·No text on this page.

·पञ्चपादिका।
श्रीपट्नपादाचार्यविरचिता।
--
NR
काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालायामध्यापकेन
श्रीरामशास्त्रिभागवताचार्येण संशोधिता।
काभ्याम्।
ई. जे. लाजरसक्रम्पत्याख्येन स्वमुद्रालये मुद्रिता ।
संवत् १६४८।

·No text on this page.

·with the Chitsukha who wrote the Fred TOMS Clisuri FS cannot, though Telang's last sentence seems to imply tha: ke mate and frequently quotes from the Nyâyakana si Suchas ( Paris PREFACE. The so called Panchapâdikå of Padmapada, the oldest of the commentaries on Sankara's Sârîrakabhâshya, is a fragment of a fragment. Its title would imply that the work treated of the arst five pâdas of the Bhashya; but, as a matter of fact, all the MSS. hitherto examined of it and its related glosses* end abruptly with the chatuḥsútri i. e. Adhy I. pâda 1, s. 1-4. The fragmentary condition of the MSS. has not been satisfactorily explained. Beyond all doubt Padmapâda intended a complete treatise. See below, p. 29, 11 3, 4: 'svåvasara eva &c.,' which refers to Adhy. II, 2, 32 : and p. 33. ll 12, 13: 'tathaika &c.,' referring to III. 3, 53: and p. 75.11 16, 17, where further general indications are given. But neither in these contexts, nor in the usual lengthy discussion of mangalâcharana (where, perhaps, it would have been more appropriate) is any explanation offered by the gloss writers as to the incompleteness of their original. · Vidyâraṇya also furnishes no clue in his Vivaraņaprameyasangraha. We are thus, thrown back on what seems to be the later and doubtful testimony of one Mâdhava,i who in his San- The Panchapâdikâvivarana, Tattvadîpana and Phâvaprakâsikâ. An edition of the former work, with extracts from the latter, nosy appears in this Series, † Will appear shortly. # As against the identification of this Mâdhava with the renowned Vidyaranya, see Burnell's Vamsabrâhmaņa pref. P. XX and note. K. T. Telang discusses the historical value of the two Sankaravijayas in Ind. Antiq. Vol. V. pp. 287 et seq. He writes (ibid p. 293):-'A Fork on Sankara's victories is ascribed to another of Sankara's pupils --Chidsilêsaho, I take it, is ideatical with Chitsukha. Not having access to the works, I am unable to sa whether it was really written by a pupil of Sansara's, or whether the was one of the "ancient poets” to whom Maddbara refers. Nerertbe ass 2 fact that it is attributed to Chitsukba induces me to espress the hope tha: body may undertake to edit and publish it I regret having failei 19 MS. of Chidvilâsa's Sankaravijaya. However, I may remark that or Chitsukha (even if the names be taken as icecücal), 2 pupi osa Vol. V. pp. 335, 399, et passim:), and cat! Cereira vez date of the Kandali, cf. Bühler, Bs. ? 3. S. Janez, ·II PREFACE. karavijaya industriously recites the story of the Panchapadi. To enable the reader to judge for himself the outlines are here given. Suresvarachirya, one of Sankara's pupils, seeks and receives permission to write a vârttika on the master's Bhashya. (xiii. sl. 1-3]. Other disciples secretly approach the master and express their disapproval of Suresvara's attempt, on the ground of his being devoted to karmakanda and, therefore, unfitted for the task of commenting on juânakanda. They ask that another disciple Padmapada, whose sannyåsin name is Sanandana, may be entrusted with the task. [sl. 5-21]. Permission is granted. But Padmapada must not write a vârttika to which Suresvara is pledged. [sl. 43]. Suresvara is told in private of the objections brought against him. Urged by the master to write an original work on Vedanta, he produces the Naishkarmyasiddhi * : not, however, without giving vent to a curse on any future commentary, 'which shall never pass current in the world.' [sl. 44-53). Padmapada writes a ţikâu 'the former portion of which is known as the Panchapadikâ, and the latter portion as the Vritti.' (sl. 70-71]+ The master consoles Suresvara. Of Padmapâda's work, five pâdas in fact, only the portion on the first four sûtras shall be known in time to come. Reappearing in this world as Vâchaspati, Suresvara shall write a complete and lasting tìkâ. [sl. 72-73] Padmapada's tîkâ is burnt in his uncle's house. [xiv. sl. 160). Sankara recites it from memory, while the delighted Padmapâda writes it down. [sl. 167-170]. We need not entirely discredit the above story. The jealousy of fellow disciples, or the accident of fire, might well injure or destroy a book. But there is a decidedly suspicious ring about the curse of Suresvara and the prophecy of Sarkara. Further, against sl. 70-71 we must balance the (fact already noticed) that of I Suresvara nowhere mentions these circumstances. 'यत्पूर्वभागः किल पञ्चपादिका तच्छेशगा तिरिति प्रथीयसी" ॥ atagfara afar GF EITTUJĘ"I'Vâchaspatitva' may of course imply nothing more than mastery of style or language; but the personal reference to Vâchaspati, the writer of the Bhâmatî, would be irresistible to Madhava, the self-styled Havakâlidasa (cf. K, T. Telang, Ind. Antiq. Vol. I. p. 299).

·PREFACE. III an the gloss writers, and Vidyaranya, do not even hint at the work having ever existed in a complcte form. Their silence may not be conclusive; but it becomes all the harder to explain on the assumption that the Madhaviyasankaravijaya furnishes authentic and well known history of the Panchapadiki. Our text is based on 4 MSS. : (a) No. 208, Benarcs Sanskrit College Catalogue, not dated, accurate ; (6) No. 195, Ben. Sans. Coll. Cat. not dated, but older than (2), accurate ; (c) lent by Mahâmahopadhylya Gangadhara Sastri, not dated, but a copy of the Vivarana in the same land bears date Samvat 1822: both copies have evidently been revised by a pandit ; (d) lent by Pandit Vibhavarâma of Benares, not dated, this too has been carefully revised by a pandit, who has appended occasional notes in the margin. The Panchapadikîi is a marked instance of a book more known than read. Though constantly quoted as the Tiki kut' foxwv in later polemical works, the book itself is now rarely studied, having been supplanted by the Bhầmati and the other commentaries on the Bhashya. But as a full and, in some respects, original exposition of that Vedânta crux, adhyasa (see appended notice in Sanskrit), our work has merits of its own which, together with its historical interest, will, it is hoped, justify its publication for the first time. A closer discussion of its contents is reserved for the introduction to the English translation now being prepared. అలా

·No text on this page.

·॥ भूमिका ॥ अधेयं पञ्चपादिका श्रीमद्भगवच्छङ्कराचार्यपादप्रणीतब्रह्मसूत्रभाष्यस्य व्याख्या तत एव साक्षादधिगतसकलवेदान्ततत्त्वेन तच्छिष्यमुख्येन श्रीपद- पादाचार्येण विरचिता गभीरार्थपरिपूरिता जिज्ञासुजनोपयोगाय प्रकाश्यते । अस्याः किल पञ्चैव पादाः प्रचरयुस्तत्रापि आद्या चतुःसूत्र्येव प्रसिध्येदिति भगवता शङ्करभगवत्यादेन रचयिता ऽभिदधइति वर्णयन्ति स्म शङ्करदिग्विजये माधवाचाया: । तदादेशानुसारेणैव चिरमन्विष्यमाणापि चतुःसूचीतो नाधिका- सावुपलभ्यते व्याख्या चास्या विवरणनाम्नी तावत्येव । अस्यां च प्रथमसूत्रे च- त्वारि वर्णकानि द्वितीये चैकं तृतीये द्वे चतुर्थे च द्वे इत्येवं नव वर्णकानि विषयभे- देन तत्तद्विषयोपयुक्तविविधयुक्तिसंसक्तानि विहितानि सुखप्रतिपत्तये ग्रन्यकृता। अयं च पनपादाचार्यों विष्णववतारो विमलनामकब्राह्मणपुचः शङ्क- रदिग्विजये स.३-श्लो २ अस्यैवारुणावतारत्वमिति ३-६ मतान्तरत्वेन पूर्वोक्त्या तद्विरोधपरिहारश्च तचैव टीकायाम्। अस्यैव भगवता शङ्कराचार्येण चतुर्थाश्रमं प्रापितस्य सनन्दननामलाभ इति ६-१४ अस्याचार्यमुख्य- शिष्यत्वमिति ६-६६ अयं चाचार्यानिवारं भाष्यमपठदिति ६-६८ तस्यै- वाचायण गङ्गापारादाहूतस्य गङ्गयाविभावितेषु पद्वेषु पादविन्यासपूर्वकमागत. स्योपदर्शितप्रभावेण पट्नपादनामलाभ इति ६-०१ अयमेव सुरेश्वराचार्येण ब्रह्मसूचभाष्ये विधित्सितं वार्तिकमनिच्छद्भिः शिष्यरर्थितेन गुरुणोक्तो ब्रह्म- सूत्रभाष्ये टीकां कृतवान् इति १३-५=७३ अयं च तीर्थयात्रासमये स्वमा- तुलगृहे निहितस्वकृतपुस्तको ऽसूयया स्वगृहेण सह दाहिते तस्मिन्नाचार्येण सदयं पञ्चपादिकां यथापूर्वानुपूर्वाकां ग्राहित इति १४-१६६ काश्मीर- मण्डले शारदापीठमारुरुक्षत आचार्यस्य हस्तावलम्बं चक्रइति १६-८२ एव- माचार्यप्रत्यांसन्नतमा महाप्रभावश्चायम् ॥ अघोपलभ्यमानानां बहूनां विषयाणां भामतीरत्नप्रभादौ संवादे ऽपि भगवतः पदपादाचार्यस्य भाष्यकारसमानकालीनत्वात्तदुत्तरकालीनत्वाच्चा- न्येषां व्याख्याकृता-प्रथममनेनवोहिता उपपत्तयो ऽन्यः संगृहीता इत्यच न ·२ भूमिका । कस्यापि विमतेरक्काशः । नानाशास्त्रीयविषयग्रथनं युक्तिगाढत्वमुपपादनप्रोटि- श्चाच न कस्य सूक्ष्मदृश: श्लाघागोचरः । अस्मादेव प्रबन्धात् स्वस्वमति- संमानितेषु संगृहीतेष्वपि व्याख्याकृद्धिर्विषयेषु प्रसिद्धेष्वपि सन्ति भूयांसस्ता- दृशा विषया ये विहायासु प्रबन्धं नान्यत्रोपलभ्यन्ते तथा विशदरूपेण यत्प्रका- शनफलकोयं चिराद्वेदान्तरसिकैरन्विष्यमाणस्य प्रबन्धरत्नस्य मुद्रणप्रयासो नि- राकुर्यात् पिष्टपेषणधियं परीक्षकाणाम् । तथा हि । प्रथमे वर्णके अविरोधात्पर्व समन्वयप्रदर्शने उपपत्तिस्तमः प्रकाशयोर्विरोधस्य स्वरूपप्रदर्शनं नैमित्तिक- स्यापि व्यवहारस्य नैसर्गिकत्वोपपादनमध्यासस्य सद्भावात्यार्थक्येन संभव- प्रदर्शने बीजमध्यासस्य स्मृतित्वनिराकरणावसरे स्मरणाभिमानप्रमोषस्यानु- पपत्तिप्रदर्शनं निरधिष्ठानभ्रमनिराकरणमात्मन: स्वयंप्रकाशत्वेपि तचाविद्या- संभवोहमिति प्रतीतेदेहेन्द्रियाद्यविविक्तात्ममारविषयकत्वोपपादनमर्थक्रिया- कारित्वरूपसत्तानिरास इत्यादयः । द्वितीयवर्णके धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञाना- त्यृथक् ब्रह्मजिज्ञासारम्भप्रतिज्ञायामभ्यधिकाशङ्का तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गा- गताश्च विषयाः । तृतीयवर्णके च ब्रह्मज्ञानस्य शास्त्रप्रयोजनत्वे आक्षेपप्र- कारस्तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गेन वेदाध्ययनविधावर्थावबोधस्याधिकारहेतु- त्वाभावे ऽध्ययने प्रवृत्त्यनुपपत्तिशङ्का तस्य सविस्तरं निराकरणमित्यादयः । चतुर्थवर्णके ऽपि आत्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरुपणावसरे विप्रतिपत्तिबीजानि चेतनस्य भोक्तृत्वानुपपत्तो युक्तिः शरीरे भोगासंभवोपपादनशैलीत्यादयः । अष्टमवर्णके तृतीयसूचोदाहृतश्रुतिव्यतिरिक्तश्रुत्युदाहरणे भाष्यकृतस्तात्पर्यनि- रुपणम् । नवमे वर्णके च श्रवणादीनां स्वरूपनिरूपणं स्वरूपपराणामपि वेदान्तानां प्रामाण्ये शास्त्रकारान्तरानुमतिप्रदर्शनमित्यादया ये व्याख्यान्त- रेषु सचिता अपि प्रतिपादनशैलीवेलक्षण्यन युक्तिभेदैश्चैतन्यकपालोच- नावधारणीया इति निश्चेष्यन्ते सकलमिमं प्रबन्धं सावधानं विचारयद्धिः शास्त्ररसिकः । संस्कृतप्रौढप्रबन्धसकलतात्पर्यावगमसामर्थ्यविकलानां च विचिन्वतां प्राचीनविद्वहितान् विषयान् प्रमोदयिता कृत्स्ना वेदनेन नाति- चिरात् काशीसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षश्रीमदार्थरवेनिससाहिवैमहता परि- श्रमेण निर्मितमवतरणम् । तदेवं चिराद्विपश्चिदिरन्विष्यमाणः प्रौढतमो ऽयं प्रबन्धः प्रमादयतु दर्शनदर्शनलालसास्पृहणीयचेतसः सचेतस इति शुभम् ॥

·अथ शुद्धिपत्रम् । एप्ठे पली अशुद्धम् " ताद वगमा- " १० एप्ठे पङ्की अशुद्धम् शुद्धम् गुट्रम् १० शीर्षके अन्तस्त्वेक्तिः अन्तस्त्वोक्तिः ४९ ५ ध्यनय ध्ययन २ निदश निदर्श ५२ "काय कार्य ११ ज्ञाप्यते नेदं जाप्यती ने ४ त्वासिद्धः। वासिद्धेः विधितो २४ तस्येव तस्पेत्र २५ उपसरिति उपसर्यदिति १२ १४ बीजाङ्करा वीजामुरा १८ ५ भवति । यदि भवति यदि २३ रुटस्य कूटस्य ८पतिततच्या ऽपेक्षितव्यः १३ १७ लोकिक लौकिक १६,२० तादयेविगमा. २० सम्यज्ञानं सम्यग्जानम् निये निये १६ १८ नव नव २४ जिजायाः जिज्ञासायाः २ किं वृत्तस्य किंवत्तस्य ५४ ३ गदापादान शब्दोपादान २२ रूपत्वे नात्म रूपत्वेनात्म ६० १ प्ठानान्तये प्ठानानन्तयं २१ ४ पटमपराग पटमराग १३ सर्वपां संवयां २२ १६ रस्त्यत्राह रस्ति । अत्राह ६२ १ नियस निश्प्रेयस २० विपयताफल विषयता पल २ स्वसंविटयः स्वसंवेद्यः २५ शोपके नानादि लादि ८वलक्षणयं वलक्षण्यम १७ दमल्लक्षण दसल्लक्षण ६३ है चित्वा चिहा २० जानाजन जानजन १५ अतः शब्दो अतःशब्दो त्येवा ६४ १५ टास्ययतः टास्य यतः अथावि २० तत्कर्तृकतानान तत्कर्तृकता जान १३ करणरम्भ करणारम्भ ६६ ३४ सर्वथा १२ जिज्ञासेति। जिज्ञासेति १९ रुगत्वादा रुशत्वादी १३ प्रदर्शनार्थ प्रदर्शनार्थम् । ३ मिथ्यागी मिथ्या गो- ५ सितत्वम् । सितव्यम् । २२ श्रात्मकत्व प्रात्मकत्व. "क्रिया नियतापि क्रियानियतायि १३ विपर्यय विपर्य २० कर्तव्यतामीम कर्तव्यता मीम १४ बाध्यते। तत्र वोध्यते तत्र ८कस्मात् कस्मात् । ६८ ६ तदा तदर्थी ४० ३ सारिता विटया सारिताऽविद्या ६९ १६ पत्तता पनजा १४ रूपप रूप ७० ३ निदिष्टे निर्दिष्टे ४१ शीर्षके निर्ति निवृत्ति २२ सिद्धस्य सिद्धस्य । ४२ २७ हुकल्पे किल्प २५ स्तीति स्मोति ४३ थी- ७४ २२ हं विपय हंविषय ४४ शब्दो १७ विचार्य विचार्य २४ मर्थन मनर्थक ८ मुपचक्रम मुपक्रम ४६ शेपतारुतं शेपता । रुतं १४ अनेन कर्व अनेक ४८ १ किमपरमम किमपरम जन्म १६ वेदार्थो ऽस्ति वेदाऽस्ति ८१ १ लिया विपया " जैमनिना। जेमिनिना न्यायान्तर १६ निर्णये निर्णय- २४ प्रामा प्रमा ८२ ४ कल्पम् प्रत्यय कल्पप्रत्यय २१ त्यो १९ अर्थवि १० भवति भर्वात । . १६ सर्वा W ११ ह ११ थी शब्द " ११ जन्मे ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठे पक्षी अशुद्धम ८त्वाच्च १६ वस्तुत्य पृष्ठे पती अशुद्धम् ७ ततज् "तद धि . १२ नरा ४ १६ भेदे १८ बोध २० इत्येत २० दानि १ सिद्धर्थ ८४ ८५ ८७ २३ मानम्। ३ पर्ययव शुद्धम् तज् तदधि निरा भेदो दिना व्यक्ति तदद्वारेण त्यह तथाप्र तरम् शून्ये तभू इस्तिक्रिया भवन्तीपर मतं हविधायत शुद्रम् त्वाच्च। वस्तुन्य र्थबाध इत्यत दीनि सिद्धार्थ मानम् पर्यव विधीयत गतकर्म क्रियातो प्रीति नित्यत्वे नावर्तन्त दर्शन मोतं न संपदादिरूपे ही निरुप पत्त्यु १० गतर्म २४ दिना। १४ व्यक्ति २४ तद् द्वारेण १४ त्यह १२ तथा प्र १८त्तरम्। १५ ५ शून E १३ तभ ६७ २ स्ति क्रिया में भवन्तिपर मत २९ दिवनन १६ १५ दादिद्वि २००४ अतः स । ८ क्रियाते "त्पीति १६ नित्यत्व १८ न वर्तन्त २४ दशन ८मोर्शन २५ संपादादिरूपेहा नरुप ८६ ." दिव नज ६० वात्तत् ६९ वात्तत् दादिवद्धि अतःस ६ पत्यु इति ।

·No text on this page.

·वर्यक्रमानुसारिमूचीपत्रम् । एके पहा ३५। ९० ... सायला पालंकारे मीछेडागारनितिः पारिवादिनायिन निरन्म समितिानसानभ्यविचारः न्द्रिगालो राभिमानती मनामका ८९४ १४.९० ६४।९७ ६७९ 1 ९९ :: SEIRE 1E ::: ८२18 .. निपुणतानता Franार यानिति प्रातिपदिमाचे प्रमालत पासिनिन- དགཾ ་འ འགྱུ हरिनाल्याच्या माग्नक्तिं मह ... जन्मिमा नलानोम्म जलन शामित्वोरनिः सन्मादिपवलमारमा उन्मादिन्टेनीलामस्तितिलान्तेन तु लिभातीत्वादशेनल्टा ७ । २४ जन्मदिन पकानां हायपाइनन नाटिकामारमा जनादिनि बनाधित स्वतन्त्रनुमानपरत्यतिधः जन्नावित पलेतिवाद अनादिरेव किरदर्शिता दसति उन्मानित करना बिनायो तरजाविहार जिज्ञाताने दाविचार बिना किनार जिना डिजलमातिमाता निकाल लनटपरल्यानमालेनोदते जीव हाल्यासारन तवन्तोलार्दन निरे बतुनि पबलानन हवरूपन्दुनियन दहातिबिन्दसानतादिग्विार दर्शनातिविधिमानि नविभन्नुि प्रचनावानः वनविभीनामावलोपादन ७७५ ... . ... देहावितरितोलापता नानादि हटान्तीनिशन सन्न निदिध्यासन निधिलानाध्यात्वावास ... ... पुरोत्सितारोवनशधात इति ना निमः पनीमांत तरकारशनि ब्रह्मविचारपारि मलयात्र-

·No text on this page.

·H वर्णक्रमानुसारिसूत्रीपञ्चम् । पछे पडो ७२।२५ २।२२ १ । १३ ४।६ है। १७ दह । १४ . ८८1२४ ... ७४ । १९ । ६।२० ४२ ५१ ८१ ... १०० ... १२।३ मनाचरणग गानामनुष्ठानापा भाविषय: मनमामाटिगतापगनम मननमा मनुष्यमितिप्रतीतगोगात्यनिरामः nि मियागामा मा: furमाधानाचयानित्यतामिद्धिः माताम्य तिता न्यायतश्च नित्यसिद्धेन गियासाध्यता যামিনমিল্লালাগাল रखताध्याममाम्म्यपणटनम रजताध्याम युक्त रजताकारपरिणामनिराम: वर्गाकाम -१ घायम् -२ वर्गाकम् - वर्गफम् -४ धर्माकम् -५ घर्याकम् -६ वर्गाकम् - वर्गाकम् - घर्णकम् - विकारादिचतुष्टयक्रियाफलरहितो मोक्षः विदिक्रियाकर्मत्वेन ब्रत न घेदान्तसिद्धम् विटया विधिनिरपेक्षशास्त्र प्रतिपाटाता प्रक्षणः विधिविपयतयेव व्रत वेदान्तः प्रतिपाटात इति शङ्का विधिर्धावपयता न प्रक्षणः विरोधः विपयः विषयविपयिणाः परस्परानात्मतालक्षणो विरोधः विपर्यावयिणाविरोधः कः विपयी वेदान्तप्रतिपाठ्यवस्तुनिरूपणम् वेदान्तानां स्वप्रामायसिद्धये न चक्षुरादिसंवादोऽपेक्षणीयः वेदान्तव्रक्षजाने सिद्ध भीमांसायाः क उपयोगः ... वेदान्तब्रह्मनिश्चये जननीये मीमांसायाः सहकारित्वम् शादज्ञानातरिक्तज्ञानविधेयतानिराकरणम् शारीरकः शास्त्रकद्गीरवमानान शास्त्रे प्रवृत्तिसिद्धिः शास्त्रस्यारम्भणीयतोपसंहारः शुक्तिचन्द्रयोदाहरणतात्पर्यम् श्रवणम् सत्यम् संपत् १।१० EE I६ ८६।२० ... ८७ । ११ ३।६,१४ ... ३।१४ २७ । १० ४०।११ ८५ । १० ६८1१६ ... ६९।१६ ८८।८ ... ६७।१६ ... १४।२ ४०।१३ ४। १३ १०।१५ ...

·No text on this page.

·No text on this page.

·पञ्चपादिका .... अनाद्यानन्दकूटस्थज्ञानानन्तसदात्मने । अभूतद्वैतजालाय साक्षिणे ब्रह्मणे नमः ॥ ५ ॥ नमः श्रुतिशिरःपनपण्डमार्तण्डमूर्तये । बादरायणसजाय मुनये शमवेश्मने ॥ २ ॥ नमाम्यभागिपरिवारसम्पद निरस्तभूतिमनुमा विग्रहम् । अनुयमुन्मृदितकाललाञ्छनं विना विनायकमपूर्वशङ्करम् ॥ ३ ॥ यद्वक्त्रमानससरःप्रतिलब्धजन्मभाप्यारविन्दमकरन्दरसं पिवन्ति । प्रत्याशमुन्मुखविनीतविनयभृङ्गास्तान भाप्यवित्तकगुरून प्रामामि मूया ॥४ पदादिवृन्तभारेण गरिमाणं विभर्ति यत् । भाष्यं प्रसन्नगम्भीरं तयाख्यां श्रद्धया ऽऽरभे ॥ ५ ॥ युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरित्याद्यहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तं भाष्यम् अस्यानर्थहेतोः प्रहाणायात्मेकल्वविद्याप्रति- पत्तये सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त इत्यनेन भाष्येण पर्यवन्यच्चान्त्रस्य विषयः प्रयोजनं चार्थात् प्रथमसूत्रेणा * सूचिते इति प्रतिपादयति । गतञ्च तम्माद ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्यादिभाष्ये स्पष्टतरं प्रदायप्यामः । अचाह । यद्येवमेतावदेवास्तु भाप्यम् अम्यानहेतोः प्रहायायात्मक- त्वविद्याप्रतिपत्तये सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त इति वानवतोः प्रहाणाय इति प्रयोजननिर्देश: आत्मकत्वविद्यापतिपतय रति विषयप्रदर्शनम् किमनेन युष्मदस्मदित्यादिनाऽहं मनुष्य पनि देन्दियाविष्वहंममेद- मित्यभिमानात्मकस्य लोकव्यवहारस्य अविद्यानित्यदर्शनपरण भाष्येण । उच्यते । ब्रह्मज्ञानं हि सूचितमनर्यहेतुनिम्न अनयच्च प्रमा ताप्रमुखं कर्तृत्वभोक्तृत्वम् तद्यदि वस्तुकृतम् न दने निहोयम् या ज्ञान मूत्रिते इति २ पुः। + निमित्तस्वेत्युपकल्पितमास्से पुः । Ine ·२ ग्रन्थारम्भः । मङ्गलसद्धावोक्तिः । मचानस्येव निवर्त्तकम् तद्यदि कर्तृत्वभक्तृित्वमक्षानहेतुकं स्यात्ततो ब्रह्मज्ञान- मनर्थहेतुनिवर्हणमुच्यमानमुपपद्येत * । तेन सूचकारेणैव ब्रह्मज्ञानमनर्थहेतुनि-. वहणं सूचयता अविद्याहेतुकं । कर्तृत्वभोक्तृत्वं प्रदर्शितं भवति । अतस्तत्प्रदर्श- नद्वारेण सूचार्थोपपत्त्युपयोगितया सकलतन्त्रोपोद्घातः प्रयोजनमस्य भाष्यस्य । तथा चास्य शास्त्रस्य ऐदम्पयं सुखैकतानसदात्मककूटस्थ चैतन्यैकरसता संसारित्वाभिमतस्यात्मनः पारमार्थिक स्वरूपमिति वेदान्ताः पर्यवस्यन्तीति प्रतिपादितम् । तच्चाहं कती सुखी दुःखीति प्रत्यक्षाभिमतेन अबाधितकल्पना- वभासेन विरुट्यते । अतस्तद्विरोधपरिहारार्थ ब्रह्मस्वरूपविपरीतरूपमविद्या- निर्मितमात्मन इति यावन्न प्रतिपाद्यते। तावज्जरद्वादिवाक्यवदन- र्थक प्रतिभाति । अतस्तन्निवृत्त्यर्थमविद्याविलसितमब्रह्मस्व || रूपत्वपामात्मन इति प्रतिपादयितव्यम् । वक्ष्यति चैतदविरोधलक्षणे जीवप्रक्रियायां सूत्रकारस्त- गुणसारत्वादित्यादिना । यद्येवमेतदेव प्रथममस्तु । मैवम् अर्थविशेषोपपत्तेः । अर्थविशेष हि समन्वये प्रदर्शिते तद्विरोधाशङ्कायां तन्निराकरणमुपपद्यते । अन** दर्शिते पुनः समन्वयविशेष तद्विरोधाशङ्का तन्निराकरणञ्च निर्विषयं स्यात् । भाष्यकारस्तु तत्सिद्धमेवादिसूण सामर्थ्यबलेन सूचितं सुखप्रतिपत्त्यर्थ वर्ण- यति इति न दोषः ॥ ननु च ग्रन्थकरणादिकार्यारम्भे कार्यानुरूपमिष्टदेवतापूजानमस्कारेण बुद्धिसन्निधापिताथवृद्ध्यादिशब्दैर्दध्यादिदर्शनेन वा कृतमङ्गलाः शिष्टाः + प्रवर्तन्ते शिष्टाचारश्च नः प्रमाणम् । प्रसिद्धं च मङ्गलाचरणस्य विघ्नोपशमनं प्रयोजनम् । महति च निःश्रेयसप्रयोजने 8 ग्रन्थमारभमाणस्य विघ्नबाहुल्यं सम्भाव्यते प्रसिद्धञ्च श्रेयांसि बहुविघ्नानीति । विज्ञायते || च तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युरिति येषां च यन्न प्रियं ते तद्विघ्नन्तीति प्रसिद्ध लोके । तत्कथमुल्लङ्घ्य शिष्टाचारमकृतमङ्गल एव पापा विस्रब्धं भाष्यकारः प्रववृते । * उपपटाते-इति २ पुः । + कप्रत्ययो नास्ति १ पुः । प्रदर्श्यते-इति २ पुः । 8 अतः शब्दो नास्ति २ पुः । ॥ स्वशब्दो नास्ति २ पुः। स्वरूपमिति ३ पुः । पात्वप्रत्ययोनास्ति ९ पुः । ** प्रशब्दो नास्ति २ पुः । ++ मूत्रिमिति ३ पुः। it प्रवर्त्तन्ते शिष्टा इति १ पुः। 8 मोक्षरूपप्रयोजननिमित्तमित्यर्थः । 110 तस्मादित्यादिश्रुतितोऽपि विशेषेण ज्ञायते न केवलं लोकत एव संभाव्यत इति भावः। पापा विश्रब्यमिति २ पुः। ।

·। विरोधनिरूपणम् । अत्र उच्यते । युष्मदस्मदित्यादि तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुप- पत्तिरित्यन्तमेव * भाप्यम् । अस्य चायमर्यः सर्वोपनवरहितो वित्तान- घनः प्रत्यगर्थ इति तत्कथञ्चन परमार्थत गवम्भूते चम्तुनि रूपान्तरवदव- भासा मिथ्येति कथयितुं तदन्यपरादेव भाप्यवाक्यान्निरस्तममस्तोपनवं चेत- न्यकतानमात्मानं प्रतिपद्यमानस्य कुतो विधोपनवमम्भवः । तम्मादयगी: शिष्टाचारप्रतिपालने । भाप्यकारः ॥ विषयविपयिणास्तमःप्रकाशवद्विरुद्धम्य- भावयोरितरेतरभावानुपपत्ता सिद्धायामिति । कोऽयं विरोधः कीदृशो वा इतरेतरभावोऽभिप्रेतो यस्यानुपपत्तेस्तमः- प्रकाशवदिति निदर्शनम् । यदि तावत् सहानवस्यानलक्षणा विरोध: ततः । प्रकाशभावे तमसा भावानुपपत्ति: । तदमत् । दृश्यते हि मन्दादीपे वेश्म- न्यास्पष्ट रूपदर्शनमितरत्र च स्पष्टम् । तेन ज्ञायते मन्दप्रदीपे वेश्मनि ॥ तमसोऽपीपदनुवृत्तिरिति । तथा छायायामपि आपण्यं तारतम्येनोपलभ्य- मानम् आतपस्यापि तवावस्थानं सूचयति । गतेन शीतोष्णयोरपि युगपटुप- लव्धेः सहावस्थानमुक्तं वेदितव्यम् । उच्यते । परम्परानात्मतालक्षणा विरोधः । न जातिव्यत्योरिव परमार्थत: परस्परसम्भेदः सम्भवतीत्यर्थः । तेन इतरे- तरभावस्य इतरेतरसम्भेदात्मकत्वस्यानुपपत्तिः । कथम् । स्वतस्तावद्विपयि- णश्चिदेकरसत्वान्न युप्मदंशसम्भवः । अपरिगामित्वान्निरज्जनत्वाच्च न परतः । विपयस्यापि न स्वतश्चित्सम्भवः समत्वाद् विषयत्वहानेः । न परतश्चितेर- प्रतिसङ्क्रमत्वात् । तद्धर्माणापि सुतरामिति । एवं स्थिते स्वाअयमतिरिच्य धर्माणामन्यत्र भावानुपपत्तिः सुप्रसिद्धा इति दर्शयति । इतिशब्दो हेत्वः । यस्मादेवमुक्तेन न्यायेनेतरेतरभावासम्भवो ऽतो ऽस्मत्प्रत्ययगोचरे वियिणि चिदात्मके इत्यस्मत्प्रत्यये योऽनिदमंशश्चिदेकरसः तस्मिंस्तद्वलनिभासित- सया लक्षणता युप्मदर्थस्य मनुष्याभिमानस्य सम्भेद इवावभासः स गव अध्यासः । तद्धर्माणाञ्चेति । यद्यपि विपयाध्यासे तद्धर्माणामप्यर्थसिद्धो ऽध्या- सस्तथापि विनापि विपयाध्यासेन तद्धाध्यासो बधिरादिपु श्रोचादिधर्मेषु * मलयाक्यमितिशेपः महलत्यमेवोपपादयति अस्येत्यादिना ।

·४ अध्यासापनिरूपणम् । लोकव्यवहारस्य नैमित्तिकत्वेऽपि नैसर्गिकत्वयुक्तिः । विद्यते रति पृथग्धर्मग्रहणम् । तद्विपर्ययेगा विषयिणास्तद्धाणाचेति । चैत- न्यम्य तहमागां चेत्यर्थः । ननु विषयिणश्चिदेकरसस्य कुतो धर्मा ये विषये ऽध्यम्येरन् । उच्यते । आनन्दा विषयानुभवो नित्यत्वमिति सन्ति धर्माः प्रपृथक्त्वेऽपि चेतन्यात्पृथगिवावभासन्ते इति न दोपः । अध्यासा नाम अतयं तदपावभासः स मिथ्येति भवितुं युक्तमिति । मिथ्यागब्दो यो ऽपहचवचनो ऽनिर्वचनीयतावचनश्च । अच अयमपर्व- वचन: मिथ्येति भवितुं युक्तम् अभाव एवाध्यासस्य युक्त इत्यर्थः । यद्यप्येवं तथापि नैसर्गिकः प्रत्यक्चेतन्यसत्तामात्रानुबन्धी अयम् युष्मदस्मदारित. रेतराध्यासात्मको ऽहमिदं ममेदमिति लोकव्यवहारः । तेन यथास्मद- धस्य सदावो नोपालम्भमर्हति ण्वसध्यासस्यापि इत्यभिप्राय: ।। लोक इति मनुष्यो ऽहमित्यभिमन्यमान: माणिनिकाय उच्यते । व्यवहरणं व्यवहारः लोक इति व्यवहारो लोकव्यवहारः मनुष्योऽहमित्यसिमान इत्यर्थः । सत्यानृते मिथुनीकृत्येति । सत्यमनिदं चैतन्यम् अनृतं युष्मदर्थः स्वरूपताप्यध्यस्तस्वरूपत्वात् । अध्यस्य मिथुनीकृत्येति च क्वाप्रत्ययो न पूर्वकालत्वमन्यत्वं च लोकव्यवहारादङ्गीकृत्य प्रयुक्तः भुक्त्वा व्रजतीतिवत्क्रिया- न्तरानुपादानात् । अध्यस्य नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इति स्वरूपमात्र- पर्यवसानात् । उपसंहारे चे वमनादिरनन्तो नैसर्गिको ऽध्यांस इति तावन्माचोपसंहारात् । अतश्चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमितिवट्यपदेशमात्रं द्रष्ट- व्यम् । मिथ्याज्ञाननिमित्त इति । मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानम् । मिथ्येति अनिर्वचनीयता उच्यते अज्ञानमिति व जडात्मिका ऽविद्याशक्तिः ज्ञानपर्युदासनाच्यते । तन्निमित्तः तदुपादान इत्यर्थः । कथं पुन नैमित्तिकव्यवहारस्य नैसर्गिकत्वम् । अचाच्यते । अवश्य- सेषा अविद्याशक्तिर्वाह्याध्यात्मिकेषु वस्तुघु तत्स्वरूपसत्तामात्रानुबन्धिनी अभ्युपगन्तव्या अन्यथा मिथ्यार्थावभामानुपपत्तेः । सा च न जडेषु वस्तुषु . तत्स्वरूपावभासं प्रतिबध्नाति प्रमाणवैकल्यादेव तदग्रहणसिद्धेः । रजतप्रति- * अत्रेति पुस्तकान्तरे नास्ति । + इत्यभिप्राये लोक इतीति ३ पु.। * चैवमयमनादिरिति २ पुः । नैमित्तिकस्य लोकव्यवहारस्यति २, ३ पु. पाठः । - .

·५ तु . शरीराद्यध्यस्तत्वोक्तिः । भासात् प्रागढ़ च सत्यामपि तस्यां स्वरूपग्रहणदर्शनात् । अतस्तथ * रूपा- न्तरावभासहेतुरेव केवलम् । प्रत्यगात्मनि चितिस्वभावत्वात्स्वयम्प्रकाश- माने ब्रह्मस्वरूपानवभासस्य अनन्यनिमित्तत्वात् तद्गतनिसर्गसिद्धाऽविद्याश- क्तिप्रतिबन्धादेव तम्य अनवभासः । अतः सा प्रत्यचिति ब्रह्मस्वरूपावभासं प्रतिबधाति अहङ्काराद्यतद्रपप्रतिभासनिमित्तं च भवति सुपुण्यादी चाहका- रादिविक्षेपसंस्कारमावशेषं स्थित्वा पुनरुद्भवतीति । अतो नैसर्गिकोप्यहङ्का- रममकारात्मको मनुष्याद्यभिमानो लोकव्यवहारो मिथ्याज्ञाननिमित्त उच्यते न पुनरागन्तुकत्वेन । तेन + नैसर्गिकत्वं नैमित्तिकत्वेन न विरुध्यते । + अन्योन्यधमांश्चेति । पृथग्धर्मग्रहणं धर्ममावस्यापि कस्यचिदध्यास इति दर्शयितुम् । इतरेतराविवेकेनेति । एकतापत्त्यवेत्यर्थः । कस्य धर्मिणः कथं कुच चाध्यासा धर्ममावस्य वा क्वाध्यास इति भाष्यकारः स्वयमेव वक्ष्यति । अहमिदं ममेदमित्यध्यासस्य स्वरूपं दर्शयति । अहमिति ताव- त्प्रथमोऽध्यासः । ननु अहमिति निरंशं चैतन्यमा प्रतिभासते नंगान्तर- मध्यस्तमनध्यस्तं वा । यथा अध्यस्तांशान्तभावस्तथा दर्स:यामः । ननु इदमित्यहङ्कीगसाधनं || कार्यकरणसवातो ऽवभासते ममेदमिति चाहङ्कचा स्वत्वेन तस्य सम्बन्धः तत्र न किदिध्यस्तमिव दृश्यते। उच्यते । यदैवाहकता अध्यासात्मकस्तदेव तदुपकररस्यापि तदात्मकन्य- सिद्धिः । न हि स्वप्नावानराज्याभिषेकस्य माहेन्द्रनिर्मकन्य वा गना राज्यापकरणं परमार्थसद्धवति । एवमहङ्कर्तृत्वप्रमुखः जियानाकफन्नात्मको लोकव्यवहारो ऽध्यस्तो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तम्बारे पनि अनम्नादृन्द्रह्मा- त्मानुभवपर्यन्ताज्ज्ञानादनर्थहेतारध्यासस्य नितिने ति नकार- वेदान्तमीमांसारम्भ उपपद्यते । आह कोऽयमध्यासा नामे याद तचापि कथम्पुनरविद्यावद्विण्यायन . काममिति स्वरूपेति पुस्तकान्तर। + नैसर्गिकमिनिम्नबिन + अन्योन्यं धर्मातीनिह! || कार्यकारणमंधानान ::

·६ अध्याससंभावनास्वतन्त्रोक्तियुक्तिः । अध्यासस्य स्मृतित्वाभावनिरूपणम् । तदादि * तत्सद्धावनिर्णयार्थमिति विभागः । यद्येवं । तत्स्वरूपतत्सम्भावना- पन्यासः पृथग्न कर्त्तव्यः । न हि अनिातरूपमसम्भाव्यमानं च निर्णीयते चेति दुःसम्पादं विशेपतोऽध्यक्षानुभवनिर्णये। उच्यते। न देहेन्द्रियादिष्वहं- ममाभिमानवत एव प्रमातृत्वप्रदर्शनमात्रेण तस्य अध्यासात्मकता सिद्धाति । तत्कस्य हेतोः । लोके शुक्तिरजतद्विचन्द्रादिवदध्यासानुभवाभावात् । बाधे हि सति स भवति नेह स विद्यते । तस्मादध्यासस्य लक्षणमभिधाय तल्ल.. क्षणव्यातस्य संद्धावः कथनीयः । नन्वेवमपि तल्लक्षणस्य वस्तुनः सद्भावमाचमिह कथनीयम् । न हि यम यस्य सद्भावः प्रमाणतः प्रतिपन्नस्तत्रैव तस्य असम्भावनाशङ्का येन तद्विनि- वृत्तये तत्सम्भावनाऽपरा कथ्येत । सत्यमेवम् । विषयविशेषस्तु प्रयत्नेन अन्वि- च्छद्भिरपि अनुपलभ्यमानकारणदोषे विज्ञाने ऽवभासमानो ऽपि पूर्वप्रवृत्तेन सकललोकव्यापिना निश्चितेन प्रमाणेनासम्भाव्यमानतया अपोद्यमानो दृश्यते तद्यथोत्यातिकः सवितरि शुपिर्यथा वा माहेन्द्रजालकुशलेन प्रासादागिरण- मेवमविपये ऽसले केनचिदपि गुणादिना अध्यासहेतुना रहिते निष्कलङ्क- चैतन्यतया अन्यगतस्याप्यध्यासस्यापनोदनसमर्थेऽध्यासावगमोऽविभाव्यमा- नकारणा || दोषो विभ्रम इत्याशयत तन्मा शङ्कीति सद्भावातिरेकेणं सम्भ- वोपि पृथक् कथनीयः । तदुच्यते । आह कोऽयमध्यासो नामेति किं वृत्तस्य प्रश्ने पा आक्षेपे च प्रयोगदर्शनादुभयस्य चेह सम्भवात् तन्त्रेण वाक्यमु- चरितम् ।तचापि प्रथमं प्रश्नस्य प्रतिवचनं स्वरूपमाख्याय पुनस्तस्यैव सम्भवमाक्षिप्य प्रतिविधत्ते । तचैवम्भते विषये श्रोतृणां सुखप्रबोधार्थ व्याच- क्षाणाः प्रतिवादिनं तस्थमिव समुत्थाप्य तेनातिप्रमनेन पृष्टमिति मत्वा प्रत्युक्तम् पुनरसी स्वाभिप्रायं विवृणोतीति आक्षेपमवतार्य प्रतिविधानं प्रतिप- द्यन्ते । सर्वचैवंविधे ग्रन्थसन्निवेशे एष एव व्याख्याप्रकारः । स्मृतिरूपः परच पूर्वदृष्टावभास इति प्रश्नवाक्यस्थितमध्यासमुद्दिश्य लक्षणमभिधीयते । तत्र परचेत्युक्तेऽर्थात्परस्य अवभासमानता सिद्धा । तस्य विशेषणं स्मृतिरूपत्वम् । स्मर्यते इति स्मृतिः असञ्जायामप्यकर्तरि कारके * तदादि सर्व तदिति पुस्तकान्तरे। । तद्रूपेति पुः । + न देहादिष्विति ३ पु.। 8 सुपिरिति २ पु.। ॥ दोषोऽपीति पुः। पा प्रश्ने क्षेपे चेति पु.। ** उच्चारितमिति १ पुः। ++ प्रथममिति पुस्तकान्तरे नास्ति । तस्येहेति २ पुः ।

·एतज्जन्माननुभूतविषयकाध्यासोपपादनम् । घादीनां प्रयोगदर्शनात् । स्मर्यमाणरूपमिव रूपमस्य न पुनः स्मयत राय स्पष्टं पुरोऽवस्थितत्वावभासनात् * । पूर्वदृष्टावभास इत्युपपत्तिः स्मृतिस्- पत्वे । न हि पूर्वम + दृष्टरजतस्य + शुक्तिसम्प्रयोगे रजतमवभासते । यता ऽथीत्तद्विषयस्य अवभासस्यापि इदमेव लक्षणमुक्तं भवति । कथम् । सटु- च्यते । स्मृते रूपमिव रूपमस्य न पुनः स्मृतिरेव पूर्वप्रमाणविपयविशेषस्य तथानवभासकत्वात् । कथं पुनः स्मृतिरूपत्वम् । पूर्वप्रमाणद्वारसमुत्थत्वात् । न हि असम्प्रयुक्तावभासिनः पूर्वप्रवृत्ततद्विषयप्रमाणद्वारसमुत्थत्वमन्तरेण समुद्धवः सम्भवति । नयो: ** अपर आह ननु अन्यसम्प्रयुक्ते चक्षुपि अन्यविषयज्ञानं || स्मृतिरेव । प्रमोषस्तु स्मरणाभिमानस्येन्द्रियादीनां ज्ञानकारणानां केनचिदेव पा दोपविशे- पेण कस्यचिदेवाविशेपस्य स्मृतिसमुद्बोधः क्रियते सम्प्रयुक्तस्य च दोपेण विशेषप्रतिभासहेतुत्वं करणस्य विहन्यते । तेन दर्शनस्मरणयोर्निरन्तरोत्य- करणदोषादेव विवेकानवधारणाद् दूरस्थयोरिव वनस्पत्यारनुत्पन्ने एवैकत्वावभास उत्पन्नभ्रमः । ननु अनास्वादिततिक्तरंसस्यापि वालकस्य पित्तदोषान्मधुरे तिक्तावभासः कथं स्मरणं स्यात् । उच्यते । जन्मान्तरानु- भूतत्त्वात् । अन्यथाऽननुभतत्वाविशेषे ऽत्यन्तमसन्नेव कश्चित्सप्तमो रसः किमि- ति नावभासेत । तस्मात्पित्तमेव मधुराग्रहणे तिक्तस्मृती तत्प्रमाणे च हेतुः । कार्यगम्यत्वाद्धेतुभावस्य । एतेन अन्यसम्प्रयोगेऽन्य विषयस्य ज्ञानस्य स्मृतित्वतत्प्रमोषौ सर्वच व्याख्याता द्रष्टव्यौ । उच्यते । कोऽयं स्मरणाभिमानो नाम । न तावत् ज्ञानानुविद्धतया ग्रहणम् । न ह्यतिवृत्तस्य ज्ञानस्य ग्राह्यविशेषणतया विषयभावः । तस्माच्छु- छमेवार्थ स्मृतिरवभासयति न ज्ञानानुविद्धम् । तथा च पदात्पदार्थस्मृती न द्रष्टो ज्ञानसम्भेदः ज्ञानस्यापि शब्दार्थत्वप्रसङ्गात् । तथेष्टभूभागविषया स्मृतिः स सेव्य इति | ग्राह्यमावस्था न ज्ञानपरामर्शिनी । अपि च ।भूयस्यो * अवभासादिति २ पुः । + पुंस इति शेपः । + शुक्तिकेति पुः। ६ लक्षणमित्युक्तमिति २ पुः । || अन्यविपयं विज्ञानमिति २ पुः । एवमिति २ पु.। ** कारणेति २ पु.। + अनुत्पन्ने एककत्वावभास इति ३ पुः । + कप्रत्ययो नास्ति २ पुः । SS. अन्य विषयज्ञानस्य स्मतितत्पमोपाविति- १, ३ पुः । || || यायमात्राघस्था न जानपरामर्शनी इति क्वचित् । - ·नाम अध्यासालम्बनविचारः । ज्ञानपरामर्गशून्या गव स्मृतयः । नापि स्वगता ज्ञानस्य स्मरणाभिमाना * रुपभेदो ऽवभासते नहि नित्यानुमेयं ज्ञानमन्यद्वा वस्तु स्वत एव + रूप- सम्भिन्नं गृह्यते । अत गवोक्तमनाकारामेव बुद्धिम नुमिमीमह इति । अनाकारामनिरूपिताकारनिशेषामनिर्दिष्टस्वलक्षणामित्यर्थः । अतो न स्वतः स्मरगाभिमानात्मकता । नापि ग्राह्यविशेपनिमित्तः स्मरणाभिमानः प्रमाण- ग्राह्यस्येव अविकलावधिकस्य गृह्यमाणत्वान्नापि फलविशेषनिमित्तः प्रमाणफ- लविषयमाघावच्छिन्नफलत्वात् । यः पुनः क्व चित्कदा चिदनुभतचरे स्मरामि इत्यनुवेधः स वाचकशब्द संयोजनानिमित्ता यथा सास्नादिमदाकृती गरि- त्यभिमानः । तस्मात्यर्बप्रमाणसंस्कारसमुत्थतया तद्विषयावभासित्वमा स्मृतेः । न पुनः प्रतीतितो ऽर्थता वा अधिकांऽशोऽस्ति यस्य दोषनिमित्तः प्रमोपः परिकल्प्येत । न चेह पूर्वप्रमाणविषयावभासित्वमस्ति पुरोऽवस्थितार्थ- प्रतिभासनादित्युक्तम् । अतो नान्यसम्प्रयोगे ऽन्यविषयज्ञानं || स्मृतिः किन्त्व- ध्यासः । नन्वेवं सति वैपरीत्यमापद्यते रजतमवभासते पशुक्तिरालम्बनमिति। नैतत् संविदनुसारिणामनुरूपम् । ननु शुक्तेः स्वरूपेणाप्य ** वभासने । संवित्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यत्वमेवालम्बनार्थः सैवेदानी रजतव्यवहारयोग्या प्रतिभासते तत्र किमित्यालम्बनं न स्यात् । अथ तथारूपावभासनं शुक्तेः पारमार्थिकमुताहो न । यदि पारमार्थिकं नेदं रजतमिति वाधो न स्यात् नेयं शुक्तिरिति यथा । भवति च बाधः । तस्मान्नेष पक्षः प्रमाणवान् । अंथ शुक्तरेव दोषनिमित्तो रजतरूपः परिणाम 6 उच्यते । एतदप्यसारम् । नहि. क्षीरपरिणामे दधनि नेदं दधि इति बाधा दृष्टः । नापि क्षीरमिदमिति प्रती- तिः । इह तु तदुभयं दृश्यते । किञ्च रजतरूपेण चेत्परिणता शुक्तिः क्षीर- मिव दधिरूपेण तदा दोषापगमेऽपि तथैव अवतिष्ठत । ननु कमलमुकुल || वि- कास पाना परिणामहेतोः सावित्रस्य तेजसः स्थितिहेतुत्वमपि दृष्टं तदपगमे पुन- * स्मरणाभिमानात्मको नामेति २ पुः । + स्वशब्दो त्राधिकः २ पु.। + अनुमिमीमामह इति उपकल्पितमास्ते २ पुः । ६ शब्दति नास्ति २ पुः । ॥ अन्यविपमिति २ पुः । || शुक्तिकालम्बनमिति पाठान्तरम् । ** अवभासमान इति १ पुः । ++ वित्प्रयुक्तति नास्ति २३ पुः । + बाध इति नास्ति २, ३ पुः । SS इत्युच्यतेति २ पुः । | | कमलमुकुलस्य विका- पापा परिणतीति २, ३ पुः । सेति ३ पुः ।

·है - शुक्तिरजतादिज्ञानसामग्र्युपपादनम् । मुकुलीभावदर्शनात्तथेहापि स्यात् । न । तथा सति तद्वदेव पूर्वावस्थापरिणाम- बुद्धिः स्यात् न बाधप्रतीतिः स्यात् * । अथ पुन?ष्टकारणजन्यायाः प्रतीतेरेव रजतोत्पाद इति मन्येत । एतदपि न सम्यगिव । कथम् । यस्याः प्रतीतेस्त- दुत्पादस्तस्यास्तावन्न तदालम्बनं पूर्वोत्तरभावेन भिन्नकालत्वात् । न प्रतीत्य- न्तरस्य पुरुषान्तरप्रतीतेरपि तत्प्रसङ्गात् । ननु किमिति पुरुषान्तरप्रतीतेरपि तत्प्रसङ्गो + दुष्टसामग्रीजन्मना हि प्रतीतेस्तदालम्बनम् । मैवम् । प्रतीत्यन्त- रस्यापि तद्विधस्य रजतान्तरोत्पादनेनैव उपयुक्तत्वात प्रथमप्रत्ययवत् । अतो ऽनुत्पन्नसममेव स्यात् । तदेवं पारिशेष्यात्स्मृतिप्रमोष एवावतिष्ठत । ननु स्मृतेः प्रमोषो न सम्भवति इत्युत्ताम् । तथा च तन्त्रान्तरीया आहुः ॥ अनुभतविषयाऽसम्प्रमापा स्मृतिरिति । का तर्हि पा गतिः शुक्ति- सम्प्रयोगे रजतावमासस्य । उच्यते । नेन्द्रियजज्ञानात्संस्कारज स्मरणं पृथ- गेव स्मरणाभिमानशून्यं समुत्पन्नं किन्तु एकमेव संस्कारसहितादिन्द्रियात् । कथमेतत् । उच्यते । कारणदोषः कार्यविशेषे तस्य शक्ति निरुन्धन्नेव संस्कार- विशेषमप्युद्बोधयति । कार्यगम्यत्वात्कारणदोषशक्तेः । अतः संस्कारदुष्टकारण- संवलितका सामग्री । सा चैकमेव ज्ञानमेकफलं जनयति । तस्य च दोषो- त्यापितसंस्कारविशेषसहितसामग्रीसमुत्पन्नज्ञानस्योचितमेव शुक्तिगतमिथ्या- रजतमालम्बनमवभासते । तेन मिथ्यालम्बनं ज्ञानं मिथ्याज्ञानं न स्वता ज्ञानस्य मिथ्यात्वमस्ति बाधाभावात् । भिन्नजातीयज्ञानहेतुसामग्योः ** मेकज्ञानोत्पादनमिति चेन्नैष दोषः । दृश्यते हि लिङ्गज्ञानसंस्कारयोः सम्भय लिङ्गिज्ञानोत्पादनं प्रत्यभिज्ञानोत्पादनञ्च अक्षसंस्कारयोरूमय- चापि स्मृतिगर्भमेकमेव प्रमाणज्ञानम् । संस्कारानुद्बोधे तदभावात् । तस्मा- ल्लिङ्गदर्शनमेव सम्बन्धज्ञानसंस्कारमुबोध्य तत्सहितं लिङ्गिज्ञानं जनयतीति कथ- * स्यादिति नास्ति २, ३ पुः । + तदपीति २ पुः। + तदिति नास्ति २ पुः । 8 अवतिष्ठते-इति २, ३ युः । ॥ अनुभूतविषयासम्प्रमोपः स्मतिरिति पातज्जलसूत्रपाठः, एवमनुभृती यो विपयो वृत्ति- तदारूढार्थो तयारसम्ममोपो ऽस्तेयमनपहरणं धर्मधर्म्यभेदात्तद्वती तदुभयविपरिणीति यावदिति तद्वार्तिकञ्च । परन्तु त्रिष्वपि एतत्पुस्तकेपु अनुभूतविपयासम्प्रमोपा-इति पाठस्तत्रानुभूति पययोरसम्प्रमोषो यस्यामिति बहुव्रीहिविशेषणं द्रष्टव्यम् । का तर्हिस्थाने पुनरिति २ पुः । *# सामग्याः करमेन्तानोत्पादनानिति + ज्ञानेति २ पु. नास्ति ।

·ঘমায- ৭০ হাজন সাহিল ল বাংলাঠিন্য। অত্রলযহী। মাঘলহত্যাদি। উল্লম। স্মাইল ব স্যায়: সিক্সাৰ ऽपि । न पुनज्ञानद्वये এলি। ময়া মিন্নানীযান নীলাহিত্য যঙ্গ বিমান নিয়নীয়। নত্ব লাক্ষ্যালয়লুমিঘিানালানহ্মাযাহা যথা- মা: ছয় ম জাহযই যানজ্ঞানাগ্রামার স্কুনি বিহীম:। হনুঙ্কু মনি লাশনবিদ্ধ: মনিসামান্য বনানন্য। সুমা লায়াম হন। ময় ঘৃণ: আহলে,ঘি ত্রান বৰলৈ ঘূয়ন। অনী ন ভি Uহয়নি বলেন জারাম নানাবনাইন। যান না ! ন- যান্ট ন ন ভ্রলীবলিলাজামাল ভুল । মায়ামাখলে ন মাহ- উনহুন ভুল বাবায ৫ নালন্দাহ যন হয়নীনি যক্ষ। জিক্স। হনমিনি নাগ্রী যি মায়ায় মুহুনি। অন্য। নল যি নহয় লিহানাযালঘু নিত্যান্ত স্নাঘন। নহু হন বিমানষিদুনি। লত্ব নন্ কলম্বিয়া স্কুল এন্ধন সম্পর্মিজন্নি || লাল- শিয়াল । লল ল গ্রাহ্মসি বহা কােয়ান্ধাবান। ল ভি লাক্ষাত্রী কলম্বিয়া লি ইন বংশ বহালনা: ত্রা। ঘন ঘন নানা কার্যামাজা নিহত ন নিথনা। খান। ন নানুন নিলুর ঘাঘা হ ঘানা। ন নিঘনঘি নালি যুলমাযহজালালু। স্মৰন । শুলনযাম্বিয়াই- মারিয়া নূন: বসিনি। মন্তু নিয়ৱিামীবল্লম মনী এহিয়- যন্ত্রাঘিনজ্জাম্বিয়ায় ** সুহ্মাস্কর্য মিক্সাইনির্য ম্লানমুন্যাহনি নয় হু সন্নিাঘইমিনহানিহায়ফিহাতা নিন। ননন স্বত্রই হোগুলি: । জী না কুন নাহিনি। ন নিভিয়া সন গ্রসি ভালই ল নং17 লায়ল মা- ঘন । ন ইয়া চমি না হয় নাজ্জিা মাখন ময়লা না ইনু। ষ + ঠায়ী ভাব চহি সমাযালাইনঘাষা- সামিলননি । । : तदा शब्दो नास्ति २ पुः । { নিমালমিয়য়নি ৭ । যায়ঘসিনি - ২ । ২; বা বুনি । ২। + নছাখি: ২ ৪। दोपपतेति २ पुः । कार्यप्रतिभासनादिति २ पु.। ! মামা-মুনি ৭ ।

·नामादिषु ब्रह्मदृष्टिमानसक्रिया न ज्ञानम् । अध्यासविषयेऽन्यवादिसंवादप्रदर्शनम् । ११ भवान्न विषयस्था ऽपरोक्षता भिद्यते । एकरूपप्रकाशनात् । अतो ऽन्तरपरो- क्षानुभवावगुण्ठित एव जागरणे ऽप्यो ऽनुभूयते ऽन्यथा जड़स्य प्रकाशा- मुपपत्तेः । यथा तमसा ऽवगुण्ठितो घटः प्रदीपप्रभावगुगठनमन्तरेण न प्रकाशीभवत्येवम् । य: पुनर्बिच्छेदावभासः स जागरे ऽपि मायाविजृम्भितः सर्वस्य प्रपञ्चजातस्य चैतन्येकानयत्वात्तस्य च निरंशस्य प्रदेशभेदाभावात् । प्रपञ्चभेदेनैव हि तत्कल्पितावच्छेदं सदवच्छिन्नमिव बहिरिवान्तरिव * प्रज्ञा- शते । अथवा दिगाकाशी मनोमाचगोचरौ सर्वसाध्यासाधारो विद्यते इति न परचेति विरुध्यते । कथं तर्हि नामादिषु ब्रह्माध्यासः । क्रिमच कथम् । न तत्र कारणदोषो नापि मिथ्यार्थावनासः । सत्यम्। अत एव चोदनावशादिच्छातो ऽनुष्ठेयत्वान्मानसी क्रियैषा न ज्ञानम् । ज्ञानस्य हि दुष्टकारणजन्यस्य विषयो मिथ्यार्थः । न हि ज्ञानमिच्छातो जनयितुं निवर्तयितुं वा शक्यं कारणैकायत्तत्वादिच्छानुप्रवेशानुपपत्तेः । ननु स्मृतिज्ञानमाभागेन जन्यमानं मनोनिरोधेन च निरुध्यमानं दृश्यते । सत्यम् । न स्मृत्युत्पत्तिनिरोधयो- स्तयोापारः किन्तु कारणव्यापार तत्प्रतिबन्थे च चक्षुष इवो || न्मीलननि- मीलने न पुनज्ञानोत्पत्ती व्यापार इच्छायाः । तस्माद् ब्रह्मदृष्टिः केवला ऽध्य- स्यते चादनावशात्फलायैव मातृबुद्धिरिव रागनिवृत्तये पा परयोषिति । तदेव- मनवद्यमध्यासस्य लक्षणं स्मृतिपः परत्र पूर्वदृष्टावभास इति ॥ तं केचिदित्यादिनाऽध्यासस्वरूपे मतान्तरमुपन्यस्यति स्वमतपरि- शुद्धये । कथमन्यत्र शक्तिका ** दावन्यधर्मस्यार्थान्तरस्य रजतादेज्ञानाकारस्य बहिष्ठस्यैव वा ऽध्यास इति वदन्ति । के चित्तु यत्र यदध्यासस्तद्विवेका- ग्रहणनिबन्धनो भ्रम इति । यत्र यस्याध्यासस्तयोविवेकस्याग्रहणात्तन्निबन्धनो ऽयमेकत्वभ्रम इति वदन्तीत्यनुषङ्गः । अन्ये तु यच यदध्यासस्तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षते इति । यत्र शुक्तिकादौ यस्य रजतादेर- ध्यासस्तस्यैव शुक्तिशकलादेविपरीतधर्मत्वस्य रजतादिरूपत्वस्य कल्पनाम- विद्यमानस्यैवावभासमानतामाचक्षते सर्वथापि त्विति स्वमतानुमारित्वं * अन्तरिव चेति २ पुः । + हि शब्दो नास्ति २ पुः । + वा स्याने नटः पु. । ६ स्वकारणेति २ पुः । ॥ उन्मीलने निमीलने इति २ . ! 41 रागविनिएत्तये इति पाठान्तरम् । शुक्तिनादानिमि ** ·হিনি মান: { হলা কানামায়! হলি মাননানালিশন যা হয়- লুজ এয়াখানা: ভিন্ন নি যাবিন নর নিশংনি। লন্ । সুললি লাল মাজাকে তাহার না হলে * নালানি- আ:। বিনীই যি যলিনা: গৃহ ভাড়া নিতালা। মূল বি হ্যালিহা মনিমালা দুলশিয়া: লালাখাহার চিৎ নয়:। নৰ নি: দুলাভলাভ বুলি ভয় লিখিনাগালাৰি যি নিবন্ধি! লাঠি: তাবিনি ননিই বলুন। লাঙ্গ নিষনিলা ৪ :। ন স্কি নিয়ািনী বা বুয়েল: ননী ৰা || 1 ল লাভকাৰণাৰা লিং- ছিল : ন। নয়াৰি নাৱৰাত্মিানন্যা। লন্দু ভাল স্বলি মাৰি নিলি যািনা মৰিনি লীলাক্মাহি। নয়। ন ন আলী নীলা ভূৱন হত নৱ- ভষিক্সন হুহু মৃনা বিবি বললন নাইন নানা যুব লীভাবিয়ি ল লীলাক্মনামযংঘলাখ্যা- $ নিন বিক্সি: নীশিনা অনুংলিনাক্কা না ঘ ৰূল মুহুল- লিলি হালাল হারনিনি ৭ নষ নং =া যাি * নলতা হামাক ৰূ নিষনিঃনানা নানাবালতি নন। চাষি ন ম বিনিময়লা না জান্নাতন: সালানা- হৰাৱ ন = মুইনানসভাৰ লি মৃত্তিনিইমামলা। হিল সুনাবলম্বিলিয়ন প্রত্যাণাৰিবি জান্ধায় দ্বিাযাবিলাষ্টা চঙ্গিলা 3-4 বলি। সভা অনাকাবিলন $$ জাহান্নামি নাই বক্স হয় না না না না: মলা: ভাল ন- তার নামানুহ বিষয়: হাযাবৰৰছি: হল নাহ: নাইন। নয়া মিলায়ালা। * স্নায়বিলীন : ৪। { মনুমিল্লাহিনি | মাহি ননি । । লিয়ান ন্যাতিানি = ৫। || বনী ননি = ঘ নানি। * সানিনি । এ } ৭; সনিম খুনি ও ২ ঘ। অনুষানি । । $$ জাহারিনি । । । এ বননি । ।

·૧૨ अध्यासलक्षणे पदकृत्यप्रदर्शनं लोकानुभवानुसारित्वञ्च । ननु सर्वमेवेदमसदिति भवतो मतम् । क ण्वमाह अनिर्वचनीयानाद्य- विद्यात्मकमित्युद्घोषितमस्माभिः । अथ पुनर्विद्योदये ऽविद्याया निरूपा- ख्यतामङ्गीकृत्यासत्त्वमुच्येत काममभिधीयताम् । तथाच बाधकज्ञानं नेदं रजतमिति वि* शिष्टदेशकालसम्बद्धं रजतं । विलोपयदेवोदेति न देशान्त- रसम्बन्धमापादयति तथानवगमात् । तथाच दूरवर्तिनी रज्जु सर्प मन्य- मानस्तन्निकटवर्तिना ऽऽग्न नायं सर्प इत्युक्ते सपाभावमाचं प्रतिपद्यते न तस्य देशान्तरवर्तित्वम् । तत्पत्तिपत्तावसामाद्वाक्यस्य । नार्थीपत्त्या । इह भग्नघटाभाववत्तावन्माचणापि तत्सिद्धेः । यचापि सर्पबाधपूर्वको रज्जुवि- धिरक्षजन्यस्तादृशवाक्यजन्यो वा तत्रापि स एव न्यायस्तथा ऽनवगमात्तदेवं नक्क चिन्निरधिष्ठानो ऽध्यासस्तस्मात्साधक्तं परचेति । यद्येवं परच पूर्वदृष्टावभास इत्येतावदस्तु लक्षणं तथाविधस्य स्मृति- रूपत्वाव्यभिचारात् । सत्यमर्थलभ्यस्य स्मृतित्वमेव स्यान्न स्मृतिरूपत्वम् । नच स्मृतिविषयस्याध्यासत्वमित्युंक्तम् । यद्येवमेतावदस्तु लक्षणं परत्र स्मृति- रूपावभास इति । तत्र परचेत्युक्ते ऽर्थलभ्यस्य परावभासस्य स्मृतिरूपत्वं विशेषणम् । न हि परस्यासंयुक्तस्य पूर्वदृष्टत्वाभाव स्मृतिरूपत्वसम्भवः । ॥ सत्यम् । विस्पष्टार्थ पूर्वदृष्टग्रहणमिति यथान्यासमेव लक्षणमस्तु । तथा च लोके उनुभवइत्युदाहरणट्येन प लोकिकसिद्धमेवेदमध्यापस्य स्वरूपं लक्षितं किमत्र युक्त्येति कथयति शुक्तिका हि रजतवदवभासत इति । ननु न शुक्तिका प्रतिभासते रजतमेव प्रतिभासते तेन **शुक्तिकेति रजतवदिति चोभयं नोपपद्यते । उच्यते । शुक्तिकाग्रहणमुपरितनसम्यकज्ञान- सिद्धं परमार्थतः शुक्तिकात्वमपेक्ष्य, वतिग्रहणं तु संप्रयुक्तस्यारजत स्वि- सूपस्य मिथ्यारजतसम्भेद इवावभासनमङ्गीकृत्य,मिथ्यात्वमपि रजतस्या- गन्तुकदोषनिमित्तत्वादनन्तरबाधदर्शनाच्च कथ्यते न पुनः परमार्थाभिमता- द्रजतादन्यत्वमानित्य, तचासंप्रयुक्तत्वाद्रजतस्य नेदन्तावभासस्तद्गत: किन्तु विशिष्टदेशसम्बन्धमिति २ पुः । + विलापयदिति २ पु.। + दूरवर्त्तिनो रज्जुर्मिति २ पुः । 8 तन्मात्रेणापि तसिद्धिरिति २३ पुः । || सत्यमेवेति ३ पुः । पालोकिक्रसिद्धमिति १ पुः । शुक्तिको रजतवदितीति- इति २ युः । स्वशब्दो नास्ति २ पु. It अवभासमिति २ युः । . -- ·१४ अध्यासोदाहरणविवरणम् । ब्रह्मणि जीवाध्यासकारणोपपादनम् । संप्रयुक्तगत एवापरोक्षावभासस्तु संस्कारजन्मनापि रजतोल्लेखस्य दोषबलादि- न्द्रियजज्ञानान्तभावाचेति द्रष्टव्यम् । तत्र शुक्तिकोदाहरणेन संप्रयुक्तस्यानात्मा रजतमिति * दर्शितम् । निरज्जनस्य चैतन्यस्यास्मदर्थे ऽनिदमंशस्यानात्मा तदवभास्यत्वेन युष्मदर्थल + क्षणापन्नो ऽहंकारो ऽध्यस्त इति + प्रदर्श- नार्थम् । द्विचन्द्रोदाहरणेन जीवेश्वरयोर्जीवानां चानात्मरूपो भेदावभास इति दर्शितम् । ननु बहिरर्थे कारणदोषो ऽर्थगतः सादृश्यादिरिन्द्रियगतश्च तिमिरादि- रुपलभ्यते तन्निमित्तश्चार्थस्य सांशत्वादंशान्तरावग्रहे ऽप्यंशान्तरप्रतिबन्धो युज्येत । न त्विह कारणान्तरायत्ता सिद्धियेन तोषादनवभासे। ऽपि स्यान्नि- रंशस्य चैतन्यस्य || स्वयंज्योतिषस्तदयोगात् । ननु ब्रह्मस्वरूपमनवभास- मानमस्त्येव न तदनवभासनाज्जीवेनवभासविपर्यासौ भवतः । न हि शुक्रग्रहणात्स्थाणाव पा ऽग्रहणं विपर्यासो वा । ननु न ब्रह्मणान्या जीवो ऽनेन जीवेनात्मनेतिश्रुतेरतस्तदग्रहणमात्मन एव * तत् । एवं तहि सुतरामविद्यायास्तचासम्भवस्तस्य विद्यात्मकत्वात्तस्य भासा सर्वमिदं भाती- ति। तच्चैतन्येनैव सर्वस्य भासमानत्वात् । उच्यते । विद्यत एवा- चाप्यग्रहणाविद्यात्मको दोष: प्रकाशस्याच्छादकः । कथं गम्यते । श्रुतस्त- दर्थापत्तश्च । श्रुतिस्तावदनृतेन हि प्रत्यढा अनीशया शोचति मुह्यमान इत्येव- माद्या । तदापत्तिरपि विद्यैव सर्वत्र अतिषु ब्रह्मविषया मोक्षाय निवेद्यते । तेनार्थादिदमवगम्यते जीवस्य ब्रह्म 6 स्वरूपता ||| नवगमो ऽविद्यात्मको बन्धो निसर्गत एवास्तीति । ननु न जीवो ब्रह्मणो ऽन्य इत्युक्तम् । बाढम् । अत एवाऽर्थाज्जीवे ब्रह्मस्वरूपप्रकाशाच्छादिका ऽविद्या कल्प्यते ऽन्यथापरमार्थतस्तत्स्वस्पत्वे तदवबोधोपि यदि नित्यसिद्धः स्यात्तदा तादात्म्योपदेशो व्यर्थः स्यात् अता * निदर्शितमिति २ पुः । + लक्षणोपपन्न इति २ पुः । + प्रशब्दा नास्ति २ पुः। युज्यते इति १ पु. उपकल्पितमास्ते। || चेतन्यस्येति २ पु. नास्ति। पा स्याण्वग्रहणमिति क्वचिन् । ** तदिति २ पुस्तके लिखितमपि छिन्नम् । i+ विभातीति २ घुः । it भास्यमानत्वादिति २ पुः । 8 स्वेति २ पु. नास्ति । || || अनवगमाविट्यात्मक इति २ पुः ।

·૧૫ अविद्यासाधकयुत्यापत्त्योः प्रमाणान्तराविरुद्धत्ववादः । ऽनादिसिद्धाविद्यावच्छिन्नानन्तजीवनिभासास्पदमेकरसं ब्रह्मेति श्रुतिस्मृति *- न्यायकोविदैरभ्युपगन्तव्यम् । तथा च स्मृतिः । प्रकृति पुरुषं चैव विद्यानादी उभावपीति+ क्षेत्रक्षेचज्ञत्वनिर्मितामनादिसिद्धामविद्यां प्रकृतिशब्दनाह मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति श्रुतेरतो मायावच्छिन्न रूपत्वादनन्यदपि ब्रह्म- रूपमात्मनो न वेत्ति । तथा चोक्तम् । अनादिमायया सुलो यदा जीव: प्रबुद्दयते । अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुध्यते तदेति । ननु प्रमाणान्तरविरोधे || सति श्रुतिस्तदर्थापत्तिवा नाविद्यां निवेदन यितुमलम् । किं तत्प्रमाणं येन सह विरोधः । निरंशस्य स्वयंज्योतिषः स्वरूपानवभासानुपपत्तिः । ननु भोक्तः कार्यकारणसंघातायावृत्तता स्वयं- ज्येतिषो ऽपि न प्रकाशते । ननु न भोक्ता स्वयंज्योतिः किं त्वहंप्रत्ययेनाव- भास्यते । यथा स्वयंप्रकाशमानता ऽहङ्कारो न प्रत्ययस्तथा वक्ष्यते । कथं पुनभोक्ता स्वयंज्योतिः कार्यकारणसंघातायावृत्तो न प्रकाशते मनुष्याहमितिमिथ्येवैकताभिमानात् । ननु गौणा ऽयं न मिथ्या । यथा न गौणस्तथा भाष्यकार पाएव वक्ष्यति नन्वहमिति यदि देहसमानाधिकरणः प्रत्ययो न तर्हि तयतिक्त आत्मा सिध्यति अन्यस्य तथाग्राहिणः प्रत्ययस्याभावादागमानुमानयोरपि तद्विरोधे प्रमाणत्वायोगात् । मिथ्यात्वात्तस्य न विरोध इति चेत् कुतस्तहि मिथ्यात्वम् आगमादनुमानाद्वा । अन्यथावगमादिति चेत् । मेवम् । अन्यो- न्यानयता तथा स्यात् आगमानुमानयोः प्रवृत्ती तन्मिथ्यात्वं तन्मिथ्यात्वे तयाः प्रवृत्तिरिति । तस्मादेहादिव्यतिरिक्तविषय एवायमहङ्कार इत्यात्मवादि- भिरभ्युपेयम् । अन्यथा ऽऽत्मसिद्धिर प्रामाणिकी स्यादतो गौणा मनुष्यत्वा- भिमानः । उच्यते । यद्यपि देहादिव्यतिरिक्तभोक्तृविषय एवायमहङ्कारस्तथापि तथा ऽनध्यवसायात्तद्धानात्मन्यध्यस्यति दृश्यते च स्वरूपेणावभासमाने ऽपि वस्त्वन्तरभेदानध्यवसायात्तत्सम्भेदेनावभासः । यथैकस्मिन्नप्यकारे हस्वादिसम्भेदः । • तव्यायेति २ पुः । + क्षेत्रेति २ पु नास्ति । * निमित्तामित्यन्यत्र १ पाठः। 8 स्वशब्दो ऽधिकः २ पु.। || प्रमाणविरोधे श्रुतीति २, ३ पुः । " भाष्यति । * वक्ष्यतेति. २,३ पुः । th अप्रमाणिकीति १, २ च पु.।

·मनुष्योऽहमिनिप्रतीतगागात्यनिरामः । अय पुनरकान्तता भिन्न गब देशादेरहता ऽवभासेत* रसादिय गन्धः । ततम्रात्मदा न विप्रतिपत्तिरिति तत्मिदये जिजामा नावकल्पेत जिज्ञामानरकालं तहि गोगा गव युक्तः । कथम् । जिजामा नाम युक्त्यनु- मन्धानम् । न हि युक्तिः पृथग जानान्तरजननी किन्तु सिद्धस्यैवाहप्रत्ययस्य विषयविधिनी: । तम्माद्विविक्तविषयत्वायतिरित्तात्मानुभवपर्यन्त गवाहं- कागे जिजामातरकालं युक्तः । न युक्तः अकारइव हस्वत्वाभिमानः । ननु तथापि कथम् । अनुभव गव । गव । मरकारेऽपि समानश्चर्च: । नन्वनु- भयम्नवलाद्ययात्रभामिन्यकारे सम्भवति हस्वादेः पृथक्सतस्तथानव- गमात् । तन्न । गक्रम्य पृथक्के ऽप्यादितरस्यापि पृथक्वात् । नन महदेलदिन्द्रजालं यत्तानुगृहीतात्प्रमाणाद्यथायथमसाधारणरूप- योरेवावभासमानयोरकत्वावगमा न गौण इति । वाढस् । इन्द्रजालमेवैत- दविद्याकृतत्वान याह्महंप्रत्ययम्य स्वविषयप्रतिष्ठितस्येव सतस्तदेकप्रतिगिता- प्रतिबन्धकृदनाद्यविद्याकृतं देहादिप्रतिष्ठितत्वमपि दृष्टम् । अतो देहादिविप- यत्वाविरोधि स्वविषयप्रतिष्ठत्वमहंप्रत्ययस्याता युत्या विषयविवेचने ऽपि स्वविषयोपदर्शनेन तत्प्रतिष्ठत्वमात्र कृतं नाधिकमार्गतम् । स्वविषयप्रति- प्रत्वं च देहादिप्वहं || समाभिमानेन न विरुध्यत इत्युक्तमतो न्यायतो विषय- विवेचनादूर्ध्वमपि न प्रागवस्थातो विशिष्यते ऽहंप्रत्ययस्तेन न कदाचिदपि मनुष्यो ऽहमिति प्रत्ययो गोणः । तदेवं स्वयंज्योतिप एव सतो जीवस्य कार्य ** करणसातव्यतिरिक्ततायास्तथा । उन बभासदर्शनान्मनुप्याहमिति चाध्यासोपलब्धे । ब्रह्मात्मकत्वस्यापि तत्स्वरूपस्यानवभासनं पूर्वकालकोटि- रहितप्रकाशाच्छादितमानिमित्तं श्रुतितदापत्तिसमर्पितं तन्निमित्ता। हंकारा- ध्यासश्च सम्भाव्यते ऽनादित्वाच्च || पूर्वदृष्टत्वं स्मृतिरूपत्वं च पृथग्भोक्त- विषयानुभवफलाभावादोक्तचैतन्यसंवलितकानुभवफलत्वाच्च परच परावभास- * अवभासते-इति २ पुः । । प्रवकल्प्यते-ति २ पुः । + विवेचनीति २ पुः। अहंकारो ऽपि समानचर्च इति १ पु. ! ॥ अहंमानेनेति २ पु.॥ पा यदेवमिति २ पु.। ** कारणव्यतिरिक्ततायाः इति २पु.। it अनवभासनादित्युपकल्पितं ९ पु.। # एवं ब्रीति ९ पु. ब्रह्मात्मकत्वस्येति २ पुः । ss अहंकाराटाध्यासश्चेति २ पुः । || सदापूर्वदृष्टत्वमिति २ पु. १ पुस्तके तु सदाशब्दः सन्नपि च्छिन्नोऽस्ति ।

·१० यात्मनो ऽविषयत्वेनाऽध्यासायोग्यताशङ्कापरिहारः । स्याऽन्योन्यसम्भेदस्य विद्यमानत्वादध्यासलक्षणव्यापिरिहाप्युपपद्यते । को- ऽयमध्यासो नामेति । किं वृत्तस्य प्रश्ने क्षेपे घ समानतिनो विशेषानुप- लव्यः पृष्टमनेनेति मत्वा ऽध्यासस्वरूपे ऽभिहिते पुनरातिनं मयेत्यभिप्नार्य विवृणोति कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविपये ऽध्यासो विषय * तद्धर्माणामिति । वाटमेवलक्षणो ऽध्यासः स चेह न सम्भवति । कथम् । यतः सर्वो हि पुरो ऽवस्थिते विषये विपयान्तरमध्यस्यति युप्यत्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मना ऽविषयत्वं ब्रवीपि नाविपये ऽध्यासो दृष्टपूर्वः सम्भवी वा । उच्यते । न सावदयमेकान्तेनाविपयः अस्मत्प्रत्ययविपयत्वात् । ननु विपरिणश्चिदात्मनः कथं विपयभावः पराग्भावनेदन्तासमुल्लेख्यो हि विषयो नाम भवति तद्वेपरीत्येन प्रत्ययपेणानिदंप्रकाश विषयी तत्कथ- मेकस्य निरंशस्य विरुद्धांशद्वयसंनिवेशः । अचाच्यते । अस्मत्प्रत्ययत्वाभि- मतो ऽहंकारः । स चेदमनिदरूपवस्तुगर्भः सर्वलोकसाक्षिकः । तमवहित+ घेतस्तया निपुणतरमभिवीक्ष्य रूपकपरीक्षकवत् स्वानुभवमऽनच्छादयन्तो वदन्तु भवन्तः परीक्षकाः किमुक्तलक्षणो न वेति । ननु किमत्र वदितव्यमसम्भिन्नेदरूप एवाहमित्यनुभवः । कथम् । प्रमातृप्रमेयनमितयस्तावदपरोक्षाः । प्रमेयं कर्मत्वेनापरोक्षम् प्रमातृप्रमिती पुनर- परोक्षे एव केवलं न कर्मतया प्रमितिरनुभवः स्वयंप्रकाशः प्रमाणपालं तद्ध- लेनेतरत्प्रकाशते प्रमाणं तु प्रमातृव्यापारः फललिङ्गो नित्यानुमेयस्तवाह मिदं जानामीति. प्रमातुजानव्यापारः कर्मविपयो नात्मविषयः । यात्मा तु विषयानुभवादेव निमित्तादहमिति फले विषये चानुसन्धीयते । ननु नायं विषयानुभवनिमित्तोऽहमुल्लेखः किं त्वन्य गवात्मसार- विषयो ऽहमिति प्रत्ययः । तस्मिंश्च द्रव्य स्वरूपत्वे नात्मनः प्रमेयत्वं ज्ञातृत्वेन प्रमातृत्वमिति प्रमातृप्रमेय || निभासरूपत्वादहंप्रत्ययस्य ग्रालया- हकरूप आत्मा तस्मादिदमनिदरूपः प्रमेयांशस्येदं पा रूपत्त्वात्, अनिएं- रूपत्वात् प्रमात्रंशस्य । नैतद्युक्तम् । अनंशत्वादपरिणामित्वाच्चात्मनः । * तदिति.२ पुः नास्ति । 1 नेतीति ३ पु.। || प्रतिभासेति २ पु. + चेतस्कतयेत्यपरत्र १ पाठः। स्वशब्दो नास्ति १, २:पु.। पा रूपवत्यादिति २ पुः । कल्पितमास्से। ३ ·१८ अहमर्थस्यात्मन इदमनिदमात्मकत्वादिविचारः । प्रमेयस्य चेदंरूपतया परायपत्वादनात्मत्वात्तस्मान्नीलादिक्षानफलमनुभवः स्वयंप्रकाशमाना ग्रारमिदंतया ग्राहकं * चानिदन्तया ऽवभासयति ग्रहणं चानुमापयतीति युक्तम् । अतो नेदमंशो ऽहंकारो युज्यते । उच्यते । तदं भवान् प्रष्टव्यः किमात्मा चैतन्यप्रकाशो ऽनुभवो जडप्रकाश उत सोपि चैतन्य- प्रकाश: अथवा स एव चैतन्यप्रकाश आत्मा जडस्वरूप+ इति । तत्र न तावत्प्रथमः कल्पः। जडस्वरूपे प्रमाणफले विश्वस्यानवभासप्रसङ्गात् । मैवम् । प्रमाता चेतनस्तद्द्वलेन प्रदीपेनेव विषयमिदन्तया ऽऽत्मानं चानिदन्तया चेत- यत इति न विश्वस्यानवभासप्रसङ्गः । तन्न । स्वयं चैतन्यस्वभावो ऽपि सन् विषयप्रमाणेनाचेतनेनानुगृहीतः प्रकाशत इति नैतत्साधु लक्ष्यते । किं च । प्रमाणफलेन चेत् प्रदीपेनेव विषयमात्मानं च चेतयते तदा चेतयति- क्रियानवस्थाप्रसङ्गः । द्वितीये || कल्पे वा आत्मापि स्वयमेव प्रकाशेत किमिति विषयानु- भवमपेक्षेत । अथ चैतन्यस्वभावत्वेपि नात्मा स्वयंप्रकाशः । ** विशेषे हेतु- वाच्यः । न हि चैतन्यस्वभावः सन् स्वयंपरोक्षो ऽन्यतो ऽपरोक्ष इति युज्यते । किं च । समत्वान्नेतरेतरापेक्षत्वं प्रकाशने प्रदीपयोरिव । तृतीये ऽपि कल्पे ऽनिच्छतोप्यात्मैव चितिप्रकाश आपद्यते न तदरिक्ततथाविधफलसद्भावे प्रमाणमस्ति । कथम् । प्रमाणजन्यश्चेदनुभवस्तथा सति स्वगतेन विशेषेण प्रतिविषयं पृथक् पृथगवभासेत सर्वानुभवानुगतं च गोत्ववदनुभवत्वमपरमी- क्ष्येत । न च नीलानुभवः पीतानुभव इति विषयविशेषपरामर्शशन्यः स्वगतो विशेषो लक्ष्यते । ननु विनष्टाविनष्ठत्वेन विशेषः सिध्यति । सिध्यद्यदि विनष्टाविनष्टता सिध्येत् । सा च जन्यत्वे सति तस्यां च सिद्धायां जन्यत्वमिति परस्परा- यत्त स्थितित्वेनेकमपि न सिध्येत् । एतेनातिसादृश्यादनुभवभेदो न विभा- व्यत इति प्रत्युक्तम् भेदासिद्धेः । न हि चित्प्रकाशस्य स्वगतो भेदो न प्रकाशते * च शब्दो नास्ति २ पु. । + स्वशब्दो नास्ति २,३ पुः । * विषयप्रमाणेनेत्यस्य स्थाने विषयप्रवणेनेति कल्पितं २ पुः । न साधु-इति २ पुः । ॥ अपिशब्दो ऽत्राधिकः २ पुः । । विकल्पे इति १ पाठान्तरम् । ** विशेषहेतुरिति २ पुः । ६ विकल्पे इति ९ पुः । ++ ईक्षतेति २ पुः। 8s स्थितित्व नैकमपि सिध्येदिति २ पु.।

·आत्मनश्चिन्माचमेव वास्तवं स्वरूपं भोक्तृत्वादि त्वौपाधिकम् । इति युक्तिमत् येन सदप्रकाशनात्सादृश्यनिबन्धनो विभ्रमः स्यात् । न च यथा जीवस्य स्वयंज्योतिषोऽपि स्वरूपमेव सद् ब्रह्मरूपत्वं न प्रकाशते तद्वत्स्यादिति युक्तम् । अभिहितं तत्राप्रकाशने प्रमाणम् इह तन्नास्ति । नहि सामान्यतादृष्टमनुभवविरोधे युक्तिविरोधे च समुतिष्ठति दर्शिते चानुभव- युक्ती । तस्मात् चित्स्वभाव एवात्मा तेन तेन प्रमेयभेदेनोपधीयमानोऽनु- भवाभिधानीयकं लभते ऽविवक्षितोपाधिरात्मादिशब्दरभिधीयते ऽवधीरित- * वनाभिधाननिमित्तैकदेशावस्थाना इव वृक्षा वृक्षादिशब्दरित्यभ्युपगन्तव्यम् । बाढम् । अत एव विषयानुभवनिमित्ताऽनिदमात्मको ऽहङ्कारो वर्ण्यते । सत्यमे वम्। किन्तु तथा सति सुपुरे ऽप्य । हमित्युल्लेखः स्यात् । कथम् । नीलानुषङ्गो यश्चैतन्यस्य स नीलाभोगी नासावहमुल्लेखाहः अहमित्यात्मावभासते तर यदि नाम सुषुप्ने विषयानुषङ्गाभावादिदं जानामीति विषयतदनुभवपरामशी ६ नास्ति मा भूत् अहमित्यात्ममाचपरामर्श: क्रिमिति न भवेत् । नन्वहमिति भोक्तृत्वं प्रतिभासते तदभावे कथं तथा प्रतिभासः । नैतत्सारम् । समुत्कालितोपाधिविशेष चैतन्यमाचमस्मदर्थस्ततः सर्वदा ऽह- मिति स्थान्नेतच्छक्यमुपाधि || परामर्शन चैतन्यमहमित्युल्लिख्यते इति वक्तुम् । तत्यरामी हि तत्सिद्धिनिमित्तो न स्वरूपसिद्धिहेतुः पा स्वमाहात्म्येनैव तु स्वरूपसिद्धिः ततश्च विषयोपरागानुभवात्मत्व शून्यः स्वरूपतो ऽहमिति सुषुग्ने ऽप्यवभासेत दृशिरूपत्वाविशेषात् । भवत्येवेति चेन्न । तथा सति स्मयत हस्तन इवाहङ्कारः । अविनाशिनः संस्कारस्याभावान्न स्मयते इति चेत् । स्.. स्तनो ऽपि न स्मर्यंत । नन्वस्त्येव सुषुप्ने ऽहमुल्लेखः सुखमहमस्वाप्समिति सुषुप्नोत्थितस्य स्वापसुखानुभवपरामर्शदर्शनात नात्मनो ऽन्यस्य तवानुभवः सम्भवति । सत्यमस्ति । न तत्स्वापे सुखानुभवसंस्कारजं स्मरणं किं तर्हि सुखावमी दुःखाभावनिमित्तः । कथम् । स्वप्ने तावदस्त्येव दुःखानुभवः । सुषुन तु तद- भावात्सुखव्यपदेशः । तदभावश्च करणव्यापारोपरमात् । यदि पुनः सुषुप्तः सुख- * वनाभिधेनिमित्तेति ३ पुः। + प्रहमुल्लेखइति २ पुः। * सनीलभाग इति २ पुः । ६ नास्तीति २ पु. नास्ति । परामर्श चैतन्यमिति २ पुः । ** स्वशब्दो नास्सि २ पुः । पा स्वमहात्म्येनेति १ पुः ।

·२० - सौषुपानुभवविधारः । मिति च तद्विषयं स्मरणं स्या* त्तदा विशेषतः स्मर्यंत न च तदस्ति । व्यप- देशो ऽपि सुखं सुना न किंचिन्मया चेतितमिति हि दृश्यते । यत्पुनः सुनोत्थि- तत्यालाघवेन्द्रियप्रसादादिना सुखानुभवोन्नयनमिति । तदसत् । अनुभूत चेत्सुखं स्मर्यंत न तच लिङ्गेन प्रयोजनम् । यद्येवं सुप्रोत्थितस्य कथं कस्य- चिदङ्गलाघवं कस्य चिन्नेति । उच्यते । जागरणे कार्यकरणानि नाम्यन्ति सदपनुत्तये व्यापारोपरमः स्वापः सच यदि सम्यग् व्यापारोपरम स्तदाङ्गानि लघूनीतरथा गुरुणीति । तदेवं नायं नीलादिप्रत्ययाइन्य एवात्मविषयो ऽहं- प्रत्ययो नापि विषयानुभवादेवाहमुल्लेखः । तस्माद् ब्रह्मविदामेकयुण्डरीकस्य लोकानुग्रहैकरसतया सम्यगज्ञानप्रवर्तनप्रयोजनकृतशरीरपरिग्रहस्य भगवतो भाष्यझारस्य मतमागमयितव्यम् । तदुच्यते । येयं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु नामरूपमव्याकृतमविद्या माया प्रकृतिरग्रहणमव्यक्तं तमः कारणं लय: शक्तिर्महासुग्निर्निद्रा तरमाका- शामिति च तत्र तत्र बहुधा गीयते चैतन्यस्य स्वत एवाव स्थितलक्षणब्रह्म - स्वरूपतावासं प्रतिबध्य जीवत्वापादिका ऽविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञासंस्कारचित्र- मित्तिः सुषुग्ने प्रकाशाच्छादनविक्षेपसंस्कारमाचरूपस्थितिरनादिरविद्या । तस्याः परमेश्वराधिष्ठितत्वलब्धपरिणामविशेषो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाग्नयः कर्तृत्व- भोक्तृत्वकाधारः कूटस्थचेतन्यसंवलनसंजातज्योतिः स्वयं प्रकाशमानो ऽप- रोक्षो ऽहङ्कारो यत्सम्भेदात्कूटस्थचैतन्यो ऽनिदमंश आत्मधातुरपि मिथ्येव भातेति प्रसिद्धिमुपगतः । स च सुषुप्ने समुत्खातनिखिलपरिणामायाम- विद्यायां कुतस्त्यः । न चैवं मन्तव्यम्म आग्नितपरिणतिभेदतयैवाहंकारस्य निभाते ऽनन्तभूतैव तन्निमित्तमिति तथा सत्यऽपाकृताहंकृतिसंसौ भोक्त- स्वादिस्तद्विशेषः केवलमिदन्तयैवावभासेत न च तथा समस्ति । स च परिणामविशेषो ऽनिदञ्चिदात्मनो बुढ्या निष्कृष्य वेदान्तवादिभिरन्तःकरणं खनो बुद्धिरहम्प्रत्ययीति च विज्ञानशक्तिविशेषमाश्रित्य व्यपदिश्यते परि- स्पन्दशत्या च प्राणं इति । तेनान्तःकरणोपरागनिमित्तं मिथ्यवाहकर्तृत्वमा- त्मनः स्फकिमणेरिवो || पधाननिमित्तो लोहितिमा । कथं पुनः स्फटिके + तटानीति १ पु., तदा लघूनीति २ पुः। * अवशब्दो नास्ति १, २ पु.। ६ स्वशब्दो नास्ति २ युः । ।। उपाधिनिमित्त रसिक पुः । * तथेति १ पुः।

·२१ स्फटिकलाहित्यमिथ्यात्वविचारः । लोहितिनो मिथ्यात्वम् । उच्यते। यदि स्फटिक * प्रतिस्फालिता नायनरश्मयो जपाकुसुममुपसर्पयुस्तदा विशिष्टसंनिवेशं तदेव लोहितं ग्राह्ययुः । न हि रूप- मात्रनिष्ठश्चाक्षुषः प्रत्ययो दृापूर्वनापि स्वाश्रयमनाकर्पदपमाचं प्रतिविम्बितं क्वचिदुपलब्धपूर्वम् । नन्वभिजातस्येव पद्नपरागादिमणेर्जपाकुसुमादेरपि प्रभा विद्यते तया व्यानत्वात् स्फटिको ऽपि लोहित इवावभासते । तथापि स्वयम. लोहितो मिथ्यैव लोहित इत्यापद्येत । अथ प्रभैव लोहिता ऽवभासते न स्फटिक इति । शान्त्यमपि तहि स्फटिके प्रकाशेत । अथ प्रभया ऽपसारितं तदिति चेत् । स तर्हि नीरूपः कथं चाक्षुषः स्यात् । न च रूपिद्रव्य ||- संयोगात् । वायोरपि तथात्वप्रसङ्गात् । न प्रभानिमित्तं लोहित्यं तत्रोत्पन्नम् उत्तरकालमपि तथारूपप्रसङ्गात् । अभ्युपगम्य प्रभामिदमुक्तम् । यथा पदरागादि- प्रभा निराश्रया ऽप्युन्मुखोपलभ्यते न पा तथा जपाकुसुमादेः । तदेवं स्फटिकस- णावुपधानोपराग इव चिदात्मन्य ** प्यहङ्कारोपरागस्ततः सम्भिन्नोभयरूपत्वा- इथिरिव भवतीत्यहङ्कारो ग्रन्थिरिति गीयते । तत्र जडरूपत्वादुपरक्तस्य न तबलादुपरागस्य साचाट्नावश्चिद्रपस्य पुनरुपरागस्तद्विषयव्यापारविरहिणा ऽपि तबलात्प्रकाशते । तेन लक्षणत इदमंश: कथ्यते न व्यवहारतः । व्यव- हारतः पुनर्यदुपरागादनिदमात्मनो ऽहंकर्तृत्वं मिथ्या तदात्मनस्तझ्यापा- रेण व्याप्रियमाणस्यैव व्यापारपूर्वको यस्य परिच्छेदः स एवेदमात्मको विष- योऽत एवाहमित्यसम्भिन्नेदमात्मको ऽव+भास इति विभ्रमः केषांचित् । दृष्टश्च लक्षणतस्तद्व्यवहाराहापि तमननुपतन् । तद्यथाङ्करादिफलपर्यन्तो वृक्षविकारो मृत्परिणामपरम्परापरिनिष्यन्नो ऽपि घटव ल्मीकवन्न मृन्मय- व्यवहारमनुपतति । व्युत्पन्नमतयस्तु तद्व्यवहारमपि नातीवोल्वणं मन्यन्ते । अत एव निपुणतरमभिवीक्ष्य रूपकपरीक्षकवदहकार निरुपयतां सम्भिन्नेदं- रूपः स इत्यभिहितम् । यत्युनर्दर्पणजलादिषु मुखचन्द्रादि || प्रतिविम्बा- दाहरणं तदहङ्करिनिदमंशा विम्बादिव प्रतिविम्बं न ब्रह्मणा वस्त्वन्तरं * प्रतिफलिता इति ३ पुः । 1 नायना रश्मय इति १ पु.। + अथेति २,३ पु. नास्ति। च शब्दो नास्ति १ पुः । || द्रव्येति २,३ पु. नास्ति । मा नशब्दानास्ति ३ पुः । ** अपिशब्दो नास्ति १ पुः । + अवभासत इति २ पुः। ॥ दृष्ठ इत्यधिकं ३ पुः । ss वल्मीकादिवदिति २ पुः । | प्रतीति २ पु. नास्ति ।

·२२ दपगामुखप्रतिविम्बादिदृष्टान्ततात्ययोक्तिसद्विचारी। किं तु तदेव तत्पृथगवभासविपर्यय * स्वरूपतामात्र मिथ्येति दर्शयितुम् । कथं पुनस्तदेव । तदेक । स्वलक्षणतावगमात् । तथाच यथा बहिःस्थितो देवदत्तो यत्स्वलक्षण: प्रतिपन्नस्तत्स्वलक्षण गव वेश्मान्तःप्रविष्टोऽपि प्रतीयते तथा दर्पगतलस्थितो ऽपि न तद्वस्त्वन्तरत्वे युज्यते । अपिच । अर्थाद्वस्त्वन्तरत्वे सत्याऽऽदर्श गव विम्बसन्निधावेव तदाकारगर्भित: परिणत इति वाच्यम् विरुद्धपरिमाणात्वात्संश्लेषाभावाच्च प्रतिमुद्रेव विम्वलाञ्छितत्वानुपपत्तेः । तथा सति विम्बसन्निधिलब्धपरिणतिरादर्शस्तदपाये ऽपि तथैवावतिष्ठत । न खलु संवेष्टितः कटो निमित्तलव्धप्रसारणपरिणतिर्निमित्तापगमे तत्क्षणमेव संवेष्टते यथा तथा स्यादिति मन्तव्यम् । यतश्चिरकालसंवेष्टनाहितसंस्कार- स्तत्र पुनः संवेष्टनिमित्तम् । तथा च यावत्संस्कारक्षयं प्रसारणनिमित्ता- नुवृत्तौ पुनः संवेष्टनोपजनः । एवं || चिरकालसन्निहितविम्बनिमित्ततदाकार- परिणति गरादर्शस्तथैव तदपायेऽपि यावदायुरवतिष्ठत न ** च तथोप- लम्यते । य: पुन: कमलमुकुलस्य विकासपरिणतिहेतोः सावित्रस्य तेजसो दीर्घकालानुवृत्तस्यापि विगमे तत्समकालं पुनर्मुकुलीभावः स प्रथम- तरमुकुल हेतुपार्थिवाप्यावयवव्यापारनिमित्तस्तदुपरमे जीर्णस्य पुनर्मुकुलता- नुपलब्धेनाद” पुनस्तथा पूर्वरूपपरिणामहेतुरस्त्यवाह भवतु न वस्त्वन्तरम् तदेव तदिति तु न क्षम्यते शुक्तिकारजतस्य मिथ्यारूपस्यापि सत्यरजतेकरूपा- वभासित्वदर्शनात् । मैवम् । तच हि बाधदर्शनान् मिथ्याभावो नेह स वाधो दृश्यते । यत्पुनर्दर्पणापगमे तदपगमो न स बाधा दर्पणे ऽपि तत्प्रस- जात । ननु तत्त्वमसिवाक्याद् बाधो दृश्यते । मैवम् । तत्र तत्त्वमिति विम्बस्थानीयब्रह्म स्वरूपता प्रतिविम्बस्थानीयस्य जीवस्योपदिश्यते ऽन्य- था न तत्त्वमसीति स्यात् किन्तु न त्वमसीति भवेन्न रजतमस्तीतिवत् । किं च । शास्त्रीयो ऽपि व्यवहारः प्रतिविम्बस्य पारमार्थिकमेव विम्बैकरूपत्वं * स्वेति नास्ति २ पुः। तथैवेति २ पु. नास्ति । || चिरकालमिति २ पुः । # चेति २ पु. नास्ति । । मुकुलभावति २ पुः । + स्वलक्षणत्वावगमादिति २ पुः । ६ संवेष्टने-इति २ पुः । पा तदपायेऽप्यादर्शस्तथैव यावदायुरिति २ पुः । ++ सावित्रतेजस इति २ पुः । 8 स्वेतिशब्दो नास्ति २ पु.।

·विम्बप्रतिविम्बविषयकविचारः । २३ दर्शयति “ नेताद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन । नापरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नमसो गतमिति । यस्तु मन्यते न पराक्प्रवणप्रवृत्तनायनरश्मिभि- विम्बमेव भिन्नदेशस्थं गृह्यते किन्तु दर्पणन * तिस्फालितः परावृत्त्य प्रत्यङ्मुखैः स्वदेशस्थमेव विम्बं गृह्यत इति तमनुभव एव निराकरोतीति न पराक्रम्यते । कथं पुनः+ परिच्छिन्नमेकमेकस्वभावं विच्छिन्नदेशद्वये सर्वात्मना ऽवभास- मानमुभयत्र पारमार्थिकं भवति । न वयं विच्छेदावभासं पारमार्थिकं ब्रमः कि त्वेकत्वम् । विच्छेदस्तु मायाविजृम्भितः । न हि मायायामसम्भावनीयं नाम । असम्भावनीयावभासचतुरा हि सा । ननु सत्येव विम्बकतावगमे प्रतिविम्बस्य तद्गतो विच्छेदादिमिथ्याव- भासस्तथा ब्रह्मकतावगमे ऽपि जीवस्य विच्छेदादिमिथ्यावभासो न निवर्ति- तुमर्हति । उच्यते । देवदत्तस्याचेतनांशस्यैव प्रतिलिचासचेतनांगस्यैव वा प्रतिविम्बत्वे प्रतिविम्बहेतोः श्यामादिधर्मेणेव जाडोनारकन्दितत्वान्न तत्प्रतिविम्बं विम्बैकरूपतामात्मतो जानात्यचेतनत्व : तया चानुभयो न विम्बचेष्टया || विना प्रतिविम्बं चेष्टते । यस्य हिरन परत्र या ममु- त्पन्ना तद्गतेनैव सम्यग्ज्ञानेन सा निवर्तते यस्तु जो वेदनः प्रतिविम्व- स्यात्मनो ऽभिन्नत्वं न स तद्गतेन दोषण बने -... ज्ञानमाहानि- विम्बस्य निवृत्तिस्तवेतार्दर्पणादेः परमारिता पुनःनिधिययाः सर्वेषां नः प्रत्यक्षश्चिद्रूपो नान्तःकरण हंटरवद्र- मात्मनो रूपं मन्यते न विम्वकल्पद्रपालटेना थ्यात्वापगमः । ननु तत्र विनय दिन संनिहितमस्ति न तथेह लिन बिनानि इति मा भूदाशङ्केति रन्नुमन्द ननु तत्रापि यन्दिनः भवसंस्कारः समस्येवर वानादेः कार्यकार A- AU प्रतिनिधि * प्रतिदिन ·२४ अध्यासव्यवहारानादित्वम् । यद्यप्यनिर्वचनीयतयैवारुणादिना स्फटिकादेः सावयवत्वेन सम्भेदयोग्यं- स्याप्यसम्भेदा* वभासः सिद्धस्तथापि तदासङ्गीव स्फटिकप्रतिविम्बमुत्प्रेक्षते रज्ज्वां पुनः सर्पबुद्धिरेव न तत्सम्भिन्नत्वमसम्भिन्नत्वं वा तस्यान्तेना ऽसङ्गो नहि सज्जते । असङ्गो ह्ययं पुरुष इत्यादिश्रुतिसमर्पिता ऽसङ्गता उत्मनो न स्पष्ट दर्शितेति तदर्थ घटाकाशोदाहरणम् । तच हि तत्परामादृते न भेदरूपकार्यसमाख्याः स्वगता दृश्यन्ते । एतच्च सर्वमुदाहरणजातं श्रुतितन्याया- नुभवसिद्धस्य तदसम्भावनापरिहाराय बुद्धिसाम्याथं च न वस्तुन एव साक्षा- सिद्धये । तदेवं यद्यपि चेतन्यैकरसो ऽनिदमात्मकत्वादविषयस्तथाप्यहङ्कार व्यवहारयोग्यो भवतीति गोण्या वृत्त्या ऽस्मत्प्रत्ययविषयतोच्यते प्रमेयस्य । व्यवहारयोग्यत्वाभिचारात् । ननु व्यवहारयोग्यत्वेऽध्यासोऽध्यासपरिनिष्यन्नाहम्प्रत्ययबलायवहा- रयोग्यत्वमिति प्राप्तमितरतराश्रयत्वम् । नाऽनादित्वेन प्रत्युक्तत्वात् । तत्रैवम्भ- तस्याहङ्कनुरिदमंशस्य ज्ञानसंशब्दितो व्यापारविशेष: सकर्मत्वात्कमेकारका- भिमुखं स्वाश्रये किञ्चिदवस्थाविशेषमादधाति स्वाभयविकारहेतुत्वात्क्रिया- याः । स च प्राप्नोतिक्रियाहितकर्तृस्थविशेषवत्कर्मसम्ब || न्धो ज्ञातुर्जय- सम्बन्ध इति गीयते । तेन विषयविशेषसम्बद्धमेवान्तःकरणं चैतन्यस्याव- छेदकं कर्मकारकमपि प्रधानक्रियासिद्धा स्वव्यापाराविष्टं चैतन्यविवर्त्तत्वा- त्प्रधानक्रियाहितप्रमाचवस्थाविशेषावच्छिन्नापरोक्षतकरूपामपरोक्षतामभिव्य- नक्ति ततश्चात्मनो ऽन्तःकरणा पावस्थाविशेषोपाधिजनितो विशेषो विषयानु- भवसंशब्दितो विषयस्थापरोक्षकरसः फलमिति क्रियैकविषयताफलस्य युज्यते। एवं चाहका स्वांशचैतन्यबलेन व्यापाराविष्टतया च प्रमातेति बुद्धिस्थमर्थ पुरुषश्चेतयत इत्युच्यते । तच च प्रमातुः स्वयंज्योतिषो विषयसम्बन्धसज्जात- विशेषो ऽनुभवो ऽपरोक्षतया सर्वान् प्रत्य विशिष्टोऽपि कारकाणां सम्भय प्रधानक्रियासाधनत्वाद्येन सह साधनं तनिष्ठ एव नान्यत्र कर्मकारकमपि येन सह साधनं तस्यैवापरोक्षम् गन्तृसम्बन्ध इव ग्रामस्य । * अवगम इति २ पुः । । उपेत्यधिकं २ घुः । || सम्बन्धादिति २ पुः । + सज्यत इति क्वचित् । ६ चशब्दो त्राधिकः २.पु. । ना अन्तःकरणस्यावस्थाविशेप इति पुस्तकान्तरे ।

·अहमितिप्रतीतेनालादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्त्ववगाहित्वविचारः । २५ ननु नीलादिविषयोपि चेदपरोक्षस्वभावो नीलात्मिका संविदित्युक्तं स्यात् । अतः स एव * माहायानिकपतः समर्थितः । मेवम् । परस्परव्यावृत्ता नीलपीताववभासेते अपरोक्षता तुन तथा एकरूपावगमाद्विच्छेदावभासे ऽप्यता न तत्स्वभावा । यदि स्यात्तद्वदेव व्यावृत्तस्वभावता ऽप्यवभासेत । न तथा । किंच । तैरपि नीलात्मकसंविदो ऽन्य एव पराग्व्यावृत्तो ऽपरोतः प्रत्य- गवभासः स्वरूपमाचे पर्यवसितो विकल्प उपेयते प्रतीयते च नीलसंवित् । प्रत्य- व्यावृत्तेदन्तया साह्यरूपा ततश्च वस्तुद्वयं ग्राहग्राहकरूपमितरतरव्यावृत्तं सिद्धम् । नैतत् । द्वयोरपि स्वरूपमावनिष्ठयोः कुतो विषयविषयिभावः । कथं पुनरिदमहं जानामीति तयोर्गाह्मयाहकतावभासः । नायं तदवभासः किन्त्य- हमिति इदमिति जानामीति च परस्पर व्यावृत्ताः विकल्या गते । कथं पुन- स्तेषु कटाक्षणाप्य || न्योन्यमनीक्षमाणेष्वयं सम्बन्धावगमः।तद्वासनासमेतनम- नन्तरप्रत्ययसमुत्थं सङ्कलनात्मकं प्रत्ययान्तरमेकन्नेह स- रेवमनुभवानारूढामेव प्रक्रियां विरचयति भवान् । हस्निः जियानुपने स्थायित्वे हि सत्याहमुल्लेख्यस्य स्थायिनैव नीन दयविनिममा मन्वन्त स्ततश्च क्रियानिमित्तैव नीलादेरप्यपरोहा महमिति संविदः प्रतिक्षणं स्वलनरभेदेन बिरले वन्न- दमगृहमाने पा रेवाभिधीयताम् ! कारक संविदो ऽपि चेत् स्वरूपं नामने अपि च । तद्रूपप्रतिमा च । तद्रूपप्रतीतामेनजदर ---- भ्रान्त्ययोगादिति के बगमः किं पुनwar । * महायान्वित + अत्र र -- । AMIN- ·अहामातप्रतातनालादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्त्ववगाहित्वविचारः । प्रमाणविरोधाभावात्प्रमाणंसद्धावाच्च । सिद्धे च सादृश्ये * तन्निमित्ता। व्यामोह- सिद्धिः । स्यादेतत् । अव्यामोहे ऽपि तुल्यमेतत् । सिद्धे हि सादृश्यकल्प- नाया । अप्रामाणिकत्वे प्रमाणविरोधे च तद्रूपप्रतीतेरव्यामोहत्वम् अव्यामा- हत्वे चास्याः सादृश्यकल्पनायाः नियमाणकत्वं प्रमाणविरोधश्च । नैतत् । स्वारसिकं हि प्रामाण्यं प्रतीतरनपेक्षम् । तथा च तत्प्रामाण्यात्सादृश्यक- ल्पना निष्प्रामाणिकी प्रमाणविरुद्धा च । न तु सादृश्यकल्पना स्वतःसिद्धा येन प्रामाण्य मावहेदप्रामाण्यपूर्विकैव सा । अथान्ते क्षयदर्शनादादी क्षयानु- मानम् अतो भिन्नत्वात्सादृश्यकल्पनेति । आदौ सत्तादर्शनादन्तेऽपि सा कि नानुमीयते । क्षयानुभवविरोधादिति चेत् इहापि तद्रूपस || त्वानुभवविरोधः । न झुभयोरनुभवयोः कश्चिद्विशेषः । अथ मन्येत यो ऽसौ स्थिरत्वेनाभिमतो ऽहमुल्लेखः स किं कांचिदर्थ- क्रियां कुर्याद्वा न वा । यदि न कुर्यादसलक्षणप्रागर्न परमार्थवस्तु। अथ कुर्यात् न तर्हि स्थायी । स्थायिनो ऽर्थक्रियाऽयोगात्। कथमयोगः । इत्थमयोगः । स तां कुर्वन् क्रमेण वा कुर्याद्योगपद्येन वा । न तावत्क्रमेण । पूर्वोत्तरकालयो- स्तस्य विशेषाभावे ऽपि किमिति पूर्वस्मिन्नेव काले उत्तरकालभाविनीमपि न कुर्यात् । नापि योगपद्येन । यावज्जीवकृत्यमेकस्मिन्नेव क्षणे कृतमित्युत्तरकाले तद्विरहादमल्लक्षणप्राप्तः । अतो ऽर्थक्रियाकारित्वादेव न स्थायी । तेन प्रतिक्षणं भिन्नेष्वहमुल्लेखेषु तद्बुद्धिः सादृश्यनिबन्धनेति । उच्यते। अथ केयमर्थक्रिया यदभावादसल्लक्षण ** त्वप्राप्तिः । स्वविषयज्ञानजननम् । प्राप्नं तर्हि सर्वासामेव संविदां स्वसंविदितरूपत्वेन स्वविषयज्ञानाजननादसल्लक्षणत्वम् । न सन्ता- नान्तरे ऽपि तज्जननम् अनेन्द्रियकत्वात् अनुमाने ऽप्यर्थजन्यत्वाभावा- त्सार्वज्येऽपि न साक्षात्स्वसंविदं जनयति संसारसंविदेकरूपत्वप्रसङ्गात अतद्रूपत्वे तद्विषयत्वायोगात् । अथ क्षणान्तरोत्यादो ऽर्थक्रिया । चरम- क्षणस्यासल्लक्षणत्वनसङ्गः । न च सर्वज्ञज्ञानजननेनार्थवत्त्वम् । चरमत्वानुपपत्तेः * तनिमित्तव्यामोहेति २ पुः। + व्यामोहत्येत्युपकल्पितं = पु.। । अप्रमाणकत्वे-इति २ पुः । ६ निःप्रमाणिकति २ पुः । ॥ सत्तानुभवेति २ पुः। 1 क्रमेण वा कुर्यादिति २ पुः । ** त्वशब्दोनास्ति २ पु. न सार्वज्ञपि साक्षादिति २ पु., न सार्वजेऽपि ज्ञाने साक्षादिति ३ घुः । ।

·२० स्थायित्वे ऽप्यनियानमकत्वस्योपपादनम् । मुत्यभावप्रसङ्गात् । न च संवित्संविदो विषयः संविदात्मना भेदाभावात्प्रदीप- स्येव प्रदीपान्तरम् । किञ्च । नार्थक्रियातः सत्त्वं भवति स्वकारणनिष्यन्नस्य कार्यजननात् । अतः प्रतीतिर्वक्तव्या। तब तस्या अन्यतः सत्त्वप्रतीतिस्तस्या अप्यन्यत इत्यनवस्थानान्न क्वचित्सत्तावगम इति शून्यं जगदभविष्यत् । ननु स्वज्ञानार्थक्रियायाः स्वयंसिद्धत्वान्नानवस्था। न तहक्रियातः सत्तावगमः । न हि स्वरूपमेव स्वस्यार्थक्तिया । यत्पुनः क्रमेणार्थक्रिया न युज्यते पूर्वोत्तरकालयोस्तस्य । विशेषाभा- वादिति । नप दोषः । स्थायिनो ऽपि कारणस्य सहकारिसव्यपेक्षस्य जन- कत्वात् विशेषाभावादित्ययुक्तम् । अथ कारणस्यान्यापेक्षा न युक्ता अकार- णस्याऽपि नतरामित्यसहकारि विश्वं स्यात् । अथाकारगां कारणोत्पत्तयेऽपे- क्षत इति चेत् अथ तत्कारणस्य कारणम: कारणं वा । कारगणं चेन्नापेक्षि- तुमर्हति अकारणं चेन्नतराम् । अथ नापेक्षा हेतूनां सहकारिणीति बयाद- र्शनेन वाध्येत । दृष्ट हि सहकार्यपेक्षत्वं हेतूनाम् । तस्माद्यथैव हेतोहे- तुत्वं सति कार्ये केनाप्यतर्कणीयेन क्रमेण ज्ञायते सत्येव हेतो कार्यस्य दर्शनात्तथा समेतसहकारिण्येव दर्शनात्सहकार्यपेक्षस्य तद्विजेयम् । यस्तु मन्यते सहकारिजनितविशेषो हेतुः कार्य जनयति अन्यथा ऽनु- पकारिणो पेक्षायोगादिति । स वक्तव्यो विशेपस्य स हेतुरहेतुर्वा । अहेतुश्चेद्वि- शेपोत्यत्ता नापेक्ष्यत तच केवला गव सहकारिणी विशेषमुत्पादयेयुस्ततश्च कार्य स्यात् । अथ हेतुः सहकारिभिरजनितविशेषस्तमेव कथं कुर्याद् विशेषस्य वा जननेऽनवस्था । अथ मतम् । न सर्व कार्य सहकारिभिरजनितात्मभेदहेतु- जन्यम् समग्रेषु हेतुषु तावत्येाभवदङ्कुरादि तथा किञ्चि || त्सन्निहितसह- कारिहेतुजन्यं यथा ऽक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानम् । तत्राद्यो विशेषः सहकारिस- निधानमाचलभ्य: अक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानवदिति नानवस्था । अनुपकुर्वन्नपि सहि सहकार्यपे पायेत न हि तव हेतोः सहकारिभ्य आत्मभेदः । मानुप- * अपिशब्दाधिकः २ * अथाऽकारणमिति २ पु.। || तुरन्दो ऽधिकः २ पुः। + विशेपस्याभावादिति २ पुः । 8 अपेक्षेतेति २ पुः। ॥ अपेक्ष्यते-इत्युपकल्पितं २ पुः ।

·म्थायित्येऽप्यक्रियाजनकत्वस्योपपादनम् । कुर्व नपेक्ष्यते ऽतिप्रसङ्गात् स्वरूपे तु नोपकारोति किन्तु कार्ये तत्सिवेरा- नान्तरीयकत्वात् । नित्यो ऽपि तर्झनाधेयातिशयो भावः कार्यसिद्धये क्षणिक स्व सहकारिणमपेक्षत इति किन्नाभ्युपेयते । यथैव क्षणिको भावः सहकारिस- मवधान गव कार्य जनयति सामग्रीसाध्यत्वात्तथा नित्यो ऽपि स्वरूपानुपयो- गित्वे ऽपि सहकारिसमधानं कार्योपयोगादपेक्षेत । अथ मतं क्षणिकोऽपि नेवापेक्षते ऽन्यजनकस्य स्वयमन्यापेक्षानुपपत्तेः । कार्य तु यदन्यसन्निधौ भवति तत्तस्यान्यसन्निधावेव भावादन्यथा चाभावान्नित्यस्य तु जनकस्य सर्वदा । नननप्रसङ्गः । को हेतुरन्यापेक्षायाः । क्षणिकस्तु यो जनको भावः स न पुरस्तान्न पश्चादिति न: पूर्वोत्तरकालयोः कार्योत्पादः । इदमयुक्तम् वर्तते । किमायुक्तम् । सति नियमे ऽपि निरपेक्ष- त्वम् । तथाहि । यः कश्चित् कस्यचित् चिनियमः स || तदपेक्षाप्रभावितः अनपेक्षत्वे नियमानुपपत्तेः । एवं हि कार्यकारणभावसिद्धिः । कार्यार्थिभिश्च विशिष्टानां हेतूनामुपादानम् तत्र यदि न क्षणिकं कारणं सहकारिणमपेक्षते नापि तत्काय कथंक नियमः । तथाहि । हेतुपरम्पराप्रतिबन्धान हेतु: स्वरूपे सहकारिणमपेक्षते न कार्य स्वयंजननशक्तः । नापि कार्यम् एकस्यापि शक्तिमत्त्वेन प्रसाजननात्तर सहकारिसन्निधिनियमो ऽनर्थकः स्यात् । काक- तालीयमुच्यते । तथाच कार्यकारणव्यवहारा: सर्व एवोत्सीदेयुः । तस्मात् क्षणिकस्यापि भावस्य स्वयंजनकस्य स्वरूपानुपयोगिन्याय सहकारिणि कार्य- सिद्धये उपेक्षा वाच्या कार्यस्यैव वा सामग्रीसाध्यत्वात्तत्र नियमात् तथा नित्येपीति न विशेषं एश्यामः । तदेवमहकर्तु: सदैकरूपावगमात्स्थायित्वे ऽप्यक्रियासम्भवान्न नीलस्य स्वगतापरोक्षत्वन मात्रेण माहायानिकपक्षः समर्थ्यते । किन्तु ग्राहकस्याहङ्कर्तुरात्मनः स्थायिनो ऽभावे । स चैकरूपो ऽनुभवाद्युक्तिबलाच्च प्रसाधितः । ननु नानुमेयादिष्वपरोक्षता दृश्यते । उच्यते । नानुमेयादिष्व- * अग्रेक्षते-हत ३ पुः । + जननप्रसङ्गात् को हेतुरिति ३ पु. 8 अपिशब्दो नास्ति ३ पुः । तदपेक्षः प्रभावित इत्युपकल्पित ३ पुः । । कथं सनिधिनियम इति २ पुः। ** सदेकरूपत्वावगमाटिति २ पुः । # त्वशब्दो नास्ति २ पुः। + महानिति १ पुः । नः-इति २ पु.।

·. २६ प्रत्यगात्मनः स्वतःसिद्धस्वरूपत्वादध्यासाधिष्ठानभावोपपादनम् । परोतत्वं स्वज्ञानात्यत्तावव्यापृतत्वात् । लिङ्गादीनामेव कुतश्चित्सम्बन्धवि- शेषाद्विशिष्टेकार्थज्ञानहेतुत्वात् । प्रमेयस्य || स्वज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे प्रमाणा- भावात् । अलं प्रसङ्गागतप्रपञ्चेन स्वावसर एवैतत्सुगतमतपरीक्षायां निपुण- तर पाम्प्रपञ्चयिष्यामः । तदेवमहङ्कारयन्थिरस्मच्छ * व्दसंशब्दितः प्रत्ययश्चासावादर्श व प्रतिविम्बस्यानिदञ्चित्सम्बलितत्वेन तस्याभिव्यक्तिहेतुत्वात् । अतस्तस्य विप- यवदवतीत्युपचारेणानिदच्चिदात्मधातुरस्मत्प्रत्ययविषय उच्यते । स पुनरे- वम्भतो जायत्स्वायोरहसुल्लेखरूपेण सुपो । तत्संस्काररजिताग्रहणाविद्या- प्रतिबद्धप्रकाशत्वेन च गतागतमाचरन् संसारी जीवो विज्ञानघना विज्ञा- नात्मा प्राज्ञः शरीरी शारीर आत्मा सम्प्रसादः पुरुषः प्रत्यागात्मा का भोक्ता क्षेत्रज्ञ इति च श्रुतिस्मृतिप्रवादेषु गीयते । किञ्च । न केवलमस्म- त्प्रत्ययविपयत्वादध्यासाहः अपरोक्षत्वाच्च । तत्साधनार्थमाह प्रत्यगात्म- प्रसिद्धेरिति । न ह्यात्मन्य ऽप्रसिद्धे स्वपरसंवेद्ययोर्विशेपः । न च संवेद्यज्ञा- नेनैव तत्सिद्धिरकर्मकारकत्वादतिप्रसङ्गात् । न च ज्ञानान्तरेण । भिन्नका- लत्वे संवेद्यसम्बन्धानवगमात्स्वपरसंवेद्याविशेषात् । न ह्येककालं विरुद्ध- विषयद्वय ग्राहिज्ञानद्वयोत्पादः । न हि देवदत्तस्यायपृष्टदेशस्थितार्थव्यापि- गमनक्रियाद्वयावेशो युगपदृश्यते । आह । माभूच्चलनात्मकं क्रियाद्वयं युग- पत् परिणामात्मकं तु भवत्येव । मैवम् । परिस्पन्दात्मकमपि भवत्यऽविरुद्ध यथा गायन् गच्छतीति । परिणामात्मकमपि न भवति विरुद्धम् यथा यौवनस्थाविरहेतुः । तस्मात्प्रत्यगात्मा स्वयंप्रसिद्धः सर्वस्य हानापादाना- वधिः स्वयमहेयो ऽनुपादेयः स्वमहिम्नेवापरोक्षत्वादध्यासयोग्यः । ननु न क्वचिदपरोक्षमाचेऽध्यासा दृष्टपूर्वः सर्ववादिषयोगिनया पुरोवस्थितापरोक्ष एव दृश्यते इत्याशङ्कयाह न चायमति निम्म नि । अप्रत्यक्षे ऽपि ह्याकाश इति परोक्ष इत्यर्थः । अथवा अन्ना । 7. * प्रदर्शयिप्याम इति ३ पुः ।। + विषयग्राहीति १ पुः । ॥ प्रमेयस्य चेति २ पुः। । तुगटीभित्र ६ पूर्वगळी नाना म. शतिनानि ·३० नानाऽल्पविपयाः । परोन आकाशे वाला अयथार्थदर्शिन * स्तलमिन्द्रनीलतमालपत्रसदृशं मलिनताञ्च धूमादिकमन्यच्च नीलोत्पलसमानवर्णताद्यऽध्यस्यन्ति एवम- विरुद्ध इति सम्भावनां निगमयति । यथा ऽऽकाशस्याक्षव्यापारमन्तराप्य- परोक्षता तथा दर्शयिप्यामः । ननु ब्रह्मविद्यामनर्थहेतु निबर्हणी प्रतिजानता ऽविद्यानर्थहेतुः सूचि- ता। ततः सैव कर्तृत्वाद्यनर्थवीजमुपदर्शनीया किमिदमध्यासः प्रपञ्च्यते इत्या- शङ्याह तमेतमेवंलक्षणमध्यासं पण्डिताः प्रमाणकुशला अविद्येति मन्यन्ते तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः । अध्यस्तातदूपसर्पविलयनं कुर्व- द्वस्तुस्वरूपं रज्जुरेवेत्यवधारयद् विज्ञानं विद्येति प्रसिद्धमेव लोके ब्रह्मविदो वदन्ति । यद्येवमध्यास इति प्रक्रम्य पुनस्तस्याविद्याभिधानव्याख्याने यत्नगौ- रवाद्वरमविद्येत्येवोपक्रमः कृतः । नैतत्सारम् अथॉवद्येत्येवाच्यमाने आच्छा- दकत्वं नाम यत्तस्यास्तत्त्वं तदेवाऽभिहितं स्यानातदपावभासितया ऽनर्थहे- तुत्वम् अतो ऽतद्रूपावभासित्वमध्यासशब्देन प्रकृतोपयोगितयोपक्षिप्य पुनस्त- स्याविद्याशब्दतया विद्यामाचा पनादनाहत्वं दर्शनीयम् तदेतदाह यच यद- ध्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा ऽणुमात्रणाऽपि स न सम्बध्यत इत्यवास्त- वमनर्थ दर्शयति । वास्तवत्वे हि न ज्ञानमाचात्तद्विगम इति प्रतिज्ञा हीयेत । एवम् तावद्युप्मदस्मदित्यादिना मिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथु- नीकृत्याहमिदं ममेदमिति नैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तेन भाष्येण सिद्धवटुपन्यस्तमात्मानात्मनेारितरेतरविषयमविद्याख्यमध्यास सिषाधयिषु- स्तस्य लक्षणमभिधाय तत्सम्भवं चात्मनि दर्शयित्वा पुन || स्तत्र सद्भावनि- श्चयमुपपत्तित उपपादयितुमिच्छन्नाह तमेतमविद्याख्यमात्मनात्मनारितरे- तराध्यासं पुरस्कृत्य सर्व प्रमाणप्रमेयव्यवहाराः लौकिकाः पा वैदिकाश्च प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि विधिप्रतिषेधमोक्षपराणीति । मोतपरत्वं च शास्त्रस्य तलमिन्द्रनीलमातपत्रसदृशं मलितां च धूमादि अन्यच्च नीलोत्पलसमानवर्णतामप्यध्य- स्यन्तीति २ पुः। + निहिणीमिति ३ पुः । + अन्तरेणेति २ पु.। * अपनोदाईत्वमिति १, २ पुः । 8 नर्गिको योऽयमिति ३ पुः । || पुनस्तत्सद्भावनिश्चयमिति २ युः । पा वैदिकाश्चेति नास्ति ३ पुः । ३ ·३१ लौकिकवैदिकसर्वप्रवृत्तेरविद्यावत्पुरुषानितत्वोपपादनम् । विधिप्रतिषेधविरहिततयोपादानपरित्यागशून्यत्वात्स्वरूपमात्रनिष्ठत्वमङ्गीकृ- त्य पृथक् क्रियते । कथं पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति । बाढमुक्तलक्षणाविद्या प्रत्यग्दृश्यपि सम्भवेन्नैतावता तत्स *- म्भवः सिध्यति तेन निदर्शनीयः सः । प्रमातारमाश्रयन्ति प्रमाणानि तेन प्रमाता प्रमाणानामाश्रयो नाविद्यावान अनुपयोगादित्यभिप्रायः । अथवा । कथ- मविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि शास्त्राणि च प्रमाणानीति सम्बन्धः । अवि- द्यावद्विषयत्वे सत्यऽऽप्रयदोषानुगमादप्रमाणान्येव स्यरित्याक्षेपः । उच्यते । देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य प्रमातृत्वानुपपत्तो प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेरिति भाष्यकारस्य वस्तुसंग्रहवाक्यम् अस्यैव प्रपञ्चो नहीन्द्रियाण्यनुपादाये : त्यादिः । न हि देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य सुषुप्पस्य प्रमातृत्वं दृश्यते । यता देहे ऽहमभिमानः इन्द्रियादिषु ममाभिमानः आदिशब्देन बाहाद्यवयवग्रह- णम् । देहशब्देन सशिरस्को मनुष्य त्वादिजातिसम्भिन्नो ऽवयव्यभिमतो न शरीरमात्रम् देहो ऽहमिति प्रतीत्यऽभावात्सर्वो हि मनुष्यो ऽहं देवो ऽहमिति जातिविशेषैकाधिकरणे || चैतन्ये एव पा प्रवर्तते इति स्वसाक्षिकमतन्न स्वत्वेन संबन्धिना मनुष्यावयविना तदनुस्यूतेन वा चक्षुरादिना प्रमाचादिव्यवहारः सिध्यति । भृत्यादिमनुष्यावयविनापि प्रसङ्गात् । अपर आह । आत्मेच्छानुविधायित्वं कार्य ** कारणसंघातस्यात्मना सम्बन्धस्तस्यापि तस्य यथेष्टविनियोजकत्वं तेन सम्बन्धस्तत आत्मनः प्रमाचादिकः सर्वः क्रियाकारकफलव्यवहारस्तथा चोत्तिष्ठामीति इच्छयोत्ति- ष्ठत्युपविशति च । नच भृत्यादिषु तदस्ति । तेन तच प्रमाचादिव्यवहारा- भावो न मिथ्या मुख्याभिमानाभावादिति । नैतत् संविदि बहुमानवतो युक्तम् । तथाहि । मनुष्योऽहमिति स्वसाक्षिका संवित् न मे मनुष्य इति । गौणोति चेद्धवानेवाच प्रमाणम् । अपि च । इच्छापि परिणामविशेषः स कथमपरिणामिन आत्मन: स्यात् परिणाम्यन्तःकरणसम्वलिताऽहङ्कर्तृ- तत्सद्भाव इति २ पु.। + च शब्दो नास्ति ३ पुः । 1 इत्यादि-इति १, ३ पु.। त्वप्रत्ययो नास्ति १, २ पु. । || समासो २ पु.। मा प्रवृत्त इति ३ पुः। th भवानेव प्रमाणमिति २ पुस्तके it अपि चेदिच्छापीति १ पुः । , ** करणेति २ पुः।

·नोकिकवेदिकमर्वप्रवृत्तेरविद्यावत्युरुषाग्नितत्वोपपादनम् । त्वमन्तरेगा । तया चानुभवो ऽसमुनिष्ठामीति उच्छयोत्तिष्ठत्युपविति च । सम्मादात्किञ्जिदेतत् । अतः स्वयमसङ्गस्याविकारिणोऽविद्याथ्यासमन्तरेण न प्रमातृत्वमुपपद्यते । तेन यद्यपि प्रमातृत्वयक्तिसन्माचं प्रमाणप्र- पत्तो निमित्तम् । तदेव त्वविद्याध्यासविलसितमित्यविद्यावद्विषयता प्रमा- गाना । मुच्यते । तथा निरपेक्षाणां स्वसामर्थ्यनार्थसिद्धिं विदधता वाचानुपलव्यः प्रामागयमविद्यावद्विपयत्वं च विधिमुखापदर्शितं न नेति शक्य- मपातुम् । टोपम्त्वागन्तुक गय मिथ्यात्वे हेतुर्न नैसर्गिकस्तथोपलव्यः । न च सर्वमाधारणे नेसर्गिके टोपबुद्धिस्तथाहि नुत्पिपासोपजनिते सन्तापे शश्वदनु- वर्तमाने जाठराग्निकृतविकारे ऽन्नपाननिष्पन्दे वा न रोगबुद्धिर्जनस्य । मुहूर्त- माघपरिवर्तिनि मन्द्रे ज्वरे प्रतिश्याये वाऽल्पकफप्रसूतावपिरोगबुद्धिरनैसर्गिक- त्वात् । अनैसगिकं च दोषमभिप्रत्याक्तं यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिति प्रत्ययः स गवासमीचीनः । प्रत्ययो नान्य इति । इतश्चैतदेवं पश्वादिभिश्चाविशेपात् । तथाच पश्वादयः प्रमातृत्वादि- व्यवहारकाले प्रवृत्तिनिवृत्त्योदासीन्यं भजमानाः कार्यकारणसंघात एवाहमानं कुर्वन्तीति प्रसिद्ध लोके । तदेकरूपयोगक्षेमा हि मनुप्या जन्मत एव पश्वा- दिभ्यो ऽधिकतरविवकमतयः शास्त्राधेयसाम्परायिक मतिसामर्थ्य| अपि अतस्तदेकरूपकार्यदर्शना || त्कार्यकारणसंघाते ऽप्यात्माभिमानः समानो युक्तः । ननु पश्वादीनामपि कार्य , कारणसंघातेऽहङ्कारानु ** वन्ध इति कुता ऽवसीयते येन सिद्धवदभिधीयते । उच्यते । प्रोटमतिभ्य एव प्रत्यक्षादिवृत्त- कुशलरात्मा व्युत्याद्यते ऽन्यथा तदनर्थकत्वप्रसङ्गात् एवमेव प्रमाणविचार- विरहं सर्व: संप्रतिपद्येत ॥ ननु गोपालाङ्गनादयः प्रमाणविरहमेव वर्तमानदेहपातेपि स्थायिनं भोक्तारं मन्यमानास्तदर्थमाचरन्ति । न । तदभिज्ञव्यवहारमाचप्रमाणक त्वात् । तथाच ते पृष्टाः कः परलोकसम्बन्धीतिन विद्वा विशेषतः प्रसिद्धो लोके उपलभ्यत इति २ पुः। । प्रमाणानामित्युच्यत इति १ युः । । प्रत्यय इति नास्ति २ पुः । ६ मतिसमर्था अपोति ३ पुः । पा करणेति २ पुः। j कार्यकारणेऽपीति २ पु. । ** अनुसम्वन्धइति २ पुः । # प्रशब्दोऽधिकः २ पुः । * प्रतिपाते इति २ पुः । 85 कप्रत्ययो नास्ति २ पुः ।

·लौकिकवेदिकसर्वव्यवहाराणामविद्यायद्विपयत्वम् । ३३ इति प्रतिब्रुवन्ति । तस्माद्युतामुक्तम् । पश्वादीनां च प्रसिद्धो ऽविवेकपू- कः प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्सामान्यदर्शनाद् व्युत्पत्तिमतामपि पुरुषाणां प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्काल: समान इति । गवं तावत्प्रत्यक्षादीनि प्रमा- गानि चक्षुरादिसाधनानि तानि च नाधिष्ठानशून्यानि व्याप्रियन्ते अधिष्ठान च देह। न तेनानध्यस्तात्मभावेनासङ्गस्याविकारिणाश्चेतन्येकरसस्यात्मनः प्रमातृत्वमुपपदान इत्यनुभवारूढमविद्यावद्विषयत्वं प्रत्यक्षादीनामुपदिश्य पश्चादिव्यवहारसाम्येन कार्यता ऽप्यापाद्य शास्त्रं पुनः प्रतिपन्नात्मविषयमेव तेन न तचाध्यासपूर्विका प्रवृत्तिरिति विशेषमागम तम्याप्यविद्यावद्विषय- त्वप्रदर्शनायाह शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नापिदित्या ऽऽत्मन: परलोकसम्बन्धमधिनियते इति । ननु फलनैयमिकनैमित्तिकप्रायश्चित्तचोदना वर्तमानशरीरपातादूर्ध्व- कालस्थायिनं भोक्तारमन्तरेणापि प्रमाणतामश्नुवत गव । यथा चेतदेवं तथै- क आत्मानः शरीरे ऽभावादित्यधिकरणरम्भे दर्शयिष्यामः । सत्यमेवम् । तथापि सकलशास्त्र * पालोचनापरिनिप्यन्नं प्रामाणिकमर्थमङ्गीकृत्याह भाप्यकारः । तथाच विधिवृत्तमीमांसामाप्यकारो ऽप्युत्मत्रमेयात्मसिद्धी पराक्रान्तवान् । तत्कस्य हेतोः । धर्मजिज्ञासेति कार्यार्थविचार प्रतिज्ञाय तदवगमस्य प्रामाण्ये ऽनपेक्षत्वं कारणमनुसरता सूचकारेण विशेपाभावात्स्वरूपनिष्ठानामपि वाक्यानां प्रामाण्यमनुसृतं || मन्यते तथा चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवजातीयकमयं शक्नोत्यवगमयितुमिति वदंश्चादनाशे- पत्वेनापि स्वरूपावगमे ऽनपेतत्वमविशिष्टमवगच्छतीत्यवगम्यते । स च स्वर- पावगमः कस्मिन् कथं न वेति धर्ममात्रविचारं प्रतिज्ञाय तव प्रयतमानेन भगवता जेमिना न मीमांसितमुपयोगाभावागवांस्तु पुनर्बादरायणाः पृथग विचारं प्रतिज्ञाय व्यचीचरत् समन्वयलक्षणेन । तच च देहान्तरोपभोग्यः स्वर्गः स्थास्यति। तच्च सर्व कार्यकारणसंघातादन्येन भोक्ता विना न सिध्यति। तत्सिद्धिश्च नागममावायत्ता । प्रमाणान्तरगोचरस्य तदभावे तद्विरोधे वा ४* * पालोचनया परिनिप्पन्नमिति ३ पुः । + भगवानित्यधिकं ३ पुः । ]] अनुस्मृतमिति २ पुः । चेतीति २ पु.। + समासो ऽत्र २ पुः। हु अात्मसिटी-इति ३ पुः । एयक्तद्विवारमिति २ पुः ।

·३४ लौकिकवेदिकसर्वव्यवहाराणामविद्यावद्विषयत्यम् । शिलालवनवाक्यवदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अतस्तत्सिद्धी पराक्रान्तवान् । तेन सत्यं विनापि तेन सिध्येत्प्रामाण्यम् । अस्ति तु तत्तस्मिन् विद्यमाने न तेन विना प्रामाण्यं सिध्यति फलादिचोदनानामिति मत्वा शह शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपर्वकारी नाविदित्वात्मनः परलोकसंबन्धमधिक्रियते इति तथापि न वेदान्तवेद्यमिति । किं तदित्यत आह असंसार्यात्मतत्त्वं न तदधिकारपेक्ष्यतेऽनुपयोगा- दधिकारविरोधाच्च । अशनायादातीतमित्य ऽसंसार्यात्मतत्त्वं दर्शयति । अश- नायाद्युपलतो हि * सर्वो जन्तुः स्वास्थ्यमलभमानः प्रवर्तते तदपाये स्वास्थ्ये स्थितो न किंचिदुपादेयं हेयं वा पश्यति । अपेतब्रह्मक्षत्रादिभेदमिति प्रपञ्च- शून्यमकरसं दर्शयति । प्राक् च तथाभतात्मविज्ञानात्प्रवर्तमान शास्त्रमविद्या- घतिपयत्वं नातिवर्तत इति । तत्त्वमसीतिवान्यार्थावगमादागऽविद्याकृतं । संसारमहमुल्लेखमाश्रित्य प्रवर्तमान शास्त्रं नाऽविद्यावद् विषयत्वमतिवर्तते । तस्माद्युक्तमुक्तं प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां शास्त्रस्य चाविद्यावद्विषयत्वम् । तदेव दर्शयति । तथाहि । ब्राह्मणो यजेतेत्यादीनि शास्त्रा- ग्यात्मन्यतदध्यासमाश्रित्य प्रवर्तन्ते । वर्णवयोध्यासः अवर्ष ब्राह्मणमुपन- यीतेत्यादिः । आश्रमाध्यासो न ह वै स्नात्वा भिक्षतेति । अवस्थाध्यासो यो ज्योगामयाची स्यात्स एतामिष्टिं निर्वपेदिति । आदिशब्देन यावज्जीवं जुहुयादिति जीवनाध्यासः । एवमध्याससद्धावं प्रसाध्य स्मृतिस्प इत्यादिना सर्वथापि त्वन्यस्यान्यधर्मावभासतां न व्यभिचरतीत्यन्तेन भाष्येण लक्षितं निरुपचरितमतदारोपम् अध्यासो नामातस्मिंस्तद्बुद्धिरित्यवोचामेति परा मृशति । कस्य युष्मदर्थस्य कस्मिन्नस्मदर्थे तद्विपर्ययेण चाध्यास इति विवे- कतः प्रदर्शयितुमतस्मिन्नऽयुष्मदर्थेऽनिदंचिति तद्बुद्धिर्युष्मदर्थावभास इत्यर्थः । तदाह तद्यथा पुत्रमार्यादिष्वित्यादि । ननु प्रणव एव विस्वरो नहि पुत्त्रादीनां वैकल्यं साकल्यं वा ऽऽत्म- नि मुख्यमध्यस्यति मुख्यो झतदारोपो दर्शयितुं प्रारब्धः । सत्यम् । स * सर्व इति । पुस्तके नास्ति । 1 मतुप्प्रत्ययो नास्ति १ पुः । + अविद्यारुतं रसान्तमिति २ पु.,पाठः। पादिशब्दो नास्ति २ ।

·- स्वर्मिकपूचादिसाकल्यवेकल्याध्यासस्य मुख्यत्वोपवर्णनम् । ३५ एव * मिदय॑ते । कथम् । तद्यथा बालके प्रातिवेश्यमाचसंबन्धिना केनचिद्ध- स्त्रालङ्कारादिना पूजिते निरुपचरितमात्मानमेव पूजितं मन्यते पिता । पूज- यितापि पितरमेवा । पपुजमिति मन्यते । यता न बालकस्य पूजिता त्वा- भिमानोऽव्यक्तत्वात् । तथैव राजानमुपहन्तुक्रामो ऽनन्तरो विजिगीपुस्त. द्राष्ट्र ग्राममात्रमप्युपहत्य तमेवोपनन्तमात्मानं मन्यते सो ऽप्युपहतोस्मी- ति संतप्यते । तदेवं प्रसिद्धव्यतिरेकस्यात्मनि मुख्य एवाध्यासो दृष्टः किम वक्तव्यं कृशस्थूलाद्यभिमानस्य मुख्यत्वमिति कथयितुमाह अहमेव विकल: सकला वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्यतीति । बाह्येषु पुचादिषु पूजादेर्धर्म- माघस्येव युष्मदर्थस्याध्यासः । अस्मदर्थश्चाहंप्रत्ययिसम्भिन्न एवानिदंचिदंशो. विषयो न पुनः शुद्ध एवाहप्रत्ययिन इवाध्यासेऽध्यासान्तरानास्कन्दितस्तथा देहधर्मान् कृशत्वादा- निति धर्मियो अपि धर्मशब्दस्तु मनुष्यत्वादिधर्मसमवायिन रावाध्यासो न देहोऽहमिति कथयितुं तन्निमित्तश्च शास्त्रेणेतश्चेतश्च नियमः क्रियते तथे- न्द्रियधर्मान्मकत्वादीनिति धर्ममा तथान्तःकरणधर्मान कामादीनिति धर्म- ग्रहणमन्त:करणमित्यहंप्रत्ययिनो. विज्ञानशक्तिभागो ऽभिधीयते तस्य धर्माः कामादयः । एवमहंप्रत्ययिनमिति धर्मिग्रहणम् । प्रत्ययाः कामादयो ऽस्यति प्रत्ययी अहं चासो प्रत्ययी चेत्यहंप्रत्ययी तमशेषस्वप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्म- न्यध्यस्येति स्वशब्देनाहङ्कारग्रन्थिः संसार नृत्यशालामूलस्तम्भो ऽभिधीयते । तस्य प्रचारः कामसङ्कल्पकर्तृत्वादिरनेकविधः परिणामो यन्निमित्तं ब्रह्मादि- स्थावरान्तेषु प्रदीप्तशिरा इव परवशो जन्तुर्बमभ्रमीति । तं प्रचारमशेषमसतिया ऽविकारित्वेन च हानोपादानशून्यः साक्षा- दव्यवधानमवभासयति चितिधातुः स एव देहादिष्विदन्तया बहिभावमाप- द्यमानेषु || प्रातिलोम्येनाञ्चतीवो पापलक्ष्यते इति प्रत्यगुच्यते आत्मा च निरुपच- रितस्वरूपत्वात् । तचाध्यस्य तं च प्रत्यगात्मानमिति । यदि युष्मदर्थस्यैव प्रत्यगात्मनि अध्यासः स्यात् प्रत्यगात्मा न प्रकाशेत न हि शुक्तो रजताध्यासे शुक्तिः प्रकाशते प्रकाशते चेह चैतन्यमहङ्कारादौ तथा यदि चैतन्यस्यैवाहका- निर्दिश्यते इति २ पुः। + अपुपूजमिति २ पु. । । चिद्धातुरिति २ पुः। प्रतिलोम्येनेति २ युः। ॥

·३६ प्रात्मान्तःकरणयोरन्योन्याध्यासः । ब्रह्मज्ञानं विनाऽध्यासस्यानन्तत्वम् । रादावध्यासो भवेत्तदा नाहवारप्रमुखः प्रपञ्चः प्रकाशेत तदुभयं मा भूदित्यनु- भवमेवानुसरनाह तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादि- प्वध्यस्यतीति । नाच विवदितव्यमितरेतराध्यासे पृथगवभासनान्न मिथ्यागी- गोऽयमिति तथानुभवाभावान्मुख्या * भिमानः । नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । नन्वन्तःकरण एव प्रत्यगात्मनः शुद्धस्याध्यासो ऽन्यत्र पुनश्चैतन्या- ध्यास, परिनिष्पन्नापरोक्ष्यमन्तःकरणमेवाध्यस्यते अत एव तविपर्ययेण विष- यिणस्तद्धर्माणां च विषयेऽध्यासा मिथ्येति भवितुं युक्तमित्युक्तम् । अन्यथा चैतन्यमाचकरसस्य कुतो धर्मा ये ऽध्यस्येरन् । सत्यमाह भवान् अपि त्वन्य- पान्तःकरणं सचित्कमेवाध्यस्यमानं यचाऽध्यस्यते तस्यैवात्मनः । कार्यकर- त्वमापाद्य स्वयमविद्यमानमिव तिरस्कृतं तिष्ठति चिद्रूपमेव सर्वत्राध्यासे स्वतः परतो वा न विशिष्यते तेनोच्यते तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्यये- णान्तःकरणादिष्वध्यस्यतीति । अत एव बुद्धगदिष्वेव चिद्रूपमनुस्यूतमुत्प्रेक्ष- माणा बुद्धिमनःप्राणेन्द्रियशरीरप्वे कैकस्मॅिश्चेतनत्वेनाहङ्कर्तृत्वं योजयन्तो भ्राम्यन्ति । एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिको ऽध्यास इति निगमयति । ननपन्यासकाले नैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इति || लोकव्यवहारो नैस- र्गिक उक्तः कथमिहाध्यासो निगम्यते ऽनादिरिति चाधिकावापः । अचाच्यते। तत्रापि प्रत्यगात्मन्यहङ्कारा पा ध्यास एव नैसर्गिको लोकव्यवहारो ऽभिप्रेतः । स च प्रत्यगात्मा ऽनादिसिद्धस्तस्मिन् नैसर्गिकस्यानादित्वमर्थसिद्धमतः प्रक्रमानुरूपमेव निगमनं नचाधिकावापः । ननु भवेदनादिः । अनन्तः कथम् । यदि स्यात्तत्ग्रहाणांय कथं वेदान्ता . आरभ्यन्ते । अन्तवत्त्वपि तहि कथं ** स्वतो ऽन्यतो वा तत्सिद्धेस्तस्माद- नन्तस्य प्रहाणाय वेदान्ता आरभ्यन्त इत्युक्तेऽथादेष एव प्रहाणहेतुरसत्य- स्मिन्ननन्त इति निश्चीयते। मिथ्याप्रत्यय रूपइति सूपग्रहणं लक्षणतस्तथा रुप्यते न व्यवहारत इति दर्शयितुम् । कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तन इति अनर्थहेतुत्वं * अभिमानादिति ३ पु.। 1 परिनिप्पन्नापरोक्षमिति १, २ पुः । कार्यकरणत्वमिति क्वचित् । ६ एवशब्दोऽत्राधिकः २ पुः । || नैसर्गिको लोकव्यवहार इति ३ पुः। ॥ आदिशब्दोऽत्राधिकः २ पुः । ** स्वतो वा परतो वेति २ पु.। tी कथमित्यधिकमंत्र १, ३ पुः । 1 रूपमितीति २ पु.।

·३ ब्रह्मज्ञानादविद्यानिवृत्त्युपपादनम् । दर्शयति हेयतासिद्धये तेन कर्तुभक्तुिश्च सतों * मिथ्यांज्ञानं दोषप्रवर्तनमिति येषां मतं तन्निराकृतं भवति । सर्वलोकप्रत्यक्ष इति । देहेन्द्रियादिष्वहंममा- भिमानहीनस्यत्युपन्यस्य नहीन्द्रियाण्यनुपादायेत्यादिना यो ऽनुभवो मिथ्या- त्वसिद्धये ऽनुसृतस्तं निगमयति । एवं तावत्सचेणार्थ + पात्तयाविषयप्रयोजनयोः सिद्धये जीवस्या ऽब्र- ह्मस्वरूपत्वमध्यासात्मकमुपदास्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति प्रयोजनं निर्दि- ति । हेतोः प्रहाण्या हि हेतुमतः प्रहाणिरात्यन्तिको यतः । नन्वनर्थहेतु- रध्यासो ऽनादिः स कथं प्रहीयते । तथा हि मनुष्यादिजातिविशेषमाचाध्या- सस्तता विविक्ते ऽपि न्यायतो ऽहंप्रत्यये ऽनादित्वात्पर्ववद ऽविकला वर्तते। नायं दोषः । तत्त्वमसीत्यादिवाक्याब्रह्म || रूपावगाहि पा ज्ञानान्तरोत्यत्तेरिष्ठ- त्वात् । तद्धि ब्रह्मणो ऽवच्छिद्यैव चैतन्यस्य ब्रह्मरूपत्वप्रच्छादनेन जीवस्- पत्वापादिकामनादिसिद्धामविद्यामहङ्कारादिविक्षेपहेतुं निराकुर्वदेवोत्पद्यते । तत: कारणनिवृत्ती तत्कार्यमहमिति जीवे भोक्तृत्व **रूपता सपरिकरा निवर्तते इति युज्यते । अहंप्रत्ययः पुनरनादिसिद्धो ऽनादिसिद्धेनैव कार्य | करणमात्रेण सहभावादविरोधान्न स्वरूपविवेकमात्रेण निवर्तते । नापि । ज्ञानान्तरसमुत्पन्नमिति विशेषः । ननु निरतिशयानन्दं ब्रह्म श्नयते ब्रह्मावाग्निसाधनं च ब्रह्मविद्या स यो ह वैतत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्मानिरतिशयसुखा- वाप्पये इति वक्तव्यम् । किमिदमुच्यते ऽनर्थहेतोः प्रहाणायेति । ननु चानर्थ- स्यापि समूलस्य प्रहाणं अयते ब्रह्मविद्याफलम् । तरति शोकमात्मवित् । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमान मेति वीतशोक इति च उभयं तर्हि वक्तव्यं श्रयमाणत्वात् पुरुषार्थत्वाच्च । न वक्तव्यम् । कथम् । आत्मैकत्व विद्याप्रतिपत्तय इत्यात्मनो जीवस्य || ब्रह्मात्मकता शास्त्रस्य विषयस्तेना- नन्दात्मक पापा ब्रह्मस्व ** रूपताप्राप्तिर्जीवस्य विषयतयैव संवृत्ता न च सा - * जीवस्येत्यधिकं ३ पुः। + अर्थादुपात्तयोरिति २ पु.। मनुष्यत्वादीति २, ३ पुः । S अविचलइति २ पुः। || ब्रह्मरूपतावगाहीति २ पु. । ॥ विशब्दोऽत्राधिकः २ पुः । ** त्वप्रत्ययो नास्ति २ पु.11+ कारणेति ३ पुः । ज्ञानान्तरमुत्पन्न मिति २ पुः । 8 एतिस्थाने इतिशब्दः २, ३ पुः । III ब्रह्मात्मकतेति २ पुः । TT प्रत्ययो नास्ति २ पुः ।

·- ३८ ब्रह्मविद्याफलविचारः । बाधप्रत्ययस्वरूपनिरूपणम् । विषयावहिर्येन पृथनिर्देशाही स्यात्समूलाऽनर्थहानिस्तु बहिः शास्त्रवि- फ्याद् * ब्रह्मात्मरूपात् । अनर्थहेतुप्रहाणमपि हि न पृथनिर्देष्ट- व्यम् । यतः । सर्वेषु वेदान्तेष्वलोकिकत्वाद् ब्रह्मणस्तत्प्रतिपादनपूर्वकमेव जीवस्य तद्रूपता प्रतिपाद्यते । तद्यथा सदेव साम्येदमग्र आसीदित्युपक्रम्यै- तदात्म्यमिदं सर्वन्तत्सत्यम् स आत्मेत्यवसानं निरस्त समस्तप्रपञ्चं वस्तु तत्पदाभिधेयं समर्पयदेकं वाक्यम् तथा सति तादृशेन तत्पदार्थन संसृज्यमानस्त्वंपदार्थः पराकृत्येव निलेपमनर्थहेतुमग्रहणमन्यथाग्रहणं च तथा निश्चीयते इति । यद्येवं ब्रह्मात्मावगतिनान्तरीयकमनर्थहेतोरविद्या- याः प्रहाणं न शब्दस्य तत्र व्यापारस्तेन पृथनिर्दिश्यते । युक्तं चैतत् । न हि विपर्यासगृहीतं वस्तु तन्निरासादृते तत्त्वतो निर्णतुं शक्यम् । तस्मात् पूर्वावसितमतद्धर्म निरस्यदेव तत्त्वावद्योतिवाक्यं तत्त्वमवसाययति । ननु च नजादेर्निरासकृतो निरस्यमानवाचिनश्च पदस्याश्नवणात्कथं तन्निरस्यदेवेति । उच्यते । नेदं रजतमिति यच विपर्ययासमाचं निरस्यते न वस्तुतत्त्वमवबोध्यते । तत्र तथा भवतु । इह पुनर्विज्ञानमेव तादृशमुत्पन्नं यद्विरोधिनिराकरणमन्तरेण न स्वार्थ साधयितुमलम तुलोन्नमनव्यापार || इवा- नमननान्तरीयकः । तथाानमनव्यापारः स्वविषयस्य मा तुलाद्रव्यस्योर्ध्वदे- शसम्बन्धं न साधयितुमलं तत्कालमेव तस्याधादेशसम्बन्धमनापाद्य । न चान्नमनकारकस्य हस्तप्रयत्नादेरामनने ऽपि कारकत्वम् । प्रसिद्धाभावादनु- भवविरोधाच्च । तदेवं विपर्यासगृहीते वस्तुनि तत्त्वावद्योतिशब्दनिमित्त आत्मनो ज्ञानव्यापारो नाहं कर्ता ब्रह्माहमिति ग्राह्यति । नेदं रजतं शुक्ति- केयमिति यथा । तस्माच्छुक्तिकेयमित्येव निराकाङ्क्ष वाक्यं नेदं रजतमित्य- नुवादः । अत एवाख्यातपदस्य वाक्यत्वे क्रियाज्ञानादेव तत्साधनमाचे ऽपि प्रतीतिसिद्धिः । पदान्तराणि नियमायानुवादाय वेति न्यायविदः । तथाचाहु- र्यजतिचोदना द्रव्यदेवताक्रियासमुदाये कृतार्थत्वादिति । * ब्रह्मात्मतास्वरूपादिति ३ पुः । । न तोति ३ पु.। * समस्तेति नास्ति १, २ पुः । $ निरस्यदुच्यते-इति १ पुः । ॥ दवावनमनेति ३ पुः । | तुलेति २ पु. न दृश्यते । ** यतिचोदना द्रव्यं देवताक्रियासमुदाय इति ३ पुः ।

·तर्कस्यरूपतटुपयोगनिरूपणाम् । ३६ अपरे तु यजं व्याख्यास्यामा द्रव्यं देवता त्याग इति । कथं क्रियामा- पवाचिनो द्रव्यदेवताभिधानं नान्तरीयकं तद्विषयज्ञाननिमित्तत्वं विहाय प्रत्य- वबाधस्याप्ययमेव प्रकारोऽसंप्रयुक्तविषयत्वाद्वाधस्य । तदेवमशाब्दमविद्यावि- लयं मन्वानः श्रुतिन्यायकोविदा भगवान् भाप्यकारो विषयात्पृथङ् निर्दिशत्य- स्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति चतुर्थीप्रयोगो ऽपि विद्यासामर्थ्यसिद्धिमभिप्रेत्य न तदर्थमुपादनं प्रयोजनत्वं च पुरुपाकाङ्कया गवास्तु । न हि विद्या गवादिव- तटस्था सिध्यति येनाप्तिः पृथगुपादीयेत । सा हि* वैदिवाश्रया वेद्यं तस्मै प्रकाशयन्त्यवोदेति । सत्यमेवमन्यत्र । प्रकृते पुनर्विषये विद्योदितापि न प्रतिष्ठां लभते असम्भावना विपरीतभावनाभिभूतविषयत्वात् । तथा च लोके यस्मिन् देशे काले चेदं वस्तु स्वरूपत गव न सम्भवतीति दृढभावितम् यदि तत्क- थंचिद्वैववशादुपलभ्येत तदा स्वयमीक्षमाणा ऽपि तावन्नाध्यवस्यति यावत् तत्सम्भवं नानुसरति । तेन सम्यग्ज्ञानमपि स्वविषयेऽप्रतिष्ठितमनवानमिव भवति । तेन तत्स्वरूपप्रतिष्ठाये तक सहायीकरोति । अत एव प्रमाणाना- मनुग्राहकस्तर्क इति तर्कविदः । अथ कोयं तको नाम । युक्तिः । ननु पर्याय गपः । स्वरूपमभि- धीयताम् । इदमुच्यते । प्रमाणशक्तिविषयतत्सम्भवासम्भवपरिच्छेदात्मा प्रत्य- यः । नन्वेवं तर्कसापेक्षं स्वमर्थ साधयतो ऽनपेक्षत्वहानेरप्रामाण्यं स्यात् । न स्यात्स्वमहिम्नैव विषयाध्यवसायहेतुत्वात् । क्व तहि तर्कस्योपयोगः । विषयास- म्भवाशङ्कायां || तथानुभवफलानुत्पत्ती तत्सम्भवप्रदर्शनमुखेन फलप्रतिबन्ध- विगमे । तथा च तत्त्वमसिवाक्ये त्वंपदार्थी जीवस्तत्पदार्थब्रह्मस्वरूपता- मात्मनो ऽसम्भावयन् विपरीतं च सूपं मन्वानः समुत्यन्ने ऽपि ज्ञाने तावन्ना- ध्यवस्यति यावत्तकैण विरोधमपनीय तद्रूपतामात्मनो न सम्भावयति । ततः प्राग विद्योदितापि वाक्यादनवानेव भवति । अवाप्तिप्रकारश्च वेदान्तेष्वेव निर्दिष्टः । साक्षादनुभवफलोद्देशेन तेनोच्यते विद्यापतिपत्तये इति । नन्वात्मकत्वविद्याप्रतिपत्तिानर्थहेतुप्रहाणाय पा प्रभवति । तथाहि । * वेदित्रा श्रुत्येति १, २ युः । + तदिति नास्ति ३ पुः। || शङ्कोति २ पुः । + विपरीतसंभावनेति क्यचित् । ६ तेन स्वप्रतिष्ठाये-इति ३ पु.। । पहाणाय भवतीति २ पुः ।

·४० वेदान्तप्रतिपाद्ययम्तुनिरूपणम् । जीवम्य कार्य कारगासंबानादन्यत्वप्रतिपत्तेब्रह्मस्वरूपताप्रतिपत्तिर्न विशि- प्यते उभयचाप्याहारग्रन्येमनुप्याभिमानपर्यन्तस्याविकलमनुवर्तमानत्वात् । उच्यते । भवतु तशविद्याया अनियर्तितत्वादिर पुनरपसारिता ऽविद्यादा व्रत्मात्मज्ञानमुदयमासादयत्कयं तनिमितं भोक्तादिग्रन्यिप्रवाहं नापनयति । नहि जीवस्य व्रत्मात्मावगमम्तद्विपयानवगममऽवाधमान उदेति ॥ ननु व्रत्मनानादग्रहणापाये तन्निमित्तस्याहङ्कारग्रन्थेस्तत्कालमेवाभावः प्रमज्येत । न । संम्कारादप्यग्रहणानुवृत्तेः सम्भवाद् भयानुवृत्तिवत् । तथाहि । मम्यगनानानिवृत्तमपि भयं स्वसंस्कारादनुवर्तते कम्पादिनिमित्तं च भवति । तथा ऽग्रहणामपि स्वसंस्कारादनुवर्ततेऽहङ्कारग्रन्येश्च निमित्तं भवतीति न किञ्चिदनुपपन्नमस्ति । ननु न सर्वे वेदान्ता विद्यार्थमेवारभ्यन्ते तदेकदेशः क्रममुक्तिफला- येश्वर्णयाभ्यदयार्थं कर्मसमृद्धये चौपासनानि विविधान्युपदिशन्नपलभ्यते । सत्यम् । उपासनाकर्म तु ब्रह्म तच्चापावृताशेपप्रपञ्चं जीवस्य निजं रूपमिति निरुपपयितुमखिलप्रपञ्चजन्मादिहेतुतया प्रथम सर्वात्मकं सर्वज्ञं सर्वशक्ति च ब्रह्म लक्षितमस्यां चावस्थायामनपाकृत्यैव ब्रह्मणि प्रपञ्चं तेनतेन प्रपञ्चे- नापधीयमानं ब्रह्म तस्मै तस्मै फलायो । पास्यत्वेन विधीयते दर्शपूर्णमासा- थापग्रणयनमिव गोदोहनापरक्तं पशुभ्यम्तस्मात्तदर्थोपजीवित्वादितरस्यात्म- कत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्त इति न विरुध्यते । नन्वब्रह्मोपासनान्यपि वेदान्तेषु दृश्यन्ते प्राणादिविषयाणि । सत्यम् । तान्यपि कार्यब्रह्मावाप्तिक्रमण मुक्तिफलान्येव । वक्ष्यत्येतत्सत्रकारः कार्या- त्यये तदध्यक्षेण सहात: परमभिधानादिति । यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदा- न्तानाम् तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिप्यास इति प्रतिज्ञातेथे वेदान्तानां तात्पर्यमुपदर्शयितुं समन्वयसूत्रप्रमुखैः सूचवाश्यग्रंथिता न्याय इति दर्शयति । शरीरमेव शरीरकं शरीरके भवः शारीरको जीवः । तम- धिकृत्य कृतो ग्रन्थः शारीरकः । तदिह वेदान्तानां जीवस्य सत्त्वमधिकृत्य प्रवृत्तानां ब्रह्मरूपतायां पर्यवसानमिति कथयितुं प्रणीतानां शारीरक जीव- तत्त्वमधिकृत्य कृतत्वमस्तीति शारीरकाभिधानम् । मुमुक्षुत्वे सत्यनन्तरं ब्रह्म- * करणेति ३ पुः। + उपास्यमानत्वेनेति १ पुः।। जीवसतत्त्वमिति ३ पुः ।

·अविद्यात्मकबन्धनिवृत्तितत्त्वज्ञांना वतीत्ययमर्थः प्रथमसूत्रेण सूच्यते । ४५ ज्ञानं कर्तव्यमिति यद्यप्येतावान्सूचस्य श्रोतो ऽर्थस्तथा ऽप्या* थीद् ब्रह्मज्ञा- नस्य मानः प्रयोजनं निर्दिष्टं भवति । तथाहि । पुरुषार्थवस्तुकामनानन्तरं यत्र प्रवृत्तिरुपदिश्यते तस्य तत्साधनत्वमप्यर्थीनिर्दिष्टं प्रतीयते । तथा सति कुंतस्तन्माक्षसाधनं ब्रह्मज्ञान भवतीत्यपेक्षायामथांदस्माच्छास्त्राद्भवतीति शास्त्रस्य ब्रह्मज्ञान विषयों निर्दिष्टः । तदेवं मुमुक्षुत्वानन्तरं ब्रह्मज्ञान- कर्तव्यतोपदेशमुखेन वेदान्तानां विषयप्रयोजननिर्देशे ऽिप्याथै सूत्रस्य व्यापार दर्शयित्वा तदपेक्षितमप्यथात । सचितमविद्यात्मकबन्धमुपवर्ण्य प्रतिज्ञाता- र्थसिद्धये हेत्वाकालाया मस्मिन्नेवं तं प्रदर्शयिष्याम इति व्याख्येयत्व || मुप- क्षिप्य व्याख्यातुकामः प्रथमं तावत्प्रयोजनविषययोरुपादाने निमित्तमाह वेदा- म्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्यद मांदिमसूत्रम् अथातो ब्रह्मजि- चामेति । अयमस्यार्थः । शास्त्रस्यादिरयम् । आदौ च प्रवृत्त्यङ्गतया प्रयोजनं विषयश्च ** दर्शनीयः । सूत्रं चैतत् अती यः कश्चिदर्थः शब्द- सामयनार्थबलाद्वान उत्प्रेक्षितः स सर्वस्तदर्थ एवेति भवत्ययमर्थकलाप: तन्महिमाधिगतः । एवं सूत्रस्यादित्वेन कारणेन सूत्रतया च विषय- प्रयोजनं तत्सिद्धिकरं चा 68 विद्याख्यं बन्धं तत्सामावगतमापाद्य तत्र सूत्रसामध्ये दर्शयितुं प्रतिपदं व्याख्यामारभते ॥ ॥ इति प्रथमवर्णकम् ॥ * अर्थादिति क्वचित् । + अर्थात् सूत्रस्येति १, ३ पुः । । सूचितमिति २ युः । 8 अस्मिन्नेव शास्त्रे इति २, ३ पुः । ॥ उलिप्येति १, ३ पुः । ॥ आदिमं सूत्रमिति ३ पुः । '" प्रदर्शनीय इति ३ पु.। +t उत्प्रेक्ष्यत इति ३. पुः । It सशब्दोत्र पुस्तकत्रयेऽपि नोपलभ्यते । IF अक्टियात्मकं बन्धमिति पु.

·४२ जिज्ञासामावतारणम् । सिद्धेय ननु ब्रह्मजिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासेति सकलवेदार्थविचार- स्यादितत्यात् ब्रह्मज्ञानस्य च चोदनालक्षणत्वेन धर्मस्वरूपत्वात् । अतः सिद्धेव ब्रह्मजिज्ञासापि अभ्यधिकाशङ्काभावादिति । अत्र केचिदभ्यधिकाशङ्का दर्शयन्तो ब्रह्मजिज्ञासां पृथगारभन्ते । केयमघाभ्यधिका शङ्का। चोदनालक्षणार्थी धर्म रति यता विधेः प्रामाण्यं दर्शितम् । अच केचिद्वाकोषु विधिरेव न प्रयते सदेव * साम्येदमय पासीदित्येवमादिषुः । यचापि विधिः श्रयते आत्मा या अरे द्रष्टव्यः तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति । तष यद्यपि कृत्या अविशेषेण विधी स्मर्यन्ते तथापि यो भावाभिधायी तव्य- प्रत्ययः स क्रियाप्रधानत्वात् क्रियायां पुरुपं नियोतुं शक्रोति । यत्र पुनः कर्म प्राधान्येनाच्यते तप द्रव्ये गुणभूतां क्रिया कार्यान्तरसम्बन्धित्वेन विधा- तुं न शक्नोति । द्रव्यपरत्वे चानुत्याद्यत्वादविकार्यत्वादनाप्यत्वादसंस्कार्य- त्वात् संस्कृतस्य च कार्यन्तरे उपयोगाभावादसंस्कार्यत्वम् । अत आत्मानमु- पासीतेत्यात्मन ईप्सिततमत्वं न सम्भवति । अथ पुनर्विपरीतो गुणप्रधान- भावः सक्तुन्यायेन कल्प्येत । तत्रापि न ज्ञायते किं तदुपासनं कथं चात्मना तत्क्रियत इति । अथ ज्ञायते ज्ञानमुपासनम् आत्मा च विषयभावेन त || नि- वर्तयतीति । एवं तर्हि तदेवायातं ज्ञानेना पात्माप्यत इति । तच्च कृत- करणमनर्थकम् नित्यानत्वादात्मनः । संस्कार्य्यत्वे चोपयोगाभाव उक्तः । प्रतो विध्यभावादविवतितार्था वेदान्ता इति धर्मजिज्ञासानन्तरं स्नाने प्राप्त इदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति । अनन्तरं ब्रह्म जिज्ञासितव्यं न स्नात- ध्यमित्यभिप्राय: । क्रमाभिधायिनोऽपि **कृत्यप्रत्ययान्नियोगसंप्रत्ययान्न नियो- क्तृत्वं निराकतुं शक्यते कटस्त्वया कर्तव्यो ग्रामस्त्वया गन्तव्य इतिषत् । य यतः तम् । द्रव्यपरत्वे प्रयोजनाभावादानर्थक्यं नियोगस्येति । तदसत् । अवि. द्योच्छेदस्योपलभ्यमानत्वादविद्या च संसारहेतुभूता । अपरे पुनरेवमारभन्ते । ब्रह्मणि + प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तराणामसंभवात्य- रिनिष्पन्ने वस्तुनि प्रतिपत्तिहेतुतया सम्भावितसामर्थ्यानामप्याम्नायस्य पुन: * साम्येदमित्येवं सर्वत्र पाठसत्वेऽपि सोम्येदमिति श्रीतः पाठः। । तव्येति नास्ति ३ पुः ।। क्रियां नेत्येवग्रिमो नकारः पूर्वमस्ति ३ पु.। हुकल्येति १, २ पुः । ॥ निवर्तयतीति १ पुः। I पास्मा प्राप्यत इति २ पुः । ** सध्यप्रत्ययादिति २ पु. । प्रत्यक्षादीति २, ३ पु. नास्ति।

·जिचासासूचावतारणम् । ४३ कार्यविषयतया सुतरामसंभवं मन्वानस्य भवति संकर्षपर्यन्ते वेदार्थविचारावसा- नमिति बुद्धिस्तन्निरासाथ पुनः प्रतिज्ञातमिहापि सर्वेष्वेवात्मज्ञानविधानेषु कार्यनिष्ठतां वर्णयन्ति समाम् । तत्त्वावबोधश्च * कार्यमधिकारिनियोगविषय- तयाऽवगमादिति । ततस्तद्विचारार्थ शास्त्रमारब्धव्यमिति । अघोच्यते । नारब्धव्यम् गतार्थत्वात् । कथम् । यस्तावत्प्रथम प्रार- म्भप्रकारः कर्मणि + कृत्यप्रत्ययेन नियोगसंप्रत्यय इति तत्स्वयमेव विधायकत्वं दर्शितम् प्रसिद्धं चैतत् स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्येवमादीनां विधायकत्वम् । + नचाशङ्काकारणं किञ्चित । ननु चतुर्विधस्यापि क्रियाफलस्यात्मन्यसंभव उक्तः । यद्येवं सतुन्यायो भविष्यति । तदपि न । आत्मविषयज्ञानस्य नित्यसिद्धत्वादित्युक्तम् । सिद्धस्येव पुनरभ्यासा विधिनिमित्त उपासनाख्यो भविष्यति अभ्युदयफले हिरण्यधारणवत् । ननु न विधानता ऽप्यात्मविषय- ज्ञानसन्तानः कर्त्तव्यः । स तु नित्यमात्मनि जाग्रतः सिद्धः । एवं तह | थी विरुद्धेष कालेष्वात्मन्येव चेतःसमाधानं भविष्यति । यत्युनरात्मज्ञानादवि- द्याच्छेदस्तदुच्छेदात्संसारनिवृत्तिः फलमित्युपन्यस्तम् । तदसत् । अहमि- त्यात्मानं नित्यमेव जानाति सर्वो लोकः न च संसारो निवृत्तः । अथ पुनरहं- प्रत्ययावस्यादन्यदेवात्मरूपं पराकृतभोक्तृभोक्तव्यभागयन्थि शेयत्वेनात्मजा- नविधिना ज्ञाप्यत इति । तदसत् । विधिहि सामान्यतःसिद्धस्य क्रिया- त्मनो विशेषसिद्धो प्रभवति नात्यन्तमसिद्धसद्धावे । तद्यदि नाम ज्ञानं लोकेपा सिद्धं तथापि निरस्तप्रपञ्चात्म ** विषयमसिद्धम् आकाशमुष्टिहननवन्न विधातुं शक्यम् । अथ तादृगात्मज्ञानं सिद्धं किं विधिना। यदपि मतान्तरं प्रत्य- क्षादेरगोचरत्वाच्छास्त्रस्य च कार्यार्थत्वात्संकर्षपर्यन्त एव विचारे वेदार्थपरि- समाप्नो प्राप्तायां वेदान्तेष्वपि कार्यनिष्ठता समाना । ब्रह्मतत्त्वावबोधश्च कार्यम् अधिकारिनियोगविषयतया ऽवगमात् । अतस्तद्विचाराय शारीरकारम्भ इति । तदप्युक्तेन न्यायेन ब्रह्मावगमस्य सिद्धत्वे ऽसिद्धत्वे च कार्यत्वासंभवेन प्रत्यु- • कार्याधिकारीति ने पुः । + कृत्प्रत्ययेनेति १ पुः, सत्य प्रत्ययेन न नियोगेति ३ पु. शोधितमस्ति । * नात्र शङ्काकारणमिति २ पुः । ६ मात्मन्यविपय ज्ञानस्येति १ पुः, प्रात्मविषयस्य ज्ञानस्येति ३ पुः । || अर्थाविरोधिष्विति ३ पुः । [[ लोकप्रसिद्धमिति २ पु., लोके प्रसिद्ध मिति ३ पुः । ** आत्मविषयकमिति ३ पुः । - - है ·४४ जिज्ञासामावतारणम् । तम् । अपरं मतम् । सत्यं कार्यविषयो वेदो न तु तावन्मात्र। तस्मिन् सति योयो ज्र्यो ऽवगम्यते सस वेदार्थः यथा रूपे सति चतुपः प्रवृत्तिः न च रूपमा चतु- घो विषय: किंतु तस्मिन्सति द्रव्यमपि । एवमिहापि वस्तुतत्त्वमपि * विषयः । + कथम् । तदुच्यते । इदं सर्व यदयमात्मेति न तावत्सर्वात्मरूपतात्मन उपदिश्यते यदि सर्वरूपता ऽऽत्मन उपदिश्यत ततः सर्वस्याचेतनत्वात् तद्रूपत्वे बोद्धृत्वहानो बोधकत्वं शब्दस्य हीयेत । अतः सर्वस्यात्मस्वभावता विधीयते ऽनात्मस्वभावविलयेन हि वस्तुनो ऽवगतिर्दृष्टा । नन्वच विधिर्न श्रूयते । एवं तर्हि कल्य्यतां विधिः । किं प्रतीते विध्यर्थे विधिः कल्प्यते उता. प्रतीत इति । यदि प्रतीते कल्प्यते कल्पनावैयर्थम् । अर्थप्रतीत्यर्थ हि शब्दो- मृग्यते प्रतीते ऽथै शब्दं कल्पयता किं कृतं स्यात् । अथाप्रतीत एव विध्यर्थे विधि कल्पयित्वा ततो ऽर्थः प्रतिपत्तव्य इत्यपूर्व प्रमाणकोशलम् । नन्वयन माणविधि + प्वपि तस्मात्यषा प्रपिष्ठभागो ऽदन्तको हीत्यादिषु विधि: कलिप्तः । सत्यम् । युक्तं तत्र पूष्णपिष्टद्रव्यसम्बन्ध; समासाभिहितो न सिद्धो न वर्तते नापि कुतश्चिद्भविष्यतीति प्रमाणाभावात् । नाऽपि विधिना केनचित्पदैकवाक्यता येन वपोत्खननादिवत्कथंचिदालम्बनं कल्प्यत । अतो निरालम्बनत्वपरिहाराय । कार्यपरता कल्प्यत इति । न || न्ववाप्यात्मपदं चेतनस्य भोक्तुर्वाचकम् सच नियोज्यत्वान्नियोग- माक्षिपति । नैतत्सारम् । नियोगा हि पुरुषविशेषमनाग्नित्यानुपलब्धो लोके तमाक्षिपेत् विश्वजिदादिषु । पुरुष, मा पुनः किं नियोगमन्तरण नापलब्धो लोके येन विधिकल्पना भवेत् । अथापि भवतु नाम विधि; नासा थातुना विना केवलो लभ्यले । धातुनैव सह ** कल्यते । कोसी धातुः । यदि ताव- त्कर्तव्यमिति तवामात्मस्वभावता न निवृत्ता प्रपञ्चस्य । यथा ऽमी पिष्टपियडाः सिंहाः नियन्तामिति पिष्टस्वभावतान निवृत्ता । इतिकर्तव्यता चानि- र्दिष्टा तच साकाङ्गं वचनमर्थनकं स्यात् । अथ ज्ञातव्य इत्यध्याहियेत । एव- मपि स एव दोषः अनात्मस्वभावता न निवृत्तेति अशक्यार्थीपदेशश्च । * तत्त्वमपि वेदस्य विषय इति पाठो २ पुस्तके । + कथं तत् उच्यते-इति १, २ पुः। + विधिप्वपीति ३ पुः । $ कार्यता कल्प्यत इति २, ३ पु.। || नन्विहायोति : युः। मा पुनरिति नास्ति ३ पुः। ** कल्य्यतामिति ३ पु... t न निवृत्तेति पुनर्नास्ति । पुः । - - ·४५ जिज्ञासामावतारणम् । महि वस्तु घस्स्यन्तरात्मना भातुं शक्यते । गयं सहि सातव्य इत्य ध्या- हियेत । सपधात्यानुवादः प्रत्ययो विधायकः । कुतःप्राप्नर नुवादः । अभिधानत । इति बूमः । गवं तर्हि विधानमनर्यकं स्वाध्यायकाल गय नि. प्पन्नत्वान्नानस्य पुनः कर्तव्यतया चौद्यते यथा मन्त्रेषु प्रयोगवचनस्तच विधायक इतीहापि प्रयोगवचनो विधायकः । ननु मन्त्रेषु स्वार्थस्यान्यत:मिद्दत्वात्प्रत्ययपरत्वं युज्यते रहतु स्वार्थविधिपराणां शब्दानां प्रत्ययपरत्वं विरुध्यते । नेप दोपः । अन्यार्थ. मपि कृतमन्याथै भवति । तद्यथा शाल्ययं कुन्याः प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीयं पीयते उपस्पृश्यते च । गवमिहापि । यया पदार्थानां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि विधायकः । एवं स्वार्थम्य विधायकः शब्दः प्रत्ययस्यापि विधा- यको भविष्यति । तदेतदनिरूपितमिव दृश्यते । कथम् । मन्त्राः ** स्वाध्यायविधिनोपादापिताश्चार्यस्यान्यतःसिद्धत्वात तं प्रमातुमशक्नुवन्तः प्रमाणत्वात प्रच्युता: व्रीह्यादिवत्प्रमेयतामापनाः श्रुत्यादिप्रमाणेर्युक्तम् यद्धि- नियुज्येरन् । विनियुक्ताश्चाऽनुष्ठेयस्यानुष्ठानकाले स्मृत्यपेक्षम्य स्मारकतया गृह्येरनिति । इह त्विदं सर्व यदयमात्मेति यत्यदसमन्वयनिमित्तं सर्वस्या- स्मस्वभावतायाहिविज्ञानं तत्स्वविषयस्यान्यता ऽसिद्धत्वात्प्रमेयपरत्वा- ब्र विधेर्विषयः । अथ विधेर्विषयो न प्रमेयमवगमयितु मलम् । न च युग- मदुभयं सम्भवति वरूप्यप्रसङ्गात् । नन्वेवं सति गुणकर्मणां सर्वच विधानं निराकृतं स्यात् । न निराकृतं स्यात् । यच प्रमाणान्तरमिदं गुणकर्मणः कर्मकारकं तच तस्योत्पत्त्या- द्य || न्यतमफलं तद्विधीयते । यत्र पुनः म प्रमाणान्तरादसिद्धो ज्ञानस्य कर्म- भूता विषयः स तेनैव प्रमीयमाणो न सिद्धवदुद्देश्य: येन तदुद्देशेन तवा- तिशयाधानाय ज्ञानं विधीयते । तस्मादन युगपदुभयासम्भवाद्भवत्येव वेरू- ध्यप्रसङ्गः । न च स एव समन्वयः स्वावयवाद्विधेर्विभक्तः कार्यक्षमः अवान्तर- * अध्याहियते-इति ३ पुः । + धात्याऽनुयाद इति ३ पुः । । इतिस्थाने एवशब्दः १,२ पुः । ६ अत्र 'वा' शब्दोधिकः ३ पुः । || विधायकइति पुनास्ति ३ पुः । विधायफइति २, .. स्वाध्यायाध्ययनविधीति २, ३ पु.। tt प्रमेयपरं न विधियिषय ति २, ३ पुः । * अलंस्थाने आममस्ति। चो नास्ति ३ पुः। UN अन्यतमत् फसमिति ३ पु. पाठस्तु न युक्तः । ना प्रमाणान्तरासिद्ध इति ३ पु। . पु. नास्ति।

·४६ जिज्ञासासूत्रीयतारणम् । वाक्यस्य प्रमाणत्यायोगात् । अथार्थवादपदानामिव परस्परतः संसृज्य कञ्चिदर्थमववोध्य विधिसम्बन्धमनुभवेदित्यभिप्रायः । सदसत् । युक्तमर्थवा- दपदानि स्वार्थफलरहितानि तत्र पर्यवसानाभावात्फलवदङ्गतामश्नुवीरन्निति । रह पुनरपरामृष्टविधिः पदसमन्वयः स्वार्थमवगमयन्निरस्तनिखिलप्रपञ्चावन- हमपास्तातिशया * नन्दनित्यानुभवेकरसं शिवमद्वतमात्मतत्त्वमवगमयेत्तत्र कुता विधिशेषताकृतं कृत्यं प्राप्नं प्रापणीयम् । आत्मलाभान्न परं+ विधी- यस इति स्मृतः । अथ पुनः शाब्दज्ञानान्न तथा ऽनुभवः । तेन साक्षात्क रणाय विधिरिति । किं तज्ज्ञानमनुभवाय विधीयते प्रत्यक्षदीनां तावद- गोचरः न चक्षुषा गृह्यत इत्यादिमन्त्रवर्णात् । शाब्दं च नेष्यते भवता । सत्यम् । न शाब्दज्ञानं विधिविकलमनुभवायालम् विहितं त्वनुभवहेतु- रिति । तदयुक्तम् । यत्तावत्स्वाध्यायाध्ययनविधियाहितात्पदसमन्वया- स्वभावतःसमुत्पन्नं तत्तावन्न विधीयते प्रमेयपरतया विधिविषयत्वानु- पपत्तेरित्युक्तम् । अथ पुनस्तदेव ज्ञानं सन्तनुयादिति विधीयते । तत्कथं लभ्यते उपास्तिध्यायत्योानसन्तानवाचिनोरन्यतरस्याप्युपादानमन्तरेण । नापि ज्ञानेनैव स्वसन्तानो लक्ष्यते । साहचर्याद्यव्यभिचरितसम्बन्धाभावात् । नाप्यभ्यासात साक्षाद्भावः सिद्धः । नापि श्रूयते येन तदुद्देशेन ज्ञानसन्तानो विधीयेत। ननु किमत्र श्रवणेन स्वयमेव साक्षात्कारकरणाय पुरुषार्थत्वाद- भिमुखः पुरुषः सिद्धश्च ज्ञानाभ्यासः शास्त्रप्रवणादी साक्षात्करणे || हेतुः । यद्येवं किं विधिना । स्वयमेव पुरुषार्थे निजाते हेतो प्रवर्तते । यत पुनर्नि- कुल्याः प्रणीयन्ते इति । युक्तम् तत्र प्रत्यक्षत उभयार्थताया उपलभ्यमानत्वात् । इह पुनायतः प्रतिपत्तव्यम् । स च न्यायो मा युग- पन्न सम्भवतीत्युक्तम् । यदपीदमुक्तम् ** पदार्थानां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि विधायकः । एवमेकात्म्यस्य प्रतिपादकः समन्वयो विधिविषयमपि ज्ञापयिष्यतीति । तदप्यपेशलम् । यत्तावत्प्रत्येकं प्रयाजादिविधयस्तैः पुनर्न तेषामेव विधानम् । नाऽपि ते क्रमशब्दाभिधेयाः । प्रयोगवचनो ऽपि अानन्दानन्यानुभवेर्वोत ३ पु. । । विटाते इति २ पु. । शाब्दं ज्ञानमिति ३ पुः । ६ साक्षात्करणाति ३ पु.। || साक्षात्कारणे इति १ पु. । । न युगपदिति ३ युः। ** अत्र यथाशष्टोधिकः कतास्ति ३ पुः। दर्शनम् शाल्यर्थ ·जिज्ञासामधावतारणम् । प्रयुञानस्तानेष प्रयते से * न क्रम मृत्युक्तम् । नच क्रमो नामेकासातो नास्त्येध । तद्बुद्धिशब्दयोर्निरालम्बनत्वप्रसङ्गात् । तत्र क्रमा नाम घम्सु- भूतो धर्म। विद्यत गवत ग्घ केनचिदुपाधिना धनवत्क्रमबुद्धिशब्दालम्बनं भवेयुः । स्मृति में विज्ञानमेव धा ऽनुष्ठानकाले यथोपलब्धि पदार्थान् परामशेत सर्वथास्ति तावदेकेकपदार्थालम्बनज्ञानातिरिक्त चानान्तरम् । सच्चेकत्वात् कर्तुरनेकत्याच्च पदार्थानां युगपदनुष्ठानासम्भवादपेक्षितं सन्निहितं च प्रयोगवचनेन गृह्यत इति युक्तम् । न तथेह ज्ञानद्वयमस्ति । यदे- कात्म्ये विधिविषयत्वे च वर्तेत । तस्मादिह विधेयामायाद्विधानाध्यवणा- दध्याहारे च प्रमाणाभावान प्रयोगवचनास्ति यो मन्त्राणामिव ज्ञानस्यापि पुनः प्रयोग विधास्यते । तस्मादसदेतत् कार्यविषयोऽपि वेदो वस्तुतत्त्व- मवबोधयतीति । यत् पुनर्निदर्शनं चल रूपे सति द्रव्यमपि बोधयत्येवं कार्ये सति तत्त्वमपि वेदो || ऽवगमयतीति । युक्तं तत्र यादवबोधयति चक्षुस्सत्र स्वतन्त्रमेव प्रमाणम् इह पुनर्यच तात्पर्य तस्य प्रमेयता न यद्यत्प्र- तीयते तस्य तस्येति वैषम्यम् । आह । मा भूज्ञानद्वयम् योयमाभिधा- निकः प्रत्ययः स विधिविषय गय भवतु तस्मिन् विहितेऽथात्सर्वस्यात्म- स्वभावता सिध्यति सविषयत्वादवगमस्य । गवमप्यविवक्षितो ऽर्थ: शब्दाद्विवदितस्त्वादिति शोभतेतरां वाक्यार्थ ** वित्ता । नच नियोगत: प्रतिपत्तिविधिवास्तवं संसर्ग + गमयति भवन्ति हि परिकल्पितविषया अपि प्रतिपत्तयश्चादनालक्षणाः फलवत्यो वाचं धेनुमुपासीतेत्येवमाद्याः । रात- देवात्र युक्तम् अतत्परस्य प्रत्यक्षादिविरोधे तथाध्यवसायहेतुत्वायो- गात् । तस्मात्कार्यनिष्ठे वेदे वस्तुतत्त्वसिद्धिर्मनारथ गव । अतो ऽहंप्रत्य- यावसेय एवात्मा न तस्य शब्दावसेयमतीन्द्रियं रूपान्तरमस्ति शब्दस्य तत्र सामाभावात् । एवं च सत्ययमात्मा ब्रह्म गप त आत्मान्तयाम्यमृत इति ब्रह्मान्तयाम्यादिशब्दा अहंप्रत्ययावसेय एवात्मनि कथंचिद्वर्तन्ते । तेन स आत्मा सत्त्वमसीति विद्यमानेरारोपितेश्च गुणेरात्मोपासनं मोक्षफलं च विधीयत इति युक्तम् । अतः कार्यानुरक्तस्य वेदार्थस्य सम्भवात्तस्य च सर्वा- ति एप घेति । + विशब्दो नास्ति ३ पुः । ६ परस्मैपदं ३ पुः । ॥ अवशब्दो नास्ति ३ पु... " चिन्तति नपुः । अयशब्दाधिका पुः । तथाविधाध्ययसायेतिपश्चात्कतम ३ पु.। न ते क्रमति ३ पु.। भवतीति ३ पुः।

·४८ जिज्ञासासूचावतारणम् । त्मना विचारितत्वात् किमपरममवशिष्टं यद् ब्रह्म जिज्ञासारम्भं प्रयुजीत । उच्यते । स्यादेतदेवम् यदि सर्व एव वेदार्थो विचार्यत्वेनाथातो धर्मजिज्ञासेति उपक्रान्तो विचारितश्च स्यात यावता कार्यनिष्ठ एव वेद- भागो विचारितो न वस्तुतत्त्वनिष्ठः । तथा हि । शास्त्रारम्भो व्याख्यातृभिः रेवं निरूपितः । कथम् । धौ नाम कश्चित्साधयितु: कालान्तरे श्रेयःसाधना लोकाख्यप्रमाणाभासोत्येन ज्ञानेन सामान्यतो विषयीकृतः तद्विशेष प्रति विप्रतिपन्नाः परीक्षकाः । केचिदग्निहोचादिकं धर्ममाचक्षते केचिच्चैत्यवन्दना- दिकम् । तत्र अग्निहोत्रादिलक्षण एव धर्माभिप्रेता न तत्प्रतिपादकानां वेद वाक्यानां विचारावसरो नापि विवक्षितार्थत्वम् । अतश्चैत्यवन्दनादीनामेवान्य- तमो धर्मस्तत्प्रतिपादकानां बुद्धादिवाक्यानामेवा * न्यतमद्विचार्य न वा तदपि । नहिं पौरुषेये वाक्ये शब्दशक्त्यनुसारेणार्थोऽपि तु तेन विवक्षित इत्येवमाश- ङ्किते धर्माय वेदवाक्यानि विचारयिष्यस्तदर्थविवक्षाविचारावसरप्रदर्शनार्थ- मथाताधर्मजिज्ञासेति सूत्रयामास जैमिनिः । वेदमधीत्यानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्या न स्नानं गुसकुलनिवृत्तिरूपमिति दयितुमिति । एवं स्थिते शास्त्रा- रम्भे न सर्ववेदार्थविषयं शास्त्रमिति प्रतीतिः किन्तु धातिरिक्तो ऽपि सिद्धरूपो चेदार्थो ऽस्ति स च पर्युदस्तो जैमनिना । न्यायान्तरविषयत्वा- दिति गम्यते । तत्कथं यत्तावदिदम् उच्यते धो नाम लोकप्रवादात्सा- मान्यतः सिद्धस्तस्य स्वरूपप्रमाणयोर्विप्रतिपत्तावग्निहोत्रादिरपि वेदार्थो धर्मतया विचारपदवीमुपारोहति यतस्तस्यापि विचारावसरो विद्यते तेन विवक्षितो ऽसौ न चाध्ययनमाचात् कृतकृत्यता अताध्ययनानन्तरं न गुरुकुलान्निवर्तितव्यम् किन्तु + वेदार्थो धर्मः किं वान्य एवेति जिज्ञासा- महतीति वदितुं धर्मग्रहणं युक्तम् । अथातो धर्मजिज्ञासेति न वेदार्थजि- ज्ञासेति यतो न वेदार्थतया ज्ञाने प्रवृत्तियत्युनर्धर्मस्य स्वरूपप्रमाया- कथनाय द्वितीयं सूत्रं तद्वदप्रामाणको धर्म इति स्यात् । किमिदं चोदना- लक्षण इति तन्नूनं न सर्वो वेदो धर्म एव कार्यात्मके पर्यवस्यति कश्चि- दस्य भागः कार्यता || शून्ये वस्तुत्तत्वेपि वर्तत इति मन्यते । अन्यतमद्विचार्यमिति त्रियपि पुस्तकेष्वस्ति. अन्यतमं विचार्यमिति तु न्याय्यम् । + तदयो धर्म इति ३ पुः धर्मज्ञाने इति पश्चास्कतम ३ पु.। ६. नशब्दोात्र नास्ति ९ पुः । || शून्य एव-वस्तुनि-इति ३ पु.।

·४४ जिज्ञासामूपावतारणम् । ननु चोदनाय हास्यान्यदेष प्रयोजनम् चुद प्रेरण इति " प्रेरणकर्मया- रचोदनेति रूपम् । ततः प्रेरयात्मको विधिरपुस्पार्थे प्रेरयितुमगवन् पदान्तरा- भिहितमपि स्वादिफ भावनाकर्मतामापादयति गफपदोपादानात्मंनिहि- सतरं धात्वर्थ विहायेति कयितु । मिति । नेतत्सारम् । अध्ययन विधिरध्ययने मागायक प्रेरयन्नध्यनयस्य पुरुषार्थरूपार्थायबोधकत्यमना- पाद्य न शक्नोति प्रेरयितुम् पारम्पर्येणाप्य पुरुषार्थे विधेरपर्ययमानात् । अतस्तदर्थ न चोदनाग्रहणम् वेदय होनापि तत्सिद्देः । अपि च चेदग्रहण- मेव युक्तम् असन्देहाचेदिनाग्रहणे हि सन्देहः स्यात् लोकोऽपि विद्यमा- नत्वात् । अथ वेदाधिकरणे || वेदारचेके सन्निकर्षमिति विशेषाभिधानाद वैदिकत्वसिद्धिरिति। सोऽयमाऽऽभागाको लोके पिण्डमुत्सृज्य कर लेढीति सूच- कारस्याप्यकौशलं पा प्रदर्शितं स्यात् । अतश्चोदनाग्रहणादाचोदनात्मको.पि वेदभागोऽभिप्रेत इति गम्यते येन वेदार्थमावस्य धर्मत्वं मा भूदिति चोदनेत्यवोचत् । तदेवं सूचकार राव स्वशास्त्रविषयातिरिक्तं वेदभागमविचा- रितमसूसुचत् । ननु दृष्टो हि तम्यार्थः कविवोधन * * समाम्नायः आम्नायस्य क्रियार्थत्वादिति च सर्वस्य कायार्थत्वं दर्शितम् । सत्यम् । तत्प्रक्रमवलात्तनिष्ठे वेदभाग इति गम्यते न सर्वच । अपिच । दृष्टो हि तस्यर्थ: कर्मावोधनमिति न सर्वस्य कर्माववोधनमर्थ उच्यते । कथम् । वेदाध्ययनानन्तरं स्नानविधायकमाम्नायमुपलभ्य वेदस्यानर्थकत्व आङ्किते अतिक्रमिप्याम इममानायम् अनसिनामन्तो वेदमर्थवन्तं सन्त- मनर्थकमवकल्पयेम दृष्टा हि तस्यार्थः कमावबोधनमित्यर्थसदाव: प्रदर्शिता नार्थान्तरासद्धावः । सोयमयोगव्यवच्छेदो नान्ययोगव्यवच्छेदः । कर्मश- ब्देन धर्म एव कार्यत्वादभिहितः । यतस्तदवोधप्रवृत्ती वेदस्यार्थवत्वं मृगयते कि वेदस्यार्थी विद्यते न वा स च धर्मत्वेनारगन्तुं शक्यते ||| न वैति । तस्मान्न कर्मावबोधनमेव पापा वेदार्थोभिप्रेता भाप्यकृतः । यत्युनराम्ना- तद्भूतानां क्रियार्थेन + प्रेरणाकर्मणा इति ३ पु. । । तरपः स्याने तमप् ३ पुः ।। इतिशब्दो नास्ति ३ पुः । { :६ अपिशब्दोऽधिकः १, २ पुः ।। येटामचेके. इति १ पुः । ॥ प्रशदो नास्ति ३ पुः । नामेति पश्चात्यरितम् ३ पु: प्रक्रियार्थ-इति १ पुः । #दृढो हि इति १ पुः । ६ चशष्टोत्राधिका पनवेति नास्ति ३ युः । टस्याभितमिति . म.।

·जासासचावतारणम् । यस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानामिति । तत्र यद्यानर्थक्यमीभावः । तद- सत् । यत राव * मेवम्भतार्थमनुवदन्तीति दर्शितो ऽर्थः । अथ निष्प्रया- जनत्वम् । । स्वाध्यायाध्ययनविर्धािर्न प्रयोजनमक्षरमात्रमपि|न ग्राहयतीति भवतु सोरोदीदित्यादीनामपुरुषार्थप्रतिपादकत्वादेकवाक्यत्वात् पृथक्कार्यक- ल्पनानुपपत्तेः प्रकल्पयितुं चाशयत्वात् । यानि पुनरपास्ताशेषाशिवमात्मानमनु- भवपर्यन्तमबोधयन्ति वाक्यानि तान्यानवद्यप्रयोजनत्वाद्भवन्ति ** तरामेव प्रयोजनवन्ति । अतः स्वयमपुरुषार्थत्वात्तदर्थोपकारितया कथञ्चित पुरुषा- स्तावकत्वेन प्रयोजनवत्त्वमुक्तम् न सर्वस्यैवाक्रियार्थत्वेनानर्थत्यमाशय क्रियार्थत्वनार्थवत्त्वमुक्तम् । तथा च तद्विधान्येव तत्र वाक्यान्युदाहृतानि ! यदपि केचिच्छास्त्रप्रस्थानमन्यथा वर्णयन्ति । न हि किलेवं शास्त्र प्रस्थितम् किं वेदलक्षणो धर्म उत बुद्धवाक्यादिलक्षण इति । किं तहधीत- वेदस्य यो ऽथौवगतस्तत्रैव विप्रतिपत्तयः सन्ति किमयमसावुतायमिति निराकरणार्थः शास्त्रारम्भ इति। तचापि न निखिलवेदार्थविचारप्रतीतिः । ॥ तत्कथम् । तथा सति अथातो वेदार्थजिज्ञासेति स्यात् । यतो न धर्म इति कृत्वा विचारः किन्तु वेदार्थ इति । सत्यम् । तथापि शास्त्रकाराणां गुरुपार्थसिद्धार्थ शास्त्रप्रणयनम् ततश्च पुरुषार्थ पाया कथनार्थ धर्मग्रहणमिति । एवम् तर्हि धर्म इत्येव कृत्वा विचारो भवतु तस्य पुरुषार्थत्वात्संदिग्ध- वाच्च । तथा चोत्तरमपि सूचमनुगुणं भवति चोदनालक्षणार्थो धर्म इति धर्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरासपरम् । इतरथा वेदार्थविप्रतिपत्ता तन्निरासार्थ वादनालक्षणो वेदार्थ इति स्यात् । यतो न धर्मग्रहणे सति वेदार्थविप्रतिपत्तिः क्या निराकर्तुम् । कथम् । यत्तावच्चादनालक्षणो यो ऽर्थः स धर्म इति धर्मत्वं ज्ञाप्येत *** तदा स एव वेदार्थो नान्य इति न लभ्यते । अथ पुनः धर्म इति नामनामिसम्बन्धी विधीयते । तदप्रक्रान्तम् निष्प्रयोजनम् अति- * एवंस्थाने एवशब्दः ३ पु.। + भूतमर्थमिति ३ पुः । + प्रदर्शित इति ३ पुः । निष्प्रयोजनत्वं व्याख्यायेतेति २ पुः । || नेत्यत्र नास्ति किन्तु पूर्वत्र ३ पुः । " कल्पयिमशक्यत्वादिति १, २ पुः। ** अतितरामिति ३ पु. 1 +i पुरुषार्थेति नास्ति ३ पुः । # योऽर्थावगम इति ३ पुः । SS निरासार्थ इति ३ युः। I] तदिति नास्ति ३ पुः। बाप रूपार्धति अधिकम् ३ पुः ।। ** तदानेति कचित् ।

·१२ जिज्ञासामधावतारगाम् । प्रसङ्गश्चा* ऽऽपद्येत । अथापि कथंचिद्धर्मशब्दैन वेदार्थ गवोच्यत इति कल्प्येत । तथा सति चोदनालक्षणो वेदार्थो नार्थवादादिलक्षण इति । सिद्ध- प्रमाण्यवेदार्थविचारो ऽयं स्यात् उत्तरलतांवत् । तवानन्तरं प्रामाण्यप्रति. यादनं न युज्येत । वृत्तं प्रमाणलक्षणमिति घ मन्त्रार्थवादेषु । कार्यार्थत्वे विप्रतिपत्तिर्न स्यात्सा चोत्तरघेव निरस्यते । अतः पूक्तेिन न्यायेन काय- निष्ठ गव वेदभागो विचार्यतया प्रकान्तो विचारितश्च न वस्तुनिष्ठ इत्यता वस्तुतत्त्वनिष्ठं वेदभागं विचारयितुमिदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति ॥ ॥ इति द्वितीयचर्या के समाप्तम् ।। * चशब्दो नास्ति १ पुः। + सिद्ध प्रमाणवेदेति १ पुः। + चशब्दः पुनः ३ पुः। 8 इति पञ्चपादिकायां द्वितीयवर्णकम-इति ३ पुः ।

·५२ . जिज्ञासासूत्रघटकपदार्थविचारः । तबाथशब्द आनन्तयार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थः । ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वादित्यादिभाष्यम् तजिज्ञासाशब्दस्यावयवार्थनार्थवत्त्वे युज्य- ते । अधिक्रियायोग्यस्य, ब्रह्मणस्तज्ज्ञानस्य * वा प्राधान्य नानिर्देशात प्रधान- स्य चेच्छिाया अनधिकार्यत्वात् । अयन्तु जिज्ञासाशब्दो विचारवचनो मीमां- सापरपर्याय: प्रयुक्तो ऽभियुक्तः इदमतो । जिज्ञासन्ते किं क्रतुगुणकमुपासनं स्वामिकर्म उतविकमैति । इदन्तु जिज्ञास्यम् किं नु खल्विमौ || तप्यताप- कावेकस्यात्मनो भेदावुत जात्यन्तरमिति । धर्ममीमांसाभाष्यकारो ऽपि संघातमेव प्रयुड़े धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदिति । संघातवाच्यत्वाद्विचारस्य अन्यथैवमवक्ष्यत् धर्म ज्ञातुमिच्छेदिति। अत एव धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञा- सेति संघातस्यार्थवत्त्वमङ्गीकृत्य चतुर्थ समासो दर्शितः पातदनुसारेण चेतानि भाष्याणि एवं**वेदवाक्यान्येवेभिर्विचार्यन्ते वेदवाक्यानि विचारयितव्यानि कथं वेदवाक्यानि विचारयेदिति च । पुनश्च क्रत्वर्थपुरुषार्थयार्जिज्ञासा क्रत्वर्थ- पुरुषार्थो जिज्ञास्यते इति । इहापि भाष्यकारो वक्ष्यति तस्माद् ब्रह्म जिज्ञा- सितव्यमिति । पुनश्च वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितोपकरणा निःश्रेय- सप्रयोजना प्रस्तुगत इति। अतः संघातस्यार्थवत्त्वादधिकारार्थता युज्यते । शास्त्रवचनो हि जिज्ञासाशब्दः । तेन ब्रह्मजिज्ञासा ऽधिकृता वेदितव्येति । उच्यते । नायं जिज्ञासाशब्द: परित्यक्तावयवार्थः केवलमीमांसापर्यायः प्रयुज्यमानो दृश्यते। नापि स्मरणमस्ति। न चावयवार्थनार्थवत्त्वे सम्भवति समु- दायस्यार्थान्तरकल्पना युक्ता । ननुन वयं कल्पयामः दर्शितः शिष्टप्रयोगः । न । तस्यान्यथासिद्धत्वात् । कथमन्यथासिद्धत्वम् । अन्तर्णीतविचारार्थ- त्वाज्जिज्ञासाशब्दस्य । तथा हि । विचारपूर्वकसाध्यज्ञानविषयेच्छा जिज्ञासा- शब्दात्प्रतीयते नोपदेशमाचसाध्यज्ञानविषया । एवं प्रयोगप्रत्यययोर्दर्शनात तेन जिज्ञासाशब्दस्यावयवार्थेनार्थवत्त्वाद्युक्तमुक्तम् ब्रह्मजिज्ञासाया अनधि- कार्यत्वादिति । . वाशब्दो नास्ति १, २ पु.। + सशदो नास्ति १. २ पुः । | जिजास्यत इति ३ पु.। ६ नुशब्दो नास्ति १, २ पुः । ॥ तप्यतपकाविति १, २ पुः । पा समासो नास्ति २,२ पु.। ** वाक्यानोसिर्विधार्यन्ते इति २ पुः । न प्रमयत प्रति ९ पु. 11: नवला नास्ति १, २ .

·-- जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । ५३ नन्वेवमपि कुत एतत् । अन्तर्णीतं विचारमाश्रित्य शब्दता गुणत्वेऽप्य- लक्षणेन प्राधान्येन ब्रह्मतज्ज्ञानयोरधिकारयोग्यत्वाच्चाधिक्रियमाणत्वमड़ी- कृत्याधिकारार्थत्वं किमिति न गृह्यते येन शब्दलक्षणेन प्राधान्येनेच्छाया अनधिकार्यत्वादानन्तार्थत्वमेव परिगृह्यत इति । उच्यते । शास्त्रस्यानार- म्भप्रसङ्गादऽधिकारार्थत्वानुपपत्तेः । अधिकारार्थत्वे हप्रयोजनं शास्त्र काक- दन्तपरीतावदनारभ्यं स्यात् । तत्र कस्याधिकार * उच्यत । ननु ब्रह्मज्ञानं प्रयोजनम् तदर्थः शास्त्रारम्भ: । न । ब्रह्मज्ञाने ऽर्थित्वानु- पपत्तेः । ब्रह्मज्ञानाद्धि मनसा ऽपि वियोगानिखिलविषयानुषङ्गनिवृत्तिः श्रयते । सा च सार्वभौमोपक्रम ब्रह्मलोकाबसानमुत्कृष्टोत्कृष्टसुखं श्रयमाणं सोपायं निवर्तयति । अतो ब्रह्मज्ञानादुद्विजते लोकः कुत स्तिच प्रवृत्तिः । नन्वानन्दरूपतापि ब्रह्मज्ञानादाप्यते अतस्तदर्थो प्रवर्तते तव । मेग्म् । न हि ब्रह्मानन्दो ऽननुभूतपूर्वो ऽनुभतभाग्यसुखाभिलाषं मन्दीकर्तुमुत्स- हते येन तदुझित्वा ब्रह्मज्ञाने प्रवर्तेत । ननु परितृप्त रूपतापि ब्रह्मज्ञानात् । अतः परितृप्तः किं कामयते अतृप्निनिमित्तकत्वात्कामस्य । तथा च श्रुतिः ॥ आपकामः आत्मकामः । स्मृतिरपि आत्मलाभानपरं विद्यते एतदुवा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारतेति । न । तृपे- रेवोद्वेगदर्शनाद्विषयविच्छेदात्मिकायाः । तथा च वक्तारो भवन्ति । अहो कष्ट किमिति सृष्टिरवं न बभूव यत् सर्वदेव भातुं सामर्थ्यमातृप्ति- भौग्यानां चाक्षय इति । रागिगीतं श्लोकमप्युदाहरन्ति ** अपि वृन्दा- वने शून्ये शृगालत्वं स इच्छति । नतु निर्विषयं मोक्षं कदाचिदपि गौतमेति । मा भूट् ब्रह्मज्ञानार्थिता वेदार्थत्वादेव ब्रह्मज्ञानं कर्तव्यम् स्वाध्यायाध्यय- नस्यार्थावबोधफलकत्वात् । स्यादेतदेवम् यद्ययाववोधफला ऽध्ययनक्रिया स्यात् । सा ह्यधीयमानाऽवाप्निफलत्वादक्षरग्रहणान्ता । अथावरयहां • उच्यते इति : पु.। । तति २ पु. नास्ति। छत्येति १, २ पु.। रुपनदो नास्ति ३ युः । || प्रात्मकाम प्राप्तकाम इतोति ३ पु.। न शब्दः १, * यरं यन्दायने गये गुगालत्यं बजान्वहन । न तु यापिकी सुति कदाचिदपि गेद. मेति यन्यान्तरेपनम्यते पाठः । सादरपहशान्तति २ ए, पुनर्भवति । २ पुः ·५४ जिज्ञासासघटकपदार्थविचारः । निष्प्रयोजनमिति न त पर्यवसानं विधेः । भवतु तर्हि सक्तूनां गतिः । तदपि न । अक्षरेभ्यः प्रयोजनवदीववोधदर्शनात् । न तर्हि निष्प्रयोजनान्यक्षराणि। अतस्तत्यर्यन्तमध्ययनं न निष्फलम् । अतो ऽक्षरग्रहणादेव नियोगसिद्धेः फलप्रयुक्त एवार्थावबोधः । अपिच । अक्षरग्रहणान्तो विधिनिष्प्रयोजन इति न सर्वत्र प्रयोजनवदर्थावबोधपर्यन्तता कल्पयितुमपि शक्यते । तावश्यं कल्प- नीया ऽक्षरग्रहणान्तता । तद्यथा राजन्यस्य सत्रवैश्यस्तोमवृहस्पतिसवाना- माम्नानं वैश्यस्य चाश्वमेघराजसूयसचाणां पाठः । न च तेषामनध्यय- नमेव । स्वाध्यायशब्देन सकलवेदवाचिना ऽध्ययनस्य विहितत्वात् ।। ननु चाश्रयमाणाधिकारो ऽध्ययनविधिः दृष्टश्चाक्षरग्रहणे ऽर्थावबोधः स कल्पनामधिकारस्य निसन्धन स्वयमधिकारस्य हेतुः संपद्यते । दृष्टाधि- कारेषु प्रत्यक्षतस्तदुपलब्धावधिकारसिद्धिः । अतो ऽर्थावबोधपर्यन्तः स्वा- ध्यायाध्ययननियोगः । तेन नियोगसिद्धार्थमेव सकलवेदार्थविचारः । अचोच्यते। भवेदध्ययनविधेरथावबोधः प्रयोजनम् । नाधिकारहेतुता अध्ययनात्प्रागसिद्धत्वात् । प्राक् चाधिकारज्ञानेन प्रयोजनम् । अतो न विधे- दृष्टाधिकारत्वेनार्थावबोधसिद्धिः । यद्येवमधिकारानवणादर्थावबोधे च प्रति- पक्षकल्पनानुपपत्तेः तस्य चाधिकारहेतुत्वानभ्युपगमादप्रवृत्तिरेवाध्ययने प्राप्ता । अब केचिदाहुः । आचार्यकरणविधिप्रयुक्तस्याध्ययनस्यानुष्ठानमाधान- स्येव कामश्रुतिप्रयुक्तस्येति । तदयुक्तमित्ययरे । कथम् । अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपन- यौतेति यद्ययमाचार्यस्य नियोगः । माणवको न नियुक्तो भवति । अनियुक्तस्य च स्वाध्यायाध्ययने प्रवृत्तिर्न सम्भवति । किंचान्यत् । आचार्यकरणविधिर- नित्यः ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचनयाजनप्रतिग्रहा इति वृत्त्या ऽधिकारः । अतः स्वेच्छातः प्रवृत्तिः। उपनयनाख्यस्तु संस्कारो नित्यः । अकरणे दोषश्रवणात् अत जध्वं त्रयो ऽप्यते यथाकालमसंस्कृताः । साविचीपतिता ब्रात्या भवन्त्यार्य- विहिताः । नैतैरपतैर्विधिवदापद्यपि हि कहिचित् । ब्राह्मान् यौनांश्च संबन्धानाचरेद् ब्राह्मणः क्वचिदिति । संस्कारश्च स्वाध्यायाध्ययनार्थः एवं च स्वाध्यायाध्ययनमपि नित्यम् । तथा च निन्दाश्रवणम् अश्रोत्रिया अननुवाक्या अनग्नयः शूद्रसधर्माणो भवन्तीति । एवं चेत् कथं नित्यमनित्येन ·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । ५५ प्रयुज्यत इति वाच्यम् । ननु कथमाचार्यकरणविधिरनित्यः । यावता वृत्त्यर्थी हि सः । नहि कश्चिद्विना धनेन जीविष्यति । तथाचोक्तम् । जीविष्यति विना धनेनेत्यनुपन्त्रमिति। अतः सर्वेषां सर्वदा समीहितफलः सन् कथमनित्यः स्यात्। भवेदेवं नित्यता फलवशेन न शब्दात् । तथाहि । फलस्य नित्यसमीहितत्वा- दवश्यकर्तव्यता वास्तवी। तचासति शब्दव्यापारे इच्छातः कर्तव्यताप्रतिपत्तिः स्यान्न कर्तव्यताप्रतिपत्तरिच्छा । शाबद्यां हि नित्यकर्त्तव्यताप्रतिपत्ता शब्दस्य सर्वदा सर्वान् प्रत्येकरूपत्वादिच्छापि तद्वशवर्तिनी तथैव स्यात् । औचित्या- दिभावे ऽपि कस्यचित्कथंचित क्वचित् कदाचिदिच्छायाः । प्रमाणतस्तावन्नि- त्यः । तेन नित्येन तथाविधमेव प्रयुज्यत इति न नित्यानित्यसंयोगवि- रोधः । फलवशात्तत्कर्तव्यताप्रतिपत्तौ यद्ययि नित्याभिलषितं फलम् तथाप्यु- पायान्तरादपि तत्सिद्धेः तदेकोपायत्वे ऽप्यालस्यादाऽऽयासासहिष्णुतया वा कामस्य कुण्ठीभावे न कर्तव्यतायाः प्रतिपत्तिरित्यनित्यत्वे सति न तेन नित्यस्य प्रयोज्यत्वमुपपद्यते । ननु पितुः पुत्रोत्यादनविधिरनुशासनपर्यन्तः श्रयते तस्मात्पुत्त्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुस्तस्मादेनमनुशासतीति । अतः पुचोत्यादनस्य नित्यत्वात्तस्य चा- नुशासनपर्यन्तत्वात्तदाक्षिप्रत्वाच्चापनयनाध्ययनयोः कथमाचार्यकरणविधिर- नित्यः स्यात् । कथं वा ऽध्ययनस्यार्थावबोधपर्यन्तता न भवेत् । उच्यते। नानेन पुत्त्रानुशासनं विधीयते पुत्त्रोत्पादनविधिशेषत्वेन स्वतन्त्रमेव वा । किन्तु सम्प. तिकर्मविधिशेषो ऽयमर्थवादः तेनैकवाक्यत्वात् । अतो यथाप्राममनुशासनम. नुवदति । किं तदनुशासनम् कथं वा तत्प्राप्तवदनद्यते । उच्यते । नित्यस्य पुत्वोत्यादनविधेः प्रयोजनं यत् पितॄणां लुप्पपिण्डोदकक्रियाणां नरकपातनव- णात् पितृपिण्डोदकक्रियाद्यनुष्ठानेन नरकपातचाणम् । न च शास्त्रीयेण परिज्ञानेन विना तदनुष्ठानं सम्भवति । तेन पिचा नित्यमात्मनः पुत्रोत्पाद- नाधिकार परिसमापयितुं पुत्रस्यावश्यकर्तव्यार्थविषयं गीष्टवर्षेण ब्राह्मोन त्वयोपनयनाख्यः संस्कारः कारयितव्या यः स्वाध्याध्ययनार्थी विहित इति यदनुशासनम् तदिहानूद्यते तस्मादेनमनुशासतीति । तथा च लिङ्गम् । श्वे- तकेतुही ऽऽरुणेय आस तं ह पितोवाच खेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न वै * सो- * : साम्येति १, ३ पु०, श्रीतस्तु सोस्येत्येव पाठः । .

·५६ जज्ञासासूघटकपदार्थविचारः । म्यास्मत्कुलीनो ऽननूच्यं ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति । तदेवमनित्येनाचार्यक- रणविधिना कथं नित्यं प्रयुज्यत इति वाच्यम् । किंच । आचार्य प्रेते वाचाया- न्तरकरणं न प्राप्नोति। नाधिकारी प्रतिनिधीयते नाप्यधिकारः । अधिकारी स्वाधिकारसिद्धार्थ साधनान्तर * भ्रषे साधनान्तरं प्रतिनिधाय स्वाधिकार निर्वर्तयतीति युक्तम् । एवमेषा वहुदोषा कल्पना दृश्यते । तस्मान्माणवकस्यैष नियोगः । कथं गुणकर्तृव्यापारसंबद्धो विधिः प्रधानकर्तृस्थोभवति । यथैतया ग्रामकामं याजयेदिति ग्रामकामस्य यागो विधीयते गुणकर्तृव्यापारः प्राप्नो ऽनूद्यते तस्य याजनस्य वृत्त्यर्थत्वात् । एवमिहापि गुणकर्तृव्यापारो वृत्यर्थः त्वेन प्राप्नो ऽनद्यते । अचके प्रत्यवतिष्ठन्ते।युक्तं याजयेदिति प्रधानकर्तृव्यापाराभिधायिनी यजतेः परस्य गुणकर्तृव्यापाराभिधायिनः शब्दान्तरस्य णिच उपादानात् तस्य चाविधेयत्वात् प्रधानकर्तृव्यापारस्याभिधानम् । इह पुनरेको नयतिर्माणवकस्य व्यापार ब्रूयादाचार्यस्य वा। न तावन्माणवकस्य नयत्यर्थे कर्तृत्वम् । कर्मकार- कत्वात्तस्य । अतो ऽनभिधेयव्यापारः कथं || नियुज्येत । न हि परव्यापारे परो नियोक्तुं शक्यते स्वव्यापारहि पुरुषस्य नियोगः । तस्मान्नेष माणवकस्य नियोगः । तदेवमाचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वादध्ययनस्य नाराधिकारचिन्तया मनः खेदयि- तव्यमिति। उच्यते। माणवकम्यवायं नियोगः नाचार्यस्येह किञ्चिद्विधेयमस्ति। कथं यावत्तादुपनयीतेत्यस्याभिधानतो न्यायतश्च निरूप्यमाणोऽर्थं एतावान् प्रतीयते आत्मानमाचार्य कर्तुं कञ्चिदात्मसमीपमानीयाध्यापयेदिात। एतच्च सर्व वृत्त्यर्थत्वेन ब्राह्मणस्यान्यत एव प्राप्तम् नाच विधातव्यम् । तत्र कमऽध्या- पयेदिति विशेषाकाङ्कायां ब्राह्मणमष्ठवर्षमिति विशेषस्य विधायकमेतत्स्यात् । तत्र च प्राप्त व्यापारे ऽर्थद्वयविधानमेकस्मिन्वाक्ये न शक्यते वकुम वाक्य. भेदप्रसङ्गात् । अतो नाचार्यस्य किञ्चिविधेयमिहास्ति । ननु माणवकस्यापि न किंचिद्विधेयमस्ति । अस्तीति बमः । कथम् । यदैवोपनयीतेति श- ब्दता न्यायतश्चात्मानमाचार्य कर्तुमुपनयनेन संस्कृत्य पा कंचिदध्याप- * भेशे इति १ पुः । + प्रतिनिधीयेति २ पु० । + नकारो नास्ति २ पु०। किंचिदिति २ यु०। ॥ नियुज्यते-इति २, ३ पु०॥

·yo जिज्ञासासूपघटकपदार्थविचारः । येदिति प्रतीयते तदेय यागश्रुती द्रव्यदेवतामाचप्रतीतिवदऽध्ययमायो- पनयनेन संस्कार्यापि समान्यतः प्रतीयते । तस्य च प्रेक्षावतो निप्पयोजने प्रवनयितुमशक्यत्वात् विद्यमानस्याप्यध्ययने ऽर्थावबोधस्य प्रागसिद्धिः प्रवृ. त्तिहेतुत्वासिद्धः । विधितो ऽवश्यकर्तव्यतां प्रतिपद्य स्वयमेव प्रवर्तते । तेना- ष्टवर्ष ब्राह्मणमुएनयीतेति अटघर्षों ब्राह्मण * उपसर्वेदाचार्यमित्यर्थः ग्राम- कामं याजयेद्वामकामो यजेतेति यथा । नन्वेवमप्यधिकारो न लभ्यते । अस्त्यचाधिकारहेतुर्नित्यं निमित्तम् वयोविशिष्टा जाति: जातिविशिष्टं वयो वा । ननु जातिवयसी विशेषणमुपादेयस्य अनुपादेयविशेषणमधिकारहेतुरिति स्थितिः । सत्यमस्तीयं स्थितिः किन्तु कर्तुरधिकारे इत्यपि स्थिता न्याय- विदः । किंच । इह न माणवको जातिवयोविशिष्ट उपादेय उपनयने कि सूपनयनमेव तिदर्थ विधीयते संस्कारस्य संस्कार्यादेशेन विधानात् । अतः संस्कार्यस्यावच्छेदकत्वं वयोजात्यवच्छिन्नं सद्धबति नित्यनिमित्तं माणवक्रम्य संस्कार्यत्व इति । तदेवमुपनयनस्याध्ययनार्थत्वात्तस्य च साधिकारत्वात- नचाधिकारेण साधिकारो ऽध्ययनविधिः । अक्षरग्रहणमाचेण चाधिकारसिद्धिः अर्थावबोधस्तु कारणान्तरादिति । ननु चैवमधीतो वेदो || धर्मजिज्ञासाया हेतुधातः अनन्तरं धी जि- ज्ञासितव्य इति वेद एवाधीतो ऽन्यनिरपेक्षा धर्मजिज्ञासाया हेतुरिति घदन्ति । सत्यम् । तथैव तत् को वा अन्यथा बदति अधीतवेदो हवा श्यकरणीयानि नित्यनैमित्तिकान्यऽकरणे पा प्रत्यवायजनकानि कर्माणि प्रतिप. द्यते । तान्यनन्तरमेवावश्यविचारणीयानि कथमेतान्यनुष्ठेयानीत्यत: प्राग- ध्ययनादप्रतिपत्तेरयोग्यत्वादधीतवेदन्वमेवान्यनिरपेक्षमीववोधहेतुरिति गी- यते । न तथा ब्रह्मज्ञानमवश्यकर्तव्यम् अकरणे प्रत्यवायहेतुरिति प्रमाणम- स्ति । तस्मादधीतवेदेनावश्यकर्तव्या धर्मजिज्ञासा नैवं ब्रह्मजिज्ञासा। तदेवं ** ब्रह्मजिज्ञासाया अधिकारानहत्वादहयोश्च | ब्रह्मतज्ज्ञानयोरनीमान- * उपसरिति पाठः सर्यपुस्तकेषु लभ्यते । । सदिति नास्ति ३. पुः । || धर्मस्य मिजाठाया इति २ पुः । ** ग्रानानेछाया रति ३ पु.। + तादयन विधीयत इति २ पुः। ६ तेनेवाधिकारेणाधिकार इति ९ पुन पा प्रत्यवानिमित्तानीतिरपुः । + यदोमाधिरपु. ।

·५८ - जिज्ञासासूत्रघटकपदार्थविधारः । त्वात् * जिज्ञासा ऽनुपपन्ना । मङ्गलस्यापि वाक्याथै समन्वयाभावात् श्रुतिमा- चोपयोगाच्च साधतम् अयशब्द अानन्तार्थः परिगृह्यते । नाधिकारार्थ इति । ननु प्रक्रियमाणात्यर्वप्रकृतमपि विजिलियमेन प्रतीयते ऽयशब्दात ततस्त- । पतिपत्त्यर्थ किमिति न गृह्यते । उच्यते । नतदानन्तायतिरिच्यते । कथम् । एवम् । तत्प्रक्रियमाणस्य नियमेन पूर्ववृत्तं भवति । यदि तस्यान- तरं तन्माशंपेक्षं तत्रक्रियेत एवं सति प्रक्रियमाणस्य हेतुभूतो ऽर्थः पूर्व- निवृत्तो भवति । अन्यथा यस्मिन् कस्मिंश्चित् पूर्ववृत्तापेक्षायामनुवादा- दृष्टार्थत्वयोरन्यतरत्वप्रसङ्गात् । अतो हेतुभूताथों उपेक्षिततव्यः तदिदमाह पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फालत आनन्ताव्यतिरेकादिति । सति चानन्तार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्पर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते तद्वक्तव्यम् स्वाध्यायानन्तर्यन्तु समानमिति । येन विना नियसेनानन्तरस्य न प्रक्रिया स तादृशे हेतुः पूर्वनिर्वृत्तो वक्तव्यो यस्यानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा प्रक्रियते । स्वाध्यायाध्ययनन्तु समानं साधारणो हेतुर्थर्मब्रह्मजिज्ञासयोः । अतश्चाथातो ब्रह्मजिज्ञासेति पुनरथशब्देन त- न्माशपेक्षणं व्यर्थं स्यात् । अथवा । समानं नात्यन्तमपेक्षितम् न स्वयमेव सामयं जनयितु प्रयोक्तुं च शतम् । अत: समानो हेतुनावश्यं निय्या- दक इत्यर्थः । नन्विहः कर्मविधिबोधानन्तर्य विशेषः । तथा च वृत्त्यन्तरे वर्णितम् । कर्मणामधिमारपरम्परया शब्दतो वा संस्कारतया वा यथाविभागन्तादी. विगमानिनयसप्रयोजनत्वाच्चानन्तर्यवचनो ऽथशब्दो धिगतानन्तरमिति अन्यैरपि स्वृत्ती बर्यि तम् तवायांतःशब्दो प्रथम स्वाध्याये प्रथमसूचे वर्णिता । अथेति पूर्वप्रकृतां धर्मजिज्ञासामपेक्ष्यानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासाप्रारम्भार्थः । अत इति पूर्वनिर्दियस्यैवार्थस्य हेतुतामाचले ब्रह्मजिज्ञासा प्रतीति । अचाह न धर्मजिज्ञायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेरिति । वेदान्ता- ध्ययनं यद्यपि केवलं न पुष्कलं कारणम् तथापि न तेन विनोत्पद्यते ब्रह्म जिज्ञासा उपपद्यते तु धर्माववोधनं विनापीत्यभिप्राय: । कथम् । तर तावद्ध- * जिज्ञासानुपपत्तेः २ पु.। *.नाधिकाराय इति नास्ति । कायबोधानन्तर्य विशेष इति पु., ६ पुष्टं कारखमिति २ पृ.॥

·जिसासासूचघटकपदार्थविचारः । VE मंजिज्ञासायां वयं वृत्तं द्वादशलक्षणे प्रतिपादितन्यायसहस्रं तदनुग्रहोपनातश्च वाक्यार्थनिर्णयः वाक्यार्थश्चाग्निहोदादिकं कर्म । तत्र य: प्रथमसूचे ऽथशब्दापादानसूचिता न्याय: स्वाध्यायस्यार्थावबोधोपयोगप्रतिपत्तिहेतुः यद- प्यात्यत्तिकसूचे शब्दार्थयोः सम्बन्धनित्यत्वेन वेदान्तानां चापीरुपयत्वेन कारणेनानपेक्षत्वं नाम प्रामाण्यकारणमुक्तम् । तदुभयमिहाप्युपयुज्यतामपे- क्षितत्वात । इतरस्य पुनयायकलापख्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपये गो ऽस्ति । यता निरस्ताशेषप्रपञ्च ब्रह्मात्मकत्वं प्रतिज्ञातम् तप न तत्प्रतिपादने तत्प- तिपादनसामर्थ्य वा शब्दानां कश्चिन्यायो ऽभिहितः । यत्युनः प्रथमत- न्त्रसिद्धन्यायोपजीवनम् अस्मिन्नपि तन्त्रे तत्सगुणविद्याविषयम् । तत्र च मानसी नियोपासना विधेया ऽनित्यफला धर्मविशेष एव । तदेवं न्यायक- लापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपयोगः । अतो न तदयेतो ऽथशब्दः । यत्पुनः स्वाध्यायस्यार्थावबोधोपयोगे उनपेक्षत्वेन स्वतःप्रामाण्यसिद्धौ च न्यायद्वयम् तदपेक्षितमपि न केवलं ब्रह्मजिज्ञासाकारणम् * स्वाध्यायवदेव तेन न तद- पेक्षो ऽथशब्दः । यः पुनर्वाश्यार्थनिर्णय: स न कथमपि ब्रह्मजिज्ञासायामुपयु- ज्यते । न ह्यन्यविषयं ज्ञानमन्यत्र प्रवृत्ती हेतुः । प्रतिपत्तो कदाचित् स्या- दपि यथा ऽनुमा नादौ । तदयीह नास्ति । धर्मब्रह्मणाः सम्बन्धानिरूप- णात् । अतः कर्मणामुपयोगः परिशिष्यते । तथाच तैरप्युक्तम् । कर्मणाम- धिकारपरम्परया शब्दतो वा संस्कारतया वा यथाविभागं तादर्थ्यविगमा- दिति । अवेदं निरूप्यते । केयमधिकारपरम्परा कथं वा तादर्थ्यमिति । यथा तावत् प्रासादमारुहतोः सोपानपरम्परा क्रमशः प्राप्यमाणा प्रासादारो- हणहेतुर्न तथेह ब्रह्मजिज्ञासां चिकीर्षोः कर्माणि सहस्रसंवत्सरपर्यन्तानि तत्क्रियाहेतुतया स्थितानि प्रमाणाभावात् । अया कामोपहतमानसस्तइभि- मुखा ब्रह्मजिज्ञासायां नावतरति । कर्मभिस्तु कामावानौ तदुपशमाद् ब्रह्म- जिज्ञासायामवतरति । तथा च सार्वभौमत्वाद्युत्तरोत्तरशतगुणोत्करवस्थि. तान् । ब्रह्मलोकावाप्तिपर्यन्तान् कामानवापयन्ति अधिकारपरम्परया कर्माणि ब्रह्मलोकात्परं कामयितव्याभावानिर्विषयस्य च कामस्यानुपपत्तेः दग्धे न्ध- *स्वाध्यायदेवेति न.न तदेपक्षोऽप्यथशब्दः । शुः । + कामोपहतमनाति पु.] ब्रह्मणो लोमायाप्तीति ९ पु. पु --- ·- ६० जिशासासूचघटवापदार्थविचारः । नाग्निवत्कामोपशमे ब्रह्मजिज्ञासां करोति । कानुष्ठानान्तय तहिं वक्तव्यम् न *धर्मावबोधानन्तर्यम् । कथं वा कामानिः कामोपशमहेतुः । दृष्टान्तसामात् । यथा हविषा कृष्णावमा वर्द्धमानापि सर्वहविःप्रक्षेपे सर्व दग्ध्वा स्वयं शाम्य- ति । एवं विषयेन्धनः कामो यावद्विषयं बर्द्धमानो ऽपि तत्क्षये क्षीणे- न्धनाग्निवत्स्वयं शाम्यतीति युक्तम् । सत्यं युक्तम् यदि हिरण्यगौपभोगो नक्षीयेत । क्षीयते तु कृतकत्वात्परिच्छिन्नविषयत्वाच्च । तत्तये पूर्वव||दन- वाप्नो ऽवाप्तव्य इति कामः समुल्लसत्येव । अतो विषयस्य क्षयादिदोषदर्शना- पात्कामोपशमा हिरण्यगर्भस्यापि । तथा चोक्तम् ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्यतेः । ऐश्वयं चैव धर्मश्च सह सिद्धं चतुष्टयम् इति । तस्मा- त्सर्वच कामस्य विषयदोषदर्शनमेवोच्छेदकारणं नित्यवस्तुदर्शनं च रसवनं रसो ऽप्यस्य पर दृष्ट्वा निवर्तत इति स्मृतेः । न चैवलक्षण आगमो ऽस्ति **हि- रण्यगर्भनिखिलविषयावाप्नो कामोच्छेदो भवतीति । ननु कामावाप्नो स्वस्थहू- दयः कार्यान्तरक्षमा भवतीति सर्वषां स्वसंवेद्यमेतत् । सत्यम् तदुत्कलिको- पंशमात् । तदुत्कलिकोपशमश्च तदा सामर्थ्यहानेः । सति च सामर्थ्य । स्वच्छ- न्दोपभोगसम्भवात् । यदि पुनरकान्तता निवृत्तकामो भवेत् न तं विषय पुनः सङ्गोपायेत् । तस्मान्न कर्मणां कामनिबहणद्वारेण ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता- पादनम् अतो न फर्मावबोधापेक्षा ऽप्यथशब्दः । भवतु तर्हि संस्कारद्वारण कर्मणां पूर्ववृत्तत्वम् यस्यते ऽष्टाचत्वारिं- शत्संस्कारा अष्टौ चात्मगुणाः स ब्रह्मणः सायुज्यं गच्छतीति महायज्ञेश्च यज्ञश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुरिति ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां चयात्यापस्य कर्मणः । यथा 68दर्शतलप्रख्य पश्यन्त्यात्मानमात्मनीति च स्मृतेः विविदिन्ति यजेन दानेन तपसा ऽनाशकेनेति येन केनचन यजेतापि !! दर्विहोमेनानुप- हतमना एव भवतीति च श्रुतेः । वक्ष्यति च सूत्रकारः पापा अत एवाश्रमका- * कविबेति पुन + कामावाप्तिरिति : पु. । । वर्तमानोऽपीसि १ पुः। हरगति ३ पुः। || अनाप्त इति ३ पु.। या कामापगम इति २ पु.। ** हिरण्यगर्भपभोगानिखिलेति पुः । it स्वछन्दोपगमसम्भवादिति २ पुः । # अष्टावात्मेति १ घु.।. SS श्रादर्शतले प्रख्ये पश्यत्यास्मानम् इसि ३.पु. । Fill विहासेणेति ३ पुः । अत सशत्र कर्मति क्वचित् ।

·६१ । जिज्ञासामपघटकपदार्थविचारः । पेक्षा सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववदिति च । सत्यमेवम् यदि समानजन्मानु- ष्ठितमेव कर्म * संस्कुर्वद् ब्रह्मजिज्ञासायोग्यत्वहेतुः स्यात् । न च नेोगिक फले कालनियमो ऽस्ति । तेन पूर्वजन्मानुष्ठितकर्मसंस्कृतो धर्मजिज्ञासा सदनुष्ठानं चाप्रतिपद्यमान एव ब्रह्मजिवासायां प्रवर्तत इति न नियमेन सदपेक्षा ऽथशब्दा युज्यते । गतेन ऋणापाकरणाद्वारेणापि नियमेन पूर्व- तत्वं । प्रत्युक्तम् । तथा च श्रुतिस्मृती । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव .प्रन. भेत् तस्याश्रमविकल्पमेके ब्रुवत इति । तस्मात्साधूक्तम् धर्मजिज्ञासाया: प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेरिति । अथापि स्यान्न हेतुत्वेनानन्तरवृत्तकाववोधापेक्षमयशब्दं ब्रमः अपि तु समप्रतिपत्त्यर्थम् यथा हृदयस्याये ऽवति अथ जिवाया अब वक्षस इति । तदप्ययुक्तम् । न्यायसूत्रे ऽपि चेककर्तृकाणां बहूनां युगपदनुष्ठाना- सम्भवादवश्यम्भाविनि क्रमे यादपि तन्नियममथशब्दः । एककर्तृकत्वं च शेषशेषिणोः शेषाणां च बहूनामेकशेषिसम्बद्धानामधिकारान्तरप्रयुत्युपजी- विनां च भवति नेतरथा। न हि धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरतेषामन्यतमत्व प्रमा- समस्ति तदिदमाह यथा च हृदयाद्यवदानानामानन्तर्यनियमः क्रमस्य विवतितत्वान्न तथेह क्रमो विवक्षित: शेषशेपित्वे ऽधिकृताधिकारे वा प्रमाणाभावाद्धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरिति । अथापि स्याद्यथा ऽऽग्नेयादीनां घाणां यागानामेकं फलं स्वर्गावशेपः एवं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरप्येकं फलं स्वर्गस्ततः क्रमापेक्षायां सन्नियमाथी ऽथशब्द इति । यथा वा द्वादशभिरपि लतर्धर्म एको जिज्ञास्यः प्रतिलक्षणमंशान्तरपरिशोधनया । यथा वा ऽस्मिन्नपि तन्त्र चतुर्भिरपि लक्षणेरेकं ब्रह्म जिज्ञास्यम् तच चांशान्तरपरिशो- धनेन लक्षणानां क्रमनियमः । एवं तन्त्रद्वयेने ब्रह्म जिज्ञास्यम् तम क्रम- नियमार्थो ऽथशब्द इत्याशङ्कयाह फलजिज्ञास्यभेदाच्च धर्मब्रह्मजिज्ञास- योरिति सम्बन्धः । तमेव भेदं कथयति अभ्युदयफलं धर्मज्ञानं तच्चानु- छानापेक्षम् । अभ्युदयः फलं धर्मज्ञानस्येति प्रसिद्धमेव न || कस्यचिदिसं- बादः । तदपि न ज्ञानस्य फलमपि तु जेयस्य । तस्यापि न ज्ञेयत्वादेव फलम् . • संस्कुर्यादिति ३ पु.। योगिके-दृति १ पुः। । प्रयुक्तमिति १ पु.। अनन्तरपूर्ववत्तेसि पु.। || कंत्रिवद्विसंवाद हसि पु. !

·६२ जिज्ञासासूपघटकपदार्थविचारः । किं स्वनुष्ठीयमानत्वात् । निश्प्रेयसफलन्तु ज्ञानं * न चानुष्ठानान्तरापेक्षमिति - झज्ञानस्य फलमपवर्ग: । स च नित्यसिद्धो ऽव्यवहितः स्वसंविद्यः यतोऽवि- द्या संसारहेतुः । नचाविद्यामनिवर्तयन्ती विद्योदेति । तदेवमत्यन्तविलक्षण- त्वगत्प्रस्थानभेदाच्च न फिलद्वारेणाप्यकोपनिपातः । तेन न क्रमाकाडा तन्वद्वयस्य । जिज्ञास्यं पुनरत्यन्तविलक्षणम् । यतः कार्यो धर्मः पुरुषव्यापार- तन्त्रः स्वज्ञानकाले ऽसिद्धसत्ताकः प्रथमे तन्त्रे जिज्ञास्यः । इह तु नित्यनि- वृत्तं पुरुपव्यापारानपेचं ब्रह्म जिज्ञास्यम् । किं च चोदनाप्रवृत्तिभेदाच्च । इदमपरं प्रमाणोपाधिप्रमेयवेलक्षण्यं धर्मचोदना हि प्रेरयन्ती पुरुषमसति विपये प्रेरयितुमसमा सती विषयमप्यवबोधयति । ब्रह्म प्रमाणं पुनर्बोधय- त्येव केवलं नाववोधे पुरुषः प्रर्यते । अवबोधा हि यथावस्तु यथाप्रमाणं चोदे- ति न पुरुषस्येच्छामिप्यनुवर्तते तच कुतः प्रर्यंत यथा ऽक्षार्थयोः सन्निकर्षे सति तेन सन्निकर्पणाक्षावगम्यार्थज्ञाने पुरुषो न नियुज्यते तद्वत् अनिच्छतो ऽपि स्वयमुत्यतेब्रह्मणि तु नित्यसिद्धत्वान्न प्रेरणा सम्भवति । ब्रह्मचाद- नेति चोदनाशब्दो माध्ये प्रमाणविवनाप्रयुक्तो न प्रेरणाविवक्षया तदाह या हि चोदना धर्मस्य लक्षणं सा स्वविषये |विनियुजानेव पुरुषमववा- धयति ब्रह्मचोदना पुनः पुरुषमवबोधयत्येव केवलमवबोधस्य चोदनाज- न्यत्वान्न पुरुषो ऽववोधे नियुज्यते । यथाऽक्षार्थसन्निकर्षणार्थावबोधे तद्वत् । तदेवं जिज्ञास्यैक्यनिबन्धना ऽपि न क्रमापेक्षा तन्त्रद्वयस्य । येन तदपक्षो ऽथशब्दो व्याख्यायेत । अत उपसंहरति तस्मात् किमपि वक्तव्यं यदन- न्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति । उच्यते । नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रार्थ ** फलभोगविरागः शमदमादिसाधनसपन्मुमुक्षुत्वं चोक्तम् पुरस्तात् अधिकारार्थत्वे अथश- ब्दस्य. शास्त्रारम्भवैययं प्रवृत्त्यभावादिति । प्रवृत्त्यभावे च कारणमुक्तम् । अखिलसुखभोगाहिरण्यगर्भावाप्निपर्यन्तान्निवर्तयति ब्रह्मजिज्ञासा क्रियमाणा तेन तत उद्वेगो लोकस्य कुतस्तच प्रवृत्तिरिति । तस्माद्यावदस्य हि- * प्रमजानमिति ३ पुः। 1 नकारो नास्ति १ पु.।। अपिशब्दोनास्ति १ पु.। 8 प्रेरणा-इति ३ पु.। || विशब्दो नास्ति ३ युः । । पुनःस्याने तुशब्दः ३ पु । at फलेति नास्ति १ पु.] ++ सत्रोटेगो । पुः । If हिरण्यगर्भावाप्तिरिति । पु. । - ·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । रण्यगभाषामिपर्यन्तस्य भोगस्योत्पादपरिच्छेदाभ्यां विनाशित्वादनित्यत्वं नावेति विनश्यदपीदं कूटस्थनित्यवस्तुपर्यन्तमेव विनश्यति । अन्यथा निस- पादानस्य पुनरुत्पत्त्यसम्भव इति वर्तमानस्याप्यसम्भवादभावो ऽभविष्य- • दिति निरूपणात् । नित्यानित्यवस्तुविवेको यावन्न जायते तावद्विरक्तो न जायत *इत्यध्याहारः । यावच्चाभिमुखं विनाशदर्शनाट्नु जानस्यापि भोगान् मक्चन्दनवस्त्रालङ्कारभोगानिवाग्निप्रवेशार्थ भोगार्थव्यापारजनितदुःखानुभ- बाच्च तन्निमित्तां निर्वृतिमप्यलभमानो भोगाद्विरक्तस्तता मुमुक्षत्वं तत्सा- धनशमदमोपरमतितिक्षासमाधानसम्पन्नो भूत्वा यावन्नालम्बते तापद् ब्रह्म- जिज्ञासाङ्कः प्रतिपद्येत कथंचित वा दैववशात्कुतूहलाद्वा बहुश्रुतत्वबु- मा वा प्रवृत्तो ऽपि न निर्विचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वेनावगन्तुं शक्नोति यथोक्त- साधनसम्पत्तिविरहात् अनन्तर्मुखचेता बहिरेवाभिनिविशमानः । तस्माद्वर्णित. वस्तुकलापादानन्तर्यमभिप्रेत्याथशब्दं प्रयुक्तवानाचार्यः । तदाह भाष्यकार- स्तेषु हि सत्सु प्रागपि धर्मजिज्ञासाया उर्दू च शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये तस्मादथशब्देन यथोक्तसाधनसम्पत्यानन्तर्यमुपदिश्यत इति । अत: शब्दो हेत्वर्थ इति । स्यादेतत् । कृतकत्वपरिच्छेदी ने. कान्ततः क्षयिष्णुतां गमयतः परमाणुषु पाकजलाहितस्य कृतकस्य तेपां च परिच्छिन्नानां नित्यत्वाभ्युपगमात् । वेदे ऽप्यक्षय्यं ह वै चातुर्मास्थयाजिनः सुकृतं भवति अपाम सोमममृता अभूमेत्यादिपुण्यफलस्याची त्यश्रवणास् । अतोन विषयभोगान्नियमेन विरागो विवेकिनामपि । नापि सूटस्यनित्यवस्त्व- 'धष्टम्भेन मुमुक्षत्वम् ततश्च न शमदमादिपरिग्रहः । यतो न कडात्म्यं भोक्तुः 'सम्भाव्यते। नापि तदवाप्तिः दुःखाभावे ऽपि सुखभोगाभारतानवद्यः पुरुषायः । अतोऽजीर्णभयानाहारपरित्यागो || भिनुभयान म्यान्या अनधिययणम् टोप्यु प्रतिविधातव्यमिति-न्यायः । अतो न तस्य विदयां हेतुत्वमिन्ट- सस्तस्य हेतुत्यप्रदर्शनार्यो ऽतःशब्दः । कथम् अनदेव वारिनहोत्रा श्रेयासाधनानामनित्यफलता दर्शयति माह मोलेर ने एवमेवामुत्र पुण्यजिता लोकः क्षीयस काटन: • इत्यध्याहार-इति-२,३ पु. नामित । * साहित्यस्येति २, ३ पुः। स्वनीran धर्मचित इति प्रायो बहुत्र भR Rai ·६४ निज्ञासासूपघटकपदार्थविधारः । ननु * पुण्यस्याप्यक्षयफलत्वं वेद एवाहेत्युक्तम् । न । तस्य वस्तुबल- प्रवृत्तानुमानविरोधे ऽर्थवादस्य नित्यत्वप्रतिपादनाऽसामात् । परमाणुनां पाजस्य च तद्गुणस्यानित्यत्वात् । अतोभवत्यानित्यत्वदर्शनं विषयभोगानां मुमुक्षुत्वे हेतुः । यत्पुनर्मुमुक्षुत्वाभावे निमित्तमुक्तम् तबाह तथा ब्रह्मज्ञाना- दपि परं पुस्पार्थ दर्शयति ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादि । अत उपसंहरति सस्माद्यथोक्तसाधनसम्पत्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति । यतः परि- पर्यो। हेतुरनन्तरमवश्यं कार्यमारभते अत: कर्तव्येत्यावश्यकतामाह भाष्य- कार: । यता द्वैतानुपङ्गादतितरामुद्विजमानेन ब्रह्मात्मत्वं च हस्तप्राप्तमिव मन्यमानेन प्रवर्तितव्यमेव ब्रह्मजिज्ञासायां प्रदीप्तशिरसेव जलराशी स्पृशतेव च सुस्वादु फलमङ्गन्ययेणायपादस्थेन । एवं सत्याद्धर्मजिज्ञासाया नियमेन पूर्ववृत्तत्वमथशब्देन पूर्वोक्तेन न्यायेन निराक्रियते ||ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्म- जिवासेति । अन्तर्णातविचारान्वये हि चतुर्थीसमासः स्यात् न शब्दाभि- धेय इत्यवयवार्थमङ्गीकृत्य षष्ठीसमासो दर्शितः । ब्रह्मशब्दस्यानिर्देशावसरे प्राप्ने सूत्रकार एव निर्देष्यतीति कथयति ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं जन्मा- द्यस्ययत इति । तत्र यदन्यैर्वृत्तिकारैः ब्रह्मशब्दस्यार्थान्तरमाशय निर- स्यते न खलु पाब्राह्मणजातिरिह गृह्यते प्रत्यक्षसिद्धत्वाज्जिज्ञास्यत्वाभावात् । नापि तत्कर्तृका जिज्ञासा चैवर्णिकाधिकारात् । नापि जीवपरिग्रहस्तत्कर्तृ- स्वे विशेषणानर्थक्यात्कर्मत्वे नित्यसिद्धत्वात् । न शब्दराशेग्रहणम् तस्य धर्म- जिज्ञासात्यत्तिकसूचाभ्यामर्थवत्वप्रमाणत्वयोनिरूपितत्वात् । नापि हिरण्य- गर्भस्य । तदवानरपि विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपदेशात् । नापि तत्कर्तृकताता- नवैराग्ययोः सहसिद्धत्वादिति । तदपि न कर्तव्यमित्याह अत एव न ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यर्थान्तरमाङ्कितव्यमिति । ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी । वृत्त्यन्तरे शेषलक्षणा व्याख्याता तां निरस्यति न शेष इति । तत्र हेतुमाह जिज्ञास्यापेक्षत्वाज्जिज्ञासा- या' इति । अथापि स्यादन्यज्जिज्ञास्यमिति तदर्थमाह जिज्ञास्यान्तरा- * पुण्यस्यायहेतुत्वर्माित २ पुः । + श्रनित्यदर्शनर्मित २ पुः । + अंत इति ९ पुः। स्पृशते न च सुखाद्विति । पुः। ॥ अक्षणे जिहाति नालि २, ३ पु.। ब्राहम्णस्वादीति २३ पुः । तु ·जिज्ञासासूत्रघटकपदार्थविचारः । निर्देशाच्चेति । पुनः शेषषष्ठीवाद्याऽऽह ननु शेषषष्ठीपरिग्रहे ऽपि ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं न विरुध्यते सम्बन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वादिति । यद्यपि शेषे षष्ठीति सम्बन्धमा षष्ठी विहिता तथापि व्यवहारो विशेषमवलम्बते। बहवश्च सम्बन्धविशेषास्तवावश्यमन्यतमः प्रतिपत्तव्यः अन्यथा व्यवहारानु- पपत्तेः । तत्र प्रकरणोपपदयोर्विशेषहेत्वारभावादाद्विशेषक्रियोपादानात कारकत्वेनैव सम्बन्धः तचापि सकर्मिकायाः कर्मकारकमभ्यहितमिति कर्मत्वं ब्रह्मणो न विरुध्यते । एवमपि साधारण शब्दे ऽभिप्रेतमर्थ विहायाधीन्तरं परिगृह्य पुनस्तद्वारेणाभिप्रेतमय * प्रतिपद्यमानस्य व्यर्थः प्रयासः स्यात् । तदाह एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वमुत्सृज्य सामान्यद्वारेव परेर जर्मवं कल्पयतो व्यर्थः प्रयास: स्यादिति । ननु किमिति व्यर्थः शेषषष्ठीपरिरहे सामान्येन यन् द ब्रह्म सम्बन्धि येनयेन जिज्ञासितेन विना ह ज न न न नमा जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञातं स्यात् । अतोनमले हिने सामान्ये तस्याप्यन्तभावादिति यद्युच्यते तदाह २ में कोविकार- प्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेदिति । स्वयमेव नन्नार न मान- परिग्रहे तदपेक्षितानामक्षिणत्वर्दिनने अन्दर ! नत्र प्रपञ्चयति ब्रह्म हि ज्ञानेनामिनाक विनय मणि परिगृहीते यर्जिज्ञामितेविनर भी न्येवेति न पृथक् सूचयितयटन कदम राज्ञो गमनमुक्तं भवनि दिन सकेनन्हते. नाप्नुमिष्टतमम् अतस्ततम्चन मन ने इन येन जिज्ञासितेन दिन नकल कर मकान कर स्यते न पृथगमिका रहने परिवारण बिना गरे,ग्न rior गभिधीयते लेवेन्टी या कमाने परिपूर्णतार्थमटेड मच्न मनै -- * army रा ·६६ जिज्ञासासूत्रघटकपदार्थविचारः । वृत्तिरव कर्मणि षष्ठी गमयति । कथम् । एवं हि शास्त्रमारब्धव्यम् पुण्यचितो लोकः क्षीयत इत्यादिश्रुतेन्यायतश्च पुण्यस्य क्षयदर्शनाद्विरक्तस्य ब्रह्मविदा- ऽऽग्नोति परमित्यादिश्रुतेर्ब्रह्मज्ञानात्युरूपार्थसिद्धिः परति । अतस्तज्ज्ञातुमि- छतः श्रुत्या यता वा इमानि भूतानि जायन्त इत्येवमाद्यया तत्प्रतिपादन पूर्वकं तद्विजिज्ञासस्वेति साक्षादेव कर्मतया ज्ञेयत्वेनानुशासनं यत् तदिदम- थातो ब्रह्मजिज्ञासेति सूचितम् । तेन कर्मषष्ठीपरिग्रहे श्रुतिन्यायमूचनपरं सूत्र सदनुगतं भवति । अन्यथा लक्ष्याननुगतमसम्बद्धं स्यात् । तदाह श्रुत्यनुगमा- चेति वस्तुसङ्ग्रहवाक्यम् । * तत्प्रपञ्चः यता वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यद्याश्च श्रुतयस्तद्विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्मति प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणा जिज्ञासाक- मत्वं दर्शयन्ति तच्च कर्मणि षष्ठीपरिग्रहे सूत्रणानुगतं भवति तस्माद् ब्रह्मण इति कर्मणि पष्ठी ॥ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेति । जिज्ञासापदस्यावयवार्थ कथयति इच्छा- प्रदर्शनार्थं ततश्चेच्छायाः + फलविषयत्वात्तज्ज्ञानस्यापवर्गपर्यन्तता सूचिता भवति तदाह अपवर्गपर्यन्तं ज्ञानं सनवाच्याया इच्छायाः कर्म फलविष- यत्वादिच्छाया इति । अवगतिरिति सानादनुभव उच्यते ज्ञानन्तु परोक्ष ऽनुभवानास्ढेपि सम्भवति संनिहितेप्यसम्भावितविषयेऽनवसितरूपमित्युक्तं पुरस्तात् तदाह ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म ब्रह्मावगतिर्हि पुरुषार्थः । ब्रह्मरूपतासाक्षात्करणमित्यर्थः । तदेतच्छास्त्रान्तर्भूतं सूचम् अनेन च प्रयोज्य- सम्बन्धिन्योर्जिज्ञासामुमुक्षाक्रिययोरेकस्याः कारणान्तरसिद्धायाः पूर्ववृत्तत- या हेतुत्वम दुपात्तमितरस्यास्तदनन्तरं तत्प्रयुक्तायाः कर्तव्यता श्रुत्याऽभि हिता तत्र जानात्येवासी मयैतत्कर्तव्यमिति उपायन्तु न वेद ततः तस्यो- पायः कथनीयः शास्त्रस्य च सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि । इतरथा प्रेक्षारहितमिव सर्वमापद्येत । अतो || ऽनेनैव सूत्रणेदमपि सर्व सूचित- मिति कथयितुमाह तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासितव्यमिति । अन्तर्णीतविचारार्थवि- धेयत्वाङ्गीकारण मीमांसितव्यमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति मा ब्रह्मज्ञानकामेनेदं 1.* अस्यैव प्रपञ्च इति ३ पुः । + फलविषयत्वाज ज्ञानस्याऽवतिफलपर्यन्तता सूचितेति ३ पु. 1 # अवगतिपर्यन्तमिति २, ३ पु. एवमेव भाष्येऽप्युपलभ्यते । ६ भवतीत्येव.१ पु.। . || तत्रानेनैव सत्रणेति २, ३ पुः । ॥ ब्रह्म ज्ञातकामेति ३ . ।

·ब्रह्मजिनासाया विषयप्रयोजनसम्बन्धाक्षेपः । शास्त्रं श्रोतव्यम् * यस्माद् ब्रह्मज्ञानमनेन शास्त्रेण निरूप्यते तेन प्रयोज्य- स्याभिमतोपायः शास्त्रमित्याच्छास्त्रस्य सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनं कथित भवति ॥ ॥ इति तृतीयवर्णकं समाप्तम् ।। - -- तत्पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमप्रसिद्धं वा स्यात् । यदि प्रसिद्धम् न जिज्ञासितत्य- म् । अथाप्नसिद्धम् नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति प्रयोजनविषयसम्बन्धानाक्षिपति । कथम् । प्रसिद्धशब्देन प्रतिपन्नमुच्यते तद्यदि प्रतिपन्नमन्येन केनचित् तदा ऽस्य शास्त्रस्य न विषयः । कस्मात् प्रतिपाद्यत्वेन हि विषयता प्रतिपन्ने च तस्मिन् अकिञ्चित्करं शास्त्रमिति नास्य विषयः स्यात् । ततश्चानेनानवगमानास्य प्रयो- जनं ब्रह्मावगतिः स्यात् । अतः प्रयोजनमप्याक्षिप्तम् । अथाप्रसिद्धं न शक्यं जिज्ञासितुम्। कथम् । यन्न कदाचिदपिबुद्धौ समारूढविशेषम् कथं तत्प्रपाद्येन । अत: प्रतिपादनाशक्तर्न तत्स्पृशत्यपि शास्त्रम् । प्रसिद्धं पुनर्यदि नामानेन प्रति. पाद्यते प्रसिद्धत्वादेव तथापि न तेनार्थेन निरालम्वनम् । अनि जनाल. म्बनमपि नस्यात्। अतो न केनचिदर्थेन सम्बद्धं शास्त्रमिति नम्बत अधिः । अस्ति तावद् ब्रह्मत्यादिना चितयमपि समाधने न्यायम् । ननु प्रेक्षावता अविसंवादकेन प्रणीतं शास्त्रम् नेदृगो नियननं नि. विषय मसंबद्धं चारभत इति तद्गारवाटेव प्रबनने गंगारः किमनेन प्रयासेन । सत्यम् भवति सामान्येन प्रयोजनवत्त विनोगत् न न तावन्मात्रण प्रवृत्तिः । अभिप्रेत | प्रयोजनाय हिमोगाने ते ऽवगन्तुम् । एवमपि प्रयोजनविशेष गव निजि र नियमामन- पन्नमशक्यप्रतिपादनं च प्रयोजनं भवनि छिनिय दन्किा- प्रयोजनमित्युच्यते । दण्डादेरपि मृट्टिम चन्यान्न सत्यम् तथापि यथा चिकित्माधान न कर वा तण्डुलनिष्पत्ति का प्रयोजना अल्टिमा. * यद् ब्रह्मेति १ पु.। + नैव शमिति ए. || प्रयोजने इति २ पृ. . މުނިސިކިގްނިއި=* == १ : .:. -- ·६८ ब्रह्मजिजासायो विषयप्रयोजनसम्बन्धाक्षेपः । * नावश्यमेकत्र प्रवृत्तिः तथेहाप्यन्यस्मादपि कथंचिद्ब्रह्मावगतिसिद्धा नावश्यमव प्रवृत्तिः । अतोऽनन्यसाधारणो विषयो वक्तव्यः यथा ऽर्जुन- स्यायं विषय इत्यनन्यसाधारणता प्रतीयते । तेनानन्यसाधारणत्वाय विषयो निर्देश्यः प्रवृत्त्यङ्गत्वेन । सम्बन्धोपि वक्तव्यः प्रवृत्त्यङ्गत्वेनैव । यथा साधुशब्द- परिजानं व्याकरणारम्भात्याङ् न केनचित्साध्यते तेन न केनचित् सम्बद्धम अतस्तदा न क्वचित् प्रवर्तते । यथा वौदननिष्यतिरेकक्रिया नियतापि न गमनायेकक्रियासाध्या तेन न तया सम्बन्धः ततश्च न गमनादिक्रियाया- मोदनार्थी प्रवर्तते । तेन पुरुषार्थरूपता ऽनन्यसिद्धता तत्प्रतिपाद्यता चेति भिद्यन्ते विषयसम्बन्धप्रयोजनानितानिच चीण्यपि प्रवृत्त्यङ्गम् । नाऽपुरुषार्थ का- कदन्तपरीक्षायां + तुषकण्डने वा प्रवर्तते प्रेक्षावान् । नापि पुरुषार्थ चिकि- त्साज्ञाने सुश्रुतादिसिद्धे चरके नियमेन प्रवर्तते। नापि तण्डुलेषु दलनसिद्धे- ध्ववघाते । नाप्यनन्यसिद्धे ऽपि साधुशब्दपरिज्ञाने पुरुषार्थ अतत्साधने वैद्य- कादी कश्चित्प्रवर्तते गमने वा ऽनादनसाधने । तच विप्रतिपत्त्येकान्ततःप्रसिद्ध- तामप्रसिद्धतां च निरस्य शक्यप्रतिपाद्यमानतामनन्यसिद्धतां च दर्शयन् वि- षयसम्बन्धी सर्मार्थतवान् निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तयत इति च प्रयोजनम् । ननु ब्रह्म वेदान्तानां विषयः शास्त्रं च तेषां ब्रह्मप्रतिपादनानुसर- णोपायन्यायविषयम् तत्कथं शास्त्रस्य विषयसम्बन्धो भवतः । प्रयोजनन्तु कदाचित्स्यादपि प्रणाड्या धर्मार्थविषययोरिव शास्त्रया: कामावाप्तिः । नन्वा- ग्नेयादीनां स्वर्गफलानां प्रयाजादीतिकर्तव्यतावद्वेदान्तानामप्यर्थमववोध- यता || मितिकर्तव्यतामीमांसा तेनार्थावबोधे वेदान्तानामुपकारकत्वाद्भवति शास्त्रमपि तद्विषयम् । नहि शालिबीजस्याङ्कुर जनयतः सहकारिणा जलादेर- न कार्यम् । तेन यद्यपि वेदान्ता एव ब्रह्मावबोधे कारणं मीमांसा चेति- कर्तव्यताभार्ग परयति तथापि ब्रह्मविषयैव । न हिच्छत्तुरुद्यमननिपातनलक्षणो व्यापारः परशुविषयो न वृक्षविषयस्तदर्थत्वात् करणस्य मा च द्वारत्वात् । अन्यथाऽन्यत्र कर्तृव्यापारो ऽन्यत्र फलमिति वैयधिकरण्यं स्यात् । कुरे * नावश्यकमेकत्रेति १ पुः । | तुषखण्डने-इत्युपकल्पितं २ पुः । || इतिकर्तव्यमीमांसेति १, ३ युः । । यथा चौदननिप्पत्तिरिति २ पु.। 8 चकारी नास्ति २ पु.i ना करणस्य तद्वारत्वादिति २ पुः ।

·६ - विषयाद्यानेपपरिहारः । उच्यते । विषम उपन्यासः । युक्तं यत्र यदुपकारमन्तरेण फलोत्पत्तिरेव नसिध्यति तस्यापि तद्विषयत्वम् इह पुनर्विनापि मीमांसया सम्बन्धग्रहणतद- नुस्मरणबुद्धिसन्निधानमाधोपकृतं वाक्यमर्थमवगमयति नापरमपेक्षते । ननु संशयविपर्यासनिरांसद्वारेण निर्णयहेतुत्वान्निर्णयस्य च निर्णयप्रधानत्वा- द्भवति निर्णेयं वस्तु निर्णयहतार्विषय: । नैतत्सारम् । यत्र हनेकं विज्ञानं वाक्यप्रवणे * सति जायते मीमांसानिरपेक्षमेव । तचैकं वाक्यजन्यमेकार्थनिय- तत्वादेकस्मिन्प्रयोगे वाक्यस्य इतराणि पुनः सामान्यतादृष्टनिबन्धनानि । तब मीमांसया लोकप्रसिद्धशब्दशत्यनुसारिण्येदं । शब्दजनितं ज्ञानमिति तदा- लम्बनं वेदार्थ इति ज्ञात्वान्यदुपेक्षते न पुनर्निर्णयज्ञानोत्पत्ती व्यापारः शास्त्र- स्य । यथा चतुः कुतश्चिन्निमित्तात्संप्रयुक्त ऽपि स्थाणुः । पुरुषो वेति संशयात्मकं पुरुष एवेति वा विपर्ययस्वरूपं ज्ञानमुत्पाद्य पुनर्निमित्तान्त- रानुगृहीतं सन्निर्णयात्मकं सम्यग्रपं ज्ञानमुत्यादयति नैवं शब्दो मीमां- सायाः प्राक् संशयितं विपर्यस्तं वा ज्ञानमुत्पाद्य पुनस्तदनुग्रहानिर्णयात्मकं सम्यग्ज्ञानं वा जनयति किन्तु प्रागेव मीमांसानुग्रहात् स्वसामर्थ्यजन्यं ज्ञानमजीजनदेव । तस्मान्न ब्रह्मविषयं शास्त्रम् । अचोच्यते । यद्यपि वाक्यार्थज्ञानं शास्त्रानुग्रहा|| त्यागेवोदेति तथा पिमा स्वोत्पत्तिसमकालसमुत्येन सामान्यतादृष्टनिबन्धनेनान्तरनिवेशिना समकक्षाभिमतेन ज्ञानेन विरोधादुन्मज्जननिमज्जनमिवानुभवदस्यामवस्थायां संशयज्ञानकोटिनितिनं सन् मीमांसया शब्दशत्यनुसरणे सति प्रतिपक्षतान- स्यानुत्पत्ती निमज्जनाभावानिश्चलं निर्णयज्ञानमिव जातमिति लक्षणया मी- मांसया निर्णयः क्रियत इत्युच्यते न पुनः साक्षान्निर्णयज्ञानहेतुत्वात् । तदेवं लक्षणया वेदान्तानां ब्रह्मविषयाणां सहकारिकारणं मीमांसेति ब्रह्मज्ञानवि. षयं शास्त्रमभिधीयते । तच्चेदं चयमप्यवश्यं वक्तव्यम् प्रयोजनं विषयः सम्बन्धश्च शास्त्रादी श्रोतुः प्रवृत्त्यङ्गत्वेन । यद्यपि प्रणेतृगोरवादेव सप्र- योजनत्वं शास्त्रस्य तथापि न प्रयोजनविशेषसिद्धिस्तत्प्रत्ययमात्रेण निर्देशा- * सति मीमांसानिरपेक्षमेवोत्यदाते-इति २ पुः। + स्याणा स्थाणुरिति २ पुः। ॥ प्रागेवोदणादीति २ पुः । शब्दनजनितमिति १ पुः । ६ अत्र 'वा'शब्दोऽधिकः २ पुः । पातिदियधिकमत्र २ प. ।

·00 । विषयाद्यानेपपरिहारः। दृते । तस्मात्तन्निर्देश्यम् । निर्दिष्टे ऽपि तस्मिंस्तस्याशक्यप्रतिपादनतां मन्वानो विहतनद्धत्वान्न प्रवर्ततेति साध्यो निर्देश्यः । शक्यप्रतिपादनप्रतिपत्तावप्य- न्यतःसिद्धर्थे निर्दिष्टः नैव प्रवृत्तिरित्यनन्यसाध्यापि निर्देश्यः तदेतत्त्रयमेकर समवेतं विभक्तं चापलभ्यत इत्यलमतिविस्तरेण ॥ अस्ति तावद् ब्रह्मेत्यादिना प्रसिद्धत्वप्रदर्शनेनाप्रसिद्धतां निराकुर्व- ज्छयप्रतिपाद्यतया सम्बन्धं समर्थितवान् । कथम् । ब्रह्मशब्दस्तावज्जाति- जीवकमलासनशब्दराशीनां नान्यतमाभिप्रायेण सूचे प्रयुक्तः अनुपपत्तेरि- त्युक्तम् । अतो नूनमन्यदेव किंचिदभिधेयमभिप्रेत्यायं प्रयुक्त इति गम्यते । तेन स्वापूर्वदेवताद्यर्थवत्यदप्रयोगादेव कश्चिदर्थो ऽस्तीत्यवसीयते । नैतत्सारम् । नहि पदं चक्षुरादिवदप्रतीतपूर्व एवार्थे झटिति विज्ञानं जन- यति येनापूर्वमन्यतो ऽसिद्धमर्थ पदप्रोगादेव प्रतीमः । स्वर्गाद्यों ऽपि नैव पदप्रयोगादेव सिद्धः । अचाच्यते । यस्मिन् वाक्ये एकं पदं मुक्वेलरेषां पदानामर्थः सिद्धः स किमेकपदार्थानवगमापराधेन त्यज्यताम् उत बहुपदा- र्थप्रसिद्धिबलेना ऽप्रसिद्धोपि कथंचिदवगम्यतेति । तच निगमनिरुक्तव्या- करणानामेवंरूपपदार्थानुगमहेतूनां विद्यमानत्वात्तद्वलेनार्थमनुगम्य वाक्या- थावंगतियुक्ता न पुनरेकाप्रसिद्मा प्रसिद्धपदार्थसंसर्गस्त्यक्तुं युक्तः । न हि प्रसि- तिरप्रसिद्धा त्यज्यते प्रसिद्धिबलेना ऽप्रसिद्धमपि कल्प्यत इतिन्यायात् । ननु निगमादिवशेना नुगमे सर्वचैव कथंचिदर्यान्वयस्यावगन्तुं श- क्यत्वादव्यवस्थितः पदार्थः स्यात् ततश्च वाक्यार्थो नावधार्यत न तर्हि निगमादीनामर्थवत्ता।भवत्यर्थवत्तायत्र स्वार्थादन्यचापि विनियोगात्प्रयोगः तत्र कथमभिदध्यादित्यपेक्षायां तद्तस्यैवावयवार्थान्वयलेशस्यानुगमात् । एवं तर्हि एकार्थनियमाय प्रयोगपरतन्त्रता मृग्यते तदन्तरेणापि प्रयोगमेकार्थनियम एव कथंचि * निगमादि व्याप्रियतेति न कश्चिदोषः । तदव ब्रह्मशब्दे व्यु- त्यद्यमाने बृहतेधातोर्वृद्धिकर्मणो ऽनुगमात प्रयोगानुगमेवा ऽसति विशिष्टार्थ- विषयस्यापेक्षिकमहत्त्वस्यापरिग्रहात्सर्वतोनिरवग्रहमहत्त्वसम्पन्नं वस्तु वाक्या- थीन्वयि ब्रह्मपदादनुगम्यते । ततश्च कालकृतावच्छेदनिमित्तस्याल्पत्वस्या- . * निगमादि व्याप्रियते इतीति २ पुः ।

·90 . विषयाद्यापपरिहारः । भावात् सदासत्त्वान्नित्यं किंचिद्वस्तु ब्रह्मपदात्यतीयते । तथा रूपान्तरस- द्वावे तदूपविकलत्वात्तदवच्छेदकृतमल्पत्वं स्यात् तच्च ब्रह्मपदादेवा ऽपास्यते। तस्मादेकरसमद्वैतं वस्तु ब्रह्मपदात्प्रतीयते । एतेन देशकृतो ऽपि परिच्छेदो निराकृतो वेदितव्यः । वस्त्वन्तरसदावे हि तदपेक्षयेतावति सद्भावो नात: परमस्तीति स्यादेतस्मायावृत्त इति तदभावे न परिच्छिन्नबुद्धिर्भवति । बुद्ध- त्वं च बृहत्यर्थान्वयादेव। कथम् । अबोधात्मकं हि वस्तु भाग्यम् । अतो भोक्तारं प्रति शेषत्वान्निकृष्टम् । चेतनः पुनर्न कस्यचिङ्गणभावमेति । तेनोत्कृष्टं सर्वस्मात् बुद्धस्वरूपं किंचिदिति वृहत्त्यान्वयमेवानुसृत्य गम्यते। मुक्तमिति चाविद्या- कामकर्मपरतन्तस्तैरितश्चामुतश्च पशुवन्नीयमानो निकृष्टो भवति ब्रह्मश- ब्दस्तु स्वार्थप्रक्षेपेण वाच्चं किंचिद्गमयन् सदैवाविद्यादिसंसारबीजानाकलित- तया तस्योत्कृष्टमहत्त्वमावेदयति । सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितं च तदिति ब्रह्म- शब्दादेवावगम्यते । कथम् । यदि किंचिदविदितं तेन कुतश्चिट्ठा कार्याया- वर्तते शक्तिः आपेक्षिकस्तदोत्कर्षः स्यात् न तद्युक्तम् अन्यतो ऽसिद्धस्य वस्तुनः पदप्रयोगादेव प्रतिपत्तो सिट्टे हि वस्तुनि प्रयोगे तस्य यथासिटुमेव महत्त्वं * निरुच्यते शब्दादेव तदर्थान्वयप्रतीती निरङ्कुश एवार्थी ऽभ्युपेतव्यः । एवं च बुंहतरर्थः परिपूर्णी भवति यदि सर्वमस्य साक्षादेव संविद्गोचरे वशे च वर्तेत तदेतदाह अस्तितावद् ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्व- शक्तिसमन्वितम् ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य + नित्यशुद्धादयाथी: प्रती- यन्ते बृंहतेातारीनुगमादिति । नन्वेवमपि व्युत्पत्त्यनुसरणेन भवत्येवमात्मके वस्तुनि प्रतीतिर्न पुन- रेतावता तस्य सिद्धिः पदमावस्याप्रमाणत्वात् । सत्यमेवम् अत गव जिज्ञा- सा धर्मस्येव + लोकाख्यप्रमाणामाससिद्धस्य इदमपरं ब्रह्मगन्नाथम्य सिद्धो कारणमुच्यते साध्यत्वसिद्धार्थम् सर्वस्यात्मत्वाच्च ब्रह्मानिन्वमिद्धिरिति । तदेव दर्शयति सर्वो ह्यात्मास्तित्वं प्रत्येति न नाहम्म्मानि । यदि नात्मा- स्तित्वप्रसिद्धिः स्यात्सर्वो लोको नाहमस्तीति प्रनागान । प्रान्मा च ब्रहें। कथं पुनरात्मा ब्रह्म । वेदान्तेष्वात्मनि माटायोगादात्मानक । मिटर • 1 * निरुच्येत-दति २ पुः । + लोकादिप्रमाणेति २ पुः । .

·१२ विषयाद्याक्षेपपरिहारः । लोकोहमिति व्यपदिशति तदेवमहंप्रत्यय एव ब्रह्मणः * प्रसिद्धत्वान्ना- प्रसिद्धशङ्का । यदि तर्हि लोके ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो ज्ञातमेवेत्य- जिदास्यत्वं पुनरापन्नमिति विषयमाक्षिपति असिद्धं हि वस्तु साध्यमानं विषय: सिद्धं तु न पुनः साध्यत इति नास्य शास्त्रस्य विषयः । न तद्विशेष प्रति विप्रतिपत्तरिति विषयसम्बन्धी समर्थ्यते । सत्यम् अहमित्यात्मनि प्रत्ययः आत्मा च ब्रह्म किन्तु तस्मिन्नेव विप्रतिपत्तयोऽयमसावयमसाविति । ताश्च वस्तुतो ब्रह्मपदार्थविषया एव तदेकार्थत्वाद् ब्रह्मशब्दस्य । ततः सामा- न्यतःसिद्धमपि विशेषतो ऽसिद्धरसिद्धकल्पमेवेति भवत्यस्य विशेषसिद्धिहेतो विषयसामान्यतः सिद्धत्वाच्छक्यते विशेषतः प्रतिपादयितुमिति भवति तस्य शास्त्र साधनमिति सम्बन्धोपि समर्थितः । विप्रतिपत्तिं दर्शयति देहमा- चमित्यादि । तद्यथा गोशब्दस्य व्यक्त्याकृतिजातिक्रियागुणसास्नाद्यनेकार्थसं- निधी प्रयुज्यमानस्य कैश्चिज्जातिरन्यैर्व्यक्तिरित्याद्यभिधेयं प्रतिपन्नम् एवं सचेत. न्या कार्यकारणसंघातसन्निधावहंप्रत्ययस्योत्पद्यमानस्य कैश्चित् किंचिदालम्बनं प्रतिपन्नम् तदाह देहमा चैतन्यविशिष्टमात्मेति प्राकृता जना लोकाय- तिकाश्च प्रतिपन्ना इति । तथाहि । मनुष्योऽहमित्यात्मनि मनुष्यत्वाभिमाना गच्छामीति च गन्तृत्वाभिमानो देहविषयत्व उपपद्यते । देहमाचमिति सशिरस्कपिण्डाभिप्रायं द्रष्टव्यम् । मात्रशब्देन न देहातिरिक्त स्वतन्त्रं चैतन्य- मन्यविशेषणं वा किन्तु देहाकारपरिणतभूतचतुष्प्रयान्तर्भूतमेवेति दर्शय- ति। आत्मेति अहंप्रत्ययालम्बनमित्यर्थः । प्राकृता इति । शास्त्रापदेशासंस्कृत- मतयो दृष्टमाचाविकल्पितव्यवहारिण इत्यर्थः । लोकायतिका इति भूत- चतुष्टयतत्त्ववादिन: प्रसिद्धाः । एवमिन्द्रियाण्येव चेतनानि आत्मत्यपरे । इन्द्रियाणां चक्षुरादिमनःपर्यन्तानामेकैकस्मिन्न सत्यपि शरीरे रूपादिक्षा- नानामभावात् तेषामेव व्यस्तानां चेतनत्वमहंप्रत्ययविषयत्वं च मन्यन्ते क्रमेण च वरगोष्ठीवदितरेतरगुणभावं च । तथाचेन्द्रियधर्मसामानाधिकर- ण्यमहंप्रत्ययस्य दृश्यते काणाऽहं मूकोऽहमित्यादि । मन एव चेतनमहंप्रत्य: यस्य विषयमन्ये मन्यन्ते। दृश्यते हि स्वप्न इन्द्रियदशकोपरमे ऽपि मनस एवा- सिद्धत्वादिति २ पु.. + सामान्यतःप्रसिद्धमपि.इति.२ पुः। | कार्यकरणसंनिधार्वितिर पुः । अति सत्यपीति २ प.। - - * ·- विषयाद्याक्षेपपरिहारः । ३ हमिति सर्वव्यवहारास्पदत्वमिति वदन्तः । विज्ञानमा वणिकमित्येक इति । मात्रग्रहणेन नाहमित्यकारादिवर्णषयातिरिक्तं किंचिदवभासते यदहंप्रत्ययस्य विषयः कल्प्येत । तेन विज्ञानमेव स्वरसभड्रमविरतोदयमखिललोकया- चानिलयमनुभवभग्नपक्षान्तरमहमित्युत्पद्यत इत्यन्ये मन्यन्ते । शन्यमि- त्यपर इति । सुषुप्ने विज्ञानलेशस्याप्यभावादकस्मादेवाहमितिसमुदयदर्शनाद- कारणस्य कादाचित्कस्य परमार्थवस्तुत्वाभावादसदावभास एवाहङ्कार इत्य- परे सङ्गिरन्ते । अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी का भोक्तत्यपर । इति । अहमुल्लेखशून्यस्य भक्तित्वस्यादर्शनात्तस्य च प्रत्यभिचानात् स्थिरत्वसिद्धः स्थिरस्य चावधिहेत्वनुपलब्धेनित्यत्वम् । निर्विकारस्य च भोगासम्भवाद्वि- कारस्य च क्रियाफलत्वात् क्रियावेशात्मकत्वाच्च कर्तृत्वस्यैवमात्मवात्वाच्च संसारित्वस्य देहाडेश्च बुट्विपर्यनारय भक्तित्वानुपपत्तेस्तयतिरिक्त: संसारी कता भोक्ताहंप्रत्ययविषय इत्यपरे प्रतिजानते । कथं पुनस्तयतिरिक्तत्वं मन्यन्ते । तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तरित्युतम् । कथं तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तिरिति । उच्यते । || भूतसंघातस्तावच्छरीरम् । तत्र व्यस्तानां समस्तानां वा युगपत्क्रमेण वा भोगः परिकल्प्येत । सर्वश्रा- प्यसम्भवः । यदि तावास्तानां युगपत्परिकल्प्येत तत: स्वार्थप्रयुक्तन्वान् प्रवृत्तरङ्गाङ्गिभावा व नाघकल्पेत । न चाङ्गाङ्गिभावमन्तरेण संघात उपपद्यने । तस्मान्न व्यस्तेषु युगपद्मोगः । अस्तु तर्हि क्रमेण विरोधादरगाोटिनि । नेर- देवं युक्तम् । तत्र योग्यस्यासाधारणत्वात् असाधारणत्वं विनियमान ! इह पुनर्विपरीतम् बहूनां सन्निधौ साधारणे च भोछे कियागययस्या- हेत्वासम्भवात् । अस्तु तर्हि समूहस्य तिनकामनायमगंगा- तेः । मा भूत प्रत्येकं युगपत्क्रमेण वा । नेतदेय स्टायमा कथमसम्भवः । भोक्तुभौगं प्रति प्राधान्यात् २ पटा . स्त्रीपुंसयोः । नेतत्सारम् । संदिग्धत्वाम् मदन्त गरिन तिलच्चालायान्तु विपरीतम् समूहकायें समुदिन : अस्क • मन एवाहमिति सर्वव्यवहारामा. # अधिहेतुत्वानुपलब्धेरिति तु विष्ट ॥ भूतचतुष्टयं तावच्छरीरमिति १ पानावकल्प्येतेति १, ३ पुः । " -- - न ·४ विषयाद्याक्षेपपरिहारः । तर्हि नियतो भौगः । न । तचापि कस्यैकस्यत्यनवधारणात् । किमवधारणेन विनापि तेन विवक्षितार्थोपपत्तेः । यद्येवं समेषु केषांचिद् गुणभावानुपपत्ते * र- युक्तः कार्यात्मकेषु । एवं कारणात्मकेष्वपि समानश्चर्च: भूतस्वाभाव्याविशे. यात् । तथोभयात्मके समूहे । तस्मादेहादिव्यतिरिक्तमहंप्रत्ययविषयं मन्यन्ते । भोक्तव केवलं न कर्तेत्येक इति । पूर्वोक्तस्यैव देहादिव्यतिरिक्तस्य कर्तृ- त्वमतत्स्वभावं मन्वाना भक्तिव केवलो ऽहंप्रत्ययविषय इत्येके प्रस्थिताः । करोमि जानामि भुजे चेति न सर्वदाहंप्रत्ययेनानुषङ्गः । तेन नायं तद्विषयः । यदि स्यात् न तदुल्लेखविकल उदियात् । ननु भोक्तापि तर्हि नासा । तदुल्ले- खाभावात् । नैतदेवम् । अहमिति चेतनत्वसमुल्लेखात् तदर्थत्वात्सर्वस्य तदात्मकमेव भक्तृित्वमिति भोक्तव केवलमिति युक्तं मन्यन्ते । अस्ति तयतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति केचिदिति । तस्मा. दपि देहादिव्यतिरिक्तादहंप्रत्ययविषयादन्यः सर्वस्येशिता ततश्चेशितव्यस्य सर्वात्मना वेत्ता नियमनशक्तिसम्पन्नश्च । शरीरिणां मनसा ऽप्यचिन्त्यरूपात्तनु- भुवनविरचनकार्यत्प्रेक्षावत् । कर्तृकत्वमन्तरेणासम्भाव्यमानात् कुलालादिरिव घदादिकायीत्प्रतिपन्नः सातिशयानां काष्ठाप्राप्तिः || परिणामानामुपलब्धा । साति- शय च ज्ञानम् अतः क्वचित्काष्ठां प्राप्नं सर्वविषयमिति सर्ववित्सर्वदासिद्ध ईश्वरः प्रतिपन्ना ब्रह्मशब्दार्थ इति केचित्पतिर्पोदरे । नन्वहमिति सर्वो लोक आत्मानं प्रत्येति आत्मा च ब्रह्म इत्यहंप्रत्य- यविषयस्यात्मनो ब्रह्मत्वेन तद्विप्रतिपत्तो ब्रह्मविप्रतिपत्ति दर्शयितुं प्रक्रान्तम् ** मनहंप्रत्ययविपये ऽनात्मनीश्वरे ब्रह्मत्वविप्रतिपत्तिःप्रदर्श्यते। उच्यते । ब्रह्मणि विप्रतिपत्तिप्रदर्शनस्य प्रकान्तत्वादहप्रत्ययविषयविप्रतिपत्त्यापि प्रणाड्या ब्रह्मविप्रतिपत्ति रेव निर्दिश्यते । यतो नाहं विषयविप्रतिप- त्तिप्रदर्शनेन किञ्चित्कृत्यमस्ति । तस्मात्साध्येतत् । तत्कथ रयुक्तमिति ३ पु.। + एवं कारणात्मकेषु तेष्वपि समानचा भूतभाव्याविशेषादिति १ पुः । । उदीयादिति १ पु. 1 ६ कर्तृत्वमिति १ पु.। || परिमाणानामिति ३ पु.। पा वाशब्दोऽत्राधिकः ३ पुः। * अनहंप्रत्ययविपर्यापये-इति ३ पुः । ॥ निर्दिश्यत इति ३ प.। + ब्रह्मविप्रतिपत्तिरित्येवेति २ पुः । SS अहंप्रत्ययविपये विप्रतिपत्तीति २ पुः ।

·विषयाद्यानेपपरिहारः । . a. --- -- आत्मा स भाकुरित्यपर इतिः । योयमहमित्युल्लिख्यमानश्चेतनो भोक्ता स ब्रह्मेति कैश्चित्प्रतिपन्नस्तस्याहंप्रत्ययसिद्धो भोक्तृत्वावभासः स मिथ्येवानिर्वचनीयानाद्यविद्याविलसितः। परमार्थतस्तु यः:सर्वज्ञ ईश्वरो ऽहं- प्रत्यये ऽनन्ततः प्रमाणान्तरानवसितः सोस्यात्मा:स्वरूपम् । एवमसा बुंहत्य- थान्वयाद् ब्रह्मशब्दाभिधानीयतां लभते । इतरथा तद्पविकलस्य न निरङ्कशं बृहत्त्वमिति न ब्रिह्मशब्दाभिधेयः स्यात् ।:एवं. बहवो विप्रतिपन्नाः युक्तिवा- क्यतदाभाससमाप्रयाः सन्त इत्युपसंहरति । एवमुक्तेन प्रकारेण केचित् किञ्चिद् ब्रह्मेति प्रतिपन्नाः । किमेवमेव मना रथमात्रेण: नेत्याह युक्ति प्रमाणानाः स्वविषयनिश्चयेनुग्राहिका तर्कशब्दपर्यायां वाक्यं च प्रतिवेदान्तं यथावद्ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरमालोचयन्तः । आत्मा स. भातुरिति युक्तिवाक्याभ्यामन्त्यः पदं निश्चितवन्तः सम्यग्दर्शिनः । इतरेतु युक्तय इवावभासन्त इति युक्त्याभासाः न परमार्थता युक्तयः ताः समा-- नित्यः वाक्यानीवावभासन्ते न तानि वाक्यान्यऽतत्परत्वात् तानि वाक्याभा-. सानिःपरिगृह्य पक्षान्तरेषु विप्रतिपन्नाः। युक्त्याभासत्वं लेशतो दर्शितमेव देहादि- व्यक्तिरिक्तात्मपदं दर्शयद्भिः । इतरेषां च युक्त्याभाससिद्धत्वं स्वावमरे दर्ग. यिष्यामः । दर्शितं च लेशत उत्तरोत्तरपक्षग्रहणकारणप्रदर्शनेनः । वान्यामा- सतां तु. तत्र तत्राधिकरणे सिद्धान्तयिष्यन्तः प्रदर्शयिप्यामः । तदा विवा- यत् किञ्चित्प्रतिपद्यमानो निश्श्श्रेयसात प्रतिहन्येता || नये टिति । नवयं स्थिते मुमुक्षुब्रह्मज्ञानेन पर निश्प्रेयसमामुकामा ऽविद्यालयमयन्या प्रश्न- र्तमानो माऽन्त्यपक्षादर्वाचीनं कञ्चित्पतं परिगृहीयान् ट दम्य पम्यगना- नफलत्वात्तस्य चातथाभावान्निश्प्रेयसात्प्रतिहन्येवरेन्द्रलं. न ** च प्रतिपद्यत । अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये केदात्मनः जर नियोः अनार दर्शनेनात्मनो ऽसत्कल्पत्वापादनमात्मा का कृतत्वात् अन्यथाऽऽत्मनो हननासम्भवान: ब्रह्मशब्दाभिधानीयकं लभत इति । * युक्तिवाक्याभ्यामिति नास्ति . ! अनर्थ चदिति कुत्रचिद्भयति, अधिक अत्यन्तपक्षादर्वाचीनं.किलित # कल्पापाटनमिति २ पुः । - ·ur ०६ जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधि- सौपकरणा निश्प्रेयसप्रयोजना प्रस्तयत इति । ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासव्याजेन जिज्ञासापदेना * न्तर्णीतमीमांसा वेदान्तवाक्यानामारभ्यते। अथवा ब्रह्मज्ञाने कर्तव्यतयोपदिष्टे तज्ज्ञानाय प्रवृत्तभ्योऽादेव तत्प्रतिपादन प्रतिज्ञातमिति तदर्थ वेदान्तमीमांसारभ्यते । किंप्रयोजना किमुपकरणा चेति । उच्यते । तदविरोधितोपकरणा निश्रेयसप्रयोजना चेति । तैर्वेदान्तरविरोधी तो युक्तिरुपकरणामितिकर्तव्यता सहकारिकारणमिति यावत् । अथवा । तोऽनु- मानं वेदान्तरविरुद्धम् तदर्थप्रतीतेरेव दृढत्वहेतुतयोपकरणमस्या इत्यर्थः ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां चतुर्थ वर्णकम् ॥ ॥ इति प्रथमसूत्रं परिसमाप्तम् ॥ ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तमिति । ब्रह्मज्ञानकामेनेदं शास्तं श्रोत- व्यमित्युक्तमित्यर्थः । यदैवेदमित्युक्तम् तदैव ब्रह्मणो लक्षणं प्रमाण युक्तिः साधन प्रयोजनमिति सर्व व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञातम् । तत्र स्वरूपस्याभ्यहि- त्वात्तत्प्रथमं निर्देष्टव्यं किंलक्षणं पुनस्तद् ब्रह्मत्यत आह भगवान सूत्रकारः जन्माद्यस्य यत इति । युक्तिरपि लक्षणनिर्णये ऽर्थात् सूचितैव । जन्मोत्य- तिरादिरस्येति तद्गुणसंविधानो बहुव्रीहिरिति परिच्छेदः पदार्थः पद- विग्रह इत्येतत् चितयमपि व्याख्यानाङ्गं सम्पादयति । तद्गुणसंविज्ञाने प्रयो- जनमाह जन्मस्थितिभङ्ग समासार्थ इति । तृतीयलिङ्गनिर्देशात्संहतिप्रधान समासार्थः । नन्वादिः पूर्वकालकोटिमतो भवति तदभावे प्रपञ्चस्य को नामा- दिरित्याशङ्कयाह जन्मनश्चादित्वं श्रुतिनिर्देशापेनं वस्तुवृत्तापेक्षं चेति । यद- नेन सूत्रेण लक्षितं ब्रह्म तत्स्वरूपकथनपरं वाक्यम् । तत्रादौ जन्म निर्दिष्ट- मिति तस्यादित्वं वस्तुस्वभावापेक्षमपि न हि वस्तु प्रलीय तिष्ठति स्थित्वा वा जायते नापि जनित्वैव || प्रलीयते क्षणिकत्वनिराकरणात् । अतो जनित्वा स्थित्वा प्रलीयते एवमनादिरयं प्रपञ्चः । अस्येत्यादिभाष्येण पदभागस्ये- * अन्तर्णीता मीमांसेति ३ पु. । + इति पञ्चपादिकायां प्रथम सूत्रं समाप्तमित्येतावदेवास्ति ३ पुः। + ब्रह्म ज्ञातुकामेनेति ३ पुः । ६ संहतिप्रधान धर्मजातं समासार्थ इति ३ पुः । || नभ्यतीति २, ३ पुः ।

·जगजन्मादापलक्षितं ब्रह्म । दमः प्रातिपदिकमाचभ्यार्थनिर्देशः । तथाहि । सर्वत्र सर्वनाम प्रनामादिकारगा- न्तरवलेन कतिपयाभिधेयपरम् तदभावे स्वमहिम्ना प्रमागाविषयमावाभिधाय- कम् तेनाह प्रत्यक्षादिसन्निधापितम्य धर्मिण रदमा निर्देश इति । षष्ठी जन्मा- दिधर्मसम्बन्धाति सर्व गवेट सम्बन्धः सम्भवति न तद्विशेप प्रादरगीय इति कथयति । यत इति कारगानिटेंश इति । प्रकृतित्वनिवन्धना हि पञ्चमी नान्यनिवन्धनति दर्शयति । अस्य जगत इत्यादिना भायेगा लन्यम्य नलगा: स्वरूपलनणं कय- यितुमुपचक्रमते । द्विविधं हि लक्षामुपलक्षणं विशेषलनगां च । तपेदं लक्षणं प्रपञ्चधर्मत्वात्पृथग्भूतमेव कारणमुपलक्षयति न विशेषणात्वेन अतः पृथक्त्व- लक्षणकथनम् । नामस्वरूपाभ्यां व्याकृतम्येति । कार्यप्रपञ्च केचित्कथंचित्स्व. प्रक्रियानुसारेण विभजन्ति तव्युदासाय प्रमिलार्यानुवादश्रुतिवलेन वैराश्यं कृत्वा ऽऽह नामरूपाभ्यामिति । इत्यंभावे तृतीया । व्याक्रियमाणं हि वस्त्व, भिधेयस्वरूपं स्वनामगर्भ विकल्पपूर्वमेव व्याक्रियत इति स्वसंवेद्य- मेतत् । अनेन कर्तृभोक्तृसंयुक्तस्येति । कर्तृत्वभक्तृित्वमपि नामरूपात्म- कत्वात्प्रपञ्चानुयायीति दर्शयति प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रय- स्येति प्रतिकर्मफलोपभोगे नियतो देश: स्वर्गफलस्य मेरुपृष्ठं ग्रामादिफलम्य भूमण्डलम् । कालो ऽपि स्वर्गफलस्य देहपातादूचं पुत्रफलम्य (बालभावा- निमित्तमपि । उत्तरायणादि मरणस्य । मनसा ऽप्यचिन्त्यरचनारुपम्येति । न हवागदर्शो ** क्वचिदहिलोकसन्निवेशप्रकारमध्यात्मं च प्रसिनियमार्थक्रियाम- मावयवशिराजालसन्निवेशं निरूपयितुर्माप समर्थः किं पुनावि रचयितुम् । जन्मस्थितिभङ्गं यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारगाट् मति नट् ब्रोनि वाक्यशेष इति साकाङ्गस्य सूत्रवाक्यस्याकालिमपटपर सुमितब्रह्मम्यरुप लक्षणं च दर्शयति । नन्वन्ये ऽपि परिणामादयो भावरिकाः सन ने किमिति न ह्यन्त इत्याशङ्काह अन्येषामपीनि । न दिग्गुनो ध्यान दिने • हिशब्दो नास्ति १, २ पुः। * अभिधेयरूपमिति ३ पुः । || अपोति २ पु. नास्ति । ** स्यचिदिति नास्तिप ·OC जगज्जन्माापलक्षितं ब्रह्म । विनाशरहितो नाप्यनिवृत्तजन्मनो ऽस्थितस्वभावस्य विनाशः । अतस्त्रि- ष्वेवान्तावान्न पृथगुपन्यासस्तेषाम् । ननु * षड् भावविकारा इति नैसक्ताः तेषां ग्रहणे ऽन्तभावोक्तिप्रयासो ऽपि परिहतः स्यादित्याशङ्कयाह यास्कपरिप- ठितानां तु जायतेऽस्ती इत्यादि । पृथिव्यापजःसु जगद्रचनारूपस्थितेषु तन्मयानां भावानां सम्भाव्यन्ते ततस्तद्ग्रहणे तेषामेव ब्रह्मत्वेन लक्षित- त्वाशङ्का स्यात् न च तद्युक्तम् । अतः सूत्रार्थवत्त्वाय श्रुतिनिर्दिष्टा सवोत्य- त्यादयो गृह्यन्ते तदर्थनिर्णयार्थत्वात्सवाणाम् । अतो यदवष्टुम्भो विश्वो विवर्तते प्रपञ्चः तदेव मूलकारणं ब्रह्मेति सूत्रार्थः । ननु श्रुतिनिर्दिष्टग्रहणे सूचमर्थशून्यं स्यात् । न हीमां पृथिवीं जायमानां पश्यामः नाऽपो न तेजः कथं सिद्धवलक्षणत्वेनोपादीयत इति । उच्यते । तेज- सस्तावदरणिनिर्मथनादिषु दृश्यते जन्मे इन्धनक्षये विनाशः । अपामपि चन्द्र- कान्तादिषु जन्म क्रमेण च शोषः । पृथिव्या अप्यवयवसंयोगविभागदर्श- नात् तन्निमित्ता जन्मविनाशावनुमीयेते दृश्यते चाद्याप्यवयवसंयोगविभा- गकृती पृथिव्यैकदेशस्य जन्मविनाशौ । वाय्वाकाशकालदिशामपि यावद्विकार तु विभागो लोकवदिति वक्ष्यमाणेन न्यायेन स्त एव जन्मविनाश । न यथा- क्तविशेषणस्येत्यादिना भाष्येण युक्तिरपि ब्रह्मस्वरूपनिर्णयायानेनैव सूत्रेण तन्त्रेणावृत्त्या वा जन्माद्यस्य यतः सम्भवति इति सूचितेति दर्शयति । अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्येत्याद्यभिहितविशेषणचतुष्टयस्य यथा- क्तविशेषणमीश्वरं मुक्तति सर्वज्ञं सर्वशक्तिं विहाय नान्यतः परपरिकल्पिता- त्प्रधानादचेतनांच्चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तोः संसारिणो हिरण्यगी. दुत्पत्त्यादि सम्भावयितुमपि शक्यम् । अचेतनात्तावदचेतनात्वादेवानुपपन्नम् । चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तित्वात् । अभावात्पुन चेतनत्वादेव केवलादनुपपत्तिरपि तु निरुपाख्यत्वादतीतकल्पसंस्काराभावात् पूर्वकल्प- करूपो-वर्तमानो ऽपि कल्प इति प्रमाणाभावात् सर्व एव व्यवहारो यादृ- च्छिक इति न क्वचित्कश्चिनियमो ऽभविष्यत् । न च स्वभावतः विशिष्ट- देशकालनिमित्तोपादानादिति । स्वभावो नामान्यानपेक्षः तेनापचेवानुपपन्ना :- * पड़ भावविकारा नैरुक्ता इति १ पु., पड्भावविकारास्तैरुता इति तु कश्चित् । | इत्यादीनामितीति. क्वचित् । । कश्चिदिति नास्ति १ पु.।

·199 जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । कुतो नियमसम्भवः । अतो युक्त्या ऽपि वस्त्वन्तरस्य कारणत्वसम्भावना- निराकरणेन पारिशेष्यात्यक्तिविशेषण ईश्वर एव कारणमिति सिद्धम् । एतदेवानुमानमिति । येयं युक्तिरभिहिता यथोक्तविशेषणमीश्वरं मुक्त्वा नान्यता जगतो जन्मादि सम्भवतीति एतदेव स्वतन्त्रमनुमानमीश्वर- सिद्धो सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वसिद्धौ च तस्य प्रमाणं किं वेदवाक्यरितीश्वरकार- णिनः कणादप्रभृतयो मन्यन्ते जन्मादिसपलक्षितान्यपि वाक्यानि यता वा इमानि भतानि जायन्त इत्यादीनि परार्थानुमानवाक्यसमानि दृश्यन्त इति वदन्तः । नन्विहापि तदेवोपन्यस्तमिति । यथा धूमविशेषस्यागुरुसम्भवत्वं तथा प्रपञ्चसन्निवेशविशेषस्य सर्वज्ञत्वादिगुणकारणत्वमिति । न वेदान्तवा- क्यार्थग्रथनार्थत्वात् सूचाणामिति । सत्यम् तदेवोपन्यस्तमुपकरणत्वेन न तत्र तात्पर्य तात्पर्यन्तु वेद वाक्यग्रथने तदेव प्रपञ्चयति वेदान्तवाक्यानीति । समन्वयसूचप्रमुखोपात्तैः शब्दशक्त्यनुसारिभि न्यायैर्वाक्यानां ब्रह्मणि तात्प- याध्यवसाननिवृत्ता ब्रह्मावगतिनानुमानादिप्रमाणान्तरनिवृत्ता। सत्सु तु वेदा- न्तवाक्येषु तदविरोध्यनुमानमपि भवन्न निवार्यते श्रुत्येव सहायत्वेन तर्कस्या- प्यभ्युपेयत्वात् । तथाहि । श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुत्या यथा श्रवणं ब्रह्माव- गतिहेतुरनूद्यते तथा मननस्यापि सिद्धवदनूद्यमानत्वात् । तथा ऽपरा श्रुतिः गडतो मेधावीत्यादिराचार्यवान् पुरुषो वेदेति पुरुपबुद्धिसाहाय्यमात्मना दर्शयति यदाचार्येण श्रुत्यनुसारिणा स्फटिकादिनिदर्शनेन शिष्येभ्यः प्रत्ययदा- यापादनं तदा ऽऽचार्यवान् पुरुषो वेदत्यनूद्यते। न धर्मजिज्ञासायामिवेत्या- दिना । युक्तिसाहाय्यापेक्षणे कारणमाह श्रुत्यादय इति । श्रुतिः पदान्तर- निरपेक्षः शब्दः । आदिशब्देन लिङ्गवाक्यादयः शब्दप्रकारा गृह्यन्ते । न त एव ब्रह्मणि प्रमाणं किन्त्वनुभवादयो ऽपि । तत्र हेतुमाह अनु- भवावसानत्वाद् भूतवस्तुविषयत्वाच्च ब्रह्मज्ञानस्येति । सिद्धे वस्तुनि सम्भ- वत्यनुभवस्तदवसांना आकाङ्गानिवृत्तिर्यतः । ननु धर्मजिज्ञासायां विना ऽप्य- नुभवेन शब्दशक्त्यनुसरणमात्रेणैव निराकाङ्क्ष फलपर्यन्तं ज्ञानं भवति न तर्क- गन्धमप्यपेक्षते तथेहापि स्यात् प्रमाणत्वाविशेषाद्वेदान्तवाक्यानामित्याशय . * वेदान्तवाक्येति २ पुः। । अपिकारश्छिन्नः ३ पुः। + न्यायैरिति नास्ति. १. पुः । स्वरूपवस्त्विति । पुः। .

·८० - जगज्जन्माद्युपलनितं ब्रह्म । विशेषमाह कर्तव्ये हि विषय इत्यादिना । ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूतव- स्तुविषयत्वादित्यन्तेन भाष्येण । कथम् । कर्तव्यं हि कर्तव्यत्वादेवासिटुस्वभावं नानुभवितुं * शक्यमिति न तदाकासा । इह तु सिद्धस्य साक्षाद्रपेण विपर्यास- गृहीतस्य | सम्यगक्षानेन साक्षात्करणमन्तरेण न मिथ्याज्ञानोदयनिवृत्तिः । द्विचन्द्रादिषु तथादर्शनात् । नहि कर्तव्यसिद्धार्थनिष्ठयोः प्रमाणत्वसाम्याद- ववोधनप्रकारेऽपि साम्यम् । यदि स्यात् । पुरुषेच्छावशनिप्याद्यत्वमपि स्यात् । ततो विधिप्रतिषेधविकल्पसमुच्चयोत्सर्गापवादबाधाभ्युच्चयव्यवस्थितविकल्पा- दयो ऽपि प्रसज्येरन् । न च वस्तुनि युक्तमेतत् नि:स्वभावत्वप्रसङ्गात् ! तथा चेकस्मिन् वस्तुनि स्थाणुः पुरुषो वेति विकल्पो न वैकल्पिकद्रव्य- त्यागज्ञानवत्सम्यगज्ञानं भवति स्थाणुरेवेति निश्चितकार्यतापरमार्थे यतो वस्तुस्वभावपरतन्त्र सिद्धवस्तुज्ञानं न ज्ञानपरतन्त्रं वस्तु यदि स्यात् शुक्तिर- जतमपि तथा स्यात्कर्तव्यज्ञानं पुनर्वैपरीत्ये ऽपि सम्यगेव योषा वाव गौतम अग्निरित्यादिषु दर्शनात् । तत्रैवं सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूतवस्तु- विषयत्वात् । अतो युक्तो युक्ते || रनुप्रवेश: अनुभवापेक्षा च नेतरत्र । : अपरः परिचोदयति ननु भूतवस्तुविषयत्व इत्यादिना । अयम- भिप्रायः । भूतत्वाद्युक्तेरपि चेदनुप्रवेशस्तथा सति किं वेदवाक्यैर्बिचारितैः यथाहुरीश्वरकारणिनस्तथा भवतु पूर्वसूचेण प्रतिज्ञानिर्देशो ऽनेन च** है- त्वभिधानमित्युत्तरमाह नेन्द्रियादिविषयत्वे सम्बन्धाग्रहणादित्यादिना । इन्द्रियाणि प्रपञ्चमात्र गृहन्ति न तत्कारणम् । यदि तद्ग्रहणमपि स्यान्नानुमानापन्यासेन कृत्यमस्ति । सामान्यतोदृष्टमपि न प्रमाणमती- न्द्रिये ब्रह्मण्यत उपसंहरति तस्माज्जन्मादिसूत्रं नानुमानापन्यासार्थ ।। किं तहि वेदवाक्यप्रदर्शनार्थमिति युक्तिमपि तदुपकरणान्तदर्यानुभवप्रयोजना, सूचयतीत्युक्तम् । • शक्यत इति : पु.। । अग्रिमो नजाति युः । पुरुपस्येच्छावशानिरिति : पुः । $ वैशल्पिकद्रव्यज्ञन्ययागज्ञानवदिति पु., वैशल्पिक द्रव्ययागज्ञानवदिति ३ पुः। ॥ अपिशब्दोत्राधिक पुः । पर इति १ पुः । ** हेतुत्वाभिधानमिति ३ युः । if कित्विति : पु. पाठो भाष्यशैलीविन्दः। । सूत्रयतीति । पुः।

·जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । नन्वेवं सति कथं युक्तिरब्रह्मविषय * सती तद्विपयाणां वाक्यानामु- पकरणं भवति । उच्यते। ब्रह्मपरेषु वाश्येषु मृदादिदृष्टान्तर्युक्तय उपन्यस्यन्ते साश्च विधिप्रतिषेधवाक्ययोः प्रवर्तकत्वनिवर्तकत्वाकावितस्तुतिनिन्दार्थबाद- वत् स्वरूप वाक्यस्य फलपर्यन्तापेक्षितसम्भावनार्थवादतां प्रतिपद्यमानास्लप + श्रुतिसाहाय्ये वर्तन्त इत्युच्यते । किं पुनस्त वेदवाक्यं सूत्रेणेह लिन- यिषितमिति ।। सर्वस्मिन्नेव वेदान्तवाक्ये ब्रह्मपदस्याप्रसिद्धत्वान्न स्वार्थ विशे- व्यत्वेन विशेषणत्वेन वा वाक्यार्थे समर्पयितुमलमित्यातिपति येषां वेदान्त- वाक्यानां येन संनिवेशक्रमेण ब्रह्मप्रतिपादने समन्वयः स्वाध्यायपाठे स्थितस्स- लक्षणार्य सूत्रद्वयमिति तथैवोदाहरणमाह भृगुर्वे वारुणिरिति । अथशब्दोपात- न्यायेन प्रथमसूत्रस्योदाहरगां यतो वा इमानि भूतानीति जन्माटिसूत्रस्य कथम् । पूर्वोक्तन न्यायेन पृथिव्यादीनां जन्मादिदर्शनात्तत्कारण एकत्वनानात्वयार- न्यतरावगमे प्रमाणाभावाद् बुद्धिमत्कारण पूर्व प्र तामाचे प्रतिपन्ने यतो वा इमानीति कारणस्यैकवचननिर्देशात्तदर्थमावस्यैव विधित्सितत्वादात्मर्वनं सर्वशक्ति जगत्कारणमिति कारणविशेषो वाक्यादवगम्यते । पुनस्तद्विजिज्ञास- स्वेत्यनूद्य तट् ब्रह्मेति तर ब्रह्मशब्दप्रयोगाद् * * वृंहत्यन्वयेन सर्वतो- निवच्छिन्नस्वभावं जगत्कारणं ब्रह्मपदस्यार्थ इति गम्यते । तस्य च निर्णये वाक्यमप्यानन्दादोव स्खल्विति प्रसिद्धावद्योतकेन हिशब्देन संयुक्तमानन्दा- वद्योतकमुपपद्यते । अनानन्दात्मके हि जगत्कारणे ब्रह्मशब्द प्रयोगो न युज्यते । न हि तस्यापेक्षणीय विषये म्वार्थप्रक्षेपेण वृत्तिः समजसा । तस्माद् ब्रह्मपरे वाक्ये जन्मादिधर्मजातस्योपलक्षणत्वाद् ब्रह्मसंस्पर्शाभावात्सर्वतं सर्वशक्ति समन्वितं परमानन्दं ब्रह्मेति जन्मादिसूण ब्रह्मस्वरूपं लक्षित- मिति सिद्धम् । It || इति पञ्चपादिकायां पञ्चमं वर्णकम द्वितीयसूत्रञ्च समाप्तम् ॥ * सतीति नास्ति ३ पुः । + वाक्यस्यापि फलपर्यन्ततो उपेक्षितेति ३ पुः । # श्रुतीति नास्ति ३ पुः । $ वेदान्त -कामिति २ पु. । || भाष्यमिति अत्राधिकं ३ पु.। तलत्र नास्ति ३ पुः । ** पहत्यर्थात १, ३ पु । ++ ततोऽस्य निर्यावाक्यमानन्दाद्धि खल्विति सिद्धावेति ३ पुः । + प्रयोगस्तत्र न युज्यत इति ३ पुः । F% समन्विमिति नास्ति ३ पुः । |||| इति पञ्चपादिकायां पञ्चमं समाप्तम् इति द्वितीयं सूत्रमिति ३ पृ. । १२ ·ब्रह्मप्रभवत्वं वेदानाम् वेटप्रमाणकत्वं वा ब्रह्मणः । शास्त्रयानित्वात् । अयमपरः प्रपञ्चकारणस्य ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वे हेतुः । अनेकनानाविधविषयविद्यास्थानोपबृंहितस्य वेदास्यस्यापि शास्त्रस्य प्रपञ्चान्तः- पातित्वातत गव जन्म । न च तेनाविषयीकृतस्य सद्धावे प्रमाणमस्ति । अतः सर्वविषयत्वात्सर्वनं तत् । कल्पम् प्रत्ययप्रयोगो भाध्ये बोटुत्वाभावादी- पदापरिसमाश्या । ततश्च कारणं तद्विपयादप्यधिकतरग्रहणसमय गम्यते । दृश्यते द्यापि शास्त्रकाराणां तथाभावः । नन्वेचं सति बुद्धिपर्वत्वात्मापदं स्यात् । न स्यात् ब्रह्मवदानादित्वात् + कूटम्यनित्यत्वाची कथं पुनम्ततो जन्म । तत्परतन्तत्वाद्रज्जुसर्पवत्। तथा च श्रुति: निश्वसितमेतदिति । यया उपेक्षारहितैव लाके * निश्वासप्रवृत्तिस्तथा ऽस्यापीति न सापेक्षता दोयः । नन्वेवं सति कथं सर्वज्ञता । तस्यैव ज्ञानशक्तिविवर्तात्मकत्वात् ! नाम | विकल्पप्रपञ्चस्य रूपप्रपञ्चस्यापि तदायित्य विवर्तनातज्जन्मता नासतः प्रादुर्भावात् ॥ ॥ इति पञ्चपादिज्ञायां पठं वर्णकम् ॥ अथवा यथोक्तमृग्वेदादीत्यादिना सूचस्य प्रमाणप्रतिज्ञामर्थान्तरमाह अपेक्षितत्वात् । कथं पुनरेकस्य सूचस्यार्थद्वयम् । सूत्रत्वादेव । तथा च पौराणिका: अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् ! अस्तोभमनवा च सूर्य सूत्रविदो विदुरिति । विश्वतोमुखमिति नानार्थतामाह ! अतोऽलकार यव सूत्राणां यदनेशार्थता नाम । ननु पूर्वसत्रे शास्त्रमुदाहरता ब्रह्मावगमे शास्त्रं प्रमाणं प्रतिज्ञात- मेव । सत्यमेतत्वलेन तदादुहृतम् । अन्यथा । सत्र शास्त्रोपादानाभा- वादनुमानाशज्ञायां यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तः कारणा जगतो नन्मादि भवति तद् ब्रह्मेति वाक्यशेष इत्यस्यो । पस्कारस्याप्रमाणत्वप्रसङ्गः । प्रतिप्र- पञ्चं पृयाकारणजन्यताया अपि सम्भवात्सर्वज्ञत्व* सर्वशक्तित्वासिलाके च * निवासस्य प्रवृत्तिरिति पु.। इति पाठवर्णसमिति १, २ पुः । | जगतो नास्ति ३ यु। उपसारति ३ युः। + विकल्पोत नाति पु.। पूर्वतूः इति पु.॥ में सःति पुनर्नास्ति । पुः ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । ८३ जगत्कारणे ब्रह्मशब्दप्रयोगादर्शनात् । अतो जन्माद्यस्य यतः शास्त्रप्रमाण- कमित्येतावदिदं सर्व सदऽसंदिग्धमनुमानशङ्कानिवृत्तेः पृथक्करणं * प्रपञ्चा- न्तःपातिन: शास्त्रस्यापि हेतुत्वेन सर्वज्ञत्वं सुसम्पादमिति व्याख्यानान्त- रेण । कयितुम् ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां सप्तमं वर्णकम तृतीयसूत्रञ्च परिसमाप्तम् ॥ कथं पुनर्ब्रह्मणः शास्त्र प्रमाणकत्वमुच्यते यावता शनायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानामिति क्रियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितम् । अतो वेदान्तानामानर्थक्यमक्रियार्थत्वात् । यद्यपि प्रदर्शितानि वाक्यानि सर्वज्ञत्वा- दिगुणकं ब्रह्म जगत्कारणं प्रतिपादयन्ति तथापि तत्र परिनिष्ठिते वस्तुनि प्रत्यक्षादीनामपि प्रवृत्तिसम्भवात्तरउसंवादे न प्रामाययं प्रतिलभन्ते । नन्वपौरुषेयत्वातज्जन्यं स्वार्थपरिच्छेदे ऽनपेक्षं कथमप्रमाणम् । सत्यम् । तथापि यथा चाक्षुपं ६ स्पर्शनगोचरचित्रनिम्नान्नतज्ञानं तेनासंवा- दादप्रमाणम् तथेहापि स्यात् । किंच। पुरुषार्थशून्यत्वादप्यप्रामाण्यम् । पुरुषार्थों हि नाम मुखावाप्पिःखपरिहारश्च । तो सिद्धत्वाद्धानोपादानविषयो न सिद्धवस्तुत्य ऽक्रियाशेषे सम्भवतः । ततो न क्वचिद्वेदवाक्यानां विधिस्पर्श- मन्तरेणार्थवत्ता दृष्टोपपन्ना वा । किंच । प्रत्यक्षाद्यविषये न शब्दमावस्य प्रामाण्यम् शास्त्रस्येष स्वभावा यदनवगतार्थीबोधकत्वम् । शब्दमावस्य पुनः प्रमाणान्तरगृहीतार्थप्रकाशन एव सामर्थ्य दृष्टम् नानवगतार्थप्रकाशने । त- स्मादनथका वेदान्ता न तेषां ब्रह्मणि प्रामाण्यम् । इत्येत एव वेदोषरा वेदान्ता इति केषांचिदुद्गारः । यत्युनर्भाष्यकारेण कर्तृ ।। देवता मा स्वरूपप्रकाश- नेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानां प्रकरणान्तरभयादनभ्युपगम्य स्ववाक्यगता- पासनाकर्मपरत्वमुक्तम् । तदयुक्तम् । उपासनावि ** धिशेषत्वेऽपि संवादा- भावाज्जगत्कारणे न सर्वज्ञत्वादिसिद्धिः । सत्यम् अनुमानतो ऽनिर्दिष्टविशे तुशब्दोऽत्राधिका ३ पुः। 1 प्रमाणत्वमिति ३ पुः । ॥ देवतेति २, ३ पु. नास्ति । ** विधीति २, ३ नास्ति । + कयितुमितीति ३ पुः। ६ स्पर्शगोचरेति ३ पु.। पा स्वरूपातीति ३ पुः। '. यतःशवोत्राधिकः १ प ।

·वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । तस्मिन्नवगते समारोपितेमस्पासनानियोगः सेत्स्यति । एवं चाध्ययनविधि- याहितानां वेदान्तानामेकान्तता नानर्थक्यं * भविष्यतीत्यभिप्रायः । तत्तु समन्वयात् । तद्ब्रह्म सर्वज्ञत्वादिगुणकं वेदान्तशास्त्रात्प्रतीयत इति प्रतिजानीते हेतुं चाचष्टे समन्वयादिति । तच तात्पर्येण वेदान्तवा- क्यानां समन्वयादित्यर्थः । सम्यगन्वयः समन्वयः । अथ केयं सम्यक्ता ऽन्वयस्य । पटानां परारानवच्छिन्नाथीनामनन्याकाङ्क्षाणामव्यतिरिक्तकरस- प्रातिपदिकार्थमाचान्वयः । सायमित्यादिवास्यस्थपदानामिव प्रकृष्टप्रकाशश- ब्दयोरिव चन्द्रपदाभिधेयार्थिकथनेन । तथाच व्यक्तिविशेषः कश्चिच्चन्द्र- प्रातिपदिकाभिधेयः केनचित् पृष्टो ऽस्मिज ज्यातिर्मण्डले कश्चन्द्रो नामेति तस्य प्रतिवचनम् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति । तदेवं प्रतिवचनं भवति यदि यथा चन्द्रपदेनोक्तम् तथा ऽऽभ्यामपि पदाभ्यामुच्येत । एवं च सति नीलोत्य- लवदऽयुतसिद्धपरस्परावच्छिन्नविशेषणविशेष्यभावेनाप्यन्वयो दुर्लभः कुतः पृथसिद्धः क्रियाकारकलक्षणः सम्बन्धः । तथाविध न्युदाहरति सदेव साम्येदमय इत्यादीनि ॥ ननु जन्मादिसचोदाहरणेष्वव प्रामाण्यं दर्शनीयम् किमुदाहरणान्तरेण । बाढम् अस्त्यत्राभिप्रायो भाष्यकारस्य । तत्र ब्रह्मणो लक्षणं वक्तव्यमिति तटस्थ- स्यैव ब्रह्मणो निरूपकाणि वाक्यान्युदाहृतानि । इह तु तत्त्वमसीति जीवस्य ब्रह्मात्मतावगतिपर्यन्तानि वेदान्तवाक्यानि न तटस्थमेव जगत्कारणं- प्रति- पाद्य पर्यवस्यन्तीत्यतस्तथाभतान्येव वाक्यान्युदाहृतानि सदेव सौम्येद- मग्र आसीदित्येवमादीनि । यत्युन: सिद्धे वस्तुनि प्रत्यक्षादिसम्भवात्तद- भावे मिथ्यात्वाशङ्कायामप्रामाण्यमिति । तपाद्यभावान्नेन्द्रयगोचर इति प्रत्यु- तम् । ननु इन्द्रियागोचरत्वादेव प्रत्यक्षाद्यविषयत्वान्न शब्दमात्रस्य तत्र प्रामाण्यमित्युक्तम् । उच्यते । यद्यपि शब्दमात्रस्य प्रत्यक्षादिविषय एव प्रयोगो दृष्टः । व्युत्पत्ता तु कथं व्युत्पद्यते इति वाच्यम् । श्रोतृव्यवहारो हि मलं बालानां व्युत्पत्तेः । स च श्रोतु नान्तरानिमित्ततापरिशुद्धः शब्दसामर्थ्याव. • भविष्यति फलं च तत्र रात्रिसत्त्रवाक्यानामिवार्थवादसमर्पितं भविष्यतीत्यभिप्राय इति पुः । कथने तथेति ३ पुः। तदेवं होति ३ पु.। . सौम्येमित्यादीनीति ३ पुः।

·८५ . वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । गमहेतुः । अतो न प्रतिपत्तुजानान्तरा* सिद्धर्थावबोधकत्वं सामावगमकाले ऽवगतम् । तेनानवगम्यैव तद्विषयं ज्ञानं सामर्थ्यावगमः यथावगमं च विज्ञा- नोत्पत्तिः । यदा पुनर्युत्पन्नः स स्वयं प्रयुयुक्षते । परप्रतिपत्तये सदा ज्ञानान्त- रसन्निधापितं स्वसातिकं विवक्षन सामावगमकाले ऽपि तयोः सत्तां प्रति- पद्यते केवलं न ज्ञानोत्पत्ता तयोरुपयोगम् । तस्मान्न शब्दस्य प्रमाणान्त- रगृहीतार्थप्रकाशने सामर्थ्य व्युत्पत्ति || काले ऽवगतम् किन्तु चक्षुरादिवदन्य मनिरपेक्षा यथावगत**सामथ्यंच शब्दा विज्ञानं जनयति । तस्मान्न प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिविषयत्वं शब्दस्य विज्ञानजनन उपयुज्यते। अपि च । अपौरुषेये शब्दे चक्षुषीव + विज्ञानात्यत्तावनपेक्षे कथमप्रामाण्यमाशयेत । ननक्तमाशङ्काकारणं : स्पर्शनगोचरचित्रनिम्नान्नतविषयस्य चाक्षुषस्य प्रत्ययस्य तत्संवादाभावा हदप्रमाणत्वम् । न तत्साधक्तम् । अदुष्टकरणत्वा- दस्य तस्य च तदभावात् । तथाहि । शब्दस्तावदपौरुपयत्वाददृष्टः। प्रमेयस्य || पुनजानहेतुत्वेन प्रमाणमस्ति शब्दस्येव तदेकनिष्ठत्वेन तन्नियमात् । चिचस्य तु चाक्षुषज्ञाने सामय्यन्तःपातिनः श्यामादिरेखासन्निवेशविशेषो दोषः । तदभावे तिमिराभाव इव सम्यग्दर्शनात्यत्तेः । अतः प्रवर्तमानमपि प्रमाणं संवादकमेवेति नाप्रामाण्यमावहति । न च संवादलक्षणं प्रामाण्यम् अपि तु बोधलक्षणमिति प्रमाणविदां स्थितिः । अतो यथैव विधिवाक्यानां स्वार्थमावे प्रामाण्यम् एवं स्वरूपवाक्यानामपि । अनवगतार्थपरिच्छेद मामा सामान्यात् । ननु विधिवाक्यानामेव प्रामाण्यं युक्तम् । क्रियार्थत्वादाम्नायस्य । न इतरेतराश्रयत्वात् । विधिवाक्यानामेव हि प्रामाण्ये सिद्धे क्रियार्थत्वमाम्नायस्य सिध्यत् क्रियार्थत्वे च सिद्धे तेषामेव प्रामाण्यमितीतरेतरा**श्रयत्वं स्यात् न ोकमप्यन्यतः सिद्धम् । अतो यदवगमयत्याम्नायस्तदर्थः सः। तस्माद्यथाका- यमवगमयंस्तदर्थः एवमैकात्म्यमप्यवगमयंस्तदर्थो भवितुमर्हति । प्रतीसिक- * सिद्धायवोधेति २ पुः । + परस्मैपदं २ पुः। 1 परस्य प्रतीति ३ पुः । ६ उपयोग:-ति ३ पुः। || कालावगतामिति ने पुः । । निरपेक्षमिति २, ३ पुः । * सामर्थ्यश्चेति २ पुः । ft विज्ञानहेताविति २, ३ पु.।। स्पर्शगोचरेति ३ पुः । 8s अप्रामाण्यमिति ३ पुः । Illl अग्रिमो नजत्रास्ति ३ पुः । १॥ सास्यादिति २ पुः। ** प्रायः स्यादिति । पुः।

·८६ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तत्वात्प्रामाण्यस्य । प्रतीतिस्तु कार्यकात्म्ययोस्तुल्या । प्रत्यक्षादिष्वऽप्येतदेव प्रमाणवृत्तम् यदनवगतमवगम्यते । आह । युक्तं प्रत्यक्षादीनां तावत् प्रामाण्यमपेक्षान्तराभावात् । आम्ना- यस्य त्वध्ययनविधिनापादापितस्य न * पुनः पुरुषार्थमप्राप्य पर्यवसानं लभ्यते विधानानर्थक्यप्रसङ्गात् । तस्मादैकात्म्यवाक्यानां स्वार्थमावनिष्ठता न युक्ता । उच्यते । पुरुषो ह्येतावदपेक्षते इष्टं मे स्यादनिष्टं मे मा भदिति न त्वित्थमन्यथा वेति । न चास्य स्वयमीष्टे । द्विविधं चेष्टं प्रेप्सति । किंचि- त्प्राप्यं यथा ग्रामादि । किञ्चित्याप्तमपि । भ्रान्त्या यथा हस्तगतमेव विस्मृ. तसुवर्णादि । अनिष्टमपि द्विविधं परिजिहीर्षति किञ्चित्परिहार्य यथा गादि । किञ्चित्परिहतमपि भ्रान्त्या यथा रज्ज्वादि सपदिबुद्धिगृहीतम् । तत्र प्राप्यप- रिहार्ययोः साधनज्ञानायत्तत्वात्युरुषार्थस्य विधिप्रतिषेधावर्थवन्तौ । इतरयो - स्तावद् भ्रान्तिमाचव्यवहितत्वान्न तदपनयादन्यत् पुरुषार्थत्वेनापेक्षते ।। तदपनयश्च तत्त्वज्ञानाद्भवति नान्यथा । एवमपि लम्यमानं पुरुषार्थमनुमन्यत एव पुरुषः सुतरां चाभिनन्दति । साधनायत्ता यायासालभ्येत ज्ञानायत्ते त्वायासेपि परिहियते । तेनानेकानर्थकलुषितमिवात्मानं मन्यमानस्य भ्रान्तस्य सर्वानर्थशून्यात्मतत्त्वप्रतिपादनादेव पुरुषार्थसिद्धेरैकात्म्यवाक्यानां स्वार्थमाचनिष्ठत्वे ऽपि न विध्यानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मात्सिद्धं ब्रह्मणः शास्त्राप्रमाणत्वम् । ॥ ** इति पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णकम् ॥ अचापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते । यद्यपि शास्त्रेण प्रमीयते ब्रह्म । तथा- ऽपि विधिसंस्पर्शिना न तद्रहितेन । कस्मादेवम् । अन्यथा शब्दप्रयोगानुप- पत्तेः । पुरुषेच्छासमुत्यापितो हि शब्दप्रयोगः । सा चेष्टानिएनाग्निपरिहारवि- पया । न च पारम्पयेणापि सुखदुःखे विहायेष्टानिष्टे सम्भवतः । न च विस्मृ. तमुवारोपितसर्परशनाप्रतिपत्ताविव तदनन्तरं शास्त्रादपि ब्रह्मात्मप्रतिपत्ती सुखावाप्र्दुिःखपरिहारश्च दृश्यते । पूर्ववदेव संसारित्वोपलव्धेः । प्रतीत्यु- * पुनरिति नास्ति ३ पुः। + तत्तदैकात्म्यति प्रायः पाठः। । यथा भान्त्येति ३ पुः । ६ इतरयोस्तु भान्तीति २, ३ पु. तपनयनमिति : पुः। प्रमाणकत्यमिति : पुः । ## इति श्रीपमपाटाचार्यविरचितायां पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णमिति पु..।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तरकालं च ध्यानोपदेशात् । तस्मात्सन्तु नाम लोके विधिरहितान्यपि पुरुषार्थ- पर्यन्तानि वाक्यानि । वेदे तु न तदहितानां तत्पर्यन्तता । तस्माद्यद्यपि जिज्ञास्यवलक्षण्यं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः सिद्धसाध्यविषयत्वेन । तथापि सो ऽन्वे- ष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य इत्यादि * विधिषु को ऽसावात्मेत्याकाक्षायां सर्व एव ब्रह्मस्वरूपपरः पदसमन्वयस्तत्समर्पकत्वेनोपयुक्तः न स्वतन्त्रमेव ब्रह्म प्रतिपादयितुमलम् । अतो विधीयमानज्ञानकर्मकारकत्वेनैव ब्रह्म प्रतिपा- द्यत इति । यः पुनः तस्मात्प्रतिपत्तिविधिविषयतयैव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्मा- भ्युपगन्तव्यमिति भाष्ये पूर्वपक्षोपसंहारः तत्र प्रतिपत्तिशब्दः सर्व एव मना- व्यापारः प्रमाणात्मक इतरो वा ब्रह्मसंस्पर्शित्वेन विधेयः कश्चित् कथंचित कल्पितः तस्य सर्वस्य संग्रहार्थो द्रष्टव्यः । अबोच्यते । किमिदं ज्ञानं ब्रह्मकर्मक विधीयते । न तावच्छब्दज- न्यम् । स्वाध्यायपाठादेव तत्सिद्धेः । अथ : शब्दजन्यस्यैव ज्ञानस्याभ्यासो विधीयत इति । न तस्य प्रयोजनं पश्यामः । नन्विष्टविषयस्य ज्ञानसन्तानस्य सुखसन्तानहेतुत्वं दृश्यते। यद्येवम् तद्वदेव विध्यानर्थक्यम् । अथ पुन: साक्षात्करणाय ज्ञानसन्तानविधिरुच्यते । नेतद्युक्तम् । न हि दृष्टाधिकारो विधिरसम्भावितदृष्टफलो भवति । न हि लैङ्गिको ऽर्थो लिङ्गजन्मनैव ज्ञानेन संहस्रशो ऽप्यभ्यस्यमानेन साक्षात् क्रियते मा भूत || शब्दज्ञानादेवाभ्यस्य- मानात्साक्षादावः । तज्जन्मनो ज्ञानान्तरादविव्यति । नेत्थंभावे प्रमाणम- स्ति । अस्तु तर्हि शब्दात् प्रतिपन्नस्य यथाप्रतिपत्ति ध्यानं नाम मनोव्यापारी विधीयत इति । किमर्थं तस्य विधानम् । ध्येयसाक्षात्काराय । न तस्य संभवः । न हि परोक्षं ध्यायमानं साक्षादावमापद्यमानं दृष्टम् । ननु दृष्टं परोक्षमपि ध्यायमानं साक्षादावमापन्नं कामाद्युपलवे । मैवम् । न तवाय- मानम् । अपित्वविद्यात्मकम् अन्यथा बाधा न भवेत् । ननु द्रष्टव्य इति दर्शनमनूद्य निदिध्यासितव्य इति ध्यानं दर्शनफलं विधीयते । उक्तमेतत् न दृष्टाधिकारो विधिरसंभावित पा दृष्टफलो भवतीति । - - विधिपु सत्यिति २ पुः। + शब्दजन्यस्य ज्ञानस्येवेति । ३ पुः। || शादज्ञानादिति ३ पु.। + सर्वस्योपसंग्रहार्थ इति ३ पुः । $ तद्वदेवेति २ पुः नास्ति । 1 दृष्टफले भवतीति ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । न हि ध्यानं ध्येयसाक्षादावहेतुः क्वचिद् दृष्टम् । अथापि * भवतु नाम ध्यानायसाचादाः ध्येयस्य तथात्वे किं प्रमाणम् । शब्दस्तावत्साक्षा- त्करणापायोपासनविधाने पर्ययवसित। न तत्सद्भावे । सत्यम् । तथापि तत्वं सिध्यति वक्ष्यमाणेन देवताविग्रहवत्त्वन्यायेन । विषम उपन्यास: । तत्र हि न तथात्वे साधकं बाधकं वेति प्रतीतिशरणैस्तथा ऽभ्युपेयते । न तथेह सर्व. स्यात्मत्वे प्रत्यक्षादिविरोधात्। आरोपितरूपेणापि ध्यानोपपत्तेः । पूर्वोक्तेष्वपि ज्ञानविधिपक्षेष्य + नयेव दिशा वस्तुतथात्वसिद्धिनिराकार्या । यत्पुनः कैश्चिदुच्यते शब्दज्ञानादन्यदेव ज्ञानान्तरमलौकिकं वेदा- न्तेषु कर्तव्यत्वेन विधायत इति । तत्र वदामः । तत्पुनः किंसाधनं किंक- म चेति वक्तव्यम् । न ह्यनवगत र्मकारकं ज्ञानं विधातुं शक्यम् । अवगते च तस्मिन् विधानानर्थक्यम् । साधनमपि न विहितम् तेन विना साकाङ्क्ष वच- नमनर्थकं भवेत् । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्तीत्यादिना वचनेन साधनं वेदानुवचनादि विहितमेवेति चेत् । प्रमाणान्तरस्य तर्हि प्रमाणं शब्दो नात्मतत्त्वस्य । नैतदुपपद्यते कार्यगम्यं हि प्रामाण्यं न विधिगम्यम् । तदु- क्तम् । गुणाद्वाऽप्यभिधानं स्यात्सम्बन्धस्याशास्त्रहेतुत्वादिति । तदेवमयुक्त- मेतत् विधिसमन्वये शास्त्रप्रमाणत्वं ब्रह्मणः । अथाप्यथ यदतः परे। || ज्योतिरिति प्रपञ्चातिरिक्तब्रह्माभ्युपगमे देव- ताविग्रहवत्त्वन्यायसंभवान्मोक्षकामस्य ब्रह्मापासनं विधीयते । तथा च श्रुतिः विद्यया तदारोहन्तीति । नच साध्यत्वे ऽप्यन्तवत्त्वम् । शब्दगम्यत्वादना- वृत्तेन च पुनरावर्तत इति । न ह्येष तर्कगम्यो येन तर्केणास्य तत्त्वं व्यव- स्थाप्येत । शब्दगम्यस्य तु शब्दादेव तत्त्वव्यवस्थेति मन्वानस्योत्तरमाह भाष्यकारः न कर्मब्रह्मविद्याफलयोलक्षण्यादिति । वस्तुसङ्ग्रहवाक्यमेतत् । अस्यैव प्रपञ्चो ऽतो न कर्त्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्येतदन्तं भाष्यम् । अस्यायमर्थः । संक्षेपतः श्रुतितो न्यायतश्च मोक्षस्य नित्यसिद्धत्व- प्रतीतेन क्रियासाध्यो मोक्ष इति । कथम् । यदि सन्ध्योपासनवमानसं पा ब्रह्मकर्मकमुपासनं नाम धर्मो मोक्षफलः स्वादिफलयागवद्विधीयते। तथा भवतु ध्यानाध्यानादिति ३ पु.। । सतयेवेति ३ पु.।। किंकर्मकं चेति : यु.। $ कर्मकारणमिति ३ पुः। ॥ दियो ज्योतिरिति श्रोतः पाठः। ना कर्मेति अधिकमत्र : पु.। .

·CE - वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । सति शरीरवतेव तत्फलं भोक्तव्यमित्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इत्यशरीरमाता* नुवादा योग्यप्रियाप्रियस्पर्शनाभावानुवादश्च निरालम्बनी स्याताम् । न चाशरीरत्वमेव धर्मकार्यम् स्वाभाविकत्वात्तस्य । तेनानुष्ठयफ- लविक्षणं मोनाख्यमशरीरत्वं स्वभावसिद्धं नित्यमिति सिद्धम् । तचापि कथं चित्परिणामि नित्यं स्यात्स्यादपि कदाचिद्धर्मकार्यम् । इदन्तु कूटस्थ- नित्यं ब्रह्म जिज्ञास्यत्वेन प्रक्रान्तम् यत्स्वरूपावगमो जीवस्य मोक्षो ऽभिने- यते। तत्र यदि हस्तगतविस्मृतसुवर्णादिवद् भ्रान्तिमाचव्यवहितं मोक्षं प्रत्या- ख्याय ब्रह्मविषयध्यानक्रियाते देवताविषययागादिवत्प्रीतिविशेषो भाग्यो मोक्षः कल्प्येत । ततस्तेष्वेव तारतम्यावस्थितेषु प्रीतिविशेषेषु यागफलेष्य- यमपि तथाभूत: स्यात् । ततस्तद्यथेह कर्म । जितो लोकः क्षीयते एवमेवा- मुच पुण्य जितो लोकः क्षीयत इतिलिङ्गदर्शनोपहित || न्यायावगतानि- त्यत्वो मोक्षः प्रसज्येत । न च तथाभ्युपगमो मेक्षिवादिनाम् । अतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मापदेशा युक्त इत्युपसंहारः । यत्पननं च पुनरावर्तत इति शास्त्रावगतं नित्यत्वं न तणापनेतुं युक्तमिति । तदयुक्तम् । वर्तमानापदेशत्वेन तथाभावे प्रमाणापेक्षणात् । न च कार्यस्य नित्यत्वे प्रमाणमस्ति । परमाणनां पाकजो गुणा नित्यत्व नोदाहरणम् प्रक्रिया ** मात्रसिद्धत्वात् । किंच । तेषामिह न पुनरावृत्तिः इमं मानवमावत नावर्तन्त इति श्रुतिरिहेममिति विशेषणादस्मिन् कल्पे ऽनावृत्तिं दर्शयति नान- वधिकामनावृत्तिम् । अपि च । अभ्युपेत्य ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं मोक्षस्यानि- त्यत्वदोष उक्तः न तु क्रियानुप्रवेशं क्षमते वेदान्तवाक्यगतः पदसमन्वयः । तथाच ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवतीत्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं मेक्षिं दर्श- यन्त्या मध्ये कार्यान्तां वारयन्ति वेदनब्रह्मभवनयोरेककालत्वनिर्देशात् । अतो न विदितस्य क्रियायां विनियोगः । तथा तदेतत्यश्यन्नृषिवामदेवः प्रतिपेद इति ब्रह्मदशनसर्वात्मभावयारेककालत्वनिर्देशान्मध्ये क्रियान्तर * अनुवादभोग्यप्रियाप्रियस्पर्शनाभावानुवादाविति द्वन्द्वो ऽस्ति ३ पु.। + परिणतिनित्यमिति ३ पुः। * पीलीतिभोग्य इति ३ पुः । 8 चित इति २ पुः। || न्यायावगतो ऽनित्यो मोक्ष इति ३ पुः । न तथेति २ पु.। ** माति नास्ति १, २ पु.। tt अधि वैति । पु। # एककालत्यनिर्देशादिति २, ३ पु. नास्ति । .

·६० वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । वारयति पश्यन्निति शतृप्रत्ययो लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति क्रियाया हेतु- भूताद्धातोः शतृप्रत्ययस्मरणात क्रियायाश्चान्यव्यवहिते हेतुमति हेतुत्वात् । यथा तिष्ठन् गायतीति तिष्ठतिगायत्योर्मध्ये. क्रियान्तराभाव: * प्रतीयते तद्वत् । अब न स्थितिक्रियासामादेव गीतिक्रियानिवृत्तिः अपि तु प्रयत्नान्त- रात् शब्दतो न तयोर्मध्ये क्रियान्तरप्रतीतिरित्येतावतोदाहरणम् । इह पुनर्न सर्वात्मभावस्य ब्रह्मदर्शनातिरेकेण प्रयत्नान्तरापेक्षा विद्यते । किंच । तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारन्दर्शयतीत्याद्याः श्रुतय- स्तमसो मिथ्याज्ञानस्य मोक्षव्यवधायिनो. उपनयनमाचं दर्शयन्ति · मोक्षन क्रियामाध्यम् । इतश्चैतदेवम् । अन्ये ऽपि न्यायविदो मिथ्याज्ञानापाये तद- नन्तरं दुःखाभावं निर्वाणं दर्शयन्ति । मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मैकत्ववि- ज्ञानाद्भवति न क्रियातः । कथं गम्यते । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इति मिथ्येव भेदावभासस्तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादपनय इति गम्यते । अथापि स्यान्नैकत्वविज्ञानं + यथावस्थितवस्तुविषयं येन मिथ्यारूपं भेदावभासं निवर्तयेत् अपितु संपदादिरूपम् विधितः पुरुषेच्छया कर्तव्यमिति। संपन्नामाऽल्पमपि वस्वालम्बनीकृत्य केनचित्सामान्येन दर्शनमाचान्मह- द्वस्तुसम्पादनम् । ततश्च तत्फलावाप्तिः । फलस्यैव वा संपादनम् यथा मनसो वृत्त्यनन्तत्त्वसामान्येनानन्तविश्वदेवसंपादनं कृत्वा ऽनन्तलोकजयः । एवं जीवस्य चिद्रपसामान्येन ब्रह्मरूपसंपादनं कृत्वा ब्रह्मफलमवाप्यत इति । अध्यासस्त्वब्रह्मणि मनादित्यादी ब्रह्मदृष्ट्यो || पासनं जीवस्यापि ब्रह्मदृष्ट्योपासनं संपाद्यालम्बनमविद्यमानसमं कृत्वाणा संपाद्यमानस्यैव प्राधा- न्येन मनसा ऽनुचिन्तनमध्यासे त्वालम्बनस्यैव प्राधान्येनानुचिन्तनं क्रिया- योगा वायोरगन्यादीनां संहरणात्संवर्गगुणत्वेनोपासनम् । एवं . जीवस्य स्वगतेन बृहत्यर्थयोगेन ब्रह्मत्युपासनं कार्यान्तरण गुणभूतस्य ब्रह्मदृष्टिः संस्कारः आज्यस्येवावेक्षणम् । अवोत्तरं. संपादादिरूपहात्यादि । तथा सति तत्त्वमस्यादिवाक्यानां । '* प्रमीयते इति ९.पुः । । समानत्वेनेति ३ पु... ॥ उपासनमेव जीवेति ३ पु.। । यथावेति १, २ पु. नास्ति । $ चिद्रूपत्य सामान्येति २ पुः । संपटामानस्येति १ पुः ।

·0 वेदान्तानां मल्लगिग समन्ययः । नरूपचरितबलात्मकत्यावगमपरः पदसमन्ययो विना कारणेन स्वेच्छामाण संपदादिपरः परिकल्प्येत । तदवगमनिमितं च मिथ्यातानापायपूर्विका विस्मृताहम्सगतमुवीयानिवद्वत्मायापिः फलमनुभवारूढमपटूयेत। नेह नाना- सिस किंचनेति च भेदाभावतिरुपरुटोत । तस्मान्न संपदादिवत्पुरुषव्यापा- रपरतन्ता ब्रह्मविद्या किन्तु प्रत्यक्षादिजनितज्ञानवदपरामृष्टहानोपादानव- स्तुस्वरूपमाघनिष्ठत्यभ्युपगन्तव्यम् । तवं मति कथं व्रल्ल प्रतिपत्युत्तरकालं कर्मकारकतां नीयेत । ततज्चानं वा * तद धिगमफलपर्यन्तं सट् विधिविषयो भवेत् । अतो मिथ्यर भेदावभास: तस्य प्रतिपक्षादभेदायभासादापनयः । सम्मान्मिध्याज्ञाननिवृत्तिमा मोक्ष इति श्रुतिन्यायाभ्यां सिद्धम् ॥ ननु विदिक्रियाकर्म तावद्भवति ब्रह्म ततः क्रियासम्बन्धे संभाविते भवति विधेरवसर इत्याशयाह न च विदिक्रियाकर्मत्वेनेत्यादि । आह सार्य शान्तिकर्मणि वेतालोदयो ब्रह्मयाः क्रियानुप्रवेशं निराकतुं चानक्रियाया अपि विषयत्वं निराकुर्वता तत राव शास्त्रयोनित्वमपि । निराकृतमेव तदाह विप- यत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयानित्वानुपपत्तिरिति चेदिति । अघोतरम् नाविद्याकल्पित- त्वादित्यादि । शास्त्रं हि सायमित्यादिलोकिकवाक्यवद् ब्रह्मणि प्रमाणम् । तथा- हि । सायमिति देशकालभेदे पाधिपविलयेनाभेदो ऽवगम्यते तथा त्वंपदार्थोऽ- प्यात्मानमहंरूपं मन्यमानस्तत्त्वमसिवाक्यात्तत्पदार्थकतामुपगच्छन् सायमिति- वदाहमात्मकेदमंशोपाधिकृतवेद्यवेदितृवेदनात्मकप्रपञ्चेनात्प्रलीयमानेना- विच्छिद्य विच्छिद्यमानानिदंप्रकाश: प्रमाणफलं || दर्शित: । तदप्यवच्छेदक- विनाशे तदेव विजहनिर्विशेषतामापद्यते । तेन म प्रमावादिचतुष्टयस्य युगय- ** त्प्रलये ऽपि तदवच्छेदानुभवफलं वाक्यनिवन्धनम् । अतो वेदैकगोचरो निर्वाणमिति वेदविदः प्रतिपेदिरे । तथाचैवंविधस्य प्रामाणव्यापारस्य प्रकाशका मन्त्रब्राह्मणवादाभाष्ये दर्शिताः । एवं च नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान्न मोक्ष- स्यानित्यत्वदोपः । यस्य तत्याद्यो मोक्ष इत्यादिना । तस्माज् ज्ञानमेकं मुक्का क्रियागन्धमावस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यत इत्यन्तेन भाष्येणा विद्यानिवर्त- * तदवगमपर्यन्तमिति ः पुः । + निरारुतमेतदाहेति १, २ युः। । उपाधिसतभेदप्रविलये इति ३ पु. 18 अवच्छिटामानानिदंप्रकाश इति ३ पुः । दर्शित इति ३ पु. नास्ति। प्रमाणादीति २ युः। ** विलये ऽपीति २ पुः ।

·१२ -- वेदान्तानां ब्रह्मणि संमन्वयः । नेन नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणं मोक्षं विहाय क्रियानुप्रवेशं कल्पयतो ऽपि न तस्य तत्र संभव इति* दर्शितम् । कयम् । यदि तावदुत्पाद्यो विकार्यो वा मोक्षः तदा यद्यपि क्रियानुप्रवेश युक्तः तथापि मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्व- मित्युक्तम् न कर्मब्रह्मविद्याफलयोवलक्षण्यादित्यादिभाष्येण । अयानित्यत्व- परिहाराय स्थितस्यैवा ऽऽप्यत्व मुच्यते । तदपि न । आत्मस्वरूपस्य क्रिया- पूर्वकाऽऽप्यत्वानुपपत्तेः । व्यतिरेकैपि सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्नत्वादाक्राशेनेव न क्रियापेक्षा प्राप्तिः । अथ विकारावर्तिनो प्यथ यदतः परो दिवो ज्योतिदीप्यत इति श्रयमाणस्य प्रापये क्रियापेक्षेति । न । विकारदेशेपि ब्रह्मणो विकारसंस्प- र्णभावादविशेषात् । अथ विकारावत्यैव ब्रह्म न विकारदेशेऽस्ति तेन तत्प्राणये क्रियापेक्षेति । सा तर्हि तत्प्राप्तिरात्मनस्तादात्म्यापत्तिस्त स्वेनैव रुपेण तवा- वस्यानम् । यदि पूर्वकल्पः तदा स्वरूपनाशः । अथ द्वितीयः । संयोगस्य विप्रयो- गावसानत्वात्पुनरावृत्तिः । न चापुनरावृत्तिश्रुतिर्वर्तमानापदेशिनी तथाभावे प्रमाणान्तरमपेक्षमाणा स्वयं ]] प्रमाणीभवति । संस्कार्यत्वमपि न सम्भवति गुणदोषयोराधेयापनेययास्तत्रासम्भवात् । अथ विद्यमानस्याभिव्यक्तिराद- शस्येव निघणेन। तच्च न आत्मनः नियारहितत्वात् । अन्याश्रयायास्तु न विषयः प्रत्ययपत्वात् । नन्वीश्वराभिध्यानान्मलापगमो भविष्यति दीपप्रभयेव घटावगुण्ठ- नेन तमोपनयः । उच्यते । किमसौ मल: ** परमार्थः सन्नुताविद्यात्मकः । यदि **परमार्थः सन् । न तर्हि स्वाश्यविकारमन्तरेणापसारयितुं शक्यः । न हि विकार आत्मनः संभवति । अविकारित्वश्रुतेः । अथाविद्यात्मकः । न तमु ऽविद्यावद्गतेन सम्यग्ज्ञानेन विनातस्यापनयः लोके तथादृष्टुत्वात् अन्यथा चादृष्टत्वात् । न च स्नानादिक्रिययेव संस्कार्यत्वसंभवः । अहंकर्तरिदमंशस्यैव तत्र संस्कार्यत्वात् । तस्मान्न संस्कायोपि मोक्ष इत्युपसंहरति । अथापि त्वऽन्यदपि क्रियाफलमस्ति तद् द्वारेण मोक्षस्य क्रियानुप्रवेशः स्यादित्योशयाह अतोन्यन्मोक्षं प्रतीत्यादि । न हि दृष्टुमदृष्टं वा क्रियाफलमुत्यत्यादिचतुष्ट- * दर्शयतीति पुन मोतिपुः। अपिशब्दो नाति पु.। प्रतापगम इति पु.। 8 अक्सानादिति २ पु | प्रमाणमिति : पुः । * परमार्थसनिति ३ पु. नहिस्वाति १, ३ पु.] अविकारभुतेरिति ३ पुः । - ·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । '४३ यातिरिक्तं शक्यं केनचिट्टर्शयितुम् । तस्माज्ज्ञानस्यैव मोक्षों गोचरो न क्रियायाः । ननु * च ज्ञानस्यापि न गोचरो ब्रह्मत्युक्तम् न विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशी ब्रह्मण इति वदता । सत्यम् । कर्मत्वं ज्ञानं प्रति निषिद्धम् न पुनरनुपयोग सवैकान्ततो ज्ञानस्याभिहितः । तथा च तोपयोगप्रकारो दर्शितः अविद्यापरिकल्पितभेदनिवृत्ति , परत्वादित्यादिना भाष्येण । मा तर्हि वोचः क्रियाया गन्धमावस्यानुप्रवेश इह नोपपद्यत इति ननु ज्ञानं मानसी क्रिया न वैलक्षण्यादित्युत्तरम् । कथं वैलक्षण्यम् । अजन्यफल- त्वात् । उक्तमजन्यफलत्वमहङ्कार टीकायाम् । इदमपरं वलक्षण्यम् ज्ञानं न चोदनाजन्यम् वस्तुजन्यं हि तत् । वस्तु च ज्ञानात्प्रागेव स्वरूपे व्यवस्थि- तम् । अतस्तत्तन्त्र ज्ञानम् न तज् ज्ञानेनान्यथा कर्तुं शक्यम् । अथापि स्यात् । भवेत्प्रत्यक्षं वस्तुजन्यम् अनुमानादिषु कथम् । तचापि लिङ्गादिपरतन्त्रम् न 'चोदनायास्तवानुप्रवेशः । किंच । न चोदनाजन्यं ज्ञानमेकान्तता वस्तुपरि- च्छेदकम् योषादिष्वग्न्यादिदृष्टिविधानदर्शनात् । अतो वस्तुविषयस्य ज्ञानस्य क्रियात्वे ऽपि न चोदनाजन्यत्वम् न पुरुषतन्त्रत्वम् अपितु प्रमाणवस्तुपर- तन्त्रत्वम् एवं सम्यगज्ञानत्वोपपत्तेः अग्नाविवाग्निज्ञानस्य । एवं सति ब्रह्मा- स्मैकत्वविज्ञानस्यापि यथाभूतवस्तुविषयत्वान्न चोदनाजन्यत्वम् । अतो न विधेरचावकाशः । अतः श्रयमाणा अपि विधयः केवलप्रमाणवस्तुपरतन्त्रे ज्ञाने -ऽकिंचित्करत्वात् कुण्ठीभवन्ति । अतो ऽर्थवादतया ऽऽत्मज्ञानस्तावकत्वेन तदुन्मुखीकरणात् सामर्थ्यसिद्धबहिर्मुखतानिरोधाच्च विधिकार्यलेशस्य विद्यमा 'नत्वाद्विधय इव लक्ष्यन्ते । तथा च श्रवणं नाम आत्मावगतये वेदान्तवाक्य- विचारः शारीरक श्रवणं च । मननम् वस्तुनिष्ठवाक्यापेक्षितदुन्दुभ्यादिदृष्टान्तज. न्मस्थितिलयवाचारम्भणत्वादियुक्त्यर्थवादानुसंधानं वाक्याथीऽविरोध्यनुमाना- नुसंधानं च। निदिध्यासनं मननोपबृंहितवाक्यार्थविषये स्थिरीभावो विधेयस्यो- पासनापर्यायस्य निष्फलत्वात्। || दर्शनम् ततो वाक्याथै स्थैर्यान्निरस्तसमस्त. * वेति नास्ति पुः । 1 टीकायामित्युक्तम् इदमपरमिति ३ पुः । || दर्शनं यतो वाफ्यार्थस्यैति ३iपु.। + परत्वादिभाष्येणेति पुः । $ स्वस्वरूपेणेति ३ पुः। ।

·६४ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । प्रपञ्चावभासविज्ञानघनेकतानुभवः । कः पुनरचार्थवादः। इदमत्र प्रस्तुम क्रि- याकारकफलात्मकात्संसाराद्विरक्ताये मैत्रेय्ये मुमुक्षवे मानसाधनमात्मज्ञानं प्रतिपिपादयिषन्न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवतीति पत्यादेरीप्सि- तत्वं प्रतिषिध्यात्मन ईप्सित* तमत्वमाह । ननु नैवात्मन ईप्सित * तम- त्वमुच्यते किन्तु पत्यादीनामेवात्मार्थतयेप्सितत्वमुच्यते आत्मनस्तु का- माय पतिः प्रियो भवतीति । मेवम् । न हि तस्मिन्नऽनिष्टे तदर्थमिष्टं भवति । तस्मादनेनोपायेनात्मन एवेप्सितत्वमुक्तम् । ईप्सितश्चेद् द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्येषो ऽर्थवादः । एतच्च सर्व प्रथमसूत्रणेव सूचितं विवृतं च भाष्ये । अपि च । नेवायं विधी कृत्यः । किं तर्हि । अर्हे कृत्यतृचश्चेत्यह कृत्यः । एते- नात्मेत्येवोपासीत आत्मानमेव लोकमुपासीतेत्येवमादीनि विधिच्छायानि वाक्यानि व्याख्यातानि वेदितव्यानि । अतो हानोपादानशून्यात्मावगमादेव कृतकृत्यता प्रतीयते । श्रुतिस्मृतिवादानां च तथा प्रस्थितत्वात् । तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणमित्युपसंहरति । अस्यायमर्थः । न प्रमाणात्मकेनेतरण वा ज्ञानव्यापारण विधीयमानत्वेन कल्पितेन संस्पर्शी ब्रह्मण इति । | यदपि केचिदाहुरित्यादि । अस्यायमर्थः । यदि स्वरूपमात्रनिष्ठा ऽपि वेदभागो ऽस्ति तत इदं पूर्वोक्तं प्रतिष्ठां लभते अन्यथा क्रियानुप्रवेशा- तिरिक्तमवेदार्थ एव स्यादिति। अस्योत्तरम् । तन्न औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्य- शेषत्वादिति वस्तुसंग्रहवाक्यम् । अस्यैव प्रपञ्चः यो ऽसावुपनिषत्स्वेवाधि- गत इत्यादिः । अस्यायमर्थः । यो ऽयमहंप्रत्ययविषयात क्रियासम्बन्ध्यात्मनो ऽतिरिक्तः सम एकः सर्वभूतेष्वहंकर्तुरपि सातिभूतो न स केनचित्यमाणेन सिद्धः येन क्रियाशेषतां नीयेत । न हि प्रमाणान्तरासिद्धः क्रियासम्बन्धि- तयोपदेष्टुं शक्यः । न च स न प्रतीयत इति युक्तं वक्तुम् । तत्प्रतिपाद- कोपनिषत्पदंसमन्वयस्य दर्शितत्वात् । अत एवोपनिषदत्वविशेषणमनन्यवि. षयत्वात् । तच्च वेदान्तानां तत्परत्वे ऽवकल्पते । नेष प्रतीयमानो ऽपि -- तमब् नास्ति ३ पु.। । तेति ३ पुः। || यत्वपि केचिदिति ३ पुः । + किञ्च नैवेति ३ पु. संसौ ब्रह्मण इति ३ पु । तस्यैवेति ३ पुः। - ·६५ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः। शुक्तिरजतवन्मिथ्येति शक्यं वतुम बाधाभावात् । इतश्च न शक्यते मि- थ्येति विदितुम् तस्मिन्नोपनिषदे पुरुष स एष नेतिनेत्यात्मशब्दप्रयोगात् । आत्मनश्चानिराकार्यत्वात् य एव निराकता तस्यैवात्मत्वप्रसङ्गात् । न च तस्य कदाचिदभावः सम्भवति प्रभावहेतुनामविषयत्वात् । न च निर्हेतुको विनाश: चितेरेकरूपावभासेन क्षणभङ्गनिराकरणात् । अतो ऽवच्छेदचयश- तस्मि- न स्वयंप्रकाशमाने सर्वस्य पुरुषावर्धािर्वनाशः सा काष्ठा सा परा गतिः । तदेवमसंसार्यात्मनि प्रमाणान्तरागोचरे वेदान्तवाक्यसमन्वयात् प्रतीयमाने कथं तत्यरो वेदभागो न भवेत् कथं वा प्रतीयमानो निराक्रियेत । नन्वाम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानामित्यक्रियार्थानां पदा- नामर्थशून्यत्वं शास्त्रतात्यर्यविद आहुः । तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरिक्तार्थ- वादिना * निरालम्बनत्वात् ततो वस्त्ववगमः सामान्यतोदृष्टनिबन्धनो भ्रमः । तेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते । अत एव सन्मि- थ्येति शक्यते.वक्तुम् । प्रमाणान्तरस्यापि तद्विषयस्यासम्भवात् । कथं पुनः प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते । शब्दस्य तत्र सामर्थ्याग्रहणात्। नचागृहीतसामर्थ्य एव शब्दश्चक्षुरादिवद्विवानं जनयति । सामर्थ्ययहणं च ज्ञानकायॊन्नेयम् । ज्ञानं च विशिष्टार्थविषयं तद्विषयप्रवृत्या || ऽवगम्यते । तद- भावे कुतः सामर्थ्यकल्पना स्यात् । अऋणसामर्थ्यश्च शब्दो मा क्रियाशेषे ऽर्थे कथं विज्ञानं जनयेत् । उच्यते । नैव सूत्रकारभाष्यकारयोरभिप्रायो लौकिको वा न्यायः सम्य- गवगतो भवता पश्यतु भवान् । देवदत्त गामभ्याज शुक्लां दण्डनेति प्रवर्तकाभ्याजेतिपदातिरकिणां देवदत्तादिभूतार्थवादिनामप्रवर्तकानामपि प्रव. तकादेव वाक्यामृतवस्तुविषयमपि सामर्थ्य प्रतीयते न वेति । प्रतीयते चेत् नि- प्प्रयोजनत्वमानर्थक्यम् न निरालम्बनत्वम् । तदाह भाष्यकारः अपिच आम्ना- यस्य क्रियार्थत्वादित्यादिना भाष्येण । प्रयोजनं चानन्तरं पारम्पर्येण वा सुखा- वाग्नि **दुःखपरिहारो वा स्यात् । अतस्तदर्थक्रियानुपयोग्यर्थवाचिनां सो ऽरो- * निरालम्बनत्ये इति ३ पुः । + तत एवेति ३ पुः। + तदिति २ यु. तास्ति । ६ तद्विषये संभवादिति ३ पु.। ॥ प्रवेति नास्ति ३ पुः । प्रक्रियविशेषे ऽर्थ इति ३ पुः । दति ·६६ वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । दीदित्यादिपदानां भवत्वानर्थक्यम् ब्रह्मात्मत्वावगतिसमन्वितानां तु परमपु- स्पार्थफलानां कथं निष्प्रयोजनत्वम् । स्यादेतत् । यद्यपि प्रवर्तकादेव वाक्या- दतार्थविषयमपि सामर्थ्य प्रतीयते तथापि नाप्रतिपन्नभूतार्थावगतेः संभवः । * क्रियार्थतयैव संसर्गावगमात् । न हि गोपदात्तदर्थः सास्त्रादिमत्पिण्डधर्मत्वे- नावगतो व्युत्पत्तिकाले पुनः प्रयोगान्तरेष्यप्रतिष्ठितः केसरादित्पिण्डधर्मत्वेन वा प्रतीयते । विषम उपन्यासः । गोपदस्याभिधेयसम्बन्धेन नानाविधसाम- र्थ्यमुपलब्धम् । अतो युक्तकरूपेव प्रतीतिः । शब्दान्तरान्वये पुनः प्रतिवि- भक्ति प्रतिपदार्थान्तरं च प्रयोगभेदादन्यथान्यथा च सम्बन्धग्रहणकाल एवाऽऽवापाद्वापनिबन्धन: समन्वयो दृश्यते। तेन द्रव्यगुणक्रियाभिधायिभिः पदैः सम्बन्धयोग्यताभिधायिविभक्तिसंयुक्तः प्रयोगदम्पर्यवशादानियतः सम्ब- न्धी व्युत्पत्तिकाले निरूपितः । तथा च वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः तस्मात्यषा प्रपिष्टभाग इत्येवमादी क्रियाशून्यानां समन्वयो दृश्यते । यस्तु कर्तव्य इति क्रियासम्बन्धः स समन्वयनिमित्तो न तन्निमित्तः समन्वयः । यत्तु तद्ध- सानां क्रियार्थेन समाम्नाय इति सूत्रयामास जैमिनिः । तदपि सिद्धेषु रूपादिष्व ऽर्थेषु वर्तमानानां सामानाधिकरण्याद्यर्थत्वेन समाम्नायः समुच्चारणमिति यतो दर्शितः समन्वयो विशेषणविशेष्यत्वेनापि || क्रियार्थेनेति तु धर्म मा जि- ज्ञासोपक्रमात्प्रकृतोपयोगितया** सूचितम् । तथा च भाष्यकारोपि दृष्टो हित- स्यार्थः कर्मावबोधनमित्यर्थसद्धावमाचे कथनीये कर्मावबोधनमिति प्रकृतोपयो- गित्वेनैवोक्तवान् । तदेतदाह भाष्यकारः यदपि शास्त्रतात्यर्यविदामनुक्रमण- मित्यादिभाष्येण । अत एव पूर्वेण तन्त्रेणागतार्थत्वाच्छारीरकारम्भः । तत्र हि वेदस्य विवक्षितार्थत्वं स्वतःप्रमाण्यं स्वरूपे च विज्ञानात्यत्ता शब्दस्य सामर्थ्य- मित्येतत्सर्वमवगतम् । क्रियार्थेन समानाय इतितु धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञानुसा- रेण सूचितम् । इह पुनस्तत्तु समन्वयादिति विशेषणविशेष्यात्मकमपि गौण f मपि सामानाधिकरण्यं विहायकस्मिन्निरंशे ऽधिकरणे तत्त्वमसीति समन्वयो * क्रियाऽयतैवेति ३ पु.। * उद्धारनिबन्धन इति ३ पुः । || क्रियार्थत्वेनेति । पु.। ** मूचितमिति १ पुः । । भेदेनान्यथा चान्यथा चेति । पुः । $ स इति नास्ति १, २ पुः। पा जिज्ञासा प्रक्रमादिति २ पुः । # अपिशब्दः पुनर्नास्ति पुः ३ ।

·वेदान्तानांवालगिा
मुख्यः प्रदर्शितः । तथा च भगवान् पाणिनruirnaitik nirmiriLINE
प्रथमां स्मरति ना ऽस्ति क्रियाकलाय याfairsity initiatrimurti
स्तिर्भवन्तिपर इति मतं नानुमन्यो । ति infrint will दा
11
ऽयं पुरुष इत्यस्तिक्रियान्यः यमन्त्रा: 12minimaterrif Parathies
यो राज्ञः पुरुष: मा 5म्नीति निnिiri pur, 4.38 139 vi
पुरुषो रान इति सम्बन्धमादायिनं गाय mination
कारणस्य सर्वजन्यादिस्वभावले गाजर arrettinuin
वेदान्तवान्यानां मिट्टः नाdिeecarnitin pnjirit
डरत र अदायगः :

·६८ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । बिधिरेय * सर्व स्यात् । तस्मात् संसृज्यमानाभावमा प्रतिषेधवाक्यं पर्यव- स्यति। तत्र न घिधिगन्धा । पि विद्यते । तच्च संसृज्यमानं विधिनिमन्त्र- गामन्त्रयाधीष्टसंप्रश्नाभ्यनुज्ञानानामऽभावात्प्रतिपाद्यधर्म: प्रतिषिध्यमानक्रि- या फलं प्रार्थनाप्रतिषेधवाक्ये लिङाद्यर्थः । तेन तदभावः प्रतिषेधार्थः स ध प्रागभावः स्वभावसिद्धः । | तस्मात्संस्कारोबोधनिमित्तसन्निधावपि तत्प्र- तिबन्धे प्रयत्न आस्थेयः । स च यद्यपि साध्यः तथाप्यन्वयव्यतिरेकगम्यो न शब्दार्थः सत्प्रतिपादकपदाभावाच्च एकवाक्ये संसृष्टपदार्थव्यतिरेकेणान्यत्र घाक्यार्थत्वाभावाच्च । अतो यश्चाादर्थो न स चोदनार्थः । वाक्यन्तु क्रिया- शून्यमेवावसितम् न साध्यं किञ्चित्तेन विषयीकृतम् औदासीन्यमाचावसित- त्वात्तस्य । अथ पुनर्नअर्थविषयो नियोग एव प्रतिषेधे ऽपि वाक्यार्थ इत्यभिनि- वेशः । भवतु तथापि प्रतिषिध्यमानक्रियानिवृत्या स सिध्यति क्रियोपादाने च सत्फलप्रार्थनेव हेतुरिति तत्कारणप्रतिबन्धे प्रयत्नास्थानान्नियोगसिद्धिः । तच्चान्वयव्यतिरेकावसेयमिति पूर्वोक्तान्मार्गान विशिष्यते । तदेवं वृद्धव्यवहा- रानुसारेणेव समन्वयानुसरणे सति तगम्यं ब्रह्म न धर्मवच्चोदनागम्यम् । दर्शितानि च वेदान्तवाक्यानि कारणसामान्य सिद्धे तद्विशेषावगमाय सम- न्वितानि यता वा इमानिभूतानि जायन्त इत्यादीनि तत्त्वमसीत्यादीनि च । यत् पुनरुक्तम् प्रतिपन्नब्रह्मात्मभावस्यापि पूर्ववत्संसारित्वदर्शनान्न रज्जुस्वरूपकथनषदर्थवत्त्वमस्य समन्वयस्य ततो न तन्माचे तस्य पर्यवसान- मित्यत्रोत्तरम् नावगतब्रह्मात्मभावस्येत्यादि । अस्यायमर्थः न कर्मनिमित्त- स्तावच्छरीरसम्बन्धः इतरेतराश्रयदोषात्क्रियादिरहितत्वाच्च चैतन्यस्य । अनादित्वे ऽप्यन्धपरम्परावदप्रतिष्ठत्वात् । तन्निमित्तत्वे च पुत्त्रादिशरीरेष्विव गौणत्वनसङ्गात तथानुभवाभावात् प्रसिद्धगौणत्वप्रकारासम्भवात् पुत्रादिशरी. रेणेव स्वशरीरेणापि प्रमातृत्वाभावप्रसङ्गात् । पारिशेष्यादविद्यानिमित्तः शरी- रसम्बन्धः । तस्यां च निवृत्तायां तत्सम्बन्धनिवृत्ती कथं पूर्ववत्त्व ऽनिमित्तः । न तत्रेति ३ पु.। . सर्वः स्यादिति ३ पुः । $ फल प्रार्थनेति ३ पु.। * अपिास्ति ३ पु.। || तस्मात्तत्संस्कारेति ३ पुः ।

·88 वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । सुखदुःखानुभवः । तथा च श्रुतिस्मृतिवादा ब्रह्मविदः सर्वसंसारप्रवृत्त्यभावं दर्शयन्त उदाहता भाष्ये । तस्मान्न ब्रह्मात्माभिमानिनः पूर्ववत्संसारित्वम् तदभिमानविरोधात् । वैषयिकस्सु साक्षादनुभवाभिमानः संसारविषय आरब्ध. कर्मशेषनिमित्तः तिमिरनिमित्तद्विचन्द्रवत् । मनननिदिध्यासनयान ब्रह्मावग- त्युत्तरकालीनता किन्तु प्रवण वदवगत्युपायतया पूर्वकालतेवेत्युक्तम् । तदेवं सिद्धस्य वस्तुनः स्वरूपसत्तामात्रेणाप्रतिपन्नस्य प्रमाणविषयतया प्रमेयत्वाद्विधीयमानक्रियाकर्मत्वे तु कारकत्वस्य प्रमाणान्तरसिद्धापेक्षत्यात्ततः सिद्धानुपपत्तेर्वाक्यभेदप्रसङ्गात्प्रत्यक्षादिविरोधे देवताधिकरणन्यायासिद्धेषा- क्यान्तरसिद्धस्य कर्मकारकत्वे चतुर्विधस्यापि कर्मकार्यस्य तथासम्भषातत् कर्मकोपासनादे॒वताकर्मयागादिवत्स्वर्गापमो मोचः फलं कल्प्येत । तस्य तद्वदेवानित्यत्वप्रसङ्गाद् ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवती* त्यादिभ्यो ब्रह्मवेदन मोक्षफलयोनिरन्तरत्वप्रतिपादकेभ्यो वाक्येभ्योर्यादन्तराले क्रियानुप्रवेशनिरा. करणात् तरति शोकमात्मविदित्यादिश्रुतिभ्या मोक्षप्रतिवन्धनिवृत्तिमावस्येवा- त्मज्ञानफलस्य दर्शितत्वात्साध्यान्तराभावे क्रियानुपपत्तेब्रह्मात्मावगमस्य च मुख्यत्याधिकरणस्य संपदादिद्विकल्पनानुपपत्तेः प्रमाणजन्याया अपि विदिकि- यायाः कर्मत्वनिषेधाद्विधीयमानोपास्तिक्रियाविषयत्वस्य दूरनिरस्तत्वाद्वि- दिक्रियाविषयत्वे ऽपि समारोपितनिवर्तनमुखेन नित्यसिद्धचेतन्यस्य ब्रह्म- स्वरूपतासमर्पणाद्वाक्यविषयत्वोपपत्तेः सत्यपि वा विदिक्रियाकर्मत्वे तस्य च विध्यनायत्तत्वाद्विधिच्छायानां संस्तावकत्वनाहार्यत्वात्संसारनिवृत्तश्च ज्ञानफलस्य दृष्टत्वात् । अतो विधिनिरपेक्षं स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकम् वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम् । एवं च सति वेदान्तानां परस्परसमन्वयजनितविज्ञानातिरकेया चक्षुरादिवत्प्रवर्तकत्वस्याभावा तद्विपयः शास्त्रारम्भः पृथगुपपद्यते । अन्य- याचापि बोधकत्वातिरेकेण प्रवर्तकत्वमपि चेत् अथातो धर्मजिज्ञासेत्येवार- ब्धत्वान्न पृथगारभ्येत । अथाप्यबहिःसाधनत्वात्ततः परिशेषितमिति । तथाध्यथात: परिशिष्टधर्मजिज्ञासेति प्रतिज्ञा स्यात् प्रवर्तकविशेषजिज्ञास- * इत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मेति २ पु. । 1 तद्विपयपथक्शास्त्रारम्भ उपपटात इति ३ पुः । + पदानां ...

·१०० वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । नात् । तदेवं ब्रह्मावगमात् प्रागेव विधिविधेयप्रमाणप्रमेयव्यवहारः । परतस्तु प्रमातुर्विधिविषयस्य चाभावान्न तत्सद्धाव इति । अपि चाहुरिति । प्रसिद्ध- मेतद् ब्रह्मविदामिति पूर्वोक्तं न्यायं संक्षेपतः श्लोकः संगृहाति * गौण- मुख्यात्मन इति । गोणाहमानो ममत्वेन सम्बन्धात्पुत्रदारादौ। अत: स । गौण आत्मा मिथ्या देहादारभ्याहर्तुरिदमंशपर्यन्तो ऽहमानो नात्मन्या- त्माभिमानात् अतः स मिथ्यात्मा । तस्योभयस्याप्यात्मनो मुख्यपरमार्थब्रह्मा- त्मावगमेन सदाधारयुचदेहादिबाधनाद ऽसत्त्वे सन्निमित्तं शास्त्रीय नियोज्यत्वं + शारीरं च भोक्तृत्वं निमित्ताभावान्न कथंचिदुवेदित्यर्थः । तदेतद् + द्रढ- यन्नाह अन्वेष्टव्यात्मेति । सोऽन्वेष्टव्य इत्याद्युपक्रमेणोपदिष्टापास्ताशेषसंसार- रूपब्रह्मात्मावगमात्यागेव प्रमातृत्वाभिमानः ६ प्रत्यचितेर्यदा || पुनस्तद्रूपं विस्मृतसुवर्णवदवातम् तदा स एव प्रमातृत्वाभिमतो निरस्तसंसारदोषः संपन्नः । कुतस्तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे भवतः । यद्ययमहमुल्लेखप्रमुखममातृत्वादिव्यवहारः कल्पितः कथमिदानीमस्य प्रामाण्यमित्याशमाह देहात्मप्रत्यय इति । यथा देहे विशिष्टजातीये तय- तिरिक्तस्याहङ्कर्तु गा रहमानसम्बन्ध: कल्पितो ऽपि स्वनिवन्धने लोकशा- स्त्रव्यवहारे यथा ऽवगतितत्त्वहेतुः तथा ऽयं कल्पितो ऽप्यलौकिकात्मस्वर- पप्रतिपत्तेः प्राक् प्रमाणम् निश्चितप्रत्ययोत्पादनाद्वाधानुपलब्धेश्चेति ॥ इति नवमं वर्णकम् । * इति श्रीपद्नपादाचार्यविरचितायां पञ्चपादिकायां चतुःसूत्री समाप्ता ॥ परिसमाप्तश्चायमुपलभ्यमानो ग्रन्थः ॥ * गोणमिथ्यात्मन इति पुन । सांसारिकञ्चति २ युः, सांव्यवहारिकं चेति । पुः। + दर्शयबाहेति ३ पु.। ६ प्रत्यगात्मन इति २ पु.। ॥ पुनः स्वरूपमिति ३ पु.। पा अमानबन्ध इति युः । ** इति पञ्चपादिकायां नवमो वर्णकः समाप्तः इति चतुस्सूत्री-इतिः पुस्तके पाठोऽस्ति।

·No text on this page.