·erftrenfarfer:
THE PANDIT.
A MOTHLY PUBLICATION
OF THE
BENARES COLLGE,
DEVOTED TO
SANSKRIT LITERATURE.
0:
NEW SERIES,
VOL. XL
BENARES CANTT :
PRINTED AND PUBLISHED BY H. N. BAGCIII,
FOR E. J. LAZARUS AND CO., AT THE MEDICAL BALL PRESS.
1918.

·FM

·INDEX TO VOLUME XL. NEW SERIES.
A DAITA DIPIKA
VOL II.
0
143-278
BHAGVAD GITA
#
2
303950
JAINENDRA VYAKARAN
VOL II.
3
NAYA SUTRA
NAYA SIDDHANTADIO
185-280
SHAKTAYAN VYAKARAN
179.186

·No text on this page.

·সীঅলা त-गौतमसूत्रवृत्तेःशुद्धिपत्रम् EMAN go पंख बीयप पीय- মোঃ १ ६ KHAND ११ M KAR la RREY AATECampus Homent ५ ६७ ११ ११ MAHARASHeal TetraRYTHIN ४ a =reate सखशात १२ १२ २० ४ का m १२ १६ वहस्य शब्दस्य १२ २३ HARI fa । १४ ge घा न्द्रि tarene YEAR STER THATRose pe aman ५ १६ ११ व १७ १० प्यु च्यु १० न १० १० ११ १८ द्य ·Sihintipesonam पृ० ० अशुद्धम् অঃ অঃ হাঃ हि १६ १० वे १८ धूमः EAREE २५ २५ १७ न्हि २५ १७।१८।२० वा २५ २० २५ २३ ब २६ स्य त्यादिः २६ १० HD १९ १० त्री ११ प १८ १३ स्वा १६ १७ त्यांदिः FEREE १९ क २६ वक्र १९ २५ IFFEB २० २० 132 १३ १७ १४ 48 212444 4 4 4 4. 4.33 2 4434 4 4 4 4 २२ २ क्ष Aman, HARA মান ति 생생影響생생봉실 생젊생생 상 नीहा हीना २० १५ २२ १७ २२ २७ Ansal. una २६ २९ १६ त्या हि ko ३० १६ हि ति २८ निह हम २४ १५ छेत्यन २४ १६ स्वास्म ३१ १ १ नि ति २४ इधर पद्य प ३१ ·प० पं० शुद्धम् शुद्धम् ३१ १९ ३१ १४ पं० अशुद्धम् शुद्धम् २१ RAON ३७ SAMRA ३२ ३ भाष्यध्यस्थमाध्यस्थ घ ३६ १२ मि ३८ १४ हड भा ३७ ४० १० १४ ३२ १९ भ्यरं भ्यन्तरं ३२ २१ सा ३२ २४ दिति तिदि ३३ यरी यपरी २० २० ४० मं ४० रूप स्य य ३३ १८ स्प ४१. २५ त्वी ৪ ন ল খান वो ३४ १२ AAAAAAAA 62 AGRA ४३ ४ त्य २३ ११ ४४ २ ११ यी थी या 9 घ स्थ ·पृ० ५० अशुद्ध शुद्धम्। पृ० २० २१ दू ४५ २१ Cap ५० ५० ५१ ५१ এ গ গুরু। ६. २ द द्व तय १६ वास कम ককাল धार- त्थर- लय बन्ने स्था २० राय ४७ ४ ४७ भि १२ १२ १३ स्पो ४७ यं Mathem ५२ न Ow २९ के २३ २.३ an १८ ११ च्या १२ १२ EVEREIN PDATEORIA म ५४- २५ शब्दे शादे 8 १८ SION (HEM ४८ २१ ४९ ५५ INSTER AURETTRamaya ५५ १७ जी द CON eartnera May MMEIN बी ४० १६ २० ५९ ·पं० अशुद्धम् शुद्धन्। पृ० पं ति ५ ११ tandan १५ लि Mege Nareasnagar सू लिय धि ११ गई १६ RAKES IN १८ वि ANNA maria S ri DANDRg २५ Com ६७ धेः धेः ५ स्प १५ ६३ ५ ६७ १९ स्य स्य २३ ६ Shilpa है २१ asimb哥哥干 Patan Samsun २ DABAD ब्दी बदेश टिा शिष्टा रहा रा १० र्यि नि lao बु ·पृ० ५० प्रशुद्धम् शुद्धम् । पृ० पं. अशुद्धम् शुद्धम् १० स्था स्या १५ घो ७१ ce WA १७ গল্প নয় - ६ क्षा ज्ञा ७१ १० १२ एव ७२ १९ क्ति क्ति व्यक्ति 90 Hetabu RANE ७३ ३ ७३ १४ को २० त १३ ८१ ५ च catv is tFERRORE ३ ७४ ११ ७४ Lamaye AL NEAR 24242424 २ ८२ १७ ७५ UP २० स्य श्वासा विवि ८२ १४ ता तु ८३ न्टि न्द्रि हिं हि सू s६ २१ ८३ १६ ३ 99 न्द्रि न्द्रि ३ ८४ ४ व्य ध्य १२ २१ ३ प ११ ४ पन्धे पलब्ध ·पं० 40 अशुद्धम् शुद्धम्। पहिच १५ पलधिः १९ वेः धेः २० त्य बु ४ लब्धि- लधिवल Rewa usinew Paya PK or डया इये डया १८ ET १६ १८ १८ विध बिधा २० २२ चा चा ९१ १ १ घा १ १४ प ९१ थि १२१ शि नि धि विध १२ स्य ९२ १४ जी ९२ १५ कि हिक १२ १ २१ पि 8 # 3 3 2 7 7 7 7 7 7 3 7 7 7 7 8 8 8 8 7 3 7 7 7 7 7 9 2 2 १५ मिनि २१ स्या ५ ૨ जो १२ धि १९ २५ न्द्रि न्द्रि दी दि १२ ए२ aaisa १८ मे १२ १९ री री २ BoC BPos २ २ २३ सर्स र्या २३ टू द २४ त्ति ति १२ ३ ५ agHAJAN दू द्व ·६ នាំ HDPRON भिचार वस्तुतः - विनाशलदव्यायोगस्य हे- पं० अशुद्धम् शुद्धम्। ओ ६ २२ द २३ १८ ३ क्षीरदधिदृष्टान्तेन विना- शोत्पादायकारणभावे वेति न ला युकं घटादौसकारणत्यो पल- ही : १२ तुत्वादलरसवत् परमाणु १४ शिश्च दांना आरसाचार- २० याको क्षीरविनोशदध्युत्पादा- ६० दि हि विति । समाप्तं क्षणभङ्ग प्रकर- MON Aaja २ भा २ N Naeema र ५ १८ टये ष्टये W ह्य rease रूमा विश्व धिः २ 69 १२ २० २९ २६ विध विध ब्धि ३ बध्य हुघ २० ·REATENNISTAN निर्विकल्पकबादः। २८१ नसाधारणो यन्मम तत्र सबिकल्पकं न वृत्तम् किन्तु निर्विकल्पकमेव । तथा चैतद्व्यवहारानुरोधेनाव- श्यं स्वीकरणीयमितिामैवम्। मम तत्र निर्विकल्प- संवृत्तमितिव्यवहारस्य संमुग्धसविकल्पकगाच- रस्वात् निर्विकल्पकस्यातीन्द्रियत्वाभ्युपगमाचा लच ज्ञानत्वं निःप्रकारकत्वसमानाधिकरणन् स- कलज्ञानवृत्तित्वात् सत्तावदिति वाच्यम् । ज्ञा. नातिरिक्तवृत्तित्वस्योपाधित्वात् । अप्रयोजकत्वा- च। न च चक्षुः चाक्षुषसविकल्पकातिरिक्तज्ञानज- नकं ज्ञानजनकत्वात् घ्राणवदिति निर्विकल्पक सिद्धिरिति वाच्यम् । अतीन्द्रियतेजोभिवत्वस्यी- ननु हेतोः साध्यव्याप्यत्वेऽवधृते साध्यध्याप्याव्यापक- त्वेन साध्यव्यापकतानुमानानायमुपाधिरत माह । अप्रयोजकत्वादिति । ध्याप्तिग्राहकतर्कशून्यत्वादि- त्यः । चक्षुः चाक्षुषसविकल्पकेति । समिद्धिपरिहा- राय साध्ये चाक्षुषेति । बाधपरिहाराय सविक- रूपकेति । सिद्धसाधनतानिवृत्त्यै ज्ञानेति । जनकत्व- मानं परमाणवादी व्यभिचारीति ज्ञानेति । वर्त- मानार्थकमपि योगिज्ञानं विषयाजन्यमित्याशयः । अतीन्द्रियतेजोभिन्नत्वस्यति । अतीन्द्रियभिन्नत्वं प्रा- णादी साध्याध्यापकनिति तेजःपदम् । নীল- ६२ ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे पाधित्वात्। एवं विधानुमानानामपि अतिप्रसज्जक- तयोपेक्षणीयत्वाच्चेति पूर्वपक्षसङ्क्षेपः ॥ अत्रोच्यते । जागराद्यज्ञान स्मरणरूपमनु- मवरूपमेवाऽस्तु । उभयथापि निर्विकल्पक- भिन्नत्वञ्च स्पार्शनस्वसाक्षात्कारजनकालेोकादावित्थती- न्द्रिय पदम् । ननु संयुक्तसमवाय शरीरमविष्टलया स्वस्थ মাঞ্জ। জাজশামীলিগ জানিভাষি ব্যায়া- ध्यापकत्वम् । न चोद्भूतविशेषगुणानाश्रयत्वरूपपक्ष- धर्मावच्छिन्नसाध्य व्यापकत्वे तात्पर्यम् तथात्वे उपाधाव- तीन्द्रिय पदवैयर्थ्यादिति चेत् न जमशोपि परमते- प्रत्य तत्वेन तत्रोपाधिसद्भावात् । किञ्चैवं शशिकल्पक- पदानन्तरं निर्विकल्पकपदप्रक्षेचे तदुभयभिन्नपि शान- त्वं सिद्ध्येदित्याह । एवंविधानुमानानामिति । ननु अन्यविशिष्टज्ञानमात्रे जन्यविशेषणज्ञानमानसान्वय. व्यतिरेकाभ्यो कारणतावधारणादकारणकफायप्रसङ्ग ए- वान विपक्षबाधकतर्क इति न निर्विकल्पकाधनस्योपे क्षणीयतुल्यतेत्याहेति मधेष इति । विशेषणविशेषोभ- অালম্ভাব্দীন মিমিক্সোল মিন্নান হিমালভ্রাথি জাহযু বালাখানি মা। जागरेत्यादि । पूर्वानुमानमेष सिद्धान्तवितुमसिद्धिनि- रासेनेपिस्कुरुते जागरेति । तुम्बद दुर्जन इति न्याये- AMANISRIMARNE Ranatak ·SHeamstretmy २८३ । निर्विकल्यवादः। सिद्धिः । तथा हि मारणपक्षे तज्जनकसंस्का- रोबोधः सहकारी। सच ज्ञानरूप एवेति जाग- राधस्मरणाव्यवहितमानकालोनं निर्विकल्पकमा- नाह स्वरवरूपनिति । अत एव वस्तुतस्तदेन्द्रियनि- कदिसमधानेजुभवसायमा बलवत्याल स्मृतिसम्भ- वः । तदसमधाने तु संस्कारोबोधकज्ञानतद्धत्वभावा- नसुतरामितिक निर्विकल्पकशङ्कत्यनुभवाभिमतं पक्षम- वधारयन्ताह अनुभवलपमेयेति । स्मरणपक्षे तसिद्धि- मुपपादयति । स्मरणपक्ष इति । उद्बुद्ध एव संस्कार: स्मृतिजनक इत्पन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धवत्कृत्योवोध- पदार्थमाह एवोधः शहकारीति । सहकारिकमबधा- नमेव संस्कारस्योद्बोधो न तु बीजस्योच्छूननावद्वि- कारान्तरमित्यर्थः । नन्वेवं न निर्विकल्पकसिद्धिः ज्ञा- नान्यस्यादृष्टादिसहकारिणीप्युद्बोधकत्वसम्भवादित्वत माह स चेति । जीवनादृष्टेतरादृष्टस्येतरनिरपेक्षस्य स्मृतिजनने संस्कारसहकारित्वे सदृशदर्शनादिकारणा- च्छेदप्रसङ्गात् । जीवनादृष्टस्य च गवादिस्मृत्यहेतुत्वा- त् । न च सत्यपि ज्ञाने संस्कारानुदोधात्तदपि नाद्बोध- कमिति वाच्यम् । विषयान्तरजिज्ञासादिप्रतिबन्धादपि तदुपपत्तः । अन्यथा तृतीयलिङ्गपरामादेरप्यनुमिति कारगाताया दुरुपपादकत्वप्रसङ्गात् । यन्तु यदनन्तरं पलं दृश्यते तस्याननुगतस्यैवाबोधकत्वमवश्यं वाच्यम् । तथाच - ·। सदीकन्यायसिद्वान्तदीपे यातम् । अनुभवपक्षे सुषुप्तिप्राकालीनविशेषण ज्ञानस्य संस्कारद्वारा जनकत्वेऽपि संस्कारोबोध- रूपत्वेन निर्विकल्पकत्वमवश्यं वाच्यम् । तथा च लाघवात्तदेव विशेषणविषयतया विशिष्टज्ञा- नजनकमङ्गीक्रियताम् । अलं संस्कारद्वाराव्यव- जागरणानन्तरसंस्कारोबोधात्तदेव कारणमस्तु क्लप्त- स्वात्किं ज्ञानेन । अत एव सदृशादृष्टचिन्ताद्या इति म णिधानादिसूत्रं च संस्कारस्यानियताद्वोधकताप्रति- पादकं सङ्गच्छत इति । तन्न । जागरपदेन बहिरिन्द्रि- यसनिकर्षानिधाने स्वानभ्रमहेतुकस्मृत्यभावप्रसङ्गात् । जागरेप्यनुमित्याद्युदोधितसंस्कारात् स्मृत्यभाष प्रशङ्गा- च। ज्ञानकारणमात्राभिधानेपि तेषां प्रत्येक कारणत्वेड- ननुगमात् । ज्ञान कारणत्वेनानुगमे लाघवेन ज्ञानत्वस्यैव कारणतावच्छेदकतौचित्यामान च दण्ड ज्ञानादृण्ड्यनु- भवकाले तत्स्मृतिप्रसङ्गः अनुभवसामग्रया बलवत्त्वात् । तदभावे चेष्टापत्तेः । प्रणिधानादिनत्रेऽपि लिङ्गलक्षण- सादृश्यादीनाम ननुगतानां ज्ञानस्वानुगतीकृतसंस्कारो- द्वोधक ज्ञानविषयत्व विवक्षिता न तु तेषामननुगतानां हेतुता । न च यत्किञ्चिज्ज्ञानाद्यत्किञ्चित्स्मतिप्रसङ्गः । অন্যালীখিনি আল গিফায়ান্তুিষানুরনি भावः । जनकत्वेऽपोति । वस्तुतस्तदेव नास्ति जन्य- ।

·निर्विकल्पकवादः। । हितज्ञानजनकत्वकल्प नया । किच विशिष्टानुभ- वस्वम् अव्यवहितविशेषणज्ञानजन्यतानियतमिति व्यान्तिरपि रक्षिता स्यात् । यद्वा प्रत्ययोत्पन्नधि- शेषणविषयकसविकरपकं पक्षोकृत्य निर्विकल्प- कसाधनं युक्तम्। न च सामान्यलक्षणया प्रत्यास- त्या रूपादिसविकल्पकेनैव सिद्धसाधनमिति वाच्यम् । अनेन हि रूपवान् घट इति प्रतीतिः स्यात् । न त्वेतद्रूपवानिति । सविकल्पकरूपं हि মিহীলাল ল কথা দ্বিমী অলিবি तेनैव रूपेण विशिष्टज्ञाने विशेषणस्य मानमित्ति विशिष्टानुभावे जन्यविशेषणज्ञानत्वेनैव जमकता । न च तस्य संस्कारंजनयित्वैव जनकता येन तद्वारकता स्यात् अण्यवहितविशेषणज्ञानस्थले व्यभिचारादत एव प्रत्य- भिज्ञानस्थलेऽन्तरा स्मृतिकल्पनमित्यपिशब्दं प्रयुञ्जान- स्याशयः । लावादिति । अव्यवधानलाघवादावश्यक- त्वाद्वा। ननु सुषुप्तिमाकालीनविशेषणज्ञानकारणतानि- हकतया सिध्यन्निर्विकल्पकं न तस्य कारणतां विन्द- ति। अन्यथा आवश्यकत्यादिनाऽपूर्वमेव स्वर्गकारणं स्वान याग इत्यस्वरसादपिशब्दसूचितं परिहारान्तरमाह किडचेति । अव्यवहितविशेषणज्ञानत्वेन कारणताया अभावेऽपि पूर्वोक्त बाधकसहकृतेन विशेषणज्ञानकारण- ।

·emi २ सटीकन्यायसिद्धान्तदीचे नियमः । अन्यथा प्रमेयत्नेन रूपज्ञानात् रूप- वान् घट इति प्रतीतिप्रसङ्गात् । न च निर्वि- कल्प केच्येवं प्रसङ्ग इति वाच्यम् । तस्य तद- र्थमेव कल्पनायाम् धर्मिग्राहकप्रमाणविरोधात्। एवं सामग्रीवशात्तत्तस्थानविशेषगि(१) निर्वि- कल्पकमूहनीयमिति न किञ्चिदनुपपलम् । ननु ताग्राहकप्रमाणेन सिद्धा या व्याप्तिः सापि रक्षिता स्यादन्यथा तन्मूलभूतपूर्वोक्तबाधविरोध इति भावः। एकदेशिनां निर्विकल्पकसाधनप्रकारमाह यति । नन्वन सिद्धसाधनमुक्त मेवेत् यत माह । न चेति । नन्वेतद्रूपमपि रूपत्वेन ज्ञानमेवेत्यत प्राह सविकल्प- करूपं हीत्यादि । ननु निर्विकल्पकान्तरा तत्त्यात्तत्र रूप- त्वस्याप्यमकारत्वादित्याशङ्कानिरासाय सविकल्पकप- दन् । येन रूपेणेति । यत्प्रकारकं सदित्यर्थः। इष्टापत्तिं नि- राकरोति तेनैवेति। तेनैवेत्येवकारेण वस्तुत एतदूपस्य रू- पत्वप्रकारकात् ज्ञानाद्रूपवानित्येव धीः स्वान्न तु यथा- स्ति तथा एतद्रपत्वेन तदज्ञानादिति भावः । प्रयोज- कतां निरस्थति अन्यथेति । ननु सविकल्पकविशेषणे गौरवायाच विशेषणज्ञानमाने स नियम इति न निर्विकल्पकादपि तद्धीसिद्धिः तज्जनकस्य वा तत्म- (१) स्थानान्तरेपीति पा २ यु० ।

·Ralutatmasan २८७ निर्विकल्पकबादः । तथापि समवायाभानयोः कथं सविकल्पकैकवे- यतानियमः । तथाहि रूपसमवायवान् घट इत्यादौ सविकल्पके समवायस्यापि विशेष- स्वात। अब मतलमित्यादौ अमावस्यापि विशेषणत्वात् । विशेषणशानवेन च निर्विक- ल्पककल्पनात् । एवं विशेषणत्वाविशेषेपि रूप- स्वादिकं निर्विल्पकविषयो न तु समवायाभा- वाबित्यत्र किं नियामकम् वैपरीत्यस्यापि सुव- कारकतापत्तिरित्याशझ्याह । न च निर्विकल्पकपीति। अयं प्रसङ्गः इतिधीन स्यादित्यवरूपः । तदर्थमेव प्रत्यग्रोत्पनैनद्रुषादिविशिष्टजानार्थमेव । धर्मियाह- केति । धर्भिनिर्विकल्पकं तद्ग्राहकं मानं प्रत्यग्रोत्प- जरूयादिविशिष्टज्ञानपक्षकमनुपानम् सद्विरोधात्। चन- वस्वानियन्त्रितेन तेन निःप्रकारकस्यैवेतज्ज्ञानजनकस्य सिद्धावुपजीव्यबाधात् । अनवस्थया सामान्यतो व्यभि- चारज्ञाने तद्वारकमेतद्विशेषणमिति वैययं गौरवञ्च प्रामाणिकमिति भावः । अस्तु यत्रानुपपत्तिस्तत्र निर्वि- कल्पक्रसिद्धिरन्यच तु कुत इत्याशङ्कयाह । एवमिति । न हि सामग्री अनुपपत्तिं प्रतीक्षते उपेक्षाज्ञानद- शनादिति भावः । स्थलान्तर इति । यत्र न विशि- पृनाममानयत्यन्तरेत्यर्थः । इति न किञ्चिदनु र पन्न- RECORRENCY । HAMEERASES MATHAATIKA ·। सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे चत्वात् । न च रूपसमवायवान् घट इत्यत्र सम- वायो विशेषणम् समवाये च रूपम् तथा चारूपमे- मिति । इति निर्विकल्पकसिद्धौ चक्षुः चाक्षुषमविक- ल्पकातिरिक्त ज्ञानजमकम् ज्ञानजनकवादित्यादिक- मपि न किञ्चिदनुपपन्नम् पक्ष एवोपाधेः साध्या- ध्यापकत्वादित्यर्थः । प्रतिबन्धाशयेनेकदैशी शो ननु तथापीति । वस्तु स्वभाव एव विनिगमक इत्यत माह । वैपरीत्येति तत्स्वभाववैवानिश्चयादिति भावः । न विशेषणमित्येव निर्विकल्पकविषयः। सवि- कल्पकसामग्रीकाले तपमतिबन्धकाभावघटिलसा- मध्यसम्भवे तदनुपपत्तेः । न घेह तेन विनाऽनुपप- त्तिरपि यया बलवत्या तदभावस्य सामग्रीघटकताम- জানুন বিঘত্বালি লিৰিহ্মণজঘিঘনাঙ্গীব- तेत्याशयाह न चेति । न च रूपसमवायौ समुच्चित्य घटविशिष्टो येन रूपांश इव समवायांग्शेपि विशेष- शान्तराभानात्सविकल्पकसामध्यभावोऽप्युपपद्येत इ. स्वाह । समवाया विशेषणं समवाये च रूपमिति। रूप- मेवेति । तदंश एव विशिष्टज्ञानसामध्यभावेन निर्वि- कल्पकसामग्रीसम्भवादित्यर्थः । अत्र समवायस्य निर्वि- कल्पकनिषेधमाचे तात्पर्यम् न तु रूपमात्रनिर्विकल्पका- नन्तरं त्वविकल्पक विनय समवायविकल्पक दि- बक्षितम् । तस्य रूपत्वावशिष्टवैशिष्टयज्ञानत्वेन रूप- ·२८ । निर्विकल्पकवादः। व निर्विकल्पकेन विषयीक्रियते । अनन्तरं सम- वायविशेष्यकं सविकल्पकम् अनन्तरं रूपसमवा- यवान् घट इति प्रतीतिरित्येतावतैवोपपत्ती सम- वायादेनिर्विकल्पकविषयताकल्पनायां कल्पना- गौरवमिति वाच्यम् । एवं हि रूपमपि निर्वि- कल्पकविषयो न स्यात् । तत्र च रूपत्वं विशे- षणं तदेव निर्विकल्पकेन विषयीक्रियत इत्यस्या- पि सुवचत्वात् । न च जातिज्ञान(१) व्यक्तिविषय- तानियतमिति तदैव व्यक्त नमिति वाच्यम्(२)। त्वप्रकारकतज्ज्ञानसाध्यत्वादिति ध्येयम् । समवाये सविकल्पकसामग्रीसत्त्वेन तदभावगर्भनिर्विकल्पकसाम- ग्यभावरूपं तद्वैषम्यमाहानन्तरमित्यादिना । नाप्य- नुपपत्तिरित्याह एतावतोपपत्ताविति । विशेषणज्ञान- त्वेनैव हेतुता न न तु विशेषणनिर्विकल्प कल्पकत्वेनेति भावः। कल्पनागौरवमिति। अप्रामाणिकमिति शेषः । रूप- मपि विशिष्टसामग्रोनियतम् रूपज्ञानं तत्रैव निर्वि- कल्पकमिति ब्रूमः । यन्तु त्वयैवोक्तं रूपत्वनिर्विकल्पक तद्विषयतामेवादाय रूपे तदुपपत्तरित्याशङक्याह । न च जातिज्ञानमिति । न च जातिपदजन्ये जातिज्ञाने (१) जतिभानम्-पा० २ पु० । (२) कृत्वा तत्र व्यक्तिसित इति अध्यम्-पा०३ पु० । - ·- सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे एवं निर्विकल्पके समवायस्यापि ज्ञानप्रसङ्गात् । रूपज्ञानस्य समवायविषयतानियतत्वात् । न ह्य- तादृशं ज्ञानं यत्र समवायो न भासते । एवं प्रयोगः। समवायाभावी निर्विकल्पकविषयौ प्र- स्मदादिसाक्षात्कारविषयत्वात् रूपवत् । न चा- वच्छेदकग्रहध्रौव्यनियमात्सविकल्पकैकवेद्यता । ज्ञानेच्छादीनामपि सविकल्पकैकवेद्यत्वात् । त- व्यभिचारः अनेकसमवेतत्वगर्भजातित्वभाने व्यक्ते- रपि भानादिति भावः । तर्हि तद्विषयतयैव समवाये निर्विकल्पकवेद्यतापत्तिरिति तुल्यमित्याह । एवं नि- विकल्पक इति। व्यक्तेर्जातिवित्तिवेद्यतानियमादस्तु निर्विकल्पकविषयता समवाये तु कुत इत्याशङ्क्याह । रूपज्ञानस्येति । रूपेत्यप्यधिकमित्याह नयेतादृश- मिति । साक्षात्परम्परासाधारण्येन समवायभानस्य सा- र्वत्रिकत्वादित्यर्थः । समवायस्थलाक्ततर्कस्याभावेपि सुवचत्वात्तदुपष्टम्भेनेाभयपक्षमनुमानमाह समवाया- भावावित्यादि । अत्र साक्षात्कारो लौकिकसाक्षा- कारः तेन न सामान्य लक्षणादिनाऽस्मत्प्रत्यक्ष पर- माणवादौ व्यभिचारः । एकदेषयनुमानस्वान्न निवि कल्पकामसिद्धया साध्याप्रसिद्धिः । न वा हेतावस्मदा दिपदव्यायामसिद्धिः । हेतुमतारेव तयोः पक्षत्वान्ना- ·निर्विकल्पकवादः। २९१ त्रापि विषयसंयोगिनारवच्छेदकयोहध्रौव्यस्य विद्यमानत्वात् । मैवम् । विशिष्टसाक्षात्कारा न्यथानुपपत्त्या हि विशेषणज्ञानत्वेन निर्विक ल्पककल्पनम् । समवाये चान्यथोपपत्तेदर्शि- तत्वात्किमिति तद्विषयत्वमपि निर्विकल्प- कस्य स्वीकर्तव्यम् । तथाहि । जात्यादिक- न्तावन्निर्विकल्पकेन विषयीक्रियते । अनन्तरं द्विशेषितसमवायविशेष्यकज्ञानोदयः । अन- तीन्द्रियाभावभागे , बाधासिद्धी। रेन्द्रियक रूपादि दृष्टान्तः । अतो न वैकल्यम् । नन्ववच्छेदग्रहाजन्यग्रह- विषयत्वमात्रोपाधिरित्यत आह न चावच्छेदकेति । सा- ध्याव्यापकत्वादनुपाधिरयमित्याह। ज्ञानेच्छेत्यादिना। निर्विकल्पकविषयतानिवृत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । निवृत्तेरेव न साध्याव्यापकत्वमत शाह । तत्रापोति यथायथमिति शेषः । अस्मदादिसाक्षात्कारत्वाव- चिन्ने सविकल्पकनिर्विकल्पकत्वयाः प्रत्येक व्यभि. चारेण कारणतानवच्छेदकतया तदवच्छेदेन व्याप्य- त्वासिद्धिरेवानुमानस्येति भवताप्यभावसमवायसाक्षा- त्कारे जन्यविशिष्टानुभवत्वेन जन्यविशेषणज्ञानजन्य- त्वेऽनुमीयमाने तेनैव रूपेण निर्विकल्पकरूपविशेषसि- द्धिरिति वाच्यम् । सा च न व्याप्त्येति पक्षधर्मता वि- - - ।

·२१२ मटीकन्याय सिद्धान्तदीपे न्तरं तेन समवायिविशेष्यकेन इदं रूपमयं घटो रूपवानित्यादयः प्रत्यया जायन्ते । एव. मभावेपि प्रथममभावविशेष्यक एव प्रत्यये। जायते । अनन्तरं तेन तद्विशेषणकप्रत्ययो जन्यत इति। संयोगज्ञानादौ पुनरवच्छेदकन हध्रौव्येपि संयोगत्वज्ञानस्वनिर्विकल्पके विल- म्बेन तद्विशिष्ट प्रत्ययविलम्बः । तथा च न शिष्यते। सापि स्वानुपपत्तिपरिहारक्षमभेव साध्यं साध- येत् न चेह निर्विकल्पमतीन्द्रियं विना जन्यविशिष्टसा- क्षात्कारत्वानुपपत्तिः । अनुभवसिद्धेन सविकल्पकेनैवोप- पत्तेरिति सिद्धान्तयति । मैवं विशिष्टेति । समवाये चेति चकारेणाभावसमुच्चयः । अन्यथोपपत्तिमेव वि- वृणाति । तथाहीत्यादिना। तब समवाये तावत्तामाह । जात्यादीति । आदिपदेन रूपमङ्गहः । इदं रूपमिति । इदं रूपत्वसमवायीत्यर्थः । एवं घटी रूपवानित्यत्रापि रूपसमवायवानिन्यर्थः । यथाश्रुते रूपत्वरूपसमवाययोः संसर्गविधया भानेन रूपत्वरूपनिर्विकल्पकजन्यभमवा- यविशेष्यकप्रत्ययानुपयोगात् । अभावेप्यन्योपपत्तिम- तिदिष्ट स्पष्टयति प्रथममभावेत्यादिना । न च तद- यमप्यभावत्वज्ञानस्याभावविषयतानिय मेन सैव सवि- कल्पकैकविषयतानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अभावत्व- ·निर्विकल्पकवादः । प्रत एवाख तस्य सविकल्पकैकवेद्यता । अन्ये तु संयोग- ज्ञानादेरपि सविकल्पकैकवेद्यतैव । न च संयो- गत्वादिनिर्विकल्पकापेक्षया विलम्नः । याव- विशेषणज्ञानस्य गौरवभयेन विशिष्टप्रत्ययजन- कत्वानभ्युपगमादित्याहुः । अपरे अध्रौव्ये सि- द्वसाधनादित्यत्र भर कुणि: ? समवायादेरपि विशेषणानां पूर्वानुपस्थितानामेव भानस्वीकारात् । विशेषणविशेष्यभावापन्नानेकपदार्थ घटिताभावत्वोपा- धिज्ञानस्य निःप्रकारकतानुपपत्तेश्च । रडतया संयोगत्वादिजातिनिर्विकल्पकसम्भवलक्षण्यं पुनः शब्देन सूचयंस्तेषां निर्विकल्पक विषयतामाह । संयोगादौ पुनरिति । तद्विशिष्टेति । तद्विशिष्टमत्य क्षेत- द्विशेषणज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः । न तस्येति । जातिज्ञानस्य व्यक्तिविषयतानियमेन संयोगत्वनिर्विक- ल्पकत्वेपि तज्ज्ञानादिति भावः । विशिष्टज्ञाने याव- द्विशेषण ज्ञानत्वेनाजनकत्वेपि तद्विशेषणविशिष्टज्ञाने तद्विशेषणज्ञानत्वेन कारणत्वमावश्यकम् । अन्यथा द- एडज्ञानात्कुण्डलिबुद्ध्यापत्तेः । तथा च प्रतियो- गिज्ञानात् विशिष्टबुद्धावपि संयोगत्ववैशिष्टयानुल्ल- खप्रसङ्गात्तनिर्विकल्पकमावश्यकमिति अस्वरसमुद्रि- नाहान्ये त्वित्यादि । समवायादेरपीति । अयमेषा- माशयः । किमभावग्रहमात्रेऽवच्छेदकग्रहध्रौव्यं विवक्षि- ·२४ । सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे निर्विकल्पकविषयत्वमाहुः । अत एव निर्वि- कल्पकविषयत्वमेवार्थस्य लक्षणं स्वीचक्रिरे । न. तमभावत्वेन ग्रहमात्रे वा. तेन प्रत्यक्ष वा ? नाद्यः । इदन्त्वप्रमेयत्वादिनाऽभावग्रहे तदभावात् । न द्वि- तीयः । नादिपदजन्याभावत्वप्रकारकतग्रहे व्यभि- चारात् । ततः प्रतियोग्यवच्छेदेनैवोपस्थित्यङ्गीकारे प्रतियोगिना सनमाकाङ्क्षाऽनुदयेनान्वयबोधानुपपत्तः । सामान्यतः प्रतियोग्यन्विततया प्रतीतस्य तदनाकाङ्क्षा- यामपि विशेषाकाङ्क्षया तदन्वय इत्यस्यान्विताभि- धानपर्यवसायिनः तन्निराकरणेनैव निराकृतत्वात् । न तृतीयः । निर्विकल्पकविषयत्वाविरोधात् । न हीष्य- माणं निर्विकल्पकमभावप्रकारकम् येन तत्रावच्छेदक- ग्रहध्रौव्यात निर्विकल कल्पकता न स्यात् । तयात्वे तेनैव सविकल्पकैकवेद्यतापादनसम्भवेऽवच्छेदकग्रहध्रौव्याभि- धानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । अथ प्रकारग्रहध्रौव्यमेव तदर्थः तर्हि घटादेरपि न निर्विकल्पकं स्यात् । घटप्रत्यक्षेऽपि प्रकारग्रहध्रौव्यस्य सुवचत्वात् । न हि नि:प्रकारक घटादिप्रत्यक्षमावयोः सम्प्रतिपन्नमस्ति । निर्विकल्पक- सिद्धाववच्छेदकग्रहध्रौव्यभङ्गस्य घटादाविवाभावेऽपि पूर्ववादिना सुवचत्वात् । विशेष्यज्ञानतया कल्पितं घटत्वादिनिर्विकल्पकं जातिसमानवित्तिवेद्यां व्यक्ति- मपि विषयीकरोति इति युक्तं घटस्य निर्विकल्प- ।

·२०५ निर्विकल्पवादः । न्वसङ्गतमेतत् । विशिष्टज्ञानस्य विशेषणज्ञानज- न्यत्वे प्रमाणाभावात् । तथाहि । दण्डी पुरुष इत्यत्र प्रथमं दण्डज्ञानं अनन्तरं तद्विशिष्ट- पुरुषज्ञानमित्यत्र न किञ्चित्प्रमाणम् । न च कारणोभूतज्ञानविषयत्वे सति कार्योभतज्ञानवि- षयत्वं विशेषणत्वमिति वाच्यम् । वैपरीत्य- कम्, न त्वभावस्य । तस्याभावत्ववेद्यतानियमाभावा- दिति चेत् । न । तत एव समवायमपि विषयोकुर्या- दित्यस्य प्रागेवोक्तत्वादिति । न चैवमपसिद्धान्तः ध्रुवा- वच्छेदग्रहाणामपि निर्विकल्पकविषयताया वृद्ध रेवा- भिधानादित्याह । अत एवेति । अन्यथा प्रमेयवि- भागसूत्रोक्तानामर्थानामिन्द्रियग्राह्यत्वलक्षण सामान्य लक्षणादिनाऽतीन्द्रियेष्वतिव्याप्त मत्वा निर्विकल्प- कविषयत्वस्य तदर्थेनोपवर्णनमयुक्तं स्यादभावसमवाय- योरव्याप्तिप्रसङ्गादिति भावः । एवमेकदेशिनि निरस्ते व्याप्यत्वासिद्धथा पुनर्मीमांसकः प्रत्यवतिष्ठते । नन्व- सङ्गतमेतदिति । ननु दृष्टान्तीकृते दण्डयादिप्रत्यक्षे दण्डादिज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकवता प्रत्यक्षेण कारणतान- हेऽवच्छेदकापेक्षायां विशिष्टविशेषणज्ञानत्वे एव तथा न तु तत्तज्ज्ञानत्वेऽननुगमादिति प्रत्यक्षमेव सामान्यकार- णभाव मानमित्याशक्य तदप्यसिद्धमित्याह । तयाही- ति । परस्परासंसर्गाग्रहसहितादुभयेन्द्रिय सन्निकर्षादेव ·ROHRHITERSNETAR सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे विशिष्टज्ञानसम्भवादिति भावः । ननु विशेषणतानुप- पत्तिरेव मानमत प्राह । न चेति । अनुमित्यविषये व्याप्त्यादावतिव्याप्तेराह कार्योभूतेति । विशेष्य वार- गाय कारणीभूतेत्यादि । न च बाहौ स्यौल्यमिति का- रणीभूतज्ञानविषये स्थूलो बाहुरिति च कार्यज्ञानविशेष्य बाहादावतिव्यापिनः । तद्विषयत्वेन ज्ञानस्य कारणत्व- मित्यस्य सत्यन्तेन विवक्षितत्वादिति भावः । वैपरी- त्यस्येति । कारणीभूतज्ञानाविषयत्वगर्भलक्षणं प्रणीय विशेष्य ज्ञानमेव हेतुर्न विशेषणज्ञानमित्यस्यापि सुवच- वादित्यर्थः । वस्तुव्यवस्थानुरोधिलक्षणम् न तु तदनुरो- धिनी वस्तुव्यवस्था। अस्तु तहनुमानमत प्राह । न चेति । व्याप्येति लिङ्गोपधानाभिप्रायम् । विशेषण- ज्ञानत्वेन तस्याजनकत्वेपि विशेषणज्ञानस्य जनकत्वं दृष्टमेवेति भावः । विपक्षबाधकं विना सहचारद- शनमाबादेव तत्कल्पनेऽतिप्रसङ्ग इत्याह । तदृष्टा- न्तेनेति । ननु लिङ्गपरामर्श सति विशेष्यभूतपक्षज्ञा- नविलम्बेनानुमितिविलम्बाभावात्तत्र तस्य कारणत्वमे- वासिद्धमत शाह । पर्वतादिकमिति । लिङ्गपराम- त्मिकमपि तावत्पक्षरूपविशेष्यज्ञानं जनकमेव, वि- शेष्य ज्ञानत्वेन जनकतावच्छे दकत्वमिति तु विशेषण- ज्ञानत्वेऽपि तुल्यमिति भावः । प्रसिद्ध्या सिद्धान्तयति मैवमित्यादिना । नन्वसिद्धमेतत्सत्युभयेन्द्रियसनिकर्षे विशेषणविशेष्ययोर्युगपदेव ज्ञानात् । तदसन्निकर्षे च ।

·। निर्विकल्पकवादः। स्यापि सुवचत्वात् । न चानुमितो व्याप्यव्या- पकादिविशेषण ज्ञानस्य जनकत्वदर्शनादन्यत्रापि विशिष्टज्ञाने(१) विशेषणज्ञानजनकत्वं कल्पनीय- मिति वाच्यम् । तदुष्टान्तेन विशेष्यज्ञानस्यापि विशिष्टज्ञानजनकताकल्पनाप्रसङ्गात् । पर्वता- दिकं हि पक्षोकृतमनुमितौ विशेष्यम् । तज्ज्ञानं च जनकमेवेति । मैवम् । अग्रहीतदण्डस्य हि दण्डी पुरुष इति प्रत्ययानुदयदर्शनेनान्वयव्यति- रेकाभ्यामेव विशेषणज्ञानस्य विशिष्टज्ञानजनक- स्वावधारणादिति सङक्षेपः । इति निर्विकल्पकवादः । तत एव तदभावोपपत्तेः । नय पिहितदण्डे पंसि गृहीतदण्डस्येवागृहीतदण्डस्यापि कुतो न दण्डधीः? दण्डविशेष ज्ञानस्याकिञ्चित्करत्वात् इति चेत् । का दण्डधीः ? यदि लौकिको तल । लौकिकसन्निकर्षा- भावात् । यद्य लौकिकी तदपि न । ज्ञानलक्षणाद्य- लौकिकमत्त्यासत्यभावात् । तथापि विशेषणज्ञानस्य कारणत्वं तावदागतमिति चेत् । सत्यम् । तु विशेषणज्ञानत्वेन तदेव चापेक्षितम् । अन्यस्य वि- शेष्यज्ञानकारणताप्रतिबन्दिपराहतत्वेनाविवक्षितत्वा- (१) विशिष्ट भाने-पा० ३ पु०। BAS ३८ ·२८ NITV सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे ল। ৰ দ্ৰ আল্লাহ সু মিযালা- यतिरेकानुविधानाद्विशेषणज्ञानस्य कारणतासिद्धि- रिति. वाच्यम् । जन्यसाक्षात्कारमात्रे तदनपेक्षणात् । तदुपपादकतथैव ज्ञानोपयोगसम्भवात् । न च विशिष्टवै- शिष्टय ज्ञाने प्रकारनियमाय विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- ज्ञानस्य कारणत्वे यत्सामान्ययोरित्यादिन्यायाद्विशिष्ट- ज्ञानविशेषज्ञानत्वावच्छिन्नयोः कार्यकारणभावसिद्धि- रिति वाच्यम् । तथासति संशये कोट्यौत्कटयनियाम- कतया विपर्यये चारोप्यस्मृति हेतुसदृशज्ञानतयानुमि- यादौ चोक्तयुक्तबा धर्मिज्ञागस्य कारणतासिद्धी অনলালাযথীৰিাত্ৰিাল নিমিতালী ম্লান- योरपि कार्यकारणभावप्रसङ्गात् । विशेषणतावच्छेदक- प्रकारकज्ञानस्य परनये विशेषणज्ञानविशेषत्वाभावाच । स्वमतेपि सामान्यलक्षणासिद्धः विशेषणज्ञानकारण- तासिद्धयधीनत्वाच्च । तस्मात्स्वीकुरु विशेष्यज्ञानस्यापि कारणत्वं परिहर वा विशेषण ज्ञानस्येति दुरुत्तरा प्रति- बन्दितरङ्गिणीत्याद्यनुशवेनाह इति सझेप इति ॥२॥ इतिश्रीसकलसामन्तणनिर्विकल्पकप्रकरणम् ॥छ॥ PATTI ·२ । सुवर्णस्य तैजसत्वे किं मानम् । सुवर्ण तैजसमत्यन्तानलसंयोगे सत्यनुच्छिद्यमानरूपा धिकरणत्वात् सौरालोकवत् इत्यनुमानमिति चेत् । न सुवर्णपदेन हि किं पक्षत्वेनानुमतम् । अत्यन्तानलसंयोगे सत्यनुच्छिद्यमानरूपाधिकर- पार्थिवदाहमतिबन्धकत्वं तेजोवृत्ति न वेति वि- प्रतिपत्तः संशये विचारमारिप्समानः पूर्वपक्षमवता- रयति । सुवर्णस्येति । मानमाशते । सुवर्णमिति । अ- त्यन्तानलसंयोगि सुवर्गमित्यर्थः । अतो न भागासिद्धिः। अत्यन्तेति । किञ्चिदनलसंयोगिपटादौ व्यभिचारादाह अत्यन्तेति । जलसंयोगितनिवृत्त्यै अनलेति । व्यधि- करणानलसंयोगकालीने तादशि पटादौ व्यभिचारवा- रणाय सतिसप्तम्यर्थः सामानाधिकरण्यम् सति विद्य- मान इत्यर्थः । तेनातीतानलसंयोगदशायां तादृशि तत्रैव व्यभिचारो निरस्तः। अनुच्छिद्यमानपठत्वाधि करणे तत्रैव व्यभिचारादाह रूपैति । मसति विरोधि- सम्बन्ध इति विशेषणं विवक्षितम्। तेन कथ्यमानजल- मध्यस्थिते प्रतिबन्धकमात्रादिसमवहिते वापीतटे न व्यभिचारः । सौरेति । अत्यन्तानलसंयोग्यालेकव- दित्यर्थः । तेन न साधनवैकल्यम् । बाधासिद्धयादि- भिर्दूषयितुगूढाभिसन्धिः पक्षमाक्षिपति सुवर्णपदेनेति। इतरः प्रश्नं मत्वोत्तरं शङ्कते । अत्यन्तेति । आक्षे. - ·PATI ३०० सदोकन्यायसिद्धान्तदीपे शामिति चेत् न तस्यापि सौरालोकादिव्याव- त्तस्यासिद्धेस्तत्र च सिद्धसाधनात् । उपष्टम्भक- साधारण्येन तत्र बाधात् उपष्टम्भकस्यैवालोक- व्यतिरिक्तस्य पक्षतावच्छेदकस्याभावात्(१)। कि. प्तास्याभिसन्धिमुद्घाटयति । नेति । किमित्यनेन रू- पेण विप्रतिपत्तिविषयस्य विशेषस्य पक्षत्वमभिमतम् । इतरभेदानुमाने घटादिभिन्नपयिष्या इथिोत्र उतैतदवच्छिन्नस्य प्रसिद्धस्योति विकल्याो दोषभाह तस्येति । आदिपदमुपष्टम्भकाभिप्रायेण तथा चाश्रयाधि- द्विरिति भावः । द्वितीयेंशतः सिद्धिसाधनमाह तबति। सौरालोकादावित्ययःपक्षताबच्छेदकैक्ये तन्न दोष इत्य- त आह उपष्टंम्भकेति। तत्र उपष्टम्भकांशे । ननु प्रसिद्ध बाधसिद्धिसाधनाभ्यामेव पाक इति साध्यतानुमानेनाग- तपाकसिद्धिवप्रसिद्धसुवर्षसिद्धाश्रयासिद्धिः। व्याप्ति पक्षधर्मतोपेतहेतुज्ञानस्य पक्षशाध्यसम्बन्धबोधकत्वस्व- भावस्य साध्यतत्सम्बन्धयोरिव एक्षस्थापि शिद्धया वि- नाऽपर्यवसानात्।नचापविद्धपशासिद्धी पक्षधर्मतासिद्धि নয়। স্বামখি অস্বস্থি বিত্ব শ্রীলঙ্গ। যাই- জাভিক্ষু অবস্থা ভাললুঝিনি। মদ্য স্বত্ত सुलभवादित्यता प्राज्ञापयादि। यउटभका- (१) उबटन कलीरामध्यत्तिरिक पक्षतावच्छेदकस्या- भावात-पा०२.९० ।

·GREATER BHATTA तेजोवादः। ३०१ জাতির সহিহহ্য হিল - न्तानलखयोगाविनाश्यपाधिकरवायं बातरिम- न् सत्यपरावर्तमानरूपाधिकरणत्वं वा नाद्यः । स्वरूपासिद्धत्वात् । तथाहिनूणानिक्षिप्तस्य सुव- र्णस्य तथाविधानलसंयोगे लति स्वरूपमेव मान- द्यतिरिक्त तेजसत्वंसिसाथिषितन्तस्य धर्मिण एवाभावे क पक्षता क्कतरा तदबच्छेदशम् येन तदवच्छेदकसुवर्णत्वा- লচ্চিত্র কন্যা মালাম রেজিলিস্বেচ্ছ बस्तुमा पक्षधर्मदाजानमेष लावादनुमिलिहेतुर्नतु पूक्ति गौ रवात अनागापाकरिद्धिस्तु प्रकारान्तरेवेति भावः। स्वरूपासिद्धिव्यभिचाराभ्यां हेतु दूषयितु विकल्पयति किञ्चेत्यादिनापरावर्त्तमानमविजातीयम्। नानुवर्तत इति । प्रारम्भकनिबिडयोगनाशात्परिमाणभेदाच्चति भावः । किं पुनारूपमिति । श्राश्रयनाशे तन्नाशस्याव- কাহ না: নবনা হলামা বলায়? नाग्निसंयोगादिति विकरितपूर्वहेतो सिद्धिरिति बा. च्यम् । अग्निसंयोगप्रयोज्यविनाशातियोगित्वं तदर्यम- गोकत्याभिधानात् । जलेनेति । तद्रूपस्यापि पर्वत- दूतारिजातीमत्वादिति भावः । यथा श्रुते व्यभिचारा- न्तरमच्याह । उपभोति । हेवनुयायतिमानप- रिजिहीर्षया शङ्कते नैमित्तिकेति । किमन्वअध्य- । MARHATAR ·- सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे वर्त्तते । किं पुना रूपम् । न द्वितीयः। जलेन व्य- भिचारात् उपष्टम्भकाभिमते गतत्वाच्च । नैमि- त्तिकद्रवत्वाधिकरणत्वं हेतुरिति चेत् । न अ- न्वयित्वे सहचाराभावात् व्यतिरेकित्वे च घृतेन विरोधात् । तेजो वै घृतमित्यागमबलात् घृत तैजसमेवेति न विरोध इति चेत् । न तथा- सति व्यतिरेकित्वाभावात् । तत्तैजसत्वस्य च नि- राकरिष्यमाणत्वात् । लाक्षादिना व्यभिचारस्य दुष्परिहरत्वात् । तथाविधानलसंयोगे सत्य- तिरेकी केवलव्यतिरेकी वा। नाद्य इत्याह अन्य। यित्व इति । भाकरलेजष्ट्वाभिमते सर्वत्र सुवर्ण प- देन पक्षीकृते साध्यानिश्चयादन्यत्र च व्यतिरेकस्यैव निश्चयादिति भावः । न द्वितीय इत्याह । घृतेनेति । विरोधो व्यभिचारः। केवलव्यतिरेकिणि व्यभिचारस्य विरोधे पर्यवसानात् । साध्यत्वाचन विरोध इति शङ्कते । तेजो वा इति । व्यतिरेकित्वाभावादिति । घृतेनैव दृष्टान्तेनान्वयित्वसम्भवादिति भावः । तदप्रतिसन्धा- नदशायां व्यतिरेकित्वाभिधानं तत्प्रतिसन्धाने त्वन्व- यित्वेपि न नः क्षतिरित्यत शाह । तत्तैजसत्वस्येति । अभ्युपगम्याह लाक्षादिनेति । हेत्वन्तरमाशक्य नि- राचष्टे । तथाविधेति । घृतादौ व्यभिचारभयादाह ।

·तेलोवादः । नुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वं हेतुरिति चेत् । न तैजसत्वे साध्ये पूर्वदेोषानिवृत्तः । अनेन हेतुना पथिवीव्यतिरेकं जलादिव्यतिरेकं च शी तस्पर्शाधनधिकरणत्वेन प्रसाध्यैतदुभयभिन्नत्वे सति रूपवत्त्वात्तैजसत्वसाधनमिति चेत् । न अनुच्छिद्यमानेति । अनुच्छिद्यमानपृथिवीत्याधिकरणे घटादौ व्यभिचारनिरासाय द्रवत्वेति । सुषणे सर्वयो- च्छेदामतियोगिद्रवत्वाधिकरखत्यारिद्धमित्यत आहा- नलसंयोगे सतीति । ईषदनलसंयोगकाले तयाभूते घृते व्यभिचारनिरासाय तथाविधेति । अत्यन्तत्वं तदर्थः । न चायनाश जन्यसुवर्णद्रवत्वोच्छेदस्यापि देशान्तरी- यात्यन्तानलसंयोगकालीनत्वादसिद्धिरिति वाच्यम् । सतिसप्तम्या सामानाधिकरण्यशक्तया समानाधिरणा- घन्तानलसंयोगकाले तदनुच्छेद्यद्रवत्वस्य लाभात् । न च मूषानिक्षिप्तस्य सुवर्ण स्वरूपमेव नानुवर्तते किं पुनद्रवत्वमिति पूर्वोक्तदोषतादवस्थ्यम् । समानाधि- करणद्रवत्वसमानकालोनोच्छेदाप्रतियोगिद्रवत्वाधिक- रणत्वस्य विवक्षितत्वात् । पूर्वति । अन्वये सहचारा. भावाद्यतिरेके जलपरमाणौ व्यभिचारादित्यर्थः।दोषा- निवृत्तिं शङ्कते । अनेनेति । प्रकृतं न पृथिवी अत्यन्ता- नलसंयोगे सति समानाधिकरणद्रवत्वसमानकालीनो- । GANA ·स्टोकन्यायसिद्धान्तदीये उपष्टम्भोन व्यभिचारात् पृथिवीव्यतिरेकस्य सा धभिमशक्यत्वात् । न च जलव्यतिरेकसाधनं यसम् । हेतेरसिद्धत्वात् । योग्यानुपलब्ध्या शीतस्पर्शव्यतिरेकसिद्धिरिति यदि तदानयोष्ण- स्पर्शादिव्यतिरेकस्य सिद्धेः को वारयिता(१) तथा च तैजसत्वमपि न स्यात् । नैमितिकद्वत्वाधि- তামনিষীলিকানা লাল হল- न्वयव्यतिरेकिणा पृथिवीव्यतिरेकम्, सन्न जलं शीत- स्पर्शधिकरणत्या स्नेहानधिकरणत्याहाकाशवदिति जलव्यतिरेक माधयित्वा तत्तज पृथिवीजलान्यावे सति रूपवत्वात्लौरालाकवत् । नभसि नीलप्रतीति- भ्रम एवेति न तब व्यभिचार इति तैजसत्वसाधन- मित्यर्थः । जलादीत्यादिपदेन नीरूपत्वस्य परिग्रहः । शीतस्पर्शादी यादिपदेन च चाक्षुषयहि व्यभेदस्य त- साधनस्य । उभे करठोक्ते जलपृथिव्यौ । विशेषणा- सिद्धया दूषयति । नेति । पृथिव्यन्यत्वासिद्धि ताव- दाह उपष्टम्भकेनेति । जलान्यत्वमप्यविद्धमित्याह अलेति । ननु महति सुवर्ण योग्यानुपलब्धिसहकतया त्वचैव स सिद्ध्येदित्यत माह । योग्यानुपलब्ध्यति । लैजशत्वमपीति । तैजसत्वाभावेपि सिद्ध्ये दित्यर्थः । (१) सिद्धिं को दायिता-वा० २ पु० । । । ।

·। जैनेन्द्रव्याकरणम् । ७३ प्रत्यया भवन्ति । तस्य स्वमूह इति वर्तते । गवां सचूहः गात्रा। खलिनी। रथया । खलादिभ्यः इन् बक्तव्यः । डाकिनी । कुटुम्बिनी। लेाकतो लिङ्गव्यवस्था । राष्ट्र ॥ ४५ ॥ समूह इति निवृत्तम् । अर्थान्तरपादानात तस्येति व तते । राष्ट्र जनपदः तस्येति तासमर्थात राष्ट्र) यथाविहित त्यो भवति । शिवानां दाष्ट्रशैव । जन पदापेक्षया पुंलिङ्गता प्रयोक्तव्या । शैवः । अयुष्टः। नाभिसारः । राष्ट्राभिधाने बहुत्वे उस्थतव्यः । अङ्गानां राष्ट्र अङ्गाः । बङ्गाः । सुहाः । गान्धार्यादिभ्यो वेति वक्तव्यम् । जान्धारीणां राष्ट्रगान्धारयः। वासातः । बसालयः । शैवः । शिवाः। राजन्यादिभ्यो वा वुजः राजच्यानमा राष्ट्र जल्याः । राजन्य कः । दैवयातकः । दैश्यातबका । विल्सनादिभ्यो नित्यमुन न भव- तीति वक्तव्यम् । बैल्ववनः । प्रांबरीष पुत्रकः । श्रात्मकामे- यकः । नेदं बहु वक्तव्यं राष्ट्रविक्षायाः निवासविवक्षायाश्च प्रतिनियमात्सिद्धम बहुत्वविषये जन पदस्थ निवासविवक्षयैव तत्र जनपद सिलि चम् भवति गांधार्यादीनां राजन्यादीनां च उभयो विवक्षा बिल्व धनादीनां राष्ट्रविवव। राजन्यादेवञ् ॥ ६ ॥ राजन्य इत्येवमादिभ्यः तासमर्थ भ्यः बुज् भवति राष्ट्र। राजन्यकः । राजन्य अति बारसक शालकायन देव यात- व जालन्धरायण । कौन्तल आत्मकाय भरोषपुत्र व साति बिल्वधन मैलूषज उदु वर बैतल आर्जु नायन संप्रिय दाक्षि जर्णनाभ आतिगणश्चायं मालय त्रिगती बिरादादीनां ग्रहराम। 20 ·শ । এস্কিন্ধে ছিল। স্ত্রীলিঙ্গ।হেদিজা লিথলী। ৪e । হাসু, নিঃশ্বন মৰি যাফি: হস্তু- অালিফ এ হক ইহা হই প্রস্থ ক র হ ন হযী কাল - ৫। ক্ষী হিথ হয় বীৰিফিৰিখ : wীতিদিঘি। গী- কি ফলিক এ এক অন লক্ষন কাী নাযাজক হসহ জ ই খ, বন্ধু । মু ক্ষায় বিয়ে বড়ো পাক হনকা। হসু ক্ষাধি জয জয় শহর হতে হয়। শে। তা হল। য য ইত্ব লাল। লাহ ন হল ৰহয় দুর প্রত্র সুন্ন হয় বই । দুই- মধু হই অসুস্থ দুই মহড় উ ম ম হিহি । নথিৰ স্তু অাসূমালালাম্ ॥ ৫॥ যঃ সীতল ত্ব ও গ্রাজল মনি প্রাম- থাল গুলিশি জুই এয়াছিন হী ক্ষণ ঘালি কি হীহ হ মন চায় জল উলু ললি অস্থা- ল্লিনি কিন্তু এ ক্ষেৰ। অৰ: জাকা: বিল যুর হ হ । ফজ। দিন। এই লালু ভবি মুন্তী স মীম ল মলি অঃ জাতীস্থলবন । মন। জী লাহ! প্রাফ দু হি ই ওলিজ ক য বা স্বামঃ। যীলাম্বল মা: মুক্ত মুখ ফি । হুমকুত সুহীতুল নমিন। যাদুঘী- তুলা বলিনি। হ । এ দুঝিলু হয়। হুৰ যাঙ্কিা জীভাযা: ৫ ৪ | কি না ভিন্ন হতে বন কিন্তু গ্রাম হিন্নিনি- ল্প । ফুঃ এ নৃদ্ধান্ত হল সহ স্বনি অন্তু- লালা নিয়ে জীভ হয় এমন ঘন : নল- মিয়া নাই । এর মান।

·'Mananesath प्रहर माल्या कडा बोका ।। पादा । प्रह- रणजिशिक्षिा । जय ही आसान का भी डाव्या शीखाना- শিক্ষাঃ মিঃ । সৰ যি হয় না । स्थानकातापाता ॥ ५० ॥ स्यैनं पाता तलपाता इत्येतीशी लिपात्यते। रोनाना. भिक्ष. पात: स्येव पातः अस्या सोडाया लत स्वैपाल । तिलान्दारिद्रय पात: तिलपाल अस्यांकीहाय तैलं पता। स्मिन्नर्थ शो निपाल्पते पूजयदश च अभागमः । कथं दंडपातः बिया अस्या तिथी, वर्तले. दाखमाता तिथि: । मुशलपातोश्त्यां वर्तते मौशल पाता भूमिः । पूर्वसूत्रे इति करणादन्यत्रापि पो भवति । तत्त्य धीते ।। ५१ ॥ तदिति इप्समर्थात, वेति अधीतो इत्येतयोर कार्य. थाविहितं त्यो भवति तदिति प्रत्येक सम्बध्यते लाहोति तदधीते इति यथा तेन दीव्यतिरवनति जयति तिनित्यत्र लेनेति मुहतं वेत्ति मोहतः । औल्पातः । मारा धोते वैयाकरण सैद्धान्तः । क्रतूक्यदिसूबान्ताळें ॥ १२ ॥ सपूपा यज्ञाः ऋत्तवः । ऋतुविशेषाधियो मृत्यः उक्थ:- दिभ्यः सूत्रान्ताच उण अवस्ति नवेत्त्यधीते. इलि वर्तते अग्नि- ष्टोमं वेतबधीले या भामिष्टोनिः । राज सूधिकः । वाजपे- यिकः। उक्धादिभ्यः उक्थशब्दः केचिदेव सामसु रूड: ख C ·७६ महावृत्तिसहितम् । च सोस्थिको वर्तमानः त्यविधि लभते शक्यमधीते औविथ कः । জীঘিৰুখ্য বই। এমী কিন্তু ল নয়াল- सिधानात् । एष यज्ञशब्दोपि याज्ञिक्ये त्यविधि लमते या- ज्ञिकः । लोकायतमधीते लोकायतिकः । सूत्रांलात वार्तिसू- त्रिकः । सांग्रह सूचिकः । सूत्रांतादकल्पादेरिष्यते तेन काल्पसूत्र इत्यमेव भवति । सूत्रांतग्रहणं उक्थादेः प्रपंचः । उक्थ लोकायत न्याय न्यास्त पुनरुक्त संज्ञा चर्चा कुमर श्लक्षण संहिता पद कम संधात वृत्ति संग्रह गण गुण मायुर्वेद बसंत सहचरिते मध्ययने बसंतात वर्षा शरद व्यस्त- समस्तात् शिशिर हेमन्त प्रथम गुण अतुगुण प्रथमगण अणुगण इति केचित् अथर्वन् विद्यालक्षणझाल्पसूत्रांतात प्रकल्पादेः। वायविधिसः । साविद्यकः । हास्ति लक्ष- णिकः । मालकल्पिकः । पैत्रिकल्पिक । बार्तिसूत्रि कः अल्पादेरिति किम् । काल्पसूत्रः । विद्यामाननक्षत्र धर्मनिपू. वात् इह विद्यान्तात्पुरतः तस्यायं प्रतिषेधः । अङ्ग द्यामधीते आङ्गविद्यः । क्षात्रचि द्यः । धानविद्यः । विद्यः व्यवयवा विद्या इति यमे अयं प्रतिषेधः रडे तु रस्योवनपत्य. इत्युपा भवितव्यं तत्र नास्ति विशेषः । आख्यानाख्यायि- केतिहासपुराणेभ्यश्च । आख्यानाख्याथिकयोरर्थग्रहणं इति- हासषुराणयोः स्वरूपग्रहणम् জালালু যা ক্ষীনি। आधिनारिकः । आख्यायिकायाः शासवत्तिकः । ऐतिहा- सिकः । पौराणिकः । सर्वसादेरमाञ्चोप्स दे रसाचोम् भवति सर्ववेदः । सर्वतंत्रः । सादेः सवार्तिकः । ससंग्रहः । सर्वत्र टणउप रसात पंचकल्पः । निलक्षणः । त्रिसूत्रः । विद्यालक्षण- । ।

·BHATTER जैनेन्द्रव्याकरण । . बाल्पसबाहणतः । पदेत्तर पदादिकः । पूर्वपदिकः । उत्तर- पदिशः। शतवाष्टिभ्यां पष्टिकः । शतपथिकः । शतपथिकी। षष्टिपधिकः । षष्टिपथिको । अनुभूलक्ष्य लक्षणेभ्यश्च ठण । अनुसू न ग्रंथः। अनुसूमधीते आनुतुकः । लादियकः । लाक्षणिकः । द्विपद ज्योतिषअनुपदअनुकल्प इतिकरणं प्रयो- गार्थ वर्तते ततोऽयं विभागो लभ्यते । क्रमादेवुन् ॥ ५३॥ तत्यधीते इति वर्तते । क्रम इत्येवमादिभ्यो वुन् भवति क्रम वेयधीते वा. क्रमशः । क्रम पद शिक्षा नीमांसा सामन् । अनुब्राह्मणादिन्छ वक्तव्यः । ब्राहम इशेष ग्रन्धो ब्राह्मणं तदधीते अनुव्राह्मणी। अनुब्राह्मणिनी । अनुब्राह्मरिश- नः । मत्वर्थी येन सिद्धेऽपि भण्वाधनार्थमिदं वक्तव्यम् । उप्प्रोक्तात् ॥ ५४॥ प्रोक्तऽर्थे विहितः प्रोक्तः प्रोक्तत्यान्तात अध्येवेदि. बोरुत्पन्नस्य त्यस्योब् भवति । गोतमेन प्रोक्त गौतम तद्वैत्य- घीते वा गौतमः । भद्रबाहुना प्रोक्त भाद्रबाहवं तद्वत्त्याधीते वा भाद्रबाहाः । परस्याण उपि कृते योऽवस्थितः । प्रोका- थविषयो अण् तस्य न्यत्कात् अनीच इत्यधिकराव टिड्ढा- णनिति डीविधिन भवति अतष्टापि गौतमा । भाद्रबा- हवा स्त्री। सूचात्कोङः ॥ ५५ ॥ सूत्रवाचिन: ककारोङः अध्येतवेदित्रोरुत्पन्नस्य त्यत्यो- भवति अप्रोक्तार्थीज्यमारम्भः । पञ्चाध्यायाः परिमाणमास्य ·। महावृत्तिसहितम् । पंचकं सूत्र । एमष्टक द्वादशकं पञ्चमा जैनेन्द्रः । का: पाणिनीयाः द्वादशका भाईलाः । संख्याप्रकृत्त रिति वयम् । इह मा भूत तत्वार्थवार्तिक मथिते तास्वार्थर्तिकः । हला. पकमधीयते कालापः । छन्दोब्राह्मणानि चात्रैव ॥ ५६ ॥ प्रोक्तग्रहण मनुवर्तमानं छन्दोब्राह्मणानां विशेषणम् । अनेत्य- नेन अध्येतृवेदितृत्यविषयो गृह्यते छन्दोवाचीनि ब्राह्मणवा- चीनि च प्रोक्तत्यान्तानि अत्रैव अध्ये तृवेदितत्य विषये वर्तनशे अध्येतृवेदितृत्यश्विया वृत्तिरेव यथा स्थादित्यर्थः उभयाधा- रणं चेदवारोपादानात लभ्यते अन्यथा आरक्षसामर्थात विषयावधारणे सिद्धे एवक्षारोऽनर्थकः स्यात् प्रोतल्यान्तस्याव वृत्तिर्नान्यत्र तथा वृत्तिरेव न केवलावस्थानमित्युभयथा नियम: জামালিলা দ্বিশু কন্যা প্রতি অ ন থক সুন্ম क्वचिदुपान्यतरयोगः आईतं महत्तु विहितमिनि क्वचिद्वाक्य- माइतमधीते कचित्तिः आईत इति पदं पुननियमात् युगपदेव विग्रहः कठेन प्रोक्तं छंदोधीयते शठाः सोनकादिषु वैशपायां- तेवासिभ्य इतिवचनात् णिन् तत्रैव कठचरकाविति ते स्योप ततः परस्याण उप्रोक्तादित्युप। मोहेन मोक्तमधीत नोदाः पलादा: कलापिनोणित्या अणब्रहणमामध्यात् अन्यत्रायण आर्गमिनः वैशंपायनातेवाशिम्यः इति णिन् वाज सनेयिनः । सौनकादित्वात शिन् ब्राहमान स्वल्वपिता- शिडना प्रोक्तं ब्राह्मणमधीयते तांडिनः । सोनकादिषु पुराणप्रो- क्षु ब्राह्मणकल्पेष्विति णिन् । मलवेन प्रोतमधीते पूर्ववत् णिन् भाल्लविनः । एवं साधायनिनः । ऐतरेषिणः । छदोनहन सिद्धे पृथक ब्राह्मणग्रहणं किम् । पुराणोक्तत्वविशिलाहाणप. ।

·जैनेन्द्रव्याकरणम् । रिग्रहार्थम् । ड मा भूत याज्ञवल्केन प्रोक्तानि ब्राह्मणानि शकलादिस्यो वृद्धः इत्यस घर बन् “उलभेन प्रोक्तानि सौल- भानि" कलापिनोणित्यन्यना ध्यण याज्ञवल्कादयो अवरकाला इति व्यवहारः । चकारः किमर्थः ब्राह्मणसदृशब्राह्मणानां समु- च्वयार्थः । काश्यपेन प्रोक्तं कल्पं अधीयते काश्यपिनः कोशिकेन प्रोक्त करू पमधीयते कौशिशिनः । सौनकादिषु काश्यपकौशि- काम्यामिति णिन् गुगामल छन्दसां च समुच्चयार्थ पाराशयेण प्रोक्त सूत्रमधीयते पराशरिशो भिक्षवः निलालिमा प्रोत्तमधी- यते सैलालिनो गटाः ॥ सौनकादिषु परासर्यशिलालिभ्यो भिक्षुनटसूत्रयोरिति णिन् । शर्मन्देन प्रोक्तमधीयते कर्मन्दिनः ভূগল মীলীন ছিল। ভীম চনৰ জফ। कृशाश्वाभ्यामिन्निति भिक्षुनटभत्रयोरिति वर्तते । तदस्मिन्नस्तीति देशः रवौ ॥ ५७ ॥ तदिति बासमर्थात् अस्मिमिति ईवर्थ यथाविहितं त्यो भवति यत्तदासमर्थ अस्ति चेत तद्भवति यत्तदस्मिन्निति निर्दिष्टं देशश्चेत्तद् भवति समुदायेन रवुविषये इति करणात् भूमादिविषये विवक्षा औदुम्बरः। बावजः। पार्वतः। मत्वर्थी- योऽनेन बाध्यते तेन निवृत्तः ॥ ५८ ॥ देश:खावति वर्तते । तेनेति मासमर्थात निर्वत्त इत्येतस्मि- नर्थ यथाविहितं त्यो भवति देशः खौ। ककन्देन निवृत्त- काकंदी। मकन्देन निवत्ता माकंदी। कुशाम्बेन निवत्ता कौशा म्चीसह खण निर्वृत्ता। साहस्त्री। परिखा। रबावित्येव वनेन नि- वृतम् इह यदा नकम्न का अपि धवः सुगयः सकर्मका अवंतीति ।

·महावृत्तिमाहितम् । कर्मणि निवृत्तशब्दो व्युत्पाद्यते तदा तेनेति कर्तरि करणे वा भा यदात्वकर्मकविवक्षया कर्तरि निवृत्तशब्दः तदा हेतो भा। तस्य निवासादूरभवौ ॥ ५ ॥ देशःखाविति वर्तते तस्येति तासमर्थात् निवास अदूर- सवइत्येतयोरर्थयोर्यथा विहितं त्यो भवति देशनामिन गम्यमाने निवसंत्यस्मिन्नति निवासः काल इत्याधिकरणे घञ्। भवतीति भवः पचाद्यच अदूरे सव: निपातनातविधिः । तेर्निवास: গ্রাজু জী। মাঘ লিখা : মুলা। অাখ্যা अदूरभवा वाराणसी। विदिशाया अदूरभवं वैदिशम् । ब्रीही- मत्या अदूरभवं ब्रहिमतं नगरम् । बुञ्छणकंठेलसेनढण्ययफरिफजिकराठणोऽरीह- णकृशाश्वस्य कुमुदकाशत तृणप्रेक्षाश्म खिसंकाश बलपक्ष- कर्णसुतंगमवराहकुमुदादिभ्यः ॥ ६० ॥ बुजादयः षोडश त्याः यथा संख्यं अरीहणादिभ्यः षो. दृशेभ्यो गणेभ्यो भवन्लि यथा संभवं प्रागुक्तंषु चतुरथेषु । अरी- हणादिभ्यः कुञ् । अरोहणेन नितं आरोहणकम् । श्ररी- हण द्रघण द्रवण खदिर भगल उलुद सांपरायन कोष्टायश चैत्रायण गायण रायस्फोप विपथ विसाय उद्दण्ड उदंचन खाराहायन खंण्डवीरण काशकृत्स्न जांववत शिंशपा किरण रैवत तैल्व वैमतायन सौमायन सांडि- ल्यायन सुयज्ञ विपाश वायस রূহলাকিত भवति । कृशाश्वेन निवृत्तं काश्विीयम् । कृशाश्वारिष्ट । अरिष्ट वेश्मन् वेच्यविशाल रोमक लोमक वर्वर शवल रोमश वर्वर सूकर पतर सदृश मुख धम अजिर विनत আতাহার Ranisatisg ·द्वितीयः परिच्छेदः। स्वविषयेतरव्यावृस्यधिकरणतावच्छेदकधर्मविषयत्वा- दिकमिह निषिध्यत इति, तद् दूषयति-एतेनेति । किमत्र स्वशब्दः पुरुषान्तरीयज्ञानपरः समभिव्याहृतप- रो वा नाद्यः । विशेषज्ञानवति जीवेऽज्ञानप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । शुक्तवादाविदं प्रमेयवदिति ज्ञानस्यापि तादृशधर्मप्रकारकत्वात् शुक्तिं न जानामीत्यनुपपत्तेः । न च तदवच्छेदकत्वेन तत्प्रकारकत्वाभावो विवक्षित इति वाच्यम् । करतलामलकज्ञानेऽपि तदभावेन तत्रापि न जानामीत्यनुभवापातात्, इह शुक्तित्वमिति चान- स्थापि तत्प्रकारत्वाभावाच्च न स्वविषयशब्दः स्वविशे- व्यपर इति वाच्यम् । शुक्ताविदं रजतमिति ज्ञानानन्तरं तन्न जानामीत्यनुभवापातात्, उक्तनिषेधस्य ज्ञानसा- मान्यविरोधित्वाभावाच्चेत्यर्थः किञ्च किं ज्ञाने विशेषविषयत्वाभाव एवाज्ञानं तद्विशिष्टज्ञानं वा ? । आये दोषमाह-विशेषेति । द्वतीयं शङ्कते-विशेषेति । विशेषाविषयज्ञानमात्मन्यस्तीति चेत् त- हि ज्ञानमज्ञानं स्यात् । आत्मधर्माज्ञानानुभव- व्याख्याने च पदार्थमात्रविप्लव: स्यात् । तस्मान्न पराभिमताभावोऽज्ञानानुभववि- पयः । प्रागभावस्यानुभवासंभवादपि नाज्ञानानु- भवस्तद्विषयः। जनिष्यमाणज्ञानानां विशिष्यानु- भवासंभवात् । - ।

·सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- न च घटज्ञानं सामान्यज्ञानमेव तद्विशेष- ज्ञानाभावज्ञानहेतुः प्रतियोगितावच्छेदकाकार- ज्ञानस्याभावधीहेतुत्वात् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् सामन्यन्तरकल्पने गौरवात् । तथा च मय्यज्ञानमित्यनुभवोपपत्तिरिति भावः । तद् दूषयति-तहीति । न च ज्ञानस्याज्ञानत्वं युक्तं घटत्वाघटत्ववत् ज्ञानत्वाज्ञानत्वयोरेकर विरोधादि- त्यर्थः । अहमच इत्यनुभवस्य मद्भाने विशेषविषयत्वं नेत्येवं व्याख्याने स्वस्वमतानुरोधेन सर्वानुभवव्याख्या- नसम्भवात् पदार्थव्यवस्था न स्थादित्याह-मात्मेति। ज्ञानविरोधितया प्रतीयमानमज्ञानं च न माग- भाषादिरूपमित्युपसंहरनि-तस्मादिति । भागभा- ववत्तदनुभवस्याप्यसम्भवानाहमज्ञ इत्याद्यनुभवस्तद्वि- षय इत्याह-प्रागभावस्येति । तत्र हेतुमाह-जनिष्य- माणेति । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञान- स्याभावधीहेतुत्वात् कार्यस्य तत्तद्वयक्तिविशेषत्वेनैव प्रा- गभावप्रतियोगित्वाद्विषयविशेषविषयत्वस्यैव ज्ञाने वि- शेषत्वात्तदुत्पत्तेः पूर्व तत्वेन तदधगमायोगात्तत्कार्यमा- गभावधीरप्ययुक्तत्यर्थः। यदत्रोक्तं तद्विशेषज्ञानाभावज्ञानं प्रति तत्सा- मान्यज्ञानं हेतुरिति, तदनुवदति-न चेति । अभावा- নৰ মনিযীগিনাইজৰিঘিনালাঘর্থীই त्वेन क्लुप्तत्त्वात् तदभावेऽभावधियोऽसम्भवात् । इतरथा ·२८१ । द्वितीयः परिच्छेदः । क्लप्तकारणभङ्गः क्वापि दोषो न स्वादित्यभिप्रत्याह-प्र- तियोगीति । विपक्ष बाधकान्तरमाह-नन्ययेति । प्रमे- यत्वाद्याकारेण घटादिज्ञानादपि घटत्वाद्यवच्छिन्न- तदभावधीः स्यादित्यर्थः । न च सिद्धान्तेऽपि कथमनि- त्यज्ञानादेवशावगम इति वाच्यम् । उत्पन्नस्य तस्य प्रत्यक्षादिना विशिष्यावगनसम्नधादिति भावः । ननक्तप्रतियोगिशा शानमागभावेतराभावधी- हेतुः। अब च सामान्यज्ञानमेवेत्यन्यदेव कारणमि- त्यवाह-वामनन्तरेति । अभावधीमानेऽन्य एवानुगतो हेतुः, न तु त्वदु- क्त इति शकते-जन्विति । ननु यत्प्रतियोगिप्रकारकमभावज्ञानं त- त्प्रकारकज्ञानमेवाभावधीहेतुः, न तु प्रतियोगि- तावच्छेदकधर्मवत्तया प्रतियोगिज्ञानम् । अन्य- था सामान्यलक्षणप्रत्यासत्यनङ्गीकारमते वायौ रुपाभावाननुभवप्रसङ्गादिति चेत् । न, परमतेऽभा- वज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानजन्यत्वनियमात् । य- दवच्छिन्नमज्ञानमनुभूयते स एव हि तस्य वि- षयः । ज्ञान इवाज्ञानेऽपि निरूपकस्यैव विष- यत्वात् । अन्यथाऽत्तिप्रसङ्गात् । अवच्छेदके च न त्वदभिमताज्ञानमिति ततोऽन्यदेव तत् ।

·SARAMA २८२ सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- अभावज्ञानस्य प्रतियोगी यद्विशिष्टतया प्रती- यते तत्प्रकारकज्ञानमेव तद्धतुः । प्रहमज्ञः' इत्यादिमा- गभावानुभवे च प्रतियोगिनो ज्ञानत्वविशिष्टतया प्रतीते- स्तत्प्रकारकज्ञानस्य विशेषज्ञानाभावेऽपि सम्भवान्न तदनुपपत्तिः, न चातिप्रसङ्ग इति भावः । प्रतियोगि- तावच्छेदकवत्तया प्रतियोगिज्ञानस्यैव हेतुत्वे बाध कमाह-अभ्यथेति । सामान्यप्रन्यासत्त्यभावमते रूप- त्वावच्छिन्नयावद् पज्ञानासम्भवेन धायौ तत्सामा- न्याभावस्य यावत्तद्विशेषाभावस्य वाऽनुभवो न स्यादि- त्यर्थः । यस्य मते सामान्य प्रत्यासत्तिरस्ति तन्मते प्रति- योगिनि प्रतियोगितावच्छेदकस्यैवाभावज्ञाने भान- नियमात् तत्र तदनवच्छेदकस्य तथाऽवभास एवानुप- पन्नः । इतरथा घटवत्यपि भूतले घटो नास्ती- त्येवमाकारेण घटान्तराभावप्रमाप्रसङ्गादित्यभिप्रेत्या- ह-नेति। किं च त्वदुत्तमर्थ न जानामीति विषयनिरू- पितमेवाज्ञानमनुभूयते । तन्निरूपितत्वं च स्वस्थैव स्वप्रतियोगिज्ञानस्य व । इतरथा घटाज्ञाने पटस्थापि विषयत्वप्रसङ्गात् । निरूपकत्वं च ज्ञातस्यैवेत्यज्ञान- विषयज्ञानस्य तस्यावश्यकत्वान्न परोक्ताज्ञानसम्भव इ- त्याह-यदवच्छिन्नमिति ।

·२८३ BREASNRNER द्वितीयः परिच्छेदः । ननु सामान्य निरूपिताज्ञानस्य विशेषो विषयः । तथा च न पूर्वोक्तातिप्रसङ्ग इत्याशक्य तयोरपि तव मते भिन्नत्वादतिप्रसङ्गस्तदवस्थ इत्याह- -न चेति । न च सामान्यावच्छिन्नं विशेषाज्ञानं भा- तीति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । सामान्यविशे- षयो देनातिप्रसङ्गापरिहारात्, व्यक्तिरूपविशेष- स्य ज्ञातस्वाच्च । व्यञ्जकासाधारणधर्मस्तु व्या- ज्यत्वेन विशेषः । तथा च वह्नि न जानामीत्य- नुभूयमानाज्ञानस्यापि धूमविषयत्वप्रसङ्गः । अत एव विशेषप्रकारकं ज्ञानं निषिध्यत इत्यादिकं त्वसङ्गतम् । चन्द्रन जानामीत्यनु- भवकालेऽपि विशेषप्रकारकज्ञानादेः सत्त्वाच्च । अत एव साक्षात्प्रमाणज्ञानमपि नास्तीत्यपि निरस्तम् । स्वातन्त्र्यस्य वा सत्तानिश्चियरूप- त्वस्य वा प्रत्यक्षत्वस्य वा साक्षात्त्वस्य विवक्षायां चन्द्र' न जानामीश्यादावज्ञानानुभवायोगात् त- त्रोक्तस्य सर्वस्य सत्त्वात् । शेषे चोक्तमनुसंधे- यम् । भेदेऽपि तयोः सामान्यविशेषभाव एव निया- मक इत्याशक्य किं विशेषशब्देन व्यक्तिर्विवक्षिता ·- सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- उतापरजातिः व्यञ्जकासाधारणधर्मो वा ?। नाद्यः सामा- न्याश्रयत्वेन व्यक्तरपिज्ञातत्वादित्याह-व्यक्तीति। न द्वितीयः । जातिरहितेषु सामान्यादिष्वज्ञानादेरभावप्रस- ङ्गादिति चार्थः । तृतीये तस्य तद्विशेषत्वं तद्वयाप्य- त्वमयुक्तं वाच्यम् । अन्यथा तस्य तद्वयञ्जकत्वायोगात् । ततश्च व्यापकनिरूपिताज्ञानस्य व्याप्यो विषय इत्य- लिप्रसङ्गमाह-व्यजति । यदप्युक्तं विशेषतो न जानामीति विशेषत्रकारक ज्ञानं निषिध्यते तस्यैव संशयविरोधित्वादिति, तद् दू- षयति-प्रत एवेति । सर्वदा तज्ज्ञानरहिते तत्प्रागभा वासंभवात्परकीयतज्ज्ञानाभावस्य पराभिमतेश्वरादाव पि सत्त्वाद्विशेषस्वोक्तप्रकारेण दुर्निरूपत्वाच्चेत्यर्थः । निरस्तसर्वपक्षेषु दूषणान्तरमाह-चन्द्रमिति । चक्षुषा प्रकृष्ट प्रकाशव्यक्तिविशेष पश्यतोऽप्यस्मिन् ज्योतिर्मण्ड- ले चन्द्रं न जानामीति तदज्ञानानुभवः सुप्रसिद्धः। तत्र त्वदुक्तनिखिलनिषेधप्रतियोगिनः सत्त्वात्तदभावरूपा- ज्ञानानुपपत्तिः । न च तत्र चन्द्रं न जानामीत्यनुभव श्चन्द्रपदवाच्यत्वादिविषयो, न चन्द्रत्वादिविषय इति वाच्यम् । चन्द्रत्वं नाम काचिज्जातिः। सा च चन्द्रपद- प्रवृत्तिनिमित्ता इत्याप्तोपदेशात्तज्जासिमतः तद्वाच्यत्व निश्चितवतः प्रकृष्टप्रकाशे चन्द्रत्ववैशिष्टया ज्ञानाभावे तवाच्यत्वेऽप्यज्ञानानुपपतेरित्यादि चतुर्थ वक्ष्यते इति भावः । साक्षात्त्वदुक्तार्थविषयं प्रमाणज्ञानं नास्तीत्य- H ·द्वितीयः परिच्छेदः। २८५ नापि किं तत्प्रागभावोऽज्ञानत्वेनाभिमतः तदत्यन्ता- भावो वा ? । नाद्यः । सर्वदा तद्विशेषज्ञानरहिते तद- योगात् । न द्वितीयः । भाबितादृशज्ञानाश्रये तदत्य- न्ताभावायोगात् पुरुषान्तरीयतदत्यन्ताभावस्यातिप्रस- क्तत्वादिन्यभिप्रेत्याह-प्रत एवेति । प्रमागाज्ञानस्य साक्षात्वं विकल्पयन्सर्वकल्पेड- नन्तरोक्तदोषमध्याह-स्वातन्यस्येति। किं च स्वातम्य- मपि किमन्यानुपनीतविषयत्वं ज्ञानाविशेषणाविष- यत्वं वा, विशेष्यतयैव तद्विषयत्वं वा ? । नाद्यः । सुर- भिचन्दनमिति निश्चये सत्यपि 'चन्दने सौरभ्यं न जानामि'इति धीमसङ्गात् । किं चैवं सति त्वदुत्तमर्थन जानामीत्यनुभवस्याशे उपनीतविषयत्वं वाच्यम् । तदुपनायकस्याप्युपनीतविषयत्वेऽनवस्था पातात्तदनुपनी- तविषयमज्ञातार्थ तस्य बाधाभावात् प्रमाणां चेति साक्षाप्रमाणाज्ञाने तस्मिन् सति कषं तदभावः । न द्वितीयः । स्वप्रकाशज्ञानवादे सर्वज्ञानानामिदं जाना- मीत्येवमाकारेणापत्तेः । तत्राच्य ज्ञानत्वस्य च ज्ञा- नविशेषणतयैव भानात् सत्यपि विशेषज्ञाने तयार- ज्ञानप्रसङ्गात् । वेद्यज्ञानवादेऽप्यनुव्यवसाये मर्यस्य च ज्ञानविशेषणतयैव भानात् तदनन्तरमपि तत्राज्ञानं स्यात् । किं चात्रापि त्वदुक्तमय न जानामीत्यनुभवे । ज्ञानत्वय ·२८६ मटीकाद्वैतदीपिकायाम्- ज्ञानविशेषणतयैवार्थो भातीति वाच्यम् । ततश्चैतत्का- रणतया विशेषणभूताज्ञाताविषयज्ञानमावश्यकम् । त- स्थापि ज्ञानविशेषणतयाऽर्थविषयत्वेऽनवस्थापातात्स्वा- तन्त्र्येण तत्तद्विषयमिति तदभावरू पाज्ञानासंभवः । नापि तृतीयः । दण्ड्ययमितिज्ञानानन्तरं दण्डं न जा- नामीत्यनुभवप्रसङ्गात् । अत्राप्यनन्तरोक्तदोषापाताच्च। सत्तानिश्चयत्वं च तव जातिरूपमुपाधिरूपं वा दुर्निरूपम् । प्रत्यक्षत्वस्य साक्षात्वे चाज्ञानानुभवस्यापि अज्ञातेऽर्थेऽलौकिकप्रत्यक्षत्वात्तदभावासंभवः। लौकि- कप्रत्यक्षत्वविवक्षायां नित्यातीन्द्रियायेंषु तदसंभवा- सदभावरूपाज्ञानानुपपत्तिः । अन्यविषयतदत्यन्ताभाव- स्यैव लिङ्गादितो निश्चितेष्वपि तेषु संभवात्तदाऽपि न जानामौत्यनुभवापत्तिरित्यादि प्रातिस्विकदूषण- मपि द्रष्टव्यम् ॥ यदुक्त साक्षात्प्रमाणाविषयत्वस्यैव सत्त्वप्रयोज- कावादिति, तदपि साक्षात्वदुर्निरूपणेनैव निरस्तमि त्याह-शेष चेति । एवं परमते दोषमुक्त्वा स्वमते तदुक्तदोषं परि- हर्त मनुवदति-यच्चेति । यच्च परोक्षज्ञानमविद्यानिवर्त्तकमिति स- विषयकाविद्याविषयवृत्त्याऽविद्याऽपि निवते- तेति, तदसत् । आप्तवाक्यादशोकत्वनिश्चया- नन्तरमपि तत्राज्ञानसंशयदर्शनात् । न चात्रा.

·द्वितीयः परिच्छेदः । स्यकत्वान्न शोकस्वरूपे नाज्ञानं, न वा संशय: किंतु तस्य देशविशेषस्थत्व इति वाच्यम् । देशविशेषत- संबन्धयोरपि प्रत्यक्षेण निश्चितत्वात् । अशो. कत्वादिस्वरूपेऽज्ञानाभावे तस्य देशविशेषस्थ- त्वसंशयाद्यसम्भवात् । अपरोक्षाध्यासस्यापरोक्षज्ञानेनैव निवर्त्यत्वादविद्या- ध्यासस्याप्य परोक्षत्वाद् दिङ्नारुशङ्खपीतिमचन्द्रमादे- शिकत्वनभानीलिमादिभ्रमाणां परोक्षात्मकतत्वनिश्चये सत्यप्यनुवर्त्तमानत्वेन तत्कारणतया तत्तदज्ञानस्याप्याव- परोक्षज्ञानातन्लिवृत्तिरित्याभिप्रेत्याह- तदसदिति । किं च अशोकत्वं नाम काचित्वव्याख्या जातिःतद्वानशोकपदार्थ इति व्युत्पत्तिमतो "अस्मिन्व- नेऽशोकाऽस्ति" इत्याप्ताक्तितस्तद्वनेऽशोकत्वविशिष्ट- क्षसंसर्गविषयत्तानिश्चयरूपं ज्ञानं जन्यते । वनाशो- कसंसर्गे संशयाद्यभावात् । ततो वनगतस्य "अशोक न जानामि, अस्मिन्नशोकत्वमस्ति न वा" इत्य- नुभूयमानावज्ञानसंशयी परोक्ष ज्ञानस्याविद्यानिवर्तकत्वे- ऽनुपपन्नौ भवेताम् । ततः परोक्षज्ञानं सत्तानिश्चय- रूपमप्यविद्यानिवृत्त्ययोग्यमित्यभिप्रेत्याह-प्राप्तवा- क्यादिति । ननु तद्वाक्यादशोकत्वविशिष्टवृक्षस्य. वन- संसर्गनिश्च येऽपि तत्र तस्य देशविशेषसंसर्गानिश्चया- त्तस्य तद्विषयावेधाज्ञानसंशयावित्याशक्य वस्तुतोऽ- । ४२ ·सटीकाद्वैतदीपिकायाम- शोकत्वाश्रयस्यैव परोक्षे दृश्यमानत्वान्न तत्राज्ञाना- दौति दूषयति-न चात्रेति । ननु वृक्षत्वाकारेणैव तस्य देशविशेषस्थत्वनिश्चयो न त्वशोकत्वाकारणे- त्याशङ्क्यायोकत्वतशिधाज्ञाननिवृत्तौ सेन रूपे- णापि निश्चयः स्यादित्याह-प्रशोकत्वादीति । यत्स्वरूपावरकाज्ञानं यस्य निवृत्तं तसंस्कार- क्तस्तस्य पश्चाद् देशविशेषे तदाकारेणैव तनिश्चयो भवतीत्यत्रोदाहरणमाह-न होति । न हि माहिष्मत्यां देवदत्ते प्रत्यक्षेण निर्णीते पाटलिपुत्रे तस्मिन् दृष्टे 'देवदतोऽत्रा- स्ति न वा' इति संशयो भवति । अविद्यानिवृत्त्य- निवृत्तिरूपविशेषं विना देवदत्तप्रत्यक्षाशोकस्व- परोक्षनिश्चययोः सत्तानिश्चयरूपत्वे विशेषा- भावात् । अत एवाशोकस्येतव्यावृत्ति क्याद- निश्चिता संदित्यत इति परास्तम् । देवदत्तन- त्यक्षस्येतरव्यावत्तिसंदेहाद्यभावात् । अत एवं वृक्षविशेषेऽशोकस्वसंसर्गविषयोऽयं संदेहादिरि- ति परास्तम् । तस्यैव वाक्यीयप्रमाविषय- वात् ननु माहिष्मत्यां देवदत्तस्वरूपज्ञनं सत्तानिश्व- यरूपं वाक्योत्थमशोकज्ञानं न तथेति वैषम्यमाश- ।

·द्वितीयः परिच्छेदः। याह-मविद्येति । नन्वाप्तवाक्याद् वनस्थवृक्षेऽशो- कत्वनिश्चयेऽपि तस्येतरभेदोऽज्ञातः संदित्यत इत्या- शङ्कय तस्यापि प्रत्यक्षेण निश्चितत्वान्मैवमित्याह- प्रत एवेति । किं च देवदत्तप्राथमिकप्रत्यक्षणातत्स्व- रूपावरकाज्ञाननिवृत्तौ यथा तस्ये तरभेदसंशयाभावः, एवं शाब्द ज्ञानादशोकाज्ञाननिवृतौ तस्यापि तत्संश- यो न स्यादित्याह-देवदत्त इति । ननु वाक्याद् वन- स्थवृक्ष मात्रेऽशोकत्वनिश्चयेऽपि वृक्ष विशेषे तत्संसर्गोऽ- ज्ञातः संदित्यत इत्यत आह-अत एवेति । अत: शब्दार्थ मेवाह-तस्यैवेति । वृक्षमावेऽशोकल्यं बोध- यतो वाक्यस्याप्रामाण्यापाताद् वृक्षविशेष एव तन्नि- श्चयस्ततो जायत इत्यर्थः । नन्वाप्तवाक्यादशोकत्वस्य वृक्षत्वेनैव सामाना- धिकरण्यं निश्चितं न त्वेतद्वृक्षत्वेनेति चेत् । न, सामा नाधिकरण्यं नामैकाधिकरणत्वम् । तच्चैकप्रत्यक्षतो निश्चितकाधिकरणत्वमेव । तथा च रूपवत्त्वेन च- क्षुषा दृष्ट घटे त्वचा घटल्वसामानाधिकरण्येन स्प- विगतौ यथा तयो रूपस्पर्शयोन सामानाधिकरण्यसं- देहः, एवमत्रापि स्वरूपाज्ञानाभावेऽशोकल्वेतद्वृक्षत्व- योरपि स संदेहो न स्यादिति भावः । ननु परोक्षज्ञानमात्रस्याविद्याऽनिवर्तकत्वे "प्रयम- शोकः" इत्युपदेशजन्यज्ञानादपि तदनिवृत्तिः स्यादि- ·सटीकाद्वसदीपिकायाम्- त्याशङ्कय तस्य " दशमस्त्वमसि " इत्यादिवाक्य- वदिन्द्रिय सन्निकृष्टतया ममाचव्यवहितविषयत्वेनापरी- क्षज्ञानादिजनकत्वात्तत एव तदज्ञानादिनिवृत्त्युपप- লিখিঅশিক্ষা-দ্বনি। क्वचिच्चोपदेशेऽप्यपरोक्षज्ञानजनकः । अशोकापरोक्षमपि क्वचित्सत्ताऽनवधारणम्, उपदेशप्रामाण्यस्यान्यथासिद्धिशाकलङ्कितत्वं । च। अपि पाभिव्यक्तं विषयावच्छिन्न चैतन्य फलम् । अभिव्यक्तिश्चाविद्यानिवृत्तिरेव । ततश्चापरोक्षार्थ इव परोक्षेऽप्यविद्यानि- वृत्तिरस्ति चेत्तदपि स्पष्टमयभासेत । विषया- वच्छिन्नारपुरणल्यैव स्पष्टतारूपत्वात् । नन्वेवमिन्द्रिय सनिकृष्टेऽशोके 'भस्मिन्वनेऽशो- कास्ति' इति वाक्यादथ्यपरोक्षज्ञानात्पत्त्या तदज्ञाना. दिनिवृत्तिः स्यादित्यत शाह-अशोकेति । ननूक्तवा- क्यजन्यपरोक्षज्ञानवतज्जन्यापरोक्षज्ञानमपि तत्प्रयोक्त राप्तत्वान्यथानुपपत्तिरूपतर्कबलात्मत्तानिश्चयरूपंकिन्न स्यादित्यत आह---उपदेशेति । इन्द्रियास निकृष्ट स्य कस्यचिदशाकावेऽपि तत्प्रयोक्तुराप्तत्वसम्भावनया तदुपदेशस्थान्यथाऽपि प्रामाण्योपपत्तिशङ्कास्कन्दि- तत्वात्सन्निकृष्टविषये तज्जन्य ज्ञानमपरोक्षमपि सत्ता. ।

·PURANAGAR द्वितीयः परिच्छेदः । नवधारणमेव दूर त्यस्य तु वस्तुतस्त द्विषयपरोक्षज्ञा- नोत्पत्तिसमयवर्णितशङ्कानवतारात् तत्र सत्तानिश्चयरू- पमेवेति परोक्षज्ञानस्य व्यभिचारानाविद्यानिवर्तक- तेति भावः । किं च समानविषययोरपि ज्ञानाज्ञानयोw- धिकरणत्वे निवर्त्यनिवर्तकभावानुपपत्तेतन्निवर्ण कस्व तत्सामानाधिकरण्यमावश्यकम् । परोक्षवृत्तश्च निर्गम- नाभावेन स्वविषयावच्छिन्नचैतन्यावरकाज्ञानेन सामा- नाधिकरणयानुपपत्तेस्तस्यास्तनिवर्तक यमनुपपत्तम् । प- रोक्षज्ञानस्याप्यविद्यानिवर्तकत्वे शाब्दापरोक्षवादे य- स्नान्तरेण ब्रह्मसाक्षात्काराभ्युपगमा व्यर्थः स्यात् । किं चैवं प्रत्यक्षविषयवत्परोक्षविषयस्यापि फल- व्याप्यतयाऽस्पष्टताया प्रभावात् तत्रापरोक्षव्यवहा- रादिरपि स्यादित्याह-अपि चेति । ननु स्पष्टता नाम ज्ञातता, सा च न । परोक्षविषयस्यापि फलव्याप्यतयाऽ- स्पष्टताया प्रभावात् तत्रापरोक्षविषयेष्वित्याशङ्कय तस्या निरस्तत्वादभिव्यक्तं विषयावच्छिन्न चैतन्यमेव सेत्याह-विषयेति ॥ नन्वपरोक्षज्ञानविषयत्वमेव स्पष्टता, सा च न परोक्षविषय इति वैशेषिकादिमतमाशयाह-न चेति । न च घटस्य स्पष्टता अपरोक्षज्ञानवि- ·२४२ सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- षयत्वमेव । ज्ञानस्यात्मनिष्ठत्वादु अतिरिक्तविष- यतायाश्चानङ्गोकारात् । न चेन्द्रियसनिकृष्टत्वं तत् । अन्धकारस्थघटेऽपीन्द्रियसन्निकृष्टे वा- क्यात् ज्ञायमाने स्पष्टताया अदर्शनात, तस्या- तीन्द्रियत्वाच्च । किं च परोक्षज्ञानस्याविद्यानिवर्त्तकत्वे चक्षुषा दृष्टघटादिव्यक्तौ त्वगिन्द्रियेणानुमान. निीतेऽर्थे शब्देन जिज्ञासाभाववत् शब्दाद्यव- गतेऽपि श्रीवेटुटाचलेशलोलाकमनीयविग्रहादौ प्रत्यक्षण जिज्ञासाभावः स्यात् । अज्ञाननिवृ. त्तेस्तुल्यत्वात् । नन्विष्टविशेषप्रत्यक्षात सुखविशेषो भव- तीति जिज्ञासाऽर्थवतीति चेत्, सत्यम् । अज्ञान- निवृत्तितौल्ये तदेव न सम्भवति । परोक्षापरो- क्षवृत्तेविषयसम्बन्धासबन्धाभ्यामज्ञाननिवृत्ति- तदभावाविति सिद्धान्ते न दोषः । किं ज्ञानविषयत्वं ज्ञानमेव उत तदतिरिक्तो विषयगतो धर्मः? । भादो तस्य विषयसम्बन्धिस्पष्टता- स्मत्वमयुक्तमित्य भिप्रेत्याह-ज्ञानस्येति । द्वितीयं दू- षयति-अतिरिक्तति । द्रव्याद्यन्यतमत्वेनातिरिक्तवि- ·२०३ द्वितीयः परिच्छेदः । षयताया दुर्निरूपत्वादित्यर्थः । ननु ज्ञायमानस्येन्द्रिय- सन्निकृष्टत्वमेव स्पष्टतेत्यत आह-न चेन्द्रियेति । प्रत्यक्ष ज्ञानविषयस्येन्द्रियसनिकृष्टत्वं स्पष्टतेत्याशङ्कय स्पष्टताया अपरोक्षत्वादस्यातीन्द्रियत्वात् मैवमि- । त्याह-तस्येति । किं चैवं परोक्षता निर्णोते दूरस्थे वस्तुनि “नि पादितक्रिये कर्मणि" इति न्यायेन तदविद्यानिवृत्तये प्रत्यक्षापेक्षा न स्याच्चक्षुषा निर्णीते घटे स्पार्शनज्ञाना- पेक्षाऽदर्शनात् । अनुमाननिश्चिते शब्दापेक्षाऽदर्श. नात् तद्वदित्याह-किं घेति । नन्वविद्यानिवृत्तरन्यतः सिद्धत्वेऽपि सुखविशे- षायं तत्प्रत्यक्षज्ञानापेक्षेति. शङ्कते-नन्विति । इष्टाप- रोक्षज्ञानस्य स्वविषयगतेतृत्वावारकाविद्यानिवर्तकल्वा- देव सुखविशेषहेतुता । परोक्षज्ञानस्यापि तदस्ति चेत्त- तोऽपि सुखविशेषः स्यादित्याह-सत्यमिति । ननु सिद्धान्तेऽपि ज्ञानत्वाविशेषेऽपि किञ्चित् ज्ञानमवि- द्यानिवर्तकं किञ्चिन्नेति कथं वैषम्यमित्यत प्राह परो- क्षेति प्रत्यक्ष परोक्षवृत्यार्निवाविद्यासामानाधिकर- एयतदभावावेव वैषम्य मित्यर्थः । इष्टविषयापरोक्षवृत्तेः प्रत्यक्षज्ञानत्वमेव सुखहेतु- त्वप्रयोजकं, न त्वविद्यानिवर्तकत्वमिति शङ्कते-- ज्ञानेति । अज्ञाननिवृत्तेस्तुल्यत्वेऽपि स्वरूपविशेषा- देव सुखविशेष इति चेत् । न, अतिप्रसङ्गात् ।।

·। सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- तस्मादविद्यानिवृत्तिरूपविशेषादेव प्रत्यक्षं सु- खविशेषकरमिति तदेवाविद्यानिवर्तकम् । प्र- विद्याविषयकवत्तिश्च नाविद्याविरोधिनीति । प्र- माणानां स्वप्रमेयाव्युदासकरत्वात् । न चैवं परोक्षज्ञानात् व्यवहारोऽपि न स्यादिति वाच्यम् । व्यवहारमात्र ज्ञानमात्र- स्यैव हेतुत्वात् । संशयमिथ्याज्ञानादपि तदष्टेः। प्रमेयमित्येवंरूपेष्टज्ञानादपि सुखं स्यादिति दूषयति-नेति । न चेष्टतावच्छेदकप्रकारकज्ञानमेव मुखहेतुरिति वाच्यम्। प्रमेयवदिति ज्ञानेऽपीष्टतावच्छे- दकतवशिष्टययोर्भानाभावात् । कारणकारणादेव का- योपपादने ज्ञानसामग्नीत एक कार्यभवात् । ज्ञान- स्थापि कुत्रापि कारणतायोगाचेति भावः । ततश्चे- टापरोक्ष ज्ञानस्याविद्यानिवर्तकत्वप्रयुक्तमेव सुखानुकू- लत्वं, परोक्षज्ञानस्य च तदभावान्नाविद्यानिवर्तकत्व- मित्याह-तस्मादिति । एवं तावत्परोक्षज्ञानस्यावि- द्यानिवर्तकत्वाभावादविद्याविषयवृत्तेरविद्यास मानवि- षयत्वेऽपि न तन्निवर्तकत्वमित्युक्तम् । इदानी विमतं नाविद्यानिवर्तकं तद्विषयज्ञानत्वात्संमतवत् । मुखादिज्ञाने व्यभिचारः। तस्य पक्षसमत्वात् । तथा च निवाज्ञानविषयकं तत्समानविषयमेव ज्ञानं तनिवर्तकमित्य भिमेत्याह-अविद्येति । M ·द्वितीय: परिच्छेदः । ननु परोक्षधानेनाज्ञानानिवृत्तौ सदावृतविषये व्यवहारोऽपि न स्यादित्याशय ज्ञानमात्रस्यैव तत्का- रणत्वात्ततस्तदुपपत्तिरित्याह-न चैवमिति । प्रज्ञा- नानिवर्तकज्ञानादपि व्यवहारदर्शनानाज्ञाननिवृत्तिस्त- द्धरित्याह-संशयति । अत एव परोक्षज्ञानाद्धान्ति- रपि न निर्वत्तेतेति निरस्तम् । दण्डनान्त्याऽपि सर्पभ्रा- न्तिनिवृत्तिदर्शनादिति भावः । पक्षनिश्चयात्तद्विषयाज्ञानानिवृत्तौ तदनुभ वोऽपि स्यादिति चेदामनुवदति-जन्विति । नन्वेवं नितेऽपि धर्मादीन जानामी- त्यनुभवः स्यादिति चेत् । न, तनिर्णयस्यैव प्र. तिबन्धकत्वात् । तदननुभवमात्रात्तनिवृत्त्यनु- भवो भ्रान्तिः । न चैवं सुखं न जानामीत्यनु- भवस्थापि भावरूपाज्ञानविषयत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । स्वस्थ विद्यमाने सुखे विशेषतोऽनु- भवनियमेन न जानामीत्यनुभवाभावात् । पर- सुखे च तदिष्टमेव । यत्त्वहमर्थस्य भावरूपाज्ञानानाश्रयत्वे- नेत्यादि, तदसत्। तस्याज्ञानानयाभेदात् । श्वेता धावतीतिवदहमज्ञ इति प्रतीत्वपपत्तेः । सुषुप्ताविव सतोऽप्यज्ञानानुभवस्य जानामीति- SatpuSICTIMERaised LAIMAIN ·२९६ - सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- स्फुटतरज्ञानानुभवेनाभिभूतत्वात्सौरमभाभिभूतदीपा- दिनभाया इव न स्फुटव्यवहारयोग्यतेत्यभिप्रेत्याह-न तन्निर्णयस्येति । यदुक्तं शास्त्र श्रवणाद्धर्माज्ञानं निवृत्तमि- स्वनुभवादिति, तदन्यथयति-तदननुभवभावादिति । यथा सौरप्रभायां सत्यां चन्द्रादिप्रभाया अननुभवमात्रेण तनिवृत्तित्वभ्रमः, एवं परोक्षज्ञाने सति तदज्ञानस्य स्पष्ट- मननुभवात्तन्निवृत्तित्वभ्रमः निवर्तकस्य बाधकस्पोभयत्र तुल्यत्वादिति भावः। न जानामीत्यनुभवस्य भावरूपाज्ञा- नविषयत्वे सुखादावपि तत्सत्त्वात्तत्रापि भावरूपाज्ञाना- पात इति न शङ्कनीयमित्याह-न चैवमिति। कि वर्तमाने स्वकीयमुखादौ तदनुभव उत परकीये तस्मिन्, किंवाऽतीतादिरूपे ? नाद्य इत्याह-स्वस्येति । द्विती- यतृतीययोरिष्टापत्तिरित्याह-परसुखे चेति । अतीता- दिरूपस्यापि जुखस्याव्याकृतात्मना स्थितस्यावृतचैतन्य सवाध्यामादज्ञानमपीष्टमिति पशब्दार्यः । "अहमन्त्रः' इत्यनुभवेऽहङ्काराश्रितत्वेनासानमनु- भूयते । भावरूपाज्ञानस्य च तदनुपपन्नभिति चौद्यमनु- वदति-यत्त्विति । यथा श्वेतरूपस्य गतिमद्रव्यता- दात्म्याद्यया श्वगत्या गत्याश्रयत्वानुभव एवमज्ञानाश्र- यचित्तादात्म्यादहङ्कारस्य तदनुभव इति दूषयति--त- दसदिति ·द्वितीयः परिच्छेदः । चोद्यान्तरमनुवदति-यत्त्विति । यत्तु जडविषयाज्ञानाभावात् घटं न जा- नामीत्यनुभवोऽभावविषय एवेति, तन्न । तद- भिन्नतन्याज्ञानस्यैव तदज्ञानत्वात् । तस्मादज्ञो न जानामीत्येतत्प्रत्यक्षगोचरः। अनादिभावरूपा साऽविद्यानाभावरूपिणी ॥ एवं सौषुप्तिकाज्ञानपरामर्शोऽपि भावरू- पाज्ञाने प्रमाणम्। ज्ञानाभावस्य सुषुप्तौ प्रतियो- गिस्मरणाद्यभावेनानुभवितुमशक्यत्वात् पराम- सम्भवात् । अस्मदभिमताज्ञानं तु सुषुप्तावपि सा- क्षिणा विषयव्यावत्तमेवानुभूयते । विषयस्याय- ज्ञाततया नित्यानुभवमात्रवेद्यत्वात् । न चैवं जागरण इव'अहमज्ञा घटं न जानामि' इतिप्रत्य- यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तदाऽज्ञानसाक्षिणः सविकल्पकतापादकाहवारस्याभावेन तथाऽननु- भवात् । अज्ञानविषयसद्रू पचैतन्यावच्छेदकतया जडस्य तद्विषयत्वानुभवो न स्वत इति दूषयति-तन्नेति । 'न' न जानामि, इत्यनुभवयोरन्यथानुपपत्तेर्भावरूपा- - ·Sam । सटीकाद्वैत दीपिकायाम्- ज्ञानमेव तद्विषय इत्युपसंहरति श्लोकेन-तस्मादिति । विञ्चिदवेदिषमितिपरामर्शकल्प्यसौषुप्तिकानुभ- वोऽपि तत्र मानमित्याह-एवमिति । सोऽपि ज्ञाना- भावविषयतयाऽन्ययाभिद्ध इति शङ्कां निराकरोति-ना- नाभावस्येति । न च संस्कारानुपपन्तिः । सिद्धान्ते अ ज्ञानाकाराविद्यावृत्तः सुषुप्त्यवस्थाया वा नाशात्तद्धि शिष्टप्रकाशस्यापि नाशासदुपपत्तेरिति भावः । धादिवानाभावाद्भावरूपाज्ञानानुभवोऽपि न स्यादित्युक्तं दूषयति-अस्मदभिमतेति । साक्षिणा नि- মা অলিনিহানিবল্লাল নন। भासते । न च तदाऽज्ञानविषये प्रमाणाभावान्न तस्य सा- क्षिगोचरतेति वाच्यम् । अज्ञाततया साक्षिभास्यत्वे प्रमा- णापेक्षाभावादित्यर्थः । सुषुप्तौ साक्षिणा ज्ञानानुभ- वेऽहमित्याकारा प्रतीतिः स्यात् । तदाकारप्रतीतिश्च तदाऽनुपलब्धिविरुद्धत्याशङ्क्याऽभिव्यक्ताहकारतादा- त्म्यापन साक्षिण एव तथा प्रतीतेः। सुषुप्तौ च तदभा- वान्मैवमित्याह-न चैवमित्यादिना । न किंचिदवेदिषमित्यस्य स्वापकालीनज्ञानाभा- वानुमितित्वान्न तदाऽज्ञानानुभव इत्युक्तमनुवदति- यत्त्विति । यत्त्वयं न सौषुप्तिकाज्ञानस्य परामर्शः किं त्वनुमानमिति, तन्न । तत्र न तावदहं ज्ञाना- ·द्वितीयः परिच्छेदः। सी भाववान् अवस्थाविशेषवत्स्वादिस्यनुमानम् । अ- मर्थमात्रपक्षीकारे जाग्रति तस्मिन् ज्ञानसत्त्वेना- शतो बाधात् । सुषुप्तिकालीनाहमर्थस्य पक्षत्वे सुपुप्तेनिखिलज्ञानाभावरूपायाः पूर्वसिद्धत्वा- त्। यतिकचिज्ज्ञानाभावस्य साध्यत्वे न किंचि- दवेदिषमित्यनुभवासंभवाद, सुषुप्तिकालीनज्ञा- नामावासिद्धेश्च। निखिलज्ञानाभावस्य साध्यत्वे व्याप्तिग्रहाभावात्। अवस्थाविशेषत्वं च यदि सुप्तित्वं, तदा साध्याविशेषः । निखिल ज्ञानामावरूपत्वात् सुषुप्तेः । यदि जाग्रत्त्वप्नातिरिक्तकालत्वं, तन्न। तदा निखिलज्ञानामावज्ञानात् प्राक् तदतिरिक्त- स्वस्थ दुर्विज्ञेयत्वात् । एतेन सामग्यभावेन ज्ञाना- भावोऽनुनीयत इति प्रत्युक्तम् । तत्रापि पक्षस्य दुर्निरूपत्वाव । सामाग्यभावस्यापि कार्याभावो- नेयत्वात लिङ्गानिरूपणान तस्याणुभितित्वमित्याह-तन्ने- ति । अवस्थाविशेषवत्व लिङ्गभित्येततावद् दूषयति- तत्र न तावदिति । तत्र किमहमर्थमा पक्षः सुषु- ·सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- प्तिकालीनाहमर्थो वा । प्राद्य दूषयति-प्रहम- यति । द्वितीयेऽनुमितेः पूर्व पक्षविशेषणाज्ञानात्तदि- शिष्टपक्ष एवासिद्ध इत्याह-सुषुप्तीति । साध्येऽपि किं कतिपयज्ञानाभाववत्त्वं विवक्षितं निखिल ज्ञा- नाभाववत्त्वं वा ? । प्राद्य दोघमाह-यत्किंचि. दिति । जाग्रत्यपि तस्य सत्त्वात्सिद्धसाधनता च स्या- दित्यभिप्रेत्याह-सुषुप्तीति । द्वितीयं दृषयति-नि- खिलेति। निखिलज्ञानानामेककदा वाऽप्रसिद्धत्वेन व्यतिरेकव्याप्तेरपि दुर्यहत्वादिति भावः । हेतुरपि दुर्निरूप इत्याह-अवस्येति । एतदी- यसुप्तेरन्यदीयजाग्रदादिकालत्वादसिद्धिः । एतदीय जाग्रत्कालाद्यन्यत्वविवक्षायामन्यदीयजाग्रति व्यनि- चार इत्यभिमत्याह-तन्नेति । किं च कतिपय ज्ञानवद् जाग्रत्स्वप्नकालातिरिक्तत्वस्य निखिलज्ञानाभावत्व- ग्रहं विना दुर्यहत्वाद्धेतोरज्ञाततासिद्धिरित्याह-निखि- लेति । परोक्तं द्वितीयलिङ्गमपि दूषयति-एतेनेति । एतच्छब्दार्थमाह-तचापीति । निखिलज्ञानाभावग्रह विना तत्सामध्यभाव एव दुर्ग्रह इत्याह-सामग्रीति । यदप्युक्त प्रत्यक्षसिद्धेन्द्रियप्रसादेन तदुपरमा- नुमानात्सामय्यभावः सिद्ध इति तदप्ययुक्तमिति दूषयति-न चेति । - । AAN ·द्वितीयः परिच्छेदः । न चेन्द्रियप्रसादेन तदुपरमानुमानात् सा- मग्यभावोऽन्यत: सिद्ध इति वाच्यम्। बाइयेन्द्रि- योपरमेऽपि स्वप्ने विषयज्ञानतत्सामग्योः सत्त्वा- त्, शोभनस्वापदर्शनादपि मनःप्रसादस्य सत्त्वे. नान्यथासिद्धेश्च । नापि तत्तुल्ययोगक्षेमात्मादौ स्मर्यमा- णेऽपि नियमेनास्मर्यमाणत्वलिङ्गादनुमितिः । सुषप्तिकालीनात्मनोऽस्मर्यमाणत्वेन विशेषणा- सिद्धः, जाग्रत्कालीन आत्मनि ज्ञानस्यास्मर्यमा- णत्वासिद्धेश्च । सुषुप्तिकालेऽस्मर्यमाणत्वं हेतुरिति चेत्- न । असिद्धे, निखिलविषयज्ञानामावस्यैव सु- पुस्तित्वात्, विद्यमानबादेऽननुभूतज्ञानस्यापि सम्भवादप्रयोजकत्वात् , जाग्रति तादृशज्ञाने व्य- भिचाराच्च, लिङ्गव्याप्त्याउनुसन्धानं विनापि नावेदिषमिति परामर्शदर्शनात् । ननु मनःप्रसादेन मनसेऽप्युपरमानुमानान्नि- खिलज्ञानसामयभावसिद्धिरित्याशक्य तत्प्रसादाऽन्य- थापि सम्भवतीत्याह-शोभनेति । इन्द्रियाणामती- न्द्रियत्वेन परमते तत्प्रसादा दुर्विज्ञेय इत्यपि द्रष्टव्यम् ।

·AU । ३०२ सटीकालदीपिकाया- तृतीयं लिङ्गमपि दूषयति-नापीति । पराभिम- নফালী জঙল সুনামঘালয় জানি स्मर्यमाणत्वायोगाद्विशेषणाभिद्धो हेतुरित्याह-परमत =নি। বিচাৰিালমা-জান্ধাবীল দুনি। विशेष्यसिद्धिपरिहाराय हेतुविशेषणं शङ्कते-भुषु- प्तीति । निखिलज्ञानाभावज्ञानात्पूर्व सुषुप्तेरेवाज्ञाना- दसिद्धिरित्याह-न प्रसिद्धेरिति । सुषुप्तौ सतोऽपि ज्ञानस्यानुभवाभावादपि स्मरणाभावोपपत्तरप्रयोज- कताऽपीत्याह-विद्यातिनवीनमते ज्ञानस्य स्वविषय- त्वेऽपि संस्कारप्रमोषादिना स्मरणाभावसंभवाचाय- प्रयोजकतेति भावः । मतदयेऽपि केशिकाष्ठलेष्टा- বিন্নালান কনস্বলজ্বা কানুন- त्याह-जागतीति । अनुमितिकार विनापि सौवु- प्तिकाज्ञानानुसन्धानदर्शनाग्नेयं भितिरित्याह-लि- ड्रेति । यदुक्तमुक्तलिङ्गैः स्वापे ज्ञानाभावासिद्धौ सिद्धा- न्तेऽपि तदसिद्ध्यापात इति, तद् दूषयति-न चैवमिति। न चैवं सिद्धान्तेऽपि कथं सुषुप्तौ ज्ञाना- मावनिश्चय इति वाच्यम् । न किञ्चिदवेदिष- मिति परामर्शसिद्धसर्व विषयाज्ञानान्यथानुपपत्त्या तस्य कल्प्यत्वात् । अत एव रागावभावानुमान- मपि तद्विषयज्ञानामावस्यैव तदनुत्पत्तिव्याप्य- Hasirtan ·द्वितीयः परिच्छेदः । स्वात् । न चैवमात्मादिगोचरेच्छाद्यभागे ल सिध्येत्, तज्ज्ञानस्य तदानीमपि सत्त्वादिति बा- च्यम् । सविकल्पकज्ञानस्यैव ततुतया तद- भावानुमानादेव तदभावस्यापि सिद्धत्वात् । कि च सुषुप्तौ ज्ञानाद्यनावोऽपि साक्षिणाऽनुभवितुं शक्यते। न चैवं तदाऽज्ञानाद्यसिद्धिप्रसङ्गः । तस्य तदाऽप्यावश्यकत्वेन 'जाग्रतीव नावेदिषम्' इत्य- नुभवस्य तदेकविषयत्वात् । अज्ञानान्यथानुपपत्त्येति। भावरूपाज्ञानेन त- द्विरोध्यपरोक्षज्ञानाभावसिद्धौ लिङ्गदर्शनादेरभावात् परोक्षज्ञानाभावोऽपि सिध्येदिति भावः । यदप्युक्तम्- एवं सति रागविरोधिद्वेषस्य त्ववाभावात्तदभावासिद्धि- रिति, तत्राह--अत एवेति । इश्ज्ञानादेभावादित्यर्थः। जानाभावात्कथं रागाद्यभाक्षिरिरित्याशयाह-त- द्विषयेति। तर्हि तदा ज्ञायमानास्मादिवियरागा- द्यभावो न सिध्येदिति यदुक्तद् इषति- चैव- मिति । आत्मना निर्विकल्पकज्ञानेन स्फुरदोऽपि तदा रागादिहेत: सविकल्पकस्याभावात्तदभावसिद्धिरि- त्याह-सविकल्पकेति । स्वापकालीनस्य ज्ञानाद्य- भावस्थानुमेयत्वमङ्गीकृत्येदमुक्तम् । वस्तुतस्तस्य तदा Lan ·SPANISAINAR 3. भटीकाद्वैतदीपिकायाम्- नित्यसाक्षिवेद्यत्वभवादुश्चितस्य नापश्यं नाऔष- मिति तत्परामर्श एवेत्याह-किं चेति। नन्वेवं सति न किंचिदवेदिषमित्यभ्यापि ज्ञानाभावविषयत्वसम्भ- वात्ततोभावरूपाज्ञानासिद्धिरिति चेत्न । भावरूपाज्ञानं विना साक्षिणो दृश्यसंबन्धायोगित्वेन तस्यावश्यक- त्वात् । नावेदिषमितिज्ञानसामान्य विरोधितया परा- मृश्यमानाज्ञानस्य विशेषाभावरूपत्वायोगाचोत्याह- न चैवमित्यादिना । एवं भ वरूपाज्ञाने प्रत्यक्षमुपपाद्यानुमानम- प्याह-अनुमानमिति । अनुमानमपि तत्र प्रमाणम् । इच्छाद्यस- मानकालीन सामग्रीजन्यप्रत्यक्षधर्माजनकघटादि- प्रत्यक्षप्रमा ज्ञानातिरिक्त प्रत्यक्षनिवर्तिका बात्य- विषयजन्यप्रमात्वात् प्रतियोगिप्रत्यक्षवत् । इच्छाधसमानकालीना या सामग्री तज्जन्या प्रत्यक्षधर्मभूतेच्छाद्यजनिका च या घटादिप्रत्यक्षप्रमा साऽत्र पक्षः । ज्ञानातिरिक्तमत्यक्षस्य निवर्तिकेति सा- ध्यम् । बाह्यो यो विषय घटादिः तज्जन्यप्रमात्वा- दिति हेतुः । प्रतियोगिप्रत्यक्षवदिति संजिहीर्षाद्वारा ध्वंसजनकतत्प्रतियोगिप्रत्यक्षवदित्यर्थः । प्रमामात्रस्य पक्षत्वे रवमते परोक्षप्रमायां बाधः । तनिवारणाय प्र- अक्षम मेत्युक्तम् । अत्र प्रमापदं स्वसामग्रीकालीनज- ·रणाय । अव धर्मपदं द्वितीयः परिच्छेदः । न्यविशिष्ज्ञानानधिगवार्थविषयमापरम् । तेन धारा- वाहिकद्वितीयादिममायां न बाधः । स्वमते शब्दा- दिजनिताऽहमाकारवृत्तरपरोक्षममात्वास व घटादीति । दण्डादिधनघटादिप्रमायां परमते तत्प्रागभावनिवर्तकत्वेन सिद्धनाधनतावार- णाय धर्माजनकेति । पक्षीकृत ज्ञानस्थापि संस्कारजनक- त्वादसंभववारणाय प्रत्यक्ष क्षधर्मत्युक्तम् । भावरूपधर्म परम् । तेन प्रत्यक्षस्य स्वध्वंशस्य जनक. त्वेनाविद्यानिवृत्तरात्मातिरेकमते तज्जनकत्वेन वा ना संभवः । जिज्ञासाद्यनन्तरभाविघटादिममायास्तनिवर्त्त- कत्वेनार्थान्तरतावारणायेच्छाद्य समानकालीनसामग्री- जन्येत्युक्तम् । अत्रादिपदेन द्वषप्रयत्नौ गृछते। सा- ইsৰি ৰহ্মাৰামাৰলিজনকশলাখনিনাহ্মান্যা- य प्रत्यक्ष पदम् । स्वनिवर्तकत्वेन विशेषणज्ञाननिवर्त- कत्वेन चान्तारतावारणाय ज्ञानातिरिक्तति । हेतु- परोक्षप्रमायां व्यभिचारवारणाय विषयजन्येति पदम् । उक्ताहमाकारवृत्ती ध्यभिचारवारणाय बाह्यति । अत्रापि प्रमापदं स्वसामग्रीकालीनजन्यज्ञानाविषय- प्रमापरम् । तेन धारायां द्वितीयादिज्ञाने न व्य- भिचारः। अवायमनुमाननिष्कर्षः :-- इच्याद्वेषप्रयत्नाममा- নলীলা লীলাবালকা লক্ষ্মী- w ·निवर्त्तक, मटीकाद्वैतदीपिकायाम्- कालीगणपविषयविषयकवाझविषयजन्यममात्वात् दक्षिण ध्वंसजनकप्रत्यक्षवदिति । नन्वज्ञानादन्यदेव प्रत्यक्षं वस्तूतप्रनानिवर्त्यम- स्त्वित्याशङ्कयाह-अभिहितेति । अभिहित ज्ञाननिवयं चाबाधितं नास्म- दभिमताज्ञानादन्यत्संभवति । यद्वा प्रत्यक्षधर्माजनकघटादिप्रत्यक्षप्रमा- যাল কার্যকলালম্বিনিমিয়া- জামালম্বিন্ধ নিবন্ধ जन्यज्ञानासहकृत सामग्रीजन्यध्वंसप्रतियोगिजा- तीयातिरिक्तज्ञानान्यप्रत्यक्षनिवर्तकं, जन्यज्ञाना- जन्यध्वंसप्रतियोगिजातीयातिरिक्त ज्ञानान्यप्रत्य क्षनिवर्त्तकं, गुणत्वानधिकरण प्रत्यक्षनिवर्तकं- स्वस्थितिक्षणनियतस्वविनाशसामग्रीमद्विवप्रत्य- क्षनिवर्त्तकमिति वा साध्यम् । तत एव तद्वत् विशिष्टाभावस्य साध्यत्वान्नध्यर्थविशेष- रगत्वम्॥ स्वस्य स्वप्रागभावनिवृत्तिरूपत्वेन तनिवर्तक- त्वायोग त् इच्छातत्मागभावाद्यनिवर्तकस्यैव पक्षत्वा- तदन्यस्य प्रत्यक्षस्य तन्निवयत्वं बाधितमिति अनिर्व- चनीयाज्ञानमेव तादृशं सिद्धयतीत्यर्थः ।

·ran द्वितीयः परिच्छेदः INDIANRSION । इदानों पक्ष साविशेषणं परित्यज्य साध्ये विशेषतान्तराणि वदन् उक्तहेतोः षट् शाध्यायाह- यदति । अवापि पक्षविशेषणकृत्यं पूर्ववदेव । कार्यत्वे सति स्वेन पक्षीकृत ज्ञानेन समानाधिकरवामिच्छादि तदतिरिक्तं यत्प्रत्यक्षं तन्निवर्तकमित्येकं साध्यम् । सर्व- नापि संस्कारप्रागभावनिवर्तकत्वेनान्तिरतावार गाय प्रत्यक्षेति । ज्ञानेच्छादिनिवर्तकत्वेनार्थान्तरतावारणाय कार्याति । स्वसमानाधिकरणातिरिक्तत्युक्ते बाधः । अज्ञानस्यापि स्वसमानाधिकरणान्वेन तदतिरिक्तनिव- মজা, নৱিষা স্থায় জানি। মালঞ্জ कार्यत्वाभावादेव तद्विषिश्यमानाधिकारशातिरिक्त- त्व संभवान्न बाधः । वस्तुको दृष्टान्ते साध्यवैकल्यपरि- हाराय स्वयमानाधिकरणेति ध्येयम् । परमतानुसारेण घटादिमागभावनिधनकमृदादिप्रत्यक्षदृष्टान्समभिमेत्य साध्यान्तरमाह-कार्यवेति । अत्रापीच्छादिनिवर्त- कत्वेनार्थान्तरतावारणाय विशेषणम् । साध्यान्तरमाह-जन्येति । जन्य ज्ञानासहकृता या सामग्री तज्जन्यो यो ध्वंस: तत्प्रतियोगिजातीया- न्यद् यत् ज्ञानान्यप्रत्यक्षं तन्निवर्तमित्यर्थः । अन्न ध्वंसप्रतियोगिजातीयषदेन तादृशध्वंसमतियोगिवृत्ति- बाह्यावृत्तिजातिमत्त्वं विवक्षितम् । घटध्वंसजानकतत्प्रत्य साध्य वैकल्यम् । जातिरहित- पागभावनिवर्तकमृदादिज्ञानं वाऽवापि दृष्टान्तः । स्व- ।

·सटीकाद्वैत दीपिकायाम्- स्य विशेषणज्ञानस्य च स्वान्यध्वंसप्रतियोगित्वानि- वर्तकत्वेनार्यान्सरतावारणाय ज्ञानान्येत्युक्तम् । इच्छा- दिनिवर्तकत्वेनार्यान्तरतावारणाय ध्वंसप्रतियोगिजा- तीयातिरिक्तत्युक्तम् । अज्ञानस्यापि ध्वंसप्रतियोग्य- ज्ञानान्तरजातीयत्वात्तदतिरिक्तनिवर्तकत्वं ज्ञाने बाधि- तमिति तद्वारणाय ज्ञानासहकृतेति । अज्ञानस्य निय- मेन ज्ञानसहकृतसामग्रीजन्यध्वंसप्रतियोगित्वेन तदस- हकृततज्जन्यध्वंसप्रतियोगिजातीयत्वाभावान बाधः । भर्वध्वंसस्येश्वरचानसहकृतसामग्रीजन्यत्वादप्रसिद्धिवा- रणाय जन्यति । एतदेव साध्यं प्रकारान्तरेणाह-जन्येति । जन्य- ज्ञानेनाजन्यो यो ध्वंसस्तत्प्रतियोगिजातीयान्यद् यत् ज्ञानान्यत्प्रत्यक्षं तन्निवर्तकमित्यर्थः । अत्रापि ध्वंस- प्रतियोगिजातीयशब्दार्थः पूर्ववदेव । ज्ञानध्वंसस्य नियमेन जन्य ज्ञानजन्यत्वात् ज्ञानस्य तदजन्यध्वंसम- तियोगिजातीयातिरिक्तत्वेन तन्निवर्तकतयाऽर्थान्तर तावारणाय ज्ञानान्यति । जिज्ञासाद्यनन्तरभाविज्ञान- स्येच्छादिनिवर्तकत्वेनार्थान्तरतावारणाय ज्ञानाजन्ये- त्यादि । अप्रसिद्धिवारणाय जन्यति । साध्यान्तरमाह-गुणत्वेति । स्वाभिमतगुणव- स्यापि सत्त्यान्न तन्निवर्तकत्वेन मतद्वयेऽप्यन्ति- रता । अपरं साध्यमाह-स्वस्थितीति । स्वस्थिति- क्षणे नियता या स्वबिनाशसामग्री नदूतो भिन्नं प्रत्य. । and - ·चरमकारणत्वम- WALL द्वितीयः परिच्छेदः । त्यक्षं तन्निवर्तकमित्यर्थः । अत्रापीच्छादिनिवर्तकत्वे- नार्यान्तरतावारणाय स्वस्थितीत्यादि विशेषणम् । निवर्तकपदेन तन्निवृत्तौ भिप्रेतम् । तथा च सिद्धान्ते वृत्तिज्ञानस्य यावत्का- रणनाशं स्थायित्वाभ्युपगमात् उक्तविशेषणविशिष्ट- स्वनिवृत्तौ स्वस्य चरमकारणत्वाभावेन न स्वनिवर्तक- त्वेनार्थान्तरता। एवं चेष्टानपेक्षज्ञानजन्यप्रत्यक्ष निव- तक चेष्टाऽजन्यकार्यातिरिक्तप्रत्यक्षनिवर्तकं चेष्टानिमित्त जातीयातिरिक्तप्रत्यक्षनिवर्तकम्, अहमनुभवविषय- धर्मातिरिक्तनिवर्तकमित्येवमादि साध्यान्तरं द्रष्ट- बम् । तत एव तद्वदिति । बाह्यविषयजन्यप्रमात्वात् । संजिहीर्षाद्वारा ध्वंसजनक घटादिप्रत्यक्षवदित्यर्थः । जन्यज्ञानासहकृतेत्या दिसाध्यद्वये मतियोगिजातीया- तिरिक्तपदेन बाह्यावृत्ति तादृशध्वंसप्रतियोगिवृत्ति- जातिमद्भिन्नत्वं विवक्षितमित्युक्तं, बाह्या- वृत्तिजातिमद्भिनंप्रत्यक्ष निवर्त्तकमित्येतावतव विव- क्षितमिहर्जन्यज्ञानेत्यादिविशेषणवैवर्यमित्याशङ्ख्या ह-विशिष्टाभावस्येति । बाह्यावृत्तिजातिमनिचत्वापे- क्षयोक्तध्वंसप्रतियोगिवृत्तितादृशजातिमद्भिनत्वस्वान्य- त्वादस्यैवाच साध्यत्वान्न वैयर्यमित्यर्थः । एवम् भयं घट एतद्वटाज्ञानान्यः मेयत्वात्पटवत् । प्रज्ञानं स्वस्वतर- वृत्तित्वरहितभाषवृत्तिधर्माधिकरणन् । अज्ञानत्वं स्व.

·सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- स्वेतरवृत्तित्वरहितभाववृत्तिवृतिधर्माधिकरणम् । भाव- त्वं स्वस्वेतरवृत्तित्यानधिकरणाज्ञानवृत्तिवृत्तिधर्मवत् मेयत्वात् घटवदिति महाविद्याप्रयोगोऽपि द्रव्यः । খানজাহঃ বধলালন'অমানজামুল- निवर्तकः ।अज्ञातविषयसाक्षात्कारत्वात् घटादिसाक्षा- कारवत् । न च दृष्टान्तः साध्यविकलः साधितत्वादि- त्यभिप्रेत्याह-एवमिति । एवं ब्रह्मज्ञानेऽपि प्रयोक्तव्यम् । न चा- प्रयोजकत्वम् । घटाद्यज्ञानाभावे तद्विषयभ्रमानु- त्पादप्रसङ्गात् । भमविषयेन्द्रियसंप्रयोगाभावेन तस्य तदजन्यत्वात्, न जानामीत्यननुभवप्रस- नाच । मलाज्ञानानङ्गीकारे मोक्षशाखानर्थक्यप्र. सङ्गात् । दुःखध्वंस्थापुरुषार्थत्वात् । तत्त्वज्ञानं विनाऽपि प्रागभावक्षयादेवोपपत्तेश्च धर्माधर्मा- दिरूपबन्धहेतोः सत्यत्वे ज्ञानानिवयत्वप्रस- ङ्गात् । एतच्चाने उप दयिष्यते । भागादेव कर्मणां क्षय इति चेत् न तथापि ज्ञानवैयर्थ्य- प्रसङ्गात् । अनन्तकर्मणां युगपदोगासंभवात् । उक्तानुमानानां विपक्षे बाधकतर्काभावादप्रयो- कत्वमित्याशङ्का हेत्वसिद्धया दूषयति-न चेति । घटा- | द्यज्ञानाभाव इति । घटावच्छिन्न चैतन्यविषयभाक- ।

·। द्वितीशः परिच्छेदः । रूपाज्ञानाभाचे तत्र वल्मीकादिक्षमायोगादित्यर्थः । दुष्टेन्द्रिपादेवान्यथाख्यातिनमोपपत्तिरित्याशझ्या- हं.--अमेति । एतच्चान्यथाल्यातिभङ्ग निपुणतरं वक्ष्यत इति भावः । प्रागभावस्य निरस्तत्वात्तस्य ज्ञानसामान्या. विरोधित्वा भावरूपाज्ञानाभावे न जानामीत्यनुभव एव न स्यादित्याह-न जानामीति । वियदाद्युपादानभूत- ब्रह्मविषयाज्ञानाभावे बाधकमाह-मूलेति । स्वप्रका- शस्वरूपानन्दावर कभावरूपाज्ञाननिवृत्तिव्यतिरेकेण मा- क्षशास्त्रजन्यतत्त्वज्ञानसाध्याभावादित्यर्थः । किमात्य- न्तिकदुःखध्वं से ज्ञानसाध्यः बन्धहेतुध दिनिवृत्तिर्वा, मुखं वा, नित्यसुखाभिध्यत्तिर्वा, लिङ्गशरीरनिवृत्ति ? प्राद्यं दूषयति-दुःखध्वंसस्येति । तस्य पश्वादिव- त्सुखव्यञ्जकत्वेन सुखशेषत्वेन स्वतः पुरुषार्थत्वायोगादि- त्यर्थः। किं च निषिद्धाचरणेनैव सर्वदुःखमागभाव- क्षये तत एवात्यन्तिकदुःखनिवृत्तरुपपसेर्न तत् ज्ञान- फलमित्याह-तरवज्ञानमिति । द्वितीयं दृषयति-ध- मैति । सत्यस्य ज्ञानानिवर्त्यत्वं मायाविद्याऽभेद- वादे वक्ष्यत इत्याह-एतच्चेति । सत्यधर्मादेः शान- निवर्त्यत्वासंभवेऽपि भोगादेव निवृत्तिरिति लब्धा- वाशिस्तार्किक एकः शङ्कते-भागादेवेति । तर्हि एवं कर्मनिवृत्तेरुपपत्ते नवैयथ्यं तदवस्थमि- न तथापीति । किं च किं कर्मणां युगपद्भोगेन - - MoregaN RAMA JOKEN MAHARMA SAHINION ४५ ·। सडीकाद्वैतरीपिकायाम्- क्षयः प्राण बा? नाव इत्याइ-अनन्तेति । केषां- থিলখা লিজাভজ্বলক্ষ্মণালিনৰা- कबुनोत्यभावकलकत्वाचन तेषां कायव्य हेऽपि युग- पद्धोगसम्भव इत्यर्थः॥ द्वितीयं दूषयति-क्रमेणेति । क्रमेण च भोगे कर्मप्रकहस्यानुच्छेदन- सङ्गात् । आनन्दस्यापि जन्यस्यामृतत्वायोगात् । मुक्तौ शरीराधभावेन सदुत्पत्त्यसंभवाच्च। नित्या. नम्दाभिव्यक्तिमोक्ष इत्यत्राप्यभिध्यक्तिः प्राग- स्तिन वा ? अन्त्ये कार्यत्वादनित्यत्वापत्तिः, पश्चाच्च शरीराद्यभावानोत्पत्तिरिति मुक्तरनि- स्यत्वप्रसङ्गः । प्रथमे वाऽनावृत्तस्य तस्येदानों स. स्वेऽनुपलम्भो न स्यात् । आवरणस्य स्वरूप- भूते स्वधमै वाऽऽनन्दे वास्तवस्यासंभवात् । न हि प्रकाशमानत्वं च युगपदेकस्य वस्तुनः संभ- वति । न चेदानीमानन्दः संकुचितो मुक्ती तु विस्तल इति वाच्यम् । निरवयध आनन्दे वा- स्तवसंकोचादेरसंभवात् ॥ संचितानन्तकर्मसु केनचिन्मनुष्यशरीरारम्भस्या- वश्यकत्वात् तत्र तादृशकान्तरस्यावश्यंभावान कदापि कर्मतत्फलभोगापरम इत्यर्थः । तृतीयं दृषति-या- SINE ·। द्वितीयः परि उधेदः । नन्दस्येति । भावकार्यस्यानित्याधनियमात् जन्यमुखात्म- कमुक्तिरनिल्या स्यादित्यर्थः मुखब्य क्रनित्यत्वेऽप्य- विच्छिन्नस्तत्रनाह एव पुरुषार्थ इत्याशझ्याह--- साविति । चतुर्थमपि दूषयितुं विकल्पयति-नित्य- ति। प्राणिति । तत्त्वज्ञानात्मागित्यर्थः । नेति पक्ष दूषयति-अन्त्ये इति । अभिव्यस्तरनित्यत्वेऽपि तत्प्र- बाहोऽविच्छिन्न इत्याशयाह-पश्चाउति । अभि- यक्तिः प्रागध्यस्तीनि पक्षे तद्विषयानन्दः किं तदाऽ- नावृत प्रावृतो वा ? । माघे दोषमाह-अनावृतस्येति । द्वितीये तदावरणं किं वास्तवन्, उतानिर्वचनीयम् प्राय दूषयति-नायरास्थेति। द्वितीयं तु अनि- वर्णनीयाज्ञानकृत्यमिति तदभाव तदसंभव इति भावः । सर्वदाऽनावृत एवानन्दः संसारदशायां संकुचितो मुक्ती बिस्तृत इति चोद्यम् । तत्र बास्तबसंकाचाद्यसंभोग दूषयति-न चेत्यादिना । अवास्तवसुखसंकावादिस्ता- दृशाज्ञानं विनाऽनुपपन्न इति भावः । पञ्चममपवदति-लिङ्गेति । लिङ्गशरीरनिवृत्तिर्मुक्तिरिति च न साधु । तन्मात्रस्यापुरुषार्थत्वात् । तरमाढदिरानन्दा- स्मरूपाविद्यानिवृत्तिमोक्ष इत्यवश्यमज्ञानमभ्यु- पगन्तव्यं तच्छास्त्रार्थवत्वाय । किं च उपादा- ·vara ॥ सटीकाद्वैतदीपिकाधाम्- नत्यमनादि ज्ञाननिवर्त्यवृत्तिकारणत्वाचा दध- मत्वात् निमित्तत्ववत् । न चासमवापित्वे क्या भिचारः । तस्यैव गगन प्रसूनायमानत्वात् । तम्मानस्येति । बाक्षात्परम्परया वा सुखस्यैव पुरुषार्थत्वादित्यर्थः । एवं पराभिमतमोक्षस्य शानफ- लत्वासंभवाद्वेदप्रामाण्यवादिभिरनृतेन हि प्रत्ययः "म- नौशया शोचति मुह्यमानः"ब्रमेव सन् ब्रह्मायेति"इत्या- दिश्रुतिपर्यालापनपा प्रत्ययपध्रह्मानन्दावरक निखिला- নিহালাশিখঘলীয়ারানিলিই স্নান দললিযে- भ्युपेयमित्याह-तस्मादिलि । भाषरूपाज्ञानेऽनुमाना- न्तरमाह--किं चेति । मृदादिवृत्तित्वेन सिद्धभा- धनतावारणायानादीति । आत्मवृत्तित्वेन सिद्धसा- धनतावारणाय ज्ञाननिधयति । अत्र यद्यपि ज्ञानपदं विनाअम्युक्तदोषपरिहारः तथापि चालनिधय॑त्वटिता- जान लक्षणसिद्धये तदिति द्रव्यम् । इच्छामानभाव उन बाधितत्वान्न तद्वृत्तित्वेनार्थान्तरता शङ्कनीया। कारणत्वावान्तरेति । कारणविभाजकधर्मत्वा- दित्यर्थः । द्रव्यत्वादी व्यभिचारबारणाय कारणेति । निमित्तत्वस्यानादिज्ञाननिव]च्छामागभावे परस्य सं- मसत्वात्तदनुरोधेन दृष्टान्तमाह-निमित्तत्ववदिति । पादानत्वत्य ·द्वितीयः परिच्छेदः समवायस्य तुच्छत्वेन तदधीनासमवाधिकारसत्वस्यापि तयात्वान्न तत्र व्यभिचार इत्याह-न चेति । ननु समवायाभावेऽप्युपादान मल्यासन्नत्वे सति कारणत्वं तन्तुसंयोगादौ विद्यमान मसमवायिकारणत्व- मिति चेत् न धर्मादेरपि सुखाद्यसमवायिकारणत्वा- प्रसङ्गात् । न चेटापत्तिः । असमवाथिकारणावच्छि- न्नप्रदेश कार्यनियमेनादृधाश्रयमनुष्य शरीरोपहितात्म- प्रदेश एवामुष्मिकमुखादिमसङ्गात् तन्तुरूपादेः प- टरूपादिकं प्रत्यसमवायिकारणत्वायोगा। कि प्रत्यासत्तिः किं तादात्म्यं शं योगा वा स्वरू- पसम्बन्धी वा? | नाद्यः । भितयोस्तिवतादात्म्या- योगात् । अवास्तवस्य तस्य निमित्तेऽपि संभवात् भेद- स्याप्रामाणिकत्वादतिप्रसक्तत्वाच्च । न द्वितीयः । तन्तु- संयोगादावभावात्, निमित्तेऽपि सत्त्वाच्च । न तृतीयः । तन्तु गोचरज्ञानादेरपि पटासमवायिकारणत्वप्रसङ्गात् । तस्मादसमवायिकारणत्वं नाम न किञ्चिदिति भावः । सदङ्गीकृत्याच्याह-अनाश्रितेति । अनाश्रितवृत्तिकारणविभाजकधर्मत्वादि. न चाप्रयोजकत्वम् । सर्गाद्य कार्यस्योपादान्तरानिस्मणात् संयोगासंभवेनोपादानस्वासंभवात् । कार्यस्य ति वा हेतुः । व निरवयवाणनां ·सटीकातदीचिकाया- स्वन्यून परिमाणद्रव्यारब्धत्वस्य कारब्धस्वयद प्रयोजकत्वात् नित्यागुदध्ये प्रमाणाभावात् । श्रात्मा तु निरजयरत्वाचा परिणगते । बिवार्तस्त्व- विद्या विमानसंभवति। नापि पराभिमला प्रकृतिः। स्वतन्त्रप्रती मानाभावात् । परतन्त्रा सानिधे । तया अनादित्वात् ज्ञाननिवर्त्य- स्वाच्च । ज्ञाननिवर्यत्वं च तस्या वक्ष्यते॥ असमवाधिकारणत्वस्याशितगुणाकर्ममात्रवृत्तित्वा- न तत्र व्यभिचार इत्यर्थः । विपक्षे बाधकसद्भावा- नाप्रयोजकताऽस्थेत्याह-न चेति । किं सर्गाद्यकार्यस्य परमाणव उपादानमुताऽऽत्मा किं वा प्रकृतिः ? । माद्यं दषयति--निरवयवेति । निरषयवयोगस्य साक्षिवि- वेके निरस्तत्वादसंयुक्तपरमाणनामारम्भकत्वस्य पर- रप्यनभ्युपगमान तेषां तदुपादानतेत्यर्थः । स द्यकार्य- द्रव्यं स्वन्यूनपरिमाणद्रव्यारब्धं कार्यद्रव्यत्वात् पटवत् इत्यनुमानास्परमाणु कारणतासिद्धिरित्याशझ्याह-का यस्येति। दीर्घविस्तृतपटारग्धरज्जुद्रध्ये सागरसंभूततर- नादौ च व्यभिचारोऽपि द्रष्टव्यः । अनुभवसिद्ध काज्ञाने- नैव सर्गाद्यकालीनभर्वकार्योंपपत्तावनन्तपरमाणुकल्पने गौरवान्न तत्र किमपि मानमित्याह-नित्यति । द्विती- येऽपि कार्थजातं किमात्मनः परिणामः उत विवर्तः ? । । --- ·सटीकादेतदीपिकायाम्- नादा इत्याह-मात्नेति। द्वितीये भावरूपाज्ञानमाव- श्यकमित्याह-विवर्त्तस्त्विति । असवरूपान्तरापत्तिहि विवर्सः । तथा च विश्वस्य सद्रूपास्ममात्र कार्यस्वेऽसद्रू- पत्वायोगात्तत्परिणामिनी तत्समानसत्ताकाऽविद्याऽऽव- श्यकीत्यर्थः । तृतीयं दूषयति-नापीति'मायां तु प्रकृति विद्यात्" इति श्रुती मायैव प्रकृतिरित्याशयवाह-प- रतन्त्रेति । मायाया अप्यविद्यालक्षणवत्त्वादिति हेतु माह -तस्या इति। मायाया ज्ञाननियंत्वमसिद्ध- मित्याशक्य तन्मायाविषययोरभेदवादे निरूपयिष्यत इतबाह-ज्ञानेति। किं च मृदादिकारणाभिन्नमेव घटकुड्यानुभू- यते मृदेव घटः, सुवर्णमेव कुण्डलमिति। कार्यकारणयोश्च জানালামাহ হিল জামায়ানি- नीय एव स इति तदुपपादकतया तादृशाज्ञानमाव- श्यका । तथा द्वितन्तुकपटाभेदेनेवोत्तरपटस्योत्पत्तेस्त- वापि जाताजाताभेदस्य वास्तवत्यासंभवादनिर्वचनीय স্ব স্ব নাঘা ভিলাঘবল্প মুনি ভালখান वक्ष्यमाणत्वाच्च तदावश्यकमित्याह-जाताजातेति । जाताजाताभेदस्यानिवंचनीयस्य तादशा- विद्यां विना संभवाच्च । ततः कारणान्तरासंभ- वान्नाप्रयोजकत्वम् । अत एवापादानस्वमनादि- ज्ञाननिवऱ्यावृत्ति न भवति । निमित्तत्वातिरिक्त- ।

·३१८ द्वितीयः परिच्छेदः। कारणत्वावान्तरधर्मत्वात असमवायित्ववदिति प्रत्यनुमानं निमित्तवृत्तित्वेन सोपाधिकत्वं च परास्तम् । तर्काभावेनास्य दुर्बलत्वात् साध्या- व्यापकत्वाच्च, ब्रह्मणः सर्वात्मत्वप्रतिपादकानेक- श्रुत्या कारणान्तरस्य बाधितत्वाच्च । तस्माद- नादिज्ञाननिवर्त्यमुपादानं नाज्ञानादन्यद बाधि- तमिति तत्सिद्धिः। प्रकृतहतोरप्रयोजकत्वनिरसनमुपसंहरति-तत इति । उक्तनको पोद्वलित हेतुना पक्षे साध्यनिश्चया- पादनेनैव दुर्बलं प्रत्यनुमानं बाध्यते । उपाधिश्च पक्ष एव शाध्याव्यापक इत्याह-प्रत एवेति । किं च परमा- एवादिसत्यकारणमात्रजन्यत्वे प्रपञ्चस्य सत्यत्वे भेद- स्यापि तथात्वाद् ब्रह्मणः सर्वात्मत्वाद्वितीयत्वपरानेक- श्रुतिरुन्मत्तमलापः स्यात्, तदयुक्तम् । ततो न कारणा- न्तरं कल्प्यमित्याह-ब्रह्मण इति । उपादानत्वस्थाना- दिज्ञाननिवर्यवृत्तित्वसिद्धावपि कयमज्ञानमिद्धिरित्या- शक्यपरिशेषादित्याह-तस्मादिति । अनुमानान्तरमाह-एवमिति । एवं श्यामघट: पीतघटोपादानजडोपादा- नकः घटत्वात् पीतघटवत् । अन्यथा घटानुगत- बुढेशकस्मिकरवप्रसङ्गात् । अविद्यातिरिक्तघटत्वे ।

·द्वितीयः परिच्छेदः । प्रमाणाभावादित्यादि द्रष्टव्यम्। विवादगोचरा- पन्नमित्याचार्यानुमानमपि प्रमाणम् । तत्र जन्य- सविकल्पकाजन्यचाक्षषघटप्रमाणज्ञानं स्वविष- यावरणस्वनिवर्त्यवस्वन्तरपूर्व कमित्येकं साध्यम्। अत्र पीतघटसमकालीनश्यामघट: पक्षः । तथा च श्याम घटावयवेरेव कालान्तरे पीतघटान्तरसंभवान्त- दुपादानकत्वेन नार्यान्तरता । आत्मोपादानकत्वेना- र्यान्तरतावारणाय अडेति । प्रयोजकता निराकरा- ति-अन्यथेति। घटाकारानुगतबुद्धविषय इत्याशङ्क्या- ह-अविद्योति। जारिवादिनोऽपि तदाश्रयव्यक्तिवि- शेषस्यावश्यकत्वात्तद्विशेषेष पादानतयाऽनुगताविद्याया स्वैका कार बुध्यालम्बनत्वसंभधेनानन्तजाति: कल्पनीया इत्याधुपादानवादे वक्ष्यत इति भावः । एवमनादिभाव- त्वं ज्ञाननिवर्त्यत्ति अनात्मवृत्तित्वात् घटत्ववत्, भना- दित्वं ज्ञाननिवर्त्य भाववृत्ति जडभाववृत्तित्वात् घटत्व- वत्, भावत्वमनादिजाननिवार्यवृत्ति मनादिमडवृत्ति- त्वात् प्रागभावत्ववदित्यायूहनीयमित्याह-इत्यादि द्रव्यमिति । विवरणाचार्यानुमानमध्यनवद्यमि- त्याह-विवादेति । तत्र विवादगोचरापनमितिपद- सचितं पक्षविशेषमाह-जन्येति । अप्रमायां पराभि- मतनिर्विकल्पके च बाधपरिहाराय प्रमाणपदम् । परा- भिमतेश्वरज्ञानव्यावृत्तये चाक्षुषेति । अत्र स्वपूर्वसविक- Emaveena ४६ ·HENEVAANIYE ARU । मटीकाद्वैतदीपिकायाम्- ल्पकध्वंससमये चक्षुर्जन्यत्वमभिप्रेतम् । तथा च वक्ष्य- माणहेतोः पटज्ञानध्वंसोत्पत्तिसमयाधारस्थितिकघट- ज्ञानेन भागासिद्धिः पराभिमतधारावाहिकव्यावृसने বিন্দাজখনি। ভালমুলিক অন্ধ- स्वादसंभववारणाय जन्येति । स्वनागभावव्यतिरिक्त- त्यादिविशेषौस्तावत्साध्यद्वयं विवक्षितमित्याह-स्व- विषयेति ॥ विशेषण त्रयस्य विवक्षितमर्थमाह-स्वविषया- আমিন। स्वविषयावरणत्वं च स्वजननायोग्यत्वं स्वनिवर्त्यत्वं स्वजन्यध्वंसप्रतियोगित्वं वस्तुपदं- च स्परं तदन्तरं तदन्यत् । अनेन स्वस्य स्वाधि- करवाक्षणोत्तरक्षणस्वेन स्वपूर्वत्वमस्तीत्यर्थान्त- रसानिरस्ता । इदं च साध्यं प्रागभावनिवृत्तिः मतियोग्यतिरिक्तति मतेोतेन स्वानिवत्यच्छाप्रा- गभावादिनार्थान्तरवारणम्। स्वविषयावरणेति स्वप्रागभावादिनाऽर्थन्तरत्वं वारितम् । स्वप्राग- भावध्यतिरिक्तस्वनिवर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्व- कमित्यपरम् । समानाधिकरणप्रागभावः स्व- प्रागभावस्तेनेच्छाम्रान्तिप्रागभावादिभिर्नार्थान्त- रम् । आत्मरबादिनाऽर्थान्तरतावारणाय स्वनिव- HAMARRIA HAPP ·Kangaroo HERE द्वितीयः परिच्छेदः। स्येति । स्वदेशगतत्वं च त्वसमानाधिकाराचे सति प्रत्यक्षत्वम् । तेन स्वजनकादृष्टादिभिर्वा- গাংলা, अत्र पक्षीभूतज्ञानस्य स्वजननायोग्यत्वात् स्वमान्य ध्वंसप्रतियोगित्वात् स्वात्पत्तिक्षणानन्तरक्षणासंबन्धि- त्वेन स्वपूर्वत्वाच्चान्तरतावारणाय वस्त्वन्तरपदमि- त्याह-मनेनेति । स्वनिवातिविशेषणकृत्यं वक्तं का. दिविशेषं प्रत्येवेदं साध्यमित्याह-इदं वेति । भास्म- न्मत इच्छाप्रागभावस्येच्न्येव निवर्त्यत्वेन ज्ञानानिवार्य त्वात् स्वनिवर्त्यपदेन तन्निवारण मित्याह-तेनेलि । सञ्च स्वमागभावस्य स्वनिवर्त्यत्वात् पूर्वोनालिस्तापार- খাস্ট্রি অলি-গলি। জলসা मादिपदार्थः । प्रतियोग्यक्ष प्रागभावभिवृत्तिरिति वादिन प्रति स्वनिश्चयपदविशिष्टेन साध्यान्तरमुच्यत इत्या- ह-स्वप्रागभावेति। अस्मिन्मते स्वप्रागभावस्य स्वनि वर्यत्वाभावास्वनिवर्त्य पदेनैव तयावृत्तराद्यविशेष व्यर्थमित्याशक्य तदर्थं वदन् तस्योपयोगमाह-स्वस- मानेति । अभावान्यत्वान्यत्वात् स्वमागभावाभ्यत्वस्य भिन्नत्वान्न स्वमागितिवैयर्थ्यमिति मन्तव्यम् । स्वदेशगत- पदस्य स्वाधिकरणे गतम पगतं साक्षात्कृतमित्ययमों- ज्वगन्तव्य इत्याह-स्वदेशेति । -स्वदेशेति । अदृष्टादिभिरित्यादि- पदेन स्वजनकनिर्विकल्पकं स्वनिवर्त्य घटादिश्च- गृह्यते ॥ ।

·aman ३२२ - T सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- इदानीं सर्वविशेषणविशिष्टंकसाध्योक्तावपिन दोष इत्याह-प्रथ वेति । अथ वा एकमेव साधयम् । अत्र च स्वदेश- गतत्वं स्वाश्रये वर्तमानत्वम् । तेन संयो- गादिप्रागभावपूर्वकत्वेन नार्थान्तरता । अथ- वाऽज्ञानस्य पराभिमतप्रागभावव्यावत्तिज्ञानस- मानविषयत्वज्ञाननिवयं त्वज्ञानसमानाश्रयत्वा- निर्वचनीयत्वसिद्धये विशेषणानीत्यभिप्रायः । येन विशेषणेन विना स्वाभिमतार्थी न सिध्यति तस्यैव साध्यविशेषणत्वात्। अन्यथाऽर्थान्तातानि- वृत्तये विशेषणं नोपादोयेत । न ड्युपादानापरो क्षज्ञानजन्यत्वसाध्येऽदृष्टप्रागाभावेत्यादि विशे- पणं विना कार्यत्वमप्रयोजकं भवति । उद्वेश्या- सिद्धः प्रकृतेऽपि तुल्यस्वात् । अत्रापि स्वदेशगतेत्येतदतिरिक्त विशेषणानां - वोक्त एवार्थः । तैश्च यथाक्रममिच्छादिमागभावः स्वज- नका दृष्ठनात्मत्वादीनि स्वयञ्च व्यावय॑न्ते । परिशिष्ट- स्वदेशगत पदस्यायं वदन् नयावर्त्यमाह-मत्र चेति । संयोगादीति । तन्तुसंयोगपटादिकार्यप्रागभावानां चि- कीर्षादिद्वारा संयोगादि कार्योत्पादकतन्त्वादिज्ञाननि- वर्यत्वात्तत्पर्वकतान्तिरतावारणाय स्वदेशगतपद- - ·। द्वितीयः परिच्छेदः । मित्यर्थः । एवं तावत् सर्वविशेषणव्यावर्त्य सत्त्वान्न कस्यापि वैयर्थ्यमित्युक्तम् । इदानीं तु एकेनापि विनोद्देश्यमती- त्यसिद्धः सर्वमर्थवदित्याह-प्रथ वेति। यदुक्तं येन वि- शेषणेन विना हेतुरप्रयोजकः तेनैव साध्यं विशेषणी- यमिति, तत्राह-येनेति । हेत्वमयोजकत्वनिवारकस्यैव साध्यविशेषणत्वे जीवा ब्रह्मप्रतियोगिकर्मिसमान- सत्ताकभेदवानित्यादि त्वदीयप्रयोगे धर्मिसमानसत्त- त्यादिविशेषणोपादानं न स्यात् । तेन विनाऽसर्वज्ञत्वा- दिहेतारप्रयोजकत्वाभावादित्याह-अन्ययेति । किं च हेतुकैरपि वित्यादिकमदृष्टभागभावव्याप्यमागभावा- प्रतियोग्युपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमज्जन्य कार्यत्वादिति प्रयोगेऽदृष्टप्रागभावेत्यादि जीवातिरिक्त- सिद्धय एवोपात्तं न तु हेतारप्रयोजकत्वाभावायेत्याह-न होति । तस्मात् तत्र विशेषणाभावे उद्दश्यासिद्धिमानं न तु प्रकृतेऽपि तुल्यमित्याह-उद्देश्येति। यदप्युक्तं नौल- धमजन्यविमतीतेरुद्देश्यत्वाद्ध तावपि व्यर्थविशेष- णता न स्यादिति तद् दूषयति-नीलेति । नीलधूमप्रतिबन्दी त्वतितुच्छा । तेन विनापि तत्साध्यवह: सिद्धत्वात् । हेतुरपि स्वसमानाधि- करणविशिष्टज्ञानध्वंसात्पत्तिसमयानाधारस्थि- तिकचाक्षषसविकल्पकप्रथमालोकान्यान्यस्वादि- ति विवक्षितः। - ·३ सटीकाद्वैलदीपिकायाम्- ध्यातिपक्षधर्मताबलेनैव हेतार्गमकत्वात् तदनुपयुक्त- विशेषणं विनाप्यभिमतमाध्यमितिद् व्यमित्यर्थः । सप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वादित्यत्र विवक्षितहेतुमाह-हे- तुरपोति । स्वं पक्षीकृतज्ञानं तत्समानाधिकरणं यद्वि- शिष्टज्ञानं तवंत्यत्तिसमयोऽनाधारो यस्याःस्थिते तादृशस्थितिकं यज्ञाक्षषं पविकल्पकं तच्च प्रथमाला- कश्च त इत्यन्यावादित्यर्थः । श्रन्धकारनिवर्तकालेोकः प्रथमालेका तक्षनिवर्तकालाके व्यभिचारवारणाय प्रथ- मेति । प्रसिद्धिसाधनवैकल्य परिहाराय निर्विकल्पके व्य- भिचारवारणाय च सविकरपकेन्यादि। अन्यान्यत्वस्य तदुभयानुगताखण्डधर्मत्वान्न व्याप्यतावच्छेदकगौरवमान चोपाधेरखण्डत्वे तदतिरिक्तजात्यसिद्धिरिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । पराभिमतमुखत्वनिर्विकल्पकजन्यसुखविषय- कविकल्पके व्यभिचारवारणाय चाक्षुषेति। धारायां द्वितीयादिज्ञाने व्यभिचारकारणाय ज्ञानेत्यादि । द्वितीया- दिज्ञानस्य नियमेन प्रथमादिज्ञान ध्वंसात्पत्तिसमयाधार- स्थितिकत्वान्न तत्र व्यभिचारः । न चैवमपीच्छाव्यव- हितघदज्ञानविनाशकालेात्पन्नतनघटज्ञाने ध्यभिचार इति वाच्यम्। चाक्षुषपदेन विजातीयाव्यवधानेन च चक्षुः सन्निकर्षजन्यावस्य विवक्षितत्वादस्य चातयात्वात् । पक्षी- भूतज्ञानस्यापि निर्विकल्पकध्वंसोत्पत्तिकालीनस्थितिक- त्वादसिद्धिवारणाय विशिष्टेति । एवमपि पुरुषान्त- रोययत्किंचिद्विशिष्टज्ञानध्वं सेात्पत्तिकालीनस्थितिक- ।

·द्वितीयः परिच्छेदः । त्वादसिद्धिः स्यात्तद्वारणाय स्वसमानाधिकरखेति । विवक्षान्तरमाह-एतज्ज्ञानेति । एतज्ज्ञानविषयदेशीयान्धकारस्थितिक- प्रत्यक्ष सति एतज्ज्ञाने त्पत्तिसमये एतद्विष- यसम्बन्धित्वात् । एतज्ज्ञानं पक्षीकृतज्ञानं तस्य यो विषयः तह- शीयान्धकारस्थितिसमबे स्थितिः स्थित्यभावप्रयोगो वा रूपं यस्य तत्तथा लञ्च तर प्रत्यक्षं च तत्त्वे सति एतस्य ज्ञानस्योत्पत्तिसमये एतस्य ज्ञानस्य यो विषयः तत्सं- बन्धियादित्यर्थः। देशान्तरीयद्वितीयादिममाया व्य- भिचारवारणायेतद्विषयसंबन्धित्वादिति । धारागतद्वि- तीयादिज्ञानव्यावृत्तये एतज्ज्ञानात्पत्तिसमय' इति । न चैवमप्येतदुत्पत्तिसमय एतद्विषयसम्बन्धिपरकीयधारायां व्यभिचार इति वाच्यम् । परकीयप्रथमज्ञानस्यापि पक्ष- त्वेन तदुत्पत्तिकाले परकीयजितीयादिज्ञानस्य तद्विष- यसम्बन्धित्वाभावात् । एतज्जनकनिवृ त्तये प्रत्यक्षेति । एतद्विषय परकीयानुमितौ व्यभिचारवारणाय अन्धका- रेति। एतद्विषयज्ञानसमकालीनैतविषय परकीयानुमिति- विशेषस्य तादृशान्धकारस्थितिसमयस्थितिकत्वेऽपि चा- क्षुष ज्ञानालोकवत्तत्प्रयोजकरूपबत्त्वाभावान तत्र व्यभि- चारः । पक्षीकृतज्ञानस्यापि देशान्तरोयान्धकारकालीन- स्वादसिद्धिवारणायैतज्ज्ञानविषयदेशीयेति । न च प्रथ- ·सटीकाद्वैतदीपिकाया- मालेोकस्य द्वितीयाद्यालोकजन्यज्ञानकाले तद्विषयस- म्बन्धित्वाभावात्साधनवैकल्यमिति वाच्यम् । प्रथमा- लोकजन्यज्ञानस्यैव पक्षत्वात् । यदा द्वितीयसाध्यं प्रत्यु- तत्वोः प्रयोगः तदा न तयोर्धाराव्यावर्तकविशेषण- मुपादेयम् । तेन विनापि तत्र पूर्वज्ञानमिवर्तकतया त- ध्यस्य सत्त्वेन व्यभिचाराभावात् । विवक्षान्तरमाह-एतद्विषयेति । एतद्विषयावारकनिवर्तकत्वादिति वा घटादिविषयान्धकारनिवर्तझालोको दृष्टान्तः । न चाप्रयोजकत्वम् । उक्तप्रमाणज्ञानस्य भावरूपा- ज्ञानविषयविषयत्वाभावे धारावाहिकद्वितीया- दिज्ञानस्येवाप्रकाशितार्थप्रकाशत्वाभाषप्रसङ्गात्। इदं विशेषशमन्ययोगव्यवच्छेदपरम् । तथा च एतस्य पक्षीकृतचाक्षुषज्ञानस्य यो विषयो रूपविशिष्टद्रव्यं त- मात्रस्य यदावारकं तनिवृत्तौ तदन्यकारणत्वादि- त्यर्थः। अदृष्टेश्वरादेरन्याधारकनिवृत्तावपि हेतुत्वान्न तत्र व्यभिचारः । एतद्विषयावर कस्य स्वनिवृत्तो कारणत्वेऽपि तदन्य वाभावान्न तत्रापि व्यभिचारः। एतद्विषयावारक. पदेनाद्वषयो नास्तीत्यादिव्यवहारयोग्यताप्रयोजक- मुच्यते। तच्चैतज्ज्ञानप्राक्काले नियतम् । एतज्ज्ञानादेत दज्ञानं निवृत्त मि येत्रमनुभूयमानमज्ञानस्वनिवर्तकचा- नप्रतिबन्धकान्धकारश्च । तथा च तदज्ञाने भावत्ववि- Repasses ·द्वितीयः परिच्छेदः । মলিথাৰি নতুন নন্নিবনানুমষিবান্না- सिद्धिः, न वा दृष्टान्ते साधनवैकल्यम् । तमसोऽभावत्व- स्थापिविवरणाचायरेव साधितत्वात नस्यालोकाभावत्व प्रयुक्तसाध्यवैकल्य शङ्कापि न कार्येत्यभित्याह-घटा- दीति । विपक्षे बाधकतर्काभावादप्रयोजको हेतुरित्युक्तं निरस्पति-न चेति। पक्षीभूतज्ञानस्याज्ञाताविषयत्व- मुभयवादिसम्मतम् । तद्विषयेऽनातवं च चिदंथे भाव रूपाज्ञानविषयत्वं जडांचे तु तदवच्छेदकत्वम् । अन्य- स्थानिरूपणात् । ततो भावरूपान्नानाभावे तदनुपपत्ति- रित्यर्थः। ननु स्वमागभावकालीनत्वमेव स्वविषयस्याना- तत्वमित्यत माह-स्वप्रागभावेति । स्वप्रागभावसमानकालीनविषयविषयत्व- स्योक्तद्वितीयादिबुद्धिसाधारणत्वात्, लाघवेना. प्रकाशब्दस्य प्रकाशप्रतियोगिभावविषयत्वात्, अभावत्वस्य दुर्निरूपत्वाच्च । ननु स्वप्रतियोगिसमानाधिकरणतत्समानविष- यज्ञानालमानकालीनस्वविषयज्ञानप्रागभावकालीनत्वं विषयस्याज्ञातत्वमिति चेत् न । अतीतादेरजातताऽभा- वप्रसङ्गात् । न च तादृशमागभाव एवाज्ञातत्वमिति वाच्यम् । प्रमेयतया ज्ञाते घटत्वाकारणाशातताऽभाष- प्रसङ्गात् । न च समानविषयेत्यत्र समानकारक वमपि ४ ·NEHAKTI भटीकाद्वैतदीपिकायाय- विवक्षितमिति वाच्यम् । तथापि प्रमेयवानिति ज्ञाते घटे तदभावप्रसङ्गात्। मनु प्रमेयवानिति ज्ञाने घटवं प्रमेयतया प्रकारो न घटस्वत्वाकारेणेति चेत् न । घटत्वनिर्विकल्पकल्प. कल्पकेऽपि तदभावेन तदाऽप्यज्ञातताप्रसङ्गात् । प्रमे यवानिति ज्ञाने घटत्वविशेषणतया घटत्वताया अपि प्रतीतेश्च। किं वाशोकग्रन्योक्तविधया परोक्षतो ज्ञानेऽपि चन्द्रादौ न जानामी यनुभूयमानमज्ञातवं न स्यात् । न च स्वप्रतियोगिसमानाधिकरणतत्समानविषयमका- रकप्रत्यक्षज्ञानासमानकालीनस्तज्ज्ञानमागभावस्तदक्षा. ततेति वाच्यम् । नित्यातीन्द्रियेष्वज्ञातत्वाभावप्रस. ङ्गात् । किं च भावरूपाज्ञानविषयत्वे लघुशरीरेशातता पदार्थ सम्भवति, त्वदुक्तं गुरुशरीरं न तदर्थ इत्याह लाधवेनेति । किं च ज्ञानप्रागभावस्याज्ञानत्वरूपत्वे यस्य यत्र पक्षेऽपि न विशेषज्ञानं तं प्रति ताशातता म स्यात् । न च तत्र पुरुषान्तरीयज्ञानात्यन्ताभाव एवा- ज्ञाततेति वाच्यम् । अतिप्रसङ्गस्योक्तत्वात् । किं च परमते मुषुप्त्यादौ ज्ञानप्रागभावस्याज्ञातत्वनिर्वाहाय तद्विषय- ज्ञानत प्रागभावाबावश्यकौ । एवं तत्मागभावस्यापि त- निर्वाहाय तद्विषयज्ञानान्तरतत्प्रागभावावित्यनन्ता- प्रामाणिकज्ञानतत्प्रागभावाद्यापत्तिः । किं च सति प्रागभावेऽयं प्रलापोऽर्थवान् हारावदुलिदुग्धप्राय इत्यु- ·द्वितीयः परिच्छेदः। क्तमित्याह--प्रभावत्व स्वेति । प्रागभावत्वस्यत्यर्थः ननु प्रमाणजन्यावृतिस्तदवच्छिनचैतन्यं वा प्र. मानज्ञानं तत्र चक्षुर्गस्यवृते रूपादिरहितविषयावच्छि- খনহিমাযী বৰাখিয়ালিলিলি: वृत्त्यवच्छिन्न चैतन्यस्य विषयेणाध्यासिकसम्बन्धस्याप्य- भावात् ततः कयं तत्प्रकाश इति बामपवदति-न न च प्रमाणज्ञानस्य घटतदवच्छिन्नचैतन्या- विषयस्य कथमज्ञाननिवर्तकस्वं वस्यवच्छिन्न- चैतन्ये विषयस्यानारोपितोन तदसंबन्धादधि- षयत्वात, चैतन्यस्य च रूपादिहीनस्याविषयत्वा. दिति वाच्यम् । विषयाधिष्ठानचैतन्यस्यैव वृत्ति. प्रतिविम्बितत था तदभेदेन तत्संवन्यस्यैव तत्सं- बन्यत्वात् रूपादिहीनस्यैव चैतन्यस्य घटादिस- तारूपेण सर्वप्रमासविषयत्वात् । अत एव बुन्य ज्ञानयोः समानाश्रयत्वमपि । एवं चित्सुखाचार्या नमानमपि तत्र प्रमाणम् । तत्र च जन्यसविकल्प- काजन्यदेवदत्तघटचाक्षुषप्रमाणज्ञानं पक्षः । अतो. न सुखादिप्रत्यक्षे बाधः । तत्र तावद् वृत्स्यवच्छिन्नवैतन्यस्य विषयालय-धोड ·wachatusNepstamar सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- सिद्ध इत्याह-विषयेति । विषयदेशव्याप्योत्पनया वृत्त्या विषयाधिष्ठानचैतन्यस्याप्यवच्छिन्नत्वेन तदा म. অামাযমযনন্যানসন্ধানন্ত্রনাল- द्विषयस्याधिष्ठानचैतन्येनाध्यासिकतादाम्यवत्त्वात्तद् द्वारा प्रमात्रव्यवहितत्वादपरोक्षतया प्रकाशोपपत्तिरि- त्यर्थः । अनवच्छिन्नचैतन्य स्य चाक्षुषवृत्तिविषयत्वा- भावेऽपि अविच्छिन्नस्य सर्वप्रमाण गम्यतया वक्ष्यमाण- स्वाक्षद्विषयवृत्त्या तदज्ञाननिवृत्त्युपपनिरित्याह-रूपा- दीति । वृश्याश्रयममातृचैतन्यस्थाचानाश्रयाधिष्ठानचैत- चकोपाधिसम्बन्धेनाभेदात्तयोनिवर्त्यनिवर्तक- भावमयोजकसामानाधिकरण्यमप्युपपत्रमित्याह-अत- शवेति । देवदत्तप्रमा देवदत्तगतममामागभावातिरि तानादेर्निवर्तिका प्रमात्वात् सम्मतप्रमावदित्यनुमा- नेऽपि परोक्तदोषोद्धारायाह-एवमिति । तत्र विव- क्षितं पक्षमाह-तत्र चेति । अत्रापि धारायां द्विती- यादिज्ञाने बाधवारणाय सविकल्पकाजन्येति । अस- म्भववारणाय जन्येति । उत्तरविशेषणकृत्यमाह-मत न्यस्य MANTRARANASI यदुक्तं देवदत्तगतत्वं प्रमात प्रागभावयोरन्य- तरस्य विशेषणम्, उत तदतिरिक्तानादेरिति तत्राह- साध्ये चेति । साध्ये च देवदत्तस्थत्वं प्रमाप्रागभावस्य ·SHARHARE द्वितीयः परिच्छेदः । विशेषणम् । उत्तनमाया देवदत्त पदार्थान्तःकरण निष्ठत्वेन तत्प्रागभावस्यापि तत्र सत्त्वात् । प्रमात्वमेव हेतुः । न च धारावाहिकद्वितीयादि- बुद्धौ व्यभिचार: । तत्रापि पक्षप्रनामागभावाति रिक्तस्वप्रागभावनिवर्तकतया साध्यसत्त्वात् । न च प्रमापदं व्यर्थम् । देवदत्तनुःखप्रागभावातिरि- तस्वप्रागभावनिवर्तकतयाऽर्थान्तरत्व परिहारार्थ- त्वात् । प्रमापदेन च पक्षीभूतप्रमाव्यक्तरेव ग्रहणान पुनरप्यन्तरता। यदप्युक्तं चिद्रूपदेवदत्त प्रमातत्यागभावयोरसंभव इति तशाह-उक्ततिा देवदत्तः करोति देवदत्तो भक्त इत्या- दिप्रयोगेषु कर्तृ भक्तिरूपस्यैव तच्छब्दार्थत्वेनावगमात्क- तृत्वादेश्च चित्नादात्म्यापनान्तःकरणधर्मतया तत्प्र- योजकममातृ वमपि तस्यैवेति नोक्तदोष इत्यर्थः । इदं च साध्यं प्रागभावनिवृत्तिः प्रतियोग्यतिरिक्तैवेति मते । ततश्च नेच्छामागभावादिनार्यान्तरता। नत्र हेतुर्यथा श्रुत त एव इत्याह-प्रमात्वमेवेति । तर्हि धारायां परोक्षप्र- मायां च व्यभिचार इत्यत आह-न चेति । प्रमापदस्य पक्षमाशपरत्वाल धारादौ पक्षीकृतममाप्रागभावातिरि- सन्त्वप्रागभावनिवर्तकत्वस्य भत्त्वान्न व्यभिचार इत्यर्थः । देवदत्तगतमागभावातिरिक्तेत्येतावतापौष्टसिद्धः अमेति । - ·BA । ३३२ भटीकातदीपिकायाम्- व्यर्थमित्युक्तं दूषयति--न चेति। नन्वेवमपि देवदत्तग तपटप्रमामागभावातिरिक्तस्वप्रागभावनिवर्तकत्येनार्था- न्तरता किं न स्थादित्यत माह-प्रमापदेनेति। पंक्षी- কূমাদ্রিদ্ধহননিন্দিমামাবাণিহিন্দ- स्वप्रागभावनिवर्तकत्वात् । एवमितरव्यक्तिध्वप्युक्तमा- ध्यसंभवादन्तरतेति न शङ्कनीयम् । एकप्रमाव्यक्तेरेव पक्षीकरणादित्यभिप्रत्याक्त-व्यक्तेरेवेति। न चैवं देव- दत्तगतत्वविशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् । पक्षीकृतप्रमाया अधिष्ठानरूपस्वप्रागभावातिरिक्तान्तःकरणगतमागभाव- निवर्तकत्वेनार्थान्तरतापरिहारार्थत्वात् देवदत्तगतप्रमा- निवर्त्याज्ञाने देवदत्तगतत्वस्यावश्यकत्वात्तस्य चाज्ञा- नस्य स्वनिवृत्तिमागभावरूपत्वाच्च पक्षीकृतप्रमायां देव- दत्तगतप्रागभावातिरिक्तनिवर्तकत्वं बाधितमिति प्रमा- पदमिति वा द्रष्टव्यन् । यूर्वानुमानोक्तविपक्षबाधकतळणामत्रापि प्रसङ्गात् परोक्तप्रयोजकत्वमपि नास्तीत्याह -न चेति । न चाप्रयोजकः । ताणामुपन्यस्तत्वात् । अत एव नाभास समानता। यच्च चैत्रप्रमा चैत्रगत- स्थाभावातिरिक्तस्यानादेन निवर्त्तिकेत्यादि सत्म- तिपक्षत्वं, तच्चैत्रममा चैत्रगतप्रागभावनिवर्तिका न भवतीत्याभाससमानतयाऽनुकूलतर्काभावेन च निरस्तम् । “अविद्यायामन्तरे वर्तमाना:" "अ- ·द्वितीयः परिच्छेदः। ज्ञानेनावृतं ज्ञानम्" इत्याद्यागमोऽपि तत्र प्रमा- णम् । एवं त्रिगुणात्मकपरिणामिज्ञाननिवा- दिविषयमायाश्रुतिरपि भावरूपाज्ञाने प्रमाणम् । तस्य तदात्मकत्वात् । यदुक्त देवदत्तप्रमा देवदत्तगतप्रमाप्रागभावातिरि- দফানালনিনিস্কা মলালানিশানাকাবিনি तदप्य युक्तम् । तर्कोपोदलितत्वेन तता वैषम्यानिरस्तमि- --माल एवेति । आभाससाभ्यम् अप्रयोजकत्वं च परोक्तप्रतिपक्षानुमानस्यैव, ततश्च नास्यसमतिपक्षत्व- मपीत्याह-सच्चेति । भावरूपाज्ञाने श्रुतिस्मृती अपि प्रमाणयति-अविद्यायामिति । विद्यारूपावरणे वर्त- मानास्तादावृता अन्चल्लौकिक श्रेयोविलक्षणं स्व काशस्व स्वरूपनित्यनिरतिशयानन्दरूपयो न न जानन्तीति प्रत्यर्थः । निर्दचनीयाज्ञानं विनाऽन्यस्य स्वरूपत: प्रकाशतश्च प्रत्यावरकत्यायोगात् । तदेवाचाविद्या- दिपदार्थः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानमित्यत्रापि स्वप्रकाश- स्वरूपमतज्ञानावरकत्वेनतिमनिर्वनीयाज्ञानमेवेति भा- दः । "देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूड" "मायां तु प्रकृति विद्यात्" "भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः' "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते यमाद्यन्य- दिवन्यादिश्रुतिमभिप्रेत्याह-एवमिति । সবিতা- ब्देन "देवी येषा गुणमयो मम माया दुरत्यया" "यो T ·मझानस्य सटीकाद्वेतदीपिकायाम्- माययेदं पुरुरूपया सृजन्" "त्वयुद्भवाश्रयति यः त्रिवि- धोविकारो" "मायान्तरा यतति न ह्यपवर्गयोर्यत्" "तर- त्यविद्यां बितता" हृदि यस्मिन्निवोशिते "योगी माया- म्" इत्यादिस्मृतिः सङ्गच्छते । मायाविद्ययोभैदान्माया श्रुतिरविद्यायां न मानमित्यत माह-तस्येति । জুলনিৰ্মলালিনীবালায়। नपि तथात्वात्तयोरेक नक्षणववादभेद इत्यर्थः । तत्र तावदविद्याया ज्ञाननिवत्वेनानिर्वचनीय- त्वमुपपादयति-तथा होति । तथा हि अविद्या तावत् ज्ञाननिवानिर्व- चनीया सतोऽसतो वा ज्ञानानिवर्त्यत्वात् । सतोऽ- पि ज्ञाननिवर्त्यत्वे पटादेरपि तन्त्वादिज्ञाननि- वय॑त्वप्रसङ्गात्। असतश्च ध्वंसाप्रतियोगित्वात्। ननु स्वानयगतस्वाभावप्रमा निवर्तिका । अन्यथा रजताभावममादपि तनिवृत्त्यापातात् । अभाव- ज्ञानस्यैव भावविरुटुत्वाच्च । न चैवं सत्त्यरजत- स्थासत्यत्वाभावात् न निवृत्तिरिति वाच्यम्। वि. रोधिज्ञानमात्रस्य निवर्तकत्वे ज्ञानमात्रनिवर्त्य- त्वस्यैव मिथ्यात्वप्रयोजकत्वेन तस्यापि तदा- पत्तेः। पटाद्यानयनन्त्वादौ च न पटाभावप्रमा सं. भवति इति चेत् न । रजताद्याश्रयशुक्तिकादावपि ।

·द्वितीयः परिच्छेदः। तदसंभवेन रजतस्यापि ज्ञानादनिवर्त्यत्वप्र- सङ्गात् । ज्ञाननिवति । ज्ञानेनाज्ञानं निवृत्तमित्यनुभवात् । ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । "तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन्” इत्यादि वचनाच्चेत्यर्थः । सतः किं स्वविषयज्ञानानिवृत्तिः उत स्वाश्रयज्ञानात् ? । नाद्यः । श्रात्मनोऽपि तत्प्रभङ्गादित्यभिप्रेत्य द्वितीयं दूषयति-तोऽपीति । सत्त्वे ज्ञाननिवर्यत्वानुपपत्तिश्चेत्तयज्ञानमसदेवा- स्त्वित्याशयाह-नसतइति । सतोऽपि ज्ञानविशेष- निवर्त्यत्वमिति शङ्कते-नन्विति । निवर्ति केति । स्वश्येति शेषः । तत्र प्रमापदकृन्यमाह-अन्यथेति । सत्यरजताश्रये तदभावज्ञाने सत्यपि बदनिवृत्तेस्तत्प्रमैव निवर्तिकेत्यर्थः । अन्यज्ञानस्यान्यनिवर्तकत्वेऽतिप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह-अभावेति । ननु सत्यरजतस्य स्वाश्रये स्वाभावभ्रमादनिवृत्तिर्न तस्य प्रमात्वाभावप्रयुक्ता, किं तु स्वस्यासत्यत्वाभावादेव । तथा च स्वाश्रये स्वाभाव- ज्ञानमात्रमेव स्वनिवृत्तौ कारणमिति चेत् न । तथा सति सत्यरजतस्यापि तादृशज्ञाननिवर्यत्वापातेन तत्प्र- युक्तासत्यत्वस्याप्यापातात् । -- ततश्चासत्यत्वाभावा- ·खटीकाद्वैत दीपिकायाम्- दिति हेतोरशिद्धधापात इत्याह--न चेत्यादिना । अभावममैव निर्तिकेति पक्षे नातिप्रसङ्ग इत्याह- टेति । ज्ञाननिवर्त्यस्यासत्यत्वनिधमाभावे शुक्ति- रमतस्यापि तदरिध्यापाताच्छुक्तौ तदभावप्रमाया मण्यभावापातात् ततस्तनिवृत्त्यसंभव इति दूषयतिन रजतेति। ननु रजतस्य दोषजन्मत्वादि प्रयुक्तमेव मिथ्यात्वं, ततो नोक्तदोष इत्यभिप्रेत्य शङ्कते-नन्विति । नन्वसत्यस्याश्रयेऽभावप्रमा संभवतीति चे त् न । ज्ञाननिवर्ध्वस्य सत्यत्वनियमाभावे शुक्ति- रजतस्यापि तदसिद्धः। किं च कार्याभावप्रमाना- विद्यानिवर्तिका। रजताभावप्रमार्या सत्यामपि शु- क्तित्वाद्यदर्शनात् । अन्यथा रजतमिदं नेति प्रत्य- क्षावगते किमिदमिति जिज्ञासाविरहप्रसङ्गात, अ. ज्ञानाभावस्य च पूर्वमप्रतीते: । किन्तु स्वाश्य- विशेषशुक्तित्वाद्यवच्छिन्नचैतन्यज्ञानमेव । सत्य- स्याय्याश्रयज्ञानानिवृत्ती तन्त्वादिज्ञानादपि प. टादिनिवृत्तिप्रसङ्गस्तदवस्थ एव । न तावदोषजन्यत्वं मिथ्यात्वप्रयोजकम् । सत्यत्वेऽपि घटादेर्दण्डादिजन्यस्ववत्तदुपपत्तः । नाप्यर्थक्रियाऽभाव- प्रयुक्त तत् । कोमलदण्डादौ तत्सत्त्वेऽप्यसत्यत्वाभावात्, ·द्वितीयः परिच्छेदः। ज्ञानाद्यर्थक्रियायाः शुक्तिरजतादावपि सत्त्वाच्च । नापि प्रतिपुरुषमसाधारणत्वं तत्प्रयोजकम् । द्वित्वसुखादौ त- स्वत्वेऽप्यसत्यत्वाभावात् । नापि दारुच्छेदादिस्वाचित- कारणाभावात् तन्मिथ्यात्वं तृणजन्यवन्ही मण्यादेरिद शुक्तिजन्यरजते तस्याकारणत्वात् । तस्मात् ज्ञाननिव- यंत्वमसत्यस्यैवेति तदेव तत्प्रयोजकम् । ततश्च কাললিনমালায় দুইজন গুলিশিয়া- ह-न ज्ञाननिवर्त्यस्येति । किं चाज्ञानमपि स्वाभा- वप्रत्ययैरव निवर्त्य ते उत स्वकार्याभावप्रमयाः ? । न द्वितीयः । शुक्तौ रजताभावज्ञानेऽपि शुक्तयज्ञानस्य कचित्तदवस्यत्वादित्याह-किं वेति । प्राधे दोष- माह-अज्ञानेति। अज्ञानस्य यावत्स त्वमुपलभ्यना- नत्वेन तन्निवृत्तेः पूर्व तदभावप्रतीत्ययोगात्, तस्य सत्य- त्वे तत्काले तदाश्रये तदभावप्रतीतेः प्रमावायोगाच्चे- त्यर्थः । उत्तरीत्याऽभावज्ञानस्याज्ञानादिनिवर्तकत्वायो गादधिष्ठानचानमेव नन्निवर्षकमिति परिशेषयति-कि विति। तर्हि तडेव सत्यस्वापि निवर्तकमस्त्वित्याश- याह-सत्य स्यापीति । सिद्धान्ते तु तन्मयादिज्ञानस्य पटाद्युपादानभूताज्ञानतविरोधित्वान्न निवर्तकनेति - ·३३६ सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- ननु ज्ञाननिवर्त्यस्यासत्यत्वं नापेक्षते सत्यस्यापि तदर्शनादिति शङ्कते-नन्विति । ननु सुहृज्ज्ञानं सत्यस्य दुःखस्य कपिलादि- दर्शनं च सत्यस्य पापस्य निवर्तकमित्यन्वयव्यतिरे' काभ्यां स्मृतेश्चावगतमिति चेत् न। उत्पन्नानु" त्पन्नदुःखयोः सुहृद्दर्शनानिवर्त्यत्वात् । सुखं प्र- स्येव तस्य हेतुत्वात् । “अग्निचित्कपिला सत्री' इति स्मृतेश्च न ज्ञानमात्रात्पापनिवृत्तिरर्थः पश्य- तामपि म्लेच्छानां तनिवृत्त्यभावात् , किंतु श्रद्धा- द्यङ्गविशिष्टादेव । एतेन ब्रह्मज्ञानमात्रं नाज्ञान- निवर्त्तकम्। अध्ययनन्त्रवणादिनियमविशिष्टस्यै- व तस्य निवर्तकत्वात्। भाषाप्रबन्धादिनाऽनधीत- वेदान्तजन्येनासंभवादिप्रतिबद्धन ज्ञानेन तद- निबत्तरिति नवीनोक्तं प्रत्युक्तम् । स्मृतेरिति । अग्निचित्कपिला मंत्री राजा जिष्णुमहोदधिः । दृष्टमात्राः पुनन्त्येते तस्मात्पश्येत नित्यशः ॥ इति स्मृतेः कपिलादि दर्शनं पापनिवर्तकमिल्यवगत- मित्यर्थः। जानकनिवर्त्यत्वं निवर्त्यस्यासत्त्वेन नियतम् ।

·" द्वितीयः परिच्छेदः। ज्ञानकनिवर्त्यत्वं च ज्ञाननिवातिरिक्तभावविशेषका- रणपेक्षज्ञानजन्यध्वंसप्रतियोगित्वं, स्वाश्रयप्रसाकाल. नियतध्वंसप्रतियोगित्वं वा । तया च नासंभवः । न चे- च्छादौ व्यभिचार इत्यभिप्रत्याहनेति । तत्र तावत् सुहृदर्शनदुःखनिवर्तकमेव न भवति उत्पन्नदुःखस्य- स्वज्ञाननिवर्त्यत्वादनुत्पन्नस्य केनापि निवर्तयितु- मशक्यत्वादित्याह-उत्पन्नेति। सुहृद्दर्शनस्य दुःखा- भावेऽन्वयादिकमपि नेत्याह-सुखमिति । पापस्याप्य. ग्निचिदादिज्ञानकनिवर्थत्वं नोक्तस्मृत्यर्षः, किं तु वि- शेषकारणमपेक्ष्य तन्निवय॑त्वमित्याह-अनिचिदिति । "तस्मात्पश्यत नित्यशः" इति पापनिवृत्तेरपि शेषकार- णाधीनत्वात् । ज्ञानकनिवर्त्यत्वमसंभवीति परोक्तचा- द्यम पवदति-एतेनेति । एतच्छब्दार्यमाह-अध्ययनादीति । अध्ययनादिनियमस्य ज्ञानोत्पादहेतु- त्वेनात्पन्नज्ञानस्य तदनपेक्षणात् । अन्यथा "ज्ञा- नादेव तु कैवल्यम्” “नान्यः पन्था" इत्यादियु- क्त्युपायावधारणश्रुतिविरोधात, स्वीशूद्रयोर्भाषा- प्रबन्धज्ञानादप्यविद्यानिवत्तेः वेदाधिकारिणां च तस्य निषेधादहेतुत्वात् ।

·३४० सटीकासदीपिकायान्- विविदिपावाक्येनाध्ययनादिनियमानांविविदि- थाद्वारा पुरुषार्थपर्यवसानमपि सत्तावधारणात्मकज्ञान एव विनियुक्तत्वाच्छ्रवणादीनामपि ज्ञानोदेशेनैव वि- हितत्वात्, उत्पन्न ज्ञानस्याविद्यानिवृत्तौ न तदतिरिक्त कारणापेक्षेत्यर्थः । तदुक्तम्- सर्वकर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते, इति । ननु “मद्भक्तः संगवर्जित:" "निरः सर्वभूतेषु" "यः समामेति" इत्यादिवचनाद्भक्तिरपि सोचहेतुरिति चेत न । “मियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम्" इत्यादिनाउर्दू- तज्ञानस्यैव परमभक्तित्वाभिधानात्तदन्यभक्त मोक्षहे- तुत्वं श्रुत्यादिविरुद्धभियाह-अन्यथेति । अध्ययना- दिनियमस्य मोक्षेऽनुपयोगे हेत्वन्तरमाह-स्त्रीशूद्र- योरिति । "स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्राश्लेषि यान्ति परां गतिम्"। इत्यादिनां स्त्र्यादीनामपि मुक्त्यवगमात् । तेषां च वेदअषणादेनिषिद्धत्वेन तद्विचारासंभवाद्भाषामगन्धा- दिजन्यतत्त्वज्ञानेनैवाविद्यानिवृतिरिति नाध्ययननिय- मादेस्तत्रोपयोगः। ज्ञानेन तु विविदिषाद्वारा तस्य हेतु- त्वाजन्मान्तरीयादपि तस्मात्तदुपपत्तिरिति भावः । तर्हि त्रैवर्णिकानामपि भाषाप्रबन्धजज्ञानान्मुक्तिः किं न स्यादित्य त माह-वेदेति । "न म्लेच्छित नापभा- षितवै"इत्यादिना वैदिकस्य भाषाप्रबन्धादिपरिशील- ·Tera द्वितीयः परिच्छेदः। ननिषेधात्तस्य तत्राप्रवृत्तनिषेधमतिक्रम्य प्रवृत्तस्य त- जनितदुरितेन प्रतिबन्धात्मम्यज्ञानानुदयादिति तीनधीतवेदवाक्य श्रवणे निषेधाभावात्तज्जन्य- ज्ञानादपि मोक्षः स्यादित्यत आह-एवमिति । एवमनधीतवाक्यजज्ञानमप्यध्ययननियम- विधिसामर्थ्यादेव तत्र न हे तुः। असंभावनाद्यभावः प्रतिबन्धकाभावतया ज्ञानेनापेक्ष्यते न स्वकार्य- हेतुतया । प्रतिबन्धकामावस्याहेतुत्वात् । यच्च निदिध्यासनमदृष्टद्वाराऽज्ञाननिवर्त्तकं न ज्ञान मिति, तन्न । तस्यापि “ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः” इति ज्ञानाद्दशेन विधानात, लोके चाज्ञानस्य विनापि निदिध्यासनं ज्ञानादेव निव- त्तिदर्शनात् । तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावा- विश्वमायानिवृत्तिः” इति ध्यानस्यापि तबिवर्तकत्वं श्रूयत इति चेत् । न, ध्यानस्य योजनाख्यसाक्षात्कारमात्रहेतु- त्वेन श्रुतत्वात्, ध्यानस्यैवाज्ञाननिवर्तकत्वे योजनस्य वैय्यर्थ्यप्रसङ्गात्, ध्यानस्योक्तसाक्षा- स्कारहेतुत्वश्रुतिविरोधप्रसङ्गाच्च सत्यपि ध्याने लोके साक्षात्कारं विनाऽज्ञानानिवृत्तेश्च । तथा त् भूयश्चान्ते ·Panjali सटीकाद्वैतदीपिकायाम्- च यत् ज्ञानमात्रनिवस्यं तदज्ञानमसत्यमेव । "ब्रीहीनवहन्यात्" इत्यादिनियमविधिसामर्थ्याद्यथा तद्रहितब्रीहिभिरनुष्ठिता यागो न फलहेतुः, एवामाचा- र्याधीन “वेदमधी"इत्यादिनियमविधिसामर्थ्यात्त- द्रहितवेदवाक्यजन्यं ज्ञानं न मोक्षहेतु रित्यर्थः । ननु श्रवणादिसाध्यासंभावनायभावसह कृतज्ञानस्यैवाविद्या- दिनि वर्तकत्वात् सापि तत्र हेतुरित्यत आह-अ- संभाव नेति। एवं मूलाज्ञानस्यापि ज्ञानकनिवयत्वमुक्तं तद- नङ्गीकुर्वाणस्यैकदेशिनो मतमनूद्य दूषयति-यच्चे- त्यादिना । व्यतिरेकव्यभिचारादपि निदिध्यासनं नाज्ञाननियसो हेतु रित्याह-लोके चेति । निदिध्यास- नस्थ मायानिवर्तकत्वश्रवणान्मायाज्ञानयोरभेदात्तदेवा- ज्ञाननिवर्तकनिति शकते--तस्येति । अभिध्याना- दि त्यस्याध्यवहितयोजन पदार्थचाक्षात्कारेणान्वये सं- भवति व्यवाहितमायानिवृत्यन्वया ,न कल्प्य इति दूषयति-न ध्यानस्यति । उक्तानङ्गीकारे बाधकमाह-ध्यानस्यैवेति । न केवलयोजनश्रुतियथ्यं किंतु "ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान" इत्यस्या अपि विरोधापात इ- त्याह-ध्यानस्येति । मन्वयव्यभिचारमध्याह-स- त्यपीति । अनायव्यभिचारात् ज्ञानै कनिवर्त्यत्व- स्यासत्यत्वेन नियमः सिद्ध इत्याह-तथा चेति ।

·গীতিকমা গ্রন্থের স্থা। থাই থিকা জলিল স্বাস্থ মারি যা স্নাহুল জিবন বহু নিহিঃ। (লা সায় বিশ্বাসী। সন্তুষ্ট কাছই। জিলাস্থি হয় গুৰু মী: স্থায়ী ব্রিাহ স্থবি। জুন মাগুৰ ছি ধ্যাবদি হিমি হব। যা . কাল ৰী হালিশহর গল্প ক্ষ য় ক য মাহঘি অন্ত্র : যুঞ্জমা হয় অন্ত্র ফুঞ্জ - গুয়াডে জ ও নীনা লিঙ্গ পু শলালিনি। জানা যায় যায় সুখী ই জঘশ হইল ঘা- লজছই ল লেজিয়ে গ্রিকাশ হচ্ছে - ই? হোটে। গুরু অস্ত্র হল! : স্বগুনীবাজ- সেতু সং হজম গ ঘ ঋণতে মই । অং স্থায়ী হয় গুন গুহা গুgযা আয় হয় নি ট য় রুহ ব্যয় না, ট্রি ন জ য় ৎ হয়ে গেছে। গ্রাহক হই বহু গ্রহ হৈ গলা কেউ হয় গালিব: জি স্ব- - হল উ ইয় । জগঞ্জ ঞ্জ খলজী আঃ ঈ মাজ। বৰিাগী রাক্ষ্ম কানু স্ত্রী জয় ঋমি ল। প্রায় তিন যখ ই ক্ষুক wই। ই এম এম নং- হউ: মন কী?সেজুতি শুরুন ! ইহ হ হ ন থ হচ্ছি- শঙ্কর গজ এপি জয়। ইল সুং জ্ঞসাল। দল ইজ্জাদ সুকাদ্রি যন্ত্র। যিজ্ঞ জালিয়া- অালহ ম বংশে: কাঙ্গালি জাতিসত্তায়ালা। - অসিবুল কাস্থ মঞ্জসহ স্বলপুক ঘুমহ্মা- নিশি । কয়জিয়া প্রীহি জিলযাল:, द्विती। बितविक सह रूततीचा नुगः, हतीये। मितमिश হাগ মি ফী যিলাল নয়:, খলী মিঞ্চাশ্রদ্ধাৰালৰি- লাখের লালা গুণ এই অঞ্জু গুলি। সূত্র FR:ht: - # ·ইফ শ্রীল [१० विक्षक सधिधारः सानन्दः सास्मिताच समाधिस्सी. मादिलिहिहेतुलथा मुक्ति हेतुसमाभिविचिस्याउथ एव । मुमु. क्षुभिः ग्रहीतग्रहणयोरपि वित्तविषयवादशायां ग्राह्य- कोटी निसंपाद्वेयापादेयविनायकलाप ग्राह्य सभापत्तिरेव वि यता सूत्रकारेण । 'चतुविधा याक्षसभापतिः' । स्थूकनायगा- चरा द्विविधा सनकी विधितां च । सूक्षमा याच द्विविधा सचिवारा निर्विधारा ८ । सत्र 'शब्दार्थ ज्ञान विकल्पैः अशी शधिलकी' । शमार्थज्ञानश्चिशमिना स्थूलार्थाव- आसलपा सहितको समापत्तिः । स्थलगायरा सावकल्पक- वृत्तिरित्यर्थः । स्मृतिपरिशुद्धी स्वस्वरूपशून्येवार्थ मात्रनि- भासा भितिका'। तस्मिन्नेव स्थूल आलम्बने शब्दार्थस्मृ- तिमलिये प्रत्युदित स्पष्टयाशासार प्रतिभासिता भ्यगमत- ज्ञानांशत्वेन खरू पशून्येव निर्विको समापत्तिः । स्थूलगा- चरा निर्विपतिदित्यर्थः । 'एलथैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता, । सूक्ष्मतन्मात्रादिविषयो यस्याः सा सूक्ष्मविषया समायसिद्धिविधा सविचारा निर्विचाराच सविशल्पकनिर्विकल्पक्षभेदेन एतयैव सबितर्कया निर्वित- या चा स्थूलविषयममाश्या व्याख्याता । शब्दार्थज्ञानवि- करू पशु वितस्धेन देशकालधर्माधवछिन्नः सूक्ष्मोऽर्थः प्रतिभाति ६यां सा मविचारा ! शब्दार्थ ज्ञान विकल परहितस्वेन देशकाल- धर्माद्यनाटिका नः सूक्ष्मपर्यः प्रतिभाति यस्यां सा निर्विचारा सधिया निर्विचारये: सूधन विषयत्वविशेषणात्सवितर्कमिर्वि- तयाः स्थूलविषयत्वमर्थाद्व्याख्यातम् । 'सूक्ष्मविषयत्वं था- लिङ्गपर्यव लानम्'। सविधाराया निविचारायाश्च समापत्तथै- सूशनविषयस्य मुकम् तडिङ्ग पर्यन्तं द्रष्टव्यम् । तेन सानन्दसा- ।

·गौतार्थदीपिया व्याख्यया सहिता । स्मिताहीतग्रसभापत्यारयि ग्राह्य मापतावेवासीय इत्यर्थः । तथाहि पार्थिवस्याणी गन्धतन्मात्रं सूक्ष्म विषयः भाच्यस्यापि रसतन्मात्र ते जश्वस्य रूपतन्मात्रम् बायत्रीय स्य स्पर्शतम्मानं सनसः शब्दसम्रा सेषाकार सशस्य लिङ्ग- मानमहत्तत्त्वम् तस्यायलिशं प्रधानं सूक्षमा विषयः । ससाना- मपि प्रकृतीनां प्रधान एव सूक्ष्मताधिनान्तेस्तत्पर्यन्तमेव सू. प्रविषयत्वमुक्तम् । यद्यपि प्रधामादपि पुरुषः सूक्ष्माऽस्ति तथाप्यन्वयि कारणत्वाभावात्सर्वान्वयिकारणे प्रधान एव निर- तिशयं सौम्यं व्याख्यातम् । पुरुषस्तु निभिसकारणं सदपि नायिकारणत्वेन क्षमतामहति । अन्य कारणत्वाविव- क्षायां पुरुषोऽपि सहनो भवत्येवेति द्रष्टव्यम् । "ता एव सबी- न :समाधिः" । ताश्चततः समायत्तयो ग्रान बीजेन मह वर्तत इति सबी जः समाधिः, वितर्क विचारानन्दास्मिता- नुगमारसम्प्रज्ञात इति प्रागुक्तः । स्थूले सवितर्को निर्वितर्कः सूक्ष्मे थै सविचारो निर्विचार इति । तत्रान्तिमस्य फलमुच्यते । "निविचारवैशारोऽध्यात्मप्रसादः" । स्थूल विषयत्वे तुल्येऽपि सवितक शब्दार्थ ज्ञानविकल्प सङ्को कमपेक्ष्यत इति तस्य निर्वि- सर्कस्य प्राधान्यम् । तत्र पूर्वेषां त्रयाणां निर्विचारार्थ ल्वान्निर्वि- चारफलेनैव फलस्वम् । निर्विचारस्य तु प्रकृष्टाभ्याशाद्वैशा- रद्ये रजस्तमा ननिभूतसरवोद्र के सत्यध्यात्मप्रसादः क्लेशवा- मनारहितस्य चित्तस्य भूताविषयः क्रमाननुरोधी स्फुटः प्रज्ञालोकः प्रादुर्भवति । तथा च माध्यस्- प्रज्ञाप्रसादमारुह्य प्रशाध्यः शोचता जनान् । भूमिष्ठामिव शैलस्थः सर्वान्प्राशोऽनुशोचतीति । "तम्भरा त प्रशा" । सन तस्मिन्प्रज्ञाप्रसादे सति ·জেল সুপ্রীর ও বন্ধ হচ্ছে না । গুপ্ত শয়তা নীট ? গৰু কে? দাগ অ এ গ ব ল গ ৯, ৫৪৯ জন কেলি নিজস্ব # ক খক হয় ? = অত্র প্রকাশ : । স্ব স্ব । গুলিস্যুক দ্বীন ত্বর হাস্থঅর এই গ ঘ। মিজমা ও অবস্থা চল, রুই ইফসুগনু। আল ! ? হয় তাহলে রাষ্ট্র প্রঃ কলা জ্বি মিথ, স্থা। ঋক ল য় ফ ব ইকবাঘ হন পঙ্গু ঞ্জিনীয়া ঘর ও ঘ ঘাগুঞ্জনবোধ যজ্ঞ সু বিহী আজ। স্ব- ৭। ই ফ ও অল্প সমর্শ হয় সে দিয়ে রীধিঃ হরে হ ড় জ্ঞপ্রিল ফুল- হিয়াতু ঘন ঘনফা। ফলে শালী ফ যিয় হচ্ছি: Wঞ্জ- শি। গন্ধ পাক জ দুস্ক গনি জিম গ্রহ ঞ্জ আল খাফি- এ ঘক্ষা অস্থি লিঃ সুখি জষ্ট্রের দ্বিীন হিজ উব নদ ন ক ন ? । জুজ মশা । হত্ব মিহি অমং- বাহ বয়ে যাবে তা সুস্বাদু জি প্রথা।ঞ্জ যুক্ত হল বলি - এই নয় ? থ দ ৫ হাজার হয়ঞ্জ ঞ্জ হাজীহ জন্ম: ২ ললু স্থির অবস্থা জজ ও কব- গো এ স্তম্ভ গহন কে অনুপ্রাণ বিত্ত মা গেঞ্জি - জামা কাৰ। গ ক য় ম মুস্মন্দ্র লাল খ্রিস্থ জগ জন্ম লি। আজ মহাশ ঋ " এই মেঘরাও এ সুসং সঞ্জয় - শছিল এ গুপ্ত ও এ জগঞ্জ: আ ক্ষে। ই আগঞ্জ ছাখি কাজী। ইঞ্জ। আর হ ম ম পরই নষ্ট ; বড় গজা জি পৃ ভূঙ্গি ও জা- প্লজ। আদি শফইন আ হ জ ফজ ফোলু অদ্যাক্তজক জিয” মুগ্ধ মুহাগু ও খিষ ? এলিহ ম মুৰ কবি জানি কক্সবাজাজীবি প্রাপ্ত দীর স্বচ্ছ আর জাহাঙ্খা - সিদ্ধান্ত্রে বা গুগঞ্জ লািন্ত : আলক্ষিন্ধু আমি। www.assage HERaw, ছেন বাগান মম ·থী আল দ্বীনভঞ্জন্ম কয়ছ জ ঝ ঞ্জ। হয় ? জয় স্বল্প মূলে গুণগঞ্জ : ও গঞ্জ। কিন্তু এই খই: সই ক্লোজ সা গু ল দুঞ্জ । হয়ঞ্জ ঘষুধ ( গায়ি। ফল গালে হেঞ্জে দুগ্ধব হয় হজ ও তৃস্থগিচ্ছা জানিলাম্বা হয়ঞ্জ- কন্তু । প প প্রজ্ঞাপনে কি হওয়ায় মেয়র : ঘাম প্লাবিজ ফাষ্ট ক্ষণ এ থ হারা মা প্রম হয় বিজ্ঞানাঞ্জ বী: খালা. খি মাৰ লিয়াং ই। অপুর কাজির বঙ্গা। “ গী বা মাগিছে : ফালয়:” বন্ধ গ্রন্থল বন্ধ ভাইলৈ - ৱিত্য ও সুচ ফুল, ফারজাৱিাৰি মন্তবদ্ধ ছিল নেই অঞ্জন কিন্তু সেই নি জলি। বস্তু? অর্থ: ন খ্যাতি অর ডাইরি কার বিয়ে হয় নিজস্ব কাল যত্ন গড়িয়ে কাজে ব্যয় হচ্ছে: চার শিশু: খি- ভুল হয় তাহলে হাবি: ছিল- ইনে ছি ছি যা ভিঞ্চি, জিংকাঙ্কিয়শিয়াই- হয়েছে প্রচুর হয়ঞ্জ : অ অ বলিনি আয় হয়। গিল ও গ ক ৪৪ নম্বলু গত্ব পুঞ্জিী ফুল । হন : গলগা অংশীল স্ব-স্ব বিষয় হিন্দু শাস্ত্র হজ হবে অর্থ এই প্রশ্ন হয়। গবে ? : খালেঞ্জ : যুগ ধরে ফর এ কি আমি ও জনমুখি হয়। আসসু ( ছয় হাবী পছু ছুযায়ী বহর গ বিহুৰঞ্জয় লাঞ্ছি- কি সুস ই পয়সুল কাদির কি হয়, শুকনৰ ৰজল এ সাই । *কী করে এবং যন্ত্র। যার কাজিনের মাত্রা অলুজ । - স্বল্প সু-প্রস্থ কহন গুন ছ”। খাল যন্ত্রাপ্তির জাগে- স্বজ মলিন গায় ক্ষমা জামাল হায় গুজব্ব স্ব জী প্রথম আ জ দরুন বাঘগ আজ টা ই আছি- aur ·AIMER श्रीनगर होता .. शब्देनास्यास एकाच्यते मुख्य समायः स्वायत्वास । "सदाधि बहिरङ्गं निर्धी जय" । निजी अस्य तु नाघेमा दनि अब- हिरङ्ग परम्परयापयामि तस्य तु पर वैराग्य मेवान्तयमित्यर्थः। अयमपि हिविधी "भनत्यय उपायमल्प यश्च" । भवप्रत्य यो विदेश प्रकृतिलयानां विदेशाना सामान प्रालिलयामा च भासिनतानां देवानां মা হল নল जन्म विशे- षादौषधि विशेषान्मन्नविशेषात्तविशेषाद्वा यः समाधिःस नवप्रत्ययः । भवः संसार आत्मानामधिवेकामाप: प्र- जन्यमानहेतुको वा पक्षिणामाकाशगमनावर पुनः संसारहेतुत्वान्नु मुसभि प - त्यर्थः । "हावीर्य स्मृत्तिसमाधिप्रज्ञा पूर्वक इतरेषान् । जन्मी- वधिमन्त्रातपःसिद्धव्यतिरिक्तानामात्मानात्मविवेकदर्शिनां तु यः समाधिः स श्रद्धादिपूर्वकः श्रद्धादयः पूर्व उपाया यस्य स तथा उपाय प्रत्यय इत्यर्थः । तेषु श्रद्धा येोगविषये चेतसः प्रसादः । सा हि जननीव योगिनं पाति लतः अधा नस्य विवेकाथिनो वीर्यमुत्साह उपजायते । समुपजा सखी यस्य पाश्चात्यासु भूभिषु स्मृतिसत्पद्यते । तत्रूमर पाच चित्त मनाकुलं सत्सनाधीयते समाधिरे काग्रता समाहितचित्तस्य प्रशा भाव्यगोचरा विवेके न जायते । तदभ्यासात्पराच वैराग्या- द्भवस्थसम्प्रातः समाधिर्मुमुक्षणामित्यर्थः । प्रतिक्षणपरिणा- मिनो हि माया ऋते चितिशक्तरिति न्यायेन तस्यापि सर्व. লিলিথা থাবা দ্বিমহিমালয়াস इश्च भवत्येवेत्यभिप्रेत्य संस्कारविशेष इत्युक्तम् । तस्य च सं. इशारस्य प्रयोजन भुक्तम् ततः प्रशावाहिता संस्कारादिति - शान्तवाहिता नाम वृप्तिः चित्तस्य निरन्धलानियत्प्रति सोमवरि- जामेनोपशमः । यथा खलिदापाद्याहुतिप्रक्षेपे बहिबशयोसर- - ·गोसार्थदीनिया समाहिता। बट्या वनति नामदादिक्षधे तु पथ मे क्षणे किच्चि छान्यति उत्तरोत्सालणेषु अधि प्रशोसिण शान्ति ते । तथा निसाधिनस्तरोत्तराधिक प्रशनः प्रवति । पूर्वपूर्वप्रशन जमितः संस्कार एसतरामस्य कारणम् । तहा च मिनियचितं मे सपन्य व्युत्थान सभा घिमिरे संस्कारः राहा स्टा या कृती लोयते । तदा छ - माधिपरिपामभवेण वेदान्तक २५जन सम्यगदर्शनाविद्यायां निवृत्तायां सनसटूग दृश्य साया तो पञ्चविधायामधि निवृतायां स्टार पप्रतिष्ठः पुरुषः शुद्ध के चले मुक्त इत्युच्यते । तद् कम् । “तदा इष्टुः स्वरूपेऽस्थानमिनि" । सदा सर्ववृत्ति- निरोचे वृत्तिदशायां तु निस्पायरिणाम बैतन्यरूपत्धेन तस्थ सर्वदा शुद्धत्वेनादिना दृश्य खयागेमाविद्याजनके नान्त:कर. शतादाम्याच्या वाइन्तःकरणपत्तिसारूप्यं प्रानुवन्न । कादि शक्तिव दुःखान भवति । तदुतम् । “वृत्तिसार ध्यमितरन"। इस- रत्र वृत्तिप्रादुर्भावे एतदेव विकृतम् । “द्रष्टदृश्योपर कं चित्तं सर्षा- थम्" । चित्त मेव द्रष्दृदृश्योपरक्तं विषयनिसिं चेतनाचेतनस्व- रूपापनं विषयात्मकमप्यविषयात्मकमिवावेतनमपि चेतनमिव स्फटिकमणि कल्पं सर्वार्थमित्युच्यते । सदनेन चित्तसारूप्ये रख धान्ता: चित्त देव चेतनमित्याः । तदसल्येयवासनानि- शिव समपि परार्थ संहत्यकारित्वात्" । यस्य भोगापवर्गाथ तत् स एव परश्चेल ने संहतः पुरुषो न तु घटादिवत्संह- त्यकारि चित्तं चे ननमित्यर्थः । एवं च विशेषदर्शिन प्रात्म- भाव भावना निवृत्तिः । एवं ये उन्तसर था पुरुषयोर्विशेष दर्शी तस्य याऽन्तःकरणे प्राग बिवेकवादात्मभानासीत्सा निवर्तते भेदद- ईने सत्यभेदभ्रमानुपपत्तेः । सत्य पुरुषयोर्विशेषदर्शनं च भगव- SIMINA ·গুঞ্জী, মন্ত্রী জয় জলিস্তিজাফৰ প্ৰবই বা লুল্লি যা দীংলা চল হয় । জুঞ্জি মুসতাক লুণ কুখস্ত কথন যে ঘর লাগঞ্জল বিলম্বি হ্যা "গ্য হল স্থায় অথশী রূকুইক স্বাক্ষ্য দিয়ে লিগ অক্ষয়ী যন্ত্র দু কী আ ক মপি- শিলি লুই ঘন । মাত্র স্বাহা স া ক্স ৰিত হয় - ঋলজ অধী মুখ ছাড়ি হারি জঙ্গি নিহত হয় হলথ সিসে হয় এবং যঃ প্রিয়া তুমি কার হয়ে গ্রাম হলো- হজ যন্ত্র কি করে হয় ছি; পুকুর ঘনি- অঙ্কডি মোক্ত হতে হবে কি”। লি জয় গুরু ছাগু মৃগঞ্জ । অন্থী ; চমকা ৰহ গ্রেম বেইজঃ ঞ্জ দুই স্ত্রী অস্ত্র ও গু জল?- মিষ না জি মা শুভ মন বধু হত ; সহ জটি দুঃখ- নিল দ্রাজি হল সঠিকও হয়ে গ্রিম হয়ছি কিন্তু এ অস্ব স্ব করি। পেল যুদ্ধ বালি লি গায়েবী ব্যক্তির লা পিঞ্জরা - কন্তু অল্প অল্প খো! এ নিয়ে মন্ত্র যা আয় হয় এলেছুর ফা। “গষ্টঘা জী গাজরুহ ।” লকিনির নিই গরু প্রাপ্তিকি দ্বিগুণ প্তি- জঞ্জন বাল গ্রহ ৰাজত্বকা দুঞ্জি গুল প্রাঙ্গতে যা করবে থাখি মুগ্ধজানুধ্বস্ব দিবঃ দ্য গয়েশ্বৰী: দুই প্রকার। কিন্তু প্রিয় গ্রন - খি | যুগ্ধ। অঞ্জ গুলা দিঘাপ্ত হয়ঞ্জ হয় য গন্ধ। প্রয় গুখি অালাল্লিগ ৰূয়গঞ্জ ৱীৰ জাগা: বর যুবলুি বল কী জন্দ্র চালু জগি সা গুঞ্জৰ স্ব স্ব আঞ্জী জ ম নহে। জরুত্ৰ থাৰঙি ধ ম মুমুল জিলে দুঃখ্রিহ্ম হয হল অস্থি- গলই বৰ দুশি। যা স্ব হয়য়া গ্রাম জী বাণ ই কাজ ছিগি ক্ষিপ গ্রি ফ ল গা গ্রন্থ আল , কী গাছ হয় ন প্র ছয় হাই- সাইজ: গুজা:” ।।ঞ্জ ও ফযুহারাজ দেহ ব্যয় : হয়। জস্বয়ীক্ষায় sa\ .wখক, twit:[!! 4:11. Fair ·गीतार्थदीतिकया व्याख्या राहिला । ज्ञान निति यावत् । तत्र बुद्धः सात्विक परिणामे कृ संनत्य सर्वेषां गुण परिणामानां स्थानिवदाक्रमणं सर्वाधिधातृत्वं तेषामेव च शान्सदिलाध्य पदेश्य धर्मित्वेन स्थितानां यथा. वदिवेकज्ञानम् सर्वज्ञातृत्वं च विशोका मान सिद्धिः फलम् तद्वैराश्याच कैवल्यमुक्तम् । “सत्यपुरुषान्य माल्यातिमानस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृस्वं च" "द्वैराग्यादपि दोषदीज. आये कैवल्यमिति सूत्राभ्यां तदेतदुच्यते । तस्मिन्प्रसङ्ख्याने सत्यप्यकुसीदस्य फलमलिप्सोः प्रत्ययान्तराणाममुदधे सर्व- प्रकार विवेकख्यातः परिशेषाद्धर्ममेधः समाधिर्भवति || ভয় হয়নি এবং দ্রুত হল। अयं तु परमो धर्मो यद्योगात्मदर्शनम् ॥ इतिस्मृतेधन प्रस्थान क्याक्षात्कार हामि सिमीति धर्नमेषस्तत्वसाक्षात्कार हेतुरित्यर्थः । हात: केशकर्षविनि- कृत्तिः" । ततः धर्मनेशात्सनार्थ नाता बले शानावद्यिास्मि. लागवाभिनिवेशानी नणां च कृष्ण शुक्ल कृष्णा शुक्लभेदेन- নিশ্লিল হসভিয়দুল বালিয়ায় অজয়যায়নি। ছো निवृत्तवण्य भवति कारपनिवृत्या कार्यनिवृतेरात्याक्तिक्या उचितवाहित्यर्थः । एवं स्थिते युञ्जनेवं सहामात्यनेन सा: समाधिरे कायभूनावुकः । नियत मानस इत्यनेन सापा- लमलाप्रज्ञालसमाधिर्निरोधानावुरकः । शान्तिसितिनिरोध- লাঞ্জি জন্মথ ভণমুলা মাসি, কি হলামায়ে धर्म मेघस्य समाश्तत्वज्ञानात जैवल्य हेतुल्वन मास्सं स्याभि- त्यौनिजदासिनतधल्यं दर्शिलम् । यसमा देवं महायलो योगस्तस्नातं सहता प्रयत्नेन सम्पादयेदिति नाव एवं योगाभ्यासनिष्ठ स्याहारादिनियम पहुं धर्म तव्यaamanikpurnwerm ३४ ·३ DANTTA सञ्चारमा শ্রীলংকা [० तिरके योगव्यतिरेकमाह । नात्यातस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः। न धातित्वमशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जन ॥१६॥ नेति । हेऽर्जुन सत्यशनल आत्मनितमन्नमतिकाव्य लोभे- माधिकमश्लतो न योगोऽस्ति अजीर्णोधा व्याधिपीडित- स्वात् । यद्युत सज्जा यति शरीरस्य च कार्यक्षमता सम्पाद- यति सदात्मक जित मान्यवरन् । एमालं लियनेमानजतो नाच योगोस्ति भावशालनहार रहूर रखपोशाभावेन शरीरस्य कार्याक्षमस्माता । समायोको नाल्मलितादनाधिकं न्यूज धाश्नीमादित्यर्थः पूरयेदशनेमाटुं ततो अनुदकेन तु । थायोः चतुर्थ मवशेषयेत् ॥ इत्यादियोपशानोशपरिमाया दधिकं न्यून वाश्मतो योगो न सम्पद्यत इत्यर्थः । तथाऽतिनिद्राशीलस्यालिबाग्रतश्च योगी नवास्ति । द्वितीयाचा पार सुक्का हालिमसमुचयार्थः । तृतीयस्तु। न मातः बुभिवतः प्रान्तो न च व्याकुल चेतनः । युञ्जीत योगं राजेन्द्र योगनिद्वयर्थशात्मनः ॥ इत्यादिमार्कण्डेयो सदोषणमुच्चयार्थः । एतादृशस्य योग एव न सिद्धपति तेन दु:खरूपसमूल संसारपङ्कहान्या शुद्धस्वरू- पावियस्तु दूरनिरस्त इति सम्बोधनाशयः ॥ १६ ॥ एधमा हारादिनियमविरहिणो योगव्यतिरेकमुक्त्वा त- नियमवलो योगान्वयमाह। मुक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मनु । युक्तस्वनावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥१७॥ Mummerinayanee ACTRESHARIWomgrammadeIMANSAR WHEN ·জাহ্মী গ্রোথ বালা। কবি । মেঘ ঘন দুস্থ ও হিথ লিজা ঘাৱী খ্রী যিস্বত্বা স্ত্রী অং স্বত্ব স্বথ। ফলন্ত ক্ষমঅনিল কান্তি যা লিখলঙ্কাল ই হল ত্ব লগা সুকী যিনালী হজ্জ খী শিখ অঙ্গ হল যীলী মলি ফাংখি: মাজি নয় । কমপ্লাজমীদ্বগ জ্বালি আঁকা: লুক ও মুখ না বন্ধ বি। দুতালিবুল এবং কমেন্দু- শ: লিলি বিন হজ্ব: । স্বান্ত হয় নিল দু দু বস্ত্র ৱিত্ৰ স্ব ভ র অ অ ঐমি নাকি, সুস্ব স্ব- ভি আর জ্ববি, উল ই অস্বী ৰালন গল্প নজ গ্রন্থস্বত্ব কম হয় যে আ জ = অ ক ন ব লি হল অনুস্থ স্ত মা । ক্লে = দুস্থ জ্বালি আজ রলিন্তু। অভিী অঞ্জী হল বিয়ে করব এল আর লি যায় শুন ইমি- লা অত্যন্ত অঞ্চল অঙ্গ কিন্তু এ ঘলী ৰী যা বলি স্বাস্থ্যজিহজ ন জ ল ভ ন্ন বস্তু অবি। - दालमितमा समातिन हिरित बदलो हिनस्तित सद्य. লীদ্বী ना तदवसीति নতছু নৰনই। জানখ দিল অফ আ ম আ য য় ত য ন ন ঋীগঞ্চাহন্দি স্বস্থি য গ্র জাশি অভিজ্বলন অনুৰ- অ অফ সু র দুঃলি ল বাতি জ্ব এ : যুদ্ধৰি- অনাখিবি যক্ষ্ম যুক্ত হন দ্ভিদলি মুত্তঙ্কিমুশ্বান্ত সুম জুলি অব্দ দুদু লাহার অনেক্ষনীযথ গল্প অন ল সমঅলি দামি ঘমল স্ব দুর ল ন ম্ব নি নন: এবি লিঙ্ক বা তহশিল ৱি। মুম্বই স্বী মলযো ·श्रीमद्भगवद्गीता হলে ও এক হয় ? বিহেলার জরিচত্র ছয় গুলি i- ত্ব প সহনী এই মর্মেী যৰিঙী ফলল অব কি? মা ও হদির ! মুগ্ম হয় য’ল: গুহ স্বল স্লম্ব এম এ এ জন্ম ঃ তুঙ্ক? ও ভিন্ন হয় জয়ছে তা বক্তত্বের জন হজে অন দ্বী মাছ হন্দ্রে প্রয়া অঞ্জ জ য় ল স্থিতি কিন্তু জানি- জিন ল গেল আজ স্বঃ অন্ধ যুদ্ধ বিষয়ঃ আ জ জল ছল- ই জ ? অন্ত্র ও বিক্রি শস্ত্র ও কী-খ। এ যুয়েল ল হ স্ব লু। ছা হই: স্বহ যাই ঘটই ঘৰ অগী । এই সপ্তঃ ও বিখই অন্য যুই লক খুলুন এক ন কি অস্থা দন্ধ থলিন মুনাথSলস্তিনি- জন মুখ ফ ন খিৰী:। নষ্ট হয় থিবীতে প্রাপ্ত হ্র ২ মিছাইলি যু: ‘সুখ ইসলল, খলিনি ল আ : অ আ ই অর্থ জল আই অভূ- চায় হিলি স্থ যুক্ত গুন্নীয় মি মুখহী স্ত্রিী জুৰী যৰ মৰুত্ব গলি অ অ ক ল গুন্না- কাল বিক্রিয়া যুক্ত। যাশ ফাই স্বাগ- বিনা ঈদু টি লিঃ হে আৰী অন্য নত অকলৰৰীয় হলো লিঃ 5ী' কার নারী যুঃী বালিনী। ভৰ সুখ জাঙুফল লিঃ লু হালকি।। থে ! উন আশুরা মালয় সু চি তা জাফরী লগ্ন মীদ্বী যম ল য় যনি- নী ব্লাক কৰা মিছ। লাললিক জন- মীমুলি ন্ন খ। সু । খল অ নিদিনব-বিবি। ঞ্জিন চালু शुवलक्षणस्य यते योगः समाधिदुःखहा ছবি : == লন, আমি ·[६ गौशादीपिळया व्याख्या सहिता । दुःखान्यायाल्भिकादोनि काही नि ध सर्वाणि स्वानुष्ठा- जससुर पाला पविजाबोधेन हन्तीति दुःसहा भवति विदेहमुक्ति सम्पादयतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ হবি এ টি নলিঅভিজা, জুশ্রী ভিভিয়- वेन्द्रिय इति च योगिनो योगारूढत्वं सभ्य रूपितम् तथापि ब्राधिल्लक्षणे परिज्ञासे मुमुक्षुभिस्तदाराधनं सदा- भरणं च कृत्वा ज्ञानं मुक्तिश्य प्राप्तुं शक्यत इति तदेव च पुनर्विस्पष्टयति। यदा विनिय वित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥१८॥ यदेति । लिलावहिरडलरसाधनवन्धत्या तीव्र नो- क्षेछावैराग्याभ्यां च नित्यं योग नभ्यस्थता योगिनो यो. यंदा यस्मिन्काले विनियतं विषयसम्बन्धी यथा न स्यात्तथा निरन्तराम्यासबलेन शान्तनशिगामितं चित्तमात्मनि नित्या- करसे प्रत्यभिज्ने ब्रह्मण्येवावतिष्ठते सर्ववासनाक्षत्या सर्वज्ञान विश्वस्त्या च स्वयं सहासनावामितं सत्सर्वदा तिष्ठति प्रयत्नेनापि न बाह्यनवलम्बत इत्यर्थः । तदेव विस्पष्टयति निस्पृह इति । काम्यन्त इति कामाः शब्दादिविषयास्लेभ्यो यत्नादयत्नाहा क्वचि- द्विषयीभूतेभ्यः सवैभ्यश्च यदाऽयं निश्पह इच्छाशून्यो भवति तेषु मिथ्यात्वबुद्ध्या इन्द्रियाणि मनश्च न प्रवर्तयति तदा युक्तो योगारूढ इत्युचपते परिउतैरिति शेषः ॥ १५ ॥ योगमारुह्य तिता यतेश्चित्तं कथं तिष्ठतीत्याशा- इक्षायां तशितस्थितरुपमानशाह । एव SARASITION IMATERTAIN ·. ক্ষ্মীনপ্পনীয়। [ ওর অত্যন্ত সুস্বী লিমালহজ্ব জনী বা গৃহশ্ব না । যালি অনলি জনা যতকাল:ং অর্থলি । লললুম্ভিলগ্যাল মাথিন্ত্র - বিন্দু বিন্থল ঘৰি অফ অঙ্কী মাল ফাল দ্বি- ন্য সম্বলি অসু। যা শুনল: হাখিস্থিলি ঘ যীফ অবস্থি ব্ৰহৰ অভু খ্রিন লিফ ললল মিনা অৰ: অৰলাৰ ৰাতি ফজ অল: জঙ্কা হইল স্থা- আয়াত লিকুজ্বা লুপ্ত হবাগ ঘি ল বই কান্দি- দায় জঙ্কৰ মহন্দ্র স্থি হীলু ল ত্ব বনাঅলা ভীষ লক্ষ্য গলা হ হলো: লিলা গ্ৰং ৰীরা যঘা নজর ন প্রন্তান নথ জাবি থালি কান্তি ল প্রস্তানি লজ্জায় জঞ্জন সরলা নিহঅন্তীসুখ বিলি। নাম शातस्समाधिस्तदुक्तम् । ফল দিয়ে নিচ্চিা ঘিলি:। অনুমান কালী বাঘিমলিন মি: । স্থান। অর্থ ও দুই গ্রুনিং অবলি। লাইক कदा भवतीत्याकाङ्क्षायामाह यदेति । एवमेकायममी स- সম্মান বলব্বিানি খাই নিজুমান্নান পাখি অৰুণদলৰ অনীশ। অন্য অলিকা প্রকা স্বয়ক্লিনিযল মিয়া বলিয়া লিল তুফা- বান चित्तमन्स करणं सर्वते निरुद्धवृत्तिकत्वादात्म- র্য লাখ ত্রি। উম হয় মুর মন,যালয় ৰি মুৰ পুৰনি। জ্বাল দ্য ভি প্ৰিযবিজ্ঞাননিহি- শ্রাদাময়ল: মন। লিলিথিয়াল বিল জমা ই ·[ মীলাঘৰীৰিকা যায় না। ছিল মাজাহ বিলীনি লি:। মা নাছিলন- লিলিহানুজ্জাল যুক: লা ছিল অৰ। জ: আ: অলঙ্কা- मेभ्यो निस्पृहः निर्गता दोषदर्शनेन सर्वेभ्यो दृष्टादृष्टलक्षण- বিক জাগ্রহ: ছ জ র + গুলি এই- গ্রামান্য অসু। ? | পাখী টি হ্যা যা লা ছিল। অর্থ ঃ লিল ঘ: লিৰ অযুহান বই ছিল নব জল খনি নীলে মূল সুফী আলবাগ দুঃস্বলা যাণী : অঃ ? ঐ ছবি: হে তো কালী সুর স্বৰাঘিনাল ঘাত- হ অগ্রিম লিঙ্কনুজ অঙ্ক : যা খালেদাখিল অবিলম্বে এ সুমায় কয় হেটে লঞ্জ লিখুল হক অঙ্ক আর মাকন্যা , স্বজায় খুব ভাল জ্বঘ। অঞ্চল অবস্থার জাল স্কুলছি অজানা। যা- বলা যে যায় খামি হীয়স্ব ফাল্গুন মাল- অকিয় যাবিলায় যখঘিৰনন। অ অ ল অস্থির হয়ে নিহৰৰ ঘৰ ভাল বই: ॥ খ্রিঃ খন ৰাঘি: এ বলল আৰSফsa । - জাজা খিল খিল গুদ। অন্ধবি দুজ্জায় লাল ত্রিী অনায় অন্তুর নির্য কথা । অবস্থান ভিন্ন নিজ বায়ালখা। অস্ত্র বানালাণ অগঞ্জ ক্লাবলি নি। যনি । গুম যতক্ষাযীল নিলীঅঙ্ক শল্পি অঙ্গ যায়ছাঃ সুমৰ অহন ভাল যাক- ·नौवदगवद्गीता ভদ হই: শ্রীপ্রস্থ ঔথা বলার লি হল। লিমাৰি নয় যা বজ অহল্প লালিমী তালা ফালা কী- লাল লাঘ ভীলি: অষয়বী অন্ন- নমস্ক অদ্ভুল বা দাদির হ ই ই লুঘষি অমল प्रत्यक्षैतन्य सद्भावेनापरोक्षीकुन- तुष्टिहेत्वज्ञावातुष्टि বিহীম বিবিছিন্তু বীজ নিহিবি সুস্থ। ও খালাল ঘি লি নায়িকা विपरीतुपारमते। यत्र অম্বিৰ মালদ্বীপ योगाभ्यासपाटवेन जाते सति चित्तं निरुद्ध ने शविषयकवृत्ति মাছ দাজ্জাল লিগিন্নি বা ঘন ল জুবিলি অহয় মুমলাৰ অ যদি দুই দিন জানলা বললাম যুক্ত অবস্থানহেঃ ব্য- কালফাদ গ্রই অন এর দায় স্বল্প সু ল হ আ ভূষয় জানাৰী - জী বন্যা হল হান্য জল- অঙ্কুৰ ৰ দা লা মা লক্ষ লংখাল- त्तिनिरोधरूपं योग विद्यादित्यन्धय इत्याहुः । গ্র = শুদ্ধ বানী অস্থিসন্ধিটি ঘ হস্য অমী ছাত্র জুৰি অঞ্চ লম্বা হয়- জিলিঃ। অৰিালৰালৰিকা নীলাদা খ দিল- লিফ লযা যা প্রায় মল দ্বার নিয়ে কাজ জ্ঞী- এখ ·[६ गीता दीपिकया व्याख्या अहिता । पप्रत्ययोदयराहित्येन केवलचित्प्रत्ययात्रोदयलक्षणस्तस्य सेव या निरन्तरावृत्त्या निरुद्धं विपरीतवृत्तिर्यथा न स्यात्तथा चिरकालं प्रत्ययावृत्तावेव स्थापितं चित्तं स्वयं निःशेष- विनष्ट सर्वबाद्यवासनापटलं सत् यत्र यस्यां दशायां स्वस्य केवल शुद्धसत्वांशमात्रावशेषरूपायां प्राप्तायां सत्यामुपरमते उपशम गच्छति वृत्त्यन्तरपरिणाममुज्झित्या ध्येयात्मनैव निवात- स्थवदीपन्निधक्षम्पं तिष्ठतीत्यर्थः । किञ्च यत्र यस्यां वित्तपरि- पाधिशेषदशायामयं ब्रह्म विदुत्तमः झात्मनि निर्मलान्तक रणे योनि राकाचन्द्रबिम्बवत्प्रकाशमानं वृत्त्या रूढं चिदानन्दै জন্তু কাল এম জাকা জালে বল ছবি . रूपत्वोन पश्यन् साक्षादपरोक्षी कुर्वन् तुष्य त्यानन्दत्ति मुक्तः कृतार्थेऽस्मीति मेोदते "स मेदते मोदनीयं हि लोति श्रुते" योगारोहणं कृतवता महात्मन आत्मसंसारमाक्षस तत्सुखं च यतः प्रत्यक्षम् ततः नवखादिमा विज्ञानाला म य योगा- रोहरो निधात्मोद्धरणं सिद्ध्यति तदवश्यं कर्तव्यमित्यनेन सचितं भवतीत्याहुः ॥ २० ॥ सुखमात्यन्तिकं यत्तबुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियन् । वेत्ति यत्र न चैवार्य स्थितरचलति तत्त्वतः ॥२१॥ यन्त्र यस्यां बुद्धेः केदलशुद्धसत्त्वभाधापत्तिदशायाभयं योगनिष्ठो ब्रह्मविद्यतिः बुद्धिग्राह्यं स्वस्येकगम्यदल एवातीन्द्रियनिन्द्रि याविषयमिन्द्रिय सम्बन्धाजन्यमित्यर्थः । तत एवात्पब्लिकमान्त मतिक्रम्य वर्तमानमात्पन्ति कमाद्यन्लशून्यमत एब एषात्य परमा. नन्द इत्यादिश्रुतिप्रसिद्ध यत्तत्सुखं वेत्ति सदानन्दाहमस्नीत्या- स्मानन्द मनु यतीत्यर्थः। यत्रायं योगी स्वयं चिदेवस्था स्वस्थ सूये सच्चिदानन्दे शरसे ब्रह्मणि सदात्मना स्थितरसन् तत्त्वल ·- श्रीमद्भगवद्गीता [अ० परमार्थात् स्वरूपान्न चलति शतधा बाह्याभ्यन्तरविक्षेपेषु प्राप्तेस्वपि न किञ्चिद्विपरीतभावं भगतीत्यर्थः । केचित्तु अथात्मसुखस्य विषय सुखातिरिक्तत्वमुत्कृष्टत्वं च दर्शयति सुखमिति । अयं योगी यदात्यन्तिकं सर्वोत्कृष्टं सुखं वेत्त्य- नुभवति । तद द्विग्राह्यं बुद्ध्यैवात्माकारया ग्राह्यमनुभवनीयम् न तु विषयेन्द्रियजसुखवदित्याह अतीन्द्रियमिति। विषयेन्द्रिय- सम्बन्धातीतं यथा कुषुप्तौ तथा चालीन्द्रिय पदेन विषयसुखाद्वै- लक्षण्यं दर्शितम् आत्यन्तिकपदेनाकृष्टत्वं दर्शिलमित्यर्थः । अथ पुनरुत्कर्षमेव व्यनक्ति यन्न यस्मिन्सुखे तत्त्वता निश्चयेन स्थितः स्थिरीभूतः सन्नैव चलति सुखान्तरं नापेक्ष्यते परमा- नन्दे क्षुद्रानन्दानामन्ततत्वात । सदुक्तमध्यात्ममीमांसायाम्- जाग्रत्यामन्तरात्मा विषयसुखकृतेऽनेकयत्नाग्विधात्यन् नाम्यत्सर्वेन्द्रियौधेऽधिगतमपि सुखं विस्मरन्याति निद्राम्। विश्राममायात्मरूपे त्वति तरसलभे तेन चातीन्द्रियं हि सौख्यं सक्षम स्यात्परिणति विरसादिन्द्रियोत्थात्सुखाच । इति वदन्ति ॥ २१ ॥ किञ्च। यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन् स्थिता न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥२२॥ आत्मसाक्षात्कारलाभ एक परम लाशस्तल्लन्धेर- साधारणं कारणं योगसिद्धिरपि परमला एवेति मत्वा यमिति कार्यकारणयोरभेदेन निर्देशः । सदानन्दैकरसस्यात्मन उपलब्धेः परम कारणम् निर्विकल्पकसमाधिं तत्कार्यमात्म- लाभं च लब्ध्वा योगारूढे। यलिः क्वचित्माप्तम परमनात्म- विषयक लाभं ततस्सर्वस्य ब्रह्ममात्रत्वपलम्कनिर्विकल्पक- समाधेस्तत्फलादात्मलाभादधिकमुत्कृष्ट न मन्यते आत्मव्य- ATTARAIGIMARATI ·गीतार्थदीपिकया व्याख्यया सहिता । तिरिक्तस्य सर्वस्यापि पदार्थस्य मायिकत्वेनासत्त्वात्तुच्छत्वा- सापद्रवत्वाद्दुःखबीजवामिथ्यात्वाच्च धर्मादेलाभं सन्तान लाभाय मन्यन्त इत्यर्थः। ननु ब्रह्मविष्ण्वादिलोकप्राप्तिस्तु विदु- बेलामोऽस्त्येवेति चेन्न सत्यलोकवैकुण्टादेरपि मायिकत्वेना. सदोषवत्तया मिथ्यात्वाविशेषातल्लास्तत्स्वामित्वलामाय्य लाभ एव भवति। आत्मलामात्र परं विद्यत इति स्मृत्यैवात्म लाभादतिरिक्तलासस्य लाभत्वनिषेधानित्य निरतिशयानन्द- रुपस्थात्मन एव लामो लाभाय भवति तस्माद्ब्रह्मविदात्म साक्षात्कार कारणत्वादमुमेव योगं परमं लाभं मन्यते न तता- न्यं लाभमित्यर्थः । शिच यस्मिन् यस्थामन्तकरणपरिपाक- विशेषावस्थायां स्थितः बाह्यमाभ्यन्तरं च विस्मृत्य सद्धावा- बन्नया वृत्त्या पूर्णानन्दैकरसब्रह्म रूपेण संस्थिता ब्रह्मविद्यतिः गुरुणा खङ्गपातादिजनितेनान्येन बाध्यात्मिोन मरूता दुःखे- न न विचाल्यते स्वरूपाचालयितुं न शक्यते बाहाभ्यन्तरवि- क्षेपशतैविपरीतसावं प्रापयितु न शक्यत इत्यर्थः । केचित्तु प्रथैतदेव प्रकट यति यदिति । यत्सुखं लब्ध्वा ततः सकाशादपर लाममधिकं ना मन्यते सल्यै व निरतिशय- सुखत्वात् यथा सुषुप्तिसुखं प्राप्तः कश्चिद्धोजनाद्यर्थ प्रबोधि- तापि कुष्यति तादृशस्य प्रबोधनेपि प्रत्यवाय श्रवणात् । तस्मा- दायतं न बोधयेत् दुर्भिषज्यं हास्य भवतीति श्रुतिः । भाष्यम् यस्मात्सुषुप्तौ निरतिशयं सुखं भवति तस्मात्कारणादायतं विस्तृतहस्तपादं निद्रितं पुरुषं न बोधयेज्जागरं न प्रापयेत् ह यतः अस्य जागरं प्रापितस्य दुर्भिधज्यमप्रतीकारं दुःखं भवतीति। किञ्च यस्मिन्सुखे स्थिरीभूतः सन् गुरुणा मरुतापि रोगशोकादि- दुःखेन न विचाल्यते स्थावस्थां न प्राप्यत इत्यर्थ इत्याहुः ।

·३७० श्रीमद्भगवीता [अ० भा कान्येतु इदं हुयनित्यं योजयन्ति । तथाहि योग शिद्धिका- तो प्रकारका प्रकटयरित मिलि। चाहन्धलेय हेतुमाह जनित्यये। यत्र या विनाशाविशेषेत्रावलित कान लिशासंग्रहास्यकशिपाय दुख व्यायाति अतीन्द्रियं विषये. न्द्रियमिक जिन्यं सैलसुहाय वर्तयति बुद्धिनारजस्त. ৪ । মা হামিলি হ য আ আ স্তাত্র জ হল না ভৰি স্ব- ऋचहिचतोयं चिहान् सजत: आल्प स्वरूपान्दा लति न गच्य इते तं योगसंहितं विद्यादिति परेशाम जन्म: । उषुप्ती बुद्ध लोन त्वेषिकामाचा निलिकामास्तस्याः सस्वातनाम स्वं युक्तम् "लोयले तु बुलो तन्निशीलं च लोयल इलि" मेरडयादेः॥२१॥ प्रकारान्तरण प्रकृतं गं विशिन यामिति । न चलति तवत इत्युलमुपपादयति यमित्यन्थे । चानन्त सुखव्यज्ज शनि तिकचित्तास्थाभिशेषं लब्ध्वा निरन्तरम्यान माद्य ताधिक्षमपरं लाभ न मन्यते तस्मादामलामाद न्यल्लाभान्तर परमार्थभलं न चिन्तयतीत्यर्थः। नात्मान् परं बिद्यल इति स्मृतेः । एवं विषयभोगवासन या समाधेर्विचलानं नास्तीयुक्त्वा নালা স্বাস্থ্য সম্বলিক লাইক লজ্জা না না যা- न्य रमात्मसुखमये चित्तावस्थाविशेषे स्थिता योगी गुरूणा शस्त्रणिपातादिनिमित्तेन महतापि दुःखेन न विचाल्यते किमुत क्षुद्रेणेत्यर्थः ॥ २२ ॥ तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगो निर्विशणचेतना॥२३॥ यत्रोपरमत इत्यारभ्य बहुभिर्विशेषणै ब्रह्मानन्दाभि- व्यजको निर्वतिकचित्तावस्थाविशेष उक्तस्तं चित्तावस्थावि- शेषं सर्वत्तिनिरोधरूपं दुःखसंयोगविधेागं दुःखैः संयोग स्तन बियेगा निखिलानर्थनितिरूपस्तं चित्तवृत्तिमय सर्वदुःख बिरो- KOLAJMINCata ·गीतार्थदीपिकया व्याख्यया सहिता। ३७१ धित्वेन दुःख संयोग थेगसंज्ञितं ग शब्दवाच्यं विद्या- द्विजानीयाम्न तु योग शब्दानुरोध शाबिल्सम्बन्ध प्रतिपद्य ते. त्यर्थः । तथाच थेरगसूत्रम् योगशिश्चत्त वृत्तिनिरोध इति । ये गो भवति दुःखहेत्ति यागुक्तं तदेतदुपसंहृतम् । शतं कृत्वा अपि पथ्यं वदितव्यमिति-न्याये नैवम्भूते योगे निश्चयानिवेदग: साधनस्वविधामाया स यथोक्त फले। योगा निश्चयेन शास्त्रा- चार्य व चनतारवयविषयोऽर्थः सत्य एवेत्यध्यवसायेन योक्तव्यो. ऽभ्यसनीयःअनिर्विगणचेतसा एतावतापि कालेन योगो न सिद्धः किमतःपरं कष्टमित्यनुलायो निवेदस्तहितेन चेतसा इह जन्मनि जान्मारे वा सेत्स्यति शिन्वर येत्येव र्ययुक्तेन चेतसेत्यर्थः । उत्सेक उदचेत्कुशाग्रेणैकशिन्दुना। मनसेनिग्रहस्तद्ववेदपरिखेदतः ॥ इत्ति गौडपादोयोक्तः। उत्लेक उल्लेचनं शोषणाध्यवसाये- न जलद्धरणमा अत्रैव मारुयायिका। कस्यचितिकल पक्षिणाखडा. नि तीरस्थानि तरङ्गवेगेन समुद्रोऽपाहार स च समुद्रं शोषयिघ्या- येवेति प्रवृत्तः स्वमुखाग्रेणैकैकं जलबिन्दुमुपरि चिक्षेप तदा च बहुन्निः पक्षिभिर्वधुवगैर्यमाणापि नैवेयरराम यदृच्छया च तत्रागतेन नारदेन निवारितोयस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे 'या येन केनाप्युपायेन समुद्रं शोषयिष्याम्येवेति प्रतिजज्ञे । ततरच दैवानुकूल् यात्कृपालु रद गरुडं सत्साहाय्याय प्रेष. यामास समुद्रस्त्वज्ज्ञातिदोहेण त्वामवमन्यत इति वचनेन । तता गरुड पक्षवातेन शुष्यन्समुद्रो भीतस्तान्यण्डानि तस्मै पक्षिणे प्रददाविति । एवमखेदेन मनोनिर।धे प्रवर्तमान योगि- नमीश्वरे।ऽनुग्रह्णाति ततश्च पक्षिण इव तस्याभिमतं सिद्ध्य- तीति भावः । ।

·AAI श्रीभगवद्गीता [अ० জল হয় তবলছুক্ষSলা ভাল विजानीयादित्याह तमिति बाहो परतत्वादिचित्तएरिपाक- भेदविशिष्टोयोन्लष्करणावस्थाविशेषस्तमेव योगसंज्ञितं विद्यात् योग इति संजितं संज्ञा यस्य स योगसंज्ञितस्तमुक्तलक्षण मन्त- प्रकरणावस्थाविशेषमेव योग विजानीयात्पण्डित इत्यर्थः। योग- स्योत्तमेव लक्षण विस्पस्वार्थम्पुनरप्या दुःखसंयोगवियोगमि- ति । अत्र दुःखशब्देन तदनुबन्धिवैषयिकं सुखं च गृह्यते दुःखा. नामाध्यामिकादीनां सुखानां च संयोगः संसर्गस्तेन वियोगो यस्य स दुःखसंयोगवियागः अप्रकाशितबाह्यसुखदुःखप्रत्यय योन्तःकरण स्थितिविशेषस्तं योग विद्यादित्यर्थः । एवं येग. लक्षणं योगं चात्मनि पश्यन् तुष्यतीलि योगफलमपि प्रतिपाद्य संसारनिमग्नस्यात्मन उद्धरणं योगेन विना नान्येन सिद्ध्यत्य. तो विज्ञानात्मतत्त्वस्य यतेवि देहमुश्त्यै समाधिरवश्यं कर्त्तव्य इति सूचयितुं पुनः समाधेः कर्तव्यनामाह स इति । प्रात्मसमुद्ध रणे परमसाधनमयमुक्तलक्षणेऽनेनैवात्मा समुझियते एतच्छास्त्रप्र सिद्ध विद्वत्प्रत्यक्ष चोतिनिश्चयेन चित्तदाढ्यैनाप्यनिर्विरणचेत सा नासाग्रदर्शन मिन्द्रियनिरोधनं साम्येन कायस्थापनं मनानि ग्रहश्च क्लेशाय भवति नाहं कर्तुं शक्नोमीति समाधिकरणे यद लसत्वं तेन दोषण युक्तं चित्तं निर्विरणं तीव्रक्षेच्छ या तद्राहि- तनिर्विरणं तेतानिर्विण्णेन चेतमा मुमुक्षोर्यतेः स उक्तलक्षणो योगः समाधियोक्तव्यः प्रयोक्तव्यो विदेहमुक्त्यै सम्यक्कर्तव्य इत्यर्थ इत्याहुः। केचित्तु एवम्भता यवस्थाविशेषः स योगशब्दवाच्य इत्याह तामिति । योगोऽत्र परमात्मक्षेत्रक्षयार्योजनं यथा सुषुप्ती परमात्मा क्षेत्र नाश्लिष्यते । श्रुत्तिरपि एवमेवायं शारीरमात्मा ॥

·GRANTARAIPKNITTERTRANS [६ । गोतार्थदीपिकया व्याख्यया सुहिता। प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्य को न बाह्यकिञ्चन वेद नान्तरमिति । एकमेव सुषुप्तिवत् शरीरः शरीरावच्छिन्न आत्मा परमात्मा प्राज्ञेन क्षेत्रज्ञन जीवेन परिष्वतो आलिङ्गने एकीभावे सति बाह्यमान्तरं वा किञ्चिन्न वेद न जानाति इति तद्भाष्यम् । अथ किम्भतं योगं दुःखसंयोगवियोग दुःखेन सह संयोगो यैस्ते दुःख- संयोगा विषयास्तेषां वियोगा यस्मिन् तं योगसंज्ञितं विद्यात् अनेन विषय सुखमपि दुःख पक्षान्तभूत तमिति सूचितमित्याहुः॥२३॥ समाधेः कर्तव्यं प्रकारमेवाह- सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्राम विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥ सङ्कल्पेति। पदार्थेषु समीचीनकरूप नमेख सङ्कल्पस्तस्मा- त्प्रभवन्त्युत्पद्यन्त इति सङ्कल्पप्रभवास्ताकामाविषयाभिला- षान्सर्वान् सर्वपदार्थविषयानशेषतरत्यक्त्वा यथा परित्यक्तपि तैले लेपरूपेण पात्रे शेषस्तिष्ठति तथा कामेषु त्यक्त ष्वपि विष- येषु रञ्जनारूपेण कामशेषो यथा न स्यात्तथा सर्वत्र कामत्यागः कर्तव्यः । सति कामशेषे तदाकृष्टं मनः समाधा न तिष्ठत्यतः सर्वत्र देहजीवनादावपि निरपेक्षो भवेद्योगीत्यर्थः । योगसिद्धर- न्तरङ्गबलवत्साधन मुक्त्वा साधनान्तरमाइमन सेति । समाधी कृते सम्यग्ज्ञानं तेनैव मोक्षो नान्य थेत्येवं निश्चयवता कामसरूप- योरवर्तिन व मनसा इन्द्रियग्रामं चक्षुरादीनां वागादीनां च सङ्घातं समन्ततः सर्वते नियम्य तेषां प्रवृत्तिं निगृह्यत्यर्थः । इन्द्रियैर्मनसः संयोगाकरण मेवेन्द्रियनियमन मिति मनसैवेतिय देन सूचितम्। तत इन्द्रियाणां मनसश्च संयोगा यथा न स्यात्तथा स्थातव्यमित्यभिप्रायः। यद्वा समन्ततः प्रसरन्तं ज्ञान कर्मेन्द्रि यग्रामं तत्सम हं मनसैव निपम्य न तु वायुधारणादिप्रयासैः । ।

·PRER श्रीमद्भगवद्गीता [ न याहि चेतस्त्वमित्तस्ततोऽपि देहेन्द्रियाद्यैर्न कुरुष्व कर्म त्वं यत्र कुत्राप्युपविश्य नित्यं विचारयस्व स्वनिदानमन्तः ॥ इति तत्पदेन सूचित्तम् ॥ २४ ॥ शनैश्शनैरु परमेझुध्या धतिगृहीतया । मात्मसंस्थम्मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५॥ চালি করা नाम्यगामीत्वा शरीरं साम्येन = যি ভি দু'হাত্মজ্ঞপ্তি মাপ त्यागपूर्वकं सर्वेन्द्रिमाणिनि ऋक्ष्य लतः शनैशनैः क्रमेण बा ह्यविषयेभ्यस्तत इन्द्रियेभ्यस्तताउन्तविपरीतप्रत्ययेभ्यश्च मन्द मन्दमन्न्तःकरणमुपरमेदुपरतम् कुर्थात् मेक्षिककामनया विषय रिन्द्रियैरसत्प्रत्ययैश्च सम्बन्धी यथा न स्यात्तथा मनसे बहिःप्र. वृत्तिमुपशमयेदित्यर्थः यच्छेवाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान अ- मनि ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छन्ति आत्मनीत्ये तच्छुत्युक्तरीत्याचागुक्लक्षितानि सर्वाणीन्द्रियाशि तत्तद्विषये सह मनधि प्रविलापयेत्। प्रपञ्चज्ञारणं तमोरपि ज्ञान प्रात्म- नि आमा तिलकामां बुद्धा ज्ञानमहमाल्मिकां बुद्धिं महत्यात्म नि महत्तत्त्वे तन्महत रकमव्याकते तदव्याकृतं शान्ते सर्वप्रपञ्चो- पशमे निविशेषे परे ब्रह्मणि प्रबिलाच्य ब्रह्मवेतं मर्वमित्यादि- श्रत्य विष्टम्भ समुत्पन्न निश्चयवती दूवृत्तिरिय तया गृहीतया निगृहीतथा बुद्ध्या पातमधिलापनेन सर्वत्र ब्रह्मना- श्रावशेषत्वसंस्कार बलेन सर्वमात्मैव न तताउन्य दस्तीत्येवं प्रत्य- यवत्या बुद्ध्या मन आत्मसंस्थं सम्यगात्मन्येव चैतन्यरूपे थितं निश्चलं कृत्वा सर्वमात्मानमेव पश्यन्नित्यर्थः । एवमा. त्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि वाह्यमान्तरं था वस्तु चिन्त- Pramanar ·गीतार्थदीपिकया व्याख्यथा सहिता । ३७५ ये न भावयेत् किन्तु सर्व ब्रह्मैव भावयेदित्यर्थः । एतेन ब्रह्मा- कारवृत्या मनसे योऽन्यभावनामावः म एष एव योग इति सूचितं भवति । एतत्सर्वमर्थमभिप्रेत्य योगताराबल्याम. i असमर्थो यदाभ्यासे राजयोगं तदाचरेत् । येन स्यात्तुरीयावस्था सा परवान्मना भवेत् ॥ १॥ प्रमह्य सङ्कल्पपरम्पराणां संच्छेदने सन्ततसावधानः । मालम्बनाशाद पचीयमानं शनैः शनैः शान्तिमुपैति चेतः॥२॥ प्रकाशमाने परमात्मभाना नश्यत्यविद्यातिमिरे समस्ते । अहे बुधा निलदृष्टयोपि किञ्चिन्न पश्यन्ति जगत्स्वरूपम् ॥३॥ इति। । अन्ये तु इदं द्वयमित्थम् योजयन्ति । केन क्रमेण योगः कर्तव्य इत्याकाङ्क्षायामाह सङ्कल्पेति । सङ्कल्पो शोभनाध्यास प्रसव उत्पादको येषां तान् शेलिनाध्यासमभवान् कामानिदं मे स्यादिदं मे स्थादित्येवंरूपाविषयाभिलाषान् सर्वान् ब्र- हालाकपर्यन्तानशेषता निरवशेषान् सवासनांस्त्यक्त्वा विचार जन्येनासिनत्यनिश्चयेन शोभनाध्यासबाधान्यरित्यज्येत्यर्थः । शेषनाध्यासाधीनानां सर्वेषां कामानां त्यागस्य योगानुष्ठा नाङ्गत्ववद्विवेकयुक्तन मनसा करणग्रामस्य सर्वता नियम. नमपि तत्राङ्गत्वेन कर्तव्यमित्याह मनसैव विवेकयुक्तेनेन्द्रिय ग्रामम् चक्षुरादिकरणसमहम् समन्ततः सर्वेभ्यो विषयेभ्य: विनियम्य प्रत्याहृत्य शनैः शनैरुपरमैदित्यन्वयः ॥ १४ ॥ कानपूर्वकत्वादिन्द्रिय प्रवृत्तः कामत्यागद्वारेणेन्द्रियाणि प्रत्याहृत्य किं कुर्यादित्याशयाह शनैरिति । धतिधैर्यमखिन्नता तथा गृहीतया धैर्य युक्तया बुद्ध्यावश्यकर्तव्यतानिश्चयरूपया ३६ ARMASSTA0" ·३७६ [अ० श्रीमद्भगवद्गीता यदा शदाचिरश्यम्भविष्यस्येश्व योगः कि त्वरयेत्येवंरुपया श- नैर्गुरू पदिष्टमार्गेण भूमिकाजयक्रोपर मेत् मना निसंद्ध्यात् सहसा विषयेभ्यः सकाशाननस उपर मेन स्वास्थ्य सम्भवती- त्यभिप्रायः । तथाच अतिः । বাজু কলানি জলজল ওম। কংলি বুলি - त्मनि महति नियच्छेत्तधच्छेच्छान्त आत्मनीति । सागिति(२) । वाचम् लौकिकों वैदिकी च मनसि नियच्छेत् वाग्वृत्तिनिरोधेन मनोवृत्तिमात्रशेषो भवेदित्यर्थः । चक्षुरादिनि- रोधाप्येतस्य भी द्रष्टव्य इति वागादिनिरोधः प्रथमा भभिः तन्मणः कार्थज्ञानेन्द्रिय सहकारिनानाविधिकल्पसाधनम् कर. णम् ज्ञाने जानानीति शानं तस्मिन् ज्ञातर्यात्मनि ज्ञातृत्वा- पायावहङ्कारे नियच्छेत् मनोव्यापारान्परित्यज्यहङ्कारमात्रं परिशेषयेत् इति निर्मनस्त्वं द्वितीया भूमिः । तच्च ज्ञानम् ज्ञातृत्वापाधिमहङ्कारमात्मनि महत्तत्वे सर्वव्यापके नियच्छेत् इत्यहङ्कारराहित्यं तृतीया भमिः। तच्च महत्तत्वं समष्टिबुद्धिरूपम् शान्ते द्विविधा छहङ्कारीज्यमझमेतस्य पुत्र इत्येवं व्यसम- भिमन्यमाना विशेषरूपो व्यष्टय हङ्कार एकः अस्मीत्येतावन्मात्र. मभिमन्यमानः सामान्यरूपो परः। स च हिरण्यगर्भा महा- मात्मेति चोध्यते । ताभ्यां व्यष्टिसमष्टय हङ्काराभ्यां विविक्त निरुपाधिके चिदेकरसे सर्वान्तर आत्मनि महन्तमात्मानं स. मष्टिरूपम् नियच्छेदिति महत्तत्वरादित्यम् चतुर्थी। तदेतद्भुमि- चतुष्टयमपेक्ष्य शनैः शनैरुपर मेदित्युक्तम् । एवं तत्कारणमव्यक्त मपि नियच्छेत्तता निरुपाधिकस्त्वंपदलक्ष्यः शुद्ध आत्मा सा- क्षात्कृतो भवति शुद्धे हिचिदेकरसे प्रत्यगात्मन्यव्य तमनिर्वाव्यम् जहशक्तिरूपं प्रकृतिरुपाधिस्सा च प्रथमसामान्याहङ्काररूपम् (१) वागिति प्रथमोन्तं छान्दसत्वान्न विरुद्धम् ।

·[६ गीतार्थदीपिकया व्याख्यया साहिता । ३99 महतव नाम धृत्वाध्यक्ती भवति तत बहिर्विशेषाङ्कार- रुपेण लो बहिर्मनारूपेण ततेा बहिर्वागादीन्द्रियेणा- व्यक्ती भवति तस्मादुपाधेविनिर्नुहे प्रत्यगात्मनि मनः स्थाप. वित्या नान्यत्किञ्चित्स्मोदित्याह भामसंस्थं मनः कृत्वा म हिचिदपि चिन्तयेदिति । आत्मनि निरुपाधिने प्रतीधि संस्था समाप्रियंस तदात्मसंस्थं सर्वमकारवृत्तिशुन्य स्वभा. सिद्धात्माकारमात्रावशिष्टं मनः कृत्वा धृतियुकया विवेक- बुद्ध्या सम्पाद्या सम्प्रज्ञातसमाधिस्थः सन् किञ्चिद प्यनारमान- मात्मानम् बा न चिन्तयेत् न वृत्या विषयी कुर्यात् अनात्मा- कारवृत्तौ हि व्युत्थानमेव स्यात आत्माकारवृत्तौ च सम्प्रज्ञातः समाधिरित्यनुजालसमाधिस्थैराध शामवि चित्तवन्ति ने- त्पादयेदित्यर्थः ॥ २५ ॥ ननु विडम्पदस्य सनसमात्मनि संस्थितिर्न सम्भ- धति सद्विषयवासनाभिः रागादिभिश्च विषयप्रवृत्शास्त्र भा- बत्वान्मनसः स्वभावो दुरतिकम इति न्यायेन स्वतावत: प्राप्तप्रवृत्तिनिरोधे। न सिध्यति तदसिद्धौ कुत भात्मनि संस्थितिरित्याशङ्कायां न विषयेष सत्यत्वसमीचीनत्वेष्टत्व- बुर कमलामनमः प्रतिस्तद्वेतो रागादयश्च विकल्पो न हि वस्तु मायामात्रमिदं द्वैतं त्रयमध्येतत्सुपुप्त स्वघ्नं मा- यामात्रमित्यादिश्रुतिभिरिदं सर्व मिथ्याकल्पितत्वाच्छुक्तिर- जतवदित्यादियुक्तिभिश्च विषयाणां मिथ्यात्वे सिद्ध विषये सत्यत्वसमीचीनत्वेष्टत्वबुद्धया नश्यन्ति रागादयश्च । तेन नासश्च प्रवृतिर्न सम्भबति कश्चिद्वासनया यदा मनः प्रवर्तते तदा विषयमिथ्यात्वबुद्ध्या ततो निवर्त्य स्वरूप एव स्था- पनीयमित्याह। ANTRASTRarNiwan ·श्रीमद्भगवद्गीता [अ० यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरन् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥२६॥ यत इति । वासनावेगाच्चञ्चलं चपलं रागादिदोषग्रस्त. त्वादस्थिरमव्यवस्थं मनः स्वविषयमात्मानमनादूत्य वास- नया वा रागादिना वा हठादा ज्ञातमज्ञातं च सत् यतो यतो यं यं विषयमुद्दिश्य निश्चरति निर्गच्छति ततस्ततस्तस्मा. तस्माद्विषयान्जियम्य तत्र विषये मिथ्यात्वं दुःखप्रदत्वं ब न्धकत्वमात्मव्यतिरेकेणासत्त्वं चोद्धाट्य वैरस्यमापाद्यैवै- तन्मनः पुनराकृष्य चिद्भावं गमयित्वात्मन्येव वशं नयेत् । श्रात्मनि नित्यत्वचिद्रूपत्वाखण्डानन्दैकरसत्वस्वरूपत्वादि- प्रकाशनेन रुचिं सम्पाद्य नियमेनात्मस्थमेव कुर्यादित्यर्थः । Ethe । तदुक्तम् धासिष्ठे। हस्तं हस्तेन सम्पीड्य दन्तैर्दन्तान्विर्ण्य च । अङ्गान्यङ्गैः समाक्रम्य जयेदादौ स्वकं मनः ॥ १ ॥ चित्तमेकं न शक्नोति जेतुं स्वातन्त्र्यवर्ति यत् । ध्यानवार्ता बदन्मूढः स किं लोके न लज्जते ॥२॥ इति । तथा विष्णुपुराणेप्युक्तम् । विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा मनो मुनिः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ १॥ आत्मभावं नयत्येनं तल ध्यायिनं मुने । विकार्यमात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा॥२इति ॥२६॥ पुनपुनर्विषयेभ्यस्तत्तदोषोद्धाटनपूर्वकमाकृष्य नन आत्म- न्येव स्थापयित्वाऽत्यन्तभवया चिरकालं नित्यनिरन्तरम् चित्प्रत्ययावृत्तिमेव कुर्वतो योगिना यतेर्बाह्यवासनानां तत्प्रत्य- यानां च निःशेषक्षये सति यदा ब्रह्मणि मनः प्रशान्तिमेति तदा सुखं ब्राह्ममनुत्तममाविर्भवतीत्याह ।

·- ६ गीतार्थदीपिकया व्याख्यया सहिता । ३७० प्रशान्तमनसं होनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ २१ ॥ মাননি। সাহল লিলিল বিৰিঙায় प्रशान्तो विनष्टो रजोगुणः रज इति तमसोप्युपलक्षणम् तमा गुणश्च स्वकायैः कामक्रोधलेभमाहाहङ्कारमभकारादिभिस्सह- यस्य स शान्तरजास्तं शान्तरजसं केवलशुद्धस्वभाषमत एवाक- षम् अन्तष्करणस्य कल्मषम् भेदवासना एव राजसास्तामसा: सत्व मिश्रा भूतभौतिकगोचरा यारताः सर्धा न विद्यन्ते यस्य चित्ते कल्मषस्तमत एवं प्रशान्तमनसं विक्षेपविपरीत भावनाहेत्वोः रतस्तमोगुणयोः सकार्ययोनि:शेषविनाशाद्ध तिशून्यतया प्रशान्तं प्रकर्षेण शान्तं प्रशान्तमविषयाकारता- मेव समापन्न मनो यस्य तं प्रशान्तमनस मत एव ब्रह्मभूतंब्री वाहमित्युपाधिकृत परिच्छित्तिं परित्यज्य पूर्णात्मनैव स्थितमेनं योगिनं ब्रह्मविदं यतिमनुत्तमं यस्मादुत्तमं नास्ति तदनु- तममनु पमं नित्यं निरतिशयं साधनानपेक्षमयत्नसिद्धमक्ष- ध्यमात्मभूतमात्मैकवेद्यं ब्राझं सुखमुपैति तदा प्राप्नोतीत्यर्थः । साधननिरपेक्षापारसुखाविर्भावः सुषुप्तौ सर्वप्रत्यक्षः एषोत्य परमानन्द इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धश्चेति प्रसिद्धिद्योतनार्थो हि- । স্বকী तु इदं दृयमित्थं योजयन्ति । ननु मनसः शब्दा- दिनिमित्तानुरोधेन रागद्वेषवशादतिचञ्चलस्यास्थिरस्य नैश्च- ल्यं नैश्चिन्त्यं वा कुत इत्याशङ्कयाह यत्त इति । एषनात्मसंस्थं मनः क प्रवृत्तो योगी यतो यतो यहमाद्यस्माच्छब्दादेविषया- ·Mist-njaranteam NIODES श्रीमद्भगवाहोता fro निमिताद्मी पादेच अधुलं विचलिगुखं समन् निश्चल ঞ্জি অনুস্থিৰ সুৰ বস্তুলছি। বলা হয়ে এক ময়দাযg wথ- स्कृतीनामा मां शुसास्वादपति तस्तो विक्षेपनिमि- तामिभिताय नियमोह नितिश कृता सयेच मनका घरमा दया की निरुपाय न विक्षिध्येत नाहीयते ति आमोचर कुर्थान्न त्वमात्मना. घरमिस्येवकाराः । मनु सदारिष्टसाधना मनोनियरानाम् धमिति चेतरपाः शविष्णुत्वदुःखबभिनाशादिनानिष्ट संसार- हेतुत्वालेधनेन तत्र तत्र वैराधमादनेश ततस्तता नियम- नं सम्भवतीत्य वेहि। एतच्च विवृतं गौडपादाचार्य:- उपायेन निग्रहीयाद्विक्षिप्तं कामभोगः । सुप्रसन्न लये चैव यथा साना उषस्तथा ॥१॥ दुःखं सर्वमनुस्मृत्य कामभोगानिवर्तयेत् । अजम् सर्वमनुस्मृत्य जातं नैव तु पश्यति ॥२॥ लये सम्बधयेचित्तं विक्षिप्तं शमयेहपुगः । सकषायं विजानीयालमप्राप्तं न चारयेत् ।।३।। नास्वादयेत्सुखन्तत्र निःसङ्गाजया भवेत् । निश्चलं निश्चरञ्चित्तमे की कुर्यात्प्रयत्नतः ॥ ४ ॥ यदा न लीयते चित्त न च विक्षिप्यते पुनः । भनिङ्गनमनाभासं निष्पन्न प्रम तत्तदा ॥ ५ ॥ इति पञ्चभिः श्लोकः । उपायेन वक्ष्यमाणोन वैराग्या- भ्यासेन कामभागयोर्विक्षिप्तं प्रमाणविपर्य याबिकल्पस्मृती- नामन्यतनयापि वृत्या परिणतम् मनेा निग्रहीयाविरुध्या. दान्मन्येवेत्यर्थः । कामभागयोरिति चिन्त्य मानावस्याभेदेन RANGA ·SamitaSHARIES [६ गोतार्थदीपिकथा व्याख्यया सहिता । ३८९ PRANAME द्विवचनम् । सधा लीयतेऽस्मिन्निति लयः सुषुप्त सत्र सुप्रमामा- यासरमितमपि मा निलीयादेव। सुप्रसनन् चेत्कुत निगृह्यते नाह था कामा विषयगाथा प्रमाणादिवृत्युत्पादनेन समा. धिविधी तथा यापि मिद्राख्यवृष्ट्युत्पादनेन समाधि- विरोधी सर्ववृत्तिनिरोधी दि समाधिः । अतः कामादिकशबि- देवादिक श्रमादिकल नयादपि मना निरोठयमित्यर्थः ॥ १॥ उपाये न निगृह्णीयारोनेत्युच्यते सर्व द्वैतमविद्याविजन्मि- तमल्पं दुःसमेवेत्यनु मृत्य भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति अशा यदरूपं तन्मत्यं तदुःखमिति श्रुत्यर्थे गुरुपदेशादनु पश्चा ৰাভাৰ জাগানিয়াল ঘঞ্জি প্রামানাথ- नानावस्थां विष यान्त्रितये नमःखमाशादिति शेषः । काम- श्च मेगश्च काम मेगं तस्मान्मना निवर्तयेदिति बा । एप बैतस्मरणशाले वैराग्य मायनेयाय इत्यर्थः। तबिस्मरणं तु परमोपाय इत्याह मजवन सर्व न ततेोऽतिरिक्तं किञ्चिदस्ती- ति शाखाचार्योपदेशादनन्तरमनुस्मृत्य तद्विपरीसतजातं न पश्यस्येव अधिष्ठाने जाते कल्पित स्थाभावात् । पूर्वो पाया. पेक्षणासूपनार्थस्तुशब्दः ॥ २ ॥ एवं वैराग्य भावनातवदर्शगाभ्यां विषयेभ्यो निव- यमान घिस यदि दैनन्दिनल याभ्यासवशाल पाभिमुखं भ- वेत्तदा निदाशेषाजीसंवहशनप्रमाणां लय कारणानां निरोधेन चित्तं सम्यकप्रबोधयेत् उत्थानप्रयत्नेन । यदि पुनरेवं प्रबो- ध्यमानं चित्तं दैनन्दिननववाभ्यासवशालकामगियोर्विक्षिप्त स्यात्तदा देशग्यभावनया तस्वमाक्षात्कारेण च पुनः शमयेत् । एवं पुनः पुनरभ्धमतो लयात्मम्बोधितं विषयेभ्यश्च व्याव- र्तितं नापि सभप्राह अन्तरावस्थं चित्तं स्तब्योभूतं सछ. SANSARAN ·श्रीमद्भगवद्वीता [अ० षायं रागषादिननधासनावशेन स्तब्धीभावास्येन करा. येन देोषेण युक्तं विजानीयात्समाहिताञ्चित्ताद्वि केन्द्र जानी- यात् । ततश्च नेदं समाहित मित्यवगम्य लयविक्षेपाभ्याभि- व कषायादपि चित्तं निरुध्यात । ततश्च लयविक्षेपकषायेधु परिहतेषु परिशेषाञ्चित्तेन समं ब्रह्म प्राप्यते तच्च समप्राप्तं चित्तं कषायल यमालत्या न चाल येत् विष वाभिमुखं न कुर्यात किन्तु धृतिगृहीत या बुद्ध्या लय कषायप्राप्तेर्विविच्य तस्यामेच सन. प्राप्तावतियत्तेन स्थापयेत् ॥३॥ तत्र समाधौ परमसुखव्यञ्जकेपि सुखं नास्वादयेत् एता. वन्तं काल महं सुखोति सुखास्वादरूनां वृत्तिं न कुर्यात् समाधि- मङ्गप्रसङ्गादिनि प्रागेश कृलव्याख्यानम् । प्रज्ञया यदुपलभ्यते सुखं तदविद्यापरिकल्पितं मृषेवेत्येव सावनया निःसङ्गो निःस्पृ- हः सर्वसुद्धेषु भवेत् । अथवा प्रज्ञ या सविकल्पसुखाकारवृत्तिस- पया सह सङ्ग परित्यजेत् । ननु स्वरूपमुखमपि निर्वृति केन चितेन नानुभवेत् न स्वआवमानस्य वारयितुमशक्यत्वात् । एवं सर्वतो निवत्यं निश्चलं प्रयत्नवशेन कृतं चित्त स्वभा. वयाचल्याद्विषयाभिमुखतया निश्च रहहिनिर्गज्छत् एको. कुर्यात् प्रपत्नत: निरोधप्रयत्नेन समे ब्रह्मण्येकतां नयेत् ॥४॥ समप्राप्तं चित्त को दृश मित्युच्यते यदा न लीयते नापि सन्धीभवति तामसवसाम्येन लय शब्देनैव स्तब्धीभाव- स्योपलक्षणात् । न च विक्षिप्यते पुनः न च शब्दाद्याकारां वृत्तिमनुभवति नापि सुखमास्वादयेत् । राजसत्य साम्येन सुम्सास्वादस्यापि विक्षेपशब्दे को पलक्षणात् पूर्वभेदनिर्देशस्तु पृथक्प्रयत्न करणाय । एवं लयकषायाभ्यां विक्षेप मुखास्वादा- भ्यां रहित अनिङ्गनम् इन चहनं सवातप्रदीपवल्लयाभिमु- Re ·श्री समन्तभद्राय नमः। श्री महाश्रमणसंघाधिपति श्रुतकेवलिदेशीयशाकटायनाचार्य कृतः धातुपाठः । तत्रादौ मंगलाचरणम् श्रीविद्याप्रकृति नत्वा जिनं शब्दानुशासने । मूलप्रकृतिपाठोऽयं, क्रियते गणसिद्धये ॥१॥ एधि बदौ १ स्पर्धि संघर्षे २ गाङ् प्रतिष्ठालिप्सान- न्थेषु । काशृङ्ोटने ४ नाथूङ् णश्रृङ् याञ्चाशी रूपला पैश्वर्येषु ५ देधि धारणे ६ बधि बन्धने 9 स्कुदुङ् साधणे श्विदुङ् शबैत्य र बङ् स्तुत्य भिवादनयोः १० भदुङ् सुखकल्याण योः (१ मदुङ् स्तुतिमोदनदस्वप्न गतिषु १२ स्यदुङ् किञ्चिचलने १३ विरूदुङ् परिदेवने १४ मुदि हर्षे ददि दाने १६ ऋदि पुरीयो- स्तन १७ । कुर्दि गुर्दि गुदि क्रीडायाम १८ उदि माने च १९- पूदि क्षरणे २० हादी शब्दे २९ हलादैङ् सुखे च २२ बदि स्वर्दि स्वादि आस्वादने २३ पार्द कुत्सितशब्दे २४ यतैङ प्रयत्ने २५ युरुङ् जुरुङ् भासने २६ विथङ वेथङ याचने २७ श्रथुङ शैथल्ये २८ प्रथुङ् कौटिल्ये २६ कत्थ श्लाघायाम् ३० शीकृड सबने ३१ लोकङ दर्शने ३२ श्लोकङ् संघाते ३३ ट्रेश्वङ् कङ शब्दोत्साहे ३४ रेकड शकुङ शङ्कायाम् ३५ अकुङ लक्षणे ३६ ८ कुछ कौटिल्ये ३७ अकुङ मण्डने ३८. ककि लौल्ये ३९ बुकि कि मादाने ४० चक वृतिप्रतिघालयोः ४१ सेजुङ लड श्रेकडा स्त्रका अकङ ग कुङ कुङ, श्वकुङ् भकुङ् ·५० श्चचि श्वचुङ गतो ५१ (२) सहा नौकङ् वरिल नरिया सिक्षि टिकिटीकङ् र घुङलपुङ, गती ४२ अजुन वधुङ् गत्याक्षेचे ४३ मतवेच ४४ राघुङ लाजुङ सामष्टये ४५ दाङ आयामे च ४६ श्लाघङ कस्थने ४७ बधि सेवने ६ लोचङ दर्शने ४ शचि व्यक्तायां हाधि कधि बन्यने ५२ कचुङ दीप्तो छ ५३ मचि कल कन्ने ४४ मधुङ धारणोशपूछानेषु च ५५ पचड़ व्यक्तीकरण ५६ प्रसादे ५७ तिजि क्षमानिशानयोः ५८ ईजि गलिपुत्सनयोः ५९ जि गतिस्थानार्जनोजषु ६० हजुङ मुजैन भजले ६१ एजुङ भेजा भाभि वर्षि दसौ ६२ नहि हिंसातिमन्नणयोः ६३ घहि चलने ६४ स्फुटि विकसने ६५ घेष्टि- चेष्टायाम् ६६ गोष्टि लोष्टि हुडुङ पिडुङ संघाते ६७ शकल रुजायांच ६८ हिडुङ् गल्यगादरयो: ६९ कुडुङ् दाडे ७० वाङ मडुङ वेष्टि वेष्टने ७१ भडुङ् परिभाषणे ७२ मुडुङ मार्जने 9३ तुडुंङ तोड़ने 9४ मुडुङ् बरणे ७५ चा कोचे ७६ तडड ताडने 99 के डुङ, भदे ७६ खडुङ, मन्थे हेङ होडुङ अनादरे ८० बाडङ आप्लव्ये ८१ गाइड प्राङ ८१ गाइड प्राइङ विशरणे १२ शाइड श्लाघायाम् ८३ अडुङ पडुङ गतौ ८५ वठुङ् एक. चर्यायाम् ८५ मठुङ बटुङ शोके ८६ मुटुङ पलायने ८७ एठि हेठि बिवाधायाम् ८८ गुपि गोपने ८९ तिपूड ष्टि टेपङ क्षरणे तेपङ कम्पने च १ ग्ले पृङ दैन्ये १२ दुवेपङ, केपङ खेपङ गेपङ ग्ले पृड कपुङ चलने मेपङ रेपृङ गतौ ४ पौषि लज्जायान् । ५ रेसुङ्रभुङ् भुङवुङ् अभुङ् शब्दे ९६ रवुङ अवस्त्र भने ६ का धरणे १८ को वृद्ध अधाष्ट्ये क्षिवङ् मदे १०७ शो मृङ चीभृङ् शालिय कत्थने १०१ वल्भि भोजने १०२ गलत धादर्थं १०३ जझुङ णभैङ ZAREYANA ·IAMAYANA जुवुङ गात्रविरामे १-४ ष्टभुङ, स्काभुङ, टुभुङ स्तम्भे १०५ मारन- पजायाम् १०६ पनि स्तुतौ १०७ पणि व्यवहारे च १०८ बुणि धूर्णि भ्रमणे १०० घिणुङ, धुणुङ, पृणुङ ग्रहणे ११० भामिनोधे १११ क्षमौषि सहने १९२ कमङ, कान्तौ ११३ अयि वयि पयि मयि मयि (चयि) रयि रेबुङ गतौ ११४ तयि (गायि) रक्षणे च ११५ दथि दानगतिहि सारक्षणेषु ११६ ऊयैङ् सनुसन्ताने ११७ पूयैङ दुर्गन्धविशरणयोः ११८ बनूयैङ् कलिशब्दे ११९ माय विधूनने १२० स्फायैङ, ओप्यायैङ, वृद्धौ १२१ तायङ् सन्तान- पालनयोः १२२ वलि चलि संवरणे १२३ शलि चलने च १२४ अलि मल्लि धारणे १२५ मल भलिहिंबादाद परिभाषणेषु १२६ कलि शब्दसंख्यानयोः १२७ तेवङ देव देवने १८ घेङ् सेवङ कोवा खेङ्गेबुङ ग्लेवृङ, पेइङ क्लेङ मेबुङ्मलेड सेवने १२० धुक्षि धिक्षि संदीपनवेशनजीवनेषु १६० वक्षि बरणे १३१ शिक्षि विद्योपादाने १३२ भिक्षि याचा यान १३३ दीक्षि ज्योपनयन नियमब्रतादेशेषु १३४ ईक्षि दर्शने १३५ ईषि हिंसा गत्योश्च १३६ क्लेशि भाषि व्यायां वाचि १६७ वर्षि स्नेहने १३८ गेष्टङ अन्विच्छायाम् १३९ जेष्टङ णेष्टङ एष्टङ हेष्टङ अहुङ प्लीहि गतौ १४० रेष्टङ हेटङ अव्यक्त शब्दे १४१ कासुङ शब्द- कुत्सायाम् १४२ रासुङ गाङ शब्दे १४३ भासि रासुङ कासृङ दीप्तौ १४४ णासि कौटिल्ये १४५ भ्यसि भये १४६ साङ शासुङ इच्छायाम् १४७ स्त्रन्सङ प्रमादे १४८ ग्रमूङ ग्लसङ अदने १४९ ईहि चेष्टायाम् १५० बहुङ महुङ बदौ १५१ दक्षि शैध्ने च १५२ गहि गलिह कुत्सने शब्दे १५३ वर्हि बल्हि प्राधान्ये १५४ बर्हि वलिह परिभाषण हिंसाच्छादनेषु १५५ येषङ, वेषङ जेटूछ प्रयत्ने १५६ निक्ष १५८ गाहौ विलोडने १५ल ग्ल मौड्यः १५७ जहित ·SEACHERCENCUmanshuthTRINA SETTIRU apan Jamerama सदन (४) ग्रहणे १६० भङ करणे १६१ जिनङ ईबदुखने १९२ छुङ कुछ जुड उड़ दे १६३ गुङ अव्यक्त पाउदे १६४ घ्युङ ज्युल छुड गाङ श्यङगली १६५ रुपये १६६ जखमे १६७ मे प्रतिदाने १६८ दे रक्षणे १५८ च्येक बडौ १७० जैन पलले १७४ पूड पदाणे ११ बज जान्याने १७३ डी विडायाला गतौ १७१ युत्ति लुटि शुक्षि दसौ १७५ रुचि अनभित्रील्याच १७६ शिख- तीङले १७9 मिनिदाङ हले हुने १७. शिब्जिदाङ, मोचने १७९ पुटि परिवर्तने १८७ रुदि लुटि हुठि प्रतिधाले १८१ कित संचलने १८२ जभि तुभि हिंसायाश् १८३ खन्यूज विश्वासे १८४ स्त्रमा सूड, अल्यूड भाटालाने १८ बुङ १८६ वतुङ, बर्तने १८७ धूड बदौ १८८ धूङ् शब्दकुत्लायाम् १८० स्यदोङ् स्त्रवणे १९० को समय " इति धुल्यादिः वृतादिश्च " घटिए चेष्टायाम् १९२ व्यथिष यचननयोः १९३ प्रधिष प्रख्या- पने १९४ प्रतिष् विस्तारे १९५ नदिए मर्दने १९६ सय दिरा खनन १९७ जिम्वरिष् संभ्रमे १९८ कदुङ दुङ, वैवलव्ये १९९ क्षजुङ गतिदानयोः २०० दक्षि गतिहिं अयोः २०१ कृषि कायाम् २०२ डि- दित् ज्वर रोगे २०३ गड बेचने २०० हेड़ देष्टने २६५ बट अट परिभाष २०६ नट नृतौ २०७ स्तक प्रतिघाते २०८ चक हप्ती च २० करखे हमने २१० रगे शंशायाम् २२१ लगे संगे २१२ हगे हलगे सगे स्वगे संवरणे २१३ अक अग कुटिलायां गतौ २१४ कण रण चण गतौ २१५ शण ( चण ) श्रण दाने २१६ नथ नथ थ क्लथ चण हिंमार्थाः २१७ हल ह्मण चलने २१८ ज्वल दीप्तौ च २१९ स्मृ आध्यायने २२० दू भये २२१ मा पाके ३२२ चल कम्पने २२३ छद उर्जने २२४ लड जिहोन्मथने २२५ भदै हर्षग्लपनयो २२६ ध्वम शब्दे २२७ स्वन अवतारने २२८ जण गतौ २२९ वृत श्रति घटादिः।

·E
২০ জন
जो हितः । एजज दीप्तौ २३१
জন্যে ভাসু, প্রতি সহ ২২ জু ‘কুখ্য অমকি। কিন্তু এখী বসু
रभि कोइरशाद २३४ डिदितः दुधि बोधने २६५ ईदित् ज्वाला
দ্বী এই স্বল্প জল ২৩ জল থাই ২২= = = =
হতে হয় ঘা হe ী ২২ জাত যতই ২৪২ হতে
হয় অন্য এইখলা: ী ২৫ জুত যুবতা-
লাই: ২৪ ল ল সা গুথি খালী ২৮ ল ভ -
শম গুপ্ত ২৩ ঐ লিমে ইট জঙ্গি লিভ ২৪e লু
খি এ ২ ঞ ট =ং আদা স্ক্যি = কালা ভূন ২২
গৃহঃ ম হ দ ল ২ জুতা ? " ক ল য ২২৪ গ জাম্বলী
ভ, সনি হন ই হল খ তে জু খল ন হ -
ভান্বেলি ২৩ অঙ্ক আ হ ম হ হ ই ফ ল ঘৰি মিঃ।
গত সেন অলং: ২ চা "
* ভি জি শিখ সুমী ২৪ , , বান ২৪ । মালী -
কালি ও তা দুৰৰ ঘী মী: খ g গালিবী ও
অঙ্গা ও কয়া ২৩ হয় কান নং স্র জীঘ ২৩০ খ্রী কাজ
ই নয় বিনাৰী ২৩২ জ ব গ ঘ ২ টু হল ২৪
# ম রী ২৩ ক ন জাত ও মী (} অার্ন লু
२७७ ये खनने २७० জাই ২৩ জ ঞ্জ মাই ই ই ও
মীজী বং কী কী ২৭ জন কছু ভিলাষ বই হন্তৰ
হল "ছু ছুয়ে একি = হ আমীম শ্রী: ২ =
cs গ ৫ ঘ হও যা খু ই অন ২০
এ উল আমা:
ও ওল হল এম এল ২৩ ল গুফা ই কাঙ্কি* ২ ফিলি
মিন্না হক দ্বি স্ব মন ও সু করি নৎ ভূত মুস্তু
লুত হল ২৩ শু শু গঘ ছিনানযী: ও লিঘু
२१२
'

·RRENA গুন্ডা Ansapa Reme HERNMALINICE गत्या २९८ घिधौ शास्त्र मांगल्ययोः २६ खाटू भक्षणे ३०० वद ३०१ ख द हिंसायां च ३०२ गद व्यक्तायां वाचि ३०३ रद विलेल्ने ६०४ शाद निविदा अव्यक्ते शब्दे ३०३ अर्द गतियाचन- योः ३०६ नई गई शब्दे ३०७ सर्द हिंसायां च ३०८ कई कुरिल- तशब्दे ३०० सर्द दंदशूके ३१० अदु बन्धने ३१९ इदु परनैश्वर्य ३२१ विदु अवयवे ३१३ णिदु कुत्तायाम् ३१४ दुन्दु समृद्धी ३१ चदु दीहिलादनयोः ३१६ अदु चेष्टायान् ३१७ कटु दु क्लदु आहानरोदनयोः ३१७ क्लिद परदेवने ३१९ स्कन्द गतिशोषण- योः ३२० शुन्ध (शुन्द) शुद्धौ ३२१ मत नीदैर्गतौ ३२२ तक हमने ३२३ तक क्रच्छ जीवने ३-४ वुद्ध भाषणे ३२५ करूख गय हमने ३२६ नोख राख लाख दास ध्रः ख शोषणालमर्थ योः ३२७ शाख व्याप्ती ३२८ उस वल्गु गु लगु गु गु मगु श्वगु इगु रिगु जिगु गती त्वगु कम्पने च ३३० युगु जुगु उगु वर्जने ३३१ दधु पालने ३३२ शिध आघ्राले ३३३ शुत्र शोके ३३४ कुछ शब्दोहरे ३३५ अर्च पूजायाम ३३६ अञ्चु गतौ च ३३७ कुच कौटल्याल्पीभावयो::३३८ ३३९ वञ्च रच चञ्चू त्वच मुञ्च सुचू ग्लुचू ग्लुचू म्लूचू घृज ध्वजु ध्र प्रजु) वज व्रज गती ३४० अज क्षेपणे च ३४९ ग्रुचु ग्लिचू कुजू खुज सत्येय करणे ३४२ म्लेच्छ अध्यक्तयां वाचि ३४३ लछ लाछु लक्षणे ३४४ वाछु इच्छायास ३४५ आछु मायामे ३४६ हीच लज्जायाम् ३४५ हुछा कौटिल्ये ३४ मूर्छ मोह समुच्छाययोः ३४८० स्फुर्छा प्रमादे ३५१ उडु उञ्छे ३५२ क्षीज गुज गुजु कूज अव्यक्ते शब्दे ३५३ अर्ज सर्ज अर्जने ३५४ कर्ज व्यथने ३१५ खर्ज मार्जने ३५६ खज मन्थे ३५७ खज गतिवैकल्ये ३५८ एज कम्पने - लुच्च-अपनयने विश्मृतौ ३५० युच्छ ·HSSORNitisaune (७) प्रोस्फूजी बजनि घाँथे ३६० लज लजु तर्ज भर्सने ३६१ लाज लाजु भजने ३६२ ज ज जनयुद्ध ३३३ तुज हिलायाम् ३६४ तुजु बालने च ३६५ गजु गज गृज मुश मुजु गर्ज क्षीज शब्दे ३६६ गज मदने च ३६५ त्यज हानी ३६८ षड्ज संगे ३६९ शोड़ गई ३७० योदृ सम्बन्धे ३७१ मेदृम्ने म्लेदृ लोडू ( लौड ) उन्मादे ३७२ कटे वर्षावरणयोः ३७३ रट रठ परिभाषणे ३७४ लट बाल्ये च शट साविशरण गत्यवसादनेषु३७६ वट वेष्टने ३७७ खिट (किट) स्त्रासे ३७८ सिट शिट रोड अनादरे ३७६ जाट ३८० पिट शब्दे च ३८१ अट भृतौ ३८२ तट तच्छाये ३८३ खट काक्ष्ये ३८४ नट नृतौ ३८५ शूट दीप्तौ ३८६ पट अवयवे ३८७ लुट विलोटने ३८८ चिट परप्रेध्ये ३८ स्फुट स्फुट विशरणे ३९० हेट विवाधायाम् ३९९ कुदु बैकल्ये ३९२ अट पट इट किट ( कट कटु) कटै रुटु रुनु अतुसुजु रडु मतो ३९३ पठ व्यक्ताया बाचि ३६४ बाट स्थौल्ये ३९५ मठ मदनिशान्तयोः ३९६ कठ कच्छ्रजीवने ३९७ हठ प्लुलिसंभयोः ३९८ उठ रुट लुठ उप- चाते ३ पिठ हिंसरसंक्लेशयोः ४२२ शट बैतवे ४२१ शुठ कुट गतिमतिघात ४०२ लुउ आलस्ये ४०३ शुठ शोषहे ४०४ विड आकोशे ४०५ अड उद्यमे ४०६ लड बिलासे ४६७ कडु मदे ४० कडु कार्कश्ये ४०० चुड्ड हाबकरो ४१० अडु अभियोगे ४११ मडु भूषायाम् ४१२ का प्रमर्दने ४१३ चुडु अल्पोभावे ४१४ मुड खडने ४११५ वडु विभाजने ४१६ रुडु लुडु ४१७ गडुबदनैकदेशे ४१८ कोड विहार तु तू जोड़ तोडने ४२० गुपौ रक्षणे ४२१ तप सन्तापे ४२२ जल्प रप लप व्यक्तायां वाचि ४२३ जप मानसे च ४२४ चप सान्त्वने ४२५ पप समाये ४२६ चुप मन्दायां गतौ ४२७ तुम तुप तुफ तुम्फ त्रुप त्रुन्प त्रुफ त्रुफ दृप इम्फ दृम्प दृफ सिभू षिम्भू हिसायाम् ४२८ शुभ भाषणे च ४२९ यम जम मैथुने । ४३० । पर्प रफ रफु ·अर्वा कई कई गई शर्थ पर्व (पर्व, उर्ज भब) गम्म सुल्पा गतौ ४३१ चुवु वासंयोगे । ४३२ श्रण रण क्षण मावण भण মুগ জয়া অ যায় বা অন্য ল স্ব স্মা। ৪ঃ কাজ সহায় হয় फक्तौ ३४ ओणू अपनयने शोण गल्योः ४३६ रेणू अपनयने शोण बर्थ गत्याः । श्लोण संवा ते ४३७ पैशड गलिप्रेरणश्ले - पणेषु ४३८ को दीप्तिकांतिगालिघु ४ गतिमा क्तिशब्देष ४४० म राहावे शबढे ४४६ यम उपरले ४२ घम टम वैकल्ये ४४३ दम भी गतौ ४४४ चनू छमू जसू झनू जिम अदने ४३५ अ पादविवेचे ४५६ भ्रमू चलने ४४७ मव मव्य कीलवन्धने ४४८ सूर्य ईय॑ ईक्ष्य ईर्थािः ४४९ हयं हृय गतिकान्त्योः ४५० चुच्यै शुच्यै अभिषवे ४५१ झल भूषणप- र्याप्तवारखेषु ४५२ । दल जिला विशरणे ४५३ गोल श्लोल रूमीत क्ष्मील निर्मर्षणे ४३४ पोल लिस्लाले ४५५ नीलकूल वणे ४५८ शूल सजायाम् ४५९ तूल नि. ४६० पूल ४६१ । मूल प्रतिछाया ४६२ पल निष्पत्तौ ४६३ फत् विकसाने ४६४ घुरून शाबरको ४६५ धिल्क शोषल्ये घ ४६६ बेल चेत ओल खेल केल वेल संचलने ४६० खल संचये च ४६८ गल चर्व अर्दन श्वल श्वन माशुगमने खोऋ गति प्रतिघात योन्स गति चातुर्य ४७२ सर छागतौ ४७३ कमर टूर्छने ४७४ पेस फेलू शेल पेल पल वरून तिल्ल बन्न मन झन शव रितु धुवै जुधैं अर्व शर्व भर्च हिंज्ञायाम् ४३५ गुबै उद्यमने ४७६ मुवै बन्धने ४७७ पूर्व पर्व वर्व मर्व पूरणे ४७८ कर्व सर्व गर्व दर्षे ४७९ इवु व्यासौ शिव भिवु से चने ४८१ हिचु दिवु जिवु मीणने ४८२ कृव हिंसाकरणयोः ४८३ अब रक्ष गति नातिनीतिकृमिन- বনগাথা ইভা লাভ বলছি न्सादहनभाववृद्धिषु ४८४ भृक्ष संघाते ४५ संघात MAHATTINAM