·श्री।
जैमिनिपद्यामृतं ।
अतिरूपितम् BHAT
NEET ईत्यनेन
नाम
जैमिनिसूत्राणां व्याख्यानम् ।
मूलकन्दल्या, उदाहरणेन, वृद्धकारिकासंग्रहेण च
सहितम् ।
जयपुरमहाराजाभितेन सत्संप्रदायाचार्येण महामहोपाध्यायेन
श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदेन
मुम्बय्यां
स्वीये निर्णयसागराख्यपत्रालये मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा
प्राकाश्यं नीतम् ।
तिच
(प्रथमावृत्तिः)
शाकः १८४६, खिस्ताब्दः १९२५.
मूल्यं १ प्यका।

·POETISIEE :-Pandorang Jawa], at the Niraya-Sagar' Press, PRINTKE:-Ramchandra Yesu Shedge, 26-28, Kolbbat Lane, Bombay.

·॥श्रीः॥ जैमिनिसूत्रस्य सहपद्यामृतस्य भूमिकादिक्- - भगवतो जैमिनिमुनेः पूर्वमीमांसासूत्राणीवामूनि जातकोपदेशसूत्राणि सुप्रसि- द्धानि तावत् । यानि प्रायेण वृद्धकारिकाश्रयेणैव प्रौढश्रीबालकृष्णानन्दसरस्वती- खान्यादयो व्याकुर्वते स्म । स्वाम्यादिग्रन्थतो या या युद्धकारिका उपलभ्यन्ते तासु भूयसो भिन्नकर्तृका उत्सूत्रा अप्यासते । ता एताः कारिकाः स्वामिनां नीलकण्ठ- ज्योतिर्विदां च द्विनटीकापुस्तकेम्य उद्धृत्य यथास्थानं व्याख्यांशेन संगमय्य च परी- क्षकाणां विनोदायान्ते योजिताः । अद्यावधि वृद्धकारिकाणामाकरग्रन्थोऽस्माकं दृष्टि-, पथं नावातीतरत्; अवतीर्णोऽपि मन्यामहे सूत्राणि नोपकुर्यादिति । यथा खल, जातकालंकारे 'यत्पूर्व परमं शुकास्यगलितं सज्जातकं फक्किकारूपं गूढतमं तदेव विशदं कुर्वे गणेशोऽस्म्यहम्', इति प्रतिज्ञायापि बहुत्र शुकसूत्राणि मतान्तरेण संकी- र्णतामानीतानि तथैव जैमिनिसूत्राणि व्याख्याबलेनेति । अथवा यावत् कस्यचित, वृद्धस्य प्रन्थप्रणयनप्रतिज्ञावाक्यं नासाद्यते; तावदेवमपि वक्तुं न युक्तम् । भवतु; संप्रति संप्रदायविच्छेदेन द्वित्राणां वृद्वानां वाक्यमिश्रणेन व्याख्यातॄणां मतिकर्दमेन च बहुत्र सूत्राणां तात्पर्यमन्यथाजनिष्टेति नातितिरोहितम् । किंबहुना; कचित्सूत्राण्यापि प्रक्षिप्तानि । यथा प्रेमनिधिटीकायां प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे-'तत्र मन्दसपर्योस्ताम्बूलदायी । चापे चन्द्रे नाविकः । शुक्रदृष्टौ विशेषेण, इति त्रिसूत्री । एवं सत्यपि कष्टे गतानुगतिकन्यायेन मयाप्यात्मवचसां शुद्धयै भगवजैमिनि- सूत्राशयो यथाप्रझं व्यलेखि। तत्रैवं प्रबन्धनिर्माणशैली-पूर्व प्रायो यथापेक्षं सूत्राणां तात्पर्य श्लोकतो निवद्धम् , तदधस्वात् सूत्राणामर्थः, तत उदाहरणम् ; इत्थं देवश. कीर्तिदुराशया विघा यतितम् । मन्ये वालानामुपकारः स्यात् । भवन्ति चात्र हृदयोद्गारवाहीनि पद्यानि- गहोली कलदीपके जयपुरी-शिक्षाविभागाधिपे सद्विद्याविनयावदातचीरते संजीवने जामति । श्रीमन्माधवसिंह-साकृत-महागीर्वाणविद्यालया- ध्यक्षो जैमिनिसूमवृत्तिघटनं दुर्गाप्रसादो यधात् ॥ अय समायायायां जैमिनिपद्यामृतस्य टीकायां मूलकन्दल्या स्वधर्मधुरंधराणा देवश्वाचस्पतीनां ज्योति पारदृश्चनां चातुर्मास्ययाजिनां वेतालोपामिघानां विनाय- ·कशास्त्रिणामात्मनः सतीर्थ्यानां कृतिरुपदेशार्थोद्योतो दृष्टः । यदन्ते खल्वेवमुपश्लों- कितम्- न सन्ति गुरवोऽधुना स दिवि चन्द्रदेवोऽप्यगा- स्परे न खल तादृशः सखिसुधाकरोऽप्यस्तमैत् । विलोकयतु कः पुनर्हदयमेतदुदाटितं विवेचनविधी भवेजगति कोऽपि वोत्पत्स्यते ॥ हन्त कालमहिम्ना द्वितीय चरणमेवं पठनीयम्- 'न कोविदसुधाकरोऽहह विनायकोऽप्यस्तमैत् ।' अत्रेदमपि वक्तव्यम्- अरे दुष्टव्याख्याविषमविषसंक्रान्तवपुपां रहस्यं सूत्राणां प्रलयमगमजैमिनिमुनेः । अर्थतयोद्धत कथमपि मया भूरि यतितं प्रमाणं तत्रायः क इह निजकृत्यं न गणयेत् ॥ अथवोत्तरार्धमेवं पठनीयम् -- चयं वा वृद्धा वा मुनिवचनतत्त्वार्थकटने विदग्धाः संदिग्धाः क इह कृतकृतः खलु भवेत् ।। इति शिवम् । श्री ६ यापूदेवशानिचरणाः । २ ज्योतिपमार्तण्डचन्ददेव- ज्योतिषशास्त्रोद्वारका महामहोपाप्यायधुरंधराः मुपाकरद्विवेदिनः ।

·... ... ... १७ ... ... ... ... १९ १९ ... १९ २० ... ... ... ... । ... २३-२४- .." चरदशाचक्रम् वर्यस्योपच्यापचये सोदाहरण्यमानयनम् वर्तमानरीया चरान्तरदशासाधनम् वास्तविकचरान्तरदशारम्भक्रमभेदाः चरान्तरदशोपयोगि किंचिद् चरान्तरदशोदाहरणम् आरूढराशिनिरूपणम् आलढे मतभेदः होराभावघटीलमानामानयनम् उपपत्ति उदाहरणम् गुलिकादिसाधनम्। उदाहरणम् पद्यामृतशिष्टसूत्रत्रयीव्याख्या वर्णदानयनम् घर्णदफलम् वर्णदप्रकथासारः सोदाहरणः वर्णदप्रपञ्चनम् ... वृद्धवाक्येन होरादिनिरूपणम् प्रथमपादोपसंहारः। अय द्वितीयप्रवाहः आरमकारकांशाफलनिरूपणप्रतिज्ञा (एकेन स्नेण) कारकांशकुण्डली कारकाश्रितमेपादिद्वादशराशिनाशफलानि (द्वादशसूच्या )... कारकाशे सूर्यादिप्रहारस्थानेन फलानि ( नवसूत्र्या) ... ... २४ ... ... २४ ... ... ... ... ... २५ २५ २५ ... ... ... २७ २७ २८ ... ... १ अत्रेतदुक्त भवति-संप्रति कतिपये ज्यौतिषपुराणादो पुरुपायुपस्य शतसहनवांधि- फसंख्यादर्शनाचत्र संदिवाना मीमांसादर्शनीयेन सहस्रसवत्सरशदस्य सहस्र दिनपरताधिकर. पन्यायेन व्यवस्थामुत्पादयन्तो धर्मप्रन्यानाकुलयन्ति । तेरेवमाकलनीयम् -आदित्यो वा सक्तकः यदोदेत्यथ वसन्तः, पदा संगवोऽप ग्रीष्मः, यदा मध्यदिनोऽथ वः, यरपर- सोऽय शरव, यदास्तमेत्यथ हेमन्तशिशिरौ।' इति ब्राह्मणवाश्यादिना भवतु सूत्रे तथानिधेयः संवत्सरसाद पर तावता प्राचामाशया न कोपनीयाः। मूलरामायणारी हि- दरवर्षसहस्राणि दसवर्षचतानि च । रामो राज्यमुपासिला माटोकं प्रयासति ॥', पति । "पष्टिवर्षसहस्रागि जातस्य मम वौशिक । दुःसेनोत्सादिवश्वायं न राम नेतुमईसि ॥', इति । - ·... ... ... ... ... .. ... कारकांशे योगशियां फलानि (पोडशसूच्या) कारकांशाद् दशममावे योगदृष्टिभ्यां फलानि ( निसून्या) ३ कारकांशाचतुर्थभावे योगदृष्टिभ्यां फलानि (पदसूच्या) कारकांशात्रवमभावे योगदृष्टिभ्यां फलानि (नवसूत्र्या) कारकांशात्सप्तमभावे योगतः फलानि ( सप्तसूभ्या) ३४ कारकांशात्तृतीयभावे योगतः फले ( द्वाभ्यां सूनाभ्याम् ) कारकांशात्तृतीयपठभाषयोनवमभावे च योगतः फलम् (द्वाभ्यां सूत्राभ्याम) ३५ कारकांशाद द्वादशभाचे योगनो लोकान्तरादिप्राप्तिविचारः (चतुःसूध्या) कारकांशाद् द्वादशमा। योगतो नानादेवोपासना ( दशसूच्या ) 'मरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वपशवायुषः । कृतत्रेतादिषु धेपामायुईसति पादशः ।', इति च । सर्यते । तत्र निरूपिठदिशा श्रीमदशरयस १६६ वर्षाणि ८ मासा आयुः भगवान ३० वर्षाणि ६ मासाः २० दिनानि । कृतयुगीयमायुरतु वर्षादि ।।१० पत्नादिष्ट! यदेतदायुपो दीर्घल सांप्रतिकैरसंभाव्यमानं धर्मग्रन्थेषु परीक्ष्यठे हम्याविषेन- 'एकाशकस्या बुघशुक्रमन्दा घमें स्थिता लग्नमुपागता वा। पठाष्टमे वा हिमगुश्च यस्य सहस्रवपदयमस्य वन्तोः ।। जीवांशकस्याः सकला महेन्द्राः केन्द्राभिता पर्मयनामिता दा। जातो नरः प्रद्रजितः स बालो युगान्तमायुशासन मन्दांशकस्या रविभौमजीवाः कर्माश्रिता धर्मयुता बडादाः। राशे समाप्ती हिमगी दिलने युगान्तमायुः यियमादधाति । धर्मधरे धर्मगते च यस्य मोमायस्थे हिमगी व इंटे। मुनीश्वरोऽयं मुनियोगजातः शास्त्रार्थको युगमाददाति । 'गुरुशशिसहिते कुलीरउग्ने शशितनये भूगवे च केन्द्रकाते । भवरिपुसहजोगेश्च शेपैरमितमिहायुनुमादिना माद इदै अत एवासमजस्सनिरासायशतशब्दस्य यथावतापरिकार श्रुती शतायुः पुरुषः प्रदिये बदुस्खयोगी शतशम्शयः। रामादिकानामपिकायुराती युक्तं प्रतीमः फलितेऽनवाया। स वार्षिको वाप्तरिको मचा- भोगो मवेदू मारकर प्रवेश तत्रापरं मामनगौरव ससीचकारेवि विरो।

·૨૮ Yo ... ... ... ... ४१ ... ... ... ४२ अमात्यकारकात् पष्ठभावे देवोपासनाविचारातिदेशः (एकेन सूत्रेण )... कारकाशात्पश्चमनवमभावयोोगतो मन्त्रसिद्धिप्रभावः (निभ्या) कारकांशे योगदृष्टिभ्या फ्लम् ( द्वाभ्या सूयाभ्याम् ) कारकाशाचतुर्थपञ्चमभावयोयोगदृष्टिभ्या रोगाः (अटसूच्या). कारकाशाचतुर्थभावे योगतो धनुरादिवृत्तयः (परसूच्या) कारकांशे तत्पञ्चमभावे वा प्रहस्थित्या विद्यायोगा (षोडशसूश्या) कारकाशाद् द्वितीयभावे दृष्टिवशात्फलम् (एकेन सूनेग) केमट्ठमयोग (द्वाभ्यां सूनाभ्याम् ) फलस्यावधि (एकेन सूनेण) द्वितीयपादोपसहार भय तृतीयप्रवाह पदाद् (आरूढात् ) फलनिरूपणप्रतिज्ञा (एकेन सूनेग) आरूढकुण्डली श्रीमता, लाभश्व (निमि) श्रीमत्ता, तत्प्रतिवन्ध , भागवत्ता (चतुर्भि) राजयोगानामुन्धावचश्रेणय (चतुर्भि ) आत्मकारकतो राजयोगनिरूपणम् ( चतुर्भि) दारिद्यम् ( एकेन) यानवता पैतानिकानां राजकीयाना सेनानीना राजचिहवतां चोत्पादका योगा (पञ्चमि ) नानाहेतुकाना व्ययानां निरूपणम् (सप्तभिः) उदररोग-सद्योवार्धक-स्त्रीपुसानुरागकलहाना सपादका योगा (चतुर्मि ) ... धीमता सुखिनो दरिदाणा व्ययशीलानो प्रयलाना चोत्पत्तय (पधमि) भनेकधा कारागारीया दुर्घटना (द्वाभ्याम् ) चक्षुरनस्य महाधनस्य विनाशयोग (एकेन) तृतीयोगमारः। भय चतुर्थप्रवाह , मन कालविषयको विशेष उपपद (उपारूढ) रक्षणम् उपदण्डली ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... प्रत्रया, दारनाश ... दारयोग ... ... ... ५२ ·... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... उत्तरायुपि दारलाशः कुलीन-दारयोगः अकुलीन-दारयोगः सुन्दर-दारयोगः दारत्यागयोगः .. दाराणां रकप्रदादियोगः पूर्व फलानामतिदेशः भनपत्ययोगः बहुपुत्रयोगः एकपुनयोगः ५४ दत्तक(पुत्र)योगः ५५ पूर्वफलातिदेशः ५६ भ्रातूनाशयोगः ५६ पहुभ्राहयोगः यहुभगिनीयोगः... दंष्ट्रावद्योग स्तब्धवाग्योगः कुरूपयोगः गौरादिवर्णज्ञानम् अन विशेषः । देवताभकि: परजातयोगः, अन विशेषः... कुलमुरययोगः प्रकरणस्य गौरवदोपपरिहार. अध्यायोपसंहारः अय पधमप्रवाह... आयुदोयगनितप्रक्रिया ६० १ वरतस्विदमायुदायगणित वृद्धवानिव्याख्यामूलकम् । अन्न 'पूर्णमादौ'-- सनेन होरालमादिमां तु'- इत्यनेन एकोऽष्टमेश: स्वोचसः पयाया--सनेन पप्रकारेण मोन पृपा प्रपा भायुरानेतु शपन् । उण्डमागे स्वाम्यादिव्याख्यापि निपढे । मस्यापदेन गृममागमायुःसण्डमपि संप्रति सूत्रेषु न प्राप्यते । यतु तत्रोचारते प्रथम पायुः १ पितृदिनेशा २ भ्याम् ३ इति पचपन् । मध्यमपरलोरिसमासेन रिदिनेन ३ युक्त २ क्या दाविशत्सरपया। एकमाधुर्मवतीयर्थः । दीये मध्य होनमिति तय पूतया पातिश्चतुःषटिनाविंशदिति सिध्यदीति विनायकशातिभिर्मास्यावं वन रिचार- २०. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·६१ ... ... ... ६६ ६७ ... भल्पाद्यायुपि मतभेदसंग्रह... 'लमेशादष्टमेशाद्'-, इत्यादिनैकवाक्यताप्रयासः... भायुरुदाहरणम् द्वार-बाह्यराशिज्ञानम् निधनयोगः निधनापवादः, अत्र विशेषः प्रकारान्तरेण दीर्घमध्याल्पायुर्योगाः स्थिरदशा ब्रह्मप्रहलक्षणम् . ... ... ... ६७ ૬૮ ... ७० ... ... ... ... ... ... ... - . सहमित्यपि मार्मिकाणां प्रत्यक्षम् । स्पष्टमायुर्दायगणितं तु सूत्रकारगुरुणा भगवता बादरायणे. नोपदिष्टम् --- 'राश्यंशकलागुणिता द्वादशनवभिहस्य भगणेभ्यः । द्वादशहतावशेषेऽब्दमासदिननाडिकाः क्रमशः॥ होरादयोऽप्येव बलयुक्तान्यानि राशितुल्यानि । वर्षाणि संप्रयच्छत्यनुपाताचाशकादि फलम् ॥', इति । इदमेवानयनं वराहमिहिराचार्येण- वर्गोत्तमस्वराशिद्रेष्काणनवांशके सकृद् द्विगुणम् । वकोच्चयोस्निगुणितं द्वित्रिगुणत्वे सकृत्रिगुणम् । शत्रुक्षेत्रे त्र्यंशे नीचेऽर्थ सूर्यलुप्तकिरणाश्च । क्षपयन्ति साहायानास्तं यातौ रविजशुकौ ।। सर्भित्रिचतुर्थेन्द्रियर्तुमानान्व्ययाचरन्त्यशुभाः। सन्तोऽर्धमतो वाम बलवानेकळेगेष्वेकः ॥' इति बादरायणाभिमतार्थसंग्राहकार्याभिः परिष्कृत्य लघुजातके लिसितमिति सर्व भदोप- ललेखतो व्यक्तम् । प्रकृते स्वग्रन्थस्तु योगायुर्दायवर्णनामिप्रायेणायोजयितुं सुशकः । तथादि-शशिनन्दपा. बका:-', इति स्थिरदशाम्दाः संकलिताः षण्णवतिर्भवन्ति ( ७८९x४९६ दी मध्ये हीनमिति सौरपदरायुपत्रैविध्याचक्रमदर्शनाच द्वात्रिंशत्प्रमृनयनयो भागा अपि ९६.३% ३२ । ३२४१३२ । ३२४२-६४ । ३२४३-९६ । वृधादिप्रसङ्गे कक्ष्यावृद्धिः, एक- राशिवृद्धिः, नवाशवृद्धिरित्येवमादयः, सौत्रा: प्रयोगाः। तत्र कक्ष्याशदाद् एकादश गृहीता एकदेशिमताभिप्रायेण स्वामिना । त एव मुख्यत्वेनाङ्गीकर्तन्याः । उत्तरत्र यथाश्रुनोऽयः । एव पितृलामरोगेरामाणिनि'-, इत्यादावपि चिन्समिति मदुक्तं कियद् इत्यत्र परीक्षकाः प्रमाणमिति विरम्यते।

·११ ... .. ... ... ... ... on .. ... .. ... ... ... ७१ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ७२ ... ... ... ... ७४ ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... .. ७८ ... ... ... ... ७८ ... ... ... ... ... ... जागो निर्णयः ब्रह्मदशा स्थिरदशोदाहरणम् ब्रह्मदशोदाहरणम् योगार्धदशा, तदुदाहरणम् स्थिरदशालम्बनेन निधनयोगा निधनराशिविशेषज्ञानाय रुद्रप्रहनिरूपणम् रुद्रग्रहफलानि महेश्वरमहलक्षणम् ब्रह्ममहेश्वरयोः फलम् मारकग्रहाः पादोपसंहारः अथ पठप्रवाहः... मातापित्रोनिधनम् कलननिधनम् नानाविधानि मरणानिमित्तानि मातापित्रोः संस्कारकर्तृयोगः पादोपसंहारः अथ सप्तमप्रवाह सामान्येनान्तर्दशा शूलदशा प्रकारान्तरेण शूलदशा मण्डूकदशा, तदुदाहरणम् बलविभागः पादोपसंहारः अथाष्टम: प्रवाह.... कारककेन्द्रदशा, तदुदाहरणम् नक्षत्रदशा, मन विंशोतरी सोदाहरणा इग्दशा, तदुदाहरणम् त्रिकोणदशा, तदुदाहरणम्, फलानि नक्षत्रदशा, तदुदाहरणम्, फलानि अन्तर्दशोपदशे, फलानि शास्त्रोपसंहारः ... ८० ... ... ... ८० ... ... ... ... ८१ ... ..4 ... ... ... ... ... 29 - ... ... ... ... ८२ ... ... ... ८२-८३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ८४ .. ... ८४ ... ... ... ८४,८५ ... ... .. ... ... ८८,८९ .. . .. ... ... ... ... ... ...

·२
...
...
मुनीद्रप्रणमनम्
प्रन्यार्पणम्
अन्यायोपसहार:
टीफाया वृत्तगुम्मनम्।
अथ यावलम्धद्धकारिकाणा सग्रहः।
...
...

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥
जैमिनिपद्यामृतं
मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् ।
परस्परप्रेमरसमसारा सा शारदा सा कमलालया च ।
युष्माकमुन्निद्रसमृद्धिवृध्यै प्रयत्नकार्यालयमादधातु ॥१॥
साऽनेकपा द्वादशधापि भला प्रदानुमेया खलु कर्मपक्तिः।
सा चारचर्यापरिणामसिद्धिसिद्धान्तिताऽऽरोहतु शेमुपी वः ॥१॥
आसाद्य वैदुष्यमुदस्य कूटमाश्रिय याथार्यमुदीक्ष्य मेयान् ।
पूर्वापरालोकनपृष्टतत्त्वो वदेत्फलं तत्सफलखमृच्छेत् ॥ ३ ॥
माघ्राय गन्धान् परवृत्तजातान् संधाय लोकान् बहुधा प्रपथैः ।
प्रवर्तते यः फलितालिमानी स साधुपाचापि न पूजनीयः ॥ ४॥
विमृश्यते जैमिनिसूत्रसिद्धपयामृतं सप्रति मूलबद्धम् ।
उत्सार्य शेवालमिवात्र फल्गु वारीव सारं रसयन्तु सन्तः ॥ ५ ॥
अथ पूर्व तावद दुतविलम्बितत्रयेण प्रतिपाद्यं प्रतिमानीते-
जयति लोकविलोकनदीपिका सवितृमण्डलदीप्तिवितानिका ।
तदनु जातकतत्वनिदर्शक जयति जैमिनिसुत्रकदम्बकम् ॥ १॥
सकलसूत्रसुमानि यथायथं मतिगुणेषु निवेश्य विकास्यते।
सुमनसा हृदयग्रहणक्षमा नवनवाचनवास्तुरसौ कृतिः ॥२॥
इह चिरंतनसूक्तिपु यावती प्रकृतकृत्यकरी कृतिरीक्ष्यते ।
सदनुपक्तमदुक्तंचमत्कृती सुलभतां लभतां फलितक्रमः ॥३॥
अयतीति-लोकानां जनाना यद्विलोकनं निरीक्षणं तदर्थ दीपिका दीपज्योतिः,
सवितृमण्डलस्य सूर्यबिम्बस्य या दीप्तयः प्रकाशास्तद्वितानिका पुझो जयति सर्वोत्क.
वेग वर्तते ।
सदनु तजयवादानन्तर जातकं होराशास्त्रम्, तत्तत्वस्य रहस्पस्य निदर्शकं प्रका.
शकं जैमिनिसूत्रकदम्बकं जैमिनिसूत्रजातं जयति ॥ १!!
सकलेति-सकलानि अविकलानि, सूनाण्येव कुसुमानि सुमानि, यथायथं यथा-
स्थानं, मतियुद्धिरेव गुणास्तन्तवस्तेषु निवेश्य सयोज्य, सुमनसां विवुधानां हृदयग्रहण.
क्षमा मनोरजनसमर्था; नवनवा नूतनप्रकारा; भवनस्स श्रीगनस्स, आनन्दस्पेति या.
पद् वास्तुः स्थानविशेषः । 'वामुः' इति वा पाठः । असौ जैमिनिपद्यामृतरूपा कृती
रचना विकास्यते प्रकाश्यते निष्पाद्यत इति यावत् ॥२॥

·जैमिनिपधामृतं
इहेति-इह जैमिनिसूनटीकाटिप्पणीषु, प्रमाणत्वेनोद्धृता या चिरंतनाना सूफयो
वाक्यानि, तर यावती यत्परिमाणा प्रकृतकृत्यकरी प्रस्तुतार्थसपादिका कृतिरीक्ष्यते
उपरभ्यते, तदनुषकं यन्मदुक्क वाक्यजातं तस्य चमत्कृती चमत्कारे फलितक्रम
फलकथनपरिपाटी सुलभता सीलभ्यं लभता प्राप्नोतु । यावत्तीति कथनाद् द्धादिनि-
रूपितविरुद्धसूतार्थपरित्याग- सूच्यते ॥ ३ ॥
अनेदं बोध्यम्-'उपदेश व्यारयास्याम. ११११' इत्यादि सिद्धमन्यद २१४१३७'
इत्यन्त जैमिनीय जातकशास्त्रम् । तत्र 'क ९ ट ९५५य ८ वर्गभवैरिह पिण्डान्स-
रक्षररका । नि व्यचि शून्य ज्ञेयं तथा खरे केवले कथितम् ॥ इति परिमापया
राशिभावप्रतिपादनम् । तत्रापि नरपतिजयचर्यादिप्रसिद्धरीत्या अवाना बोधने
वर्णानामनर्थकतया प्रायेणाशुद्धिप्रसङ्ग स्यादिति राशिभावबोधनार्थमुचिता दादा एव
सूपु निबद्धा । औचित्य च तत्तच्छन्दद्योसाङ्काना द्वादशतक्षणत्वे सति शेषत्वम् ।
प्रथा 'दारभाग्य--११५' इति सूने दारशब्देनाष्टाविंशतिसख्या द्योत्यते, अस्था द्वाद-
शभिस्तटिताया चत्वारः शेष, तेन चतुर्थो भावो वुध्यते । एवं सर्वत्रोचितशब्दनिय.
न्धना सख्या योध्या । यदि चान चतु सख्याबोधको वादिवर्ण प्रयुज्येत, तदा स
कदाचन लेखकादिदोषेण पवर्गीयवादिवर्णेऽपि पठ्येत । तथा सति ध्यादिसख्यावबोधे
विपरीत प्रसज्येत । एतेनान्यापेक्षया मुनीन्द्रोद्भाविताइवोधनशैली सुतरा स्पृहणी-
येवि दरमुकुलितनयनैर्विभाव्यम् ।।
अथ सूत्रार्थसंग्राहका श्लोका व्याख्येया , तन प्रतिश्लोक यावता सूत्राणा तात्पर्य
मुपनिषद्धयते तावन्ति तच्छोकविषमपदव्याख्यापुरस्सरं यथासंबन्धं सवृत्तिकानि करि-
ध्यन्ते । तन तावच्छात्रारम्भसूतम्-
उपदेशं व्यारयास्यामः ॥१०॥
उपदिश्यन्ते प्रतिपाद्यन्ते शुभाशुभमिश्रकर्माप्यनेनेयुपदेशो जातकशास्त्रविशेष ;
तं व्याख्यास्यामो निरूपयिष्याम ॥
अयान्यजातकविलक्षणा दृष्टिं भुजङ्गप्रयातेनाह-
चराःस्वाद् भुजगाशुगेशान (८।५।११) राशी.
स्थिरास्तर्कवैश्वानराङ्क (६।३।९) प्रमाणान् ।
द्विदेहा नगाम्मोधिदिग्(७४.१०) भानि पूर्ण
प्रपश्यन्ति तनिष्ठरोटाश्च तद्वत् ॥४॥
चरा इति-क्रान्तियत्तापरनामधेयस्य भचक्रस्य द्वादशो भागो राशिरिति प्राचीना-
मामानाय । स तावत्स्वसदृश भागन्तरं पश्यतीदमेव वैरक्षण्यम् । यतः स भागोऽपर-
जातकादिषु भोग्यत्वेनैव निर्दिष्ट इति । शेष स्पष्टम् ॥ ४॥
अमिपश्यन्त्यक्षाणि ॥१२॥ पार्श्वमे च ॥११॥३॥
तनिष्ठाश्च तद्वत् ॥१९॥३॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । ऋक्षाणि राशयोऽमिपश्यन्ति खरमुखमवलोक्यन्ति; स्वामिमुसस्थित राशि पदय- न्तीत्यर्थः । तथा पार्श्वमे खदक्षिणवामपार्श्वयोः स्थिते में राशी पश्यन्ति । तथा चको राशी राशित्रितयं पश्यतीत्यर्थः संपनः । अत्रैकयोगकरणेनापीष्टसिद्धो योगवि- भागो वृद्धकारिकागतविनापदव्यवच्छेद्यप्राप्त्यर्थ इति जवः । वस्तुतस्तु नान वैयाकरण. नीतिनिर्वाहः। तथा च वृद्धकारिका चरं धनं विना स्थानु स्थिरमन्त्यं विना चरम्। युग्मं खेन विना युग्मं पश्यतीत्ययमागमः ॥ अत्रेदं माधवप्रसादल लाघवेनाह-वर पूर्ण- धनात्वाच स्थिरमन्याच पश्यति । युग्मं खाद् वैदशैलाशास्तद्गताः खेचरास्तथा। तथैव तनिष्ठा द्रष्टुभूतराशिगता अहासदाशिवत्खसंमुखदक्षिणवामभागगतान् दृश्यभूतामाशी' खनिष्टप्रहांश्च पश्यन्तीत्यतिदेशः । अत्रेदं रहस्यम्-क्षितिजानुकार भवलयं विधेयम् । तत्पूर्वापरयाम्योत्तररेखाभ्यामङ्कितं कार्यम् । तत्र पूर्वादिदिगनुरुद्धं चतुर्भुजं विधेयम् । ततः पूर्वादिदिग्विन्दुभ्य उभयतः पछिभागानां द्विगुणपष्टिभानागां च पूर्णज्या कार्या । एवं वृत्ते राशिसंहिता द्वादशभागा उत्पद्यन्ते । तत्र युक्त्या यद्यपि सव्यपणना न्याय्या तथापि व्यवहारेण मीनान्तमनुसृत्यापसव्यक्रमेण द्वादश राशयो विलेल्याः । अथ मीनान्तात्पञ्चचलारिंशद्भागान्तरे पूर्वपदादिकल्पनया या नवत्यंशपूर्णज्या कृता स्यात्त. दुत्तरं सार्थशतभागानां पूर्णज्या विधातव्या । एवमपसव्यकमेण सौम्यादिविध कृतरेखा. णामप्रेषु सार्धशतभागानों पूर्णज्याविधानेन कुण्डली संपद्यते । तत्र कोऽपि राशिः स्व. संमुख-दक्षिण वाम-भागगतरेखान्तवर्तिनं रानिमवलोकयेत् । एषमत्राबलोकनरेखा हसून त्वेन परिणमन्ति । ता दिखभावघटितकोणाद् घर्गक्षेत्राचरस्थिरघटितकोगा- दायतव्याच नातिरिच्यन्ते। अथोदाहरणप्रक्रिया-- खति श्रीवैक्रमाब्दः १९१९ सातवाहनीयः शकः १७९४ मार्गशीर्षशुक्लचतुर्दशी भृगुपट्यादि ४५।३२ कृत्तिकानक्षत्रम् ॥४१ सिद्धियोगः १०३५ गरकरणम् १५॥ २७ दिनमानम् २५/५१ श्रीमन्मार्तण्डमण्डलायोंदयादिष्टम् ३०१५, एतत्समये पारी- कपुरोहितोपापस जनार्दनवंश्यस्य श्रीमचिरजीविनो माधवप्रसादशर्मणो जन्मा- भूत् । तत्र जयपुरराजधान्या विषुवती ६।६ विधुवरवर्णः १३३२७ मध्यरेखाती देशा. न्तरनाडिकादि प्रसर ०१२ मेषादीना व्यवाहियमाणाः सायनोदयाः। राशयः मेपः, वृषः मिथुनः कर्कः सिंहः कन्या तुला वृश्चिकः धनु, मकरः कुंभः मीन- ३ ५ घव्यः ५ ३ लानि!३०/१०४३४८३९३९ ३ ·जैमिनिपधामृतं सौरसारणीतः स्पटा ग्रहाः सगतयः । चं. मं. वृ. शु. १ ८ ७ ८ २ ។ ५१ २४ ६१ १४ ४८ १४ २१ १८ १ ६ ९ २ ३० १ ३ ११ ११ अथ जन्मकुण्डली। १ १०. 11 Jaye Doble होरालग्न. म. गुलिकः उपपदम् स्थान मीनराशिः खसंमुखस्था कन्या तद्गतं भामं च पश्यति । एवं स एव भीनः खदक्षिणपास्य मिथुन, तथा सवामपाश्वस्य धनराशि तद्गतं शनि च पश्यति । एवमेव कन्यारामिनिष्टो भौमच खसंमुखस्य मोनं पश्यति । तावेव पुनः वदक्षिणपा. वस्य धनुस्वमिठ पनि च पश्यतः । तया सदामपावश्य मिथुनराशि परयः । एवमेय ·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । मेपादिष्वपि परस्पर ध्यो बोदव्याः। एवं भावकुण्डत्यामप्युभयथा दृष्टयः । वस्तु तस्तु भावकुण्डली मन्दप्रयोजना । भधार्गलापदपरिभाषितार्थमुपजातिनयेणाह- राशेर्विचार्याथवा नभोगा. नभश्वरा वारि (४) धना (२) य (१३) संस्थाः । स्युरर्गला भस्य खगस्य तस्य; न चेद्दश (१०) द्वादश (१२) विक्रम (३) स्थाः॥५॥ इहार्गलासाधकखेवरेभ्य- स्तद्वाधका न्यूनकशा न चेष्टाः। तृतीयसंस्यैद्यधिक[सद्भिः पापैरपेतार्गलमर्गलं स्यात् ॥ ६ ॥ उत्पादयन्त्यर्गलमात्मजस्थाः धर्म (८) स्थितास्तस्य विघट्टकाः स्युः। तमोनभोगस्य तु वैपरीस्या- समामनन्त्यर्गलमेतमायर्याः ॥ ७ ॥ राशेरित्यादि-विचायी विचारविपीभूताद् राशेरथवा प्रहाद चतुर्थद्वितीयका- दशस्थानस्थिता प्रहाः, तस्यैव विचार्यस्य राशेरयवा प्रहस्मार्गलाः स्युः । निमिप्रह: पूर्णा, द्वाभ्यां मध्यमा, एकेन कनिष्ठेवि केशवः । अत्र यथासंभवं वक्ष्यमाणवलचिन्ता कार्या । अस्या अगलाया यथाक्रमं दशद्वादशतृतीयस्थानस्था महा: बाघकाः स्युः । उत्तस्थानेषु प्रहसत्वेऽर्गला न स्युरित्यर्थः । अवार्गलाकारो यावन्तो प्रहास्त्रेभ्योर्ग- लाप्रतिबन्धका ग्रहाः संख्यया न्यूना अपाः, बलेन कृशाः क्षीणा नाद्रियन्ते । दी चे. दर्गलाकर्तारौ, एकश्चेत्तत्प्रतिवन्धकः, प्रपलश्चेदर्गलाकर्ता दुर्बलश्वेत्तत्प्रतिबन्धकस्तदा प्र. विषध्यप्रतिबन्धकमावो न भवतीति तात्पर्यम् । एताः शुभाशुभग्रहकर्तृकाः सप्रतिवन्धा अर्गलाः । मर्गलाशब्दखिलिङ्गी । तृतीयसंस्थैद्यधिकस्यादिभिः पापैहेरगला स्यात् । एपा केवलपापकर्तृका अप्रति. वन्धा । न पूर्वार्गलेव स्थानविशेषस्थितैर्महैः प्रतिषिध्यत इत्यर्थः । अपेतार्गलम्' इत्यत्रा- गेलशब्दस्य यथाधुतोऽवरोधार्थो गृह्यते; परय तु परिभापितार्थ इति विशेषः । अय. मर्गलाप्रतिवन्धो विपरीतार्गलशब्देनापि परिभाष्यते वृद्धः ॥ उत्सादयन्त्यर्गलमात्मजस्था इत्यत्र बहुवचनमविवक्षितम् । तेन प्रहेण प्रदाभ्या- मप्यर्गला बोध्या । बाधकपिपये तु 'न न्यूना वियलाच' इति सूत्रमुपविष्ठत एव । एपापि शुभाशुभप्रहर्तृका सप्रतिवया ॥

·६ जैमिनिपद्यामृत तम प्रधानो नभोगो ग्रह तमोनभोग । 'प्रदिशेता तमोग्रही' इत्यादी तथा- प्रयोगात् । केतुरित्यर्थ । राहुरपीति केचित् । तस्य नवममर्गलास्थान पञ्चम तत्प्रति- बन्धकस्थानम् । तदेतद्वैपरीय पूर्वनापि योजनीयम् ॥५-७ ॥ दारभाग्यशूलस्थार्गला निध्यातुः ॥१॥१॥५॥ रिप्फनीचकामस्था विरोधिनः ॥२७॥ न न्यूना विवलाश्च ॥१॥१८॥ निध्यानुरवलोकयितुरिति यावत् । राशेर्पदस्य वा 'आलोकन तु निध्यानम्' इत्यभिधानात् । दार (२८-१२ शे=४) भाग्य (-१४-१२ शे-२) शूल (=३५-~ १२ शे=११) स्था दारादिशब्दसकेतितासु सरयासु द्वादशतष्टासु यदवशिष्यते तदो- ध्यस्थानस्थिता अर्गला स्यात् । तनिष्टेषु महेपु वर्तमानेषु । अत्र 'अभिपश्यन्ति-' इत्यादिसूत्रनल्या निध्यातृपदेन राशेप्रंहस्य च बोधो निर्वाध । अत एव कृष्णान- न्दसरस्वतीनीलकण्ठकेशवादिभी राशेहस्य चाविशेषेणार्गला प्रतिपादिता । यद्यपि 'पनी (१) लाभ (७) योर्दिष्टया निराभासार्गलया ॥ १॥३॥३२॥' इति सूत्रेण भावार्गला लभ्यते, तथापि प्रातिखिकरूपेण प्रहार्गलाप्रतिषेधाभावात् पय॑न्यवाद क्षणप्रवृत्तिरिति न्यायाचाविदेशमयादया यथासभव तत्कलानुसधाने के प्रत्यवाय इति विवेचनीयम् ॥ अथ दारादिशब्दयोध्यार्गलाकर्तृणा क्रमेण रिष्फ (=२३-१०) नीच (=६६-१२) काम (-११-३) स्था प्रहा विरोधिनोऽर्गलानिवर्तका स्यु । अोद रहस्यम्-सी खल्वर्गला प्रतिबन्धकाभाचे शुभा, प्रतिवन्धकसत्वे तु पापा स्यात् न तु शुभमहकृता शुभा पापप्रहकृता पापेति भ्रमितव्यमिति । सूनद्धकारिकयो प्रामाण्यबलावल विवेके सूनसोपजीव्यलाटीकादिसाधनेन नियन्त्रितत्वाद् रद्धकारिकागामुपजीवकलादानुपूर्ध्या लाभामावान्मतान्तरसकीर्णत्वाथ बहुन सूत्राणामारायवर्णनावसरे न प्रमाणत्वेनोद्धरि- ज्यन्ते फारिका इति वेदितव्यम् ।। दारादियोध्यार्गलाकतृप्रहाणां विरोधित्वेन प्रतिपादिता रिष्पादिपदयोध्यस्थानस्था प्रहा न्यूना बाध्यापेक्षया न्यूनसरयाका , वियला वक्ष्यमाणसीअवलहीनाथ विरोधिनी न स्यु । नहि प्रयो दुर्वलेन बाध्यत इति तात्पयम् ॥ फामस्था तु भूयसा पापानाम् ॥११॥६॥ प्राग्वत्रिकोणे ॥११॥९॥ विपरीतं केतो. ॥१०॥ कामस्या तृतीयस्थानस्था भगरा तु पापाना पापमहाणां भूयसा बहुत्वेन स्यात् । क्षीणे महीमुना तनयासातो युधो गहुफेतू चेवि पापा । वक्ष्यमाण केतो शुभत्र प्रतिपादन तु चरदशाविषयकमेव । बहुत्व तु श्यादिप्रहापेक्षि । 'भूयात्रिषु बहुतरे पु भरथे' इति मेदिनीकार । त्रिकोणे पञ्चम-नवमस्थानयोरगला, तत्प्रविश्यश्च प्रावत पूर्वसूत्रोलवत् स्याताम् । पथमस्थाने गुमाशुभमिश्राणामन्यतमावस्थानेऽगला स्वाद, यदि नवमै न्यूनलनियर वदोपानाकान्तमहावस्थान न स्यादिति तात्पर्यम् । तो केतुमहस्यैतदंगल प्रतिबन्धकस्थान विपरीत पिठोम स्यात् । नवममालास्थान ·७ मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । सत्प्रतिबन्धक्स्थानमित्यर्थः। एवं दारमाग्यसूत्रेऽपि सन द्रष्टुरप्रतः पृष्टतो वा यावतिथ. मर्गलास्थानं तद्वैपरीत्येन तावतियमेव तदर्गलाप्रतिबन्धकस्थानं भवत्तीत्यादि निरीक्ष. णीयम् ॥ अत्रेदमपि पालोचयितव्यम्-अर्गलेति सूत्रणास्त्रास्या उपयोग इति विचारे "पनी (१) लाभ (२) योर्दिष्ट्या निराभाषार्गलया ११३१२२ ॥ शुभार्गले धन- समृद्धिः १।३।२३ ॥” इति सूत्रे दृष्टिपथमवतरतः । इह शुभशब्ददर्शनात् शुभाक्षिप्तेन प्रहेण अर्गला विशिष्यते, माहोखित प्रतिवन्धकाभायवत्तया शुमेनैव सा विशिष्यव इति भवति भावुकानां संशयावसरः । तत्र च 'भय (२) पुण्य (११) विना (४) भावाद् द्रष्टुराहुः शुभार्गलम् । स्फुट (१२) गो (३) हय (१०) भावातु विपरीतार्गलं विदुः ।।' 'यस्य पापः शुभो वापि ग्रहस्तिष्ठेच्छुमार्गले। तेन द्रष्ट्रेक्षितं लभ प्राबल्यायोपकल्प्यते । यदि पश्येद्रहस्तं न विपरीतार्गलस्थितः॥ इति वृद्ध- लोकाभ्यां प्रतिबन्धकस्य सत्यासत्त्वाभ्यां यथाक्रममर्गलस्य पापापापत्वे स्पष्ट ज्ञायते । पर 'सार्गले चापि तत्रापि बहर्गलसमागमे । शुभप्रहार्गले तत्र तत्राप्युचप्रहार्गले ॥' इति वृद्धश्लोकेन शुभप्रहकर्तृ कोऽर्गलः शुभागेल इत्यपि व्यक्तम् । निरामासार्गलयेति सूने आमारा (स् ) शन्दः प्रतिबन्धार्थकः सर्वैराद्रियत एव तेनार्गलाप्रस्तावेऽवश्यं तत्प्रतिबन्धकाः । अर्गलो हि कारकादिवत्फलप्रयोजकः तत्प्रतिबन्धो हि फलविघटक इति कनकटकायितममुनेति तत्त्वम् । सामासार्गलो विपरीतार्गलो दुष्टागेल इत्यादय एकामिप्रायाः । वैपरीयानिराभासार्गलादयः । तथा च निरामासार्गलः शुभार्गल इत्येकाभिप्रायको पर्यवसन्नौ । परमियानिह भेदः-पूर्वसू नेऽर्गलस्य सर्वथा प्रति- बन्धः, परसूत्रे बह्वर्गलसमवाये एकादिकस्येति विशेषः । अत्र दिष्ट्या धनसमृद्धिः, इसधिकन्यूनफलनिरूपणं मानम् । अत्रापि 'दिष्ट्याम्ब ते कुक्षिगतः परः पुमान्' इति 'योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यी वृद्धरप्याया इमे' इति 'ऋद्धिः स्यादोपघीमेदै समृद्धावपि योपिति' इति च शक्तिमाहकाणि मानम् । अपि च । सूत्रयोरेकभावोन्मुसतायामेवं व्याख्यान समक्षसम् । अथवा शुभग्रहकर्तृकार्गलाहीकारेऽपि निर्वाहः । परमिह सौत्र- मर्यादया अर्गलेन दृष्टिमाक्षिप्य व्याख्यानं तु सूत्राऊलीकरणमेव । वृद्धवाक्यवारस्या- दिति चेत्, तदा सूत्रान्तरप्रणयनमेव परिणमतीति वृद्धवाक्येभ्य एव निश्चयम् ।। द्रतः अर्गलास्थानानि- तत्प्रतिबन्धकस्थानानि । ४- (२) २. १२ मिधार्गलाः। ३. शुद्धार्गला। -मिश्रार्गला। १,६,८निरर्गलानि स्थानानि।

·जैमिनिपद्यामृतं ८ अन केचिद् दारसूने शान्त (१-५) पदं रिष्फसूने थातु (६-९) पदं प्रक्षिप्यैकयोगकरणं पूर्वपक्षयिखा "विपरीतं केतो.' इति सूनस्य त्रिकोण एव प्रवृत्ति निधिन्वन्ति । अन्ये पुन 'माग्वत्रिकोगे' इति सूत्रस्य पृथकरणसामर्थ्यादप्रतिवन्धेय- मर्गलेति वर्णयन्ति । विपरीतमिति सार्वनिकमित्यङ्गीकुर्वन्ति । तदेतद् द्वितीयमपि पूर्वे न सहन्ते युतितदामासैः । इतरे पुनर्मध्येपवादन्यायाथयणेन 'न न्यूना विर• लाय' इति सूनप्रवृत्तिं वारयन्तः प्राग्वत्रिकोण इत्यस्याप्रतिवन्धकत्वमिच्छन्ति । तदे. सत्सर्व समयान्तरेण प्रन्याकुलीकरणम् । यदिहास्माकं वकव्यं तत्प्रागुक्त किमत्र शुष्ककलहेनेति खस्थरालोक्नीयम् ॥ अथार्गलाचक्रम्। सू. चं. यु वृ. के. मं.२ ३. च.. १. १२ , मं .. म चं. यु. रा.. जन्मानयोल विचामचररामे गायनु शुषः, द्वितीये मर्यधयनया, एकादो गुरमि । अथ च दन एवं नुरराने मकागारमण दराम प्रहामाव, द्वादशे भीमो दाप्यन्तेभ्यः सूर्यबुधवेनुभ्यो न्यूनगम्य , मृदीय शानियांध्यभूनगुन- पक्षमा दुट इलमी पापामाधामममासंपर्यपरा जाना अपमाहितीय- दीपचनुपंप मनायारामावैश्वारा दोषाः ममममायो निरगला. विधि विचारणीयम् ।

·मूलकन्दलीडत्तिसहितम् । अथ ग्रहार्गलाचक्रम् । बु. . मं. चं. रा. . अथ फलविशेषप्रतिपादकाननित्यकारकान्विवक्षुरादौ तदुपजीव्यभूतमात्मकारकं तदु- कर्पतो चानुभाह- अंशप्रभृतिमिायान्मध्ये गगनचारिणाम् । आत्मकारकसंज्ञा स्यात्स ई बन्धमोक्षयोः ॥९॥ अंशप्रमृतिभिरिति-ज्यायान् ज्येष्टः अंशादिविकलान्तावयवेनाधिक इति यावत् । अत्र विशेषस्तत्तसूत्रार्थन्तःपाती द्रष्टव्यः ॥ ८॥ आत्माधिका कलादिभिनंभोगः सतानामटानां चा ॥ १ ११११ ॥ स इंष्टे बन्धमोक्षयोः ॥ १।१११२ ॥ रख्यादीनां शन्यन्तानां सप्तानां, राहतानामष्टानां वा मध्ये यो नभोगः खेट: कलादिभिः, कलाया आदयोऽशास्तरधिकः स आत्मा । भात्मकारक इत्यर्थः । अथवा व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिनहि संदेहादलक्षणम्' इति न्यायेन कलाशन्द एवा- शवननः । अन्यग्रह इव राहुढंपादिकमगणनयाऽधिकांशः कारको न भवति । मीनादिविपरीतगणनया तु भवत्येव । अयमर्थः-विपरीतगणनाया व्यवहाराभावाद् गणितागतो राहुः क्रमगणनार्य सौरवासादी चकशुद्धः क्रियते । ततोऽयं विशेषः । स आरमकारको बन्धमोक्षयो., वन्धो दु.स विशेषः, मोक्षः मुसविशेषः, तत्र इंटे समर्थो भवति । सुखदुःखदानाय समर्थः स्यादिसर्थः । तपा चोतं केशवेन- 'नीचारिकरसंयन्धाद् बन्धकत्सदद्याखयम् । सुहस्खाम्योचसंबन्धाद् बन्धानां मोक्ष. कारकः । इति। अत्रेदमालोचनीयम्-शन्यन्ताः सप्त, राहन्ता अष्ट खेटाः कारफलमानो भवन्ति । राहुकेरवोरेकत्येनैव गणना । कारकलसंपादने ताजिकीयमुथशीलप्रगताविवांशादि- विकलान्तावयवानामेव विवक्षणाद्, इतरन मगणस्येवेह राशेरनतीकरणात् , तयोर. शादिशरीरला । तत्र सूर्यादितत्पुनान्ताः सप्तव बेटाः घराह मिहिरादिफेशयान्तः पोषकतिषु व्यवहियन्वे । यत्तु वञ्चित्तमोप्रहस्स संप्रहः स तावत्साहितिक इति संभावयामः । तत एव "मय-यवन मनित्य शक्तिपूर्वः'दल्यादिपूर्वानुरुदनिय. भप्रणयनशेली प्रायद्विराचार्य चाणः सजातके यहादुरयोनामानि परिमा. २०५० ·१० जैमिनिपद्यामृत प्यापि व्यवहाराभावोऽरोधि, तेन तदुपनीव्यानां मयादीना जातकेवपि तयोरया. विधता परिणमवीत्यादि मृश विचारणीयम् । इत्यच कचन सप्त, कचन नय प्रहाश्चि- राय व्यवहता । तन सप्तखेटवादे केशवादिमते सूनेष्वष्टाना कारकाणामुपलम्माद 'माना सह पुत्रमेके समामनन्ति ॥ ११॥२०॥ इति रीत्या मातरि पुतान्तीवेन योजना । मतान्तरे तु पितृकारकाभावेन यथासख्य योजना । नवखेटवादे तु केशवा. दिमते यथासप्यमेव योजना । मतान्तरे तु 'तस्य दाराध ॥ १११११९॥' इति चका- रानुष्ठेन कारकान्तरेण निर्वाह इति विवेक । द्विवटीकाना भिन्नमातृवेषु पापपुस्तकेषु पितृकारकादर्शनेनेत्य वक्रमार्गानुसरणम्, अन्यथा मुसेनैव योजनेति निष्कण्टक पन्थाः। मुनीन्द्रस्तु नवरेटवादमनुगृह्णाति । यतस्तत्र राहुकेतू व्यवहरति । एतेन पितृकारकापेक्षी सूनप्रन्यः' -अष्टाना वा' इति विकल्पकोटिस्तु तदानी जातकस्कन्धे नवखेटवादस्य नूतनता प्रचारप्राचुर्याभाव वा प्रकाशयतीति सक्षेप । अथावशिष्टाननित्यकारकाननुष्टुभ्यामाह- ततोऽमात्यभ्रातृमातृपुत्रज्ञातिस्त्रियो मताः। मेणोनांशका मातर्यात्मजो योज्यते परैः॥८॥ किं वाऽमात्यभ्रातृमातृपितृपुरस्वदारकाः। क्रमान्यूनांशका मातृपुनैक्यं केचिदिप्यते ॥१०॥ तत इति-आत्मकारक पूर्वोक , अमात्य , भ्राता, माता, पिता, पुन, खो ज्ञाति , दारा स्त्री, इत्यष्टी कारका यथाक्रममुत्तरोत्तरं न्यूनाशा भवन्ति । तन मातृ- पुक्यमपरिष्यते । अय कारकाणामुद्देश केशवानुसारी । तथा च तद्वाक्यम्- 'आत्मकारकतो न्यूनोऽमात्यसज्ञो लवादिक । ततो धातुस्ततो मातुस्वतस्तातस्य का- रक ॥ तत सूनोरतो शावेरस्मात्पल्याच कारक । स्यान्मातृसुतयोरेके कारकैक्य वदन्ति हि' ॥९-१०॥ तस्यानुसरणादमाय ॥ १।१११३ ॥ तस्य भ्राता ॥ ११1१४ ॥ तस्य माता ॥१॥ १११५॥ तस्य पिता ॥ १।१।१६ ॥ तस्य पुन ॥ १।१।१७ ॥ तस्य ज्ञाति ॥ ११॥ १०॥ तस्य दाराश्च ॥ १।१।१९ ॥ माना सह पुनमेके समामनन्ति ॥ ११॥२०॥ तस्य आत्मकारकस्य अनुसरणात् पश्चाद्गमनात् आत्मकारकापेक्षया न्यूनभागत. यावस्थानाद् अमात्योऽमात्यकारक स्यात् । एवमेव सूत्रपाठक्रमेण भ्रानादिदारान्ता पद् कारका यथोत्तरं न्यूनभागा भवन्तीति समुदितार्थ । अन द्वयोरेशादिना साम्ये एकस्य बलवत्तया कारकत्व परस्य नान्यकारकलमपि । एव चैकस्य द्वयोर्वहूनामकार- कत्वे सप्तानामष्टानामित्युभयैकद्विव्यादय कारका लुप्यन्त एवेति कतिपये । बलवत्वे- नैवैकस्य कारकलाहीकारेऽवशिष्टस्यानुसरणवद् गुणभावे सिद्धेऽन्यकारकताया को दोष इत्यपरे। अनुसरण हि प्रधानभावत्याग ।अत्र दारकारकप्रतिपादकसूत्रगतचकारोऽनुक्क. समुचयार्थक भास्ताम् । परं पाणिनितन्त्र इव सर्वत्र सूत्राक्षरवर्णनासभवेन पदर्श- ·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । न्यामिवेहापि यथासंभवं योजना न्याय्या । अत एव मतिमान्द्याद्वा पूर्वपक्षमुद्भाव्य सूत्रन्यासार्थमस्माभिरुदासीति विभावनीयं विवेकिभिः । मातृपुत्रकारकयोस्क्यमेके वाञ्छन्ति । तेषा मते पुत्रकारकामावान्मातृकारकात्तद्विचारः स्यादित्यर्थः ।। अथ पादोनार्याद्वितयेन नित्यकारकॉथरमचरणेनार्गलाधुपयुफनैसर्गिकवलं वाह-- भगिनीजननीदयालानुजाः कुजान्मातृसंनिभादिवुधात् । पितृजनको वागीशात् पत्नी पितरौ पतिः श्वशुरौ ॥११॥ मातामहाश्च शुक्रात् पुत्रा मन्दाद्विचारमर्हन्ति । इति नित्यकारकौघो मन्दो ज्यायान्ग्रहेषु मतः ॥ १२ ॥ भगिनीति-भगिनीमातुर्मातृसहोदयी मातुलस्य च कन्या, जननी माता, श्याल: पत्नीभ्राता, अनुजः कनिष्ठो भ्राता । एते खलु फुजाइ विचारमर्हन्ति । एतेषां शुभा- शुभविचारो भौमेन कर्तव्य इत्यर्थः । मातृसनिभा मातृसदृशाः । आदिना मातुलादयो यथासंभवं विज्ञेयाः । पितृजनका पितामहः माता च पिता च पितरौ माता- पितरावित्यर्थः । श्वश्रूध श्वशुरच शुरौ; श्वश्रूश्वशुरावित्यर्थः । उभयत्रैकशेषः । प्रहेषु मन्दः शनिः ज्यायान् अतिवृद्ध, दुर्बल इति यावत् । 'वर्षीयान् दशमी ज्यायान्' इत्समिधानात् । एवं सूर्यादिषु ययोत्तरं दुर्बला भवन्तीत्युक्तं भवति । यथा पूर्व- मीमासायां श्रुतिलिङ्गादिसमवाये पारदौर्वल्यम् । लोकेऽपि वलावलविचारणायां वर्षीयान् दुर्बलो मन्यते । अत्र यहुमिः 'श-कु-यु-गु-शु-च-राद्या वृद्धितो वीर्यवन्तः' इति मिहिरोको पलनमः पादर्शि । शेष सप्टम् ।। अत्र यत्र तत्र व्यारयाभिर्होरास्कन्धीया बहवो विशेषा लिखिताः; प्रायो पृहबातक पाराशरीयहोराभ्या नातिरिच्यन्ते । तत्र वृहनातकस्यादितोऽध्यायद्वयी परिभापारूपैव । वृध्यादिसज्ञाशानमन्तरा व्याकरण इव, यामन्तरेण होरास्कन्धे म्युत्पित्सुः पदमपि निधातुं न क्षमते; किमुतोत्सर्गापवादप्रमृतिमीमासाजाउजटिलासु शास्त्रीयासु प्रमेयसरगिषु सचरितुम् । एवं विशेषाभिघित्सया प्रपर्तमानेऽमुपिमञ्याने प्रवेशकते यापनातकज्ञानमावश्यकं तावदन्यतो प्राय, न तरसावल्येन लिसितु- मायातीति विरम्यते । पाराशरं होराशावं तु सांप्रतमत्यन्तं दुर्व्यवस्थितं दृष्टिपथमव. तरति । पौर्यापर्यपालोचनया प्रवन्धान्तरसंवादगवेषणया च तमलो भूयासोऽ नापशहां समाधिकोटि गमयति । यद्यपि सहितास्कन्धनिसिप्तश्रोतसातमुहूर्तमार हवायं होरिको विषयो नैकान्ततो मूलवचनापेक्षी; प्रत्युतार्थः पौरपो चा दृष्टप्रत्ययतयैव अशावतामपेक्षागोचरः; तथापि प्रमेषु ननेषु च वाक्यजालेषु फलसवादतरतमभाव. घुभुत्सया भवति भावुकाना मूलतत्त्वावगाहिनी मनीषा । अम्मरक्षोदन सातार्यजात- मगत्य प्रतन्यमानेषु धर्मशास्त्रनिय प्विर थानापि दुराप्रहमहाविष्टानां दुष्कल्पना. अल्पजालेन पराकान्ता । धर्मव्यवस्थेव दुरवस्थामापना फलितावस्या । सूक्ष्मतरतम- यप्रयविवर्विदुषामनुमवः प्रविष्टायमानो गनिवस्कन्ध इयायं फलितकमोऽपि महानु ·. १२ जैमिनिपद्यामृतं भवैकसाध्य इत्यतिरोहितं निर्णायकानाम् । एवं च प्राचामांचा च सूक्तिदर्पणेषु सकान्तानि दुरुक्तिमलान्यपोह्यापोह्य, पारमार्थिक वस्तु समवलोक्य समवलोक्य, समवधानपुरस्सर फलमादेष्टव्यम् । न पुनर्मनसापीदानींतनाना दैवज्ञहतकानाममि. सधानसरणी शरणीकरणीया फलितनिधिकामुकैः ॥ ११॥१२॥ भगिन्यारतः श्याल. कनीयासननी च ॥ १।१।२१ ॥ मातुलादयो बन्धवो मातृसजातीया इत्युत्तरतः ॥ ११११२२ ॥ पितामहपतिपुत्राविति गुरुमुखादेव जानीयात् ॥ १।१।२३ ॥ पत्नी पितरो श्वशुरौ मातामहा इत्यन्तेवासिनः ॥ १२१२२४ ॥ मन्दो ज्यायान् प्रहेषु ॥ १॥२५॥ भारतो भीमाद् भगिन्यादयो विचार्या । उत्तरतो भौमाने वर्तमानाद बुधाद मातुलप्रभृतयो विचार्या । गुरुमुखाद् बृहस्पत्यादे -पितामह , पति , पुत्र इति यथाक्रम जानीयाद् विचारयेत् । अयमर्थ -गुरुत. पितामहम्, गुरुत पति खामि- नम् , शनित., पुनं विचारयेदिति । पत्नीप्रभृतय , अन्ते प्राक्पठितस्य गुरोरने वसति, वारक्रमेण तिष्ठतीति अन्तेवासी शुक्रस्तस्माद्विचारणीया । प्रहेषु वारक्रमेण सरया- तेषु रव्यादिशन्यन्तेषु मन्द शनिायान् दुर्वल इति प्रतिपादितं प्राक् । वारक्रमयुक्तिस्तु 'मन्दादधः क्रमेण स्युचतुर्थादिवसाधिपा' इति सौरोकैव । राहु- केत्वोप्रहरवेन व्यवहारेऽभीटेऽपि बल विधायकशास्त्रापर्याप्ततयानुढेस । तत एव पद्धचिन्तायामचिसतानयोरित्यपि व्यक्तम् । तत्र रव्यादिवद्विम्याभावोऽनयोर- धिकाराभावप्रयोजक इत्यपि हेतुमपन्यस्यन्ति केचित् । आस्वा राहुकेत्वोस्वादशमिम्बा. भावत्वेनाधिकाराभावः। सप्रात महत्वेन निर्णीतस्येन्द्रादे कस्मानाधिकारचिन्ता । विम्ववत्वे सति पूर्वगतिप्रकृतिलस्य प्रहलस्योभयत्र साम्यात् । सत्यम् । सहितामोड. पातिनि श्रौतस्मातक्रियाकलापे पौरुपशासनस्यानादरादित्यभ्युपेयम् । सर्यते हि- 'अतीन्द्रियार्थविज्ञाने प्रमाणं श्रुतिरेय हि। श्रुतिर्यन प्रमाणं यायुक्ति का तन नारद ।' इत्यादि। अथ सप्तानां कारकाणां चक्रम् । आत्मा पुन ज्ञाति. दारा सूर्य शान चन्द्र गुरु भ्राता अमात्य दुध माता माल अथाटानां कारकाणा चा चक्रम् । आत्मा सूर्य अमात्य बुध भ्राता शनि माता मगर पिता चन्द्र पुन. হাবি दारा शुक्र ·-- मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । अथ वक्ष्यमाणचरदशागणना द्रुतविलम्बितेनाह- भवति भत्रितयेन भमण्डले पदचतुष्टयमोजपदे कमात्। समपदे तु विलोमत इप्यते चरदशानयने गणनाविधिः ॥ १३ ॥ भवतीति भमण्डल राशिवलयम् । तदेतत्सम द्वादशधाविभकं फिल । तत्र मेषादिमारभ्य भनितयेन राशिनयेण पदं भवति । तचतु:संख्याकम् । एतदुक्तं भवति-मेपपमिथुनः प्रथममोजपदम्, कौसिंहकन्यामिद्वितीयं समपदम् , तुला- वृश्चिकधनुर्भिस्तृतीयमोजपदम् , मकरकुम्भमीनैश्चतुर्थ समपदम् , एवं चौजपदे कमाद अनुलोमाव , समपदे विलोमा गणना क्रियते खलु चरदशानयने । तदेतत्सर्वमुदा- हरणावसरे स्पष्टं भविष्यति ॥ १३ ॥ अथ वृद्धवाक्यबलेन राशिखाम्ये विशेष दुतविलम्बितेनाह-- अवनिसूनुकबन्धनभधरी निगदितायिह वृश्चिकनायको। शनि-शिरोयुचरी कलशेभ्यरा- वितरनाथकथा तु यथा तथा ॥ २४॥ अवनीति-अवनिसूनुर्भामः । कबन्धनभश्वरः केतुः । देवासुरसमवायेऽमृतपरि- वेपणसमये भगवॉश्चक्रपाणिश्चक्रेण कस्यचिदसुरस्य शिरश्चिच्छेद । तत्र शिरोभागो राहुः, कवन्धभागः केतुरिति पौराणिकाः । तथा च कवन्धश्चासौ नमश्चरश्चेति कवन्धनभश्वरः। एषोऽमुर एव । संहितायां तु-'शतमेकाधिकमेके सहस्रमपरे वदन्ति केतूनाम् । बहुरूपमेकमेव प्राह मुनिारदः केतुम् ॥ इति विशेषः । ताविह वृश्चिकवामिनी स्मृती । शनिः, शिरोद्युचरो राहुः । पूर्ववत्समासः। एतौ कुम्भखामिनी। तथा च घुद्धः-'कुजसौरी केतुराष्ट्र राजानावलिकुम्भयोः' इति । राहोर्मेहता सहितायामेव. मामाता-'अमृताखादविशेषाच्छिन्नमपि शिरः, फिलासुरवेदम् । प्रागरपरित्यक्त 'महता यातं वदन्येके ।' प्रहोत्पत्तौ भगवान् गर्गस्तु– राहुः खानुपुत्रः स्यात्पुत्रः केतुर्विभावसोः । मनसा ब्रह्मणा स्यातायुभी सोमदिवाकरौ ॥” इत्याह स्म । इतरेपी नाथानां कथा तु यथा बृहजातकादिमन्थे तथैवात्रापि योध्या। प्रश्नभैरवे तु-- 'भङ्गीकृतं सौम्यगृहं सुहृत्वात्कन्याहयं तच विधुन्तुदेन । तत्सप्तमं वा शिसिना गृही गृहं तु तन्नीनगृहाभिधानम् ॥' इति मैत्रीप्रतिपादनपूर्वकं राहोः कन्या, केतोमानः क्षेत्रमाख्यायते । तत्र मित्रविषये सर्वार्थचिन्तामणौ-'राहोस्तु मितानि वीज्य मन्दाः, केतोस्तथैवात्र वदन्ति तज्ज्ञाः ॥' इत्यनेन तयोः समानमित्रता निरूपिता। Haasi मतमेदः--वृद्धवाक्ये वृश्चिकक्षेत्रे कुजकेत्वोः, कुम्भभवने शनिराशः खाम्यम् । प्रश्नमरने तु राहोः कन्यायर्या केतोर्मीने साम्यम् । तत्पूर्वत्र चराशिव्यवहितं, परन ·१४ जैमिनिपद्यामृतं पदाधिव्यवहितम् , उभयनापि व्यासज्यत्तिक भवति । भैरवे साम्यघटकताया सुहत्त्वं हेतुपात , चिन्तामणी तु न कोऽपि । भैरवे राहुकेत्वोः सुहृदो बुधगुरू, चिन्तामणौ तु बुधमुपेक्ष्य शुक्रोऽपीति । अपि च प्रश्नभैरवे-'स्यात्सिहिकाया- स्तनयस्य तुझं नृयुग्मसज्ञ बुधदैवत च । पुच्चस्य केतोगदित च तुङ्ग तत्कार्मुकाख्यं गुरुदैवत च ॥ इति तयोस्तुङ्गे उक्के । ते चरदशासाधने सप्रति कैश्चिदपि नाद्रियेवे। वृहज्जातकोकान्येव तुगान्युपादाय दशा प्रवत्यते । तुगसापेक्षं युवाक्य यथा-- 'उच्चखेटस्य सद्भावे वर्षमेक विनिक्षिपेत् । तथैव नीचखेटस्य वर्षमेक विशोधयेत् ॥' इत्य च वर्तमानरीतिप्रतिकूलवाक्यान्तरलामे छुपादेयताया संशयावतरणमिति मूलान्वे. पणे ज्यायसी विप्रतिपत्तिकोटिः। तत एव मतिकर्दममेदुरे मतान्तरतिमिराच्छन्ने धर्मनि परम्परया वृद्धपृष्टानुसरणमेद शरण मन्यामहे । तथा चोकमाचार्यचरण "ज्यौतिषमागमशास्त्र विप्रतिपत्तौ न योग्यमस्माकम् । खयमेव विकल्पयितुं, किंतु वहूना मत वक्ष्ये" ॥ १४ ॥ अथ चरदशावर्षसख्या सविशेषा द्रुतविलम्बितेनाह- भवति लग्नमुखादिह राशित- स्तद्धिपावधिकाऽब्दमितिर्दशा। स्वगृहगेऽधिपतौ तु विलोचना- मृतमयूखसमा हि समा मता ॥१५॥ भवतीति-इह जातकविषये लममुखाद् राशितो लग्नद्वितीयादित. सकाशात तदधिपावधिका तनाथावसानिका सब्दमितिर्वर्षसख्या दशा चरदशा भवति । चलना- घराख्या। तथा च वृद्धवाक्यम्--"तस्मात्तदीशपर्यन्त सख्यामा दशा विदु । वर्षद्वादशक तन, न चेदेक विनिर्दिशेत् ॥" अयमाशय.--कसाचिद्राशे सकाशात्त- खाम्यधिष्ठितराशिपर्यन्तमेकादिगतराशिगणनया क्रमोरक्रमाभ्या यावती सस्या लभ्यते, तत्प्रमाणानि दशावर्षाणि । एवं द्वादशे खामिनि एकादशवर्षाणि । तत्र खराशी खामिनि तु द्वादश दशावपाणि । 'न चदेव विनिर्दिशेत्' इति पूर्वानुवादः । चेद् राशिखामी तन राशी न स्यात्तर्हि एकादिक पूर्वपद् दशादर्पमिवि तदर्थः । विशेपस्तूदाहरणावसरे ॥ १५॥ प्राची वृत्तिर्विपममेषु ॥ २१॥२६ ॥ परावृत्योत्तरेषु ॥ २७ ॥ न कचित् ॥ १।१२२८ ॥ नाथान्ताः समाः प्रायेण ॥ २१॥२९॥ परदशावांनयने विषममेष मेषनिधनसिंहराधनु कुम्भेषु, प्राची वृत्ति प्रागा- वर्तनमनुलोमगणना स्यादित्युत्सर्ग । उत्तरेषु विषमराश्यपेक्षया पुसे वर्तमानेषु सम- भेषु वृषककन्यावृश्चिकमकरमीनेषु, परावृत्तिः परावर्तन, तया परावृत्या प्राची यत्ति- परीलेन, गणना विरोमगणना स्पादित्युत्सर्ग । विपमराशिपु अचिदनुलोमगणना न स्यात् । समराशिपु क्वचिद विलोमगणना न स्यारिखपवाद । कुरेति सदेहट्युदासार्य .

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् ।
१५
'पदक्रमात् प्राक्प्रत्यक्त्वं चरदशायाम्' इति सूत्रावेदितेन क्रमाद् वृषे वृश्चिके च व्युत्क्रमाद्
कुम्भसिंहयोः इति वृद्धवचनेनायमर्थः । सिध्यति-
मोजपदे
१
(१)
२) समपदे
(२)
""(प्राचीगृतिः)?vo
१०
११
१२
()
तथा च वृद्धाः समाः तत्तद्राशीनामन्दाः नाथान्ताः। नाथः अन्तो यासामिति
सर्वादिवत्तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । तत्तद्राशेः सकाशादतीतक्रमेण तत्तदाशिनाथाधि-
तराषिपर्यन्ता अन्दा ग्राह्याः । एवं च नाथे द्वितीये एकोऽब्दः, तृतीये द्वावन्दौ,
इति क्रमेण द्वादशे एकादश अन्दाः। प्रायेणेति पदेन नाथे खराशौ विष्ठति द्वाद-
शान्दार, वृश्चिककुम्भयोर्द्धिनाथलम्, उचलनीचलाभ्यामेकैकान्दद्धिदासी चेति
सूच्यते । तथा च वृद्धवाक्यान्यत्रोक्तानि । वस्तुतस्तु द्विनाथत्वं वृद्धिहीसश्चेति सूत्रतो
न लभ्यते।
अथ द्रुतविलम्बितेन विशेषमाह-
अधिपतिर्यदि उञ्चगनीचगो
हसति धर्धत एकसमा तदा ।
इति च वृद्धनिरूपितकारिका-
कलनतः कलयन्ति विचक्षणाः॥१६॥
अधीति स्पष्टम् ॥ १६ ॥
अथ द्विखामिकराश्योनिर्णयं -लोकपडून संगृहाति-
द्विनाथक्षेत्रयोरन क्रियते यलनिर्णयः।
एकः स्वक्षेत्रगोऽन्यस्तु परत्र यदि तिष्ठति ॥ १७ ॥
तदान्यत्रस्थितं नाथं परिगृह्य दशां नयेत् ।
नाथो स्वक्षेत्रगावेव दद्यातां द्वादशाब्दफान् ॥१८॥
स्वाम्यं स्वीक्रियते यलात्तयोासज्यवृत्तिकम् ।
द्वावप्यन्यसंगो तो चेत्स ग्रहो बलपान्भवेत् ॥ १९ ॥

·१६ जैमिनिपथामृतं ग्रहयोगस्य सत्वेऽपि वलयान्वहुयोगवान् । एचमध्यागते साम्ये विद्यादाशियशाद्वलम् ॥ २० ॥ चरस्थिरद्विस्वभावा राशयो वलिनः क्रमात् । राशिवीर्यसमत्वे तु बहुवर्षग्रदो वली ॥ २१ ॥ एका स्वोच्चगतोऽन्यस्तु परत्र यदि वर्तते । तदा तूचगतो ग्राह्यो न चान्यो बलवानपि ॥ २२ ॥ द्विनाथक्षेत्रयोरियादि-यस्मात्तयोासज्यत्तिक साम्य खीक्रियते वृद्ध , न तु प्रत्येक पर्याप्तम् । वस्तुतस्तु नाय वलक्रम सूतमर्यादया व्यवस्थापयितु योग्य इति सूक्ष्मदृशा निरीक्षणीयम् ॥ १७-२२ ॥ अथ वृद्धमतमुपसहरेश्वरदशारम्भस्थान तल्लेखनझम तदन्तर्दशाप्रमाण केतो उभत्व च सुन्दरीभ्यामाह- इति वृद्धकृतं वलक्रम परिभाव्य प्रथयेजगदशाम् । गणना विदधीत लग्नतो नवमर्मस्य पदक्रमादिह ॥ २३ ॥ प्रतिराशि दशामितेरिना शक एकेकभभोगकल्पना। गणना तु यथानिरूपण क्रमणा केतुरमुत्र शोभनः ॥ २४॥ इतीत्यादि-जगद्दशा चरदशा प्रथयेत् व्युत्सादयेत् । इह चरदशाया लमतो जन्मलगात् नवमक्षस्य नवमराशे पदक्रमात् 'ओजपदे क्रमात् समपदे तु विलोमत-' इति प्रागुक्तप्रकारेण गणना विदधीत कुर्वीत । प्रतिराशि रमादिप्रत्येकराशिमध्ये दशा- शरन्मिादशभागा एकराशिभोग. स्यात् । प्रतिराशि तशाद्वादशाश प्रत्येक- राशिभोग इति सपा समानो भोग केवल भोकरि व्यत्यास इति तलम् । अन चर• दशाया केतु शुभ ॥ २३-२४॥ पञ्चमे पदक्रमात्मा प्रत्यक्त्वं चरदशायाम् ।२।२३० ॥ अन शुभः केतुः ॥२॥३॥३१॥ यावद्विवेकमावृत्तिानाम् ।।१।३५ ॥ चरदशाया पचमे (-१६-९) लग्नानवमे पदनमाद् विषमसमपदक्रमात प्रार प्रत्यक्त्वमनुलोमविलोमगणना स्यात् ॥ अन चरदशाया केतु शुभ ॥ भानो राशीना यावद्विवेक (=१४४) यावचनुश्चत्वारिंशदधिकशतसरया तावदारतिर्भवति । याव- दवधारण इत्यव्ययीभाव । एतदुक्क भवति-रमादिकस्य राशेयावती चरादिदशा साधिता तस्या द्वादशाशप्रमाणेकराशिमोगा सभ्य द्वादश राशीनामन्तभोंगाश्चतु- यत्तारिशदधिकश्चातभागा स्यु. ॥ अथ चरदचोदाहरण-'भवति हममुखादिह ·मूलकन्दलोवृत्तिसहितम् । राशितस्तदधिपावधिकाऽन्दमितिर्दशा' इति सूत्रेण चरदशावर्षाणि साध्यन्ते तद्यथा--लग्नं मिथुनराशिसदधिपो बुधो वृश्चिकेऽस्ति, तेन गतराशिगणनया मिथुनस्य पञ्च वर्षाणि । कर्कस्वामी चन्द्रो वृषेऽस्ति, तेन कर्कस्य द्वे वर्षे । सिंहस्वामी सूर्यो वृश्चिकेऽस्ति, तेन सिंहस नव वर्षाणि । एवमप्रेऽपि । वृश्चिककुम्भयोस्तु 'अवनिसूनुक- बन्धनभधरौ' इत्यादिना द्विनाथत्वं भवति, तेन 'द्विनाथक्षेत्रयोरत्र'-इति प्रघटकेन । तयोर्दश वर्षाणि । तद्यथा वृश्चिकस्य स्वामिनी कुजकेतू भवतः । तत्र केथिक एवास्ति कुजस्तु वृश्चिकादेकादशेऽस्ति तदा 'एकः खक्षेत्रगोऽन्यस्तु' इत्यनेन वृश्चिकस्य भौमावधिगणनया दशवर्षाणि सिध्यन्ति । कुम्भस्स खामिनी शनिराह । तत्र कुम्भ- स्वामी राहुय॒षे शनिधनुपि तिष्ठति, तदा 'द्रावप्यन्यझगी तो चेत्रामहो बलवान् भवेत्' इति राहोः सप्रहलाद् राहुपर्यन्तगणनया कुम्भस्य नव वर्षाणि ज्ञेयानि । एवमव- शिष्टानामपि राशीनां दशावपाणि । तम दशालेखनक्रमः--'गणना विदधीत लग्नतो नवमक्षस्य पदक्रमादिह' इत्यनेन योध्यः । तथाहि-जन्मलामकुण्डल्या लगानवमे कुम्भो वर्तते स च समपदीयतेन विलोमगणना ज्ञेया। सा चैवम्-प्रथमं लगाय मिथुनस्य, ततो द्वादशस्थस्य वृपस्य, तत एकादशस्थस्य मेषस्य । एवमप्रेऽपि वैपरी. स्येन लिपिः। अथ चरदशा। मि. वृपः मे. मी. | कुं. म. घ. रश्चि. तु. कन्या सिं. कर्कः योगः ८ ५ १ १० १० २ " nast १९५४ १९६३ १९७२ १९८२ ... aur १९९५ १९४२ ५५ ८५९३४ . ७ २४२४] अत्र चरदशायामन्तराणि साध्यानि । तर प्रति राशिदशासिते' इसनेन सर्वराशी. नामन्तर्भोगकालस्तुत्य एव सिध्यति । केवलं गणनानुरोधेन राशीनां मोगमानप्रयुक्त पैलमण्यम् । लेखननमस्तन्तर्दशाविषयीभूततत्तदापितो नवमर्शस विपमसमपद; क्रमेण मोसमगणनानुरुद्ध एवेति वर्तमाना रीतिः। अध घरान्तर्दशारम्भमभेदानपजातिभ्यामाह-- ३०५० ·जैमिनिपद्यामृतं लग्नास्तयोर्यद् बलवद्भममाजगद्दशापाकमुशन्ति सन्तः। लग्ने चरः विषमेऽनुलोमात्समे विलोमात्स्थिरमे तु पष्ठात् ॥ २५ ॥ तथा द्विदेहे विपमे क्रमेण लग्नात्सुताद्भाग्यत एव पाकः। समे विलोमेन तनोः सकाशाद्भाग्यात्मजान्तो गणनाभ्रमोऽयम्॥२६॥ लमास्तयोरित्यादि-लग्नसप्तमयोर्मध्ये बलवतश्वरान्तर्दशा प्रारम्भणीया । अत्र लमेनाद्यदशाश्रयीभूतो राशिगृह्यते । तादृशे लग्ने चरे सति विषमभेऽनुलोमात् समभे विलोमात् गणना । लग्ने स्थिरे सति विपमसमराशिमेदात् क्रमोत्कमाभ्या पष्ठपाठराशितो गणना । तथा लने द्विखभावे सति विपममे लमपञ्चमनवमेभ्यः सममे तु रमनवमप- श्चमेभ्यो गणना । अयमाशय -चरे मेपतुला वा बलवती ततः क्रमेणान्तर्दशा कर्को मकरो वा बलवास्तत उत्क्रमेणान्तर्दशा. । स्थिरे वृपतुलामीनसिंहमकरमिथुन- वृश्चिकमेपकन्याकुम्भकर्कधनूषीति पष्टपष्टराशीना ममः । अत्र सिंहः कुम्भो वा बलवा. खतः क्रमेणान्तर्दशा । वृषो वृश्चिको वा तत उत्क्रमेणेति द्विखभावे मिथुनश्चेद्बलवान्, मिथुनकन्याधनुमानाना तुलामकरमेपकर्काणा कुम्भवृपसिंहधिकाना चान्तर्दशाः । कन्या चेद् बलवती, कन्यामिथुनमीनधनुषा वृषकुम्भवृश्चिकसिंहाना मकरतुलाककमे- पाणा चान्तर्दशा. । धनुश्चेद्वलवद्, धनुर्मीनमिथुनकन्याना मेषकर्कतुलामकराणा सिंह- वृश्चिककुम्भषाणा चान्तर्दशा । भीनश्चेद्बलवान् , मीनधनु.कन्यामिधुनाना पृश्चिकसि. हपृषकुम्भाना कर्कमेपमकरतुलाना च यथासूत्रं परिगणितानामन्तर्दशा विलेख्याः । एवं वक्ष्यमाणयो. स्थिरनिकोणदशयोरप्यन्तर्दशा गणनीयाः ॥ अन वृद्धाः- चरेऽनुज्झितमार्गः स्यात्पष्टपष्ठादिकाः स्थिरे । उभये कण्टकाशेया लग्नपञ्चमभाग्यतः ॥ चरस्थिरद्विस्वभावेप्वोजेपु प्राक्क्रमो मतः। तेष्वेव त्रिषु युग्मेपु ग्राह्य व्युत्क्रमतो खिलम् ॥ एवमालिखितो राशिः पाकराशिदीर्यते । स एव भोगराशिश्च पर्याये प्रथमे स्मृतः॥ लग्नाद् यावतियः पाकः पर्याये यत्र दृश्यते । तस्मात्तायतिथो भोगः पर्याये तन गृह्यताम् ।। तदिदं चरपर्यायस्थिरपर्याययोर्द्वयोः । निकोमास्यदशायां व पाकमोगनकल्पनम् ।। पाके भोगे च पापाढ्ये देहपीडा मनोव्यथा, इति । पितृलामप्राणितोऽयम् ॥ २२६१७ ॥ प्रथमे प्राक्प्रत्यक्त्वम् ॥ २२६८ ॥ द्वितीये रवितः ॥ शदार ॥ पृथक्रमेण तृतीये चतुष्टयादि । श६१०॥ पिता (-531) उगम् , लामः (=३-७) सप्तमः, एतयोमध्ये यः प्राणी पल. पान् राशिस्तस्मादयं चरनपाराश्वरान्तर्दशा 'प्रयमे' इत्यादिसूत्रप्रयेग निरूपितो:

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम्।
बोध्यः । प्रथम चरराशी सप्ने तत एव सप्तमे वा सति बलवल्लमसप्तमान्यतरलाइ
विषमसमराशिभेदेन प्राक् प्रत्यक्त्वं कसोरक्रमगणने । द्वितीये स्थिरराशौ लमें सप्तमे वा
सति बलवालमसप्तमान्यतरस्लाविपमसमराशिमैदेन क्रमोत्कमाभ्यां रविः (-१३-६)
पहः ततोऽयांत पष्ठपठराशिकमेण दशा प्रवया ॥ तृतीये द्विखभावराशी लो सप्तमे
वा सति बलवलमसप्तगान्यतरसाचतुष्टयादि केन्द्रादि पृषकमेण मिन्नमिन्नरीत्या पूर्व
लमसप्तमान्यतरकेन्द्रात् ततः पञ्चमपणफरात् ततो नवमापोक्लिमाद् विपमसमराशिमे.
देन कमोरक्रमाभ्यां दशा प्रवां ॥ सैषा चतुःसूनी केन्द्रदशापरतया व्याख्यायते
बहुभिः।।
अथ चरान्तरदशोपयोगि किचिदुपजातिभ्यामाह-
जगहशाया नवमांशपाके प्राणो द्वितीयः परिभावनीयः।
स्थाद् द्वारपाटे मलिनोपपन्ने बन्धादिकं तस्य दशान्तरले ॥२७॥
चेद् द्वारयाह्याभयतां प्रयातो जीवस्य सांनिध्यगतः स्वराशी ।
पापस्तदानीं नहि बन्धनादि भखेरयोगोदितमत्र चिन्त्यम् ॥२८॥
जगदित्यादि--'दशाश्रयो द्वारमिति वातावतिथस्ततः' इत्यायने पथम-
प्रवाहे ॥ १-२॥
द्वितीय भाववलं चरनवांशे ॥ ४ ॥ तयोः पापे बन्धयोगादि
॥२४॥ सर्वेऽस्य तसिनोपजीवस्य ॥ श५ ॥ भन्नहयोगोतं सर्वम-
सिन् ॥२४॥६॥
चरस्य चरदशाया नवांशेऽन्तर्दशायां द्वितीय भाववलं फलाधैमुपादेयम् । 'मलं
द्वितीयं पतिजीवचान्द्रिग्योगः' इति सप्तमप्रवाहे ॥ तयोरयाह्यराश्योः पापमहे सति
तद्दशामध्ये बन्धनताडनादि स्यात् ।। तस्मिन् द्वारे वाद्ये वा राशौ पापाश्रिते अस्य
उपजीवस्य गुरुसमीपवर्तिनः पापस्य खः स्थितौ सत्यां वन्धनादि न स्यात् ॥ अस्मिन्
द्वारे बाह्ये वा राशिप्रहयोगौस्थितं सर्व फलमनुसधेयम् ॥ सैपा चतुःसूत्री चराशि
नवांशदशापरतया व्याख्यायवे बहुभिः ॥
अथ चरान्तर्दशोदाहरणम्--
धन उनसप्तमयोमध्ये सप्तमो धनराशिलास्तत उत्तप्रकारेण धनुपि धनुमान-
मिथुनकन्यामेपकर्कतुलामकरसिंहवृधिककुम्भपाणामन्तरमोगः । मोगस्तु मा
एतावानेव सर्वेषाम् । ततो बलानुरोधेन मकरसिंहकन्यातुलाश्चिकेषु सकप्रकारेणैव
द्वादशद्वादशराशीनामन्तीगा लेल्याः । अमे तु एत एव पुनरावर्तन्ते । एवमुपदशा
अपि गणनीयाः॥
अथ फलविशेषप्रतिपादक राशीनां पदमार्ययाह-
अभिमतराशेर्यायति राशौ राशीश्वरोऽवतिष्ठेत ।
तसादने तावानाबदाख्यो भवेदाशिः ॥ २९ ॥

·२० जैमिनिप्रद्यामृत अभिमतेति-अमिमतो लग्नादिर्विचारविषयीभूतो यो राशितलाद् गसगानया यावति यत्परिमाणे एकट्यादिसख्ये राशौ राशेर्विचारविषयीभूतस्येश्वर सामी अवति- ठेत वर्तेत, तस्मादधिष्ठानभूतादाशेरले गतगणनयैव तावान् तत्परिमाण एकदादि- सरय एव राशिरारुढाख्यो भवेत् । पदापरपर्यायारूढसज्ञया व्यपदिष्ट स्यात् ॥ २९॥ अथ विशेपमार्ययाह- स्वामिनि वारिणि (४) वारि () यूने(७) पदमम्मर (१०) विशेषोऽ. यम् । सोनस्तथापि वृत्तावुदाहृतित्वेन संकलितः ॥ ३० ॥ खामिनीति-स्वामिनि विचार्यराशिनाचे वारिणि विचार्यराशितचतुर्थे वर्तमाने सति वारि चतुथगतो राशि पद स्यात् । एव चूने सप्तमे खामिनि तिष्ठति अम्बर दशमस्थो राशि पद भवेत् । विशेषोऽय सौर सूनागतो वतते । तथापि वृत्तौ नीलकण्ठादिवृत्तिप्र थे उदाहृतित्वेन पदलक्षणप्रतिपादकसूनस्योदाहरणतया सकलित पारगणित । तथाच नीलकण्ठ ॥ अथारूढोदाहरणरूप सूनद्वयमाह--'उमावस्थे चतुर्थथे लमखामिनि दारा सप्तमस्थो राशिर्लमारुढो भवति । लमात्सुतस्थे सप्तमस्थे लमखामिनि जन्मरममारूढ भवतात्यर्थ । यावदीशेति सूनेणैव सिद्धे एतत्सूनद्वय मुदाहरणद्वारा स्पष्टार्थ पठितमिति' । बालकृष्णानन्दखामी तु–'अथ भावेषु कारक विशेष कचन दर्शयति-वस्थे दारा द्वितीये स्त्रीविचारणीयेत्यर्थ । तेन द्वितीयभाष स्रीकारकमिति यावत् । मुतस्थे जन्म । एकादशे ज्येष्ठधातुर्नन्म विद्यात । तेन ज्येष्ठभ्रातृकारकमेकादशमिति यावत् । विशेषागृहकारकविशेष दर्शयति-खस्थे ख द्वितीय तनसे प्रहे दाराश्चिन्तनीया । तथा च तनयो ग्रह स्वीकारक । तत श्रीविचार कर्तव्य इत्यथ । कारकात्समे दारा इति वाथ । सुत पञ्चम तरखे प्रहे पुनजन्म जानीयात् । पचममह पुनकारक इत्यथ । मुते सप्तमे तिष्यतीति मुतस्थ । तस्मिन्सप्तमस्थप्रहे पुत्रजन्म स्रीजन्म भर्तृजन्म वा यथायोग जानीयादिति वार्थ । अनेन सूनद्वयेन भावकारका भावस्याहात्मकारकाच सर्वे यथायोगमुपलक्षिता इति वेदितव्यम्, इत्याह म । 'मुखस्थे मुख धुनमे कमभ च' इति श्रीमानयोध्यानाथ सिद्धान्तयति । यस्माद्भावातत्वामी चतुथगस्तदा तत्वामितुल्यमेव पद स्यात् । यदि सप्तमगखदा खामिनि राशिनययोजनेन पद स्यादिति तदमिप्राय ॥३०॥ यावदीशाश्रयं पदमृक्षाणाम् ॥१॥१॥३०॥ स्वस्थे दारा. ॥११॥३१॥ सुतस्थे जन्म ॥१॥९॥३२॥ ऋक्षाणा राशीना यावदीशाश्रय पद स्यात् । विचार्यो यो राशिस्तसाद गतक्रमेण यावत्सरये राशी विचायराशिस्वामी स्यात्ततोऽप्रे गतक्रमणैव ताव सस्यो राशिस्वस्थ विचार्यराशे पद भवेदिलय । ननु विचारविषयीभूतराशे सकासात्तत्वामी गणनया

·मूलफन्दलोवृत्तिसहितम् ।
२१
यावत्संख्ये राशावुपलभ्यते तसादग्रे तावत्संख्य एव राशिस्वस्य विचारविषयीभूत-
राशेः पदमित्यर्थः । करसाज्ञायते । समासादिति व्याख्यातारः । समासस्स्वेयर---
यह राशितदीशमध्यगतं भमण्डलीयद्वादशभागपरिगणितं परिमाणमस्येति यावान् ।
'यत्तदेभ्यः परिमाणे वतुप' । यावांश्चासावीशच यावदीश इति कर्मधारयः । ततः
यावदीश भानयोऽवस्था यस्य पदस्य तद् यावदीशाश्रयम्, इति तद्गुगसंविज्ञानो
बहुव्रीहिः । तथा च वृद्धः--'लग्नाद्यावतिथे तिछेदाशी लग्नेश्वरः क्रमात् । ततस्ताव-
तिथं राशि लग्नारूढं प्रचक्षते ॥ इति । वतोरिथुक् । अत्र खामी-ऋक्षाणां पद-
मित्युस्या ग्रहाणामपि तत्तदाशिद्वारकं पदं सूच्यते । प्रहाद यावहूरे प्रहखामिको
राशिस्तस्वामिकराशेस्तावह्रराशिHहपदमिति वैदितव्यम् । तत्र रविचन्द्रयोरैकैकराशि-
रेव पदम् । भौमादीना भौमादिखामिक राशिद्वयं मेपश्चिकात्मकमिति पदद्वयं वेदि.
तव्यम् । अत्रापि विषमसमाधिकाराद् गणना प्राची प्रतीची चेति क्रमेणान्वेति ।
परंतु पदानयने सर्वनापि कमोरक्रमकृतवैषम्याभावानातीवामहः कार्य इति ॥ स्वस्थे,
खस्मिन् (-४) तिष्ठत्तीति । लग्नाचतुर्थे लग्ननाथे सति दाराः (==) चतुर्थगतो
राशिलग्नस्य पदं स्यात् ॥ सुतस्थे, मुते (-22-७) विष्यतीति । लमात्सप्तमस्थे लम-
नाथे सति जन्म (१६-१०) दशमगतो राशिर्लमस्य पदं स्यात् । अस्य नीलकण्ठवृत्ती
दारशब्देन सप्तमराशिर्जन्मशब्देन जन्मराशिरिति व्याख्यानम् 'सर्वत्र सवर्णाभाया
राशयश्च ।। १।१।३३ ॥ इति सूत्रविरुद्धलादुपेक्ष्यम् ।
अथ लग्नारूढानयनम्-अमिमतराशौ इत्यादिना गतगणनया.
मिथुनलमखामी.
घुधो वृधिकमतः परमो भवत्सतस्तथा गणनया पधमो मेपो लमस्य पदम् एवं परेपाम् ॥
अथ वक्ष्यमाणअन्धोपयुक्तानि होरागावपटीतपि सस्कारविशेष चोपजातित्रये.
णाह-
जन्मेएकालो नयनामृतांशुभि-(१२)
स्तके (६) नभोवहिभि(३०) राहता क्रमात् ।
फललवाद्यैश्च युतोऽर्यमा भवे.
धोरातनुर्भावतनुर्घटीतनुः ॥ ३१ ॥
तौरिक भाविकमाक्षिकं फलं
क्षिपेत्तरांशी विपमा तनूर्यदि।
समा भवेश्चत्फलमन योजये-
दिचिरे केचन दीर्घदर्शिनः ॥ ३२ ॥ :
तनूः समा वा विषमा प्रजापता
तस्यां विध्यात्फलयोजनं सदा ।
इति प्रकारान्तरमादिशापरे
फलप्रणाली रचनाविचक्षणाः ॥ ३३ ॥

·जैमिनिपद्यामृतं जन्मेत्यादि-होरालमादिसाधनेनुपात । यदि सान घटीद्वयेन त्रिंशदंशास्तदेश २४३०इ घ ३० १२६ धफलमशादि । घटीमि किम् - इष्टघ -- अथवा - 1 १५० यदि घटीपञ्चकेन प्रिंशदशास्तदेटघटीमि किम् , -इष्ट घफ । अथवा- -क । १० यदि घव्या शिदशास्तदेष्टघटीभि किम् , =३० इप-फ। १ ३५-३० इ घ अथवा३० प २ एतेन 'जन्मेष्टकालो नयनामृताशुमिस्तनभोवहिभिराहत कमात्' इत्युपपद्यते । सूर्योदये खलु जमभावहोराघटीलमानि तुल्यानि भवति, तदनु निजनिजोदयमानेन भिमा युति । यस्मालमाना सूर्योदयात्प्रवृत्तिस्तस्मात्सूर्याद्गणना न्याय्या । एवेग 'फलैनवायश्च युतोऽयमा भवेद होरातनु वतनुर्घटीतनु ' इत्यप्युपपद्यते । 'तीरिक' ---, इति पद्येन वृद्धाना मत प्रतिपाद्यते । तथा च वृद्धवाक्यानि-'सूर्योदयात्समा रभ्य घटीपञ्चप्रमाणत । जन्मेष्टकालपर्यन्त गणनीय प्रयनत । ओजराशी यदा लम सूर्यराश्यनुसारत । समलग्न जमरमाद्यासस्या प्राप्यते द्विज ॥ भावलग विजानी- याद होरालम तदुच्यते । तथा सार्धद्विघटिकामितासलाद्विलनभात् ॥ प्रयाति ला तमाम होराल्न द्विजोतम । यन्न म विपमःषु सूर्यादिगणये कमात् ॥ समलम यदा जन्म गणयेन मभाद् द्विज ॥ इति 'सनादेकघटीमात्र याति लम दिने दिने । परंतु घटिकालम निर्दिशेत्कालवित्तम ॥ इति च यहुटीकानुसारी कारिकासग्रह । 'तन समा वा-' इलनेन नीलकण्ठाशयो वर्ण्यते ॥ अथ होरालमानयनम्-~ज भेटकालो घव्यादि ३०५९ अय द्वादशगुणो जात लवादि ३७१३४८ लवेषु निशता भलेषु जात राश्यादि. ११४८ । इद तात्कालि. का ॥२९॥५११२४ युक्त जात राश्यादि होरालप्तम् ८१११३९।२४ ।। अप भावलमानयनम्न मेटकाल ३०५९ अय पहमितो जात वादि १८५।५४ । सवेषु निशताभकेषु नात राश्यादि ६५१५४ । इदम ७।२९१५१३२४ युफ जात राश्यादिभावरमा २१५।४५।१४।।

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । भय पटीलमानयनम्-जन्मेष्टकालः ३०५९। अयं त्रिंशता गुणितो जातं रुवादि ९२९।३०। लपेषु निशता भक्केषु जातं राश्यादि ॥२९॥३० इदम ॥२९॥ ५११२४ युकं जातं राश्यादिपटीलगम् २।२९।२१।२४ ॥ ३१-३३ ॥ अथ वक्ष्यमाणग्रन्थोपयुक्कं गुलिकादिसाधनमुपजातित्रयेणाह- दिवानिशोरटमभागसंमितः खण्डः स रव्यादिदिनक्रमादिवा । सप्ताङ्गपञ्चान्यनलद्विभूमितः शनैश्वरांशो ७६।५।४।३।२१ गुलिकः प्रकीर्त्यते ॥ ३४॥ नकं तु बारेश्वरपञ्चमादित- स्त्रिद्वीन्दुशैलागशराब्धिसंख्यकः ३।२।१७।६।५॥ हता स्वखण्डेन दिनस्य वा निशो मितिर्गजाता गुलिकेप्टकालकः ॥ ३५ ॥ दिने स सूर्योदयतः प्रजायते रात्रौ घुमानेन समन्वितस्तथा। ततः स्वदेशानुसृतोदयैस्तनुः साध्या स मान्दिमुलिकोऽपि कथ्यते ॥ ३६ ॥ दिवानिशोरिल्यादि-~-दिनस्याष्टमांशमितः कालखण्डो रव्यादिक्रमेण दिने सप्तमादि. संख्यो गुलिक इत्युच्यते । तनाटमः खण्डो निरीशः । एतदुक्कं भवति--दिवा रवी दिनमानाष्टमांशमितः सप्तमः खण्डः, सोमे पष्ठः, भौमे पञ्चमः, बुधै चतुर्थः, गुरी तृतीयः, शुक्रे द्वितीयः, शनी प्रथमः खण्डो गुलिक । प्रतियारमष्टमी निरीश. । राभावप्यष्टमांशमितः कालखण्डो रन्यादिवारेशपश्चाादिक्रमेण तृतीयादिसंड्यो गुलिकः । एतदुक्तं भवति-नक्तं रवी रात्रिमानाटमांशमितस्तृतीयः खण्डः, सोमे द्वितीयः, भौमे प्रथमः, बुधे सप्तमः, गुरी पठः, शुके पञ्चमः, शनौ चतुर्थः खण्डो गुलिक इति । सैपा गुलिकस्थितिः सुखार्थ पाठपठिता । अथ गुलिकेप्टकालः-ययष्टभिः सण्डैर्दिनस्य राना मान लभ्यते तदा सप्तमादि. खण्डेन तृतीयादिखण्डेन वा कि फलं गुठिकेटकालः । स च दिने सूर्योदयादाग- च्छति । रानौ तु दिनमानेन युक्तः सूर्योदयाद्भवति । यथेष्टकालतात्कालिकामियां खदेशोदयले साध्यते तथैव गुलिकेष्टकालतात्कालिकाकाभ्यां खदेशोदयैर्लग्न साम्यतां तच गुलिकेटलमं स्यात् । अत्र वृद्धवाक्यानि रविवारादिशन्यन्तं गुलिकादि निरूप्यते । दिवसमष्ट्याभक्ता बारेशाद् गणयकमात् ॥ अष्टमांशो निरीशः साच्छन्यो गुलिकः स्मृतः। रानिमप्यष्टधामक्ला चारेशात्पन्चमादितः ॥ गणयेष्टमः खण्डो निष्पतिः परीकीर्तितः । शत्यंशो गुलिकः प्रोक इति । - ·२४ जैमिनिपद्यामृतं अथ गुलिकेष्टकालानयनम्-रानाविष्टकालखाद रात्रिमानम् ३४।९ खसण्डा• केन ५ गुणितम् १७०।४५ अष्टभिर्भक्तम् २११२०३८ । इद दिनमानेन २५/५१ युक्त जात सूर्यादयाद् गुलिकेष्टकालो घट्यादिक ४७१११।३८। अतो गुलिक्लना. नयनम्-गुलिफेप्टकालिकोऽक ८1०५८ अयनाशे २२१३०१४० सहित ८॥२२॥ ३८॥३८॥ अस्य भोग्याशे २१।२२। धनुरुदय ३४३ गुणित २५२३६८१४६ निशता ३० भत्तो जातो भोग्यकाल ८४।६।१७॥३२॥ अमु गुलिकेटकालस्य पलेभ्य २८३११३८। सशोध्य पुनर्धनुपोऽने मकरादिकन्या-ताना नवराशीनामुदयपलानि ३०३+२५०+२१७+२१७+२५०+३०३+३४३+३४८+३३९-२५७० एकीकृतानि सशोध्य शेषम् १७७१३ ११४२६२८ अस्मात्तुलोदयो न शुध्यतीत्यत इद त्रिंशता गुणित ५३२५।५१११४ तुरोदयेन ३३९ भक्त रब्धमशादि १५।४२१३८ इदमशुद्ध पूर्वैर्मपादिपछ्ाशिभि सहितम् ६।१५।४२।३८ अयनाशै रहित जातो राश्यादि गुलिक ५.२३३१११५८ ॥३४-३६ ॥ अथ पयामृतशिष्टासूत्रनयी- सर्वन सवर्णा भावा राशयश्च ॥११॥३३॥ न ग्रहाः ॥११॥३४॥ होरादयः सिद्धा. ॥११॥३५॥ अत्र शास्त्रे सर्वन भावा राशयश्च सवर्णा एकादिसख्याववोधकशब्दगम्या । अत एव 'वस्थे दारा' इत्यादी खदार-शब्दाभ्या द्वितीय-सप्तमभावौ न गृह्येते, किन्तु तत्तच्छन्दलभ्यश्चतुथभाव एव गृह्यते इति सुधीमिराकालनीयम् । दारभाग्येति सूने दारशब्देन चतुर्थो भाव सर्वे गृहीतोऽपि । अन स्थिरलाभिप्रायेण भचक्रीया तन्वादिद्वादशपदार्थी भावपदयाच्या, भावेषु सचरमाणा मेपादिद्वादशपदार्थी । भराशियोगतया राशिपदवाच्येति सूक्ष्मदृशा विभावनीयम् । इह वर्णन वर्णद आक्षि. प्यत इति वव । तथा च वृद्धवाक्यानि- 'ओजलग्नप्रसूताना मेपादेर्गणयेत्क्रमात् । युग्मलग्नप्रसूताना मीनादेरपसन्चतः॥ मेपमीनादितो जन्मलग्नान्तं गणयेत्सुधी। तथेच होरालग्नान्तं गणयित्वा तत परम् ।। पुंस्त्वेन स्त्रीतया ये ते सजातीये उमे यदि । तर्हि संख्ये योजयीत वैजात्ये तु विशोधयेत् ॥ मेपमीनादित पश्चाद् यो राशि स तु वर्णद ।' इति । 'पापदृष्टि पापयोगो वर्णदस्य निकोणक । यदि स्यात्तर्हि तदाशिपर्यन्तं तस्य जीवनम् ॥ रशूले यथैवायुमरणादि निरूप्यते । तथैव वर्णस्यापि त्रिकोणे पापसगमे ।

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम्। २५ वर्णदात्सप्तमाद्राशेः कलत्रादि विचिन्तयेत् । एकादशादग्रजंतु तृतीयात्तु यवीयसम् ॥ पञ्चमे तनुज विद्यान्मातरं तुर्यपञ्चमे । पितुस्तु नवमान्मातुर्वर्णदात्पञ्चमस्य तु ॥ शूलराशिदशायां वै प्रवलायामरिएकम् ॥' इति च । भनेयं गणितप्रक्रिया-जन्मलग्नं होरालग्नं चेत्युभयं विषम, तदा तयोर्योग: कार्यः, स चेद् विषमस्तहिं स एष वर्णदराशिः स्यात् । यदि चोभयं सम, तदा द्वादशराशिभ्यो विशोघ्य शेषयोर्योगः कार्यः, स चेद् विषमतहि स एव वर्णदः स्यात् । यदि जन्मलमहोरालमयोर्मध्ये एक विपर्म, परं समं तदा समं द्वादशराशितो विशोथ्य तयोरन्तरं कार्यम्, द्विपमं तर्हि स एव वर्णदः स्यात् । यदि चात्र योगोऽन्तर वा समस्तदा द्वादशराशिनिपातेन वर्णद इति वर्णदकया। वर्णदकया. सारस्वयम्- 'जन्महोरातनूयोगो विषमो वर्णदो भवेत् । समस्तु चक्रता शुद्धो वर्णदो वर्ण्यते बुधैः । जन्मलमम् २१२७१४५।२४ होरालमम् ॥११॥३९॥२४ अनयोयोगः १११९॥२४॥ ५१ समलाद् द्वादशशुद्धो जातो वर्णदः ०।२०६३५९ अत्र योगो द्वादशाधिकभेद द्वादशमिस्तक्ष्यः। अथ वर्गददशा- 'होरालमभयोर्नेयाऽदुर्वलाद वर्णदा दशा । यत्संख्यो वर्णदो लग्नात्तत्तत्संख्याझमेण तु । क्रमव्युत्क्रमभेदेन दशा यापुरपस्त्रियोः ॥' 'लमाद् यत्संख्याको वर्णदराशिस्तरसंख्याम्मत मोजयुग्मलमानुरोधेन प्रपमप्रत. झमव्युत्कममयोदया तत्तदाशीनां दशा स्यात्, इति नीलकण्टः । थन रानु जन्म- लास्य मिथुनस्प होरालमस्य धनुषश्च मध्ये धनुर्वलवान् वेग होरालनमारभ्य वर्षद. पर्यन्त गणनया परसाया सभ्यते सा विपमेति हेवोधनुपः सकाशात् क्रमगणनया धनुर्मकरपुम्ममानमेपप्रमृतीनां दया विटेश्याः। दद्यादातु परशासिता एप प्रायाः । नीलकण्ठस्तु एतद्वर्णदानयनवा भावलममेष जन्मसमं मला भाववर्णदमानीतवान् , सन्न मूलं मृग्यम्। ४.प.

·२६
जैमिनिपद्यामृतं
न ग्रहाः । अन भावा इवाथवा राशय इव प्रहाः खेटाः सवर्णा वर्णगम्या न
भवेयुः। वर्णदवादिनां मते प्रहाणां वर्णदा न भवन्तीति योजनीयम् ।।
होरादयः सिद्धा इति । राशिहोरादेष्काणनयांशद्वादशांशनिशांशा इति गर्गादि.
शास्त्रतः स्पष्टम् ॥
अथ प्रहर्पिण्या प्रथमपादपदार्थानुपसंहरति-
इत्युक्तः खलु रसराम (३६) संख्यपद्यैः
शास्त्राथों मुनिवचनानुरुद्ध एव
तेनाद्य प्रशमितसंशयावतारं
छात्राणां मतिकलिका प्रहर्पिणी स्यात् ॥ ३७ ॥
इति श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदरचिते जैमिनिपद्यामृते शास्त्रावतरणं नाम प्रथमः प्रवाह.
श्री ६ गुरुचरणार्पणमस्तु ॥
इत्युक्त इति-मुनिवचनानुरुद्ध एव । आवश्यके वृद्धवचन प्रहणमपि । अथवा
'मुनिजरठानुरुद्ध एव' इति पठनीयम् ॥ ३७ ॥
इति श्रीजैमिनिपद्यामृतवृत्ती मूलकन्दल्यां प्रथमः प्रवाहः ॥
।
अथ द्वितीयप्रवाहो विविच्यते । तर पूर्व मुनीन्द्र स्मरणपूर्वकं फलनिरूपणं रथोद्ध-
तया प्रतिजानीते-
जातकागममहोपदेशकं जैमिनि मुनिविकर्तनं स्तुपन् ।
कारकांशमवलम्व्य कीर्तये कुण्डलीफलमपास्तसंभ्रमम् ॥ १॥
जातति-जातकागमो होराशानं तस्य महोपदेशक महागुरुम् । महत्त्वं च
असाधारणशास्त्रप्रकाशकत्वेन । मुनिर्वितन इव मुनिविकर्तनः। उपमितसमासः ।
विकर्तनः सूर्यः । तं मुनिविकर्तनं जैमिनि नुवन् कारकांशमात्मकारकप्रहस्य नवमारी
मालम्स्य माश्रित्य । सामान्यवचनोऽप्यंशशब्दो जातकशाने नवमांशे रूढः । अपास्तो
निरस्तः संभ्रमो प्रान्तियसिन्कर्मगि तयथा स्यात्तथा कुण्डलीफलं कीर्तये कथयामि ।
राशीनां सनिवेशस्य कुण्डला कारतया कुण्डलीव्यवहारः । तथैव चक्रम् ; 'चके वाम.
दृगुच्यते बलयती' इत्यादिप्रयोगात् । एवं मण्डलादिशब्दाः पर्यायतया परमान
व्यवहियन्ते । अनभिधानात् ॥ १॥

·मूटकन्दलीपतिसहितम् । २७ अथ स्वांशो मदाणाम् ॥२॥ भप संशापादानन्तरमिति अजयः । यानुतनु अपरान्दोऽपिकारार्थः। तपास प्रहागां सांश भामकारफाधितनयांशोऽपितो वेदितव्यः । ततः फलं याम्यगिणी सारपयंम् ॥ पपा प्राच्या सान्तिरतीयः प्रदेशो सममिति कमेष दादारासपा बुण्डस्यामपि प्राचीमनुरुध्येर उमादय इति मिहिरादिप्रन्यतः सम् । गत एक प्रधानव्यपदेशन्यायेन समादिप्राधान्यादेश लममायांकार पुदलीतलादेशः मोपप. सिकः । थप पहुमिनबांदलां सम्यनमारोष प्रदान पालन्दे । अथ फारकांशपटली। Els:

·२८ जैमिनिपयामृतं अथवा स्वांशकुण्डली। सू वु शु. १२ ६ . अथ कारकाश्रितमेपपमिथुननवाशफलान्याह- मूपिकास्तदरयो भयप्रदा आत्मकारकलधे क्रियं गते । सौरयदाश्च पशवो वृपाश्रिते स्थौल्यकण्वधिगमे नूयुग्मगे ॥२॥ मूपिका इति--आत्मकारकलवे कारकीभूतप्रहनवाशे किय मेप गते याचे सति, मूपिका , पामरयो माजोरा भयप्रदा भवन्ति । अर्थात्फलस्वामिनी देवदत्तस्य मूषिकमाजीरकृता पीडा जायते । तथा कारकाशे पाश्रिते सति, पशव सौख्यदा भवन्ति । तथा कारकाशे न्युग्मगे मिथुनाभिते सति, स्थौल्य शरीरस्थूलता, कण्डू सर्जु , योरधिगम प्राप्तिर्भवति ॥ २॥ पञ्चपिकमार्जाराः १।२।२ ॥ तत्र चतुष्पादः १।२।३॥ मृत्यौ कण्ड्डूः स्थौल्यं च रा पश्च (-१५-१) मेष कारवाशश्वेन्मूषियमाारा दु सदायिन स्यु । मूपिदै सहिता माजीरा इति विग्रह । अन्यथा मूपिकमाऔर मिति स्यात् । वस्तुतस्तु नासा कमिव ऋषीणामनुशासनपारतक्ष्यम् । अत एव मीमासातप्रवातिर भट्टपादा- 'पल्पसूनस्मृतिप्रन्यमीमासाद्यकारिण । शिष्टा दृटा प्रथुझाना अपशन्दाननैकश ॥

·मूलकन्दटीचिसहितम् । इति । तत्र (-२६-२) वृपः कारकांशश्वेचतुष्पादः; प्रथमावहुवचनम् । दुःखदायिनः । मृत्यौ (-12-३) मिथुने कारकांशे सति, कण्डः स्थौल्यं च स्याताम् ॥ अथ कारकाश्रितकर्क सिंहकन्यागयांशफलान्याह-~- कुष्ठरुग्जलभियौ कुलीरगे श्वापदा हि भयदा मृगेन्द्रगे। स्थौल्यकण्ड्वधिगमस्तनूनपानीतिरेणनयनावलम्बिनि ॥३॥ कुछेतिकारकांशे कुलीरगे, कुष्ठरुग् कुष्णायहं कुष्ठः स एव एक कुष्ठरम्, श्वेत- कुष्टास्म आमयः । जलमीः, ते साताम् । मृगेन्दगे सिंहगे, वापदाः शुन इव पदं येषां ते । हिंसपशव इति हेमचन्द्रः । भयदा भीतिजनकाः । एणनयना कन्या, तद. वलम्बिनि तद्गते कारकाशे, स्थौल्यकण्डधिगमः। व्याख्यातं प्राक । तनूनपाद् अग्नि- स्वरमा भीतिः स्यात् । अग्निजैः कर्णदुःसमिति वा पाठः ॥३॥ दूरे जलकुष्ठादिः ।।५ ॥ शेषाः श्वापदानि शरा६ ॥ मृत्युचजाया- निकणश्च १२२१७ ॥ दूरे (११-४) कर्के कारकांशे, जलभयं कुठः, आदिशब्देन तत्सजातीयामयश्च । शेपाः (६५-५) सिंहः कारकांशश्चेद् श्वापदानि भयदानि । जाया (~1) कन्या कारकांशश्चेत् मृत्युवन्मिधुनकारकांशपरफलम् ; तथा अग्निकणो वहिस्कुलिको दुःखकृत् ॥ अथ कारकाश्रिततुलावृश्चिकनवशिफलान्याह- पण्यकर्मनिरतस्तुलाधरे स्वांशके भवति वृश्चिके पुनः। अम्बुसंभवभुजङ्गमचथा मातृदुग्धविलयश्च जायते ॥४॥ पण्येति-अम्युनि संभवो येषां तथाभूता ये भुजङ्गमाः सास्तव्यथा, मातुर्दुग्यस विलयो हानिच जायते ॥ ४॥ लामे वाणिज्यम् ॥२८ ॥ अत्र जलसरीसृपाः स्तन्यहानिश्च १२२१९ ॥ लामे (-11-७) तुलाकारकांशे वणिजां पण्याजीवानां कर्म वाणिज्यम् । मत्र (३८) वृश्चिके कारकांश जलसरीरूपा जलयाला भयप्रदाः, तथा स्तन्यस मातृ अथ कारकाश्रितधनमकरनवांशफलान्याह--- पात उच्चविषयाच वाहनादिप्यते क्रमतया धनुर्धरे। ग्रन्थिकण्डुखगपारिचारितः स्वशिके मकरो तु भीमवेत् ॥५॥ पात इति-धनुर्यरकारकोशे, वाहनाद् गजादेः, उच विषयान् प्रामादसोपाना. दिनदेशात, कमतया अवलम्बनासादनपूर्विकया पातः पवन मियदे । प्रथिः दारीरे विविधाकारा मांसमन्धिः, कण्डः सर्जुः; इखान्योऽपि । रागा भागामिनः, बारिचारिणो जलचराः तेभ्यः । शेषं स्पटम् ॥ ५॥ दुग्धस्य हानिः॥

·३० जेमिनिपद्यामृतं समे वाहनाचाच क्रमापतनम् ।२।१०॥चलचरसेवरखेटकण्डू दुष्पग्रन्धयश्च रिप्फे ११ ॥ समे (१९) धनुपि कारकाशे, यल्चरा गोधानझमरादयो जलजन्तुविशेषा , खेचरा पक्षिण , सेटा यक्षराक्षसविनायकमहरूपा , एपामावेशेन मनुष्याणा पीहो (पद्यते । तत एव सारयादौ आधिदैविकदु से परिगणिता । पद्यामवे तु सगशब्दे. नैतत्परिगृहीतं भवति । कण्डदुष्टप्रन्यिपदार्थों व्याख्याती । अथवा दुष्टमन्धिशब्देन महाज्वरपूर्वक मामय विशेपो गृद्यते, येन ग्रस्त प्रायो नियत एव ।। अथ कारकाश्रितयुम्भमीननवाशपरान्याह--- कुम्भगामिनि तडागदीर्घिकापखानन विधाधुरंधरः । धर्मकर्मकलनापरायणो मोक्षमाग्भवति मीनगेंऽशके ॥६॥ कुम्भेति--दीपिका वापी । शेप स्पष्टम् ॥ ६ ॥ तडागादयो धर्म १२२।१२॥ उच्चे धर्मनित्यता कैवल्यं च १२२२१३ ॥ धर्मे (-१६=११) कुम्भस्थिते कारकाशे । शेप पद्यत स्पष्टम् । उच्चे (-१२-१२) मीनस्थिते कारकाशे । एव पञ्चादि द्वादशसूत्र्या कारकाधितद्वादशराशीना नवाश- फलानि प्रतिपादितानि । मूपिकमार्जारा दु सदा , चतुष्पाद सुखदा इति व्याख्याने वृद्धवाक्यमेव बीजमिति ऋगव । वस्तुतस्तुभयनौचित्यमेव नियामकम् ॥ अथ कारकाशकुण्डल्या प्रहस्थियादिना द्वितीय प्रवाहान्त यावरफ्लानि वक्तव्यानि, तन पूर्वमष्टानिशता स्वागतामि फलान्याह- स्थांशके कमलवान्धवयुक्ते राजकार्यनिरतं कथयन्ति । पूर्णचन्द्रभृगुसंमिति विद्या जीविनं विविधभोगपर च ॥ ७ ॥ स्वांशके कुजयुतेऽनलजीवी कौन्तिको विविधधातुविधिशः। चान्द्रिभासिनि चणिग्व्यवहारी शिल्पविद् गुणविनिर्मितिकारी॥८॥ आत्मकारकलवे सुरपूज्ये ज्ञानकर्मनिरतः श्रुतिविञ्च । भार्गवे तु पुरुपायुपजीवी कामुको नृपतिशिष्टिनिविष्टः ॥९॥ स्वांशके सवितृसूनुसनाथे सुप्रसिद्धकृतिजीवनकारी । स्यात्तमे विपहरायसयन्त्री वा धनुर्धरमलिम्लुच एव ॥ १०॥ आत्मकारकलचे शिसियुक्ते तस्करश्व फरटिव्यवहारी। सेहिकेयनलिनीपतिनिष्ठे सर्पदंशनतं मरणं स्यात् ॥ ११ ॥ खाशक इत्यादि-खाशके कारकाशे । कमलवान्धव मूर्य । वौन्तिक , कुत प्रहरणमस्य । ठ । गुणविनिमिविकारी तन्तुवाय इत्यर्थ ॥ ज्ञानकर्मणी उपनिष- स्कल्पसूनप्रतिपाये, तर निरत । श्रुतयो मन्त्रबाह्मणरूपा , ता वेत्तीति । नृपते शिष्टिराज्ञा, नन निविष्ट ॥ आयसयन्त्राणि वस्तुसाधनभूतानि नानाविधानि । मलि. म्लुच चौर ॥ शिखा शिग्येव तद्गुणयोगात् । यथा लि शिखा दीघांविसारिणी -

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् ।
३१
चाकचक्य चमत्कारिणीति । सास्यति शिडी केतुः । यद्यपीह गणिवेन य आनीयते
तस्यैवमाकारो न संभवति, तथाप्यागमवलेन तथा व्यवाहियते । अत एव ध्यग.
शब्दोऽपि तत्पर्यायतया प्रयुज्यते महापमिः । करटी गजः। सिंहिकाया अपयं
संहिफेयो राहुः । नलाः सन्यसामिति नलिनी पग्निनी, तत्पतिः सूर्यः ॥ ११ ॥
तब रखी राजकार्यपरः ।१२।१४ ॥ पूर्णेन्दुशुक्रयो गी विद्याजीयी
च ।।२।१५ ॥ धातुवादी कौन्तायुधो बहिजीवी च भौमे ।१।२।१६ ॥
वणिजतन्तुपायाः शिल्पिनो व्यवहारविदश्च सौम्ये ।१।२२१७ ॥ कर्म-
ज्ञाननिष्ठा चेदविदश्च जीवे ।।२।१८ ।। राजकीयाः कामिनः शतेन्द्रि-
याच शुक्रे ।।२।१९ ॥ प्रसिद्धकर्मा जीयः शनौ ।१।२।२० ॥ धानुष्का-
चौराय जागलिकलोहयन्त्रिण राही ।।२।२१ ॥ गजव्यवहारिण-
चौराश्च केतौ ।।२।२२॥
'तन्त्र' इति सप्तमी खांशाधिकरणकफलबोधिका; न नु संख्योत्थापिका । कुन्त
एव कौन्तः, वार्षिकोऽण; स आयुधमस्य । बहिजीवी वहिना जीवनकर्ता । वणिज
इत्यादि बहुवचनमविवक्षितम् । 'मन्त्राह्मणयोर्चेदनामधेयम्' इत्यापस्तम्बसूत्रेण
संहिताबाह्मणग्रन्थसमुदायो वैदः । शतं शतवाणि इन्द्रियाणि येषां ते शन्द्रियाः।
'शतायुर्वे पुरुषः' इति 'पश्येम शरदः शतम्' इत्यादिनवणाच । पुरुषायुधजीविन
इति निर्गलितार्थः । 'भरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्पशतायुषः । तत्रेतादिषु षामायु-
पति पादशः' इति मनुवचनादौ तु शतशब्दो बहुत्रपर इति प्रामाणिकाः । मत
एव मीमांसकनयेन यथेष्टं संवत्सरशब्दस्य दिनपरतापि न न्याय्या । तदेतत्प्राचीन-
लक्ष्यभङ्गभिया मीमांसकमतसमर्थनपुरस्सरं समासेनोक्तमस्माभिः पञ्चाशतत्वे-
'श्रुती शतायुः पुरुषः प्रदिष्टो बहुलयोगी शतशब्दशक्यः । रामादिकानामधिकायु-
राप्ती युक्तं प्रतीमः फलितेऽमितायुः ॥ इति मन्त्रादिवचनप्रमाणीकरणपूर्वकम्-
पार्पिको बास रिको मचक्रभोगो भवेद् भास्करसंश्रयेण । तत्रापरं ब्राह्मणगौरवेण स
खीचकारेति विरोधमः ॥ इति मीमांसकमतं व्यवस्थापितमित्यन्यत्र विस्वरः।
माहुली विषविद्यामधीयते विदुर्वा जाडलिकाः । शेष स्पष्टं पद्यामृतेन व्याख्यातं च ।
तत्र रवी-, इत्यादिनवसूच्या कारकांशे रज्यादिप्रहावस्थानेन यथाक्रमं फलानि
निर्दिष्टानि॥
स्वांशके रविविधुतुदयुक्त सौम्यदृष्टियुजि तूकफलं न।
सूर्यराहुयुतकारकभागे सौम्यमात्रयुजि जालिकः स्यात् ॥१२॥
स्वांशकऽतमसगिनि दृष्ट कैवलेन धरणीतनयेन ।
आयते खलु निकेतनदाही वा निकेतनविभावसुदायी ॥ १३ ॥
स्वांशफे सवितराहुसमेते जायते न दहनं कविष्टे ।
आदितेयगुरुणा तु सुदृष्टे संनिकृष्टसदनाबाधिदाहः ॥ १४ ॥

·। जैमिनिपद्यामृतं खाशक इत्यादि-विधु तुदति व्यथयतीति विधुतुदो राहु । खच्, मुम् । सौम्य- दृष्ट्या शुभग्रहावलोकनेन युज्यत इति । विप् ॥ ताम्यतीति तमो राहु । पचायच् । निकेतन गृहम् । विभावसुरग्नि । सनिकृष्टसदनावधिदाह खगृहदाहप्रसङ्गेन प्रति- वेशिनामपि गृहदाह. स्यात् ।। १२-१४ ॥ रविराहुभ्यां सर्पनिधनम् ॥शश२३ ॥ शुभदृष्टे तन्निवृत्तिः ॥१२॥२४॥ शुभमानसंवन्धाजाङ्गुलिकः ॥१॥२२५ ॥ कुजमादृष्टे गृहदाहकोऽ. ग्निदो वा ॥१।२।२६ ॥ शुक्रदृष्टे न दाहः ॥२२॥२७ ॥ गुरुदृष्टे त्या- समीपगृहात् ॥११॥२८॥ 'तन' इत्यनुवर्तत एव । प्रकान्ततया रविराहुभ्या युत इसेवार्य । तथैव प्रमाण- पाक्येऽपि । 'आसमीप-' इत्यनाभिविधावाट् । शेपं पद्यत स्पष्टम् ॥ अत्र वाक्यानि–'कारकाशे भानुतमौ शुभपवर्गसयुतौ । विषवैद्यो भवेचून विपहती विचक्षण ॥ भौमेक्षिते कारकाशे भानुखीनुसयुते । अन्यग्रहा न पश्यन्ति सवेश्म परदाहक ॥ यदि सौम्येक्षिते खाशे ह्यमिदो नैव जायते । पापलं तु गुरोर्दष्टे समीपगृहदाहक ॥ इति । स्यांशके सगुलिके विपदाता चा स्वयं विनिहतो गरलेन । शीतदीधितिविलोचनसत्त्वे तस्करस्तदपनीतधनो वा ॥ १५ ॥ स्वाशके सगुलिके वुधमात्रालोकिते किल बृहट्टपणः स्यात् । स्वांशके ध्वजयुते खरडप्टे कर्णरुन्तनममुत्र रजा वा ॥ १६ ॥ आत्मकारकलवे शिखिनाढ्ये दीक्षितो भवति भार्गवदृष्टे । शीतरश्मिसररश्मिसुताभ्यां चीक्षिते तु खलु वीर्यविहीनः ॥१७॥ सध्धजे शशिजभार्गवदृष्टे द्विखिरक्तिनिरतोऽपजनुर्वा । स्वांशके शिसियुते शनिदृष्टे तापसो भवति वा परिचारी ॥१८॥ स्वांशके ध्वजयुते परिदृष्टे केवलेन शनिनाऽनृतदण्डी। स्वाशके कमलय-धुरुविभ्यामीक्षिते तु पृथिवीपतिभृत्यः ॥१९॥ खाशके सगुलिक इत्यादि---गुरिकशान प्रथमप्रवाहे । गरलेन विषेण । शेष स्पष्टम् ॥ ध्वज केतु । तथा चैतत्स्याये मुकजातके-शिखी येनुष्यजो धूम्रो मृत्युपुत्रोऽनिलस्तथा।' सर दूर । अमुत्र वर्णे रुजा रोग ॥ सोमपानवति यागे आदेष्टा सन् दीक्षितो भवति । दीक्षवेस, वा दीक्षा सजाताम्येति दीक्षित ॥ द्विनिरफि पुन पुनर्भापण, तन निरत । तत्प्रवृतिक इति भाव । अपजन अपकृष्टयोनिजमा । अधमजो वेति वा पाठ । परिचारी परिचारक ॥ भनृतदण्डी मिभ्यासन्यासी वाद्याडम्बरेण वैराग्यकोटिमापनो न वस्तुतो वैराग्यवान् ॥१५-१९॥ सगुलिके विषदो विपहतो या ॥२२२९ ॥ चन्द्रदृष्टौ चौरापरत. धनश्वारो वा ॥ १२॥३०॥ युधमात्रदृष्टे वृहदीज. ॥ १।२।३९ ।। तम - ·मूलकन्दलीवृतिसहितम् । केतो पापहले कर्णछेदः कर्णरोगो वा ॥ १।३२ ॥ शुक्रब टीक्षितः ॥ श॥३३॥ घुधशनिदृष्टे निर्वीर्यः ॥ १२॥३४ ॥ बुधशुक्ररष्टे पौनापुनिको दासीपुत्रो वा ॥ २२॥३५॥ शनिदृष्टे तपस्वी प्रेप्यो वा ॥ ३६॥ शनिमानदृष्टे संन्यासाभासः ॥ ११२२३७ ॥ तत्र रविशुक्रदृष्टे राजप्रेप्यः ॥२२॥३८॥ 'सगुलिके' इत्युपादानाद् 'रविराहुभ्याम्' इति निवृत्तम् । कारकाशे गुलिकेन सहिते विषदो विषप्रयोगकर्ता भवति । वा स्वयं विषेण विषप्रयोगेण हतो भवति ॥ 'सगुलिके' इत्यग्रिमसूनद्वयं यावत्सबध्यते ॥ तत्र केताविति । तर कारकाशे केतो विद्यमाने शेष स्पष्टम् । तत्र ग्रहणात् 'सगुलिके' इति नितम् । 'केत्ती इत्यप्रिमेषु' 'शुकदृष्टे' इत्यादिपञ्चमु सूरध्वनुवर्तते ॥ पौन पुनिकः, पुन पुनर्भाषणकर्ता न तु पुनभूपुत्र. पौनर्भव इति । तर रविशुकष्ट इति । तन कारकाश इत्यर्थः । तत्र ग्रहणारकेती इति निवृत्तम् ॥ गौरवेऽपि भ्रान्तिभजनामियमनुवृत्तिः पद्यामृते प्रति. पद्यमुपनिषद्धा रविराहु-या' इत्यादि पोडशसूच्या प्रयोगादिना फलान्युक्तानि ।। स्वांशकाशममे बुधयुक्ते वेक्षिते प्रधितवृत्तिपरः स्यात् । स्थीक्षिते त्यतरलो गुरुमात्रालोकिते तपनभाजि तु गोपः॥ २० ॥ स्वांशकारसलिलभे गुरुभृग्योदप्रियोगयुजि सौधविहारी। उच्चगधुचरगेऽपि तथैवाग्वार्किसंगिनि शिलागृहभोगी ॥ २१ ॥ इष्टकागृहमहग्ध्यनयोगे दारवं सदनमीज्यसमेते । तासनलिनीपतियुके कारकांशकचतुर्थगृहे स्यात् ।। २२॥ आत्मकारकलवानवमः सौम्यवीक्षणसमागमसत्वे । धर्मसत्यनिरतो गुरुभक्तः पापद्दष्टिसहिते तु विलोमम् ॥ २३ ॥ मन्दाहुकृतदर्शनयोगे कारकांशनवमे हि गुरुट् ि। अर्कजीवयुतिवीक्षण नो भवेगुरुजने मतिदाय॑म् ॥ २४ ॥ अर्थमे भृगुमहीसुतवर्ग जायते परफलनिषेयी । आवसानमवलोकयुतिभ्यां केतुना भवति तत्प्रतिवन्धः ॥ २५ ॥ केशभाजि कुजभार्गववर्ग जीययोगशि योपिति लोला। सहिकेययुतिवीक्षणसत्वे कामिनीकरणकोऽर्थविनाशः ॥ २६ ॥ खाशकादिसादि-खाशमाद्दशममे कारकाशकुण्डल्या दशमस्थान इलय । बुधयुकेऽथवा धुधेक्षिते । सीक्षित शुमेन इक्षिते तु अतरलः स्थिरः । गुरुमादृष्टे रविगते तु गोप. । सर्वन दशमने इत्यन्वेति ॥ सलिलभं चतुर्थम्यानम् । उच्चग. धुचरगे उच्चराशिगतप्रदस्थिते तर्थव सौधविहारी स्यात् । अगू राहुः, आशिनिः ॥ ५००

·.
जैमिनिपद्यामृतं
ताणसद्म तृणगृहम् ॥ विलोमो धर्मात् सत्याद् गुरुभकेश्च च्युतः स्यादित्यर्थः । मति.
दाढ्य प्रदायोग ॥ तन' इति ग्रहणात् ‘समे' इति निवृत्तम् । तन (-२६-२)
द्वितीये । भगुमहीमुतवर्गे शुक्रस्य भीमस्य वा वर्गे पङ्घर्गे । यद्यपि वर्गशब्दस्य सामा
न्यवचनतया तन तन मर्यमाणो य. कोऽपि समुदायो गृहीतु शक्यस्तथापि षड्नगाँ
ग्राह्य । वहूना सवादात् । पर वृद्धोक्ते षड्वर्गे सहमाशो गृहीत , गगीयुक्त तु निशान
इति भेद । तथा च गर्ग ~'क्षेत्र होराय द्रेष्काणो नवाशो द्वादशाशक निशाशकय
वर्गोऽय सर्वस्य समुदाहतः ॥' इत्येवमन्येऽपि । आवसानं मरणान्तं यावत् ॥ कामिनी
परस्त्रीकरण हेतुर्यस्य स । शेप स्पष्टम् ॥ २०-२६
रिप्फे बुधे वुधदृष्टे वा मन्दवत् ॥ १॥२॥३९॥ शुभष्ट स्थेयः ॥११॥
४० ॥ रवी गुरुमानदृष्टे गोपालः ॥ १॥२॥४१॥ दारे चन्द्रशुक्रग्योगा-
प्रासादः ॥ ६॥२॥३२॥ उच्चग्रहेऽपि ॥ शरा४३ ॥ राहुशनिभ्यां शिला
गृहम् ॥ १।२।४४ ॥ कुजकेतुभ्यामेष्टिकम् ॥ २॥४५॥ गुरुणा दारवम्
॥ १।२०४६ ॥ तार्ण रविणा ॥ शरा४७ ॥ समे शुभयोगाद्धर्मनित्यः सत्य
चाटी गुरुभक्तश्च ॥ १।२।३८ ॥ अन्यथा पापैः ॥ १।२।४९ ॥ शनिराहुभ्यां
गुरुद्रोहः ॥ २२॥५० ॥ रविगुरुभ्यां गुरावविश्वासः ॥ १॥२॥५१॥ तन
भृग्वहारकवर्ग पारदारिकः ॥ २२२५२ ॥ दृग्योगाभ्यामधिकाभ्यामा
मरणम् ॥ १२॥५३ ॥ केतुना प्रतियन्धः ॥ १।२१५४ ॥ गुरुणा स्त्रैणः
॥ १२॥५५॥ राहणार्थनिवृत्तिः ॥ ११२१५६ ॥
रिप्फे (१३-१०) कारकाशाद्दशमे । मन्दवत् 'प्रसिद्धकर्माजीवः शनी' इति
व्यवहितसूत्रोक्त पल स्यात् । आचारस्यैव प्रणयनशैली । 'यथा-' मृत्युवजायाग्नि-
कणश्च १॥२॥५, इत्यन 'रिप्फे' इत्यादितिसूच्या खाशकाद् दशमभे फलान्युकानि ।।
स्थेय इति । 'स्थेयो विवादपक्षस्य निर्णतारे पुरोहिते' इति मेदिनीवर. ॥ दारे
(२६-४) करकाशाचनुर्षे ॥ 'दार' इत्यादिपदसूया खाशकासलिलमे फलान्यु-
चानि ॥ समे (११) वारकाशा नवमे ॥ 'समे' इत्यादिनवसूच्या भात्मकारक
लवानवमः फलान्युक्तानि ॥ दृग्योगाभ्यामिति । स्वाशकाद् द्वितीये भृगुकुजान्यतर,
पवर्ग भृगुकुनयोटियोगाभ्यामामरणासारदारिको भवति ॥ अन 'मृग्वहारकवर्ग
इत्यनुवर्तनाद् 'अधिका-याम्' इति वक्तुं शक्यम् ॥
स्वांशफास्तभवनेऽलगुरुभ्यां संयुते भवति हारि कलत्रम् ।
राहुणा तु विधवा शनिना साद्रोगिणी बहुवयाः सुतपा बा ॥२७॥
जायते क्षितिभुवा विकलाङ्गी भास्वता स्वसदनेषवरक्षा ।
चान्द्रिणा स्वलयसप्तमराशी संयुते सगलया कलयाढया ॥२८॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् ।
उकयोगघटने खलु कर्के कामिनीवदनसौरभचौरे ।
भावयन्ति कलिताखिलभावाः प्राग्यधूरतिमनावृतदेशे ॥ २९ ॥
आत्मकारकलवात्सहजः पापखेटकलिते खलु शूरः ।
जायते विमलसेचरयोगे साध्वसागमनकम्पितचेताः ॥ ३० ॥
स्वांशतः सहजशात्रवमावे क्रूरसंगिनि भवेकृषिकारी।
वापतौ नवममे तु विशेपाजायते पिकलासु विदग्धः ॥ ३१ ॥
खांशकासेत्सादि-जायास्थाने राहुणाविष्टिते तु विधवा । पुनभूभीयो भवती.
त्यर्थः । सकलया संपूर्णया कलया चातुर्या; चतुःषष्टिसख्यापरिच्छित्या वा
आल्या । उत्तयोगघटने वतस्त्रीविशेषप्राप्तियोगघटनायां सत्याम् शेष स्पष्टम् ॥
साध्वस भयं तदागमनेन कम्पितं चेतो यस्येति । भीहरित्यर्थः । कृषिला अर्थ.
शास्त्रप्रतिपादिता नानाविधाः ॥ २७-३१।।
लामे चन्द्रगुरुभ्यां सुन्दरी १०२५७॥ राहुणा विधवा ॥१॥२॥५८।।
शनिना वयोधिका रोगिणी तपखिनी वा ॥२२॥५९॥ कुजेन विकलाङ्गी
शश६०|| रविणा स्वकुले गुप्ताच ॥१२॥६॥ बुधेन कलावती ॥२॥२॥
चापे चन्द्रेणानावृते देशे ॥१।२।६३|| कर्मणि पापे शूरः ।।२।६४॥ शुभे
कातरः ।।२२६५॥ मृत्युचिन्त्ययोः पापे कर्पकः ॥११॥६६॥ समे गुरौ
विशेषेण ॥१॥६७॥
लाभे (-१३-७) कारकांशात्सप्तमे 'लामे' इत्यादिसप्तसूया 'खाशकास्तभवने'
फलान्युत्तानि ॥ 'रविणा खकुले गुप्ता च' इत्यत्र चकारेण विकलायपि ॥ चापे
(-१३-४) कर्के तत्तस्रोविशेषघटकयोगप्राप्तो सत्यामनावृते देशे प्राथमिको भोग
इति सर्वे । कारकांशात्सप्तमे धनुषि चन्द्रे वेति कृष्णानन्दसरस्वतीनीलकण्ठी।
कर्माणि (१-३) कारकांशात्तृतीये । 'शुभे' कातरः, इयत्रापि तृतीय इति सेव-
ध्यते ॥ एवमप्रिमसूत्र तृतीयस्थानलामेऽपि मृत्युपश्चोत्यं तत्कथनं मृत्युचिन्तयोः समु.
दायेनैकयोगतां बोधयति । मृत्युचिन्तयोः (१३-३),(६६-६) कारकांशातृतीयप.
ध्योः ॥ समे (-११-5) कारकांशनवमे । शेषं पद्यतः मुगमम् ।।
स्वांशतः शुभयुते शुभलोको द्वादशे शिखिविकासिनि मुक्तिः ।
मीनकटगते तु विशेषात्पापमाजि तु भवेत्तदनासिः ॥ ३२ ॥
द्वादशेऽकशिखिसंगिनि शंभौशीतरदिमसहिते तु भवान्याम् ।
भार्गवेण फलिते तु रमायां भफिरारयुजि शक्तिधरे सात ॥ ३३॥

·३६ जैमिनिपद्यामृतं चन्द्रसूनुशनियोगिनि विष्णौ वागधीशयुजि साम्बशिवे धीः। राहुभाजि महिषासुरहव्यां तामसेऽपि वियुधे व्ययधानि ॥ ३४ ॥ सध्वजे गणपतो च पडास्ये पापमन्दिरमुपेयुपि मन्दे । भार्गवेऽपि च भवेन्मतिसक्तिः क्षुद्रदेवतगणे व्ययगेहे ॥ ३५ ॥ मन्त्रिकारकलवादरिभावेऽप्येवमेव विमृशेत्सुरभक्तिम् । स्वांशतो नवमपञ्चमगेहे मान्त्रिको भवति पापयुगाढ्ये ॥३६॥ पापयुग्मकलिते सुतपुण्ये क्रूरदृष्टियुजि निग्रहकर्ता । सौम्यखेचरनिरीक्षणसत्वे जायते द्रुतमनुग्रहकर्ता ॥ ३७॥ खाशत इत्यादि-कारकाशाद् द्वादशे शुभगते शुभमहाधिष्ठिते शुभलोकः । कर्म तारतम्येन तत्तलोकप्राप्तिरित्यर्थ । शिखिविकासिनि मुक्ति विदेहमुक्ति स्यात् । सा च तबज्ञानिनो भोगेन प्रारब्धकर्मक्षये वर्तमानशरीरपातो भाविशरीरानारम्भो वा । कारकाशावादशे मीनकान्यतरगते शिखिविकासिनि तु विशेषान्मुकिजीवन्मुक्तिः स्यात् । सा च श्रवणादिभिरुत्पनसाक्षात्कारस्य विद्वत्सन्यासिनः कर्तृलाद्यखिलवन्धप्र. तिभासनिवृत्ति । पापभाजि तु नयोः शुभलोकमुक्क्योरनातिरलाभो भवेत् । अत्र केतोर्मुक्तिघटक्तया न तत्प्रतिवन्धे कारणता । अचिन्त्या हि योगा.। केशवस्तु- 'अन्त्ये कारकमागत शुभखगे स्याद्देवलोके नर.' ती द्वादशराशिगे शुभयुवे चे. कारकाशाद्भवेत् । मुक्तिर्मपगते तु कार्मुकगते वा कारकाशे शुभेनाव्ये मुक्तिरजे व्यये धनुपि वा केतुस्तु सायुज्यकृत, ॥' इति व्याख्यातवान् ॥कारकाशाद् द्वादशेऽ शिखि- सगिनि सूर्यकेतुभ्या सहिते शम्भी भनिा स्यात् । शीतरदिमना केवलेन चन्द्रेण सहिते तु भवान्या भक्तिः । एवमऽपि ॥ साम्बशिवे सक्ले ब्रह्मणि । वागर्थयोरिव सपृक्तयोः पार्वतीपरमेश्वरयोरित्यर्थः। तामसे वियुधेऽपि तमोगुणप्रधानदेवतायाधीमक्ति- योग इति योजना । व्ययघानि कारकाशाद् द्वादश इत्यर्थः ॥ पापमन्दिर पापग्रह राशिमुपेयुपि प्राप्ते । क्षुद्देवता भूतवेतालायाः ॥ मन्त्रीत्यादि स्पटम् । विशेष सू. प्रान्त.पाती ॥ ३२-३७॥ उशे शुभे शुभलोकः ॥१॥२०६८॥ केतो कैवल्यम् ॥१॥श६९॥ क्रियया. पयोर्यिशपेण ॥२२॥३०॥ पापैरन्यथा ॥१॥२॥७९॥ र विकेतुभ्यां शिव भक्तिः ॥१॥२॥७२॥ चन्द्रेण गौर्याम् ॥७३॥ गुफ्रेण लक्ष्म्याम् ॥२॥२॥७॥ कुजेन स्कन्दे ॥ १।२।७५॥ बुधानिभ्यां विपणौ ॥१२॥७६॥ गुरुणा सा. म्य शिवे ॥२७॥ राहुणा तामस्यां दुर्गायां च ॥शरा७८॥ केतुना गणेशे स्कन्दे च ॥ १२७९॥ पापः मन्दे क्षुद्रदेवतासु ॥ ११२।८० ॥ ।

·३७
मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् ।
शुक्रे च ॥१॥२८१ ॥ अमात्यदासे चेवम् ॥१२२८२ त्रिकोणे पापलये
मात्रिकः ॥२८॥ पापडऐ निग्राहकः ॥Re0 शुभटऐऽनुग्राहक
॥श२८५॥
उचे (-28-१२) कारकाशाद् द्वादशे । उच्च इत्यादिवतु सून्यारोकान्तरादिविचार ॥
शुभलोका भूरादयः । तथा च धूयते-'य एतद्वहनावालं नित्यमधीते स भूलॊक जयति
स मुक्ौंक जयति स सुवोंक जयति स महक जयति स जनलोक जयति स तपो.
लोकं जयति स सत्यलोक जयति स सर्वाहीका यति' इति ॥ 'अश्व इस रोमाणि
विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य । धूला दारीरमकृत कृतात्मा ब्रह्मलोकमभि-
समामि ॥' इति च ॥ कारकाशाद् द्वादशे केती कैवल्यम् । केवलस्य भावः ॥ कि-
यचापयो (१२,६-४) मीनकर्कयो कारकाशाट द्वादशगतयो केतुनाधिष्टितयो.
विशेषेण कैवल्य मुफि स्यात् ॥ कारकाशाद्वादशे पापैरन्यया न शुभलोको न वा कैव-
ल्यम् ॥ रविकेतु-या' इत्यादि दशसूया परमेश्वरस्य लीलाविग्रहेपूपासनकहेतुकी
भक्तिरुद्दिष्टा । एक एव परमेश्वरोऽनेकधा श्रूयते-'इन्द्र मित्र वरुणमग्निमाहुरयो
दिव्यः स सुपर्णो गहमान् । एक सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यम मातरिश्वानमाहु ॥'
इति । एक सन्त बहुधा कल्पयन्ति' “यो देवाना नामधा एक एवं'। इति च । अतएव
पातालदर्शने-'यथाभिमतध्यानाद्वा' इति सूत्रितम् ॥ कारकाशाद् द्वादशे पापः
क्षुद्रदेवताभक्तियटकमन्दशुकाभ्यामेकयोगो न कृत , अन्यतरस्य तत्प्रयोजकलाद् ।
अवशिष्टानि सूनाणि रपटानि पद्यतो व्याख्यातानि च ॥ अमायेति सूत्रेणैव पदसार-
स्थाद्देवताभफिरतिदिश्यते सगापि तन तत्र सूनेषु प्रयुक्तेन दासशब्देन पष्टो राशिरेव
बुध्यतेऽन्यथा 'पिननुचराद्' इत्यादिवद् 'अमात्यानुवरे च' इत्येव ब्रूयात् । ततो.
ऽयमर्थ ~अमात्यकारकादासे (-१२-६) षष्ठभावेऽप्येव पूर्वोकमहयोगे घटमाने तत्त-
देवतामति स्यादिति तत्वम् ।। 'त्रिकोणे' इति सूत्रत्रय्या मन्त्रसिद्धिप्रभाव सूच्यते ।
स्मयते च पातञ्जरे-'जन्मापधिमन्नतप समाधिना सिद्धय' इति ।।
आत्मकारकालवे शशिसक्ते शुक्रटिघटिते रसवादी।
शीतरश्मिसहिते तदपत्यायेक्षिते तु भिपजं कथयन्ति ॥ ३८ ॥
यान्धवे तुहिनदीधितियुके श्वेतकुछकलितः कविदृष्टया ।
भूमिनन्दनशा पृथुरोगो नीलकुष्ठनिरतो ध्वजरल्या ॥ ३९ ॥
यन्धुसूनुसड्ने कुजरातोः संस्थिती रचयति क्षयरोगम् ।
निश्चयेन हिमदीधितिदृष्टया भूसुतस्तु पिटकादिपरीतम्॥४०॥
यन्धुभे च सुतभे शिखियुक्ते जायते जलरुजा ग्रहणी चा।
संहिकेयगुलिकस्थितिसत्वे क्षुद्रकायविषवृत्तिविचित्रः॥४१॥

·जमिनिषद्यामृत आत्मकारकलवात्किल तुर्ये तिग्मरश्मिसुतभाजि धनुप्मान् । केतुसंगिनि भवेद्धटिकाकृच्चान्द्रिभाजि तु यती लगुडी वा ॥ ४२॥. स्थांशतः सुखगृहे तमयुक्त लोहयन्नकलनासु विदग्धः । पद्मिनीरमणसंगिनि खड़ी जायते रुधिरयोगिनि कुन्ती ॥ ४३ ॥ आत्मकारकलय इत्यादि-तदपर्स युधः ॥ कुजराहोः संस्थितिरवस्थानम् ॥ जल. रजा जलरुक् ॥ घटिका कालसाधनयन्त्रम् । तच्च स्थिरचलभेदेनानेकखरूपम् । यती आत्मज्ञाननिष्टः । लगुडी दण्डादिवाह्यलिङ्गमात्रधारी ॥ लोहयन्त्राणि फ्लादिषूपयुकानि नानाभनिभालि । पद्मिनीरमणो रविः ।। ३०-४३ ॥ शुक्रेन्दो शुक्रदृष्टे रसवादी ॥२२॥८६॥ वुधदृष्टे भिपक् ॥ १।२।८७॥ चापे चन्द्रे शुक्रदृष्टे पाण्डुश्वित्री ॥१॥२१८८॥ कुजदृष्टे महारोगः ॥१॥ ८९॥ केतुद्दष्टे नीलकुष्टम् ॥ २२।९०|| तत्र मृतो 'कुजराहुभ्यां क्षयः ॥१॥२९१॥ चन्द्रदृष्टौ निश्चयेन ॥१॥२९२॥ कुजेन पिटकादिः ॥२२॥२३॥ केतुना ग्रहणी जलरोगो वा ॥१॥२९॥ राहुगुलिकाभ्यां क्षुद्रविपाणि ॥१।।९५॥ तत्र शनौ धानुष्फः ॥१३२९६॥ केतुना घटिकायन्त्री ॥११२ ९७॥ युधेन परमहंसी लगुडी या ॥२॥९८॥ राहुणा लोहयन्त्री ॥११॥ ९९॥ रविणा खड्गी ॥१।२।१००। कुजेन कुन्ती ॥१२।१०१॥ शुकः (२५-१) प्राथम्यात्कारकाश एव, तरेन्दी वर्तमाने शुक्रेण दृष्टे रसवादी, मन्त्रक्रियाबलेन पारदादिरसनिर्माता ॥ 'बुधदृष्टे मिषक' इत्यत्र 'शुक्रेन्दी' इत्यनुवर्तते ॥ चापे (१६४) कारकाशाचतुर्थे चन्द्रे । शेपं स्पष्टम् ॥ चापे चन्द्रे, इत्यशोऽग्रिम सूत्रयोरपि सवध्यते । तत्र कारकाशाचतुर्थे; मृतौ (=६५-५) पञ्चमे ॥ तन मृतौ' इति पदद्वयो 'चन्द्रदृष्टी' इत्यादिसूनचतुष्टयी यावदनुवर्तते ॥ तत्र शनी धानुक, इत्यत्र केवलं तत्रेति ग्रहणान्मृताविति निवृतम् ॥ तथा 'केतुना' इत्यादिसूत्रपञ्चकेऽनुवर्तते ॥ इह शुकेन्दाविति सूत्राभ्यामगदकारयोगावभि- धाय तदप्रिमेण सूनाटकेन गदयोगा अभिहिता इति बहवः । तचिकित्सका इति कतिपये । तत्र लक्षणा स्वीकार्या । एवं पद्यास्तमप्युभयथा व्याख्यातुं मुशकम् । तत्र शनाविति सूत्रपकेन धनुराद्युपजीविनो निरूपिता इति । आत्मकारकलवे तनये या ग्रन्थरुद्भवति चन्द्रगुरुभ्याम् । किंचिदून इह चन्द्रकविभ्यां शीतदीधितिभुवा तु ततोऽपि neel स्वाशे नुते या कविसंश्रयेण घारग्मी कविः काव्यविचक्षणः स्यात् । जीवन सर्वत्र निविष्ठवुद्धिग्रन्धप्रणेतापि भवेन्न वाग्मी ॥४५॥ सवेदवेदाङ्गविमर्शकारी विशिष्य वैयाकरणोऽपि तत्र । समाजडो भास्करनन्दनेन मीमांसका स्थाच्छशिदारकेण ॥४६॥ 'तत्र' इति पदं ·मूलकन्दलोवृत्तिसहितम्। कणादवाणीवरणे प्रवीणो नैयायिकः स्याक्षितिनन्दनेन । निशाधिनाथेन स सांख्ययोगे साहित्यगानेऽपि निविश्वुद्धिः ॥४७॥ वैदान्तिको गीतकलासु कल्यः प्रजायते षड्वजवान्धवेन । तत्तद्विधा जालजटालमेये शिखावता स्याद्गणितेऽग्रगण्यः ॥४८॥ यागीयसंयन्धविशेषसत्वे सत्संप्रदायाकलनेषु सिद्धः । स्यांशाद् द्वितीयेऽपि विचार्यमेतत्केचित्तृतीयेऽपि विचारयन्ति॥४९॥ आत्मकारकलव इत्यादि । ततोऽप्यूनो अन्य कृदिति योजना ॥ खांशे सुत इत्यादय उपजातयः । वाग्मी वाचोयुक्तिपटुः । काव्यं कविक्रम, तर विचक्षणः । सर्वत्र नि- विष्टबुद्धिः । अपरिचितेऽपि वस्तुनि प्रक्रममागमतिरिति वापर्यम् ।। वेदा ऋग्यजु:. सामाथवीणः तद्राह्मणानि । वैदानानि शिक्षादयः पर । तथा च मुण्डके श्रूयते- 'तम्रापय ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषा- मिति' इति । वैयाकरणः । व्याकरणं शब्दानुशासनम् , तञ्च प्रातिशाख्यसूरवार्तिक- भाष्यात्मकम् । मीमांसकः । मीमांसा, भगवता जैमिनिना प्रणीता द्वादशाध्यायी ॥ नैयायिकः । न्यायो न्यायदर्शनं भगवता गौतमेन प्रणीतं पचायायात्मकम् । 'प्रमाणे- रर्थपरीक्षणं न्यायः' इति वात्स्यायनः । कलादवाणीवरणे प्रवीण इति अपमार्यम् । कणादवाणी भगवता कणादेन प्रणीतं वैशेषिकदर्शनं दशाघ्यायात्मकम् । सांख्यं भग- वता कपिलेन प्रणीतं पडघ्यायात्मकम् । योगो भगवता पतञ्जलिना प्रणीत पादचतुष्ट- यात्मकम् । साहित्य अलंकारशास्त्रम् , तम भावसाधनोऽलंकारशब्दः । गान गान्धर्व- विद्या अटादशसु परिसंख्याता । वैदान्तिकः । वेदान्तः मगवता कृष्णद्वैपायनेन प्रणीत. यतुरध्यायात्मकः । गीतकलाः गोतान्येव कलाः, न तु गीतानि च कलाश्चेति द्वन्दः । कल्यः कुशलः । तत्तद्विधा जालजटालमये गणिते ताः चा दुरूहतया गामितिकलोके प्रतिज्ञा . या विधाः प्रकाराः तासां जालैः प्रपञ्चजटिलानि सकुलानि मेयानि उपपत्तयो यत्र साइशे, गणिते पाव्यादिचलान्ते ॥ संप्रदायाः हिरण्यगभांदिगुरुपरम्परया प्रमिता विषयाः । सांसादितिमतमेदेन सारखतविचाराणामतिदेशौ । शेष स्पटम् ॥४४-४९॥ मातापित्रोश्चन्द्रगुरुभ्यां प्रन्यकृत् ॥१।२।१०२शा गुण किंचिदूनम् ॥१॥ ।१०। बुधेन ततोऽपि १०॥ शुक्रेण कविर्याग्ग्मी काव्यशश्च शश १०५॥ गुरुणा सर्वविद् प्रान्थिकश्च ॥१।२।१०६॥ न वाग्मी ॥११२।१०७॥ विशिष्यवैयाकरणो वेदवेदान्तविञ्च ॥१॥२॥१०८॥ सभाजडः शनिना ॥१॥२२१०९॥ युधेन मीमांसकः ॥१०२।११०॥ कुजेन नैयायिकः ॥१॥२॥११॥ चन्द्रेण सांख्ययोगाःसाहित्यशोगायकथ ॥१॥२११२॥ रविणावेदान्तझो गीत ॥१।२।११३॥ केतुना गणितज्ञः।९।२।११४|| गुरुसंबन्धेन संप्रदाय. सिद्धिः॥१॥२११५॥भाग्ये चैत्रम् ॥१।२।११६॥ सदा चैवमित्येक॥१॥२॥११७॥ .

·४० जैमिनिपद्यामृतं मातापिनोः (-11-५,१५-१) कारकाशात्पञ्चमे कारकांशे वा चन्द्रगुरुभ्या वर्तमानाभ्या अन्यकृत् ॥ 'मातापिनोः' इति शुक्रणेत्यादिनयोदशसूनेषु सबध्यते । 'शुक्रेण' अनेनाने कव्यादिफलस्य वक्ष्यमाणलाचन्द्रशुक्राभ्यामित्युचितम् । किचिदून यथा स्यात्तथा ग्रन्थकृत् ॥ भाग्ये (-१२-२) कारकाशाद् द्वितीये चैवं पूर्वोक्तग्रहयोग- फल ग्रन्थकर्तृलादि समूद्यम् ॥ सदा (१-३) कारकाशात्ततीयेऽप्येवं फलं वाच्यमि। त्य के आचार्याः समामनन्ति । मातापित्रोरित्यादि पोडशसूच्या विद्यायोगा दर्शिताः ॥ स्वांशाद् द्वितीये शिखिना समेते स्यात् स्तब्धवाक् क्रूरखगेन दृष्टे । केमद्रुमः स्वाञ्च तनूपदाच धने च रन्धेऽपि च पापसाम्ये ॥५०॥ दारिद्यदुःखानलगन्धवाहः केमद्रुमः सोऽजशा बलीयान् । भानां खगानां च फलानि पाके भवन्ति भव्याशयकल्पितानि ॥५१॥ वाशादित्यादि । स्वस्मात् कारकात् । तनूपदात् लमारूढात् लगाच । दारिश्चदु.स. मेव पीडोत्पादकत्वेनानलोऽनिस्तत्रोद्दीपकत्वेन गन्यवाहोऽनिल इत्यर्थः । स केमहमो योग- पाकावतारे खखदशायाम् । भव्याशयः सत्यवारी सत्यवादो वा। तेन कल्पि. तानि विविच्य निर्दिष्टानि । शेष स्पष्टम् ॥ ५०-५१ ॥ भाग्ये केती स्तब्धवाक् ॥१॥२११८॥ स्वपितृपदाद्भाग्यरोगयोः पाप. साम्ये केमद्रुमः ।। १।२६११९॥ चन्द्रदृष्टौ विशेषेण ॥१॥२१२०॥ सर्वपा चैव पाके ॥१२॥१२॥ भाग्ये (१५-२) कारकाशाद द्वितीये केती पापदृष्टे सति स्तब्धवान् शीघ्रकथना. समर्थः । स आत्मकारक प्रकरणात् , न तु स्वशब्देन पितृपदे विशिष्यते । पिता (-६१-१) लमम् , पदं लग्नपदं, स्वश्च पिता च पदं चेति खपितृपदम् तस्मात् स्वपि. तृपदाद, भाग्यरोगयो (१५-२,३३८८) द्वितीयाष्टमयोः पापसाम्ये केमहमारयो योग । स च चन्द्रघटा सत्या विशेषेण भवति । परिपूर्ण इत्यर्थः । सर्वपा राशीना प्रहाणा चापि फलानि पाके खखपाककाले भवन्तीति । अथ द्वितीयपादपदार्थानुपसहरवि-- इत्युक्तः शशधरयाण (५१) संख्यपद्यैः शास्त्राथों मुनिवचनानुरद्ध एव । तेनाद्यप्रशमितसंशयावतारं छानाणां मतिलतिका प्रतानिनी स्थात् ॥ ५२ ॥ इत्युक्त इति । स्पष्टम् ॥ ५२ ॥ आदित. परसत्या ३६५५१-८७) इति श्रीजमिनिपयामृतता मूर मन्दल्या द्वितीयः प्रवाहः ॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । अथ तृतीयः प्रवाहो विविच्यते । तर प्रथमं तावन्मुनीन्द्रप्रणमनपूर्वकमारुदकुण्ड. लीफलकीर्तनं सहेतुकं प्रतिजानीते-- फलितागमतत्वदर्शकं मुनिवर्य प्रणमन्पदाश्रयात् । फलमुद्धृतसंशयोदयं दयमानं पिपठी-पु कीर्तये ॥ १॥ फलितेति । फल्यते निष्पद्यते शुभाशुभमनेनेति फलितं तदेव ऋष्यादिपरम्परया ग- मनादागमः तस्य यत्तत्त्वं रहस्यं तद्दर्शकमुपदेष्टारम् उक्कं चाचार्यविष्णुगुप्तेन-'अप्य- वस्य पुरुषः प्रतरन्कदाचिदासादयेदनिलवेगवशेन पारम् । न लस्स कालपुरुषात्यम- हार्णवस्य गच्छेत्कदाचिदपिर्मनसापि पारम् ॥' इति । मुनिवर्य भगवन्तं जैमिनि प्रणमन् तं प्रति प्रवीभवन पिपठी:पु पिपठिषुपु छानेषु दयमानोऽनुकम्पितहृदयः सन. हम् उद्धत उन्मूलितः संशयोदयः संदेहप्रसरो पस्मिन्कर्मणि तयथा स्यातथा फल. मादेशं पदाधयादाडढकुण्डल्यपसम्बनाकीतये प्रतिपादये ॥१॥ अथ पदम् ॥१॥३१॥ अयशब्दोऽधिकारार्थः । पदमारूढमधिकृतं वेदितव्यम् । ततः फलं वक्तव्यमि. त्यर्थः । पदशब्देन प्रधानतो लमपदं जन्मलमा गृह्यते। अथारूढकुण्डली। १२ HdHell CHHATRA hth होरालमम् leidt गुलिकरामम्

·४२
जैमिनिपद्यामृतं
श्रीमन्तं लाभं चाह-
सखगे खगरप्टिसंयुते पदलामे(११)कमलाविलासभाक् ॥
शुभयुक्तनिरीक्षिते नयादनयादाप्तिरितोऽन्यथा भवेत् ॥२॥
सखगे इति । पदादारूढाल्लामे एकादशे सखगे खगदृष्ट्या संयुते कमलाविलास
माक् । धीमानिसर्थः । पदलामे शुभयुक्ते शुभनिरीक्षिते नयान्यायादातिलीभः ।
इत्तोऽन्यथा पापयुक्के पापदृष्टे अनयादन्यायादाप्तिर्मवेत् ॥ २ ॥
व्यये सग्रहे ग्रहदृष्टे श्रीमन्तः ॥१॥३२॥ शुभैन्याय्यो लामः ॥१॥३३॥
पापैरमार्गेण ॥१॥३४॥
व्यये (११) पदादेकादशस्थाने । शेषं स्पटम् ॥ अधिकलाभं श्रीमन्तं फलाति.
देश चाह-
धनलब्धिरतीव जायते निजतुगादिगते ग्रहे भवे (११)।
पदतो धनभे(२)कलाधिभूगुरुशुक्राध्युपिते श्रियां पदम् ॥ ३॥
धनधानि निजोचराशिगधुचरालम्पिनि लक्ष्मणो भवेत् ।
इह कारकभागवत्फलं कथयेत्याय उदीरितेतरत् ॥ ४ ॥
धगलब्धिरित्यादि । भवे पदादेकादशे निजतुझादिगते प्रहे सत्यधिका धनलब्धिः ।
आदिना 'खोचमुहरस्वत्रिकोणनवांशः स्थानबलं खग्रहोपगते च' इति संप्रहः । पदत
आरूढाद् धनमे द्वितीये कलाधिभूगुरुशुक्राध्युपिते सति धियां संपदा पदं निवासः
स्यात् धनधानि द्वितीयभावे निजोचराशिगद्युचरावलम्बिनि उच्चस्थप्रहाधिष्ठिते सति
लक्ष्मणः श्रीमान् भवेत् उरितेतरतु । कथितादन्यत् फलं कारकभागवद् कारकांश•
कुण्डल्यामिवेहापि पदकुण्डत्यां कथयेत् प्रायो बाधकाभावे ॥३-४॥
उयादिमिविशेषात् ॥ १।३।५ ॥ चन्द्रगुरुशुफ्रेपु श्रीमन्तः ॥१२३३१५॥
उच्चेन वा ॥१॥३॥१६॥ स्वांशवदन्यत्मायेण ॥१७॥
पदादेकादशे उच्चादिभिरुच्चादिस्थितप्रहैविशेषालामः । पदादेकादश इति पूर्वतो
लभ्यते ॥ पदाद् द्वितीय चन्द्रगुरुशुकेषु वर्तमानेषु श्रीमन्तः । बहुवचनमविवक्षितम् ।
पदाद द्वितीय इति पूर्वसूत्रतोऽनुवर्तते । अनुवृत्तिज्ञानार्थमेवान सूत्राणामप्रेऽध्यायपा.
दसूत्राश योजिताः ॥ पदाद् द्वितीये उच्चन उच्चस्थप्रहेण वा श्रीमन्तः ॥ खांश इन
खांशवत् कारकांशकुण्डत्यामन्यद् ययत्फलं निरूपितं तत्तत्सर्वत्र प्रायेण बाधकामावे
संग्राह्य वाधकसत्वे तु साज्यम् ॥
श्रीमतां तत्प्रतिवन्धक विशिष्टयनं चाह-
सुत (५) धर्म(९)गतेऽयवा चतुष्टयगे(२०१०) दारपदे पदं श्रियाम
यदि तत्र न भामिनीपदं मनुजाः श्रीकरणाविवर्जिताः॥५॥

·मूलकन्दलीचिसहितम् । पदसप्तमयोः प्रजायते बहुदिष्ट्यागलपापरोधया। यदि तत्र पुनः शुभार्गलं धनवृद्धिःप्रयते विशेषतः ॥ ६॥ सुतेत्यादि । दारपदे सप्तमभावपदे उपपदात्सुतधर्मगते त्रिकोणस्य चतुथ्यगे केन्द्रस्थे वा त्रियां पदं भवेत् । यदि तत्र दारपदं न स्यात् तदा मनुजाः श्रीकरुणाविवर्जिताः स्युः । पदसप्तमयोः लमपदतत्सप्तमयोः। सप्तमीद्विवचनम् । अपरोधया निष्प्रति. पन्धया बहुभाग्यं स्यात् । यदि पुनः पदसप्तमयोः शुभार्गलं मवेत्तदा तु विशेषतो धन- वृद्धिःप्रयते॥५-६॥ लाभपदे केन्द्र त्रिकोणे वा श्रीमन्तः ॥१३॥१८॥ अन्यथा दुःस्थाः ॥१॥ २१९॥ पत्नीलामयोदिष्टया निरामासार्गलया ॥१॥३॥२२॥ शुमार्गले धन- समृद्धिः ॥१॥३॥२३॥ लामः (11) सप्तमो भावः तत्पदे तदारुदै लमारूढाकेन्द्र त्रिकोणे या श्री. मन्तः । स्थानबहुत्वेन बहुवचनम् ॥ अन्यया केन्दनिकोगवतिस्थाने दु.स्था दु:- खिनः । दुःस्थे' इति पाठे सप्तमभावपदं पटाटमव्ययगतं न भवतीति इष्टव्यम् । पनी (-१) लाभयोः (१-५) लमपदतत्यप्तमयोनिरामासार्गलया निष्प्रतियधार्ग- लया दिष्टया माग्यं स्यात् । दिष्टोत्यव्ययम्। 'दिष्टयाम्य ते कुक्षिगतः परः पुमान् ' इति श्रीभागवतम् ॥ लप्तपदतरसप्तमयोः शुभार्गले साभासेऽपि धनसमृद्धिः स्यात् ॥ पूर्वसून तु निरामासार्गले भाग्यमिति विवेकः । अत्र वृद्ध.-'यस्य पापः शुभो वापि प्रहस्ति- छुभार्गले । तेन ट्रेक्षित लमं प्रावल्यायोपकाप्यते । यदि पश्येदहस्सं न विपरीतार्ग- लस्थितः॥ इति विशेषमाह म। राजयोगानाह- नृप एकखगेन वीक्षिते जनिहोराघटिकाविलग्नके। अथवान विलग्नसप्तमे भवनांशत्रिलवायगाहिना ॥ ७॥ यदि चैकमपीह खण्डितं क्षितिपत्वे विकलत्वमादिशेत् । अनयैव दिशा टकाणतो नयमांशाच परामृशेदिदम् ॥ ८॥ निजफारकतो निसागराशुगनागेपु (२५)शुमे समे नृपः। स्वत एव तृतीयपष्टयोः खलपेटे तुलिते घराधिपः॥९॥ इति योगयुगं विचारयेचनुजायाभवनेशयोरपि । इह मिश्रनमश्चरस्थिती मनुजा पार्थिवसंनिमो भवेत् ॥१०॥ नृप इत्यादि । जनिहोराघटिकाविलमके' तपसुण्डो जन्मलप्ने होगसमे पदी- समें एफेन सगेन बीक्षिते पति नृपः सात् । सममये या कोऽप्येने या समानद. टेति तात्पर्यम् । अपवास रायंरदेशागवानससमे स्टे नृपः। एतदुकं भवति-~- जन्महोतरवि पुजलीषु यो समसप्तमी भावी तकप्रहध्या नृपः सात् । यदि च एकमपि ३६ जानहोराघटिकाविलमके भवनांशत्रिलो सन्दिते न्यून दहायेक्षण- ·जैमिनिपामृतं तारतम्येन क्षितिपत्वे विकलत्वं वैकल्यमादिशेत् कथयत् । तादृशदृश्यद्रष्ट्रदर्शनाभावेन न्यूनो राजयोग इति भावः। अनयैव दिशा प्रकारेण नवाशाद् दृकाणतश्चेदं सर्व पराम. शेद् विभावयेत् । अयं भावः-जन्मलमाश्रितनवांशकुण्डल्या होरालमाश्रितनवांशकु. ण्डल्यां घटीलग्नाश्रितनवांशकुण्डत्यां तथा जन्मलग्नाश्रितद्रेष्काणकुण्डल्या होरालमा श्रितद्रेष्काणकुण्डत्यां घटीलग्नाश्रितद्रेष्काणकुण्डल्यां च लनादिवेकग्रहदृष्टषु राजानो भवन्ति । वृद्धोऽपि-'विलग्नघटिकालमहोरालमानि पश्यति । उच्चाहे राजयोगो लम द्वयमथापि वा ॥ राशेर्ट काणतोऽशाच राशेरंशादथापि वा । यद्वा राशिकागाभ्यो लग्नद्रष्टा तु योगदः॥ इति । 'जन्मकालघटीलनेष्वेककेनेक्षितेषु तु । उच्चारूढे तु संप्राप्ते चन्द्राकान्ते विशेषतः ॥ कान्ते वा गुरुशुक्राभ्यां केनाप्युञ्चग्रहेण वा । दुष्टार्गलप्रहामावे राजयोगो न संशयः ॥ इति च । खतः कारकादेव । तुलिते संख्यया समे । इति योगयुगमिति । एतदुक्तं भवति-- तनुजायाभवनेशयोरपि सकाशाद् द्विसागराशुभनागेषु शुमे समे सति तथैवात्मकार- कात्तृतीयपश्योः खलखेटे तुलिते सति राजा स्यात् । शेष स्पष्टम् ॥ ७-१०॥ जन्मकालघटिकाखेकदृष्टासु राजानः ॥१॥३॥२४॥ पत्नीलामयोश्च राश्यशकटकाणैर्वा ॥१॥३२५ ॥ तेप्धेकस्मिन्यूने न्यूनम् ॥१३॥२६॥ एवमंशतो हकाणतश्च ॥१॥३॥२७॥ स्वभाग्यदारमातृभावसमेपु राजानः ॥१॥३॥३०॥ फर्मदासयोः पापयोश्च ॥१॥३॥३१॥ पितृलाभाधिपाश्चैवम् ॥१॥३॥३२॥ मिथे समाः ॥१॥३॥३३॥ जन्मकालघटिकासु, जन्मलाहोरालग्नघटीलचित्यर्थः ॥ जन्मकालपटिकास पनी (-१) लमम् , लामः (=१३-७) सप्तमः तयोः पनोलामयोलनसप्तमभावयोरेकाहर योः राश्यंशकहकाणवशादाजानो वा ॥ तेष्वेकसिन्यूने न्यून मिति सूत्रेण किंचिकल्यं प्रतिपाद्यते । तदर्थस्त्वेवम्-ताच तानि च तानि 'नपुंसकमनपुंसकेनैकवचान्यतर स्याम्' इत्येकशेषः । तेषु जन्मकालघटिकासु राश्यंशकाणेषु वैकसिन्यूने पति न्यूनं राजलमित्यर्थः ॥ एवमंशतो इकाणतश्चेति जन्मसूत्रोकराजयोगस्यातिदेशः । अवं राजयोगानामुच्चावचश्रेण्यः-जन्महोराघीकुण्डलीयु जन्मलमे, सप्तमे, जन्मलमसप्तमयोः; होरालग्ने, सप्तमे, होरालमसप्तमयोः; घटीलमे, सप्तमे, घटीलम सप्तमयोः, एकस प्रहस्य रायशद्रेष्काणवशाद दृष्टी सत्यां नव राजयोगाः । जन्महोरा- घटीलनेषु चैक इति दशयोगाः। एवं जन्मतमादिनवमांशकुण्डलीषु दश, जन्मलमा. दिदेष्काणकुण्डलीयु दशयोगाः । अथ जन्महोराघटीलभेषु त्रिपु, तत्सप्तमेषु त्रिपु, ला. तत्सप्तमद्वन्द्वेषु त्रिषु प्रत्येक राश्यंशवशाद् राशिदेष्काणवशाद् अंशद्रेष्काणवशाद एक प्रहस दृष्टौ सप्तविंशती राजयोगाः। तथा जन्महोरालमयोः, जन्मघटीलमयोः होरा. घटीलमयोः राश्यंशदेष्काणवशाद् एकप्रहरी प्रय इति सप्तविंशत्या सह त्रिंशदाज योगाः । एवं नवांशकुण्डलीय त्रिंशद् द्रेष्काणकुण्डलीपु त्रिंशदिति सर्वे संभूम विंशत्युत्तर शतं राजयोगा।

·मूलकन्दलीयचिसहितम् । ४५ ख भात्मकारकः सलाद भाग्य(-१४-२) दार(-32-४)मात(-११-५) भावेषु (-११-८) द्वितीयचतुर्थपञ्चमाष्टमेयु स्थानेषु समेपु समसंख्येषु शुभेषु शुभप्रहेषु राजानः ॥ आत्मकारकात् कर्म (-११-३) दासयोः (*-६) तृतीयपष्टभावयोः समयोः पापयोः सत्वे राजानः । पित (-11-१) लाभयोः (३-७) लमसप्तमयो- रधिपाचैवं द्वितीयचतुर्थपञ्चमाष्टमभावेपु समेषु शुभेषु, तथा तृतीयपष्ठभावयोः समयोः पापयोः सत्वे राजान इत्यर्थः ।। इह शुभपापमिश्रणे सति समाः राजतुल्यविभूतय इसर्पः। दारि यमाह- यदि योगयुगे शुभालये मलिनाः स्युर्मलिनालये शुभाः। भुवमत्र तदा दरिद्रता मुनिचूडामणिनोपदिश्यते ॥ ११ ॥ यदीति । यदि निजकारकत इति श्लोकोके योगयुगे। शेष स्पटम् ॥ ११ ॥ दरिद्रता विपरीते ॥१॥३॥३४॥ विपरीते 'स्खभाग्य' इति सूत्रोके शुभस्थाने पापा एव, पापस्थाने 'कर्म' इति सूत्रोके शुभा एव, तर्हि दरिद्रता स्यात् ॥ यानं वैतानिक राजकीय सेनानी राजचिहं चाह-~ अवलोकितयोः परस्परं दनुजाचार्यकुमुद्रतीशयोः। अथवा त्रिगृहान्तरस्थयोनिमाक्षायत एव यानवान् ॥ १२ ॥ गतवासु निकेतने कचित् क्षितिभूदानवपूज्यकेतुषु । मिथ ईक्षणकर्तपु क्षमापतिलश्मा सलु जायते जनः ॥१३॥ उद्यप्रमदाधिपात्सुते रजनीयसि वागधीश्वरे। दितिसूनुपुरोहितेऽथवा मनुजा भूरमणाधिकारिणः ॥ १४ ॥ तनुसप्तमवेश्मवल्लभात् सहने (३) या परिपन्थिसप्रति मलिनेन खगेन संयुते पृतनाशासनतत्परो भवेत् ॥ १५ ॥ निजकारकतचतुर्थगौ क्षणदानायकदैत्यमन्त्रिणौ। कुरुतो नृपलक्ष्मलाञ्छितं जनमातोद्यतरणसंगिनम् ॥ १६ ॥ अवलोकितगोरियादि । दनुजाचार्यः शुक्रः । कुमुद्वतीशचन्द्रः । अय परस्परं त्रि- महान्तरस्थयोः सतोः । तथा च यः- चन्द्रः कषि कविश्चन्द्रं पश्यत्यपि हवीयो । शुक्राचन्द्र ततः शुक्रे तृतीये वाहनार्यवान् ॥ इति ! क्षितिभूदानवपूज्यकेतुपु फुजशुक- केतु क्षमापती राजा तहमा, राजविवानिवर्यः । उदयो सनं, प्रमदा सप्तममावः, तदधिपात सुते पञ्चमे रजनीप्रेयसि चन्द्रे, वागीश्वरै गुरी; अथवा दितिसूनुपुरोहिते के सति मनुवा भरमणाधिकारिणो राजकीयाः स्युः ॥ तसप्तमवेदमनी समसक्षम- भावी सवलभाव तदधीशाव परिपन्पिसम पष्टो भावा पृतना सेना तच्छासने तत्परो ·१६ जैमिनिपद्यामृतं भवेत् ।। नृपलक्ष्मलाञ्छितं नृपचिहविशिष्टम् । ततं वीणादिकं याद्यमानदं मरजादिकम् । पंशादिकं तु मुपिरं फांस्यतालादिकं धनम् ॥ चतुर्विधमिदं यायमातोयमिति संकेत्यते।। शेपं स्पष्टम् ॥ १२-१६ ॥ शुभचन्द्रयोमियो दृष्टयोः सिंहस्थयोर्वा यानवन्तः ॥१॥२८॥ शुक्र जकेतुपु चैतानिकाः ॥२२२९॥ मातरि गुरौ शुक्र चन्द्रे या राजकीयाः ॥२२३५॥ कर्मणि दासे या पापे सेनान्यः ॥३६॥ स्वदारगयोः शुक्रचन्द्रयोरातोयं राजचिह्नानि च ॥१॥३॥४५॥ यत्र कापि वर्तमानयोमिथोदृष्टयोः शुक्रचन्द्रयोः; वा मिथः सिंह (-१५-३) स्थयोः तृतीयस्थानं गतयोः शुक्रचन्द्रयोः, शुक्राचन्दे तृतीयगे वा चन्द्राच्छुके तृतीयगे यान. पन्तो भवेयुः ॥ यत्र वापि वर्तमानेपु परस्परमवलोकयत्सु शुककुजकेतुपु वैतानिका राजलक्ष्माणः । वितानोऽग्निविस्तृतिरिति दृष्ट्या याज्ञिका इति केचित् ॥ मातरीति । पितृलामाधिपादित्यनुवर्तते । लनाधिपात् सप्तमाधिपाच मातरि (६५-५) परमे गुरौ शुझे चन्द्रे वा राजकीयाः ॥ लमाधिपात् सप्तमाधिपाच कर्मणि (१३-३) तृतीये दासे (=45६) पछे वा पापे सेनान्यः सेनापतयः ॥ खाद् भात्मकारकाई दाराः (२५-४) चतुर्थो भावः, तान् गच्छत इति दारगी । तयोः शुक्रचन्द्रयोः सतो. रातोधं वादित्रं राजचिहानि छत्रचामराठीनि स्युः॥ अनेकथा व्ययं तत्रातिदेशं चाह- पदतो युतिवीक्षणे व्यये सदसन्मिश्रकृते व्ययो महान् । रविराहुसितैर्नृपाद् व्ययो विधुदृष्टया तु विनिश्चयाद्भवेत् ॥ १७॥ शशिजेन सगोत्रवादतो गुरुणा स्यात्करमूलको व्ययः । कुजसौरिसमाथिते व्यये भवति भ्रातमुखात्खलु व्ययः ॥ १८ ॥ व्ययगैर्व्यय ईरितो यथा धनलाभोऽपि तथैव लामगैः। गगनेचरयोगदृष्टितः परिचिन्त्यो मतिमद्भिरादरात् ॥ १९ ॥ पदत इत्यादि । पदत आरूढाद व्यये सदसन्मिश्रकृते शुभाशुभमिश्रसंपादिते युति- वीक्षणे प्रहाणा योगनिरीक्षणे सति महान् व्ययः । लग्नपदात् द्वादशे शुमे सत्कर्मनिमि. तको व्ययः, पशुमे असत्कर्मनिमित्तको व्ययः, शुभाशुभप्रहसयोगे सकीर्णकमेनिमि- तको व्यय इति तात्पर्यम् ॥ सगोत्रवादतः सगोत्रादायादाः वादो विवादः ताभ्याम् , अथवाने प्रातूमुखादिति दर्शनाद 'विवादयन्धुतः' इति पठनीयम् । तत्र बन्धवः परित भाषिता ये केचन चेवि द्रष्टव्यम् । करमूलकः, राजादिदेयद्रव्यं कर इत्युच्यते । स मूलं कारमं यस्य स करमूलकः । भ्रातृमुखात् , भ्रातरः सहजाः मुखशन्देन पितृव्यपुत्रा- दयः ॥ व्ययगैर्व्यय इति लाभविचारार्थमतिदेशः । गगनेचरयोगहष्टितः प्रयुतिविलो. कनाभ्यामित्यर्थः । शेष स्पष्टम् । तथा च वृद्धाः-आरूढानभवनं प्रहः पश्येत्तु न व्ययम् । यस्य जन्मनि सोऽपि स्यात्प्रयलो धनवानपि । द्रष्ट्रप्रहाणां बाहुल्ये तदा प्रष्टर ।

·भूलकन्दलीवृत्तिसहितम्। तुझगे । सार्गले चापि तत्रापि वर्गलसमागमे । शुभप्रहार्गले तत्र समाप्युच्चप्रहार्गले गुखानि खामिना दृष्टे लनभाग्याधिपेन वा । जातस्य पुंसः प्रावल्यं निर्दिशेदुत्तरोत्तरम्। इति ॥ १७-१९ ॥ नीचे ग्रहग्योगाद् व्ययाधिक्यम् ॥१॥३॥ रविराहुशु पात् ॥१॥३७॥ चन्द्रदृष्टौ निश्चयेन ॥१॥३८॥ चुधेन शातितो विवादाद्वा॥२३॥९॥ गुरुणा करमूलात् ॥२३॥१०॥ कुजशनिभ्यां मातमुखात् ॥११॥ ऐतैर्व्यय एवं लामः ॥१॥३॥१२॥ नीचे (-12-१२) लग्नपदाद द्वादशे । एवं लमपदाद' इत्यप्रिमेषु पञ्चमु सूत्रेषु संवध्यते । सेयं पञ्चसूत्री पार्था पद्यतो व्याख्याता च ॥ एतरिति । यथा द्वादशस्थान- गतरेतैर्महेय॑य उत्कः, एवमेव एकादशस्थानगतरेतैलाभोऽप्युच्यते ॥ उदरामयं सद्योवार्धकं स्वीपुंसयोरनुरागं कलहं चाह- पदतो हि कलनभे शिखी यदि वागुश्च तदोदरामयः। धनसशनि केतुसंयुते घटते वार्धकलक्ष्म सत्वरम् ॥ २० ॥ यदि तिष्ठति केन्द्र (१।४।१०) कोणक (५९) निखलामे (२०१०) ११) स्तपदं तदा भवेत् । प्रमदापुरुषानुकूलतातनयादिष्वपि चिन्तयेददः ॥२१॥ यदि लग्नपदाधूिपदं पततिद्वादश(१२) रन्ध्र(८) शत्रुषु (६)। बहुबैरकथाव्यवस्थितिः प्रमदापूरुपयोहस्थितिः ॥ २२ ॥ पदतो हीत्यादि । यदि वा अगू राहुः। घटते संगच्छते। लखपदं सप्तमपदम् । अद इदमुक्तं तनयादिष्वपि चिन्तयेदिति फलातिदेशः ॥ यदि लमपदादित्यत्रापि 'तनयादि- ध्वपि मैत्रीयद्वैरपि विचार्यत इति सिध्यति ॥ तथा च वृद्धाः-'आरूढौ पुनपित्रोछ बिलामे केन्द्रगी यदि । योमैत्री त्रिकोणे तु साम्यं द्वेषोऽन्यथा भवेत् ॥ एवं दा. रादिभावानामपि पत्यादिमित्रता । जातकद्वयमालोक्य चिन्तयनीयं विचक्षणैः ।। इति ॥२०-२२॥ लामे राहुकेतुभ्यामुदररोगः ॥२३॥१३॥ तत्र केतुना झटिति ज्यानि. लिङ्गानि ॥१॥३॥१४॥ केन्द्रविकोणोपचयेषु द्वयोर्मंत्री ॥१॥३॥२०॥ रिपुरो. गचिन्तासु वैरम् ॥९॥२२॥ लमे (EXT-७) उमपदात्सप्तमे ॥ तत्र (-२) तापदाद् द्वितीये केतुना झटिति अनवसर एव ज्यानिः जोर्णता, तस्सा लिङ्गानि विवानि स्युः । उपदार सप्तमपदे केन्द्रत्रिकोणोपचयेषु वर्तमान द्वयोः सीपुंसयोमैत्री 1 अनोपचयपदं पहा- रिक योध्यममिमसूतानुरोधात् ॥ लमपदाद रिए (18-१२) रोग (३३७८) चिन्तासु (-EF=६) द्वादशाष्ठमपठमावेषु सप्तमपदे वर्तमाने यो प्रीधयो- र सात् ॥

·५८ जैमिनिपद्यामृतं धुद्धिमत्सुखिदरिद्रव्ययशीलवलिन आहे- तनुकारक्योस्ततस्त्रिपइगतदृष्टया निपडीश्वरेक्षया| अथवा तनयेशवीक्षया धिपणी धिपणायते जनः ॥ २३ ॥ तनुकारकयोस्ततः सुखाधिपदृष्ट्या सुखभाक् प्रजायते । उदये निजकारकेऽपि वाटमपेक्षा कुरुते दरिद्रताम् ॥ २४॥ तनुकारकयोस्ततो व्ययाधिपद्दष्टया व्ययकारको भवेत् । उदये तद्धीसवीक्षिते घलिनो जन्म तथात्मकारके ॥ २५ ॥ तनुकारकयोरित्यादि । तनुकारकयोरिति सप्तमीद्विवनम् । ततः तनुकारकाम्यामि. त्यर्थः। निपजतदृष्ट्या तृतीयषष्ठस्यप्रहावलोकनेन; निपडीश्वरेक्षया तृतीयपठखामिदृष्टयाः अथवा तनयेशदीक्षया पञ्चमेशावलोकनेन, धिषणाड्या युद्धिसपत्त्या धिषणायते । धिषणो बृहस्पतिः स इवाचरवि । क्यः ॥ उदये लगे । अष्टमपेक्षा अष्टमेशस्यावलोकनम् ।। तथा आत्मकारके तदधीशवीसिते । कारकेशदृष्टे इत्यर्थः ॥ २३-२५ ॥ स्वपितृभ्यां कर्मदासस्थदृष्टया तदीशदृष्टया मातनाथदया च धी. मन्तः ॥१॥२॥३७॥ दारेशदृष्ट्या सुखिनः ॥१॥३॥३८॥ रोगेशदृष्टया दरिद्राः ॥११॥३९॥ रिपुनाथदृष्ट्या व्ययशीलाः ॥३॥४०॥ स्वामिदृष्टया प्र' चलाः ॥१४॥ ख आत्मकारकः, पिता (-12-१) लमम् , ताभ्यामात्मकारकपितृभ्यां सका- शात् कर्म (१२-३) तीयो भावा, दासः (१६) पछः, तद्गतमहदृष्टया या तदीशदृष्टया; माता (६१-५) पञ्चमी भावः, तनाथदृष्ट्या च अर्थादात्मकारके उसे च धीमन्तः ॥ 'खपितृभ्याम्' इति दारेशेल्यादिसूत्रचतुष्टयेऽन्वेति ॥ आत्मकारके लमे च दाराः (5) चतुर्थो भावस्पदीशदृष्ट्या मुखिन ॥ आत्मकरके लगेच रोगः (-३३-८) अष्टमो मावस्तदीशदृष्ट्या दरिदाः ॥ आत्मकारके लमे व रिपुः (१३-१२) द्वादशो भावस्तन्नायटया व्ययशीलाः ॥ यात्मकारके ठी व सामिया प्रबलाः स्युः ॥ अनेकधा यन्धनमाद- तनुतोऽकंटशो (१२२) त्रिकोणके (५।९) रविरिष्यो (१६)भवती तिहोयोः (१९३३)। अथवा सुसकर्मसझनो (१०) बृहसाम्ये सति बध्यते जनः ॥२६॥ इह भाववदीयनायके शुभसंवन्धिनि सध्यते मृदुः। निगडेन नियध्यते नरः सलसंसागणि ताड्यतेऽपि च ॥२७ ॥ तनुत इत्यादि । वीतिहोतोऽमिः । पच्यते इवि बनातेः कर्मणि लद ॥ गावा 'तनुतोऽदो-इत्यादिना पटिताः तदीयनायशः तत्वामिनः देवा समाहार:

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । भारतदीयनायकं तस्मिन् । अथवा भावतदीश्वरटिके' इति पाठ. मृदुमन्दं यथा स्यात्तथा कारागारे ध्यते । भावतदीयमायके सलागिणि सवि निगडेन बन्धनबह- लया निवध्यते नियन्यते कशादिना ताब्यतेऽपि च । इति प्रारम्भतः सप्तविंशतिवैताली. यानि ॥२६-२७॥ पश्चाद्रिपुभाग्ययोबृहसाम्ये यन्धः कोणयो रिपुजाययोः कीटयुग्मयो- दीररिष्फयोश्च ॥१॥३॥४२॥ एवमृक्षाणां तदीशानां च शुभसंबन्धे निरो- धमानं पापसंवन्धाच्छूहलाप्रहारादयः ॥१॥३॥४३॥ पश्चात् (-12-3) लग्नात् रिपु (-१३-१२) भाग्ययो (-११-२) द्वाददाद्विती- ययो, कोणयो पञ्चमनवमयोः, रिपु (-१२) जाययो (६) द्वादशपष्टयो , कीट (-११) युग्मयो (१३-३) एकादशतृतीययो , दार ( -४) विष्फयो। (-२१-१०) चतुर्थदशमयोवी प्रहसाम्ये एकथेद् एक , द्वौ चेद् द्वौ, नयथेद् नय इति रीत्या महसमताया पटमानाया पन्ध स्यात् ।। एवमृक्षाणामिति स्पष्ट पद्यतो व्या ख्यातं च। नेनहानिमाह- लग्नस्थानात्पञ्चमारदवी सिंहीसूनुर्भास्वता श्यमानः । नेत्रध्वंसी जायतेऽत्र प्रवीणैः शाखाकृतं किर्त्यतां भावयित्वा ॥२८॥ लास्थानादिति । शाखाकूत जैमिनीयागमतात्पर्यम् । शालिनीतमेतत् ॥ २८॥ शुक्राद् गौणपदस्थो राहुः सूर्यदृष्टो नेत्रहा ॥१॥३॥४॥ शुक्रात् (-२५-१) लग्नात् । ग्रहादिति केचित् । गौणस्य (-१३-५) पचमस्य यत्पदमारूढसज्ञ तत्स्य सूर्येण दृष्टो राहुर्ने वहा स्यात् ।। अथ तृतीयपादपदार्थानुपसहरति- इत्युक्तो विषधरदन (२८) संस्यपद्यः शास्त्रार्थो मुनिवचनानुरुद्ध एव । तेनाय प्रशमितसंशयावतार छामाणां मतिसरणि- परिष्कृता स्यात् ॥ २९ ॥ इति धौदुर्गाप्रसादद्विवेदरचित जैमिनिपद्यामृते पदफलोदेशो नाम तृतीय. प्रवाह श्रीगुरुचरणार्पणमस्तु । आदित पयसस्या ८०८-११५। इत्युकइति सटम् ॥२९॥ इति श्रीनमिनिपावरतो मूलचन्दत्या सूतीय प्रवाह ॥ प.

·जैमिनिपद्यामृत अथ चतुर्थःप्रवाहो विविच्यते-- तन पूर्व मुनीश्वरप्रशंसनपुर सरमुपपदफलनिरूपणं प्रतिजानीते- सुनिपुणमिह भूतं वर्तमानं भविष्य- करयदरसमान ज्ञायते यत्प्रसादात् । तमखिलनिगम कर्मविशं प्रशंस. पपदफलजातं वक्ति दुर्गाप्रसादः ॥१॥ (मालिनी) मुनिपुणमिति । सुनिपुणभव्यभिचरितम् । भूतं वर्तमान भविष्यदिति कालवशेन वस्तुनो वस्तुवशेन कालस्येत्यवस्थानयम् । ननु कालस्याखण्डत्वे कथामित्थं व्यवहार , औपाधिक इति गृहाण । उपाधिश्च दिगादिसबन्धेन नेकधा । अपरस्मिन्नपर युगपचिरे क्षिमिति काललिङ्गानि' । 'इत इदमिति यतस्तद्दिश्यं लिङ्गम्', इति भगवान् कणाद कालदिशोरनुमिती लियते ज्ञायतेऽनेनेति लिक प्रमाणमाह । तत्रयमपि दिग्देशाभ्यां द्विधा भिद्यते । दिशापि भेदस्य निर्वाहे पलाशादिप्रतिपत्यर्थ देशसाहित्यमभ्युपेयम् । सनिकर्ष इव विप्रकऽपि शास्त्रक्रियासस्कृत ज्ञान न प्रतिवध्यते । तथा चाह भगवान पतञ्जलि -'परिणामनयसयमादतीतानागतज्ञानम्' । इत्यादि । एतेन फलव्यभिचार मुत्प्रेक्षमाणानामायुष्मतामाक्षेपशहय. 'तदप्रामाण्यमन्तव्याघातपुनरुकदोपे-य.', इति पूर्वपक्षविधयाऽक्षपादोकमशिनोऽप्रामाण्यमिवोद्धर्तव्या प्रतिभानवद्भि । शेष स्पष्टम् । अन सर्वन छन्दोनाम तत्र तत्र मूले निर्दिष्टमेव ॥१॥ उपपदात्फले वक्तव्ये कितावदुपपदमिति जिज्ञासां पूरयति- इह समासयलाधन (२) रिष्फयोः (१२) पदमुशन्ति किलोपपदं विदः । विपमतासमतावशतस्तनो- स्तदुपयोग इति वृवतेऽपरे ॥२॥ (हुतविलम्बितम् ) इह समासवलादिति । 'पिननुचरात', इति सौनपदस्य समासबलात् पष्ठीत पुरुष पहुबोहोराश्रयणात् । तनोविषमतासमतावशत तदुपयोग , लग्ने विषमे द्वितीयस्य पदमुपपदं, लग्ने समे द्वादशस्य पदमुपपदम् । इति तयोद्वितीयद्वादशभावाभ्या सावि तयो पदयोरुपयोगवारितार्थ्यमित्यपरे नवीना नुक्ते, गणनावैचित्र्यवलेनोत्प्रेक्षन्त इत्यस्माभिरदास्यते । विशेष सूतता ॥ २ ॥ उपपदं पदं पिननुचरात् ॥११॥ पिननुचरात् पदमुपपदं स्यादिति योजना । पिता (-1133) रमम् , आयु तृदिनेशाभ्यामित्यादी तया प्रयोगात् । अनु पश्चात् चरति गच्छतीसनुचर , इति धावत् । ब्रझलक्षणादौ तथा प्रयोगात् । पितुरनुचर. पित्रनुचर तस्मात पित्र. नुचराव, समद्वादशात् यत्सद यावदीशायं पदमृक्षाणामिलनेन तदुपपदम् । समाव पि पृष्टचर ·7943 मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । द्वादशस्य यत्पदं तदुपपदसंज्ञ स्यादित्यर्थः । राशीनां संनिदेशानुसारेण कुण्डल्या गणः नाक्रमेण चोपनवस्य द्वादशस्य व्ययसंज्ञया व्यवहृतस्य लमपृष्ठवर्तित्वेनानुचराभिधानं सोपपत्तिकम् ॥ मत्रायं प्राचां व्याख्याविकल्प:-'यद्वा अनुचरतीत्यनुवरो लमाद द्वितीयो भावः । तस्य लप्सोद्गमनानन्तरमेवोद्गमात् तथैव चक्रसंचारात् लमद्वितीयप- दमुपपदमित्यर्थः । मन 'पितृ-अनुचरात्', इति पदच्छेदः । यदि 'पित्रनुचरात', (-२६१६१-९) इत्येवाखण्डं तर्हि नवमानुवराद अष्टमाद् दामाद्वेति विज्ञेयम् । या 'पित्र्यानुचरात्' (११) इति पाठे एकादशानुचराद् द्वादशादित्यर्थः सुगम एव । यद्वा 'पित्र्यानुचरात', (-२६२११-७) इति पञ्चाक्षराध्यशेन सप्त- मापदमुपपदम् । सप्तमं च जन्मलग्नादेरिति ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु 'पितुरनुचरात्' इति पाठः समुचितः । यद्वा आरूढानां पदमुपपदमित्यर्थः । पितुरनुचरादनुरोधेनागता. पदाद' यावदीशाश्रयमिति रीत्या पदानां सर्वेषों पदमानेयमिति यावत् । इति कृष्णा. नन्दसरस्वती । 'पिच्यानुवरात्' इत्यग्नण्डात्सप्तसंत्यालाभं पन्थोऽप्यारतवान् । इदमपि बोध्यम्-पितृलममनुचर द्वितीयं यस्येति बहुचीहिणा द्वादशभावबोध इति नीलकण्ठः । पितुरनुचर इति तत्पुरुषेण धनभाव इति साम्याशयः । भत एव 'दह समासघलाद् धनरिफयोः पदमुशन्ति क्लिोपपदं विदः' इत्युक्तम् ।। अथोपारूढकुण्डली। । *12 JHNA होरालमा सू. सु. के. ८ ६ उपपदम् Anener ·५२ जैमिनिपद्यामृतं स्त्रीसंबन्धीनि फलान्यष्टभिश्छन्दोभिराह-- उपपदभवनेऽथवा द्वितीये मलिनगृहे खलखेटसंश्रिते वा। प्रशमितवनितोऽथवा परिवाइ भवति न योगकृतौ सरांशसिंहौ ॥३॥ (पुष्पितामा) अस्मिन्योगे सहग्योगे । न प्रव्रज्या योपिनाशः ॥ ४ ॥ ( कन्या) तत्र धने वा नीचमुपेते । दारविनाशं शंसति सूत्रम् ॥५॥(पतिः) उपपदमुच्चं भयदयवार्थः। घटयति पुंसां शशिवदना स्त्रीः॥६॥ (शशिवदना) यद्यत्र च तिष्ठेद्राशिमिथुनाख्यः। नूनं तनुमध्या योपा विदधाति ॥७॥ (तनुमध्या) उपपदेऽथवा कुटुम्बके स्थपतिमाजि, वा तदीश्वरे । स्वभवनस्य उत्तरायुपि प्रलयमश्नुते मनोरमा ॥ ८॥ (मनोरमा) उपपद्धनपे निजतुगगे मिलति हि गृहिणी जननोज्वला। अधरभवनभाजितु नीचजा विमलयुतिदृशा हृदयंगमा ॥९॥ (उज्वला) उपपदधनमे सिंहीतनूजामणिसुतयुते निन्दापुटेन। धरणिदुहित्यत्संत्यज्यते वा विलयनमयते क्लेशाकुलास्त्री ॥१०॥ (पुटः) उपपदभवन इत्यादि । प्रशमिता शान्ता मृता वनिता स्त्री यस्य स प्रशमितव. नितः ॥ सतः शुभस्य दृग्योगो यस्मिन् स सदृग्योगः तस्मिन् ॥ तत्र उपपदे शंसति कथयति । सूत्रं कर्तृ ॥ उच्चं श्रयद् गच्छद उपपदम् , अथवा अर्थों द्वितीयभाव उच्चं थयमिति लिङ्गविपरिणामेनान्वयः॥ अत्र चोपपदे द्वितीये वा । योषाः कर्म । विदधाति संपादयति ॥ स्थपतिभाजि खागियुक्त वा तदीश्वरे उपपदकुटुम्बनाथे खभवनस्थ सति उत्तरायुपि वार्धके मनोरमा श्री प्रलयं नाशमभुते प्रामोति । मनोरमादिशब्दाः स्त्रीविशेषवाचका अपि छन्दोनामग्रहणदृष्टया प्रयुक्ताः ॥ उपपदधनपे उपपदखामिनि धनखामिनि चेयर्थः । अधरभवनं नीचरादितः ॥ सिंहीतनूजो राहुः । द्युमणिसुतः शनिः । निन्दापुटः सार्वजनीनोऽभवादः । धरणिमुता भगवती जनकनन्दिनी । तस्या भपि त्यागो लयश्च वभूवेति रामायणम् । अयते गच्छति । शेष स्पष्ट सूत्रतो व्याख्यातं च ॥३-१०॥ तत्र पापस्य पापयोगे प्रव्रज्या दारनाशो या रा२॥ नाव रविः पापः शा३॥ शुभग्योगान ॥ १६४४ ॥ नीचे दारनाशः ॥ ११॥५॥ उच्चे यहुदारः॥ १६॥ युग्मे च ॥६॥७॥ तत्र स्वामियुक्ते स्वः या तो ·1 मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । ५३ तावुत्तरायुपि निरः ॥ शादा। उच्चे तसिन्नत्तमकुलाहारलाभः ॥१॥ ४३९॥ नीचे विपर्ययः ॥१०॥ शुभसंबन्धात्सुन्दरी ॥१॥४॥१२॥ राहुश. निभ्यामपवादात्यागो नाशो वा ॥१२॥ अधिकाराद् उपपदे; तत्र (-३६-२) उपपदाद् द्वितीये वा, पापस्य पापप्रहस्य राशी सति, पापयोगे सति या प्रमज्या संन्यासः, दारनाशः नीनाशो वा स्यात् । नील. कण्ठस्तु "उपपदे' इति पसं नाझीकुरुते । 'आख्दात्तु धने पापखामिके पापसंयुते । संन्यासो वा कलत्रस्य नाशो भवति निश्चितम् ॥' इति केशवोऽपि । आलढमुपपदम् ॥ अन्न द्वितीयसूत्रोकफले रविः पापत्वेन न गृह्यते । तेन तत्खामिकस्य सिंहस्यापपत्वं सिद्धम् ॥ 'शुभदृग्योगान' इत्यत्रापि ररपापरवं संपातायातम् ॥ नीचोचे परिभाषिते एव ॥ युग्मे (-१३-३) उपपदे द्वितीये वा मिथुनराशी सति बहुदारः स्यात् ॥ तत्र (२) उपपदे द्वितीये वा खामियुक्त सति; खाऽन्यस्मिन् स्वराशी, तद्धती तच्छन्देन पूर्वपरामर्शाद् उपपदद्वितीयौ गृहोते । नीलकण्ठमतेन द्वितीय एव गृह्यते। तयोः तस्य वा हेतुलिई खामीति तात्पर्यम् । तस्मिन् सति । अन्यसिन् राशी खामि- युक्के वेति निष्कृतार्थः । शेषं स्पष्टम् । दारकारके शुक्रे पतुलयोरन्यतरस्मिन् स्थिते सति वा अनिलदारकारके स्वराशौ स्थिते बोतरायुपि निरः स्यादिति, तथा चोत्त- रेपु त्रयोदशसूत्रेषु दारकारकः संघष्यत इति च, विशेषः स्यामिप्रन्ये बचे इति सूत्र- द्वयी स्पष्टा । तत्र का नाम उत्तमता? यत्प्रत्यनीकभूता अधमता; या शुक्रशोगितसं- सर्गजनितोऽतिशय इति ब्रूमः । तथाच भगवान् मनु:--'वीपेतमविज्ञातं नरं कलप- योनिजम् । आर्यरूपमिवानार्य कर्मभिः वैर्विभावयेत् ॥ अनार्यता निठुरता क्रूरता निष्क्रियारमता । पुरुषं व्यजयन्तीह लोके कपयोनिजम् ॥ पिध्यं वा भजने शीलं मा. तु भयमेव वा । न कयंचन दुर्योनिः प्रकृति खां नियच्छति ॥' इति ॥ एतद्वैपरीत्येन मुयोनिता व्याख्याता उपपदे द्वितीये वा शुभवर्गदृष्टियोगे सति सुन्दरी स्त्री स्यात् ।। अपवादो 'लोकापवादाद भयम्' इत्यादी है यावेनोकः ।। पुनरपि स्वीसंवन्धीनि फलान्यष्टमिराह- दैत्यपुरोधाशिखिनायत्र व रक्तप्रदरम् । यच्छत इन्दोस्तनयः केतुरयास्थिनवणम् ॥ ११ ॥ ( माणवकम् ) सहस्रांशुसिंहीतनूजन्ममन्दाः । कुरहेक्षणाया इहास्थिवराय ॥ १२ ॥ ( सोमरानी ) अप्रावस्थितिमाप्तौ राकेशात्मजकेत् । कुर्वाते नियमेन स्थूलाही मदलेखाम् ॥१३॥ ( मदलेखा) उपपददविणगे धरणिभूधगृहे । कुजशनैश्वरयुते नसि रजा मृगशः ॥१॥ (गनगतिः) .

·- जैमिनिपद्यामृतं इह च सुरगुरुधुमणिसुतयतिः। श्रवणरुजमथो दिशति नरहकाम् ॥ १५॥ (मधुमती) इह गतौ गुरुतमौ वितरतो रदरुजाम् ॥ १६॥ ( सती ) निष्टां प्राप्तावुपपदधनगे कुम्मे भीने सवितसुततमौ । सीमन्तिन्याः पवनभवगदं दत्तो यद्वा गमनविकलताम् ॥ १७ ॥ (भ्रमरविलसितम्) उपपदमे धनधान्यथवा शुभखगदृष्टिसमागमने। कथितरुजा कलितावयवा न भवति जन्मघतां सुमुखी ॥१८॥ (सुमुखी) दैत्यपुरोध इत्यादि । अत्र उपपदे तद्वितीये वा । एवमप्रेऽपि । यच्छतः दत्तः 'दाण् दाने' इत्यस्य यच्छादेशे रूपम् ॥ सिंहीतनूजन्मा राहुः ॥ राकेशात्मजो बुधः । मदलेखो यौवनमदमन्यरामिति तात्पर्यम् ॥ नसि नासिकाया रुजा रोगः ॥ द्युमणिमुक्तः शनिः । नरहका 'नहरुवा' इति ख्यातो जवागतो रोगः, प्रकरणविरोधान तु विषक- न्येति । वितरतो दत्तः । तम इत्यदन्तः ॥ पवनभवगदं वातरोगम् । गमनविकलता पहभापम् ॥ कथितरुजा कलितापयवा उत्करोगाकान्ता। मुमुखी खी ॥ शेषं स्पष्ट सूरतो व्याख्यातं च ॥ ११-१८॥ शुक्रकेतुभ्यां रक्तपदरः ॥ १४॥१३॥ अस्थित्रायो चुधकेतुभ्याम् ।। शा॥ शनिरविराहुभिरस्थिज्वरः ॥ १।४।१५ ॥ बुधकेतुभ्यां स्थौल्यम् ॥१४॥१६॥ युधक्षेत्रे मन्दाराभ्यां नासिकारोगः ॥ १७ ॥ कुजक्षेत्रे च ॥१४॥१८॥ गुरुशनिभ्यां कर्णरोगो नरहका च ॥१३॥१९॥ गुरुराहुभ्यां दन्तरोगः ॥॥॥२०॥ शनिराहुभ्यां फन्यातुलयोः पङ्गुर्वातरोगो या ॥१॥ ४॥२२॥ शुभग्योगाम २२॥ उपपदद्विवीययोः शुक्रकेतुभ्यां स्थिताभ्यां स्त्रिया रक्तपदास्य भामयो भवति । एवममेऽपि व्याख्येयम् । कन्यातुलयोः कन्या (११) कुम्मः, तुला (-१६-१२) पूर्वफलानामनिदेशं तत्र विशेष च पभिराह- उपपदगृहतः कलत्रालयात्तदधिगतखगात्तदीयांशकात् । विकसितपिपणाप्रमाभासुरैर्मणितफलमिदं विचार्य धने ।। १९ ॥ (प्रभा) एतेभ्यो यदि धर्ममन्दिरे यारन्युधसौरिमार्गयाः । कुर्वन्ति धनपत्यमंशुमत्स्वन्विद्गिरसो यन्सुतान् ॥ २० ॥ (शुद्धविराट) यदामुतः गुमालयं चकोरयाधुराधयेत् । तदैकमात्मसंभवं भणन्ति सूत्रबेदिनः ॥ २१ ॥ (प्रमाणिका) मीन:॥

·- मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । यद्येतेभ्यः शुभगृहमध्ये मिश्राः खेदाः समधिगताः स्युः पुत्रोत्पत्तिर्भवति विलम्यान प्राबलमपि वेद्यम् ॥ २२॥ (मत्ता) चेदितो नवमभवने तिष्ठतो रुधिररविजौ । तर्हि पुंस इह कुरुतो दत्तकं प्रचुरकलहम् ॥ २३ ॥ ( हलमुखी ) ओजराशिभाजि पुण्यभावे (९) तेभ्य एवं भूरिदारका स्युः। युग्मऋक्षगे तु तत्र पुंसां जायते किलाल्पता प्रजानाम् ॥ २४ ॥ (मयूरसारिणी) उपपदराहत इत्यादि । उपपदगृहतः उपपदात् यः कलत्रालयः सप्तमो भावः तस्मात् , तदधिगतो यो प्रहः तसात् , तनवांशकाच । धने द्वितीये इदं भणितफलं कथितं फल- जातं विकसितधिषणाप्रभाभासुरैः विकतिता उन्मीलिता या धिपणा युद्धिः तस्या या प्रभा नवनवोन्मेपः तद्भासुरजोगसकैविद्वद्विविचार्यम् ॥ एतेभ्य उकस्थानेभ्यः सकाशाद् । एवममेऽप्येकोनविंशश्लोकोक्तानि स्थानानि बोध्यानि । अंशुमरखान्वतिरसः रविराहु- गुरवः ॥ चकोरबन्धुः चन्द्रमाः । मिश्रा अपसानपत्रकारकाः । अत्रेति संभवामिप्रा- येण ॥ दत्तकमिति । 'दद्यान्माता पिता वायं स पुत्री दत्तको भवेत्' इति याज्ञवल्क्यः । दत्तकखीकारे दायादानां परस्परं विवादात् प्रचरकलहमिति विशेषणम् ।। प्रजानां संत- तीनाम् ॥ १९-२४॥ सप्तमांशपहेभ्यश्चैवम् ॥ २३ ॥ बुधशनिशुझेपनपत्यः ॥ १॥ २४॥ पुत्रेषु रविराहुगुरुमिष्टुपुत्रः ॥ १।४।२५ ॥ चन्द्रेणैकपुत्रः ॥१।४।२६।। मिधे विलम्यात्पुत्रः १४२७ ॥ कुजशनिभ्यां दत्तपुत्रः ॥१६॥२८॥ ओजे बहुपुत्रः ॥१२॥२९॥ युग्मेऽल्पप्रजः ॥ ॥३०॥ उपपदाद् यः सप्तमो भावः, यव तद्भावी ग्रहो नवांशश्च तेभ्यः सभादेव पूर्वोक्तानि फलानि समुन्नैयानि ॥षेति । अप्रिमसूत्रात् 'पुत्रेषु' इति सयध्यते । पुनपु' इति न पृथपसूत्रं न वा बुधशनीति सूत्रानुयोगि तधेव पाठवारस्यात् । ततधायमधः- उपपदाद् यथा व्याख्यातसप्तमांशमहेभ्यः सकाशात् नवमभावेषु युधशनिशुषु वर्तमा. नेप्यनपत्यो निःसंतानः स्यात् । नीलकण्ठमवे तु पुषपदस्यानुवर्तनामावे विमतिविप. रिणामेनान्वये च उपपदात्सप्तमांशप्रहेषु युधश निशुक्रषु सरमु अपयहीनो मवदीति वाक्याः संपयते ॥ उपपदारयतमाशाहेभ्यः पुरेषु (15) नयममायेषु रविरा- .हुगुरुमिर्षहुपुत्रः स्यात् । नीठकठस्नु पुषपदस्य ययात्रुतमर्यमुपादाय यथासंपन्य पन. मस्थानमिति मायातवान् ॥ मि विलम्यात् । अनुवननापुर इति साहुं शक्यम् ॥ भोजयुग्मशन्दो प्रतिद्वाविव ॥

·जैमिनिपद्यामृतं
पूर्वफलातिदेश विशेपं च सप्तभिराइ-
उदयभतत्पतितस्तत एवात्मजभवनाच तदीयनभोगात् ।
अथ च तदंशकतः प्रतिभावाललितपदं निगदेत्फलजातम् ॥ २५ ॥
(ललितपदम् )
पदतच यदीनतनूजतमी सहजतं (३) गतायनुज निहतः ।
यदि लामगृहाधिगतौ तु तदा कुरतो निजपूर्वभवस्य मृतिम् ॥ २६ ॥
(तोटकम् )
चेतत एव विराजतिसुको विक्रम (३) लाभ (११ ) निकेतनमध्ये ।
पृष्ठजपूर्वजगर्भविनाशं जन्मवतो विद्धाति जनन्याः॥२७॥ (दोपकम्)
लग्नादन्ध्रस्थाने (८) दैत्याचार्यावेक्षा।
पूर्वप्रत्यगर्भध्वंसायैवादिष्टा ॥ २८॥ ( विद्युल्लेखा)
भौमजीवचन्द्रवोधना उपारूढतद्भयात्तदात्मजालयात् ।
तत्खगाल्लयाच्च सोस्थ (३) लाभ(११)गा
मासंपदं वितन्वतेतराम् ॥ २९ ॥ (श्येनिका)
चेत्कथितेभ्यः सहजनिकेते (३) लाभगृहे (११)वा कुजशनिदृष्टे ।
मातृविनाशो भवति यथासं शिष्यत आत्मार्यमसुतदृष्टे ॥ ३० ॥
(मोतिकमाला)
यस्य शिखीभणितेभ्यो विक्रम (३) लाभ (११) विहारी!
तस्य यथाक्रममुक्ताश्चित्रपदा हि भगिन्यः ॥३१॥ (चित्रपदा)
उदयभेत्यादि । उदयभतत्पतितः जन्ममतत्स्वामिभ्यामिसर्थः। तत एव लात्मजः
भवनातदीयनभोगाद् प्रहाच । अथ तदंशकाच । प्रतिभावान् सूक्ष्मसूक्ष्मतरार्थनाही.
ललितानि मनोरञकानि पदानि यस्मिन्कर्मणि तद्यथा स्यात्तथा फलजातं निगदेन '
कथयेत् ।। पदतच पूर्वोचोभ्यः स्थानेभ्यः । निहतः मारयतः । निजात्पूर्व भव उत्पत्ति-
यस्य च निजपूर्वभवो ज्येष्ठः तस्य ॥ ततः पूर्वोकेभ्यः ॥ दैत्याचार्यस्वावक्षा दृष्टिः ।
आदिधा कथिता ॥ बोधनी बुधः । उपारूदतद्भवात् उपपदतदीशाद; तदात्मजाल.
याद , उपपदतत्खामिनोः पञ्चमात् ; तथा पञ्चममहनवांशात् ॥ अर्यमसुतः शनिः
तेन दृष्टे आत्मा खमात्रं शिष्यवे ।। उक्ताः कनिष्ठा ज्येष्टाः ॥२५-३१ ॥
गृहफ्रमात्कुक्षितदीशपञ्चमांशग्नहेभ्यश्चैवम् ॥१॥३१॥ भ्रातृभ्यां शनि
राहुभ्यां भ्रातुनाशः ॥१॥४॥३२॥ शुक्रेणव्यवहितगर्भनाशः ॥१३पित
भावे शुक्रदृष्टेऽपि ॥३४कुजगुरुवन्द्र धैर्वहुम्रातरः ॥१४॥३५॥ श:
न्याराभ्यां दृष्टे यथावं मातनाशः ॥ ३६॥ शनिना स्वमात्रशेषश्च ॥
शा३७ ॥ केती भगिनीबाहुल्यम् ॥१॥३८॥

·५७ -- मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । गृहक्रमात जन्मलमराशिकमात् कुक्षितदीशपञ्चमांशमहेभ्यश्चैवं पूर्वोक्तानि फलानि विचार्याणि । 'गृहकमात्' इति विशेषोपादानाद जन्मलनतद्राशी अपि गृह्यते । अग्रे. प्युपपदं गृह्यत एव । कुक्षिशब्देन जन्मलनराशिः, शेष पद्यतो व्याख्यातम् । उक्के. भ्यः आभ्यां तृतीयैकादशस्थाभ्यां शनिराहुभ्यां प्रायोः कनिटज्येच्योर्नाशः स्यात् । 'कर्मादिर्धातुः ॥२॥३१२१' 'व्ययादियेऽस्य ॥२॥३॥२३॥' इति वक्ष्यमाणसूत्राभ्यामव- गतोऽयमाशयो यथासंबन्धमुत्तरत्राप्युपतिष्ठत एव । उक्केभ्यः तृतीयकादशस्थेन शुकेण व्यवहितयोरारमनान्तरितयोः कनिष्ठज्येष्ठयोर्गर्भयो शः ॥ पिता (-12-१) लमम् , ततः भावे (८) अष्टमे शुक्रष्ठे अपिना व्यवहितगमनाशः ॥ कुजेलि सून स्पष्टं पद्यतो व्याख्यातं च ।। उकेभ्यः तृतीयैकादशे च स्थाने शन्याराभ्यां दृष्टे ययावं प्रातृस्थानमनतिक्रम्य कनिछस्य ज्येष्ठस्य, उभयत्र रटा उभयोय नाशः ॥ उ. केभ्यः तृतीयैकादशयोः शनिदृष्टौ समानशेषः स्यात् । ज्येष्टकनिष्टनाशो भवतीत्यर्थः । उत्तभ्यः तृतीयकादशयोः फेती सति ययावं भगिनीबाहुल्यम् ॥ फलान्तराणि त्रिभिराह- उपपदवनिताधीशाद (७) यदि धनभवने (२) राहुः । प्रथयति नियतं दंष्ट्रां विकलितवचनं केतुः ॥३२॥ (भुजगशिशुमृता) तिष्ठन्नुपपद-स्त्रीशान (७) धन (२) गृहे। सौरी रचयते रूपेण विरुतम् ॥ ३३ ॥ ( वसुमती ) स्वांशादेव फलितज्ञैः पुंसां गौरमुसवर्णाः । होराशासपरिपाच्या विश्वासार्थमुपदेश्याः ॥ ३४ ॥ ( हंसप्तम् ) उपपदेल्यादि । तथा च युद्ध:-'सप्तमेशाद् द्वितीयस्थै सही मूरः सले स्थिते । भदन्तोऽधिकदन्तो वा दंष्ट्रायुक्तोऽथवा मवेत् ।। तिष्टनिति स्पष्टम् ॥ खांशाद आत्म- कारकांशाद । एतदुरुं भवति-'लमनवांशपतुल्यतनुः स्याद् वीर्ययुतप्रहनुल्यतनुवा । चन्द्रसमेतनवांशपवर्णः' इति होराशानोकरीला भात्मकारकगतो यो नवांशस्तस्य यः सामी तजुस्यतनुतत्सदृशः प्राणी स्यात् । अपवा कारकांशकडल्या सर्वग्रहेभ्यो यो चली तत्तुल्यतनुः स्यात् । अयदा तत्र चन्द्रराशिगतो यो नवाबस्वस्वामिनुल्यवर्णः स्यात् । तुल्यठापटको वर्ण आकारथ ! रकरयामो भास्करो, गौर इन्दु न्युयानो, गौरम का पूर्वाश्यामो झो, गुरगौरंगावः, सामः गुरो, भास्कारः कृष्णदेवः । इति 'मधुपिलटफ' इत्यादि च ! अथपास इत्युपक्षणम् । तेन 'जीवन्दुभूभेपु. प्राणा देशागे गौरवर्णता । कृष्णत्वं मन्ददेष्काणे दोषागा चैप मिश्रा लादि संग्रह । मदमपि न दिसतन्यम्-निरक्षासनेषु रामेपरादिविषयेषु तरनिकिरमाना उम्पप्रायनिपातनोगतापियारकम्मोरादिषु विरवीनभावनिपातेन शैलाधिक्याच तन , द-ए- ·जैमिनिपद्यानृतं । तत्र नातानां परिणामवशेनापाततः कृष्णगौरादिव्यत्यासेऽपि सूक्ष्मानुसंधानकवोध्यो वर्ण- मेदप्रयुको विशेषोऽवतिष्ठत एव । अतएव सांप्रदायिका:--'वर्णस्तु जातिकुलदेशानु मानतो हेयः, । अन्यत्रापि 'इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् ॥ तथापि न तदाख्यातुं सरसत्यापि शक्यते ॥' इति ॥ ३२-३४॥ लामेशाद्भाग्यमे राही दंष्ट्रावान् ॥ १४॥३९॥ केतौ स्तब्धवाक् ॥१॥४॥ ४॥ मन्दे कुरूपः ॥२४॥ स्वांशवशागौरनीलपीतादिवर्णाः ॥४२॥ उपपदादिति प्रकरणालभ्यते । लाभः (१३-७) तत्सप्तमः तदीशात् भाग्य ( -२) द्वितीयम् , तच्च तद्रं च तस्मिन् माग्यमे ॥ केताविति सूत्रद्वयी सटा ॥ खांश भामकारकनांशः तद्वशात्तदवलम्बनात् । मेषस्य वर्णो रक्तः, वृश्चिकस्य पीतः तरखामी रक्तगौरः धृपस्य वर्णः श्वेतः, तुलायाः कृष्ण इति तस्वामी श्याम ईपगौर इति तथाख्यातारः। मिथुनस्य वर्णः शुकतनुनिभः, कन्यायाः चित्र इति तखामी दूर्वाश्यामः । कर्कस्य वर्णः पाटल इति तत्वामी गौरः । सिंहस्य वर्णो धूम्रपाण्डुरिति तत्वामी रक्तश्यामः । धनुपो वर्णः पिङ्गलः, मीनस्य स्वच्छ इति तत्वामी गौरः । मकरस्य वर्ण. कव॒रः, कुम्भस्य वभ्रुरिति तत्वामी कृष्ण इति । वर्णस्य कैवल्ये मिश्रणे चापि तरवमभावस्य सत्वादिन्दुगु-गौरवर्णो नैकविधाविति पदार्थपरीक्षकैविभावनीयम् । एतेन गौरनीलपीतादिवी इति सूत्रशेषमपि व्याख्यातम् ॥ देवतामकि-परजातादिफलानि चतुर्भिराह- भ्रातृकारकादमुत्र देवभक्तिमुदिशन्ति। अस्य तुङ्गनीचपुण्यपापतावलम्बनेन ॥ ३५ ॥ (समानिका) आत्मांशको यदि च केवलपापसेट- संयन्धमाग्भवति तहिं परेण जातः । योगेऽत्र कारकखगस्य न पापभावं संभावयन्ति फलितागमयोधवृद्धाः ॥३६॥ ( मधुमाधवी ) गोगो यदि चायं पातङ्गितमाभ्यां जायेत तदानीं प्राकट्यमदम्रम् । चेदन्यनभोगैर्गुत्या कुलमान- श्रेणीमणिमाला न म्लानिमुपयाति ॥ ३७ ॥ ( मणिमाला) अपवादमानमेव स्वांशे शुमखेटवर्गसहिते तु । आर्याणामवतंसः कुलमुख्यो द्विग्रहे तत्र ॥ ३८॥ मातृकारकादियादि । अस्य भ्रातृकारकस्य ॥ संभावयन्ति गणयन्ति ॥ कुलमा नश्रेण्येव निर्मलतामणिमाला । लोकदृष्टयेदम् । वस्तुतस्तु वर्णसंकरप्रयुक्तो दोषः सता. (मार्या) ·मूलकन्दलीकृत्तिसहितम् । नचरितद्वारेण यथाकाल प्रादुर्भविष्यत्येव ॥ तत्र खांशे द्विप्रहे कुलमुख्यः । बायांगा. मवतंस इति संभवाभिप्रायेण छन्दोनामग्रहणार्थम् । एवमन्यत्रापि ॥ ३५-३०॥ अमात्यानुचराद्देवताभक्तिः ॥३॥४३॥ स्वांशे केवलपापसंपन्धे परजा- तः॥ १४४ ॥ नाव पापात् ॥ १।४।४५ ॥ शनिराहुभ्यां प्रसिद्धिः | ४६॥ गोपनमन्येभ्यः ॥१४॥ शुभवर्गेऽपवादमात्रम् ॥ ११४४८ ॥ द्वि- ग्रहे कुलमुख्यः ॥ १४॥४९॥ अमात्यसानुचरो भ्रातृकारकः तसाद देवता नैगमिकी आगमिकी च दुम्यपि निराकारा साकारा च । कारत्वे तस्या अनेकत्वप्रतिपादकं सूत्रम्-'विरोधः कर्म. शीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ।' इति । 'नीणि शतात्री सहसायनिं त्रिशच देवा नव चासपर्यन् ।' इत्यादि । तस्या भक्तिः सा च कारकस्य तुगत्वे दृढा, नीचगत्वे शिथिला, पुण्यत्वे सौम्यदेवतायां, पापस्वे च क्रूरदेवतामा चेति पद्यतः स्पटम् ॥ खांशे आमकारकांशे ॥ वत्र आरमकार- कस्य पापत्वे परजातो न स्यात् ॥ आत्मसारकोशे वर्गरूपेण प्राप्ताभ्यां शनिराहुभ्यां परजातत्वप्रसिद्धिः । अत्रैव अन्येभ्यः पापेभ्यो गोपनं परजातवगुप्तिः । आत्मकर. रकोशे पापग्रहोत्ययोगटिवेऽपि शुभवर्गसंबन्धे सति परजातवस्यापवादमात्रम् ॥ आत्मकारकांशे द्विप्रहयोगे सति कुलमुख्यः स्यात् ।। इदानी प्रकरणस्य गौरवदोपं परिहरति-- लायवेत घटनेऽपि पदानां गौरवेण घटितोऽत्र निवन्धः। जन्मपत्रिकरणे विशदोक्तिः स्वागता हि फललेखनसिद्धये ॥ ३९॥ (सागता) लाघवेनेति । स्पटम् ॥ ३॥ अय चतुर्पपादपदार्भानुपसंहरति- इत्युक्तो दिविचरराम(३९)संख्यपयैः शास्त्रार्थो मुनिपचनानुरुद्ध पर । तेनाद्य प्रशमितसंशयायवार छात्राणां मतिसरसी सरस्वती स्यात् ॥४०॥ (प्रहर्षिणी ) इति श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदरचिते जैमिनिपधामृते प्रतिवृत्तमिन्नवृत्तका उपपदफलोदेशो नाम चतुर्थः प्रयाहः श्रीगुरुचरणार्पणमस्तु । मा. दितः पयसंख्या ११५१३९-२५४ इत्युफ इति । मविरेव सरसी सा प्रशरणगुणयोग्गत् सरसची नदी, वद्विशेषो या - स्यात्॥४०॥ इति श्रीजेमिनिपशामृतात्ती मूठान्दल्या चतुर्य: प्रवाहः पूर्वार्ध पेवि विषम् ॥

·६०
जैमिनिपद्यामृतं
अथ पञ्चम प्रवाह । तन मुनीन्दनमनपूर्वकमायुर्मीमांसां प्रतिजानानो गणितप्रकि-
यामेकोनविंशत्या प्रपञ्चयति--
नाम नाम जगन्मान्यं जैमिनि मुनिकुञ्जरम् ।
आयुर्दायो यथाशास्त्रविवेचनमनूद्यते ॥१॥
चरे लग्नाप्टमेशौ चेद्वा स्थिरद्विस्वभावयोः।
सार्का गजाशा अङ्गाङ्का अब्दा दीर्घायुपस्त्रिधा ॥२॥
तावेच चेद् द्विस्वभावे वा चरस्थिरयोः खलु ।
सेमा द्यगाश्चतुःपष्टिायना मध्यमायुपः ॥३॥
स्थिरे लग्नपरन्धेशौ वा चरद्विस्वभावयोः।
खाब्धयोऽङ्गाग्नयो दन्ताः समा हीनायुपो मताः ॥ ४॥
एवमेवाङ्गचन्द्राभ्यां त्रेधायुरवधारयेत् ।
अथवा शनिचन्द्राभ्यामिति संन्यासिनोऽवदन ॥५॥
इत्थमेव हि जन्मागहोराङ्गाभ्यां परामृशेत् ।
परामर्शविसंवादे संवादद्वितयागतम् ॥ ६॥
चेत्प्रकारनयेणापि भिन्नमायुरवाप्यते ।
तदागहोरालग्नाभ्यां तदानयनमिप्यते ॥ ७ ॥
लग्नजायागते चन्द्रे चन्द्रलगत एव तत् ।
यद्वा शनिशशाद्वाभ्यामिति संन्यासिनो मतम् ॥ ८॥
दीर्घदीर्घ(१२०)मध्यदीप(१०८)हीनदीर्घ(९६)मिति विधा।
दीर्घमध्य(८०)मध्यमध्य(७२)हीनमध्य(६४)मिति त्रिधा ॥९॥
दीर्घहीन(४०)मध्यहीन(३६)हीनहीन(३२)मिति विधा।
आयुपां क्रममास्थाय स्फुटीकरणमाचरेत् ॥१०॥
लभ्यते त्रिशता भागैरन्त्योपान्त्यादि चेत्तदा।
योगकारकसंख्याप्तलग्नेशादिगतैः किमु ॥ ११ ॥
फलेनोनोऽनुपातीयो मध्यराशिः प्रजायते ।
प्रमाणमायुपः स्पष्टं यदि होनायुरागतम् ॥ १२ ॥
मध्यायुपि तु तन्मध्ये योजयेदायुरागतम् ।
दीर्घायुपस्तु सद्गावे स्वोर्ध्वपण्डे क्षिपेदिदम् ॥ १३ ॥
विधिनयद्वयकैश्चेद् दीर्घमायुर्मयेचदा ।
बृहन्मध्याल्पकाः सण्डा हीन चेद्यत्ययान्मताः ॥ १४॥
यद्यन योगहरसारिस्तदा कक्ष्याक्षयो भवेत् ।
दीर्घ मध्यं मध्यमे तु हीनमायुरिति स्थितिः ॥ १५॥

·६२ जैमिनिपद्यामृतं 4 सुलोकशतके तु- 'जन्मलमेश्वरः खेटो भानोरधिमुहासुहृत् । वा चेद्दीर्घायुरथवा समो मध्यायुरुच्यते ॥ अल्पायुरधिशत्रुश्चच्छत्रुर्वा, रविरन चेत् । भवेहमेश्वरस्तर्हि जन्मराशीश्वरो, यदा ॥ तयोः स एव नायवेत्तदा यद्गहगो रविः । तद्वशादिह निर्णेयमायुर्विद्वद्भिरेव हि ॥ इति कान्यकुब्जाः। कृष्णानन्दसरस्वतीखामिग्रन्थे वृद्धवाक्यान्तराण्यपि- 'धर्मे मोक्षे चिरायुष्यं, धर्मे कामे च मध्यमम् । धर्मे धने च खल्पायु, धर्मे धर्मे गतायुषः । लमलमेशतदाशिनाथभानां त्रिकोणके । अल्पमध्यचिरायुष्यं रूपवर्षप्रमाणतः ॥' इति । धर्मः (=१५-११) एकादशः । मोक्षः (१-५) पञ्चमः । कामः (११-३) तृ. तीयः । धनम् (=९) नवमः । 'आयुः पितृदिनेशाभ्याम् ॥२॥११॥' इति सूत्रानुसा. रेणान धर्ममोक्षादिद्वन्द्वे लमेशाष्टमेशयोरवस्थानमूद्यम् ।। योऽयमधमेशादिरिह निर्याण- कारकः स चेलमत्रिकोणे तर्हि रूपवर्षप्रमाणतोऽल्पायुः स्यात् । एतदुकं भवति-लो द्वादश, पञ्चमे चतुर्विंशतिः, नवमे, पट्त्रिंशत् । इति यथोत्तरं द्वादशवर्षाण्युपचीयन्ते । विंशत्युत्तरशतसख्याकपूर्णायुरङ्गीकारे तु त्रयोदश वर्षाणि चत्वारो मासा उपचीयन्त इति विशेषः । एवं लग्नेशानितराशौ तत्पश्चमे तन्नवमे च, तथा लग्नेशाधितराशीशा• श्रितराशौ तत्पश्चमे तन्नवमे चाष्टमेपादिनिर्याणकारकावस्थानेन यथोत्तरमुपचितानि विधा मध्यमायूंषि त्रिधा चिरायूंपि च स्युः। स्थानानि । आयूपि । १ ..............................." १२।१३,४ .............. २४॥२६,८ ९.............................. ३६४010 १ .................................. ४८१५३,४ ६०६६,८ ७२।८०,. ..............८४९३,४ ९६।१०६८ """"" १०८1१२०,. अयान त्रैराशिकेनायुरानयने प्रागुताना बृहन्मध्यापखण्डानामेवमुपयोग उपदिष्टः- ९ ·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । यदि 'आयुः पितृदिनेशाभ्याम्' 'एवं मन्दचन्द्राभ्याम्' 'पितृकालतच' इति प्रकारत्रयेणापि दीर्घायुवाप्यते; तहिं 'साधयः' इति दीर्घहीन: खण्डो प्रायः । यदि च प्रकारद्वयेन दीर्घायुस्तदा मामयः' इति मध्यहीनः खण्डो प्रायः । यदि चैकेन प्रकारेण दीर्घायुस्तदा 'दन्ताः' इति हीनहीनः खण्डो प्राह्यः । एवं प्रकारत्रयेण हीना- युषि हीनहीनः, प्रकारद्वयेन मध्यहीनः, प्रकारैकेण दीपहीन इति हीनायुरानपने व्यस- यादेत एव खण्डा प्रायाः । 'भायु-' इति प्रयमेन प्रकारेण मध्यमायुषो निश्चय बृहत्खण्डो मायः। एवम्-'इवे द्वितीयेन मध्यमः। 'पितृकालत:-' इति तृतीयेना. स्पक इत्येके । प्रकारत्रयेणैकेन वा मध्यायुष्यागते मध्यमं राण्डम् । प्रकारद्वयेन मध्या- युपि एकेन दीर्घायुपि वृहत्खण्डम् , प्रकारद्वयेन मध्यायुपि एकेन हीनायुपि त्वलाकं सण्डं प्रात्यमिति मम प्रतिभातीत्यनुपातीयखण्डविवेकः । 'चरे लमाष्टमेशो चे' इत्यादि विधा विभक्तस्य योगत्रयस्य दर्शनार्य चकम्- दीर्घायुः। दीर्घायुः। दीघायुः। चरे लमेशः। स्थिरे लमेश द्विखमा ल- दीर्घदीर्घम् |मध्यदीर्घम् हीनदीघम् चरेऽष्टमेशः । द्विसमावेऽष्ट- १२० स्थिरेष्टमेशः। नेशः। 'मेशः। C मध्यायुः। मध्यायुः। मध्यायुः। चरे लमेशः । स्थिरेलप्रेशः। द्विस्वभावे लग्नेशः। दीर्घमध्यम् मध्यमध्यं हीनमध्यम स्थिरेऽष्टमेशः। चरेऽटमेशः। द्विखभावेऽट. ६४ मेशः। ८. हीनायुः। हीनायुः। हीनायुः । चरे लमेशः। स्थिरेलप्रेशः द्विसमावेलग्नेशः दीर्घहीनम् मध्यहीनम हीनहीनम् | द्विसमावेऽट-स्वरेऽष्टमेशः। रेष्टमेशः । मेशः। -- एवं त्रिविषेष्वप्यायुपि प्रकारमयेगाप्येकाकारेप्ववगतेषु विसंवादाभावात्प्रामाप्यम् । एकप्रकारेण भिन्नतायां प्रकारद्वयसंवादाप्रामाण्यम् । प्रचारनयेणापि भिमतायो 'वि. संवादे पितृकालतः' इति सूत्रमुपविष्टते । एतदेव 'एवमेवानचन्दाभ्याम् ', इत्यादिनो. पनिषद्धम् । अत्रेदमपि बोध्यम् - सोधमन्दपदमुपादाय अथवा शनिबन्दाभ्याम् ' इति । 'यद्वा दानिशशाशभ्याम्' इति च यो व्याख्यामेदखस्यैवमेकवाक्यता । तया च मैत्रेयं प्रति 'समेगावटमेशार्थको योगः कयितो दिन। होरालमाभ्यां द्वितीय योगमेवं विचिन्तयेत् ।। भगवान्पराशर ·जैमिनिपद्यामृत . तृतीयं शनिचन्द्राभ्यां चिन्तनीयं द्विजोत्तम । लग्ने चन्द्रः सप्तमे वा चिन्तयेल्लमचन्द्रतः ॥ इति । एतेन 'आयुः पितृदिनेशाभ्याम् ॥२।१।१पितृकालतश्च ॥२॥१॥५॥' 'एवं मन्द. चन्द्राभ्याम् ॥२॥१६॥' इत्येवं क्रमेण योगन्नयी व्याख्याता भवति तथा 'एवं मन्द- चन्द्राभ्याम्', इति सूने मन्दशब्देन शनि ह्यो यदि 'पितृलाभगे चन्द्रे चन्द्रमन्दा. भ्याम् ॥२॥१॥९॥ इति सूत्रस्य विषयो न स्यात् । यदि पुनः पितृगो लाभगो वा चन्द्रवर्हि मन्दशब्देन लग्नं प्राह्यमिति । वस्तुतस्तु सूत्रेयु तत्र तत्र मन्दशब्देन शनि- प्रहणाद् अत्रापि शनिग्राह्य इति प्रतिभाति । इदमेव समीचीनमित्यस्माकं नामहः, यथा यस्मै रोचेत तथा तेन विधीयताम् । अमानुपाते भावाभावस्थानमित्यमुपदिष्टं वृद्धैः- 'पूर्णमादी हानिरन्तेऽनुपातो मध्यतो भवेत् । राशिद्वयस्य योगाध वर्षाणां स्पष्टमुच्यते एवं द्विकानां संचिन्त्यं त्रयाणां सूत्रवर्मना' इति । एतदुक्तं भवति-यदि योगकर्ता राइयादौ स्यात्तर्हि दीर्घायुरादिकमेग दीर्घहीन मध्यहीनं हीनहीनमिति चलारिंशत्पट्त्रिंशद् द्वात्रिंशत्खण्डाः पूर्णा एव । यदि राश्यन्ते तदा सण्डानामभाव एव । मध्ये लनुपातेन खण्डानि शायन्ते । तत्यं लाघवम्- यावन्तो योगकारका प्रहास्तेषां योगो योगकारकग्रहसंख्यया भाज्यस्ततो लप्यानुपातः यदि त्रिंशता भागैरन्योपान्त्यादि द्वात्रिंशत्पत्रिंशयत्वारिंशद्रूपं सण्डं लभ्यते तदा योगकारकसंख्याप्तलमेशादिगतभागः किं फलं तत्तत्खण्डसंवन्ध्यायुःखण्डम् । तथ यया गतद्वात्रिंशदादिसण्डाच्छोध्यं शेषं स्पष्टायुः स्यात् , यद्यल्पायुषः सद्भावः । यदि मध्या: युपस्तर्हि फलं यथागतद्वात्रिंशदादिखण्डे योज्यं स्पष्टायुः । यदि दीर्घायुपस्तर्हि फलं चतुःपथ्यादिखोर्घखण्डे योग्यं स्पष्टायुः स्यादिति गमितप्रक्रिया । यद्यत्र योगकृत्सौरिरित्यादिना शनियोगे कक्ष्याहासो गुरुयोगे कक्ष्याद्धिरुका । वन का नाम कश्या ? दीर्घमध्यहीनायूरूपा सौत्री 'साब्धयोऽशामयो दन्ताः' इति वृद्धोप- देश विमति गृहाण । एतदुक्तं भवति-दीघ चेन्मध्ये मध्यं चेदल्पमल्यं चेदमायुः । तथा चलारिशचेत्पत्रिंशत् , पनिशचेत् द्वारिंशत् , द्वात्रिंशचेदधस्तात् । इति कक्ष्या- हासः । कक्ष्याद्धिस्तु–धनायुश्चेद् अलायुः, अल्पायुश्चेन्मध्यायुः, मध्यायुश्वेदीर्घायुः, दीर्घायुश्चेत्तत ऊर्ध्वमिति । तथा अधखाचेद् द्वात्रिंशत् , द्वात्रिंशभेत् पदनियत , पद त्रिंशयेत् चत्वारिंशत् , चत्वारिंशचेद् ऊर्यम् । दीर्घायुपि प्राप्त खेमा घगाश्चनु परिहा- मनाः सिद्धा एव सन्ति तत्राप्रिमायुःराण्डज्ञानार्थमनुशावः। तत्रापि यदि राइयादौ योग- फर्तृप्रहावस्थानं तदा पूर्णखण्डस्य तदूर्यखण्डे मध्यायुपि योजिते खादयः परमायु सग्दा उत्पयन्ते । यदि पुनारादयन्तेऽवस्थानं तदा पूर्णसरस शून्यतारखेमादयो । मध्यमायुःखण्डा एवावशिष्यन्ते । त एवायूंषि । एवं मध्यायुपि प्राप्ते तु साध्यादयो हायनाः सिद्धा एव । केवलमप्रिमार्यमनुपातः । तत्रापि तस्यादी प्रहावस्याने पूर्ण .

·। मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । खण्डस्य योजनात्खाधिप्रभृतयः सण्डा द्विगुणतया परिणममानाः सेमादयो मध्य- मायुःखण्डा भवन्ति । राश्यन्ते तु केवला एव तिष्ठेयुः । राशिमध्ये पुनरपचीयेर. निति कि पिष्टस्य पेषणेन । मैत्रेयं प्रति भगवान्पराशरोकिरपि- "अत्यल्पायु वेदल्पमत्पान्मध्य प्रजायते । मध्यमानायवे दीर्घ कक्ष्यावृद्धेश्व लक्षणम् ।' इत्यतो वैपरीत्येन कक्ष्याहासोऽपि- 'आयुर्दाये समापने कक्ष्यानयमिहोच्यते । दीर्घमध्यापरूपं चेत्तप्रमाणं वदाम्यहम् । पदनिशाब्देन कश्यका तस्या हानिः प्रजायते ॥ इति । "अत्यल्पायुविजानीयावाल्ये च निधनं भवेत् ।' इति च । अन्ये शनावित्यादि । अत्र विपरीतशब्दस्य अर्थे । शेपं स्नान्तःपातीति ॥३-१९॥ आयुः पितृदिनेशाभ्याम् ॥२१॥ प्रथमयोरुत्तरयोर्वा दीर्घम् ॥२१॥ २॥ प्रथमद्वितीययोरन्तयोवी मध्यम् ॥२२॥३॥ मध्ययोराधन्तयोवा ही- नम् ॥२॥१०॥ एवं मन्दचन्द्राभ्याम् ॥२२५पितृकालतश्च ॥शरा सं- वादात्मामाण्यम् ॥२॥१७॥ विसंवादे पितृकालतः॥२८॥ पितृलाभगे चन्द्र चन्द्रमन्दाभ्याम् ।।२।२२॥ शनी योगहेतौ कक्ष्याहासः ॥१०॥ विपरीतमित्यन्ये ।।२।१।११॥ न स्वक्षतुङ्गगे सौरे ॥२॥१२॥ केवलपापट ग्योगिनि च ॥२॥१३॥ पितृलाभगे गुरौ केवलशुभग्योगिनि च कक्ष्या- वृद्धिः ॥२१॥ पिता (41-3) लग्नम् , दिनम् (८) अष्टमः, तयोः पितृदिनेशयोरीशी खा. मिनी ताभ्यामायुर्विवार्यम् ॥ प्रथमयोधरराश्योः उत्तरयोः स्थिरद्विसमावरायोवा मध्ये स्थितयोलमेशाटमेशयोदर्घिमायुः स्यात् । कस्मिन्नेव चरादिराशी लमेशाटमेशयोरय- स्थानत्वे एकस्यैव महस समेशाष्टमेशत्य वा योगमज्ञो न जायत इति व्यारयातारः ।। प्रयमद्वितीययोः परविरराश्योः अन्तयोस्विभावराश्योयी मध्ये स्थितयोलमेशाष्टमेशयो. मैथ्यमायुः स्यात् ।। मध्ययोः स्थिरराश्योः आयन्तयोवरद्विखमायराइयोर्क स्थितयोल- मेशामेशयोहीनायुः स्यात् ॥ एवं यथा लग्नेशायमेशाभ्यां दोघमध्यहीनापि विचारि- तानि, तथा मन्दचन्द्राभ्यामपि विचार्याणीति योजना । मन्दः (72-१) लमम् , चन्द्रः शशी ताभ्यामिति नीलकण्ठादयः। मन्दः शानिः, चन्द्रः शशीति कृष्णा- नन्दसरस्वतीखानिमः ॥ चकार एवमथे । एवं पिता (12-१) लमम् , कालो होरालपम् , ताभ्यामप्यापि विचायोगात्ययः । होरालप्रसाधनं प्रपमप्रवाहे दष्टव्यम् । तसावयवमेव साप्पमिति साम्यादीना यहूनां मतम् ॥ संवादाद निविधवप्पा. 'युरानयनप्रकारेषु काभ्यां विपि प्रकाराभ्या यदायुरागछवि तदेव प्राप्तम् ॥ विर्म- धाद त्रिविधेनापि प्रकारेण मि आयुपि पितृकाउतो जन्मसमोराटनाभ्यो यदायुरा. गरपति तदेव माह्यम् ॥ पिता (49) टाम् , सामः (+-) ARRE, ।

·जैमिनिपद्यामृत ॥ । तद्ने चन्द्रे चन्द्रः शशी, मन्दः (६५-१) लमं ताभ्यां यदायुरायाति तदेव प्राह्यम्, अन्यथा शनिचन्दाभ्यामिति पञ्चमसूत्रोपात्तमन्दशब्दार्थनिर्णयः ॥ शनी योगहेती यो. गकर्तरि सति कक्ष्याहासः स्यात् । अत्र दीर्घमध्यहीनायुयोगानुरोधेन निर्दिष्टाः खा- ध्ययोऽशाग्नयो दन्ताः शरदः कक्ष्याशब्देन हासवृद्धिप्रसङ्गे गृह्यन्त इति सर्वे । कक्ष्या (११) एकादश शरद इत्येकदेशिनः ॥ अन्ये आचार्याः शनी योगहेती सति विपरी- तमाचक्षते । तत्र न हासवृद्धी इति नीलकण्ठः । वृद्धिरिति स्वाम्यादयः ॥ खक्षो तुहगे सौरे शनी सति कश्याहासो न स्यात् । खशत्रुराशिगे खनीचराशिगे तु कश्या- हासः स्थादित्यारिसद्धम् ॥ तथा केवलपापहरयोगिनि च शनी कक्ष्याहासो न स्यात् । शुभपापदृग्योगिनि तु कक्ष्याह्रासः स्यादित्यासिद्धम् ॥ अयममिप्रायः-शनी योगहेतो कक्ष्याहासः ॥ २॥१०॥ इति सामान्येनाभिधानम् । 'विपरीतमित्यन्ये ॥२॥१॥11॥ इत्यन्येपामाचार्याणां मतप्रदर्शनम् । 'न खक्षतुङ्गगे सौरे-केवलपापडग्योगिनि च ॥२॥१११२-१३॥ इति सूत्राभ्यामाचार्यस्य खाभिमतविशेषकथनम् । तत्रान्याचार्यमत- मेवानुभवतिद्धमिति नीलकण्ठकेशवौ ॥ पिता (-६३-१) लमम, लाभः (१-५) सप्तमः, तद्रे तथा केवलशुभग्योगिनि च गुरी कक्ष्यावृद्धिः स्यात् । नेतरत्र कक्ष्या- वृद्धिरित्यारिसद्धम् ॥ अथायुरुदाहरणम्- तत्र प्राग्दर्शितप्रहस्थित्या लग्नेशो बुध; स्थिरगः, अष्टमेशः शनिद्विसमावगः, वेन 'प्रथमयोत्तरयो दीर्घम् ॥२॥१२॥ इति सूत्रेण दीर्घायुः । अथैकवाक्यतापक्षे 'पि तृलामगे चन्द्रे चन्द्रमन्दाभ्याम् ॥२९॥ इति विशेषशास्त्रस्य विषयाभावे "एवं मन्दचन्द्राभ्याम् ॥२१॥५॥' इति सूत्रेण शनिखिभावगः, चन्द्रः स्थिरगः, तेनापि दीर्घायुः । एवं 'पितृकालतश्च ॥२।११६' इति सूत्रेण लमं होरालमं च द्विख• भावगी, तेन 'प्रथमद्वितीययोरन्तयोवा मध्यम् ॥२।११३॥' इति सूत्रेण मघ्यायुः । अत्र प्रकारद्वयसंवादादीर्घायुरेव प्रारं न तु मध्यायुः । अन योगकर्तारो प्रहा एते- बुधः।२७॥१४॥४८ शनिः बा२६।२४।१० शनिः-८।२६।२४११८ चन्द्रः-१1१५०1१४ राशीन्विहाय सर्वेषामंशादीनां योगः योगतसंख्यया भक्तः योगकर्तृसंस्था 1) ९५३८(२३॥४५॥५४॥३० मध्यसण्डेन ३६ गुमितः १६४(२३४५५४५४२ प्रिंशता ३. भः (८५५॥ ३२॥२):३० अत्र लापवायमंचादि द्वादशनं दिनादिवमिति लब्धं यदि २४६६।६।१२।११ दनुपातीयमप्यराशेः पत्रिशस्मितात्पातितं जातम् GARERUS एतत्वोवंडगे ७२ निक्षिप्तं जातं सटमायुः ७९१५।२३३२५३६ ·२७ " मूलकन्दलीवृत्तिसहितम्। अयवा योगकणा मोग्यांशादीनां योगो योगकर्तृसंख्यया भकः मोग्यांशाः-- बुघस्य ॥४५॥१२ शनेः ३३५४२ शनेः-३॥३५॥४२ चन्द्रसम्१४१५९४६ योगकर्तृसंख्या ४) २४५६१२२ (६३१४५३० मध्यखण्डेन ३६ गुणितः ३६x(11४५३०)-१३४॥२॥१८ भन्नापि लापदामंशादि द्वादशनं दिनादिकमिति जातं वर्षादि ।५।२३।२॥३६ एतखोखण्डे निक्षितं जातं सष्टमायुर्वयोदि ७९।५।२३३२३३६ ॥ अथ विज्ञातस्यायुपः परिसमाप्ती निधनमाहोखित्तन्मध्यसमयेऽपीति प्रतिपादनार्य द्वारंवापसज्ञाकथनपूर्वक 'दशाश्रयो द्वारं-' इति श्लोकाभ्यां निधनयोग 'शुभग्योग' इत्पर्धेन तदपवाद तथा 'समाष्टमेशे-' इत्युत्तरार्धेनार्यया च विशेषमाह- दशाश्रयो द्वारमिति वाह्यस्तावतियस्ततः। एतौ राशी क्रमेणोक्तौ पाकभोगामिधावपि ॥ २० ॥ मालिन्ये द्वारवाह्यस्य द्वारद्वारेशयोरपि । तनवांशदशामध्ये प्राणिनो निधनं भवेत् ॥ २१ ॥ शुभहग्योगसत्ता तु तत्र नापादयेन्मृतिम् । लगाष्टमेशे तुङ्गस्थे नवांश उपचीयते ॥ २२ ॥ तत्रापि पदेशदशापाके शमनः पराक्रमते । पदनवकांशदशायां तनुमृतिपतिकोणयोर्वापि ॥२३॥ दशाश्रयो द्वारम् ॥राहाशाततस्तावतिथं वाह्यम् ॥२४॥३॥ मलिने द्वा- खाये नयांशे निधनं द्वारद्वारेशयोश्च मालिन्ये ॥२।११५॥ शुभहन्यो- गान ॥१॥१६॥ रोगेशे तुङ्गे नवांशवृद्धिः ॥२१॥१७॥ तत्रापि पदेशदः शान्ते पदनवांशदशायां पितृदिनेशत्रिकोणे वा ॥२८॥ 'पञ्चमे पदनमात्याग-२।३६३०॥" इत्यादिसूत्रोपदिष्टगणनानुसारेण यस्मिन्स- भये यस्य कस्यचिद्राशेर्या चरादिका दशा वर्तते,' तस्या भाभयो राशिर द्वारपद- वाच्यम् । यस राशेर्वर्तमाना दशा स राशिरित्यर्थः ॥ ततः तस्माद् दशाभयभूतादा- शेस्तादतिया तावासल्याकोऽग्रिमो राशिर्बाह्य वाद्यपदवाच्यम् । प्रथमदशाराशितो यावसंख्याकः पाकापरपर्यायो द्वारराशिर्जायते तलातावासस्याक एष भोगापर- ·जैमिनिपद्यामृतं पर्यायो बाह्यराशिरिति तत्त्वम् । प्रयमदशायां द्वारं याचं चैक एव राशिः। द्वितीयद. शायां द्वितीयो द्वारं तृतीयो पाह्यम् । तृतीयदशायां तृतीयो द्वारं पञ्चमो बाह्यराशिः। एवम चतुर्थपञ्चमपटा द्वारराशयः सप्तमनवमैकादशास्त्रद्वाह्यराशयः ॥ द्वारं च बाह्य घेति समाहारद्वन्दः । द्वारबाह्ये मलिने खयं पापे पापयुक्त पापदृष्टे च सति द्वारवाह्य- योर्नवांशे अन्तर्दशाराशी निधनं स्यात् । एवं द्वारद्वारेशयोवाद्यवाह्येशमोरपि मालिन्ये निधनम् ॥ तत्र शुभग्योगाद् द्वारवाह्यतदीशालयनवांशे निधनं न स्यात् रोगः (-३३-८) अटमः तदीशे तुझे नवांशद्धिः । एतेन तदग्रिममलिनराश्यन्तर्दशार्या निधनमुकं स्यात् ॥ तत्रापि नवाशवृद्धिसत्वेऽपि पदं लगारूढं तस्य य ईशः खामी तस्याश्रयीभूतो यो राशिः तस्य या महादशा तस्या अन्ते पर्यवसाने, या पदनांसद शायां लमारूढराश्यन्तर्दशायां, वा पितृदिने (82-१,८) लमाष्टमौ तयोर्यावीशी ताभ्यां त्रिकोणे पचमनवमान्यतरराश्यन्तर्दशायां विदशायां वा निधनं स्यात् ॥ अथ प्रकारान्तरेग दीर्घमध्याल्पायुर्योग यापत्रादं शार्दूलविक्रीडितेन, बलनिर्णय चित्रपदया चाह- लग्नात्सप्तमतश्च यौ मृतिपती मध्ये तयोयों वली तस्सिन्केन्द्रगते गृहत्पणफरस्थानस्थिते मध्यमम् । स्थादापोक्लिमगेऽल्पमेवमपि तद्विद्याग्निजात्कारका. दगाद्धर्मगते तु कारकखगे तदैपरीत्यं भवेत् ॥ २४ ॥ जैमिनिदर्शनमाद्यत्पाटयपूर्णमनीपाः । अत्र हि राशित एव माणविमर्शमुशन्ति ॥ २५ ॥ जैमिनिदर्शने युक्तिस्तु 'शातिप्रसारितमिव लिसितभिव मती निषिक्तमिव हृदये । शावं यस्य सभगणं नादेशा निष्फलास्तस्य ॥ इति मिहिरोपदेशाभिप्रायेण ॥ पित्लाभरोगेशमाणिनि कण्टकादिस्थे स्वतश्चैवं विधा ॥१॥१९॥ योगात्समे स्यसिन्धिपरीतम् ॥२१॥२०॥ राशितः प्राणः ॥२१॥२१॥ पिता (-11=१) लमम् , लामः (-11-5) सप्तमः ताभ्यां सकाशाद रोग (३८) भटमी तयोर्यावीशी खामिनी तयोमध्ये यः प्राणी बलवान् सलिन कण्टवादिस्थ लग्नादिकेन्दपणफरापोलिमस्थे निधा योगः स्यात् । तस्मिमादिकेन्द्रले दीर्घायुः, पणफरम्थे मध्यायुः, आपोलिमस्थेऽत्पायुरित्यर्थः । एवं सतय कारवादपि योगवयं हेयम् । एतदुकं भवति-आत्मकारकात्तरसप्तमाच यावरमेशी तयोमध्ये यो बड़ी तस्मिन्दारकारकेन्द्रगे दीर्घम् , पणफरगे मभ्यम् , थापोलिमगेऽल्पम् ॥ योगड (१-५) जन्मरामसप्तमात्समे (१५-९) नवमे सस्मिनात्मकार विपरीठम् । फैन्द्रपफरापोक्लियस्थे हीनमध्यदीघान्यायूपि स्युरिवः ॥ राशितः प्राण इ!ि "कारकयोगः प्रथमों मानाम् ॥२३॥६॥' इलादिना यक्ष्यमाणं पलमन प्रायम् । सुनसाधिक्यरूपमिति तात्पर्यम् ॥ । व ·- मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । अत्र विशेष दीर्घादियोगे कक्ष्याहासं चेन्द्रवजयाह- लग्नात्कलनादपि रन्ध्रनाथे स्वेनान्विते वैक्यमितेऽपि मध्यम् । पापान्तरस्थे तनुदारगेहे कल्याक्षयो वा सखले त्रिकोणे ॥२६॥ लमादिति । खेनात्मकारफेण अन्विते युके, वा ऐक्यमेकभावमिते प्राप्ते सति । शेपं स्पष्टम् ॥ २६ ॥ भथ कारकेऽपि कक्ष्याहा सविशेष मन्दाक्रान्तायाः पूर्वार्धनाभिधायोत्तरार्धनाप. वादं सविशेषमाह- स्वस्मिन्नेवं फलमुपदिशन्त्यत्र पापेऽधरस्थे यद्वानुञ्चे खलखगयुते कयिकाहासमाहुः । कक्ष्यावृद्धि भुवमितरथा वागधीशेऽपि चैवं सौम्यासौम्यप्रमुखकलना यत्नतो योजनीया ॥ २७ ॥ स्वस्मिभेवमिति । सौम्यासौम्यप्रमुखकलना शुभाशुभोचनीचविवेक इत्यर्थः ॥ २७॥ अत्रापि विशेषमनुष्टुभाह-- पूर्णेन्दुशुक्रयोरेकराशिवृद्धिर्युतौ भवेत् । शनैश्चरप्रसक्तौ तु वैपरीत्यं प्रजायते ॥२८॥ रोगेशयोः स्वत ऐक्ये योगे या मध्यम् ॥२१॥२२॥ पितृलामयोः पा. पमध्यत्वे कोणे पापयोगे वा कल्याहासः ॥२१॥२३॥ स्वस्मिन्नप्येवम् ॥२॥१॥२॥ तस्मिन्पापे नीचेऽतुङ्गेऽशुभसंयुक्त च ॥२॥१॥२५॥ अन्यदन्यथा ।२।९।२६॥ गुरौ च ॥२७॥ पूर्णेन्दुशुक्रयोरेकराशिवृद्धिः ॥२८॥ शनी विपरीतम् ॥२॥२९॥ लमात्सप्तमाच रोगी (-३३-०) भटमराशी तरीशयोः, सतः कारकेणैस्ये सति योगे वा सति मध्यायुः स्यात् । अत्र कृष्णानन्दसरस्वती 'अयं योगः स्वतन्त्रो या दीर्घस्य मध्यतापादको वा अल्पस्य मध्यतापादको वेति विवेचनीयम्' इत्याहस्म । नीलकण्ठस्तु 'पितृलाभ-' इत्यादिना निर्णीतं दीर्घायुरपि मघ्यायुरिति । एषमन्ये. अन्यदिति ॥ पिता (-81-१) लमम् , लाभः (१-५) सप्तमः, एतयोः पापमध्यत्वे पापान्ततित्वे सति, वा कोणे त्रिकोणे पापयोगे पति कश्याहायः सार । सम्मिन्का- रकेऽप्येवं विचार्यम् । एतदुक्तं भवति-कारकतत्सप्तमराश्योः पापमध्यत्वे, वातयो- त्रिकोणे पापयोगे कक्ष्याहासः स्यात् ॥ एतस्मिन्कारके पापे नीचे सदि, अथवा मनु- अनुथराशिगते अशुभस्युक्त सति कक्ष्याहासः स्यात् ॥ अन्यदन्यथा ! अयममिमामः- CHसप्तमयो.कारक सप्तमयोर्वा शुभमप्यत्वे, वा नेपा निकोणेषु शुमयोगे सति, तथात्म- कारके शमे नीवातिरिके, वा तुझे शुमसयुफे सति कक्ष्याधिः स्यात् ॥ गरी य । एवं गुरावपि पापमयवर्तिनि तत्रिकोणे वा पापयोगिनि कक्ष्यातासः । शुममध्यगते तमिरो, वा भगते तु कस्यादिः । नीचे पापयुके कक्ष्याहासः 1 इनरया तु कश्यायद्धिः ।

·जैमिनिपद्यामृतं शुभप्रहयोगप्रसझे पूर्णेन्दुशुकयोोंगे एकराशिद्धिरेव स्थान पुनः कक्ष्यावृद्धिः ॥ पाप- प्रहयोगप्रसने शनी योगकर्तरि विपरीतमेकराशिहास एवं स्थान पुनः कल्याहामः । मन चन्द्रशुकशनीनां प्राधान्येन योगकर्तृत्वे ग्रहान्तरेषु योगकरेष्वप्येकराशेदिहासो पा स्थान तु कक्ष्यायाः, इति खाम्यादयः ॥ अथ स्थिरदशाब्दौसदारम्भस्थानं च हुतविलम्बितेनाह- तुरग(७)कुरखेचर(९)संमिताः स्थिरदशाशरदःक्रमतो मताः। इयमुदाहियते द्रुहिणाहयधुचरसंश्रितराशिमुखी किल ॥ २९ ॥ तुरगेति स्पष्टार्थम् ॥ २९ ॥ शशिनन्दपावकाः क्रमाव्दाः स्थिरदशायाम् ॥२॥२३॥ ब्रह्मादि- रेपा ॥२३॥ शशी (-१५५) सप्त । नन्दाः (२८) अष्टौ । पावकाः () नव । अन्दाः क्रमात , मेपे सप्त, यूपे अष्टी, मिथुने नव । पुनः कर्के सप्त, सिंहे अष्टी, फन्याया नव । एवमप्रेऽपि उक्तलक्षणो ब्रह्मा, तदादिरियं स्थिादशा ॥ अनान्तराणि चरदशावद् ॥ अप ब्रह्माहं शार्दूलविक्रीडिवेन लक्षयति- मध्ये मूर्तिकलत्रयोदिविचरो जायेत यो वीर्यपाँ- स्तसादा सपन(६)कुअर(८)रवि(१२)स्थानेश्वरमाणवान् । चेल्लग्नास्तगतर्खयोबलवतः पृष्ठावलम्बी भव- नोजस्थोऽपि स एव तावपिमिब्रह्माख्यया ख्याप्यते ॥ ३० ॥ मध्य इति । सप्तमभोग्याहमभुक्तावधिको भागो लमस्य पृष्टभाग इति व्यवहियते ॥ अथ शार्दूलविक्रीडितेन ब्रह्मणो निर्णये विशेष प्रपघयति- पातद्गायथवा तमोदिविसदि ग्रह्मत्वमृच्छत्यपि ब्रह्मातः खलु पष्ठ पर गदितश्चेद्रह्मणोऽनेकता। ब्रह्मांशाभ्यधिको विधुतुदयुती तूकागवेदन्यथा ब्रह्मा स्वाप्टमपोऽथवा मृतिगतोऽपि स्याद्विवादे यली ॥ ३१ ॥ पातक्षाविति । ऋच्छवि गच्छतीति सप्तमी 'ब्रह्मा खाटमप-' इति प्रकारान्तरेम ब्रह्मणः प्रतिपादनम् ॥ ३१ ॥ प्रभुभावधैरीशप्राणी पितृलाभप्राण्यनुवरो विपमस्यो ब्रह्मा ॥२॥१॥ ४९॥ ब्रह्मणि शनी पातयोर्या ततः ॥।॥५०॥ यहूनां योगे स्वजातीय ॥२॥१॥५१॥ राहुयोगे विपरीतम् ॥२९॥५२॥ ब्रह्मा स्वमावेशो भावस्था ॥२२॥५३॥ विवादे वली ॥२१॥५४॥ प्रभुः (१३-६) षष्ठः, भावः (८) अष्टमः, वैरी (-११-१२) द्वादा एतेषां य शाः स्वामिनः तत्र यः प्राणी बलवान् सः। पिता (331) लमम लामः (==) सप्तमः, तत्र यः प्राणी बलवान् राशिः तस्य अनुचरः, पृष्टवती सन् विषमस्यः मेपमिथुनादिविषमराशिगतो नापते, स ब्रह्माख्यग्रह इति परिमाप्यते ॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । शनी ब्रह्मणि सति, पातयोवी ब्रह्मणोः सतोः, शनिराहुकेतुपु ब्रह्मलक्षणाकान्तेषु रात्सु तेभ्यः तत्तः (-६६-६) पष्ठो प्रहो ब्रह्मा ॥ बहूनां प्रहाणां योगे ब्रह्मयोगे प्राप्ते खजा. तीयः खस आरमकारकस्य जातीयः अधिकांशो ब्रह्मा ॥ बहुपु ब्रह्मणो लक्षणे अन्वि. ध्यमाणे राहुयोगे सति विपरीत पूर्वसाद् वैपरीत्येन न्यूनांशो ब्रह्मा ॥ खाद् आरम- कारकाद् यो भावः (८) अष्टमः तस्येशः तथा भावस्थः अष्टमस्थो ब्रह्मा । विवादे 'स्वभावेशो भावस्थः' इति पूर्वसूत्रेण द्वयोब्रह्मत्वे सति यो बली स ब्रह्मा ॥ अथ ब्रह्मग्रहदशां प्रग्विण्याह- ओजमे ब्रह्मखेदाश्रयाक्रमाद् युग्मराशी तु तत्सप्तमाद् व्युत्क्रमात् । स्याद् दशा ब्रह्मसंज्ञान वर्षप्रमा स्वस्वभात् पष्ठकक्षाधिनाथावधिः॥३२॥ ओजमे इति सष्टम् । ब्रह्माहीद आरम्भणीयवाद् ब्रह्मास्येयं दशा ॥ ३२ ॥ ब्रह्मादिः पुरुपे समादासान्ताः ॥२३॥२६॥ स्थानव्यतिकरः ॥२७॥ पुरुपे विषमे जन्मलमे सति ब्रह्मादिब्रह्मप्रहाधितराश्यादिः क्रमेण दशा प्रवर्तनीया। तत्र समा दशान्दा दासान्ताः खराशेः पष्ठराशिखामिपर्यन्ता प्रायाः । दासः (६) षष्ठो राशिः । समे जन्मलमे तु स्थानव्यतिकरः । स्थानं (-v) सप्तमराशिस्वस्य व्यतिकरः संवन्धः । ब्रह्ममहाश्रितराशितः सप्तमराश्या दिव्युक्रमेण दशा प्रवर्तनीयेति तात्पर्यम् ॥ अय स्थिरदशोदाहरणम् । 'ब्रह्मा समावेशो भावस्थः ॥२॥१॥५३॥' इति सूत्रेणात्मकारकात्सूर्यादष्टमेशी युधो ब्रह्मा भवति, तदानितराशिश्चिकः स च समः तेन वृश्चिकाधुझमेणार्यात्पूर्व पृश्चिकस्य ततस्तुलाकन्यादीनां दशा प्रवर्तनीयेति । इहान्तराणि चरदशावत् ।। स्थिरदशाचक्रम् । - ल.च.रा. | वृश्चि. तु. क. सिं. कर्क. मि. ५. मि.मी. कुं.म. ९ ८ द ८ 121st १९२९ १९८५ २.०१ | २००९ २०१६ २९ ·जैगिनिपयामृतं अथ ब्रह्मदशोदाहरणम् । लग्नं मिधुनराशिः स च विषमस्तेन ब्रह्माहाधितवृश्चिकराशेः सकाशाकमेण दशा प्रवर्तनीया । पूर्व वृश्चिकस्य ततो धनुपस्ततो मकरादीनामिति । अत्र दशान्दाः खस- राशेः पाठराशिखामिपर्यन्ता ग्राह्याः । यथा वृश्चिकात्पष्ठराशिस्वामी भीम एकादशे' तिष्ठतीति तदवधिगणनया दशाल्दा वृश्चिकराशेः सिद्धाः। एवमेव धनुषः सकाशात्य- एराशिखामी शुक्रो द्वितीय इति तवधिाणनया वर्ष लब्धम् । एवमेव मकरादीना. मपि वपाण्यानीतानि । ब्रह्मदशाचक्रम् । सू. वृधि. घ. कुं. मी. मे. युप. | मि. । कर्क. सिं. क. तु. १० १ १० ३ ८ ३ १ ४ १० १९६१ || . १९७६ १९७५ १९८० १९८४ १९९२ । (२००२) MPाटा२०॥ अप योगार्थदशामार्ययाह- भवत्ति चरस्थिरदशयोरध योगासंशितात्र दशा। लग्नास्तप्राणवतो विपमसमत्वे मोकमतः ॥ ३३ ॥ जगत्तस्थुपोरघु योगाधे ॥ राष्टा१९ ॥ स्थूलादर्शवैपन्याश्रयमेतत् योगार्थे योगार्थदशायां जगतस्थुषोः प्रविशशिसमागतवरदशाब्दस्थिरदशाब्दयोर योगार्थ योगार्थी दशा स्यात् । अन्यथैर्य संज्ञा । एतयोगार्थ स्थूल (-१५-१) सनम् भादशः एतयोमध्ये वरवतः प्रवर्तनीयम् ॥ अथ मोगाधंदशोदाहरणम् । लप्रसप्तमयोर्मध्ये सप्तमराशिलास्तेन सप्तमराशितः प्रमेण दशा प्रवर्तनीया । पर्याप्यत्र प्रतिराशिचरदशाब्दस्थिरदशाब्दयोयोगानुल्यानि । सप्तमम्, ·.शु. चं.रा. ल. द ४ ८ ८ ६ . ६ ६ ६ । १९८४ २००२ २००७ (२०१६) แ ७ ७ १ २९ ५१ ५१ ५१ २४२४ २४ ५१ २४ २९२९२९२९) २९ ५१५१/५१ ५१ ५१ २४२४ २४२४२४ यथाखण्डं सुण्डमनतिक्रम्य वर्वत इति यथाखण्डम् । लमालचमान्तं प्रथम खण्डम्, मूजकन्दलीवृत्तिसहितम् । योगार्धदशावक्रम् । वृ.मं.गु. मी.मे. मि. कर्क. सि. क. तु. वृधि, अय सकलायुर्योगापवादत्वेन निधनयोगविशेष स्थिरदशामालम्ब्य शिखरिण्याह- यथाखण्डं देही निधनमुपयाति स्थिरदशा- निवेशे तत्रसंव्यतिकरविशेषोऽयमुदितः । भवेद् यः पापान्तो मलिनगृहकोणान्तरगतो- ऽथवा कूराकान्तो व्ययनिधनयोर्मृत्युदसौ ॥ ३४ ॥ यथाखण्ड देहीति । ऋक्षव्यतिकरविशेषो राशिसंबन्धविशेष इत्यर्थः ॥ ३४॥ अन्नापि विशेषमिन्द्रवज्रयाह- रिफाष्टमेशौ कुशचन्द्रशुक्रमाक्षितौ तत्र मृति विधत्तः।। तत्रापि चाद्यःमृतीशदृष्टनवांशपाके निधनं सरन्ति ॥ ३५ ॥ रिफाष्टमेशाविति । तन द्वादशाष्टमराशिदशायाम् ॥ ३५ ॥ स्थिरदशायां यथाखण्डं निधनम् ॥२॥३०॥ तत्रःविशेषः ॥२१॥ ३॥ पापमध्ये पापकोणे रिपुरोगयोः पापे चा॥।॥३२॥ तदीशयोः केव लक्षीणेन्दुशुक्रदृष्टी वा ॥१॥३शा तत्राप्यायक्षारिनाथदृश्यनयभागा IR||३४॥ सिरदशायां शशिनन्दपावकाः क्रमादब्दाः-२०३६३) इति वश्यमाणलक्षणायां मानवमान्तं द्वितीयं सग्डम् , नवमालशान्तं तृतीय खग्दमिति संप्रदायविदा । स्थिरदशानुरोधेन पूर्णायुषः सण्डअये परिकलिते, होनायुषः प्रथमे मध्यायुपो द्वितीय दीर्घायुषस्तृतीये सण्डे निधन स्यात् । तत्र ययानिर्दिष्टसण्डेऽपि 'पापमध्ये' इत्या. - १०.प.

·७४ जैमिनिपद्यामृतं दिना निरूपित्त ऋक्षविशेषो निधनकारी स्यात् ॥ पापमध्ये पापद्वयमध्यवर्तिराशिदशाया पापकोणे प्रथमदशानदराशिनिकोणे, रिपु (१२) द्वादश', रोग (-३३-८) अष्टम , द्वादशाटमयो पापे पापाकान्ते वा निधनं स्यात् । यस्मादुक्तस्थाने सपापे तदाशिद- शायामिति तात्पर्यम् ॥ तदीशयोस्तथाभूतद्वादशाप्टमराशिखामिनोपरि केवलयो क्षी. णेन्दुशुकयोदृष्टी सत्या द्वादशाष्टमराशिदशाया निधन स्यात् । अथवा तदीययोद्वारवा. ह्यराशीशयोरिति व्याख्येयम् ॥ तत्रापि मारकराशिदशायामपि आयर्फ प्रथमदशाप्रदो यो राशिस्तसाद् य अरि (-१२-८) अष्टमराशिस्त तापेन दृश्यो यो राशिसस्था न्तर्दशाया या निधन स्यात् । अथवा आयक्षारी दशमपाठराशी इति खागी । अन्ये खन्यत् ॥ अथ निधनराशिविशेष दर्शयितुं प्राण्यप्राणिमेदेन द्विविधं रुद्रप्रहमुपजात्याह- लग्नात्कलनादपि यो मृतीशी तयोर्यलीयानुपलभ्यते यः । स रुद्रसंज्ञः खचरः प्रदिष्टो बलेन हीनोऽपि खलेन उपः ॥ ३६॥ अथ रुद्रप्रहफल सविशेष सग्घराभ्यामाह--- सद्दष्टे रुद्रसेटे यलिनि निगदितं रद्रशूलान्तमायु- नूनं तत्रापि सौम्याचरपरिगते तावदायुर्वदन्ति । न व्यर्करयोगेऽथ शशिशनिफुजालोकितेवीतसौम्ये वा पापाठ्येऽपि सौम्येक्षणपति परतो वान रुद्रद्वयेऽपि ॥३७॥ शूले चेदन्तशूले भवति हि मरणं प्रायशोऽस्याधितः- ऽप्यड़े मीने विशेषादयनिधनगे रुद्रराश्यन्तमायुः । अल्पं चेदाद्यशूले मृतिरिह घटते मध्यमं मध्यशूले दीर्घ पर्यन्तशूले तदिदमृपिवचस्तारतम्येन विद्यात् ॥ ३८॥ पितृलाभभावेशप्राणी रुद्रः ॥२।१॥३५॥ अप्राण्यपि पापडएः ॥२॥१॥ ३६॥ प्राणिनि शुभदृष्टे रुद्रशलान्तमायु. ॥२१॥३७॥ तत्रापि शुभयोगे ।२।६३८॥ व्यर्कपापयोगे न ॥२॥१॥३९॥ मन्दारेन्दुप्रेशुभयोगाभावे पापयोगेऽपि वा शुभदृष्टौ चा परतः ॥२१॥४०॥ शूले चेत्तदन्तशुले ॥२।११४१॥ रुद्वाश्रयेऽपि प्रायेण ॥२२॥ किये पितरि विशेषण ॥२१॥४३॥ द्वन्द्वे रुद्रे तदन्तं प्रायः ॥२॥ प्रथममध्यमोत्तमेषु घा तत्तदायुपाम् ॥२॥१॥४५॥ पिता (-१-१) लग्न, लाभ () सप्तम , ताभ्या अमोररुमगणनया यो भावी (-१३-८) अष्टमराशी तयोर्यावीशी स्वामिनी तयोर्मध्ये यः प्राणी बलवान् । रुद्राख्यो प्रह स्यात् ॥ लममतमाम्या यावटमेशी तन दुर्वलोऽपि पापदृष्टयेदुद्र । तथा च प्राणी अप्राणीति द्वौ रुद्री स्याताम् ॥ ट्रे प्राणिनि वठवति शुभदृष्टे व पति रमशलान्तमायु । यथाक्रममल्पमध्यदीर्घायुर्वशेन प्रथमद्विदीयतृतीयालपर्यन्तमापुर

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम्।
स्यात् । लनादि प्रथम शूल, पञ्चमादिद्वितीय शूल, नवमादिस्तृतीय शूल इति
साप्रदायिका तनापि प्राणिनि रुदेऽपि शुभयोगे सत्यवश्य हशूलान्तमायु स्यात् ।
इति काशिकाकार । तत्र द्वितीये रुदेऽपि शुभयोगे सति रुदशलान्तमायुर्भवति न तु
शुभदृष्ट्येति भाव । इति सुबोधिनीकार ॥ अर्कमपहायान्यपापयोगे सत्येतत्फल न जा.
यते । अर्कयोगेन स्वेतस्य भग ॥ प्राणिनि अप्राणिनि वा रुद्रे मन्दारेन्दुदृष्टे शुभयो-
गाभावे एको योग । रुद्रवये मन्दारेन्दुदृष्टे शुभदृष्टौ सत्या वा तृतीयो योग । प्रथमो
योग शुभयोगाभावघटितो, द्वितीय पापयोगघटित इति, प्रथमयोग शुभपापयोग.
रहित इति सिध्यति । योगमये सपूर्णे सति परतो रुदालान्तादने आयु स्यात् ।।
अत्र शुभपापा वृद्धनिर्णाता-
'अर्कारमन्दफणिन क्रमाक्रूरा ययाश्रयम् ।
चन्द्रोऽपि कूर एवान कचिदगारकाश्रये ।
गुरुध्वनकविज्ञा स्युर्यथापूर्व शुभप्रहा ॥ इति ।
'प्रत्येक शुभराशिस्थ उच्चस्थो वा युध शुभ ।
"गुरुशुक्रौ च सौम्यस्थौ ततोऽन्यनाशुमा स्मृता ॥' इति च ।
फ्रमाद यभोत्तरम् । यथाश्रय यथाकूरसौम्यराविसश्रयम् । यथापूर्व बुधाच्छुक
शुक्राकेतु केतोगुरुरिति यथोत्तरम् । शेप स्पष्टम् ॥ चेच्छूले मृत्युस्ताहे तदन्तशूले
रुदलगहादशान्त पातिन्या तदन्तर्दशायाम् ॥ अर्थोऽय वृद्धरुपवृहित
'पापमानस्य शुलत्वे प्रथमः मृतिर्भवेत् ।
मिश्रे मध्यमशूलः शुभमानेऽन्तिमे मृति ॥' इति ।
'राश्रयेषु क्षेनेषु शुभानामाश्रयेषु च ।
नियोणमीरित तत्तु शूल: वेव निर्दिशेत् ॥' इति च ।
यदि द्वावपि रुद्री पापी तर्हि प्रथमशुले, यदि चैको रुद्र पाप पर शुभहि
द्वितीयशूले, यदि च द्वायपि शुभी तयन्तशुले, मृत्यु स्यात् ॥ मायेण रुद्राश्रये छत्रप्रहाधि-
प्टितराशावपि मृत्यु स्यात् । प्रायशब्दोपादानेन रुद्राश्रयारपार पश्चाद्वति खत सिद्धम् ॥
किय (१२) मीन पिता (-१३-१) लग्न तस्सिन्मीने लग्ने सति विशेषेण रुद्राभिते
राशौ मृत्यु स्यात् ॥ कियोमेप इति स्वाम्यादय ॥ द्वन्द्व (-११-८) अष्टम तस्मि
हँमाष्टमे रुद्रे रुद्रद्वये सति रुद्राश्रितराशिदशाया प्रायो मृत्यु । द्वन्दू दिखभावराशिरिति
खामी ॥ अल्पमध्यदीर्घरूपाणा तत्तदायुपा प्रथममध्यमोत्तमेषु त्रिपु शूरेषु वा क्रमेण
मृत्यु स्यादिति ॥
अथ प्रकारान्तरेणायुनिश्चयाय महेश्वराख्यमहमुपजायाह-
स्वतोऽमेशो हि मद्देश्यरो भवेत्स्वोशे स्वमेरिफमृतीशयोवली ।
स्वस्सिन्सपाते निधनालये या महेश्वर कारकपष्ठमूचिरे ॥ ३९ ॥
खत इति । खसिन्कारके खोने समे वेति योजना । खस्मिनिधनालये वासपाते
इति योजना । सूर्यादिगणनया कारकपष्ठ महेश्वरमुचिरे ॥ ३९ ॥

·जैमिनिपामृत अथ ब्रह्ममहेश्वरयो पलमुपजात्याह- ब्रह्मग्रहाधिष्ठितभाच यावन्महेश्वरक्षस्य दशान्तमायुः । तत्रापि माहेश्वरतोऽयमेशत्रिकोणराशे. परिपाककाले ॥ ४०॥ अथ मारकप्रहान्वसन्ततिलकेनाह- लग्नात्स्यतश्च सहज(३)क्षत(६)रिप्फ(१२)रन्ध्र- (८)नाथेषु वीर्यवहलो मृतिदोऽरिपस्तु । प्रायेण मारकखगर्दादशासु मृत्यु स्तत्रास्ततोऽरि(६)निधन(८)व्यय(१२)पाऽपहारे ॥४१॥ लमादिति । अपहारेऽन्तर्दशायाम् ॥ ४१ ॥ स्वभावेशो महेश्वर. ॥२॥१॥४६॥स्वोच्चे स्त्रमे रिपुमावेशप्राणी ॥२॥१॥ ४७॥ पाताभ्यां योगे स्वस्थ तयोर्वा रोगे ततः ॥४८॥ ब्रह्मणो याव. न्महेश्वरक्षदशान्तमायुः ॥२॥१॥५५॥ तत्रापि महेश्यरभावेशत्रिकोणान्दे ॥२॥१॥५६॥ स्वकर्मचित्तरिपुरोगनाथप्राणी मारकः॥२१५७॥ चित्तनाथ. प्रायेण ॥२१॥५८॥ तदृक्षदशायां निधनम् ॥२॥१॥५९॥ तत्रापि कालादि. पुरोगचित्तनाथापहारे ॥२॥१॥६०॥ खाद् भात्मकारकाद् यो भाव (-११-८) अष्टम तदीशो महेश्वरो महेश्वराख्य- प्रह इति परिभाष्यते ॥ आत्मकारके खोचे खगृहे वा वतमाने सति रिपु (१२) द्वादश , भाव (१-८) अष्टम., एतयोर्यावीशी तत्र प्राणी महेश्वर इति पूर्वेणानु. पर खस्य आत्मकारकस्य पाताभ्या राहुक्तुभ्या योगे सति अथवा खाद् रोग (३३८) अष्टम तन तयो पातयोर्योगे सति तत (==६) सूर्यादिगणनया आ- मकारकात् पष्टो महेश्वर इति ॥ स्थिरदशाया ब्रह्ममहाश्रितराशिमारभ्य महेश्वरप्रहा प्रितराशिदशापर्यन्तमायु स्यात् ॥ तत्रापि महेश्वरग्रहाधितराशिदशायामपि महेश्वरा श्रितराशितो यो भाव (130) अटमराशिस्तस्य य ईशस्तस्माद्यस्त्रिकोण पधम• नवमवती राशिस्तस्यान्देऽन्तर्दशाकाले मृत्यु स्यात् ॥ खाद् आत्मकारकात लाद्वा कम (२३) तृतीय , चित्त (६३-६) पठ , रिपु (१२) द्वादश , (३३-८) अष्टम , एतद्राशिनाथाना मध्य य प्राणी स मारक नाथ पटेश , प्रायेण यहुप्रकारेणेति खामी । मारक स्यात् ॥ तदृक्षदशायां मारका प्रितराशिदशाया मारकस्यामिकराशिदशाया वा मृत्यु स्यात् ॥ तत्रापि मारकराशि दशायामप्यात्मकारका माद्वा य काल (-३५-७) सप्तमस्तस्माद् रिपु (१२) रोग (-१३-८) अष्टम , चित्त (-१६) पष्ठ , एतद्राशीना ये नायाने पामपहारेऽन्तर्दशाभुको मृत्यु स्यात् ॥ अन विशेषमाह वृद्धा- 'पष्टाष्टमेशौ भवतो मारकावष्टमेश्वर । प्रायेण मारको राशिदशास्वत्र विशेषत ॥ रोग स्यात् ॥ तन चित्त द्वादश, ·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । पष्ठमे पापभूयिष्ठे षष्ठेशो मुख्यमारकः । पष्ठात्रिकोणगो वापि मुख्यमारक इष्यते।। मध्यायुपि मृतिः पष्ठदशायामष्टमस्य वा । पष्ठात्रिकोणस्य पुनर्दीपाल्पविषये भवेत् ॥ पठे बलयुते तस्य त्रिकोणे मृतिमादिशेत् । पष्ठेशश्चेद्बलाढ्यः स्यात्तत्रिकोणे मृति वदेत् ॥ व्यवस्थेयं समस्तापि कारकादिदशास्वपि । बलिनः शुक्र (१) शशिनो (७) प्राचं पाटारमादिकम् ॥ चरे चरस्थिरद्वन्द्वा इति यो राशिरागतः । स एव मारको राशिभवतीति विनिर्णयः॥ बहुराशिसमावेशे बलवान्मारकः स्मृतः । चरइत्यादिनायुर्यत्तत्समात्युचितो भवेत् ॥ यो राशिः स तु विज्ञेयो मारकः सूत्रसंमतः ॥ इति । चरेचरस्थिरद्वन्दा इति प्रतीकबोधितः संदर्भस्त्वयम्-- 'लमेशरन्ध्रपत्योश्च लमेन्द्रोलमहोरयोः । सूत्राण्येवं प्रयुजीयात्संपादादायुषां नये ॥ चरेचरस्थिरद्वन्द्राः स्थिरद्वन्द्वचरस्थिराः । द्वन्द्वेस्थिरोभयचरा दोघेमध्याल्पकायुषः ॥ इति । अनाय नलकण्ठीयो लेख:-~-पितृदिनेशादिद्विकानामाश्रपीभूतो यो राशिः स मारकर वे राशयो यदि बहवस्तर्हि 'अग्रहात्सपहो ज्यायान्सप्रहेष्वधिकप्रहः । साभ्ये परस्थि. रद्वन्द्वाः क्रमास्युबलशालिनः ॥' इत्यनेन यो राशिर्बलवान् स मारकसदाशिदशायां तीशायराशिदशायां वा मृतिरिति । अपरे तु 'घर-' इत्यादिलोकेन यदीर्घायुः समागतं 'पूर्ण.---' (टी. १ प्रवा.) इत्यादिना स्पष्टीकृतं तदायुर्यद्राशी समाप्त दा. गिरेव मारक इत्यर्थः ॥ अथ पयमपादपदार्थानुपसंहरवि- इत्युक्तो धरणिसमुद्र (४१) संख्यपद्यैः शास्त्रार्थो मुनिवचनानुराध एव । तेनायप्रशमितसंशयावतारं छात्राणां मतिकमलं श्रियं दधातु ॥४२॥ इति श्रीदुर्गाप्रसादहियेदरचिते जैमिनिपयामृते निधननिर्णयो नाम पक्षमा प्रवाहः श्रीगुरुचरणार्पणमस्तु । आदितः पद्यसंख्या १५४+ - परयुग इति ॥ स्पटम् ॥ ४२॥ पति यानमिनिपयारततो मूतान्दयो पचमा प्रवाहः ।

·जैमिनिपद्यामृतं अथ पष्ठःप्रवाहो विविच्यते। अथ पिनादीना निधनकाल विवक्षुस्तकारकादिविशेष शार्दूलविक्रीडिताभ्यामाह-- यः प्राणी रविशुक्रयोः स जनकश्चन्द्रारयोस्तु प्रसू- निर्वीयोऽपि यथाक्रम मलिनदृग्युक्तो भवेत्कारकः । तस्मिन्प्राणिनि सौम्यदृष्टियुजि तच्छूले हि पिनोम॑तिः केचित्तन्निधनेश्वरे स्फुटवले तच्छूल इत्यादिशन् ॥१॥ आयुष्यन्यदपीक्षणीयमुदयाद्रिप्फेऽसोम्यान्विते तद्राशौ निशरःपाकसमये तातान्तमाहुः परे । पिनोय॑कमपापमात्रकदृशा प्रारद्वादशाब्द्या मृति- राणां गुरुयुग्मशूल इतरेपां चापि तच्छूलके ॥२॥ य प्राणीत्यादि । यो रविशुक्रयोमध्ये बली स पिरकारक । यश्चन्द्रभौमयो स मातृकारक । एतयोर्मध्ये निर्वोऽपि पापदृष्टो यथाक्रम पितृमातृकारक स्यात् । तस्मिन् पितृकारके मातृकारके वा वलिनि शुभदृष्टे सति पितृमातृकारकाश्रितस्य राशे. त्रिकोणराशिदशाया पितुर्मातुश्च निधन स्यात् । प्राणिनोऽप्राणिनो वा कारकस्याष्टमेश्वरे- ऽधिकवले सति तदाधितराशित्रिकोणराशिदशायामन्ये निधनमादिशन्ति ॥ आयुषि विचारणीये उकमनुत्तमन्यदपि निरीक्षणीयम् । लग्नाद् द्वादशे राशौ सूर्ययुधान्विते तद्राशौ सिंहमिथुनकन्यान्यतमसत्वे तृतीयपञ्चमराशिदशाया परे पितृनिधनमाहु । मातृपितृकारकयोळपापमानावरोकेन द्वादशाब्द्या प्राइ मातापिनोनिधन स्यात् । गुर्वाकान्तराशित्रिकोणराशिदशाया स्रिया निधनम् । इतरेपा पुनमातुलादीनामपि तत्त कारकराशिनिकोणराशिदशाया निधनमनुसधेयम् ॥ १-२॥ रविशुक्रयोः प्राणी जनकः ॥२॥२१॥ चन्द्रारयोजननी ॥२।२।२॥ अप्रा. ण्यपि पापदृष्ट ॥२॥२॥३॥ माणिनि शुभदृष्टे तच्छूले निधन मातापित्रो. ॥रारा४॥ तद्भावेशे स्पष्टवले तच्छूल इत्यन्ये ॥२२॥५॥ आयुपि चान्यत ॥शश६॥ अर्कायोगे तदाश्रिते क्रिये लग्नमेपदशायां पितुरित्येके ॥राज व्यर्कपापमानदृष्टयो. पिनोः प्राग्द्वादशाब्दात् ॥२॥२८॥ गुरुशूले क्ल प्रस्य ॥२।२९॥ तत्तच्छ्ले तेपाम् ॥२२॥१०॥ रविशुकयोश्चन्द्रयोश्च मध्ये अप्राण्यपि पापदृष्टो यथाक्रम पितृमातृकारको भवेत् । यद्युभी समप्राणी तदा द्वावपि कारकाविति स्वामी ॥ प्राणिनीति चतुर्थ स्पष्टम् ॥ ठा भ्या प्राण्यप्राणिकारकाभ्या भावी (==4) अष्टमी तदीशे स्पष्टवरे सति । शेष स्पष्टम् ॥ प्रिये (१२) ल्नाद् द्वादश राशी अशयोगे सूर्यबुधसत्वे तदाश्रये तत्स्वान मिकसिंहमिधुनकन्यान्यतमराशिसत्वे सति लग्न (-३) तृतीयराशि मेष (-42-५) पञ्चमो राशिस्तद्दशाया पितृनिधनमित्येके । अत्र व्यास्यापिकरपा. सामिप्रन्थे । पित्रो प्राणिनोरप्राणिनोर्वा मातापितृकारकयोः । शेष सप्टम् ॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । अघ मरणनिमित्तानि मत्तमातङ्गलीलाकराख्यदण्डकेन पञ्चचामरेणार्यया वसन्तति- केन च प्रपचयति- लग्नतो वा स्वतो विक्रमे क्रूरयुक्तक्षिते दुष्टभावेन मृत्युदयो जायते सौम्यग्योगसत्वे शुभो मिश्रखेटप्रसङ्गे तथाभूतनिर्याणमारयायते । भास्वता राजमूलातुपारांशुना यक्ष्मणःक्षोणिजेनयणास्त्राग्निदाहादितः सौरिणावाततोमन्दतनन्दनाभ्यांविषाम्बूरगोद्वन्धनाद्यानिमित्तादपि ३ तथोदयात्स्वतोऽथवा तृतीयके शिखावता विचिकाजलामयादितश्च मृत्युमादिशेत् । मृगाङ्कमान्दिसंक्रमेण पूगसंभवान्मदा. द्विपान्नदानकैतवप्रयोगतश्च सत्वरम् ॥ ४॥ शोफासचिवमनाद्याद गुरुणा मेहाद् भृगूदहेनान । मिथानिमथधुसदा शशिग्योगे तु निश्चयानिधनम् ॥५॥ सौम्यग्रहश्च निधनं शुभदेशमध्ये पापैस्तु कुत्सिततमे किल कीकटाधे। वागीश्वरेण कविनापि च वोधपूर्व- मन्यैस्तु विस्मृतिपुरस्सरमादिशन्ति ॥ ६ ॥ लग्नतो वा खत इत्यादि । तथाभूतनिर्याणं शुभाशुभमिधं निधनम् । मन्दतमन्द. नाभ्या मन्दमान्दिभ्यामित्यर्थः । शेपं सटम् ॥३-६॥ कर्मणि पापयुतदृष्टे दुष्टं भरणम् ॥२।११॥ शुमं शुभदृष्टियुते ॥२२॥ १२) मिथे मिश्रम् ॥२।२।१३॥ आदित्येन राजमूलात् ॥२२२१४॥ चन्द्रेण यक्ष्मणः ॥२२॥१५॥ फुजेन प्रणशस्त्राग्निदाहाद्यैः ।।२।२।१६॥ शनिना था. तरोगात् ॥२॥२॥१७॥ मन्दमान्दिभ्यां विपसर्पजलोहन्धनादिमिः ॥ १८॥ केतुना विपूचीजलरोगाद्यैः ॥२।२।१९॥ चन्द्रमान्दिम्यां पूगमदान- कालादिभिः क्षणिकम् ॥२२॥२०॥ गुरुणा शोफारचिवमनायेः शश २१॥ शुफ्रेण मेहाद ॥२॥२२॥ मिमिधात् ॥२२॥२३॥ चन्द्रग्योगा निश्चयेन ॥२॥२॥२५॥ शुभैः शुभदेशे ॥२।२।२५॥ पापैः कीकटे शिक्षा गुरुशुक्राभ्यां शानपूर्वकम् ॥२।२।२७॥ अन्यैरन्यथा ॥२२॥ स्मात् हारकाद्वा कर्म (११- ३) तृतीयः तस्मिन्पापयुत्ते दृष्टे या दुष्टममिजल. पातबन्धनादिप्रयोज्यं मरणं स्यात् । सायासमिति परमार्थः । लमान कारकादा तृतीये शुभयुझे दृष्टे वा शुभ जरादिरोगप्रयोऽयं मरणं स्यात् । निरापासमिति परमार्थः । म शुभपापयुतदृष्टे तृतीये मिश्रं शुभाशुभात्मक मरणम् ॥ 'स्मात् कारबावर तृतीये' इत्यशोऽमे धन्यैरन्यया' इति सूत्र यापदनुवर्तनीयः ॥ मन्दमान्दिभ्या रानिमुदिता भ्याम् ॥ चन्दयोगाशिधयेनेयुक्पा चन्दामोगामाचे टमकाराभ्या दृदयस्थान- .

·८० जैमिनिपद्यामृतं गतेनापि तत्तद्रहेण तत्तद्रोगनिमित्तकं मरणं सदिग्धमिति गम्यते ॥ शुभैः पापरिति बहुवचनम विवक्षित मिति नीलकण्ठ ॥ शेष स्पष्टं पद्यतो व्याख्यात च ।। अथ लनद्वादशयोर्मध्यसज्ञा सफला सापवादा च सम्धरयाह- लग्नाचं पूर्वपटू व्ययमुखमपरं पदमेतत्प्रदिष्टं खं स्वं मध्यं तदन्तः खरकिरणभुवा राहुणा केतुना वा। पित्रोः संस्कारकर्ता न भवति मनुजः सौग्यदृग्योगसत्वे योगोऽयं नाशमेति सरहरयजने संगते वा पदाली ॥७॥ एनाद्यमिति । लग्नायं पूर्वपटुं खं मध्य लममभ्यमुक्तम् । व्ययमुखमपर पहूं द्वादशादिपटू खं मध्य द्वादशमध्यमुक्तमित्यर्थ । तदन्त लममध्ये, खरकिरणभुवा शनिना, राहुणा केतुना वाधिष्ठित मातु सस्कारकर्ता न स्यात् । एवं तदन्त. द्वादशमध्ये, सनिना राहुगा केतुना वाधिष्ठिते पितु सस्कारकर्ता न स्यात् । सस्कार और्व दैहिक. लक्षणः । मत्र सौम्यग्रहदृष्टियुतिसत्वे पिनोः सत्कारकर्तृलक्षणोऽयं दुर्योग. स्सरहरय- जनेऽनुष्ठिते सति संगता आपदालीव नाशमेतीत्यर्थ ॥७॥ लेयादिजनकयोमध्ये शनिराहुकेतुमिः पित्रोन संस्कर्ता ॥२२२२२९॥ लेयादिपूर्वाधे जनकाद्यपरार्धे ॥२॥२॥३०॥ शुभदृग्योगान्न ॥२॥२॥३१॥ लेय (-१३-१) लमम्, जनकः (१२) द्वादशः तयोर्मध्ये शनिराहुभ्या शनिकेनुभ्या वा स्थिताभ्या मातापिनो सस्को न स्यात् ॥ लेयादिपूर्वी लमादिपूर्व पट्टे, जनकाद्यपरार्धे द्वादशादिव्युत्कमेणोत्तरपट्टे यथाक्रम लमद्वादशमध्यसहिते । तत्र वर्तमानाभ्या शनिराहुभ्या शनिवेनुभ्या वा मातापिनो सस्कता न स्यादिति विधि- प्यमध्यपदार्यवोधकं सूत्रम् ॥ तर शुभप्रहदृष्टियोगान्मातापितो. सस्कारकता स्यादिति पूर्वयोगभन॥ अथ पष्टपादपदार्यानुपराहरवि- इत्युक्तः श्रुतियुतराम (७)संत्यपद्यः शाखाओं मुनियचनानुरुद्ध एव । तेनाधप्रशमितसंशयावतारं डापाणां मतिकुमुदं मुदं प्रयातु ॥ ८॥ इति श्रीदुर्गामसाद्वियेदरचिते जैमिनिपद्यामृते पित्रादिनिधननिः यो नाम पष्ठः प्रवाहः श्रीदगुरुचरणार्पणमस्तु । आदितः पद्यसंप्या १९५+७-२०२ इत्युक्त इति । श्रुतिनियंता रामा. सप्त । शेपं स्पटम् ॥ ८॥ इति श्रीजनिनिषद्यामृतवृत्ती मूलकन्दल्या परःप्रवाहः ।।

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । अथ सप्तमःप्रवाहो विविच्यते । अथ दशमेदवलमेदान्विवक्षुरादावन्तर्दशा पुष्पिताम्रयाह- भवति विपममे कमात्तदादेः समभवने तु तदस्ततो विलोमात् । इह सकलदशान्तरप्रवृत्तिर्यदिन विशेषनिरूपितोत्थयाधः॥१॥ भवतीति स्पयर्थम् ॥ १॥ अथ निर्याणशूलदशामुपजातिकयाह- लग्नास्तयोर्यो चलवॉस्तदादिः प्रणीयते शूलदशान्तहेतुः। एकैकराशेः शरदश्चरादिवत्प्रातिस्विकं यत्र न मानमुच्यते ॥२॥ लमास्खयोरिति । अथ सामान्येनाह-एकैकराशेरिति । शेपं स्पष्टम् ॥२॥ अथ पितुर्मातुरनुजस्य भगिनीपुनयोश्च निर्याणशूलदशा वैतालीयाभ्यामाह- उदयास्तशुभर्तमांसलात् पितृनिर्याणदशा विधीयते । तत एव तुरीयकांसलाज् जननीशूलदशापि नीयते ॥ ३॥ मृतिशूलदशानुजन्मनस्तनुजायासहजोद्भटादिका । भगिनीसुतयोस्तु सा भवेदुदयास्तात्मजवीर्यवन्मुखी ॥४॥ उदयास्तेत्यादि । उदयास्ताभ्या ये शुभः नवमराशी तयोर्मध्ये मासलाद् बलवतः। तत एव उदयास्ताभ्यामेव यो तुरीयो राशी तयोर्मध्ये अंसलाद् बलवत. । एवं तनुजा. याभ्यां यो सहजी तृतीयराशी तयोर्मध्ये उद्भटादिका बलवदात्मिका । एवमुदयास्वाभ्यां यावात्मजी पधमराशी तयोर्मध्ये वीर्यवन्मुखी । शेपं स्पटम् ॥३-४॥ अप ज्येष्ठभ्रानाशनां निर्याणशूलदा विद्युन्मालयाह- लग्नास्ताभ्यां लाभमाणी यः स्यात्तस्माज्येष्ठम्रातुः। मातापिनोस्तुल्या वेद्या तत्कल्पानां निर्याणोक्तिः॥५॥ लमास्ताभ्यामिति । तत्क्ल्पानां मातापित्रो. सहशानाम् ॥ ५॥ विषमे तदादिनयमांशः ॥२॥३१॥ अन्यथादर्शादिः॥२॥३२॥ पितृला. भप्रथमप्राण्यादिः शूलदशा निर्याणे ॥२॥३२॥ पितृलाभपुत्रप्रापयादिः पितुः ॥२॥३॥१९॥ आदर्शादिर्मातुः ॥२३॥२०॥ फर्मादिओतुः ॥२२॥ मात्रादिर्भगिनीपुनयोः राशर व्ययादिसा पितृय पितृवर्गे ॥२२२४॥ मातृवमातृवर्गे ॥२२३३२५॥ विपमे भोजे महादशाराशी सति तदादिः क्रमेण नवाशोऽन्तर्दशा प्रणीयते। अन्यथा समे भादा दिक्षरकमेणेति योजना । एतदुर भवति-यथा पुरतोऽवस्थापित दपणे निम्पप्रतिविम्ययोरव्यवहितावस्थान तथा मोत्यमाभ्यो रमादिद्वादशादि. गणनाप्यव्यवहितावस्थानाभिप्रायिकेति प्रतिभाति । 'बादशादिमीनु ' (२०३।२०) इति सौप्रप्रयोगेण मुनीन्द्रस्यादर्शकदो नियमेन सप्तमवारको नामित इत्यपि प्य. "..

·जैमिनिपद्यामृतं कम् । आदृश्यते रूपमोत्यादर्श । आदशों दर्पण इति पर्यायौ। आदर्श समुखो गवतीसादि शिरोमणीयवासनामाऽयरेसस्तु सममण्डलानुरुद्धदर्शनाभिप्रायक । वेन 'स्थूलादर्श' (२०४।२०) इत्यत्रादर्शशब्द सप्तमवाचकतया प्राचा व्याख्यातोऽपि । निर्याणे नियमाने पिता (-12-1) लग्न, लाभ (-३३-७) सप्तमम्, एतयोमध्ये य प्रथमप्राणी बलाधिकस्तदादिका शूलदशा स्यात् 1 लमसप्तमान्यतात्रिकोणराशि. दशा निर्याणकारिणीसर्थ ॥ पितृलाभाभ्या लग्नसप्तमाम्या सकाशाद् यथाप्राप्तक्रमोक. मगणनया यौ पुत्री (१९) नवमराशी तर बलवदादि पिनियोगदशा सात ॥ तथा आदर्श =५६९-४) बलवाश्चतुर्थराशिस्तदादिर्मातुनिर्याणदशा स्यात् ॥ तया वर्म (१५३) बलवॉस्तृतीयराशिस्तदादि तुर्निर्माणदशा स्यात् ॥ तथा माता (१-५) बलवान् पञ्चमराशिस्तदादिर्भगिनीपुनयोनिर्याणदशा स्यात् ॥ तथा व्यय (-११) यलवाने कादराराशिवदादिज्येष्ठस्य निर्याणदशा स्यात् ॥ यथा नयाभूतबलयम- वमादिप्रवृत्ता पितृनियाणदशा तथैव पितृवर्गस्य पितृव्यादेरपि निर्याणदशेत्यर्थ ॥ माह- वदिति स्पष्टम् ॥ अथ नियोणदशासु प्रकारान्तरेण शूलदशा अब्दगणना चोपजातिकयाह- यो नैधनात्सप्तमराशिरसाद् विधीयते शुलदशावशेषम् । ओजेऽङ्गकेत' कमत' समे तत्कमाञ्च वर्षाण्यात पव विद्यात् ॥ ६॥ य इति स्पष्टम् । 'लग्नास्तयो'-, इत्यादिना प्राइ नैकया निर्याणदशा दर्शिता । सत्र किल लग्नसप्तमयोमध्ये सप्तगो धनुर्वलवत् , तत उरकमेण दशा प्रवा । वर्षात स्थिरयत् । इह दीर्घायुप सद्भावात् धनुषत्रिकोणराशी मेपसिंही। तत्र सिंहो नियोणभम् ॥ रामसप्तमाभ्या नवमराशी कुम्भसिंहो, तत्र सिहो बलवान् अत पितुर्निर्याणमन्वेप्यम्। एव मातादीनामपि ॥ नियोगराशावन्विष्टे तत इद प्रकारान्तरमप्यवतारणीयम् ॥ ६ ॥ निर्याणलाभादि शुलदशा फले ॥२।४।१६॥ पुरपे समा. सामा न्यतः ॥२४॥१७॥ फले फलनिमित्त झूलदशा तत्र शूल-महेश्वरक्षादिमैदेन अनेकधा । तर निर्या- पराशेर्यो लाभ (३७) सतम तदादिरिय दशा ॥ पुरुषे विधमराशौ सामान्यत क्रमात, अन्यथा उत्कमादिवब्धिम् ॥ अथ माइकाट्यामन्तर्दशामुपजातिकयाह- ओजारकमादुरकमतश्च युग्मालमास्तयोवार्यवतश्च राशेः। पदन्ति मण्डूकदशा निकटम मेण निर्याणविपाकसिद्धपै ॥ ७॥ ओनादिति स्पटम् । अन्तभोगकाललु चरान्तर इवायसेय.॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । स्थूलादर्शवैपस्याश्रयो मण्डकत्रिकूटः ॥२।४।१५॥ स्थूलः (१५-1) लमम् , आदर्शः सप्तमः, एतयोमध्ये वैषम्यानयो बलाधिक्यवान् दशारम्भहेतुभूतः। त्रयः कूदाश्चरस्थिरद्विस्वभावा यत्रासौ त्रिकूटः । मण्डको मण्डूका- रूपान्तर्दशा । मण्डूक इव गती प्रतियोगपशादन्वर्या ॥ अथ मण्डूकदशोदाहरणम् । लासप्तमयोर्मध्ये सप्तमो धनराशिवलवास्तेन पूर्व धनुषि धनुरादित्रिकूटकमेण दशा प्रवर्तनीया ॥ तत्रार्य क्रमः -धनपि धनुर्मीनमिथुन कन्यामकरमेषकर्कतुलाकुम्भवृषव- शिकाः। एवम ॥ अथ बलविभागमुपजातिकाचतुष्टयेनाह- माणोऽत्र राशेः, सच कारकास्ययोगः, समत्वे धुचराधिकत्वम् । ततो हि तुगादिरतो निसर्गधगदिककामिकवीर्यवाही ॥८॥ पत्युस्ततः कारकसंगमादिरंशाधिकचान बली विशेषात् । ओजे द्वितीयव्ययगो बलीयानितीरितं राशिवलं किलायम् ॥९॥ चलं द्वितीयं पतिजीवचान्द्रिहग्योग, ईशस्य बलं तृतीयम् । स्वात्कण्टकादिष्वधिपत्य वीर्य पूर्णक्रमेणापचयं प्रयाति ॥१०॥ पलं चतुर्थ खलष्टियोगतुङ्गादियातग्रहयुक्तिरोजे । इत्थं चलानामवधार्य तत्त्वं देवशवर्यैः फलमूहनीयम् ॥ ११ ॥ प्राणोऽत्र राशेरित्यादि । पयर्थम् ॥८-११॥ अथ माणः ॥२॥३॥५॥ कारकयोगः प्रथमो भानाम् ॥२॥३६॥ साम्ये भूयसा ॥२७॥ ततस्तुगादिः ।।३३८॥ निसर्गस्ततः ॥२॥१९॥ तदभावे स्वामिन इत्थं भावः ॥२॥३॥१०॥ आग्रायचो विशेषात् ।।२।३।१प्राति- वेशिका पुरुपे ॥२॥१२॥ इति प्रथमः ॥२॥३॥१३॥ स्वामिगुरुशदृग्योगो द्वितीयः ॥२।३।१॥ स्वामिनस्तृतीयः ॥रा१५॥ स्वात्स्वामिनः कण्ट- कादिष्वपारदौर्वल्यम् ॥२॥१६॥ चतुर्थतः पुरुपे ॥२॥३॥१७॥ पापडग्यो. गस्तुगादिप्रयोगः ॥२२३२२८॥ इति चत्वारः ॥२॥३॥२९॥ राशीनामाद्यबलं कारकप्रयोगः ॥ प्रयोगसाम्ये भूयसा अधिकसंख्येन प्रयोगेन मलम् ॥ ततो भूयस्वानन्तरं राशेस्तुशादिः खतु स्वगृहखमित्रगृहस्थग्रहयोगो बलम् ॥ ततस्तुळादिवलानन्तरं चरास्थिरः, स्थिराद् द्विखभाव इति क्रमेण बली ॥ तदभावे कारकयोगाद्यभाचे स्वामिनो राश्यविपरित्थं भावः कारकयोगादिवलम्॥ भर इलचि- न्तायां विशेषाद् भागायत्तोऽधिकाशग्रहो बली ॥ पुरुष भोजराशी प्रातिदेशिक उभयपा. वृत्तिद्विादशगतो प्रहो वलाधायक इत्यर्थः । इति प्रथमः प्राणः ॥ खामिगुरुज्ञानां दृष्ट- यो योगा द्वितीयः प्राणः॥ स्वामिनस्तृतीयः पाण: 'सारस्वामिनः'-- इलायुक्तः॥ खाद भारमकारकात कष्टकादिषु केन्द्रपणफरापोक्किमेषु स्वामिनो राश्यधिपतेरपारदर्बिल्यं ·जैमिनिपद्यामृत स्यात् । एतदुक्क भवति–केन्द्रे पूर्ण पणफरे ततो न्यूनमापोलिमे ततोऽपि न्यूनम् ॥ पुरुषे विषमराशौ 'पापग्योग'- इति चतुर्थवलाइल स्यात् ॥ पापग्रहाणा दृष्टिर्योग तथा तुदादिगतप्रयोगो वल स्यात् ।। 'कारकयोग'-इत्यादिना त्रय एकोऽयमिति चलार प्राणा॥ अथ सप्तमपादपदार्थानुपसहरति- इत्युक्तःशशधरभूमि (११) संख्यपद्यैःशास्त्रार्थों मुनिवचनानुरुद्ध एव। तेनाद्य प्रशमितसंशयावतार छानाणां मतिमुकुरश्चमत्करोतु ॥ १२ ॥ इति श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदरचिते जैमिनिपद्यामृते दशामेदादिप्रस्तायो नाम सप्तम प्रवाह. । श्रीगुरुचरणार्पणमस्तु । आदित. पद्यसंरया २०२+११-२१३ इत्युक्त इति । मतिरेव मुकुरो दर्पण ॥ शेष स्पष्टम् ॥ १२ ॥ इति श्रीजैमिनिपद्यामृतरत्ती मूलकन्दल्या सप्तम प्रवाह ॥ अथाष्टम. प्रवाहो विविच्यते। अथ कारकके द्रदशा दोधकनयेणाह- कारककेन्द्रदशा हि तदादिस्थायिन एव नवाशकनाथाः। लग्नचतुष्टयमासलपूर्वा द्वादश राशय उद्धरणीया.॥१॥ अत्र पराक्रमते बलशाली लग्नतदस्तभयो. कलनासु । स्वामिगृहावधिकाऽधिकसंरया व्योमसदामपि वर्पमितिः स्यात्॥२॥ जातकतत्त्वमहानिधिमुद्राद्रावणकर्मपटुप्रतिभान । स्वामिवलानि फलानि च युध्वा प्राग्वदमुत्र यथायथमूह्यम् ॥ ३॥ कारककेन्द्रदशेत्यादि । तदादिस्थायिन केन्द्रादिवर्तिनो राशय एव नवाशकानामन्त. दशाना नाथा स्यु । एतदुक्त भवति-केन्द्रस्था पणफरस्था आपोक्लिमस्था रारा योऽन्तर्दशाखामिनो भवन्ति । तर लग्नादिचतुष्टये वलक्रमेण दुर्बलान्ता अन्तर्दशा गणनीया। अथ लग्नात् तत्सप्तमाता अन्तर्दशा प्रारभ्यते क्रमोत्कमाभ्याम् । जातकतत्त्वे त्यादिफ्लप्रपद्याथम् ॥ १-३॥ स्वकेन्द्रस्थाद्या स्वामिनो नयांशानाम् ॥११॥ पितृचतुष्टयवैषम्य यलाथय स्थित ॥राठा स तल्लाभयोरावर्तते ॥१३॥ स्वामिवल फलानि च प्राग्वत् ॥रा१॥ खकेन्द्रस्थाद्या स आरमकारक तस्य केन्द्रादिगता राशयो नवाशानामन्तर्दशाना खामिनः स्यु । पूर्व के द्रस्था तत पणफरस्था तत आपोलिमस्या राशय इति ·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम्। तात्पर्यम् ॥ पितुः (१३-१) लमाचतुष्टये लग्नादिकेन्द्रे वैषम्यबलाश्रयोऽधिकप्राणो यो राशिस्तत्पूर्वको दशाप्रदो राशिः स्थितः व्यवस्थितः ॥ स तल्लाभयोः कारकसप्तमयो. रावर्तते परिणमितो भवति ॥ स्वामीति सूत्र स्पष्टं पद्यतो व्याख्यातं च ॥ अथ कारककेन्द्रदशोदाहरणम् । अत्र सूर्यः कारकततः सप्तमश्चन्द्रः एतयोरधिष्टाने वृश्चिकषौ । इह बलवतो वृश्चिकाद् उत्क्रमेण कारकराशिदशा प्रवर्तनीया। तत्रान्तर्दशैवम्-कारकाधिष्ठितवृश्चिकराशेरुक- मेण केन्द्रीभूतानां वृश्चिकसिंहपकुम्मानों मध्ये वृश्चिको घलयॉस्तेन पूर्व वृश्चिकराशी वृश्चिकस्य, ततस्तन्यूनबलस्य वृषस्य, ततस्तन्यूनबलस्य सिंहस्य, ततः कुम्भस्य; अथ कारकादिकेन्द्रपणफरीभूतानां तुलाकर्कमेपमकराणां मध्ये बलक्रमेण पूर्व मकरस्य, ततः कर्कमेपतुलानाम्; अथ कारकादिकेन्द्रापोक्लिमीभूतानां कन्यामिथुनमीनधनुषां मध्ये वलक्रमेण पूर्व कन्यायास्ततो धनुमिथुनमीनानामन्तर्दशा प्रवर्तनीयेति । एवमेव तुलादिषु । अन्तर्दशाभोगकालस्तु दशमासादिः प्रतिराशिसमानः ।। कारककेन्द्रदशाचक्रम्। मं. मा. चि.तु. क. सिं. कर्क. मी. ध. २ ५ ८ ८ ५ १ १९६८ १९८८ 288 25-01२००६ ७ २४ अथ कारककेन्द्रदशायां कारकादीनामन्दप्रदर्शनम् । मन प्रथमं तावत्कारकस्य सूर्यस्य, पपातयुक्तस्य बुघस्य केतोश्च; ततः केन्दगवानां चन्द्रराहुगुरूणा, ततः पणफरगतस्य शुक्रस, ततः थापोलिमगायोमङ्गलगनेश्वरयोयति दशाकमः। तत्रान्दाः 'सामिगृह-~' इत्यादिना । अन्तर्दशावालामु प्रैराशिकः । - ·८६ यु च शु ८ १० २ ३ १२ १९३२ Sx56 १९७८ 2286 ७ २९ २४ - भय सूर्यव्यन्तरम् । तम पूर्वानीतव्यन्तरम् ३११८ सवर्णित जातम् १०८ ततोऽनुपात २४ सवर्णित जातम् ३२४ ततोऽनुपातेन ३३ ४४६x६०-५ १६ १. १२ मत्र जैमिनिपद्यामृत कारककेन्द्राब्दचक्रम्। के. मं श ३ अत्रेद वक्तुमावश्यकम्-'खकेन्द्रस्थाद्या' इति सूत्रेण कारकदशा आक्षिप्यते । सा केन्द्रारभ्यतया कारककेन्द्रदशेति व्यवहियते । एव तदाश्रितराशितदन्तर्दशे अपि लभ्येते । उभयलिङ्गात् । नवो नूतन अशो भाग नवाश , स्वस्मिनपि खदायभागः योगात् । अन्तराश इति तात्पर्यम् । एवमेव पदेशोपपदेशदशे तदन्तर्दशे अपि प्रवर्त- मितु शक्ये। अथ नक्षत्रदशा आर्ययाह- विंशोत्तर्यादिदशासरणिनक्षत्रदायसंपन्ना । गौरीभ्यरसंवादे सपरिकरा साधु मीमास्या ॥४॥ सिद्धा उडुदाये ॥२॥१८॥ उडवाये नक्षनायुर्दाये विंशोत्तर्यादिदशा सिद्धा झेगा । तथा च मम पद्यानि- तको दिश शिखरिणो धृतयो महीपा नन्देन्दयो नगभुवो मुनय खदसा । सूर्येन्दुभूसुतविधुतुदजीवसौरिविरकेतुभार्गवदशाशरद खसूर्या ।। (+१०++१+१+१+१++२०=१२० जन्म: दरहिते नन्दभभावशेषिते । वहिभागास्करादीना दशा विंशोत्तरीक्रमे ॥ खजन्मकालिकी दशा मयातनाडिका इता भभोगनाडिकोद्धता फल गता दशा भवेत्। भपानया विवर्जिता खजन्मकालिकी दशा दशान भोग्यसज्ञिता तत शुभाशुभ वदेत् ॥ महादशा खखदशामिराहता खनेरचन्द्रर्विहता समादिका । मन्तदंशा व्योमसदा भव सथो भासां समासेन महादशा मता ॥ गया सूर्यान्त सूर्यस्य दशा !x६४१९४३० 'मा ३दि १८ एव चन्द्रादीनामपि। Joexixv=दि ५५ २४ इद व्यन्तरम् । अथ सूर्यप्रत्यन्तरम् तन मातरम् ५५ पलान्युडदायप्रदीपाख्येन निव-धरनेन ज्ञेयानीति दिन् । १२० १२० ·मूलकन्दलीकृत्तिसाहतम् । १ अथ विंशोत्तरीदशोदाहरणम् । जन्मदिने सूर्योदयारकृत्तिकानक्षत्रस्य भोग्यघटयादि ४१ जन्मेष्टम् ३०१५९ मतो रोहिणीनक्षने जन्मेति ज्ञानं जातमेव । अथान रोहिणीनक्षत्रस्य जन्मसमये गतगम्य- घव्यादीनामानयनम् । तद्यथा-जन्मेष्टम् ३०५९ कृत्तिकाया भोग्यपत्यादिना ७।४१ हीनं २३ । १८ जातं रोहिणीनक्षत्रस्य भुक्तपट्यादि । इदमेव भयातम् । कृ. त्तिकाया भोग्यघट्यः ॥४१ पष्टिघटीभ्यः शुद्धाः ५२।१९ अग्रिमदिवसीयपधास्थरो. हिणीनक्षत्रमोग्य घट्यादिना ९४६ सहिता ६२१५ जातं रोहिण्या भोग्यपव्यादिभ- भोगः ६२ । ५ अयमेव भभोगः । अथ दशाया भुक्तभोग्यवर्षाद्यानयनम्- रोहिणीनक्षत्रे जन्म तेन चन्द्रस्य महादशायां जन्म, तस्य दशावर्षाणि दश, ततोs. नुपातः-यदि भभोगेन ६२।५ दशावणि दश लभ्यन्ते तदा भयातेन २३३१ किम्६२१५ : १०:: २३३१८ सवर्णितं जातम् ३७२५ : १०:: १३९८%3 D७३५ ३७२५) १३९८० (३ वर्षाणि १११७५ २८०५ द्वादश १२ गुणितम् ३३६६० (९ मासाः १३५ त्रिंशता ३० गुणितम् ४०५० (१ दिनम् ३७२५ ३३५ पष्टि ६० गुणितम् १९५००(५ घट्यः १८६२५ ८०५ पुन : पट्या ६० गुणितम् ५२५०० (१४ पलानि ३७२५ १५२५० १४९०० ३५० पुनरपि पट्या ६० गुणितम् २१००० (५ विपलानि १८६२५ २३७१ शेषमर्धाधिकामिति पइ विपलानि गृहीतानि । एवं चन्दस् पूर्व भुक्तदशा वर्षादिका-३ प. मा. दि. ५५. १४ प. वि.। पथभ्यः शुदा मोग्यदशा पर्यादिका-६।२।२८१५४।४५/५४ ॥

·i जैमिनिपद्यामृतं अथ विंशोत्तरीदशावक्रम् । रा. म सू. १८ १९ १७ २० ६ २ १० २८ २८ ४६ १० १० अथो आर्यागीसोद्गीतिभ्यां दृग्दशामाह-- उदयानवमतदीक्षितदशमतदीक्षितभवतदीक्षितानां च । राशीनां निर्दिष्टा त्रिकुटपदक्रमेण दृग्दशासरणिः ॥५॥ यादयानवमा भवति वृपो वृश्चिकः सिंहः। कुम्भोऽथवा तदानीं नवमो राशिर्विलोमतो ग्राह्यः ॥६॥ क्रमतश्चरेषु शरगजशियाः स्थिरेप्रक्रमादेते। द्वितनुपु वेदनगाशा दर्शनयोग्याश्च राशयोऽभिहिताः॥७॥ उदयादित्यादि । क्रमत इत्यादिना प्रागुक्तो दृष्टिक्रमो निवद्धः॥५-७॥ कुजादित्रिकूटपदक्रमेण दृग्दशा ॥४॥२१॥ मातृधर्मयोः सामान्य विपरीतमोजकूटयोः १२४१२२॥ यथा सामान्यं युग्मे ॥२॥२३॥ कुजः (-२३-९) नवमः तदादिलमतो नवमादिनिफूटपदक्रमेण नवमदशमेका दशराशिरूपेण दृग्दशा हेया । अन्वर्या संज्ञा ॥ माता (=12-५) सिंह, धर्म (-१३-११) कुम्भः, एतयोरोजकूटयोर्गणनायां सामान्यमनुलोमगणना विपरीत बिलो. मगणना स्यात् । युग्मे युग्मक्टे यो वृषवृश्चिको तयोर्यधासामान्यं यथाशानं विलोमग. गनेव स्यात् ॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । अप इग्दशोदाहरणम् । 'उदयानरम-'इत्यादिना दृग्दशा प्रवर्तनीया। तत्र त्रिकूटपदकमेण स्थिरदशाश- रद इति ॥ अथ इग्दशाचक्रम्। चं.रा.. ल. मं. सिं.दृश्चि म. मे.क.ध मी. मि. कन्या १९२९018 ८ ८ M ७१ १ १९७५८ १९८२/८ही १९८९ १९९८ २०१६ (२०२५) २९ अथ श्लोकाभ्या त्रिकोणदशामाह-- लग्नपञ्चमधर्माणां यो राशिलवान्भवेत् । तमारस्य त्रिकोणाख्यदशारम्भः प्रजायते ॥ ८॥ अनुलोमविलोमाभ्यां गणना विषमे समे। राशौ दशावत्सरास्तु योध्या नाथावसानकाः ॥९॥ समपद्यमधर्मागामित्यादि । समादीनां मध्ये यो पलधास्त मारभ्य ऋमोरक्रमाभ्य समादि-त्रिकोणचतुझ्यानुसारेण दशा प्रवर्तनीया 1 तान्दावादशावरिति निष्कर्ष पितृमातृधर्ममापयादितिकोणे ॥२२॥२४॥ निकोने त्रिकोणदशया पिता (1) रमम् , माता (-42-५) पराम: धो नवस । प्रकृतसमानुरोधाद पनेठि पाठ साधीयान् । तपार धनम् (5) पितमापनानां सपथमनवमाना मध्ये या प्राणी बलयान, सदादि. कमोत्कमाभ्यां राधीना दश प्रवर्तनीया । निको सन्दर्यसका । अग्रान्ती परदायाम गणनी. मानि। ११.ए.

·जैमिनिपद्यामृतं अथ त्रिकोणदशोदाहरणम् । लमपञ्चमनवमानां मध्ये लग्नस्थमिथुन राशिवलवाँस्तेन मिथुनादिका यथोक्ता त्रिको- णदशा प्रवर्तनीया। अथ त्रिकोणदशाचक्रम् । सू. बु. के. वृ.श. म. गु. शु. चं.रा. क. म. मि. तु. कुं. कर्क, वृश्चि. मी. सिं. ध. मे. १ ८ ५ ७ ३ २ ९ , १९२९ 2256 856 2536 (२००६) ७ ७ २४ अय पाकभोगराशीन्दर्शयननुष्टुभा फलमतिदिशति- कोणिकदशायां तु द्वारयाह्यानुरोधतः । होरोदन्वत्पारदृश्वा पूर्ववत्फलमादिशेत् ॥ १०॥ त्रिकोणेति । होरेव दुरवगाहलादिना उदन्वान् उदधिस्तस्य पारदृश्वा ॥ १० ॥ तत्र द्वारयाह्याभ्यां तद्वत् ॥राधा२५॥ तर निकोणदशायाम् ॥ श्रम तत्तकारकेभ्यस्तत्तत्स्थानफलमनुष्टुभाह- सप्तमाय तृतीयाश्च प्रथमानयमादपि। दारान्मातरमात्मानं गुरं च चिन्तयेत्स्वतः ॥ ११ ॥ सप्तमाचेति ॥ ११॥ घासगैरिकात्पतीकरात्कारकैः फलादेशः ॥राधा२६॥ घासः (=¥¥=७) सप्तमः, मेरिकः (=१३३-३) तृतीयः, तस्मात् । पत्नी (21) प्रथमः, करः (१) नवमः, तमात् । कारकस्तत्तत्कारकैः फलादेशः॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । अय नक्षत्रदशामनुष्टुभाह- यन्नक्षत्रे भवेजन्म तन्नाड्योऽविभाजिताः । क्रमोत्क्रमाभ्यां लग्नादिराशयोऽत्र दशाधिपाः ॥ १२ ॥ यदिति ॥ १२॥ ताराकाशे मन्दाद्यो दशेशः॥२४॥२७॥ तारायाचन्दनक्षत्रस्याकशि द्वादशभागे मन्दः (६५-१) लग्नं तदायो दशेशो द. शाखामी । एतदुकं भवति जन्मकाले यन्नक्षत्रं तस्य याः सर्वक्षरीसा घटिका विध. टिकाखा द्वादशधा विभज्य प्रथमखण्डमारभ्य द्वादशसु खण्डेषु क्रमेण लग्नादिद्वादश. राशयो दशावामिनः । तथा लामारभ्य क्रमोक्रममेदेन द्वादशराशिदशाः । दशान्दाः स्थिरवत् ॥ अथ नक्षत्रदशोदाहरणम् । रोहिण्यां जन्म । तेन पूर्ववाधिवे भभोगभयाते ३७२५,१३९८॥ एतयोर्मध्ये मो- गे ३५२५ द्वादशहते फलं पलादि ३१०।२५। अनेन भयाते १३९८ हृते फलं राश्या- दि १५।६।३।इदं जन्मलने २१२५४५।२७ योजिते जातम् ।।१२।५११५८० अ- तः प्रथमदशाखामी धृश्चिकराशिखतो भ्युत्कमेण द्वादशराशीनां दशा प्रवर्तनीयेति । अथ नक्षत्रदशाचक्रम् । ल, चं.रा. I. घ. वृधि. तु. क. सिं.कर्क. मि. पृ.मे.मी. ई. ७ ७.९ ८ . ८ १ १९१९ १० १९८५ २००१ [. २००९ (२०२५) ३ ។ ·धानि राशी शुभयुते सति तदाशिदशा शुभा स्यात् । उच्चायुते राशी तदधिरे जैमिनिपद्यामृतं धय तारालाफलगनुष्टुभाह- तारालग्ने तुझ्याते नीचगे वापि लक्ष्मणाः । मिनराशिगते किंचिदरिभस्थे तु दुर्गताः ॥ १३॥ तारालम इति ॥११॥ तस्मिन्नधे नीचे या थीमन्तः ॥२८॥ स्पमित्रभे किंचित् ।।२।४।२९॥ दुर्गतोऽपरथा ॥२२॥३०॥ दुर्गतो दरिद्रः । शेपं स्पष्टम् ॥ अथान्तर्दशोपदशे अनुएम्भ्यामाह-- ओजराशावोजपदे कारके क्रम इप्यते । युग्मभे व्युत्क्रमो युग्मपदे तु विपरीतता ॥ १४ ॥ अदो मन्देऽपि संचार्यमिति केचित्तवक्षते । अन्तर्भुतयंशयोरेतदेदितव्यं प्रयततः ॥ १५ ॥ ओजराशाविति । पद ओजराशावित्युचं कर्म मन्दे वेदितव्यमिति केचिन्मतम् खवैपम्ये यथास्वं क्रमव्युत्क्रमौ ॥२॥४॥३१॥ वाम्ये विपरीतम् ॥ २४॥ ३२ ॥ शनौ चेत्येके ॥ २४॥३३॥ अन्तर्भुतयंशयोरेतत् ॥रा॥३४॥ खस्सात्मकारकस्स वेपम्ये विषमपदत्वे यथावं यथाश्रमम्, प्रामव्युत्तमौ विषमपदे विपमराशिश्वेरकमः समराशियेद् व्युत्तमः साम्ये युग्मपदत्वे विपरीत समराशी क्रमो विपपरारी पुरझम इति ॥ यथा कारके विपमसमपदभेदेन ममोगतद्विपरीतत्वानि तथा शनाविति केचित् । मन चकारस्थाने वाकारः मुगमः ॥ अन्तर्भुक्त्यशो अन्तर्द- शोपदशे वयोरेतकर्म ॥ अथ सामान्येन दशाफलमनुष्टुभाह- शुभा दशा शुभयुते राशावुशेऽथया ग्रहे । अन्यथा त्वन्यथा बोध्या दशा जातफकोविदः ॥ १६ ॥ शुभेति ॥ १६॥ शुभा दमा शुभयुत्ते धाभ्युचे वा ॥२४॥३५॥अन्यथाऽन्यथा ॥२॥४३क्षा ॥१४-१५॥ बोचे तदाशिदशा शुभा स्यात् ॥ अन्यया पापनीचा दिसाहित्ये ताहिदशाऽन्यथा स्यात् ।

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम्।
अथ शास्त्रार्थ समालमनुष्टुभोपहरति-
सिद्धमन्यदिति माह शास्त्रान्ते भूरिवोधकम् ।
सिद्धिवृद्धिः समृद्धिश्च जायतां पठतामिदम् ॥१७॥
विद्धमन्यदिति । इदं जैमिनिपद्यामृतं कर्म । शेष स्पटम् ।। १७ ॥
सिद्धमन्यत् ॥शा३७॥
अन्यदनुक्तं सिद्ध शाबान्तरे प्रसिद्धम् ।
श्य तनभवन्तं सूत्रकार प्रति शिध्यानमणिगुणनिकरणानुकूलयन्नाह--
प्रतिजननियमितदिविचरसहज-
व्यतिकरविनिगमविकसनकृतये।
स्फुटफलमधुरससमशनमनसः
प्रणमत मुनिवरमतिशयमहसम् ॥ १८ ॥
प्रविजनेति । स्फुटेति तृतीयचरणं सवोधनम् ॥ १८ ॥
अथ श्रीगुरुस्मरणपूर्वकं तस्मै प्रकृतकृति समर्पयस्तस्या अभ्युदयं शार्दूलविक्रीडि-
तेनाह-
ब्रह्मध्यानविचारपूजनकलासाम्राज्यसौभाग्यभाग
भाति श्रीसरयूप्रसादसुमनाः श्रीकण्ठविद्यागुरुः ।
अस्य श्रीचरणारविन्दयुगले भच्यार्पितासौ कृति-
रछात्राणां प्रतिभोदयं विदधती कल्पान्तमुन्मीलतु ॥ १९ ॥
ब्रह्मेति । श्रीकण्ठविद्या प्रत्यभिज्ञादर्शनादिः ॥ १९॥
भयाटमपादपदार्थानुपसहरति-
श्त्युतः खलु नधचन्द्र(१९)संस्यपधैः
शास्त्रार्थो मुनिवचनानुरुद्ध एव ।
तेनाद्य मशमितसंशयावतारं
छात्राणां मतिमहिमा महत्त्वमेतु ॥२०॥
इति श्रीमदयोध्यापरप्रान्तवर्तिपण्डितपुरीवास्तद्विवेदोपारयप.
पिटतदुर्गाप्रसादरचिते जैमिनिपयामृते प्रकीर्णनपञ्चोनामाष्टमः-
होऽष्टाविंशत्यधिकाष्टादशशततमे शालिवाहनदशके जयपुरराजधान्यां
परिपूर्तिमापनः श्री ६ गुरुचरणार्पणमस्तु । आदितः पद्यसंख्या
२१३१२९-२३द्वात्रिंशताधिका द्विशतीति शिवम् ।
इत्युक इति ॥२०॥

·जैमिनिपद्यामृतं ये सन्ति सुज्ञाः फलितावगानिस्तेभ्यो नमोवाकमुदीर्य सादरम् । निवेद्यते यन्मयकान दुष्कृतं तत्साधुश्या सुकृतं विधीयताम् । न यन युफिर्गणितानुसारिणी न च्यातिर्वानुभवकसाक्षिणी। चिरानुभूतिप्रतिभानमन्तरा न तन किंचिद्गमकं प्रतीयते ॥ भाः कष्टमाप्तामिहितेऽपि शासने परम्पराच्छिन्नपदार्थकल्पने। मुह्यन्ति विज्ञा अपि दूरदर्शिनः कि माशाष्टिप्पणपिष्टपेषिणः॥ चिराय जीव्यान्मम शिष्यसत्तम. समाधवो माधवपादसेवकः । यद्यनतो जैमिनिमूलकन्दली समाप्तिमागाजयपत्तनान्तरे ॥ जयन्ति ते जाराकचन्द्र चन्द्रिका झलझलालालितचितहत्तयः । यर्थोप्यते खेवरवक्रमानुषप्ररूढसबन्ध विशेषवासना ॥ इति श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदविरचिताया जैमिनिषद्यामृतवृत्ती मूलकन्दल्यामध्मः प्रवाहः । सदर्भः समाप्त इति शिवम् ॥

·नशखा। एकस सदस्यत्वं महापयानिकम् ॥लपिक नेताम्ठीये ॥ लपकारिका सारिटीशमुसान्तरे नासि ॥ एतदं स्वक्षेने निविदायेव सानी श्रीगणेशाय नमः । अथ यावल्लब्धवृद्धकारिकाणां संग्रहः । उभयानुभयः पश्येचरान स्वास्नुः स्थिरॉश्चरः । समीपसंस्थित राशि त्यक्त्वा स्त्रीन यथाक्रमम् ॥ इति । चरं धनं विना स्थान स्थिरमन्त्यं विना चरम् । युग्मं स्वेन विना युग्म पश्यतीत्ययमागमः ॥ इति च । भय (२) पुण्य (११) विना (४) भावाद् द्रष्टुराहः शुभार्गलम' स्फुट (१२) गो (३) ज्ञेय(१०)भावातु विपरीतार्गलं विदुः ॥ (इति) भागाधिका कारकः स्यादल्पभागोऽन्त्यकारका। मायांशो मध्यखेटः स्यादुपखेटः स एव हि ॥ इति । आदित्यानवमे तातश्चन्द्रान्माता चतुर्थतः । भौमातृतीयको भ्राता च चुधात्पष्ठ च मातुलः ॥ गुरोः पञ्चमतः पुत्रः शुझात्सप्तमतः स्त्रियः । शनेरएमतो मृत्युरिति तातादि चिन्तयेत् ॥ इति । माद् रूपे वृश्चिके च व्युत्कमात्कुम्भसिहयोः ॥ इति । तस्मात्तदीशपर्यन्तं संख्यामा दशां विदुः ॥ इति । वर्पद्वादशकं तत्र न चेदेकं विनिर्दिशेत् ।। इति च । कुजसौरी केतुराह राज्ञानावलिकुम्भयोः । कुजसौरी केनुराह युक्तौ तत्र स्थितौ यदि । वर्षद्वादशकं तवान चेदक विनिर्दिशेत् ॥ (इति)। द्विनायक्षेत्रयोरत्र निर्णयः कथ्यतेऽधुना । एका स्वक्षेत्रगोन्यस्पारन यदि संस्पितः॥ तदान्यत्र स्थितं नाथं परिगृह्य दशां नयेत् । दावप्यन्यसंगी तो चेत्स ग्रहो बलवान् भवेत् ।। १-२ कारिकयोस्तापर्यमेकमेव; मत एते भिकर्तृके । 'चरस्थं स्थिरगा पोत स्थिरस्थं चाराशिषः । उभमस्थं जायगो निकटस्थं विना प्रहम् ॥ इति युद्धकारिकान्तर मेलकण्टीये ॥ ३ मध्यास त अन्ये तुप्रा वक्ष्यमाणरीत्या उपकारका भवन्तीति पर्नुलायः' इति स्वामी । भास्स्यिादिति । भिगिन्यारतः स्यालहरसारिसूनानि प्राचीनदिनदर्शनेनोपहितानि' इति खामी ॥ ५ कमादिति 'नापित' सूत्रायः ।। "विनायोत्रयो . U 'कनचीरोलारिका खामिटीकापुस्तान्तरे नास्ति।

·१एतदने 'नाथान्ता' इति रीत्या यो पहुवर्षवती दशाम् । करोति पहुवर्षोऽसौ खाशेईग. सग.॥' इत्यायिनलकण्ठीये ॥ ३न्यासयोरिदि। 'एवममहादिति निएकम् लोरेन पदान्त राणामप्युपलक्षणं द्रष्टव्यम् खराशौ स्वसप्तमे वा नाये पति जैमिनिपद्यामृतं प्रयोगसमानत्वे चिन्य राशियलावलम् । राशिसत्त्वसमानत्वे वहुयों वली भवेत् ।। एक: स्वोच्चगतस्त्वन्यः परत्र यदि संस्थितः। प्राहयेदुचखेटस्थ राशिमन्यं विहाय वै॥ एवं सर्व समालोच्य जातस्य निधनं वदेत् ॥ इति । अग्रहात्सनही ज्यायान् सग्रहेप्वधिकग्रहः। साम्ये चरस्थिरद्वन्द्वाः क्रमात्स्युर्वलशालिनः ॥ इति । उचखेटस्य सद्भावे वर्षमेकं तु निक्षिपेत् । तथैव नीवखेटस्य वर्षमेकं विशोधयेत् ॥ इति । न्यासयोहहीनत्वे वैकस्यान्येन संयुतौ । प्रायो राशिग्रहामावस्तत्स्वान्युञ्चं गतो यदि ॥ एकत्र स्वभगः खेटश्चान्यत्र द्वौ ग्रहो यदि । ग्रहद्वययुर्ति हित्वा ग्राहयेत्पूर्वभं सुधीः॥ इति । लग्नाद्यावतिथे तिष्ठेद्राशी लग्नेश्वरक्रमात् । ततस्तापतिथं राशि जन्मान प्रचक्षते ॥ इति । लग्नालग्नपतिर्यावद्राशिसंस्थस्ततः पुनः। तावानृपिमिरासदः कथितः सर्वशास्त्रतः॥ इति । यदा लग्नाधिपो लग्ने सप्तमे या स्थितो यदि । आरूढ लग्नमेवात्र निर्दिशेत्काल वित्तमः ॥ इति च । तथा साधविघटिकामिताकालाद्विलनभात् । प्रयाति लग्नं तमाम होरालग्नं प्रचक्षते ॥ चारपस्यांशमारभ्य घटिकानां तु पञ्चकम् । प्रयाति जन्मपर्यन्तं भावलग्नं तथैव च ॥ इति । ओजलग्नप्रसूतानां मेपादेर्गणयेत्क्रमात् । युग्मलग्नप्रसूतानां मीनादेरपसव्यतः॥ मेपमीनादितो जन्मलग्नान्तं गणयेसुधीः । तथैव दोगलग्रान्तं गणयित्वा ततः परम् । पाठान्तरं नैतकण्ठीये ॥ तदेव पदमिति विभावनीयम्' इत्युक्तवान् खामी । ४ 'सूर्योदय समारभ्य पनि ·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । पुंस्त्वेन खीतया चैते सजातीये उमे यदि । तर्हि संख्ये योजयीत वैजात्ये तु वियोजयेत् ॥ मेषमीनादितः पञ्चायो राशिः स तु वर्णदः । इति । होरालग्नभयोनेंयाऽदुर्यलावर्णदा दशा। पत्संख्यो वर्णदो लग्नात्तत्तत्संख्याक्रमेण तु ॥ क्रमव्युत्कममेदेन दशा स्यात्पुरुपस्त्रियोः । (इति।) पापष्टिः पापयोगो वर्णदस्य त्रिकोणके । यदि स्यातर्हि तद्राशिपर्यन्तं तस्य जीवनम् । रुशले यथैवायुर्मरणादि निरूप्यते । तथैव वर्णदस्यापि त्रिकोणे पापसंगमे ॥ वर्णदात्सप्तमराशेः कलत्रादि विचिन्तयेत् । एकादशादग्रजंतु तृतीया यवीयसम् ॥ चिन्तयेदुः इति. पञ्चमे तनुजं विद्यान्मातरं तुर्यपञ्चमे । पितुस्तु नवमानमातुः पञ्चमावर्णदस्य तु ॥ शलराशिदशायां यै प्रयलायामरिष्टकम् । (इति ।) कृत्वाधा राशिदशां राशे क्ति क्रमाद्वदेत् । एवं दशान्तर्दशादि कृत्वा तेन फलं वदेत् ॥ इति । एकैकमावस्यै कैक वर्षलग्नादि कल्पयेत् । सा पर्यायदशा लग्ने युग्मे तु व्युत्क्रमावदेत् ॥ लन युग्मं यदा तर्हि संमुखं तस्य चादिभम् । इति । यदारम्य दशा तसिन्राशी प्रथमवत्सरे। कारका स्याद् द्वितीयादिवत्सरेपु यथाक्रमम् ॥ द्वितीयादिषु भवेद्दशायां कारकस्य तु । पूर्णायां कारकस्यैव केन्द्रस्थानां दशा भवेत् ॥ ततः पणफरस्थानामापोक्लिमजुपांततः। कारकस्य दशा यत्र पूर्णराशौ ततःक्रमात् ।। आरम्यानन्तरं राशिदशाः सर्वा नयेत्तथा ॥ इति । राशेरधं भवेद्धोरा ताश्चतुर्विशतिः स्मृताः। मेपादि तासां होराणां परिवृत्तिद्वयं भवेत् ॥ राशित्रिभागो द्रेष्काणस्ते च पटु त्रिशदीरिताः। परिवृत्तित्रयं तेषां मेपादेः क्रमशो भवेत् ॥ इति । 'चिन्तयेत्' इति खण्डं नास्ति नलकण्ठीये ॥ १३.प.

·क्षोधिनायकात्' इति ग्लोक्स्तदीयस्थानेऽन्यत्समानम् ॥ २ स्वामिटीकायाः प्रपमाभ्या- परेल विश्वसनीयतया ता ने सगृहीता इति विज्ञेयम् ॥ ३ 'कारकाश्रितांशण्टल्या ९८ जैमिनिपद्यामृतं संतांशपा ओजगृहे तदीशा- धुग्मे गृहे सप्तमराशिपादिति ॥ ( इति.) नवांशशाश्वरे तस्मात्स्थिरे तनवमादितः। उभये तत्पञ्चमादेरिति चिन्त्यं विचक्षणैः ॥ इति । द्वादशांशस्य गणनां तत्तत्क्षेत्राद्विनिर्दिशत् ॥ इति । शुभराशौ शुभाशे वा कारके धनवान् भवेत् । तैदंशकेन्द्रेषु शुमे राजा नूनं प्रजायते ॥ कारके शुभराश्यशे लग्नांशस्थे शुभग्रहे । उपग्रहस्य पाश्चात्ये स्वोच्चस्वःशुभसंगे। पापग्योगरहिते कैवल्यं तस्य निर्दिशेत् । मिचे मिश्रं विजानीयाद्विपरीते विपर्ययः ॥ चन्द्रभृग्यारवर्गस्थे कारके पारदारिकः । वृपतौल्यंशकगते तस्मिन्वाणिज्यवान् भवेत् ॥ मेपसिंहांशगे तस्मिन् ब्रूयान्मूपिकदंशनम् । कारके कार्मुकांशस्थे वाहनात्पतनं भवेत् ॥ इति । रविवारादिशन्यन्तं गुलि कादि निरूप्यते । दिवसानष्टधा कृत्वा वारेशाद्णयेत्क्रमात् ॥ अष्टमोऽशो निरीशः स्याछन्यंशो गुलिकः स्मृतः। रात्रीरयष्टधा भहस्त्वा वारेशात्पञ्चमादितः ॥ गणयेदष्टमः खण्डो निष्पत्तिः परिकीर्तितः। शन्यंशे गुलिशे प्रोक्तो गुर्वेशे यमघण्टकः ॥ भौमांशे मृत्युमादिष्टो रव्यंशे कालसंशकः । सौम्यांशेर्धप्रहरकः स्पष्टकम स्वदेशतः ॥ इति । आरूढाजन्मलग्नाद्वा पायौ त्रीहतिगौ यदि । केवलौ, सग्रहत्वेऽपि समसंख्यौ शुभाशुभौ ॥ १ 'सप्तमाशपाः इत्यर्थ खामिटीकापुस्तकद्वये दृश्यते; तदैतत्सर्वाचिन्तामणावपि । नलकण्ठीये तु 'सप्ताशपास्त्वोजगृहे गणनीया निजेशत. 1 युग्मराशी तु विज्ञेयाः सप्तमः यस्य प्रथमपादे एतावत्यो वृद्धकारिका दृश्यन्ते । टीकान्तरे अन्या अपि कारिका एमगौ। समहत्वेऽपि शुभपापान्यन्तरयुक्तत्वेऽपि शुभाशुभाभ्या सख्यासाम्ये केमन इति सूत्रादल्प एव मेद श्लोके इति नातीवविरुद्धार्थकत्वम्, इति खामी ॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । चन्द्रदृष्टौ विशेपेण योगः केमद्रुमो मतः । इति । आरूढाल्लामभवनं ग्रहः पश्येत्तु न व्ययम् । यस्य जन्मनि सोऽपि स्यात्प्रवली धनवानपि । द्रष्टाहाणं बाहुल्ये तदा द्रष्टरि तुङ्गगे। सार्गले चापि तत्रापि बहर्गलसमागमे । शुभग्रहार्गले तत्र तत्राप्युच्चग्रहार्गले । सुखानि स्वामिना दृष्टे लमभाग्याधिपेन वा ॥ जातस्य पुंसः प्रायल्यं निर्दिशेदुत्तरोत्तरम् ॥ इति । उच्चो वा हरिणाङ्को वा जीवो वा शुभ एव वा । एको वली धनगतः श्रियं दिशति देहिनाम् ॥ इति । आरूढात्पेष्ठमे पापे चोरः स्थाच्छुभवर्जिते । इति । आरूढावापि सौम्ये तु सवैदिश्यधिपो भवेत् । सर्वशस्तत्र जीवे स्याकविर्वादी च भार्गवे ।। (इति) लग्नारुढ दारपदं मिथः केन्द्रगतं यदि । त्रिलामेवा त्रिकोणे वा तदा राजान्यथाधमः॥ इति । आरूढौ पुत्रपित्रोस्तु त्रिलामी केन्द्रगौ यदि । द्वयोमैत्री त्रिकोणे तु साम्यं द्वेषोऽन्यथा भवेत् ॥ जातकद्वयमालोक्य चिन्तनीयं विचक्षणैः ॥ इति । यस्य पापः शुभो वापि ग्रहस्तिप्टेच्छुभार्गले । सेन द्रष्ट्रेक्षित लग्नं प्रायल्यायोपकल्प्यते ॥ यदि पश्येन्द्रहस्तं न विपरीतार्गलस्थितः । इति । विलग्नघटिकालग्नहोरालग्नानि पश्यति। उचग्रहे राजयोगो लग्नद्वयमथापि वा ।। इति । राशेद्रेष्काणतोऽशाश राशेरंशादथापि वा। यता राशिडकाणाभ्यां लग्नद्रष्टा तु योगदः॥ १ खामिटीकायाः प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे एतावत्यो वृद्धकारिकाः ॥ २ को ऽपि प्रहो यदि द्वादशं न पश्यति, इति स्वामी ॥ ३ 'पष्ठमे द्वितीये पष्ठे चेत्यर्थः 'इति खामी॥ ४ 'वापितति द्वितीय इत्यर्थः, इति खामी ॥ ५ "त्रिलाम इत्यंशः सूत्रादधिको मतान्तरविद्धः संगृहीतः' इति स्वामी ॥ ६ 'एवंदारादिमा वानामपि पत्यादि मित्रता' इति खामी ॥ इत्यादि सूत्रयुग्मं पुत्रपित्रादि जातकद्वयस्य जन्मलमारूदावादाय वा योजनीयम्' इति खामी ॥ अत्र विलग्नेति, 'जन्म-(१॥३॥२४ ), इति सूत्रार्थस्य सपाइकम् । राशेरिति तु पनी-( ११३१२५) इति स्त्रार्थस्येति विवेकः, इति स्वामी ॥ ५ 'लोकानुसारेण 'केन्द्र-(१॥३॥२.)

·" जैमिनिपद्यामृत प्रायेणाय जातकेपु प्रभूणामेव दृश्यते । इति च । राशिमाघाल्लग्नदशां पश्येत्सेटस्तु केवलः । इति । जन्मकालघटीलग्नेप्वे केनैवेक्षितेपु तु । उच्चारूदे तु संग्राले चन्द्राकान्ते विशेषतः॥ फ्रान्ते पा गुरुशुक्राभ्यां केनाप्युचप्रहेण वा । दुष्टार्गलग्रहाभावे राजयोगो न संशयः ।। इति । गुभारदे तत्र चन्द्र धने देवगुरौ तथा । उच्चद्रष्टाहेवार्थेऽप्युञ्चखेटेऽथवा तथा ॥ इति । चन्द्रः कविं कविश्चन्द्रं पश्यत्यपि तृतीर्यमे । शुक्राचन्द्रे ततः शुक्रो द्वितीये वाहनार्थवान् ॥ इति । • शुभारुढे तत्र चन्द्रे धने देवगुरौ स्थिते । आरूढेऽस्मिन्शुक्रवृपे वाहनाढयो भवेन्नरः ॥ (इति.) बामदयोगाः सर्वेऽपि जन्मलग्नेऽपि ते स्मृताः। जन्मलग्नाच्छुमे त्वर्थे तृतीये पापनेचरे । चतुर्थेऽपि शुमे प्राप्ते राजा च तत्समोपि वा।। चतुर्थकर्मार्थलाभपतिदृष्टे विलग्नमे । आरूढलामे कविना दृष्टेऽप्यारूढमे शुमे ॥ राजा या तत्समो या; इति । लग्नं पश्यन्ति ये खेटास्ते सर्वे शुभदायिनः । (इति) नीचखेटोऽपि लग्नं चेत्पश्येद्राजा प्रकीर्तितः। (इति) १ 'जन्मानन्तरदशाहेतुभूतलनात्मकराशिमात्रं यद्येको प्रहः पश्यति न तु कालपटी- हगा(का)णांशलमं पश्यति तहिं स प्रह. केवल इत्यर्थः इति खामी ॥ २ 'एवमेवान्य- रपि वृद्धः 'जन्मकाल-(I+३।२४), इति प्रकरणमुपश्रृंहितम् । उच्चारूढे उच्चानो जन्म कालपटीलमानामुञ्चप्रहाधिष्ठितानामारूढे पदे सति तस्मिन्नेव पदे चन्दाकान्ते इत्यादि सटम् । यद्वा उच्चस्य उच्चराशिगतप्रहस्य राशावारूढे सतीत्यर्थः । उच्चारूढ इत्यादियो. गान्तरपरम्' इति स्वामी ॥ ३ 'एवमपरेवैराहटफलमादिष्टम् । तथाहि-शुभास्ट शुभाना जन्मकालघटीलमानां शुभप्रहालितानां शुभप्रहस्वामिकानां वा आरूढे यति । यदा शुभखामिके वा परे इत्यर्थः' इति स्वानी ॥ ४ 'आदातृतीयमे इत्यर्थः' इत खामी ॥ ५ चन्द्रशुक्रयोः परस्परदर्शनमारूढतृतीयगत्वं चैको योगः । चन्द्रशुकयो परस्परं द्वितीयस्थलमपरो योगः सामान्यः' इति खामी चन्द्रः कवि-' इत्यादो योगा जन्मलमतोऽपि विचारणीया इत्यर्थ इति स्खामा । राजयोगकर्तेति सामान्यत उक्तम् । परंतु पष्टाष्टमतृतीयलामादिसंबन्धिनीचाह र रुभदया राजमोगदो माह्य इति सप्रदायः । अतएव वृद्धा अप्येवमेव केचन प्रादुर ७ 'अत्र लमष्टा नीरग्रहो राजयोगो जन्मल-' इति स्वामी ।।

·मूलकन्दलीचिसहितम्। 7943 १०१ राजयोगो जन्मलग्नं पश्येदुचप्रहो यदि । पष्ठाष्टमगते नीचे लग्नं पश्यति या तथा ॥ (इति) पष्ठाटमाधिपे नीचे लग्नं पश्यति वा तथा। तृतीयलाभगे नीचे लग्नं पश्यति या तथा ॥ इति । पठाएमभयोः खेटौ शुभौ यो कौचनश्रितो । पश्यतो जन्मलमं चेद्राजयोग उदाहतः ॥ (इति) चतुर्थे शुभखेटश्चेद्वाजयोगः प्रकीर्तितः । बैलवान साचतुर्थोऽपि चरादिषु यथोत्तरम् ॥ (इति) उच्चायुकग्रहः कश्चिल्लाभस्यो वा चतुर्थगः । धनस्थितो वा लग्नं चेत्पश्येद्वाहनकारकः ॥ (इति) राजयोगाधभावे तु धनाधनविनिर्णयः । शुभपापटशा लग्ने तत्तत्केन्द्रादियोगतः ॥ (इति) यस्य लग्नांशके सौम्यः मावल्यं तस्य निश्चितम् । लग्नांशकेन्द्रेषु शुमे निग्रहानुग्रहक्षमः ॥ (इति) लग्नत्रिकोणे द्रौपापो मिलितो यदि पश्यतः । जन्मलग्नं विशेषेण योगो दारिधनामकः ॥ ऐवं धनेऽपि द्रष्टव्यं महादारिद्रयकारकम् । (इति) पापारूढे पापखेटे तस्थे व्ययगे रवौ। १ 'चतुर्थ शुमे राजयोगः, तत्रापि चरचतुर्थमल्पफलम्' स्थिरचतुर्थ मध्यफलम् , उभयचतुर्थ पूर्णफलम् । 'अमहात्समहो ज्यायान्-' इत्यादि न्यायत इति योजनीयम् , इति स्वामी ॥ २ 'उच्चायुकप्रहः 'उच्चो वाहरिणाको वा-' इति निरुतमहान्यतम इत्यर्थः, इति खामी ॥ ३ 'राजयोगाभावे लग्ने शुभदृष्टयाधनं, पापदृस्या धनरहितः, केन्द्रे शुभप्रहे धनं, पापेनाभायः, उचे धन नीचे धनाभावः इत्यादिप्रकारेणोशम्' इति सामी ॥ 'नवांशकुण्डलीषु यस्मिन्नंशे लमं तत्र शुभप्रहश्चेत्प्रावल्यं तस्य पुरुषस्य भवेत् , तदंशकुण्डत्या लग्नातिरिक्तकेन्द्रेषु सर्वेषु लमेच शुमेषु निग्रहानुमहा क्षमत्वं पूर्ण कस्मिंश्चित्केन्द्रे न्यूने न्यूनं फलम् । यथा शुभन्यूनं वा तथा तथा फलन्यूनता वेदितव्या' इति खामी ॥ ५ त्रिकोणवदेव धने आरूढाद् द्वितीये दौ पापी मिलिती समं पश्यतश्चेद् दारिद्यं भवतीति यावत्' इति खामी ।। ६ 'पापारूढे पापनां जन्मकालपटीलमानां पापाश्रितानां वास्टे पापहामि- कानां जन्मादीनां वारुढे पापखामिके वाहढे पापाश्रिते वारुढ पापखेटे तपस्ये। द्वितीयस्थे पापाश्रितारूढातिरिकपक्षे पापखेटे सत्रस्थे पापारूढस्य इत्यपः । द्वादशगे सूर्य निर्धन इत्येको योगः । चन्द रादौ च न्यये द्वादशे तद्दष्टे रविदृष्टे पापा- रुटे तमाथे पापखेटे निर्धन इति द्वितीयो योगः' इति खामी ।। 1141.3 ४ ·जैमिनिपद्यामृतं चन्द्रे राहौ च तदृष्टे व्यये निधन एव सः ॥ (इति) अष्टमक्षेत्रपतिना दृष्टेऽन्येन विलोकिते। पापारूढे तथा लग्ने स्थिरोभयचराश्रिते॥ नीचग्रहेण संदृष्टे पापारुढे तथा ग्रहः। अन्येन वीक्षिते मियाँगे मिश्रं वदेदुधः ॥ (इति) ऐश्वर्य स्याच्छुभारूढे पापारूढे दरिद्रता। तारतम्यविधि ज्ञात्वा फल गद्विचक्षणः (इति) चन्द्रारूढवशात्प्रश्न निर्णयाद्बुद्धिमानरः । भावग्रहात्कारकाच मिधं चिन्ताफलं विदुः । केचित्तत्तद्रहारूढं तत्तद्भावाधिपात्क्रमात् ॥ (इति) ऐश्वर्ययोग भावस्य कल्पयेन्मतिमानरः । (इति) निकोणाष्टमगे पापे युद्धाः पापमयामयाः। तृतीयाटमगे पापे प्राबल्यं शत्रुनिग्रहम् ॥ शुमेषु विपरीतं स्यात्प्राग्वलामे व्ययस्थिते । जयप्रद. शुभो राशिरशुभोऽपजयप्रदः॥ शुभराशिगते पापे कष्टं पूर्व तत शुभम् । पापराशिगते सौम्ये शुभं पूर्व ततोऽशुभम् शनुराशौ द्रव्यनाशो मित्रराशी धनागमः । उच्चराशौ भवेत्कीर्तिनींचे नैव्यं न सशयः॥ एतद्राशिफलं चिन्त्यं प्राधान्यात्पाकभोगयोः । इति । द्वितीये पञ्चमे सौम्ये राजनीतिर्जयो ध्रुवम् । पापे तृतीये पष्ठे च शनोनिग्रहणं जयः॥ १ 'त्रयो योगा 'अष्टम-' इत्यादिना सगृहीता । पापाढेऽन्यप्रेहेरनवलोकिते अष्टमेशेन दृष्टे सति निर्धन इस्येक. । रनयन्यैरनवलोकिते अष्टमेशेन दृष्टे सति निर्धन इति द्वितीय । पापाहदे प्रहैरनवलोकिते नीचग्रहेण सदृष्टे सति निर्धन इति तृतीयो योग' इति स्वामी ॥ २ 'चन्द्रारूढ तु जन्मकारे चन्द्राश्रितो यो राशिस्तदाशिपदात्मकम् । यदा राशिपदकथने यद्हपदकथन सूचित तदेव चन्द्रनिरूपित चन्द्रारूढम् । एवं लमास्टेन में योगानिर्वतितास्ते सर्वे चन्द्रारूदेनापि यथालक्षण निर्वर्तनीयस्वेन विचारणीया । इद चोपलक्षण सर्वप्रहपदेभ्योऽपि योगा निवर्तनीया' इति सामिव्याख्याश ॥ ३ 'समा ढाचन्दाबढ प्रश्ऽभ्यर्हित' इति सामी । ४ 'भावस्थग्रहाद् भाववामिप्रहाद्वा' इति खामी ॥ ५'चिन्तया सिद्ध फरम्' इति म्वामी ॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । चतुर्थे तु गुमे सौख्यमारोग्यं त्वष्टमै शुमे । विपरीते विपर्यासो मिधे मिधं प्रकीर्तितम् । पाके भोगे च पापाड्ये देहपीडा मनोव्यथा । सप्तमे पाकभोगाभ्यां पाप दारातिरीरिता । चतुर्थ स्थानहानिः स्यात्पञ्चमेऽपत्यपीडनम् ॥ दशमे कीर्तिहानिः स्याम्नवमे पितृपीडनम् । पाकाद्रुद्गते पापे पीडा सर्वाप्यवाधिता ॥ उक्तस्थानगते सौम्ये तत्तत्सौख्यं विनिर्दिशेत् । केन्द्रस्थानगते सौम्ये लाभशत्रुजयादयः॥ विपरीते विपर्यासो मिथे मिथ प्रकीर्तितम् । जन्मकालग्रहस्थित्या गोचरस्थानहैरपि ॥ विचारितं प्रवक्तव्यं तत्तद्राशिदशाफलम् । इति । यश्च राशिः शुभाकान्तो यस्य पश्चाच्छुभग्रहः । तदशा शुभदा प्रोक्ता विपरीते विपर्ययः॥ त्रिकोणरन्ध्ररिष्फस्थैः शुभपापैः शुभाशुभम् । फलमन्यत्तु नक्षत्रदशामार्गेणं कीर्तयेत् ॥ इति । मेपकर्कतुलानकराशीनां च यथाक्रमम् । वाधास्थानानि संप्रोक्ताः कुम्भगोसिंहवृश्चिकाः॥ पाकेश्वरान्तराशेश्च वाधास्थाने शुभेतरे। स्थिते सति महाशोको यन्धनं द्रव्यनाशनम् ॥ उच्चस्वर्भग्रहे तस्मिन्छुभे सौख्यं धनागमः। तच्छ्न्यं चेदसौख्यं स्यात्तद्दशा न फलप्रदा ॥ (इति) याधकव्ययपष्ठाएराहुभुक्तो महद्भयम् । १ अष्टोत्तरीविंशोतर्यादिरीत्येत्यर्थ.' इति सामी ।। २'चराणा राशीनामेकादशो रागिर्याधास्थानसंक्षको भवतीति यावत्' इति स्वामी ॥ ३ 'पाकेश्वरो रागिर्दशा- परिपाकहेतुत्वेन दशेश्वरवसभवात्' यदा पाकेश्वरा पाकप्रदराशीश्वरः खामिगुणतोऽपि राशेविलक्षणफलदवसभयात्' अथवा पाकेश्वरो दशानायखेट एव कारदिशा महाणामेव दशाप्रदखस्वीकारात, प्रकृते अन्धेऽष्टोत्तरीविंशोत्तर्यादिमतस्याप्यभ्यनुज्ञा- तत्वेन प्रहाणामपि दशेश्वरत्वे विरोधाभावात् । एवं च पाकेश्वरद्वादशद्वितीयरायोः चकारापाकेश्वराच वाधास्थाने प्रोक्ने पापमहे सति महाशोकादिफल भवती बाधास्थान एवोचवादिस्थितखेटेन येन केनापि शुभप्रहेण या युके सोल्यादि भावतील नीचादिशुभप्रहादियुक्तत्वेऽपि दुःखमेव भवतीति । बाधा स्थानं शून्यं प्रहै. क्षेत्र सौख्यं न फलान्तरं भवतीति चेत्यादि विवेचनीयम्' इति स्वामी ।

·शादौ प्रथम दशेशस्यान्तर्दशा, तदनन्तरं दशेशाषितराशीशस्यान्तर्दशा , तदनन्तरं दधे शातिराधिकेन्द्रस्थाना, तदुत्तरं पणफरस्थाना, तदनन्तरं चापोलिमस्थानां, वाषि केन्द्र स्थानां मध्ये यो बलवान् मह इत्यादिन्यायेन तस्य पूर्व पक्षादितरस्य परसापेऽधि- जैमिनिपद्यामृतं प्रस्थानं वन्धनं चैव व्याधिपीडार्थनाशनम् ॥ (इति) पाकेश्वरत्रिकोणे तु राहुकेतू स्थितो यदि । तत्पाके बन्धनप्राप्तिराहुः पीडा रिपोर्भयम् ॥ रव्यारराहुशनयो भुक्तिराशौ स्थिता यदि । तद्राशिभुक्तौ पतनं राजकोपो महद्भयम् ॥ भुकिराशिनिकोणे तु नीचखेटः स्थितो यदि । तद्राशौ वा नीचयुतेऽप्यपमृत्युभयं भवेत् ॥ भुक्तिराशौ स्वतुगस्थे त्रिकोणे वा स्वतुगगे। यदा भुक्तिदशा प्राप्ता तदा सौख्यं लभेन्नरः ॥ नगरग्रामनाथत्वं पुत्रलाभं धनागमम् । कल्याणं भोगभाग्य च सेनापत्यं महोन्नतम् ॥ पाकेश्वरो जीवदृष्टः शुभराशिस्थितो यदि तशायां धनप्राप्तिर्मङ्गलं पुत्रसंभवः ॥ (इति) सितासिताश्च युग्माश्च सूर्यस्य रिपुराशयः। कौर्पितौलिघटाश्चेन्दो मस्य रिपुराशयः ॥ घटमीननृयुक्तौलिकन्या शस्य ततः परम् । कर्कमीनालिकुम्भाश्च राशयो रिपयः स्मृताः ॥ मेपसिंहधनुःकौर्पिकर्कटा. शनिशनवः । वृपतौलिन्युकन्याराशयो रिपयो गुरोः ॥ सिंहालिकर्कचापाश्च शुक्रस्य रिपुराशयः । (इति) भुक्तिनवानां तुल्यास्याद्विभाज्या नवधा दशा । १ 'फलादेशाय प्रहाणा शत्रुराशयोऽपि वृद्धरुदाहृता.' इति खामी ॥ २ 'भः यमर्ष.-नवाना ग्रहाणा शास्त्रेषु महादशा समानाता । एव विशोत्तर्यादय । अस्मिन्नपि प्रन्थे कारकादिदशा महागामेवोका तनान्तर्दशाविभागेन किंचिदपि वैषम्य सपादनीयम् । सममेव नवधा विभज्य नवाना ग्रहाणामन्तर्दशा कल्पनीयाः । अन्तर शामपि नवधा विभज्योपदशा । तामप्युपदशा नवा विभज्य विदशा । तदने सूक्ष्मदशा । एव घटीपर्यन्तं दशा कल्पनीया । नवाना प्रहाणामष्टोत्तर्यादिप्रकारति ददशास्वपि महान्दा एव केवल शास्त्रान्तर सिद्धा इह परिग्राह्यत्वेनोक्ता । विभागदशा क्रमकल्पनाप्रकारातु विलक्षणा एव न शास्त्रान्तरानगुणा इति वेदितव्यम् । तत्रान्त कवर्षदस्य पूर्वमितरस पक्षादित्यादिन्यायेन विवेशव्यम् । इति खामी ।

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम्। दुशेशस्थितराशीशं तत्केन्द्रादिस्थितांस्ततः ॥ विद्यात्क्रमेण भुक्तांशांतद्वत्सूक्ष्मदशादिकम् । (इति) ये राजयोगदा ये च शुममध्यगता ग्रहाः। यसाहा द्वित्रितुः स्युः शुभाशुभफलग्रहाः॥ तदशासु शुभ याद्राजयोगादिसंभवम् । गताऽशुभशामध्यं दशा सौम्यस्य शोभना ॥ शुभो यस्य त्रिकोणस्थस्तद्दशापि शुभप्रदा । आरम्भान्ती मित्रशुभराश्योर्यदि परं शुभम् ॥ आरम्भान्तत्रिकोणे तु सौम्येऽपि शुभमायहेत् । शुभराशौ शुभारम्भ दशाः स्युरतिशोभनाः ।। राहोः केतोश्च कुम्भादि वृश्चिमादिचतुष्टयम् । शुभं तत्र समारम्मे तद्दशायां शुभं भवेत् ॥ यशायां शुभं चूयात्स चेन्मकरसंस्थितः। यस्मिन्राशी दशान्तः स्यात्तस्मिन्दृष्टे युतेऽपि वा ॥ राहोर्दशान्ते सर्वस्वनाशो मरणवन्धने । देशानिर्वासनं या स्यात्कष्ट या महदभुते ॥ तधिकोणगते पाप निश्चयाहुःखमादिशेत् । एवं शुभाशुभ सर्व निश्चित्य प्रदेदुधः । इति । दशारम्भो दशान्तो वा मकरे चेन्न शोभनः। तस्मिन्नेव च राहुश्चेनिरोधो द्रव्यनाशनम् ॥ यत्र कापि च भे राही दशारम्भोऽवसानकम् । गृहभ्रंशः समुद्दिष्टो धने राहुर्धनार्तिकत् । चन्द्रशुको द्वादशे चेद् राजकोपो भवेद् ध्रुवम् । भौमकेतू तत्र यदि याधाग्नेमहती भवेत् ।। चन्द्रशुक्रौ धने स्यातां यदि राजा प्रसीदति । (इति) यस्य पापः शुभो वापि ग्रहस्तिष्ठेच्छुभार्गले। तेन द्रष्ट्रेक्षित लग्नं प्राबल्यायोपकल्प्यते ॥ यदि पश्येद्हस्तं न विपरीतार्गलस्थितः । इति । निशार्धाच दिनार्धाच पर सार्धद्विनाडिका । शुभा तदुद्भूयो राजा धनी या तत्समोऽपि वा ॥ इति. सप्तमेशाद् द्वितीयस्थे राही मूकः खले स्थिते । शनावधिकदन्तो वा दंष्ट्रायुक्तोऽपि वा भवेत् ॥ पचनव्याधिमान् केतौ यद्वा स्यादस्फुटोक्तिमान् । तनानाग्रहयोगे मिनं फलमुदाहृतम् ॥ इति । इति जैमिनीयप्रथमाध्यायविऋत्यन्तर्गता वृद्धकारिकाः। पखामिटीकाया. प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादे एतावत्यो वृद्धकारिकाः टायाः प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे तु वृद्धकारिकाद्वयमेवेति नमो वृद्धयः । २खामि- १४. प.

·नैमिनिपद्यामृतं लग्नेशरन्ध्रपत्योश्च लग्नेन्द्वोर्लग्नहोरयोः। सूत्राण्येवं प्रयुञ्जीयात्संवादादायुपां त्रये ॥ (इति.) चरे चरस्थिरद्वन्द्वाः स्थिरे द्वन्द्ववरस्थिराः। द्वन्द्व स्थिरोभयचरा दीर्घमध्याल्पकायुषः ॥ (इति.) पूर्णमादौ हानिरन्तेऽनुपातो मध्यतो भवेत् । राशिद्वयस्य योगाध वर्षाणां स्पष्टमुच्यते ॥ एवं द्विकानां संचिन्त्यं त्रयाणां सूत्रधर्मना । इति. होरीलग्नादिमांशे तु पूर्णमन्ते न किंचन । स्पष्टीकरणमेतत्स्याहीर्घमध्याल्पकायुपाम् ॥ इति. पत्रिंशात्पूर्वमल्पायुमध्यमायुस्ततो भवेत्। द्वासप्तत्याः पुरस्तातु ततो दीर्घमुदाहृतम् ॥ इति. (द्वात्रिंशत्पूर्वमल्पायुमध्यमायुस्ततो भवेत् । चतुःपष्टयाः पुरस्तात्तु ततो दीर्घमुदाहृतम् ॥) धर्म मोक्षे चिरायुप्यं धर्मे कामे च मध्यमम् । धर्मे धर्मे च स्वल्पायुर्धर्मे धर्मे गतायुपः॥ इति. चन्द्रांशकं समारभ्य घटिकाभिस्तु पञ्चभिः । उदयादिविनाडीभिरायुर्लग्नं प्रकल्पयेत् ॥ इति च. लग्नलग्नेशतदाशिनाथभानां त्रिकोणके। अल्पमध्यचिरायुज्यं रूपवर्पप्रमाणतः ॥ इति. १'लमेन्द्वोरित्येतदुपलक्षणं शनिचन्द्रयोरपि' इति खामी ॥ १ अन्ये तु होरा. उममात्रावलम्बनेनैवान्तिमखण्डपष्टीकरणमगोचक्रुः, इति स्वामी । त्यादिपाठमेदो नलकण्ठोये ॥ ४ चन्द्रांशकमिति । उदयादिकनादीमिरायुर्लग्न घटीभिः पञ्चभिः कल्पयेत् । भावलमानयनवदुदयादिघटीषु पञ्चशः पञ्चशे विभागान्विधायो- दयप्रवृत्तखण्डमारभ्य वाराधिपान् गणयेत् तत्र यचन्द्रखण्ड आयाति तमारभ्यामिमख• ण्डसंख्या पश्चघटीनां पूर्ती पञ्चपटीनां त्रिंशदंशाश्चेदिष्टपटीनां किमिति त्रैराशिकं विधाय तत्र प्राप्तांशादीनपि जन्मलमस्पष्टे योजयेत्तदेवायुलंनस्पष्टमिति, इति स्वामी ॥ ५ ‘एवं वृद्धैरन्यैरपि मार्गान्तरमायुपि दर्शितम्', इति खामी ॥ यद्वा सूत्रः विदा त्रिविधेषु आयुष्षु अन्यकक्ष्यास्पष्टीकरणपरमिदं पद्यम् । अष्टमेशादिलमत्रिकोगे थे, स्पायुपि शास्त्रतिद्धे पति द्वादशाब्दवृद्ध्या पदग्निशदन्तः, मध्यायुपि शामसिद्ध प्रति 'तु पत्रिंशदूर्व, लग्नेशत्रिकोणेऽटमेशादिश्वेद द्वादशवृद्धपा द्वासप्तत्यन्तं, दीर्घायुषि सिद्धे तु लमेशाश्रितराशशिविकोणेऽष्टमेशादिषेद् द्वादशया अटोत्तरशतान्तम्, मध्य चानुपात इति । रूपवर्षप्रमाणतः द्वादशवर्षप्रमाणत इत्यर्थः । लोकार्थः मुगम एर इति खामी॥ ३ द्वात्रिंशदि- 'शामा ·मूलफन्दठीवृत्तिसहितम्। १०७ तुंलामेपविलग्ने तु प्रायः शुको भवेदली। सा दशादी सरूपा स्यादन्ते च स्यात्स्वभावतः ॥ (इति.) एकोऽहमेशः स्वोच्चस्थः पर्यायाधं प्रयच्छति । नीचस्थो नाशयेत्पर्यायाधमायुपि निश्चिते ॥ नीचरन्धेशसंयुक्ताः पर्यायाध पृथक् पृथक् । ग्रहा विनाशयन्त्येवं निर्णीते परमायुपि ॥ उच्चरन्धेशसंयुक्तमहै। प्रत्येकमुन्नयेत् । एकैकमर्धपर्यायं परमायुपि निश्चिते ।। 'पूर्वाधं स्पष्टम् । सा दशा मेषस्य तुलाया वा दशा नाथान्ता इति रीत्या समानीता अब्दमयीरूपेण द्वादशभिन्दै सहिता कर्तव्या अधिका द्वादशाब्दा. पूर्वमागते नाभान्तान्दसमूहे मेलनीया इत्यर्थ. । तर चायं विभाग -लमे आदी आरम्भे प्रथमाशारम्भ एव सति द्वादशाब्दा मेलनीया । अन्ते निशत्तमाशसमाप्तौ मे स्पष्टे सति स्वभावतः स्यात् शून्यमेव स्यात् । द्वादशाब्दा न देया इति यावत् । मध्ये लनुपातं विधाय यदागतं तद्योजनीयमिति । स्वभावत इति नाथान्तान्दा खमा- मतो मपन्ति नायिकेनाब्देन शुक्रलमखामाव्यापनेन युक्ता इति द्वादशतष्टे शून्यावशेषा शून्येन युका इति वार्य. 1, इति खामी ॥ २ 'भाय; पितृदिनेशा यामित्यादिना योगायु कर्तृत्वेन परिगृहीतोऽष्टमेश उच्चस्थश्चेदधिकं पर्यायाधं ददाति । अष्टमेशो नाधान्ता इति रीया यावदायुदंदाति तस्मिन्नायुषि पुनरपि तदधाशो योजनीय इति यावत् । एवं नायान्तमर्यादाविरिकमर्यादयापि यद्यदायुरष्टमेशेन दीयते तत्सर्वमर्धाधिक विधेयमेव । अयमेवाष्टमेशो नीचराशिगवेदीयमानायुष्यर्थ नाशयेत् । एवमेव नीचाष्टमेशयुक्ता अपि महा. स्वेन स्वेन दीयमानायुष्यर्धमर्ध विनाशयेयु । एवमुमाष्टमेशसयुका अपि प्रहा. स्वेन दीयमान ययदायुवतत्वखार्धवर्धितमेव दयु । परमायुषि निश्चित इत्युस्था आयुः पितृदिनेत्यादिनोपात्तयोगायुयादिध्वय सस्कार इति प्राप्यते । एवमेन ली शादयोऽपि ततद्योगघटकास्तत्सयुक्ताश्च महा उचनीचादिगुणतो वृद्धिहासावुकरीत्या कुर्यु- रिति संप्रदाय । ख्यादयो प्रहा मरणविषये कमेणोत्तरोत्तर पलिनो भवन्ति । वे फुज कुजाच्छनिकेतू शनिकेतुभ्या राहु प्रयल इति । यदि द्विना मृत्युयोगप्रदान निसर्गवलत उत्तरग्रहस्यैव दशाया मृति वदेदिति भाव । रव्यादिभिः पठितैर्महरष्टमेशेन शानिराहान्यतरयुक्ताह शुभावीक्षितम॒ति विनिर्दिशेत् । एतेषु य प्रबल तलाम- कराशिदशाया महाश्रितराशिदशाया वा मरण चिन्तनीयमिति यावत् । एतेषामध्ये एक पर्यायकस्य चिहस्य राश्यादिदशा मृतिस्थान निर्दिशेदिति योजना । मृातस्थानभू- ताया महादशामा सिद्धाया तत्रापि क्रमेणान्तर्दशाप्रदेषु राधिषु मारकस्बेनागतस्य बल वतः शूलाधिष्ठातुर्महस्यान्तर्दशाधिकरणे राशी मृति व्यादित्यर्थः । तयोरिति शनि- राहो शुभग्रहसबन्ध सति तत्स्वामिकराशौ तदाश्रयराशी वा मरण निर्दिशेत् । भोगेति। यथा सुखदुःखादिप्रदेशकराशी भोगे प्रहान्तरस्य बल्लदौर्बल्यादिभि फलवैषम् नया मरण विचार इति भाव । केतोरिति । केतोद्वादशे दशमे वा पापप्रष्टे सात केतुशासमा सावेव मृति । शुभप्रहेण द्वादशदशमयोट्टयोः सवोर्नाय नियम इछि भाव.।' हात सामी।

·जैमिनिपद्यामृत
त्रिकोणाख्यदशायां च पाकभोगप्रकल्पनम् ॥ इति.
पाके भोगे च पापाढये देहपीडा मनोव्यथा । इति.
चैलिनः शुक्र (१) शशिनोः (७) केन्द्राख्यां तु दशां नयेत् ।
पुरुपश्चेत्ततो नेया स्त्री चेद्दर्पणतो नयेत् ॥
शुक्रादि (१) प्रथमं नीत्वा द्वितीयं सूर्यतो (५) नयेत् ।
कुजादि (१)च नयेत्पश्चात्माकारं सर्वतो नयेत् ।
क्रमव्युत्क्रमभेदेन शुकसूर्यकुजान्नयेत् ।
एवं ज्ञात्वा फलं सर्व ब्रूयादयतिथं भवेत् ॥ इति.
( भागाधिकः कारकः स्यादल्पभागोऽन्त्यकारकः ।
मध्यांशो मध्यस्खेटस्तु उपखेटः स उच्यते ॥ )
लग्नात्कारकपर्यन्तं सप्तमाता दशां नयेत् ।
उभयोरधिका संख्या कारकस्य दशासमाः॥
तधुकानां च तत्तुल्यं प्रत्येकं स्युर्दशाः क्रमात् ।
महात्कारफपर्यन्तं संन्यान्यस्य दशा भवेत् ॥
कारकस्तद्युतश्चादी तत्केन्द्रादिस्थितास्ततः ।
दशाः क्रमेण विधेयाः शुभाशुभफलप्रदाः । ( इति.)
प्रतिभं नव वर्षाणि कारकाश्रयराशितः।
जलसंपद्विपत्लेमा प्रत्यरिः साधको वधः ॥

·मूलकन्दलीवृत्तिसहितम् । १०९ व्यवस्थेयं समस्तापि कारकादिदशास्वपि । यलिनः शुक्रशशिनो ह्यं पठाष्टमादिकम् ॥ इति. 'चरै चरस्थिरद्वन्द्वा इति यो राशिरागतः । स एव मारको राशियतीति विनिर्णयः॥ बहुराशिसमावेशे चलवान्मारकः स्मृतः। इति. चर इत्यादिनायुर्यत्तत्समासूचितो भवेत् ।। यो राशिः स तु विज्ञेयो मारका सूत्रसंमतः ॥ इति. ओजराशिगते खेटे क्रमादन्तर्दशां नयेत् । तत्तद्राशिनयांशाधां युग्मे तु विपरीततः ॥ इति. चरेऽनुज्झितमार्गः स्यात्पष्ठपष्ठादिकाः स्थिरे। उभये कण्टकाज्या लग्नपञ्चमभाग्यतः॥ चरस्थिरद्विस्वभावेप्पोजेषु प्राक् क्रमो मतः। तेवेव त्रिपु युग्मेपु प्राचं व्युत्क्रमतोऽखिलम् ॥ एवमुल्लिखितो राशिः पाकराशिरिति स्मृतः । स एव भोगराशिश्च पर्याये प्रथमे स्मृतः॥ लग्नाद्यावतिथः पाकः पर्याये यत्र दृश्यते । तस्मात्तावतिथो भोगः पर्याये तत्र गृह्यताम् ॥ तदिदं चरपर्यायस्थिरपर्याययोर्द्वयोः । १ अयमर्थ:--'भत्र षष्टादिराशिपरिप्रह' लमसप्तमयोर्यो बलवाँस्तस्मादेदितव्यः । तत्र पष्टाष्टमेशाविति द्वादशेशयोरप्युपलक्षणम् । षष्ठेशादयो भारका भवन्ति तेषु प्रायेणाष्टमेशो मारकः । पछे पापबाहुल्ये तु पाठेश एव प्रघानमारकः । मध्यायुपि सति पष्टस्याष्टमस्य पठेशाश्रयस्याप्टमेशाभयस्य वा राशेर्दशायां मृतिः । षष्ठात् षष्ठेशाद्वा त्रिकोणगोऽपि मारकः । दीर्घायुर्विषये षष्ठतदीशस्त्रिकोणगमहाश्रितराशेखद्रहवामिक- राशेचा दशायां मृतिः । षष्ठे यलवति पष्ठत्रिकोणस्य पष्ठेशे बलिनि तत्रिकोणस्य च वीर्घायुपि निरुता मृतिर्भवतीति', इति स्वामी ।। २ 'अन्ये तु' इति खामी । ३ अयं भावः-'पितृदिनेशादिद्विकानामाश्रयीभूतो यो राशिः स मारकः । वे राशयो यदि बहवस्तर्हि 'अमहाद-' इत्यादि न्यायेन यो राशिबलवान् स मारकः । तद्राशिद- शायां तदीशायराशिदशायो वा मृतिरिति, इति स्वामी ॥ ४ 'अपरेत.' इति खामी ॥ ५ 'चरे'--इत्यादिश्लोकेन यदीर्घायुः समागतं 'पूर्ण-' इत्यादिना पची. कृतं तदायुद्राशी समाप्तं तदाशिरेव मारक इत्यर्थः' इति खामी ॥ खामिटीकाया द्वितीयाध्यायस्य प्रथमादे एतावत्यः कारिकाः । द्वितीयपादे तु नकापि कारिका मम्मामाभिरिति ॥ ६ 'भन्ये तु' इति स्वामी ॥ खामिरीकाया द्वितीयाध्यायस तृतीयपादे एश कारिका रब्धा ।

·जैमिनिपद्यामृतं त्रिकोणाख्यदशायां च पाकभोगप्रकल्पनम् ॥ इति. पाके भोगे च पापाढये देहपीडा मनोव्यथा । इति. यलिनः शुक्र (१) शशिनोः (७) केन्द्राख्यां तु दशां नयेत् । पुरुपश्चेत्ततो नेया स्त्री चेदर्पणतो नयेत् ॥ शुक्रादि (१) प्रथमं नीत्वा द्वितीयं सूर्यतो (५) नयेत् । कुजादि (९) च नयेत्पश्चात्ताकारं सर्वतो नयेत् । श्रामव्युत्क्रमभेदेन शुकसूर्यकुजान्नयेत् । एवं ज्ञात्वा फलं सर्व घूयाद्वतिथं भवेत् ॥ इति. ( भागाधिकः कारकः स्यादल्पभागोऽन्त्यकारकः । मध्यांशो मध्यखेटस्तु उपसेटः स उच्यते ॥) लात्कारकपर्यन्तं सप्तमाद्वा दशां नयेत् । उभयोरधिका संख्या कारकस्य दशासमाः॥ तधुक्तानां च तत्तुल्यं प्रत्येकं स्युर्दशाः क्रमात् । प्रहात्कारकपर्यन्तं संख्यान्यस्य दशा भवेत् ॥ कारकस्तधुतश्चादौ तत्केन्द्रादिस्थितास्ततः । दशाः फ्रमेण विझेयाः शुभाशुभफलप्रदाः॥ (इति.) प्रतिभं नव वर्षाणि कारकाश्रयराशितः। जन्मसंपद्विपत्क्षेमः प्रत्यरिः साधको वधः॥ मैत्रं परममैत्रं चेत्येवमन्तर्दशां नयेत् । इति. लग्नाच सप्तमात्पसु यो ग्रहोऽधिकराशिगः । सोऽन्त्यग्नहो द्वयोस्तौल्ये ग्रहयुतस्तदा भवेत् ॥ प्रयोगेऽपि तुल्ये स्यादधिकग्रहयोगतः। अनाधिके तु विशेयो निसर्गवलयान् ग्रहः ॥ प्रत्येकयोश्च साम्येऽपि निसर्गवलवान ग्रहः । कारकादिव तस्माश्च भवेयुर॑हजा दशाः ॥ (इति.) १ 'ततस्तावतियं वाह्यम् २॥३४॥,इति सूत्रार्थो ‘लमाद्यावतियः--', इति लोकेन सगृहीतो विज्ञेयः । 'दशाश्रयो द्वारम् २।४।२॥,' इति सूतार्थान्तर्गततत्तद्राश्या त्रितदशानयनप्रकारतकमादिभेदाः 'प्रथमे प्राक्-२॥१८॥ इत्यादिभिश्चतुर्भिः सून. पक्ष्यमाणाः 'चरेऽनुझित-, इत्यादिलोकेन सगृहीता वेदितव्याः, इति खामी ॥ २ 'पृथक् क्रमेण-~२॥४॥१०॥,' इत्यादिसूत्रमिदं युद्धरन्यैरप्युपचूंहितम् , इति खामी। ३ 'इय च नवप्रहदशा वृद्धरुपनिवदा । तथाहि' इति स्वामी ॥ ४ 'इयं जन्मादिदशेति व्यवहियमाणा। तदुक्तं वृद्धः, इति स्वामी ॥ ५'इदं वान्सकारकवैविध्य कारका दन्दाद्यानयनं च वृद्वरुक्तं तयादि,' इति खामी ।

·मूलकन्दलीदृत्तिसहितम् । (भागाधिकः कारकः स्याद्ल्पभागोऽन्त्यकारकः। मध्यांशो मध्यखेटः स्यादुपखेटः स एव हि ॥ लग्नात्कारकपर्यन्तं सप्तमाद्वा दशां नयेत् ।) दशान्त्यग्रहपर्यन्तं परा स्यात् खेटजा दशा। प्रहात्कारकपर्यन्तं कारकाद्वा विलोमतः। (वर्पद्वादशकं तत्र न चेदेकं विनिर्दिशेत् ॥) ग्रहयुक्ते तु तद्राशावोजे युग्मे यथाक्रमम् । तत्केन्द्रं तु ततः पश्चात्तस्मात्पणफरं तथा ॥ आपोक्लिमक्रमेण स्युर्दशाः सर्वग्रहोद्भवाः । तत्रापि पर्यायदशाभेदैः पर्यायमुन्नयेत् । तत्रापि च दशाछिद्रं मृतिवर्ष विनिर्दिशेत् । (रविः कुजः शनी राहुर्मरणे वलिनः क्रमात् ॥ पिरोधे दुर्यलं हित्वा गृह्णीयाद्वलिनं सुधीः।) गुरुश्चन्द्रो भृगुः सौम्यो विरोधे यलवाञ्शुभः॥ मेषाद्यसव्यमार्गेण राहुकेतू न कारको । इति. आत्मनस्तु दशा नेया जन्मसंपदुदीरिता। क्रमप्राकारमार्गेण कुज(९)वर्षप्रमाणतः ॥ जन्मसंपद्विपन्मुख्यक्रमाद् ग्राधास्तदात्मनः । दैववित्तु फलं ब्रूयाद्विपदादि विचार्य तु ॥ ( इति.) जातग्रहेषु यः खेटः केवलो योगदोऽपि वा। सुप्रसिद्धामुडुदशां तस्माचन्द्रादिवोनयेत् ॥ तत्र प्रहेषु यः कोऽपि यदि लग्नं न पश्यति । लग्नत्रिकोणदृष्टारं तालम्ब्य दशां नयेत् ॥ इति. ओजराशिगते खेटे क्रमादन्तर्दशां नयेत् । तत्तद्राशिनवांशादि युग्मे तु विपरीततः॥ इति. वलिनः शुक्र (१) शशिनो (७) ज्ञेया मण्डूकदा दशा। शुक्रस्यौजपदात्प्राणः शशिनो युग्मतः स्मृतः ॥ इति. (बलिनः शुक्रशशिनोज्ञेया मण्डूकदा दशा)। पुरुषश्चेत्ततो नेया स्त्री चेद्दर्पणतो नयेत् ॥ इति. लग्नंत्रिकोणे यो राशिलवानुक्तहेतुभिः । अपरे वृद्धा जन्मादिदशाकर्म केन्द्रस्थक्रममपहायानुज्झितक्रमेण कारकाध्यरा- शितो वर्णितवन्तः,' इति खामी ॥ २ 'योगदाहस्य केवलमहस च प्राग् राजयोग- प्रकरणे समानातस्य यथायोगं दशाप्रवर्तकत्वं वृद्धरुत्तम्, इति खामी ॥ ३ 'जन्मतार द्वादशधा-- इति रीला वा योगदकेवलयोर्दशा नेया अस्या च राशिदशायां ताराउमा- स्मात्तायां वटैरन्तर्दशानमनप्रकारो निरुकः,' इति सामी ४ 'अत्र प्रसिद्धत्रिकोण- दशानदेव दशाक्रमो दैनिकः' इति खामी ।

·११२ जैमिनिपद्यामृतं तमारभ्योनयेद्धीमाञ्चरपर्यायवद्दशाम् ॥ युग्मराशिभुवां पुंसामोजं गृहीत संमुखम् । ओजराशिभुवां स्त्रीणां युग्मं गृहीत संमुखम् ॥ ओजराशिभुवां पुंसां गृह्णीयादोजमेव तु । युग्मराशिभुयां स्त्रीणां युग्ममेव समाश्रयेत् ॥ क्रमोत्क्रमाभ्यां गणयेदोजयुग्मेपु राशिपु । इति. ओजे लग्नं तदेव स्याद युग्मे तत्सप्तमं भवेत् । दशौजे क्रमत्तो शेया युग्मे व्युत्क्रमतो मता ॥ (इति.) योगार्धा प्रथमा प्रोक्ता द्वितीया दृष्टिगच्यते। चलाचलविमिश्रार्धा दशा योगार्धका मता ॥ यलिनस्तु दशा नेया राशेहि शशिशुमयोः। स्त्री चद्दर्पणतो नेया पुरुषश्चेत्ततो नयेत् ॥ सा दशा त्रिविधा मोक्ता द्रेष्काणांशःमेदतः । दृष्टियोगपदाद्यैस्तु फलं चूयाद्विचक्षणः ॥ इति. (अप्रहात्सग्रहो ज्यायान सग्रहअधिकग्रहः । साम्ये चरस्थिरद्वन्याः क्रमात्स्युबलशालिनः ।) (लप्तत्रिकोणे योगशिर्यलधातुक्तहेतुभिः । तमारभ्योभयेद्धीमाचरपर्याययशाम् ।।) (क्रमापे वृश्चिके च व्युत्क्रामात्कुम्भसिंहयोः)। पष्टपठादिका प्राधा इत्येतापद्विशिष्यते ॥ इति. यद्वीजयोः क्रमेणैव युग्मयोयुत्मामेण थे। पष्टपठादिका प्राधा नेय किंचिद्विशिप्यते ॥ इति. जन्मतारं द्वादशधा विभते यत्र चन्द्रमाः। लग्नात्तापतिथे राशी न्यसेदादी दशाधिपम् ॥ स यधुधेऽथवा नीचे तदा स्याद्वाजसेवको। समियः मुसी शत्रुराशी निःस्वः समे समः ॥ इति. (समाप्तचायं सपरिकरो प्रत्या) १ स्यूलादवैषम्यामय-२१५॥ इत्येतदरपरथापि योजितम्, इति सागी । २ एवं परा दशाविषये प्रकारविशेषमपि कंचनाधिक कयितवन्तः तयादि, इति खामी ॥ ३ 'केचित्तु महादशाचाउनेऽपि वृषादिपु कमन्यत्ययमसहमाना: हमाद्- इत्यादिपर प्रोवं पठन्तः पद्यान्तरे मयं पेतुःयदीनयोरिति । अयमय:-योति श्रदान्तरोष्पलास्मानाय कलान्तरारम्मः, इति खामी ॥ ४ खामिटीकाया द्वितीया भ्यास चतुर्पपाद एतावलो पदारिका इति शिवम् ।।