनोसमेतः । २५ अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः, सचैको विभुर्नित्यश्च । .. द्रव्यत्वाभावात् किञ्चिदाश्रितत्वस्यावश्यकत्वादाकाशसिाद्धिरिति सूचनाय । तथा च समवायेन शब्दो लक्षणम् । पृथिव्यादाविवान विभागो नास्ती- त्याह तञ्चति । चकारः पृथिव्यादिवलक्षण्यार्थस्तुपर्यायः । एकम् एकत्वा- तिरिक्त संख्यापर्याप्तयधिकरणतानवच्छेदकसमभिव्याहृनपदार्थतावच्छेदकत्र दिति यावत् । नन्वाकाशस्यैकत्वे तस्य काञ्च्यां सत्त्वे कावेरीपरिसरे शब्दो नोत्पद्येत कारणाभावात्तत्राह विभ्विति । सर्वव्यापि, सर्वसम्बन्धीत्यर्थः । रूपादिसम्बन्ध आकाशे बाधित इति सर्वद्रव्यसम्बन्धीति वक्तव्यम् ; विभु- नो विभुना न सम्बन्ध इत्यसम्भवासवमूर्नद्रव्यसम्बन्धीति ; ज्ञानमपि विषय- तया तावत्सम्बन्धीत्यतिव्याप्तया सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगीति । तच्च न तत्तन्मू- द्रव्यं विशिष्य गृहीत्वा तन्मूर्तसंयोगित्वे सत्येतन्मूर्नसंयोगित्वे सतीत्येवम् । तथा सर्वग्रहणयाशक्यत्वात् । अतो मूर्तत्वव्यापकसंयोगाश्रयत्वं विभुत्वम् । तत्रापि संयोगत्यनेनैकैकसंयोगग्रहणे न कस्यापि मूर्तत्वव्यापकत्वम् , घटा- काशसंयोगादेः पटादावभावादिति संयोगसम्बन्धेन मूर्तत्वव्यापकत्वं तदिति निष्कर्षः । आकाशस्यैकत्वे यदा तस्य नाशस्तदुत्तरं कथं शब्दोत्पत्तिस्तत्राह नित्यमिति । प्रागभावाप्रतियोगित्वध्वंसाप्रतियोगित्वाभयवदित्यर्थः । चा- समुच्चय एकत्वविभुत्वनित्यत्वेष्वन्वति । अतीतति । अतीतशब्दोऽतीतघटादिवस्तुपरः । अतीत आदि- र्येषां ते । आदिशब्दोऽतीततद्भिन्नवस्तुपरः । तेषां व्यवहारो ज्ञानजनक- शब्दप्रयोगः । षप्ठ्यर्थो विषयित्वं ज्ञानेऽन्वति । समासे आदिपदम- तीततद्भिन्नवस्तुविषयकपरम् । अभेदेन ज्ञाने तदन्वयः । व्यवहारपदस्य ज्ञानजनकशब्दप्रयोगनिरूपिते लक्षणा । हेतुः कारणतावान् । एक- देशे कारणतायामभेदेन तदन्वयः । अतीतादिवस्तुविषयकाभिन्नज्ञानज- र्थः 4 T ·२६ तर्कसंग्रहः । नकशब्दप्रयोगनिरूपिताभिन्नकारणतावदभिन्न इति बोधः । यद्वा अतीत इत्यादिर्येषां ते । इतिशब्दः प्रकारवाचो सा चेहानुपूर्वी । व्यवहारः प्रयोगः । यदीयादिभूतो व्यवहारोऽतीतशब्दवृत्त्यानुपूर्व्यवच्छिन्नविष- षयक इति विग्रहार्थः । समासे आदिपदमतीततद्भिन्नशब्दविषयकपरम् । भिन्नश्च शब्दोऽनागतादिः । अतीतादयो व्यवहारास्तेषां हेतुरित्यादिपूर्व- वत् । अतोऽतीततद्भिन्नशब्दविषयकव्यवहारनिरूपिताभिन्नकारणतावानि- ति बोधः । अतीतादिव्यवहारो हि कालस्यैव व्यवहारः । तत्र काल: कारणम् । व्यवहर्तव्याभावे व्यवहारासम्भवादिति । ननु व्यवहर्तव्य- ज्ञानमेव कारणम् । न तु व्यवहर्तव्यम् । अतः कारणत्वं कालज्ञानस्यैव, न तु कालस्यत्यसम्भवः । न च कालस्य सर्वकारणत्वान्नासम्भव इति वाच्यम् । ईदृशकारणत्वस्यादृष्टेश्वरयोरपि सत्त्वादतिव्याप्तरिति चेत् हेतुपदं जनकज्ञानविषयपरम् । कालज्ञानस्य तादृशव्यवहारासाधारणजनकत्वा- कालस्य तादृशज्ञान विषयत्वमस्तीति न देोषः । ननु जनकज्ञानेत्यनेन, अतीतः भूतलं च घटवदिति समूहालम्बन- ज्ञानस्यापि ग्रहणसम्भवात्तद्विषयत्वं भूतलादावित्यतिव्याप्तिरिति चेन्न जनक- ज्ञानविषयेत्यस्य जनकतावच्छेदकविषयताबानित्यर्थः । नियमेन यद्विषयक- ज्ञानं जनकम् तन्निष्ठविषयतैव जनकतावच्छेदिकेत्यदोषात् । ननु वर्तमाने- त्यस्य शब्दप्रयोगाधिकरणकालेत्यर्थः । अतीतेत्यस्य तादृशकालवृत्तिध्वंस- प्रतियोगीति । अनागतेत्यस्य तादृशकालवृत्तिप्रागभावप्रतियोगीति । तथा चातीतादिशब्दप्रयोगजनकज्ञानं शब्दप्रयोगाधिकरणकालवृत्ति- ध्वंसप्रतियोगीत्यादिरूपम् । तादृशज्ञानविषयत्वं यथा काले तथा कालवृत्तित्वे ध्वंसे प्रागभावे प्रतियोगिनि चेति तत्र सर्वत्राति- याप्तिः । न च जनकज्ञानविषयत्वं नाम जनकतावच्छेदकविशेष्यता- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । २७ निरूपितविषयतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयताश्रयत्वम् । विशेष्यता प्रतियोगिघटादिनिष्ठा, तन्निरूपितविषयता प्रतियोगित्वनिष्ठा । तन्निरूपितविषयता ध्वंसप्रागभावनिष्ठा , तन्निरूपितविषयता आघयताख्य- वृत्तिनिष्ठा, तन्निरूपितविषयता काल एव । वर्तमानव्यवहारहेतुत्वं च जन- कतावच्छेदकविशेष्यतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयताश्रयत्वमेव । शब्द- प्रयोगाधिकरणकालवृत्तीत्यर्थे कालवृत्तिघटादिनिष्ठा विशेष्यता तन्निरूपितवि. पयता वृत्तिनिष्ठा , तन्निरूपितविषयता काल एवेति । सर्व पृथग्लक्षणम् । अतो न दोष इति वाच्यम् । शब्दप्रयोग प्रति यथा अर्थज्ञानं कारणम् तथा शब्दज्ञानमपि । एवमध्ययनकाले शिष्यीयशब्दप्रयोगं प्रति गुरुप्रयुक्तशब्द- ज्ञानं कारणं दृष्टमेव । तस्मादिदं लक्षणमतीतेत्यादिशब्दान्तर्गतवर्णेऽपि भविष्यतीत्यतिव्याप्तरिति चेन्न ; तादृशजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयाय- तानिरूपकत्वं लक्षणम् । तत्र तत्र शब्दप्रयोगाधिकरणकालवृत्तीत्यत्र वृत्ति- रूपाधेयतानिष्ठप्रकारतामादाय लक्षणसमन्वय इत्यदोषात् । ननु किमत्र लक्षणम् ? किमतीतवस्तुविषयकज्ञानजनकशब्दप्रयोग- जनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयाधेयतानिरूपकत्वम् , किं वाऽतीतशब्दप्रयो- गजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयाधेयतानिरूकत्वम् ? नोभयमपि सम्भवति । आत्माश्रयात् । लक्षणघटकं हि जनकत्वं नियतपूर्वकालवृत्तित्वरूपम् । तत्र च कालो घटकः । एवं प्रथमेऽतीतवस्त्वित्यस्य शब्दप्रयोगाधिकरणकाल. वृत्तिध्वंसप्रतियोगीत्यर्थ इति च तत्र काला घटकः । ननु लक्षणे लक्षणस्य घटकत्वे ह्यात्माश्रयः । कालत्वमतीतव्यवहारहेतुत्वमिति नोच्यते । किं तु कालस्येदं लक्षणमिति । लक्षणे तु कालत्वमेव घटकम् । तच्च तव्यक्ति- त्वादिरूपमिति न दोष इति चेत् ; तथाऽपि लक्षणघटकस्य कालत्वस्यैव लक्ष- णत्वसम्भवेन लक्ष्यतावच्छेदकघातलक्षणवर्णनमयुक्तम् । न च लक्ष्य ·२८ तकसंग्रहः । किञ्चिद्रूपेण बुध्वा तस्य किं लक्षणमिति प्रश्ने प्रष्टुर्यत् लक्ष्येऽन्यूनानतिप्र- सक्तत्वेन न ज्ञातम् , तल्लक्षणं वक्तव्यम् । यथा पृथिवीं घटपटादिकां पृथि- वोत्वेन बुध्वा तल्लक्षणप्रश्ने गन्धो लक्षणमुच्यते तद्वत् । प्रकृते लक्ष्यज्ञाने सति कालत्वं ज्ञातमिति लक्षणप्रश्न ज्ञातस्य तस्यैव कथन न युक्तमिति वा- च्यम् । तथा सत्यतीतव्यवहारहेतुत्वरूपप्रकृतलक्षणस्यापि कथनासम्भवा. त् । पुरुषस्य कालज्ञानं ह्यतीतोऽयं अनागतोऽयमित्येवम् । एव- मतीतत्वादिज्ञाने सत्यतीतत्वादिघटके कालेऽतीतत्वादिज्ञानविषयत्वमपि ज्ञा- यतैव । अतो ज्ञातस्य तस्य न लक्षणत्वमिति । किञ्च पृथिवीति ज्ञा- नमात्रणेतरव्यावृत्ततया न ज्ञातमिति हि गन्धो लक्षणमुच्यते । तद्वत् काल इति ज्ञानमात्रेणेतरव्यावृत्तिज्ञानाभावादिदं लक्षणमिति वक्तव्यम् । न च तत्सम्भवति । एतल्लक्षणमध्येऽपि कालत्वेनैव कालघटनादविशेषात् । किञ्च वर्तमानकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगिविषयकज्ञानजनकशब्दप्रयोगजनकज्ञान- विषयत्वापेक्षया वर्तमानकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगिविषयकज्ञानविषयत्वमेव लघु- लक्षणं भवितुमर्हति । लघुतरं च कालविषयकज्ञानविषयत्वं , लघुतम च कालत्वमेव । लक्ष्यतावच्छेदकस्य लक्षणकोटिप्रवेशाङ्गीकारवलक्षणत्वमपि युज्यत एव । तस्मादेष शिरोवेष्टनेन नासिकास्पर्शो न युज्यत इति चेत्- सत्यम् । अथापि, काल इति किमर्थमतिरिक्तं द्रव्यं कल्प्यम् । वर्तमान- कालः, अतीतकाल इत्यादेस्तत्तत्सूर्यपरिस्पन्दपरतयैव निर्वाहात् । परि- स्पन्दश्च क्रियेति नातिरिक्तवस्तुकल्पनेत्याशङ्का कस्यचिद्भवेत् । तत्र, अ- तिरिक्तानङ्गीकारेऽतीतादिव्यवहारो नोपपद्यते । अतीत इति हि शब्दप्र- योगाधिकरणकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगीत्यर्थकम् । तत्र कालपदेन परिस्पन्दन- हणे तस्य शब्दप्रयोगाधिकरणत्वं न भवति । सूर्यनिष्ठक्रियायाः पुरुषनि- छोच्चारणक्रियाधिकरणत्वायोगात् । एवं घटादिध्वंसस्यापि न तवृत्तित्वम् ।

·सुखप्रवशिनीसमेतः। २९ प्राच्यादिव्यवहारहेतुः दिक । सा चैका विभ्वी नित्या च । ज्ञानाधिकरणमात्मा। सद्विविधः, परमात्मा जीवात्मा चेति। तत्रेश्वरः सर्वज्ञः परमात्मा एक एव । अतः शब्दप्रयोगाधिकरणत्वघटादिध्वंसाधाश्रयोऽतिरिक्तकालः । तदाश्र- यत्वेन च स प्रतोतिबलात्स्वीकार्यः । प्रतीतिश्च व्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्या सिद्धेत्येवं तत्परिहारायातीतादिव्यवहारहेतुरित्युक्तम् । तथा च परिस्प- न्दादिव्यावृत्ततया कालज्ञानमतीतादिव्यवहारहेतुत्वेन भवतीति तल्लक्षणमि- ति । अन 'अपरस्मिन्नपरं युगपच्चिरं क्षिप्रामिति काललिङ्गानी' ति सूत्रानु- सोर अतीतादिव्यवहारो हेतुः साधकप्रमाणं यस्य स इति विग्रहेणातीता- दिव्यवहारानुमेयत्वं कालस्य विवक्षितमित्यपि वक्तुं शक्यम् । अतीता- दिव्यवहारः सूर्यपरिस्पन्दाद्यतिरिक्तवस्तुविषयकः शब्दप्रयोगाधधिकरणतया किञ्चिद्विषयकत्वादित्येवमनुमानप्रकारः । प्राचीति । विग्रहादिकं पूर्ववत् । तथा च प्राचीविषयकज्ञानजनकशब्द- प्रयोगजनकतावच्छेदकविशेष्यताश्रयत्वमिति प्राचीशब्दप्रयोगजनकतावच्छेद- कविशेष्यताश्रयत्वमिति वा निष्कर्षः । प्राचीशब्दार्थो युदयगिरिसन्निहिता दिगिति । तत्र दिशो विशेष्यत्वमेवेति । ज्ञानेति । ज्ञानस्याधिकरणमाधारतावान् । निरूपितत्वं षष्ठ्यर्थः । ज्ञानपदस्य ज्ञाननिरूपिते लक्षणा । आत्मनि समवायेन ज्ञानमस्तोत्यात्मा ज्ञानाधिकरणम् । न च विषयतासम्बन्धेन घटादौ कालिकसम्बन्धेन का- ले च ज्ञानसत्त्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् ; समवायेन ज्ञान लक्षणमित्याश- यात् । तत्र परमात्मजीवात्मनोः । घटकत्वं त्रलोऽर्थः । परमात्मेत्यत्रा- न्वति । सर्वज्ञः सर्वपदं सर्वविषयकलाक्षणिकम् । अभेदेन ज्ञाधात्व- र्थज्ञाने तदन्वयः । एकः , एकत्वसंख्याविशिष्टः । एकत्वातिरिक्तसंख्या- पर्याप्त्यनधिकरणत्वमेवकारार्थः । अस्याश्रयतासम्बन्धेन परमात्मन्यन्वयः ।

·. तर्कसंग्रहः । जीवस्तु प्रतिशरीरं भिन्नो विभुर्नित्यश्च । ~~~ अन्यपदार्थानां च तत्राभेदेन । एवकारार्थे ईश्वरत्वं सर्वज्ञत्वं च हेतुः । जीवस्त्विति । तुशब्देन परमात्मापेक्षया वैलक्षण्यमाह । प्रतिशरीरं भि- न इति । जीवः शरीरे शरीरे भिन्नः, जीव एकैकशरीरावच्छिन्नोऽपि श- रीरान्तरावच्छिन्नजीवाद्भिन्न इति भावः । अयमर्थः-भिन्न इत्युक्तौ कस्मा- द्भिन्न इत्याकांक्षायां शरीराद्भिन्न इति तावन्न विवक्षितम् । अतो जीवा- द्भिन्न इति वक्तव्यम् । तत्र यत्किञ्चिज्जीवभेदोक्तौ जीवद्वयमात्रसिद्धिः स्यात् न त्वनन्तजीवसिद्धिः । जीवसामान्यभेदोक्तौ तु जीवे तदसम्भवः । अतः शरीरान्तरावच्छिन्नजीवभेदा वाच्यः । तत्र शरीरान्तरेत्यस्य न खाव- च्छेदकशरीरभिन्नशरीरेत्यर्थः, तथा सति जीवद्वयत्रयाङ्गीकारेऽपि क्षतिविर- हात्; खावच्छेदकशरीराण्येतज्जीवीयानि, तद्भिन्नशरीराण्यन्यजीवीयानि, तद- वच्छिन्नजीवसामान्यभेदो जीवेऽस्तीति । अतस्तस्य यत्किञ्चिच्छरीरभिन्न- शरीरत्यर्थः । तथा च जीवद्वयाङ्गीकारे एकैकस्य बहुशरीरसद्भावेन यत्कि- श्चिच्छरीरपदनैकशरीरग्रहणे तद्भिन्नशरीरेत्यनेन तज्जीवीयशरीरान्तरस्यापि ग्राह्यतया तदवच्छिन्नजीवः स एवेति न तस्मिन् जीवे तादृशजीवसामान्य- भेदसिद्धिः । अतोऽनन्तजीवप्रतिपादकत्वमस्य वाक्यस्य । एवमप्येकस्य जीवस्यैकमेव शरीरमन्यानि शरीराणि सर्वाण्यन्यस्यैकस्येत्यङ्गीकारे शरीरपदेन- कशरीरकजीवपरिग्रहे यत्किञ्चिच्छरीरं तदीयम् , तद्भिन्नशरीरावच्छिन्नजीव- सामान्यभेदस्तस्मिन्नस्तीति वाक्यार्थपर्यवसानान्नानन्तजीवपरत्वसिद्धिः, अतः प्रतिशरीरमित्युक्तम् , तथाँचकैकमपि शरीरं पृथक्पृथग्गृहीत्वा तत्र तत्र यत्किञ्चिच्छरीरभिन्नशरीरावच्छिन्नजीवसामान्यभिन्नत्वं जीव उपपादनीयम् । इदं चैकस्य शरीरद्वयाङ्गीकारेऽपि न भवति, यत्किञ्चिच्छरीरपदेन तद्वया- , .

·सुखप्रवेशिनीसमेतः। , न्तर्गतैकशरीरग्रहणे तदन्यशरीरं तवयान्तर्गतमन्यदपीति तदवच्छिन्नजीव- सामान्यभिन्नत्वस्य कचिदपि जीवेऽसम्भवात् । अतः शरीरभेदेन जीवभेद- सिद्धिः । अयमत्र बोषः । प्रतिशब्दार्थोव्यापकत्वमधिकरणनिष्ठाभा- वाप्रतियोगित्वं भेदान्वयि । अधिकरणेऽवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन शरीरान्वयः । भिन्न इत्यत्र भेदो यत्किञ्चिच्छरीरभिन्न शरीरावच्छिन्नजीवसामान्यप्रतियोगिक- भेदरूपः , शरीरविशिष्टभेद इति यावत् , वैशिष्ट्यं स्वभिन्नशरीरावच्छिन्न- जीवत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन । तथा च शरीरावच्छिन्नाधिक- रणनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वाश्रयशरीरविशिष्टभेदनिरूपिताश्रयतावदभिन्नो जीव इति । यदि तु प्रतिशरीरमित्यस्य शरीरत्वव्यापकत्वरूपार्थविवक्षा, तदा यत्र यत्र शरीरत्वम् , तत्र तत्र तादृशभेद इत्यर्थो वाच्यः । तत्र शरीरत्वं शरोरेऽस्ति , तत्र भेदस्य सम्बन्धः स्वाश्रयावच्छेदकत्वम् । अतो व्याप- कता स्वाश्रयावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या । व्यापकताघटकाभावीय- प्रतियोगिता तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्युक्तं भवति । एवं च प्रतिशब्दस्याभावा- प्रतियोगित्वमर्थः । अभावे शरीरस्याधेयतासम्बन्धेनान्वयः । शरीरानिष्ठा- भावाप्रतियोगित्वमेव हि शरीरत्वव्यापकत्वम् । यद्यपि भिन्न इत्यस्य पूर्वो- तार्थकत्वे जीवपदार्थस्योद्देश्यतयोद्देश्यविधेयभावमहिम्नैव जीवः सर्वोऽपि निरुक्तभेदवानित्यर्थलाभे सर्वसिद्धया प्रतिशरीरमित्यस्य वैयमित्याशङ्का प्र. सजति ; अथापि प्रतिशरीरामिति पदप्रयोगवशादेव भिन्नपदस्य शरीरभेदा- तिरिक्ततादृशजीवभेदरूपविवक्षितार्थसिद्धिः । एवं सर्वनोद्देश्यविधेयभाव- स्थले व्याप्यव्यापकभावप्रतीतिनियमाभावाजीवानन्त्यं न निश्चीयेतोते तदु- तमिति समाधानं द्रष्टव्यम् । अत एकैकशरीरावच्छिन्नोऽपि जीवः शरी- रान्तरावच्छिन्नजीवाद्भिन्न इत्यत्र प्रथमपदस्येव प्रतिशरीरमित्यस्य न वैय- र्थ्यम् । अत्र चैकस्यापि जीवस्य जन्मभेदेन शरीरभेदस्येष्टत्वादीदृशभेदो ·३२ तर्कसंग्रहः । सुखाद्यपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः, तच्च प्रत्यात्मनियतत्वा- जोवे दुर्वचः । तथा योगजधर्मबलेन बहुशरीरपरिग्रहस्यापि संमततया योगिनि नोवेऽयं भेदो न भवति । अतः स्वभिन्न शरीरेत्यस्य खभिन्नख- समानकालिकयोगजवर्माजन्यशरीरेत्यर्थ इति बोध्यम् । एवं तावत्प्रतिशरीरमित्यत्र शरीरपदस्य यथाश्रुतार्थरक्षणेन, ततच्छ- रीरे शरीरान्तरावच्छिन्नजीवाद्भिन्न इति प्रयोगसमानार्थकत्वानुभवानुसारेण च बोधो वर्णितः । केचित्तु शरीरपदं यत्किञ्चिच्छरीरभिन्नशररिपरम् । ताशशरीरत्वव्यापकभेदप्रतियोगी जीव इति बोधः । व्यापकता खाश्र- यावच्छेदकत्वसंबन्धनेत्याहुः । तत्र भिन्नशब्दस्य भेदप्रतियोगीत्यर्थवर्णन- मयुक्तम् ; घटः पटाद्भिन्न इत्यादौ भेदानुयोगीत्येवानुभवात् । एवं च खाश्रयावच्छेदकत्वसंबन्धविवक्षगे घटभेदमादायान्यथासिद्धिरिति स्वप्रति- योग्यवच्छेदकत्वं संबन्ध इति वक्तव्यम् । एवमपि जीवस्यैकत्वऽपि जीव- घटोभयभेदमादाय जीवस्य भेदाश्रयत्वं भेदप्रतियोगित्वं चास्तीत्यन्यथा- सिद्धिः । तथा भेदे व्यापकत्वविवक्षामपेक्ष्य यत्किञ्चिच्छरीरभिन्नशरीराव- च्छिन्नात्मत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वरूपलधुधर्मनिवेशेनैव सामञ्जस्यात्तदु- पेक्षणमयुक्तमिति मूलस्य न्यूनता स्यादित्यदिरखरसः । मनो लक्षयति सुखेति । सुखमादिर्येषां तानि सुखादीनामुपलब्धिः । षष्ठ्यर्थो विषयित्वम् । तस्यास्साधनं कारणतावत् । निरूपितत्वं षष्ठ्यर्थः । समास उपलब्धिपदस्य मुखतद्भिन्नविषयकोपलब्धिनिरूपितेति लक्ष्यार्थः । अभेदेन कारणतायामन्वयः। तादृशकारणतावदभिन्नमिन्द्रियाभिन्न मन इति बोधः । सुखप्रत्यक्षकारणत्वे सतीन्द्रियत्वं लक्षणम् । आदिपदं सुखव- दुःखादिकमादायापि लक्षणं सुवचमिति प्रदर्शनाय । चक्षुरादावात्ममनःसं- योगरूपसन्निकर्षे चातिव्याप्तिवारणाय दलद्वयम् । प्रत्यात्मनियतत्वा- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । ३ दनन्तं परमाणुरूपं नित्यं च । चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपम् । तच्च शुक्लनीलपोतरक्तहरितकपि- दिति । नियतं व्यवस्थितम् । प्रतिशन्नघटितपदसमभिव्याहृतश्च नि. यतशब्दस्तत्पदार्थीयतत्तव्यक्तिव्यवस्थितपरः । तद्व्यवस्थितत्वं च तदितरा- सम्बन्धित्वे सति तत्सम्बन्धित्वम् । तथा च यत्किञ्चिदात्मभिन्नासम्बन्धित्वे सति तत्सम्बन्धित्वम् । खभिन्नासम्बन्धित्वस्वसम्बन्धित्वामयसम्बन्धेनात्म- विशिष्टत्वं प्रकृते नियतत्वम् । प्रतिशब्दस्य पूर्ववयापकत्वमभावाप्रतियोगि- त्वमर्थो नियतत्वेऽन्वेति । आत्मन आघयतासम्बन्धेनाभावेऽन्वयः । व्या- पकत्वं चेदं निरूपकतासम्बन्धेन । यत्र यतात्मत्वम् , तत्र तत्रात्मनि मनोग- तमात्मविशिष्टत्वं निरूपकतासम्बन्धेनास्तीति । आत्मनिरूपितवैशिष्ट्ये ह्यात्मा निरूपकः । ज्ञानज्ञाप्यत्वं पञ्चम्यर्थोऽनन्तत्वान्वयि । अनन्तमिति बहुव्री- हिरिति अन्तपदस्य पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नसंख्यानिष्ठप्रतियोगिताकाभावव- दित्यर्थे , स्वव्यापकसंख्यावत्त्वसम्बन्धावच्छिन्नमनस्त्वनिष्ठप्रतियोगिताकामा- ववदित्यर्थे वा लक्षणा । नत्र तात्पर्यग्राहकः । तथा चात्मनिष्ठाभावीय- निरूपकतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाभावव-दात्मविशिष्टत्व-विषयकज्ञान - ज्ञाप्यत्वाश्रय, स्वव्यापकसंख्यावत्वसम्बन्धावच्छिन्नमनस्त्वनिष्ठप्रतियोगिता काभाववदभिन्नं मन इति बोधः । आत्मानो ह्यनन्ताः । अतः प्रत्या- स्मं व्यवस्थितत्वान्मनोऽप्यनन्तमिति । मनस आत्मसम्बन्धित्वं चात्मनिष्ठ- सुखाद्यत्पादकविलक्षणसंयोगाश्रयत्वं । परमाणुरूपमिति । रूपपदस्य परमाणुत्ववति लक्षणा । पृथिव्यादिपरमाणव इव मनांस्यपि परमाणूनीति भावः। एवं द्रव्याणि न्यरूप्यन्त । अथ गुणा निरूप्यन्ते । तत्र प्रथम रूपं निरूपयन् लक्षयति चक्षुरिति । चक्षुरेव चक्षुर्मात्रम् । तेन ग्राह्यः । - 5T ·३४ तर्कसंग्रहः । एवकारस्तावत् स्वसमभिव्याहृतपदार्थस्य येन सम्बन्धेन यस्मिन् पदार्थेऽन्वयः समभिव्याहृततत्पदार्थभिन्नपदार्थप्रतियोगिकतत्सम्बन्धाभावं तस्मिन् पदार्थ प्रतिपादयति । अत्र च चक्षुःपदार्थस्य तृतीयार्थे जन्यत्वे निरूपितत्वस- म्बन्धेनान्वय इति एवकारश्चक्षुभिन्ननिरूपितत्वाभावार्थवाचकः । तस्य तृती- यार्थ एव जन्यत्वेऽन्वयः । य एवकारार्थः स मात्रपदार्थ इति । यद्वा एव. कारसमभिव्याहृतपदार्थे यादृशविशिष्टार्थसम्बन्धी विशिष्टवाक्येन प्रतिपावते, तादृशविशिष्टार्थाभावव्याप्यभेदप्रतियोगित्वमेवकारार्थः । तस्य समभिव्याहृ- तपदार्थेऽन्वयः । यथा जले मधुररस एवेत्युक्तौ मधुररसे जलवृत्तित्वं वा- क्येन प्रतिपाद्यते । एवकारस्य जलवृत्तित्वाभावव्याप्यभेदप्रतियोगित्वमर्थः । तस्य मधुररसेऽन्वयः । यत्र यत्र मधुररसभेदस्तिक्तरसादौ तत्र जलवृत्ति- स्वाभाव इति व्याप्तिः । जले इति सप्तम्या आधेयत्वमर्थो मधुररसेऽन्वति । तथा च जलवृत्तित्वाभावव्याप्यभेदप्रतियोगित्वाश्रयो जलनिरूपिताधेयत्वाश्र- यो मधुररस इति बोधः । अत्र चैवकारार्थे घटको भेदः साजात्यरूपः । साजात्यं च वक्तृबुद्धयनुसारेण तत्र तत्र विलक्षणम् । अतो जले मधुर- रसभिन्नशीतस्पीदेः सत्त्वेऽपि न वाक्यार्थक्षतिः । रसानां मध्ये जल म- धुर एवेत्येव वक्तुम्तात्पर्येण रसान्तर्भूतत्वघाटितसाजात्यस्य भेदपदार्थत्वात् । तथा च प्रकृते चक्षुह्यो गुणो रूपमिति वाक्येन चक्षुषि रूपविषयकग्रह- निष्ठजन्यतानिरूपकत्वस्य बोधात् मात्रपदस्य रूपविषयकग्रहनिष्ठजन्यतानि- रूपकत्वाभावव्याप्यभेदप्रतियोगित्वमर्थः । तस्य चक्षुष्यन्वयः । चक्षुः- पदार्थस्य तृतीयार्थे जन्यत्वे । तस्य ग्रहधात्वर्थे ज्ञाने । समासे च मात्र- पदं तादृशभेदप्रतियोगिचक्षुर्जन्येत्यर्थलाक्षणिकम् । अभेदेन तस्य ग्रहेs न्वयः । ण्यत्प्रत्ययस्य विषयतावानर्थः । ग्रहस्य विषयतायां निरूपितत्वं सम्बन्धः । तथा च तादृशविषयतावदभिन्नगुणामिन्नं रूपमिति बोधः । एव.

·सुखप्रवेशिनीसमेतः । ३५ कारार्थघटकव्याप्यव्यापकभावनिवेशे गौरवमिति लाघवाच्चक्षुर्भिन्नाग्राह्यत्वे सति चक्षुग्राह्यत्वे सति गुणत्वमिति रूपलक्षणं फलति । अथ वा एव- कारसमभिव्याहृतपदार्थे यादृशविशिष्टवाक्यार्थसम्बन्धो वाक्येन बोध्यते, तादृशविशिष्टार्थव्यापकत्वमेवकारार्थः । जले मधुररस एवेति वाक्यस्य रसमध्ये जले मधुर एवेत्यत्र तात्पर्यात् जलवृत्तिरसत्वव्यापकत्वं मधुररसे बो- ध्यते । व्यापकत्वमभेदसम्बन्धेन । प्रकृतवाक्यस्य चेन्द्रियेषु मध्ये चक्षु- पैव प्राचं रूपमित्यर्थे तात्पर्यात् चक्षुषीन्द्रियान्तर्गतत्त्वविशिष्टं गुणविशेष- विषयकाहनिष्ठजन्यलानिरूपकत्वं वाक्येन बाध्यत इति मात्रपदस्य तादृश- बोध्यमानधर्मव्यापकत्वमर्थः । अथ वा एवकारसमभिव्याहृतपदार्थस्य यादृ- शविशिष्टार्थेन यः सम्बन्धः प्रकृतवाक्यसिद्धः , तस्मिन् तादृशपदार्थ प्रति तेन सम्बन्धेन व्यापकत्वमेवकारार्थः । तादृशविशिष्टार्थव्यापकत्वं च ताह. शविशिष्टार्थनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वमात्रम् । प्रकृते च चक्षुषि रूपात्मकगु- णविशेषविषयकग्रहनिष्ठजन्यत्वं प्रति निरूप्यनिरूपकभावसम्बन्धेन व्यापक- त्वमेवकारावगम्यम् । तस्य चक्षुष्याश्रयतासम्बन्धेनान्वयः । एवं चक्षु- पि गुणविशेषग्रहजननव्यापकत्वोक्तौ रूपे चक्षुरितराग्राह्यत्वं फलति । इदं च संख्यावारणाय । गुरुत्ववारणाय चक्षुप्रीयत्वदलम् । यद्वस्तु यदि- न्द्रियग्राह्य तनिष्ठा जातिस्तदभावोऽपि तदिन्द्रियग्राह्याविति न्यायेन रूपत्वा- दावतिव्याप्तिरिति गुणत्वनिवेशः । अत्र चक्षुर्भिन्नेन मनसा रूपस्य प्रा- ह्यत्वादसम्भवः । अतो बहिरिन्द्रियेषु मध्ये चक्षुषव ग्राह्य मित्यत्र वाक्य- तात्पर्यात् चक्षुभिन्नबहिरिन्द्रियाग्राह्यत्वे सतीति प्रथमदलार्थः । एतावतो गुरुत्वात् त्वगग्राह्यत्वे सतीत्येव निवेश्यम् । तथा च त्वगग्राह्या चक्षुर्मा- ह्या च या जातिस्तद्वद्गुणत्त्वं लक्षणम् । एवं च न परमाणुरूपेऽव्या- प्तिः । त्वगग्राह्यत्वे सतीति पृथपविशेषणत्वेनानिवेश्य जातौ तन्निवेशा- ·२० तर्कसंग्रहः । शचित्रभेदात् सप्तविधम् । पृथिवीजलतेजोवृत्ति । तत्र पृथिव्यां सप्त- विधम्, अभास्वरशुक्लं जले, भास्वरशुक्लं तेजसि। रसनग्राह्यो गुणों रसः । स च मधुराम्ललवणकटुकषायतिक्त- भेदात् षट्विधः । पृथिवीजलवृत्तिः । तत्र पृथिव्यां षड्विधः, जले तु मधुर एव। घ्राणग्राह्यो गुणो गन्धः । स द्विविधः सुराभिरसुराभिश्चेति । पृथिवीमात्रवृत्तिः । त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः । स त्रिविधः शीतोष्णानु- ष्णाशीतभेदात् । पृथिवीजलतेजोवायुवृत्तिः । तत्र शीतं जले, उष्ण- न्नातीन्द्रियसंख्यायामतिव्याप्तिः । प्रभात्वजातिमादाय प्रभायामतिव्याप्ति- वारणाय गुणत्वम् । तञ्चेत्यादि । पूर्ववदर्थः । शुक्लति । शुक्लादिशब्दाः पुसि, चित्रशब्दः क्लीबे । पृथिवीजलतेजोवृत्तीति । तेषु वृत्तिर्यस्ये- ति विग्रहः । वृत्तिपदं पृथिवीजलतेजोनिरूपिताधेयतावल्लाक्षणिकम् । तत्र पृथिवीजलेतजस्सु । घटकत्वं सप्तम्यर्थः पृथिव्यामन्वेति । तदित्यनु- षज्यते । तद्धटकपृथिवीवृत्ति रूपं सप्तविधमिति । अभास्वरशुक्लमिति । तदित्यनुषङ्गाज्जलनिरूपिताधेयतावद्रूपमभास्वरशुक्लाभिन्नमिति बोधः । नात्रा- भास्वरशुक्लोद्देशेन जलवृत्तित्वं विधेयम् । अभास्वरशुक्लत्वस्य पूर्वमज्ञात- त्वात् , तस्य पृथिव्यामपि सत्त्वाच्च । अतस्तदित्यनुषङ्गाजलवृत्तिरूपोहे- शेनाभास्वरशुक्लविधानम् । भास्वरत्वं परप्रकाशकत्वम् , तेजोरूपमात्रवृ- तिजातिरेव वा । असुरभिरिति । सुरभिभिन्न इत्यर्थः । स च द्वि- विधो दुर्गन्ध उपेक्षणीयगन्वश्चीत । पृथिवीमात्रवृत्तिरिति । गन्धनिष्ठा- धेयतानिरूपकत्वव्यापकत्वं मानपदार्थः । समासे वृत्तिपदं पृथिवीतरावृत्ति- त्वविशिष्टपृथिवीवृत्तित्वविशिष्टे लाक्षणिकम् । त्वगित्यादि । रूपलक्ष. णपाक्योक्तरीत्या सर्वमनुसन्धेयम् । एवञ्च गुणपदं वायोः प्रत्यक्षत्वमते तत्रातिव्याप्तिवारणाय । उष्ण इति । ननु 'गुणे शुक्लादयः पुंसी ति शुक्लादिशब्दानां गुणवाचित्वे पुंल्लिङ्गमेव युक्तमिति प्रतीयते । अथाप्य- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । . .. स्तेजसि , अनुष्णाशीतः पृथिवीवाय्वोः । रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां भास्वरशुक्लमित्यादिः प्रयोगस्तच्छब्दानुषङ्गेण समर्थनीयः ; शुक्लादिशब्दानां सर्वत्र विशेष्यसमानलिङ्गत्वमेव । एवञ्च विशेष्यानुपादाने 'सामान्ये नपुं- सक'मिति क्लीबप्राप्तौ गुणवाचित्वे तदपवादार्थ 'गुणे शुक्लादयः पुंसी'त्युक्त- मिति कोशस्यान्यतात्पर्यस्थापनात् । शीतं जल इति क्लीवनिर्देशश्च शीतं गुण' इति कोशागुणवाचित्वे क्लीबावश्यकतया सम्यगेव । उष्ण इति तु कथम् ? 'उष्णो ग्रीष्मे पुमान् दक्षाशीतयोरन्यलिङ्गक' इति गुणिवाचित्वे विशेष्यलिङ्गत्वेऽपि 'शीतोष्णमांसरुधिरमुखाझिद्रविणं जल'मिति क्लीबसङ्गहे पठितत्वेन गुणवाचित्वे क्लीबस्यावश्यकत्वात् । न च स इति स्पर्शवा- चिविशेष्यपदानुषङ्गात् विशेष्यानुपादानाभावात्पुंल्लिङ्गमिति वाच्यम् । शीत- मिति पूर्व प्रयुक्ततयाऽनुषङ्गाभावदर्शनात् । न चानुषङ्गेऽननुषङ्गे वा शी- तमिति क्लीब एव । अन्यथा शीतं गुण इति कोशवैयादिति वाच्यम् । वहिं शीतोष्णेति कोशावैयर्थ्या योष्णशब्देऽपि क्लीवस्यैव युक्तत्वादिति चेत्, सत्यम् शीतमित्यत्रानुषङ्गाभावेऽप्यत्रानुषङ्गस्याध्याहारस्य वाऽजीकोरणव पुं- ल्लिङ्गोपपत्तिः । अत एवोपर्यनुष्णाशीत इत्यप्युपपन्नम् । कोशस्तु वि- शेष्यानुपादाने सामान्ये नपुंसकस्य प्राप्तस्यानुवादमात्रमिति बहुलप्रयोगानु- सारेण कोशस्यान्यथा नयनमिति । अथ वा सुरभ्यादिशब्दवद्धर्मिपर्यन्त- वाचिन उष्णादिशब्दस्योष्णानिष्ठेत्येवं लक्षणयाऽर्थः । द्रव्येष्विव गुणादि- प्वाप नित्यानित्यविवेको व्युत्पादनीयः । तत्र रूपरसगन्धस्पर्शेषु विवेक एकरूप इति तत्र तत्र पृथगनुक्त्वा चतुष्टयनिरूपणानन्तरमेकदैव तं व्युत्पा- दयति रूपादीति । रूपमादिर्येषां रूपरसगन्धस्पर्शानां ते रूपादयः। तेषां चतुष्टयम् । षष्ठ्यर्थो घटितत्वम् । आदिपदे बहुव्रीहिप्रयुक्ता चतुष्टय- पदेन सह तत्पुरुषप्रयुक्ता च लक्षणा । अतो रूपतद्भिन्नघटितेत्यर्थः चतुरो अवयवा यस्य तच्चतुष्टयम् । यच्छब्दः समुदायपरः । अव- ·तर्कसंग्रहः । . पाकजमनित्यं च, अन्यत्नापाकंजं नित्यमनित्यं च, नित्यगतं नित्यम्, अनित्यगतमनित्यम् । यवाः घटकाः । षष्ठ्यर्थो निरूपितत्वम् । तथा च ग्रन्निरूपितनिरूपि- तत्वाश्रयघटकताश्रयाश्चत्वारः । चतुर्घटितसमुदाय इति समासार्थः । रूप- तद्भिन्नघटिताभिन्न-चतुर्घटितसमुदाय इति विशिष्टार्थः । अर्थाद्रूपादय एवं चत्वार इति सिद्धयति । पृथिव्यां रूपादिचतुष्टयं पृथिवीनिरूपिता- धेयत्वाश्रयतच्चतुष्टयम् । पाकजं पाकाजायत इति । पाकपदं पाकनि- रूपिते लाक्षणिकम् । अभेदेन जनिधात्वर्थजन्यतायामन्वयः । पाको वि- लक्षणतेजःसंयोगः । पाकनिरूपिताभिन्नजन्यताश्रयाभिन्नमिति विशिष्टार्थः । चार्थसमुच्चयस्यात्रानित्यमित्यत्र चान्वयः । पाकजत्वादनित्यमिति तात्पर्यम् । नात्र सर्व पाकजमित्युच्यते , अपाकजस्याप्यवयवरूपादिजन्यस्य रूपादेः पष्टादौ सत्त्वति । किं तु 'अनित्यगतमनित्यमित्यत्र न विवादः । नित्य- गतविषये विवेचने जलपरमाण्वादौ पाकाभावान्नित्यम् । पाकसत्त्वात्तु प्रथिवीपरमाणुगतमप्यनित्य'मितीहाभिसन्धिः । अथ वा पाकजमिति । साक्षात् परम्परया वा पाकप्रयोज्यमित्यर्थः । अन्यत्र पृथिवीमिन्ने । आ- धेयत्वं सप्तम्यर्थः । रूपादीत्यनुषज्यते । न तु रूपादिचतुष्टयमिति, ज- लादौ गन्धाभावेन चतुष्टयासम्भवात् । पृथिवीभिन्ननिरूपिताधयतावत् रूपतद्भिन्नमित्यर्थः । पूर्व रूपादीति पृथक्पदमपि चतुष्टयविशेषणं कर्तु शंक्यम् । तदा रूपमादिर्यस्मिन्निति विग्रहः । चेत्यपाकजसमुच्चये । ननु पाकजत्वादनित्यत्वेऽपाकजत्वान्नित्यत्वमेवेति कथमनित्यत्वमाप । एवमे- कस्य नित्यत्वमनित्यत्वं चायुक्तम् । यदि कचिन्नित्यत्वमन्यत्रानित्यत्वं च विवक्षितम् । तर्हि कुत्रेत्यत्राह नित्येति । नित्यं गतम् । गतं प्राप्तमाघय- मित्यर्थः । नित्यमिति । द्वितीया निरूपितत्वं । नित्यपदस्य नित्यनि- रुपिते लक्षणा । आधेयतायामभेदेन तदन्वयः । अनित्यगतमाश्रयोत्प- ·सुखप्रेवशिनीसमेतः । एकादिव्यवहारहेतुःसंख्या। नवद्रव्यवृत्तिः। एकत्वादिपरार्ध: पर्यन्ता । एकत्वं द्विविधं निरामनित्यं चेति । नित्यगत नित्यम् , अनित्यगतमनित्यम् , द्वित्वादिकं तु सर्वत्रानित्यमेव । तावुत्पद्यते आश्रयनाशे नश्यति । नित्यगतं त्वनादित्वान्नोत्पद्यते , नाश- काभावाच न नश्यतीति भावः । संख्यां लक्षयति एकेति । एक इत्यादिर्येषां ते । एकादयश्च ते व्यवहाराश्च तेषां हेतुः । व्यवहारपदमेकतद्भिन्नशब्दप्रयोगनिरूपितेत्यर्थकम् । हेतुः जनकज्ञानविषयः । जनकत्वे तदन्वयः । तथा चैकशब्दादिप्रयोग- ननकतावच्छेदकप्रकारताश्रयः संख्येत्युक्तं भवति । एकत्वादिव्यवहारहेतु- रिति पाठे तु जनकतावच्छेदकविशेष्यताश्रयत्वमेव लक्षणम् , न तु प्रका- रताश्रयत्वम् । ननु किमेकव्यवहारहेतुत्वं द्विव्यवहारहेतुत्वमित्यादि पृथग्ल- क्षणम् , उत तत्तव्यवहारान्यतमहेतुत्वमित्येकं लक्षगम् । नाद्यः, पृथग्ल- क्षणस्य संख्यायामेकैकस्यामेव सम्भवेन संख्यान्तरेष्वव्याप्तेः । नान्त्यः, विशिष्य परार्धपर्यन्तसंख्याज्ञानस्य युगपदुर्लभत्वादिति चेदुच्यते। संख्या- शब्दप्रयोगजनकतावच्छेदकविशेष्यताश्रयत्वमेव संख्यालक्षणम् । एकादी- त्येतत्तु प्रत्येकसंख्यालक्षणमिति । एकत्वमादिर्यस्याः सा । पराध पर्य- न्तः पर्यन्ते वा यस्याः सा । एकत्वादिश्च सा परार्धपर्यन्ता चेति कर्मधारयः । षष्ठ्या घटकत्वमर्थ एकत्वे परार्धे चान्वेति । एकत्वस्यादिवं प्राथम्यं स्व. स्मात् पूर्व संख्यान्तरराहित्यं खव्याप्यसंख्याशून्यत्वं खभिन्नसंख्याव्यापक- स्वाभाव इति यावत् । पर्यन्तश्च स्वस्मादूवं संख्यान्तरराहित्यं वसंख्या- भिन्नसंख्याव्याप्यत्वाभावः । पर्यन्त इति सप्तम्याः सम्बन्धो वैशिष्ट्यमर्थः । बहुव्रीहौ लक्षणया खभिन्नसंख्याव्यापकत्वाभाववदेकत्वघटिताभिन्न, संख्या- न्तरव्याप्यत्वाभाववत्परार्धघटिताभिन्नेत्यर्थः । द्वित्वादिकमिति । द्वित्वमा- दिर्यस्य तत् । आदित्वं खभिन्न- यत्पदार्थघटकसंख्याव्यापकत्वाभावः ।

·तर्कसंग्रहः । - मानव्यवहाराऽसाधारणकारणं परिमाणम् । नवद्रव्यवृत्ति। द्वित्वस्यैकत्वव्यापकत्वेऽपि यत्पदार्थघटकत्वेनाभिमता याः संख्यास्तद्धटकसं- ख्यान्तराव्यापकत्वमस्त्येव । समासार्थस्तु द्वित्वव्याप्यत्वाभाववसंख्योति । सर्वोत्यस्य पूर्वेणान्वयः । सर्व नित्यमनित्यं च । नित्यानित्यवृत्तिता- दृशसंख्येत्यर्थः । एवकारार्थो व्यापकत्वमभेदसम्बन्धेन । द्वित्वादिव्याप- कताश्रयानित्याभिन्नमित्यर्थः । द्वित्वादिकं वस्तुनि न सर्वदा वर्तते । इदमेकमिदमेकामित्यपेक्षाबुद्धौ सत्यामुत्पद्यते । अपेक्षाबुद्धिनाशे च नश्य- तीत्यनित्यमेवेति भावः । पराधसंख्या नामाष्टादशभिवोरैर्दशगुणोत्तरैकत्व- संख्योति क्वचित् । मानेति । मानमिति व्यवहारः शब्दप्रयोगस्तस्यासाधारणं कारणं कारणतावत् । साधारणमित्यस्य तत्सम्बन्धित्वे सति तद्भिन्नसम्बन्धीत्यर्थः । प्रकृते च मानव्यवहारतद्भिन्नसम्बन्धीत्यर्थः । सम्बन्धित्वं प्रकृते निरूपि- तत्वम् । तथा च मानव्यवहारतद्भिन्नोभयनिरूपितभिन्नमसाधारणम् । मानव्यवहारभिन्नानिरूपितमानव्यवहारनिरूपितकारणताश्रयः परिमाणमिति फलितम् । मानव्यवहारतद्भिन्नेोभयनिरूपितकारणता हि नाम तदुभय- निष्ठकार्यतानिरूपितकारणतैव । उभयनिष्ठकार्यतायामुभयनिष्ठ एव धर्मोऽ वच्छेदकः । स च धर्मः कार्यत्वम् । अतः 'कार्यत्वावच्छिन्नकार्यता- निरूपितकारणता साधारणकारणता', 'कार्यत्वानवच्छिन्नकार्यतानिरूपित- कारणत्वमसाधारणकारणते ति व्यवहारः । कार्यसामान्यकारणे कालादृष्टा- दौ मानव्यवहार प्रत्यपि कारणत्वसत्त्वादतिव्याप्तिरतोऽसाधारणेति । वस्तु- तस्तु व्यवहारे व्यवहर्तव्यज्ञानमेव कारणम् । न तु व्यवहर्तव्यमिति प्रकृ. तलक्षणस्य कारणत्वरूपस्यासम्भवः स्यात् । अतो मानव्यवहारकारणी- भूतज्ञानविशेष्यत्वमेव पूर्ववद्वक्तव्यम् । मानव्यवहारकारणतावच्छेदकविशे- प्यताश्रयत्वमिति यावत् । इदं च न कालादृष्टादौ । तस्य हि स्वरूपत ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । ४१ तञ्चतुर्विधम् , अणु महत् दीर्घ हवं चेति । पृथग्व्यवहारासाधारणकारणं पृथक्त्वं, सर्वव्यवृत्ति। संयुक्तव्यवहारहेतुः संयोगः, सर्वद्रव्यवृत्तिः । संयोगनाशको गुणो विभागः, सर्वद्रव्यवृत्तिः । एव कारणत्वम् , न तु ज्ञानद्वारा । एवं चैवं परिष्कारसुचनायैवासाधा- रणेत्युक्तमिति । अणु महद्दीर्घ हस्खमिति अणुत्वं महत्त्वं दीर्घत्वं हख- त्वमित्यर्थः । यथाश्रुते तेषां परिमाणविशिष्टवाचित्वमेव, न परिमाणमा- सवाचित्वमिति । यद्यपि परिमाणादारभ्य नित्यानित्यविवेको ग्रन्थकृता न प्रादर्शि, अथापि स यथायथं परिशीलनीयः । पृथगिति । सर्व पूर्ववत् । संयुक्तेति । संयुक्ते इति व्यवहारः । संयोगस्य द्विनिष्ठत्वात् द्विवचनं युक्तमिति । संयुक्तशब्दजनकतावच्छेदक- प्रकारताश्रयत्वं लक्षणम् । संयोगेति । नश धाताव॑सोऽर्थः । संयोगस्ये- ति षष्ठ्यर्थोऽनुयोगित्वम् । यस्याभावः स प्रतियोगी । अभावोऽनुयोगी । समासे संयोगपदस्य संयोगानुयोगिनि लक्षणा । ण्वुलो जनकतावानर्थः। संयोगानुयोग्यभिन्नध्वंसनिरूपितजनकतावदभिन्नो गुणाभिन्न इति । संयोग- नाशजनकत्वे सति गुणत्वं लक्षणम् । क्रिया, क्रियातो विभागः, विभागात् पूर्वसंयोगनाशः, उत्तरसंयोगोत्पत्तिः, क्रियानाश इति क्रमः । एवं संयोगना- शकत्वं विभागस्य । इदं च कर्मणोऽप्यस्ति । क्रियाभावे संयोगनाशोत्पत्य- सम्भवात् । पूर्वजातविभाग प्रति अनन्तरजनिष्यमाणोत्तरसंयोगं च प्रतीव मध्ये जायमानं संयोगनाशं प्रत्यपि हेतुत्वस्य युक्तत्वाच्च । अतो गुणत्वनिवे- शः । एवमप्यदृष्टेऽतिव्याप्तिः । अतः संयोगनाशत्वावच्छिन्नजन्यतानिरू- पितजनकतावत्त्वे सतीति पूर्वदलं परिष्कार्यम् । अदृष्टे कार्यत्वावच्छिन्न- जन्यतानिरूपितजनकतैवाम्ति, न त्वियम् । 6T ·४२ तर्कसंग्रहः। परापरव्यवहारासाधारणकारणे परत्वापरत्वे । ते द्विविधे, दिक्कृते कालकृते चेति । दूरस्थे दिक्कृतं परत्वम् । समीपस्थे दिक्क. तमपरत्वम् । ज्येष्ठे कालकृतं परत्वम् । कनिष्ठे कालकृतमपरत्वम् । आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वम् । पृथिवीजलवृत्ति । आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वम् । पृथिवीजलतजोवृत्ति। परेत । परं चापरं चेति परापरे । ते इति व्यवहारौ तयारसा- धारणकारणे। परव्यवहारासाधारणकारणत्वं परत्वलक्षणम् , अपरव्यवहा- रासाधारणकारणत्वमपरत्वस्य । अन्यत् पूर्ववत् । दिक्कृते दिशा कृते । कृत्र उत्पत्त्यनुकूलव्यापारोऽर्थः । क्तप्रत्ययस्य फलवदित्यर्थः । आधयत्वं तृतीयार्थः । समासे दिक्पंदस्य दिनिष्ठे लक्षणा । दिनिष्ठाभिन्नो य उत्पत्त्यनुकूलव्यापारस्तज्जन्यफलवती इत्यर्थः । यत्र देशमादाय परत्वादि- वर्णनम् , तत्र दिक्कृतत्वम् । कालमादाय, कालकृतत्वमिति दर्शयति दूरोति । दूरशब्दस्याधिकसंयुक्तसंयोगपरम्परावदित्यर्थः । दूरे तिष्ठतीति दूर- स्थम् । सप्तम्या निरूपितत्वं स्थाधातोराधेयत्वं प्रत्ययस्याश्रयतावच्चार्थः । अधिकसंयुक्त संयोगपरम्परावन्निरूपिताभिन्नाधेयताश्रयनिरूपिताधेयतावत्परत्वं दिक्कृताभिन्नमिति बोधः । समीपशब्दो न्यूनसंयुक्तसंयोगपरम्परावदर्थकः । ज्येष्ठोऽधिकक्षणवान् । कनिष्ठो न्यूनक्षणवान् । आधेति । आधु पतनं तस्यासमवायिकारणमसमवायिकारणता- वत् । असमवायिकारणत्वान्वयि निरूपितत्वं षष्ठ्यर्थः । पतनपदस्याद्यपतन- निरूपिते लक्षणा । आद्यत्वं प्राथम्यं प्रथमोत्पन्नत्वम् । तच्च लाघवात् प- वनध्वंसासमानकालिकत्वम् । प्रकृताद्यपतनात् पूर्वमपि कुत्रापि पतनस्य जनिध्रौव्यादिदमसम्भवीति पतने खसमानाधिकरणति विशेषणं देयम् । नन्वेकमेव वस्तु प्रथमतः पतितं पुनरुत्क्षिप्तं पुनः पतति । तत्र द्वितीय- वारपतनक्रियाखप्याद्यपतनमस्तीति वक्तव्यम् । तत्रेदं खसमानाधिकरण- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । तत् द्विविधम् , सांसिद्धिकं नैमित्तिकं चेति । सांसिद्धिकं जले। पतनध्वंसासमानकालिकत्वं न भवति । तस्य प्रथमवारीयपतनध्वंसकालि- स्वादिति चेन्मा भूदाद्यत्वं । तद्वस्तुनिष्ठगुरुत्वे प्रथमवारीयाद्यपतनमादाय लक्षण समन्वितमेवेति । अथापि तत्राद्यत्वव्यवहारस्य क्रियमाणतया तदनुगुणं वक्तव्यमिति चेत् खसमानाधिकरणपतनध्वंसोत्पत्त्यसमानकालिक- त्वमाधत्वमित्युच्यताम् । द्वितीयवारीयाद्यपतनमपि न प्रथमवारीयपतन- ध्वंसात्पत्तिकालिकम् । तदध्वंसानां प्रागेवोत्पन्नत्वादिति । द्वितीयादि- पतनं प्रति वेगोसमवायिकारणम् । तत्रातिव्याप्तिरित्यायेति । द्रवत्वेऽतिव्याप्ति- वारणाय पतनेति । प्रस्तरादौ समवायिकारणेऽतिव्याप्तिरित्यसमवायीति । पतनमधोदेशसंयोगानुकूलक्रिया । स्यन्दनं निम्नदेशसंयोगानुकूलक्रिया । सांसिद्धिकमिति संसिद्धौ भवं सांसिद्धिकम् । संसिद्धिस्वभाव आश्रय- सत्ता। भवं सत्तावत् । सप्तम्यर्थः प्रयोज्यत्वम् । प्रत्ययार्थेकदेशसत्तायां संसि- द्वैः प्रयोज्यतासम्बन्धनान्वयः । आश्रयसत्ताप्रयोज्यसत्तावत् । आश्रयस- तामात्रप्रयोज्यसत्ताकम् । अमिसंयोगानधीनमिति यावत् । नैमित्तिक- मिति । निमित्तमवयवगुणातिरिक्तासमवायिकारणम् । घटपटादौ द- हनतपनादौ च द्रवत्वादर्शनास्थलं विशिष्य दर्शयस्तत्रासाधारणकारणमपि विशिष्य निर्दिशति पृथिव्यामित्यादिना । पृथिव्यामिति सप्तम्यर्थो घट- कत्वं घृताद्यन्वयि । पृथिव्यामित्यस्य घृतादाविति विशेषणं वा । तदा सप्तम्यर्थ आधयत्वं द्रवत्वान्वयि । घृतमादिर्यस्याः सा । आदिना जतुप्रभृतिपरिग्रहः । घृततद्भिन्नाभिन्नपृथिवीनिरूपिताधेयतावत् द्रवत्व- ममिप्रतियोगिकसंयोगनिरूपिताभिन्नजन्यतावत् । संयोगपदेऽमिप्रतियोगि- कसंयोगनिरूपिते लक्षणा । पृथिव्यां द्रवत्वं घृतादिवृत्ति अभिसंयोगजं चेत्यर्थेऽनेकविधानाद्वाक्यभेदस्स्यात् । 'घृतादावमिसंयोगजं द्रवत्वं पृथिवीवृत्ति' पृथिवीवृत्तिद्रवत्वं घृताधमिसंयोगजन्य'मित्येवमपि सुवचम् । अथापि घृता- ·तर्कसंग्रहः । नैमित्तिकं पृथिवीतेजसोः। पृथिव्यां घृतादावग्निसंयोगजं द्रवत्यम् । तेजास सुवर्णादौ । चूर्णादिपिण्डीभावहेतुर्गुणः स्नेहः । जलमात्रवृत्तिः। दिः पृथिवीति स्पष्टप्रतिपत्तिः पूर्वरीतौ । अग्निसंयोगजद्रवत्वं घृतादिपृथि- वीवृत्तीत्यन्बये तु तादृशद्रवत्वसामान्यस्योद्देश्यत्वं न भवतीति विशेषस्यैवोद्दे- श्यत्वं खीकर्तव्यम् । सुवर्णादाविति । द्रवत्वमग्निसंयोगजमित्यनुष- ज्यते । आदिना रजतादिग्रहणम् । अत्र 'सर्जितुमधूच्छिष्टानां * पार्थि- वानामनिसंयोगात् द्रवत्वमद्भिः सामान्यम्', 'त्रपुसीसलोहरजतसुवर्णानाम- मिसंयोगात् द्रवत्वमद्भिः सामान्यम्” इति सूत्रे अनुसन्धये । चूर्णेति । आदिना गुडपरिग्रहः । अपिण्डस्य पिण्डस्य भावः पि- ण्डीभावः । अपिण्डस्य पूर्वकालिकपिण्डत्वाभाववतः । पिण्डशब्दो विलक्ष. णसंयोगविशिष्टवाची। भावस्सत्ता । अपिण्डाभिन्नपिण्डवृत्तिसत्तेति विग्रहा- थः । समासे च्चिप्रत्ययार्थः समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकपिण्डत्वादि- धर्मः । तत्र पिण्डपदार्थस्याधेयत्वपूर्वकालावच्छिन्नखनिष्ठाभावप्रतियोगित्वो- भयसम्बन्धेनान्वयः । विप्रत्ययापिण्डत्वस्य भावपदार्थे सत्तायां सामाना- धिकरण्यसम्बन्धेन । तथा च पिण्डनिरूपिता या पूर्वकालावच्छिन्नाभाव- प्रतियोगित्वविशिष्टाघेयता तद्वद्धर्मविशिष्टसत्तेति पिण्डीभावशब्दार्थः । प्रकृ- ते विलक्षणसंयोग इत्येतावदेव विवक्षितम् । तस्य हेतुः कारणतावान् । समासे पिण्डीभावशब्दे चूर्णतद्भिन्नवृत्तिविलक्षणसंयोगनिरूपितेत्यर्थलक्षणा। अभेदेन कारणतायामन्वयः । स्नेहो जले वर्तमानः खाश्रयसंयुक्तत्वसम्ब- न्धेन चूर्णादौ सम्बद्धय तत्र समवायेन विलक्षणसंयोगमुत्पादयतीति तदसा- धारणं निमित्तकारणम् । चूर्णादीति न लक्षणघटकम् । किं तु पिण्डीभावः कस्येत्यत्र सम्बन्धिप्रदर्शनार्थम् । विलक्षणसंयोगत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपि. * अस्मदीये वैशेषिकदर्शनविमर्श इदं द्रष्टव्यम् ।

·४५ सुखप्रवशिनीसमेतः । श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः। स द्विविधा , ध्वन्यात्मको वर्णात्म- कश्चेति । ध्वन्यात्मको भेर्यादौ । वर्णात्मकः संस्कृतभाषादिरूपः । सर्वव्यवहारहेतुः ज्ञानं बुद्धिः। सा द्विविधा, स्मृतिरनुभवश्चेति । तकारणतावत्त्वे सति गुणत्वं लक्षणम् । चूर्णादावतिव्याप्तिवारकं गुणत्वम् । ध्वनीति। ध्वानरात्मा यस्य । आत्मा स्वरूपमसाधारणधर्मविशिष्ट- व्यक्तिः । षष्ठ्यर्थ आघयत्वं धर्मेऽन्वति । समास आत्मशब्दस्य ध्वनि- त्वविशिष्टे लक्षणा । भेर्यादाविति सप्तम्यर्थोऽवच्छेद्यत्वम् । मेरीतद्भि- ननिरूपिताधेयतावान् ध्वनित्वविशिष्टाभिन्नशब्दः । भेर्याद्यवच्छेदेन हि ध्वनिराकाशे जायते । संस्कृतेति । आदिना संस्कृतभाषाव्यतिरिक्तानां सर्वासामपभ्रंशभाषाणां ग्रहणम् । संस्कृतभाषादिषु रूपं यस्येति विग्रहः । भाषा हि ज्ञानजनकवर्णसमुदायः । तद्धटकं वर्णस्वरूपमिति । सर्वेति । सर्वश्चासौ व्यवहारश्च तस्य हेतुः । संवत्वं समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकव्या- पकं बुद्धिविशेषविषयत्वम् । तत्पर्याप्त्यधिकरणं सर्वशब्दार्थः । व्यवहा- रपदस्य तादृशबुद्धिविशेषविषयतापर्याप्त्यधिकरणव्यवहारनिरूपितेति लक्ष्या- र्थोऽभेदेन हेतुत्वेऽन्वेति । तादृशहेतुत्ववदभिन्ना ज्ञानाभिन्ना बुद्धिरिति बोधः ननु संख्यादीनामपि यत्किश्चिद्यवहारहेतुत्वस्य प्रागुक्तत्वात्तत्रातिव्याप्ति- वारणाय सर्वपदमिति वक्तव्यम् । नैतच्छक्यम् । अत्र हि हेतुत्वं जन- कत्वमेव, न तु जनकज्ञानविषयत्वम् । ज्ञानस्य साक्षादेव कारणत्वात् । संख्यादीनां च न साक्षाज्जनकत्वमिति । तत्कुतःसर्वपदमिति चेत् सत्यम् । संख्यापरिमाणादिलक्षणे व्यवहारविशेषणतया संख्या मानेत्यादि निवेश- नोयमासीत् । अन्यथाऽतिव्याप्तेः । तद्वदत्र किमपि विशेषणं व्यवहारे न देयम् । अस्वैतव्यवहार प्रत्येव कारणत्वं न त्वन्यव्यवहार प्रतीत्यस्या- भावाद्यवहारसामान्यकारणत्वादिति बोधनार्थमेव सर्वेत्युक्तम् । अतो व्य- ·तर्कसंग्रहः । । संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः । तद्भिनं ज्ञानं अनुभवः । स द्विविधः , यथार्थोऽयथार्थश्च । वहारहेतुत्वमेव लक्षणम् । अदृष्टऽतिव्याप्तिवारणाय व्यवहारत्वावच्छिन्न- कार्यतानिरूपितकारणतावत्त्वमिति निष्कर्षः । ज्ञानमिति पर्यायपदं बुद्धि- शब्देनान्तःकरणादि विवक्षितमिति भ्रमव्युदासाय । संस्कारेति । संस्कारबाहिरिन्द्रियमध्ये संस्कारमात्रजन्य ज्ञान स्मृतिरित वक्त्रभिप्रायः । अतो मात्रपदं संस्कारबाहिरिन्द्रियमध्यघटकवृत्ति यत् स्मृ- तिनिष्ठजन्यतानिरूपकत्वं तद्व्यापकत्वार्थकम् । व्यापकत्वमभेदसम्बन्धेन । तस्याश्रयः संस्कारः। तथा च समासे मात्रपदं संस्कारबहिरिन्द्रियमध्यघट- कवृत्ति-स्मृतिनिष्ठजन्यतानिरूपकत्वव्यापकसंस्कारनिरूपितार्थकम् । तस्य जन्यतायामभेदेनान्वयः । तथा च बहिरिन्द्रियाजन्यत्वे सति संस्कारज- न्यत्वे सति ज्ञानत्वं लक्षणं फलितम् । सेयं गौरित्यादिप्रत्यभिज्ञायां, अनु- मित्यादौ, संस्कारध्वंसे चातिव्याप्तवारणाय क्रमेण दलानि । स्मृतेरापि मनो- नन्यवादसम्भवः स्यादिति बहिरिति । अत एव संस्कारेतराजन्यत्वे सतीति सामान्यरूपेण नोक्तम् । ननु सोऽयमहमिति मानसप्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेऽति- व्याप्तिः । अस्य स इत्यंशे संस्कारजन्यत्वात्, अन्यांशस्य चात्मादेवहिरिन्द्र- याग्राह्यतया बहिरिन्द्रियाजन्यत्वात् । न चास्य स्मृतित्वमिष्टमिति वाच्य- म् । तथा सति तुल्यन्यायेन सेयं गौरित्यस्यापि स्मृतित्वस्यैष्टव्यतया प्रथम- दलं नापेक्षितमिति मात्रपदवैयर्थ्यात् । न च प्रत्यभिज्ञायामशत एव स्मृ- तित्वमस्ति, अंशान्तरे त्वन्यथेति तत्त्वबोधनाय मात्रपदम् । न तु लक्षण किञ्चिन्निवेशनोयमिति वाच्यम् । तथा सति स्मृतिभिन्नं ज्ञानमनुभव इत्य- नुभवलक्षणस्य तताव्याप्तयापत्तेः । तत्रानुभवत्वस्येष्टत्वादिति चेत् लौकिक- विषयताशून्यत्वे सति संस्कारजन्यत्वे सति ज्ञानत्वं स्मृतिलक्षणम् । एतत्सू- चनाय मानपदमिति दिक् । तद्भिन्नम् स्मृतिभिन्न संस्कारमात्रजन्यभि- ·४७ सुखप्रवेशिनोसमेतः । तद्वति तत्प्रकारकानुभवो यथार्थः । सैव प्रमेत्युच्यते । यथा रजते इदं रजतमिति । नम् । तस्माद्भिन्नमिति पञ्चम्यर्थोऽनुयोगित्वं भेदेऽन्वति । तच्छब्दस्य संस्कारमात्रजन्यानुयोगिनि लक्षणा। क्तप्रत्ययार्थ आश्रयतावत् । तद्भिन्नत्वं घटादावपि, ज्ञानत्वं स्मृतावपोति दलद्वयम् । यथाभूतोऽर्थो यस्मिन्ननुभवे स यथार्थः । यथाभूत इत्यस्य प्रकार- विशिष्ट इत्यर्थः । अयथेत्यस्य प्रकारशून्य इत्यर्थः । प्रकाराविशिष्टवस्तु- विषयको यथार्थः प्रकारशून्यवस्तुविषयकोऽयथार्थ इत्युक्तं भवति । इद- मनुसृत्य तयोलक्षणं स्मृतिव्यावर्तकदलघटितमाह तद्वतीत्यादिना । सो. ऽस्यास्तीति तद्वान् । मतुबर्थः सम्बन्धी । सम्बन्धे तच्छब्दार्थः खप्रतियोगि- त्वसम्बन्धेनान्वेति । विशेष्यत्वं च सप्तम्यर्थ आश्रयतासम्बन्धेनानुभवे । स प्रकारो यस्य स तत्प्रकारकः । प्रकारः प्रकारतावान् । षष्ठ्यर्थो निरूपि. तत्वं प्रकारतान्वयि । प्रकारशब्दस्य समासे तन्निष्ठप्रकारतानिरूपके लक्ष- णा । यथार्थः यथार्थशब्दवाच्यः । तथा च तत्प्रतियोगिकसम्बन्धवन्नि- रूपितविशेष्यिताविशिष्ट-तन्निष्ठप्रकारतानिरूपकानुभवाभिन्नो यथार्थशब्दवा- च्याभिन्न इति बोधः । रजते इन्द्रियसन्निकर्षे सति 'इदं रजत मिति यो- ऽनुभवः स यथार्थः । तत्र रजतत्वं प्रकारः तत्सम्बन्धि रजतं विशेष्यमि- ति, विशेष्यता रजतनिष्ठा । तन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितविशष्यिता ज्ञान स्ति । प्रकारता रजतत्वनिष्ठा । तादृशप्रकारतानिरूपितप्रकारिताऽपि ज्ञान इति तादृशप्रकारतानिरूपकत्वमपि ततेति लक्षणसमन्वयः । इदं. रजतमित्यनुभवानन्तरं या कदाचित् 'तद्जत मिति यथार्थस्मृतिस्तत्राति- व्याप्तिवारणायानुभवत्वनिवेशः । तद्वतीत्यनिवेशे किञ्चित्प्रकारकत्वे सत्य- नुभवत्वमित्युक्तं भवति । इदमयथार्थानुभवेऽप्यस्ति , तत्रापि कस्यचि- सकारत्वात् । अतस्तद्वतीत्युक्तम् । किञ्चिद्विशेष्यकत्वमात्रोक्तावपि तत्रैवा- ·४८ तर्कसंग्रहः । , तिव्याप्तिः तदज्ञानविशेष्ये शुक्तयादावपि कस्यचिद्धर्मस्य वर्तमानत्वात् । अतस्तत्प्रकारकत्युक्तम् । किश्चिद्वति किञ्चित्प्रकारक इत्युक्तावपि तत्राति- व्याप्तिरेष । तस्य शुक्तित्वरूपकिञ्चिद्वति रजतत्वरूपकिञ्चित्प्रकारकत्वात् । अतः प्रथमकिञ्चित्पदेन यत् गृह्यते तदेव द्वितीयकिञ्चित्पदेन ग्राह्यमिति ज्ञापनायोभयत्र तच्छब्दप्रयोगः । नन्वेवमपि कदाचिद्रजते शुक्तौ चन्द्रिय- सन्निकर्षे सति 'इमे शुक्तिरजते इति विपरीतज्ञानमुदति,तत्र ज्ञानऽतिव्याप्तिः, रजतत्वप्रकारकत्वस्य रजतत्ववद्विशेष्यकत्वस्य च सत्त्वादिति चेदुच्यते । अत्र हि विपरीतज्ञान रजतांशे शुक्तित्वं प्रकारः , शुक्तयंशे च रजतत्वम् । अतो रजतत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपिता शुक्तित्वनिष्ठप्रकारतैव । शुक्तित्व- वन्निष्ठविशेष्यतानिरूपिता च रजतत्वनिष्ठप्रकारतैव । अतो रजतत्वनिष्ठ- प्रकारतानिरूपकत्वस्य शुक्तित्ववद्विशेष्यकत्वस्य चावच्छेद्यावच्छेदकभावः । ययाविषयतयोनिरूप्यनिरूपकभावस्तन्निरूपितविषयितयोरवच्छेचावच्छेदक - भाव इत्यङ्गीकारात् । एवं शुक्तित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपकत्वस्य रजतत्ववद्वि- शेष्यकत्वस्य चावच्छेद्यावच्छेदकभावः । अतो रजतत्ववन्निरूपितविशेष्यित्वा- वच्छिन्ना रजतत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपकता तत्र नास्ति । प्रकृते च तद्वति तत्प्रकारक इत्यनेन तद्वन्निरूपितविशेष्यित्वावच्छिन्नतन्निष्ठप्रकारतानिरूपक- ताशालित्वे सत्यनुभवत्वमिति लक्षणं विवक्षितम् । अतो न दोषः । सैवे. त्येवकारेणायथार्थानुभवव्यवच्छेदः । अथ वा तद्वति तत्प्रकारकत्वेनानुभ- वसजातीयायथार्थस्मृतिय॑वच्छिद्यते । स्मृतेर्यथार्थत्वेऽपि न प्रमात्वमङ्गी- क्रियत इति । सा यथार्थानुभवः । इतिशब्दस्यानुपूर्वीरूपप्रकारोऽर्थः । प्रमापदं प्रमाशब्दार्थकम् । तस्यानुपूर्व्यामाधेयतासम्बन्धेनान्वयः । उच्यत इति धात्वर्थो ज्ञानजनकशब्दः । तत्रतिशब्दार्थस्याश्रयतासम्बन्धेनान्वयः । तस्य कर्मप्रत्ययार्थे फले । तस्याश्रयतया सेतिपदार्थे । अथ वा प्रमेति ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । ४९ तदभावधति तत्प्रकारकानुभवोऽयथार्थः, स एव भ्रम इत्युच्य- ते, यथा शुक्तौ इदं रजतमिति । यशार्थानुभवश्चतुर्विधः, प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशाब्दभेदात् तत्करणमपि चतुर्विधम् , प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात् । प्रमतिपदेन उच्यते शक्तयोपस्थाप्यत इत्यर्थः । ननु सति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः कथं ? पूर्व पुल्लिङ्गनिर्देशात् । न च शैत्यं हि यत् सा प्रकृतिलस्य' इति पूर्व नपुंसकनिर्दिष्टमपि स्त्रीलिङ्गशब्देन परामृश्यते , कुतः विधेयप्राधान्यात् । तद्वदिहापीति वाच्यम् । अत्र प्रमाशब्दार्थस्य विधेयत्वाभावात् । प्रमेत्यु- च्यत इति उच्यमानत्वं ह्यन विधेयम् । तत्कथं स्त्रीलिङ्गमिति । सत्यम् । उच्यमानत्वस्य विधेयत्वेऽप्यन्ततः प्रमात्वविधान एवं पर्यवसानमिति तदनुरोधेन तथेति । यद्वा सैव प्रमा' इति इतीदं उच्यत इत्यर्थः । अत्र इतिशब्द आनुपूर्व्यवच्छिन्नशब्दप्रतिपाद्यार्थपरः । सैव प्रति वर्ण- समुदायस्याधेयतासम्बन्धेनानुपूामन्वयः । ईदृशवर्णसमुदायनिष्ठानुपूर्व्य- वच्छिन्नशब्दप्रतिपाद्यार्थ उच्यते तार्किकैः कथ्यत इति वाक्यार्थः । एवं च सेत्यत्र प्रमाशब्दार्थ एव विधेय इति न स्त्रीलिङ्गानुपपत्तिः । तदभाववति तस्याभावस्तद्वति । षष्ठ्या अनुयोगित्वमर्थः । समासे तच्छब्दे प्रकृतप्रकारानुयोगिनि लक्षणा । अभेदेनाभावेऽन्वति । तदभावाश्रयनिरूपितविशेष्यित्वावच्छिन्नतन्निष्ठप्रकारतानिरूपकत्वविशिष्टानु- भवत्वमयथार्थानुभवलक्षणम् । शुक्ताविन्द्रियसन्निकर्षे यो विपरीतानुभव इदं रजतमिति, सोऽयथार्थः । अयथार्थस्मृतावतिव्याप्तिवारणायानुभवत्वम् । शिष्टं यथार्थानुभववारणाय । रङ्गरजतयोरिन्द्रियसन्निकर्षे सति जायमाने इमे रङ्गरजते इति यथार्थानुभवेऽतिव्याप्तिवारणायावच्छिन्नत्वघटितपरिष्कारः । शाब्देति । शाब्दत्वं शब्दजन्यबोधमात्रवृत्तिजातिविशेषः । तत्करणं करणं । करणतावत् । तच्छब्दो यथार्थानुभववाची यथार्थानुभवनिरूपित- 7 T ·५० तर्कसंग्रहः । w करण- असाधारणकारणं करणम् । लाक्षणिकः । अपिशब्दः यथार्थानुभवसमुच्चये । तत्करणमित्यत्र करण- शब्दार्थः क इत्यत्राहासाधारणति । साधारण तत्सम्बन्धित्वे सति तदन्यसम्बन्धि । सम्बन्धश्च प्रकृते प्रमायाः करणमित्यत्र प्रमायाः करणत्वे निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वयात् निरूपितत्वरूपः । अतः साधारणपदं प्रकृते प्रकृतकार्यभिन्नकार्यनिरूपितार्थकम् । असाधारण प्रकृतकार्यभिन्नकार्या- निरूपितम् । अस्य कारणपदार्थकदेशकारणतायामन्वयः । मित्यस्य प्रकृतकरणशब्दवाच्यमित्यर्थः । एवञ्च तत्तत्कार्यभिन्नकार्यानिरू- पितकारणतावत् तत्र तत्र करणमिति भावः । इदमत्राकूतम् । केचि- व्यापारवदसाधारणकारणं करणम् , यथा घटं प्रति दण्डः । तत्र दण्डेन घटे जननीये मध्ये भ्रमणं हि व्यापार इत्याहुः । अनेन तादृशकारणे करणशब्दप्रयोगः सिद्धः । अन्ये तु, यदव्यवहितोत्तरक्षणे कार्य भवति तत्करणम् । यथा कपालद्वयसंयोगो घटं प्रतीत्याहुः । अनेन व्यापारे ऽपि करणशब्दप्रयोगः सिद्धः । दण्डभ्रमणादिकमपि चक्रभ्रमणमृत्पिण्ड- भ्रमणतदीयसंयोगविशेषादिकं क्रमेणोत्पादयत् व्यापारवत् कारणमेव । अतो ऽस्माभिरुभयत्न करणशब्दप्रयोगस्य प्रामाणिकत्वं स्वीकृत्योभयानुगतलक्षण- वर्णनमेवोचितम् । तच्च लक्षणमसाधारणकारणत्वम् । कालादृष्टादिक तु साधारणत्वान्न करणम् । ननु प्रमातुः प्रमेयस्य च प्रमाणत्वं स्यादिति चेत् तदेतद्व्यापारवत्कारणं करणमिति मतेऽपि तुल्यम् । तयोर्मनःसंयो- गेन्द्रियसंयोगद्वारा कारणत्वात् । अतो व्यापारस्य व्यापारवतश्च करण- त्वमिष्टमिति । अत एव ग्रन्थकार इन्द्रिये प्रत्यक्षकरणत्वं लिङ्गपरामर्शस्या- नुमितिकरणत्वं च वक्ष्यति । दर्शयिष्यति चानुमानदीपिकायां, 'व्यापा- खदसाधारणकारणं करणमिति मते' इति निर्देशेन मूले तस्यानभिमतत्वम् । 'तदेतततिविधकारणमध्ये यदसाधारणकारणं तदेव करण' मित्युपरि वा- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । कार्यानयतपूर्ववृत्ति कारणम् । यथा, घटादिकं प्रति दण्डा- दिः । कार्य प्रागभावप्रतियोगि। क्यमपि करणत्वस्य सव्यापारनिर्व्यापारसाधारण्य व्यनक्ति । ७ करणपदार्थघटकः कारणपदार्थः क इत्यत्राह कार्येति । नियतं व्यापकम् । पूर्वा वृत्तिर्यस्य तत् । षष्ठ्यर्थ आधेयत्वम् । पूर्वा पूर्वकालनिरूपिता यनिष्ठाधेयता पूर्वकालनिरूपिताभिन्ना । पूर्वका- लनिरूपिताधेयतावदिति समासाथः । नियतं च तत्पूर्ववृत्ति च । कार्यस्य नियतपूर्ववृत्ति । षष्ठ्यों निरूपितत्वं व्यापकत्वे पूर्वत्वे चान्वेति। कार्यनिरूपिताभिन्नव्यापकत्वाश्रय,कार्यनिरूपिताभिन्नपूर्वत्वाश्रय- कालनिरूपिताधेयतावत् कारणशब्दवाच्यमिति बोधः । कार्यव्यापकत्वे सति कार्यपूर्वकालवृत्तित्वं कारणत्वम् । यत् प्रकृतकार्योत्पत्तिस्थले सर्वत्रास्ति कार्योत्पत्तिप्राकाले , तत् प्रकृतकार्यकारणम् । यत्प्रति कारणत्वं वक्तव्यम् तद्वस्तुपरिचायकं कार्यपदम् । न तु लक्षणे निवेश्यम् । स्वस्यापि स्वव्यापकत्वात् खं प्रति कारणत्वापत्चिरित्युत्तरदलम् । घटपूर्ववृत्तौ रासभे घटकारणत्ववारणाय पूर्वदलम् । ननु दण्डत्वदण्डरूपादीनां घटं प्रति कारणत्वापत्तिः , नियतपूर्ववृत्तित्वादिति चेत् तत्तद्भिन्नत्वनिवेशेन तत्त- द्वारणीयम् । इदमेवानन्यथासिद्धत्वमिति ध्येयम् । कारणशब्दार्थनि- रूपणे निर्दिष्ट कार्य नाम किमित्यनाह कार्यमिति । प्रागभावस्य प्रतियोगि । षष्ठ्यों निरूपितत्वं प्रतियोगित्वान्वयि । यत् प्रागभूत्वा पश्चाद्भवति तत्कायम् । अयं भावः–कारणलक्षण पूर्ववृत्तीत्यस्य प्रागभावाधिकरण- कालवृत्तीत्यर्थः । तत्र प्रागभावपदेन यत्प्रागभावो गृह्यते तत् कार्यम् । तत्प्रागभावाधिकरणकालवृत्ति सत् यत् तन्नियतं तत्कारणमिति । एवं कारणं लक्षयित्वा प्रतिकार्य कारणं वा करणं वा नैकमेव कि ·तर्कसंग्रहः । कारणं त्रिविधम् , समवाय्यसमवायिनिमित्तभेदात् । यत्स- तु यथासम्भवमनेक' मिति व्युत्पादनाय तद्विभजते कारणमिति । लम- वाय्यसमवायिनिमित्तभेदात् समवायिकारणासमवायिकारणनिमित्तका- रणभेदात् । आघं निक्ति यदिति । यस्मिन् समवेतम् । समवेत समवायप्रतियोगि। सप्तम्यर्थ आधेयत्वं । तदाधेयत्वम् च तदनुयोगिक- कत्वम् । उत्पूर्वक पद्ल धातोर्जन्यत्वमाख्यातस्याश्रयत्वमर्थः । यदनु. योगिकसमवायप्रतियोग्यभिन्न कार्य जन्यतानिरूपिताश्रयत्वाश्रय इति बोधः । यच्छब्दघटितवाक्यात् यच्छब्दार्थ यादृशवाक्यार्थसम्बन्धोऽवगम्यते तादृश- वाक्यार्थसम्बन्धविशिष्टयच्छब्दार्थ एव तच्छब्दात्वरसतः प्रतोयते । यथा पीतमम्बरं यस्य स इत्युक्तौ स इत्यतः पीतरूपाम्बरविशिष्ट इत्यर्थः प्रतीय- ते । अत इह तच्छब्द उत्पद्यमानकार्यप्रतियोगिकसमवायानुयोगीत्यर्थकः । तत् समवायिकारणशब्दवाच्यम् । अत्रेदं बोध्यम् -- समवायिकारण- पदस्य समवायि च तत्कारणं चेति विग्रहः । समवायानुयोगि सत् कारणम् समवायिकारणम् । घटस्य समवायिकारणमित्युक्तौ घटपदा- थस्य समवाये कारणत्वे चान्वयात् घटप्रतियोगिकसमवायानुयोगि सत् घटकारणमित्यर्थो लभ्यते । इत्थं च तत्समवायानुयोगित्वे सति तत्कारणत्वं तत्समवायिकारणत्वमित्युक्तं भवति । असमवायिकारणादेरपि समवायि- कारणत्वापत्तिरित प्रथमदलम् । परमाण्वेकत्वं प्रति परमाणोः कारणत्वा- पचिरिति द्वितीयम् । एवञ्च गुणादौ 'अयमस्य समवायिकारण' मिति विशेषव्यवहारस्य नापत्तिः । अर्थानन्वयात् । अथापि सामान्यतो गुणः समवायिकारणामिति व्यवहारापत्तिः ; गुणस्यापि रूपादे रूपत्वादिजातिस- मवायानुयोगित्वात् घटरूपादिकं प्रति कारणत्वाच्च । अतः कार्यसमवा- यानुयोगि सत् कारणं समवायिकारणशब्दार्थ इति वक्तव्यम् । एवञ्च का- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः। ५३ मवेतं कार्यमुत्पद्यते तत् समवायिकारणम् , यथा, तन्तवः पटस्या रणमिति व्यर्थम् । तथा च कार्यसमवायानुयोगित्वमेव समवायिकारणत्वमि- ति यत् समवेत कार्य तत् समवायिकारण' मित्येतावदेवालमिति मूले उ. स्पद्यत इति पदं व्यर्थमित्याशंक्यत-अनोच्यते । कारणताविशेषस्य समवायिकारणत्वस्य कारणताघाटतत्वं युक्तम् । समवायिकारणमिति पदाच कारणत्वं स्फुटं प्रतीयते । अतः कारणत्वघटित एव तदर्थः, न त्वघटितः कार्यसमवायानुयोगीत्यर्थः । तत्र चार्थे समवायोति पदलब्धसमवायसम्बन्धोड पि घटनोयः । एवञ्च समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताव- दित्यर्थो वक्तव्यः सिद्धयति । एतल्लाभायोत्पद्यत इत्युक्तम् । लाभप्र. कारश्चायम् -- यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यत इत्यस्य कार्य यत्समवेतं सदुत्पद्यते इत्यर्थः । तत्र यत्समवेतत्वविशिष्टकार्यमित्युद्दिश्य जन्यत्वं विधीयते । उद्दे- श्यतावच्छेदकं यत्समवेतत्वपदबोध्यम् । उद्देश्यविधेयभावस्थले चासति बाधक उद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वं विधेये भासत इति नियमः । अतोऽन विधेयभूतजन्यतायां समवेतत्वावच्छिन्नत्वं भासते । समवेतत्वावच्छिन्नत्वं च समवायप्रतियोगित्वावच्छिन्नत्वं समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वमेव । तथा च समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावत्त्वमिति सिद्धम् । यध- पीदमसमवायिकारणेऽतिव्याप्तम् । अथापि कारणतायां तादात्म्यसम्बन्धाव- च्छिन्नत्वनिवेशान्न दोषः । कार्यतायां समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशप्र- योजनं तु, प्रत्यक्षे विषयस्य घटादेः कारणतया तत्र तस्य समवायिकारण- त्वापत्तिः विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षं प्रति तादात्म्यसम्बन्धेनैव विषयस्य कार- णत्वादिति तद्वारणमेव । एवं सर्वसम्मतसमवायिकारणलक्षणसिद्धिरिति । यथेत्यस्योदाहरण लक्ष्यप्रदर्शनमर्थो विषयतासम्बन्धेन तन्तुष्वन्वेति । पटस्येति समवायिकारणमिति शेषः । निरूपितत्वं षष्ठ्यर्थः समवायि- ·तर्कसंग्रहः । पटश्च खगतरूपादेः । कार्येण कारणेन वा सहकस्मिन्नर्थे समवेतं सत् कारणं असमवायि- कारणम् , यथा तन्तुसंयोगः पटस्थ तन्तुरूपं पटगतरूपस्य च। कारणत्वेऽन्वति । यद्वा यथा यत्प्रकारविशिष्टम् । पटसमवायिकारण- भूतास्तन्तव उक्तसमवायिकारणलक्षणरूपप्रकारविशिष्टा इत्यर्थः । रूपादे- रित्यादिना क्रियादिपरिग्रहः । असमवायीत्यस्य न समवाय असमवायोति विग्रहः । समवायी- त्यस्य हि समवायानुयोगीत्यर्थः तद्भिन्नमसमवायि समवायप्रतियोगि । समवेतं कारणमसमवायिकारणमिति लब्धम् । तत्र च कुत्र समवेत- मित्याकांक्षायां कार्य समवेतमिति तावद्वक्तुं न शक्यते, कायें सम- वेतस्य कार्योत्पत्त्यनन्तरभावितया कार्य प्रति कारणत्वासम्भवात् । अत औचित्यात् कार्यकारणे तत्कारणे वा समवेतं कारणमसमवायिकारण- मिति वक्तव्यमित्यभिसन्धाय तल्लक्षणमाह कार्येणेति । अत्र सहेत्यस्य समवेतमित्यत्र धात्वर्थे समवायेऽन्वयात्समवायाधिकरणमित्यर्थः । तृतीया- थः प्रतियोगितानिरूपकत्वं सहशब्दार्थघटकसमवायेऽन्वेति । वाशब्दस्य खसमभिव्याहृतपदार्थस्य यत्रान्वयस्तन्निष्ठोऽभावोऽर्थः । प्रकृते समभिव्या- हृतस्य कार्येणेत्यस्य सहशब्दार्थकदेशे समवायेऽन्वयात समवायनिष्ठाऽभावो वाशब्दार्थः । तस्य प्रतियोगितासम्बन्धन कार्येण कारणेनेति तृतीया- र्थयोरन्वयः । तथा च समवायनिष्ठाभावप्रतियोगि यत् कार्यप्रतियो- गिकत्वं यच्च समवायनिष्ठाभावप्रतियोगि कारणप्रतियोगिकत्वम् , तद्वि- शिष्टसमवायाधिकरणेति सहान्तार्थः । सहशब्दार्थाधिकरणस्य खानु- योगिकत्वसम्बन्धेन समवतमित्यत्र समवायेऽन्वयः । अर्थ इति सप्तम्य- र्थश्चानुयोगितानिरूपकत्वं तत्रैवान्वेति । सदित्यस्यासाधारणधर्मावशिष्टाम- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः। ५५ यादृशः त्यर्थः । समवेतपदार्थस्यासाधारणधर्म आधेयतासम्बन्धेनान्वयः । सम- वैतनिष्ठासाधारणधर्मश्च समवेतत्वमेव । तथा च प्रकृतवाक्यप्रतिपायो सहशब्दार्थघटकसमवायस्तनिष्ठाभावप्रतियोगिकार्यप्रतियोगिकत्व. विशिष्ट-ताशसमवायनिष्ठाभावप्रतियोगिकारणप्रतियोगिकत्वविशिष्टसमवाया- धिकरणानुयोगिक- एकाभिन्नार्थानुयोगिक-समवायप्रतियोगिनिष्ठासाधारणधर्म- विशिष्टाभिन्नकारणमसमवायिकारणमिति वाक्यार्थः । तन्तुद्वयसंयोगः पटा- समवायिकारणम् । तन्तुरूपं च पटरूपस्य । तत्र कार्येण पटेन सहकस्मिन्नर्थे तन्तौ समवेतं कारणं तन्तुद्वयसंयोगः । कार्यस्य पटगतरूपस्य कारणेन समवायिकारणेन पटेन सहैकस्मिन्नर्थे तन्तौ समवेत कारणं तन्तुगतरूपमिति द्विविधमसमवायिकारणम् । तत्र प्रथमे कार्येण सह समवेतत्वमादाय समन्वयात्सहशब्दार्थघटकः समवायः कार्यप्रतियोगि- कः , न तु कारणप्रतियोगिकः । द्वितीये कारणेन सह समवेतत्वमिति स समवायः कारणप्रतियोगिक एव । एवञ्चकैकसमवायेऽप्यपरप्रतियोगि- कत्वाभावसत्त्वाद्वाशब्दप्रयोगः । अत्र समवेतं सत्कारणमित्यनेन समवेत. त्वविशिष्ट कारणतोक्तया समवेतत्वावच्छिन्ना कारणतेति लभ्येत । सम- वेतत्वं च समवाय एव । तथा च कार्यसमवायाधिकरणानुयोगिकसमवा- यावच्छिन्ना कार्यसमवायिकारणसमवायाधिकरणानुयोगिकसमवायावच्छिन्ना वा कारणोत लब्धम् । तत्र च, यत्र कार्यमुत्पद्यते तत्र कारणमस्तीत्य- स्यैव वक्तव्यतया प्रकृते कार्यः पटः समवायनोत्पद्यते तन्ताविति तत्रैव तन्तुद्वयसंयोग उपपादनीयः । एवं कार्य पटरूपं पटे उत्पद्यत इति तत्रैव तन्तुरूपमुपपाद्यम् । अतोऽत्र कार्यसमवायाधिकरणत्वान्तं प्रथमदले कार्यसमवायिकारणत्वान्तं द्वितीयदले चोपलक्षणम् । अवशिष्टांशे कारण- तावच्छेदकसम्बन्ध उपलक्षणांशे च समवायरूपकार्यतावच्छेदकसम्बन्धो . .

·तर्कसंग्रहः। दर्शितः । तथा च समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितसमवायवस- मवायिसमवेतत्वान्यतरसम्बन्धावच्छिन्नकारणत्वमसमवायिकारणत्वमिति फ- लितम् । अत्र कार्यतावच्छेदकसम्बन्धमात्रनिवेशे समवायिकारणेऽतिव्या- प्तिः । कारणतावच्छेदकसम्बन्धमाननिवेशे रूपस्य द्रव्यप्रत्यक्ष समवायन द्रव्यसमवेतप्रत्यक्षे खसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धेन च कारणतया प्रत्यक्ष प्रति पटरूपादेरसमवायिकारणत्वापत्तिः कारणतावच्छेदकसम्बन्धयोरेकतरनिवेशे चान्यतरस्मिन्नसमवायिकारणेऽतिव्याप्तिरितीत्थं निवेशः । नन्वेवं कार्येण कारणेन वा सह समवेतमित्यनेनैव सर्वसिद्धावेकस्मिन्नर्थ इति व्यमिति चेदुच्यते । सहशब्दार्थोऽधिकरणं कालरूपं वा देशरूपं वा भवति । तत्र कालः प्रकृते न गृह्यत ति स्पष्टप्रतीतये तदुक्तिः । वस्तुतः कार्यप्रतियोगिकसमवायस्य कारणप्रतियोगिकसमवायस्य वाऽधिकरणं यावद्वस्तु भवति तावत्समवेतमेव कारणामति न । किं तु तत्रैकस्मि- न्समवेतमपि कारणम् । यथा हस्तपुस्तकसंयोगः कायपुस्तकसंयोगकारणम् । तत्र कार्यसमवायाधिकरणं कायः पुस्तकं च । हस्तपुस्तकसंयोगरूपं कारणं तु न तावत्समवेतम् । किं तु पुस्तकमात्रे । तथाऽपि तत्कारणमेव । एवं तन्तुरूपाणि पटरूपं प्रति कारणम् । तत्र पटरूपात्मककार्यस्य कारणं पटस्तत्समवायिकारणं बहवस्तन्तवः । तावत्सु समवेतमेकं रूप नास्ति । एकैकरूपस्यैकैकवृत्तित्वात् । एवं पटीयचित्ररूपकारणस्य तन्तुगतनीलादि- विभिन्नरूपस्यापि यावत्तन्त्ववृत्तित्वं द्रष्टव्यम् । तस्मादेकवृत्तित्वेऽप्यसमवा- यिकारणत्वं भवतीति ज्ञापनायैकस्मिन्नर्थ इत्युक्तम् । एवमेतदुक्तया काचिदाशङ्काऽपि परिहृता । सा तावत् 'असमवायिकारणत्वं हि समवेत- कारणत्वम् । अतः कारणतायां द्विविधासमवायिकारणलक्षणेऽपि समवा- यसम्बन्धावच्छिन्नत्वमेव निवेश्यताम् । कार्यवायामेव तु समवाय, खसम- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । तदुभयभिन्नं कारणं निमित्तकारणम् । यथा तुरीवेमादिकं पटस्य । चायिसमवायान्यतरसम्बन्धावच्छिन्नत्वमित्येवंरूपा । परिहारप्रकारश्च- कायपुस्तकसंयोगः समवायेन काये पुस्तके चास्ति । हस्तपुस्तकसंयोगरूप- कारणं तु पुस्तक एकस्मिन्नेव न तु कायऽपि । तथा स एव कायपुस्त- कसंयोगःस्वसमवायिसमवायसम्बन्धन कायावयवेषु हस्तपादादिषु पुस्तका- वयवेषु पत्रादिषु चास्ति । हस्तपुस्तकसंयोगस्तु हस्त एकस्मिन्नवावयवे नान्यत्रति तस्य कारणत्वं न स्यात् । अत एकस्मिन्नर्थे समवेतस्यापि का- रणत्वात्कारणतायामेव सम्बन्धद्वयं पूर्वोक्तरीत्या विवक्षणीयम् । न तु कार्यतायाम् । एवञ्च कायपुस्तकसंयोगः काये पुस्तके च । हस्तपुस्त- कसंयोगोऽपि पुस्तके समवायेन , काये स्वसमवायिहस्तसमवेतत्वसम्बन्धनति न दोष इति । एवं घटः समवायिसमवायसम्बन्धन कपालावयवेऽस्ति,तत्र कपालद्वयसंयोगः समवायेन नास्तीत्येवं सर्वत्र व्यभिचारादपि कार्यतायां सम्बन्धभेदं विहाय कारणतायामेव स ग्राह्य इति ध्येयम् । तन्तुसंयोगः तन्वोः संयोगः । पटस्येति । असमवायिकारणामिति शेषः । एवमग्रेऽपि । चस्तन्तुसंयोगसमुच्चये तन्तुरूपस्थे । तदिति । तयोरुभयं तस्माद्भिन्नम् । घटितत्वं षष्ट्यर्थः । पञ्चम्य- र्थोऽनुयोगित्वं भेदेऽन्वेति । तथा चोभयपदं समवायिकारणप्रतियोगिका- समवायिकारणप्रतियोगिकपरम् । अभेदेन भेदे तदन्वयः । निमित्त- कारण निमित्तकारणशब्दवाच्यम् । तथा च समवायिकारणप्रतियोगिकभेद- वत्त्वे सत्यसमवायिकारणप्रतियोगिकभेदवत्त्वे सति कारणत्वं निमित्तलक्षण- म् । समवायिकारणे, असमवायिकारणे, पारिमाण्डल्यादौ चातिव्याप्ति- वारणाय क्रमेण दलनिवेशः । अदृष्ट लक्षणसमन्वयः । उदाहरति यथेति । ST ·५८ तर्कसंग्रहः । तदेतत्निविधकारणमध्ये यदसाधारणकारणं तदेव करणम् । तत्र प्रत्यक्षज्ञानकरणं प्रत्यक्षम् । ननु तुर्यादीनां तुर्यादिनिष्ठरूपादिकं प्रति समवायिकारणत्वादिसद्भावात् समवायिकारणभिन्नत्वादिदलाभावादव्याप्तिः । न च समवायिकारणता- भिन्नाऽसमवायिकारणताभिन्ना च या कारणता तद्वत्त्वमेव निमित्त- कारणत्वम् । अत्रैव ग्रन्थतात्पर्यम् । एवं च यथा तुर्यादौ तत्तद्रूपादि. समवायिकारणता तथा तद्भिन्ना पटादि प्रति कारणताऽप्यस्तीति लक्षणसम- न्वय इति वाच्यम् । एवं तार्ह कारणत्वं निमित्तकारणत्वमित्येव सुवच- त्वात् कचिदप्यतिव्याप्त्यभावादिति चेन्न । कारणत्वमात्रस्य निमित्तल- क्षणत्वे परमाणावतिव्याप्तः तस्य समवायिकारणत्वेऽपि किंचित्प्रति निमित्त- कारणत्वाभावात् । एवं जलपरमाणुरूपादावसमवायिकारणेऽतिव्याप्तिः । अतो दलद्वयनिवेशः । किं च निमित्तकारणतास्वरूपं किमिति प्रश्ने सम- वायिकारणत्वादिभिन्न कारणत्वमित्येव वक्तव्यम् । अन्यथा समवायिका- रणत्वादेरापि निमित्तकारणताखरूपत्वप्रसङ्गात् घटं प्रति कपालस्यापि निमि- तकारणत्वापातादिति । तुरीति । तुरीवेमानौ आदी यस्य तत् । यस्य करणशब्दार्थस्य निरूपणाय कारणशब्दार्थ सामान्यतो विशे- षतश्च निरूपितवान् तं करणशब्दार्थमुपसंहरति तदिति । तेषां सामान्य- तो लक्षितानामेतेषां विशेषतो लक्षितानां त्रिविधानां कारणानां मध्ये । घटितत्वं मध्यशब्दार्थः । षष्ठ्यर्थ आधेयत्वम् । निरूपकत्वं सप्तम्यर्थः । घटितत्वस्य निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वयः । निरूपकत्वस्य कारणऽन्वयः । एवं करणशब्दार्थव्युत्पादनेन तत्करणमपि चतुर्विधमिति वाक्यस्यार्थमवगमि- तवान् । तदुपर्येवमाशङ्का — यथार्थानुभवविभागेऽपि प्रत्यक्षानुमितीत्येवं प्रत्यक्ष प्रवेशितम् । तत्करणविभागऽपि । तत् कथम् ? न टेकस्यैव कार्यत्वं कारणत्वं च सम्भवतीति । इमामाशङ्कां परिहरति । तत्रे- ति । तत्न प्रत्यक्षानुमानापमानशब्देषु प्रत्यक्ष प्रत्यक्षपदवाच्यं प्रत्यक्ष.

·सुखप्रवेशिनीसमेतः । । इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तत् द्विविधम्, निर्वि- कल्पकं सविकल्पकं चति । तत्न निष्प्रकारकं ज्ञानं निर्विकल्पकम् । Trademar... ज्ञाननिरूपितासाधारणकारणतावदभिन्नामिति । तथा चानुभवविभागे प्रत्य- क्षपदं प्रत्यक्षज्ञानपरं करणविभागे च तत्पदं तत्करणपरमिति न दोष इति । ननु प्रत्यक्षज्ञानकरणमित्यत्र प्रत्यक्षज्ञानं नाम किम् ? तदाहेन्द्रियेति । एवं चेश्वरीयप्रत्यक्ष नित्ये एतल्लक्षणाभावेऽपि न क्षतिः । अस्य ग्रन्थस्यो- तप्रश्नसमाधानार्थत्वात् । अर्थेन घटपटादिना सह सन्निकर्षः सम्बन्धः । तृतीयार्थः साहित्यं वैशिष्ट्यमाघाराधेयभावरूपम् । अर्थनिष्ठसम्बन्धस्या इति यावत् । अर्थे सन्निकर्ष इत्येव वा विग्रहः । इन्द्रियस्यार्थसन्निकर्षः । षष्ट्यों निरूपितत्वम् । एतेनेन्द्रियार्थसनिकषैत्यस्येन्द्रियप्रतियोगिका- थानुयोगिकसम्बन्धेत्यर्थकत्वे श्रोत्रेन्द्रियशब्दसन्निकर्षस्याग्रहणम् । श्रोत्रे- न्द्रियस्याकाशत्वात् शब्दस्य तत्राधेयत्वात् सन्निकर्षस्य समवायस्याकाशप्रति- योगिकत्वशब्दानुयोगिकत्वयोरभावात् आधारो ह्यनुयोगी ; आधेयः प्रतियोगी- ति । तस्येन्द्रियानुयोगिकार्थप्रतियोगिकसम्बन्धपरत्वे चक्षुर्घटसंयोगाद्यग्रह- गम् , घटस्यानुयोगिताया एव स्वरसत्वादित्यपास्तम् । अन्यविधार्थस्यो- तस्य सर्वानुगतत्वात् । सन्निकर्षाजन्यम् । पञ्चम्यर्थो निरूपितत्वम् । निष्प्रकारकमिति । निष्क्रान्तं प्रकारात् । निष्क्रान्तं सम्बन्धशून्यं । सम्बन्धश्च प्रकारिता । प्रकारनिरूपितप्रकारिताशून्यमिति यावत् । तथा च प्रकारिताशून्यत्वे सति ज्ञानत्वं लक्षणम् । घटादिवारणाय द्वितीयदल- म् । निर्विकल्पकमित्यत्र विकल्पो नाम भेदः । स च प्रकारित्वविशे- यित्वसंसर्गित्वाख्यविषयितारूपः । तच्छून्यमित्यर्थो लभ्यते । तत्र निष्प्र- कारकमित्यनेन प्रकारिताशून्यत्वमात्रमुक्तं, तावदेव लक्षणं पर्याप्तमिति । एवं विशेप्यिताशून्यत्वं संसर्गिताशून्यत्वमपि पृथग्लक्षणं संभवति । इद. मत्र बोध्यम्-अयं मनुष्यः, अयं पशुरित्यादिज्ञानं तावदनुभवसिद्धम् । , ·६० तर्कसंग्रहः । सप्रकारकं ज्ञानं सविकल्पकम् । यथा, डित्थोऽयं ब्राह्मणोऽयं श्यामोऽयं पाचकोऽयं इति । प्रत्यक्षशानहेतुरिन्द्रियार्थसन्निकर्षः षड्विधः । संयोगः, तत्रायमर्थों विशेष्यः, मनुष्यत्वादि विशेषणम् । एवं विशेषणविशेष्यविषय- कत्वात्तद् ज्ञान सविकल्पकं विशिष्टज्ञानमित्युच्यते । विशिष्टज्ञाने च वि- शेषणज्ञानं कारणम् । न हि दण्डस्य ज्ञानाभावे दण्डी पुरुष इति ज्ञान भवति । तदत्र मनुष्यत्वादिकं विषयीकृय प्रथमत एकं ज्ञानं भवतीति स्वीकार्यम् । तच्च न विशिष्टज्ञानम् , तत्पूर्व कस्यचिद्विशेषणस्य ज्ञानाभा- वात् । तत्र च मनुष्यत्वज्ञाने मनुष्यत्वमनुष्यव्यक्त्योः संसर्गों भासतां मा वा । प्रकारस्तावद्विषयी भवति । परं तु न प्रकारतया विषयी भवति । कस्यचिद्विशेष्यतया भानाभावेऽस्य प्रकारतया भानस्य दुर्वचत्वात् । अत एवं प्रकारज्ञानतया कल्प्यमानस्य, प्रकारज्ञानान्तरापेक्षा नास्तीति प्रदर्शनाय निष्प्रकारकमित्येव निर्विकल्पकं लक्षितवान् ग्रन्थकारः, न तु निर्विशेष्यकं निःसंसर्गकमित्येवम् । निर्विकल्पकस्य चाकारो न प्रदर्शितः, तस्यातीन्द्रि- यत्वात् । ननु यथार्थानुभवान्तभूते प्रत्यक्षे निर्विकल्पकमन्तर्भूतम् । अत्र यथार्थानुभवसामान्यलक्षणस्याव्याप्तिः , किञ्चित्प्रकारकत्वाभावादिति चेन्न । अयथार्थभिन्नत्वे सत्यनुभवत्वं निर्विकल्पकसाधारणयथार्थानुभवलक्षणमित्याश- यादिति दिक् । लोके नामजातिगुणक्रियाभिर्वस्तुपारच्छेदो भवति । तदभिसन्धाय क्रमेण चत्वायुदाहरणानि दर्शयति यथेति । सर्वत्रायम्पदोत्तरमन्ते नि- दिष्टस्येतिशब्दः सम्बन्धः । डित्थः डित्थनामविशिष्टः । इतिशब्दार्थो विषयित्वम् डित्थाभिन्नदमर्थनिरूपितविषयतावदित्यर्थः । ज्ञानमित्यनुषङ्गः । , ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । ६१ संयुक्तसमवायः, संयुक्तसमवेतसमवायः, समवायः, समवेतसम. घायः, विशेषणविशेध्यभावश्चति । चक्षुषा घटप्रत्यक्षजनने संयोगः सन्निकर्षः । घटरूपप्रत्यक्षे संयुक्तलमवायः, चक्षुःसंयुक्ते घटे रूपस्य समवायात् । रूपत्वसामान्यप्रत्यक्षे संयुक्तसमवेतसमवा- यः सन्निकर्षः, चक्षुःसंयुक्ते घटे रूपं समवेतम् , तत्र रूपत्वस्य स- मवायात् । श्रोत्रेण शब्दसाक्षात्कारे समवायः सन्निकर्षः, कर्ण- विवरवृत्त्याकाशस्य श्रोत्रत्वात् शब्दस्याकाशगुणत्वात् गुणगुणिनोः समवायात् । शब्दत्वसाक्षात्कारे समवेतलमवायः सन्निकर्षः, . चक्षुषेति प्रयोज्यत्वं तृतीयार्थः । घटेति । द्रव्यसामान्योपलक्षणम् । जनन इति सप्तम्यर्थः प्रयोजकत्वम् । चक्षुनिरूपितप्रयोज्यत्वाश्रयद्रव्यप्र- त्यक्षोत्पत्तिप्रयोजकत्वाश्रयसन्निकर्षः संयोग इत्यर्थः । घटरूपप्रत्यक्ष इति । चक्षुषेत्यनुषङ्गः । घटसमवेतरूपविषयकप्रत्यक्ष इत्यर्थः । द्रव्यसमवेत. विषयकचाक्षुषप्रत्यक्ष इति यावत् । सप्तम्यर्थः प्रयोजकत्वमनुषक्तसन्निकर्ष. पदार्थेऽन्वति । एवमग्रऽपि । उपपादयति चक्षुरिति । रूपस्य सन्नि- कर्षजन्यप्रत्यक्षविषयरूपस्य । ज्ञानज्ञाप्यत्वं पञ्चम्यर्थः । तस्य संयुक्त- समवायत्वे संयुक्तसमवाय एव वाऽन्वयः । तथा च घटरूपप्रत्यक्षजनक. सन्निकर्षः खजन्यप्रत्यक्षविषयरूपप्रतियोगिक, चक्षुःसंयुक्तघटानुयोगिकसम- वायविषयकज्ञानज्ञाप्यसंयुक्तसमवायाभेदाश्रयः इति समुदायार्थः । घटस्य चक्षुःसंयुक्तत्वं रूपस्य तत्समवेतत्वं च यदि ज्ञायते तदा रूपप्रत्यक्ष सन्नि- कर्षः संयुक्तसमवाय इति ज्ञायते । एवमुत्तरत्र । रूपत्वसामान्यप्रत्यक्ष द्रव्यसमवेतसमवेतविषयकचाक्षुष । कर्णविवरेति । विवरं सन्निवेश- विशेषः कर्णविवरे वृत्तिर्यस्य तस्याकाशस्य । वृत्तिरवच्छिन्नत्वम् । विवर इति सप्तम्यर्थो निरूपितत्वम् । तथा च कर्णसम्बन्धिसन्निवेशविशेषावच्छिन्ना- काशनिष्ठाश्रोत्रत्वज्ञानज्ञाप्यत्व, शब्दनिष्ठाकाशगुणत्वज्ञानज्ञाप्यत्व, गुणगुणि- ·६२ तर्कसंग्रहः। , श्रोत्रसमवेते शब्दे शब्दत्वस्य समवायात् । अभावप्रत्यक्षे विशेष. णविशेष्यभावः सन्निकर्षः , भूतलं घटाभाववत् इत्यत्र चक्षुःसंयुक्ते भूतले घटाभावस्य विशेषणत्वात् । एवं सन्निकर्षजन्य ज्ञान प्रत्य- क्षम्। तत्करणमिन्द्रियम् । तस्मादिन्द्रियं प्रत्यक्षप्रमाणमिति सिद्धम् । सम्बन्धित्वविशिष्टसमवायज्ञानज्ञाप्यत्वाश्रयसमवायाभेदाश्रयः श्रोत्रजन्यशब्द- साक्षात्कारजनकसन्निकर्ष इति । पञ्चम्यन्तत्रयार्थविषयकज्ञानं समवायज्ञाने कारणम् । इत्यनेति । इतिशब्दार्थः विषयित्वरूपधर्मः अत्रेतीदंशब्दार्थों बुद्धिस्थं ज्ञानम् । सप्तम्यर्थो निरूपितत्वं विशेषणत्वेऽन्वति । ज्ञाने भूत- लस्य विशेषणत्वात् भूतलनिरूपिता घटाभावनिष्ठा विशेषणता । तथा च घटाभाववद्भतलनिरूपितविषयिताश्रयज्ञाननिरूपितत्वाश्रय, चक्षुःसंयुक्तभूत- लनिरूपितत्वाश्रय, घटाभावनिरूपिताधेयताश्रयविशेषणत्वविषयकज्ञानज्ञा- प्यत्वाश्रयविशेषणविशेष्यभावाभेदाश्रयस्तादृशसन्निकर्ष इति । विशेषणवि- शेष्यभाव इत्यनेन प्रकृते विशेषणत्वं विवक्षितम् । ननु सन्निकर्षः प्रत्य- क्षे कारणम् । कारणं च कार्यनियतपूर्ववर्ति । विशेषणत्वं तु घटाभा- वस्य प्रत्यक्षजननान्तरं भविष्यति । न पूर्वम् । स कथं सन्निकर्ष इति चेत् ; सत्यम् न विशेषणत्वं सन्निकर्षः । किं तु प्रत्यक्षेऽभावस्य विशेषण- ताप्रयोजको भूतलस्य घटाभावस्य च यः सम्बन्धः स एव सन्निकर्षः । एवं च संयुक्तविशषणतेत्यस्य संयुक्तीयखरूपसम्बन्ध इत्यर्थ इत्यन्यत्र विस्तरः । पूर्वमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षमित्यत्रेन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वं कथामति प्रश्ने तन्निरूपणमेतावता विधायोपसंहरति एवमिति । एवं प्रत्यक्षानुमानति विभागवाक्ये प्रत्यक्षपदस्य प्रत्यक्षज्ञानकरणेत्यर्थमुक्त्वा प्रत्य- क्षज्ञानमुपपाद्य तत्करणमेव प्रत्यक्षपदवाच्यमिति व्युत्पाद्य तत्करणं किमित्य- व विशिष्य तदर्शयति तत्करणमिति । तस्मादिति । अयं भावः-प्रत्यक्षा- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः। नुमानोपमानशब्दभेदादित्यस्य प्रत्यक्षज्ञानकरणानुमितिकरणोपमितिकरणश- ब्दभेदादित्यर्थः सिद्धयति । न तथैव विभजने तात्पर्यम् , तत्र प्रत्यक्ष- ज्ञानत्यादेरिन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यज्ञा नेत्येवमर्थकतया तत्तदर्थघटकेन्द्रियादिमा- त्रेण विभजनस्य सुकरत्वेन शिरोवेष्टनस्यायुक्तत्वात् । तथा चेन्द्रियपराम- शसादृश्यज्ञानशब्दभेदादित्येव विभागे तात्पर्यम् । अत एवेन्द्रियार्थसन्नि- करेत्यपि न विभागवाक्ये निवेशनीयम् । इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्येवेन्द्रियस्या- प्यसाधारणकारणत्वप्रसिद्धिसद्भावेन तावन्मात्रोक्त्यैव सामञ्जस्यात् । न च तर्हि परामर्शेत्यपि न वक्तव्यम् । परामर्शपदस्य व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्म- ताज्ञानेत्यर्थकतया तद्धटकस्य व्याप्तिज्ञानस्य करणतया निर्देशस्य युक्तत्वा- दिति वाच्यं व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञानमित्यस्य शोधने व्याप्तिज्ञानति वि- शिष्टांशस्य तत्र घटकत्वाभावात् । घटकोक्त्यैव सामञ्जस्ये घटितं न वक्त- व्यमित्येतावत एव प्रकृते विवक्षितत्वात् । व्याप्तिज्ञानं वा वक्तव्यं पक्ष- धर्मताज्ञान वेति विनिगमनाविरहाच्च । अत एव 'तस्माल्लिङ्गपरामर्शोऽनु- मान'मिति वक्ष्यतीति । इति प्रत्यक्षपरिच्छेदः।

·६४ तर्कसंग्रहः । अनुमानपरिच्छेदः। अनुमितिकरणं अनुमानम् । परामर्शजन्यं ज्ञानं अनुमितिः । व्यतिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं परामर्शः । mory प्रत्यक्षानुमानति करणविभागवाक्य प्रत्यक्षशब्दार्थ उक्तः । अनुमा- नशब्दार्थः क इत्यत्राह अनुमितीति । अनुमितिनिरूपितकरणतावदनुमान- शब्दवाच्यमिति बोधः । तद्धटकानुमितिशब्दार्थमाह परामर्शत । परा- मशध्वंसऽतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानत्वम् । परामर्शशब्दार्थमाह व्याप्तीति । व्याप्तया विशिष्टम् । पक्षस्य धर्मः धर्म आधयतावान् षष्ठ्यर्थो निरूपितत्वं धर्मस्य भावो धर्मता । असाधारणधर्मस्तत्प्रत्ययार्थः । एवं च पक्ष- निरूपितनिरूपितत्वाश्रयाधेयतावन्निष्ठासाधारणधर्म इति पक्षधर्मताशब्दार्थः । सं चासाधारणधर्मस्तत्प्रत्ययप्रकृत्यर्थतावच्छेदक एव । तथा च पक्षधर्मते- त्यस्य पक्षनिरूपिताधयतेति निष्कृष्टार्थः । तस्या ज्ञानम् । षष्ट्या विष- यित्वमर्थः । व्याप्तिविशिष्टस्य पक्षधर्मताज्ञानम् व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञानम्। व्याप्तिविशिष्टवस्तुविषयकपक्षनिरूपिताधेयताविषयकज्ञान परामर्शपदवाच्य- मिति विशिष्टार्थः । अथ वा व्याप्तिविशिष्टा च सा पक्षधर्मता च तस्या ज्ञान- मिति विग्रहः । वैशिष्ट्यं सामानाधिकरण्यसंम्बन्धेन । यद्वा व्याप्तिविशिष्ट- स्य पक्षधर्मता तस्या ज्ञानमिति । अत्र व्याप्तिविशिष्टं च तत् पक्षधर्मता- ज्ञानं चति विग्रहं व्याप्तिविशिष्टमित्यस्य व्याप्तिविषयकमित्यर्थं च प्रायो वर्ण- यन्ति । तत्र हेतुं चाहुः व्याप्तिविशिष्टस्यति षष्ठीसमासे व्यभिचारिलिङ्ग- कपरामर्शेऽव्याप्तिरिति । तत्रेदं वक्तव्यम् विशिष्टपदस्य तद्विषयकेत्यर्थवर्णन बालव्युत्पादनार्थे ग्रन्थे न खरसम् । न चाव्याप्तिपरिहारार्थ तथा वर्णनामति वाच्यम् । कर्मधारयविग्रहेऽप्यव्याप्तितादवस्थ्यात् । धूमवान् ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । ६५ यथा, वह्निव्याप्यधूमवान् अयं पर्वतः इति ज्ञानं परामर्शः । तज- न्य पर्वतो वह्निमान् इति ज्ञानं अनुमितिः । यत्र यत्र धूमः वढेरित्यत्र व्याप्तरेवाप्रसिद्ध्या व्याप्तिविशिष्टत्वस्य ज्ञाने दुर्वचत्वात् । हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यं हि दीपिकोक्ता व्याप्तिः । न च तत्र व- ह्रिरूपहेतुव्यापकत्वं धूमरूपसाध्यस्य सम्भवति । तर्हि का गतिरिति चेन्न कश्चिक्लेशः । पूर्व यथार्थानुभवस्य प्रत्यक्षानुमितीति विभाग विधाय तत्कर- णस्यैव प्रत्यक्षानुमानेति विभजनात् यथार्थानुमितिकरणस्यैव प्रकृते व्युत्पाद- नीयतया तादृशपरामर्शः सद्धेतुपरामर्श एवेति न व्याप्तिविशिष्टस्य पक्षधर्म- ताया ज्ञानमिति स्वरसार्थो भञ्जनीय इति । न च दीपिकाविरोधः, वस्तु- गत्या व्याप्तिमान् यस्तस्य पक्षधर्मताज्ञानमिति न मन्तव्यम् ज्ञाने व्याप्तिवि- षयकत्वमपि विवक्षितमिति विशिष्टपदवारस्यप्रदर्शनार्थत्वात्तद्न्यस्येति । परामर्श व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानत्वं ज्ञानाकारप्रदर्शनेन व्युत्पादयति यथेति । थाल्प्रत्ययार्थः प्रकारः । इतिशब्दस्य विषयित्वमर्थः । अथ वा इतिशब्दः प्रकारवचनः । वह्निव्याप्यविशिष्टपर्वतत्वार्थकः । स्वावच्छिन्न- विषयकत्वसम्बन्धेन तस्य ज्ञानेऽन्वयः । तथा च परामर्शपदवाच्यवाहिव्या- प्यविशिष्टपुरोवर्ति पर्वतत्वावच्छिन्नविषयकज्ञानं व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञान- स्वरूपयादृशप्रकारविशिष्टमिति वाक्यार्थः । अथानुमित्याकारं दर्शयति तज. न्यमिति । व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञानमित्यत्र व्याप्तिशब्दार्थमाह यत्रेति । यत्र धूमस्तनाग्निरितिपर्यन्तं प्रकृते वाक्यपरम् । इतिशब्द आनुपूर्वी- रूपधर्मपरः । तस्य स्वावच्छिन्नवाक्यबोध्यत्वसम्बन्धेन साहचर्यनियमेऽन्वयः । एवं च यत्नपदाद्यग्निपदान्तनिष्ठानुपूर्व्यवच्छिन्नवाक्यबोध्यसाहचर्यनियमो व्याप्तिशब्दार्थ इति । अत्र यच्छब्दो महानसादिपरः । यन्निरूपिताघेयता- वान् धूमः तन्निरूपिताधेयतावाननिरित्यर्थः । तथा च साहचर्यनियमः कथं 9T ·तर्कसंग्रहः। तनाग्निः इति साहचर्यनियमो व्याप्तिः । बोद्धयत इति चेदुच्यते । यत्न धूम इति वाक्यानुसारेण तनेत्यस्य धू- मवतोत्यर्थः प्रतीयते । यच्छब्दघटितवाक्येन यच्छब्दार्थे यादृशाविशिष्टा- र्थसम्बन्धो बोद्धयते , तच्छब्देन तादृशविशिष्टार्थसम्बन्धित्वेन तादृशय- च्छब्दार्थप्रतीतेरानुभविकत्वात् । एवञ्च तत्राग्निरित्यनेन धूमववृत्तिरग्नि- रित्युक्तं भवति । उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्य विधेये भानं चानुभवसि- द्धम् । एवञ्च धूमवदुद्देशेनाग्निविधाने वाक्यतात्पर्यमिति धूमवत्त्वव्याप- कत्वमग्नौ भासते । अतो हेतुव्यापकसाध्यभान सिद्धयति । अग्नौ धूमव- दृत्तित्वभानामेऽपि हेतौ तुल्यवित्तिवेद्यतया साध्यसामानाधिकरण्यभानं सिद्धमिति वक्ष्यमाणसाहचनियमस्य वाक्यादवगतिरस्त्येव । अत्र 'तत्राग्नि' रित्यत्राग्निपदं धूमव्यापकामीत्यर्थलाक्षणिकम् । अतो व्यापकत्वभानमित्य- प्याहुः । साहचर्यनियम इति । सह चरतीति सहचरः तस्य भावः साहचर्यम् । चरतीत्यस्य प्रकृते वर्तत इत्यर्थः । अग्निना सह वर्तते धूमः । सहशब्दार्थोऽधिकरणम् । अग्न्यधिकरणवृत्तिम इति, अग्निसाहचर्यमग्नि- सामानाधिकरण्यं धूमे । अग्निसाहचर्यस्य धूमे नियमः। षष्ठ्यर्थ आधे- यत्वम् । सप्तम्यर्थों निरूपितत्वं । नियमो व्यापकत्वम् । तथा चाग्निसामा- नाधिकरण्यनिष्ठं धूमनिरूपितव्यापकत्वम् । व्यापकत्वं चाभावाप्रतियोगित्वं, जगद्व्यापको विष्णुरित्युक्तौ जगन्निष्ठाभावाप्रतियोगी विष्णुरिति बोधात् । धूम- निरूपितव्यापकत्वं च धूमनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वम् । एवञ्च यत्र यत्र धूमत्वम्, तत्र तत्राग्निसामानाधिकरण्यमिति धूमनिष्ठाभावाप्रतियोगि भवत्यग्निसामाना- धिकरण्यम् । यद्यप्ययं नियमः साहचर्यनिष्ठः । व्याप्तिश्च हेतुनिष्ठा वक्त- व्या । अथापि नियमविशिष्टं साहचर्य धूमनिष्ठामावाप्रतियोगिभूतमग्निसामा- नाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यत्न तात्पर्यम् । इत्थमेवार्थ मनसि निधाय मणिकारः, ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । व्याप्यस्य पर्वतादिवृत्तित्वं पक्षधर्मता । साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकहेतुतावच्छेदकवत्त्वं व्याप्तिरित्युक्तवान् । तस्य हि खव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यकहेतुतावच्छेदकवत्त्वमित्यर्थः । परन्त्ववं धूमत्वव्यापकत्वस्य वाहसामानाधिकरण्ये विवक्षणापेक्षया वह्नौ धूमव्यापकत्व- विवक्षणे लाघवमस्तीति परिचिन्तनया धूमव्यापकवह्निसामानाधिकरण्यं व्याप्ति- रिति निष्कर्षः क्रियत इति ध्येयम् । यद्वा धूमनिष्ठाग्निसामानाधिकरण्यस्य नियमो व्यवस्थितत्वम् अनीतरासम्बन्धित्वे सत्यग्निसम्बन्धित्वम् ; अग्नीतरा- निरूपितत्वे सत्यग्निनिरूपितत्वम् । इतरेत्यनेन च प्रकृतेऽग्न्यभावो विवक्षि- तः । धूमनिष्ठसामानाधिकरण्यस्याग्न्यभावानिरूपितत्वे सत्यमिनिरूपितत्व- मस्तीत्युक्तौ पूर्ववदस्य नियमस्य साहचर्यनिष्ठत्वात् व्याप्तहेतुनिष्ठत्वस्यावश्य- कत्वात् नियमविशिष्टं सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति वक्तव्यम् । धूम निष्ठ. सामानाधिकरण्येऽन्यभावानिरूपितत्वोक्तौ धूमेऽग्न्यभावनिरूपितसामानाधि- करण्याभावो लभ्यते । तथा चाम्न्यभावासमानाधिकरणत्वे सत्यग्निसामा- नाधिकरण्यं साध्याभाववदवृत्तित्वे सति साध्यबद्धृत्तित्वं व्याप्तिरिति सिद्धय- ति । अस्या व्याप्तेः केवलान्वयिन्यव्याप्त्या हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्य- मिति निष्कर्षकरणमिति । पक्षधर्मताशब्दार्थमाह व्याप्यस्येति । वस्तुतो यो व्याप्यो धूमादिस्तन्निष्ठपर्वतादिवृत्तित्वमिति । पर्वतवदन्यस्यापि कदाचित्पक्षत्वं भवतीत्यादिपदम् । यदज्ञातमनुमीयते तत्साध्यम् ; येन साध्यते स हेतुः यत्र साध्यते स पक्षः ; हेतोः पक्षे सत्त्वं पक्षधर्मतति । प्रत्यक्षानुमानेत्यत्रानुमानपदेन परामर्शो विवक्षणीय इति वक्ष्यति । खानुमानस्थले परामर्शस्यानुमानत्वेऽपि परार्थीनुमानस्थले वाक्यस्यैवानुमा- नत्वात् कथं सर्वत्र परामर्शोऽनुमानमिति शङ्का मा भूदिति, खयमेवानुमान- द्वैविध्यमुपपाद्यानुमानपदेन परामर्शमात्रग्रहणस्य युक्ततां गमयितुमारभते .. ..

·६८ तर्कसंग्रहः। अनुमानं द्विविधम् , स्वार्थ परार्थ चेति , स्वार्थ खानुमिति- हेतुः । तथा हि , स्वयमेव भूयो दर्शनेन यत्र धूमस्तत्राग्निरिति महानसादौ व्याप्तिं गृहीत्वा पर्वतसमीपं गतः पर्वते धूमं पश्यन् तद्गते चाग्नौ सन्दिहानः व्याप्तिं स्मरति यत्र धूमः तत्राग्निरिति । अनुमानमित्यादिना । अनुमानं तार्किकैरनुमानपदेन व्यवाहियमाणम् । खार्थमिति स्वस्यार्थः प्रयोजन यस्मात्तत् । परार्थ परस्यार्थः प्रयोजन यस्मा- तत् । प्रयोजनं च प्रकृतेऽनुमितिरित्याशयेन समासाथमेकस्याह खानुमि- तिहेतुरिति । स्वपदेन यस्मिन्ननुमानमस्ति स पुरुषो ग्राह्यः । उपपाद- दयितुमाह तथा हृीति । सर्वत्र तथा होत्यारभ्योपपादकवाक्यं यावत्प्रयु- ज्यते तावद्वाक्यप्रतिपाद्यार्थनिष्ठं हेतुत्वं हिशब्देनोच्यते । तथेत्यत्र थाल्प- त्ययार्थप्रकारे हेतुत्वस्य निरूपकतासम्बन्धनान्वयः । तथा च पूर्वोक्तार्थः वक्ष्यमाणार्थनिष्ठहेतुतानिरूपकपूर्वोक्तप्रकारविशिष्ट इति तथा हीत्यस्यार्थः । उपपादयति स्वयमेवेति । एवकारः पञ्चावयववाक्यप्रयोक्तपुरुषान्तरव्य- वच्छेदार्थः । 'तत्र धूमं पश्यन्नित्युक्तौ तत्रेत्यस्य पर्वतसमीप इत्येवार्थः प्रतीयेत , पर्वतसमीपमित्येव प्रागुक्तत्वात् । अतः पुनः पर्वत इत्युक्तम् । तद्गते पर्वतं गते तन्निष्ठे । खतरानधीनं खाधीनं भूयोदर्शनजन्यं यत्र धूमस्तत्राग्निरित्यानुपूर्वीकशब्दगम्यव्याप्तिविषयकं महानसाधवच्छिन्नत्वविषय- कं च यद्गहणं तदुत्तरकालिकपर्वतसमोपवृत्तिसंयोगानुकूलव्यापाराश्रयाभिन्नः पर्वतविषयकधूमविषयकदर्शनाश्रयः समुच्चयाश्रयपर्वतनिष्ठामिविषयकसन्दे- हाश्रयः 'यत्र धूमस्तत्राग्नि'रित शब्दगम्यव्याप्तिविषयकस्मरणाश्रयत्ववानि- त्यवं बोधः । प्रथमतोऽमिधूमयोः सहचरितयोमहानसादौ भूयोदर्शनम् । ततो धूमसामान्यस्याग्निसामान्येन व्याप्तिरूपसम्बन्धज्ञानम् । अथ कदाचित् पर्वते धूमदर्शनम् । ततः पूर्वानुभूतव्याप्तिरूपसम्बन्धस्मरणम् । पश्चाद्वि- शिष्ट परामर्शः। ततोऽनुमितिरिति स्वार्थानुमानस्थले क्रमः । सकृद्धेतु- ·सुखप्रवेशिनोसमेतः । तदनन्तरं वह्निव्याप्यधूमधानयं पर्वतः इति ज्ञानमुत्पद्यते । अयमेव लिङ्गपरामर्श इत्युच्यते । तस्मात् पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिरुत्पद्यते। तदेतत् स्वार्थानुमानम् । यत्तु खयमेव धूमादग्निमनुमाय परप्रतिपत्त्यर्थ पञ्चावयववा- क्यं प्रयुक्त तत्परार्थानुमानम् । यथा , पर्वतो वह्निमान , धूमवत्त्वा त्, यो यो धूमवान् स सोऽग्निमान् यथा महानसम् , तथा चायम् , साध्यदर्शने साध्यसामान्यस्य हेतुसामान्यस्य च व्याप्तिग्रहो नोदेति । भूयोदशेने तु तथेति प्रायिकस्थितिपयर्यालोचनेन भूयोदर्शनं व्या- प्तिग्रहकारणमुक्तम् । तदनन्तरामिति । न विद्यते अन्तरं व्यवधानं यत्र तत् अनन्तरम् अव्यवहितम् । प्रकृते चाव्यवहितोत्तरमित्यर्थः । व्याप्ति- स्मरणनिरूपिताव्यवहितोत्तरत्वाश्रयोत्पत्त्याश्रयत्ववद् ज्ञानमिति । अयमेवेत्ये- वकारेण धूमदर्शनव्याप्तिस्मरणव्यवच्छेदः । परामर्शपदस्य ज्ञानमात्रार्थकतया लिङ्गपरामर्श इत्यस्य लिङ्गविषयकज्ञानमित्यर्थ इति यद्यपि पर्वतो धूमवान् बहिव्याप्यो धूम इति ज्ञानयोराप लिङ्गपरामर्शत्वं शक्यशङ्कम् , अथापि व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञान एव लिङ्गपरामर्शपदं पारिभाषिकमिति भावः । तस्मादिति परामर्शादित्यर्थः । पञ्चम्यर्थो निरूपितत्वमुत्पत्तावन्वेति । तत् खाधीनम् एतत् लिङ्गपरामर्शरूपं ज्ञानम् । परार्थानुमानं व्युत्पादयति यत्त्विति । यत् पञ्चावयववाक्यमित्यन्वयः। खयमेव धूमादग्निमनु- मायेति । स्वस्य ज्ञानाभावे परं प्रति प्रतिपादनमशक्यमित्यभिप्रेत्येद- मुक्तम् । खयमेवेत्यविवक्षितम् । तत् पञ्चावयवाक्यम् । पञ्च अवयवा यस्य तत् पञ्चावयववाक्यम् । पञ्चावयवान् प्रकृते विशिष्य दर्शयति यथेति । यादृशपञ्चावयववाक्यत्वरूपप्रकारविशिष्टमित्यर्थः । धूमवत्वादिति द्विती- योऽवयवः । तथा चायमिति चतुर्थोऽवयवः । इतीति उक्तशब्दसमुदा- ·तर्कसंग्रहः । तस्मात्तथेति । अनेन वाक्येन प्रतिपादितात् लिङ्गात् परोऽप्यनि प्रतिपद्यते । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्च अवयवाः। पर्वतो वह्निमानिति प्रतिज्ञा । धूमवत्त्वादिति हेतुः । यो यो धूम- वान् सोऽग्निमान् यथा महानसमित्युदाहरणम् । तथा चायमित्यु- यनिष्ठानुपूर्व्यवच्छिन्नमित्यर्थः । अस्य वाक्यस्य परार्थानुमानत्वं कथमित्यत्र तस्यानुमितिप्रयोजकत्वं विद्यमानं दर्शयति अनेनेति । प्रतिपादितात् ज्ञापितात् प्रतिपादनं ज्ञानानुकूलव्यापारः । स चैतद्वाक्यमेव । तथा चै- तद्वाक्याभिन्नव्यापारजन्यज्ञानविषयीभूतादित्यर्थः । क्तप्रत्यस्य फलाश्रय इत्यर्थः । फलाश्रयत्वं च प्रकृते ज्ञानविषयत्वमिति । प्रतिपयत इति । तथा च परो वाक्यं श्रुत्वा तदर्थ बुद्धयते । ततो व्याप्तिविशिष्टपक्षध- मता प्रकृतेऽस्तीति परामृशति । ततोऽनुमितिमान् भवतीति भावः । पञ्चावयववाक्यमित्युक्तम् । तत्रावयवानां पारिभाषिकं नाम ग्राहयति प्रतिक्षेति । कस्य भागस्य किं नामेत्यत्र विशदयति पर्वत इति । पर्वतः पक्षः वहिस्साध्यः । तथा च साध्यविशिष्टपक्षप्रतिपादकवाक्यं प्रतिज्ञेत्य- थः । धूमवत्त्वादिति धूमादिति यावत् । ज्ञानज्ञाप्यत्वं पञ्चम्यर्थः । ज्ञाने धूमस्य विषयितासम्बन्धेनान्वयः । धूमश्च हेतुः । तथा च हेतु- विषयकज्ञानज्ञाप्यत्वबोधकवाक्यं हेतुवाक्यमित्यर्थः । उदाहरणे वाक्यत्रय- म् । यो यो धूमवानिति प्रथमम् । सोऽमिमानिति द्वितीयम् । यथा महानसमिति तृतीयम् । प्रथमयच्छन्दः प्रकृते धूमवदेकव्यक्तिपरः । द्वितीययच्छब्दो व्यक्त्यन्तरपरः । स इति यच्छब्दद्वयोपात्तसर्वव्यक्तिपरः । अथ वा स इत्यस्य पूर्ववाक्यानुसारात् धूमवयक्तिरित्यर्थः । यथेति धूम- वत्त्वानिमत्त्वरूपयादृशप्रकारद्वयविशिष्ट इत्यर्थः । अत्रोदाहरणे धूमवद्य- तौ वाहमत्त्वबोधके धूमवत्त्वव्यापकवाहमत्त्वबोधकत्वमप्यस्ति । उद्देश्य- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । ७१ पनयः । तस्मात्तथेति निगमनम् । स्वार्थानुमितिपरार्थानुमित्योः लिङ्गपरामर्श एव करणं, तस्माल्लिङ्गपरामर्शोऽनुमानम् ॥ लिङ्गं त्रिविधं, अन्वयव्यतिरोक, केवलान्वयि, केवल बतिरे. किं चेति । अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमत् अन्वयव्यतिरोकि, यथा, तावच्छेदकव्यापकत्वस्य विधेये भानसम्भवात् । वीप्साबलाच्च तादृशमान खरसम् । तथा च व्याप्तिप्रतिपादकवाक्यमुदाहरणमित्युक्तं भवति । तथा चायम् वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतः । साध्यव्याप्यहेतुमत्पक्षप्रतिपादकवा- क्यमुपनय इत्यर्थः । तस्मात्तथा वहिव्याप्यधूमवत्त्वाद्वह्निमान् ज्ञानज्ञाप्यत्वं पञ्चम्यर्थः। तथा च साध्यव्याप्यहेतुज्ञानज्ञाप्यसाध्यवत्प्रतिपादकवाक्यं निगम- नमिति सिद्धम् । एवं चेदृशसमुदायरूपाद्वाक्याच्याप्तिपक्षधर्म ताविशिष्ट- ज्ञानोत्पत्तेः प्रागुक्तत्वात् स्वार्थानुमिताविव परार्थानुमितावपि परामर्श एव कारणम् । वाक्यस्य तदुपयोगित्वेनान्यथासिद्धत्वान्न करणत्वम् । केवलमनुमि- तिप्रयोजकत्वमात्रेण तत्र परार्थानुमानव्यवहार इति दर्शयति स्वार्थेति । तथा च प्रत्यक्षानुमानति विभागवाक्येऽनुमानपदेन परामर्श एव विवक्षित इति दर्शयति तस्मादिति । व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञानमित्यत्र व्याप्तिः सर्वत्र नै- करूपा। किं तु क्वचिदन्वयव्याप्तिरूपा कचियातिरेकव्याप्तिरूपा चेति व्युत्पा- दयितुं लिङ्गत्रैविध्यं पूर्वैरुक्तं दर्शयति लिङ्गमिति । अन्वयश्च व्यतिरेकश्च तावस्य स्त इत्यन्वयव्यतिरेकि । केवलो व्यतिरेकामावविशिष्टोऽन्वयोऽ स्यास्तीति केवलान्वयि । केवलोऽन्वयाभावविशिष्टो व्यतिरेकोऽस्यास्ती- ति केवलव्यतिरेकि । अत्र कस्यान्वयः कस्य व्यतिरेकश्च विवक्षितः ? अन्वयवत्त्वं व्यतिरेकवत्त्वं च केन सम्बन्धेनेत्यत्र विशदयति अन्वयेनेति । तृतीयार्थी निरूपितत्वं व्याप्तावन्वति । तथा च व्याप्तौ साध्यादिनिरूपि- तत्वस्यैव सम्भवादन्वयपदस्य साध्यान्वयः साध्यसम्बन्धः साध्यवत्त्वमित्यर्थः ।

·७२ तर्कसंग्रहः । वह्नौ साध्ये धूमवत्त्वम् । यत्र धूमः तत्राग्निः यथा महानस इत्यन्वय व्याप्तिः। यत्र वह्निम्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति यथा महाहद इति व्यतिरेकव्यप्तिः ॥ साध्यवत्त्वं च साध्यमेव । व्यतिरेकपदस्य साध्यव्यतिरेकः साध्याभाव इत्य- थ इति सूचितम् । एवञ्च साध्यनिरूपितव्याप्तिमत्वे सति साध्याभावनि- रूपितव्याप्तिमत्त्वमन्वयव्यतिरेकित्वम् । अन्वयव्यतिरेकीत्यत्रेनिप्रत्ययेन ख- निरूपितव्याप्तिमत्त्वरूपसम्बन्धेनान्वयव्यतिरेकवान् विवक्षित इत्युक्तं भवति । साध्ये सिद्धिविषये,अनुमितिविषये । इयं सति सप्तमी। ईदृशस्थले सप्तम्याः समभिव्याहृतधात्वर्य एवार्थः । अतोऽत्र वह्राविति सप्तम्याः साध्य हत्यत सिद्धिरूपधात्वर्थोऽर्थः । तस्य समानकालिकत्वसम्बन्धन भवनक्रियायाम- न्वयः । भवतीत्यध्याहारः । तथा च साध्याभिन्नवहिविषयकसिद्धिसमान- कालिकयादृशान्वयव्यतिरेकित्वरूपप्रकारविशिष्टभवनायो धूमवत्त्वमिति बोधः । ननु लिङ्गस्य साध्यव्याप्तिः साध्याभावव्याप्तिश्चेत्युमयं कथं स्यात्, मिथो विरोधादित्याशङ्कायां साध्याभावव्याप्तिरित्युक्तौ साध्याभावेन साहच. यनियम इति न मन्तव्यम् । अपि वन्यविधैव सा व्याप्तिरिति बोधयि- तुमाह यत्रेति । महानस इति महाह्रद इति च सप्तम्यन्तम् । तत्र धूमोऽपि नास्तीति । वयभाववद्धदादिनिरूपिताधेयत्वामाववान् घूम इत्यर्थः । इति व्यतिरेकव्याप्तिः एतदानुपूर्वीकशब्दगम्या व्यतिरेकव्याप्तिः । अन्न वयभाववन्तमुद्दिश्य धूमामावविधाने तात्पर्यात् तयोयाप्यव्यापक- भावो भासते। तथा च वयभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगी धूम इत्युदाहर- णालभ्यते । एवञ्च साध्यनिरूपितव्याप्तिर्नाम साध्येन साहचर्यनियमः, साध्य- व्यतिरेकनिरूपितव्याप्ति म साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम् । तदुभयञ्च मिथो विरुद्धमिति भावः । नन्विदमन्वयव्यतिरोकिलक्षणं केवल- व्यतिरेकिण्यतिव्याप्तम् , तस्यापि वस्तुतोऽन्वयव्याप्तिमत्त्वादिति चेन्न ।

·सुखप्रवेशिनीसमैतः। अन्वयमालव्याप्तिकं केवलान्वयि । यथा, घटोऽभिधेयः प्रमे- यत्वात् पटवत् इत्यत्त प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोः व्यतिरेकव्याप्ति स्ति, सर्वस्यापि प्रमेयत्वात् अभिधेयत्वाच्च । प्रकृतलक्षणघटकमन्वयव्याप्तिमत्त्वं नाम प्रकृतपक्षभिन्नपदार्थावच्छिन्नसाध्य- व्याप्तिमत्त्वम् । साध्यसामानाधिकरण्यं हि व्याप्तिः । तच्च प्रकृतपर्व: तादिपक्षभिन्नमहानसाद्यवच्छेदेनापि हेतावस्तीति लक्षणसमन्ययः । तत्र तु पृथिवीसामान्यस्य पक्षत्वात्तद्भिन्ने कुत्रापि हेतुसाध्याभावान्न दोष इति । केवलान्वयि लक्षयति अन्वयेति । अन्वयमात्रेण व्याप्तिर्यस्य, प्रकृतहेतुनिष्ठ- व्याप्तित्वव्यापकं यत् अन्वयनिरूपितत्वं तदन्वयनिरूपितत्वविशिष्टव्याप्तिम- स्केवलान्वयिशब्दवाच्यामिति । यत्र हि व्याप्तिद्वयमप्यस्ति तत्र व्याप्तित्व- स्य व्यतिरेकव्याप्तावपि सत्त्वात् तत्र साध्यनिरूपितत्वाभावात् खनिष्ठव्याप्ति- स्वव्यापकान्वयनिरूपितत्वकत्वरूपमिदं लक्षण न वर्तते । उदाहरति यथे- ति। घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वात्पटव' दिल्यानुपूर्वीकशब्दगम्यहेतुरुक्तकेवलान्व- यित्वरूपप्रकारविशिष्ट इति बोधः । पञ्चावयवप्रयोगे कर्तव्येपि तत्र पक्ष- साध्यहेतुदृष्टान्तभेदानां प्रदर्शनेऽन्यत्सर्व खयमेव पूरयितुं शक्यमिति घटो. ऽभिधेयः प्रमेयत्वात् पटवादित्येतावन्मानमुक्तम् । उपपादयति अले. ति । अल अस्मिन् प्रयोगे 'घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वात्पटव'दिति शब्दराशौ । ज्ञाप्यत्वं नलोऽर्थः । तादृशशब्दराशिगम्यार्थपर्यन्तो वेदंशब्दार्थः । घट- कत्वं वलर्थः प्रमेयत्वाभिधेयत्वान्वयि । षष्ठ्यों निरूपितत्वं धात्वर्थे स- म्बन्धित्वेऽन्वति । तस्याख्याता आश्रयत्वे, तस्य प्रतियोगितानिरूपकत्व- सम्बन्धेन नबर्थेऽभावे, तलाश्रयतासम्बन्धेन व्यतिरेकव्याप्तौ । तथा च व्यतिरेकव्याप्तः प्रमेयत्वनिष्ठत्वमभिधेयत्वनिरूपितलं च नास्तीत्यर्थः । कुत इत्यत्राह सर्वस्येति । ज्ञानज्ञाप्यत्वं पञ्चम्यर्थो नअर्थाभावान्वयि । व्यतिरेकन्या- तिर्ह अभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम् । अभिधेयत्वरूपसाध्यस्य 107 ·७४ तर्कसंग्रहः। व्यतिरेकमानव्याप्तिकं केवलव्यतिरेकि । यथा, पृथिवी इतरे- भ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वात् । यदितरेभ्यो न भिद्यते न तत् गन्धवत्, यथा, जलम् । न चेयं तथा । तस्मान्न तथेति । अन्न यत् गन्धवत् सर्वनिष्ठतयाऽभिधेयत्वाभावस्य कुत्रापि वक्तुमशक्यत्वात् साध्याभावेत्यप्रसि- द्धम् । प्रमेयत्वरूपहेतोरपि सर्वनिष्ठतया हेतावमावप्रतियोगित्वरूपव्याप्ति- वचा । अतो व्यतिरेकव्याप्तिनात्र सम्भवतीति भावः । अत्र सर्व- निष्ठत्वोपपादनं साध्यमात्रस्यैवापेक्षितम् । हेतौ तदुपपादनं तु वस्तुतः प्रकृतहेतोरपि तादृशत्वात् । असर्वनिष्ठोऽपि केवलान्वयिहेतुर्भवति यथा घटोऽभिधेयो द्रव्यत्वादिति । असर्वनिष्ठं साध्यं सर्वनिष्ठश्च हेतुर्यदि विव- क्ष्यते, स हेतुरसद्धेतुरेव स्यादिति न तादृशस्य लक्ष्यत्वम् । तथा च केव- लान्वयिसाध्यनिरूपितव्याप्तिमत्त्वं केवलान्वयिलिङ्गलक्षणम् । अत्र केव- लान्वयित्वमत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम् । न च गगनाभावस्य केवलान्वयित्वं न स्यात् गगनं प्रति प्रतियोगित्वादिति वाच्यम् । गगनाभावाभावस्य गगनरू- पतया हि गगनामावस्य गगनात्मकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् वक्तव्यम् । गगनाभावाभावश्चाप्रसिद्ध इति कुतो गगनरूपत्वं तस्य ? कुतस्तरां च गग- नाभावस्य प्रतियोगित्वमिति । पूर्वमन्वयिस्थलीयोदाहरणोपनयनिगमनप्र- योगरीतेंदर्शितत्वात्केवलान्वयिनिरूपणावसरे तद्विशदमनुक्त्वा घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वात् पटव'दित्येतावदुक्तवान् । व्यतिरोकिस्थले तद्रीतेरप्रदर्शितत्वा- दत्रैव विशदमाह यथेत्यादिना । इतरेभ्यो न भिद्यते इतरप्रतियोगिक- भेदाश्रयत्वाभाववत् । न गन्धवत् गन्धवत्प्रतियोगिकभेदवत् । अत्रेतर- भेदाभाववद्रूपतच्छब्दार्थमुद्दिश्य गन्धवद्भेदविधाने इतरभेदाभावव्यापको गन्धवद्भेद इति लभ्यते । गन्धवद्भेदश्च गन्धाभाव एव । अतः प्रकृतव्यतिरेकव्याप्तिलाभः । न चेयं तथा पृथिवी गन्धाभाववती न । तस्मान्न तथेति । (गन्धाभाववद्भिन्नत्वात्) गन्धवत्त्वादितरभेदाभावक- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । तदितरभिन्न इत्यन्वयदृष्टान्तो नास्ति । पृथिवीमानस्य पक्षत्वात् । सन्दिग्धसाध्यवान् पक्षः, यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वतः । ती नेत्यर्थः । ननु ‘हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमन मिति सूत्रे (न्या १--१-.३९) उदाहरणोपनयद्वैविध्येऽपि निगमनद्वैविध्यं नास्ती- ति भाषितत्वादन्वयव्याप्तिस्थल इव तस्मात्तथेत्येतावदेव निगमनं वक्तुमुचि- तमिति चेदुच्यते हेतुनिर्देशपुरस्सरं प्रतिज्ञावाक्यं तादृशानुपूर्वीकमेव निगम- नेऽपि घटनीयमित्येव भाष्याशयः । यदि तु प्रतिज्ञागतानुपूर्वीमुपेक्ष्य प्रतिज्ञार्थ- बोधकशब्दान्तरघटनेऽपि नातीव बाधकमिति तस्मात्तथेति तथाशब्दघटनेना- न्वयिनिगमनमुच्यते, तर्हि व्यतिरेकिनिगमनेऽर्थस्पष्टत्वाय 'न तथेति प्रयोगे ऽपि न किञ्चिद्बाधकमिति ग्रन्थकाराशयः । नन्वन्वयव्याप्तिरहितत्वे सति व्यतिरेकव्याप्तिमत्त्वरूपं केवलव्यतिरेकिलक्षणमसम्भवि । वस्तुतो गन्ध- वत्त्वं यत्र तत्रेतरभेदसत्त्वेनान्वयव्याप्तेरक्षतत्वादित्यत्राह अनेति । अयं भावः यद्यप्यन्वयव्याप्तिरस्ति, अथाप्यनुमितेः पूर्वं तद्ज्ञानं न भवति । दृष्टा- न्ताभावे व्याप्तिानश्चयासम्भवात् । प्रकृते गन्धवतः सर्वस्य पक्षत्वेन पक्षा- तिरिक्तस्य हेतुसाध्याधिकरणस्यामावान्न व्याप्तिनिश्चयः । अतोऽन्वयव्या- तिशून्यत्वस्थाने निश्चितान्वयव्याप्तिशून्यत्वेति निवेशः कार्यः । यद्वा प्रकृ- तपक्षतिरिक्तावृत्तिसाध्यनिरूपितव्यातरेकव्याप्तिमत्त्वं केवलव्यतिरेकिलक्षणं वाच्यमिति । पृथिवीमात्रस्य सर्वस्या अपि पृथिव्याः । ननु पृथिव्याः पक्षत्वमप्यस्तु , तथा दृष्टान्तत्वमाप । तत् कथमन्वयदृष्टान्तो नास्तीत्यु- च्यत इत्याशङ्कायां दृष्टान्तो हि सपक्षः । स कथं पक्ष' इति बोधयितुं पक्षा- दिकं विविच्य दर्शयति सन्दिग्धेति । सन्देहप्रकारीभूतं साध्यं प्रकारतया ऽस्यास्तीति सन्दिग्धसाध्यवान् । मतुबर्थः सम्बन्धी प्रकृते विशेष्यतावान् सन्देहप्रकारत्वविशिष्टसाध्यनिरूपितविशेष्यतावान् साध्यनिष्ठसन्देहप्रकारता- निरूपितविशेष्यतावानिति यावत् । तत्त्वं पक्षलक्षणम् । धूमवत्वे हेतौ ·तर्कसंग्रहः । निश्चितसाध्यवान् सपक्षः । यथा, तत्रैव महानसः । निश्चितसाध्याभाववान् विपक्षः । यथा, अवैवा महाहदः । एवं सद्धेतवो निरूपिताः । पर्वतः धूमवत्त्वहेतुस्थलीयपर्वतः । तत्स्थलीयत्वं च तद्ज्ञानविषयत्वम् । तथा च देताविति सप्तम्या ज्ञानविषयत्वरूपसम्बन्धोऽर्थ आश्रयतया पर्वते ऽन्वेति । धूमवत्त्वाभिन्नहेतुविषयकज्ञानविषयताश्रयपर्वतो यत्प्रकारकवि- शिष्ट इति बोधः । निश्चितेति निश्चयप्रकारेत्यर्थः । मतुबर्थो विशे- ष्यः । पूर्ववत् साध्यनिष्ठनिश्चयप्रकारतानिरूपितविशेष्यितावत्त्वं सपक्ष- लक्षणम् । तन धूमरूपहेतौ । तथा च तादृशसन्देहस्थलं निश्चयस्थल च न युगपदेकं भवितुमर्हतोति भावः । एवं पक्षदृष्टान्तभेदं प्रदर्य प्र. सङ्गायतिरेकदृष्टान्तरूपविपक्षमपि व्युत्पादयति निश्चितेति । निश्चयप्रका- रोति साध्याभावान्वयि । एवं लिविध्यनिरूपणेन व्याप्तिभेदत्तधीन- परामर्शभेदश्च दर्शितः । तथा चेदृशव्यातिविशिष्टलिङ्गपरामर्शोऽनुमिति- करणमिति सिद्धम् । अथास्य, न वस्तुतस्साध्यनिरूपिता या व्याप्तिर्वस्तुतस्तद्वान् यो हेतु- वस्तुतस्तद्वत्पक्षविषयकज्ञानत्वेन रूपेण, परामर्शस्य कारणत्वम् । तथा सति ह्दो धूमव्याप्यवाहिमानिति भ्रमात्मकपरामर्शात् हृदो धूमवानिति भ्रमा- मकानुमितेरनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । अतः परामर्शे यस्य यस्य यद्यदंशे प्रका- रत्वं, तत्तन्निष्ठप्रकारतानिरूपिततचन्निष्ठप्रकारतेति रीत्या विशेषितहेतुनिष्ठ- प्रकारतानिरूपितपक्षनिष्ठविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन कारणत्वम् । तत्र च स्थले वस्तुतस्तस्य तस्य पदार्थस्य सम्बन्धाभावेऽपि भ्रमात्मकज्ञानेन तस्य तस्य तत्तदेशे प्रकारतया ग्रहणान्न तत्र कारणवहानिरिति कारणतावच्छेद- करूपशिक्षाप्रदर्शनमभिसंधाय वस्तुतो व्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्ट्यशून्यान् अ- १ ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धवाधिताः पञ्च हेत्वाभासा सव्यभिचारोऽनैकान्तिकः । स त्रिविधः, साधारणासाधा- रणानुपसंहारिभेदात् । तत्न साध्याभाववत्तिः साधारणः । यथा पर्वतो वह्निमान् प्रमेयत्वात् , अन प्रमेयत्वस्य वह्नयभाववति हृदे विद्यमानत्वात् । सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्तो हेतुः असाधारणः । यथा, शब्दो - सद्धेतूनपि निरूपयति सव्यभिचारेत्यादिना । हेत्वाभासा इति । आ- भासन्त इत्याभासा ईषद्धासमानास्वगतयथावस्थितधर्म विना भासमाना भ्रमविषयाः । हेतव आभासाः, अभेदसम्बन्धेन हेतुप्रकारकभ्रमविषयाः ध्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टत्वरूपहेतुत्वश्रान्तिविषया इति यावत् । व्यभिचारेण सह वर्तत इति लयभिचारः, व्यभिचारोऽन्यत्रापि सम्बन्धः प्रकृतसाध्य- वदन्यवृत्तित्वं, तद्विशिष्ट इत्यर्थः । इत्थं च साधारण एव सव्यभिचारः स्यात् । अतस्तदर्थमाह सव्यभिचार इति । अनैकान्तिक इति । एक- श्वासावन्तश्चैकान्तः नित्यत्वमध्येकोऽन्तः, अनित्यत्वमप्येकोऽन्त' इति भा- प्यानुसारात् । अन्तो निश्चेतव्यो धर्मः कोटिः । एकान्ते भव. एक- कोटिस्थः एककोटिसमानाधिकरणः एकधनिश्चयप्रयोजक इति यावत् । न ऐकान्तिक एकधर्मनिश्चमाप्रयोजकोऽनेकधर्मज्ञानप्रयोजकः संशयप्रयोजक इति यावत् । तथा च साध्यतदभावसंशयप्रयोजकत्वमनैकान्तिकत्वमित्य- लम् । साधारणः साध्यतदितरसम्बन्धी साध्यवद्वृत्तिः साध्याभावववृत्ति- श्वेत्यर्थः । तत्र साध्यवद्धृत्तित्वांश व्यर्थ परित्यज्याह साध्येति । प्रमेय- त्वादिति । 'इत्यत्र प्रमेयत्व'मिति शेषः । अत्र अस्मिन् प्रयोगे। असा- धारणः पक्षासाधारणः पक्षेतरावृत्तिः सन् पक्षवृत्तिः पक्षेतरश्च सपक्षो विपक्ष- श्चेत्यभिसन्धाय निष्कृष्टमाह सर्वेति । सर्वेभ्यः सपक्षेभ्यो विपक्षेभ्यश्च व्यावृत्तः । सपक्षविपक्षशब्दार्थो प्रामुक्तौ । व्यावृत्तोऽभावप्रतियोगी ।

·तर्कसंग्रहः । नित्या शब्दत्वात् , अत्र शब्दत्वं हि सर्वेभ्यो नित्येभ्योऽनित्येभ्यो व्यावृत्तम् , शब्दमात्रवृत्ति। अन्वयव्यतिरेकडशन्तरहितोऽनुपसंहारी। यथा सर्व अनित्यं प्रमेयत्वात् । अत्र सर्वस्यापि पक्षत्वात् दृष्टान्तो नास्ति । साध्याभावव्याप्तो हेतुः विरुद्धः । यथा , शब्दो नित्यः कार्य- स्वात् , अन कार्यत्वं नित्यत्वाभावेनानित्यत्वेन व्याप्तम् । यस्य साध्याभावसाधकं हेत्वन्तरं विद्यते सः सत्प्रतिपक्षः। सद्धेतुवारणाय सपक्षव्यावृत्तत्वम् विरुद्धवारणाय सर्वविपक्षव्यावृत्तत्वम् । सर्व- सपक्षव्यावृत्तत्वमेवालम् , दुष्टसङ्करेऽपि दोषासकरात् । अनुपसंहारीत्य- स्योपसंहारकभिन्न इत्यर्थः । उपसंहारकत्वं दृष्टान्तबलेन साध्यस्य पक्षे सम्पादकत्वम् । तथा च दृष्ठान्तप्रयुक्तसाध्यानुमितिजनकताशून्योऽनुप- संहारीत्यर्थः । तत्र लाघवादृष्टान्तरहित इत्येवालम् । परं तु केवला- न्वयिनि केवलव्यतिरेकिणि चातिव्याप्तिवारणाय दृष्टान्तसामान्यराहित्यं वि- वक्षणीयमिति दर्शयति अन्वयेति । दृष्टान्तो निश्चितस्थलं निश्चयविशेष्य इति यावत् । तथा च साध्यान्वयप्रकारकनिश्चयविशेष्यरहितत्वे सति साध्यव्यतिरेकप्रकारकनिश्चयविशेष्यराहित इत्यर्थः । दृष्टान्तराहित्यं चैक- ज्ञानविषयत्वसम्बन्धेन दृष्टान्ताभाववत्त्वम् । तच्च साध्यादिप्रकारकनिश्चय. विषयविषयकज्ञानाविषयत्वम् । तथा च लाघवात् साध्यप्रकारकनिश्चया- विषयत्वे सति साध्याभावप्रकारकनिश्चयाविषयत्वमनुपसंहारित्वम् । केवला. न्वयिस्थले केवलव्यतिरेकिस्थले च प्राध्यतदभावप्रकारकनिश्चयविषयत्वं हेतोः परामर्शदशायामस्ति । तद्वदन नास्तीति लक्षणसमन्वयः । हेतुः हेतुत्वेनाभिमत इत्यर्थः तस्य सद्धेतुत्वाभावात् । इदं च वरूपकीर्तनम् । न लक्षणघटकम् । सत्प्रतिपक्ष इत्यस्य सन् प्रतिपक्षो यस्येति विग्रहः । प्रतिपक्षपदस्य साध्याभावसाधकहेत्वन्तरमित्यर्थः । तदाह ययेति । अ- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः। यथा, शब्दो नित्यः श्रावणत्वात् , शब्दोऽनित्यः कार्यत्वात् घटवत्। असिद्धस्त्रिविधः , आश्रयासिद्धः स्वरूपासिद्धः व्याप्यत्वासि- द्धश्चेति । आश्रयासिद्धो यथा, गगनारविन्द सुरभि अरविन्दत्वा. त् सरोजारविन्दवत् । अत्र गगनारविन्दमाश्रयः, सच नास्त्येव ! स्वरूपासिद्धो यथा, शब्दो गुणः चाक्षुषत्वात् रूपवत् । अन चाक्षुषत्वं शब्दे नास्ति , शब्दस्य श्रावणत्वात् । सोपाधिको व्याप्यत्वासिद्धः । साध्यव्यापकत्वे सति साघ- नाव्यापकत्वं उपाधित्वम् । साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रति सिद्धत्वमसिद्धयाश्रयत्वममावाश्रयत्वम् | अभावनिरूपिताश्रयत्वं चैकज्ञान- विषयत्वसम्बन्धेन । अभावश्चाश्रय-स्वरूप-व्यापकत्वान्यतमप्रतियोगिकः । आश्रयासिद्ध इति । आश्रयण खाश्रयेण प्रकृतहेत्वाश्रयेण पक्षणासिद्ध इति । गगनारविन्दम् गगनजन्यारविन्दम् । सरोजेति सरोजन्येत्य- थः । सोपाधिक इति उपाधिविशिष्ट इत्यथः । वैशिष्ट्यं च व्यभि- चारित्वसम्बन्धेन । कः पुनरुपाधिरित्यलाह साध्येति । सतीति समभि- व्याहृतपदघटकघात्वर्थसत्ता सप्तम्यर्थः । साधनाव्यापकत्वविशेषणतया सदि- त्येकं पदमध्याहार्यम् । सप्तम्यर्थसत्तायाः सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन सदि. त्यत्र सत्तायामन्वयः । सामानाधिकरण्यं चोभयोनिरूपकतासम्बन्धेन । तथा च साध्यव्यापकत्वविशिष्टं साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वम् । साध्य. समानाधिकरणेति । साध्यपदं साध्याधिकरणलाक्षणिकम् । समा- नपदमभिन्नार्थकम् । समानमधिकरणं यस्य । तथा चाधिकरणपदं साध्या- धिकरणवृत्तौ लाक्षणिकम् । पूर्वपदं तात्पर्यग्राहकम् । तादृशा योऽत्य- न्ताभावस्तदप्रतियोगित्वं तं प्रति प्रतियोगित्वाभावः । साधनाव्यापकत्व- मित्यताव्यापकत्वं तादृशात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावाभावः । तथा निवेशे ·20 तकसंग्रहः । योगित्वं साध्यव्यापकत्वम् । साधनवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वं साधनाव्यापकत्वम् । यथा, पर्वतो धूमवान् वतरित्यनार्दैन्धन. संयोगः उपाधिः । यत्न धूमः तना धनसंयोग इति साध्यव्याप- कता । यत्र वह्निः तवाट्टैन्धनसंयोग इति नास्ति, अयोगोलके आर्दै. न्धनसंयोगाभावात् । एवं साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक- स्वादान्धनसंयोगः उपाधिः। सोपाधिकत्वात् वह्निमत्वं व्याप्य- स्वासिद्धम् ॥ यस्य साध्याभावः प्रमाणान्तरेण निश्चितः सः बाधितः । यथा, वह्निः अनुष्णः पदार्थत्वात् जलवत् । अत्रानुष्णत्वं साध्यं, तदभावः उष्णत्वं स्पार्शनप्रत्यक्षेण गृह्यते इति बोध्यम् ॥ व्याख्यातसनुमानम् ॥ गौरवादाह साधनेति । यत्र यावत्स्वधिकरणेषु । इति नास्ति एतदानुपूर्वी- कशब्दगम्यं वहिव्यापकत्वं नास्ति । कस्मादित्यत्राहायोगोलक इति । वह्निमतीत्यादिः । उपाधिः उपाधिशब्दवाच्यः । यस्येति । साध्य एत- दन्वयः । प्रमाणान्तरेण प्रत्यक्षादिना निश्चितः पक्ष इति शेषः । यदीयसाध्यप्रतियोगिकाभावः प्रत्यक्षादिजन्यपक्षविशेष्यकनिश्चयविषय इत्य- थः । प्रमाणान्तरेण निश्चित इतीदमविवक्षितम् । साध्याभाव- वपक्षको बाधित इत्येतावदेव विवक्षितम् । स्पार्शनप्रत्यक्षेणेति । नेद प्रमाणान्तरपदसमानार्थकम् , तस्य प्रमितिकरणत्वगिन्द्रियादिपरत्वात् । गृह्यते विषयीक्रियते । इति चोध्यामिति । उष्णत्वं स्पार्शनप्रत्यक्षप्रयो- ज्यविषयताश्रयत्वनिरूपितप्रकारिताश्रयवोपविषय इत्यर्थः । एवं हेत्वाभास- निरूपणेन परामर्शस्य निरूप्यनिरूपकभावापन्नविषयताशालित्वेन कारणत्व- मिति कारणतावच्छेदकखरूपं शोधितम् । निगमयति व्याख्यातमिति । प्रत्यक्षानुमानेत्येतद्धटकमनुमानं खरूपकारणादिनिरूपणेन वृत्तविशदनिरूणप- विषय इत्यर्थः । इत्यनुमानपरिच्छेदः ।

·सुखप्रवशिनीसमेतः । ८१ उपमितिकरणमुपमानम् । संज्ञासंशिसम्बन्धशानमुपमितिः। तत्करणं सादृश्यज्ञानम् । अतिदेशवाक्यार्थस्मरणं व्यापारः । तथा हि । कश्चित् गवयपदार्थमजानन् कुतश्चिदारण्यक- पुरुषात् गोसदृशो गवयः इति श्रुत्वा वनं गतो वाक्यार्थ स्मरन् गोसदृशपिण्डं पश्यति । अथ प्रत्यक्षानुमानोपमानोपमानति वाक्ये उपमानपदग्राह्य दर्शयितु- मुपमानं निरूपयति उपमितीति । उपमानमुपमानपदवाच्यम् । उप- मितिः कत्यत्राह संक्षेति । अननोपामातस्तुल्यत्वज्ञानं न प्रकृत विवक्षि- तामिति सूचितन् । संज्ञा वाचकशब्दः । संशि वाच्यार्थः । संज्ञासज्ञिनाः सम्बन्धा वाच्यवाचकभावरूपस्तस्य ज्ञानम् । तथा च पदवाच्यत्वप्रकार- कज्ञानविशेष उपमितिशब्दवाच्य इति भावः । तत्करणम् तस्याः करणम् । सादृश्यज्ञानमिति । काचसादृश्यविशिष्टपिण्डदर्शनं करणमित्याहुः । अन्येऽतिदेशवाक्यार्थशाब्दबोधः करणामिति । अपरेऽतिदेशवाक्यार्थस्मरणम- व्यवहितपूर्ववर्तित्वात्करणमिति । सर्वसाधारण्याय ज्ञानमिति । उपपादयति तथा हीति । तथा करणत्वरूपप्रकारविशिष्टम् । हिशब्दार्थो हेतुत्वम् । तथा च सादृश्यज्ञान वक्ष्यमाणानिष्ठहतुतानिरूपकतत्करणत्वरूपप्रकारशा- लाति बोधः । कश्चित् ग्रामीणः । कुतश्चित् कस्मादपि । आरण्यक- पुरुषविशेषणमेतत् । चिदादिशब्दसमभिव्याहृतः किंशब्दो बुद्धिस्थव्यक्ति- वचनः । चिदादिपदं तात्पर्यग्राहकम् । श्रुत्वेति । गोसदृशो गवय- शब्दवाच्य इति तदर्थ बुद्धवति शषः । क्त्वाप्रत्ययस्योत्तरकालिकत्वमर्थः । तथा च ध्वंसः क्त्वाप्रत्ययार्थः श्रवणस्य स्वप्रतियोगिकत्वसम्बन्धेन तत्रान्वयः । ध्वंसस्य कालिकसम्बन्धेन बोधेऽन्वय इत्युक्तं भवति । एवं क्त्वाल्यप्प्र- योग संवत्रानुसन्धेयम् । अत्र 'गोलदृशं पिण्डं पश्यन् वाक्यार्थ स्म- रतीति ऋजुः पाठः । अनाजानन् श्रुत्वति निर्देशादज्ञानश्रवणयोः 11 T ·८२ तर्कसंग्रहः। तदनन्तरं अयं गवयपदवाच्यः इत्युपमितिरुत्पद्यते । व्याख्यातमुपमानम् । समानकालिकत्वं, श्रुत्वा वनं गत इति क्त्वाप्रत्ययेन श्रवणोत्तरगमनम्, वनं गतः पश्यन्निति काप्रत्ययेन पिण्डदर्शने वनगमनानन्तर्य, पश्यन् सर- तीति शत्रा दर्शनस्मरणयोः समानकालिकत्वं च दर्शयति । तथा चायं भावः-पिण्डदर्शनबलाधदि वाक्यार्थस्मरणम् , तदा तदपि कारणम् । यदि गवयबुभुत्सया वनं प्रति गच्छतो दर्शनात् प्रागेव वाक्यार्थस्मरणं तद- नन्तरक्षणे च पिण्डदर्शनं भवति, तदा तयोर्युगपदेकास्मिन् क्षणे वर्तमानत्वात् कारणत्वमक्षतमिति । तदनन्तरमिति पिण्डदर्शनवाक्यार्थस्मरणानन्तरक्षण इत्यर्थः । अयमिति न पुरोवर्तिव्यक्तिमात्रपरम्, तथा सति गवयव्यक्तय- न्तरेषु गवयपदवाच्यत्वग्रहासम्भवप्रसङ्गात् । अतः पुरोदृष्टं यद्वयत्वं तवच्छिन्नसामान्यपरमिति ध्येयम् । इत्युपमानपरिच्छेदः ।

·सुखप्रवेशिनीसमेतः । आप्तवाक्यं शब्दः । आप्तस्तु यथार्थवक्ता । वाक्यं तु पदसमूहः। शक्तं पदम् । अस्मात् पदादयमों बोद्धव्य इतीश्वरसङ्केतः शान्तिः । - प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्देत्यत्र शब्दपदेन न ध्वन्यात्मकशब्दः, न केवलवर्णात्मकः, न केवलपदरूपोऽपि शब्दो प्रायः तेषां शाब्दबोधाजनक- त्वात् । नाप्याप्तानाप्तसाधारणं वाक्यमानम् , अनाप्तवाक्येऽपि शाब्दप्रमा- जनकत्वाभावात् , प्रमाकरणस्यैव विभजनादित्यभिप्रेत्याहाप्तवाक्यमिति । आप्तस्य वाक्यम् । षष्ट्यर्थ उच्चरितत्वरूपः सम्बन्धः । नायमाप्तशब्दः सामान्यतः सखिमात्रवचनः , नापि यथार्थदृष्टमात्रवचनः, तदुक्तवाक्यस्या- मि विप्रलम्भनदशायामविश्वसनीयत्वादित्याशयेनाह आप्तस्त्विति । यथा- थेति । यथाभूतोों यथार्थोऽबाधितोऽर्यो मिथःसम्बन्ध्यर्थः, तस्य वक्ता । षष्ठ्यर्थो विषयित्वं ज्ञानान्वयि । वक्ता शनानुकूलशब्दप्रयोगाश्रयः । वाक्यं नाम नावश्यं तिङन्तसहितसुबन्तमेव, किं तर्हि सुबन्तसमुदायमात- मपि । नीलो घट इत्येतावतोऽपि वाक्यत्वादित्यभिप्रेत्याह वाक्यन्त्विति । यद्यप्यनाकांक्षितासन्निहितानन्वितार्थकपदसमुदायो वाक्यं न भवति । अतः पदसमूहत्वमानं न लक्षणम् । अथाप्याप्तसम्बन्धोक्त्यैव तादृशपदसमूह- वारणात्प्रकृते वाक्यपदस्तावानर्थः पर्याप्त इत्याशयः । अत्र पदशब्दन न 'सुप्तिङन्तं पदमिति परिभाषितस्य ग्रहणम् । किं तु पयते गम्यतेऽनेनार्थ इति पदमित्याशयेनाह शक्तमिति । का पुनरियं शक्तिः अत्राह अस्मा- दिति । पदादिति पञ्चम्यर्थो जन्यत्वं बोधेऽन्वेति । अयमर्थ इदम्पद- जन्यबोधविषय इत्यर्थः । इति शब्दार्थो विषयित्वम् । अर्थपदार्थस्य विषयितायामन्वयः । तस्याः सकते इच्छायामन्वयः । इदम्पदजन्य- बोधविषयत्वविशिष्टेदमर्थनिरूपितविषयितावदीश्वरीयेच्छा शक्तिपदवाच्यति । घटपदाद्धटत्वरूपजातिविशिष्टोऽयों बोद्धयः पटपदात् पटत्वरूपजात्यवच्छि- ·तर्कसंग्रहः । आकांक्षा योग्यता सन्निधिश्च वाफ्यार्थज्ञानहेतुः । नं बोद्धव्यमित्येवं तत्तत्पदबोद्धव्यत्वेन तत्तदर्थविषयिणीच्छैव तत्तत्पदस्य तत्त- दर्थे शक्तिरित्यर्थः । घटपदस्य घटे शक्तिरित्यत्र शक्तिपदं बोद्धव्यत्वप्रका- रकेच्छार्थकम् । घटपदस्येति षष्ठ्या जन्यत्वरूपसम्बन्धोऽर्थः । तस्य बोधेऽन्वयः । घट इत्यत्र सप्तम्यर्थो विशेष्यत्वमिच्छान्वयि । तथा चा. ऽऽसृष्टरुपयुज्यमानेप्वर्येषु प्रयुज्यमानाश्शब्दा नावाचीनपुरुषसङ्केतवशो- त्पन्ना भवितुमर्हन्तीतोश्वरसङ्कत एव तस्य तस्य शब्दस्य तत्तदर्थबोधकत्वे निमित्तम् । अर्वाचानेच्छाग्रहण इच्छाप्रकारस्य नियन्त्रणासम्भवेन यस्मात्क- स्मादपि पदाधं कमप्यर्थ लोको बोधयितुमिच्छेत् । योगिनो महयोऽपि मिथः समबलाः खाच्छन्धेन शब्दान् प्रयुञ्जानाः प्रबन्धान प्रणीतवन्तः स्युः, येष्व- स्माकमैदमर्थ्यमशक्यानधारणम् । किञ्च वेदशब्देभ्य एव विशिष्ट स्याप्यर्थस्य सृष्टतया वेदस्य चेश्वरकृततया तत्र तत्रार्थ प्रयुज्यमानास्त एव वैदिकशब्दा ईश्वरसङ्केतिता इतोश्वरसङ्केत एव शक्तिर्वक्तुमुचितेत्यभिप्रेत्येश्वरेत्युक्तम् । अत्र यधप्याप्तवाक्यमेव प्रमाणम् । अथाप्याप्तसम्बन्धित्वेन ज्ञायमानतया न शाब्दबोधकरणत्वं शब्दस्य । अपि तु केवलं तत्तच्छब्दरूपेणैव । ननु कथं तार्ह गौरश्वः' 'अमिना सिञ्चदित्यादिश्रवणे प्रायशो बोधो न जायत इति चेन्न, शब्दस्य केवलं कारणस्वाभावात् आकाङ्क्षादीनामपि सहकारि- वादित्याशयान आकाङ्क्षादिसहकारि दर्शयति आकाङ्क्षति । हेतुः प्रयोजको जनकज्ञानविषय इत्यर्थः । आकाङ्क्षाज्ञानं योग्यताज्ञानं सन्निधि- ज्ञानं च शाब्दबोधे सहकारिकारणमित्युक्तं भवति । शाब्दप्रमास्थले वस्तुत आकांक्षादेः सद्भावेऽपि तद्भमस्थले तदभावात् तत्राकांक्षादिज्ञानस्यैव भ्रमा- त्मकस्य कारणत्वमावश्यकमित्यविशेषात् सर्वत्र तद्ज्ञानमेव कारणमिति । अत्राकांक्षा नाम नेच्छा, पदस्य पदान्तराकक्षित्यत्रेच्छाया दुर्वचत्वात्, अ- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । पदस्य पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभाषकत्वं आकांक्षा। अर्थाबाधो योग्यता । पदानामविलम्बेनोच्चारणं सनिधिः। i चेतनपद इच्छाया अभावात् । अतोऽन्यैयमित्याह पदस्येति । षष्ठ्य- 2 आधेयत्वमननुभावकत्वान्वयि । अन्यत् पदं पदान्तरम् । प्रकृतपद- भिन्नपदमित्यर्थः । व्यतिरेकोऽमावः । प्रयुक्तं प्रयोज्यम् , अधीनमि- ति । प्रयुक्तपदमिह समासे प्रकृतपदभिन्नपदप्रतियोगिकाभावप्रयोज्यरूपा- थलाक्षणिकम् । पूर्व तात्पर्यप्राहकम् । अस्याननुभावकत्वेऽन्वयः । अन्व- यस्यानुभावकत्वं पदार्थस्य पदार्थान्तरेणान्वयविषयको योऽनुभवः शाब्द- बोध इति यावत् तज्जनकत्वम् । तदभावोऽन्वयाननुभावकत्वम् । पदं ह्येक पदान्तराभावे शाब्दबोधं न जनयति । यथा घटमानयेत्यत्राम्पदाभावे घटपदं बोधं न जनयति । आकांक्षा आकांक्षापरवाच्यम् । अत्रे- दमवधेयम्-घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्युक्तौ बोधो न भवति । घट- मानयेत्युत्कौ भवति । तत् कस्मात् ? पूर्वत्राकांक्षाया अभावात् परत्र भा- वादिति वक्तव्यम् । तन्न शक्यते । पूर्वत्राम्पदाश्रवणादम्पदामावाधीनमन- नुभावकत्वं घटपदस्य वर्तत इति तत्रैवाकांक्षा वर्तते । परनाम्पदसद्भावा- द्वोधस्य जायमानतयाऽननुभावकत्वरूपाकांक्षा नास्तीति । तस्मादुक्तस्या- कांक्षात्वासम्भवादेवं तात्पर्य वर्णनीयम् । यत्पदस्य यत्पदाभावेऽन्वयाननु- भावकत्वं भवेत् तत्पदस्य तत्पदमिलितत्वमाकांक्षा । यथा घटपदस्याम्प- दावशिष्टत्वम् । इदं च घटमानयेत्यत्रास्ति, घटः कर्मत्वमित्यत्र नास्तीति न दोष इति । अथेति । अर्थस्यावाधोऽसम्बन्धाभावः अर्थसम्बन्ध इति यावत् । पदार्थस्य पदार्थान्तरसम्बन्धो योग्यता । अयमनिष्ठो धर्मः । प्रथमतृतीयौ तु शब्दनिष्ठाविति विवेकः । पदानामिति । इदमुच्चारणान्वयि । अविलम्बन अव्यवहितत्वविशिष्टमित्यर्थः । पदस्य पदान्तराव्यवधानं सन्नि- ।

·८६ तर्कसंग्रहः । आकांक्षादिरहितं वाक्यं न प्रमाणम् । यथा, गौरश्वः पुरुषो हस्तीति वाक्यं न प्रमाणम्, आकांक्षाविरहात् । अग्निना सिञ्चतीति वाक्यं न प्रमाणम्, योग्यताविरहात् । प्रहरे प्रहरेऽसहोचरितानि धिरिति यावत् । अव्यवधानं च पूर्व प्रयोगेण वा पश्चात्प्रयोगेण वोभय- थाऽपि ग्राह्यम् । आकांक्षादीनां शाब्दबोघहेतुत्वं तत्तदभावे शाब्दबोधा- भावप्रदर्शनेन व्यतिरेकमुखेन साधयति आकांक्षेति । यथेति उदाहियत इत्यर्थः । अकांक्षाविरहादिति । पञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वं प्रमाणप्रतियोगिक- भेदरूपे नार्थेऽन्वेति । ननु गौरश्व इत्यत्र गवादिपदार्थस्य किमनुच्चारित- तिष्ठत्यादिपदार्थान्वयेऽप्रमाणत्वमुच्यते उताश्वादिपदार्थान्वये । नायः, तिष्ठ- त्यादिपदसन्निध्यभावेन सन्निधिरूपकारणाभावादेवाप्रमाणत्वनिर्वाहात् । नान्त्यः, गवाभेदस्याश्वे बाधितत्वेन योग्यतारूपकारणाभावादेव निवाहात् । अत आकांक्षा किमर्थमतिरिक्तं कारणमिति चेन्न ; नोदाहरणमादर्तव्यमिति न्यायेन 'घटः कर्मत्वमानयनं कृति'रित्युदाहरणान्तरस्यैवाभिप्रेतत्वेनादोषात् । अत्र हि, षटमानयति वाक्ये यः प्रातिपदिकार्थो घटः यो द्वितीयार्थः क- मत्वं यो धात्वर्थ आनयनं य आख्यातार्थः कृतिस्ते सर्वे उपस्थाप्यन्ते । सन्नि- वियोग्यता च स्तः । तथाऽपि न कथं बोध इति चेदाकांक्षा नास्तीत्ये- वात्तरम् । घटपदस्यान्वयाननुभावकत्वं न कर्मत्वपदव्यतिरेकात् , किंतु अम्पदव्यतिरेकादिति । सन्निधौ पदनियमः पौर्वीपयनियमो वा नास्ति । यथा गिरिरग्निमान् , पर्वतोऽमिमान् , अग्निमान् गिरिरिति । आकांक्षा- यां तु नियमोऽस्ति । यथा घटपदोत्तरमम्पदमेव प्रयोक्तव्यम् , न कर्म- त्वपदम् । तथा तत्पदमुत्तरत्रैव प्रयोक्तव्यम् , न पूर्वप्रेति । असहोचरि. तानि असह परस्परानधिकरणकाले । अयमेव कालो व्यक्तं दर्शितः प्रह- रे प्रहर इति । यामे याम इत्यर्थः । अत्र व्यापकत्वगमकवोप्सा नेष्टा । . , ·सुखप्रवेशिनीसमेतः। गामानयेत्यादिपदानि न प्रमाणम्, सान्निध्याभावात् । वाक्यं द्विवि- धम्, वैदिकं लौकिकं चति । वैदिकमीश्वरोक्तत्वात् सर्वमाप प्रमा. णम् । लौकिकं तु आप्तवाक्यं प्रमाणम् । अन्यदप्रमाणम् । वाक्या- थज्ञानं शाब्दज्ञानम् । तत्करणं शब्दः । इति शब्दपरिच्छेदः । , किं त्वकैकाहरवृत्तित्वमककस्य पदस्य विवक्षितम् । तथा चैकप्रहरवृत्ति- तद्भिन्नाहरवृत्तिविभिन्न कालिकाच्चारणविषयीभूतानोत्यथः । इत्यादीत्या- दिपदेन सवत्सामिति पदग्रहणम् । नन्वाप्तवाक्यस्यैव प्रमाणत्वे वेदस्य कथं प्रामाण्यम् । न खल्वसावाप्ताक्तः, अपौरुषेयत्वादिति शङ्कापारीजही- घया, वदस्य कात्स्न्येन प्रामाण्यानरुरूपयिषया, शाब्दबोधजनकत्वं वदस्य- वात मतान्तरमनिष्टमित्यवजिगमयिषया च वाक्यं विभजते वाक्यामिति । वैदिकामात वेदघटकामत्यर्थः । लौकिकं लोकखतन्त्रोच्चरितम् । ईश्व. रोक्तत्वादात । तस्य सर्वज्ञस्य परमकााणकस्य पुरुषोत्तमस्याप्तत्वादि- ति भावः । नन्वकैकजन्यबाघोडाप शब्दजन्यत्वाच्छाब्दबोध एव । तत् कथं वाक्यमेव प्रमाणामति शङ्कां पारहति वाक्यति । अयं भावः-प्रथ- मतस्तावदस्य पदस्यायमर्थ इति व्यवहारादिना शक्त्यवधारणमावश्यकम् । एवं पदपदार्थयावीच्यवाचकभावसम्बन्वज्ञान सति कदाचित्पदज्ञाने जाते एकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकामात न्यायात् पदाथस्मरणम् । इदं च पदार्थस्मरणं स्मृतिरूपत्वान्नानुभवः, नापि तदन्तर्गतः शाब्दबोधः । यत्पुन- स्वमनेकपदार्थस्मरणानन्तरं तेषां परस्परसम्बन्धावगााहे ज्ञानम् शाब्दबोधः । तत्र च पदसमुदाय एव करणमिति । शब्द इति इदमेवा- सवाक्यं शाब्दबावत्यत्र शब्दपदग्राह्यमिति भावः । एवं प्रत्यक्षानाशा मानशब्दपदार्था निरूपिताः । एवं च 'तत्करणमाप. चतुर्विधामात वाक्यार्थज्ञानं निष्पादितम् । इति शब्दपरिच्छेदः। स एवं ·तकसंग्रहः । एवं यथार्थानुभवो निरूपितः । अयथार्थानुभव: विविधः; संशयविपर्ययतभेदात् । एकस्मिन् धमिर्माण विरुद्धनानाधर्म- प्रकारकशानं संशयः । यथा, स्थाणुवा पुरुषो वेति । एवमादौ विभक्तानां द्रव्यादिविशेषाणां क्रमेण निरूपणमारभ्य द्रव्यनिरूपण समाप्य गुणानरूपणावसेर बुद्धि विभज्य तत्र यथार्थानुभव- निरूपणावसर तच्चातुर्विध्यस्थापनाय तत्करणचातुविध्यप्रपञ्च विधायावसर- प्राप्तं पाराशष्टबुद्ध्यादिनिरूपणमारप्स्यमानो यथाथानुभवानरूपण निगम- यति एवमिति । एवम् उक्तप्रकारेण । निरूपितः निरूपणं ज्ञानानुकूल- व्यापारः । यथार्थानुभव उक्तप्रकारप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारजन्यफलाश्रय- इति बाधः । विपर्ययेति । तकान्यविपर्ययेत्यथः । संशयं लक्षयात एकस्मिन्निति । धामणीति विशाष्यत्वं सप्तम्या ज्ञाना- न्वयि । विरुद्धा नाना धर्मा विरुद्धौ नानाधर्मी वा तद्वैशिष्ट्य तत्सम्बन्ध- स्तस्य ज्ञानम् । षष्ठ्यर्थः संसर्गित्वम् । एकधामनिरूपंतावशाष्यता- श्रय-विरोधविशिष्टानकधर्मप्रतियागिकसंसगानरूपितसंसर्गिताश्रयज्ञान संशय- पदवाच्यामिति बोधः । एकमिविशष्यकविरोधावाशष्टानकधर्मप्रकारक- ज्ञानत्वं संशयत्वम् । स्थाणुर्वेत्यादि । अयामात पूरणीयम् । इतीति । ज्ञानमिति शेषः । इतिशब्दार्थो विषायत्वरूपो धर्मः । वाशब्दः सम- भिव्याहृतपदाथावरोधार्थकः 1 इदमर्थस्य, स्थाणाः पुरुषस्य च विषयिता- रूपातशब्दार्थेऽन्वयः । तथा चाभेदसम्बन्धन पुरुषविरोधाश्रयस्थाणुनिरू- पितविषयित्वं यत्, यच्चाभेदसम्बन्धन स्थाणुावरोधाश्रयपुरुषानरूपितावेष- यित्वम् , यच्चदमानरूपितविषयित्वं तदाश्रयसंशय इत्यथः । अथ- वतिशब्द आनुपूव्यर्थकः, तस्य संशय खावच्छिन्नशब्दज्ञानप्रयाज्यत्वसम्ब- न्धेनान्वयः । इदमविशेष्यक-स्थाणुत्वविरुद्धपुरुषत्व,पुरुषत्वविरुद्धस्थाणु- ·सुखप्रवाशनीसमतः । ८९ मिथ्याज्ञानं विपर्ययः । यथा, शुक्तौ इदं रजतं इति । त्वप्रकारकसंशय इति यावत् । अयं भावद्वयकोटिकसंशयः । एवं भावा- भावकोटिकसशयोऽपि भवति, यथा स्थाणुन वति । पर्वतो वाहमान हृदश्च वयभाववानिति ज्ञानऽतिव्याप्तिरित्यकमिविशेष्यकत्वानिवेशः । रामः श्यामोऽभिरामश्चति निश्चयऽतिप्रसङ्ग इति विरोधविशिष्टति । पर्वतो वह्निमानिति निश्चयवारणाय नानति । घटो नीलो वा रक्तो वा भवात्वती- च्छावारणाय ज्ञानात | विपर्ययं लक्षयति मिथ्यति । विपर्ययः तकान्यो विपर्ययशब्दवाच्यः मिथ्याशानं तान्यमिथ्याज्ञानामय॑थः । मिथ्यात्वं वस्तु- नि वचन ज्ञान च भवति । तत्र वस्तुनि मिथ्यात्वं स्वाभावाधिकरणे भासमा- नत्वम् ; मिथ्या वचनमित्यादौ वचन मिथ्यात्वं तदभावबति तत्प्रकारकज्ञा- नानुकूलशब्दत्वम् ; ज्ञान मिथ्यात्वं च तदभाववति तत्प्रकारकत्वम् । अतस्तदभाववति तत्प्रकारकत्वं मिथ्यापदार्थः । इदं तर्केप्यस्तीति तर्का- न्यत्वनिवेशः । यद्यपि तकस्य विपर्ययत्वमिष्टमेव । अथाप्यत्र पार्थक्यन तद्विभजनात् प्रकृतविपर्ययपदनैव विवक्षितमिति । तस्य पृथग्विभज्य दर्शन कुत इति चेत् विपरीतज्ञानत्वेऽपि तस्य प्रमाणनाथनिर्णये सम्पादनीये क्वचिदुपकारकत्वमस्तीति विशेषाध्यवसायन तत्राऽऽदरातिशयादिति । यद्य- पीदं. लक्षणं संशयेऽप्यस्ति, स्थाणौ अयं स्थाणुवी पुरुषो वेति संशयस्य पुरुषत्वामाववति पुरुषत्वप्रकारकत्वात् तर्कान्यत्वाच्च, अथापि संशयान्यत्व- स्यापि निवेशान्न दोषः । तथा च तदभाववति तद्विरुद्धधर्माप्रकारक- तत्प्रकारक-तर्कान्य-ज्ञानत्वं प्रकृते विपर्ययत्वम् । एवमेव पूर्व यथार्थानु- भवलक्षणेऽपि संशयवारणाय तद्विरुद्धधर्माप्रकारकत्वं विशेषणं देयमिति ध्ये- यम् । उदाहरति यथेति । इतोत्यनन्तरं विपर्यय इति शेषः । तत्र शुक्ता- विति सप्तम्यर्थविशेष्यिताया अन्वयः । शुक्तिविशेष्यकमपि ज्ञानं न शुक्ति- 12T ·९० तर्कसंग्रहः । व्याप्यारोपेण व्यापकारोपः तर्कः। यथा, यदि वह्निः न स्यात् तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति । त्वन शुक्तिं गृह्णाति, तथा सति रजताभेदग्रहणासम्भवात् । अपि त्विदंत्वेन पुरोवर्तित्वेन तां गृह्णातीतीदभित्यनेन दर्शितम् । इदमित्यनन वास्तवरजतं न ग्राह्यम् । तथा सति विपर्ययत्वाभावप्रसंगादिति ज्ञापनाय शुक्तावि- त्युक्तम् । तर्फ लक्षयति व्याप्येति । व्याप्यस्यारोपस्तेन । आरोप आहार्य- ज्ञानम् । आहार्यज्ञानं नाम बाधज्ञाने सत्यवच्छयोत्पादित विपरीतज्ञानम् । यथा मुखे चन्द्रत्वारोपोऽचन्द्रत्वज्ञानकालिकेच्छाजनितः । आरोपेणेति तृतीयार्थो जन्यत्वं व्यापकारोपेऽन्वति । वस्तुतो व्याप्यं यत् तत्प्रकारका- हार्यज्ञानजन्यत्वे सति वस्तुतो ययापकं तद्विषयकाहार्यज्ञानत्वं तर्कत्वम् । यदि वहिन स्यातहि धूमोऽपि न स्यादिति वयभावारोपजन्ये धूमामा- वारोपे लक्षणमस्ति । वयमावस्य व्याप्यत्वाद्धमाभावस्य व्यापकत्वात्, यो वयभाववान् स धूमाभाववानिति व्याप्तः । व्यापकविषयकाहार्यज्ञा- नत्वमात्रस्य लक्षणत्वे मुख चन्द्रत्वारोपाद्यात्मके सर्वत्राहायज्ञानेऽतिव्याप्तिः । चन्द्रत्वादपि यत्किञ्चिव्यापकत्वात्तदारोपस्यापि व्यापकारोपत्वात् । अतो चाप्यारोपजन्यत्वनिवेशः । चन्द्रत्वारोपस्तु केवलेच्छाजनितः, न पुनरारो- पान्तरजन्य इति । व्याप्यविषयकाहार्यज्ञानजन्येत्यत्राहार्यत्यनिवेश्य व्याप्य- विषयकज्ञानजन्येत्येतावदुक्तौ, स्थाणौ कदाचिन्नायं. पुरुष इति बाधज्ञाने सत्येव यदा तन्निष्ठशाखादौ करादिभ्रमो भवति, करादिश्च पुरुषत्वव्याप्य इति, तादृशव्याप्यभ्रमादयं पुरुष इत्याहार्यज्ञानं जायते, तत्रातिव्याप्तिः । तन्निवेशे च करादिभ्रमस्याहार्यत्वाभावान्न दोषः । व्यापकारोप इत्यस्य व्यापकविषयकाहार्यज्ञानमित्यर्थकतया तत्राहार्यत्वानिवेशे शंखे पीतत्वव्या- प्याभावरूपवाधज्ञाने सत्येव पीतत्वव्याप्यवान् शंख इत्याहार्यज्ञानम्, तज्जन्य- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । स्मृतिरपि द्विविधा, यथार्थाऽयथार्था चेति । प्रमाजन्या यथा- श्शंखः पीत इति भ्रमस्तनातिव्याप्तिः । इदं च नाहार्यज्ञानम्, तदा पोत- त्वाभाववान् शंख इति बाघकज्ञानाभावात् । अतस्तन्निवेशः । उदाहरति यथेति । यदि वह्निन स्यादिति । अत्रेति शेषः । निरूपितत्वं त्रलों धात्वर्थ सत्तायामन्वति । तस्य नार्थाभावे स्वप्रतियोगिकत्वसंबन्धेनान्वयः । वहे. राधेयतासम्बन्धेन नार्थेऽन्वयः । यदिशब्दार्थः प्रयोजकत्वम् । तत्राभाव- स्याधेयतासम्बन्धेनान्वयः । स्यादिति लिङ्प्रयोगस्तु हेतुहेतुमतोर्लिङ्' इत्य- नुशासनसिद्धो यदिपदस्य प्रयोजकत्वरूपार्थतात्तर्यग्राहकः । प्रयोजकत्वस्य धूमोऽपि न स्यादित्यत्र नार्थाभावे निरूपकत्वसम्बन्धेनान्वयः । यदिशब्दा- र्थः प्रयोज्यत्वमेव वा । तीत्यस्यापि पूर्वोक्तार्थप्रयोज्यत्वमेवार्थः । तच्च स्पष्ट- वाय पुनरुक्तम् । अत एव तहाँतिपदं विनापि वाक्यप्रयोगः । यदि- शब्दस्य तात्पर्यग्राहकत्वमङ्गीकृत्य प्रथमस्यात्पदस्थाख्यातस्य प्रयोज्यत्वमर्थ- स्वीक्रियतामिति चेत् काममस्तु । परं तु क्रियापदं स्यात्प्रभृति विना- पीदृशः प्रयोगो भवतीति तथोक्तम् । तथा चेदमर्थपर्वतादिनिरूपितसत्ता- प्रतियोगिकवयनुयोगिकाभावप्रयोज्य इदमनिरूपितसत्ताप्रतियोगिकधूमा- नुयोगिकाभाव इति बोधः । इतिशब्दार्थो विषयित्वम् । अभावस्य तत्रा- न्वयः । आरोप इत्यध्याहारः । तत्रैतदन्वयः । अत्र 'यदि पहिर्न स्या' दित्यन्तं व्याप्यारोपनन्यत्वरूपदलोपपादनार्थम् । प्रकृततर्कस्य लक्ष्यभू- तस्याकारस्तु धूमोऽपि न स्यादित्येतावानेव । तथा च 'यथा यदि वहिन- स्यादित्यारोपजन्यो धूमोऽपि न स्यादित्यारोप' इति लेखनमेव चिकीर्षित- मिति ध्येयम् । पूर्वमनुभवलक्षणस्य स्मृतिघटितत्वात् स्मृतिरनुभवश्चति विभज्य स्मृतिलक्षणं प्रथमत उक्तम् । अथ स्मृतिनिष्ठयथार्थत्वायथार्थत्व- योरनुभवनिष्ठयाथार्थ्यायाथार्थ्यनिबन्धनत्वाद्यथार्थायथार्थानुभवौ निरूप्य स्मृ- तावपि तं विभाग दर्शयति प्रमेत्यादिना । यथार्थस्मृत्यादिलक्षणं तु ·९२ लकसंग्रहः। । अप्रमाजन्याऽयथार्था। सर्वेषामनुकूलतया वेदनीयं सुखम् । सर्वेषां प्रतिकूलतया वेदनीय दुःखम् । इच्छा कामः, क्रोधो द्वेषः, कृतिःप्रयत्नः। विहितकर्मजन्यो धर्मः। तद्वति तत्प्रकारकस्मृतित्वादिकमेवेति मन्तव्यम् सर्वेषामिति षष्ठ्यर्थः समवेतत्वं वेदनेऽन्वेति । अनुकूलत्वमिच्छावि- षयत्वम् । तथा चेच्छाविषयत्वप्रकारकसर्वसमवेतवेदनविषयस्सुखम् । पशु- पुत्रादिवारणाय सर्वेषामिति । सुखसाधन पशुपुत्रादि चानुकूलतया वेद- नीयं न सर्वेषाम् । केषाचित्तत्र द्वेषदर्शनात् । सर्वसमवेतवेदनविषयत्वं दुःखादावप्यस्तोति अनुकूलतयेति । वेदनीयमित्युक्तिस्तु सर्वेषामनुकूलत्वम- नुभवसिद्धमिति प्रदर्शनार्थम् । न तु तदर्थस्य लक्षणे प्रवेशः । तथा च सर्वसमवेतेच्छाविषयत्वं लक्षणम् । अथ वेदं स्वरूपकथनम् । सुखत्वजा- तिरेव लक्षणमिति । प्रतिकूलतयेति । सर्वेषामित्यनुषनः । आहकण्टकादौ केषांचित्प्रतिकूलतया वेदनीयत्वमस्ति । सर्वसमवेतद्वेषविषयत्वं लक्षणमि- त्यादि पूर्ववत् । इच्छादीनां ततजातिमत्त्वमेवानुभवसिद्धं लक्षणमिति सूचयितुं पर्यायपदेन तानुत्कीर्तयति इच्छेत्यादिना । धर्मः पुण्यम् ; अधर्मः पापम् । तयोर्लक्षणमाह विहितेत्यादिना । यागादयः फलसाध- नत्वेन शास्त्रे चोदिताः । फलस्य बहुकालानन्तरभावित्वाद्यागादीनां चा- नुष्ठानसमय एवं विनाशित्वान्न तेषां साक्षात्फलजनकत्वसंभव इति विधि- बलान्मध्ये व्यापारः करप्यत इति स एव धर्मः । एवं निषेधस्थले निषि- ध्यमानस्य कलञ्जभक्षणादेः कालान्तरभाविदुःखजनकत्वस्य साक्षादसम्भ- वान्निषेधबलान्मध्ये व्यापारः कश्चिदनुमीयत इति स एवाधर्मः । न च ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । '९३ निषिद्धकर्मजन्योऽधर्मः। बुद्धयादयोऽष्टात्ममात्रवृत्तिगुणाः । बुद्धीच्छाप्रयत्ना नित्या अ- नित्याश्च । नित्या ईश्वरस्य, अनित्या जीवस्य । संस्कारस्त्रिविधः, , वेदविहितकर्मजन्यत्वमेव धर्मलक्षणं वक्तव्यम्, अन्यथा बुद्धादिविहितकर्म- जन्येऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् ; बुद्धादिभिः कर्मविधानेऽपि तस्य निष्फल- खेन तज्जन्यस्यैवाप्रसिद्धयाऽतिव्याप्त्यभावेन वेदेत्यस्यानावश्यकत्वात् । अत्र कर्मेत्यविवक्षितम्, विधिविषयजन्यत्वस्यैव पर्याप्तत्वात् । कर्मभिन्नेन द्रव्या- दिना दनेन्द्रियकामस्य जुहुया'दित्यादौ धोत्पादनस्य वीकृतत्वेन तत्रा- व्याप्तिप्रसङ्गाच्च । ननु विहितजन्यत्वं तदध्वंसेऽप्यस्ति । न च विधिविषय- जन्यत्वे सति विध्युद्देश्यजनकत्वं धर्मत्वम् ; ध्वंसस्य च फलजनकत्वाभा- वान्नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् , ब्रीहीनवहन्तीत्यादिविहितावहननादिजन्ये यागोपयोगिपुरोडाशाद्यर्थतण्डुलनिष्पत्त्यादिफलजनके बैतुष्यादावतिव्याप्ते- रित चेन्न । यत्साक्षादवहननादितस्सम्भवति, तस्यैव विध्युद्दश्यत्वात्तण्डु- लनिष्पत्तेरनुद्देश्यत्वात् । वस्तुतो विध्यनुमितविहितनिरूपितजन्यतावत्वं धर्म- लक्षणमिति न कश्चिदोषः । पैतुष्यादेरवहननादिजन्यत्वस्य लोकसिद्धत्वेन विधिबोधितत्वाभावात् । शब्दान्तगुणानां तत्तन्निरूपणावसर एव तत्त. दाश्रयप्रदर्शनं कृतम् । बुद्ध्यादीनामधर्मान्तानां त्वेकवृत्तित्वेन वचन- लाघवाय पृथक्पृथगनुक्त्वा तावन्निरूपणानन्तरं तं प्रदर्शयति बुद्धधादय इति । सुखदुःखद्वेषधर्माधर्माणामीश्वरेऽनङ्गोकर्तव्यत्वात्तेषां जीवमात्रनिष्ठा- नां कर्मायत्तानामनित्यत्वमेवेत्यमिसन्धाय ज्ञानेच्छाप्रयत्नानामुभयरूपत्वं दर्शयति बुद्धीति । ईश्वरस्येति । तस्य करणकलेबररहितत्वात्तदीयज्ञाना- देः शरीरादिनिरपेक्षत्वादिति भावः । संस्कारत्वजातिमत्त्वं संस्कारलक्षण- म् । विभजते संस्कार इति । वेगः इप्वादिषु जायमानया प्रथमक्रि- ·तर्कसंग्रहः । बेगो भावना स्थितस्थापकश्चेति । वेगः पृथिव्यादिचतुष्टयमनोवृत्तिः। अनुभवजन्या स्मृतिहेतुः भावना । आत्ममात्रवृत्तिः । ययोत्पाद्यते, क्रियान्तरं च जनयति दूरपातार्थ यस्स वेगः । पृथिव्यादिचतु- ष्टयं च मनश्च चतुष्टयमनसी तत्र वृत्तिर्यस्येति । भावनां लक्षयति अनुभवे- ति । अनुभूतमेव मयत इत्यनुभवसिद्धम् । तदनुमवस्य स्मृतिकारणत्वम- न्वयव्यतिरेकसिद्धं साक्षान्न भवति ; अनुभवे नष्टे बहुकालव्यवधानेन स्मृ- तेर्जायमानत्वात् । अतोऽत्र यागाद्धर्म इव मध्ये व्यापारः कश्चन कल्प्यते । सा भावना। अनुभवजन्यत्वमात्रोक्तावनुभवध्वंसेऽतिव्याप्तिः; स्मृतिहेतुत्वमा- त्रोक्तावात्मादावतिव्याप्तिरित्युभयनिवेशः । न चानुभवत्वावच्छिन्नजनकता- निरूपितजन्यतानिवेशान्नानुभवध्वंसेऽतिव्याप्तिः, ध्वंसं प्रति प्रतियोगिनस्त- तव्यक्तित्वेन कारणत्वात् , अनुभवध्वंसं प्रत्यनुभवत्वेन कारणत्वमिति कार्य- कारणभावानङ्गोकारादिति वाच्यम् । तथाऽपि स्मृतावनुभवजन्यत्व- सत्त्वेनातिव्यातिवारणाय द्वितीयदलावश्यकत्वात् । ननु पूर्व स्मृतिलक्षणे संस्कारमात्रजन्यत्वं निवेशितम् । तदन संस्कारलक्षणे स्मृतिहेतुत्वं निवे- श्यंत इत्यन्योन्याश्रय इति चेन्न ; तत्र संस्कारपदेन संस्कारत्वजातिमत एवोक्तत्वात्, भावनेत्यनुतत्वात्, अत्र संस्कारविशेषभावनालक्षण एवं स्मृ- विघटनाचादोषात् । यद्वाऽनुभवत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावत्व- मित्यत्र जन्यत्वमव्यवहितोत्तरक्षणावच्छिन्न ग्राह्यम् । एतत्सुचनाय स्मृतिहेतु- रित्युक्तम् । स्मृतेश्च संस्कारव्यवधानेनैव जायमानतया नातिव्याप्तिः । न चैवमनुभवत्वावच्छिन्नति निवेशो व्यर्थः अनुभवनिष्ठति निवेश एवालम् । अनुभवध्वंसेऽतिव्याप्त्यभावात् । अनुभवस्य द्विक्षणावस्थायितया तृतीय- क्षण एव ध्वंसस्योत्पद्यमानतया तत्राव्यवाहतोत्तरक्षणावच्छिन्नजन्यत्वाभावा- दिति वाच्यम् । परामर्शमकानुभवजन्यायामनुमितावतिव्याप्तिवारणायानु- ·सुखप्रवशिनीसमेतः । अन्यथा कृतस्य पुनस्तादवस्थ्यापादकः स्थितस्थापकः। भवत्वावच्छिन्नत्वस्यावश्यकत्वात् । अस्य च लक्षणस्य प्राचीनमते सङ्ग- तत्वऽपि नव्यमते न सामञ्जस्यम् ; तन्मते स्मृतितोऽपि स्मृत्युत्पत्तस्संस्का- रात्पत्तश्च स्वीकृतत्वेन संस्कारजनकतायास्स्मृतावपि वर्तमानतयाऽनुभव- त्वावच्छिन्नत्वासम्भवात् । अतः स्मृत्यनुभवसाधारण्येन ज्ञानत्वेनैव कार- णत्वम् । न च तार्ह ज्ञानत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावत्त्वमित्येव लक्षणमुच्यतामिति वाच्यम् ; ज्ञानस्येच्छां प्रत्यपि कारणतया तत्राति- व्याप्तः । अतो नव्यमतानुसार स्मृतिहेतुरिति लक्षणपरम् । स्मृ- तिहेतुत्वं कालादेरपीति स्मृतित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकताव- त्वमिति वक्तव्यम् । संस्कारद्वारा ज्ञानस्यापि स्मृति प्रतिकारण- त्वादतिव्याप्तिरित्यव्यवहितपूर्वक्षणावच्छिन्ना जनकता विवक्षणीया। ज्ञानस्य संस्कारव्यवधानेन कारणत्वाददोषः । अस्याव्यवहितपूर्वक्षणावच्छिन्नत्वस्य लाभायैवानुभवजन्येत्युक्तम् । अतो मतभेदेन लक्षणभेदमन्तरभिसंघाया- नुभवजन्या स्मृतिहेतुरिति भङ्ग्या निर्देशः। स्थितस्थापकं लक्षयति अन्यथे- ति। स्थितस्य पूर्वकालसम्बन्धिविलक्षणसंस्थानजातीयस्य स्थापकः पुनरुत्प- त्तिजनक इति शब्दार्थ एवात्र विवृतः । अन्यथा पूर्वसंयोगविलक्षणसं- योगवत्तया कृतस्य तादृशसंयोगवत्त्वप्रकारककृतिविषयस्य । आधेयत्वं षष्ठ्य- र्थस्तादवस्थयान्वयि । साऽवस्था संस्थान विलक्षणसंयोगो यस्य तत् तद- वस्थम् । तस्य भावस्तादवस्थ्यम् । तदापादक उत्पादकः । धात्वर्थ उत्प- तौ पुनरित्यस्यान्वयः । पुनःशब्दःपूर्वकालिकसत्त्वप्रतियोगिकाभावाधिकरण- कालानन्तरकालवृत्तित्वार्थकः । तथा च पूर्वसंयोगविजातीयसंयोगवद्वस्तु- निष्ठपूर्वसंयोगसजातीयसंयोगप्रयोजकः स्थितस्थापक इत्यर्थः । अत्र नायं साक्षात् तादृशसंयोगजनकः ; अपि तु वेग इव कटादौ तादृशसंयोगानुकूल- ·तर्कसंग्रहः । कटादिपृथिवीमात्रवृत्तिः। चलनात्मकं कर्म । ऊध्वंदेशसंयोगहेतुरुत्क्षेपणम् । अधोदेश- संयोगहेतुरवक्षेपणम् । शरीरसन्निकृष्टसंयोगहतुराकुञ्जनम् । शरी- रविप्रकृष्टसंयोगहेतुःप्रसारणम्। अन्यत्सर्वं गमनम् ॥ नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्म् । द्रव्यगुणकर्मवृत्ति। परं सत्ता। अपरं द्रब्यत्वादि॥ क्रियाजनकः । सा च क्रिया विद्यमानं संयोगावशेषं विनाश्य पूर्वस्थित- जातीय संयोगमुत्पादयतीति ध्येयम् । कटादीति । तालकृतो हि कट आकुञ्चित एव राक्षतः कदा- चित् प्रसारितोऽपि संस्कारविशेषात् पुनर्वेष्टनमेव लभत इति । आदिना शाखादिपरिग्रहः । शाखादिकं ह्यवनमितं विसृज्यमानं पुनः पूर्वदेशाव- च्छेदेन संस्कारवशात् संयोग लभत इति । एवं गुणा निरूपिताः । कर्म निरूपयति चलनेति । चलतीति प्रतीतिसाक्षिकं कर्मत्वं जातिविशेषः । हेतुरित । कति शेषः । कन्तुक- मुत्क्षिपति , नारिकेलमवक्षिपतीत्यादौ प्रतीयमानमिदं कर्म । प्रसारितस्य शरीरावयवस्य पुनः सन्निकृष्टदेशे संयोग आकुञ्चनेन भवति । खाश्रया- वयवभिन्नभूयोऽवयवसन्निकृष्टदेशावच्छिन्नखाश्रयसंयोगहेतुः क्रिया आकुञ्च- नम् । एवं प्रसारणमपि विप्रकृष्टघटितम् । अन्यत् उक्तचतुष्टयभिन्नम् । सर्व भ्रमणरेचनस्पन्दनादि । सामान्य लक्षयति नित्यमिति । अनुगतम् समवेतम् । एकमिति न लक्षणघटकम् । नित्यत्वे सत्यनकसमवेतत्वं लक्षणम् । संयोगवारणाय नित्यत्वम् । आकाशादिवारणाय द्वितीयम् । परमावकत्वादिवारणायानेकेति । घटाभावादिवारणाय समवायसंबन्धनि- बेशः । परमिति जातित्वावच्छिन्नव्यापकजातिरित्यर्थः । , अपर- ·सुखप्रवेशिनीसमेतः । नित्यद्रव्यवृत्तयो व्यावर्तका विशेषाः । नित्यसम्बन्धः समवायः । अयुतसिद्धवृत्तिः। ययोर्मध्ये एक- मिति । किश्चिज्जातिव्याप्यजातिरित्यर्थः । आदिना घटत्वादिग्रहणम् । विशेष लक्षयति नित्येति । ब्यावर्तका: व्यावृत्तिबुद्धिजनका इतरमि- नत्वानुमितिजनकाः । नित्यद्व्यवृत्तयो व्यावर्तका इत्यनेन नित्यद्र- व्येषु व्यावृत्तिबुद्धिजनकाः परमाणुविशेष्यकपरस्परच्यावृत्त्यनुमितिजनका इत्युक्तं भवति । तथा हि-~-लोके घटपटादीनां व्यावृत्तिबुद्धिराकार- वैषम्यादिना मवति, न तथा परमाणुषु ; तत्र रूपरसादिगुणादरैकरूप्यात् कृशत्वस्थूलत्वाधभावात् अनाश्रितानां तेषामाश्रयवैलक्षण्यस्यापि दुर्वचत्वात् । अतस्तत्र पारस्परिकव्यावृत्तिबोधो यस्माद्भवति , स कश्चिदतिरिक्तः प्रति- परमाणु भिन्नो विशेषकत्वेनैव सिद्धयन् विशेष इत्युच्यते । ननु विशेषेषु परस्परव्यावृत्तिज्ञानं कथमिति चेत् , अनवस्थाभयाते परं स्वात्मनैव स्वव्या- वर्तका इष्यन्त इति खतो व्यावृत्ता इति । गन्धवत्त्वादरपि पृथिव्यादौ व्यावृत्त्यनुमितिजनकत्वादतिव्याप्तिरिति परमाणुविशेष्यकेति । परमाणुः स्प- शवान् स्पर्शवत्समवायिकारणत्वादित्यत्र हेतोः परमाणुविशेष्यकानुमितिजन- कत्वाचन हेतावतिव्याप्तिरिति परस्परल्यावृत्तीति । पूर्व ग्रन्थारम्भे नित्य- द्रव्यवृत्तय इत्युक्तिर्नित्यद्रव्याणां परमाणूनामनन्तत्वात् विशेषाणामनन्तत्व- मिति बोधनार्थम् ; अधुना तु लक्षण परमाणुविशेष्यकत्वरूपविशेषणलामा- र्थम् । नित्येति । नित्यत्वे सति सम्बन्धत्वं लक्षणम् । संयोगसम्ब. न्धचारणायाद्यम् । गगनादिवारणायान्त्यम् । यु-मिश्रणामिश्रणयोरिति युतौ अमिश्रितौ सिद्धौ युतसिद्धौ पृथक्सिद्धावित्यर्थः । अयुतसिद्धावपृ- थक्सिद्धौ सम्बद्धोवेव सिद्धाविति व्युत्पत्तिलभ्यमयुतसिद्धशब्दार्थमाह ययो- रित । ययोघंटादिकपालायोः । एकं घटादि । अपराश्तिं अन्या- 13T ·तर्कसंग्रहः। मविनश्यदवस्थमपराश्रितमेवावतिष्ठते तावयुतसिद्धौ। यथा, अव. बवावयविनौ गुणगुणिनौ क्रियाक्रियावन्तौ जातिव्यक्ती विशेषनित्य- द्रव्ये चेति । श्रितं कपालादिनिष्ठम् । यथोरिति षष्ठ्यर्थ आधेयत्वम् । मध्यशब्दा र्थो घटितत्वम् । निरूपकत्वं सप्तम्यर्थ एकापरपदार्थान्वयि । अवि. नश्यवस्थम् विनश्यतोऽवस्था यस्य तद्विनश्यदवस्थम् । विनश्यदिति वर्तमानसामीप्ये वर्तमाननिर्देशः । तथा चाव्यवहितोचरक्षणावच्छिन्नना- सप्रतियोगिना याऽवस्था दशा यावत्खनाशकारणसामग्रीमिलितत्वं नाशो- त्पत्त्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वं वा तद्विशिष्टम् । एवं च स्वनाशोत्पत्त्यव्य. चहितपूर्वक्षणावच्छिन्नं विनश्यदवस्थम् । तद्भिन्नमविनश्यदवस्थम् । एव- कारार्थो व्यापकत्वम् । अविनश्यदवस्थैकनिष्ठसत्ताव्यापकत्वं अपराश्रितस्य तादात्म्यसम्बन्धेन । तथा च ययोर्मध्यविनश्यदवस्थैकनिष्ठसत्ताव्यापका- पराश्रितनिष्ठसत्तावदविनश्यदवस्थमेकम् , तावयुतसिद्धाविति बोधः । इत्थं च स्व, स्वनाशाव्यवहितप्राक्क्षणीयभिन्नस्वसत्ताव्यापकस्वनिष्ठाधेयतानिरूपको- भयमयुतसिद्धमिति । घटनाशाव्यवहितपूर्वक्षणीयभिन्ना तदितरक्षणनिरू- पिता या घटसत्ता तयापिकैव घटस्य कपालनिरूपिताधयतेति तदुभय- भयुतसिद्धम् । अत्र व्याप्यव्यापकभावः कालिकसम्बन्धेन । आश्रय- नाशाद्धटनाशस्याङ्गीकर्तव्यतयाऽऽश्रयभूतकपालनाशकालेऽपि घटसत्ताऽस्ति ; तत्र च न कपालनिष्ठतेति व्यापकत्वमङ्ग इति स्वनाशाव्यवहितपूर्वक्षणीय- भिन्नत्वनिवेशः । नन्वाश्रयनाशानन्तरमसमवायिकारणनाशस्ततो घटनाश इत्येव सिद्धान्त इति घटनाशाव्यवहितपूर्वक्षणीयाभिन्ना घटसत्ता आश्रयनाश- कालिकसत्ताऽपि भवति ? तत्र कपालसत्ता नास्तीति व्यापकत्वभङ्ग इति चेन्न, अव्यवहितपूर्वक्षणेत्यनेन तादृशक्षणद्वयमपि विवक्षितमित्यदोषात् । ननु जातिव्यक्त्यादिष्वयुतसिद्धत्वं न सिद्धयति, तत्र खपदेन जातिपरिग्रहे तन्ना- , .

·सुखप्रवेशिनीसमेतः । शाप्रसिद्ध्या लक्षणसङ्गमनासम्भवात् । तथा नात्यादिसत्ताव्यापकत्वमपि घटादिनिरूपिताधेयतायां न भवति । जात्यादेः सर्वदा सत्त्वात् कस्यापि घटस्य तावत्कालवृत्तित्वाभावादिति चेन्न ; विनाश्याधेयघटितायुतसिद्धयो- रेवेदं लक्षणम् । नित्याधेयघटितायुतासिद्धयोऽस्तु, ख, खसत्ताव्यापक- खनिष्ठाधिकरणतानिरूपकोभयत्वमेव लक्षणम् । यदा घटसत्ता तदा घट- निष्ठा घटत्वादिजातिनिरूपिताधिकरणतेति समन्वयः । तथा च तादृशो- भयत्वैतादृशोभयत्वान्यतरवत्त्वमयुतसिद्धत्वम् । अथ वा नाशाव्यवहितप्रा- वक्षणीयत्वसम्बन्धन खाभाववत्वसत्ताव्यापकखनिष्ठाधयत्वाधिकरणत्वान्यतर. निरूपकं यत् यच्च खं तदुभयत्वमयुतसिद्धत्वम् । स्वपदेनाधिकरणग्रहणा- तन्निष्ठाधिकरणतानिरूपकजातेस्तस्य चायुतसिद्धत्वम् । खपदेनाधेयग्रहणा- त्तनिष्ठाधेयतानिरूपककपालस्य तस्य चायुतसिद्धत्वम् । परमाणुतद्विशेषयो- लक्षणसमन्वये च नाशेत्यादिव्यधिकरणसम्बन्ध इति । अत्र चाधेयताधिक- रणता च कालिकसम्बन्धानवच्छिन्ना ग्राह्या । तेन रूपादेर्महाकालस्य च कालिकसम्बन्धेन सम्बद्धयोरपि नायुतसिद्धत्वम् । न चेश्वरज्ञाने विषयि- तासम्बन्धेन सर्वस्य सत्त्वात् सर्वस्य तस्य चायुतसिद्धत्वापत्तिरिति वाच्यम् ; विषयितासम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया लक्षणघटकमुख्याधाराधेयभावस्य त- नाभावात् । ननु सामान्यत्व विशेषत्वसमवायत्वादीनां तत्तदाश्रयाणां चायुतसिद्धत्वात् तत्रापि समवायसम्बन्धः स्यादिति चेन्न । सप्तपदा- थीतिरिक्तपदार्थानङ्गीकारात् सामान्यत्वादोनां धर्म्यपेक्षयाऽतिरिक्तत्वाभावा- त् सर्वथा तत्र परस्परं मुख्याधाराघयभावाखाकारणायुतसिद्धत्वस्यैवानुपगमे- न तत्र समवायसम्बन्धाप्रसक्तेः । तावयुतसिद्धाविति । सिद्धिर्नामा- विनश्यदवस्थीया सत्ता । अयुतत्वं चाधेयत्वाधिकरणत्वान्यतरनिरूपकत्व- म् । मिश्रितसिद्धावित्यनुक्त्वा अयुतसिद्धावित्यनेन नामिश्रितसिद्धाविति ·१०० तर्कसंग्रहः। अनादिः सान्तः प्रागभावः । उत्पत्तेः पूर्व कार्यस्य । सादिरनन्तःप्रध्वंसाभावः । उत्पत्तेरनन्तरं कार्यस्य । कालिकसंसर्गाभावोऽत्यन्ताभावः। यथा, भूतले घटो नास्तीति। तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावोऽन्योन्याभावः यथा, घटः पटोन भवतीति । नद्धयार्थवचनं लक्षणघटकव्यापकत्वज्ञापनायेति भावः । यद्यप्येकमिति क्लीवनिर्देशानुसारेण ते अयुतसिद्धे' इति वक्तुं युक्तम्, अथापि पटाद्यमि- प्रायेण पुंल्लिङ्गोक्तिः । अन्तिम पदार्थ निरूपयति अनादिरित्यादिना । आदिः कार- णम् , अथ वाऽऽरम्भ उत्पत्तिरिति यावत् । सान्त इत्यन्तो ध्वंसः । साहित्य प्रतियोगितासम्बन्धेन । तथा चोत्पत्त्यभाववत्त्वे सति ध्वंसप्रति- योगित्वं प्रागभावलक्षणम् । घटगगनवारणाय दलद्वयम् । कार्यस्येति। अभाव इति शेषः । सादिः उत्पत्त्याश्रयः । अनन्तः ध्वंसाप्रतियोगी । न च ध्वंसलक्षणे ध्वंसप्रवेश आत्माश्रय इति वाच्यम्, उत्तरदलस्य लक्षणा- घटकत्वात् । उत्पत्त्याश्रयत्वे सत्यभावत्वमित्येव लक्षणे तात्पर्यात् । घटा- दिवारणाय द्वितीयदलम् । नैकालिकः त्रिषु कालेषु वर्तत इति । कालत्रयवर्तित्वं प्रागभावेऽप्यास्ति ; श्वो जनिष्यमाणस्य घटस्य प्रागभावो वर्तमानक्षण तत्पूर्वकाल उत्तरकाले चास्तीति । अतः कालिकसम्बन्धन कालत्वव्यापकत्वं वक्तव्यम् । अथ वा प्रागभावाप्रतियोगित्वे सति ध्वं- साप्रतियोगित्वं तत् । संसर्गाभाव इत्यन्योन्याभावभिन्नाभावे परिभाषा । तथा च तादात्म्यसम्बन्धानवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वं संसर्गाभावत्वम् । तादात्म्यसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वमत्यन्ताभावस्य लक्षणम् । ध्वंसप्रागभावयोः सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं नाङ्गीक्रियते । इतीति, उक्तशब्दगम्य इत्यर्थः ।

·सुखप्रवशिनीसमेतः । १०१ सर्वेषामपि पदार्थानामुक्तेष्वेवान्तर्भावात् सप्तैव पदार्था इति सिद्धम् । काणादन्यायमतयोर्वालव्युत्पत्तिसिद्धये । अन्नम्भट्टेन विदुषा चितस्तर्कसंग्रहः ॥ इति तर्कसंग्रहः समाप्तः। एवं सप्त पदार्थी विभज्य संग्रहेण निरूपिताः । अथ शक्तयादि- रन्यैः पार्थक्येन स्वीकृतोऽपि यथायथमत्रैवान्तर्भवति , एवं न्यायदर्शनोक्ताः षोडश पदार्थी अपीति न सप्तधा विभजनमयुक्तमित्याह सर्वेषामिति । अंन्तीवो घटकत्वमसाधारणधर्मवत्त्वम् । उक्तवृत्त्यसाधारणधर्मवत्त्वात् । इतीति । उक्तानुपूर्व्यवच्छिन्नशब्दप्रमेयमित्यर्थः । सिद्धमबाधितम् । ज्ञानज्ञाप्यत्वमन्तर्भावादिति पञ्चम्यर्थः । अथ वा सिद्धमबाधितत्वप्र- कारकानुमितिविषयः । तदा पञ्चम्यनुमित्यन्वयि प्रयोज्यत्वम् । यद्वा सप्तैव पदार्था इतीति । एतदानुपूर्वीकवाक्यमित्यर्थः । सिद्धमबा- धितार्थकम् । पञ्चम्यर्थो ज्ञानज्ञाप्यत्वम् । तथा च सप्तैव पदार्था इति वाक्यमबाधितार्थकं पदार्थत्वव्यापकखप्रतिपाद्यार्थघटकताकत्वादित्यनु- नुमानम् । नन्विदं किं कणाददर्शनमनुरुध्य, किंवा गौतमदर्शनं ? नायः तत्र प्रत्यक्षमनुमानमिति प्रमाणद्वयमेव न्यरूपि । शब्दोपमानयोश्चानुमान एवा- न्तीवोऽभिसंहितः । अत्र पुनस्तयोः पार्थक्यं प्रादर्शीति विरोधात् । नान्त्यः, तत्र सप्तानां पदार्थानां निरूपणक्रमानुपलम्भादित्युभयदर्शिनामाश- कां परिहरन् ग्रन्थं समापयति काणादेति । काणादे न्यायमते च । व्युत्पत्तावेतदन्वयः । व्युत्पत्तिश्शब्दार्थज्ञानम् । सिद्धये निष्पत्तये । उद्दे-

·१०२
तर्कसंग्रहः ।
-
.
श्यत्वं चतुर्थ्यर्थी रचनान्वयि । अन्नम्भट्टेनेति तृतीयार्थः कर्तृत्वम् । तथा
च बालसमवेतकाणादन्यायमतविषयकज्ञानोत्पत्त्युद्देश्यकविद्वदभिन्नान्नम्भट्ट-
निष्ठकृतिजन्यरचनाजन्यफलाश्रयस्तर्कसंग्रह इति बोधः । अयं भावः-प्रन्थोऽ
यं न केवलं कणादमतमनुसृत्य , न वा केवलं न्यायमतम् । कणादो मह-
र्षिः प्रमेयस्य निरूपण एवैदम्पर्यमुवाह ; गौतमश्च महर्षिः प्रमाणस्य । प्रथ-
मः स्वयमतत्परतया शब्दापमानयोरुपमानस्यात्यन्तोपयोगविरहमाकलयमानो
न तन्नयरूपयत् । शब्दस्य चानुमानादपार्थक्येऽपि न कथञ्चिदानाय-
प्रामाण्यावभीष्टविहतिप्रसक्तिरित्यभिसन्धाय न तदतिरेकसाधने प्रावर्तिष्ट ।
अनन्तरः पुनःप्रमाणविवेचनव्यग्रो वस्तुतत्त्वव्युत्पिपादयिषया शब्दापमानयोः
प्रमाणान्तरतां प्रादर्शयत् । सप्तधा पदार्थविभजनमनिष्टममन्वानोऽयनुमानप्र-
माणं सप्रपञ्च बुबोधयिषुस्तदर्थे षोडशधा पदार्थान् पर्यजगणतेति न सर्वथा
विरोधप्रदर्शने यतितव्यम् । दृश्यते च परस्परसिद्धानामर्थानामुपजीवनं
प्रायश उभयोरपि । तदिदमुभयं समानतन्त्रमेवेति व्याख्यातारस्तत्तदुक्तो-
पपन्नप्रमाणप्रमेयग्रहणेनैकतन्त्र्यमेवोभयोः समपीपदन्निति, तदनुरुध्य ग्रन्थो.
ऽयं प्राणीयतेति नात्र मात्रयाऽपि विदुषः प्रबन्ध प्रामादिकं मन्तव्यम् ।
अपि तु विश्वस्य यथोक्तमुपपन्नमध्यवसाय सर्वदर्शनोपयोगीदं समादर्तव्यमिति ।
श्रीमत्कस्तूरिरङ्गार्यप्रसिद्धाचार्यशिष्यतः ।
खच्छन्दश्रीनिवासार्यगुरोः प्रज्ञादयानिधेः ॥ १॥
अधीततर्कशास्त्रो यः शिरोमणिरिति श्रतः ।
यो मीमांसासुधाखादं बालप्रौढमनोहरम् ॥ २ ॥
व्याख्यानमापदेवीयप्रकाशस्य प्रणीतवान् ।
वेदान्ते च कृतोः काश्चिदन्यदप्युपकारकम् ॥ ३ ॥

·...1070 0.000000@easeOA0008mmer Accn. No. सुखप्रवेशिनीसमेतः । १०३ वीरराघवसंज्ञेन वात्स्येनतेन धीमता। तर्कार्णवेन 'सौकर्य स्यादध्यापयतामिति ।। ४ ।। 'वर्धतां पठतामत्र व्युत्पत्तिरिति चादरम् । वहता विहिता सेयं तर्कसंग्रहटिप्पणी ॥ ५ ॥ अयमञ्जनशैलशृङ्गधामा गुणधामाऽञ्जनवर्णदिव्यधामा । परितुष्यति पद्मया किमन्यैरथ वा तोषयतु स्वयं स सर्वम् ॥ ६ ॥ श्रीरस्तु॥ (HE ACADEMY OF SAVET RESEARCH IKARNATAK OTATE)

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.