·यह पुस्तक खेमराज श्रीकृष्णदासने बम्बई खेतवाडी ७ वी गली खम्बाटा छैन निज"श्रीवेंकटेश्वर। स्टीम् प्रेसमें अपने लिये छापकर यहीं प्रकाशित किया । ।

·विज्ञापना. प्रायः -~- इात एवारमर्थः सर्वैरवि गीर्वाणवाणीविलासरसिक यदिदं व्याकरणशस्तं वेदाद मुखर- मुख्यन् । नच शास्त्रं मूत्रात्मकम् । “ऐस चान्नं काशकृन्त जैनेन्नं शाकटानम् । सार- बन्न चापिशलं गाकल, पाणिनीयकन् ॥" इति लोकायुकरीन्या तकरिश्च बहवः । तेत्र कस्येदानी मुख्यत्वमिति किमर्थमेतान्ति मिनीमन्वयेन प्रवृत्ताति तेनु परस्परं यथा कानि खचिद्विरोध इति चेत्यादिशकाम्वता इनोदानेदात्यने । तदन्तःपाति यत्सारस्वताल्य व्याकरणशास्त्रं तब श्रीमतानुभूतिम्बम्पादन बादेवनानुमन्नन केनादि कारणेन दिनेकेन सप्तशास्त्रात्मक पाणिन्यादिव्याकरणाल्ययनोनिया गाविन्दरचलि । मान्तपटे नर्मदानामनामानन माथिकामे मार दरपत. तापास्य वृत्तयो न्यायाश्च वाची बाजारिकर: मुनी टी- पकाचन्द्रयोतिप्रभृतयः निजगटन पाटनमार. || ताश्चामहन्मुद्रिता अप्यगुरप्राय माल्दिन म प्रितचिजनहारा सोध प्रहले तार न्यारव्याल्या विदरकिनार करत ज्योता सिद्धान्नचन्द्रिका विद्या विचार བ་ཙཔ བྷཱུ ་ x पण सरवादिता सती विकले। पूर्वमस्य एक.पाकिम सिन्द कर दिपारनेर ཨཱ༌ ཡས་ བ . २४ तापीरट मनन । ह- दिनराज श्रीकृष्णदामः "र" (मी)महास-बर्ट. 14 .

·सिद्धान्तचन्द्रिकोत्तरार्द्धस्थमुख्यमुख्यविषयविभागः। पृष्ठाकाः - ... . ७२ ... - .... .... ९३ १०२ १०५ १०७ १०९ - .... .... ११६ ... विषयाः १ म्वादिः- २ अदादिः- ३ हादिः- ४ दिवादिः- ५. स्वादिः- ६ रुपादिः- ७ तनादिः- ८ तुदादिः- ९ स्यादि:- १० चुरादि:- ११ ज्यन्तप्रक्रिया- १२ सान्तप्रक्रिया- १३ यढन्तप्रक्रिया- १. यलगन्तप्रक्रिया- १५ नामधातुप्रक्रिया- १६ कंडादिः- १७ पदव्यवस्था- १८ मावकर्मप्रक्रिया- १९ कर्मकर्तृप्रक्रिया- • उकारार्थप्रक्रिया- . ५. (पञ्चपादी) .... १२० १२६ १३८ .... ... .... - .... १५१ १६४ - - ... - . .... .... १७६ ... m .... १ .... .... १९६ २०१ २०८ २५३ ३२३ २२९ .... .... .... (कृत्यप्रन्याः)- '..

·॥ श्रीः॥ सिद्धान्तचन्द्रिकाउत्तरार्द्धस्थ-सूत्रादीनामकारादिवर्णक्रमः । यो वा लकार: णमा वा विषये वा पृष्ठाकाः सूत्रादि. पृष्ठांकाः सूत्रादि. पृष्ठांकाः सूत्रादि. १८. अकर्मकान २७ अत उपधायाः १८८ अनुपराभ्यां कृनः पम् १८४ अकर्मकाच १४६ अतिशये हसादेर्य द्विश्च (१८४ अनुपसर्गाज्ञः १८४ अकर्मकाच २८ अतो हसादेर्लघोर्वा वृद्धिः २३६ अनुपसर्गात्फुल्लक्षीवको ल्लाघा निपात्यन्ते १९६ अकर्मकाणा काल.दि- सेटि सौ ९८ अनुपसर्गाद्यसः सम्पूर्वाध कर्मकाणां भावे कर्मणि च/२०१ अत्यन्ताऽपहवे लिट् २२७ अदसोऽमः १८४ अनुपसर्गाद्वा ३४२ अप्रथमपूर्वेपूपपदेषुक्त्वा- ७२ अदाटुक् १८४ अनुपसर्गाद्वा ३१७. भादि भुवो डुतः २१२ अनुरसेंगेभ्यो लिम्पत्रि- ३०६ अध्यादयः ( अदे न्दधारिपारिवशुदेजिचेति १६९ अति पूर्वढस्य जो वा ३०७ अदेर्धश्च सातिसाहिभ्यः शः ६० आहे लघी हस्व उपधायाः,३१४ अर्भक्त धो नुम् च २०६ अनेकक्रियासमुखये वा ३१६ गहिरादयः २३१ भदो जघुः लोट् तस्य हिस्चौ तधमो- ३०० अहेर्नलापश्च ७२ अनुदादेस्ट २९२ अङ्गयादेगरः २२२ अधीनेच १०१ अनो रुध कामे १३० असपरे श्री इडो गाया. ३४८ अध्रुवे स्व.झे द्वितीयान्ते १८७ अनो नातेने १३० अड्सयोः पूर्वस्योकारस्ये- धातोः २६५ भन्दादयः त्वं पवर्गयल जकारेष्ववर्ण- ८८ अन उस् २९ अन्यत्राकग्यदायपान्त १२ अनद्यतनेऽतीते दिप्वाम् २६२ अजिरादयो निपात्याः २८१ अन्येभ्योऽपि युः २८७ अजिवृभ्या णु व में तन आताम् अन्त ३४ अजेरचतुर्यु वी वसादी वा णमौ या आनुकल्ये गये थात् मायान घम् इ २७८ बजेषों न ३४८ अपगुरोर्वाणम्योतः यहि महि २१६ भवः कितस्तस्य नन्य ११७ अपि च इमान् ३१६ अर्वः सतिः नवपादाने १८४ अमहवे: १४३ भनिटि से उसयानस्य २६५ २३ जापानिन १७८ अपात् किन्नः मुट् चतु- लोपः १०६ मतानपट्ि पाटनिक भाटे- २६ भनिटोऽनामिवनः चंद्र (२९७ निदिन्या विच २९ सहायक निरिका २१९ नुहानेती रमदेम- ३१८ पदाद हिनावापाय वरायां गम्यमान स्दाहटः परेषु परतः आयोचारण वा अन् तिम् तन् त अमि ३६१ अन्वयम्भुवः क्वा- २१६ । - ·(२) सि० ० उ० मू० वणक्रमः। - । ७ अप् करि ढो लाङि १.० अप्सरसोजससुमनसां नि-२९१ अदररः पृष्टांकाः सूत्रादि. पृष्टांकाः सूत्रादि. पृष्टाकाः सूत्रादि. ७ अपित्तादित्ि धामृजिपशितुकधुक्दोघ च्छायाम् २२३ अपिदाधोगहाऋपिचती हफाराश्च ३३ असवर्ण स्वरे पूर्वस्येवर्गो- नामीः किति हसे किपि २९८ अर्जेजः वर्णयोरियुवी वान तु क्यपि १७३ अर्थवेदसत्यानामापुग औ२४८ असि उसि उन अके वि- ६२ अपिदापास्थामित्सेर्डिव-२७९ अर्तेः किदिर् च नुणि रजेनलोपो वाच्यः माति न तु दीडः ३१८ अर्तेः क्युरुर् च २९४ असिसजिम्मा दियः ५३ अपि रसदंशसअस्वजां २८९ जर्तेरन्यः ७९ अम्तेरनपि भूः नस्य लोपो वाच्यः ३१४ अहेर: ७८ अस्तेरीट् ३.१ अर्वकालेऽपि कचित् २९९ अर्तेर्च (२ अस्यतिवक्तिध्यातिभ्यो २६४ अर्तेस्तुक २१४ अप्ययोरान्नित्यम् ५० अत्यतिव्ययतीनां थयो- | ९८ अस्यतेस्थुक टे १८३ अप्रतिवन्धोत्साहस्फीत नित्यमिट १२२ आकुम्माठात्मनेपदिनः २८३ अादरनिः १७७ आगमेः क्षमायाम् तासु क्रमः २६४ आगरे णित् २९३ अादर्भः १७९ आडः प्रतिज्ञायाम् त्यम् ३०६ अादेवन १८३ लाडो ज्योतिरुद्गमन ८६ अवादा वापिति निम ३२१ अर्भकादयः १७७ आडो दानो न तु विकसने ३०४ अन्दादयः २४६ अर्ह पूजायाम् १७८ आडो नुप्रच्छोः १८८ अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपःपम् ३४० अलबल्योः प्रतिपधे १८० आढो यमहनिभ्यामकर्म- २२० अभूततद्भाव कृम्वस्तियोगे २९७ अर्ल कादयः काभ्यां स्वाङ्गकर्मकाभ्यां च नम्नशियः ३२२ अवतेरमो धो वा २५९ अ टपरयो. खनिशम्या २४० अभ्यर्णमाविर्ये १८५ अवाद्विरतः डिच २१९ अमनुष्यकर्तृकच २६४ अवितृस्तृतन्त्रि-य ई. ३०९ आपूर्वी बिहनी ३११ अमादेः क्त्रः २६० अविमद्यारिपट १७१ आचार उपमानात् २८९ अमादत्रः २२१ अव्ययस्य च्याबीन २७ आछे ग्वा गादी २७६ अमितम्यादीर्घश्च २४९ अव्यय ययाभिप्रताख्याने १४७ आतः ३१८ समेः सः कृत्र क्याणमी वा ६६ आति सको लोपः स्वसे २७२ अश देः वः २१४ आतो डः २१५ अनेक ३११ अगित्रादिभ्य इन्नोत्री ४८ आतो णब दो ११५ अयाका १४१ अग्नायो वा ४८ आतोऽनपि ६? अयती प्रादेरफम्य लयन ३०८ अशेट २० आतोऽन्तोऽदनतः १२९ अक्टोपिनो नाटकाम् ११३ अगेर्युट म्नुना २२३ आतो मनियानचनिपः २८३ मर्याटरिन् २९९ अभीतेश्च युक् २५८ रिकन्यनितशिवा-१६६ अश्वयुपयोय मुक् मैथुन- ३ आढनुदासडितः २६१ अमीर्वध १९३ आती ·सि० उ० सू० वर्णक्रमः । सूत्रादि. पृष्टाकाः २७९ आप्नोतःक्विम् हस्वश्च - भावश्च पृष्ठाडा" सूत्रादि./पृष्ठांकाः सूत्रादि.. ७३आदन्ताद् द्विपोऽन उस् वा १६ आर्यािदादेः पंफित् १३३ इणो ञा वा गमिरगोधने १९ आदाथ ई २८० आशेरशादेशो युप्रत्ययः १२१ इप तन्यकर्तरि २३१ आदीदितः २०२ आसन्नकाले पृच्छ्यमा- २पर इपन सजिसातभ्यः करदपू २५२ आइतः किाश्च भूते नेऽर्थे ललिटी .७७ इण्वदिकः, २३ आदेः ष्ण स्नः २२६ आ सर्वादेः * १९२ इण्यदिटि नेर्लोपः १८९ आखावे कर्मणि २४४ आसेरान ईः, १९:४ इण्वदिटोन,दीर्घः ३४६ आधारे वन्धः १४० इ: से ३३२ इणस्तुशासुजुप्खनः. ३१४ आर उदके हस्वो नुम्भी ३३८ इक् कृष्यादिभ्यः क्पाच ३३७ इस्तिपौ ध तुनिर्देशे १८८ इतरेतरान्योन्यपरस्परोप-, १४१ आप्नोतर्ग. २१७ इखखि पदाच ३४१ आप्नोते; |१४० इडः से गम् २३ इदितो नलोरी न १४ आभ्योर्णादी ८४ इडो णादी गाड् २३ इदितो नुम् ७८ आनि विदेर्न गुणः ८४ इडो वा गल्डिलडोर्गुणरि ३१० इन्देः कर्मिनलोपश्च ५६ आमो भ्वसर्गिकर्तरि २२ इरितो वा . . १३० इफ्रीजीनामात्व को ४१ आय: १४२ इवन्तऋधनस्जाश्रित्यूर्ण- २४६ इड्वार्योरकृच्छिणि कतरि ९६ आलिङ्गने श्लिपेः सक् भृसानभ्यः सस्येदा शत १४३ इवर्गोवर्णोपधादसादरसा- टोऽपवादः १३८ इच्छायाम्गत्मनः सः तादान्ताच वासीसेटी २०५ इच्छार्येभ्यो लिलटी घ- ईत्वम् तमानेऽर्थे २९४ इषः क्सुः २१८ अ'शित भुवो भावकरण-२०५ इच्छार्थेषु लिटोटो का- ४६ इषुसहलभरिएकपामनपि . मप्रवेदने तस्येड़ा १५ आशिषियात् याम्ताम् या-३२४इन्छार्थेष्येकर्तृकेपूर्वपटेषु.२४७ इष्णुस्नुक्नु शीले सुस् यास् यास्तम् यास्त धातोस्तुम् २९३ दयशियां तक यासम् यास्त्र यास्म सीष्ट ३३८ इजादिभ्यः २२६ इसमन्त्रकिा च्छादे- सीयास्तान सीरन् सी- २१ इट ईटि हस्त्रः धात सोयास्थान सोचम् २९३ इण कित् ३३० ई चातः ७६ इगः किति णादे। पूर्वम्य ६२ ईटो ग्रहाम् ११शशी:प्रेरणयोः तुर ताम्] दीर्घः ८३ ईडीशिया मध्वयोरिट भन्तु हि नम् त लानि ७६ इणः कृिति न्वरे यः ईया हो गवर भामर ताम् भा-११३ इगः से गमबोचने ११७ १र्ण्यनेस्तनीया हिस्तृतारे ताम् अन्तान् स्व लाथान ३१५ इग माग गये हम काम्ग या ध्या पर आवहेप बान-३११ दन आगामि ३२८ ईन्दप पदन्यू 1२८४ इशादे २२६ आशासः क्यापधाया या किती . यो खः सीप सीवहि समिहि हेर ·(४) सिच. उ०० वर्णक्रमः पृष्टांकाः २२ संयोगान ७५ ओरी ति चतुर्यु सूत्रादि. पृष्ठांकाः सूत्रादि. पृष्टांकाः सत्रादि. २७४ उपादेस्यः ३२० ऋहसान्ताद्ध्यण २०४ उताप्यो दार्थयोलिङ् ८० उसि गुगः ५२ ऋत इर २.१ उत्तमपुरुषे चित्तविक्षेपा- ४९ उस्यालोपः (३३६ अल्वादिभ्यः क्तेनिः दिना पारोक्ष्यम १२५ उड़ च २३७ उसुद्धसंफुल्ली च २५ ऊदितो वा २१८ एजां खा १६५ उदकस्योदन पिपासायाम् ८७ ऊर्णोतेराम्न २८४ एतर्णित् ३१४ उदके नुट् ८७ ऊोतेरिडादिप्रत्ययो वा ३३१ अटोतोर्यः स्वरवत् १८६ उदश्वर सकर्मकात् डित् ३३० ओगवश्यके २४. उदितः वस्त्रो वेट ८७ ऊर्णोतेर्गुणो दिस्योद्ध. ३१८ उदिघणातेर उदो दलोपश्च रपवादः ४७ मोर्वा है: २७९ टदोऽनूकर्मणीहायाम् ३२१ ऊर्णोतेर्ड: ४७ ओठमा लोपः १८. उद्विम्यो तपोऽकर्मका- २६९ ऊर्णोतेर्नुलोपश्च १३२ कणरणमणश्रणलुपहोटद्वे- स्वाङ्गकर्मकाच २३६ ऊर्णोतेर्नेट् जवाणिटोटिलोठिलोपी- २५६ उन्दरिबादे: ८७ ऊोते वृद्धिहसादी वि गवा हस्वाऽडि २८१ उन्देनलोपध १७५ कण्ड्यादिभ्यो धातुभ्यो यक ११७ टपदंशस्तृतापायाम् ३४१ ऊर्चे कर्तरि शुपिपुरोः स्वार्थ १२१ उपधाया ऋवर्णस्य ऋद्वाज १६७ ऊष्णवाप्यधूमेभ्य उद्वमने|३४२ कथमादिषु स्वार्थे कृत्रोणम् परे औ इररारामपवादः १११ ऋच्छेनाम् २०३ कदाको भविष्यतिलट २. उप-या लघोः १११ ऋच्छेलिटि गुणः २६७ कमाडेरठः १८२ उपपराभ्याम् २३७ ऋणमावमणे ५९ कमेःस्वार्थे निदनपि तु २४१ उपमान कर्मणि करि च ७१ ऋतेरीयड् स्वानपि तुवा १८२ उपसर्गादस्यत्यूहो; ३३६ ऋतोऽदि गुणः ६. कमरट् द्वित्ये २१० उपसर्गे आदन्तात् १५० ऋतोरिट १३४ कम्पने चलिः ११४ उपाकिरतेः मुट् टेदेऽथे| ५२ ऋदन्तात्यपो नेट ११७ करणे च नाम्नः १८६ उपाथमः स्वीकार १५३ ऋढन्तानामृदुपधानां ३४६ करणे हनः १७९ उपान्मन्त्रकरणदेवपूजास यङ्लकि पूर्वस्य रुप्रिनीकः ६ कर्तरि पंच गतिकरणमित्रकरणपायेषु १०३ ऋदन्तासयोगादेःसिम्यो १६९ कर्तुर्यद ११३ रन्जेले बलोपः रिद्वाति ३४६ कोंजीवपुरुषयोनशिवहोः २१९ उरसो टोगो मुम्बा डाम्ते३३१ ऋदुपधाक्य ३४४ कर्मणि शिविटोःमानल्ये गमी १४२ ऋवरनिटि से स्वरस्य २१९ कर्मणि संपूर्वाच २९९ टकाटयः इन्विलोपथ ३४४ कर्मणोश्चर्मोदरयोः पूरेः ८९ ऋपोरिः पूर्वम्य ३४३ कर्मप्यामागे कृत्रः खमुत्र १४ टवन्त हुन्वरिवारि १८ দয়াই गुप्तः ३४४ कर्मयुपपदे पूरेसलारश्च ३१९ टपः किंतु २९१ पिपिया लिन या वर्षप्रमाणे गम्य या 302 उल्बादयः ·सूत्रादि. पृष्ठांकाः १५ कादर्णा त्वच सि० चं० उ० सू० वर्णक्रमः। (५) पृष्टानाः सूत्रादि पृष्टाकाः सूत्रादि. १८८ कर्मच्यातेहारे धातोरात् २३९ क्लच्छूगहनयोः कषः ४२ क्रमः पे दीर्थोऽधिपये ३०२ कलिकोरमः २६४ कृत्रः कतुः ३०७ ऋमितमिशतिस्तम्भामत १५० कवतेः पूर्वस्य चुत्वं याडि |३२१ कृत्रः पास: २६८ कादिभ्यः किन्न ३२० कृत्रादेवः २०० कोः कर्तद्विषयात्कृत २६५ कश्छच्च १०८ कृत्रा नित्य वमोल्लोपः इन १६७ कष्टाय क्रमणे ३३४ कृमो यात्रा १६५ काम्यब्ध १०८ कृमो ये २८८ क्रादेः कः ३१० कायार्डम् २०. कृतः ३०९ कादेः किः २१३ कार्येऽण २९३ कृत कित् २९० कादेरमः ३२४ काटसमयवेलासु २०८ कर्तरि २९८ कादेरीरः ३१ कासादिप्रत्ययादाम् क्रस-३३१ कृपिनृत्योर्न २९७ क्रादेरीप' भूपः ६३ कृपेस्तादी पं वा पेजने २५३ कादेरुण २६५ काम्बादयः ६३ कृपो रो लः २७८ क्रिय इकः २३० स्ति २२७ किमिदमः कांश ३३२ कृवृपार्वा क्यप् ३४९ क्रियान्तरेपुकालेषु द्वितो १७८ किरतेर्हर्पजीविकाकुलाय- ४५ कृपमृपस्पृशमृगतृपडपांवा वान्तेषूपपदेषु क्रियाव्यव- करणेषु सि. थाने वर्तमानयोरम्यति. २६१ किलेवुक च ४५ कृपादीना वा तृपो. २६३ रिमोगदयो निप.त्यन्त २६५ कृपादेल. १७७ क्रीट आरनुमम्परिभ्यः ११२ कुटादणिहर्ज प्रत्ययो ३७४ होरेणु. ३२२ किशरः इचोपधाया लोप- १६९ कृप्रन्टिन्य. सस्येट अटो नाम् च ६०२ दुई व ३१३ तृकापन्यः नीट ३२० मिशेर्टम्य टोपश्च २६१ कुरादयोऽपि ३२९ कलिः. २२० सचिहा १०८ कुरनुरोर्न दर्विः २३४ पचिट्टेट. क्तक्तान्योनेंट् १ डिीत डने की जमे २,२४२ कामुकानी गयेवन् ३०३ पुवश्चट् दधि उन्य गोम्यक २४ किर २२४ विरि वचिउपायनम्नु- ८ शिष्युनि तिमनमा दार्थोऽस्प्र- तिवादी ३०५ कुमेन्मोमेदेताः १७२ लिलाव १२४ कुल्लनान्दो वा २२८ मिनिटा ३६९ वाले किन २३ म्होरच. १३.४१ का ३२२ माघ २७८ मुः मिलेन २५५ हके वचः वध :: हित् ३१० कोरर. २९२ कुत्र विद्रुट् च २७४ फुपादे क्यः २०० कुदिरहो. कर्मशतीर वा२२८ तन्ननु २९६ कोन्ट व ·(१०) सिं० चं०३० सू० वर्णक्रमः। २३ नो लोपः ३०० पाततिः ३०१ पायेरूषः ५३ पते पुम् सने च जिक पृटीकाः सूत्रादि.पृष्ठांकाः सूत्रादि.पृष्टांकाः सूत्रादि ११९ नोपघात्यफान्तावा निपात्यो १२८१ पृषदादयः ३१४ पातेरुदके युट् २९. पृषिरचिभ्यां कित् २११ नौ लियः १२९ पातौं लुक् २८९ पृषेश्च षस्य जः ३०३ नौ पोथिः ३०१ पृनाहकलिभ्य उपः २८८ नौ सदेत्ि ११२ पातेईम्सुः ५३ पैसेरिटोन दीर्घःसाष्टादेश्व २५८ न्यकादेः कुः २८१ पादेः पः ८९ पोर् २८१ पादेः कित् १२९ पादेर्युक ३४२ पौनःपुन्ये णम् पद विश्व २१० पचिनन्दिग्रहादेरयुणिनि १५२ पितः स्मो वेट् २०५ पौनःपुन्ये भृशायें च ३१. पचिमच्योरितः ३२२ पिबतेः कः धातोर्लोट् सर्वटकारविषये २३५ पचो वः २१६ पियतेः सुराशीवोः तस्य हिस्वी सर्वतुबादिवि. २८० पणेरिज आदेर्वः १२९ पिवतेरलि पूर्वस्येकार उप पये तवमोविषये वा १.१ पततनदरिद्राभ्यःसस्येदा धालोपश्च क्रियासमभिहारे द्वित्वं २१९ पतादिभ्योऽ तस्यैव धातोरनुप्रयोगश्र २१९ पतिचण्डिम्यागलञ् १२८ पुफि गुणः २३२ प्यायः पति किति ३०१ पतिरत्रिः १७२ पुच्छादुदसने व्यसने पर्य-१३३ प्रजने वीयतेरावं वाजी ३३७ प्रत्ययान्तात् २९१ पत्थश्व ३०१ पुरः कुषः १८७ प्रत्यड्भ्यां ध्रुवः २२५ पदान्तस्यानितेर्नस्य णत्व-३१६ पुरसि धात्रः २५८ प्रथिनदिभ्रस्तां सप्रसारणं मुपसर्गस्यानिमित्तात् २०३ पुराशब्दयोगे भूतानयतने सलोपश्च १०१ पदेरिण तनि वा लुङ्लटौ न तु स्नयोगे|२७२ प्रयेः षिवः संप्रसारणं च १ परतोऽन्यत् (३१७ पुरुपूर्वो रौतिः २९१ परमे स्थः कित् ३०२ पुल्यादेः किन्दः २२१ प्रथेरक संप्रसारणं च ४ पराण्यात् ३३० पुशकात् २३९ प्रमो परिवृढः ३.८ परिस्विमाने द्वितीया- २९५ पुषः फित् १२९ प्रयोजकात्स्मये जी स्मप. न्ते स्वाङ्गे धातोः ३३३ पुष्यसिभ्यो नक्षत्रे तेरात्वम् १.७ परिव्ययम्य क्रियः २३० पूगे वा कितस्तस्येत् २३५ प्रस्त्यः सप्रसारण किति ३१८ पूजो योणुक हस्वच तस्य मो वा १३ परोक्षे णम् अतुत् उत् थप ३११ पूजो हस्त्रश्च ४. प्रात्तुम्पतेःसुट् गावि कर्तरि भथुस् म ण व एमाते३२५ पूर्णतावाचिषु सामर्थ्यायेषु २८ प्रादिस्यानिमित्ताने स्य इरे से भाये जेए होम ३३८ वकाले क्वा णो गदनदपतपदअपिदा- २५६ पाटेः परिश्च ९२ पूर्वस्य डिीत झसे घः धास्थामा स्यतिहस्ति २१० पाटेजिलक् चोक् च दी- २० पूर्वस्य हसादिः शेषः यानिवातिद्रातिप्साति- ७४ पूर्वाद्ध तेहस्य वः वपतिवहतिशाम्यतिषि- २१९ पानिपतावा शिलिनि १०३ पूर्वादिनोतेर्हस्य घो न त्वडि नोतिदेग्धि (१२३ प्रथेरमः १८९ परेपश्च घस पस्य ·सि० चं० उ० सू० वर्णक्रमः। (११), किरः २१५ भुजतुरयोर्मुत्रा १८७ भुजोपाटने २५६ मनेर्धश्च ३३२ भुवो मावे १७ भूते तिः पृष्ठांकाः सूत्रादि. पृष्ठांकाः सूत्रादि. पृष्ठांकाः सूत्रादि. ८० प्रादेरेफादनितेनस्य णत्वम् त्प्रयोजकावद्भयस्मयौ १३१ मदी हर्षदैन्ययोः २४ प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम् ८९ भाही हवामाम्बा सच २६० मद्गुरादयो निपात्याः १८८ प्राहः लावत् २६१ मद्यादेः २०९ प्राकृज्ञाभ्यश्च २८६ मनायुः १८३ प्रोपाभ्या प्रारम्भार्याभ्यम् ३१२ भुजादेः किष्यः (१८५ मनुष्यादीनां संभूयोहारणे ११७ वादेहस्वः ३०७ मनेरत उच्च ५४ फणराजनाजुभाशुभ्ला- २९९ भुवः किच्च शुवनस्यमममुत्रसा- २२२ भुवः खिष्णुको कर्तार २९९ मन्थ इनिः कित् मेत्वपूर्वलोपा ना १८ भुवः तिलोपे अयाला २५९ मन्यादेहरः ३२० फलेरितः फस्य प: गुणो न २०९ मन्धातोः २९६ फलेगु च १८ भुवः सिटोपे स्वरे वुकू ३१७ मतेरूरः २८६ बन्धबुधो च ९७ मस्जिनशोझसे नुम् १२२ बल प्राणने मित् १५ भुवो वुक् ३०२ मस्जेर्नुम् च २९६ बलाकादयः २५९ महति इस्वश्व २१९ विडादेः किन् १९ भूप्राप्तावात्वान् ३१९ माल ऊखो मय च ८६ लव आहश्च पचानान् १९९ भूषावादिना किरादीनां १८ माजिसिरेव ८६ ब्रुवोऽनपि वच् सान्तानां च यगिणिव-२४५ माटयाक्रोशे २८३ बृहेर्नलोपेश्व दिटो न ३०१ मादेयः ३०९ बृहेर्नस्य सः २७० भादयः ५९ मानादीना पूर्वस्येतो दीर्घः २२० भजा विण ९१ मृत्रां दकि १९४ मान्तस्य सेटो न दिरि- २५० भमभातमिदो घुरः १७२ मृगदिन्योऽभूततनावे णि म्णिति कृति वन १९५ भरिग नलोपो वा पज भन्त्यहसबोध त्वावमिकमिवानाम् २४५ भविष्यति स्पम् शतृशान० २८ • अमेईः ११७ मान्ताव्ययान्यो काम्यः १७१ भाग्डात्तमाचयने ११० अमजो रसो रमनपि वा १६६ मान्ताव्ययान्या योन २१३ भातेर्डन्तुः २२१ भावे करे गदितः न.. १२१ प्रामासमापदीपजीवनी-१२१ मारणतोपगनिशामने पुडा गडांगेधापा इम्बोऽ. १९४ मिता म्पन्नानाभिगिण- नादौड़ा नि च वाटा १८१ मान्नोसमापानानपान- २९० मादेरतः १२२ निता दम्वः विन्दुमावदः १२भारान्टासमुनुस्। ९९ न्टेिनो दे २१. निरन् त्रिटिटर्न यो वा वन.३.१न्दिर. २९नतिमिलि. २५१ निद. दरम: टिदिर व २८ निजामनग्नः १२. १२६ मनः रंट २१२हिने दे नगरः ·(१४) सिच० उ० सू० वर्णक्रमः । २२० वेः २६७ शमः ३१२ यो तसेः < मोरा ८१ शासेरिः पृष्टांकाः सूत्रादि. पृष्टाकाः सूत्रादि. पृष्ठांकाः सूत्रादि. २९२ शृङ्गारादयः १८३ वेः पादविहरणे ३०३ शमः २१८ शुदमा हस्वो वा लिटि १८४ वेः शब्दकर्मणः कृञः २७० शरदादयोऽदिप्रत्ययान्ता २४७ शृवन्द्योराहः २९० वेज आत्वाभावस्तु च निपात्याः ३५९ श्मनि श्रिनो डुन् ३०१ वेजो डिच ३३ शसददवादिगुणभूताका-२५७ श्यतेः कुः सवच ६८ वेझो गादौ न संप्रसारणम् राणां नत्वपूर्वलोपो २१३ श्यादेश्व ६९ वेो यय् वा णादी २२ शसारखपाः २७८ श्यास्त्याहअविभ्य इनः १८२ वेत्तेरन्तो वा रुडाति १८ शाछासाघाघेटा वा १०४ श्रन्थिग्रन्थिदम्भिभ्यो लि. ७७ वेत्तेलोंट्याम् गुणाभावः २२३ शाठो; टः कित्त्व वा करोत्यनुप्रयोगश्च वा १३६ शाम्यतिर्दर्शने मिन्न २९७ श्रादे: कीपः २७९ वेपितुह्यो स्वश्व २६० शावशेराती ३१३ श्रिमः शि • किच्च १३२ वेष्टिचेष्टयोःपूर्वस्यात्ववाडि ३०४ शाशपिभ्यां दः ५१ श्रिद्भ्यो को धातोश्ध द्वित्वं लठि से पवादः १७७ शिक्षर्जिज्ञासायाम् २९५ श्रः कर: १८५ व्यक्तवाग्विषयादनुपूर्वाद-२११ शिति चतुर्वत् ५१ श्रुवः शृआदेशो नुप्रत्यय- वर्मकात २८६ शिल्पादयः श्चाविषये २५७ व्यधेः कुः ८४ शीको गुणश्चतुषु २८९ श्वादेराय्यः ६४ ब्यथेर्णादौ पूर्वस्य यस्य इः ८४ २२९ श्लिषशीस्थाऽऽसवसज- ६४ व्यापर्युपेभ्यो रमः पम् |२९८ शीदो धुक्लक्वलवलञ् नरुहजातिभ्यश्च ५६ श्वयतेरितो लोपोडे ३६९ व्येस्रो लिटि नात्वम् १९२ शांडोऽयड् ये किति ५१ श्वयतेनेंद्वित्वं या एरलोपः २२८ व्रतेच ३१९:शांढो डस्नश्च १३२ श्वयतय॑न्तस्य संप्रसारणं- ३२४ शकधृपज्ञाग्लाघटरभलम-२३० शास्तिदिमिदिक्ष्विदिधृ- वासयोः क्रमसहारेस्त्यर्थेषु पमृषडसेटौ क्तक्तवतू ५४ श्वयताद यदि च सम्प्र- ३०२ शकादेरटः सारण या २८८ शकरुनउन्तउन्तिउनिप्र- ५ र शीयादेशे आत् २१४ शीलिकामिभक्ष्याचारेक्ष- १६ श्वस्तने ता तारौ तारस् ३०० शकेक़त तासि तास्थस् तास्थ ता- २४४-शतृशानौ तितेवत्क्रियायाम् २४६ शीले तृन् स्मि तास्वस् तास्मस् ता १२८ शदेरगतो ते औ २१४ शुचः शूद्रे तारौ तारस् तासे तासाथे १७८ शप उपालम्भे २९४ शुपादेः क्सिः ताध्धे ताहे तास्वहे तास्महे २९० शपादरेयः २३५ शुषे क. २७३ श्वादयः १६७ शब्दादिभ्यो यद् ३४५ शुष्कर्णरूक्षेषु कर्भधूप-४५ पढोः कः से ९७ शमां दीर्वः पदेषु पिपः ८२१शमादिन्यो चित्रण ३३६ पिद्भिदामद् शाडोऽतो रुट् १४ व्याधौ शुट वालपाला: किती न १५० श्वयतेर्वा त्ययाः माक्षिभ्यो णः २४७ पाकोकणः २७७ ठारादयः ·सि० ० ० सू० वर्णकमः। (१५) सूत्रादि. पृष्टावाः ३०३ सर्लोगन १३९ सेमी पृष्ठांकाः सूत्रादि. टाकाः सूत्रादि. ४० युबाचमा दार्थोऽपि हि सेरपवादः २९० तवस्यवः कारः ४१ टिवेः पूर्वस्य यस्य ठो २९३ सरव पुक व ४९ सृजिशोस्थो वेट २४६ सहाया बनाते. २८६ सरक्यू १९९ तजेः श्रदोषकले कतरि वा २३६ सजायाम् २६६ सृजेरलुम् सोपध ३२५ संडायामकरित्र २७२ सन्ि २१ से: ४८ सध्यक्षराणामा १०९ सयुट. को लिट इट् २३६ सेटोः क्तमत्वोः ३६६ सपढाद किया ५५ नम्नति २० सेटो हलका २२१ सपढायोगेच १०८ सपर्युपेम्य करोभूषणेमुट् ६० मडिवोगेदर्भय में तीन १८१ मम्प्रतिभ्यामनाम्याने ३१. का होगी. २१५ सप्रसारणिम्यो : २१६म: ४८ सयोगादरादन्तम्य किति २:८र ::: १३७ रनरायनानि लिाकारो वा ... २८ दिनु. १९८ सकर्मकाणां न ४५ ११.T. ५१ सदिश्वोलिटि परस्य ना. पोरी २९३ सदोणालयः ९८२ ८६ ११ सथान. १४ नि: ४५ सरोदायोजन २४५ सपनीमा.. ८.2 परे जी. ६७६ समाल्यार ९--- -- - । ܡܼܢ -- ; ܕ . - : - १६.-:. १८६- . १६. . : .

·सिदान्तवन्द्रिका। [ आख्याते म्वादयः] कर्तृता । युष्मदस्मदर्थयोरेव प्रधानत्वात्कर्तृत्वेन मध्यमोत्तमावेव । अतित्वं पचतीत्यादौ तु तयात्वा- भावान तथा । अत्व त्वं संपद्यते त्वभवतीत्यादौ च्च्यन्तेतु संवीभवन्ति ब्राह्मणा इत्याद्यनुरोधेन प्रकृतेरेव कर्तृत्वं न विकृतेर्युष्मदर्थस्य । उक्त च । यदा च्यर्थ विनिर्देश्ये मवतो युष्मदस्मदी । द्वयोरपि तयोर्योगे न घातोमध्यमात्तमौ ॥ प्रकृतविकृतेर्वापि ह्येकदा प्रतिपादने वाचकः प्रकृतेः सख्यां गृह्णाति विकृतेन तु ॥" मृद् घटा भवन्ति ओदनस्तुण्डुला भवन्तान्येव ।। कर्तरि पं च ॥ चादात् भू सत्तायाम् ॥ (सुबोधिनी )-कर्तरि पं च ॥ कतरि वाच्ये धातोः पं भवति चकारादादपि । पचति । अख्यातप्रत्ययेनोक्तत्वात् । कतरि प्रथमा ॥ ननु भावकर्मकर्तृष्वाद्विधानात कथं निर्णयः स्यात् । मैवं प्रयोगानिर्णयसंभवात् । आस्ते शेते नर इत्यत्र कर्तार प्रथमादर्शनात् ॥ कर्तर्यात् ॥ शय्यते आस्यते नरेणेत्यत्र कतरि तृतीयादर्शनात् भावे यात् ॥ चक्र करिष्यते वा घट कुलाल इत्यत्र कर्तर्यात् ॥ चक्रे करिष्यते वा घटः कुलालेनेत्यत्र कमयात् ॥ कर्मणि प्रथमाया कर्तरि तृतीयायाश्च दर्शनात् कृषीष्टकरें- त्यत्र त्वनिर्णय एव । यथा रामाभ्यामित्यत्रानिर्णयः॥ वर्तमाने तिम् तस् अन्ति सिप् थ स्थ मिप्वम् मस् ते आते अन्ते से आथे ध्वे ए वहे महे॥ वर्तमानार्थक्रियावृत्तेर्धातोस्ति- वादयः प्रत्यया भवन्ति एषां संज्ञा लट् ॥ (सुवोधिनी )-वर्तमाने तिपू तस् अन्ति, सिप थर थ, मिपू वस् मसू, ते आते अन्ते, से आथे ध्वे, ए वहे महे ॥वर्तमाने इति व्यापारे इति शेषः । व्यापारः क्रिया सा। च धातोर्वाच्या सा । त्रिविधा । अतीतानागववर्तमान- भेदात् । तत्र वर्तमानक्रियावृत्तेर्धातोस्तिवादयो भवन्ति । ते च द्योतकाः । वर्तमान. क्रियाया धातुनैवोक्तत्वात् । यदि तु सद्य आदिरित्यतःकाले इत्यनुवर्तते वर्तमाने काले वाच्ये तिवादय इति व्यास्यायते तदा तिवादयो वाचका आप भवन्ति।कालस्य धातु: नाभिहितत्वात् ॥ अथ को वर्तमानः। प्रारब्धापरिसमाप्तो वर्तमानो भूरस्तीत्यादी कथ वर्तमानादिः प्रारब्धापरिसमाप्तत्वाद्यभावात् उच्यते सृष्टिसंहारश्रुतिप्रामाण्यस्वीकर्तृणां मतेऽत्राप्यस्ति वर्तमानत्वम् । कल्पादौ प्रारब्धायाः स्थितेरपरिसमाप्तत्वात् । तस्युः पर्वता भविष्यति भृरित्यादौ त्वतीतानागतकल्पावादाय भूतभविष्यत्वे बोध्ये । क्रिया- फलयोर्वाचको धातुः । कालः संख्या । कारकं चाख्यातार्थः। तत्र तिवादित्वेन कालोयः । वितस्त्वाद्वित्वेन एकत्व द्वित्ववहुवरूपाः संख्याः । आत्त्वेन भावकर्मणो रथः। आत्त्वेन पत्ये न कधः । तत्र फलस्य कर्मण्यन्वयः । फलाश्रयस्य कर्म- त्वात् । व्यापारस्य कर्तर्यन्वयो धातूपात्तव्यापाराश्रयस्य कर्तृत्वात् । संख्यायास्तु कर्तरि ·[ आख्याले म्यादयः] टीकाद्वयोपैता। (७) कर्तृकर्मणी क्रियाविशेषणे । क्रिया तु विशष्यात शाब्दिकमतमावर्तमानोऽथों यस्याः सा वर्तमानार्था सा चासौ क्रिया चेतिशाकपार्थिवादित्वात् मध्यमपदलोपः। वर्तमान- क्रिया सा वृत्तिर्यस्य स तथा। तस्मात् तिवित्यादेः समाहारे ऐकपद्यम् अन्यथाऽसमासे त्वष्टादशपदत्वम् ॥ ( तत्वदी०) वर्तमाने इतिच्यापोर इति शेषःव्यापारश्च क्रिया सा च त्रिविधातीता. नागतवर्तमानभेदात् । सा च धातुवाच्या इत्याशेषनाह-वर्तमानार्थत्यादि । वर्तमानः अर्थो यस्याः सा वर्तमानार्था सा चासौ क्रिया चेति सा तत्र वृत्तिर्यस्य स तथा तस्मादित्यर्थः । तिीय- त्यादेः समाहारे ऐकपद्यम्। अन्यथा त्वष्टादशपदत्वम् तिवादयश्च वर्तमानक्रियायाःद्योतका एव न तु वाचकास्तस्य धातुनैव लामात् ।वर्तमानत्वं तु प्रारब्धापरिसमाप्तत्वम्।विंशत्यादिवर्षपर्यन्तं वेढा- ध्ययनेऽपि अर्धात इति प्रयोगदर्शनात्।भूतमविष्यद्भिन्नत्वीमतिलक्षण तु न भविष्यद्वर्तमानभिन्नत्वं भूतत्वं वर्तमानभूतभित्वं भविष्यत्वमित्यपि स्यात् । तथा चान्योन्याश्रयदोपः स्यात्।पर्वतास्तिष्ट- न्तत्यित्र तु स्वतो भूताद्यभावेऽपि कालत्रयवर्तिना राज्ञा भूतादिभेदमिन्नपालनादिकियाभेदामृतादि- व्यवहार. । तथाहि । नलादिकाले तस्थुः। कल्क्यादिकाले स्थास्यन्ति ।इदानांतनराजकाले तिष्ठति आत्मारतीत्यत्रापि शरीराधुपाध्यतीतत्वादिनाऽतीतत्वादिव्यवहारोऽस्तीति दिक् ।। अप कर्तरि ॥ कर्वर्थेपु तिवादिषु चतुर्पु दिपर्यन्तेपु परतो धाती- र स्यात् ॥ (सुवोधिनी)-अप करि ॥ कर्तरीति नापोऽभिधेयमाख्यातोक्तत्वात कि स्वनुवृत्तस्य चर्तीवत्यस्य विशेषणम् । धातोरप्स्यात् कथषु चतुएं परतः ॥ अपः पित्त्वम् अपित्तादिििदतिङिवाभावार्थमन्यथाभवत इत्यादी डिसादगुणो न स्यात्।। (तत्त्वदी० ) अप् कर्तरीति ॥ कर्तरि विहिले तु निवादिषु ।। गुणः ।। नाम्यन्तस्य धातोर्पणो भवति ॥ (सुबोधिनी)- गुणः ॥अरेदो नामिन इति नियमान्नामिग्रहणमातस्य धातादि- शेषणत्वात तदन्तविधिः ॥ (तत्वदी)-गुण दलित वा नानिक निमारमा -नाम्यन्तस्य न ॥ अपित्तादिनि ।। पकान्तं नादिकं च विहाय अन्यत्ययो रि. (सुबोधिनी-अपिनादिदिदि पन्दन किन न दियट पिच्च शनि यात्रा टिनटिरिया ·(८) सिद्धान्तचान्द्रका। [आख्याते भ्वादयः ) अत्र पर्युदासबलात् पित्तादिभिन्नः प्रत्यय एव गृह्यते । न धातुः ॥ ननु सादेः कृतां चानेन डिसे कुतो नोत चेन्मेवं यङ्नडोर्डिरकरणात् ज्ञापकात् । 'नानिटि से' इति सूत्रारम्भाच्च।अतः परिशेषात्तिवादीनां चतुर्विधानामाख्यतिानां तद्विकरणानां चानेन डिनान्येषाम् । तेन बिभरांचकारत्यादावामोन डिन्तम् ।। ( तत्वदी)-अपित्तादिरिति ॥ प् इद्यस्य स पित् त आदिर्यस्य स तादिः पिच तादिश्च पिताटी नान्यामन्योऽपित्तादि । ननिति समासः। डित् डिदित्यर्थःपर्युदासात्प्रत्यय एवं गृह्यते न तु धातुः । न तु दैपदापभिन्नम्य धातोर्डित्व सति डिवे आत्स्यात् ।डिदित्यपहाय किदिति तु नोक्त यक इत्ता यजादित्वारिकतिसंप्रसारणप्रसङ्गात्।कुरुत इत्यत्रीदत्यदुरित्यस्याप्रसङ्गात्। तादी. पनीदप्रगतनराय सिमतासत्यित्रेय नवानाग्रहणसंभवात् सिम्योरीित लिङ्गान्तयोHहणार्थमपि न नहानेन विग्रहम्नु व्यान्यानानुसारान । सादेः कृता च ठित्व तु न 'नानिटि से इति सूत्रार- ग्मान् । यउनडीटकरणान् मापकात् अवस्तिवादीनां ताहिकरणानामनेन डित्त्व नान्येपातेन विम. गरकार यादी न हित्त्यन् ।यनु थादिशब्दादायोऽपिगृह्यते तेन गोपायतीत्यादिसिद्विारीत वासुदेवे- नंग नमान् । कङित्यद्वयसि ॥किति ङिति च परे वृद्धिगुणी न द्विवचनहेतुके टसि गुणः म्यात् ॥ इति तसि गुणाप्रातो आवनिमित्तो गुणः । भवनः॥ (मुबोधिनी )-कित्यद्वयुमिक च ह च को ताविती यस्य स तथा तस्मिन् । महामीति विशेषणम । द्विवनिमित्ते उसि न अजुयुः ।। (तत्त्वदी०)-गलमाह-कडिन्यद्वगुमिक च ट च कटी तापिनी यस्य म तया मन । अदृन विमणान् । दिन यानोनिमित्तभूनादुम द्वयुम् तस्मान् अन्यस्मिनित्यर्थः। अनेकवार्ट' नटाच मोगवान गुणः। यनु नोनमनित्यमित्यनेन अनुह्यरित्यादी न :- टेन्मानन्द यादः बोऽपि नापधायागुण दति मणवात्र गुणनियेथे मिद्र तट- नादि रगत ।। अहे ॥ अनो लोपो भवन्यकारे एकारे च परे ॥ भवन्ति । भवसि, (मधिी)-अंदे।। अच्च प चेति पृथक्पदे अविभक्तके अन इत्यनुवृत्तम। उन लो मर्कट प्रदि पनि च पगा भवन्ति । पचं ।। अतः किम । वन्तिा बुवे ।। टामिन ! यन्ति गाण्यादप्रामा प्रदाय विधिानेन न स्यादाचीनव्याप्तिः। । रन्ध-अंद" अन अंदमानमीमा स्नान वाटाय. नांग ॥ बन्योः पम्याग्न आवं म्याद || भवामि, भवावः, -:मन्वति दन्यनि । अहं भवामि । युगपन्यानों पर.!

·[ आख्यात भ्वादयः ] टीकाइयोपैता। (९) स च त्वं च भवथः । अहं च त्वं च भवावः । अहं च त्वं च स च भवामः॥ (सुवोधिनी)-मोरा ॥ च म् च मी तयोः अत आत्वं भवति व्मोः॥भवामि, भरायः, भवामः ॥ अतः किम् । चिनुवः, चिनुमः आख्यातप्रकरणे एव युगपत्माप्तौ परः। स च त्वं च पंडितो भवथः । अहं च स च त्वं च पण्डिता भवाम इत्यत्र त्रयाणां नामाद्यर्थानां कर्तृत्वेनैवदा प्राप्तौ परत्वात् मध्यमोत्तमौ भवतः ॥ उक्तं च । "एकदा चेत् क्रियाकालसंवन्धप्रतिपादनम् । धातोर्नामादिषूक्ते.पु यः परः स पुमान् भवेत् ॥ १॥" परत्वं चाभिधायक सूत्रापेक्षयान प्रयोगापेक्षया ग्राह्यम् । अस्मदर्थस्यै- कत्वेऽपि समुदायाश्रिता संख्या ग्राह्या ॥ तदुक्तम् । इयोनाम्निाहुनां वा यदि वाक्ये समुच्चयः । नामत्रयाश्रिता संख्या कृति वाद्योर्विशेषणम् ॥ १॥" स च त्वं च अहं चाहेति विवक्षायां त्वेकशेषो भवति । संख्या तु समुदायाश्रिता ॥ (तत्त्वदी०)-मोरा इति॥अत्रापि स्यादावपि नातिप्रसङ्ग उक्तयुक्तः । तेन धनवानित्यादी नात्वम् ।समानाधिकरणनामादिसन्निपाते व्यवस्थार्थमाह-युगपदिति ॥ एकदा प्राप्ती परः पुरुषः प्रथमापेक्षया मध्यमः मध्यमापेक्षया उत्तमः पुरुपो भवतीति यावत् ॥ विधिसम्भावनयोः यात् याताम् युम् यासू यातम् यात याम् याव याम ईत ईयाताम् ईरन् ईथास ईयाथाम् ईध्वम् ईय ईवहि ईमहि ॥ विधिः कर्तव्यार्थोपदेशः। संभावनं कल्पनम् । तत्र यादा- दयः । एषां संज्ञा लिड ।। (सुबोधिनी)-विधिसंभावनयोः यातू याताम् युस्, यास् यातं यात, याम् याव याम, ईत ईयाताम् ईरन्,ईथाम् ईयाथाम् ईध्वम् ईय ईवाह ईमाह॥धातोर्यादादयः प्रत्ययाः स्युः ॥ विधिसंभावनयोर्वाच्ययोरित्ययं वाचकतापक्षः न चात्र पक्षे विध्या- दिनाऽर्थन कर्ताधर्थवाधो विरोधाभावात् । यद्वा । विधिसंभावनयोर्वर्तमानाद्धातोर्या- दादयः प्रत्ययाः स्युः । विध्याद्यर्थस्य विशेष्यस्य प्रकृत्यर्थविशेषणत्वे द्योतकतापक्षोऽ. यम् । विपूर्वाद्धाधातोरन्त विराञ्यान्नङ् विरिति भावे कि विध विधाने इत्यरमा- दन्त वितञ्याहा कि । विधानं वेधनं वा विधिः । अनुष्ठापनं कारणा मवर्तनेति यावत् ।सा प्रवर्तना श्रुतिवाक्यनिष्ठा । लौकिकवाक्ये पित्रादिवनिष्ठा । संपूर्षका- द्भवतेश्चौरादिकाहा प्रेरणे स्वार्थे वा जिः । भावे युटू । ततः खियामापू । संभावना कल्पना अहः । कर्तव्योऽर्थस्तस्योपदेशो विधिः ॥ (तत्त्वदी०)-विधिसंभावनयोरिति ॥ विधानं विधिः ।विपूर्वाद्धातोर्न किरिति ।मिप्र- त्यवःतभाव्यते समावना । मारे युनिपूर्वाद्भवतेश्चौरादिकाहा । तयोरर्थमाह विधिनित्यादिना कर्तव्यः फरणागे योऽयम्नस्योपदेशः कननहःतत्रेतिनपोरर्ययोर्षाच्ययोर्योन्ययो: यादादयो . । १.

·(१०) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ आख्याते म्यादयः] भवन्तीत्यर्थः पक्षद्वयस्यापि भाष्ये स्वीकृतत्वात् । तत्राद्यपक्षे वित्यमुपपत्तिः । विध्यादिनार्थेन कीवर्थबाधो न जायते विरोधामावात्। वर्तमानत्वादेरिव तिवादिवाच्यत्वाशेषेण कादेरपि निरवकाशत्वाच्च । क्रिया प्रति प्रत्ययार्थतया विशेष्यत्वं तु तुल्यमेव । द्वितीयपक्षे त्वेपोपपत्तिः । विधिसंभावनयोर्वर्तमानाद्धातोर्यादादयः प्रत्ययाः स्युः विध्यार्थस्य विशेष्यस्य प्रकृत्यर्थविशेषणत्वे द्योतकतापक्ष आयाति । एवं च विध्यादेः प्रत्ययार्थत्वं नोचितम् । प्रत्ययार्यत्वे कर्नादेरन्यत्र सावकाशत्वेन विध्यादिना वाधः स्यात् । ततश्च यदादिभिरभिधानं कर्नादेर्भध्येत । ततस्तु तत्प्रयुक्तैकत्यादिव्यवस्थाप्रथमपुरुषादिव्यवस्थाश्च न स्युरिति महदनिष्ट स्यात् । यद्यपि निमन्त्र- णादयोऽप्यर्थाः पाणिनीये प्रदर्शितास्तथापि तेषु प्रवर्तना त्वस्यैकत्वान्नात्र भेदविवक्षा । उक्तं च वाक्यप्रदीपे। न्यायव्युत्पादनार्थं ग प्रपञ्चार्थमथापि वा । विध्यादीनामपादानं चतुर्णा- मादित्तः कृतम् ॥ आस्तिप्रवर्तनारूपमनुस्यूतं चतुलपि । तत्रैव लिड् विधातव्यः किं भेदस्य धिवक्षया ॥ इति॥ प्रवर्तना तु श्रुत्यादिवाक्यकर्तीश्वरादिनिष्ठा । लौकिकवाक्ये तु पित्रादिवतार निष्ठा वेदाध्ययनादौ वालानां पित्रादिप्रयुक्तप्रवृत्तिदर्शनादिष्टसाधनत्वं विध्यर्थ इति मतं नादर्तव्यं स्वप्रवृत्तेरिष्टसाधनत्वस्यानुमीयमानत्वात् । उदाहरणमाह । शिष्यो गुल्शुश्रूपको भवेदितिाएकाश. प्याश्रया गुरुनिष्टप्रीतिजननानुकूला या क्रिया तद्विपया प्रेरणेति विशेष्यपक्षः प्रेरणाविपया एकशि- प्याश्रया गुर्वाश्रयप्रीतिजननानुक्ला क्रियेति विशेपणपक्षः।भवेदसाविति । अत्रैककोटिकसंशयः स्थाणुर्वा पुल्पावत्यादौ तु सर्वाः कोटयः समत्वेन भासन्ते अन तु वेदवित्त्वावेदवित्त्वयोर्वेदवित्त्व- कोटिरेवांधिका ।सशयादयमेव विशेषः संभावनायाम्। ब्राह्मणत्वादि हेतोर्व्यभिचारित्वान्न निश्चयः । भवेदविदोऽपि ब्राह्मणा दृश्यन्ते वेदविदः क्षत्रियाश्चावेदावाप्त्यनुकूलमावनाश्रय एकोऽपरोक्षार्थस्त- दाश्रयात्मधारणानुकूला या मावना तद्विषया ब्राह्मणत्वहेतुका या संभावना तद्विपया वेदावाप्नु- चूलभावनाश्रयपरोऽकार्थनिष्टात्मधारणानुकूला भावनति वा घोधः।एवं मवेदयं घलवान् क्षत्रियत्वा- दित्यादि बोव्यम् ॥ या। अतः परो या इः स्याद ॥ भवेद, भवेताम् ॥ ( सुबोधिनी)-या ॥ अविभाक्तिको निर्देशः । अतः परो या इ: स्यात्॥अतः विम् । युयात् ॥ तपरः किम् । यायात् ।। (तत्वदी०)-या इनि।। अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षयाऽविभाक्तिको निर्देशः आदात्यहार- त्यन रिलनुवर्तते । मन्त्सादेशः पष्टयभावान्न ।। युस इटू ।। अतः परस्य युस इडागमः स्यात् ॥ भवेयुः । भवे, भवेतम्, भवेत ।। (मुबोधिनी -युस इछ । अतः परस्य युस इट् स्यात् ।। टिवादादी ॥ (तत्त्वदी०-युस इट।।इनि टित्त्वादागमः। अन्यया इरित्यस्यानुवृत्ती इग्रहणं नर्यात् ।।

·[ साख्याते भ्वादयः । टीकाइयोपेता। (११) यामियम् ॥ अतःपरो यामियं स्यात् ॥ ५म्, भवेव, भवेम। शिष्यो गुरुशुश्रूषको भवेत् । विधिः । भवेदसौ वेदवित् ब्राह्मणत्वात्।। (सुबोधिनी)-यामियम् ॥ अतः किम् । युयाम् ॥ तपरः किम् । यायाम् ॥ आशी प्रेरणयोः तुप्ताम् अन्तु हि तम्त आनिए आवए आमप ताम् आताम् अन्ताम् स्व आथाम् ध्वम् ऐप आव- हैप् आमहैप् ॥ अप्राप्तप्रार्थनमाशीः। परस्येष्टार्थशंसनं वा । मेर- णं प्रवर्तनम् । तत्र तुवादयः ॥ एषां संज्ञा लोट् ॥ (सुबोधिनी )-आशी प्रेरणयोः तुप ताम् अन्तु, हि तम् त, आनिप्. आवष आमप, ताम् आताम् अन्ताम्, स्व आथाम् ध्वम्, ऐप आव- हैप आमहैप् ॥ धातोस्तुवादयः स्युःआशी प्रेरणयोर्वाच्ययो।आशी प्रेरणयोर्वत- मानाद्धातोरिति द्योतकतापक्षः । आशासनमाशीः । 'आङः शासु इच्छायाम्'ततः विपाआत इत्वं निपातितं षत्वम् । प्रपूर्वादीतावित्यस्मात्मरणार्थभ्यन्ताद्भावे युट्। भेरणा प्रवर्तना विधिशदार्थ एव । आशीश्व प्रेरणा च आशी मेरणे तयोःआशासन चाप्राप्तस्पैवसंभवतीत्यप्राप्तमार्थनमाशी सा च स्वस्थपरस्पच संभवतीति परस्पेष्टार्थ- शंसनं वा आशीरिदमप्यप्राप्तविषयमेव। यद्यपि यादादितुवादयो न कालविशेष विहि- तास्तथापि भविष्यत्कालोऽत्र गम्यते । अतीतवर्तमानयोविध्याद्यसंभवात् ।। तत्त्वदी०)-आशी:प्रेरणयोरिति||आशासनमाशीः ।आटः शासु इच्छायाम् आमा- संज्ञायामकर्तरीत्यनुवर्तमाने तियाक्तिरित्यधिकारे संपदादेः किम्वेति कि।बस्मादेव निपातनादि पि सात इः । शारित्यनेनेवं तु परस्मैपदिनो ग्रहणाना आशिपति शिाकिटावरम धातो: तस्य पः । प्रेर्यत इति प्रेरणाप्रपूर्वादर्गितादित्यस्मादन्त वितचर्याडावे युट् । प्रेरणा विधिरेय । साश्चि प्रेरणा च आशः रणे तयोः । तयोरर्थनार-अप्राप्तेत्यादिना ।। (तुह्योस्तातङ्ङाशिपि वा )भवतु-भवतात, भवताम, भवन्तु ।। (सुबोधिनी )-तुह्योस्तातङ्डाशिपि वा।तुश्च हिश्च तुही तयोः अनन्यार्थ हिडित्वन्त्यादेशं प्रयोजयति। अत्र तु गुणवृदिप्रतिषेधे संसारणे चरितार्थताव दिवस्य नान्त्यादेशता । वृतात् । मृष्टात् । उष्टादित्यादि । (तत्त्वदी०)-तृह्योरि पाशाय हितही नमो नाटो हित्वं गुमर- पादर्थता जनमतो दम्पादेवमोतिविन्यजनीतिमा अतः । अतः परस्य लुक् स्यात् ॥ भव-भवतात. भवनमा भय ताभवानि, भवाव. भवान ! अध्ययनायोानो भव साम्य [ग- यूप्मान भवन भवन ।।

·॥ (१२) सिद्धान्तचन्द्रिका। आख्याते भ्वादयः (मनोधिनी)-अतः स्थानिवद्भावने तातडो दिवेऽपि लोपो न । ओहिरित्य- दो घेत्यनुवृत्तस्य व्यवस्थितत्वेन स्वीकारात् ॥ (तत्त्वदी०)-अत इति|अत्र ओर्वाहेरित्यतो वेत्यस्यानुवृतेस्तस्य व्यवस्थितत्वाश्रयणास्या- निवन्नावेन तातडो डिवेऽपि न लोपः॥आयुप्मानिति॥अतिशयितायुः प्राप्त्यनुकूलैकमवदर्याश्र- या यामधारणाऽनुमा क्रिया तद्विपया शुभारांसाविषयीभूता।दीर्घायुःप्राप्त्यनुकूलैकमयदर्थाश्रया- रमवारणानुका क्रियति वार्यः।यादादितुवादीनां कालविशेपाकयनेऽपि माविष्यकालो बाध्यः। शब्द कुर्गगे नरे विगमागंकायर्या शब्द कुर्वित्युक्तावपि भाविशब्दविषयत्वात्।विधेर्न वर्तमानशब्दविषयता। अनद्यतऽनेतीते दिप ताम् अन् सिप तम् त अमिप् वम तन् आताम् अन्त थास् आथाम् ध्वम् ई वहि महि ॥ अतीताया रांगांमद्वयादर्वाग्यावदागामिन्याः प्रथम यामद्वयं दिवसः सकल: सामाननः नास्त्यद्यतनो यस्मिन्नतीते काले तत्र दिवादयः॥ पप संगा लट। दिसिमीनामिकार उच्चारणार्थः ॥ (सुबोधिनी)-अनद्यतनानीले दिप ताम् अन्, सिप तम् त,अमिप व मं, रान आनाम् अन्न, थास आथाम् ध्वम्, ई वहि माहि ॥ अनद्यतनेऽत्तीते पायाप मान्ये या धातोदिवादयो भवति॥अस्मिन्नहनीत्यद्यशब्दवाच्यः किया- प': अनीतरान्तिमं यामद्वयमागामिन्याः प्रथमं यामद्रयं मध्यवर्ती दिवसास यादवाच्यः । अय भयोऽद्यतनात्यतननापिति तनः।अद्यतनकालत्रिविधः गगनो वर्तमानश्च । तवाद्यतने अतीत भूते मिः । अद्यतने वर्तमाने तिवा दि। अनननागने लूट । नाम्न्यद्यतनो यस्मिानात बहुवादिः ।यहा।अद्यतना- दोलन नि नयां न नजानपुरूपः । 'अनवर' इत्यन। नानो नो लोपाशति नरत विवरमामयति । ताम्मन् शस्तन काले दिवादिग्र्यादपरांदो परोक्षणादि टि ( नन्द-अनद्यतने दि । श्रीमन्नानीव्ययामद्य आदिवादिदमागमाचहनी-ग- 24 | अदयाप कियान् काल त्या-अनीनाया त्या- अमका नम्पा यशामदयं दलोया भागामिन्या गप्रयाय- नामसदारनु अनगांदयादारय गोटया- र अनुमदार यादीमयाद लोकानां योग एव दलि * - : टान्त अन्नश्च मनोभान - टते नमानी समिती = नन्द न गाताना दि. .. मान''rt । * न 1 -- 4 .

mNo text on this page.

·(१४) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ आख्याते भ्वादयः] (सुबोधिनी)-द्विश्च ॥ णवादीत्यनुवृत्तं सप्तम्या विपरिणम्यते धातोर्विचनं भवति णादौ पो ॥ द्वौ वाराविति दिः द्वित्रिचतुर्य इतिक्रियावृत्तौ सुः अत्र क्रियावा- चकं विना क्रियावृत्तरसंभवाचनमित्यध्यातियते । तच्च कृदन्तम् । तदपेक्षया धातो- रिति कर्मणि पष्ठी । धाौद उच्चारणे कर्तव्ये इत्यर्थः॥अनन्तरस्यति न्यायेनोक्तणा- दियोगेनैव द्वित्वम् । न विदो नवानामिति विहितणादियोगे। अत्र दिवचनं द्विःप्रयोग एव न लादेशः । तेन तुतोसत्यादौ कृतस्य सस्याभावात् षत्वं न ॥ (तत्त्वदी)-द्विश्वेति ।। द्वौ वाराविति द्विः । द्वित्रिचतुर्म्यः सुरिति क्रियावृत्तौ सुः । कियातिच क्रियावाचक विना न संभवतीति वचनपदयोगः । अत्र द्विवचनं द्विः प्रयोग एव न त्यादेशः तेन तुनोसेत्यादी कृतस्य सस्याभावात्पत्वं न अनन्तरस्येति न्यायादुक्तपणादिरेव गृह्यते न तु विदो नवानामित्यादिविहितोऽपि । तेन वेदेत्यादौ द्वित्वं न । सस्वरादिरिद्विः ॥ अनेकस्वरस्य धातोः सस्वराद्योऽवयवोऽ- द्विरुक्तो द्विर्भवति ॥ (सुबोधिनी)-सस्वरादिरिद्विः॥ अद्विरुक्तः किम् । वोभूमिषते ॥ णादिः कित ॥ अपिण्णादिः कित् ॥ (सुबोधिनी)-णादिःकित् ।। अपित्तादिर्डिंदित्यतोऽपिदित्यनुवृत्तम् । णआदिर्य- स्याष्टादशात्मकस्य समुदायस्य स णादिः । किन पिछत् । कार्यातिदेशोऽयम्।ईजतुः। जुहुवतुः ॥ (तत्तदी०)-णादिः किदिति। ण आदिर्यस्य स णादिः । अपित्तादिडिदिति सूत्राद- पिदित्यनुवर्तते ॥ नन्वत्र किदिति किमर्थं पूर्वसूत्रात् डिदित्यस्यानुवृत्तेरेव सत्त्वादिति चेत्सत्यम् । ईजतुरित्यादी संप्रसारणं न सिद्धयेत् । चक्रतुरित्यादौ डित्यदुरित्युत्वप्रसंगापतेश्चाअथ णादिरित्यत्र ज्यलादेर्ण इति विहितः कुतो न गृह्यते इति चेत्सत्यम्।क्यन्किपोःकित्वेन तदग्रहणस्य सिद्धत्वात् । यत्तु वासुदेवेन असंयोगानेन्यनन्तरं क्यासेट किद्वत्यतोऽनन्तरतो वानुकर्पणात्कचिन्संयोगाद्वा कित्त्वम् । तेन ममन्यतुः ममथतारति रूपट्टयमपि स्वीकृतं तदपाणिनीयवादुपेक्षितम् ।ममन्यतु. रिन्यस्यैवोचितन्त्रात् ।। आस्वोदिौ । पूर्वस्याकारस्य भूशब्दस्य चाकारो णादो परे । (सुबोधिनी)-आम्बोदा ।। अश्च भृश्च अभ्वी तयोः पूर्वस्य इसादिरित्यतः पृवंस्येत्यनुवृत्तम् ॥ (तत्तदी०)-आभ्वादाविति ॥ आम्बोरिति छेदः । अश्च भूश्च अम्बी तयोः। पूर्वन्ध हनादीति सूत्रान् पूर्वन्त्यनुवर्तते । पष्टीनिर्दिष्टवाछुव उकारस्थानानर्थकेऽट्रोन्यविविरन न्यानिकारे इत्र अन्धादिकारत्वान्नान्त्यस्य निपेवः। यत्तु ना बन्यतो वेन्यनुवृत्तेर्व्यवस्थया मावर्म- को बोनम् तेन बुभवे मानुभूवे इत्युक्तं बासुन । तन्न । बभ्वे अनुयभूवे इतिर प ·[ आख्याते म्वादयः ] टीकाव्योपेता। (१५) यैव न्याय्यत्वात् । 'तस्यातपत्र विमराबभूवे । ' 'विभावरीभिर्बिभरांवभूविरे' इत्यादौ च तया दर्शनात । यद्यपि भूकारस्य दीर्घाकारकरणं निरर्थकं तथाप्यानचेत्याद्यर्थम् ॥ ह्रस्वः ॥ पूर्वसंवन्धिनो दघिस्य हस्वः ॥ (सुबोधिनी)-वस्वः ॥ पूर्वस्य स्वरस्य हस्व: स्यात् ।। बभूवेत्यत्र तु आयोरिति कृतस्य दीर्घस्य हस्व इत्यर्थः ॥ झपानां जबचपाः ॥ पूर्वस्य झपानां जवाश्चपाः स्युः ॥ झढधघ- भानां जडदगवाः खफछठथानां चटतकपाः स्युः ।। (सुवोधिनी)-झपानांजवचपाः॥वयों पश्येणेति स्थानक्या आदेशा भवन्ति। सुवो बुक् ॥ भुवो बुगागमो णादो स्वरे॥वभूब, बभूवतुः, बभूवुः॥ (सुबोधिनी)-भुवो वुक् ॥ कृताकृतप्रसंगित्वेन नित्वत्वात्प्रथमं बुक ततो दुको धाववयवत्वाद्गुणवृद्धी न ॥ (तत्त्वदी०) भुव इति ।। वुको धात्ववयवत्वाद्गुणवृद्धी न । न च प्रथमं गुणवृद्धिप्रसंग इति वाच्यम् । कृताकृतप्रसंगित्वेन नित्यत्वात्प्रथमं तस्यैव प्रवृत्तेः ।। कादेदेः॥ कृस्ट भृ वृद्रुस्तु श्रुघु इत्येतेभ्यः परस्य वसादेर्णा- देरिण न भवति अन्यस्मात् भवतीति नियमादि स्यात् ॥ बभू- विथ, वभूवथुः, वभूवावभूव,वभूविव,वभूविमावलिबलवान्वभूव।। (सुवोधिनी)-क्रादेर्णादेः ॥ 'डुकृञ् करणे 'कृजू हिंसायाम्' इत्युभौ गृह्यते । सृ गतौ । भृभरणे । डुभृज धारणपोषणयोरित्युभौ । वृह संभक्ती । वृज वरणे इत्य- भो। गतौ । छुन स्तुतौ । श्रु श्रवणे । सु गतौ । एते कादयः । कृ स भृ इति प्रयाणामनुदात्तत्वान्नैवस्वरादिति प्रकृत्यानये इनिषेधे प्राप्ते वृवृञोस्तृवात्तत्वात् कित इति प्रत्ययाश्रये इनिषेधे प्राप्ते द्रुस्त्वादीनां चतुर्णास्वरान्तत्वात् स्वरान्तादत- तश्चेतीविकल्पे प्राप्ते च नियमः ।। (तत्त्वदी०) क्रादेरिति ॥ डुकृञ् करणे सृगतौ भृञ् धारणपोषणयोः । वृञ् वरणे । गतौ । टुञ् स्तुती । श्रु श्रवणे। ल गतौ । एते प्रादयः । नियमादिति ॥ विध्यभावा- दिडभावे सिद्धे तन्वारन्मो नियमाय भवतीति नियमः॥ आशिपि यात् यास्ताम् यासुम्म् याद यास्तम् यान्त यानम् यास्व यास्म सीष्ट सीयात्ताम् सीन सीटाम् सीयास्थाम् सीध्वम् सीय सीवहि सीमहि ।। धातोराशिपि यादादयः ।। एप संज्ञा लिट् । . .

·(१६) सिद्धान्तचन्द्रिका। [आयात पाठय. ] (सुबोधिनी)-आशिषि ॥ यात् यारताम् यासुम, याम यास्तम् यास्त,यासम यास्व यास्म, सीट सीयास्ताम् सीरन्, सीष्ठासू सीयारयाम सीध्वस, सीय सीवहि सी- महि ॥ धातोर्यादादय आशीर्वादेवाच्ये । यद्रा। प्रार्थमानकियावृत्तांतोरिति या॥ (तत्त्वदी०)-आशिपीनि। स्वस्य परस्य चेष्टायम्य सागनमागी । यम्यां वाचायां याढा, दयः । यहा प्रार्थनप्रक्रियावृत्ते तोर्यादाढयः॥ आशीर्यादादेः पं कित्।। भूयात, भूयास्ताम्, मयासुः। भूयाः, भूयास्तम्, भूयास्त । भूयासम्, भूयास्व, भृयास्मास श्रीमान भृयात्।। (सुवोधिनी)-आशीर्यादादेः पंकित् ॥ ननु हित्वनव गुणवृद्धिनिषेधः सिद्ध इति चेन्न । इच्यात्सुप्यादित्यादौ सम्प्रसारणार्थं जागर्यादित्यादी जागरिति गुणार्थ च किवचनम् ॥ (तत्वदी०)-स श्रीमानिति । एफतदमिन्नाश्रया श्रीमदनुपालामावनादानना । आनं- साविषया मवनक्रिया वेति बोधः ॥ : श्वस्तने ता तारौ तारस् तासि तास्थम् तास्थ तास्मि तास्वस् तास्मस् ता तारौ तारसू तासे तासाथे ताध्वे ताहे तास्वहे तास्महे ।। श्वोभाविन्यथै तादयः ॥ एषां संज्ञा लुट् ॥ (सुबोधिनी)-श्वस्तने ॥ता तारौ तारस, तासि तास्थम् तास्थ, तास्मि तास्वस वास्मस्, ता तारौ तारम्, तासे तासाथे ताचे, ताहे तास्वहे तास्महे ॥आगामि दिने श्वोऽव्ययम् । वोभवः श्वस्तनः कालस्तस्मिन्वाच्ये धातोस्तादयः । यहा । इवस्तने व्यापारे वर्तमानाद्धातोरिति वा ॥ (तत्त्वदी० )-श्वस्तने इति ॥ अद्यतनदिनातिरिकागामिटिने वःशब्दो वर्तते । तत्र भवः श्वस्तमः कालस्तस्मिन्याच्ये घातोस्तादयः । सिसतासीस्यपामि ॥ भविता, भवितारो, भवितारः । भवि- तासि, भवितास्था, भवितास्थ । भवितास्मि, भवितास्वः, भवि- तास्मः । श्वो भविता राज्यभारः कुमारस्य । (सुबोधिनी )-सिसतासीस्यपामिट ।। धातोरित्यनुवृत्तम् ।। (तत्वदी०)-श्वोभवितेति॥ चिरागामिदिनाधारा एकाराज्यमाराभिनाश्रयकागामिकाल- माविनी आत्मधारणानुकूला क्रियेत्यर्थः ।। त्यादौ भविष्यति स्यप् ॥ धातोर्भविष्यति काले स्यप्प्रत्ययो भवति तिवाद्यष्टादशतु परतः ॥ एषां संज्ञा लद ॥ भविष्यति, .

·-- . । आख्याते स्वादयः] टीकाइपोपता। भविप्यतः, भविष्यन्ति । भविष्यसि, भविष्यथः, भविष्यथ । सविण्यामि, भविष्यावा,भविष्यामः कल्की धर्मपालको भविष्यति। (सुबोधिनी)-त्यादौ भविष्यति रय॥ तिरादिर्यस्य तस्मिन् भाविष्यत्यर्थे वर्तमानाद्धातोः स्यपमत्ययो भवति त्यादौ परे । इति भविष्यत्त्वं द्योत्यम् । यद्वा धातोः स्पन्भविष्यात काले वाच्ये तिवादी परे । भावष्यतीति शत्रन्तारसप्तमी । (तत्त्वदी० )-त्यादौ भविष्यतीति ।। तिम् आदिर्यस्य स त्यादिस्तरिमन् ।स्यावीश- टेत्यादिवाच्यं भविष्यत्त्वमिति द्योतयन्नाह-धातोरित्यादि ॥ शतृशानयोरपि तितेवदतिदेशात्स्यप् । तेन यक्ष्यन् यक्ष्यमाण इत्यादि सिद्धम् ।। स्या क्रियातिकमे ॥क्रियाया अतिक्रमे कुतश्चिदनिष्पत्तौ सत्यां स्यप्प्रत्ययो भवति दिवादिपु परतः॥ एषां संज्ञा लङ् ॥ यदि सुदृष्टिः सुराज्यं चाभाविष्यत् तदा सुभिक्षमभाविष्यत् । अभवि- प्यत्, अभविष्यताम् अभविष्यन् । अभविष्यः, अभविष्यतम्, अभविष्यत । अभविष्यम्, अभविष्याव, अभविष्याम ॥ (सुबोधिनी)-स्यप क्रियातिक्रमे ॥ क्रियाया अतिक्रमः अनिष्पत्तिः असि- द्विरित्यर्थः । भविष्यतीत्यनुवृत्तम् उत्तरसूत्रागते इति च भूते भविष्यति चार्थे वर्तमानाद्धातार्दिवादिर्भवति।क्रियानिष्पत्तौ गम्यायां दिवादौः च परे स्यप भवात। यहा । धातो ते भाविष्यति चार्थे वाच्ये दिवादिर्भवति तस्मिश्च परे स्यप् क्रियाति- फ्रमे गस्ये (तत्त्वदी०)-स्या क्रियातिक्रम इति॥क्रियाया अतिक्रमः अनिष्पत्तिः असिद्धिरिति यावत् । भूतत्वं भविष्यत्त्व चानुक्तमपि पारशेपालब्धम् ॥ यदि सुवृष्टिरिति ॥ सुदृष्टयाश्रया. रमधारपानुकूला भूता भविष्यन्ती वाय क्रिया तदभावप्रयुक्ता सुभिक्षाश्रयान्मवारणानुकूलायाःक्रिया- या अनिद्धिः ॥ क्रियातिक्रमे किम् । सुवृष्टिरभूत् । सुवृष्टिर्मविष्यति । सुभिक्षमभूत् ।मुभिक्षं मवि- प्यति ।। दिवादिषु किम्। कृष्ण नमेचेन्मुख यायात् । कादिकमाख्यातवाच्यम् | फालतु धातो- रात्वातत्य गर्थः । स्यपस्तु विकरणत्यादनकन्यमेव । एवं त्यादावपि सिरपि । अत्र त्यादी भविप्न्तीयतः सदनुत्तिसग्भवे स्वग्रहणं वादात्रपि विधानार्थम् । तेन करिष्यन् करिष्यमाण इनदि निन् । भूते सिः॥ धाता तगात्रे काले सिः प्रत्ययो भपति दिवादिषु परतः । एषां संना टुडः॥ (सुबोधिनी )-भून तिः ॥ अभूत् इति भूतः १फर्मकत्वाकर्नरिक्तामृतमा- मान्या वर्तमानादानोदेवादेर्भवति । यहा । घातपातसानाध्ये पाच्य दिन ३ ·1 (१८) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ आख्याते ज्यादया.] भवति तस्मिश्च परे सिप्रत्ययो भवति सिसहितस्य दिवादर्भूतसामान्योऽर्थः।अबादि- साहितस्य तु भूताविशेषोऽनद्यसनोऽपराक्षोऽर्थः ॥ (तत्त्वदी)-भूते सिरिति ॥ अभूदिति भूतः । अकर्मकत्वात्कारि क्तः ।भूतसामान्ये सिरित्याह भूतमात्र इति।तथा च सिविशिष्टटिवार्दर्भूतसामान्योर्थः।अवादिविशिष्टम्य तु भूतविशे- पाद्यतनोऽपराक्षः भूतानद्यतनपरोक्षे णवादिः ।। दादेः पे ॥ पे परे अपिदाधास्थाइणभूपिवतिभ्यः परस्य सर्लोपः ।। (सुबोधिनी )-दादेपे । दा आदिर्यस्य स दादिस्तस्मात्सेलोपः पे परे।डुदान दाने । दाण दाने । दो अवखण्डने । इत्येतेषां दाशब्देन ग्रहणम्।दाप् लवने दिपू शोधने । दे पालने । एषां तु लक्ष्यानुसारान्न ग्रहणम् ॥डुधाञ् धारणपोषणयोः ठा गतिनिवृत्तौ । इण गतौ । भू सत्तायाम् । पा पाने ॥ (तत्त्वदी० )-दादेः पे इति ॥ दा आदिर्यस्य दादिस्तस्य। अपिदिति दाप लवने,दै शो- धने, एतो विहाय एतयोस्त्यागस्तु लक्ष्यानुसारादेवाडुधाञ् धारणपोषणयोः, टा गतिनिवृत्तौ, इण गतौ, भू सत्तायाम्, पा पाने, एभ्यः सेलोपः । लोपोहस्वादित्यतो लोपोऽनुवर्तते ॥ (शाछासाघ्राधेटां वा) (सुबोधिनी)-शाछासाघ्राधेटां वा ॥ एभ्यः सेर्वा लोपः॥शो तनूकरणाछो छेदने । षो अन्तकर्मणि । घ्रा गन्धोपादाने । धेट पाने ॥ (तत्त्वदी०)-नो वेत्यतो व्यवस्थितत्वानुवृत्तश्शादीनां वा।शो तनूकरणे, छो छेदने,षोऽन्त- कर्मणि, घ्रा गन्धोपादाने, धेट् णने, एपा सेर्वा लोप इत्यर्थः ।। (भुवः सिलोपेऽयलुकि गुणो न) अभूत, अभूताम् ॥ (सुबोधिनी)-भुवः सिलोपेऽयङ्लुकि गुणो न ॥ भुवो गुणो न सिलोपे सतियाङि लाके तु भुवो गुणो भवति सिलोपे॥प्रकृतिग्रहणे यङ्लगन्तस्यापि ग्रहण- मिति परिभाषया गुणनिषेधे प्राप्ते विधिः। अभूत, अवोभोत् ।। (तत्त्वदी०)-भुव इति॥'नानिटि से' इत्यतो नेत्यनुवृत्तराह-भुव इति ॥ अयड्लु- कीति ॥ यड्लार्क तु अबोमोदित्यत्र सिलोपेऽपि गुणो भवत्येव ॥ (भुवः सिलोपे स्वरे बुक्) अभूवन्।अभूः, अभूतम्, अभूत । अभूवम्, अभूव, अभूम ॥ (सुबोधिनी)-भुवः सिलोपे स्वरे वृक्भुवो वुगागमः स्वरे परे सिलोपे सति (माङि सिरेव) (स्मसहिते दिवादि) (सुबोधिनी)-माङि सिरेव ॥ माशब्दे प्रयुज्यमाने धातोदिवादिपरः सिरेव भवति सर्वेषामाख्यातानां विषये ॥ स्मसहिते दिवादिर्वासस्मोत्तरे माडि प्रयुज्य- पाने धातोदिवादिर्वा । पशे भूते सिः। सर्वलकारविषये लङ्लुड्रावित्यर्थः ॥

·ख्याते न्यादयः] कायोपेता। (१९) (तत्त्वदी०)-माङि सिरितिगामेऽट इत्यत्र मे इति योगविभय सिरिति अनुवृत्त्याह- माडीति। सिरेव सिताहेतो दिवादिरित्यर्थः। स्मयुक्ते माडि तु विकल्पेन दिवादिः केवलासिसहि- तम्ब पने ननु भूते सिीरवननैव विहितः पुनः किमनेनेति चेत्सत्यम्। कालान्तरेऽपि विधानार्थ- मेतत् । तेन मायोगे सर्वलकाविषये लुढेव भवति ॥ मेष्टः॥ माङ्योगेऽटो लोपः॥ मा भवान् भूत्। मा स्म भूत् । मा स्मभवत् ॥ (सुबोधिनी)-मेऽzः लोप इत्यनुवृत्तन् माशब्दे प्रयुज्यमाने सत्यटो लोपः ॥ (तत्त्वदी)-मेट इति ॥ मे बट इतिहेदः । लोग इन्यनुवर्तते।।मे किम् ।नाभात् ॥ भट इति किम् । मा प्रभूत् । प्रस्य लोगो न ।। (भू प्राप्तावा वान् भवते ॥ (सुबोधिनी)-भू प्राप्तावात्वान् ॥ आविद्यते यस्य स आवान् । आत्मनेप- दीत्यर्थः ॥ (तत्त्वदी०)-भू प्राप्तावात्वानिति ॥ न विद्यते २१ म आयान् ।। आदाथ इ. ॥ अतः परस्यात आपश्चात इर्मवातिभिवेते, भव- न्ते । भवसे, भवेधे, भवध्वे । भवे, भवावहे, भवामः॥ भवेत,भवे- याताम् ,भवेरन्। भवेधाः, भवेयाधाम, भवेध्वम् । भयेय, भवहि, भवेमहि ॥ भक्ताम, भवेताम, भवन्ताम। भवस्व, भवेधाग, भव- ध्वम् । भवे. भवावहै, भवामहे ।। अभवत. अभवेताम. अभवन्त । अभधाः, अभवेधाम् अभवम् । अभवे. अभवावहि, अभयाम हि ॥ वभूवे वभूवाते. भूविरे । भविष, वभवाये । (सबोधिनी)-आदाय हः ॥ मनः इत्यनुम । मात्र याज्ञयादान नम्पा बाते भाताम लाये आपान इत्येतेपोटिं विहायानुवामानापम्प भात आरा- कार इर्भवति ॥ एते । एथे। ऐधेलान । एधेपन ॥ (तत्पनी)-आदाथ हरिददर २८ ।। ::".7 : । न न न ! नामिनो चतुर्णा धोहः । नाम्पानाडातोः न्यायालयात (होरिनी -नान्निोनी धोरपाटन मनः॥ - ·- (१८) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ आख्याते म्यादयः.] भवति तस्मिश्च परे सिप्रत्ययो भवति सिसहितस्य दिवादर्भूतसामान्योऽर्थः।अयादि- साहितस्य तु भूताविशेषोऽनद्यसनोऽपराक्षोऽर्थः ॥ (तत्सदी)-भूते सिरिति ॥ अभूदिति भूतः । अकर्मकत्वात्कारि क्तः भूतसामान्ये सिरित्याह भूतमात्र इति।तथा च सिविशिष्टदिवाभूतसामान्योर्थः।अवादिविशिष्टस्य तु भूतविशे- पाद्यतनोऽपराक्षः भूतानद्यतनपरोक्षे णवादिः ॥ दादेःपे ॥ पे परे अपिदाधास्थाइणभूपिवतिभ्यः परस्य सेर्लोपः। (सुबोधिनी )-दादेपे । दा आदिर्यस्य स दादिस्तस्मात्सेलोपः पे परे।।डुदान दाने । दाण दाने । दो अवखण्डने । इत्येतेषां दाशब्देन ग्रहणम्।दाए लवने दिप शोधने । देङ् पालने । एषां तु लक्ष्यानुसारान्न ग्रहणम् ॥डुधाञ् धारणपोषणयोः धा गतिनिवृत्तौ । इण् गतौ । भू सत्तायाम् । पा पाने ॥ (तत्त्वदी० )-दादेः पे इति ॥ दा आदिर्यस्य दादिस्तस्य) अपिदिति दाप लवने,दै शो- धने, एतौ विहाय एतयोस्त्यागस्तु लक्ष्यानुसारादेवाडुधाञ् घारणपोपणयोः, ष्टा गतिनिवृत्ती, इण गतौ, भू सत्तायाम्, पा पाने, एभ्यः सेलोपः । लोपोहस्वादित्यतो लोपोऽनुवर्तते ॥ (शाछासाघ्राधेटां वा) (सुबोधिनी )-शाछासाघ्राधेटा वा ॥ एभ्यः सेर्वा लोपः॥शो तनूकरणे।छो छेदने । षो अन्तकर्मणि । घ्रा गन्धोपादाने । धेट पाने । (तत्त्वदी० )-नो वेत्यतो व्यवस्थितत्वानुवृत्तश्शादीनां वा|शो तनूकरणे, छो छेदने,षोऽन्त- कर्मणि, घ्रा गन्धोपादाने, धेट् पाने, एषां सेर्वा लोप इत्यर्थः ।। (भुवः सिलोपेऽयङ्लुकि गुणो न) अभूत, अभूताम् ॥ (सुबोधिनी)-भुवः सिलोपेऽयङ्लुकि गुणोन ॥ भुवो गुणो न सिलोपे सतियाडि लुकि तु भुवो गुणो भवति सिलोपे॥प्रकृतिग्रहणे यङ्लगन्तस्यापि ग्रहण- मिति परिभाषया गुणनिषेधे प्राप्ते विधिः। अभूत, अबोभोत् ॥ (तत्त्वदी)-भुव इति। नानिटि से' इत्यतो नेत्यनुवृत्तराह-भुव इति । अयल- कीति ।। यडलाक तु अबोमोदित्यत्र सिलोपेऽपि गुणो भवत्येव ॥ (भुवः सिलोपे स्वरे बुक्) अभूवन्।अभूः, अभूतम्, अभूत । अभूवम्, अभूव, अभूम ॥ (सुबोधिनी)-भुवः सिलोपे स्वरे वृक्॥भुवो बुगागमः स्वरे परे सिलोपे सति (माङि सिरेव) ( स्मसहिते दिवादि) (सुबोधिनी)-माङि सिरेव ॥ माशब्दे प्रयुज्यमाने धातोदिवादिपरः सिरेव भवात सर्वेषामाख्यातानां विषये ॥ स्मसहिते दिवादिस्मोत्तरेमाडि प्रयुज्य- माने धातोदिवादिर्वा । पशे भूते सिः। सर्वलकारविषये लङ्लुङ्गावित्यर्थः ।।

·[भाख्याते भ्वादयः टीकाइयोपैता। (२३) नो लोपः ॥धातोर्हसान्तस्योपधाभूतस्य नकारस्य लोपः किति परे ॥ पूजार्थाश्वतेन निरुपपदात् क्रुश्चेः विपि न ॥ मथ्यात् । मन्थि- ता। मन्थिष्यति । अमन्थिष्यत् ।अमन्थीत् ॥ कुथि पुथि लुथि मधि हिंसासंक्लेशनयोः॥ (सुबोधिनी)-नो लोपः ।। मथ्यात् ॥ इदितो नुम् ।। इदितो धातोर्नुम् ॥ कुन्धति कुन्यताकुन्धतु-मुन्थ- ताद्वा । अकुन्थत् ।। (सुबोधिनी ) -इदितो तुम् ॥ इत् इद्यस्य से इदिव तस्य नुम् स्यात् ।। कुहोश्चुः॥ पूर्वस्य कवर्गहकारयोश्चुत्वं भवति । हस्य वर्गचतुर्थः॥ चुकुन्ध ॥ (सुवोधिनी )- कुहोश्चुः॥ पूर्वस्येत्यनुवृत्तम्।कुश्च हश्च कुहौ तयोः संवारनाद - घोषमहाप्राणप्रयत्नस्य हस्प तादृश एव वर्गचतुर्थो भवति ॥ (तत्त्वदी०)-हस्य वर्गचतुर्थ इतिास्थानेन्तरतम इत्यनेन घोपत्वादिगुणवतो हस्य तादृशो वर्गचतुर्थ एव एतच्चानधतिग्रन्यान्तरैज्ञेयम् ।। (इदितो नलोपो न ) कुन्थ्यात् । कुन्धिष्यति । अकुन्धिष्यत् । अकुन्धीत् ।। चुवि वक्त्रसंयोगे ॥ चुम्बति ॥ पिधु गत्याम् ।। (सुबोधिनी) इदितो नलोपो न ॥ इंदितो धानिस्य लोपोन भवति । नो लोप इत्यस्यापवादः । षिधु गत्याम् । अयमुदिदित्येके। (तत्वदी०)-इदितो नलोपो नेति||इदं व नो लोपं इत्यत्र नो बेस्यतो वेन्यस्थापक- टस्य व्यवस्थितन्वाल्लभ्यते। न चेदितो नुम्बिाविसामादेव लोगोनेति वाच्यम्। नदन्तीन्यादावकिनि तस्य चरितार्थत्वात् ।। पिधु गत्यामिति।।कारपपादिमिरयमुदिदुक्तः।माधवादिभिन्तु वृत्तिस्य- रतादनुदिदेव स्वीकृतः ॥ आदेः ष्णः स्नः ।। धात्वाद्योः पकारणकारयोः सकारनकारी भवतः । तेधति । सेधेत् । सेधतु सेधताहा! असेधत् । सिषेध । सि- ध्यात् । सेधिता॥ (सुबोधिनी)-आदेः प्णः नाप च ण च प्ण तस्य प्णः न च नश्व स्नः।। भावोः किम् । पट ॥ आदेः किम् । लपति । अणति ॥ पोपदेशानाह । “सेक सूपच स्तन जस्तृ स्यान्ये दन्याजन्तसादयः ।। एकाचः षोपदेना स्युः प्वज विद् स्वद स्वत स्वप स्मिड. ॥ १॥ दन्त्यश्च अब दन्त्याची ती अन्ती अव्य- रहिनौ पस्प त दन्याजन्तः दन्त्याजन्तश्चातो तश्च दन्त्याजन्तसः दन्न्याजन्तम ·(२२) सिद्धान्तचन्द्रिका। [आख्याते भ्वादयः] इरितो वा ॥ इरितो धातोर्वा प्रत्ययो भवति पे । सेरपवादः ॥ अच्युतत्-अच्योतीत् ॥श्च्युतिर क्षरणे॥श्च्योतति श्च्योतेत् । श्च्यो- ततु-३च्योतताद्वा । अश्च्योतत् ॥ ('सुबोधिनी)-इरितो वा॥ इरित् यस्य स तस्मात् इरितो धातोर्वा ङाभूतमा- त्रार्थ दिवादौ पे । सेर पवादः ॥ लिस्पुषादेरित्यती ङ इत्यनुवृत्तम् ॥ (तत्वदी०)-इरितो वेति ॥ इरित् यस्य स इरित् तस्मात् ।। सेरपवाद इति||भूतमा- त्रार्थे दिवाढी पे इत्यपि बोध्यम् । तेन अवेवेक् भूतार्थत्वेऽपिन । रुणद्धीत्यत्र दिवादिपरत्वाभावान्न। न चात्र भूतार्यताभावादेवाप्रातिरिति वाच्यम्। वर्तमानसमीप इत्यनेन भूतेऽपि तिवादिविधानात् । अरुद्धत्यत्र विक्षितत्वाभावात् ॥ शसात्खपाः ॥ पूर्वशसात्पराः खपाः शिष्यन्ते न शसाः ॥ चु- श्च्योत । श्च्युत्यात् । श्च्योतिता । श्च्योतिप्यति । अ- श्च्योतिष्यत । अश्च्युतत्-अश्च्योतीत् । यकाररहितो प्ययम् । श्चोतति । श्चोतत् । श्चोततु-श्चोततात् । अश्चोतत् । चुश्चोत । श्चु- त्यात् । श्चोतिताश्वोतिष्यति।अश्वोतिष्यत्। अश्चुतत्।अश्चोतीत् ॥ मन्थ विलोडने । मन्थति। मन्थत्। मन्थतु-मन्थताद्वा । अमन्थत् । नो लोप इति नलोपे प्राप्ते ॥ (सोधिनी)-शसात्खपाः ॥ शसः प्रत्याहारः॥ मन्य विलोडनोत्र-यादावपि । (तत्त्वदी०)-शसादिति॥ शसः प्रत्याहारःखपाना शेपत्वोक्तेः शसानां निषेध इत्याह- न शसा इति ॥ यकाररहित इति। 'मधुश्चुत घृतमिव सुप्तम् इति प्रयोगश्चानुकूलः ।। मन्य विलोडने || हिंसासंहेशनगरपीत्येके ॥ ऋसंयोगान्न ॥ ऋसंयोगाण्णादिरकित् ॥ ममन्थ, ममन्थतुः ॥ (सुबोधिनी )-ऋसंयोगान्नेति ॥ इह ऋसंयोगान्नति मूलसूत्रम् । तत्र णादिः किदित्यनुवृत्तम् । ऋश्व संयोगश्चानयोः समाहारः ऋसंयोगं तस्मात् णादि. किन्न । जजस्तुः । यादादी कित्त्वात् नो लोप हात न लोपः।मथ्यात् ॥ (तत्त्वदी०)-ऋसंयोगादिति ।। ऋश्च सयोगश्च ऋसयोग तस्मात् । णादि. किदिति पूर्वसूत्रमनुवर्तते । कित्त्वामावा-संप्रमारणाभावोऽपि । फित्त्वाविधानात् डित्त्वमपि ना|अत्र केवित् । अतिप्रलिय यार तुीरल्याटिसिमिन्याहु अन्ये तु न अतुासति स्थिते र इत्यत्वे अरिति च कृते पूर्ववद्मणेन आन्योरित्य त्वे आरतुरीिते । अत्रादिग्रहणमनुवर्त्य तन्त्रेण द्वितीयवाक्यार्यः ऋदन्ता- संपागादेदिराकेत तिन मस्मरतुरिन्यादि । अथ कयं सनतुरिति चेत् । नत्रोक्तस्पानिन्यन्यात् । सत्र ऋहनादिन्येव मुवचम् च हमश्च ऋहस तस्मात् । एव संयोगान्तस्य लोप इत्यत्र हमान्तम्य र इत्यत्येव न्यायवम् । हमावन्ने यस्यति विग्रह. ।।

·[ माखाते बादयः] टीकादयोपता। (२३) नो लोपः ॥धातोर्हसान्तस्योपधाभूतस्य नकारस्य लोपः किति परे ॥ पूजार्थाश्वतेन निरुपपदात् क्रुश्चेः विपि न ॥ मथ्यात् । मन्थि- ता। मन्थिप्यति । अमथिप्यत् । अमन्थीत् ॥ कुथि पुथि लुथि मथि हिंसासंक्लेशनयोः॥ (सुबोधिनी)-नो लोपः॥ मथ्यात् ॥ इदितो नुम् ॥ इदितो धातोर्तुम् ॥ कुन्थति।कुन्यताकुन्थतु-कुन्थ- ताद्वा । अकुन्थत् ।। (सुबोधिनी)-इदितो तुम् ॥ इत् इद्यस्प से इदिव तस्य नुम् स्यात् ॥ कुहोश्चुः॥ पूर्वस्य कवर्गहकारयोश्चुत्वं भवति । हस्य वर्गचतुर्थः। चुकुन्थ ।। (सुवोधनी)-कुहोश्चुः॥ पूर्वस्येत्यनुवृत्तम्।कुश्च हश्च कुहौ तयोः संवारनाद - घोषमहाप्राणप्रयत्नस्य हस्प तादृश एव वर्गचतुर्थो भवति ।। (तत्त्वदी०) हस्य वर्गचतुर्थ इति।स्थानेन्तरतम इत्यनेन घोपत्वादिगुणवतो हस्य तादृशो वर्गचतुर्थ एव एतवानतिग्रन्यान्तरैर्दुपन् ।। (इदितो नलोपो न ) कुन्थ्यात् । कुन्थिष्यति । अकुन्थिष्यत् । अकुन्धीत् ॥ चुवि वक्त्रसंयोगे ॥ चुम्वति ॥ पिधु गत्याम् ॥ (सुबोधिनी) इदितो नलोपो न ।। इंदितो धानिस्य लोपोन भवति । नो लोप इत्यस्यापवादः । पिधु गत्पाम् । अयमुदिदित्येके। (तत्त्वदी०) इंदितो नलोपो नेति।इदं च नो लोपें इत्यत्र नो वेश्यतो वेन्यस्यापक- त्य व्यवस्थितन्वालम्यते। न चेदितो नुम्धिविसामदेिव लोगोनेति वाच्यम्। नदन्तीन्यादावकिनि तस्य चरितार्थत्वात् ॥ पिधु गत्यामिति। नाश्यपादिमिरयमुदिदुक्तः।माधवादिभिस्तु वृत्तिस्त्र- रसादनुदिदेव स्वीकृतः ॥ आदेः ष्णः स्नः ॥ धात्वाद्योः षकारणकारयोः सकारनकारी भवतः। सेधति । सेधेत् । सेधतु-सेधताद्वा। असेधत । सिषेध । सि- ध्यात् । सेधिता॥ (सुबोधिनी)-आदेः प्ण स्नः॥ष् च ण च ष्ण तस्य प्णः।म् च नश्व स्नः।। भावोः किम् । पट ॥ आदेः किम् । लपति । अणाते ॥ पोपदेगानाह । “सेक पच स्तर सञ् स्तृ स्यान्ये दन्यानन्तसादयः । एकाचः पोपदेगा रघु प्वक विद् रूद स्वत्र स्वप स्मिडः ॥ १ ॥ दन्त्यश्च अञ्च दन्त्याची ती अन्ती अव्य- हिती पस्प त दन्माजन्तः दत्ताजन्तश्चातो तश्च दन्त्याजन्तसः दन्याजन्तन ·। (२२) सिद्धान्तचन्द्रिका। | आल्याते भ्वादयः] इरितो वा ॥ इरितो धातोर्वा प्रत्ययो भवति पे । सेरपवादः ।। अच्युतत्-अच्योतीत् ॥श्च्युतिर क्षरणे ॥ श्च्योतति ।श्च्योतेत् । श्च्यो- ततु-३च्योतताद्वा । अश्च्योतत् ॥ ('सुबोधिनी)-इरितो वा॥ इरित् यस्य स तस्मात् इरितो धातोर्वा ङाभूतमा- त्रार्थ दिवादौ पे । सेरपवादः ॥ लिपुषादेरित्यती ङ इत्यनुवृत्तम् ॥ ( तत्वदी०)-इरितो वेति ॥ इरित् यस्य स इरित् तस्मात् ।। सेरपवाद इति||भूतमा- त्रार्थे दिवादी पे इत्यपि बोध्यम् । तेन अवेवेक् भूतार्थत्वेऽपि न । रुणद्धीत्यत्र दिवादिपरत्वामावान। न चात्र भूतार्थताभावादेवाप्राप्तिरिति वाच्यम्। वर्तमानसमीप इत्यनेन भूतेऽपि तिगादविधानात् । अरुद्धत्यत्र विक्षितत्वाभावात् ॥ शसात्खपाः॥ पूर्वशसात्पराः खपाः शिष्यन्ते न शसाः ॥ चु- श्च्योत । श्च्युत्यात् । श्च्योतिता । श्च्योतिप्यति । अ- श्च्योतिष्यत । अश्च्युतत्-अश्च्योतीत् । यकाररहितो प्ययम् । श्चोतति । श्चोतत् । श्चोततु-चोततात् । अश्वोतत् । चुश्चोत । श्चु- त्यात् । श्चोतिताश्विोतिष्यति।अश्वोतिष्यत्। अश्चुतत्।अश्चोतीत् ॥ मन्थ विलोडने । मन्थति। मन्थत्। मन्थतु-मन्थताद्वा । अमन्थत् । नो लोप इति नलोपे प्राप्ते॥ (सबोधिनी)-शसाखपाः॥ शसः प्रत्याहारः ॥ मन्य विलोडनोत्र-यादावपि ॥ ( तत्त्वदी०)-शसादिति।। शसः प्रत्याहारःखपानां शेपत्वोक्तेः। शसानां निषेध इत्यह- न शसा इति ।। यकाररहित इति।। मधुश्चुत घृतमिव सुपूतम् इति प्रयोगश्चानुकूलः ।। मन्थ विलोडने ।। हिंसासंक्लेशनयारपीत्येके ।। ऋसंयोगान्न ॥ ऋसंयोगाण्णादिरकित् ॥ ममन्थ, ममन्थतुः ॥ (सुबोधिनी)-ऋसंयोगान्नेति ॥ इह ऋसंयोगान्नति मूलसूत्रम् । तत्र गादिः किदित्यनुवृत्तम् । ऋश्च संयोगश्चानयोः समाहारः ऋसंयोगं तस्मात् णादिः किन्न । जजरतुः। यादादौ कित्त्वात् नो लोप हात न लोपः।मथ्यात् ॥ ( तत्त्वदी०)-ऋसंयोगादिति ॥ ऋश्च सयोगश्च ऋसयोग तस्मात् । णादिः किदिति पूर्वसूत्रमनुवर्तते । कित्त्वाभावात्संप्रसारणाभावोऽपि । कित्त्वाविधानात् ङित्त्वमपि ना|अत्र केवित् । भर्तिप्रश्लिष्य आरतीरत्यादिसिद्धमित्याह अन्ये तु ऋऋ अतुसिति स्थिते र इत्यत्वे अरिति च कृते पूर्ववद्ग्रहणेन आभ्वोरित्यत्वे आरतुर्तिते । अत्रादिग्रहणमनुवर्त्य तन्त्रेण द्वितीयवाक्यार्थः ।ढन्ता- संयोगादेादिरकित्तेन सस्मरतुरित्यादि । अथ कयं सस्रतुरिति चेत् । नत्रोक्तस्पानित्यत्वात् । मत्र ऋहसादित्येव सुवचम्।ऋश्य हसश्च ऋहसं तस्मात् । एवं संयोगान्तस्य लोप इत्यत्र हसान्तस्य लोप इत्यस्यैव न्याय्यत्वम् । हसावन्ते यस्योति विग्रहः ।।

·No text on this page.

·(२४) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ आल्याते म्यादयः ] आदियेषां धातूनां ते दन्त्याजन्तसादयः । दन्यान्तसादयोऽजन्तसादयश्चैकायः एक- रवा धातवः षोपदेशाः । कथंभूताः । सेक गत।। सृपल गती । मृ गतौं। स्तृ आच्छादने । सृज् विसर्गे । स्तृञ् आच्छादने । स्यै शरसंघातयोः । एभ्योऽन्ये उक्तलक्षणस्पातिव्यानि वारयितुमिदं विशेषणम् । पुनः कथंभूताः ।क गती। जिबिदा गात्रपक्षरणे । यद आस्वादने । वन परिष्वङ्गे । त्रिवप् शये । स्मिङ ईषद्धसने । एतैः सहिताः ॥ १॥ एकाचः किम् । सोसूच्यते । चुरादावदन्तोऽयम!! दन्त्याजन्तेति किम् । चुस्कुन्दे । दन्त्यः केवलदन्त्ये न तु दन्तोष्ठजोऽपि वादीनां पृथगग्रहणात् । तेन स्वाद आस्वादने । इत्यस्यासिस्पदरित्यादौ पत्वं न ॥णोपदेशा- नाहान नाटि नाथ नाथ नन्द नक नु नृतः । नर्द शव्दे । नट अवस्पन्दने । चुरादिः । नट नृत्ताविति घटादिस्तु नेह गृह्यवे नाटीति दीर्घनिर्देशाथ ॥ नाथू नाधृ याच्दौ । टुणदि समृद्धी । नक नाशने । नृ नये । नृती गात्रविक्षेपे 'एभ्योऽ- टाभ्यो भिन्ना णोपदेशाः ॥ नाई नन्द नृ इति त्रयाणां केचिण्णोपदेशतामाहुः ॥ (तत्सदी०)-आदेरिति । पू च णू च प्ण तस्य । स् च नश्च नः ॥ प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम्॥ प्रादेः परेषां स्वादीनां नमादीनां च धातूनां सकारनकारयोः षकारणकारौ भवतः षत्वणत्वनिमित्ते सति । निषेधति॥ (सुवोचिनी)-प्रादेश्च तथा तो सुनमाम्॥प्रादिसंवन्धिनः किलात् परेषां स्वादीनां सस्य सः नमादीनां नस्य णश्च । षत्वनिमित्तं किलम् ।णत्वनिमित्तं पका- ररेफऋवीः ॥ स्वादानाह । उपसर्गस्थनिमित्तात् सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तो- भतिस्थासनयसेसिसञ्जस्वजाम्।प्रतिभिन्नात् सदेश्चावादालम्वनाविदूर्ययोस्तम्भेश्च व्यवाभ्यां भोजने स्वनश्च परिनिविभ्यः सेवसितसांसवुसहसुदस्तुस्वचादेः रकन्ना तेश्च सस्य षः। व्याख्या । पुन अभिषवे । पू प्रेरणे। पो अन्तकर्मणिराष्टुञ् स्तुतौ । टुभ स्तम्भे । एषां स्तिपा निर्देशाद्यब्लुकि षत्वं नानाभिसोपवीतिअभिसोषोली- त्यादि । ष्ठा गीतीनवृत्तौ । सेनयेति ज्यन्तो नागधातुसेनया अभियातीति अभिषे- णयति । पिधु गत्याम् षिच क्षरणे । पञ्ज सावज परिस्वङ्गे।स्तम्भु इति सौत्रो रोधनार्थः । ष्टभि प्रतिवन्धे इति तु न गृह्यते । लक्षणप्रतिपदोजन्यायेन सौत्रो हि नोपध इति प्रतिपदोक्तः। इदित्वानुमि कृते मिलाक्षणिकस्तेन विस्तम्भते इत्यादी षत्वं ना पद्ल विशरणादौ । प्रतिभिन्नास्किम् । प्रतिसादात । आलम्बनमाश्रयणम्। अविदूरएवाविदूर्यम् सामीप्यम् । ण्यः । अवष्टब्धा गौः निरुद्धा। समीपे आस्ते इत्यर्थः ॥ एतयोः किम् । अवरतब्धो वृषलः शीतेन ॥ स्वन शब्दे । विष्यणति । सशब्दं भुडूक्ते इत्यर्थः ॥ भोजने किम् । विस्वनति वीणा ॥षे सेवायास् । परिषेचनम् ॥ विष बम्धने । तान्त सितशब्दः ॥ सयशव्दस्त स्वराय इति ।

·[साल्यात स्वादयः] टोकाइयोता। १२७) मान्तोपत्वामावात्कयं चतुरिति चेत्सत्यम् । अन्यतोऽपि चतुर्भवतीत्यनेनैव ज्ञाप्यते । तेन तडिवा- नित्यादि सिद्धीमतिअथ तयाप्यनामिन इत्येवास्तु कि क्तुना इति चेन निसमासनमप्रसंगाला मत्वयादिरूपो मत्वर्थीयो मरतत्यिनेन ज्ञाप्यते। तेन हस्तिमती शालेत्यादि सिद्धम् । अथानिट इत्येवास्तु स्वरादेरित्यतःवरस्यानुवृत्तेस्तस्य च मत्वर्शयाकारान्तत्वेन ग्रहणात्स्वरवतोऽनिटो धातोः लिहित्कार्यकृतित्यर्थलाभात् हा णित्कार्य वृद्धिरेव सा च स्वरस्यैवेति रघरलाभात् । पूर्वीप्राप्त- स्थैव स्वरस्य मविष्यतीन्यदिनुपधामूनाकारस्योरधाभूतनामिनश्च वृद्धिर्भविष्यतीत्यथों लभ्य एवति घेत्सत्यम् । नाभिवद्ग्रहणस्योत्तरार्थत्वादित्यलं पल्लविर्तन । झसात् ।। असादुत्तरस्य सेलोपो झसे । अतद्धाम्, असेत्सुः । असत्स्व, असेत्स्म । खद स्थैर्य हिंसायां च ॥ खदति । खदेत् । खदतु-वदताद्वा । अखदत् ॥ ( वोधिनी) झसात् ॥ लोपो हस्वादिपतो लोपो झसे इत्यनुवृत्त सेरिति सूत्रं च । झसात्किम् । अचेष्ट ॥झसे पिम् असत्सीत् ॥ इटपक्षे असेधीत् ॥ खद स्थैर्य हिंसायां च । चाद्भक्षणे । रिचरस्थ भावः स्यैर्यम् । यः ।। (तत्त्वदी०) झसादिति ॥ सेरिन्यवानवृतिः लेपो हत्यादिपनो लोपन्य साफिम्। अचेष्ट ॥ असे किम् । भन्सु.। ॥से किन् अरमनमिया दस मा भूत् । मनोरोगरामा झसेरिति पठितुं युक्तम् । अतउपधायाः ॥धातोरुपधाया अतो वृद्धिःणिनि।चावाद ।। (सुबोधिनी )-अत उपधाया|आदिसरस्पेत्यतो गितीति वृद्धिरिति चानु. वृत्तम् ॥ अतः किम् । तुतोद ॥ उपधायाः विम । गणपति ।। (तत्त्वदी०)-अत उपधाया इति । दिनरम्य नितिन पैटेग्न तिः । सरन इति योग विभवादन्तस्थान्तेिन रूहातले इमाई निडाने ते । पुनरमा वा दवत्र नाम की पोजीयन नेिन मान्न पारित करने बाद दीदीशनि यो- गरेनन् पानोपान को वृदिल मिति विना || दिगे. दिन सनः परति प्रकार दावादिनामधारपोरयाः ॥ (णकुत्तमो वा णित् ) चखाद-चावद ॥ णित्पे ॥पे निर्णिन ॥ (सुबोधिनी )-परमो वापिट॥उम्पुपनपन्ची परामिदप गि- रिमापत रेमिति पत्र नन्दि भनिदिवा . देोपन (टनदी मिले। राम ६-८ र!

·(२६) सिद्धान्तचन्द्रिका। [भायाते म्यादयः] (सुबोधिनी)-स्वरतिसतिसूयतिधूरधनशतृपपद्रुहमुहस्नुहनिहाच ॥ एभ्योऽपि परस्य वसादरनपीडा ॥ स्व शब्दोपतापयो भ्वादिह्यतेऽवविकरणत्वात् ॥ पूडू प्राणिगर्भविमोचने आदादिको देवादिकश्च गृह्यते न तु पूङ प्रेरणे तौदादिकः ॥ धूञ् कम्पने स्वादिस्यायादिस्थश्च न तु धू विधूनने सानुवन्धनिर्देशात् ॥ रथ हिंसासंराद्धयोः ॥ णशू अदर्शने ॥ तृप प्रीणने ॥ दृप हर्षमोहनयोः ॥ दुर जियां- सायाम् ॥ मुह वैचित्ये ॥ ष्णुह उगिरणे ॥ णिह प्रीतौ ॥ स्वरतिसतिसूय- तिधूनां किद्वसादेर्णादेनित्यमिट ॥ एभ्यः परस्य कितो वसादेदिनित्यमिड भवति । स्वरत्यादिविकल्प बाधित्वा कित इतीनिषेधे प्राप्ते कादिनियमादिविधिः ॥ (तत्त्वदी०) वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्यादाह-स्वरतीत्यादि ॥ तथोधः ॥ झभान्ताद्धातोस्तकारथकारयोर्धकारो भवति दधा. तर्न ॥ झमे जयाः। सिद्ध । सेधिता-सेद्धा सेधिण्यति-सेत्स्यति । सधिष्यत्-असेत्स्यत् । असेधीत् ।। (सुबोधिनी)- तथार्धः। तच थू च ती तयोः ।आदिजवानामित्यतो झभा. रतस्यत्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणम्यते ॥ झमान्तात किम् । भृतः ॥ दधातर्ने । दुधाञ् धारणादायस्मात पायोस्तादीन । धत्तः।। (दत्वदी०) तथोर्ध इति ॥ तश्च थ् च तयी तयोः ॥ येन्यनयत्तेर्दधानेनिषेधः । यदा नयोगः इति । नत्र तश्च य च नियोः ममाहार तय तस्य तथः । अथ इति दयानन्यर्थः । न्यानमयनी मानुनिः ॥ अनिटोऽनामिवतः ॥ अनिटोऽनामिवतश्च धाताद्रिः स्यात्प परे ना ॥ अमेन्सीद ॥ (मुबाविनी)-अनिटोनामिवतः ॥ द्वर्यामदं धातोविशेषणम् । यद्यपि घातः मोऽप्यनिदेव तम्य विधानामावात् । तथापि न इद यस्मात् तम्मात्परस्प तादिम. व्याययम् । अनिटो धानांमधामृतस्प नामिनो वृद्धि भवति पेसी । 1 टपटोमन इदि मृत्रणव वृद्धिः । कायांनिदेयोऽयम् । नामि विद्यने बाद टम्य । दिदादित्वाहतः ॥ -अनिटीनामिवनःनिटः अनामिन ननिदान T दिन प्रयाय । नम्मानित मिति बादादा म्यगाarl रेट | अनानी न २ मा -अमin. "हर Raman 107 किन ·[ साक्ष्याते म्वादयः टोकाइयोपैता। (२७) मान्तोपत्वामावात्कयं चतुरिति चेत्सत्यम् । अन्यतोऽपि चतुर्भवतीत्यनेनैव ज्ञाप्यते । तेन तडित्वा- नित्यादि सिद्धमितिअथ तयाप्यनामिन इत्येवास्तु किं वतुना इति चेन निसमासनमप्रसंगात्। मत्वर्यायादिरूपो मत्वर्थीयो मरतत्यिनेन ज्ञाप्यते। तेन हस्तिमती शालेत्यादि सिद्धम् । अथानिट इत्येवास्तु स्वरादेरित्यतःस्वरस्यानुवृत्तेस्तस्य च मत्वर्षीयाकारान्तत्वेन ग्रहणात्स्वरवतोऽनिटो धातोः लिर्णित्कार्यकृतित्यर्थलाभात् ।पहा णित्कार्य वृद्धिरेव सा च स्वरस्यैवेति स्वरलाभात् । पूर्वीप्राप्त- स्थैव स्वरस्य भविष्यतीत्यर्थादनुपधाभूनाकारस्योपधाभूतनामिनश्च वृद्धिर्मविष्यतीत्यर्थी लम्य एवेति घेन्सत्यम् । नामिवद्ग्रहणस्योत्तरार्थत्वादित्यलं पल्लवितेन । झसात् ॥ झसादुत्तरस्य सेलोपो झसे ॥ असद्धाम्, असेत्सुः । असत्स्व, असैत्स्म । खद स्थैर्य हिंसायां च ॥ खदति । खदेत् । खदतु-खदताद्वा । अखदत् ।। ( वोधिनी)-झसात् ।। लोपो हस्वादित्यतो लोपो झसे इत्यनुवृत्त सेरित सूत्रं च ।। झसाकिम् । अचेष्ट ।। झसे रिम् असत्सीत् ॥ इटपक्षे असेधीत् ॥ खद स्थैर्य हिंसायां च । चागक्षणे । स्थिरस्य भावः स्यैर्पम् । पः ॥ (तत्त्वदी०) झसादिति ।। सेरित्यत्यानुवृचिः लोपो हस्वादित्यतो लोपस्य ।।शसात्किम्। बचेष्ट ।। अते किन् । अरौतुः। ॥से: किन् । अरस्तामिन्यत्र टस्स मा भूत् । अत्र लोगो हवामान झतेरिति पठितुं युक्तन् । अतउपधायाः ॥धातोरुपधाया अतो वृद्धिः णिति॥चखाद ।। सुबोधिनी )-अत उपधाया।आदिस्वरस्पेत्यतो गितीति वृद्धिारात चातु. वृत्तम् ।। अतः किम् । तुतोद ।। उपधायाः किम् । गणयति ॥ (तत्वदी०)-अत उपधाया इति । गादिस्वरम्घ िित चेति वृद्धेग्नुवृत्तिः । मनात इति योग विभवादन्तस्थावृिद्धिन्तेन दास्यति इत्यादि निझामति । पुरवाया दवा नाम इति पोरीयन् तेन नाम्न सघापा वृद्धिरिति मिति त्वदयनी माटीमीति पनामयो- मनात् धातोरण तो वृद्धिरिति मिति किनाना । उपधागः किम् । तावानी: जिन् । जगतोऽन् गगनःस्त्र पत्र दादिति वाभिवृद्धि. ममतामयों जगादेयर- दापादित धावृद्धोरदाराः ॥ (णबुत्तमो वा णित् ) चबाद-चवद ॥ णित्पे ॥पे निर्णित ॥ (सुबोधिनी )-दुचमो वाणित उत्तमपुरपसंपन्धी पत्र दागित्पे मि- रित्नापतो परेलिगिनदविण इत् पम्प नपिन् अणि गिदिन्याद कार्यानि. गोपन (तत्तदी)-जिले इन निद्रा । का प्रपन्ने ६-दो समान र ·(२६) सिद्धान्तचन्द्रिका। आख्याते म्वादयः] (सुबोधिनी)-स्वरतिसूतिसूयतिधूनरधनशतृषटपद्रुहमुहस्नुहनिहाच ॥ एभ्योऽपि परस्य सादरनपीडा ।। स्व शब्दोपतापयो भ्वादिह्यतेऽवृधिकरणत्वात् ॥ पूडू प्राणिगर्भविमोचने आदादिको देवादिकश्च गृह्यते न तु खूङ प्रेरणे तौदादिकाः ।। धूञ् कम्पने स्वादिस्थात्रयादिस्थश्च न तु धू विधूनने सानुवन्धनिर्देशात् ॥ रघ हिंसासरायोः ॥ णशू अदर्शने ॥ तृपू मीणने । हप् हर्षमोहनयोः ॥दुर जिवां- सायाम् ॥ मुह वैचित्ये ॥ ष्णुह उद्गिरणे ॥ णिह प्रीतौ ॥ स्वरतिसतिसूय- तिधूनां कितसादर्णादेनित्यमिट ॥ एभ्यः परस्य कितो वसादेदिनित्यमिड भवति । स्वरत्यादिविकल्पवाधित्वा कित इत्तीनिषेधे प्राप्ते क्रादिनियमादिविधिः ॥ (तत्त्वदी०) वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वादाह-स्वरतीत्यादि ।। तथोधः॥ झभान्ताद्धातीस्तकारथकारयोर्धकारो भवति दधा- तेर्न ॥ झमे जवाः। सिषेद्ध । सेधिता-सेद्धा । सेधिष्यति-सेत्स्यति । सेधिष्यत्-असेत्स्यत् । असेधीत् ।। (सुबोधिनी)-तथोधः।। तश्च थू च तथौ तयोः।आदिजबानामित्यतो झभा- न्तस्यत्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणम्यते ॥ झमान्तात् किम् । भूतः॥ दधातेर्न । डुधाञ् धारणादावस्मात् परयोस्तथोड़ों न । धत्तः॥ (तत्त्वदी०) तथोर्ध इति ॥ तश्च थ् च तयौ तयोः । वेत्यनुवृत्तेर्दधातेनिपेवः । यद्वा तथोऽधेः इति । तत्र तश्च थ् च एतयोः समाहार तय तस्य तथः । अध इति टधाते त्यर्थः । आदिजवानामित्यतो झमानुवृत्तिः ।। अनिटोऽनामिवतः ॥ अनिटोऽनामिक्तश्च धातोवृद्धिः स्यात्पे परे सौ ।। असत्सीत् ॥ (सुबोधिनी)-अनिटोऽनामिवतः ॥ इमिदं धातोविशेषणम् । यद्यपि धात: मोऽप्यनिडेव तस्य इविधानाभावात् । तथापि न इटू यस्मात् तस्मात्परस्प तादिन- व्याख्येयम् । अनिटो धातोरुपधाभूतस्प नामिनो वृद्धिर्भवति पेसी । त्यादि। तु धातोनामिन इति सूत्रेणैव वृद्धिः । कार्यातिदेशोऽयम् । नामि विद्यते- णयति ।। रोधनार्थः वान् तस्य । तडिदादित्वाद्वतः ।। -अनिटोऽनामिवतः इति अनिटः अनामियत इति छेदः। नन्वनिट्त्य नोपध इति 3 हि कत्यापि धातोरिविधीयते किं तु प्रत्ययस्यैव । तस्मादनिट इति व्यमिति पवंगा पदर यस्मापरस्य प्रत्ययस्येनि व्याख्यानात् । तथापीदमावः कस्य प्रत्ययस्य ग्राह्यः। अविदृरपवाविशादेस्तु क्रायष्टादशानिरिक्तान्परस्य सेट्वान् । भश्च नामी च अनामिनी तो इत्यर्थः । एतया द्वंद्वान्ते श्रूयमाणस्य वतोः प्रत्येकमन्वय इत्याशयेनाह-अवतो नामिबन परिवर्तनम् ॥ विप्रापिस्तथाप्यनुपवाभूनाकारस्योगधाभूतनामिनश्यामानातरम्भः । नन्वर ·[ भाख्याते म्वादयः] टीकादयोपेता। (२९) (तत्त्वदी०)-प्रादिस्थादिति ॥ प्रादिषु तिष्ठतीति प्रादिस्थम् तस्मात् निमिसात् णत्वनिमित्तात् पकाररेफ वर्णरूपात् नेरुपसर्गस्य नस्य णत्यमित्यर्थः । गदादिषु धातुषु परेषु ॥ पत्तु नेर्णत्वमित्येतावन्मानं वासुदेवेनोक्तं तन निगदतीत्यादावतिव्याप्तिः । विनिगदतीत्यत्र च ।। (अन्यत्राकखादावपान्ते आद्योच्चारणे वा)अकखादौ किम् । प्रनिकरोति । प्रनिखादति ॥ अषान्ते किम् । प्रनिदुष्यति ॥ वेति किम् । प्रणिभवति। प्रनिभवति ।। आद्योच्चारणे किम् । प्रनिचकार । प्रनिचखाद । प्रणिगदति । अगदीत् ॥ रद विलेखने।रदति ।रदेत् । रदतु। अरदत् । रराद। (सुबोधिनी)-अन्यत्राकखादावषान्ते आद्योञ्चारणे वा ॥ आदौ भवा आयाः। आद्यानां पाणिनिकात्यायनपतञ्जलीनामुच्चारणमायोचारणं तस्मिन् । कादि. खादिषान्तवले गदनदादेन्यास्मिन् धातौ परेप्रादिस्थानिमित्तात्परस्प नेनस्य णत्वं वा। कश्च खश्च कखौ तावादी यस्य स कखादिः कखादेरन्योऽकखादिस्तस्मिन् । षोऽन्तो पस्प सपान्तस्तस्मादन्योऽषान्तस्तस्मिन् । अकखादौ किम् । प्रनिवकार प्रणिचखाद॥ अषान्ते किम् । प्रानपेक्ष्यात ॥ रद विलेखने । विलेखनं भेदनम् ॥ (सत्त्वदी०)-अन्यत्रेति ॥ अन्यत्र वा अन्यस्मिन् धातौ परे प्रादिस्थनिमित्तपूर्वकस्य नेगत्वं वेत्यर्थः । आयोचारणे प्रथमोचारणसमये अकखादी सपान्ते च । कच खश्च कसी तावादी यस्य स कखादिः कखादेरन्योऽकलादिस्तस्मिन् । पः अन्ते यस्य स पान्तस्तस्मिन् । आद्योगारणे इत्यु- भयत्रान्वेति । तथा चायमर्थः । लायोचारणे कादिखादिपान्तवर्जगदनदादेरन्यास्मन् धाती परे प्रादिस्थानिमित्तात्वरस्य नेणस्य त्वं वा भवति । प्रणिमयन्ति । प्रनिमयन्ति । अफगादी किन् । प्रनिकोति । मनिसादति ॥ अपान्ते किन् । प्रनिपिनष्टि । विलेखने इति ॥ पिटे. खनं भेदनम् । लोपः पचांकित्ये चास्य ॥ पचादीनां लिट्यनादेशादीनां पू. वस्य लोपो भवत्यकारस्य एकहसमध्यस्थस्य कारः किति णादों सेटि धपि च ।। रेदतुः ।रेदिध ॥ णद अव्यक्ते शब्दे । प्रणिनेदुः । नेदिध ॥ अर्द गतो याचने च ॥ माभ्वोर्णादो ।। (सुबोधिनी)-लोपः पचा कित्ये चास्य॥ पचामिति यावचनेन पचमकारा पाटबो गृह्यन्ते ।पया पवधातरेक्हनमध्यस्याकारवान् लिटि यनादेशादिश्च दयान्ये:- पि पातः । अस्प पिम् । दिदिशः ।राले | मनांदगादीति किम । चतुः ।। एकशब्दोवालापाचनः । स च तो इसी च एकानी टपोमध्यस्यः परहसमध्य स्वस्तस्य । पालेति दिन् । इन्सग्दः । ल ही ।। याम्बोजादी ।।

·(२८) सिदान्तचन्दिका। [भाख्याते म्वादमः] तो यत्कार्यमत उपधाया इत्यादिना वृद्धादि तदतिदिश्यते । यद्यपि णितां णवादीनामातो डावित्यादिना विहितम् अवाद्यपि णित्कार्य तयापि तन्नात्रातिदिश्यते काविशेषत्वात् । सामा- यात्तिदेशोऽयम् । णविणादयस्तु णिद्विशेषाः । यथा ब्राह्मणवदस्मिन् क्षत्रिये वर्तितव्यमित्यत्र द्विसिष्ठे गौतमे च तन्नातिदिश्यते कि तु ब्राह्मणसामान्यत्वस्यातयात्रापि णिति यद् दृष्ट कार्य उदातिदिश्यते ॥ (अतो हसादेलंघोळ वृद्धिः सेटि सौ) अखदीत-अखादति॥ गद व्यक्तायां वाचि ॥ (सुबोधिनी )-अतो हसादेलघोर्वा वृद्धिः सेटि सौ ॥ सादेर्लघोरकारस्प वा वृद्धिः स्यात् सेटि परस्मैपदे सौ ॥ अतः विम् । अदेवीत् ॥ सादेः किम् । मा अतीत् ॥ लघोः किम् । अगदीत् ॥ सेटि किम् । अपाक्षीत् ॥ पे किम्। अयतिष्ट॥ बद स्थैर्य । परीयादिः॥ (तत्त्वदी०)-अतो हसादरिति। अत इत्यस्यैव विशेषणद्वयम् ।हस आदिर्यस्य स हसा- दिरतस्य हिसादेः किम् । मा मवानतीत् लघोः किम् । अनन्दीत् ॥यद्यचकाशीदित्यत्र चका- सदकारस्य वृद्धिवारणाय येन नाव्यवधानमिति न्यायेन यद्येकवर्णव्यवधानमाश्रीयते तदा त्वरक्षादित्य प्रापि प्रसत्तयमावाल्लयोरित न कर्तव्यमिति केचित्।एतच्च अत उपधाया इत्यत्र नो वेत्यतो वानु। वृत्त्या लभ्यते । एवमन्यत्रापि वृद्धिनिपेधाधिकल्पयोरिदमेव मूलमूह्यम् ।। (प्रादिस्थानिमित्तान्नेनस्य णो गदनदपदपतअपिदाधास्थामा- मेस्यतिहन्तियातिवातिद्वातिप्सातिवपतिवहतिशाम्यति- चिनोतिदेग्धिषु ) ॥ (सुबोधिनी)-प्रादिस्थानिमित्ताने स्यणो गदनदपदपतअपिदाधास्थामा माङ्स्यतिहन्तियातिवातिद्वातिप्सातिवपतिवहातिशाम्यतिचिनोति देग्धिषु।।पादिपु तिष्ठतीति प्रादिस्थः तस्मात् निमित्ताद षकाररेफऋवर्णरूपात परस्य नर्णत्वं गदादिपु परेपु ।। गद व्यक्तायां वाचि । णद अव्यक्ते शब्दापद गतौ पल पतने । एषां चतुर्णामपा निर्देशाधड़लुकि णत्वं न । प्रनिजागदीति प्रनिनानदीति ।। आपैहोते चलासा हुदा दाने । प्रणिददाति । दाणू प्रणियच्छति । दो मणिद्यति दे प्रणिदयते ॥ घारूपी द्वौ । धेट् । प्रणिधयति । हुवा मणिदधातिष्ठिा गति- निवृत्तौ । माद माने। मेड प्रणिदाने । पो अन्तकमाणाहन हिंसागत्योःया प्रापणे। वा गतिगन्वनयोः। द्रा कुत्सायाम्। प्सा भक्षणे।टुवपूवीजतन्तुसन्ताने । वह पापणी शनु उपगमे । चित्र चयने दिह उपचपे स्यत्यादीनामेकादशानां स्तिपा निर्देशाध - उलकि पतंन । मनिसासेति । प्रनिजयनीतीति ।। .

·1 [साख्याते स्वादयः] बीकाइयोपेता। (३१) ( सुबोधिनी)-स्वरादेः॥ दिवादावडित्यनुवृत्तम्।स्वर आदिर्यस्य सः स्वरादि- स्तस्य ।आरम्भसामर्थ्यात् द्वितीयोऽडित्यर्थः अटं विना स्वरादित्वमिह विवक्षितमन्य- था दिवादावडित्यग्रे भाटि चेति सूज्यताम् ।। (तत्त्वदी०)-स्वरादेरिति। अत्राटं विना स्वरादित्वं वाध्यम् विधानसामर्थ्यात्।अन्यया दिवादावडित्यस्यानेऽट्चेति सूत्रितेन द्वितीयाटः संभवात् यत्तु वासुदेवेन।आद्योचारणे स्वरादेः। अन्यथा सर्वस्यैव प्रथमाटा स्वरादित्वादव्यावृत्तेरित्युक्तम् । तन्ना औट ऐज्यत इत्यादावप्रसङ्गात्।। द्वितीय इतिविधानसामर्थ्यात् प्रयमावाधेन भवतीत्याशयः।करणसामर्थादेकेनाटा धातुकार्या- नन्तरं द्वितीयन कार्यमित्याह ॥ ए ऐ ऐ ।। कासादिप्रत्ययादाम् कस्भूपरः ॥ कास् आसू दय अय गुरुना- म्याद्यनेकस्वरेभ्यो णवादौ परे आम् प्रत्ययो भवति। स च कृ असू भूपरः प्रयोक्तव्यः ।। (सुबोधिनी)-कासादिप्रत्ययादाम क्रमभूपरः॥कास शब्दकुत्सायाम्।आस उपवेशने । दय दाने । अय गतौगुरुश्चासौ नामी च गुरुनाभास आदिर्यस्य च गुरु- नाम्यादिर्धातुः। प्रत्ययग्रहणमनेकस्वरोपलक्षकम्। एभ्य माम् प्रत्ययः स्यात् कीदृशः कसभुवः परे यस्मात्स कसभूपर इत्यर्थकथनेन विपर्यासव्यवहितयोनिवृत्तिः कथिता । कथं ताई 'तपातयां प्रथममास पपात पश्चात्' । 'मभ्रंशयां यो नहुपं चकार' इत्या. दिप्रयोगाः । प्रमादत एव । कसभुवां क्रियासामान्यबाचित्वादामप्रकृतीनां क्रियाविशे- षवाचत्वात् तदर्ययोरभेदान्यो भवीत । सामान्यविशेषयोरभेदान्वयो लोकतः सिद्धोऽ- स्ति । एवं च इन्दांचकार । इन्दांवमूवेत्यादी एकर्तृकाभूतानद्यतनपरीक्षा परमैश्चर्या भिन्नक्रियेति तुल्यो वोधः। ननु करोतिः सकर्मकः भवतिस्वकर्मको कथं द्वयोस्तुल्प- वोध इति चेदवाहुः । यदा हि करोतिरुत्पादनार्थकः स्वातन्त्र्येण प्रयुज्यते। तदा तस्य नियमेन सर्मिकत्वं भवति। घटं चहै। राज्यं चरेत्यादी। यदा तु क्रियान्तरसमाना- विवरण:करोतिःप्रयुज्यते तदा यत्समानाधिकरणः करोतिस्तत्सकर्मकत्वाकर्मकत्वाभ्यां कृत्वा रूपमपि तथा सकर्मक्षाकर्मकभावो भजते । जुद्दवांचकारेतिाएवं भ्वरन्योरप्पा- प्रकृतिसमानाधिकरणत्वेन रचिलकर्मक वोध्यम् । तथा च तस्यातपत्रं विभारा- बभूव ' इति मायः ॥'तपतुपूर्तावपि मेदमां भग दिभाव भिमरावभूविरे इति श्रीहर्षश्च ॥ इत्पत्र नियन्तसमानाधिकरणानवतेः मकर्मकत्वात् कणि लिट्रा एवं चाम्मकृत्पर्धगतकारकस्यादिविशेषाभिव्यक्तिग्नुपयोगस्य फलमिति । गुन्नाम्यादि पिन् । इयेष ।। बनेनेति किन् । म इवाचवारेदि यो इत्यत्र प्रत्यपान्दयदे- क्रूरत्वाभाजदानन ॥ (तत्तत्री०)-कासादीनिकट गुल नेको इनाने ।

·सिद्धान्तचन्द्रिका। [आख्याते भ्यादय: (विदंदरिद्राजाग्रुषांवा) ॥ पूर्वस्य ऋवर्णस्याकारः ॥ (सुवोधिनी)-विददरिद्राजाग्रुषां वा ।। एभ्यो वाऽऽम् दरिद्राजागत्योरनेक- स्वरत्वान्नित्यप्राप्ती वेत्त्योषत्योश्चाप्राप्तौ विकल्पः । विद् ज्ञाने । दरिद्रा दुर्गतौ।जाय निद्राक्षये। उष दाहे। आमो मस्य नेत्त्वम् । आस्कासोराम्विधानात् ज्ञापकात्॥रः॥ ऋः इति छेदः पूर्वस्य हसादिः शेष इत्यतः पूर्वस्येत्यनुवृत्तम् ॥ ( तत्वदी०)-अवोदितो वेत्यतो वानुवृत्तगह-विददरिद्राजाग्रुषां वेति दरिद्राजाग- धरिने कम्बरलान्निन्यप्राप्ती वेत्योपयोश्याप्राप्ती विकल्पः॥र इति॥ इति छेदः। पूर्वस्य हसा. दि शेषः' इत्यतः पूर्वस्येन्यनुवर्तते।यत्तु वासुदेवेन णबादी पूर्वस्येत्यनुवर्तत इत्युक्तम्।तनारइत्य- प्रारयावादस्थ णघाटापिति अस्माकृत्पादस्यानुवृत्त्यसंभवात् ।। घातो मिनः ॥ नाम्यन्तस्यादन्तस्य च धातोवृद्धिः णिति परे ॥ इन्दांचकार, इन्दचक्रतुः, इन्दांचकः । इन्दांचकर्थ । इन्दा- मास,दामासतुः,इन्दामासुः । इन्दांबभूव । इन्द्यात् । ऐन्दीत् ॥ मिदि उत्सायाम । इदितो तुम् । प्रपूर्वः । प्रणिन्दति । प्रनिन्दति । प्रनिन्देन । प्रणिन्दतु । प्राणिन्दत् । निनन्द । निन्द्यात् । निन्दि- तानिन्दिष्यति । अनिन्दिप्यत् । अनिन्दीत् ॥ दधि पालने । दर ॥ टग्य गतौ । अप कर्तरि । उपधालघोर्गुणः । ओखति । ओपेत् । ओम्बनु । ओखत् ।। (सुबोधिनी)-धातो मिनः ॥आदिम्परसंपत्यतो वृद्धिारति णितीति चानु- धनम् । अत्र दिवस्येति पदमनुकृत्य वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । तेन स्वरान्तस्य बालोवृद्धिः नियति । देन श्वानमाचष्टे दावयति। विद्वांस पिदावयतीत्यादि सिद्धम् । भदन्तस्पेति बन उपवाया इत्यात इति योगविभागानस्येहाकर्षणाद्वा लब्धमा तन च अंकारपतीन्यादि मिहम ॥ (टन्ददी)-धानो मिन दनि ॥ आदम्याम्पयनीधिमिन गिनीति चानु निता पानादिविजानापि यम्य लंपामगारन्यर गावागावादर पर- दाय - आवृटेमाया पानाज दमा अध्ययुद्ध निनाय । इहोम- लनेतनवामिनामानिमयान्यात प्रामी-- दुई बेटा न मिल पान व्यायाम दुबई - नाम 2.14 मन्द मन.. raiरा- अदिम मोकाटन न । दा कि . .

·[ भाख्यान भ्वादयः ] टीकाद्वयोपेता। तर पादप गदयात् ।। इन्दामासेति ।। कस्भूपर इत्यत्र पृथग्रहणादस्ते भावो न । अन्यया ठि कृभूपर इत्येवोच्येत । आमा मस्त्वमास्कासोविधानान्न अन्यया मित्त्वादन्त्यस्वरान्परत्र विधानादा. स्करसे : सकागत्पूर्व विधाने सवर्णदीर्घत्वे वैलक्षण्यामानान् । (असवणे स्वरे पूर्वस्येवर्णोवर्णयोरियुवौ) उवोख, ऊखतुः, रुखः । उवोखिथ । औखीत् ॥ लुश्च अपनयने ॥ अञ्चु गतिपूज नयो। अञ्चति । अश्वेत् । अश्चतु । आश्चत् । आनश्च । अच्यात् । पूजायां अञ्च्यात् । अञ्चिता। अश्विष्यति । आआश्चष्यत् । आश्चीत् ॥ आछि आयामे । आञ्छति । आञ्छेत् । आञ्छत् ।। (सुबोधिनी)-असवणे स्वरे पूर्वस्येव वर्णयोरियुवौ ॥ धातोः पूर्वस्ये- वर्णोधणयोरियुवौ भवतः असवणे स्वरे । पूर्व द्वित्वं पश्चादुकारस्योपधाया उघारित गुणे कृते पूर्वस्यो । उवोख । कित्साद्गुणाभावे ऊखतुः । अत्र उ उख अतुम इति स्थिते पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिरिति न्यायात् पूर्वस्य हस्वस्यापि हस्वे कृते सवर्णदी: ततो 'हस्वः' इति पुनर्हखो न । लक्ष्ये लक्षण सकृदेव प्रवर्तते इत्युक्तत्वात् । युग-। शामिति नुक् । आनञ्च । गतौ नो लोप इति नो लोपः। अच्यात्। आछि आयामे । भायामो देयम् ।। (आच्छेर्नुग्वा णादौ ) आच्छ आनाञ्छ । हुर्छा कौटिल्ये ॥ (सुबोधिनी )-आञ्छे ग्वा. णादौ ।। आलेः पूर्वस्य नुम् वा णादौ परें। नुगशामिति नित्ये प्राप्ते विकल्पः ॥ बोर्विहसे ॥ हुर्छति । हूर्छतु । जुहूर्छ । हात् । हूर्छिता । हूर्छिप्यति । अहर्छिप्यत् । अहीत् । युच्छ प्रमादे। युच्छति ॥ वज गतो॥ (शसददवादिगुणभूताकाराणां नत्वपूर्वलोपौ)ववाज ।वव* जतुः । अवाजीत् ॥ बज गती। ब्रजति । व्रजेत् । व्रजतु । अन- जत् । ववाजाद्रव्यात् । व्रजिता । व्रजिष्यति । अवजिप्यत् ।। (सुबोधिनी)-शसददवादिगुणभूताकाराणां नत्वपूर्वलोपौ ॥ एषामेवपू- लोपौ न । शसु हिंसायाम् । दन्त्यान्तः । दद दाने। वकारो दन्त्यौष्ठ्यः आदौ यस्य स वादिः । गुणशब्देन भूत उत्पादितः गुणभूतः गुणभूतश्चातौ अकारश्च गुणभूता- कारः शशरतरित्यादौ गुणशब्देन क्रियमाणोऽर तदवयवोऽकारः । लुलवियेत्यादौ तु गुमशब्देन क्रियमाणो य ओकारस्तस्यानिकस्यावादेशस्यावयवोऽकारस्तस्यैत्वपुर्द- लोपोन ॥

·। (३४) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ाख्याते म्वादयः] (तत्त्वदी०)-शसददेति ॥ शशप्लुतगताविति तालव्यान्तस्य ग्रहणमिति कश्चिद्रनाम तद्भाष्यविरोधादुपेक्ष्यम् ॥ गुणभूतेति ॥ गुणो भवतांति गुणशब्दन, भावितो योऽकारस्तस्ये- त्यर्थः । तथा च शशरतुरत्रापि गुणे कृतेऽवयवस्यास्य न । लुलवियेत्यत्र ओकारे गुणे तस्यापि तदवयवस्यास्य न । गुणभूतत्वं साक्षात्परम्परासाधारणम् । तेनोक्तप्रयोगद्वयनिर्वाहः एतश्च लोपः पचामिति सूत्रे चकारादधिकाराल्लभ्यते ॥ (वदिवज्योः सौ नित्यं वृद्धिः )अवाजीत् ॥ अज गो क्षेपणे च । अजति । अजेत् । अजतु । आजत् ॥ (सुबोधिनी)-वदिव्रज्योः सौ नित्यं वृद्धिः॥ एतयोनित्यं वृद्धिः सौ परे ॥ अतो हसादेरिति विकल्पप्राप्तौ नित्यविधानम् ॥ (तत्त्वदी०)-वदिव्रज्योरिति ॥ अतो हसादेरिति विकल्पप्राप्तौ नित्यम् ॥ (अजेरचतुषु वीवसादौ वा) विवाय ॥ (सुबोधिनी)-अजेरचतुषु वीवसादौ वा ॥अमेत्यिादेशोऽनपि वसादावनापि तु वा ॥ गुरुत्वात् सर्वादेशः॥ नुधातोः ! विकरणस्य नोर्धातोश्चवर्णोंवर्णयोरियुवा स्वरे । अने. कस्वरस्यासंयोगपूर्वस्य तु य्वौ ।। (सुबोधिनी)-तुधातोः॥वोर्धातोरिति सूत्र वा वति चानुवृत्तम् । क्नुप्रत्ययसं- बन्धिनी नु इत्यस्य न ग्रहणं निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्येत्युक्तत्वात् । णु स्तुताविति धातोरपि न कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमस्यैव ग्रहणमिति परिभाषितत्वात् पारशेषात् नु इत्यस्य विकरणस्य ग्रहणम् । नुप्रत्ययान्तस्य धातोश्चवर्गोवर्णयोरियुगौ। अनेकस्वरस्यासंयोगपूर्वस्य तु नो तोश्चेवोवर्णयोटौँ धातोविहिते स्वरादौ परे । शक्नुवन्ति। शिश्रियतुः। नुवन्ति । असंयोगपूर्वस्याने कस्वरस्य तु सुन्वन्ति । निन्यतुः जुवति ॥ अनेकस्वरस्यति किम् । रियति । पियति । रि पि गतौरुवन्ति। नुप्रत्यया. न्तस्यानेकस्वरत्वाव्यभिचारात् प्रत्युदाहरणं न ॥धानोविहिते इति किम् । सुधीशी ॥ (तत्त्वदी०)-तुधातोरिति योर्धातोरिति यो वेति च पूर्वसूत्रद्वयमनुवर्तते । अत्र च धा. तोपिहिते स्वरादौ परे इति बोध्यमातेन सुधीशावत्र पदादिस्वरेन । त्रस्तत्रे ह्यत्र (?) नोरपि न ग्रहणं नुग्रहणेन निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबंधकस्येति परिभाषया विकरणस्यैव नोर्ग्रहणात् । स्णुताविति धातोरपि न ग्रहणं कृत्रिमत्वात् ॥ (उवर्णान्तेपु हुन्वोरेवापि ) विव्यतुः ॥ (सुबोधिनः-उवर्णान्तेपु हुन्वोरेवापि ॥ अपि अविषये चतुर्पु अनेकवर स्यासयोगपूर्वस्य तोरुवर्णस्य वत्वं न । हुन्वोरेव वत्वं चतुर्यु । अनपि तु जुहवतुः । विष्यरित्पत्र योषित इसे इति दीपों न यत्वस्यासिद्धधात् ।। .

·[भाख्याते म्वादयः] काइयोपेता। (३५) ( तत्त्वदी०)-उवर्णान्तेषु हुन्वोरेवापीति ॥ हु दानादनयोः। नोर्विकरणस्य अपि सविपचे इत्यर्थः । तेन जुहूति चिन्यतीत्यत्रन नतु बोभुवतीत्यत्रादि । एतच्चानुवत्ता टभ्यते ॥ (स्वरान्तादत्वतश्च तादौ नित्यानिटस्थपो वेट ) विवयिथ । विवेथ । आजिथ । विव्ययुः । विव्य । आजिव । आजिम । वीयात् ॥ (सुबोधिनी)-स्वरान्तादत्वतश्च तादी नित्यानिटस्थपो वेट।। स्वरान्ता. तादी नित्यानिट आयोचारणेऽवतस्तादौ नित्यानिटश्च धातोः परस्य थप इड़ वा भवति ॥ अत् विद्यते यस्य स अवान् तस्मात् ।। स्वरान्तात् किम् । विभेदिय ।। धपः किम् । पपिच॥तादौ नित्यानिटः किम् । सस्वरिघ । स्वरतिसूतीत्यनेन वेटकोऽ. यम् । आयोचारण इति किम् । चर्षिया अत्यताकिम् ।विभेदिय । तपः किम् । रराधिय ।। तादाविति किम् । जग्राहिय ।'युः से' इत्यनेन सप्रत्ययेऽयं नित्यमनिट् । नित्यानिटः किम् । आननिय। जादित्वाइटकोऽयम || (तत्वदी०)-सत्दत इति दिने यम्य लोचान । तस्मादित्यर्थः नित्यानिटः निम्। संता । सपिता॥ नेकस्वरादनुदात्तात् ।। आद्योचारणेऽनुदात्तादेकस्वराद्धातोः पर- स्य वसादरिन स्यात् ॥ (सुबोधिनी )-नकारादनुदात्तात ॥ भायोचारणे इत्युभयनान्यति। आयो. शारणेऽनुदात्ताशवरावेत्यर्थः देन विभिल्तीमत्र सान्ते अनेकपाकेपनियो भवत्येव ॥ (तत्त्वदी-नकस्वरादि यो इनि उमदान- दा! तेनमिनीन्द्र “ अनिद खरान्तो भवतीति दृश्यतामिमांन्तु संरः प्रवदन्ति तद्विदः । अदन्तमतमतां च वृदना विहीटिवयर शीटश्रि- भावपि ॥ १ ॥ गोल्पदालतांद सन्तुना र नयागोनि यो । इति कराना निगः समुचितानिनो हमा तानपि सक्रोिध ॥ शानिन्न कालेम्वन्देिश हायने घनिध साले निगरमी विमान्यमा पनिम्ननात. नीदो राभिद नेत्रो !!: ! मिर्जाई त जि. विकावा पाने मनः। निरयों नदि कानी गनिम्न पिरियन : विदिग्विाती यहि लछो दरनि नवनिम: है।

·{ }, } fགྲྭff1 [ eiri} tri': ] བ། ---- , ; ཡqvii];ir;; ༑ བས;; ༽ དེrf། བོདisiit 'titti ༤: ༌ ༌ 31：ju}vi[77:07ར་གr:1- •：༣'' ཅ '':1} -rwri'nurrrii བཙཕ བ ཙཔ : it rifarirr-writtt. | ཀf. r;:༌༑ | fiitirir-•rtihrtifir II ཙཔ : 1: ་ ; .. ''13''དེ: xistif ཀ༥fril :[iiifiirru། r • '， ་ཙཀ ཀ 11 :། | {jT fr[| I'I Tr ， , ''Y ༣ ༌༌༌༌༌༌ ༑ 'Tiiii nril། | }}tf | པf | ：：•f! 1.1 °ji•1:| ཀififi། gi jf༣，| 8 ཚར # ༣ ཙཀ A ༣ ཎ༌ བ f ས ཟབ་1.3.J14 | 1:11. ! 11• I[ t,1f :: 3.}， | is}}}} { }_11 JIt 3 - }， 1:} ： ༈：: 1：|: ： == 1.} { }}， }， tz ( ན ན ན ༧ ༧ ནི + ཟ་ i3，» ：. ： ༩ } 3 4 , མ་，： ；; ： པ ས 14 ， ， ·साल्याते न्यादयः ] टीकादयोपेता। (४३) (सोधिनी)-गमां छः ॥ गम्ल गतौ । यम उपरमे । इयु इच्छायाम् । एते गमादयः । बहुवचनमाचर्यम् ॥ (तत्त्वदी० )-गमामिति ॥ बहुवचनान्गस्य फलमाह-गमादय इत्यादि । (यमिरमिनमातां सक्सेरिट पे) अ{सीत. अयंसिष्टाम् ॥ णम प्रहत्वे शब्दे च । नेमिथ- ननन्य। अनंसीत् ॥ ईय॑ ईईर्ष्यायाम् । ईष्यति । ऐयात । ऐयात् ॥ गम्ल गा । गच्छति ॥ (सुपोधिनी)-यामरमिनमातांसह सरिट पे||एषां सक स्यात् एभ्यासेरिट पे परे ॥ भसीत्, भयसिष्टम । व्यरंगीत, सटान् । अनसीद, अनसिटाम् । पे किम् । रक्षायत असातास ।। गमां स्वरे ।। गमहनजन्यन्यसामुपधाया लापः स्मारपरे क्ढिति न तु ।। जग्मतुः । जगमिध-जगन्ध ।। (सुबोधिनी )-गमा बरे ॥ गान गाएन हिमागयो। रानु आवरण। घरला अदने । एपामुपधाया लोप. साताद तिति मगन नोबेल्प तो व्यरिधता दानुदर्शनात मजनुः । चाला। माद ॥ विग । अगमत् ॥ (तत्त्वदी)-गमा स्वर. . गोप्तो सिया र "; -7 हन्तृतः स्यपः॥रले दन्तः रम्य म्यरटर भया । गमान पे गमिप्यति॥ (सोधिनी) इतः परः । अयं मे विवियन प्रदानयोः समासानन्द इन्द्र पटना iii. रखने वान। सम्पदालन ::: E . रिपाईः ॥ किनेर बाद - हावा . T ·(४४) सिद्धान्तचन्द्रिका । [.आख्याते म्यादयः] एतादिभ्योऽस्पतिवक्तीतिच लब्धम्।पुषादिश्च दिवाद्यन्तर्गणी ग्राह्य लित्साहचर्यात लितो हि प्रायेणानिटः तत्साहचर्यापुषोऽप्यनिड ग्राह्यः स च दिवादिनं भ्वादिः सेट्त्वात् न चुरादिर्मिना व्यवधानाच्च ॥ (तत्वदी०)-लित्पुषादेरिति ॥ ल इत् यस्य स लित् । पुप् आदिर्यस्य स पुपादिः लिच्च पुणदिश्चानयोः समाहारः लित्पुषादिस्तस्य । नुमोऽनित्यत्वात्क्लीवत्वस्वैव वा पुंस्त्वम् ॥ ननु बेद्विश्चेत्यनन्तरोक्तसूत्रादङ्नुवृत्तेः किं डग्रहणेनेति चेत्सत्यम् । डग्रहण योगविमागेनान्यतोऽपि विधानार्थम् । तेन धुतादिभ्योऽपि अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यश्च भवति । अथैकयोगनिर्दिष्टन्यायेनाडि द्वित्वं भवदिति वाच्यम् । अरिति ग्रहणात् । व्यन्तादेवाङि द्वित्वविधानात् न त्वन्यस्मात् । अडि लघोर्हस्व उपधाया इति हस्वस्तु लित्पुषादेर्दी|पधत्वाभावादेव न द्वित्वाभावेन पूर्वपदत्वाप्रसङ्गाच।। (मुचादेर्वा ङः) अनुचत् अम्रोचीत् । अम्लुचत्-अम्लोचीत् ॥ ग्रुचु ग्लुचु चौयें । अनुचत्-अग्रोचीत् । अग्लुचत्-अग्लोचीत् ॥ ग्लुञ्चुं गतौ । अग्लुचत्-अग्लुञ्चीत् ॥ त्रिफला विशरणे ॥ (सुबोधिनी)-मुचादेर्वा डः॥ मुचु म्लुचु ग्रुच ग्लुचु ग्लुञ्चु इति मृचादयः।। त्रिफला विशरणे । विशरणमवयवानां विभागः ॥ (तृफलभजत्रपां किति णादौ सेटि थपि चैत्वपूर्वलोपो) फेलतुः । फेलिथ॥ ' (सबोधिनी)-नृफलभजत्रपां किति णादौ सेटि थपि चत्वपूर्वलोपो। तरतरकाररय गुणशब्देन भावितत्वात् फलभजोस्तु वैरूप्यसंपादकादेशत्वात् प्रपतेश्च एकहसमध्यस्थत्वाभावादप्राप्ते विधिः । तेरतुः । तेरुः । फेलतुः । फेलुः । मेजतुः। भेजः । त्रेपे । पाते। ट्रान्तस्य लूसमीपाकारस्य सौ. नित्यं वृद्धिः॥ अफालीत् ।। फल निष्पत्तौ । फेलतुः । अफालीत् ॥ चर गतिभक्षणयोः । अचा- रीत् ।। जि जये। (सुबोधिनी)-लान्तस्य लूसमीपाकारस्य सो नित्यं वृद्धिः॥ अतो हसा- देिित विकल्पस्यापवादः ॥ लान्टस्य विम्। अलपीताअरणीत्। यत्र लूसमीपत्वेऽपि लान्तत्वाभावान्न नित्य वृद्धिः ॥ समीपाकारस्य विम् । वल्ल आशुगमने । अश्वल्लीदात्र अस्य समीपत्वेपि अन्यलूसीपत्वाभावान्न वृदिः॥जि जये । जय उत्कर्षमाप्तिः । सकर्मकोऽयम् ॥ (इत्त्वदी०)-ट्रान्तस्यीतादान्नस्य किम् । एपीन् । अरणात् । अत्र टममी- पर लान्दयाभाव न !! नमीपावारम्य किम् । एल्ट आयुगमने इत्यस्य अश्वात् । अत्र - ·[पाख्याते स्वादयः] दीकादयोपेता। (४५) लूसमीपत्वेऽपि । अन्त्यलसमीपत्वाभावान । अतो हसादोरति प्राप्तविकल्पस्यापवादः । जि जय इते ॥ जय उत्कर्षणप्तिः ॥ (सपरोक्षयोजैर्गिः ) जिगाय, जिग्यतुः, जिग्युः। जिगयिथ- जिगेथ जीयात्।अजैषीत्॥कृष विलेखने। कर्षति।चकर्ष । चकर्षिथ॥ (सुबोधिनी)-सपरोक्षयोर्गिः ॥ जेर्गिः स्यात् सप्रत्यये णवादी च द्वित्व- निमित्तयोरिति व्याख्ययम् । तेन यलुगंताजेग्र्यादेशो न जेजयांवकारेत्यत्र ॥ कृष दिलखने । विलेखनमाकर्षणम् ॥ (तत्त्वदी०)-सपरोक्षयोरिति ॥ परोक्षशब्देन तदर्थकणवादिग्रहः । द्वित्वनिमित्तयोगित पेयम् । यथाश्रुतव्याख्याने तु यड्लुगंताज्जेादेशः स्यात् ॥ झसे दृशाम् ॥ दृशसृजकृषभूषनृपपस्सृपां झसेरो रो रश्च॥ -hi berk-रारो झसे दृशाम् ॥ अश्च आश्च तयोः समाहारः अं तेन . अरः। पर स्थाने आरः स्थाने च रो भवति । तेन द्रक्ष्यति उभयत्रापि गुणवृद्धिस्थाने र आदेशः सिध्यति । वहुवचन त्वाद्यर्थम् । गे । सृज विसगें। कृष विलेखने । मृश आमर्शने । स्पृश स्पर्शने । रुप 'दृप हर्षमोहनयोः । सृपल गतौ ।। कृषादीनांवा) क्रष्टा-कट ॥ (सुबोधिनी)-कृषादीनां वा ॥ कृषादीनां षण्णां तु वारः स्थाने रः ॥ पढ़ोः कः से॥ धातोः षढयो कत्वं स्यात्से परे ।। ऋक्ष्यति-कर्ण्यति ।अक्राक्षीत्-अकाीत् ॥ (सुबोधिनी)-पढोः कः से । धातोरित्यनुवृत्तम् ॥ से किम् । कष्टा ॥ षढोः पिम् । त्रस्यति ॥ धातोः किम् । लिटसु ॥. (तत्त्वी०)-पटो कासे इति ॥ धातोरिति ॥ सत्र धातुग्रहणयानुवर्ननं विधेयम् । तेन धातोव धातोर्न तु नामन्यविशिष्टत्यापि । तो लिह्य इत्यत्र नातिप्रमहुः । न चान क्यस्य वाधकच तदपवादस्न्यादस्य । न चात्र नामन्येन धातुन्वमिति अमितव्यन् तिन तददानात् ।। (कृपमृपस्पृशमशहपहपां वा सिः )हशपान्तात्सक् ॥हान्ता- च्छान्तावान्तानाम्युपधादनिटः सम्प्रत्ययः स्यादियादिपरो न तु शेः॥सेरपवादः । अकृक्षत ।। सृप्त गती । सर्पति ! म्रता- सर्ता । असुपद ॥ कृश आहाने रोदने च । क्रोशनि । कोष्टा। अक्ष शिष दिमायाम् ।।

·No text on this page.

·(माख्याते म्वादयः ] टीकाद्वयोपैता। (४७) (सुबोधिनी)-धिन्विकृण्व्योर्वस्य लोपो गुणाभावः उप्प्रत्ययश्चाब- विषये ॥ आभ्यामुप्प्रत्ययः स्यात् धातोर्वकारस्य लोपोगुणाभावश्च चतुषु । अपोड- पवादः ।। धिवि प्रीणने। कृषि हिंसायाम् । नूप इति गुणे धिनाते ।। ओव्मों लोपः॥ असंयोगपूर्वस्य प्रत्ययोकारस्य लोपो वा व- मयोधिन्वः-धितुवः, धिन्मा-धितुमः । मिपितु गुणो बाधकः । धिनोमि॥ (सुबोधिनी)-ओमौर्वा लोपः॥ उकारः प्रत्ययावयवः प्रत्ययरूपश्च गृह्यते ओर्वाहेरित्यतो वेत्यनुवृत्तम् । तस्यासंयोगपूर्वस्य प्रत्ययस्येत्यर्या प्रत्ययोकारस्य किम् । युरः। युमः ॥ असंयोगपूर्वस्य किम्।शरमुवः। तक्ष्णुमः॥धिनोमीत्यत्र परत्वाद्गुणः ।। (तत्त्वदी०)-ओोर्वा लोप इति ॥ ओर्वाहेरित्यतो वेत्यनुवर्त्य व्यवस्यया संयोग- पूर्वप्रन्ययोकारलामः । उकारश्च प्रत्ययस्तदवयवश्च ।। ओर्वा हेः ।। असंयोगपूर्वात्प्रत्ययोकारार्लोपो वा भवति ॥धितु- धिर तात् ॥कृवि हिंसाकरणगतिषु । कृणोति । कृण्वन्ति । चक- व ॥ अक्षू व्याप्तौ। (अक्षेर्वा नुप्रत्ययोऽविषये ) अक्ष्णोति । अक्ष्णवंति । अक्षति । आनक्षिथ-आनष्ठ । अक्षिता-अष्टा। अक्षि- ष्यति-अक्ष्यति । आक्षीत्, आक्षिष्टाम् । आक्षीत, आष्टाम्, आक्षुः। तक्ष त्वष तनूकरणे ॥ (सुवोधिनी)-ओर्वा हेवेति न विकल्पार्थ किं तु प्रत्ययसंवन्धिनोऽसंयोग- पूादित्यस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थम् । उम्प्रत्ययरूपः प्रत्ययावयवश्च गृह्यते ॥प्रत्ययसंव- न्धिनः किम् । युहि । रुहि । असंयोगपूर्वारिकम् । शक्नुाह ॥असू व्याप्तौ । व्याप्तिः कारयम् । अक्षेर्वा नुसत्ययोऽविषये । अक्षेर्नुमत्ययो वा स्यात् चतुर्यु । अपोऽपवादः लटि स्कोरिति कलोपः। पढोः कः से इति कापत्वम् ।अक्ष्यति लडि ऊदित्वादेव आक्षीत् । आशिष्टाम् । इडभावपक्षे तु आक्षीत्।झसादिति सिलोपे आयाम, आतुः।। (तत्त्वदी०)-ओर्वाहेरितिावाशन्दोऽत्र न विकत्वार्थः किंतुव्यवस्थार्थः तकलं तक्तमय । (तक्षेस्तनूकरणे तुर्वाऽविपये ) तक्ष्णोति-तक्षति वा काष्ठम् ततक्षिय-तनष्ट। अतक्षीद. अतक्षिष्टाम् । अताक्षीव, अताप्टाम् तनूकरणे किम् । वाग्भिः संतक्षति। भलयतीत्यर्थः ॥ पिन चुम्ब ने । प्रणिति । निक्षति ।। ग्ल म्ले हर्पक्षये ।। (मुबोधिनी) तक्षेस्तनकरणे तुरिविषये ॥ तन्काणेये तक्षेनुमन्यया वा कर्प । अपोऽपवादः । ग्लम् हर्पक्षये । हर्पयो धामयः ।।

·(४६) सिद्धान्तचन्द्रिका। | भाष्यात म्वादयः ] (सुबोधिनी)-कृषभूषस्पृशम्शतृपा वा सिः॥ एभ्यो वा सिः स्यात् पक्षे इशषान्तात्सक ॥ तृपपभ्यां षादित्वात्तु ङाहशषान्तात्सक । अनिटोऽनामिवत इत्यनुवृत्तम् ॥ इशषान्तास्किम् । अतिप्त । नाम्युपधाकिम् । अगाढ ।। अनिटः किम् । औहिाशेस्तु अद्राक्षीत् । हश्च शश्च षश्च इशषारते अन्ते यस्य स तस्मात् । अप्रान्तग्रहणं चिन्त्यम् । इशषादिति पाट्यम् । तेन च धातोविशेषणादन्तलामः ।। (तत्त्वदी०)-हशपान्तात्सगिति ॥ हश्च शश्च पश्च ते अन्ते यस्य स तस्मात् । अत्र यानिटोऽनामिवत इति पूर्वसूत्रानामिवत इत्यनुवर्त्य स च विशेषार्थतया विवक्षणानाम्युपधात्वलामः। इत्यभिप्रेत्याह-नाम्युपधादिति । तेन स्टुहेरस्ताक्षादित्येव रूपमिति बोध्यम् । हशपादित्येव युक्तं धातोर्विशेषणत्वेनान्तलाभात् ।। (इपुसहलुभरिपरुषामनपि तस्येड्डा ) रेषिता-रेष्टा । रोष्टा- शोषिता । अशिक्षत् ॥ उष गतौ । ओषति। ओषाञ्चकार-उवोष ॥ मिह सेचने॥ (सुबोधिनी )-इषुसहलुभारषरुषामनपि तस्येडा ॥ इषु इच्छायाम् । षह मर्षणे । लुभ गायें । रुष रिष हिंसायामेभ्यः परस्यः तकारस्य इड्डा भवति मनपि परे ॥ विददरिद्रेत्याम् । उपधाया लघोरिति गुणः । ओषांचकार । असवणे स्वरे इत्युत् । उवोष ॥ मिह सेचने । सेचनमार्दीकरणम् ॥ ढि ढो लोपो दीर्घश्च॥ढे परे ढस्य लोपः पूर्वस्य चानृतो दीर्घः। मेढा । षढोः कासे । अमिक्षत् ॥ दह भस्मीकरणे । देहिथ-ददग्ध । धक्ष्यति । अधाक्षीत्, झसात् अदाग्धाम् ॥ इवि व्याप्तौ । इन्वति। इन्वांचकार । ऐन्वीत्॥हिवि दिवि धिवि जिवि प्रीणने। हिन्वति।। (सुबोधिनी )-ढि ढो लोपो दीर्घश्च ॥ अनृतः किम् गुढात् ॥ हो ढ इति ढत्वम् । तथोर्ध इति तस्य धः । टुभिः ष्टुः इति ढः। ढलोपे मेढा । इशषान्तात् इति सक् । अमिक्षत् ॥ हिवि दिवि धिवि जिवि प्रणिने । प्रीणनं तर्पणम् । इदितो नुमिति नुम् । हिन्वति ॥ (तत्त्वदी०)--ढि ढोलोप इति ॥ वान्यत्रेत्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थयाऽन्तः पूर्वस्यति वोध्यम् । दि दो लोपो दीर्घश्वेति सुवचम् । एवं च रिलोपो दीर्घश्चेति न सूत्रायम् ॥ प्रीणन इति ॥ प्रणिन वृत्ति तर्पण च ॥ (धिन्विकृण्च्योर्वस्य लोपो गुणाभाव उष्प्रत्ययश्चाविषये) विकरणस्य अप्रत्ययस्योप्प्रत्ययस्य च गुणो भवति पिति परे । धिनोति ॥ - ·, -उस्यालोपः॥ आदन्तस्य धातोरातो लोप उसे परे ॥ ११८ भूतमात्रे दिवादिपरो ङोवा द्वित्वं च आतोऽनपि ॥ अधत् ॥ दृशिर् प्रेक्षणे ॥ (सुबोधिनी)-धेटो भूतमात्रे दिवादिपरो डो वा द्वित्वं च ॥ धेटो प्रत्ययो वा स्याद्वित्वं च लुङि सेरपवादः॥पक्षे यमिरमिनमातामिति सकाअधा- सीत् ॥ शाळेति सिलोपे अधात् ।। दृशिर प्रेक्षणे । प्रेक्षणं दर्शनम् ॥ दृशादेः पश्यादिः॥ चतुर्वपि दृशऋसृशदयदनाघ्राध्माम्नादाणू- स्थां पश्यऋच्छधाशीयसीदपिवजिघ्रधममनयच्छतिष्ठाः ॥ पश्य- ति ॥ ददर्श, दहशतः॥ (सुवोधिनी ) शादेः पश्यादिः ॥ शिर प्रेक्षणे । ऋगता । स गतौ । शदूल शातने । पदल विशरणादो। पा पाने।पा रक्षणे इति तु न गृह्यते लुग्विकरण- वात् । घ्रा गन्धोपादाने । ध्मा शब्दाग्निसंयोगयो। म्ना अभ्यासे। दाण दाने ।छा गतिनिवृत्तौ । एषामेकादशानां ययासंख्यमेकादश पश्यादय आदेशा भवन्ति अप- प्रत्यये परे ॥ (तत्त्वी)-दृशादेः पश्यादिरिति।।रा पाने इत्यस्यैव ग्रहण न तु पा रक्षणेइत्यस्यापि दुटिकरमालुम्विकरणयोरलविकरणस्यैव ग्रहणामिति नेत्रित्र। तन्न न्यायेन सिद्धी साहचर्यस्या- गतिभन्यात् ।। (सृजिदृशोस्थपो वेद ) ददर्शिय-दद्रष्ठ । द्रष्टा । अद्राक्षीद, अद्राष्टान् ॥ (सुवोधिनी) सृजिशोस्थपोवेट्ााकादेणादोरति नियमानित्ये प्राप्ते विभा पन् । लटि इरितो वेति टः ॥ (ऋवर्णहशो. गुणः )अदर्शन ॥ ऋगतों । ऋच्छति । आर्छन् ।। (सुबोधिनी)-प्रवर्णदृशो गुणः॥वर्गान्तस्य धातोटोश्च गुणः स्यात् टप- त्यये । हमारे अनिवनामिवत इति वृद्धिः । ततो रारो झमे हमामित्यागेमा यस उपधाया इति पुनद्धी अवाशीत ।।

·॥ - सिद्धान्तचन्द्रिका । [आयात म्वादयः] ॥ अनपि ॥ नी)-संध्यक्षराणामा ॥ सध्यक्षरान्तानां धातूनामा अनपि। धातोः गोभ्याम् । नौभ्याम् ॥ ण डौ॥ आदन्ताद्धातोः परो-णब डौ । जग्ली ॥ ")-आतो णब डो॥ आत इति धातोविशेषणात्तदन्तविधिः । काररूपाच्च धातोः परो णब डौ स्यात् अइवाचचारेति औ ॥ ०) आतो ण डाविति ॥धातोर्विशेषणत्वात्तदन्तलाभ इत्यभिप्रेत्याह-आर- ।। आदन्तादाकाररूपाचोत बोध्यम् । णवित्यत्रानुबन्धद्वयग्रहणम् । प्रथमपुरुषबहुवचने द तिमाय डित्करणम्। आतो युग्वारणाय णित्त्वं वा स्यानिवत्त्वात् तज्ज्ञापक ... मेव । नित्यन्यात्प्रथमप्राप्तोऽपि युक् सावकाशन्यायेन वारितः ॥ आतोऽनपि ॥ धातोरातो लोपोऽनपि विङति स्वरे इटि च ॥ जग्लतुः जग्लिथ-जंग्लाथ ॥ (सुबोधिनी)-आतोऽनपि॥आत इति योगविभागात् सेटिथपि चेति लव्यम्। ( तत्वदी० )-आतोऽनपि ॥ आत इति योगविभागात्सेटि थपि चेत्यस्य लाभः ॥ (संयोगादेरादन्तस्य कितिलिङयेकारो वा) ग्लायात्-ग्लेयात्। अग्लासीत् ॥ के गेरै शब्दे । जगी। (सुबोधिनी) संयोगादेरादन्तस्य किति लिङयेकरो वा ॥ संयोगादे- रादन्तस्य धातोरेत्वं वा किति लिई ॥ दादेरे ॥ अपिदाधामागेहाकपिबतिसोस्थामात एकारो भवत्या- शीर्यादादों ये ॥ गेयात् । अगासीत् । स्त्ये ष्टये शब्दसंघातयोः।. स्त्यायति । तस्त्यो। स्स्यायात्-स्त्येयात् । अस्त्यासीत् ॥ दे शो- धने । ददौ । दायात् । अदासीवाधेिट पाने । दधी। धेयात् । अधा. सीत् । सिलोपपक्षे । अधात् । अधाताम् ।। (सुवोदिनी )-दारेरे ॥ इह दारूपास्त्रयः । इदाज दाने । दाण दाने । दो भवखण्डने । दे रक्षण गृह्यते लिडि कित्त्वासंभवात् ॥ धारूपी दी । इयान धार- णपोषणयोः । धेट्. पाने । दाश्च दाश्च दाश्च दाधाश्च धाश्च धो दाश्च धो च दाधा- इति विग्रहः । दाप् लवने । देप शोधने । एती पित्त्वात् न ग्राह्यो। मा मानामा- मेही नेह गृह्येते लिडि कित्तासमवातागे शब्दे । गाङ गताविति तु न गृह्यते लिडि. कित्वासंभवात् ॥ ओहाय त्यागे । पा पाने। पोन्तकर्माण। हा गतिनिवृत्तीपपा- मेलं किटि लिडि । देयात् । धेयात्। मेयात। हेयात् । पेयात्। अवसयान्। स्ययात।। कित किस् । दाली।

·:] टीकाव्योपैता। (४९) झदेरित्यत्रदादोरस्पतोदादेरित्यस्यानुवृत्त्वैवातिदेऽत्रदादेरितिग्रहणसामदेि- पे इति। एतदप्युक्तयुक्तेल पते प्टयै स्त्यै इति ।अत्र वासुदेवः नामधातुष्व- उक्तवान्तद्भाष्यविरुद्धम् पृथकाठस्तु तिष्ट्यासति अतिष्ट्यासदित्यत्रषत्वार्थः।। पः) अधुः ।। उस्यालोपः॥ आदन्तस्य धातोरातो लोप उस परे । ११ भूतमात्रे दिवादिपरो डोवा द्वित्वं च )आतोऽनपि ।। अदधत् ॥ शिर प्रेक्षणे ॥ (सुवोधिनी)-धेटो भृतमात्रे दिवादिपरो डो वा द्वित्वं च ॥ धेटो डप्रत्ययो वा स्यात् द्वित्वं च लीड रपवादारो यमिरमिनमातामिति सकाअधा- सति ॥ शाछेति सिलोपे अधात् ।। शिर प्रेक्षणे । प्रेक्षणं दर्शनम् ॥ दृशादेः पश्यादिः।। चतुर्वपि शस्शदयदनाघ्राध्मानादाणू- स्थां पश्यऋच्छधाशीयसीदपिबजिनधममनयच्छतिष्ठाः ॥ पश्य- ति ॥ ददर्श, दहशतः॥ (सुयोधिनी )-शादेः पश्यादिः । निःणे । गती । म गती। शदल शातने । पदल विशरमाना पा पानेापाले इति तु न गृह्यते लम्विकरण- शत् । घ्रा गन्धोपादाने । मा समानिसंपोगोना अभ्यामेदाण दाने हा गतिनिवृत्ती । एषामेकादानां ययानरूपमेगादा परयादय आदेगा भवन्ति अप- प्रत्यये परे ॥ (ती)-मादेः पश्यादिरिनिदाद दुपात Hain कारणलीन नाम न दी गदम्या (सृजिदृशोस्थपोवेट) ददक्षिय-इष्ट । द्रष्टा । अद्राक्षीद, अमाधान। (सोधिनी) हिन्दना विट निमामि (ऋहिमोडेल कदद "ना! अनि आ॥ ( 47 :. र :rmiry । A ·(५०१ सिद्धान्तचन्द्रिका । [आख्यात म्वादयः ] (गुणोर्तिसंयोगायोः। अतःसंयोगाददन्तस्य च गुणो यकि यङि किति णादावाशीर्यादादौ च ये ॥ आरतः, आरुः ॥ (सुवोधिनी)-गुणोतिसंयोगाद्योः। अतौतिभ्वादिद्वाद्योग्रहणमा लुका निर्दे- सौत्रस्तिनिर्देशो यङ्लनिवृत्यर्थः। व्याख्यानात् ऋत इवि लभ्यते।तच्च संयो- गादित्वेन विशिष्यते। तेन अर्तेः संयोगादेःऋदन्तस्य धातोर्गुणः यग्पङोः परयोः कितोलिलिङगेश्च ॥ संयोगोदीरति किम्। क्रियात् ॥ (तत्त्वदी०) गुणोतिसंयोगाद्यारिति॥अर्तिश्च संयोगादिश्च तो तयोः॥ऋदन्तस्य रोति ॥ अतिसाहचर्यादेवैतलभ्यते ॥ (अत्यतिव्ययतीनां थपो नित्यमिट )आरिथाअर्यात् । अतः । अरिप्यति । आरिण्यत् ॥ (सुबोधिनी)-अत्यतिव्ययतीनां थपो नित्यमिट्॥अद भक्षणे।ऋ गतौ । ध्ये संवरणे । स्वरान्तादत्वतश्चेति विकल्पे प्राप्ते विधिः ॥ (सतिशास्त्यतिभ्यो ङो लुङि सेरपवादः )स्वरादेः। आरत् , आरताम् । अर्तेहादरिति केचित् । आर्षात्, आर्शम् ॥ स गती। धावति । अधावत् । शीघ्रगतावेवायम् । अन्यत्र सरति । ससार, सस्रतुः। ससर्थ । समय, ससम ।। (सुबोधिनी )- सतिशास्त्यतिभ्यो ङो लुङि ॥ इह लुका निर्देशात् सत्यती जोहात्यादिकावेव गृह्यते । तेन माद्यो ङ इति केचित् ॥शासु अनुशिष्टौ। अस्यैव ग्राणं न तु आडः शासु इच्छायामित्यस्यापरस्मैपदिसतिभ्यां साहचर्यात परस्मै- पदिनः शासम्रहणात् क्रादेरिति नेट । ससर्थ। सस्व ॥ ( तत्वदी०)-शीव्रगतावेवेति ॥ एतच्च विदो नवानामित्वतो येत्यस्यानुवृत्तेर्व्यवस्थया बोध्यम् ॥ यादादी॥ये या दो धातोः ऋतो रिङ् भवति डो व्यवधानार्थत्ते- न ये इति न दीर्घः ॥ स्त्रियात् । सर्ता । सरिप्यति । असरत, असरताम्।। गतौ । स्रवति।अम्रवत्।मुस्राव, सुत्रुवतुः।मुस्रोथा यात । स्रोता॥ (मुबोधिनी)-यादादो॥ ये धातोतो ग्डि स्यात् किति लिढि ॥ डकारोड- नपादेशाों न किं तु मध्यव्यवधानार्यः ॥ (तत्त्वदी०)-टो व्यवधानार्थ इनि ॥ न यन्त्यादेशार्थः । थातोरविकाग यष्टीनि- दिटवेतामाद । यसवानलमार-तनति ।।

·। [ साक्ष्याते भ्वादयः] टीकाइयोपेता। (५१) (श्रि द्रुभ्यो को धातोश्च द्वित्वं लुङि सेरपवादः ) असुनुवत। दुद्रु गतौ । दुदविथ-दुदोथ । दोता । आदोषीत् ॥ द्रवति । दुद्रोथ । दुद्रुव । अदुद्रुवत् ॥ श्रु श्रवणे ॥ (सुबोधिनी)-श्रिद्भ्यो ङो धातांश्च द्वित्वं लुङि ॥ एभ्यो ङप्रत्ययः स्यादेषां द्वित्वं च लुङि न तु सः ।। (श्रुवः शृआदेशो नुमत्ययश्चाविषये) नूपः। शृणोति । शृणो- मि । ओठमा लोपः। शृणुवः-शृण्वः, शृणुमः-शृण्मः । शृणुयात् । शुभाव । श्रूयात् । अौषीत॥ शदल शातने ॥ (सुवोधिनी)- श्रुवःशृआदेशो तुमत्ययश्चाविषये श्रुवो। नुप्रत्यय: स्यात् धातोः शृ इत्यादेशश्च चतुषु । अपोऽपवादः । षद्ल शातने । शातनं विशीर्णवा ॥ (तत्त्वदी०)-शातन इति ॥ विशीर्णतायामित्यर्थ. ॥ (शीयादेशे आत् ) शीयते । अशीयत । शशाद । शेदिय- शशत्थ । शत्ता अशदत्॥षद्ल विशरणगत्यवसादनेषु। सीदति ॥ (सुबोधिनी)-शीयादेशे आत् ।। शदेरात्मनेपद भवति शीयादेशे कृते सति। पदूल विशरणगत्यवसादने । विशरणमवयवानां विभागः। अवसादो नाशः ॥ (सदिस्वजोर्लिंटिपरस्य न पः)निपसाद। सत्ता। सत्स्यति। असदत् ।। पा पाने । पिवति । पपौ । पेयात् । पाता । पास्यति । दादेः पे । अपात् ।। घ्रा गन्धोपादाने जिप्रति । जनी । घेयात् । प्रायात् । प्रास्पति । अघ्रासीत्-अघ्रात् ॥ध्मा शब्दाग्निसंयोगयो। धमति दध्मौ । ध्मेयात्-मायात् । अध्मासीत् ॥ष्टा गतिनि- तौ । तिष्ठति तस्थौ । दादेरे । स्यात् ।। म्रा अभ्यासे ।मनति । मन्नो । नायात्- नेयात् । अन्नासीत् ॥ दाण दाने । यच्छति। ददौ । देयात् । अदात् ॥ ६ कॉटिल्ये । हरति । जहार । गुणोति- संयोगाद्योः। जहरतुः॥ (सुबोधिनी)-सदिस्वोलिटि परस्य न पः ॥ द्वितापम्यतयोः मस्य पोन लिटि । अद्वित्तव्यदधानेऽपीति प्राप्त निपेवः ॥ लिटि किम । निपिप- तति । पिवटीपत्र पिपादेशोऽदन्तः । अदे इत्यलोपः । अटोपम्यामिद्धन्दाढपाया रघोरिति गुणो न । अकारयुक्तोचारणमामाद्वा वा गन्योपादाने । गन्धोपादान गन्धरणन् । नाच्छालेति वा तिलुकापामिन्मादीटमको। वाद-वामीनामा मन्दाग्निसंपोगयोः । शब्देन ददनुहलो वान्दि गृह्यते। तेन म धमटीटिवट मृदई धमतीत प्रयोगो न । कनियांगे मुरणपदि अनिता संयुनतन्याहा ·(५०१ सिद्धान्तचन्द्रिका। [भागात म्यादयः (गुणोतिसंयोगायोः॥ अर्तेःसंयोगाददन्तस्य च गुणो यकि यडि किति णादावाशीर्यादादौ च ये ।। आरतुः, आरुः ॥ (सुबोधिनी)-गुणोतिसंयोगाद्योः । अतिभ्वादिद्वाद्योहणम। ठुका निष्टे- शस्तु सौत्रस्तिन्निर्देशो यङ्लनिवृत्त्यर्थः। व्याख्यानात ऋत इति लभ्यतावच संयो गादित्वेन विशिष्यते । तेन अतः संयोगादेःदन्तस्य धातोगुंगः यग्यडोः परयो। कितोलिङ्लिङोश्च ॥ संयोगोदीरति किम्। क्रियात् ॥ (तत्त्वदी०) गुणोतिसंयोगाद्याोति॥ अतिश्च संयोगादिश्च तो तयोः||ऋदन्तस्य येति ॥ अतिसाहचर्यादेवैतल्लभ्यते ॥ (अत्यतिव्ययतीनां थपो नित्यमिट)आरिथाअर्यात् ।अर्ता । अरिष्यति । आरिप्यत् ॥ ( सुबोधिनी)-अत्यर्तिव्ययतीनां थपो नित्यमिट्॥अद भक्षणे।ऋ गरे संवरणे । स्वरान्तादत्वतश्चेति विकल्पे प्राप्ते विधिः ॥ (सतिशास्त्यतिभ्यो ङो लुङि सेरपवादः )स्वर आरताम् । अर्तेहादेरिति केचित् । आर्षात्, धावति । अधावत् । शीघ्रगतावेवायम् । र सस्त्रतुः। ससर्थ । समृव, समृम ॥ (सुबोधिनी )- सर्तिशास्त्यतिभ्यो ङो लुा ।। ३. जौहात्यादिकावेव गृह्यते । तेन भ्यायो ङ इति केचित् ॥ शासु Sar... ग्रहणं न तु आङः शासु इच्छायामित्यस्य पदिनः शासम्रहणात् कादेरिति नेट । स (तचlodनागदा वातानु. न्सीत् ॥ तृफलत्येत्वपूर्वलोपौ । तेरतुः । ऋत इर ॥ ऋकारस्य इर् भव (सुबोधिनी)-ऋत इर् ॥ धातो खोवीति दीर्घः। तीर्यात् ॥ ईटो ग्रहाम् ॥ग्रहादीनामिट ईक (सुबोधिनी)-ईटो ग्रहाम् ।। ग्रहादेः । मिति बहुवचनेन वक्ष्यमाणव्यवस्था । (तत्त्वदी०)-न तु णादाविति उदितो वेत्य न - ( वृदन्तानां वा ) तरिता-त r ·| भाख्याते म्वादयः] टीकाद्धयोपेता। (५७) पते । तितेपे । तेपिषीष्ठ । अतेपिष्ट । ष्टिपू । स्तेपते । तिष्टिपे । ते- पिषीष्ट ॥ष्टेपृ । स्तेपते । तिष्टेपे । स्तपिषीष्ट ॥ जभीभि गात्रवि- नामे । (रधिजभोः स्वरे तुम्) जम्भते । अजम्भिष्ट ॥ जृम्भते । जम्भे ।। ष्टुभ स्तम्भे । विष्टोभते । तुष्टुभे । स्तोभिता । स्तोभि- पीष्टे ॥ क्षमूष सहने । क्षमते चक्षमे । चक्षमिषे-चक्षसे ॥ मो नो धातोः॥ मान्तस्य धातोर्मकारस्य नः स्यात् झसे पदान्ते वमयोश्च ॥ चक्षमिवहे-चक्षण्वहे। चक्षमिमहे-चक्षण्महे । अक्षमिष्ट- अक्षस्त ॥ क्तूयी शब्दे उन्दे च। क्नूयते । अक्तूयिष्ट॥ क्ष्मायी विधूनने । क्षमायते । चक्ष्माये । अक्ष्मायिष्ट ॥ स्फायी ओप्यायी वृद्धौ । स्फायते । पस्फाये । अस्फायिष्ट । प्यायते ॥ (सुबोधिनी)-स्वजतेर्णादेर्वा कित्त्वम्। स्वजतेः परस्य लिटो वा कित्वं भवति । सदिस्वोरिति परस्प नषः। परिषस्वजे । झसादिति सिलोपः। अस्वक्त।तृफलभ. जत्रपामित्येत्वपूर्वलोपौ । त्रेपे । ऊदितो वेति वेट् । त्रप्सीष्ट-त्रपिषीष्टालडि झसादिति सिलोपः अत्रप्तातिपृतेपष्टिपृष्टेप क्षरणोद्योऽनिटाक्षीरस्वामी स्वयं सेदिति वभ्राम। कादेर्णादेरिति नित्यमिट । तितिपिष। सिस्यो।उपधाभूतस्य नामिनो गुणो नानिटि सिप्रत्यये सीष्टादौ च परे ।लुडि झसादिति सिलोपः। अतिप्त॥जमी जृमि गावविनामे। गात्रवेदे इत्यर्थः । इंदित्वात् आदीदित इति क्वक्ववत्वानंद । धिजभोःस्वरे नुम् । एतयोमागमःस्यात् स्वरे ॥ रध हिंसायाम् त्रिमत्यये तु रन्धयतीत्यत्र निनिमित्ता परापि वृद्धिनित्येन नुमा वाध्यते । स्वरे किम् । स्वा। जन्धाराष्ट्रभ स्तम्भे स्तम्भो निराधः ॥ क्षमूप सहने । पकारः पिद्भिदाम इत्यप्रत्ययार्थः । मो नो धातोरिति मस्प नः । अवकुप्वन्तरेऽपीति णत्वम् । चक्षण्वहे ॥ क्न्यी शब्दे उन्दे च। टन्दः प्लेोदनमाद्रीभाव इत्यर्थः ।। (तत्सदी०)-परिषस्वजे इति। फित्त्वानरः । सदिम्बगोनि परम्प पत्पानिपेयः ।। अप्सीटेति ।। उदितो वेति बेटे ।। चक्षण्महे इति।।इटमावरले वमयोधेनि मस्य नवम् ।। फ्न्यी शब्दे उन्दे चेति ईदित्त्वं ततवरवरिदमावार्यम् । (लियडोः प्यायः पी) पिप्ये ॥ (सुबोधिनी)-लिटघडोः प्यायः पी ॥ लिटि पटि च प्यायः पी। आदी परत्वात् पीभावे पश्चादपोगन्दस्य द्वित्वे कृते नुवाठोरिति यः । दिप्पे । परि पापत ॥ (तपदी०)-पिप्ये इति ।। मी मावीमा पुनः विद्वानदार हिदम् । नों ने बाजाम।। . - ·सिद्धान्तयन्द्रिका। [ आख्यात म्वादयः] ( श्वयतेरितो लोपो ) अश्वत् ॥ (सबोधिनी) श्वयतेरितोलोपोश्चयतेरिकारस्य लोपःस्पाड प्रत्यये। अश्वत् ॥ (श्वयते द्वित्व वा एरलोपः )अशिश्चियत् ॥ घेस्ल अदने । घसति । घसेत् । घस्ता । बत्स्पति।अपत्स्यत्॥इति पप्रक्रिया ॥ (सुबोधिनी )--श्वयते. द्वित्वं वा एरलोपः ॥श्यतेर्वा द्वित्वं भवति इका- रस्य लोपामावा के परे । नुवातोरितीय। अशिश्वियत् ।। इति सुबोधिन्यांपप्रक्रिया।। (तत्त्वदी०)--श्रीविगानगरस्यायिलोकेशरशमणा। कृतायां दीपिकायां हि परस्मैपैदपुरणम्।। इति तत्त्वदीपिकायां पक्रिया ॥ एव वृद्धौ ॥ एधते । एधांचक्रे ॥ (सुबोधिनी)--एध वृद्धा ॥ अकारोऽनुदात्त आत्मनेपदार्थः ।। (तत्सदी--एध वृद्धाविति ॥ अकारोऽनुदात्त आत्मनेपदार्यः ।। (आमो भ्वसो कर्तरि एधामास । एधांवभूव । ऐधिष्ट ॥ ईक्ष दर्शनांकनयोः । ईक्षांचक्रे । ऐक्षिष्ट ॥ प्वक गतौ । प्वकते । प्वष्किषीष्ट । अण्वष्किष्ट । वेष्ट वेष्टने । विवेष्टे ॥चेष्ट चेष्टायाम् । अचेष्टिष्ट ॥ ऋज गतौ स्थैर्यै च । अर्जते । आनृजे। आजिष्ट । प्वज्ञ परिष्वङ्गे । स्वजते ।। (सुबोधिनी )-आमो भ्वसोत्कर्तरि ॥ आमप्रत्ययान्तात्परयोभसो कर्त- यर्थ आत्मनेपदं न भवति । भावकर्मणोस्त्वात्मनेपदमेव । नामधातुष्षष्कष्ठिवामिाते सत्वाभावः । वष्कते ॥ आनृजे इत्यत्र द्वित्वम्। इसादिः शेषार इत्यत्वम् । आयो रित्यात्वम् । नुगशामिति नुक् ॥ वा परिष्वङ्गे। परिष्वङ्गःआलिङ्गनम्।अपि रक्षेति नलोपः॥ (तत्त्वदी०)-नाकर्तरीतिआत् आत्मनेपदम् । कर्तरत्युिक्ते वादात्मनेपदमेवाप्वप्के तिानामधातुष्यष्कष्ठिवामिति सत्वनिषेधः।। आनृजे इति।। द्वित्व हसादिः शेषः र इत्यावन्। आभ्वीरित्यात्वम् । नुगशामिति नुक् ।। (स्वजतेर्णादेर्वा कित्त्वम् )सदिस्वोलिटि परस्य नषः ॥ परि- पस्वझे-परिषस्वजे ।स्वक्षीष्ट । स्वक्ता । स्वक्ष्यते। अस्वडक्त, अस्वइक्षाताम् । पर्यष्वङ्क्त-पर्यस्वत।। त्रपूष् लज्जायाम् । त्रपते त्रेपे । ऊदितो वा । त्रपिषीष्ट-चप्सीष्ट । अत्रपिष्ट-अवप्त तितेपृ ष्टि प्टेप क्षरणे । तेपते । तितिपे । तिप्सीष्ट । अतिप्त । ते । ते. १.नाडय सर्वत्रोत लक्ष्यानुसारिगी व्यवस्था,यत्र लिग वचन चारित तत्रैवास्य प्रयोगः ।।

·| भाख्याते म्वादयः ] टीकादयोपेता। (५७) पते । तितेपे । तेपिषीष्ठ । अतेपिष्ट ॥ ष्टिपू । स्तेपते । तिष्टिपे । ते- पिषीष्ट ॥ष्टेपृ । स्तेपते । तिष्टेपे । स्तपिषीष्ट ॥ जभीजभि गात्रवि- नामे । ( रधिजभोः स्वरे नुम्) जम्भते । अजम्भिष्ट ॥ जृम्भते । जजृम्भे ।। ष्टुभ स्तम्भे । विष्टोभते । तुष्टुभे । स्तोभिता । स्तोभि- पीष्टे ॥ क्षमूष सहने । क्षमते चक्षमे । चक्षमिषे-चक्षसे ॥ मो नो धातोः॥ मान्तस्य धातोर्मकारस्य नः स्यात् झसे पदान्ते वमयोश्च ।। चक्षमिवहे-चक्षण्वहे। चक्षमिमहे-चक्षण्महे । अक्षमिष्ट- अक्षस्त ।। क्नूयी शन्दे उन्दे च । क्नूयते । अक्नूयिष्ट।। क्ष्मायी विधूनने । क्षमायते । चक्ष्माये । अक्ष्मायिष्ट ॥ स्फायी ओप्यायी वृद्धौ । स्फायते । पस्फाये । अस्फायिष्ट । प्यायते ॥ (सुबोधिनी)-स्वजतेर्णादेर्वा कित्त्वम्। स्वजतेः परस्य लिटो वा कित्वं भवति । सदिस्वोरिति परस्पन पः। परिषस्वजे । झसादिति सिलोपः । अस्वङ्क्तातृफलभ- जबपामित्येत्वपूर्वलोपौ । त्रेपे । ऊदितो वेति वेट । त्रप्सीप्ट-त्रपिषीष्टालङि झसादिति सिलोपः।अत्रप्त॥तिपृतेपृष्टिपृष्टेप क्षरण आयोऽनिटाक्षीरस्वामी त्वयं सेडिति वभ्राम। कादेदेरिति नित्यमिट् । तितिपिष। सिस्योः उपधाभूतस्य नामिनो गुणो नानिदि सिप्रत्यये सीष्टादौ च परे ।लुडि झसादिति सिलोपः । अतिप्त जमी जृमि गाव विनामे। गात्रस्वेदे इत्यर्थः । ईदित्वात् आदीदित इति क्तक्तवत्वानेंट । राधिजभोःस्वरे नुम् । एतयोमागमःस्यात् स्वरे ॥ रध हिंसायाम् त्रिप्रत्यये तु रन्धयतीत्यत्र बिनिमित्ता परापि वृद्धिनित्येन नुमा वाध्यते । स्वरे किम् । ख्वा। जन्धाराष्ट्रभ स्तम्भे स्तम्भो निराधः ॥ क्षमूष सहने । पकारः षिद्भिदाम इत्यप्रत्ययार्थः । मो नो धातोरिति मस्य नः। अवकुप्वन्तरेऽपीति णत्वम् । चक्षण्वहे ।। क्न्यी शब्दे उन्दे च। उन्दः प्लेदनमाद्रीभाव इत्यर्थः ॥ ( तत्वदी०)-परिषस्वजे इति। कित्त्वगन्नन्गोपः । सदिम्यगोरनि परम्य पत्यानिपेयः ।। वसीटेति ।। उदितो वेति व्टे ।। चक्षण्महे इनि।।इडमावपक्षे वमयोथेनि मस्य नवम् ।। क्नयी शब्दे टन्दे चेनि ईदित्त्वं ननवत्योरेदमावार्यम् । (लिड्योः प्यायः पी) पिप्ये ।। (सुबोधिनी)-लिटघडोः प्यायः पी ॥ लिटि यटि च प्यायः पी। आदौ परत्मत् पीभावे पश्चादपीशब्दस्य द्वित्वे कृते नुधातोरिति यः । दिप्पे । पदि पेपायत ॥ (दत्त्वदी०)-पिप्येत ।। ती सानीमा पुन: प्रधानार्गदम्र हिटम् । दग्न्याम् ।।

·[ आक्ष्यात वादयः रस्य लोपाभावश्च डे परे । नुधातोरितीय। अशिश्वियत् ॥ इति सुबोधिन्यांपप्रकिया। ( तत्वदा०)--श्रीविद्यानगरस्यायिलोकेशकरशर्मणा। कृतायां दीपिकायां हि परस्मपैदपुरणम्।। यथं आत्मनेपदं न भवति । भावकर्मणोस्त्वात्मनेपदमेव । नामधातुष्षष्कष्ठिवामिति (सुबोधिनी )-आमो भ्वसो कर्तरि ॥ आम्प्रत्ययान्तात्परयो सोकर्त- रित्यात्वम् । नुगशामिति नुक् ॥ वन परिष्वङ्गे। परिष्वङ्गःमालिङ्गनम्।अपि रक्षेति सत्वाभावः । वष्कते ॥ आनृजे इत्यत्र द्वित्वम्। हसादिः शेषः।र इत्यसम् । मानो. (तत्त्वदी०)--नास्कर्तरीतिआत् आत्मनेपदम् । कर्तरत्युिक्ते वादात्मनेपदमेवाप्वप्के- तिानामधातुप्वष्फाष्टवामिति सत्वनिपेवः।। आनृजे इति।। द्वित्व हसादिः शेपः र इत्यत्वम्। :(५६) सिद्धान्तचन्द्रिका। (श्वयतेरितो लोपो हे )अश्वत् ॥ (सुबोधिनी)-श्वयतेरितोलोपो डाइवयतेरिकाररप लोपःस्पात्डप्रत्यये।अञ्चत् । (श्वयते. द्वित्व वा एरलोपः )अशिश्चियत् ॥ घेस्ल अदने । घसति । घसेत् । यस्ता । परस्पतिअपत्स्यत्॥इति पप्रक्रिया ॥ ( सुबोधिनी )--श्वयते. द्वित्वं वा एरलोपः ॥वयतेर्वा द्वित्वं भवति । इति तत्त्वदीपिकाया पक्रिया ।। एध वृद्धौ ॥ एधते । एधांचक्रे ॥ (सुबोधिनी)--एध वृद्धा ॥ अकारोऽनुदात्त आत्मनेपदार्थः ॥ (तत्त्वदी०)--एध वृद्धाविति ॥ अकारोऽनुदात्त आत्मनेपदार्थः ।। (आमो भ्वसो कर्तरि )एधामास। एधांबभूव । ऐधिष्ट ॥ ईक्ष दर्शनांकनयोः । ईक्षांचक्रे । ऐक्षिष्ट ॥ प्वक गतौ । प्वकते । वकिपीष्ट । अवष्किष्ट ॥ वेष्ट वेष्टने । विवेष्टे ॥ चेष्ट चेष्टायाम् । अचेष्टिष्ट ॥ ऋजगतो स्थैर्य च । अर्जते । आन्जे। आजिष्ट । प्वञ्ज परिष्वङ्गे । स्वजते ।। नलोपः॥ आम्बोरिल्यात्वम् । नुगशामिति नुक् ।। (स्वजतेर्णादेर्वा कित्त्वम् )सदिस्वनोलिटि परस्य नषः ॥ परि- षस्वने-परिषस्वजे ।स्वङ्क्षीप्ट । स्वङ्क्ता । स्वक्ष्यते। अस्वङक्त, भस्वहश्शाताम् । पर्यप्वक्त-पर्यस्वक्त॥ पूष लजायाम् । त्रपते । उदितो वा । त्रपिपीष्ट-चप्सीष्ट । अत्रपिष्ट-अत्रप्त ॥तिपृ ते क्षरणे । तेपते । तितिपे । तिप्सीष्ट । अतिप्त । ते । ते- हवानुमारिगी व्यवस्था,यत्र लिंग वचन चारित तप्रेमास्य प्रयोगः ।। ८ ·मात्यात वादयः टीकाइयोपेता। (.५९) (मानादीनां पूर्वस्येतो दीर्घः ) मीमांसते । वध निन्दायाम् । आदिजबानामिति भः। बीभत्सते॥ पण व्यवहारे रतुतौ च । पन च पणायति । स्तुतावेवायः । पणते । पणायांची पेणे॥एवं पन् ।। कमु कान्तौ॥ (सुबोधिनी)-मानादीनां पूर्वस्यतो दीर्घः।एषां पूर्वस्कारस्य दीर्घाता मान विचारणे। वध निन्दायाम् । दान आर्जवे । शान तेजने । इत्यादि । माने- जिज्ञासायां सः मीमांसते।जिज्ञासा करोतीत्यर्थः वध निन्दायाम्। निन्दा परापवादः। वश्चित्तविकारे सः । आदिलवानामिति भः। खसे चपा इति त । वीभत्सतेोग्लानि करोतीत्यर्थः ॥ पण व्यवहारे स्तुतौ च । पन च । क्रयविक्रयरूपो व्यवहारः । पनेवि स्तुतावित्यनेन संवध्यते । पृथगनिर्देशात् । पनिसाहचर्यात पणेरपि स्तुतावेवायप्रत्ययः स्तुतावनुवन्धस्य केवडे चरितार्थवादाचप्रत्ययान्तादात्मनेपदं न भवति । पणायत्ति। यत इत्यल्लोपे पणायांचकार । भाट्टस्तु व्यवहारेऽप्यायप्रत्ययं कृतवान् । "न चोपलेभे वणिजा पणायाम्" इति व्यवहारमित्यर्थः । आयान्तादप्रत्यये आपकमु कान्तौ । कांतिरिच्छ। जिडभावे उदित्वात् क्त्वायामिडविकल्पाकमित्वा-कान्वा । क्ततव- त्वोस्तु क्वचिद्देट् इति निषेधात् । कान्तः कान्तवान् ।। (तत्त्वदी-पन चेति ।। व्यवहारे स्तुताविति चार्थः ॥ पणायतीति। व्यवहारे पणते इत्यत्र चरितार्थत्वादनुवन्धस्यायप्रत्ययान त्वात् ।। ( कमेः स्वार्थे जिङनपि तु वा ) कामयते । कामयांचक्रोचकमे। (सुबोधिनी )-कमेः स्वार्थं भिडनपि तु वा कमेर्जिङ स्पाच्चतुर्षु नित्या- नपि वा धात्वर्थे ।। ओरङ् द्विश्च ॥ ज्यन्ताद्धातोः कर्तरि अङ् लुडि ॥ सेरपवादः । धातोश्च द्वित्वम् ।। (सुबोधिनी)-ओरङ द्विश्च ॥ रित्यस्य प्रत्ययस्वात्तदन्तलाभः । अप कर्तरी- स्यको मण्डूब प्लुत्या कर्तरीत्यनुवृत्तम्। डकारोऽडि लघाविति विशेषणाः अडि परे चकारात पन्तस्य धातोद्वित्वम् । तच्च नित्यत्वात् जिलोपे कृते प्रवर्तते ॥ कर्तरि किम् । अकारयिघातां घटौ कुलालेन ॥ ( तत्वदी )-ओरडू द्विश्च ॥ अस्य प्रत्ययत्वात्तदन्तलाभः।अप् कर्सरीत्यतो मण्डकप्लुत्या कर्तरीत्यनुवर्तते ॥ कर्तरि किम् । अकारयिपातां घटौ कुलालेन। अत्राहुः। ढकागडि लाघाविति विशेषगार्थः । चकारस्य वाक्यभेदेन व्याख्यानात् । श्रिथुगुम्यो डः कचिद्विकल्पनेत्यादि । अत्रे: वक्तव्यम् । अशिश्रियदित्यादौ टकारस्य गणप्रसिपेधार्थतया दृष्टयेनान्यार्थताया अन्याय्यत्वात् । म चूचुरदित्यादौ तु हस्वविधिसामदेिव न॥ ।

·Adimaandaakuti. amasha (५८) सिद्धान्तचन्द्रिका। [आख्याते स्वादयः] (दीपजनबुधपूरितायिष्यायिभ्यो वा ईण तनि कर्तरि सेंरपवादः ) (सुबोधिनी)-दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्यो वा इण तनि कर्तरि सेर पबादः॥ दीपी दीप्तौ । जनी प्रादुभावे । बुध अवगमनापूरी आप्यायने।एते दिवा- दयः ॥ ताय संतानपालनयोः । ओप्यायी वृद्धौ।एतौ भौवादिकारभ्य इणू प्रत्ययो वा स्यात् कथं तनि परे सेरपवादः ॥ (तत्वदी०-दीपजनेति ॥ अत्र पण्डिताः। दीपपूरादिमिरात्मनेपदिमिः साहचर्यात बुध वोधरो बुध जनने इति पपिदिनो न ग्रहणम्।तेनाभ्या कर्मव्यतिहारे आत्मनेपटे तनिन मवति॥ लुक् ॥ इणः परस्य तनो लुक् ॥ अप्यायि-अप्यायिष्ट ॥ ताय संतानपालनयोः । तताये । अतायिष्ट ॥ वल वल्ल संवरणेविलते। वल्लते ॥टुभ्रा टुभ्रा टुभ्ला दीप्तौ । भेजे-बाजे । भ्राश्यते- भ्राशते । भ्रशे-बभ्राश। भ्लाश्यतेभ्लाशते। भ्लेशे वालाशे॥ तिज निशाने क्षमायां च ।गुब्भ्यः। तिक्षते । तितिक्षांचक्रे ।। गुपः गोप- नकुत्सनयो । जुगुप्सते ॥ मान विचारणे ॥ (सुवोधिनी)-लुका इण तन त्यत इणिाति तनीति चानुवृत्तम्।इणिति पञ्चम्या विपरिणमनीयं तनाति षष्ट्या च । अप्यायि-अप्यायिटाताय संतानपालनयोः। संतानः प्रवन्धः॥टुभ्रातृ टुभ्राटु लाश दीप्तौ।दीप्तिस्तेजः फणिराजुभ्रान इत्येत्वपूर्वलोपौ । भ्रेजे-बभ्राजे । भ्राशुभ्लाशिति वा यप्रत्ययः । भ्राश्यते ॥ तिज निशाने । निशानं तीक्ष्णीकरणम्। गुन्भ्य इति तिजेः क्षमायां सः । तितिक्षते क्षमा करोतत्यिर्थः ।। गुप गोपनकुत्सनयोः । गोपनं रक्षणम् । गुनिन्दायां सः। जुगुप्सते । निन्दा 'तीत्यर्य: ॥ तत्वदी०)-लुकामित्रेण तन्यकर्तगति पूर्वसूत्रादनुवृत्त तनाति पष्टया विपरिणमनीयमि- पञ्चम्या । तत्र पष्टीनिर्देशादन्त्यलोपः।आदेरित्यस्यानुवृत्त्या आदेरपि लोप इति सूत्रपाटपक्षे। लुगिति पाठः । नत्र सर्वस्य तनो लुग्मवर्तीनि।अत्रेदं वक्तव्यम्।अत्र तनाति नानुवर्त्यम्। स्य लुक् स्यात् इत्येत्र व्याग्व्येयम् ।तथा रेणः परस्यान्यस्यपभवात्तन एच लुग्मविष्यति रतसमित्यत्रातिप्रसद्गः तत्रामिद्धत्वेन तन इण परत्वाभावात् ॥ निशाने इति ॥ किरणम् ॥ । पूर्वस्यात इत्से॥ )-या से । इ असे इति पदच्छेदः । पूर्वस्येत्यनुवृत्तम् ॥ तपरः यिन्तात्मः ॥ से इति ।। ३ ५ से इति छेदः ॥ - ·मास्या वादय: । टोकाइयोपता। (मानादीनां पूर्वस्येतो दीर्घः ) मीमांसते । वध निन्दायाम् । आदिजवानामिति भः। वीभत्सते॥ पण व्यवहारे रतुती च । पन च पणायति । स्तुतावेवायः । पणते । पणायांचने। पेणाएवं पन् ॥ कम कान्तो॥ (सुबोधिनी)-मानादीनां पूर्वस्येतो दीर्घः एषां पूर्वस्वकारस्य दीर्घः गत्। मान विचारणे । वध निन्दायाम् । दान आर्जवे । शान तेजने । इत्यादि । माने- जिज्ञासायां सः मीमांसतेजिज्ञासा करोतीत्यर्थःवध निन्दायामा निन्दा परापवादः। वश्चित्तविकारे सः । आदिजवानामिति भः। खसे चपा इति तः। वीभत्सतेोग्लानि करोतीत्यर्थः ॥ पण व्यवहारे स्तुतौ च । पन च । क्रयविक्रयरूपो व्यवहारः । पनेवि स्तुतावित्यनेन संवध्यते । पृथगूनिर्देशात् । पनिसाहचर्यात पणेरपि स्तुत्तावेवायप्रत्ययः स्कृतानुवन्धस्य केवड़े चरितार्थवादायप्रत्ययान्तादात्मनेपदं न भवति । पणायति। यत इत्यल्लोपे पणायांचकार । भाट्टस्तु व्यवहारेऽप्यायप्रत्ययं कृतवान् । 'न चोपलेभे वणिजा पणायाम्" इति व्यवहारमित्यर्थः । आयान्तादप्रत्यये आप।कमु कान्त्रौ । कांतिरिच्छ।। जिङभावे उदित्वात् क्वायामिविकल्प।कमित्वा-कान्त्वा । तत्तव त्वोस्तु क्वचिटूि इति निषेधात् । कान्तः कान्तवान् ।। (तत्वदी०।-पन चेति ॥ व्यवहारे स्तुताविति चार्थः ॥ पणायतीति। व्यवहारे पणते इत्यत्र चरितार्थत्वादनुवन्धस्यायप्रत्ययान त्वात् ॥ (कमेः स्वार्थे जिङनपि तु वा ) कामयते । कामयांचक्रेोचकमे। (सुबोधिनी )-कमेः स्वाथै भिडनपि तु वा। कमेजिङ् स्याच्चतुर्षु नित्यार- नपि वा धात्वर्थे । मेरङ् द्विश्च ।। न्यन्ताद्धातोः कर्तरि अङ् लुङि ॥ सेरपवादः । धातोश्च द्वित्वम् ॥ (सुबोधिनी)-ओरड् द्विश्च ॥ ओरित्यस्य प्रत्ययस्वात्तदन्तलाभः । अप कसरी- त्यो मण्डूव प्लुत्या कर्तरीत्यनुवृत्तम् । डकारोऽडि लघाविति विशेषणार्थ अडि परे चकारात ज्यन्तस्य धातोद्धित्वम् । तच्च नित्यत्वात् जिलोपे कृते प्रवर्त्तते ॥ कर्तरि किम् । अकारयिषातां घटौ कुलालेन ।। (तत्वदी)-ओरङ् द्विश्च ॥ अस्य प्रत्ययत्वात्तदन्तलाभः।अप् कर्तरीत्यतो मण्डकप्लुत्या कर्तरीत्यनुवर्तते ॥ कर्तरि किम् । अकारयिषाता घटौ कुलालेना अन्नाहुः । डकारोड लाघावित विशेषगार्थः । चकारस्य वाक्यभेदेन व्याख्यानात् । श्रिश्रुद्धम्यो डः कचिद्विकल्पनेत्यादि । अत्रे वक्तव्यम् । अशिश्रियदित्यादौ डकारस्य गणप्रतिपेधार्थतया दृष्टत्येनान्यार्थताया अन्याय्यत्वात् । भ चूचुरदित्यादौ तु हस्वविधिसामदेिव न॥ ।

·- (५८) सिदान्तचन्द्रिका। [भाख्याते म्वादयः] (दीपजनबुधपूरितायिष्यायिभ्यो वा इण तनि कर्तरि सेरपवादः) (सुवोधिनी)-दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्यो वा इण तनि कर्तरि सेर पबादः ॥ दीपी दीप्तौ । जनी प्रादुर्भावे । बुध अवगमने।पूरी आप्यायने।एते दिवा- दयः ॥ ताय संतानपालनयोः । ओप्यायी वृद्धौ।एतौ भौवादिको एभ्य इणू प्रत्ययो वा स्यात् कथं तनि परे सेरपवादः ॥ (तत्त्वदी०-दीपजनेति । अत्र पण्डिताः। दीपपूरादिमिरात्मनेपदिभिः साहचर्यात बुध वोधगे बुध जनने इति पस्नैपदिनो न ग्रहणम्।तेनाभ्यां कर्मव्यतिहारे आत्मनेपढे तनि भवति॥ लुक् ॥ इणः परस्य तनो लुक् ॥ अप्यायि-अप्यायिष्ट ॥ ताय संतानपालनयोः । तताये । अतायिष्ट ॥ वल बल्ल संवरणेविलते। वल्लते ॥टुभ्रा टुभ्रा टुभ्लाटू दप्तिौ । भेजे-बभ्राजे । भ्राश्यते- भ्राशते । भ्रशे-बभ्राशे। भ्लाश्यते।मलाशते। भलेशे बन्लाशे॥ तिज निशाने क्षमायां च ।गुब्भ्यः। तिक्षते । तितिक्षांचक्रे ॥ गुप: गोप- नकुत्सनयोः । जुगुप्सते ।। मान विचारणे ॥ (सुबोधिनी)-लुक। इण तत्यित इणिति तनीति चानुवृत्तम्। इणिति पञ्चम्या विपरिणमनयिं तनाति षष्ठया च । अप्यायि-अप्यायिष्टातायू संतानपालनयोः। संतान: प्रबन्धः।।टुभ्राज़ टुभ्रा टुम्लाश दप्तिौदीप्तिस्तेजः फिणिराजृभ्राजृ इत्येत्वपूर्वलोपौ । भ्रेजे-बभ्राजे । भ्राशलाशिति वा यप्रत्ययः । भ्राश्यते ॥ तिज निशाने । निशानं तीर्णाकरणम्। गुन्भ्य इति तिजेः क्षमायां सः । तितिक्षते क्षमां कगेतत्यिर्थः ॥ गुप गोपनकुत्सनयोः । गोपनं रक्षणम् । गुपेनिन्दायां सः । जुगुप्सते । निन्दा करोतीत्यर्थः ॥ (तत्त्वदी०)-लुकाअण तन्यकर्तरीति पूर्वसूत्रादनुवृत्त ताति पष्टया विपारणमनीयमि- णिति पञ्चम्या । तत्र-पष्ठीनिर्देशादन्त्यलोपः।आदेरित्यस्यानुवृत्त्या आदेरपि लोप इति सूत्रपाटपक्ष। कचित्तु लुगिति पाठः । तत्र सर्वस्य तनो लुग्भवतीति।अत्रेदं वक्तव्यम्।अत्र तनाति नानुवर्यम्। इणः परस्य लुक् स्यात् इत्येव व्याख्येयम् ।तथा येणः पररयान्यस्यापभवात्तन एव लुग्मविष्यति न चाकारितरामित्यत्रातिप्रसङ्गः तत्रासिद्धत्वेन तनः इण परत्वाभावात् ॥ निशाने इति । निशानं तीक्ष्णीकरणम् ॥ यः से ॥ पूर्वस्यात इत्से ।। (सुबोधिनी)-यः से ॥ इ असे इति पदच्छेदः । पूर्वस्यैत्यनुवृत्तम् ॥ तपरः किम् । पापचिषति । यडन्तासः ।। (तपदी०) यः से इति ॥इ अः से इति छेदः ।। .

·( अश्याते बादयः । टीकादयोपेता। (-५९) (मानादीनां पूर्वस्येतो दीर्घः ) मीमांसते । बध निन्दायाम् । आदिजवानामिति भः। बीभत्सते॥ पण व्यवहारे रतुतौ च ! पन च पणायति । स्तुतावेवायः । पणते । पणायांची पेणे||एवं पन् ।। कमु कान्तो॥ (सुबोधिनी)-मानादीनां पूर्वस्येतो दीर्घाएषां पूर्वस्कारस्य दीर्घः गत्। मान विचारणे। वध निन्दायाम् । दान आर्जवे। शान तेजने । इत्यादि । मारे- जिज्ञासायां सः मीमांसते।जिज्ञासा करोतीत्यर्थःवध निन्दायाम्। निन्दा परापवादः। बश्चित्तविकारे सः । आदिनवानामिति भः। खसे चपाइति वः । वीभत्सतेोग्लानि करोतीत्यर्थः ॥ पण व्यवहारे स्तुतौ च । पन च । क्रयविक्रयरूपो व्यवहारः । पनेवि स्तुतावित्यनेन संवध्यते । पृथगूनिर्देशात् । पनिसाहचर्यात पणेरपि स्तुतावेवायप्रत्ययः स्तुताक्नुवन्धस्य केवले चरितार्थवादाचप्रत्ययान्तादात्मनेपदं न भवति । पणायति। यत इत्यल्लोपे पणायांचकार । भाट्टिस्तु व्यवहारेऽप्यायप्रत्ययं कृतवान् । "न चोपलेभे वणिजा पणायाम्" इति व्यवहारमित्यर्थः । आयान्तादड़-प्रत्यये आपकमु कान्त्रौ । कांतिरिच्छ।। जिङभावे उदित्वात् क्त्वायामि विकल्पःोकमित्वा-कान्त्वा । क्तत्त.व. त्वोस्तु कचिद्वेट् इति निषेधात् । कान्तः कान्तवान् ।। (तत्त्वदी-पन चेति {व्यवहारे स्तुताविति चार्थः ॥ पणायतीति। व्यवहारे पणते इत्यत्र चरितार्थत्वादनुवन्धस्यायप्रत्ययान्न त्यात् ॥ ( कमेः स्वार्थे जिङनपि तु वा ) कामयते । कामयांचक्रेचिकमे। (सुबोधिनी )-कमेः स्वाथै भिडनपि तु वा कोर्षिड् स्वाञ्चतुर्पु नित्या- नपि वा धात्वर्थे । ओरङ् द्विश्च ॥ ञ्यन्ताद्धातोः कर्तरि अङ्ग लुटि ॥ सेरपवादः। धातोश्च द्वित्वम् ॥ (सुबोधिनी) और द्विश्च ।। ओरित्रस्य प्रत्ययवात्तदन्तलाभः । अप कर्तरी- पणे मण्डर प्लुत्या करीत्यनुवृत्तम्। डकारोऽटि ल्याविति विशेषणार्थः अटि परे चकारात पन्तस्य धातोदित्वम् । तञ्च नित्यत्वात् जिलोपे कृते प्रवर्तते ॥ कतरि रिम् । अकारपिपातां घटी कुलालेन । (तत्पदी० -भेरड् द्विश्च ॥ लम्य प्रत्यक गत्तदन्नटामः कान्दिनो महाय करित्यनुर्तते । परि जिन् । भगारविता घड़ी कुटाटेना ! दारोटि टावर विशेषगाः । चकम्प घरदेन सान्गनन् । हिन्दो टः चिनियमादि । या । सलादी र नया दृष्टीनापाना । सरविलीन विधान ॥

·(६२) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ भाख्याते म्वादयः] (अपिदाधास्थामित्सेर्डित्त्वमाति न तु दीङः) (सुघोधिनी)-अपिद्दाधास्थामित्सर्डित्वमाति न तु दीङः॥ एभ्यः परस्य सर्डिवं भवति । एषामात् इच्च आत्मनेपदे लुङि ।। लोपो ह्रस्वाज्झसे ॥ स्वात्परस्य सेलोपो झसे॥अदित, अदि- पाताम् ॥ त्रायते । तवे । अत्रास्त ॥ मिङ् ईषद्धसने । स्मयते । सिण्मिये । स्मेषीष्ट । स्मेता । अस्मेष्ट । डीङ विहायसा गती । डयते । डिड्ये । अडयिष्ट ॥ द्युत दीप्तौ । द्योतते ॥ (सुबोधिनी)-लोपोह्रस्वान्झसे ॥ सेः इति सूत्रमनुवृत्तम् ॥ हस्वात्विम् । अनेष्टाम् ॥ झसे किम् । अकृषाताम् ॥ डीङ विहायसा गती । आकाशेन गमने । (तत्त्वदी०)-लोपो हस्वाज्झसे ॥ लोपो हस्वझसात्सेरित्येव सूत्रयितुमुचितम् । पृथक्करणस्य व्यर्थत्वात् ॥ डीङ् विहायसा गतौ ॥ विहायसा आकाशेनेत्यर्थः। 'वा तु पुंस्याकाशविहायसी' इत्यमरोक्तेः। विहायसामिति त्वपपाठः ।। (घुतेः पूर्वस्य संप्रसारणं स्वापेश्च ) दिद्युते ।। (सुबोधिनी )-द्युतेः पूर्वस्य संप्रसारणं स्वापेश्च ॥ श्रुतेः पूर्वरूपस्य स्वापेश्च संप्रसारणं भवति । सस्वरयकारस्यः॥ (धुतादिभ्यो लुङिवापंपेङः) अद्युतत्-अद्योतिष्ट ॥ विता- वणे । अश्वितत्-अश्वेतिष्ट ॥ निविदा स्नेहनमोचनयोः । अश्वि. दत्-अश्वदिष्ट ॥ निविदा च । अश्विदत्-अक्ष्वदिष्ट ॥ निमिदा स्नेहने । अमिदत-अमेदिष्ट ॥ रुच दीप्तावभिप्रीतो च । अरुचत्- अरोचिष्ट्र ॥ घुट परिवर्तने । अघुटत्-अघोटिष्ट ॥ रुट लुट लुठ प्रतिधाते । अरुटत्-अरोरिष्ट । अलुटत्-अलोटिष्ट । अलुठत्- अलोठिष्ट ॥ शुभ दीप्तौ। अशुभत्-अशोभिष्ट ॥ क्षुभ संचलने । अक्षुभत्-अक्षोभिष्ट॥ णभ तुभ हिंसायाम् । नभे । अनभत्-अन- भिष्ट ॥ स्रंसु ध्वंसु भंसु अवलंसने । अस्रसत्-अस्त्रंसिष्ट ॥ ध्वंतु गतौ च । अध्वसत्--अध्वंसिष्ट ॥ स्तम्भु विश्वासे । अत्रभत्--अस्त्र- म्भिष्ट ! वृतु वर्तने । वर्तते ॥ (सोधिनी )-द्युतादिभ्यो लुङि वा पं पेड़ः ॥ शुतादयाकृपिपर्यन्ताख़यो- विंशतिधातवस्तेभ्यः परस्मैपदं वा भवीत पक्षे आत्मनेपदं च लुङि पे । पक्षे लित्पुषा- देरिति डप्रत्ययः । अनि कारिकायां स्विद्यतिरिति निर्देशादयं सेट । स्वेदिता ॥ घुट तने परिवर्तनमितस्ततो भ्रमणम् । णादिःकिदिति कित्वात् गुणाभावः जुघुटे ॥ एल ।संचलनं प्रकृतिविपर्यासो मथनं च । क्षोभते । देवादिका क्रयादिश्च ॥

·[लाट्याते म्वादयः] टीकाक्ष्योपैता। णभ तुभ हिंसायाम् । आयोऽभावेऽपि । 'नभन्तामन्यके समे । मा भूवन्नन्यके सर्वे इति निरुक्तम् । इमौ दिवादी नयादी च ॥स्रंस ध्वंसु भ्रंसु अवलंसने । अव- खंसनमध.पतनम् । परस्मैपदपक्षे ङ । नो लोप इति नलोपः । अनसत् 'नात्रसत् करिणां त्रैवम्' इति रघुकाव्ये ॥ नास्त्रेसदित्यपपाठ एव । न चैव लडो रूप तत्र पर- स्मैपदासम्भवादिति भावः ॥ भ्रसु भ्रंसु अधः पतने इति देवादिकौ च । ऋजी भृजी भर्जने । भर्जनं जलं विना तण्डुलादेः सन्तापविशेषः । ईदित्वादादादित इति तक्तवत्वोनेट् । भृक्तः । भृक्तवान् ॥ ( तत्वदी०)-क्षुभ संचलने । सचलनं प्रकृतिविपर्यासो मथनं च ॥ (वृतादिभ्यःस्यसयोर्वा पं पेऽनित्वं च)वयंति-वतिष्यते। अवृतत्-अवर्तिष्ट ।। वृधु वृद्धौ । वयंति-वर्धिष्यते । अवय॑त्- अवधिप्यत । अवृधत्-अवर्धिष्ट ॥शुधु शब्दकुत्सायाम् । शर्धते ॥ स्यन्दू प्रस्रवणे । स्पंदते । स्यन्त्स्यति-स्यन्दिप्यते-स्यन्त्स्यते । अस्यदत्-अस्यन्दिष्ट--अस्यन्त ॥ कृपू सामर्थे । (सुबोधिनी)-वृतादिभ्यः स्यसयोर्वा पंपेनिट्त्वं चावृतु वृधु शृधुस्यन्द्र कृपू इति वृतादयःस्पिन्दिकृप्योरुदित्वादिड्विकल्पे प्राप्ते इतरेषां नित्यमिति प्राप्ते निषे- धः । वृत्तादिभ्यः परस्मैपदं वा स्यात् । परस्मैपदे इडभावश्च । स्पपि सप्रत्यये च गण- कार्यत्वादुभयोर्यलुक्यप्रवृत्तिः । वातप्यतिाविवर्तिषते ॥ शृधु शब्दकुत्सायां शब्दः कुत्सा पर्दनम् । शईजहा माषाः । अपानशब्दं त्यजन्तीत्यर्यः॥ कृपो रो लः॥ कृपो रेफस्य ल ऋकारस्य लकारः ॥ कल्पते । चक्लेप । कल्पिषीष्ट ॥ (सुबोधिनी )-कृपो रोलः ।। कृपः उसलः इति छेदः । कृपेति लुप्तपाठीक पदम् । आवृत्पात्र वाक्यदयं बोध्यम् । ऋकारस्येत्यर्थः । (तत्त्वदी०)-कृपो रोलः इति ॥ पर: ट इति छेदः। कृपेनि लमपकिन् । वृत्त्या चाक्पपसिद्धिरित्याह-फारस्येति ॥ तकलं तु सल्टपदित्यादिसिद्धिः । यद्यपि पल ताम इति पाटेनैव रूपसिद्धिः सूनामरणलाययं च । कृपगादिसिद्धिम्तु कृप पायामि- स्वस्थोपाको परमिति पन्नासंगरणे । तथापि लचीलादिनि निम्नया पाट। त्यादि । मलको मापदणभूतलभारम्य ऋदादेशे लीकटदिनि स्थान् । टववियी ललिजन से पार्टी हो मगरण चादि योन् । सिस्योः । उपाधाया गुणो न सिस्योरनिटोःपरतःक्लिप्तीष्ट। (कृपेन्तादी पं वा पेऽनिट्त्वं ) कल्ता। आति। कल्पिता- करता । करस्यादि। सरस्यने । भाटपत्-अकरियर ·[" : (६२) सिद्धान्तचन्द्रिका । (अपिदाधास्थामित्सेर्डित्त्वमाति न तु (सुघोधिनी)-अपिद्दाधास्थामित्सर्डित्वमाति न तु सेडिव भवति । एषामात् इच आत्मनेपदे लुङि ।। लोपोस्वाज्यसे॥ ह्रस्वात्परस्य सेलोपोझसे पाताम् ॥ त्रायते। तो । अत्रास्त ॥ मिड ईषद्धः सिष्मिये । स्मेषीष्ट । स्मता । अस्मेष्ट । डीड़कि डयते । डिडये । अडयिष्ट ॥ द्युत दीप्तौ । द्योतते । (सुबोधिनी)-लोपोहस्वाज्झसे ॥ सेः इति सूत्रम अनेष्टाम् ॥ झसे किस् । अकृषाताम् ।। डीङ विहायसा गत (तत्त्वदी०)--लोपो स्वाज्झसे ॥ लोपो हस्वझसात्से पृथक्करणस्य व्यर्थत्वात् ॥ डी विहायसा गतौ ॥ विहायसा पुंस्याकाशविहायसी' इत्यमरोक्तेः॥ विहायसामिति त्वपपाठः ।। (धुतेः पूर्वस्य संप्रसारणं स्वापेश्च ) दिद्यते (सुबोधिनी)-द्युतेः पूर्वस्य संप्रसारणं स्वापेश्च ॥ संप्रसारणं भवति । सस्वरयकारस्यः॥ (धुतादिभ्यो लुङिवा पपेङः) अद्युतत्- वणे अश्वितत्-अश्वेतिष्ट ॥ निविदा स्नेहन दत्-अश्वेदिष्ट ॥ अिश्विदा च । अश्विदत्-अ स्नेहने । अमिदत-अमेदिष्ट ॥ रुच दीप्तावमि अरोचिष्ट्र ॥ घुट परिवर्तने । अघटत्-अघो प्रतिघाते । अरुटत्-अरोरिष्ट । अलुटत्-3 अलोठिष्ट ॥ शुभ दीप्तौ । अशुभत्-अशोभि अक्षुभत्-अक्षोभिष्ट॥ णभ तुभ हिंसायाम् भिष्ट ॥ स्त्रंसु ध्वंसु भंसु अवस्त्रंसने । अस्त्र गतौ च । अध्वसत्--अध्वंसिष्ट ॥ स्त्रम्भु विन म्भिष्ट ।। वृतु वर्तने । वर्तते ॥ (सुबोधिनी )-द्युतादिभ्यो लुङि वा पंपे ।। विशतिधातवस्तेभ्यः परस्मैपदं वा भवति पक्षे आत्मनेपदं च देरिति डप्रत्ययः । अनिट कारिकायां स्विद्यतिरिति निर्देशा परिवर्तने परिवर्तनमितस्ततो भ्रमणम् । णादिकिदिति किर संचलने । संचलनं प्रकृतिविपर्यासो मथनं च । क्षोभते । ।

·[ भात्याते म्यादयः ] टीकाइयोपेता। (६७) तेजने । तेजनं तीक्ष्णीकरणम् । शानेनिशाने सःअर्थान्तरे वननुवन्धकौ चौरादिका विनौ । दानयति । शानयंति॥ (तत्त्वदी०). उषष्ठयेकवचनान्तम् । सिस्योरिति ॥ भूते सिः सीष्टादिः सी तोडित्त्वादे- व गुणाप्राप्तौ नियमार्थमिदम् भावर्णस्यैवानयोः परतो गुणो न तेन वेवेष्टीत्यादौ भवत्येव विशेषा. प्रतिपादकलिङ्गाभावादृवर्णमात्र गृह्यते न तु जगताविति । आरम्भसामर्थ्यादुपधाया न । अन्य- तिस्पोरित्येव सिद्धे किमनेन ॥ (गुहेरुपधाया ऊद् गुणहेतौ स्वरे)जुगृहतुः। जुगूहिथ-जुगोढ़ । जुगूहिषे जुघुक्षे । जुगुहिध्वे-जुगुहि-जुहे । गूहिषीष्ट-घुक्षीष्ट। गूहिता-गोटा । गृहिण्यात । घोक्ष्यति ॥ (सुबोधिनी )-गुहेरुपधाया उद्गुणहेतौ स्वरे।गुह उपधाया ऊत्स्यात् गुण- विधायके स्वरादौ प्रत्यये परे । गृहीता ऊदितो वेति वेदाजुगूहिथाइडभावे हो ढ इति ढत्वम् । तथोर्द्ध इति थस्य धः ष्टुत्वं च। जुगोढ। हो ढ इति ढत्वम् । आदिजवाना- मितिः घः । षढोरिति कः षत्वं च । जुधुक्षे। जुगुहिध्वेसिटो हलादिति वा ढः जुगु- हिये । इडभावे हो ढ इति ढत्वम् । आदिजवानामिति घवं ष्टुभि टुरिति । दि दो लोपं इति ढलोपदीघौँ जुघूट्वे । ङि अगृहीत् । इडभावे हशषान्तादिति सकोआदि- जवानामिति घः । अघुक्षत् । आति अगृहिष्ट । इडभावे तु सकू ॥ (दुहदिहलिहगुहूभ्यःसको लुग्वा वकारतवर्गयोराति)अगूढ- अधुक्षत, अधुक्षाताम्, अधुक्षन्त अगूढाः-अघुक्षथाः, अधुक्षाथाम्, अघदम्- अपक्षध्वम् । अघृक्षावहि अगुह्यहि, अधुक्षामहि । अगू- हिष्ट । अघुक्षत्-अगृहीत ॥ भज सेवायाम्भिजिथ-वभक्थभिजे । भक्षीप्ट । अभाक्षात् । अभक्त ॥ श्रि सेवायान् ॥ शिश्रियतुः। शिश्रिये । श्रीयात् । श्रयिषीष्ट । श्रयिता । अशिश्रियत् । अशिनियत ॥ त्विष दीप्तौ । तित्विष। त्विक्षीष्टा त्वेष्टा त्वेक्ष्यते। अत्विक्षत्॥स्पश वाधनस्पर्शनयोः । पस्पाश-पस्पशे अस्पशीत्-- अस्पाशीत् । अपशिष्ट ॥ लप कान्तौ ।। लण्यति--लपति। लप्यते- लपते । लषिता । रन रागे । रजति । रराजियरड्थ । ररने । रज्यात् । रक्षीष्ट । अराक्षीत् । अरक्त । मृञ् भरणे । भरति । वभावभूव । वभृते भितधृञ् धारणे । दधर्थ । दधिवे- दधिढ़े। अघाषीत् । अधृत ॥णी प्रापणे । निनयिय-निनधानिन्यान- पीत् । अनेष्ट। यात्र याच्नायाम् । याचति । ययाचे अयाचीता अयाचिष्ट ॥ यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु । इयजिथ-झ्यष्ट।

·(६६) सिद्धान्तचंद्रिका। [ आख्याते म्वादयः ] लुाडे अगार्हष्ट । इडभावे हशषान्तादिति साहो ढ इति ठत्वम्। आदिजवानामिति घः । षढोरिति कः । षत्वं च । अक्षत ॥ (तत्त्वदी०)-सोढेति इडभावपक्षे ॥ ( आति सको लोपः स्वरे ) अघृक्षाताम्, अघृक्षन्त'अक्षध्वम्। इत्यात्प्रक्रिया ॥ (सुवोधिनी )-आति सको लोपः स्वरे॥स्वरादावात्मनेपदे परे सको लोपः। षष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यन्त्यलोपः। अघृक्षाताम् ॥ इति सुबोधिन्यामात्प्रक्रिया ॥ (तत्त्वदी०) आति सक इति ॥ पष्ठ निर्दिष्टत्वादन्त्यस्य ॥ लोकेशकरसंज्ञेन विद्यानगरवासिना । कृतायामिह टाकायामगाटातोनिरूपणम् ॥ इति तत्त्वबोधिन्यामा प्रक्रिया । राज दीप्तौ । रेजतुः-रराजतुः । रेजे-रराजे । अराजीत, अरा- जिष्टाम् । अराजिष्ट ॥ खनु खनने । चखान, चस्नतुः, चस्नुः । खायात्- खन्यात् । अखानीत्-अखनीत् । अखनिष्ट ॥ हन हरणे । जहार । ऋदन्तात्थपो नेट् । जहर्थ । जह। द्वियात् ॥ (सुबोधिनी )राज दीप्तौ ॥ दीप्तिस्तेजः फणराज इत्यत्वपूर्वलोपौौरेजतुः-रा- जतुः ॥ खनु खनने। खननमवदारणम् । उदित्वात् क्त्वायां वेट । खनित्वा-खात्वा । गमा स्वरे इत्युपधालोपः। चख्नतुः । जनसनखनामित्यात्वं वा । खायात्-खन्यात अतो इसादेरिति वा वृद्धिः । अखानीत्-अखनीत्॥हज हरणे।हरणं प्रापण स्वीकार स्तेयं नाशनं चेति चत्वारोऽर्थाः। भारं हरति प्रापयतीत्यर्थः अंश हरति स्वीकरोती- त्यर्थः । स्वर्ण हरति चोरयीत्यर्थः पापं हरति नाशयर्थिः । ऋदन्तात् थप इति नेट । जहर्थ । क्रादेदेरितीट जहिव । यादाविति रिड । हियात् ।। ( तत्वदी० )-राज ऋदित्वमडयुत्तोपधाहम्बादिनिवृत्त्ययम् ।। हन हरणे ॥ हरण प्रापण स्वीकारःरतेय नाशन च । ग्राम हरति । अश हरति । स्वर्ण हरति । पाप हरति । उः ॥ऋवर्णस्य सिस्योरानटोर्न गुणः।हृषीष्ट।अहार्षीत् । अहृत ॥ दान आर्जवे । गुब्भ्यः। दीदांसतिादीदासांचकार ॥ शान तेजने । शीशासांचक्रे ।। गुहू संवरणे ॥ (सुबोधिनी) उः ॥ षष्टयेकवचनान्तमिदमावर्णान्तस्य धातोर्गुणो न स्यात् अनिटि सिप्रत्यये सीष्टादी च । हन्नृतः स्यपइतीट । हारप्यात । लोके स्वदिति सिलोपः । महत ॥ दान आर्जवे । ऋजोर्भाव आर्जवम् तस्मिन्नयं अस्मात् गुभ्यः इति सः। यःसे इति पूर्वस्येत्वम् । मानादीनामिति पूर्वस्य दीपः । दीदांसासे ।। शान ।

·[भायाते म्यादयः] दीकाइयोपेता। (६७) तेजने । तेजनं तीक्ष्णीकरणम् । शानेनिशाने साअर्थान्तरे बननुबन्धको चौरादिका. विनौ । दानयति । शानयति ॥ (तत्वदी०)- उपाषष्टयेकवचनान्तम् । सिस्थोरिति ।। भूते सेः सीष्टादिः सी तयोडित्त्वादे- व गुणाप्राप्तौ नियमामिदम्।ऋवर्णस्यैवानयो. परतो गुणो न तेन वेवेष्टीत्यादौ भवत्येव विशेषा. प्रतिपादकलिङ्गाभावावर्णमात्र गृह्यते न तु ऋगताविति । आरम्भसामर्थ्यादुपधाया न । अन्य- ण सिस्मोरित्यवे सिद्धे किमनेन ।। (गुहेरुपधाया उद् गुणहेतौ स्वरे)जुगृहतुः। जुगूहिथ-जुगोट । जुगूहिषे जुघुक्षे । जुगुहिध्वे जुगुहिढे जुधूढे । गूहिषीष्ट- घुक्षीष्ट। गूहिता-गोढा । गृहिण्यति । घोक्ष्यति ॥ (सुबोधिनी )-गुहेरुपधाया अणहेतो स्वरे।गुह उपधाया उत्स्यात् गुण- विधायके स्वरादौ प्रत्यये परे । गृहति। अदितो वेति वेदाजुगूहिथाइडभावे हो ढ इति ढत्वम् । तथोर्द्ध इति थस्य धः ष्टुत्वं च। जुगोटा हो ढ इति ढत्वम् । आदिजवाना- मितिः घः । षढोरिति कः षत्वं च । जुघुसे। जुगुहिध्वासेटो हलादिति वा ढः जुगु- हिट्वे । इडभाव हो ढ इति ढत्वम् । आदिजवानामिति घवं ष्टुभिःष्टुरिति हः । ढो लोप इति ढलोपदीधौं जुटे । हङि अगृहीत् । इडभावे हशपान्तादिति सका आदि- जवानामिति घः । अघुक्षत्। आति अगूहिष्ट । इडभावे तु सकू ॥ (दुहदिहलिहगुहूभ्यासको लुग्वा वकारतवर्गयोराति)अगढ- अघुक्षत, अघृक्षाताम्, अपक्षन्त ।अगटा:--अधुक्षयाः,अवृक्षायाम्, अघृट्वम् अघुक्षध्वम् । अघुक्षावहि-अग्रहहि, अपक्षामहि । अगू- हिष्ट । अघुक्षत्-अगृहीत ॥ भज सेवायाम्।भजिथ-वभक्थभिजे । भक्षीप्ट । अभाति । अभक्त ॥ श्रि सेवायान् ॥ शिश्रियतुः। शिश्रिये । श्रीयात् । श्रयिषीष्ट । अयिता । अशिधियत । अशिधियत ॥ विष दीप्तो । तित्विपे। विभीष्टा त्वेष्टा त्वेष्यते। अत्विक्षत्॥स्पश वाधनस्पर्शनयोः । पस्पाश-पस्पशे ।अस्पशीव-- अस्पाशीत् । अस्पशिष्ट । लप कान्ता । लप्यति--लपति। लप्यते- लपते । लषिता ।। रज रागे । रजति । रराजियरट्य । ररने । रज्यात । रक्षीप्ट। अराइक्षीत । अरक्त । न भरणे । भरति । यभीबभूव । बभृटे भर्ता॥धृ धारणे । दर्थ । दधिश्वे दाधिढ़े अधापीत् । अधृत ॥ पी मापणे । निनयिय-निनानिन्ये अने- पीत् । अनेष्टा व्यायामायाम् । याचति । ययाचे अयाचीन। अयाचिष्ठ ॥ यज देवपूजासंगतिकरणदानेपु । इयनिय--दयष्टा ·(६६) सिद्धान्तचंद्रिका । [ आख्याते म्यादयः ] लुा अगार्हष्ट । इडभावे हशषान्तादिवि सक्हो ढ इति ठत्वम्। आदिजवानामिति घः । षढोरिति कः । षत्वं च । अवृक्षत ॥ (तत्वदो०)-सोढेति इडभावपक्षे ।। ( आति सको लोपः स्वरे) अघृक्षाताम्, अघृक्षन्त'अघृक्षध्वम्। इत्यात्प्रक्रिया ॥ (सुबोधिनी )-आति सको लोपः स्वरे॥स्वरादावात्मनेपदे परे सको लोपः। षष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यन्त्यलोपः। अघृक्षाताम् ॥ इति सुबोधिन्यामात्प्रक्रिया ॥ ( तत्त्वदी०) आति सक इति ॥ पठानिर्दिष्टत्वादन्त्यस्य ।। लोकेशकरसंज्ञेन विद्यानगरवासिना । कृतायामिह कायामगाटातोनिरूपणम् ॥ इति तत्त्वबोधिन्यामात्प्रक्रिया ।। राजु दीप्तौ । रेजतुः-रराजतुः । रेजे-रराजे । अराजीत, अरा- जिष्टाम् । अराजिष्ट ॥ खनु खनने । चखान, चख्नतुः, चख्नुः । खायात्- खन्यात् । अखानीत्-अखनीत् । अखनिष्ट ॥ हन हरणे । जहार । ऋदन्तात्थपो नेट् । जहर्थ । जहे । द्वियात् ॥ (सुबोधिनी )राज दीप्तौ ॥ दीप्तिस्तेजः फणराज इत्येत्वपूर्वलोपौरेजतुः-रा: जतुः ॥ खनु खनने। खननमवदारणम् । उदित्वात् क्त्वायां वेट । खनित्वा-खात्वा । गमा स्वरे इत्युपधालोपः। चख्नतुः । जनसनखनामित्यात्वं वा । खायात्-खन्यात्। अतो इसादेरिति वा वृद्धिः । अखानीत्-अखनीत्॥हज हरणे।हरणं प्रापण स्वीकार स्तेय नाशनं चेति चत्वारोऽर्थाः । भारं हरति प्रापयतीत्यर्थः अंश हरति स्वीकरोती- त्यर्थः । स्वर्ण हरति चोरयतीत्यर्थः पापं हरति नाशयर्थिः । ऋदन्तात् थप इति नेट । जहर्थ । क्रादेदेरितीट जहिव । यादाविति रिङ । हियात् ॥ (तत्त्वदी० )-राज ऋदित्वमायुक्तोपवाहम्बादिनिवृत्त्यर्यम् ।। हर हरणे ॥ हरण प्रापणं स्वीकारःरतेय नाशन च । ग्राम हरति । अश हरति । स्वर्ण हरति । पाप हरति । उः ॥ऋवर्णस्य सिस्योरानटोर्न गुणः॥हृषीष्टाअहार्षीत् । अहत ! दान आर्जवे । गुभ्यः। दीदांसतिादीदासांचकार ॥शान तेजने शीशासांचक्रे ॥ गुहू संवरणे ॥ (मुबोधिनी) उः ॥ षष्टयेकवचनान्तमिदमोकवर्णान्तस्य धातोर्गुणो न स्यात अनिटि सिप्रत्यये सीप्टादी चाहन्नृतः स्यपइती । हरिप्यात । लोके सदिति सिलोपः । बहत ॥ दान आर्जये । ऋजोभाव आर्जदम तस्मिन्नय अस्मात गुठभ्यः इति मा यःमे इति पूर्वम् त्वम् । मानादीनामिति पूर्वस्य दीपः । दीदांसति । भान ·[भास्याते म्वादयः] टीकाइयोपैता। (७१) अच्छषिष्ट । झष आदानसंवरणयोः । झपति । जझाष ।जझषे । अझाषीत्-अझषीत् । अझषिष्ट ॥ भ्रक्ष भ्लक्ष अदने । वनक्षे। अभ्रक्षीत् । अभ्रक्षिष्ट ॥ दास दाने । दासते। ददास|माह माने । ममाह । ममाहिषे । अमाहीत् । अमाहिष्ट ॥ इत्युभयपदप्रक्रिया। (सुबोधिनी)-लिपिसिचिह्वयतीनांडोलुङि वा आतिएभ्यो ङप्रत्ययो नित्यं स्यात्परस्मैपदे लुडि । आत्मनेपदे लुडि तु वा लिपि उपदेहे । षिव क्षरणे। अलिपत् । असिचत् ॥ आतोऽनपीत्यालोपः। अहत्॥ षच समराये । समवायः सं- वन्धः । शप आक्रोशे । आक्रोशोविरुद्धाऽनुध्यानम्।अञ्चु गती याचने चानुगशा- मिति नुक । आनञ्चे।नो लोप इति नलोपः । अच्यात्।अयमिदिदिति मते तु इदितो नलोपो नीत निषेधात् । अञ्च्यात् ।। रेट परिभाषणे । 'यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम्' इत्यमरः ॥ ऋदित्वात् नरित इत्युपधाया इस्वो न । रिरेटत् ॥ प्रोच पर्याप्तौ । प्राप्तिः समाप्तिः। मिह मेहमेधाहिंसनयोः।यान्ताविमाविति स्वामी। वान्ताविति न्यासः ॥ मेधृ संगमे च । चात्पूर्वोक्तेऽथे। 'प्रजायै गृहमेधिनाम्' ' इत्यत्र गृहरिमैधते संगच्छन्ते इति विग्रहः।णिन्प्रत्ययान्तः॥णि णे कृत्सासनिकर्षयोः। सनिकर्षः सम्वन्धः ॥ शृधु मृधु उन्दने । उन्दनं क्लेदनम्। आदीमाव इत्यर्थः उदि- स्वात् क्त्वायां वेद । शदित्वा । शृद्धा ॥ वुधिर वोधने । वुध्यतेरेवानिटकारिकामु पाठादयं सेट् । इरितो वेति वा डः । अबुधत्--अवोधीत् । दीपजनेतीतु ने पूर्वोत्तर- साहचर्येण देवादिकस्यैव सूत्रे ग्रहणात् । उखुन्दिर निशामनेोनिशामन चाक्षुष ज्ञान- मित्यर्थः। वेणू गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेपु । गत्यादयः पदार्थावाद्यभा- ण्डस्य वादनार्थ ग्रहण वादिग्रहणम् । वणिःवेणी वेणुरित्यादिरूपाण्यस्यैव धातोः॥ ची भावानादै । चीयते । औणादिके रप्रत्यये चीवरं वखम् । म्यन्तति न वृद्धिः। अव्ययीत ॥ भेष भये च । चाद्गती ।। इति सुबोधिन्यामुभयपदप्रक्रिया ॥ (तत्त्वदी०)--शप आक्रोश इति ॥ नाक्रोशो विरद्धानुपानमाअचदीदिति।।रदि- वान वृद्धिः।।प्रोध इत्यादीनाम् दित्त्वमयुक्ताभावार्थम्।।अबोधीदितिदिपिजन इन्यात्मनेप- दिभिः साहपत्तियाभूतत्वैव महणात् बुन्दिर । उदित्वा । बुन्दित्वा । युत्त्वा । निशामनं चापदानन् । वेहा कादमाण्डरस पादनापादनं वादिनन् ॥ इति तत्त्वदीपिकाया- मुम्पदप्रनिया ॥ ऋत जुगुप्सायां कृपायां च !! (सुबोधिनी )-ऋत गुप्तायां कृपायांच॥ यतनं च ऋदीया च एणीया च घृणार्थतः इति ।। 'जुगुप्सा करणे वृणे' इति चामरः ।। (ऋतरीय स्वार्थेऽनपि तु वाकतीयते । तीयेन। ऋती. यताम् । लातीयन ।तीयांचने । ऋतीपिपीष्ट । अनायिता।

·(७) सिद्धान्तचन्द्रिका। [भाख्याते म्वादया] सान्यांन । धातोर्नामिन इति वृद्धिः । विव्याय । नुधातोरिति यः । विव्यतुः । मध्ययनीनामिति नित्यमिद । विव्यायथ । यमिरमिनमातामितीदसकौ । स्वामीत् । अध्यासिटाम् ॥ हेज स्पीयां शब्द च । शब्द इति सामान्योक्तावपि मंगलमय शद पवान गृह्यते । तया च माघे-'यान्तोऽन्यतः प्लुतकृतस्वरमाशु वरदाना जानेर रामवः' इति कर्मणि प्रयोगः ॥ द्विरुक्तस्य हयतेः मन प्रतिवम । तेन उभयत्र संप्रसारणं स्यात् ।। (लिपिमिधिहयतीनां डोलुङिवाआति)अहम् । आदास्त- माना पाक । पचति । पेचिय-पपक्थ । पेचे । अपाक्षीत, माकाग. अपातः ।। पर समवाये । सेचे । असाचीत् । असfrआकांगे । कोप । शता । अशाप्सीत् । अशप्त ॥ हिक • "याद । जिष्टिक। अहिनीत ॥ अञ्चु गतो याचने च । in ॥ गट परिभापणे । रिरेट । अरेटीत् ॥ चते गामी कानिन । अचतीत ।चंद । अचदीत् । अचेदिष्ट ॥प्रोच पानी । माय । पुरोये । अग्रोथीत । अप्राविष्ट॥ मिह मेह मेधा- firmir:। मिमिद । अगदीत् । अमंदिष्ट । मिमेद । अमेदीताअ- गि च । मिमधे । मंधिता || णि णेह कुत्सास- पियो । निदे। नदिता ॥ धु मृधु केदने । शति । ४ नः । टाय । मद्रीन । ममृध । अमीत् । अमof दाय । बोधनि । बांधते । अधत-अवधिात् । । टन्दिा निटामने । वृन्दति । बुबुन्द । अयुदत- आईट ! अदिटा व गनिनानचिन्तानियामनवादियन- है। गिअवनीत । अवणिष्ट । नान्तोऽययम । - टावरणयोः । चीवति । चिचीव । चिचाव । र : विदा पृजानिटामनयोः। चायति ।। मन अचमीद अचायिष्ट।। व्यय गनी। व्यनि । को अवगत अपिट ! दार दान । दानि । - दर , ददर अदाटीद । अदादिष्ट ! भ्रश दा टाटान ! गनिविभो । विभप । । अब गनिदीमादान । अमनि । - अनन्नपि । अपनि बार मादः अदाट-अन द । अन्दपिटप करने का मामलाद-अयाट ! क - -gate HAL ६ ·[माख्याते न्वाश्यः] टीकाइयोपत्ता। (७१) अच्छपिष्ट ॥ झप आदानसंवरणयोः । अपति । जझाष जाये। अझापीत्-अझपीत् । अझषिष्ट ॥ भ्रम भ्लक्ष अदने । बभ्रक्षे। अभक्षीत् । अभ्रक्षिष्ट ।। दास दाने । दासते। दास|माह माने । ममाह । ममाहिपे । अमाहीत् । अमाहिष्ट ॥ इत्युभयपदप्रक्रिया। (सुबोधिनी)-लिपिसिचिनयतीनां डोलुडि वा आतिभ्ये प्रत्ययो नित्यं रयापस्म लडि । आत्मनेपदं लकित चालपि पोहे । पिच क्षरगे अलिपत । असिचत ।। आतोनगालोप । अहना पचनमाये । समवायः सं. चन्धः । शप आकांगं । अकोदिनानुवानमाञ्च गती याचने चानुगशा- मिति कः । थानछानी लोप इति नलीमः । अनान समितिदिति मते तु इश्तिो मलापो नेति निषेधात । अन्च्यात ॥ परिमाप । मनिन्द आम्भरता रयापम्भिापणम्' इत्यमरः ॥ ऋडियाल नरित पकाया रामोन । भारत ।। प्रोथ पर्याप्ती प्रयाप्त नमामि ॥ मनो विनावित पामी। पान्तापिति न्यामः ॥ मगमगा' रमेसामा पर गुदामयते संगत इति विर गरियो। सनिपाद: सरयः ।। .. बाद पलायां ।। रोकायाका पाटादयं सत् । हाल दिया। 12 AM सारपण देवाविरम एक दिन मित्यदः।ग गरिदिर 4 पहायला एमवाय गा! :-: ।। श्रीमान ::: द, सायी र र (cured. । TH

·No text on this page.

·(७३) [भास्याते अदादियः ] टॉफायर्पिता। (सुबोधिनी )-अनुदाट् ॥ अत्तेरुदादश्च परयोदिप्सिपोरडागमः स्यात् ॥ (सिसयोरदेस्लि लिटि तु वा )जघासागमा स्वरे।घसादोर- तिषः। जक्षतुःजघसिथ । जक्षथः । जक्षाआद,आदतुः, आदुः । आदिथाअत्ता ।लदित्वात् ङः । अघसत् ॥ प्सा भक्षणे । प्साति । प्सायात् । प्सातु । अप्सात् ।। सुबोधिनी -सिसयोरदेघस्ल लिटि तु वा ॥ अदो घरस इत्यादेशः स्यात् सिप्रत्यये सप्रत्यये च लिटि तु वा ॥सप्रत्यये निघत्सति । जघास । गमामित्युपधा- लोपः । खसे चपा इति घस्य कः । घसादेरिति षत्वं दत्वं चीनक्षतः । घसस्तादाव- भावात् थपि नित्यमिट । जपसिथापक्षे अत्यतिव्ययतीनामिति नित्योमटीआदिथ॥ (आदन्तादिपोऽन उस् वा) अप्तुः-अप्सान् ।पप्सौ । आतोऽ. नपि पप्तुः । प्सायात्-प्सयात् । अप्तासीत् ॥ मा माने । माति । अमात्। अमः-अमान् । ममौ ।। मेयात् । अमासीत्॥ या प्रापणे। याति । ययौं । अयासीत् ॥ वा गतिगन्धनयोः । वातारा दाने। राति.।। ला दानग्रहणयोः।लाति । ललो । अलासीत्॥श्रा पाके। श्राति । श्रायान्-श्रेयात् ॥ दाप लवने । दाति । ददौ । दायात् । अदासीत् ।। ख्या प्रकथने । ख्याति ख्यायात् । स्यातु । अख्यात् । हा कुत्सायाम् । द्रातिद्रियात्-द्रायात् । अद्रासीत् ॥ पा रक्षणे । पाति । पाँ। पायात । अपासीत् ॥ भा दीप्ती । भाति वा ।। प्णा शोचे । नाति । नायाद-नेयात् ॥ वश कान्तौ । वष्टि, उष्टः, उशन्ति । वक्षि, उष्ठः, उष्ठ । वश्मि,उश्वः, रश्मः । उश्यात् । वप्ट- उज्यात उष्टाम् उशन्हाउटि टप्ठम्, उष्ट । वशानि,वशाव,क्शाम।। (सुबोधिनी -आदन्ताहिषोऽन उन वा ॥ आदन्ताहातोदिपश्च परस्यानो वा उस रपात्॥उस्यालोप इत्यालोपः अप्मुः। लिटि आतो जब डाविया । पाती। संयोगादेसदन्तस्पेकरीवा ।प्सेपान-सायात्यमिरमिनमावामितीसकी। सप्ता- सीत् ।। मा माने । बलमका । तनो ममुस्तत्र न फैटभतिषः । इति माथे। उपसर्ग- दशेनान्तरे तदर्मकः । उदर परिमाति मुष्टिना' इति नपये ॥ या प्राणामापणामह गतिः ॥रा दानाला भादाने आदानं ग्रहणम्द्रादपि दाने इति.चन्द्रःल्या मायने। चतुवास्प प्रयोगतिमाप्यन् ॥ द्रालापान का रक्षणे । भा दीनता यांचे । सान्नीमानिच्छिा 1.उमापति पत्वम् वहि । प्ररामिति मंशा |उटः। स्पान् । बष्ट-त. मन्नु। हो गवारलादपनि पन्दम माटि- गिध पर हामि मिति रममा रहि ।।

·(७२) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ आध्याते अदादयः] ऋतीयिष्यते । आयिष्यत । आनत । ऋत्यात् । अतिता। अतिष्यति । आतिष्यत् । आर्तीत् । आर्तीयिष्ट ॥ ॥ इति भ्वादिप्रक्रिया। (सुबोधिनी )-ऋतेरीयङ् स्वार्थ नपि तु वा ॥ ऋतिः सौत्रस्तस्मादायड स्यात् स्वार्थे अनपि तुं वा । सधातुरिति धातुत्वम् । आदनुदात्तङित इत्यात्मनेपदम् । ऋतीयते। ईयङ्भावे परतोऽन्यदिति परस्मैपदम् ॥ नुगशामिति नुक् । आनत ॥ इति सुबोधिन्यां भ्वादिप्रक्रिया।। (तत्त्वदी०)-रामाश्रमेण विहिता या हि सिद्धान्तचंद्रिका। तट्टीकायामगादेतद्भव्यं भ्वा.द- निरूपणम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां भ्वादिप्रक्रिया ॥ १ १॥ अनः । अथाऽदादयः। अद भक्षणे ॥ अदादे क् ॥अदादेः परस्यापो लुक् ॥ अत्ति, अत्तः, अदान्त । अत्सि, अत्थः, अत्थ । अनि, अद्वः, अद्यात् ॥ (सुवोधिनी )-अद भक्षणे ॥ भक्षणं खादनम् ॥ अदादेर्लुक् ॥ अप कर्तरी- त्यतः अवित्यनुवृत्तम् । तच्च षष्ठया विपरिणम्यते । अद आदिर्यस्य सोऽदादिस्तस्मा- ददादेः॥ (तत्त्वदी०)-अदादेर्लक्॥अद आदिर्यस्य सोऽदादिस्तस्मात् । अप् कर्तरत्यितोऽनुवृत्त- मविति पष्ठया विपरिणम्यते । चतुर्थी तु न तत्रापोऽमावात्।तगुणसंविज्ञानबहुव्रीहेरदेरप्यपो लुक्।। झसादिहः।। झसाद्धकाराच्च परस्य हेधिभवति ॥ अद्धि-अ- त्तात्, अत्तम्, अत्त ॥ (सुबोधिनी)-झसाद्धिहः ॥ झसात् ह धिः हेरिति पदच्छेदः । इस्प हो झभा इति धत्वे झवे जवा इति दत्वे हसात्परस्य झसस्यति दलोपः। अत्तादित्यत्र स्थानिव- द्भावन तातडो दित्वेऽपि सकृद्गताविति न्यायेन धिरादेशो न ।। (तत्त्वदी०)-झसाद्धिः॥झसात् इविः हेरिति छेदः।हस्य हो झमा इति धत्व झवे जवा इति दत्वे हसासरस्य झसस्येति लोपेन सिद्धेः ।इह लुप्तपञ्चमीकं पदमित्यभिप्रेत्याह-हकारा चेति । अत्र स्यानिवदावेन तातडो हित्वेऽपि सकृद्गतावितिन्यायेन न धिरादेशः ।। अद्वदादेरट् । अत्तेरुदाश्च परयोदिप्सिपोरडागमः ॥ आदत । आदः॥

·[भाख्याते अनादियः ] हाफाइपिता। (७३) (सुबोधिनी )-अगुदादेरट् ॥ अत्तेरुदादश्च परयोदिप्सिपोरखागमः स्यात् ।। (सिसयोरदेर्घस्ल लिटि तु वा )जघासागमा स्वरे।घसादोरि- ति षः। जक्षतुःजघसिथ । जक्षथः । जक्षामाद,आदतुः, आदुः । आदिथाअत्ता ।लदित्वात् ङः । अघसत् ।। प्सा भक्षणे । प्साति। प्सायात् । प्सातु । अप्सात् ॥ (सुबोधिनी )-सिसयोरदेस्लि लिटि तु वा ॥ अदो घरस्ट इत्यादेशः स्यात् सिमत्यये सप्रत्यये च लिटि तु वा सप्रत्यये निघताते । जघास । गमामित्युपधा- लोपः । खसे चपा इति पस्य कः । घसादेरिति पत्वं कवं चीजक्षतः । घसस्तादाव- भावात् थपि नित्यमिट । जवासिथापो अस्पर्तिव्ययतीनामिति नित्यामटोआदिथ।। (आदन्तादिपोऽन उस् वा) अप्ठः-अप्सान् ।पप्तो । आतोऽ. नपि पप्तुः । प्सायात्-प्सयात् । अप्तासीत् ॥ मा माने । माति । अमात्। अमः-अमान् । ममौ ।। मेयात् । अमासीत्।। यामापणे। याति । यो । अयासीत् ।। वा गतिगन्धनयोः । वातिारा दाने। राति.॥ ला दानग्रहणयोः। लाति । ललौ । अलासीत्॥श्रा पाके। श्राति । श्रायान्-श्रेयात् ॥ दाप लवने । दाति । ददौ । दायात् । अदासीत् ।। ख्या प्रकथने । ख्याति। ख्यायात् । ख्यातु । अख्यात । हा कुत्तायाम् । द्रातिद्रेियात-द्रायात् । अद्रासीत् ॥ पा रक्षणे । पाति । पो। पायात । अपासीत् ॥ भा दीप्ती । भाति ।वभा॥ णा शोचे । नाति ।नायाद-स्नेयात् ॥ वश कान्तो । वष्टि, उष्टः, उशन्ति । वक्षि, उष्ठः, टप्ठ । वश्मि,रश्वः, रश्मः । टश्यात् । वष्ट- उष्टात् रष्टाम् उशन्लाउड़ाहिरप्ठम्, उष्ट । वशानि,वशाव,वशाम।। (स्वोधिनी -आदन्ताहिषोऽन टस् वा ॥ आदन्ताद्धातोद्विपश्च परस्यानो वा उस स्पात् ॥उस्यालोप इत्यालोपः अप्मुः। लिटि धातो णव डाविया । पसी । संयोगादेरादन्तस्यैकारो वा । प्सेपाद-प्सायात्। यमिरमिनमावामितीदसती सप्ता- सीत् ।। मा माने । सकर्मकः । तनी ममुस्तत्र न कैटभतिषः । इति माये। उपसर्ग- रोनार्यान्तरे सदार्मरः । उदर परिमाति मुष्टिना' इति नै " या प्राणाप्रापणमिट ·(७६) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ आग्न्याते अदादयः प्रसवैश्वर्ययोः सोति । सुषाव । सुषविथ-सुपोथ । असौषीत् ।। कु शब्दे। कॉति । चुकविथ-चुकोथ । अकॉपीताची गतिव्याप्ति- भजननकान्त्यसनखादनषु । वति, वीतः, वियन्ति । धि । वतु । वीहि । अवेत, अवियन् । विवयिथ-विवेथ । अंबषीत ॥ एति, ईतः। ईयात् । ऐत्, ऐयन् । आयम् । अयांचकार । एता। ऐषीत। इण् गतौ । एति, इतः ॥ (सुबोधिनी )-तुरुस्तुभ्योऽद्विरुक्तेभ्यो हसादीनां चतुर्णामीड़ वा ।। अद्विरुक्तेश्य एभ्यःपरेषां इसादिचतुर्णामीडागमो वाभवतिक्ष्णु तेजनातजनं तीक्ष्णी- करणम् । ष्णु प्रस्रवणे । प्रस्रवणमुत्कण्ठा । षु प्रसवैश्चर्ययोः । प्रमोऽभ्यनुजानमा वी गतिव्याप्तिप्रजननकान्त्यसनखादनेपु।प्रजननं गर्भग्रहणम् । असन क्षेत्रणमाडागमा- पागू नु धातोरितीयू ।अवियन नित्यत्वादडागमे कृते सत्यने कस्वरत्वाद्य इति वैदित् । अव्यन् । अत्र ईकारोऽपि धात्वन्तरं प्रश्लिष्यते । तथा च प्रयुञ्जते । 'न हि तरणिरु- दीते दिकपराधीनवृत्तिः' इति, व्याख्यातं च मनोरमायाम् । कर्मयतिहारे अतान च गतिम्सिार्थत्यानिषेधः शयः । उत्पूर्वस्याविर्भावार्थत्वादिति । इण गती ॥ (तत्त्वदी०)-तुरुस्तुभ्य इतिपयत्तु प्राचा युरुगुस्तुभ्य इत्युक्तं यच वासुदेवेन व्याख्यातम्। यु मिश्रणे। रु शब्दे । णु स्तुतौष्टुिन स्तुतौ एभ्यः पिति स्मि ईकारो वक्तव्य इति तत्तत्र प्रामा- दिकम् । युणु एतयोरत्राग्रहणस्य सर्वसमतत्वात् । पितिस्मीति निमित्तोपादान-प्पयुक्तम् मीत इत्याढावव्याप्ते ॥ ( इणः क्ङिति स्वरे यः ) यन्ति । एपि । इयात् । एतु, यन्तु । इाहे । आयम्, ऐव, ऐम, । इयाय ॥ (सुबोधिनी )-इणः क्डिति स्वरे यः ॥ इणो यतं भवति किति उति च स्वरे । यन्ति । लिटेि वृद्धौ च कृतायाम् असवणे सर इत्तीय । इयाय ॥ (इणः किति णादौ पूर्वस्य दीर्घः) ईयतुः, ईयुः । इययिथ- इयेथ । ईयात् । एता । दादेः पे । इणः सिलोपे गा । अगात, आगातार, अगुः ॥ इक् स्मरणे । इरिकाबध्युपसर्गतो न व्यभि- चरतः। अध्यति, अधीतः, आधयान्त । अध्पत-अध्यन् ।। (सुबोधिनी.)-इणः किति पादा पूर्वस्य दीर्घः ॥ पण पूर्वरूपस्य दोिं भवति किति लिटि । आशिपि ये इति दीर्घः।ईयात् । एक स्मरण । कार इहेण्य- दिक इति विशेषणार्थः ।अयमविपूर्वः । तथा च महिः 'ससीतयोगववारध यन्।' स्मरन्नित्ययः।राघवयोरित्यत्र मणि पष्टी । इडिकाविति । इटिकामध्युपसर्ग विना प्रयोग नाईत इत्यर्थः ।।

·[खास्याते अदादियः ] टीकाइयोपता। (७३) (सुवोधिनी -अगुदादेरट् ॥ अत्तेरुदादश्च परयोदिपसिपोरडागमः स्यात् ।। (सिसयोरदेघस्ल लिटि तु वा )जघासागमा स्वरे।घसादोर- तिषः। जलतुःजधसिथ । जक्षथः । जक्षाआद,आदतुः, आदुः। आदिथाअत्ता ।लदित्वात् ङः । अघसत् ॥ प्सा भक्षणे । प्साति। प्सायात् । पसातु। अप्सात् ॥ (सुबोधिनी :-सिसयोरदेघस्ल लिटि तु वा ।। अदो घस्ल इत्यादेशः स्यात् सिप्रत्यये समत्यये च लिटि तु वा समत्यये जिघत्सति । जघास । गमामित्युपधा- लोपः । खसे चपा इति घस्य का । घसादरिति षत्वं त्वं चाजक्षतः । घसस्तादाव- भावात् थपि नित्यमिट । जपसिथापक्षे अत्यतिव्यतीनामिति नित्यामटोआदिथ॥ (आदन्ताहिपोऽन उस् वा) अप्ठः-अप्सान् ।पप्सौ । आतोऽ- नपि पप्तुः । प्सायात्-प्सयात् । अप्सासीत् ॥ मा माने । माति । अमात्। अमः-अमान् । ममौ । । मेयात् । अमासीत्॥ या प्रापणे। याति । ययौ । अयासीत् ॥ वा गतिगन्धनयोः । वाति॥रा दाने। राति.॥ ला दानग्रहणयोः। लाति । ललौ । अलासीत्॥था पाके। श्राति । श्रायान्-श्रेयात् ॥ दाप लवने । दाति । ददौ । दायात् । अदासीत् ॥ ख्या प्रकथने । ख्याति। ख्यायात् । ख्यातु । अख्यात । द्रा कुत्सायाम् । द्राति।द्रेयात्-द्रायात् । अद्रासीत् ॥ पा रक्षणे । पाति । पौ। पायात् । अपासीत् ॥ भा दीप्तौ । भाति । वभौ ।। प्णा शोचे । नाति ।नायात्-स्नेयात् ॥ वश कान्तौ । वष्टि, उष्टः, उशन्ति । वक्षि, उष्ठः, उष्ठ । वश्मि,उश्वः, उश्मः । उश्यात् । वष्ट- उष्टात्, उष्टाम्,उशन्तु।उढि,उप्टम्, उष्ट । वशानि,वशाव,वशाम। (सुबोधिनी )-आदन्ताद्विषोऽन उस् वा ।। आदन्तादातोद्विषश्च परस्यानो वा उस स्पात् ।।उस्यालोप इत्यालोपः अप्सुः। लिटि आतो पब डावित्यौ । पप्सौ । संयोगादेरादन्तस्पेकारो वा । प्से पात्-प्तायात्। यमिरमिनमातामितीट्सको। अप्ता- सीत् ॥ मा माने । अकर्मकः । तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषः' इति माघे। उपसर्ग- वशेनार्थान्तरे सकर्मकः । 'रदरं परिमाति मुष्टिना' इति नैषधे ॥ या प्रापणाप्रापणमिह गतिः ॥ रा दानाला आदाने आदानं ग्रहणम्।द्रावपि दाने इति:चन्द्रःख्या प्राथने। चतुवास्प प्रयोग इति भाष्यम् ॥ द्राकुत्सायाम् । पा रक्षणे । भा दीप्तौष्णिा शौचे। वश कान्तौ कान्तिरिच्छा । छषति षत्वम् । वष्टि । ग्रहामिति संप्रसारणम् । उष्टः। उझ्यात् । वष्ट-उष्टात्, उटाम्, उशन्तु। हौ संप्रसारणम्।छशषेति षत्वम् ।झमाद्धि- रिति धः । पोड इति डलम् । ष्टुमिः ष्टुरिति टत्वम् । दृष्टि ।। - ·(८२) सिद्धान्तचन्द्रिका। [भाख्याते अदादयः ] धि । अचकात् ।. अचकासुः । अचका:-अचकात्-अचकाद् । च- कासांचकार । अचकासीत् ॥ इति परस्मैपदम् ॥ (सुबोधिनी)-शासरिः ॥ शास उपधाया इत् स्यात् प्रत्यये हसादौ डिगती च । उस्यानुवर्तनात् भाङः शासु इच्छायामित्यस्य तु न ग्रहणम्।अतिसतिसाइच- यात्परस्मैपदिन एव शासेर्डविधानात् । तेन पे एवेत्वम् । नेह आशास्ते । अन्ये तु व्यतिशिष्टे । व्यतिशिट्वे । इत्यात्मनेपदेऽपि इत्वं स्वीकुर्वन्ति । हो जह्येविशाधीति शाधिरादेशः । शाधि । सर्तिशास्तीति ङः । अशिषत्॥ चकासृ दीक्षौदीप्तिस्तेजः। जक्षादेरित्यन्तोऽत् । चकासति ।धे च सलोपः। धातोः सकारस्य लोपः स्यात् धकारे परे । दिस्योरति दिसिपोर्लोपः । दिपि सस्येति तः । अचकात्। सिपि तु वा तः । अचका:-अचकात् । कासादिप्रत्ययादित्याम् । चकासांचकार । दीधिक दीप्तिदेव- नयोः । देवनं शोकः । वेवीङ वेतिना तल्ये । वीगतीत्ययेन तुल्येऽर्थे वर्तत इत्यर्थः । छान्दसाविमौ । अत एव न व्याख्यातौ ॥ ॥ इति सुवोधिन्यां परस्मैपदम् ॥ ( तत्त्वदी०)-शासेरिः ॥ डे चेति ॥डानुवृत्तेराः शासु इच्छायामित्यस्य नेत्वम्।अ- तिसाहचर्यात्परस्मैपदिन एव शास्तेर्डविधानात् । भाष्यमसमाह-धे सलोप इति ॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । अगाददादिमध्यस्य परस्मैपदसाधनम्।। इति तत्त्वापिकायां परस्मैपदम् ॥ चक्षिा व्यक्तायां वाचि । स्कोराद्योश्च । चण्टे, चक्षाते । आतोऽ- न्तोऽदनतः । चक्षते । चक्षे, चक्षाथे, चढ़े । चक्षे, चक्ष्वहे, चक्ष्महे । चक्षीत । चष्टाम् । अचष्ट ॥ (सुवोधिनी)-चक्षिङ व्यक्तायां वाचि ॥ अयं दर्शनेऽपिाइकारोऽनुदात्तः। हदितो नुमिति नुम् तु न अन्त इदित इति व्याख्यानात्।ङकारस्तु अनुदात्तेत्त्व प्रत्युक्त- मात्मनेपदमनित्यमिति ज्ञापनार्थः । स्कोरिति कलोपः । ष्टुत्वम्।चष्टे।आतोऽन्तोऽदनत, इत्यत् चक्षते । मध्यमे तु स्कोरिति कलोपः । षटोरिति कापत्वम् । चक्षे । कलोप ष्टुत्वे झवे जवा इति डः चढे । लाड अचष्ट ॥ (तत्त्वदी०) चक्षिङ्॥ अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यमिति ज्ञापनार्थो कारः।तेन अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः' इत्यादि सिद्धम् इदित इति नुम् तुन भवति अन्ते इदिति व्याख्या- नात् । अकारस्तु वक्तुमाचतः ।। (चक्षिोऽनपि ख्याकशासौ णादौ तु वा) चख्यौ,चख्यतुः। चख्ये, चख्याते । चकशी । चक्शे । चचक्षे । ख्येयात्-ख्यायात् ख्यासीप्ट । ऋशायात-क्शेयात्। ( अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यो ङो- लुङि सेरपवादः) अख्यत्-अख्यत-अकशास्त ॥ ईर् गतौ । .

·भाख्याते बदादयः] टीकाद्वयोपेता। कम्पने च । ईत, ईराते । इम्, ईराताम् । एत । ईरांचक्रे ॥ ईरिषीष्ट । ऐरिष्ट ॥ आङ शासु इच्छायाम् । आशास्ते । आश- शासे । आशासिष्ट ५ कास गतिशासनयोः । कस्ते, कंसाते । अयमानादेदित्येके । कस्ते । तालव्यान्तोऽप्यनिदित । कष्ट, कशाते। कक्षे, कडढ़े । अकशिष्ट ॥ णिसि चुम्बने । निस्ते, निसाते । निस्ते । निसिता ॥ णिजि शुद्धौ । चोः कुः । निड़ते। निध्वे । निजिता ॥ शिजि अव्यक्ते शब्द। शिक्ते । शिक्षे । शिञ्जिता ॥ पिजि वर्णे संपर्चने च । पिङ्क्त । पिपिछे । पिञ्जिता ।। प्रचि संपर्चने । पृङ्क्त । पपृश्च । पृश्चिता ॥ पृची संपर्चने । पृक्ते । पपृचे। अाचष्ट ॥ ईड स्तुती । ईट्टे । (सुवोधिनी) चक्षिडोऽनपिख्याकशाजो णादौ तु वा॥चक्षिङख्याज; कुशात्रावादेशौ भवतः अचतुर्पु । लिटि परे तु वामित्त्वात्पदद्वयम् ॥ (अस्यतिव- क्तिख्यातिभ्यो ङो लुङि सेरपवादः ) असु क्षेपणाब्रुवो वाचावच परिभाषणे। इत्युभयोग्रहणम् एभ्योङप्रत्ययः स्याल्लुङि सेरपवादः॥आतो णवू डाविति डौौचख्यौ आतोऽनपीत्यालोपः। चख्ये । चकूशौ । चक्षे । चचक्षे। संयोगादेरादन्तस्यैकारो वा । ख्यायात्-ख्येयात् ।क्शायात्।कूशेयात्-ख्यासीष्टाशासीष्टाख्याता।क्शाता । ख्यास्पात । ख्यास्यते । क्शास्यति । क्शास्यते । नख्यास्यत् ।अख्यास्यताअक्: शास्यत्। अक्शास्यत । अस्यातेवक्तीति ङः।आतोऽनपीत्यालोपः।अख्यत्-अख्यदू। अक्शासीत् । अकूशास्त । वर्जने ख्याशाजी नेष्टौ । समचक्षिष्ट आङः शासु इच्छायाम्।आङपूर्वकत्वं प्रायिकम् । तेन 'नमो वाकं प्रशास्महे। इति सिद्धम् ॥ वचे- घन । चोरिति कः ॥कसि गतिशासनयोः । शासनमाज्ञातालव्यान्तोऽप्यनिदित्। छशषेति एवम् । ष्टुत्वम् कष्टे । षटोरिति कः षत्वं च कक्षे । षत्वष्टुवे। झवे इतिडः पवे ॥ णिजि शुद्धौ । निकेषु णिजिराित जौहोत्यादिस्य ग्रहणादयं सेटा चोः कोरीत जस्य गः । खसे चपा इति कः निते। गत्वकत्वषत्वानि । निहे। शिचि अव्यक्त शव्दे । क्तप्रत्यये शिक्षितम् । णिन्यन्तादोपि कृते शिञ्जिनी 'भूपाणानां तु शितितम्' इत्यमरः ॥ 'मौर्वी ज्या शिलिनी गुणः' इतिः चामरः॥चोः कुरिति जस्य गः । खसे चपा इति कः । शिद्दे ॥ पिजि वणें । संपर्चनं मिश्रीभावः ॥ (ईडीशिभ्यां सध्वयोरिट.) ईडिपे । ईडिध्वे । ऐम् ।। (सुबोधिनी)-ईडीशिभ्यांसध्वयोरिट॥आभ्यां परयो सध्वशब्दयोरिट्रस्पात् (लङो ध्वस्य नेट) ऐइटम् । ईडांचक्रे । ऐडिष्ट ॥ ईश ऐश्वर्ये । ईष्टे। ईशिषे । इशिध्वे । शांचके । इशितासे । आश उपवेशने ।

·(८२) सिद्धान्तचन्द्रिका। [भात्याते अदादयः] धि । अचकात् । अचकासुः । अचकाः-अचकात्-अचकाद् । च- कासांचकार । अचकासीत् ॥ इति परस्मैपदम् ॥ (सुवोधिनी)-शासरिः ॥ शास उपधाया इत् स्यात् ङप्रत्यये हसादौ पिडात च । उस्यानुवर्तनात् आङः शासु इच्छायामित्यस्य तु न ग्रहणम्।अतिसतिसाहच- चीत्परस्मैपदिन एव शासेर्डविधानात् । तेन पे एवेत्वम् । नेह आशास्ते । अन्ये तु व्यतिशिष्टे । व्यतिशिड्वे । इत्यात्मनेपदेऽपि इत्वं स्वीकुर्वन्ति । हो जोधिशाधीति शाधिरादेशः । शाधि । सर्तिशास्तीति ङः । अशिषत्॥ चकासृ दीप्तौदीप्तिस्तेजः। जक्षादेरित्यन्तोऽत्। चकासति ।धे च सलोपः । धातोः सकारस्य लोपः स्यात् धकारे परे । दिस्योरिति दिपासपोर्लोपः। दिपि सस्येति तः । अचकात्। सिपि तु वा तः । अचकाः-अचकात् । कासादिप्रत्ययादित्याम् । चकासांचकार । दीधिक दीप्तिदेव- नयोः । देवनं शोकः । वेवीङ वेतिना तल्ये । वीगतीत्ययेन तुल्येऽर्थे वर्तत इत्यर्थः । छान्दसाविमौ । अत एव न व्याख्यातौ ॥ ॥ इति सुबोधिन्यां परस्मैपदम् ॥ ( तत्त्वदी०)-शासेरिः ॥ डे चेति ॥डानुवृत्तेराड्ः शासु इच्छायामित्यस्य नेत्वम्।अ- तिसाहचर्यात्परस्मैपदिन एव शास्तेर्डविधानात् । भाष्यमतमाह-धे सलोप इति ॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । अगाददादिमध्यस्य परस्मैपदसाधनम्।। इति तत्त्वापिकायां परस्मैपदम् ॥ चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि । स्कोराद्योश्च । चष्टे, चक्षाते । आतोऽ-' न्तोऽदनतः । चक्षते । वक्षे, चक्षाथे, चढ़े । चक्षे, चक्ष्वहे, चक्ष्महे । चक्षीत । चण्टाम् । अचष्ट ॥ (सुवोधिनी) चक्षिक व्यक्तायां वाचि ॥ अयं दर्शनेऽपिाइक हदितो नुमिति नुम् तु न अन्त इदित इति व्याख्यानात्।ङकारस्तु अनुद मात्मनेपदमनित्यमिति ज्ञापनार्यः । स्कोरिति कलोपः । टुत्वम्।चष्टोआ इत्यत् चक्षते । मध्यमे तु स्कोरिति कलोपः । पढोरिति कापत्यम् । प्दुत्वे झवे जवा इति डः चड्ढे । लार्ड अचष्ट ॥ (तत्त्वदी०) चक्षि॥ सनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनिन्यमिति ज्ञापनार्थ नन्यूति पन्टितो जनः' इत्यादि मिद्धम् इदित इति नुम् तु न भवति अन्ते हा नन् । कम्नु बनुमुचितः ।। (पक्षिकोऽनपि ख्याकशात्री णादौ तु वा) चख्या,च चन्ये, चख्याते । चक्शा । चकशे । चचक्षे । ख्येयाव-हर ख्यातीप्ट । ऋशायाद-कशेयात्। ( अस्यतिवक्तिख्याति लुद्धि मेल्पवादः) अग्न्यन-अध्यन-अकशास्त ॥ई र ·क्ष्यिाते दिवादयः] टीकादयोपैता। (९५) तत्वदी०)-नृतेति ।। उतृदिर हिसानादरयोः। उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयोःविस्यति। भाशे- । यः । पक्षेऽप । पुष्प विकसनेपान्तः। तया नभःपुष्प्यतु कोरकाण' इति श्रीहर्षः॥वीड। दिवाभ्यासगतैर्विलिल्ये' इत्यत्र घञ्। मन्दाक्ष हीनपा वीडा इत्यत्र गुरोश्चेत्यः षह । अत्रे तोडिकल्प कस्यचिन्मते न भवति अवन्तनिर्देशाद्भौवादिकस्यैव तत्र ग्रहणात्।महान्तस्तु विक- न्यन्ते अकारस्योचारणार्थत्वात्।। जृषिर् ॥ पकारो जरेत्यत्राडर्थः । अजरत्।त्रावर्णदृशो गुणः ॥ य्योः ॥ यप्रत्यये परे धातोरोतो लोपः ॥ श्यति । शशौ ॥ शाता । अशात्-अशासीत् ॥ छो छेदने । छचति । अच्छात्- अच्छासीत् ॥षो अन्तकर्मणि । स्यति । सेयात् । असात्-असासी- त् ॥दो अवखण्डने । यति । देयात्। अदात् ॥ राध साध संसिद्धौ ॥ (सुबोधिनी)-ग्योः॥ यि ओरिति च्छेदः धातोरोतो लोपः स्यात् दिवादिवि- रणे ये परे ॥ तेन लव्यमित्यादौ न । शाछेति वा से क् । अशातलुगभावे यमि- नोती दसकौ । अशासीत् ॥ षोऽन्तकमणि अन्तकर्म नाशः । दादेरे इत्येत्वम् । यात् । 'राघव स्य शरैपोरेघोरं रावणमाहवे' इत्यत्र राघोति संवोधनमायेति लोटो मध्यमस्यैकवचनान्तम् ॥दादेरित्यत्वम् । देयात् । उपतर्गस्थानिमित्तानेरिति णत्वम्। मणिदाता । दादेः पे इति सिलुक् । अदात् ॥ (तत्वदी० )य्योः ॥ यि ओरिति च्छेदः। विकरणप्रकरणत्वाद् दिवाय इति विहित एव गृह्यते न त्वन्यः । तेन लव्यमित्यादौ नातिप्रसगः ॥ षो ॥ अन्तकर्म नाशः ।। (राधोऽकर्मकादेव यः ) राध्यतिारराधिया राधा रात्स्यति। अरात्सति ॥ व्यध ताडने । ग्रहां ङिति च ।विध्यति । विव्याध । विविधतुः । विव्यधिथ-विव्यद्ध । व्यद्धा । अव्यात्सीत् ॥ पुष पुष्टौ । पुप्यति । पुपोषिथ । पोष्टा । पोक्ष्यति । पुषादित्वात् ङः । अपुषत् ॥ शुष शोषणे शोष्टा । शोक्ष्यति । अशुषत् ।। तुष तुष्टौ । तोष्टा । तोक्ष्यति । अतुषत् ॥ दुप वैकृत्ये । दोष्टा । अदुषत् ।। श्लिष आलिङ्गने । श्लेष्टा ॥ (सुबोधिनी )-राधोऽकर्मकादेव यः अकर्मकादाधेर्यप्रत्ययः स्पात् सकर्म कातुन । यन्मह्यमपराध्याति गृह्यतीत्यर्थः । विराध्यन्तं क्षमेत क' दृह्यन्तामित्पर्यः । राध्यत्योदन सिध्यतीत्यर्थः। अकर्मका किम् । शत्रुमपराप्नोति हिनस्वीत्यर्थः। राध संसिद्धौ हिंसायां च स्वादिइचुरादिश्चायम् । राघो हिंसायामित्यनेनैत्वपूर्वलोपाविद न हिंसार्थकस्य सकर्मक्तया देवादिकत्वाऽयोगात् ॥ ग्रहामिति संप्रसारणम् । विध्यति। लिपुषादेरिति । अपुषत् ।। षटोरित करवं त्वं च । गोक्ष्यात ।।

·(९४) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ भाच्याले विवादयः (तत्त्वदी० )-दिवु ॥व्यवहारः क्यादिः । उकारःक्तप्रत्यये इतिक पार्यः ॥ दिवादेर्यः दिव आदिर्यस्य स तथा तस्मात् ।। अपोऽपवाद इति ॥ अपो गणविशेषाकांक्षामानात्मानः।। दीव्यतीति ॥ यप्रत्ययस्य डित्त्वामुणो न । (नृततृदछूदघृतकृयोऽसेःसादेरिद्धा) नर्तिप्यति-नस्पति। अनर्तीत् ॥ त्रसी उद्वेगे। भ्राशमलाशेति वा यः । वस्यति-त्रसति। तत्रास, तत्रसतुः॥ कुथ पूतीभावे । कुथ्याते । चुकोथ-चुकोथिथ ।। पुथ हिंसायाम् । पुथ्यति । अपोथीत् ॥ गुध परिवेष्टने । गुध्यति अगोधीत् ॥ क्षिप प्रेरणे । क्षिप्यति। क्षेता । अक्षप्सीत् ॥ पुष्प विकसने । पुष्प्यति ॥ पुपुष्प ॥ तिम् तीम् प्टिम् ष्टीम् आर्दीभावे । तिम्यति । तीम्यति । तितेम । तिष्टीम ॥ ब्रीड लजायाम् ।बीडय- ति । विवीड ॥इष गतौ । इण्यति । इयेष । ईपतुः । एषिता । ऐषीत् ॥ षह पुह तृप्तौ । सह्यति । ससाह, सेहतुः, सेहुः । अस- हीत् । पुह्यति ॥ जृषिर झुष वयोहानौ । जीर्यति । जजरतुः- जेरतुः । जीर्यात् । जरिता-जरीता । ऋवर्णदृशोरित्यनेन गुणः । अजरत-अजारीत् । झीर्यति।जझरतुः। अझारीताशो तनूकरणे॥ (सुबोधिनी)-नृततृदमृदचूतकृद्भयोऽसेः सादोरडा ॥ एभ्यः परस्प सिभिन्नस्य सादेः प्रत्ययस्येवा स्यात् ॥ उतृदिर हिंसानादयोः । उछृदिर् दीप्तिदेव- नयोः। कृती छेदने । असरित्युक्तत्वादिह नित्यमिट् । अनर्तीत् । सरत्यये निर्ति- पति-निनृत्सति । भ्राशमलाशति वा यः। त्रस्यति-त्रसति । फणराजू इत्येवपूर्वलोपौ। सतुः । अतो हसादेिित वा वृद्धिः । अत्रासीत्-अत्रसीत् ।। कुथ पूतीमावे। पूतीभावः पवित्रभवनम् । कुथ्पति भूमिः पवित्रीभवतीत्यर्थः । पुष्प विकसने । षान्तोऽयम् । शतप्रत्यये पुष्प्यन् । पचाचप्रत्यये पुष्पम् । संज्ञायां कप्रत्यये पुष्प- कम् ॥ ब्रीड चोदने लज्जायां च । चोदनं प्रेरणम् । गुरोर्हसादित्यङ्प्रत्यये आवत इत्याप् । ब्रीडा धीज तु ब्रीडः। अत एव 'वीडादिवाभ्यासगतैविीलल्ये' इति माघः॥ 'ब्रीडमावहति मे स संप्रति इति कालिदासः॥ षह पुह तृप्तौ । तृप्तिस्तर्पणमाइषु- सहेतीडिकल्पस्त्वस्प न भवति सहेत्या निर्देशात् । नपुंसके भावे क्तप्रत्यये सुहित तृप्तिः॥जृषिर झूष वयोहानौ । पित्त्यात् पिद्भिदामित्यङ्मत्यये जरा। ऋत इर इती। खोरिति दीर्घजीयतिऋसंयोगाण्णादिरित्यकिवाद्गुणे कृते शशददति गुणशब्देन भावितस्य निघालोपःपवामित्यस्थाप्रवृत्तौ फणराज इत्येत्वपूर्वलोपविकल्पोजेरतुः- जजरतुः। वृदन्तानामिति वा दर्घिः। जरिता जरता । इरितो वेति वा ङः। ऋवर्णशोरिति गुणः अजरत् पक्षे णित् इति णिवादातोामिन इति वृद्धिः। अजारीत्॥

·[भाक्ष्याते दिवादयः] टीकादयोपैता। (९५) (तत्वदी०)-नृतेति ॥ उतृदिर हिसानादरयोः। उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयो विस्यति। भाशे- ति वा यः । पोऽप । पुष्प विकसनेपान्तः। तया नभःपुष्प्यतु कोरकाण" इति श्रीहर्षवीड। 'वोडादिवाभ्यासगतैर्विलित्ये' इत्यत्र धम्। मन्दाक्ष हीनपा वीडा इत्यत्र गुरोश्चेत्यः ॥षह । अत्रे- पुतहेतीविकल्प कस्यचिन्मते न भवति अवन्तनिर्देशाद्भौवादिकस्यैव तत्र ग्रहणात्।महान्तस्तु विक- त्वं मन्यन्ते अकारस्योच्चारणार्थत्वात्।। ऋषिर् ॥ पकारो जरेत्यत्राडर्थः । अजरत्।ऋवर्णदृशो- रिति गुणः ॥ । - य्योः ॥ यप्रत्यये परे धातोरोतो लोपः ॥ श्यति । शशौ ॥ शाता । अशात्-अशासीत् ॥ छो छेदने । छचति । अच्छात्- अच्छासीत् ॥षो अन्तकर्मणि । स्यति । सेयात् । असात्-असासी- त् ॥दो अवखण्डने (धति देयात्। अदात् ॥राध साध संसिद्धी । (सुबोधिनी)-ग्योः ॥ यि ओरिति छेदःोधातोरोतो लोप: स्यात् दिवादिवि करणे ये परे ॥ तेन लव्यमित्यादौ न । शाछेति वा सेलृक् । अशातलुगभावे याम- रमोती ट्सको । अशासीत् ॥ षोऽन्तकमाणे अन्तकर्म नाशः । दादेरे इत्येवम् । सेयात् । राघव स्य शोरघार रावणमाहवे। इत्यत्र राघवेत्ति संवोधनमायेति लोटो मध्यमस्यैकवचनान्तम् ॥दादेरित्यत्वम् । देयात् । उपतर्गस्थानिमित्तानेरिति णसभ। प्रणिदाता । दादेः पे इति सिलुक् । अदात् ।। (तत्त्वदी० )य्योः ॥ थि ओरिति च्छेदः। विकरणप्रकरणत्वाद् दिवाय इति विहित एव गृह्यते न त्वन्यः । तेन लन्यपित्यादौ नातिप्रतगः ॥ पो । अन्तकर्म नाशः ।। (राधोऽकर्महादेव यः) राध्यतिारराधिया राधा रास्यति। अरात्सति ॥ व्यध ताडने । ग्रहां डिति च विध्यति । विव्याध । विविधतुः । विव्यधिध-विव्यद्ध । व्यद्धा । अव्यात्सीत् ।। पुष पुष्टौ । पुप्यति । पुपोषिथ । पोष्टा । पोक्ष्यति । पुषादित्वात् डः। अपुषत् ॥ शुष शोषणे शोष्टा । शोक्ष्यति । अशुषत् ॥ तुप तुष्टी। तोष्टा । तोक्ष्यति । अतुषत् ॥ दुप वैकृत्ये । दोष्टा । अदुषत् ।। लिष आलिङ्गाने । श्लेष्टा ॥ (सुबोधिनी) राधोऽकर्मकादेव यः अकर्मकादाधेर्यप्रत्ययः स्पात सकर्म कातुन ॥ यन्मह्यमपराध्यात'दृह्यतीत्यर्थः । 'विराध्यन्तं क्षमेत क' दृह्यन्तमित्यर्थः । राज्यत्योदन सिध्यतीत्यर्थः।। अकर्मात् किम् । शत्रुमपराप्नोति हिनस्तीत्यर्थः। राघ सांसद्धौ हिंसायां च स्वादिचुरादिश्वायम् । राघो हिसापामित्यत्वपूर्वलोपाविद न हिंसार्थस्य सकर्मक्तया देवादिकत्वाऽयोगात् ॥ ग्रहामिति संप्रसारणम् । विष्यति। लिपुषादेरिति । ।यपुषत् ।। पोरिति कद पलं च । मोक्ष्यात ।।

·[ माझ्यात दिवादयः] ॥ TH व्याकुलत्वक्षमद ।। (९८) सिद्धान्तवान्द्रका। दीर्घोऽपि । कामति ॥ मदी हर्षे । माद्यति ॥ मेदिय । अमदत शमादयोऽटी।असु क्षेपणाअस्यतिअस्थत्।आस,आसतुः,असिया (सुबोधिनी)-शमां दीर्घः ॥शमादीनामष्टानां दीर्घः स्यात् ये परे ॥ लोप पवामित्यत्वपूर्वलोपौ । शेमतुः ॥ दमु शमनायां सफर्मकः । भ्राशभ्लाशिति यो वा । भ्राम्यति-भ्रमति । फशराज हत्येत्वपूर्वलोपो वा । भ्रमतुः ।। क्षमू सहने। नाय पिता भ्वादिस्तु पित्। 'अषितः शाम्पतेः शान्तिः समूषः क्षमतेः क्षमा । आदित इति वे! चक्षामिथ-चक्षन्य । मोनो धातोरिति मस्य नवणवे। चक्षवलमु ग्लानौ ।अत्राति यमत्ययेऽपि ठिचुक्लम्बाचमामित्येव दीर्घ सिद्ध शमादिपाठःशमादिभ्यइति धिनुर्थः। (अस्यतेम्थुकू . ) आस्थत् ॥ यसु प्रयत्ने ।। (सुवोधिनी अस्यतेस्थक् ।असेः थुगागमः स्यात् डे परे। असेः पुषादि त्वात् प्रत्यये सिद्धे अस्यतिवतीति वचनमात्मनेपदार्थमाउपसर्गादस्यत्यूहोरित्यात्म- नेपदं वक्ष्यते । पर्यास्थत ॥ (अनुपसर्गाद्यसः सम्पूर्वाच्च यो वा )पस्थति-यसति। संयस्यति संयसति । ययास येसिय । अयसत् । उपसर्गे तु प्रयस्यति ॥ जसु मोक्षणे । जस्यति । जजास । जेसिथ । अजसत् ॥ तसु दसु उपक्षये। तस्यति । दस्यति । ददास। देसिथा अदसत् ।। वसु स्त म्भे । वस्यति । क्वास, ववसतुः । अवसत् ॥ बिस् प्रेरणे । बिस्य- 'ति । बिबस । अविसत् ॥कुश संश्लेषेणे । कुश्यति । चुकोश । को शिता । अकुशत् ॥ बुस उत्सगै । बुस्यति । बुवास । बोसिता। अबुसत् ।। मुस खण्डने । मुस्यति । मोसिता। अमुसत् ॥ मसी समी परिणामे । मस्यति । मेसिथ । अमसत् ॥ लुछ विलोडने । लुठ्यति । लोठिता । अलुठत् । उच समवाये । उच्यति । उवोच, ऊचतुः । औचत् ।। भ्रशु भ्रशु 'प्तने । भृश्यति । बभर्शिथ । अभृशत् ॥ भ्रश्यति । बभ्रंश तू ।। वृश वरणे। वृश्यति।वव- शिथ । अवृशत् ।। कृश तर सति। चकर्शिथ। अकृशत्।। जितष पिपासायाम् । तृष् अतृषत् ॥ हृष तुष्टौ। नायति । जहर्षिथ ।। अ सायाम् । रुण्यति । रेष्टा । अरिषत्॥ पादित | डिप्यति . (सुवोध-रोष्टा । अरुप मतुः नायु रप्यति। रुप्यति।

·टीकादयोपेता। [भाशात दिवादय: । अरुपत् । लुप्यति । लुलोपिथ । अलुपत ॥ लुभ आकाक्षायाम् । लुभ्यति । लुलोभ । लोभिता-लोधा। अलुमत् । क्षुभू संचलने । क्षुभ्यति । चुक्षोभ । अक्षुभत् ॥ क्लिदू आर्दीभावे । क्लियति । चि- क्लेद । क्लेत्ता । अक्लिदत् ॥ जिमिदा स्नेहने ।। ( सुबोधिनी )-अनुपसर्गावसः संपूर्वाञ्च यो वा|अनुपसर्गात् संपूर्वाच्च यसे- ये पत्यो वा स्यात् ॥ वादियानत्वपूर्वलोपौ । ववसतुः ॥ बुस उत्सर्गे । उत्सर्गस्त्यागः॥ मसी सभी परिणामे । परिणामो विकारः॥ इषु सहेति वेट । रोषिता-रोष्टा।लुण्यति सेटकः । अनिट्कारिकासु लिपिसाहचर्यात् तौदादिर स्पेव ग्रहणात्।इपुसहेति वेट् । लोभिता-लोधा॥ (मिदेर्गुणो ये ) मेद्यति । मिमेद । मिद्यात् । अभिदत॥ भिश्वि- दा स्नेहनमोचनयोः । श्वेदिता । अश्विदत्॥ऋधु वृद्धौ । ऋध्यति। आयत् । आनर्ध । ऋध्यात् । आर्धत् ॥गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । गृ- ध्यति । जगधिथ । अगृधत् । इति पुषादयः । इति परस्मैपदम् ।। (सुबोधिनी)-मिदेर्गुणो ये ॥ मिदेर्गुणः स्यात् दिवादिविकरणे ये परे॥नुगशा- मिति नुक् । आनी ॥ इति सुवोधिन्यां परस्मैपदम् ।। (तत्वदी०)-कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । अगादिवादिमध्यस्थपरस्मैपदसाधनम्।। इति तत्ववोधिन्या परस्मैपदम् । पूङ् प्राणिप्रसवे सूयते । सुपुवे । सुषुविषे । सविता-सोता । असविष्ट ॥ दूडू परितापे । दूयते । दुदुविठू-दुदुविध्वे । अदविष्ट ॥ दीङ्क्षये । दीयते ।। ( सुबोधिनी ) -षूङ् प्राणिप्रसवे॥ प्रसव उत्पत्तिः। मृत्पिण्डो घटंसूयते इत्यादि. प्रयोगाभावात् प्राणीत्युक्तम् ।। स्वादय ओदितः । वक्ष्यमाणत्वात् ल्वाद्योदितश्चेति नत्वम् । प्रसूनम् ॥ नुधातोरित्युत् । सुपुवे । स्वरविसूतीति विकल्पं वापित्वा कित इतीनिषेधे प्राप्ते कादिनियमान्नित्यमिट् सुषुविषे ।। (तत्त्वदी० )-सवितेति।। स्वरतिमृतीति वेट लोदित इति फल तु क्तनबन्योन्तस्य नन्यमा (दीडो युट् क्तिः स्वरस्य ) दिदीये ॥ (सुवोधिनी)-दीडो युट् क्डितःस्वरस्यादीडः परस्य स्वरादेः पिटतः प्रत्य- यस्प युट् स्यात् । स्वरादेः तिम् । देवीयते । फ्टितः किम् । उपादानम् ॥ (मीनातिमिनोतिदीडां गुणवृद्धिविपये क्यपि चात्वम्)दासीष्ट! दाता । दात्यते । अदास्त ॥टीड़ विहायसागती। डीयते । दयि- प्यते । अडयिष्ट ।। धीड़ धारणे । धीयते । द्वियिट्टे-दिध्यिये ।

·(१०६) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ भाख्याते रुघादयः] (सुबोधिनी)-झसादिति होर्द्धिः । श्वे इंति षस्य डत्वमा ष्टुत्वम्।अनुस्वारपरस- वौँ । शिण्डूढि हसात्परस्य झसस्येति डलोपे शिणदि । लिघुषोदरिति ङाश. षत् ॥ भनो आमदने । ओदिकरण ल्वाद्योदिति इति नत्वार्थम्। भन्नः। भुज पाल- नाभ्यवहारयोः । भुजोऽपालने इत्यात्मनेपदं वक्ष्यते ।। (तृहो नमि कृते इमागमः पिति हसे )तृणेढि। अतृणेट् । अत- हीत् । इदितो तुम् ॥नमःनम्प्रत्ययात्परस्य नस्य लोपः॥हिन- स्ति, हिंस्तः, हिंसन्ति ।धे सलोपः। हिन्धिाअहिनः।जिहिंस।अ. हिंसीत् ।।उन्दी क्लेदने।उनत्ति, उन्तः, उंदन्ति, औनत् । औन्दन् । उन्दांचकार औन्दीत् ॥ अजूव्यक्तिम्लक्षणकान्तिगतिपु। अनक्ति। तुगशाम् । ऊदितो वा । आनजिथ--आनङ्थ । अञ्जिता-अङ्क्ता।। (सुबोधिनी )--तृहो नमि कृते इमागमः पिति हसे ॥ तृः पूर्व नम् । ततः इम् स्यात् पिति हसे परे ॥ नमः प्रकरणात्मत्ययस्य ग्रहणम्। उन्दी क्लेदने। क्लेदन- मार्दीभावः । नम इति नलोपः । उनत्ति । उन्यात् । उनत्तु। औनत् । उन्दांचकार । उद्यात् । उन्दिष्यति । औन्दिण्यत् । औन्दीत्॥अञ्जू व्यक्तिम्लक्षणकान्तिगतिपु] व्यक्तिर्विवेचनम् । म्रक्षणं स्निग्धता । नुगशामिति नुक् आनञ्ज ॥ (तत्त्वदी०)-तृहो नमि कृते इति॥यद्येवं न स्यात्तार्ह येन नाप्राप्तन्यायेन मा नम् वा- ध्यते।अबाधने वा पूर्वमिमेव स्यादिति शकानिवृत्तयेनमिकृतेइति।नमःप्रकरणत्वात्प्रत्ययस्यग्रहणम् ॥ (अजेः सेनित्यमिट )आञ्जीत् ॥ तञ्चू संकोचने । तनक्ति । अतश्चीत्। अताङ्क्षीत् । ओविजी भयचलनयोः। विनक्ति । (सुबोधिनी)-अ ः सेनित्यमिट् ॥ अधेः परस्य सिप्रत्ययस्य इडागम ऊदित्वादिकल्पे प्राप्ते इदम् ॥ (विजेरिडाादिप्रत्ययो ङित् )विविजिथाविजिता।अविजीत्।। वृजी वर्जने । वृष्णक्ति । अव त् ।। पृची संपके । पृणक्ति । अपर्ची- त् ॥ इति पम् ॥ (सुबोधिनी)-विजेरिडादिप्रत्ययो डित्॥विनेः परस्य इट्सहितस्य प्रत्यय- स्य डिवं स्यात् ।। इति सुवाधियां पम् ॥ जिइन्धी दीप्तौ । इन्द्धे । इन्धीत । ऐन्छ । इन्धांचक्रे । ऐन्धिष्ट। खि द दैन्ये । खिन्ते । खित्सीष्ट । अखित्त ॥ विद विचारणे। विन्ते।वि- सीष्ट अवित्त ॥ इति रुधादयः॥

·भास्याते तनाइय: ] टीकादयोपेता। (१०७) (सुबोधिनी )-त्रिइन्धी दीप्तौतियोर्द्ध इति धत्वम्। झवे जवा इति दवम् । इन्धे- नमो नकारत्यानुस्वारपरसरण। नो लोप इति नलोपस्तु न भवत्यल्लोपस्यासिदत्वात् स्यानिवत्वाहा ।। इत्यात् ॥ इति सुबोधिन्यां रुधादयः ।। ( तत्त्वदी०)-भिइन्धीति ॥ जीता तगित्येतदयो निः । इह इत्यत्रेनिषेधार्थः । इन्धी इति रम इति नलोप. । नमसोस्येति सलोषः । कृतामामिह टीकाया लोकेशकरशर्मणा । मतां भाष्यकृतो भच्या धादिप्रक्रिया गता ॥ इति तत्वद्रोपिकाना स्वादयः ॥ ६ ॥ अथ तनादयः। ततु विस्तारे ॥ तनादेरुए ॥ कर्तरि चतुर्यु।नूपः । तनोति, तनुतः, तन्वन्तिाओोर्वा लोपः। ततुवा-तन्वः । तनुते । ततान, तेनतुः। तेने । अतानीत्-अतनीत् ।। ( सुबोधिनी )-ततु विस्तारे । तनादेरुपातन् आदिर्यस्य स तनादिस्तस्मा- दुप् कर्थेषु चतुर्यु अपोऽपवादमातनोति । तनुते । तनुयात्।तन्वीतातनोतुतिनुताम्। अतनोत् । अतनुत । ततान । तेने। दन्पात् । तनिपोष्टातनिता तनिष्यति। तनिष्यते। अतनिष्पत् । अतनिष्यत। । अतो हसादेर्लयोरिति वा वृद्धिा अतनीत्-प्रशानीत्।। ( तत्वदी०)-तह ॥ उकारः क्यायामिति रूसार्थः।। तनादेरुप । गन् आदिर्यम्य म तनादिस्तस्नात् । नलोगभावस्वसदेहायः गदि व्याल्यानत इति न्यावादमदेशमा पचिन्दयोने नेतिज्ञापनार्थ । तेन सन् बादिपा ते सनाढय इत्यादि निद्धम् । ३. पित्त बग्न यादी गुणार्थन् । यदि डित्यदुरिति तामाद्गुणः । अन्वयाऽकारम्बानभर दलि पिगत्यने गदा धोनीयन गगार्थमिति घो-पन् । (तनादेस्तथासोर्चा सेंटुक् ) लोपस्चनुदात्ततनाम||अतन-अन्त- निष्ट । अतथाः-अतनिष्ठाः। पणु दाने । सनोति । सतुते । सेन्तुः । सेने। जनसनखनानासमिति आवमातायातु-सन्यात् । असात- असनिष्ट । असाधाः-असनिष्टाः ॥ भशु क्षिणु हिंसायाम् । क्षणोति । हुम्यन्तक्षति न वृद्धिः । अक्षणीत । अमन-अक्षणिष्ट । अश्याः अक्षणिष्टाः ।। (मुबोधिनी) तनादेलथानोर्वा सर्दु ॥ दनादेः पास्य मेटुंग या भाति तानि धासि च सामान-अवनिपगुदाने । नान्तोऽयमान लाना। तेन पालकि संसन्ति, संमन्दः । इत्यादातुन्वापामणी महासन्यत्रम् । सापात्-सतनामनाद-ममनिटा अनाथा:-मनिटामा मायाम | ·ददैन्ये । खिन्ते । खित्तीष्ट । अखित्त ॥ विद विचारणे विन्तीवि (१०६) सिद्धान्तचन्द्रिका [ माझ्याते न्धादयः] (सुवेोधिनी )-झसादिति होर्दिः । ये इंति पस्य डन्धमा ष्टुवम्।अनुसारपास- वर्णों । शिणहि हसात्परस्य झसस्येति डलोपे शिणादि । लिपुषोदरिति डीश. पत् ॥ भो आमदने । ओदित्करण ल्वाद्योदिति इति नत्वार्यम्। भन्नः। भुज पाल- नाभ्यवहारयोः । भुजोऽपालने इत्यात्मनेपदं व पते ।। (तृहो नमि कृते इमागमः पिति हसे )तृणेहि। अतृणेट । अत- हीत् । इदितो तुम् ||नमःनिम्प्रत्ययात्परस्य नस्य लोपः हिन- स्ति, हिंस्तः, हिंसन्ति । धे सलोपः। हिन्धिाअहिनाजिहिंस । अ. हिंसीत् ॥उन्दी क्लेदनाउनत्ति, उन्तः, टंदन्ति, ओनत् । ओन्दन् । उन्दांचकार औन्दीत् ॥ अञ्जूव्यक्तिम्लक्षणकान्तिगति। अनक्ति। तुगशाम् । ऊदितो वा । आननिय-आनन्य । अञ्जिता-अङ्क्ता। (सुबोधिनी)-तृहो नमि कृते इमागमः पिति हसे ॥ तृहः पूर्व नम् । ततः इम् स्यात् पिति हसे परे ॥ नमः प्रकरणात्मत्ययस्य ग्रहणम्। रन्दी प्लेदने। क्लेदन- मार्दीभावः । नम इति नलोपः । टनत्ति । उन्यात् । उनत्तु। औनत् । उन्मांचकार । उद्यात् । उन्दिष्यति । औन्दिण्यत् । औन्दीत्॥अञ्जू व्यक्तिम्लक्षणकान्तिगतिपुर व्यक्तिर्विवेचनम् । म्रक्षणं स्निग्धता । लुगशामिति नुक् आनन ॥ (तत्त्वदी०)-तृहो नमि कृते इति।यद्येवं न स्यात्ताह येन नाप्राप्तन्यायेन मा नन् वा- ध्यते।अबाधने वा पूर्वमिमेव स्यादिति शकानिवृत्तयेनमिकृतेइति।नमःप्रकरणयात्प्रत्ययस्यमणम् ॥ (अजेः सेनित्यमिट )आनीत् ॥ तञ्च संकोचन । तनक्ति । अतश्चीत् । अताङ्क्षीत् । ओविजी भयचलनयोः । विनक्ति ।। (सुवोधिनी)-अञ्जः सेर्नित्यमिट् ॥ अञ्जः परस्य सिप्रत्ययस्य इडागम दित्वादिकल्पे प्राप्ते इदम् ॥ (विजेरिडाादिप्रत्ययो ङित् )विविजिथाविजिता।अविजीत।। वृजी वर्जने । वृणक्ति । अव त् ॥ पृची संपके । पृणक्ति । अपर्ची- त् ॥ इति पम् ॥ (सुवोधिनी)-विजेरिडादिप्रत्ययो डित्॥विनेः परस्य इट्सहितस्य प्रत्यय- स्य डिवं स्यात् ।। इति सुवाधियां पम् ॥ जिइन्धी दीप्तो। इन्द्धे । इन्धीत । ऐन्छ । इन्धांचके । ऐन्धिष्टा खि सीप्ट अवित्त ॥ इति रुधादयः ॥

·. [ भास्याते तनाइयः ] टीकाइयोपेता। (१०७) (सुबोधिनी)-त्रिइन्धी दीप्तौतियोर्द्ध इति धत्तम्। झबे जवा इति दत्तम् । इन्धे- नमो नकारत्यानुस्वारपरसरणी। नो लोप इति नलोपस्तु न भवत्यल्लोपस्यासिद्धत्वात् स्थानियवासा ॥ इत्यात् ॥ इति सुबोधिन्यां रुधादयः ।। (तत्वदी)-भिइन्धीति ॥ जीता तगित्येतदर्यो निः । इद इत्यत्रेणनिषेधार्थः । इन्धी इति न्म इति नलाप. | नमसोस्येति सलोपः । कृतामामिह टोकायां लोरेशकरशर्मणा । मता भाष्यकृतो मच्या रुधादिप्रक्रिया गता ॥ इति तत्वदीपिकाया धादयः ॥ ६ ॥ अथ तनादयः। ततु विस्तारे ॥ तनादेशप् ॥ कतरि चतुर्युनूपः । तनोति, ततुतः, तन्वन्तिाओमौर्वा लोपः। ततुवा-तत्वः । ततुते । ततान.तेनतुः। तेने । अतानीत्-अतनीत् ।। (सुबोधिनी )-तनु विस्तारे ॥ तनादेरुपातन् आदिर्यस्य स तनादिस्तस्मा- दुप् पार्थेषु चतुएं अपोऽपवादः॥तनोति । तनुते । तनुयात् तन्वीतातनोतुतिनुताम्। अतनोत् । अतनुत । ततान । तेनो दन्यात् । तनिपोष्टा तनिकातिनिण्यात। तनिप्यते। अतनिष्पत् । अतनिष्यत। । अतो इसादेर्लयोगिति वा वृद्धिः अतनी-असानीत्।। (तत्वदी०)-ततु ॥ उगारः क्यानिटिक पार्थः। तनादेरुप । गन् आदिर्गम्य ग तनादिन्तस्मात् । नयोगमावस्यदेहादियानानत दति नामदनदेशानदा मानिने नेति बापनार्थः । तेन सन्मादिपा ते स्नदर इत्यादि निकम् । स वित्त गल यादी गुणार्थिः । यदि टिबदुरिनि सानद्गुन । अव्यानर रवि पदा धोनीन्यत्र गणार्थमिति दोनन । (तनादेस्तथासोर्चा ले क ) लोपस्वनुदानतनाम्॥अनन-अत निष्ट । अतधाः-अतनिष्टाः। पशु दाने । सनोति ।मनुने । मननुः । सेने। जनसनखनामावमिति आवमानायान-लन्याद । अमान- असनिष्ट । असापा:-असनिष्टाः ॥ अणु नि दिमायाम । क्षणोति । हम्पलक्षति न वृद्धिः । अक्षणीत । अनन-अक्षणिट। अक्षयाः- अक्षणिष्टाः ।। (नुबोधिनी) जनादेलयासी ॥ दनादः पान्य टुंगवा माति तानि धामि व पताअत-निटापवाने । नान्तोऽयमानमा लामा तेन यति नन्ति, सन्दः । न्यादानुवाद । मापाद-मन्ताजगद-अनि ! : -NCHI ·ददैन्ये । खिन्ते । खित्तीष्ट । अखित्त । विद विचारणे। विन्ते।वि (१०६) सिद्धान्तचन्द्रिका । [सायात मनाइयः] (सुबोधिनी)-ससादिति होर्टिः । वे इति पर उन्धमा ष्टुत्वम्।अनुस्वारपास- वर्णो । शिण इहि हसात्परस्य झरास्मेति डलोपे शिणादि । लिन्युषोदर्शित ङीश. पत् ॥ भनो आमईने । ओदिकरण ल्यायोदिति इति नवार्थम्। भन्नः। भुज पार- नाभ्यवहारयोः । भुजोऽपालने इत्यात्मनेपदं व यते ॥ (तृहो नमि कृते इमागमः पिति हसे तृणेहि। अतृणेट् । अत- हीत् । इदितो तुम् ॥नमः॥नम्मत्ययात्परस्य नस्य लोपः॥हिन- स्ति, हिंस्तः, हिंसन्ति । धे सलोपः। हिन्धिाअहिनःनिहिंस । अ. हिंसीत् ।।उन्दी क्लेदने।उनत्ति, उन्तः, उंदन्ति, औनन् । औन्दन् । उन्दांचकार ओन्दीत् ॥ अञ्जूव्यक्तिम्लक्षणकान्तिगति। अनक्ति। नुगशाम् । अदितो वा । आनजिथ-आनय । अञ्जिता-अङ्क्ता। (सुबोधिनी)-तृहो नमि कृते इमागमः पिति हसे ॥ तृदेः पूर्व नम् । ततः इम् स्यात् पिति हसे परे ॥ नमः प्रकरणात्प्रत्ययस्य ग्रहणम्। उन्दी क्लेदने। क्लेदन- मादीभावः । नम इति नलोपः। टनत्ति । उन्यात् । उननु। मीनत् । उन्दांचकार । उद्यात् । उन्दिष्यति । औन्दिष्यत् । औन्दीत्॥अञ्जू व्यक्तिलक्षणकान्तिगतिपु) व्यक्तिर्विवेचनम् । म्रक्षणं स्निग्धता । नुगशामिति नुक् आनञ्ज॥ (तत्त्वदी०)-तृहो नमि कृते इति।।यो न स्वात्ताह येन नाप्राप्तन्यायेन मा नन् वा- ध्यते।अबावने वा पूर्वमिमेव स्यादिति शकानिवृत्तयेनमितेइति।नमःप्रकरणयात्प्रत्ययस्यग्रहणम् ॥ (अजेः सेनित्यमिट् )आजीत् ॥ तञ्चू संकोचन । तनक्ति । अतश्चीत्। अताक्षीत् । ओविजी भयचलनयोः । विनक्ति । (सुबोधिनी)-अ ः सेर्नित्यमिट् ॥ अञ्जः परस्य सिप्रत्ययस्य इडागम दित्वादिकल्पे प्राप्ते इदम् ॥ (विजेरिडादिप्रत्ययो ङित् )विविजिथाविजिता।अविजीत्।। वृजी वर्जने । वृणक्ति । अव त् ॥ पृची संपके । पृणक्ति । अपची- त् ॥ इति पम् ॥ (सुबोधिनी )-विजेरिडादिप्रत्ययो डित्॥विजः परस्य इट्सहितस्य प्रत्यय- स्य डिवं स्यात् ॥ इति सुबोधिन्यां पम् ॥ निइन्धी दीप्तौ । इन्द्धे । इन्धीत । ऐन्छ । इन्धांचक्रे । ऐन्धिष्टा खि. तीष्ट अवित्त ।। इति रुधादयः॥

·[ लाट्याते तुदादयः ] टीकादयोपेता। (१११) ऋषी गतौ । ऋषति। आनर्ष ॥ ओवश्वू छेदने । वृश्चति । वव्रश्च, वव्रश्चतुः, ववश्चुः । वव्रश्चिथ-वव्रष्ठ । व्रश्चिता-व्रष्टा। व्रश्चियति- वक्ष्यति । अनश्चीत्-अवाक्षीत,अव्राष्टाम् ॥ व्यव् व्याजीकरणे। विचति । विव्याच, विविचतुः । विच्यात् । व्याचिता । व्यचि- प्यति । अव्याचति-अव्यचीत् ॥ उछि उञ्छे । उञ्छति । उञ्छांच- कार । औञ्छीत् ॥ उच्छी विवासे । उच्छति । उच्छांचकार । औच्छीत् ।। ऋच्छ गतीन्द्रियालयमूर्तिभावेषु । ऋच्छति ॥ (सुबोधिनी )-नुगशामिति नुवाआनाओवश्बू छेदन ग्रहामिति संप्रसारणम्। पृश्चति ।। लिटि णवादौ पूर्वस्पेत्यनेन पूर्वरेफस्य ऋकाराततो न संप्रसारणे संप्रसा- रणमिति परिभाषया निषेधात्मकृत्सूत्र प्रवर्तते इति न्यायाद्वा पुनर्वस्प संप्रसारण न वनश्च । ऊदितो वेति वेट् । वश्चिय । स्कोरिति सलोपः । छशषति पत्र ष्टुत्वम् । ववष्ठाऊदितो वेतोटि अवश्चीत् ॥ इडभावे स्कोरिति सलोपः। छशषेति ष षढो- रिति कः । ततः सस्य षत्वम् । अवाशीत् ॥ नन्वत्र शकारस्य कथं लोपः। उच्यते । नज्ञारजावतुस्वारपञ्चमी झाल धातुपुरसकारजः शकारचे पाहवर्गस्तवर्गनः॥१॥". इति । व्यच व्याजविरणे । व्याजीकरण छद्मकरणम् । ग्रहामिति संप्रसारणं णयादी पूर्वस्येति पूर्वस्य संप्रसारणं च । विविचतुः। अतो हसादेरिति वा वृद्धिः।अन्याचीत- अव्यर्चात् ।। छि उञ्छे । उच्छी दिवासे । स्वदेश परित्यज्य देशान्तरे गमनं विवासः । संप्रति धातुपाठे इमौ भ्वादिगणे पठिती । इह पुनः पाटस्तु उन्छ- न्तीत्यत्र वादीपोदावरिति विकल्पार्थः। अपप्रत्यये तु अप्यपोरान्नित्यमिति नित्यं नम् । उडन्ती॥ (ऋच्छेनीम् ) (ऋच्छेलिटि गुणः) नुगशाम्।आनई,आन र्छतुः । ऋच्छिता ॥रज आर्जवे । उजांचकार ॥ उज्झ त्यागे। उज्ज्ञांचतार ॥ लुभ विमोहने । लुभाति-लोभिता-लोधा । अलो- भीत् ।। नृप नृम्प तृफ तृम्फ तृतौ । नृपनि । अतीत ' (तृमादी- नामप्रत्यये नुम् म्फनिनुप तुम्पनुफानुम्क हिमायामापनि तुनोपाजतोपीता तुम्पतिअनुम्पति ।नुपनि । नुनाफ. । अनापीत । तुम्मानि । तुहम्म । अनुम्गीत ॥ १५ दृम्म टन्टी पनि । हर ति ।। ऋर कर हिंसायान् । अरनि । ऋगति । कमांचकार ।। गुर गुमर प्रन्धे गुगत । गुगदि । अगुद॥ टन डन परले । उनि । यांन । बानीद । नामनि । उम्मगंगार। लोभीदाम दाभजीमार्थे । मति प्रमादि । शम्मनि ।

·(११०) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ आध्याते तुदादयः] भ्रस्जो रसो रमनपि वा) बभर्ज-बभ्रज, बभर्जतुः-बभ्रज्जतुः । बजिथ-बभ्रजिथ-बभष्ठ-बभ्रष्ठ । स्वरान्तादत्वतश्चेति वेट । क्ङिति संप्रसारणं वाधकम् । भृज्यात् । अभ्राक्षीत्-अभाीत् । अभ्रष्ट-अभष्ट ॥ क्षिपप्रेरणे । क्षिप्सीष्ट । अक्षप्सीत् । अक्षिप्त ॥ कृष विलेखने । कृक्षीष्ट । क्रष्टा-कट । अक्राक्षीत्-अकाीत् । अकृक्षत, अकृक्षाताम्, अकृक्षन्त ॥ मिल संगमे । मिलति । मिमिले । अमेलीत् । अमेलिष्ट ॥ मुचल मोचने । मुचादेर्मुम् ॥ मुचलुपविलिपिच्कृपिखिदामप्रत्यये मुम् ॥ मुञ्चति । मुक्षी- ष्ट। लित्पुषादेर्ड: । अमुचत् । अमुक्त ॥ लुप्ल छेदने ।लुम्पति । लुलोप । लुप्सीष्ट । अलुपत् । अलुप्त ॥ विद्ल लाभे । विन्दति । अविदत् । अवेदिष्ट । अनिडयमित्येके । वेत्ता ॥ लिप उपदेहे । लिम्पति । लिपिसिचीति ङः । अलिपत् । अलिपत-अलिप्त ॥ पिच क्षरणे । सिञ्चति । सिषिचिषे । आसिचत् असिचत-असि. क्त ॥ इत्यात्पे ॥ (सुबोधिनी)-भ्रस्जो रसो रमनपि वा ॥ भृजे रेफस्योपधायाश्च स्थाने रमगमो वा स्यात् अनाप ॥ मित्वादन्त्यात् स्वरात्परो भवति ॥ स्थानषष्ठीनिर्देशात् रकारोफ्धयोर्निवृत्तिः। वर्ज-वभ्रज,वभर्जतुः-वभ्रज्जतुः । थपि वर्जिथ । स्वरान्ता- दत्वतश्चेति वेट् । वभ्रजिय । स्कोरिवि सलोपः। छशषोत षः। बभर्ट-बभ्रष्ट। आति । वभावभ्रजे । डिति रमागर्म वाधित्वा संप्रसारणम् । भृज्यात् । भीष्ट-भ्रक्षीष्ट । भी-भ्रष्टा । भक्ष्यति-भ्रक्ष्यति । भयंते-भ्रक्ष्यत । अभयत्-अभ्रक्ष्यत् । अभयत-- अभ्रक्ष्यत । अमातीत्-अभ्राक्षीत् । अभष्ट-अभ्रष्ट ॥कृष विलेखने । कृषादीनां वेति वाः । ऋता--कर्टी । सिस्योरित न गुणः । कृक्षीष्ट । कृषस्पृशमशति वा सिः । अनिटो नामिवत इति वृद्धिः। अक्राक्षीत्-अकाीत् । पक्षे हशयान्तादिति सक । अकृ- क्षत् । सिस्योरिति न गुणः । अकृष्ट । सार्क अकृक्षत । आति सको लोपःस्वरे इत्य- लोपः। अकृक्षाताम् ।। मिल संगमे । अस्मिन्नेव गणे परस्मैपदिषु मिल संश्लेषणे इति धातुपाठे पठ्यते इह तस्य पुनःपाटःकर्तर्यात्मनेपदार्थः । मिलति । मिलते । मुचादे. मुंम् । मुच्ट मोचने । लुप्ट छेदने । विद्ल लाभे । लिप उपदेहे । पिच क्षरणे । कृती छेदने । पिश अवयव । खिद परिघाते । विदूल व्यावभूतिमते सेटकः। वेदिता । भाष्याते त्वनिटकः । वेत्ता ॥ लिप उपदेहे । उपदेहो वृद्धिः । लिपिसिचीति डः। अलिपत् । आति तु वा ङः । अलिपत । झसादिति सिलोपः। अलिप्त ॥ ॥ इत्यात्पे। ( तत्त्वदी)-रसोनिति ॥ रच स च रमी तयोः । रेफमकारमोरादेगो भवतीत्यर्थः ॥

·[पाप्याते तुदादयः ] टीकादयोपेता। (१११) ऋषी गौ । ऋषति । आनर्ष ॥ ओवश्चू छेदने । वृश्चति । वव्रश्च, वव्रश्चतुः,वत्रश्चुः । वव्रश्चिथ-वनष्ठ । व्रश्चिता-व्रष्टा। व्रश्चियाति- ब्रक्ष्यति । अवश्चीत-अव्राक्षीत्,अब्राष्टाम् ॥ व्यव् व्याजीकरणे । विचति । विव्याच, विविचतुः । विच्यात् । व्यचिता । व्यचि- प्यति । अव्याचति-अव्यचीत् ॥ उछि उञ्छे । उञ्छति । उञ्छांच- कार । औञ्छीत् ॥ उच्छी विवासे । उच्छति । उच्छांचकार । औच्छीत् ।। ऋच्छ गतीन्द्रियमलयमूर्तिभावेषु । ऋच्छति ॥ (सुबोधिनी )-नुगशामिीत नुकोआनीओवश्वू छेदने।ग्रहामिति संप्रसारणम्। पृश्चति ॥ लिटि णवादी पूर्वस्येत्यनेन पूर्वरेफस्य ऋकारः। ततो न संप्रसारणे संप्रसा- रणमिति परिभाषया निषेधात्सकृत्सूत्रं प्रवर्तते इति न्यायाद्वा पुनर्वस्य संप्रसारणं न वत्रश्च । ऊदितो वेति वेट् । वश्चिय । स्कोरिति सलोपः । छशषेति पत्र टुत्वम् । ववष्ठाऊदितो वेतीटि अवश्चीत् ॥ इडभावे स्कोरिति सलोपः। छशषेति पत्र पढो- रिति कः । ततः सस्य षत्वम् । अवासीत् ॥ नन्वत्र शकारस्य कथं लोपः। उच्यते । नज्ञारजावनुस्वारपञ्चमी झाल धातुपुतकारजः शकारचे वित्तवर्गजः।।१।।. इति । व्यच व्याजविरणे । व्याजीकरण छद्मकरणम् । ग्रहामिति संप्रसारणं णवादी पूर्वस्येति पूर्वस्य संप्रसारणं च । विविचतुः। अतो हसादेरिति वा वृद्धिः।अन्याचीत- अव्यचीत् ॥ उछि उञ्छे । उच्छी विवासे । स्वदेश परित्यज्य देशान्तरे गमनं विवासः । संप्रति धातुपाठे इमौ भ्वादिगणे पठिती । इह पुनः पाटस्तु उछ- न्तीत्यत्र वादीपोःशतुरिति नुमविकल्पार्थ.। अपप्रत्यये तु अप्यपोरान्नित्यमिति नित्यं नुस् । उरुन्ती ॥ (ऋच्छेनीम् ) (ऋच्छेलिटि गुणः) नुगशाम्।आनर्छ,आन- र्छतः । ऋच्छिता ॥ उब्ज आर्जवे । उजांचकार ॥ उज्झ त्यागे । उज्झाचार ॥ लुभ विमोहने । लुभति-लोभिता-लोया । अलो- भीत् ।। नृप नृम्प तुफ तृम्फ नृतौ । नृपति । अतीत ! (तृफादी- नामप्रत्यये नुम् )म्फातिनुप तुम्पनुफ.तुम्फ हिनायामानुपनि तुतोपानोपीव। तुम्पनिाअनुम्मति तुपति । नुतोफ । अताफीन् । तुम्पति । तदा । अनुमति ॥ दृप हममा टन्लेश हपनि । हर. ति ॥ अप क्रममा हिमायानानि । ऋाम । कमांचकार ॥ गुरु गुमर इन्धे । गुगति । गुमनादि । अगुर्गद॥ नान परने । उननि ! शेन । गनीद । भनि । उम्मदवार । लोभीदाम मनोमाः । शुमति जिलागिन । मदि।

·(११३) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ आल्यात तुदादयः ] ॥ अशुम्भीत् ॥ भी ग्रन्थे । दृभाति । अदीत् ॥ वृती हिंसाग्रन्थ- नयोः । वृतति । नृततृदघृतेतीडा । चर्तिष्यति-चति । अच- तीत् ॥ विध विधाने । विधति । वेधिता ।। लिख अक्षरविन्यासे । लिखति । लेखिता ॥ कुट कौटिल्ये । कुटति । चुकोट । (सुबोधिनी)-ऋच्छे म्।ऋच्छतेराम् प्रत्ययो न लिटि ।। गुरुनामित्वादाम्पाते निषेधः ॥ऋच्छेलिटि गुणः ॥ ऋच्छतेर्गुणः स्याल्लिाट। लुभ विमोहने । विमोहन माकुलीकरणम् । इषसहति वेटू । लोभिता-लोधातृप तृम्फ तृप्तौ।कृषस्पृशमशेति सिविकल्पस्तु पोषादिकस्यैव ङस्यापवादत्वात् । तेनात्र नित्यं सिाअतीत् ॥तृम्फा- दीनामप्रत्यये नुम् । आदिशब्दः प्रकारे । तेन येऽत्र नकारानुषतांस्ते तृम्फादयः । अप्रत्ययस्य डिवानो लोप इति नलोपे कृते नुम् । तृम्फति । दृप दृम्फ उल्लेशे उत्क्लेशः पीडा । वृती हिंसाग्रन्थनयोः । ईदित्करणमादीदित इतीणनिषेधार्थम्।यद्य- प्यस्य वेटकत्वादिनिषेधः सिद्धयाति तथापि कचिद्वेट इत्यस्यानित्यतां ज्ञापार्यतु- मीदिकरणम् । तेन धावितमिभराजधिया' इत्यादि सिद्धमिति ॥ नृततृदोत वेट् । चयति ॥ विध विधाने । विधानं करणम् ॥ कुट कौटिल्ये । कुटिलस्य भावः को- टिल्यं तस्मिन् ॥ (तत्त्वदी)-गुरुनामित्वादाम्प्राप्त इत्याह-ऋच्छरिति।। हस्वच्छकारस्य द्वित्वे संयोगपरत्वा- लघूपधत्वामावाद्गुणाप्राप्ती लिदि गुण इति ॥ (कुटादेणिवर्जःप्रत्ययो ङित् ) चुकुटिथ । कुटिता । अकु- टीत् ॥ पुट संश्लेषणे । पुटति । पुपोट। अपुटीत् ॥ कुच संकोचने । कुचति । चुकोच । अकुचीत् ॥ गुज शब्दे । गुजति।गुजिता । अगु: जीत्।गुड रक्षायाम् । गुडति । गुडिता । अगुडीत् ॥ कुड शब्दे । कुडति । कुडिता ॥ डिप क्षेपे । डिपिता ॥ छर छेदे । कुरुहुरोर्न दीर्घः छुर्यात् । छुरिता ॥ स्फुट विकसने । स्फुटति ॥ मुट आक्षे. पप्रमर्दनयोः । मुटति । मुमोट । मुटिता ॥ तृट छेदे । त्रुट्यति-- त्रुटति । तुवोट । त्रुटिता ॥ तुट कलहकर्मणि । तुटति शुटिता । टिप्यति ॥ चुट छुटछेदे । चुटिता। छुटतिाछुटिता ॥ जुट बन्धने । उटति । जुटिता ॥ कड मदे । कडति । अकडीत् ॥ लुट संश्लेपणे । टुठति । लुटिना ॥ कृड घनत्वे । कृडिता ॥ कुह वाल्ये । कुडति ॥ पुड उत्सर्ग । पुदिना ॥ घुट प्रतीपाते । घटिता ॥ स्फुर स्फुरणे । स्फुरिता ॥ स्मुल संचलने । स्फुलिता ॥ (सुदोधिनी) कुटादेविःप्रत्ययो डित् ॥ कुटादंगणापरः प्रत्ययों रिद स्मात नितं गिनं च वयित्रा ॥ हिचान गुगः । चुकुटिय ॥ र छेदने । ॥ ॥

·[साक्ष्यात तुदादयः] टोकाइयोपैता। १११३) बोर्वि हसे इत्यनेन दी प्राप्ते कुरुछुरोरिति निषेधः कुर्यात्।।वट छेदे।भ्राशभ्लाशिति वा यः । त्रुट्यति-त्रुयते ॥ कडेर्धातुपाठे भ्वादी पठितस्य पुनरत्र पाठः शतृप्रत्यये वादीपोरिति तुम्विकल्पार्थः । पूर्वपाठस्तु कडन्तीति नित्यनुमर्थः ॥ कृड घनत्वे । घनत्व सान्द्रता॥ (निनिविभ्यः स्फुरतिस्फुलत्योः सस्य पो वा)निप्फुरति- निस्स्फुरति-निःस्फुरति । निप्फुरति-निस्फुरति । निष्फुलति । निस्फुलति-निस्फुलति। निप्फुलति-निस्फलति॥णू स्तवने।अनु- वत् ि॥ धू विधूनने । अधुवीत् ।। गु पुरीपोत्सर्गे । जुगुविय-जुगुथ । गूयात् । गुता ॥ ध्रु गतिस्थैर्ययोः । ध्रुता । अवपीत् ॥ इति कुटा- दयः ॥ कृती छेदने । मुचादेर्मम् । कृन्तीत। नृततृदचूतदकृयोऽसेः सादेरिडा । कतिष्यति-कर्त्यति । अकीत् ।। गृ निगरणे ।। ( सुपोधिनी)-निनिविभ्यः स्फरतिस्फुलत्योः सस्य पो वा ॥एभ्यः पर स्यानयोः सस्य वा षत्वं भवति ॥णू दीर्घान्तः। परिणूतगुणोदयः' इत्यत्र कित इती- निषेधः । कुटादरिति डित्त्वान्न पृद्धिः। नधातोरिन्युत् । अनुवीत् ।। लोपो हस्वादिति सिलोपः । अगुताम् । वृत्ताः ।कुटादयः ॥कृती॥ मुचादेरिति मुम । कृन्ततिानृततृ- देति वेट । कतिप्पावि-कप॑ति ।। ( गिरतेः स्वरे रस्य लो वा वन इन गिरति-गिलति। गरि- ता-गरीता-गलिता-गलीता। अगारीत्-अगालीत।। स्पृश स्पर्शने। स्मष्टा स्पी। अस्माक्षीत्-अस्पाक्षीद-अस्पृक्षत् । प्रच्छ नीप्सायाम प्रहां डिति च । पृच्छति । पच्छिध-पप्रष्ट , अप्रानीत् ॥ मज वि. सगें । सृजति । जिहशोधपो वेट । सीजय--मस्रष्ट । स्रष्टा । अस्राक्षीत् ॥ टमस्जो शुद्धों । मजति । मस्जिनशोझन नम् ममजिध- ममय । महना । अमानीत् ॥ विच्छ । गता। आयः । विच्चायति । विच्छायांचकार-विदिन्छ । टन्टा- पान् । गनां हः । इन्धनि ।इन्छेद । तन्छ । छन् ।टयंप । पेपिया पिका-रष्टा पति !! बिठा देने टारगर- क्षमा ज्ञाने । समानीद-मार्गद-अमृद 10 मि गा। रिपनि विपनि ना ! वा शिधा दिदि । हिनिदानयोः किपनि मनि । मफिदार कि हिमाचगर, चमतः परः ।

·(११४) सिद्धान्तचान्द्रका । [माख्यात तुदादय:] (सुबोधिनी)-गिर०॥गिरतेः रेफस्प लत्वं वा स्यात् स्वरे परे ॥वृदन्तानां वोत वा इटो दीर्घः गिरिता-गरीता।स्पृशकृषादीनां वेति वा रकारः छिशषेति षत्वं प्टुत्वम् । स्प्रष्टा-स्पर्टी । कृषस्पृशेति वा सिः । अनिटो • नामिवत इति वृद्धिः। अस्माक्षीत--मस्पाक्षीत् । पक्षे इशषान्तदिति सक् । अस्पृक्षत् ॥ प्रच्छ जीप्सायाम् । ज्ञातुमिच्छा ज्ञीप्सा । वुणप्रत्यये प्रच्छकः । षिद्धिदामङिति भिदादित्वादप्रत्यये संप्रसारणे च पृच्छा । ततो निर्दिकरणे इति यन्तात् वृणुप्रत्यये तु पृच्छकः । ग्रहामिति संप्रसारणम् । पृच्छति । ऋसंयोगादित्यकित्वान्न संप्रसारणम्॥ पप्रच्छतुः स्वरान्तादत्वत इति वेद । पच्छिथ-पप्रष्ठ । सृजिशोस्थपो वेति थपि वेटाससर्जिय । रारो झसे दृशामिति रः। सस्रष्ठ ॥ टुमस्नो शुद्धौ । द्वितोऽथुः । मज्जथुः । श्चुवेन सस्य शः। झवे जवा इति शस्य जः । मज्जात। मस्जिनशोरिति नुम् ।स्कोरिति स- लोपः ॥ मक्ता॥ विच्छ ॥ तुदादिपाठसामर्थ्यादायप्रत्ययान्तादपि अः न त्वम् । तेन विच्छायन्तीति विच्छायतीत्यत्र वादीपोरिति नुविकल्पः । आय इत्यायप्रत्ययः। विच्छायप्ति । आयादयोऽनपि वेति वा आयः। कासादिप्रत्ययादित्याम् । यत इत्य- लोपः। विच्छायांचकार ॥ इषु ॥ भाष्यवार्तिकमतेऽनुदित् । गमा छ इति छ।। इच्छति । इषुसहेति वेद। एषिता-एटा ॥ विश प्रवेशने ॥ इशषान्तादिति सक् । अविक्षत् ॥ मृश आमर्शने । आमर्शन स्पर्शः । कृषस्पृशमशेति वा सिः। कृषादीनां वोत वा रः । अम्राक्षात्-अमाक्षीत्। शबान्तादिति सक्। अमृक्षत्॥रि पि। नुधातो. रितीय । रियति । पियति ॥कृ॥ ऋत इती किरात संयोगादित्याकित्त्याद्गुणः। चकरतुः । वृंवदन्तानामिति वेटो दीर्घः । करिता-करीता ॥ (तत्त्वदी० )-गिरतेरिति व्यवस्थितविकल्पोऽयम् । तेन गल इति कण्ठे नित्य विपेतु गर इत्यत्र न ।। प्रच्छ ॥अय कय वक्तार पृच्छक श्रोतॄन्' इति ।प्रच्छकमित्येव पाठ इति बहवः। पृच्छकमिति पाठे तु भिदादेराकृतिगणत्वादडि पृच्छा तत्करोतीति ज्यन्ताहणि बोध्यम्॥विच्छ| तुदादिपाठसामर्थ्यादायप्रत्ययान्तादपि अ एव न त्वातेन विच्छायतीविच्छायन्ती त्यत्र वादीपोरिति नुम्विकल्पः किचित्तु तुदादिपाठादिदमेव विकल्पयन्ति तन्मते तुदादिपाठस्य केवले विच्छती विच्छ- न्तत्यित्र चरितार्थवादायप्रत्ययान्तादवेव न स्वः । तेन विच्छायन्तीत्यत्र निन्यमेय नुम् ॥इषु।। मीदत्पाटम्नु माष्यवार्तिकममतः।। रियतीतिरि अति इति स्थिते उपधाया लघोरिनिगुणः प्रातो बहिरवानिवारितः। तथाहि । इय् अकारापेक्षत्येन अन्तरङ्गः अल्याश्रितत्वान्। गुणस्तु म कारविशन्वेन पहिरङ्गः बहपेक्षवान् ॥ (उपात्किरतेः सुट छेदेऽथें ) (सुबोधिनी)-उपाकिरतेः मुटु छेदेऽथ ।। उपोपसर्गात् परस्य किरते: मुदा स्पात् डेरे वाच्ये नान्यत्र ।।

·---- [सास्याते तुदादयः ] टीकाइयोपेता। (११५) (हिंसायां प्रतेश्च ) उपस्किरति । प्रत्यस्किरत् ॥ रुजो भते। अ- रौक्षीत् । अरोक्ताम् ॥ भुजो कौटिल्ये। भोक्ता । अभौक्षीद, अभौ- ताम् ॥ छुप स्पर्शे । छोप्ता । अच्छोप्सीत।। रुश रिश हिंसायाम्। रोष्टा, रोष्टारों । अरुक्षत् ॥ रेष्टा । अरिक्षत्॥लिश गतौ । लेष्टा । अलिक्षत् ॥ खिद परिघाते । सुचादेर्मुम् । खिन्दति । खेत्ता । अखे. सीत् ॥ पिश अवयवे । पिंशति। पेशिता ।। इति पम् ॥ ॥ जुषी प्रीतिसेवनयो । जुषते ॥ ओविजी भयचलनयोः । विजते ॥ (सुबोधिनी)-हिंसायां प्रतेश्च॥ उपात् प्रतेश्च किरते: सुट् स्यात् हिंसायाम्। अद्वित्वव्यवधानेऽपि सुट कात्पूर्व इति वक्तव्यम् ॥ उपास्सिरत् । उपचस्कार 'उरो- विदारं प्रतिवरकरे नः इति मावः । कर्मणि लिद ॥ लिश् गती । हशपान्तादिति सक् । अलिक्षत् ।। मुचादेरिति मुम् । खिन्दति । अयं दैन्येऽपि । दिवा रुधादी च वर्तते ॥ पिश अवयवे ।। मुचादेरिति मुम् । पिंगाति । अयं दीपनायामपि । 'त्वष्टा रूपाणि पिशतु दीपयत्वित्यर्थः ॥ इति सुबोधिन्यां पम् । ओविजी॥ प्रायणाय- मुत्पूरः । उद्विजते ।। (विजेरिडादिप्रत्ययो डित् ) विजिता ॥ ओलजी ओलस्नी ब्रीडे । लेजे । ललजे । पृड्. व्यायामे ॥ (सुबोधिनी)-विजेरिडादिप्रत्ययो द्रित् । विनेः पर इडादिः प्रापयोटित् । दह ओविजी तुदादिः रुधादिश्च गृह्यते न तु विजिर पृथग्भाये इनि जुहोत्यादिः व्याख्यानात् ॥ पृड व्यायामे । मायेणायं पाइपूर्वः ।। अयकि !! ऋतो रिड्भवत्यकारे प्रत्यये यकि च ॥ नुधातोः । व्या प्रियते । व्यापरिप्यते । व्यात. व्यापानाम् ॥ मृट प्राणत्यागे । (सुबोधिनी)-अयालि निर्विवादास्पडिमिंद हरामण व्यवधाना धम् । तेन ये इति न दीर्घः ।। (नियते लिहोचतुप्वात) नियममार। ममर्थ । मृषीष्ट! अमत ॥ एट् आदर। आद्रियने । झाडे । आKष्ट । आदर्ता । आडन । धट अवस्थाने । दिने । अभियनालाहाबाद। सहन ॥ इति इदादर । (होधिन:-मियत लिटोस्टवाद । हाल्ने र दुर' ।

·(१२०) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ आल्याते चुरादयः ] ( तत्वदी०)-खच इति।।भूतप्रादुर्भावोऽतिक्रान्तोत्पत्तिःखिच्नातीति।स्तोः पञ्चभिच्चु- रिति ञः॥ (खवो वस्य औ ने) खौनाति । हिणाति ॥ इति पम् ॥ घङ संभक्तौ । वृणीते । बने । वरिषीष्ट-वृषीष्ट । अवरिष्ट- अवृत ।। ।। इति क्यादयः॥ (सुयोधिनी)-खयो वस्य औ ने खवेर्धातोर्वकारस्य औत्वम् भवात नाप्रत्यये परे ।। परत्वादौत्वे हसान्तत्वाभावात् इसादान दाविति नाखौनीहि।ष्टुत्वम्।हिठणाति ॥ ॥ इति पम् ॥ वृह संभक्तौ ॥संभाक्तिर्भजनम् । क्रादेरिति नेट्। ववृषे।। ऋद- न्तासिस्योरिड् वा । वरिषीट वृषीष्ट । वृदन्तानामिति देयो दीर्घः। वीरता- रीता । इभावे लोपो इस्वादिति सिलोपः । षवृत । इत्यात् ॥ इति सुवोधित - मयादयः॥ (तत्वदी)-कृतायामिह टकिायां लोकेशकरशर्मणा।वाधवं दुष्टबुद्धीनामगमत्यादिसाधनम्।। इति तस्वीपिकायां ज्यादयः ॥ ९ ॥ अथ चुरादयः। चुर स्तेये॥ चुरादेः ॥ स्वार्थे मिः ।। चोरयति । चोरयते ।चोरयां- चकार । चोर्यात् । अचूचुरत् ।। चिति स्मृत्याम् । चिन्तयति । अ- चिचिन्तत् । चुरादेजियति केचित् ।। चिन्तति ॥ यत्रि सोचने । यन्त्रयति । अययन्त्रत । ओलडि टरक्षेपणे । ओलण्डयति । ओल- प्रति। ओलण्डांचकार । औललण्डत् । ओकार इदित्येके । लण्ड- यति । अललण्डत्।लण्डति। अलण्डीत् ॥पीड अवगाहे । पहियति । पीरयते। पीरयांचवे ॥ (मुदाधिनी)-चुर स्तये ॥चुरादेः॥स्वाय निः।। चुर आदियस्य म चुगदि- स्तस्मात चुगदेणात् स्वाय त्रिः स्यात् ।। उपधाया लघोरिति गुणः । धातुन्यात तिगुनयादेगी । 'मिन्सन्निट उभे एन्युभयपदम् । चोरयति । चोरयते । चोर- पेत् । चोग्येठ । चोग्यतु । चोग्यताम् । अचौरस्त ! अचारयत। चोरयामाम।चोर- यांचा निरीित मिलोपा धोयांत । चोरपिपीटा चोर्गया। चोगमिष्यति । चोर- दियदे । अचोगप्पत् । अचोगम्पिट । श्रुटि यचुग्त् । अचूनुरत।चिति स्मृ- त्यामचिन्तति पटिन्य दिकरण त्रिप्रत्ययम्य पाशिकचे वापरम् । सर्वेऽपि चुग- दयो विकल्पेन मिन्यय लमन्टे इत्यर्थः । तेन चिन्त्यान, चिन्त्यते इत्यादी न बोः इत्यनेय कोगेन । पत्रि संकोचन। यति पटिय समयमायनु इदिकगणा- ·माखात बुरादयः टीकाहयोपता। (१२१) तीति माधवेनोक्तं तचिन्त्यम् । यन्त्र इत्यत्र नकारे पठितेऽपि नो लोप इति न- पोन लस्यते नजारस्यानुपधावानाचिन्त्यादित्वत्र तु चिन्त स्मृत्यामिति नकारो- पाठे नस्य लोपःस्यादेति तद्वारणाय क्रियमाण इकारस्तु ज्ञापक, इति भावः ।। लिडिरक्षेपणेओदिकरणलाघोदितश्चेतिधातोख्यवहितस्य तकारस्य नवार्थीमाते बलात् नेडित्येके । ओदिद्लादिड्व्यवधानेऽपि नत्यमित्यन्ये । लण्डनः ॥ (तत्सदी० )-चुरादेः।।चुर आदिस्य स तस्मात् तद्गुगसंविज्ञानी बहुव्रीहिः ।अनुद्भता- विभेदसमुदायस्यान्यपदार्थत्वेनाश्रयणादेकवचनम्। ननु धातोः प्रेरणेइत्यनेनैव बुरादेरपिस्थाकिम- नेवत आह--स्वार्थे इति।। भिवति॥अयं मावः चितेति पठितव्ये इदिकरण ः पाक्षिक- । लिङ्गम् । तेन यिन्यादित्यादौ नलोपो न ॥ यत्रि ॥ यन्त्रेति पव्हिं युक्तम्।इदिवाभावेऽपि पधाभूतनकाराभावे नलोपाभावात् ।। (भ्राजभासभापदीपजीवमीलपीडांवोपधाया द्वस्वोऽपरे जी) अपिटत्--अपिपीटत ॥ प्रथ प्रख्याने । प्राथयति ।। (सुबोधिनी)-भ्राजभासभापदीपजीवमीलपीडां वोपधाया इस्वोऽइ रेजो।एषामुपधाया हस्वो वा स्यात् अपरो परमावसोऽपरस्तीस्मन् निमत्यये रे ।। भ्राज भान दीप्तौ । माप व्यक्तायां वाचि । दीपी दीप्ती। जीव प्राणवारणे । मील निमीलने । पीड अवगाहे । हवपक्षे ल्योदय इति पूर्वस्य दीवः।अपीपिटत। इस्वाभाव अपिपीडत् ।। प्रय प्रत्याने। प्रख्यानं कपनम् । स्वायें जी जपादिभ्य इति वक्ष्यमाणेन मित्ताभावान हतः । प्राधयति ॥ (स्पृहत्वरप्रथब्रदस्तृस्पशा पूर्वस्याऽइपरे जी इत्तापवादः) अपप्रथत् ॥ पृध प्रक्षेपे । पर्ययति । (सुबोधिनी )-स्मृदृत्वरप्रधम्रदस्तृस्पशां पूर्वस्यादपरे ओं इत्वाप वादः ॥ एषां द्विवे पूर्वस्य अत्वं स्यात् बटारे त्री । आटे त्याविन्यस्यापदः। स्मृचिन्तायाम् । द भये । भित्ता संभ्रमे । भय माध्यानानद मदन। स्टूः मात्रा दने । रपटा दायनान्यनयोः। (उपधाया अवर्णस्य वाइपरे जो हागनमवादः )अपी पन-अपपईन् । मदने । अन्नदत ।। श्रन दाने । विधाण- पनि।अशिक्षणद-भटामापद ॥ नट आयात । अनहद ।। (सोनी-पाप्रपद ऋद बारपाको दमागमवादः ।। पत्र 2- दान :: मटा ·(१२२) सिद्दान्तचन्द्रिका [आक्ष्याते चुरादया] रेषामृदुपधानामुपधाया लघोरिति अपीपृथदित्यादावर प्राप्त इति विवेकः ॥ श्रण दाने ॥ प्रायेणायं विपूर्वः । विभाणनं वितरणम् ॥ (तत्त्वदी०) इररारामिति ॥ दीर्घोपधे उपधाया ऋत इति इर् प्राप्तः। मृजेवृद्धिरित्या प्राप्तः लघूपधत्वे त्वर प्राप्तः ॥ ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोर्मित । (सुबोधिनी )-ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोर्मित् ॥ ज्ञप धातु ने ज्ञापने च जिप्रत्यय लभते मित्संज्ञकश्च । 'प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः ॥ मितां ह्रस्वः ॥ मितां धातूनामुपधाग द्वस्वो औ ॥ज्ञपयति । अजिज्ञपत् ॥ (सुबोधिनी )-मितां स्वः ॥ म् इत् येषां ते मितः तेषाम् । घटादयो मित इत्यादिमित्संज्ञकानां ग्रहणम् ॥ ( तत्वदी० )-मितां स्वः ॥म् इत् येपा ते तया तेपाम् ।। यम वेष्टने मित् । यमयति । अयीयमत् ॥ (सुबोधिनी )-यम वेष्टने मित् ॥ चुरादी यमधातुर्वेष्टने मित् न तु भोजन । यमयति चन्द्रम् । परिवेष्टते परिवेषं करोतीत्यर्थः। यधातुश्चुरादौ घटादौ च घटादी तु यच्छतिभोजनतोऽन्यत्र । मिन्नति भोजने एप मित्संज्ञकः । यमयति ब्राह्मणान भोजयतीर्त्ययः । अन्यत्र आयामयति दाधयति व्यापारयात वेत्यर्थः। जनी पित्य मन्तत्वादेव सर्वायपु मिचे सिद्ध विशेषार्थ वचनम ॥ ( तत्त्वदी०)-यमयति ।। पग्विष्टन इत्यर्थ ॥ चह चप परिकल्कन मित् । चहयति । अचीचहत् । चपयति। अचीचपत । (मुबोधिनी )-चह चप परिकल्कने मित् । परिकलानं दम्भः शाठयं च । यदन्तेषु कयादिपु वक्ष्यमाणम्य तु अदन्तत्वेनालोपित्यान्नाकार्यम। अचचहत् ॥ (तत्त्वदी० )-परिकल्कने ॥ पारकल्कन दम्म शाश्य य । कथनमित्यन्ये ।। रह त्यागे मित् । रहयति । अगैरहत ।। (मुबोधिनी )-रह त्याग मित ॥ कयादेम्नु असम्हत् ।। बल प्राणन मित। बलयति । अवीवलत ॥ चित्र चयने मित। (सोधिनी)- चित्र चयने मित ॥ रचनायां मिदयम् ॥ (चिन्हुगेर्जावान्नं वा) ।

·[भायाते चुराद :] टीकाइयोपेता। (१२३) (सुबोधिना)-चिस्फुरानावात्वं वा ॥ अनयोरा वा स्णत् जिप्रत्यये परे।। रातो ौ पुक् ॥ ऋधातोरादन्तस्य च पुको॥ चपयति । अची- चपत् । चययति । अचीचयत् ।। स्वार्थे जो ज्ञपादिभ्योऽन्ये मितो न ॥ कृत संशब्दने ॥ (सुबोधिनी)-रातो जो पुकआ च आबानयोः समाहारो रात् तस्य आत्वे पुकि हस्ते चपयति । आत्वाभावे चययीत । स्वाथे जी जगदिभ्योऽन्ये मितो न । तेन शमादीनाममन्तत्वप्रयुक्तं मित्तं न । मुख्यमते पञ्च जपादपः । मतान्तरे सप्त । कृत संशब्दने ॥ ( तत्त्वदी०)-रातो औ-||आ च लाच रान तम्य रातः इत्यनेनोभयोरपि मरणम् । तेन अच्छन्तम् इयतं वा प्रेरयतीति विग्रहे सर्पप्तीति भवति। नपादिभ्य इति ॥ ममभ्य इति मतान्तर योध्यम् । तेन शमादीनाममन्त-प्रयुक्तं मित्त न ।। (धातोरुपधाया ऋत इर) कीर्तयति।अचीकृतत्।अचीकीर्तत् ।। (सुबोधिनी )-धातोरुपधाया त इन ॥ननु ऋत इर इति सूत्रे धातोत्रस्त इर् इति व्याख्याने सिद्धमिष्ट किमनेन सत्रेणेति चन्मयम् । तयादि सति चकारीयति इत्यत्रापि इप्रसंगः स्यात्।उपधाया अवगंत ऋडेति पक्षे आट लया हस्व इति इत्ये कृते लघोदीर्घ इति दीर्घः । अचीकृतत् । पक्षे अचिकटित् ।। (आकुस्मादात्मनेपदिनः ) चित संचेतने । चनयते। अचीचि- तत ॥ दशि दंशने । दंशयते । अददंशन । आकुस्मीयमान्मनेपद जिसन्नियोगेनैव ।। दशति । नलोपो न सनिसाहचर्यात भ्यांदरेव तत्र ग्रहणात् ।। तत्रि कुटुम्ब धारण! तन्वर्यने । कुटुम्ययते । अन. तन्त्रत । अचुकुटुम्बत ॥ मवि गुप्तभापणा मन्त्रयते । दाम् लक्ष आ. लोचने । शामयते । लमयते । अशीशमन अललान दिय परि- जने । देवयते ॥ किमान ।गारयते । अजीगरन: विदनना- स्थाननिवासिए । वेदयते । अवाक्दिन । (सुबोधिनी -माइस्मादामपदिन मनमानी वैदिक टया प्पेपर्दः । नामिदिमानव । टिम्। नईदया नित्युमा हिन्दु 'निमय दान वर्ष मगरपटाने पटे निशाना सायटानि । १. सदरममा हर माईजान ": - म ·(१२६) सिद्धान्तचन्द्रिका। [भाख्याते व्यन्तप्रक्रियाः] स्किम थमदन्तत्वमुच्यते । वोपदेवस्तु धातानामिन इति वृद्धी कृतायां रातो जो पुति अथापयत इति रूपमाह । शाकटायनस्तु कथादीनां सर्वेषांपुकमाह । तन्मते कथाप- पाते । गणापयतीत्यादि ॥ ॥ इति सुबोधिन्यां चुगदयः॥ ( तत्त्वदी०)-प्रयोजनान्तरमाह--अवलोपिन हात ॥ अश्व इश्व उध आ च तं तया तान् लोपयत्तांति स तथा तस्य अड्कायं नाद्वित्व सतीकारदर्धित्वादि न ॥ गण संख्याने। संख्यानिमित्तो ज्ञानविशेषः संख्यानमेकत्वादि तेन च तन्निष्टः क्रियाविशपो लक्ष्यते ॥ अङ्क अङ्ग पढे लक्षणे च । लक्षण चिह्रकरणम् ॥ ॥ इति तत्त्वदापिकायां चुरादयः ॥ १० ॥ कृतायामिह टोकायां लोकेशकरशर्मणा । इय दशगणी पूर्णा माननीया मनीषिमिः ।। अथ ज्यन्तप्रक्रिया। धातोः प्रेरणे ॥ धातोः प्रयोजकव्यापारेऽथै जिप्रत्ययः॥ भवन्तं प्रेरयति । भावयति । भावयते । भावयांचकार । (सुवोधिनी)-धातोः प्रेरणे ॥ प्रयोजकः प्रेरकः स च चेतनाचेतनसाधारण्येन विवक्षितः । स च कचित्सिद्धः कचित् फलरूपः । देवदत्तः पाचयात, गमयतीत्यादी सिद्धः । भिक्षा वासयति, संग्रामो वासयतीत्यादौ तु फलरूपः । तस्य व्यापारः प्रेरणम् । भृत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्तना प्रेरणमाज्ञेत्यर्थः । धातोभिः प्रत्ययः स्यात्प्रेरणे- ऽथे । नतु यदि धातोः प्रेरणे त्रिभवति लोट् च तदा लाश्च पर्यायता स्यात् । ततश्चेदानी पृच्छतु भवानिति वक्तव्ये प्रच्छयतीति निमत्ययेनापि प्रयुज्यतेति चन्म- यम् । प्रयोज्यप्रवृत्युपहिता या प्रयोजकनिष्टप्रवृत्तिः सा जिप्रत्ययस्यार्थः । प्रयोज्यम- वृत्त्यनुपहिता प्रयोजकप्रवृत्तिस्तु लोडर्थ इत्युभयोर्भेदः। उक्तं च ।"द्रव्यमात्रस्य तु प्रेषे पृच्छादेलोंडू विधीयते । सक्रियस्य यदि प्रेषस्तदा स विषयो णिचः ॥" भवन्तं प्रेरयति भावयति । नित्स्वीरतेत उभे इत्युभयपदम् भावपते । भावयेत् । भावयेत । भावयतु । भावयताम् । अभावयत् । अभावयत । कासादिप्रत्ययादित्याम् । भावयां- बभूव । भावयांचके । मेरिति मिलोपा । भाव्यात् । भावीयषीष्ट । भावयिता। भाव- यिष्यति । भावयिष्यते । अभावयिष्यत् । अभावयिष्यत । (तत्वदी०)-दशगणी निरूप्य स्वार्थनिप्रसंगात्प्रेरणार्थं निं दर्शयति-धातोः प्रेरणे ॥ प्रेरण चानेकविधम् प्रेपणाध्येपणतत्समर्थाचरणभेदात् । तत्र भृत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्तना प्रेषणमाक्षेति यावत् । गुर्वादेः प्रवर्तनाध्येपणं प्रार्थनेति यावत् । तत्समर्थाचरण तदनुकूलव्यापारकरणम् ।तच्चा- नुमित्युपदेशानुग्रहान्नदानादिरूपम्। तत्र यस्यानुमात विनार्थे निवर्तते तस्य राजादेरनुमत्या प्रयोजक- -यम् । वैद्यादेस्तूपदेशेन पलायमानं निरोधेनानुग्रहेण चौरस्यान्नदानेन सर्वधायं प्रकरणादिलभ्यः[स- ।

·[माझ्याते ज्यन्तप्र०] टीकाद्धयोपेता। (१२७) बानुगतप्रेरणमात्र ज्यर्थः । अय पृच्छतु मा भवानियत्रास्त्विति चेदुच्यते । प्रयोज्यप्रवृत्त्युपहितप्रयु- कर्यः । केवला तु लोडर्थ इति । उक्त च । “द्रव्यमात्रस्य तु प्रैपे पृच्छादेर्लोड विधीयते। क्रिस्य यदा प्रैवस्तता स विपयो णिचः" इति ॥ अथ कथ भिक्षा वासयति, कारीपोऽमिर- यापयतीत्वत्र निःमिआदेशाचेतनतया प्रेरणस्य च चेतनधर्मत्वात् इति चेन् शृणुयनाप्पानुकूल्या- रणमेव प्रयोजकव्यापारित्वेनाध्यारोप्यते । यतो मिक्षा अधि प्रचुरा व्यञ्जनवत्यध लभ्यमाना तसं प्रयुञ्जते । तथा कारीपोऽग्निरेकान्ते निर्वात प्रचलित शीतकृतमुपद्रवमध्ययनविशोधनमा- याध्ययनेऽनुकूलो भवतीति । भिवादुभवपदमाह-मावयतीत्यादि । (अङ्सयोः पूर्वस्योकारस्येत्वम् पवर्गयलजकारेष्ववर्णपरेषु परतः) अवभिवत् ॥ मृङ् बन्धने । मावयति । अमीमवत् ।। यावयति । अयीयवत् ॥ अरीरवत । लावयति । अलीलवत् ।। अजीजवत् ॥ (सुबोधिनी )-अड़सयोः पूर्वस्योकारस्येत्वं पवर्गयलजकारेश्ववर्णपरेषु परतः ॥ द्वित्वपूर्वरूपस्य उत इत्वं भवति अवर्ग:परो येभ्यस्तेऽवर्णपगस्तष पर्गयर- जेपु परेषु ॥ अवर्णपोपु किम् । बुभूपति ॥ पवर्गयटजेषु किम । अर्जुनुविषति ।। भू सत्तायाम् । एरड् द्विश्चेति आदि कृते द्वित्वे च भूभू इति जातं तत उत्तरस्य वृद्धयापा- देशौ ततोऽडि लघौ हस्ते कृते अड्सपोरिति पूर्वस्येत्वं ततो दीर्घः । यीभवत् । अवीभवत । मूह बन्धने । अमीमवत् ॥यु मिश्रणे । स्यीयवतु ॥ स गब्द । अगरवत् ।। लूञ् छेदने । बलोलवत् ।। जु गतौं । नौगोऽयं धातुः । अनीजवत ॥ (स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनामङ्मयोः पूर्व स्येत्वं वावर्णपरे धात्वक्षरे परे)असिस्रवत्-असुनवता अशि. अवत्--अशुश्रवत् । अदिद्रवत्--अद्रवत । अपिप्रवत-अपुप्रयत । अपिप्लवत्--अपुप्लवत् । अचिच्यवत-अचुच्यवन । न ग्निः । अठा. शासत् । अटोकन ॥ ( सुबोधिनी )-स्रवनिशृणोनिद्रवतिवनिप्लवनिच्यवतीनाममयः पूर्वस्येवं वावर्णपरे धाकरे परे ॥ न गी । प्रमोद गन । ट दर पुगी। सादादोधातः । सो विमा पनि किन- पात् । हिन्द-मन्द । अदित्यन-अमुल्यवाद । (ब्यन्नाव निः) चौरपदि । ज्वाद ! (सुधन-ज्यन्नाद निः ॥ टाटा: प्रा. इत्यादा दिदा दिवाना र भारतमः।

·No text on this page.

·[साध्याते ऽयन्तप्र०] टीकाव्योपेता। (१३१) (हीब्लीरीक्तुयीक्ष्मायीणां जौ पक ) वेपयति।अजिद्विपत्। व्लेपयति । अविलिपत् ॥रेपयति ।अरीरिपत् ॥ (सुबोधिनी)-हीलीरीक्तूयीक्ष्मायीणां औ पुक्॥एषां पुरु जी नहीं लजायाम् ।वली वरणे। रीङ् क्षये । क्न्यी शब्दे उन्दे च । क्षमायी विधूनने । (तत्त्वदी०) हेपयतीति।उपधाया लचोरित्यत्रोपधाया इत्यस्त्र योगविभागाद्वातापाया नामिनो गुणो भवति । तेन गुरोरपि भवति ॥ ( यवयोर्वसे हकारेच लोपः )क्नोपयत्तिाअचुक्नुपत् ॥क्ष्माप- यति । अचिक्ष्मपत् ॥ (सुबोधिनी)-यवयोर्वसे हकारे व लोपः ॥यकारवकारयोलोपः स्यात् वस्- प्रत्याहारे हकारे च परे ॥ (दुओं दीर्घः वा चित्तविरागे) चित्तं दूषयति-दोषयति या कामः। अदूदुषत् ।। (सुबोधिनी)-Pषेौं दीर्घः ॥ दुप्यतेरुपधाया उत्स्यात् जी । दूषपति। दुष वैकृत्ये दिवादिः । नौ किम् । दोषावा चित्तविरागे चिती संज्ञाने इत्यस्मात् का वित्तम् । विरागोऽमीतता। दूषयति-दोषयति वा चितं कामः वित्तं दुष्पतिस्तान संध्यादौ विरक्तं भवति । तत् प्रयुक्ते इत्यर्यः (तत्त्वदी०) दुश्वाचित्त० ॥गक्यभेदेन व्याख्नेयम्।दपे-घों बीपयति।ततश्चित विरागे वा । चित्तविरागोऽप्रीतता ॥ (स्फायो वः) नौ ॥ स्फापयति । अपिस्फवत् ॥ अट्ट उधमे । अट्टयति । आड्डिटत् ॥ अर्च पूजागम् । अर्चयति । आर्चिचत् ।। उन्दी हेदने । टन्दयति । ओन्दिदत् ॥ उज आर्जवे । उब्जयति । ओब्जिजत् ॥ द्रा कुत्तायाम् । द्रापयति । अदिद्वपत् ।। (सुबोधिनी)-स्फायो वः ॥स्कायो वनं स्यात् लौ परे॥ यद उधमेस्वरा: देः पर इति दिगदप दिख आदित्त् ॥ मर्च पूजापामा यदिवत् ।। एध पृटी । उपधाहतो हिवामागवे भवीट 1 वो विदस्य हिलेमा भवानिदिवत ।। उन्दी परेदने । दिशब्दस्प द्वित्व कौन्दिदन् | उन्न यावे ! उपदेगे दगाऽपन् । हिवविषपे गलराति निषेधात निदस्प दिने हदे दटो निपानास्प यः ।। द्राबासापान । पूवाद. 1 टटो हिन्दे इदे च पितु ॥ (रमिलभोवरे नुन त्वम्लिटोः) रम्मयनि । मरम्मत ।। इलमा प्राता। हम्मयनि । लम्पयन । मालम्मत हारयत्रि

·No text on this page.

·[ भाख्याते ज्यन्तप्र०] टीकादयोपैता।
(१३५)
निशानोजति पाठान्तरम् । निशान तक्षिणीकरणम् ।पशु संज्ञपयति मारयतीत्यर्थः।
विष्णुं विज्ञपयति । संतोषयतीत्यर्थः। संज्ञपयति रूपम्। माधवमते दर्शयतीत्यर्थः ।
मतान्तरे तु बोधयतीत्यर्थः । प्रज्ञपयति शरम् । तीक्ष्णं करोतीत्यर्थः।कथं तर्हि विज्ञा-
पना भर्तृषु सिद्धिमेति' इति तज्ज्ञापयत्याचार्यः इति च। अत्र ज्ञाधातोनों मित्त्वाद-
स्वेन भावितन्यमिति । शृणु । माधवमतेऽचाक्षुषज्ञाने मित्वाभावात् । ज्ञापनमात्र
मित्त्वमिति मते तु ज्ञानियोगे इति चौरादिकस्य धातूनामनेकार्थवादोध्यम् ॥कप्पने-
चलि ॥ चलयति शाखामाकम्पनादन्यत्र तु शीलं चालयातीअन्यथा करोतीत्यर्थः॥
हरतीत्यर्थ इति स्वामी । सूत्रं चालयति । क्षिपतीत्यर्थः ।। मदी हर्षदेन्ययोः॥
मदयतिः॥हर्षयात ग्लेपयति वा। दैन्यं करोतीत्यर्थः।अन्यत्र मादयति।चित्तविकारमु-
त्पादयतीत्यर्यः ॥ ॥ ध्वन शदे ॥ ध्वनयति घण्टाम् । अन्यत्र ध्वानयात । अस्प-
ष्टाक्षरमुबारयतीत्यर्यः॥
(तत्त्वदी० )-मारणेति ॥ मारणं हिंसनम् । निशामनं चाक्षुपज्ञानम्। तज्ज्ञापयत्याचार्यः'
'विज्ञापना भर्तृषु तिद्धिमेति' इत्यादी ज्ञापनसामान्ये मित्त्वाभावान हस्तः ॥कम्पने चलिः॥
चलयतांति शाखामिति शेपः । अन्यत्र शील चालयति अन्ययाकरोतीत्यर्थः ॥ मदयतीति ॥
अन्यत्र मादयति चिचविरागमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ ध्वनयतीति ॥ घण्टामिति शेषः।अन्यत्र ध्वा-
नयति अस्पष्टाक्षरमुचारयतत्यिर्थः ।।
(जनीजपनसुरजोऽमन्ताश्च) जनयति । जरयति। कसु कौटि-
ल्ये दीप्तौ च क्नसयति ।।
(सुबोधिनी )-जनीजृषक्नसुरञोऽमन्ताश्च । जनी प्रादुर्भावें । जुप क्यो,
क्नसु हरणप्त्यिोः । योऽपि दिवादयः। रञ्ज रागे।देवादिदो भौवादिकश्चामा
ऋमिगम्यादपः जृषिति षिन्निर्देशाजीर्यतेस्रहणम् । जृणातेस्तु जारयाति ॥ तद्दीन
(तत्त्वदी०)-अमंताश्च ।। सम् अन्ते येपा ते शमादय इत्यर्थः ।।
(रलेजों मृगरमणे नलोपः) रजयति मृमान् । अरीरज,ममवा.
अन्यत्र वखं रञ्जयति । अररत् ॥ शमयति ॥ दमयति ॥ काचोऽ-
(सुबोधिनी) रौ मृगरमणे नलोपः ॥ रजेनस्य लोपः स
केवलन
आखोऽथे । रजयति मृगान्। मृगेति किम। रल्लयति पक्षिणःारमण
यति मृगान् तानेन ॥ शम दमु उपशमे । देवादिको । अशीर
जे वित्यादि । गरमणमाखेटामृगेनि किन् ।
किम् ।
तृगदानेन ।
अत्र
तिन्या-
५॥१॥

·सिद्धान्तचन्द्रिका। [भाग्ल्यात तम] - AA MPym है M . वन ।। बद विद्रावगे । स्वदयति । अचिस्वदत् ॥ त्वरयति । इनवात । ज्वर रोगे । ज्वरयति ।। नट नृतो । नटयति।अनीन. रनकली । नकयति ॥ लगे संगे।लगयति ॥ ज्वल दीप्ती । बालयति ॥ स्मा:माने । स्मरयति । असस्मरत् ॥ ६ भये। यति । अहरत ॥न नये । नरगति । अनीनरत् ॥ मा पाके। भरगतिशिपाल ॥ {11)-गोवा गमिगोधने । इणो गामः रमामा जी भगो- पोगने प्रयापयति । प्रतिस्पेणो ज्ञानार्थता। सरादेः प्राथिया । पायो मिताटणगामात REPR मिला पन्नानामिति णमिमा दीप इति बालर ::::ति पितामणिमालारिसमामिलाप " TRI पाती गानोदमाग जातीय { :| नामादिकग ।। पादापसंचालनमः । न "१ १ । १२iftinात ॥ मग पिता :: || समप्रदा । गलगति पूरी गान पद ....... | Mark-iift पगात । पटा । अनि प्रगति .: न । गात्रविमानना - furs चीन १८. दागीदानामगंग गार। "::TE -! ! दहावयनि दापनि । .: ५. शनि दीया . . . . . . दमाहा नहर 14. मान टाटम - 12:) : Tant : (a) दि Fr ( चर ८ - 44 क . 1. 4 ए 4- an PoA amaz: * . , M ·[साख्याते ज्यन्तप्र० टीकाइयोपैता। (१३५) निशानोष्विति पाठान्तरम् । निशान तक्षिणीकरणम् ।पशु संज्ञपयति मारयतीत्यर्थः। विष्णुं विज्ञपयति । संतोषयतीत्यर्थः । संज्ञपयति रूपम्। माधवमते दर्शयतीत्यर्थः । मतान्तरे तु बोधयतीत्यर्थः । प्रज्ञपयति शरम् । तीक्ष्णं करोतीत्यर्थः कथं तर्हि 'विज्ञा- पना भर्तृषु सिद्धिमेति' इति तज्ज्ञापयत्याचार्यः इति च। अत्र ज्ञाधातोनों मित्त्वाड- स्वेन भावतन्यमिति । शृणु । माधवमतेऽचाक्षुषज्ञाने मित्त्वाभावात् । ज्ञापनमात्र मित्वमिति मते तुज्ञा नियोगे इति चौरादिकस्य धातूनामनेकार्थत्वाबोध्यम् ॥कप्पने- चलि ॥ चलयति शाखामसम्पनादन्यत्र तु शीलं चालयातीअन्यथा करोतीत्यर्थः॥ हरतीत्यर्थ इति स्वामी । सूत्रं चालयति । क्षिपतीत्ययः॥ मदी हर्षदेन्ययोः॥ मदयतिः॥हर्षयात ग्लेपयति वा। दैन्यं करोतीत्यर्थः।अन्यत्र मादयतिचित्तविकारमु- पादयतीत्यर्यः ॥ ॥ ध्वन शब्दे ॥ ध्वनयति घण्टाम् । अन्यत्र ध्वानयात । अस्प- शक्षरमुच्चारयतीत्यर्यः॥ (तत्त्वदी०)-मारणेति ॥ मारणं हिंसनम् । निशामनं चाक्षुपज्ञानम्। तज्ज्ञापयत्याचार्यः' विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेति' इत्यादी ज्ञापनसामान्ये मित्त्वाभावान हस्तः ॥कम्पने चलिः॥ पलयतांति शाखामिति शेषः । अन्यत्र शील चालयति अन्यथाकरोतीत्यर्थः ॥ मदयतीति ।। भन्यत्र मादयति चित्चविरागमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ ध्वनयतीति । घण्टामिति शेषः।अन्यत्र वा- नयति अस्पष्टाक्षरमुच्चारयतात्यर्थः ।। (जनीजृपक्कसुरलोऽमन्ताश्च) जनयति । जरयति। कसु कोटि- ल्ये दीप्तो च क्सयति ॥ (सुबोधिनी )-जनीजृषक्नसुरोऽमन्ताश्च । जनी प्रादुर्भावें । जृप क्यो प्यते: क्नसु हरणदीप्त्योः । त्रयोऽपि दिवादयः। रख रागे।देवादिको भौवादिकश्चार 'पम्यैव क्रमिगम्यादयः। नृषिति पिनिर्देशाजीर्यतेर्ग्रहणम् । जृणातेस्तु जारयाति ॥ तदी (तत्त्वदी०)-अमंताश्च ॥ सन् अन्ते येपा ते शमादय इत्यर्थः ।। (रलेजों मृगरमणे नलोपः) रजयति मृमान् । अरीरजमवा. अन्यत्र वस्त्रं रमयति । अररञ्जत् ॥ शमयति ॥दमयति ॥ (काचीड- (सुबोधिनी) रखीं मृगरमणे नलोपः ॥ रजेर्नस्य लोपः स केवडेन आखेटे । रजपति मृगान्। मृगेति किमा ग्लयति पक्षिणारमण यति मृगान् तृणदानेन । गम दमु उपगमे । देवादिको । अनी ॥१॥ (वत्वदी०)-रखे नि चादि मारमननायटानि किन् । जिन् । सीमान् बाद नवा- ·(१३८) सिद्धान्तचन्द्रिका। [भायाते सान्तप्र०] अथ सान्तप्रक्रिया। इच्छायामात्मनः सः॥धातोरात्मन : इच्छायामर्थे सप्रत्ययो भवति॥(द्विश्च)आत्मनः भवितुमिच्छति बुभूषति। बुभूषांचकार । अबुभूषीत् ॥ (सुबोधिनी)-इच्छायामात्मनः सः॥इच्छायाः क्रियारूपत्वेन कतरि विनाऽ- नुपपन्नत्वात् कर्तुराक्षेपात् इच्छा कर्ता इष्यमाणं वस्तु यदि स्वसंबन्धित्वेनैव इच्छति तटा धातोः सप्रत्यय इत्यर्थः । तेन शिष्याणां पठनमिच्छति गुरुरित्यादी सोन ॥ दिन ॥ सप्रत्ययान्तस्य धातोदित्वं स्यात् । भवितुमिच्छतति कर्मनियतत्यादिपु कति लब्धम् । धातोः प्रत्ययविधानात तदर्थत्वं लब्धम् । तेन इषिकर्थिवाच- काद्धातोरिच्छायांसप्रत्ययः स्यात् । तुम् तु माथिकः साध्यावस्थां क्रियामाहास च लौकिके वाक्ये प्रयुज्यते । केवलस्य धातोः प्रयोगानईत्यात्। अलौकिके तु धातुमात्र प्रयुज्योऽतः तुमः कथं लोप इति नो शङ्क्यम् अत्रात्नशब्दस्तु स्वशब्दस्य पर्यायः । गंबन्धसामान्ये पष्ठी। आत्मनः स्वस्येत्यर्थः ।। रवशब्देन हि इपिरीय गृह्यते ॥ (तत्त्वदी० )-इच्छायामात्मनः सः॥ धातोरित्यधिकारात्।इष्टिरिच्छा इमेरिकगत व निपातनादः आमशब्दोऽत्र याची न तु चेतनद्रव्यवाची आत्मन इत्यस्य व्यर्थनापाता। इन्यायाममार्नुकत्याव्यभिचारान्। नदिप्यमागभिच्छाकर्तृमबन्धि भवति । आदवि कर्मणगित: धर्मपी यनुवर्य पान्या विपरिणम्य कर्मणो वानोरिति सामानाधिकरण्येन व्यारत्ययम् ॥ इन्छा निम् । न्तुं याति ॥ आत्मनः किम्। शियाणा पटनमिच्छीन गुरुःम्बगवन्धित्व चन्छायामा धदेव रेन शियाना परवन्धिपि न || वानी. किमाप्रतिष्ठागते हत्या प्रमहिनम्याधानोमा भूद । नया र मदिरापाताकर्मणः किम्। गमनेनेच्छनीति करणान्मा भूत्। गत था- मुदेवेन व्यायाम-टन्टा चम्म्यमम्बिनीतिानन्ना शिष्याणां पटनमिन्छीन गुरुरिगवानिव्याने- नि । । अत्र पटरम्प यात्वर्थयन नमवश्चिन्या हुन्छायाः सत्त्वागभवितुमि- ही ! मानन्याया वियाग गरम्य नुमः म्याकचन टीकिक एव वाक्यप्रयोगः । अन्य रनवट। न कि यिनन नुमः काय टाप हा नागफनीमा देवील- 'द म्प्रयाप्रनितम्या पानानि विमानना -दि। बुमे ।। वर्णान्तावान्नादिगुदभ्यां च परम्य मम्म नेट ।। मददी-म! उथाचा दृम्मान । मात्र पुग्यम् । प्राणी वटपरहिम साम्य मम्य नेट ॥ त्रिय प्राम गृहविकपन मात्र नि । मनमा माय द्विवे व रम्ये पोच पनि । 2)-द: ।: " गट 172 ·[ भाख्याते सान्तप्र०] टीकाइयोपेता। (१३९) नानिटि से ।। इवर्जिते सप्रत्यये गुणो न । ऋत इर् । तितीषति ॥ जुधुक्षति ॥ से दीघः ॥ स्वरातस्य धातोर्घिः स्यात् सप्रत्यये परे ॥ चिकीर्षति ॥ चिचीति-चिकीपति॥ जिगीषति॥पुपूषति।। यः से । पिपक्षति ॥ पिपासति । मुमृर्षति । (सुबोधिनी)-नानिटि से ।। न इट यस्य सोऽनिट तस्मिन् से इत्यस्य विशेष- णम् ।। बुभूषेत् । बुभूषत । अवुभूपताकासादिप्रत्ययादित्यामाबुभूषांचकारभूष्मात् मिस तामीस्यपामितीट् । बुभूपिता । बुषिष्यति । अवुभूषिष्यत् । अबुभूषीत् ।। तृ प्लनतरणयोः ॥ ऋत इ. इतीर । योर्वि इसे इति दीर्घः तरितुमिच्छति तिती. पति ।। गृह संवरणे । सप्रत्यये हिवे च हो र इति दत्तम् । आदिजनानामिति घत्वमा 'पढोः कः से' इति कत्वम् । किलात्पः स इति पत्वम् । जुधुक्षात ॥ से दीर्घः । स्वगन्तस्य धातोर्दीर्घः रयात् सप्रत्यय!! आदी दीपस्तत इर । चिकीपीत।चिनोतः पणादौ किति तिः। किसीपति-चिनीपति ॥ सपरोक्षयोनी गरिति गिः से दीर्घ इति दीर्घः जिगीपति ॥ पूत्र पवने । पुपृपति ॥ युः से इतीद न ॥ उप- चए पाके । पक्तुमिच्छा पिपक्षति । पः से इपि पृषस्कारः।।पा पाने पातुमिच्छति पिपासति ।। म हिंसायाम पोरुरित्सर । प्योर्विदने इति दर्षिः।मुपति ॥ पालना- दौ । पुपूति ॥ भृ भर्त्सनभरणयोः । बुभ्रपंति ॥ (तत्त्वदी०)-नानिटि से । न इट्पनिम्न मानन् । रेट पिणा । सचित्तादिदित्यनेन रित्त्वे तिहे निविदा । निट दित्यनाचिपिनी. ति॥ आदौ दीर्घ तत ॥ (रुदविदमुपग्रहिस्वपिप्रच्छिभ्यःमः कित) रुमादिपनि । यि विदिषति । मुमुषिपति । ग्रह उपादाने हो टः आदिजयानामिनि। पदोः कासे । ग्रहीतुमिच्छति जिनि । मुमति (सहोधिनी )-रुदविदम्पहिन्वपिन्टिभ्यासः विद । स्टायद्वि- रेदमरण रददिदमुपादामि पाहिले पनिहना ह नस्प रिक्षाही दचनः । नाम दिया. मिनिमोनिन निजि लि। reart मंमा सुपाते। ( समरिमा बन्यो दिपिनिानिमिनिट पनि । दिहि विपरिते। विदिदि बकि m ·११४२) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ भाख्याते सान्तप्र०] (दम्भारच्च ) धिप्सति-धीप्सति ॥ (सुबोधिनी)-दम्भरिञ्च ।। स्वरस्य ईस् स्यात् इच्च पूर्वस्य लोपश्च ।। अनिटि से उपधानस्य लोप इति न लोपः । आदिजवानामिति पत्वम् । धिप्सति-धीप्सति । पुगन्तो मित्संज्ञको ज्यन्तो जानातेज्ञपिः पकारान्तश्चौरादिको वा । दम्भिज्ञपिभ्या- मिति वेट । जिज्ञपयिषात । इडभावे 'नानिटि से' इति न गुणः । से दर्घि इति दीर्घस्तु परत्वातू मोति जिलोपन बाध्यते । ज्ञः स्वरस्य सादौ से ईत् पूर्वस्य लोपश्च । अनिटि से जीप्सति ।। (इवन्तऋधभ्रस्जश्रिस्वर्णभृसनिभ्यःसस्येड़ा) दिदेविषति॥ (सुबोधिनी)-इवन्तऋधभ्रस्जनिस्वृयूणु सनिभ्यः सस्यड्डा ॥ इवन्तेभ्यः ऋधाधिभ्यश्च सस्पेड् वा स्यात् ॥ दिवु क्रीडादौ । सिसतासीस्यपामितीट् । दिदवि- पति । इडभावे 'नानिटि से' इति न गुणः ॥ (वस्यानिटि से उः) दुगपत्ति । अदिधिषति ॥ (सुबोधिनी)-वस्यानिटि से उ॥ धातर्विस्य उत्वं स्यात् अनिटि से ॥ यत्वं द्वित्वं च । दुषति ॥ ऋध वृद्धौ । अधितुमिच्छति स्वरादेः पर इति धिमुशब्दस्य द्वित्वे अदिधिषति । इडभावे ॥ (ऋधेरनिटिसे स्वरस्य इत्विलोपश्च)ईसति । बिभ्रजिषति- बिभर्जिषति-विभ्रक्षति-विभक्षति । शिश्रयिषति । शिश्रीपति । सिस्वरिषति-सुस्वूर्षति । यियविषति-युयूषति । अर्णनुविषति- ऊर्णनविषति-ऊर्जुनूषति । विभरिषति-बुभूति ॥ (सुबोधिनी )-ऋधेरनिटि से स्वरस्य इन्विलोपश्च ॥ ऋकारस्य इर 'बोर्विहसे' इति दीर्घः । खसे चपा झसानामिति तः ईसति ॥ भ्रस्ज पाके । इट् पक्षे भ्रस्जोरसोरिति अर। रहाद्यपो द्विरिति द्वित्वम् । विजिषति । अरभावे श्चुत्वम् झमे जवा इति शस्य जः । विभ्रजिपति । इडभावे स्कोरिति सलोपः। छशपेति पत्वम् । 'पढोः कः से' इति कत्वम् । विभ्रक्षाति-विभति ॥ थिञ् सेवायाम् । शियिषति । इडभावे से दीर्घ इति दर्षिः । शिश्रीषति ॥ स्वृ शब्दोपतापयोः । सिस्वरिषात । इदमावे से दर्घि इति दीधै 'पोरर' इत्युर । द्वित्वम् । सुस्पति ।। य मिश्रगे । अड्सयोरिति पूर्वाधारस्पेत् । यियविपति । इडभावे से दीर्व इति दी युपति ॥ अर्गुन माच्छादने । अतिरिडादिप्रत्ययो वा डिदिति डिवाद्गुणाभाव नुवाजोरित्युः । अणुनुविषति । डिवाभावे उर्जुनविषात । यतःपूर्व द्वित्वं पश्चाद्गुणा- वादगी । इदभाव से दीव इति दीर्घः ऊर्जुनूपाति ॥ भृ भन्नभरणयोः । विरिपति । इभाने पोनारित्युर । बोविंदसे' इदि दधि द्वित्र च बुभूपति॥

·[ भात्याते सान्तप्र० ] टीकाद्धयोपैता। (१४३) (स्तौतिभ्यन्तयोरेव षे पूर्वात सस्य पः) तुष्टूपति।साधयितु- मिच्छति सिषाधयिषति-सिषेधयिषति ॥ सुष्वापयिषति॥स्तौति- ञ्यन्तयोरिति किम् । सिसनिषति । षे इति किम् । सिषासति । तिष्ठासति ॥ (सुबोधिनी)-स्तौतिच्यन्तयारवे षे पूर्वात्सस्य षः ॥ पूर्वादिलात्परस्य स्तौतिञ्यन्तयोरेव सस्य पः स्यात्पभूते से नान्यस्याप्टुञ् स्तुतौ षत्वे से दीर्घ इति दीयं च तुष्टूपतिा :से' इति नेट । साध संसिद्धौ । यन्तः । द्वित्वे 'यःसे ' इति पूर्वस्येत्ते पोच। सिषाधयिषति॥स्तौतिञ्यन्तयोः किम्। षिव क्षरणे । सिसिक्षति । उपसर्गात्तु प्रादेश्च तथा तौ सुनमामिति अद्वित्वव्यवधानेऽपीति च षत्वम् ।परिषि पितति । वन पन् संभक्तो। इडभारे जनसनखनामित्यात्वं दा सिसनिषति-सिषा- देति षत्वम् ।। -स्तौतिञ्यन्तयोरेवषे इतिापे इति कृतपत्वनिर्देशात्से स्तौतिञ्यन्तस्यामि षासतीति ॥ जनतनेत्यात्वविफल । पे इति निर्देशादत्र न पन्चानवः ।। से उपधानस्य लोपः ) तुंहू हिंसायाम् । तितृक्षति। ॥ -अनिटि ले उपधानस्य लोपः ॥ धातोरुपधाभूतस्य :- सप्रत्यये ।तृह स्तुहू तूंहू हिसास्सुिदादौ । ऊदितों वेति प्रोपणयोश्च। दे पवे च तितृक्षति-तिद्वंहिषति कान्ताविन्यतयाघ्रमा न कार्यः स्म- (तत्त्वदी०)-अनिटि से उपाधानस्येति।गादिः कि वाहिकले प्रात वचनन्ददाया- न व्यस्येन् । तेन लक्ष्यानुसारेण तस्य कित्त्वातित्त्वे वो नद्वा । विवृन्तति । वृतादिन्यः स्पस्योर्वा पमिति परस्पटनपोरेवनि नियमान पः। दानुवन्य- इनिम्धिने गुणे गरि त इनि यिने । (इणः से गमवोधने) एतुमिच्छति । तीत्यादि । यन्नान्ने घट्नयोः पूर्वस्येति विषति ॥ इण्वदिकः।अधिजिगमिषभितीपाये तु चेतनबागवान्मापागादाना (सुवोधिनी )-इणः से गमवोधने ॥ । ॥ एतुमिच्छति गमेः सस्येडिती। कि वस्येत्वम् । प्राषिषति।। इदिका तात्तु स्यादेव ) जुगुप्सिपने ॥ इति (डवणवणोंपधाइसादेरसा दिद्युतिपते-दिद्योतिषते । स्वार्थतान्तानु स्यादेव॥ाषिन्मनुवांग- लिलेखिपति । सिन्निरःप्रयचो नेष्टः मनतान्न सनियंद॥ १॥" डापिका- हिंसायामि से हि गये भा इति वास्यमेव । न न टपान्दान् चाहिने भवः आहिच्छत्रीयः । बसन्नाटीयः ।। स्सति गुरुम्॥

·(१४६) सिदान्तचन्द्रिका । (माख्याते यन्तप्र०] तथा मत्वर्थीयात् मतुवर्थिकः सरूपः प्रत्ययो न भवति धनवानस्पास्ति विस्वन्तात् न वतुः । विरूपस्तु स्यादेव। दण्डिमती शाला। सरूप इत्यनुसंवध्यते। सरूपः सादृश्य सत्तु अर्थदाग । तेनेच्छासान्तादिच्छासो न भवति । स्वार्थसान्तातु स्यादेव । गुभ्य इति स्वार्थे सप्रत्ययः । तदन्तादिच्छासः । जुगुप्तिषते । 'यः से' इतीत्वे मानादीना- मिति दीर्घ च । मीमांसिषते । गुप् गोपने ॥मान विचारणे ॥ इति सुबोधिन्यां सान्त्रप्रक्रिया ॥ (तत्त्वदी० )-सान्तात्सो नेति||अतिशये हसादेर्यडू द्विश्चेत्यतश्चकारानुवृत्तरेतदोव्यम् ॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । वाधन दुष्टबुद्धीनामगमत्सान्तसाधनम् ।। इति तत्त्वीपिकायां सान्तप्रक्रिया ॥ २ ॥ अथ यङन्तप्रक्रिया। अतिशये हसादेर्यद्विश्च॥ हसादेरेकस्वराद्धातो शाथै पौन:- पुन्ये च यङ्प्रत्ययो भवति द्वित्वं च ॥ (सुबोधिनी)-अतिशये हसादर्य द्विश्च ॥ हस आदिर्यस्य स हसादिस्तस्मा- देवस्वराद्धातोर्यङ स्यात् । यडन्तस्य धातोदित्वं च अतिशये थे । अतिपूर्वात शीङो भावे स्वराद इत्यः । अतिशयो द्विविधः । पौन:पुन्यम् भृशार्थश्च ॥ अतिशये किम् । पठति ॥ एकस्वरात्किम् । पुनःपुनर्जागर्ति ॥ हसादेः किम् । भृशमीक्षते । भृशं शोभते । भृशं रोचते । इत्यादी यड नेति भाष्यम् ॥ पौन:पुन्ये तुस्यादेव रोरुच्यते शोशुभ्यते ॥ (तत्त्वदी०)-आतिशये हसादेर्यङ् द्विश्व।। अतिशयनमातिशयः अतिपूर्वात् शीटो भावे स्वराद इत्यप्रत्ययः स च द्विविधः पौनःपुन्थं मुशायश्च । म चार्थो यटो धोत्य एव । हम आदियस्य स नथा तस्मात् द्विरित्यपरं वाक्यं धातोद्विवचनम्। वातुश्च यडन्त एव न तु यःप्रक तिमूत: अटाट्यत इत्याद्यसिद्धेः ।। यङि॥ याङ यलुकि व पूर्वस्य नामिना गुणः ॥ सधातुः। डित्त्वादात् भृशं पुनःपुनर्वा भवति योभूयते । बोभूयांचक्रे । वोभूयिषीष्ट । अवोभूयिष्ट । बोभुज्यते ॥ मुबोधिनी)-पङि । यद्दप्रत्यये लुकि च पूर्वस्येत्यनुवृत्तम् ॥ मृ सत्तायाम् । धातृगित वातुन्न लडादयः द्विदन्तवादात्मनेपदम् । पुनःपुनतिगयेन वा भवति वैपने । बोभूयते । बोमृयताम् । अबोभूयत कामादिप्रत्ययादित्याम् । यत इत्यः लोषः। बोयांचोबांभपिषीट । वोभूषिता । योभायप्यते अवोभूयिष्यतामा विट मुजपासनादी । अनिमयेन भुनक्ति योमुच्यते ॥

·[भाल्पाते यहन्तप्र०] टीकाद्वयोपता। (१४७) (तत्त्वदी० ) यडीति ॥ यडो डि वादात् ।। अत्र केचित् कथ यन्टतादात् हिता धातोराद्विधानात् अत्र च यो डित् स न धातुः यो धातुः स च न डिवाकिं च डस्य गुणानेपेधादिप्र- योजकत्वेन चरितार्थत्वादात्मनेपदप्रयोजकत्वासमवः अवयव कृतं लिजमचरितार्थ समुदायविशेषक भवतीत्युक्तेः । अत्रोच्यते।सधातुरित्यनेन यडन्तस्य धातुत्वेन धातोर्डित्त्वसत्त्वात्।गुणांनषेधार्थ च ङकारलेषस्य कर्तत्वात् ।।वोभूयत इति ॥ भवनानुकूल एकाभिन्नाश्रयको वर्तमानोऽतिशय- विशिष्टो व्यापारः ॥ अनपि च हसात् ॥हसादुत्तरस्य यस्य लोपो भवत्यनपि विषये।। बोभुजांचक्रे । बोभुजिता ॥ मोमुह्यते । मोमुहांचक्रे ॥ लेलिह्यते ॥ जोहूयते ॥ वेविद्यते ॥ (सुबोधिनी)-अनपि च हसात् ॥ हसात्परस्य यशव्दस्य लोपोऽनपि ॥ हसा- किम् । लोलूायिता ॥ योयूयिता ॥ आदेः परस्य ।। परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेोध्य- मिति यलोपः । यत इत्यलोपः। वोभुजांचक्रोवोभुजिषीष्ट । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वा- नोपधागुणः ॥ एवं मुह वैचित्ये। लिह आस्वादने । हुदानादनयोः। ये इति दीर्घः। जोहयते । विद ज्ञानादौ । वैविद्यते । डुपचष् पाके ॥ आतः॥ यङि यङ्लुकि च पूर्वस्यात आकारः ॥ पापच्यते । पापश्यते ॥ (सुवोधिनी)-आत। आ अत इति च्छेदः । पूर्वस्येत्यनुवृत्तम् । पापच्यते ॥ पठ व्यक्तायां वाचि पापठ्यते ॥ (तत्त्वदी०)-आत इति ॥ आ आ भत इति च्छेदः । द्वितीयाकारस्प वैय्पानुपपत्त्या किचिदिष्ट ज्ञाप्यते किं तदिष्टम् अकित्पूर्वस्याकाररयाकार इति तेन नरीनृत्यत इति सिद्धम् ।। (सिचो यडिन पः )सेसिच्यते॥ ( सुबोधिनी)-सिचो या न षः॥ सिचेः सस्य षत्वं न स्यात् यङ्प्रत्यये परे ॥ षिच क्षरणे । सेसिच्यते ।। (सूचिसूत्रिमूत्र्यव्यर्त्योंतिभ्यो यङ् ) सोसूच्यते।सोमूत्र्यते। मोमध्यते ॥ ( सुवोधिनी)-सचिसूत्रिमूव्यट्यवंशूर्णोतिभ्यो यड्ः ॥ सूच पैशुन्ये । सूत्र वेष्टने । मूत्र प्रस्त्रवणे । एते त्रयश्चुरादावदन्ताः। सोसूच्यते । सोसूभ्यते । मोमू- ज्यते ॥ अट गतौ । गौः कुटिलमटति । इह ट्यशब्दस्य द्वित्वम। आत इत्यात्वम । अबाध्यते । ऋ गतौ । कुटिलमृच्छति गुणोत्तिसंयोगाद्योरिति गुणः ।। १ यत इत्यनेन यटोपत्वादिदं चिन्तयम् ।

·भावे स्वराद इत्यः। अतिशयो द्विविधः । पौनापुन्यम् भृशायश्च ।। अतिमाये दिन। पठति ।। एकस्वरात्किम् । पुनःपुनर्जागति ॥ इसादेः किम् । भृशमीझते । शोभते । भृशं रोचते । इत्यादी यङ् नेति भाष्यम् ॥ पान पुग्यं तुम (तत्त्वदी०)-आतिशये हसादेर्यङ् द्विश्च॥ अतिशयनमातिशयः अदिती आदियस्य स तथा तस्मात् द्विरित्यपरं वाक्यं धातोर्द्विवचनमा धातुश्च यडन्न पर नजर ङित्त्वादात् भृशं पुनःपुनर्वा भवति बोभूयते । योभ्यांच। बोभूयते । वोभूयते । बोभूयताम् । अवोभूयत कासादिप्रत्ययादित्य - लोपः। वोभूयांचवाभूयिषीष्ट । वामूपिता। वोभूमिप्यते भवान (१४६) सिदान्तचन्द्रिका । [माझ्याते यदन्यः] तथा मत्वर्थी याद मतुवर्थिकः सरूपा प्रत्ययो न भवति।धनवानस्पास्ति दत्वन्तात् । वतुः । विरूपस्तु स्यादेव। दण्डिमती शाला । सरूप इत्यनुसंवध्यते। सरूपः सादृश्य तनु अर्थदाग । तेनेच्छासान्तादिच्छासो न भवति । स्वार्थसान्दात्त स्यादेश । गुरुप इति स्वार्थ समत्ययः । तदन्तादिच्छासः । जुगुप्तिपते । 'यः से' इतीवे मानादीना मिति दीधै च । मीमांसिषते । गुप् गोपने ॥मान विचारणे ॥ इति मुबोधिन्या सान्तप्रक्रिया ॥ (तत्त्वदी० )-सान्तात्सो नेति||अतिशये हसायद विश्चेत्यतश्चकाएलटितिद्वन्ति । कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । वाधन दुष्टबुद्धीनामगमत्सान्तसाधनम् ।। इति तत्त्वीपिकाया सान्तप्रक्रिया ॥ २॥ अथ यङन्तप्रक्रिया। अतिशये हसादेर्यदिश्च। हसादेरेकस्वराद्धातो शार्थे पीना पुन्ये च यङ् प्रत्ययो भवति द्वित्वं च ।। (सुबोधिनी)-अतिशये हसादेर्य द्विश्च ॥ हस आदिर्यस्य स हसावतान देकस्वराद्धातोर्यङ स्यात् । यङन्तस्य धातोदित्वं च अतिशयेऽथे । अतिपूर्णत् रोरुच्यते शोशुभ्यते ॥ भावे स्वराद इत्यप्रत्ययः स च द्विविधः पौनःपुन्थे भूशायश्च । स चार्थो पटो और तिभूतः अटाटयत इत्याधसिद्धेः ।। यङि । याङ यङ्लुकि व पूर्वस्य नामिना गुणः ॥ सबाट । बोभूयिषीष्ट । अबोभूयिष्ट ।। वोभुन्यते ॥ सुबोधिनी) यङि॥ यङ्प्रत्यये लकि च पूर्वस्येत्यनुवृत्तम् । मुम, धातुरिति धातुत्वाल्लडादयः डिदन्तवादात्मनेपदम् । पुनःपुनर्गनिदायेन ram # मज पालनादौ । अतिशयेन मुनक्ति योभुज्यते ॥ * -- ·[भाख्याते यन्तप्र०] टीकाइयोपता। (१४७) (तत्त्वदो०)-यडीति ॥ यडो ङि वादात् ॥ अत्र केचित्।कथ यन्ठतादात् निता धातोराद्विधानात् अत्र च यो हित् स न धातुः यो धातुः स च न डित् किं च डस्य गुणनिषेधादिप्र- योजकत्वेन चरितार्थत्वादात्मनेपदप्रयोजकत्वासभवः। अवयव कृतं लिङ्गमाचरितार्थ समुदायविशेषक भवतीत्युक्तेः । अत्रोच्यते।सधातुरित्यनेन यडन्तस्य धातुत्वेन धातोर्डित्त्वसत्त्वात्।गुणनिषेधार्थ च कार श्लेषस्य कर्तव्यत्वात् ॥वोभूयत इति ॥ भवनानुकूल एकाभिन्नाश्रयको वर्तमानोऽतिशय- विशिष्टो व्यापारः ॥ अनपि च हसात् ॥हसादुत्तरस्य यस्य लोपो भवत्यनपि विषये।। बोभुजांचके । वोभुजिता ॥ मोमुह्यते । मोमुहांचक्रे ॥ लेलिह्यते ॥ जोहूयते ॥ वेविद्यते ॥ (सुबोधिनी)-अनपि च हसात् ॥ हसात्परस्य यशव्दस्य लोपोऽनपि ॥ हसा किम् । लोलूयिता ॥ योयूयिता ॥ आदेः परस्य ॥ परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेोध्य- मिति यूलोपः । यत इत्यलोपः । वोभुजांचकेवोभुजिपीट। अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वा- नोपधागुणः ॥ एवं मुह वैचित्ये । लिह आस्वादने । हु दानादनयोः । ये इति दीर्घः। जोहयते । विद ज्ञानादौ । ववियते । हुपचप पाके ॥ आतः ॥ यङि यलुकि च पूर्वस्यात आकारः ॥ पापच्यते । पापञ्चते ॥ (सुवोधिनी)-आतः।। आ अत इति च्छेदः । पूर्वस्येत्यनुवृत्तम् । पापच्यते ।। पठ व्यक्तायां वाचि पापठ्यते ॥ ( तत्त्वदी०)-आत इति ॥ ना ला लत इति च्छेदः । द्वितीयाकारम्पप्पानुपात्या किपिदिष्ट ज्ञाप्यते कि तदिष्टम् वकिपूर्वस्याफाररयाकार इति तेन नरीदृयत इति सिद्धम् ।। (सिचो यङिन पः ) सेसिच्यते ॥ (सुबोधिनी)-सिचो यार्ड न पः॥ सिचेः सस्य पत्वं न स्यात् यत्प्रत्यये परे ॥ पिच क्षरणे । सेसिच्यते ॥ ( सूचिसूत्रिमूव्यत्यय॑शृणोतिभ्यो यह ) सोमन्यते।सोयत्यने। मोम्स्यते॥ (सुबोधिनी)-सूचिसूविनयटयर्त्योंतिभ्यो यह ॥ मच पेशुन्थे । सूत्र वेटने । मूत्र प्रसवणे । एते प्रपश्चगवावदन्ताः। मोस्च्पत । मोमन्यते । मो. उपते ॥ अट गौ । गीः कृटिलमात । इद व्यासदस्य द्वितम्। सातत्यान। अयायते । गतौ । टिलच्छति गुपोतियोगायोति गुमः ।। १५ट रत्नेन दोपदं चिन्न । ।

·है ·[भाल्पाते यहातप्र० ] टीकाद्वयोपता। (१४७) ( तत्त्वदी० )-यडीति ॥ यडो डि वादात् ॥ अत्र केचित् कथ यन्दतादात् जिता धातोराद्विधानात् अत्र च यो डित् स न धातुः यो धातुः स च न डिकिं च तस्य गुणानेपेधादिन- योजकत्वेन चरितार्थत्वादात्मनेपदप्रयोजकत्वासभवः, अवयव कृतं लिङ्गमचरितार्थ समुदायविशेषक भवतीत्युक्तेः । अत्रोच्यते।सधातुरित्यनेन यडन्तस्य धातुलेन धातोडित्वसत्त्वात्।गुणीनेषेधार्थ च इकारलेषस्य कर्तव्यत्वात् ॥वोभूयत इति ॥ भवनानुकूल एकाभिन्नाश्रयको वर्तमानोऽतिशय- विशिष्टो व्यापारः ॥ अनपि च हसात् ॥हसादुत्तरस्य यस्य लोपो भवत्यनपि विषये।। बोभुजांचके । बोभुजिता ॥ मोमुह्यते । मोमुहांचक्रे ॥ लेलिह्यते॥ जोहूयते ॥ वेविद्यते ॥ (सुवोधिनी)-अनपिच हसात् ॥ हसात्परस्य यशब्दस्य लोपोऽनपि ॥ हसा. किम् । लोलूयिता ॥ योयूयिता ।। आदेः परस्य ॥ परस्य यदिहितं तत्तस्यादेोध्य- मिति फ्लोपः । यत इत्यलोपः। वोभुजांचक्रोवोभुजिर्षीष्ट । अल्लोपस्य स्थानिवत्ता- नोपधागुणः ॥ एवं मुह वैचित्ये। लिह आस्वादने । हु दानादनयोः । ये इति दीर्घः। जोहयते । विद ज्ञानादौ । वविद्यते । हुपवर्ष पाके ॥ आतः॥ यङि यङ्लुकि च पूर्वस्यात आकारः ॥ पापच्यते । पापश्यते ॥ (सुबोधिनी)-आतः॥ आ अत इति च्छेदः । पूर्वस्येत्यानुवृत्तम् । पापच्यते ॥ पठ व्यक्तायां वाचि पापठ्यते ॥ (तत्त्वदी०)-आत इति ॥ आ आ अत इति च्छेदः। द्वितीयाकारस्य वैय्यर्थ्यानुपपत्त्या किञ्चिदिष्ट ज्ञाप्यते किं तदिष्टम् अकित्पूर्वस्याकारस्याकार इति तेन नरीनृत्यत इति सिद्धम् ॥ (सिचो यडि न पः )सेसिच्यते॥ (सुबोधिनी)-सिचो याङन षः॥ सिचेः सस्य षत्वं न स्यात् यड्प्रत्यये परे ॥ षिच क्षरणे । सेसिच्यते ।। ( सूचिमूत्रिमूव्यत्यय॑शूर्णोतिभ्यो यङ्) सोसूच्यते।सोच्यते। मोमूभ्यते॥ (सुबोधिनी)-सूचिसूत्रिमूयट्यय॑शर्णोतिभ्यो यङ्ः ॥ सूच पैशुन्ये । सूत्र वेटने । मूत्र प्रस्रवणे । एते त्रयश्चुरादावदन्ताः। सोसूच्यते । सोसूज्यते । मोमू- ज्यते ।। अट गतौ । गौः कुटिलमटाते । इह ट्यशब्दस्य द्वित्वम् । आत इत्यात्वम् । अटाध्यते । ऋगतौ । कुटिलमृच्छात गुणोत्तिसंयोगायोरिति गुणः ।। १ यत इत्यनेन मटोपत्वादिदं चिन्यम् ।

·(१४८) सिद्धान्तचन्द्रिका। [माख्याते यढन्तप्र० (तत्त्वी०) सचिसूत्रि ॥ सून पैशुन्ये । सूत्र वेष्टने । मूत्र प्रस्तवणे । अट गती गतौ। भश भोजने । अशूट व्याप्ती । उMञ आच्छादने।तत्राद्यानां त्रयाणां चुरादिश्यन्तत्वेन फस्वरत्वादद्यादीनां च हसादित्वादप्राप्ते वचनम् । (यकारपररेफस्य न द्वित्वनिषेधः ) अरायते । अरारांचक्रे । अशाश्यते । उर्णोनूयते ॥ (सुबोधिनी ) यकारपररेफस्य न द्वित्वनिषेधः ॥ थकारः परो यस्मात् । यकारपरः यकारपरश्वासी रेफश्च यकारपररेफस्तस्य। ततो र्यशब्दस्य द्वित्वे इसादिशे मात इति दीर्वच अरायते इति भाष्योदाहरणात्ालिटि अनपि च हसादिति यलोपः यत इत्यलोपः । अरारांचके । लुटि । अरारिता ॥ अशूङ् व्याप्तौ । अशाश्येत ॥ अणुज्ञ आच्छादने । 'ये' इति दीर्घः । ऊोनूयते ॥ (तत्वदी०)-अरार्यत इति।। य इति स्थिते गुणे कृते यशब्दस्य द्वित्वे हसादिशेपे आत इति दीर्चः ॥ उर्णोऽनूयत इति ॥ णत्वस्यासिद्धत्वानुशब्दस्य द्वित्वम् । (गत्यर्थात्कौटिल्ये एव यङ् )कुटिलमटति अटाटयते।कुटिलं व्रजति वाव्रज्यते॥ (सुबोधिनी )-गत्यर्थात्कौटिल्ये एव यङ् ॥ काटिलस्य भावः कौटिल्यम् ॥ व्रज गतौ । कुटिलं व्रजात आत इति पूर्वस्यात्वम् । वाव्रज्यते ॥ (तत्त्वदी० ) अटाट्यत इति ॥ एकभिन्नाश्रयको वक्रगत्यनुकूलो वर्तमानकालिको व्यापार इति । कौटिल्यस्य फलविशेषणत्वे व्यापारविशेषणत्वे तु वक्रो गत्यनुकूलो व्यापार इति शेषः।। लुपसदचरजपजभदहदंशगभ्यो धात्वर्थगर्हायामेव यङ्) गर्हितं लुम्पति लोलुप्यते । सासद्यते ॥ रसुवोधिनी)-लुपसदचरजपजभदहदंशगृभ्योधात्वर्थगर्हायामेव यङ ॥ लुप्ल छेदने । गर्हितं लुम्पति लोलुप्यतेोषद्ल विशरणादो। आत इति पूर्वस्यात्वम् महितं सीदति वासद्यते ॥ (तत्त्वदी०)-धात्वर्थगर्हायामेवेति ॥ गर्दापि फलस्य व्यापारस्य वा विशेषणम् । लो- लुप्यते वन चैत्रः। चैत्राभिन्नाश्रयो वनाभिन्नाश्रितकुत्सितच्छेदनानुकूलो वर्तमानकालिको व्यापारः। चनाभिन्नाश्रयः छेदनानुकूलः कुत्सितो व्यापार इति वा ॥ अमजपां नुकू ॥ अमान्तस्य जपजभदहदंशभञ्जपसचरफलां च पूर्वस्यादन्तस्य तुर यडूलुकोः॥ (सुबोधिनी )-अमजपां नुक् ॥जप व्यक्तायां वाचि । जभी गात्रविनामे। दह स्मीकरणे । दश दशने । भलो आमर्दने । पस धातुर्दन्त्यान्तः सौत्रो गत्यर्थताल- -- ·[साध्याते यहन्तप्र०] टीकादयोपेता। (१४९) व्यान्त इति माधवः । चर गत्यादी । त्रिफला विशरणे । फल निष्पत्तौ वा । एषां अमप्रत्याहारान्तस्य व नुक यङ्यङ्लुकोः ।। (चरफलोःपूर्वात्परस्यात उद्यङ्लुकोः ) चञ्चूर्यते-चंचूर्यते। चञ्चुरांचक्रे ॥ पम्फुल्यते ॥ तुगित्यनेनातुस्वारो लक्ष्यते । स च पदान्तवत् ॥ जाप्यते-जंजप्यते ॥ (सुवोधिनी)-चरफलोः पूर्वात्परस्यात उद्यड्लुकोः॥ पूर्वादू द्वित्वरूपादु- त्तररूपस्यात स्त्वमित्यर्थः । नीगत्यनेनानुस्वारो लक्ष्यते स च पदान्तवत् । अमजपा- मिति नुमागमोऽनुस्वार वोधयति । सोऽनुस्वारः पदान्तकार्य लभत इत्यर्थः । तेन वा पदान्तस्येत्यनेन वा परसवर्णः । चञ्चर्यते-चंचूर्यते ।। ( तत्त्वदी०)-सच पदान्तवदिति ॥ तेन वेति यया स्यात् ॥ (गिरते रेफस्य लत्वं यङि) जेगिज्यते॥ययम्यते-यंयम्यते॥ दीङ्क्षये । देदीयते ॥ ओप्यायी वृद्धी पेपीयते ॥ चञ्चम्यते-चंच- म्यते ॥ चाखायत-चखन्यते-चंखन्यते ॥ चण्यते-चंकण्यते॥ तन्तन्यते-तंतन्यते ॥ जनभ्यते-जंजभ्यते ॥ दन्दह्यते-दंदह्यते ॥ दन्दश्यते-दंदश्यते ॥ वम्भज्यते-भज्यते॥ पस वाधनग्रंयनयोः॥ पम्पस्यते-पंपस्यते ।। सुवोधिनी )-गिरते रेफस्य लत्वं यङि । गृ निगरणे इत्यस्य रेफस्य लवं स्याद् यार्ड ।। गहित गिलति जेगिल्यते । यम उपरमे । कण निमीलने । तनु विस्तारे यमान्तत्वादेषां पूर्वस्य नुक् । यय्यम्यते-यंयम्यते ॥ चवण्यते-चंकण्यते ॥ तन्तन्यते- तंतन्यते ॥ (तत्वदी०)-जेगिल्यत इति ॥ गिटनम्य च गार्हनत्वं विवृताम्यचेष्टादिकृतम् ॥ रगृदुपधस्य ॥ ऋत्वतो धानोर्यडि परे पूर्वस्य रोक ॥ नरीन त्यते ॥ वरीवृत्यते ॥ जरीगृह्यते ॥ वरीवृश्च्यते ॥ परीपृच्छयते॥ चलीक्लप्यते ॥ सुबोधिनी )-रीगृदुपधस्य ।। ऋदुपयस्प धातोः पूर्वम्य गैग्पटि ॥ ऋदुप- धस्योति क्म् ि।चेकीयते । मेग्भावपक्षे एकस्वरन्दाबढ़ः ॥ नृती गात्रावितप । शुन्ना- दिवान णत्वम् । नरीनृत्यते ॥वृत पर्टने । अदिपिन वर्तवं दर्गन्यत ।। ग्रह उपाटाने। और लंदने । प्रच्छप्तिापाम् । ग्रामिनि नेवारणम। जर्गययन ॥ वर्गवृष्टत्य- पिच्छचते । गागादि योगभिागाभपत्र रोक ॥ कृष्ट मामध्ये । उमात्र - लवन । सीपनपते ॥

·(१५४) सिदान्तचन्द्रिका । [माझ्याते यद्लुगन्तप्र० । चलायात्-च-वन्यात् । चखनातु-चड़खन्तु-- चखातात, चड़खाताम्, चडूरवतु । चाहि । अचखनीत-अचलानीत्, अचखानिष्टाम् ॥ योयवीति-योयोति, योयुतः । योयुयात् । योयवीनु-योयोतु । अयोयवीत् ।। नोनवीति-नोनोति, नोनुतः। नोनुयात् । नोनवीतु-नोनोतु । अनोनवीत्-अनोनोत् । सिपि अनोनवीः-अनोनोः ॥ जाहेति-जाहाति । द्वे स्तौ । जाहीतः। जाहीयात् । जाहेतु-जाहातु-जाहीतात्, जाहीताम् । अजाहेव- अजाहात, अजाहीताम्, अजाहुः । जाहीयात् । जाहिता। आतोऽनपि । अजाहासीत, अजाहासिष्टाम् ॥ दादेति-दादा- ति, दात्तः, दादति। दादेषि-दादासि, दात्थः, दात्थ । दाद्वः, दाद्मः । दां हाँ देहि । दादेयात् । आतोऽनपि । दादिता । दादेपे । अदादेत्-अदादात्, अदादाताम् ॥ एवं धेट् । दाधेति-दाधाति, दात्तः, दाधति । दाध्यात् । धेहि । दाधेयात् । अदाधासीत्-अदा- धेत्-अदाधात्-अदाधत, अदाधताम्, अदाधन् ॥ इधान । दाधेति-दाधाति, धात्तः । धात्थः । दादेः । दाध्वः, दामः। लङि अदाधात्-अदायेत् ॥ पितोस्तु । दैप शोधने । दाप लवने । दादेति-दादाति, दादीतः, दादति। दादीयात् । दादेतु-दादातु- दादीतात् । दादीहि । अदादेव-अदादात्, अदादीताम् । दादा- यात् । अदादासीत् ॥ सास्वपीति-सास्वप्ति, सास्वप्तः, सास्व- पति । हो सास्वब्धि । असास्वपीत्-असास्वप । सासुप्यात् । असा. स्वापीत्-असास्वपीत् ॥ कृ विक्षेपे। चाकरीति-चाकति, चाकीर्तः, चाकिरति । चाकरिता-चाकरीता ॥ तातरीति-तातति, ताती- तः, तातिरति । तातरीतु-तातर्तु । ऋत इर । तातीर्तात् । ताती- हिं । अतातरीद-अतार्तः । अताताति, अतातारिष्टाम् । अर्ते- यङ्लुकि द्वित्व पूर्वस्य र इत्यत्वम् । रुक । रिग्रीकोस्तु पूर्वस्यास- वण इय । अररीति-अरियरीति-अरियरीति-,अरति-अरिगति- रियति, अर्ऋतः-अरियन:-अरिय॒तः, रुको रिलोप इनि लोपः । आरति-रियनि-अरियति । अयात्-अरियात- अस्थियात् । अगरीनु अग्यिरीतु-अरियर्गतु-, अर-अरियर्नु- अरियर्नु, आग्तु-अरियतु-अरियतु । आगत-आरियरीन. रियत । आग:-आरिया-आरियः । आररुः-आरियरु:- आरियकः । मिपि आरी:-आरियरी:-आरियरी: । प्रार:- -- - - ·माझ्याते यङ्लगम्तप्र०) टीकादयोपेता। (१५५) - आरियः-आरियाअरराश्चकार-अरियराञ्चकारालिङि यादादा- विति रिङ् । आरियात्-आरियरियात् २ अररिता-अरियरिता- अरियरीता । लुङि आरारीत्-आरियारीत् ।। गृहू । जहीति- जरिगृहीति-जरीगृहीति-जटैिं, जढः, जहति । जहीतु- जर्ग?-जढात् । हो जढि । अजगृहीत्-,अजघर्ट-अजर्घ॥ग्रह । जाग्रहीति-जाग्रादि । तसादौ डिनिमित्तं संप्रसारणम् । तस्य बाहि- रङ्गत्वेनासिद्धत्वान्न रुगादयः । जागृढः, जागृहति । जाग्रहोषि- जाघ्रक्षि। जागृढि । जाग्रहिता ॥ गृधु ।जधीति-जधि, जद्धः, जधति । जधीषि-जति । अजधीत-अजर्घ । सिपि अजगंधी:--अजः । अजग/त, अजर्धिष्टाम् ॥ पाप्रच्छीति- पाप्रष्टि । तसादौ न संप्रसारणम् । रितपा निर्देशात् ।। (सुबोधिनी)-पितः त्स्मो वेट् । यङन्तात्परेषां हसादीनां पितां तकारसका- रमकारणामीडा स्यात् । यडो लुक्यपि प्रत्ययलक्षणेनात्र यडन्तत्वम् । वोभवीति- वोभोति, बोभूतः । रित्यन्तोऽत् हुन्वोरेवापीति नियमात् नुधातारित्युत् । बोभुवति। वोभूयात् । लोटि वोभवीतु-वोभोतु-वोभूतात् । लाङ अवोभवीत्-अबोभोत्, अवोभूताम् । अन उस् इत्यन उम् । उसि गुण इति गुणे अवोभवः । कासादि- प्रत्ययादित्याम् । वोभवांचकार । बोभूयात् । सिसतासीस्यपामितीट ।। योभविता । वोभविष्पति । अवोभविष्यत् ।लाडि दादेः पेइति सेल्क् । यद्दलुकि सतीतीट्पक्षे गुणं वाधित्वा नित्यत्वाद्भुवः सि लोपे स्वरे इति कुक् ।अवोभूवीत्। भुवः सिलोपेऽयङ्लुकि गुणो नेत्यनिषेधाद्गुणः। अवोभोत्, अवोभूताम्, अन उम् इत्यन उस इनित्यत्वाद्रुक अबोभूवुः।।डुपचए पाके । आत इति पूर्वस्यास्वम् । पापचर्चाति-पापक्ति । पापच्यात् । पापक्तु-पापचीतु-पापक्तात्।अपापचीत्-चोःकुरितिकादिस्पोईसादिति दिपसिपोला- ६। अपापा । पापचांचकारापापच्यात्।पापचिता । पापविष्यति ।अपापचिप्पत्। अतो हसादोरीति वा वृद्धिः । अपापाचीत्-अपापचीत्।। भुज पालनाभ्यवहारयोः। देः स्वरेवि नोपधाया इत्यनेन चतुर्पु गुणो न । यडीति पूर्वस्य गुगः । वोमुनीति-चोः कृरिति गः । खसे चपा इति गस्य कः । योभोक्ति । वोमुज्पात् । वोभुजीत-योमोक्तु । भवोभुजीत्-दिस्योरािते दिपसिपोरोपः । अवोमोछ । वोभोजांचकार । योभुज्यात् । वोभौजिता । वोभोजिष्पाई । अवोभोजिष्यत् । अवोमोजीव । वद व्यक्तायां वावि । आत इति पूर्वस्पालम् । वादीति-ससे चपा इति तः । वावाच । वावयान् । वावदीत-जावतु-चारचात् । अवावदीत्-अवाद । वावदांववागवावद्यात् । वाय- दिता । वावदिष्यति । मदावदिष्यत् । मवावादी घट चेष्टायाम्। बात नि पूर्व- स्पात्वम् । जावटीवि-धभिः पुनित :: आवाह। जावटयान । जावटीतु-यह न ·११५६) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ आख्याते यड्लगन्तप्र०] जाघटात् । अजावटीत्-दिस्योरिति दिसिपोलापः । अजाघट । जाघटांचकार । जापट्यात् । जाघटिता । जाघटिष्यति । अजापटिष्यत् । अजाघाटीत्-अजाघटीत् । अतो हसादेलघोरिति वा वृद्धिः ॥ स्पर्द्ध संघर्षे । संघर्षः पराभिभवेच्छा । आत इति पूर्वस्यात्वम् । यङ्लुकीतीट् । पास्पर्दीति-ईडमावे तथोई इति धत्वम् । हसात्परस्य झसस्पेति धलोपे । पास्पर्धि-बलोपाभोव झव जवा इति दत्वम् । पास्पर्धि । सिपि दलोपे खसे चपा इति तः । पास्पति-पक्षे पास्पति । पास्पात् । पास्पीतु- पास्पधु । तुह्योरिति तातङ् । पास्पात् । हौ झसाद्धिरिति धत्वे हसादिति लोप पास्पर्धि-लोपाभावे दत्वम् । पास्पद्धिं । लङि अपास्प/त्-ईडभावे दिस्योर्हसा- दिति दिप्सिपोर्लोपः । संयोगान्तस्यति धलोपः । पावसाने इति वा तः । अपास्पर्ट्स- अपास्प । सिपि तु अपासपीः-पले दः इति दस्य रः । रिलोपो दीर्घश्चेति रलोपपूर्वदीधौं । अपास्पाः । पास्पौंचकार । पास्पात् । पाल्पर्धिता । पास्पर्धिष्यति । अपास्पदिष्यत् । लुङि सिसतासीस्पपामितीट । सेरितीट् । इट ईटीति सिलोपः । अपास्पर्धात् ॥ गाई प्रतिष्ठादी । तयोर्घ इति धः । झवे जवा इति दः। जागाद्धि-ईट्पक्षे जागाधीति । सिपि आदिजवानामिति घः । खसे चपा इति धस्य तः । जावासि । जागाध्यात् । जागाधीतु-जागाछु । हौ झसादिति होघः जागाद्धि । अजागाधीत्-आदिजवानामिति घः। अजाधात् । सिपि अजागाधीः । ईटभावे दिस्योरिति सिलोपः। वावसानेवादः ।द इति दस्य आदिजवानामिति घः अजाया:--अजाधात् । लुङि अजागाधीत, अजागाधिष्टाम् । नाश नाधू याच्यादी । थात इति पूर्वस्यात्वम् । नानाथीति--खसे चपाइति यस्य तः। नानाति नानाथ्यात् नानाथीतु-नानात्तु- नानात्तात् । अनानाथीद् । अनानात् । लुडि अनानाथीत, मनानाधिष्टाम् ॥ दध धारणे । ईपक्षे दादर्धाति-पक्षे तयोर्ध इति धः । झये जवा इति दीवादद्धि । सिपि आदिजवानामिति धः। दाधसि । दादध्यात् । दाद- धीतु । दादा-दादरात् । ही झसाहिरिति धिः । दादद्धि । लडि दादधीत- ईडभावे यादिजवानामिति धः। अदावत् । सिपि द इति दस्य । अदाधा-अदा यत्-अदादधीः । लुडि यतो सादेलघोगिति वा वृद्धिः। अदादापीत-अदादीत स्कुदि आम्रवर्ण । इदितो नुमिति नुम् । चोस्कुन्दीति-ईडभाये चांस्कृन्ति । चोस्- न्यात । चोस्कुन्दीनु-चोस्कुन्तु-चोस्कुन्तात् । अचोस्कुन्दीत् । दिस्योहसादिति दिप सिपोलापः । मयोगान्तस्यति दलोपः । यचोस्तुन् । लुङि अचास्कुन्दीत् ॥ मुद हर्षे मोहीदि । द्वेः स्वऽपि न गुणः । मोमोत्ति। मोमुद्यात । मोमुद्दीतु-मोमोनु-मोम वाद । बमोमुदीद-अमोमोद । मिपि द इति दस्य ः। अमोमा:-अमामात । लुटि समोनोदीत ॥ हुई खुर्द गुर्द गुद क्रीडायामाबाद इसे दान दधिः यमेचपा इनि रस्ट दः । चर्टि-ट्रपये चोदौति । चोकृयांत । चोकदीतु-चौबई-चोकनांत ।

·[आख्याते यङ्गन्तप्र०] टीकाइयोपेता. (१५७) हौ झसादिहें रिति धिः । चोका । अचोकूदीत-अचोकू । रासस्यति तलोपो न । सिपि द इति दस्य रः । रासस्यति सलोपः । बोर्षि हसे इति दीर्घः । अचोकूः अचोकूदीः । लुङि अचोदीत् ।। डुकृञ् करण। ऋदन्तानामूदुपधानां च यङ्लकि पूर्वस्य क्रिक्रीकः॥ अतिशयेन करोति चर्करीति--ईडभावे चर्कर्ति । देरित्य- न्तोत् । रत्वम् । चक्रति । विधिलिडि चर्कयात् । लोटि चर्करीतु--चर्कत्तु-चकृतात् । लडि अचरीत् । ईडभावे दिस्योईसादिति दिप्सिपोलोपः।अर्क:आशिषि लिडि यादादाविति रिङ् । चर्कियात् । लुङि णित् इति णित्त्वात् धातोनामिन इति वृद्धिः। अचारीत् ॥ वृतु वर्त्तने । लटि ईट्पक्षे द्वैः स्वरेऽपीति न गुणः। वर्वृतीति-ईडभावे वर्वति । विधिलिङि वर्वृत्यात् । लोटि इटि वर्वृतीतु--ईडमा वर्वर्तुववृतात् । ही झसा- दिहेरिति धिः । वईद्धि । लडि अवतीत् । ईडभाव रान्सस्यति तलोपो न अपर्वत । दिस्योर्हसादिति दिसिपोलापः । सिपि पक्षे वावसाने इति दः। द इति दस्य ः। रिलोपो दीर्घश्चेति रलोपपूर्वदी! । अव:--अवर्वत् । इटि अवतीः। लिटि वर्व मास। वर्वृत्यात् । वर्वर्तिता । लुटि गणनिर्दिष्टत्वात् वृतादिभ्यः स्पसयोरिति न । वर्वति- ष्यति । अवर्तिप्यत् । लुङि गणनिर्दिष्टत्वात् लित्पुषादरिति डो न । अवर्वर्तीत् ॥ वञ्चु गतौ । गत्यत्किौटिल्ये इति यङ् । कञ्चुलंसु इति पूर्वस्य नीगागमः।लुकि ना तन्निमित्तमिति यङो लुका लुप्तत्वात्तदाभितो नलोपो न । वनीवञ्चीति-ईडभावे वनी- वड़क्ति, तसो डिवादिह स्यादेव नो लोप इति नलोपः । वनीवक्तः, रित्यन्तोऽत् । वनीवञ्चति । वनीवच्यात् । वनीवञ्चीतु-वनीवकु-वनीवक्तात् । हो झसादिति हेर्षिः। वनीवाग्घि । अवनीवञ्चीत्--ईडभावे संयोगान्तस्योति चलोपः। अवनीवन् ।लुङि अवनी- बञ्चीत्।। गम्ल गतौजमजपाामति पूर्वस्य नुकू जङ्गमीति-ईडभोव जङ्गन्ति,लोपस्त्वनुदा ततनामिति मलोपाजगतः,गमां स्वरे इत्युपधालोपः।जनमतिमो नो धातोरिति नः। जगन्मि । जगम्यात् । जगमीतु-जगंतु-जगताता हौ लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलो. पस्यासिद्धत्वादत इति न हेर्लक् । जगहि । अजङ्गमीत्।ईडभावे दिस्योरिति दिप्सिपो- लॉपः । मो नो धातोरिति नः । अजङ्गन् । अनुवन्धनिर्दिष्टत्वात् लित्पुपादेरिति न डः। यन्तेति न वृद्धिः । अजङ्गमीत्।।हन हिंसागत्योः । पूर्वाद्धन्तेरिति हस्य घः। यद्यपि हन्तेरिति रितपा निर्देशस्तथापि यड्लुकि भवत्येवेति न्यासकारः। तिपा शपेति निषधस्यानित्यत्वात् । अमजपामिति पूर्वस्प नुक् । जहगीति-ईडभावे जद न्ति, तसि लोपस्त्वनुदात्ततनामिति नलोपः । जहाः, गमां स्वरे इत्युपधालोपः। टेरि- त्यन्तोऽन् । जङ्नति । जवन्यात् ।नवनीतु -जहन्तु-जवतात् । जोधि माघीति सूत्रे अयड्लुकीति वक्तव्यम् । तेन जहहि । अजहनीत् । ईडभावे अजहन्नांचकाग हनो ललिडोर्वध इति वधादेशः। द्वित्वविशिष्टस्य हनो वधादेशाध्यादेशस्य पुट्टिय न । वध्यात् । अवधीत आपूर्वात्तु आढो यमन इत्यात्मनेपदम्।आनंघते त्या ·(१५८) । सिद्धान्तचन्द्रिका। [भास्याते यज्लगन्तप्र० ] प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्राणमित्युक्तत्वात् ।। चर गतौ भक्षणे च । लुपसदेति गर्दायां यङ् । यो लुक् । अमजपामिति नुकू । चरफलोरित्युत्वम् । उतस्तपरत्वान गुणः । योवि हसे इति दीर्घस्तु स्यादेव । चञ्चूर्ति-ट्पक्षे चञ्चुरीति । चञ्चुर्यात्। चञ्चुरीतु-चञ्चूर्तु-चञ्चूर्तात् । अचञ्चूः। पदान्तविषयत्वात् बोवि हसे इति दीर्वः। अचञ्चुरीत् ॥ खनु अवदारणे । अमजपामिति नुक् । चकनीति-चन्ति, जनसने- त्यात्वम् । चलातः । जनसनेत्यत्र हकारे चेति वाच्यम् । तेन हावप्यात्वम् । चलाहि । अचलनीत्-अचल । आशीलिङि जनसनेति वात्वम् । चङ्गायात्-चलन्यात् । लुङि अतो हसारिति वा वृद्धि।। अचंखानीत्-अचंखनीत् ॥ यु मिश्रणऽमिश्रणे च । 'आरौ'इति सूत्रेऽद्विरुक्तस्येत्युक्तत्वादुत औवं नायडीति पूर्वस्य गुणः। योयोति।ईट्पक्ष योयीति।नुधातोरित्युवायोयुवतियोयुयातायोयवीतु-योयोतु-अयोयोत्-अयोयवीत्। आशिषि ये इतिदीर्घः।योयूपाताला णित् इति णित्वाद् धातानामिन इति वृद्धिः। अयोधावीत्॥णुस्तुतौ।नोनवीति-नोनोतिनोनुयात्।नोनवीतु-नोनोतु-नोनुतात्।अनो- नवीत-अनोनोत् । उसि गुण इति गुणे। अनोनवुः । लुङि अनोनावीत्॥ओहाक् त्यागे । ओहाङ् गतैा । अनयोस्तुल्पानि रूपाणि। डिसप्रयुक्तस्यात्मनेपदस्य यङ्लु क्यप्रवृत्तेः । भृनां लुकीतीत्वस्य लुनिमित्ते हित एव विहितत्वाच आत इति पूर्व स्यात्वम् । ईट्पक्षे जाहेति-जाहाति, देस्तावितीत्वम्। नाहीतः, इह ङिति हसे भीहाको. रिट्वेतीत्वं न । अनुबन्धनिर्दिष्टत्वात् । टेरित्यन्तोऽत् । देस्तावित्यालोपः । जाहति । जाहेषि-जाहाास,जाहीथः,जाहीय। जाहोम-जाहामि,जाहीवा-जाहीमः। देस्ताविती- त्वम् । जाहीयात् । इह हाको यादादावालोप इत्यालोपो न अनुबन्धनिर्दिष्टत्वात् । जाहेतु-जाहातु-जाहीतात् । हौ देस्तावितीत्वम् । जाहीहि । इह ईवहिाविति हस्वदीर्घ- विकल्पे रूपत्रयं न । जहातेरिति रितपा निर्दिष्टत्वात् । अजाहेत्-ईडभावे अजाहात् । आशिषि जाहायात् । इह दादरे इत्येत्वं दादेरित इत्वं च न । हागित्युभयत्रानुवन्ध- निर्दिष्टत्वात्।।जाहेता । लुडि यमिमिनमातामितीट्सकौ । अजाहासीत्,अजाहासि- टाम्, अजाहासिषुः।।डुदाञ् दाने । आत इति पूर्वस्पात्वम् । दादाति-ईपक्षे दादेति, दादेरित्यालोपः । दात्तः, देरित्यन्तोऽत् । दादति । दादासि-दादोष । दाद्यात् । दादेतु-दादातु--दात्तात् हौ दो हावित्येत्वपूर्वलोपौ । देहि-दात्तात् । अदादात- अदादत् । दादाञ्चकार । दोदेरे इत्येत्वम् । दादयात् । दादेता। दादेष्यति । आदादें- प्यत् । 'दादेपेर इति सिलोपःअदादात् ॥ धेट पाने । दाधाति-दाति, दादेरित्या- लोपः । खसे चपा झसानामिति तः । दात्तः, तथोध इनिधत्वं न दादेरित्यालोपस्य स्थानिवत्वेन झसान्तवाभावात् । तत्र सूत्रे व्यवस्थितार्थ चानुवृत्तेर्वा । दाधति । दाध्यात् । दाधातु--दाधेतु--दात्तात् । दायतु । ही दां हावित्ववपूर्वलोपौ । धेहि । दिाधात्-अदापेत् । दाधांचकार । दादरे इत्येवम् । दाधेयात् । दाता । दाधे- । om ·-- [ आपाते गट लगन्तप्र० टीकाद्वयोपेता । (१५९) प्यति । अदाधेष्यत् शाछासाघ्राधेटामिति वा सिलोपः अदाधात्-पक्षे यामिरामिन- मातामितीट्सको । अदाधासीत्-धेटो भूतमात्रे दिवादिपरो डो वेति ङः। अदाधत्॥ हुधा धारणादों । दाधाति-दाधेति, पूर्वस्य दिति झसे ध इति धः। खते चपा इति तः । धात्तः, दाधति । दाध्यात्।दाधातु-दाधेतु-धात्ताताहौ दो हावित्येत्वपूर्वलोपौ। धेहि । अदाधात्-अदाधेत् । दाधांचकार । दादेरे इत्येत्वम् । दाधेयात् । दाता । दाधेष्यति । अदाधेष्यत् । 'दादे पे इति सिलोपः । अदाधात् ।। दाप लवने । दैप शोधने । आदादिकभौवादिकयोरनयोदादित्वम्। दादाति-दादति, द्वेस्ताविधीत्वम् । दादीतः । द्वेरियन्तोऽत् । द्वेस्तावित्यालोपः दादात । दादीयात् ।दादातु-दादेतु- दादीतात् । हो दादीह । अदादात्--अदादेत् । दादांचकार । दादायात् । दादेता। दादेष्यति।अदादेष्यत्।यमिरमिनमातामितीट्सको ।अदादासीत्॥निष्वप्शयोसवि- धिभ्यो लुविधिर्वलीयान् इति यङो लुकलुका लुप्ते प्रत्ययलक्षणत्वाभावात् स्वपिस्वामि- व्येां यङीति विधीयमानं यत्संप्रसारणं तन्न भवति रुदादेश्चतुहिसादेरिति गणान- दिष्टवादिनाआत इति पूर्वस्पात्वम् ।ईट्पझे सास्वपाति--ईडभावे सास्वप्ति,सास्वप्तः, सास्वपति । सास्वप्यावासास्वपीतु-सास्वप्तु-सास्वप्तात्।हौ झसाद्धिारीत धिः । झवे जवा इति वः । सास्वाध ।रुधादिगणनिर्दिष्टत्वादिस्योरीडटौ न । अमास्वपीत्- असास्वा । सास्वपांचकार । आशिषि यजामिति संप्रसारणम् । सासुप्यात सास्व- पिता । सास्वपिण्यति । असास्वपिण्यत् ।अतो हसादोरीत वा वृद्धिः प्रसास्वापत्-ि असास्वपीत् ॥कृ विक्षेपोआत इति पूर्वस्यात्वम् । ऋदन्तानामिति तपरत्वाद् - रिकीको न भवन्ति । ईट्पक्षे चाकरीति--ईडमावे चाकर्ति, ऋत इरिती वोर्वि हसे इति दर्षिः। चाकीर्तः, द्वेरित्यन्तोऽत् । चाकिराति । चाकार्यात् ।चाकरीतु-चाकर्तु- चाकीर्तात् । चाकीहि अचाकरीत्-ईडभावे दिस्योईसादिति दिप्सिपोलोपः।अचाका उसि गुणः । अवाकरः। चाकरांचकार चाकीर्यात् । चाकरिता । चाकारष्यति । अचाकारण्यत्।लुङि 'णित्पे' इति णित्वात् धातोर्नामिन इति वृद्धिः अचाकारीतात प्लवनतरणयोः । तातरीति-तातति । तातार्यात् । तातरतु--तातर्तु-तातीरीत्।अता- तत्-िअतात । तातरांवकार । तातीर्यात् । तातरिता तातरिष्यति। अतातारष्यत्। अतातारीत, अतातारिष्टाम् ॥ ऋगतौ । भौवादिकजौहोत्यादिकयोहणम् । अस्मात् सूचिसूत्रिभूत्राति यङ् द्वित्वं च । केचित्तु यडीति पूर्वस्य गुणमाहुः । अन्ये तु र इति पूर्वस्यात्वामित्याहुः फले तु न विशेषः । ऋदन्तानामिति पूर्वस्य रुगरिगगिागमाः । अरर्ति-रिग्रीकोस्तु तुल्य रूमम्।असवर्णे स्वरे पूर्वस्येतीयोअरियातिर-ईट्पक्षेअर- रीति-अरियराति२,तति अर्ऋत:- अरिय॒तः२,द्वेरित्यन्तोत् । ऋ रमिति रहरि लोपो दीर्घश्चेति रलोपपूर्वदीवौं । आराति-परत्वात्पूर्वमिय ततो रत्वम् । अरियातीमध्यमपु- रुपे तु अरर्षि--अरियार्षि-ईट्पक्षे-अरीषि,अरियरीपि रिग्रीकोस्तुल्यं रूपम् अर्जथ:- अरिया, उत्तमपुरुषे तु अरमि-अरियमि ईट्रपझे अरीमि-अरियरीमि,अभवःअरि- - ।

·(१६२) सिद्धान्तचन्द्रिका। [भाल्याते यङ्लुगन्तप्र० पामच्छीतु --पाप्रष्टु-पाप्रष्टात हौ झवादिहेरिति घिडिति झसे इति छस्य शः। छशषेति षः। झवे इति षस्य डाष्टुत्वं चापाप्राहीअपामच्छोत्-ईडभावे दिस्यो- रित दिप्तिपोलोपः । छशषेति पः। षोड होत डा।अपाम,अपाप्रष्टाम्, अपामच्छुः। अपाप्रच्छीः, अपाप्रट, अपाप्रष्टम, अपाप्रष्ट । अपामच्छन्, अपामछु, अपामश्म । पापच्छांचकार । पामच्छयात् । पामच्छिता। पामच्छिष्यति । अपामच्छिष्यत् । अपामच्छीत् ॥ हय गतौ ? जाहयाति-ईडभावे यवयोवैसे इति यलोपः । जाहति । उत्तमे तु जाहयामि-यवयोरिति यलोपे मोरित्यात्यम् । जाहामि । जाहय्यात् । नाह- यीतु-जाहतु-जाहतात्, जाहताम्, जाहयतु । जाहाह-जाहतात्।उत्तमे तु जाहयानि । लङि, अजाहयात्-अजाइत् । जाहयांचकार । जाइय्यात् । जाहयिना जाहयिष्यात- अजाहयिष्यत् । हयन्तीत न वृद्धिः । अमाहयीत् ।। हर्य गतिकान्यो। आत इत्या- त्वम् । जाहयाति-ईडभावे यवयोवेसे इति यलोपः। जाहति । जाहात्। जाति- जातु-जाहर्तात् । अजाहीत् । अजाह-त्- अजाहः। जाहांचकार । जाहात्। जाहार्यता। जाहीयष्यति ।अजाहार्यव्यत् । अजाहींत ।। ( तत्त्वदी०)-जाहतीति । यवयोरिति यलोपः ॥ (ज्वरत्वरस्त्रिव्यविमवामुपधावकारयोरूम्क्वोझसादौञमादौ हकारे च प्रत्यये )जाज्वरीति-जाति, जाजूर्तः, जाज्वरति । जाज्वर्वः, जाजूम: । अजाज्वरीतू-अजाजूः ॥ तात्वरीति-तातूर्ति। अतात्वरीत्-अतातूः ॥ सेस्स्रिवीति-त्राति । सेतीव्यात् ।. असे- त्रिवीत्-असेस्रोत् ॥ मव बन्धने । मामवीति-मामोति, मामूतः, मामवति । मामावः, मामूमः । मामूहि।मामवानि । अमामवीत्- अमामोत् । सिपि अमामवी:-अमामोः। अमामवम्, अमामाव, अमामूम ॥ तुर्वी थुर्वी दुर्वी धुर्वी हिंसायाम् । तोतूर्वीति ॥ (सुबोधिनी )-ज्वरत्वरानेव्यविमवामुपधावकारयोरूः को झसादौ जमादौ हकारे च प्रत्यये ॥बर रोगे । जित्वरा संभ्रमे । त्रियु गतिशोषणयोः। अव पालने । मव बन्धने । ज्वगदेरुदाहरण क्विपि जूः, जुरो, जुरः । झसादौ तु जूतिः । जूणः । जूर्णवान् ॥तः तुरौ, तुरः। तूर्तिः । तूर्णवान् ॥ खूः,नुवौ, खुवः। सूतिः ।। जा, उवौ, उपः । ऊतिः ॥ मू। मुवौ, मुवः । मूतिः । मूतः। ज्वर । आव इति पूर्वस्यात्वम् । जाज्वरीति । ईडभावे उपधावकारयोरूाजाजूति, जाजूतः, जान्य. रति । जाज्वर्यात् । जाजरी तुजाजूर्तु-जाजूर्तात् । अजाज्वरीत्-अजातः । जाज्वरांच- कार । जाज्वर्यात् । जाज्वरिता । जाज्जारण्यातीअजाज्वरिष्यत् । अतो हसारित वा वृद्धिः। अजाज्वारीत-अजाज्वरीत ॥ जित्वरा संभ्रमे । तात्वरीति-तातूति तात्वर्यात् तात्वरीतु-तापूर्तु-तातूर्तात् । अतात्वरीत्-अतातुः । तात्वरांवकारावास्यात् ।तान ·[ भावाते बदलगन्तप्रल टीकायोपेता। ( १६३) रिष्यति । अतात्वरिप्यत् । अतावारीत्-असावरीत् ॥ विबु । सेत्रिवति--सेस्रोति । सेखोव्यात् । सेसिवीतु-सेलोतु-सेनुताताप्रसेविवीत--असेस्रोत् । तिपि । असेस्रोः । सेवांचकार । सेतीव्यात् । सेविता । सेवेविष्यति । असेलेविष्यत् । यसेनेवीत् ।। मव । मामीति । ईडभाव उत्वे कृते गुणामामोति । उत्तमे तु मामवीमि--मामोमि । यदयोवले इति दलोपः।मोरित्यायम् । मामा मामूमः । मामव्यात् । मामवीतु- मामोतु-माभूतात् । हो मागृहि । अमामवीत्-- प्रमोमोत । उत्तमे तु अनामवम्, यमामाव. अमामूम । लुडि अमामावतातुर्वी हिसायाम । बोविं इसे इति दीर्घः । यडीति पूर्वस्य गुणः । तोतृवानि । ईडभावे ॥ (तत्वदी०)--उपधावकारयोरनि ।। या वजन उपमा कागे तवायो गगने जरित्यर्थः । मामाव इति । अत्र दिया जा पायोतिले दोष. । (रेफाच्छोलापको प्रसादा अमादीहे च प्रत्यये) तोतोति, तोतृतः, तोवति । तोतापि-तोतापि । तोतर्वः, तोतमः। सिपि अतोतूर्वीः-अतोतोः ॥ तायोति. नोथतः ॥ दोहोति ।। दोधोति।।मुछी मोरसमुच्चाययोःमोमुन्द्रीति मोमोति मोमूतः, मोमूळति । मोमूमः।समोरहीद ॥ ॥ इति गदगन्तप्रक्रिया।। ( सुबोधिनी )-रेफाच्छोलोपः को दरसादो अमादार प्रत्यगे | का- रात्परयोर्धातोःउकारवारयोरोपास्पान शिपि रे सो मे है न | कावाह रणम् । तुवी । तः, तुरी, तुरः ॥धुरी । पू:,धरी, धुरः ॥ मा । मः, मग, मुरः । प्रसादो तु रेफाचोगित बलोपः । साधाया त्योरिति गुणः । नोनानि । गायन यापासे इत्यनेन लोपानिध्यात पारिनोर्न इत्यादी वटवार्य बायोलोरत्य पन्यतम् । अन्यथा तर पायो इदि ले वापिस दाय ग्टिन : स्पात । तोदात् । तोटा-बोताद-टो द ! अटेन टेन । नट अतोबीची ध्वी दिनापामा तीन दोनदारद नयाई तोपर्वत । नोवाद- भोवः । हाट : दाई पिट गादि । दोषादि । टोपून कई बाद द:: वह ॥ मरमर मोम धापा र एभर-माद। समीक- है। । दीपा ८er हर !!" ( -zi rint ·- (१६६) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ भाग्याते नामनातुप्र० ] (हसात्तद्धितयस्य लोपो ये च्यौ च )गार्गीयति ॥ वाच्यति ॥ कवीयति ॥ समिध्यात । सामधाशकार-समिध्यांचकार । समि- धिता-समिध्यिता॥ (सुबोधिनी )-हसात्तद्वितयस्य लोपो ये चौ च ॥ हसादुत्तरस्य प्रत्यय- यकारस्य लोपो भवति यमत्यये चिप्रत्यये च परे ॥ ण्यायनणिति ण्याची गार्गी- भवति । गार्यामिच्छति गायिति।वाचमिच्छति अप्ययोरादित्यत्र चपा अवे जवा इत्यकरणेन क्वचित्प्रत्यये पदकार्य नेति ज्ञापितम् । तेन पदत्ताभावात् चो कुरिति कुत्वं नावाच्यामि ॥ आत्मनःकविमिच्छति। ये' इति दर्षिः।कवयिति॥ समिधमिच्छति समिध्यति । इसाद्यस्यात आदेः परस्यात यलोपः । यत इत्यलोपतस्य लोपः । तस्य स्थानिवत्त्वादुपधाया लघोरिति गुणो न । समिधिता-समिध्यिता ॥ (मान्ताव्ययाभ्यां योन) किमिच्छति । इदमिच्छति।स्वरिच्छ- ति । उच्चरिच्छति॥ (सुवोधिनी)-मान्ताव्ययाभ्यां यो न ॥ मान्तप्रकृतिकानाम्रोऽव्ययाच यो न । किमिच्छति । स्वरिच्छति ।। ( तत्त्वदी०)मान्ताव्ययाभ्यामिति ॥पान्तमिह नामैव न तु सिवन्तम्।अन्यथा पुत्र- मिच्छतत्यित्रापि मान्सत्वान्न स्यात् ।। ( अश्ववृषयोयें सुक् मैथुनेच्छायाम् ) अश्वस्यति वडवा। वृष- स्थति गौः ॥ (सुबोधिनी )-अश्ववृषयोयें सुक् मैथुनेच्छायाम् ॥अश्वस्यति। मैथुनार्थम- श्वमिच्छतीत्यर्थः । वृषामिच्छति मैथुनार्थं वृषस्यात ॥ (तत्वदी०)-अश्ववृषयोरित्यादि ॥अश्ववृपभेच्छा यदा मैथुनार्था न त्यारोहणाद्यर्यातदै- व सुगित्यर्थः । अन्ये तु“इति गमो वृपस्यन्तम्' इत्यादिप्रयोगदर्शनात्परित्यक्तप्रकृतार्था मैथुनेच्छै- वार्थ इत्याहुः ॥ (क्षीरलवणयोलीलसायां सुरु)क्षीरस्यति बालालवणस्यत्युष्टः। (सुबोधिनी )-क्षीरलवणयोलालसायाम् सुरु ॥ लालसायामुत्कटेच्छायां सुक ये ॥ क्षीरामिच्छति क्षीरस्यति । लवणस्यति ।। (तत्वदी०)-लालसायामिति||तृष्णातिरेको लालसाक्षीरलवणाविषय इच्छातिरेको यदा- भ्यवहारार्थो न तु होमाद्यर्थस्तदेत्यर्थः ॥ (नाम्नो ये लालसायां सुगसुकौ)दधिस्यति,दध्यस्यति।मधु- मध्वस्यतिीयशस्ताम्यतिसिर्पिष्काम्यति ।। -- ·[भाया नामधातुप्र०] टीकाइयोपेठा। (१६७) (सुबोधिनी )-नानो ये लालसायां सुगसुको ॥ नानः सुगसुकावागमी भक्तः य प्रत्यये परे ॥ तृप्णातिरेको लालसा तस्यामदधिस्यतीत्यत्र षः स इति विपरीतनिर्देशान्न षत्वम् ।। ( तत्वदी० )--दधिस्यनीति।वःतइति पिरीतनिदेशान्न पत्यम्।दधिमशब्दावोग- मिनाविके । नान्नो विचानादन्येऽवीन्यन्ये ।। (मान्ताव्ययाभ्यां काम्यः) किंकाम्यति। स्वःकाम्यति। उच्चैः- काम्यति॥ (सुबोधिनी )-मान्ताव्ययाभ्यां काम्यः ॥ मात्तप्रकृतिकानाम्नोपान काम्बः स्यादिच्छायाम् ॥ किमिच्छति किकाम्यति । स्वः स्वर्गमिच्छति स्व:- काम्पति ॥ ( तत्वदी०)-स्वःकाम्यतीनिविकरणप्रिय नपा पनि सक्किम मा । न्याकर्मसेन योगः ॥ करणे च नामः ॥ करणेयः ॥ तपस्यति । तपारतीत्यर्थः ।। ( नमसः पूजायाम् )नमस्यति देवानापूजयतीत्यर्थः (वरिखसः परिचर्यायाम् ) परिवस्यति गुरुम् । शुश्रूषन इत्यर्थः ।। (सुबोधिनी )-करणे च नानः ॥प इत्पनु वृत्तम । पगेन्यय इत्यानमा.. राति नमस्पति देवान् । पृजपतीत्यर्थः । परिवस्यति गुरुम् । गुपन पर्यः । (तत्वदी०)-करणे देते। जमीन न देन' - करोतिजमाया नी नारद तदोगे च ॥ वरिवस्त्यती ॥ ॥ (शब्दादिभ्यो यह )शदायने । रायने । कलहार्यते । आम्रा पते. मेघापते ॥ (नदोधिनी ) दादादिभ्यो य? : sim काय पट । धोति प्रदायने । पोमिहत्व दि हिर । न्यामतः॥ टाय करणे ॥ रष्टापते ।। (सकी मार करना , FREE: . ( कप्तान बनने 5 .

·1 (१६६) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ आख्याते नामधातुप्र० (हसात्तद्धितयस्य लोपो ये च्यौ च )गार्गीयति ॥ वाच्यति ॥ कवीयति ॥ सामध्यति । सामधाश्चकार-समिध्यांचकार । समि- धिता-समिध्यिता॥ (सुवोधिनी)-हसात्तद्धितयस्य लोपो ये चौ च ॥ हसादुत्तरस्य प्रत्यय- यकारस्य लोपो भवति यप्रत्यये चिप्रत्यये च परे ॥ण्यायनाणति ण्याच्चौ गार्गी- भवति । गामिच्छति गायिति।।वाचमिच्छति अप्ययोरादित्यत्र चपा अवे जबा इत्यकरणेन क्वचित्प्रत्यये पदकार्य नेति ज्ञापितम् । तेन पदत्वाभावात् चोःकुरिति कुत्वं न । वाच्यामि ॥ आत्मनःकविमिच्छति। ये' इति दर्घिकवयिति॥ समिधमिच्छति समिध्यति । इसाद्यस्यात आदेः परस्यात यलोपः । यत इत्यलोपतस्य लोपः । तस्य स्थानिवत्त्वादुपधाया लघोरिति गुणो न । समिधिता-समिध्यिता ॥ (मान्ताव्ययाभ्यां यो न) किमिच्छति । इदमिच्छति।स्वरिच्छ- ति । उच्चरिच्छति॥ (सुवोधिनी)-मान्ताव्ययाभ्यां यो न ॥ मान्तप्रकृतिकानाम्रोऽव्ययाच यो न । किमिच्छति । स्वरिच्छति ॥ (तत्त्वदी०)मान्ताव्ययाभ्यामिति ॥पान्तमिह नामैव न तु सिवन्तम्।अन्यया पुत्र- मिच्छतात्यत्रापि मान्सत्वान्न स्यात् ।। (अश्ववृपयोयें सुक् मैथुनेच्छायाम् ) अश्वस्यति वडवा। वृष- स्यति गाः ॥ (सुबोधिनी )-अश्ववृषयोयें सुक मैथुनेच्छायाम् ॥अश्वस्पति। मैथुनार्यम- श्वमिच्छतीयथः । वृपामिच्छति मैथुनार्थं वृषस्यात ॥ (तत्त्वदी०)-अश्ववृपयोरित्यादि ॥अश्ववृपमेच्छा यदा मैथुनार्या न त्वारोहगाद्यर्यातदे- व मुगियर्थः ।अन्ये तु"इति गमो वृपम्यन्तम्" इत्यादिप्रयोगदर्शनान्यरित्यक्तप्रकृतार्या मैथुनेच्छ- वार्य इवाहः॥ (क्षीरलवणयोलीलसायां मुरु)क्षीरस्यति वालालवणस्यत्युष्टः । (सुबोधिनी )-क्षीरलवणयोर्लालसायाम मुरु ।। लालसायामुत्कटेच्छायां मुह ये ॥ क्षीरामिच्छति क्षीरस्यति । लवणस्यति ॥ (तत्वदी०)-लालसायानिनिागातिरको लालनासोरन्टय गविषय इन्टातिरको यदा- वागयों न न होन्दर्यदलयः ।। (नाम्नो ये लालमायां सुगमकी दबिम्पति,दभ्यस्यति।मथु- गानि, मवस्यनिीयठाम्नाम्यतिासपिकाम्यति ।।

·[ आक्ष्यात नामधातुप्र० ] टीकाइयोपेता। (१६९) दण्डत् । अल्लोपस्य स्थानिवत्वान्नलोपो न ॥ स्थूलं करोति । गुर्वादरिष्ठमेयस्सु गरा- दिष्टयलोपश्चेति । स्थूलस्य स्यवष्टिलोपाभावश्च। स्थवति । लाङ अतुस्थवत् । आदे- शावयवत्वान्न षः ॥ दूरं करोति । दूरस्य दवू । दवयति । लुङि अदूदवत् । कथं तर्हि 'दूरयत्यवनते विवस्वति' इति । दूरमततीति दुरात् । क्विवन्तः । तं कुर्वतीत्यर्थः ॥ युवानं करोति । युवनशब्दस्य युत् । यवयति । युवाल्पयोः कन्वेति कन् । कनयति । लुङि अयूयवत् । अचीकनत् । मिडिदिति सूत्रे वहुलग्रहण कर्तव्यम् । तस्मादिह सर्वत्र वृद्धयमावः ॥ हवं करोति । हस्वस्य हसू । संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाबहुलग्रहणादा न वृद्धिः। माधवेन तु विकल्पेन वृद्धिरुदाहृता । ह्रसयति । अजिहसत् ॥ क्षिप्रं करोति । क्षिप्रस्य क्षेप् । क्षेपयति। अचिक्षिपत् । क्षुद्रं । करोति । क्षुद्रस्य क्षोदः। शोदयति । अचुक्षुदत् ॥ प्रियं करोति । प्रियस्य प्रः। धातोर्नामिन इति वृद्धौ रातोत्राविति पुकू प्रापयति । अपिप्रपत् ॥ गुरुं करोति । गुरोगर । गरयति । अजीगरत् ॥ स्थिरंकरोति । स्थिरस्य स्थः । स्थापयति आतिस्थपत् ॥ वहनमूढिस्तामूटिं करोति ऊत्यति । ऊढिमाख्यत् औडिढत् ॥ (तत्वदी०)-माविष्ठवदिति ॥ इष्ठे यत्कार्य दृष्ट संभावित तन्नान्नो आवतिदिश्यते ॥ इष्टे यथा विन्मतुवतूना लोपो रमावो गुर्वादेर्गराद्यादेशटिलोपौ तथा आवपीति बोध्यम् ॥ दवयती ति ॥ दूर करोति इति विग्रहवाक्यम् । सज्ञापूर्वकत्वेनानित्यत्वादृद्धयभावः । टिलोपस्यासिद्धत्वाद्वा । 'यत्यवनते विवस्वति' इत्यत्र तु वेत्यनुवर्त्य व्यवस्थयाऽभावः । यद्वा दूरमतति दुरात् । तं कुर्वतीत्यर्थः ।। प्रापयतीति ॥ प्रियस्य प्रादेशे वृद्धिपुको । आदेशाभावे प्रिययतीत्यपि ॥ (अङि पूर्वढस्य जो वा ) औजिढत् औडिढत् ।। ऊढं करोति । ऊटयति । आजढत्-औडढत् ॥ (सुबोधिनी)-अङि पूर्वस्य जो वा ॥पूर्वरूपस्थस्य ढकारस्य जो वा भवति अङ्प्रत्यये परे ।। औजिहत् ।। अढं करोति उढयति । लुङि ढिलोपे च सति त्रिसहि- तस्य द्वित्वे पश्चात्पूर्वाकारो दुर्लभः। अतो त्रिनिमित्तः स्वरादेश इत्यनेन ढस्य द्वित्वम् ऊढमाख्यात् औडढत् । जवे औजढत् ।। कर्तुर्यङ् ।। उपमानात्कर्तुराचाराथै यङ् ।। श्येन इवाचरति श्येना- यते काकः ॥ पण्डितायते मूर्खः ॥ एतायते । यङ्मानिनोरिति पुंवत् ॥ (सुवोविनी) कर्तुर्यड ॥ आचारे उपमानादित्यव उपमानादित्यनुवृत्तम्, आचारे इति च । उपमानातर्तुम्नि आचारे यङ् ॥ आदनुदात्तडित इत्यान्। उयेन इवाच- रति । यङ्मानिनोरिन पुवत् । 'ये झते दीर्घः । उयेनायते ।

·(१६८) सिदान्तचन्द्रिका ( भात्याते नामधातुप्रे० (सुबोधिनी )-ऊष्मघाप्पधूमेभ्य उद्वमने ॥ एभ्यः कर्मभ्यो यङ्॥ उष्माण मुद्रमात । नाम्नो नो लोपशिति नस्य लोपः । ये इति दीर्घः। ऊष्मायते ॥ (तत्सदी०)-ऊण्मायत इति ॥ ऊष्माणमुद्रमतत्यियः ॥ निर्डित्करणे ॥नाम्रो जिप्रत्ययः करणेऽर्थे स च डित् ॥ घटं करोति घटयति । घटयते । अजघटत् ॥ पटयति । पटयते । अप- पटत् ॥ अवलोपिनो नाङ्कार्यम् ।। महान्तं करोति महयति । अममहत् ॥ युवानं करोति यवयति । अयूयवत् । कनयति । अचीकनत् ॥ सुबोधिनी)-जिडित्करणे ॥ तत्कराति तदाचष्टे वेत्यर्थ नाम्नो जिः स च डित् ॥ डिति टेरिति डिवाहिलोपो भवति । घटमाचष्टे घट्यतिाला अवलोपत्वा- दजघटत् ॥ पध्माचष्टे पटयति । लाङ परत्वादृद्धौ सत्यां टिलोपः। अपीपटत । भाष्ये तु वृद्धेलोंपो बलीयानित्युक्तम् ।तेन पूर्व लोपस्ततोऽय्यवृलोपित्वान्नाकार्यम्। अपपटन। महान्तमाचण्टे महयति ॥ ( तत्वदी०)-जिडितकरणे ॥ ड् इत् यस्य स डित् । अतिदेशोऽय न तु संज्ञातिया- त्वे तु डिति टेरित्यादावस्यैव ग्रहणं स्वान्न तु इत् यस्य तस्य कृत्रिमौकृत्रिमयोःकृत्रिमस्यैव ग्रह- णमित्युक्तत्वात् । अथ कथं वति विनातिं देशवोधनम् इति चेतृण ।अडितं डिदित्याह डिद्वादीत गम्यत इति भाष्यक्तिः ॥ (आविष्टवकार्यम् )स्फिरं करोति स्फापयति । अपिस्फपत् ॥ उरुम् वरयति । अवीवरत् ॥ बहुलम् बंहयति । अबवंहत् ।। वृद्धम् वर्षयति । अववर्षत् ॥ तृप्रम् त्रपयति । अतित्रपत् ॥ दीर्घम् द्राघ- यति । अदद्राघत् ॥ वृन्दारकम् वृन्दयति । अववृन्दत् ।। अन्ति- कम् नेदयति । अनिनेदत् ॥ स्थूलम् स्थवयति । अतुस्थवत् ॥ दूरम् दवयति अदूदवत् ॥ द्वस्वं इसयति । अजितसत् ॥ क्षिप्रम् क्षेपयति । अचिक्षिपत् ।। क्षुद्रं करोति क्षोदयोत । अचुक्षोदत् ॥ प्रियं करोति प्रापयति । अपिप्रपत्॥ गुरुं करोति । गरयति । अजीगरत् ॥ स्थिरं करोति स्थापयति । अतिस्यपत् ।।ऊढिं करोति ऊढयति। ओरङ द्विश्च । स्वरादेः परः।। (सुवोधिनी) जाविष्ठवत्कार्यम्।।इष्ठप्रत्यपेपरतायत्कार्यदृष्टसंभावितंचतन्नाम्नो आवप्पतिदिश्यते।।इष्ठेयया विन्वतुमतूनांलोपो रभावोगुदगराधादेशटिलोपा तद्वत् बावपि स्युः ।। त्रग्विणमाचष्टे स्त्रनयति। अग्निमन्तमाचष्टे अग्नयति । दण्डवन्तमाचष्टे दण्डयति। लङि असजत् । अत्र पूर्वस्येवंतु न भाष्यासमतत्वात् । अजिनयत्।अद- ·1 । [ आयात नामधातुप्र० टीकाइयोपैता। (१६९) दण्डत् । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्नलोपो न ॥ स्थूलं करोति । गुर्वादरिष्ठमेयस्सु गरा- दिष्टयलोपश्चेति । स्थूलस्य स्ववष्टिलोपाभावश्चास्ववीत । लाङ अतुस्यवत् । आदे- शावयवत्वान्न पः॥ दूरं करोति । दूरस्य दव । दवयति । लुङि अदूदवत् । कथं तर्हि 'दूरयत्यवनते विवस्वति' इति । दूरमततीति दुरात् । विवन्तः । तं कुर्वतीत्यर्थः॥ युवानं करोति । युवनशब्दस्य युत् । यवयति । युवाल्पयोः कन्वेति कन् । कनयति । लुङि अयूयवत् । अचीकनत् । मिडिदिति सूत्रे बहुलग्रहण कर्तव्यम् । तस्मादिह सर्वत्र वृद्ध्यभावः ॥ हस्व करोति । हस्वस्य बस् । संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाहहुलग्रहणादा न वृद्धिः । माधवेन तु विकल्पेन वृद्धिरुवाहता । हसयति । अजिहसत् ॥ क्षिप्रं करोति । क्षिप्रस्य क्षेप । क्षेपयति । अचिक्षिपत् । क्षुद्रं । करोति । क्षुद्रस्य शोदः। शेदयति । अचुक्षुदत् ॥ प्रिय करोति । प्रियस्य प्रः । धातोर्नामिन इति वृद्धौ रातोत्राविति पुकू प्रापयति । अपिप्रपत् ।। गुरुं करोति । गुरोर्गर । गरयति । अजीगरत् ।। स्थिरं करोति । स्थिरस्प स्थः । स्थापयति आतित्यपत् ॥ वहनमूहिस्तामूटिं करोति ऊत्यति । ऊटिमाख्यत् औडिढत् ॥ (तत्त्वदी० )-जाविष्ठवदिति ॥ इष्टे यत्का दृष्ट संभावित तन्नानो आवनिदिसते ।। इष्ट यथा विन्मतुवतूना लोपो रमावो गुर्गराधादेशीटरोपी तथा आवपीति बोध्यन् ॥ दवयती ति ।। दूर करोति इति विग्रहवाक्यम् । सार्वकत्वेनानित्यत्वादृदयभावः । टिटोपस्यातिनवादा। 'दूत्यत्यवनते विवस्वति' इत्यत्र तु वेत्यनुवर्य व्यवस्थवाऽमावः । यद्दा दूरमननि दूरात् । त कुनीत्यर्थः । प्रापयतीति ॥ प्रियस्य प्रादेशे वृद्धिपुकौ । बादेशमाने प्रियपनीत्यपि ।। (अडि पूर्वढस्य जो वा ) ऑजिढत्-ऑडिटत् ।। उटं करोति । उदयति । आजदत्-औडटत् ।। (सुनेधिनी)-अडि पूर्वस्य जो वा ॥पूर्वरूपस्थम्य ढकारस्य जो दा भवति अप्रत्यये परे ॥ ऑजित् ॥ करोति जयति । लुडि टिलोपे च सति त्रिमदि- तस्प द्वित्वे पश्चार्वाकारो दुर्लभः । अतो निनिमित्तः स्वरादेश इत्यनेन टस्य द्विन्वम् जदमाख्यान मोडटन । जले औजार ॥ कर्तुङ ।। टपमानाकर्तुराचारार्थे यह ॥ श्येन इवाचरति श्यना- यते काकः । पण्डितायते भूः ॥ रतायते । यइमानिनोरिति पुंवत् ॥ (सुमोदिती र ॥ आचो मानादिष्ट उपमानादिन्यनुवृनमा आचारे जति च । उपमालाई न आवायद ।। मदनदानाटत न्याना टरेन दान- रतियोनिन । कैनन ।

·(१०) सिद्धान्तचन्द्रिका। [भाख्याते नामधातुप्र०] (यङि वा सलोपः) पयायते-पयस्यते वा तक्रम् ॥ (सुवोधिनी)-यडि वा तलोपः ॥ सान्तस्य कतुः सस्य वा लोपः ॥ (अप्सरसोजससुमनसां नित्यम् ) अप्सरायते ॥ ओजायते दुर्व- लः॥ सुमनायते॥ (सुबोधिनी )-अप्सरसोजससुमनसां नित्यम् ॥ योजःशब्दस्तद्वाति वृत्ती मोजस्वीवाचरतीति मोजायते ॥ ( तत्वदी०)-अप्सरायते इति॥अप्सरा इयावरतीत्ययः।ओजायत इति ॥ओजः- प्रभृतयो वृत्तिविषये तद्वति वर्तन्ते ॥ (नाम्न आचारे किव वा )कृष्णइवाचरति कृष्णति। अकृष्णत्॥ अइवाचरति अति, अतः, अन्ति । एत्, एताम्, प्युः ! अतु-अ- तात, अताम्, अन्तु । अ-अतात्, आत, आताम्, आन् । आः। लिटि औ, अतुः, उः। इथ। यात् । इता । आसीद, आसिष्टा म् ॥ मालेवाचरति । मालाति । मालायात् ॥ मालाहि । अमा- लात् । मालांचकार । मालिता। अमालासीत् ॥ कविरवाचरति कवयति । अकवयत् ॥ (सुबोधिनी)-नाम्न आचारे क्विव वाकिर्तुरुपमानान्नाम्नः विपू वा स्यादा चारेऽथें ॥नाम त्वमिवन्तं ग्राह्यम् । तेन विभक्त्याश्रितं कार्य न । पक्षे याकृष्ण इवा चरतीति स धातुरित धातुत्वात्तिवादिः । 'अदे' इत्यलोपः। कृष्णाति ॥ अः कृष्ण- स्तद्वदाचरात । 'अदे' इत्यलोपः । अति । लिटितु कासादिप्रत्ययादिति सूत्रस्य वृत्तौ प्रत्ययग्रहणमपनीयानेकस्वरे युक्तेनाम् । द्वित्वे 'अदे' इत्यलोपे प्राप्त परत्वादाभ्वोर्णादा विति पूर्वस्यात्वं तत आतो णव डाविति डौ। डिसाहिलोपः।औ आतोऽनपीत्यालोपे। अतुः । लुङि यमिरमिनमातामितीट्सकौ । आसीत् ॥ मालेवाचरात मालाति । लिटयनेकस्वरत्वादाम् । भालांचकारलाडि अमालासीत् ॥ कविरिखाचरीत कवयति । कवयांचकार । आशिर्ष 'ये' इति दीर्घः। कवीयात् ॥ (तत्त्वदी०)-नाम्न आचार इति|| अत्रासिवन्त नाम गृह्यते न तु सिवन्तम् तेन पद- कार्य नाऔ इति ॥सवर्णदीर्घेणानेकस्वरत्वाभावादान्न । अतुसादियु दर्घिः। आतोऽनपीत्यालोपः इता ॥ यत इत्यलोपः । गुणस्तु प्रत्ययावयवत्वान्नान हि निमित्तं कार्यित्वेनायिते ॥ आसी- दिति ॥ यमिरमीति सगिटौ । मालातीति ॥ लिङ्गीवशिष्टपरिमापया ॥ (नामधातोर्वृद्धिर्वा सौ) अकवायीत्-अकवयीत ॥ विरिवाच- रति । वयति। विवाय, विव्यतुः। अवायीत्-अवयीत् ॥ श्रीरि- वाचरति । श्रयति । शिवाय, शिश्रियतुः । अश्रआयात-अश्रयीत् ।। पितेवापति पितराति । पितरांचकार । यादाराविति रिक।

·[आख्याते नामधातुप्र० J टोकाइयोपेवा। (१७१) पित्रियात्॥भूरिवाचरति भवति । बुभाव । अभावीत् ॥ दुरिवाच- रति द्रवति । अद्रावीत् । (सुबोधिनी )-नामधातोवृद्धिर्वा सोसिप्रत्यये परे लुङि कैयटमत न वृद्धिः। माधवस्तु नामधातोरापि वृद्धिामच्छति । पक्षो तद्वताचरात वयांतालिटि नुधातो- रिति यः । दिव्यतुः । आशिषि यादादाविति गरे । पित्रिपात्। 'दादेः पाहात सिलु- क। भुवः सिलोपे इति भुवो बुगिति चातुक आभ्वरित्यनेनावे चास्य न आभिव्यक्त- त्वेन धातुपाठस्यस्पैव तत्र ग्रहणात् । वुमावाअभावीत्। प्रिवद्रुभ्य इति डो न धातु- पाठस्थलाभावात् । अदावीत् ॥ (तत्वदी०)-बुभावति । आयोगादो भुवो युगति च न तत्र धातुपाठस्थस्यैव राहणात्।। जमस्य क्ङिति झसे॥ अमान्तस्य धातोर्दीर्घःस्याकिति असे कौ हे च । इदमिवाचरति उदामति ॥ राजेवाचरति राजानति। राजायते ॥ मन्या इवाचरति मयीनति ॥ ऋभुक्षा इवाचरति ऋभुक्षीणति ॥ द्यौरिवाचरति द्यवति ! दुद्याव। यूयात् ।द्यविता।। क इवाचरति कति । चको । चकेत्यन्ये ।। स्व इवाचरति स्वति । सस्वा । सस्व इत्यन्ये ।। (सुबोधिनी )ञमस्य डिति असे ॥ अमान्तस्य धातोदीर्यः स्यात मी झसादी हकारे च क्डिाते ॥ ससादी किति शान्तो दान्त इत्युदाहरणम् ।लित तु यइलाके तमप्रत्यये । शंशान्तः । ददान्तः।। पन्या इवाचरति पर्यानति। अत्रान्त- रंगत्वाद्दीघस्ततो न गुणः॥द्यौरिवाचरति । रिटात झसे पवाविति वरप उसे गुणा- वादेशौ । धवति॥ को ब्रह्मातद्वदाचरात कति। लिटि धातोनोमिन दनि वृद्धी आनी ण डारियों । चकाविति हरदतः । मावास्तु णपि डाई याविना यन इन्यतापात चक हात रूपमाह ॥ ( तत्त्वदी०)--द्यवतीति ॥ विडति ने मिनि म्योन्ये गुनदेसी चका || हात वर का सत इति जिया ददाति || आवान उपमानात् ।। कर्मधारये टपमानादाचारे यप्रत्ययो:- स्य कारः ॥ पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति शिप्यमपाध्यायः ॥माना. दवाचरति प्रासादीपति कुटयां भिक्षुः ।। (हपापिनो ) आचार टपमानात ॥ नाना पचाम्पत्यानुन आया- जमावा . हमारे पर जाने व्यवाद । समापदेयुन्मान ! मार हापुटार्म उपनामाकरन यायावा टागन को परिपार॥ परमानो नोट गरे । गनीदि:

·(१७०) सिद्धान्तचन्द्रिका। [आस्याते नामधातुप्र०] (यङि वा सलोपः) पयायते-पयस्यते वा तक्रम् ॥ (सुबोधिनी)-यङि वा तलोपः ॥ सान्तस्य कर्तुः सस्य वा लोपः ॥ (अप्सरसोजससुमनसां नित्यम् ) अप्सरायते ॥ ओजायते दुर्व- लः॥ सुमनायते॥ (सुबोधिनी )-अप्सरसोजससुमनसां नित्यम् ॥ भोजःशब्दस्तद्वात वृत्ती ओजस्वीवाचरतीति ओजायते ॥ ( तत्वदी०)-अप्सरायते इति॥अप्सरा इवाचरतीत्यर्थः।।ओजायत इति ॥ोजः- प्रभृतयो वृत्तिविषये तद्वति वर्तन्ते ॥ (नाम्न आचारे किव वा )कृष्ण इवाचरति कृष्णति।अकृष्णत्।। अ इवाचरति अति, अतः, अन्ति । एत्, एताम्, एयुः । अतु-अ- तात, अताम्, अन्तु । अ-अतात्, आत्, आताम्, आन् । आः। लिटि औ, अतुः, उः। इथ। यात् । इता । आसीत्, आसिष्टा. म् ॥ मालेवाचरति । मालाति। मालायात् ॥ मालाहि । अमा- लात् । मालांचकार । मालिता। अमालासीत् ॥ कविारवाचरति कवयति । अकवयत् ॥ (सुबोधिनी)-नाम्न आचारे विब वाकिर्तरुपमानान्नाम्नः किम् वा स्यादा चारेऽथे ।नाम त्वमिवन्तं ग्राह्यम् । तेन विभत्तयाश्रितं कार्य न । पक्षे यङ् कृष्ण इवा चरतीति स धातुरित धातुत्वात्तिवादिः । 'अदे' इत्यलोपः। कृष्णति ॥ अः कृष्ण, स्तद्वदाचराते । अदे' इत्यलोपः । अति । लिटि तु कासादिप्रत्ययादिति सूत्रस्य वृत्तौ प्रत्ययग्रहणमपनीयानेकस्वरे युक्तेनाम् । द्वित्वे 'अदे' इत्यलोप प्राप्त परत्वादाभ्वोणादा विति पूर्वस्यात्वं तत आतो णव डाविति डौ। डिवाहिलोपाऔ आतोऽनपीत्यालोपे। अतुः। लङि यमिरमिनमातामितीट्सको । आसीत् ॥ मालेवाचराति मालाति । लिटयनेकस्वरत्वादाम । मालांचकारालङि अमालासीत् ॥ कविरिखाचरीत कययाव। कवयांचकार । आशिर्ष 'ये' इति दीर्घः। कवीयात् ॥ (तत्वदी०)-नाम्न आचार इति। अत्रासिवन्त नाम गृह्यते न तु सिवन्तम् तेनपद- कार्य नौ औ इति ॥सवर्णदीर्वेणानेकस्वरत्वाभावादान्न । अतुमादिषु दर्षिः। तोऽनपीन्यालोपः इता ॥ यत इन्यलोपः । गुणस्तु प्रत्ययावयवत्वान्नान हि निमित्तं कार्यत्वेनायिते ॥ आसी- दिति ॥ यमिरमीति सगिटी ॥ मालातीति ॥ लिलीवशिष्टपरिमापया || (नामधातोद्धिर्वा सौ) अकवायीत्-अकवयीत ॥ विरिवाच. रति । वयति । विवाय, विव्यतः। अवायीत-अवयीत् ॥ श्रीरि- वाचरति । श्यति । शिवाय, शिथियतुः । अधायी-अश्रयीत् ।। पिसेवाति पिनराति । पितरांचकार । यावादाविप्ति रिम।

·[आख्याते नामधातुप्र० टोकाइयोपेवा । (१७१) पित्रियात्।भूरिवाचरति भवति । बुभाव । अभावीत् ॥ द्वारवाच रति द्रवति । अद्रावीत । (सुबोधिनो)-नामधातोवृद्धिा सोसिप्रत्यये परे लोड कैयटमत न वृादः। माधवस्तु नामधातोगप वृद्धिमिच्छति । पक्षो तद्वताचगत वयातालिटि नुधातो- रिति यः । दिव्यतुः । आगिपि यादादापिति रिह । पित्रिपात्। 'दादेः पंडात सिलु- क। भुवः सिलोपे इति भुवो चुगिति चा आभ्यरित्यनेनावं चास्य न आभिव्यक्त- त्वेन धातुपाठस्यस्पैव तत्र ग्रहणात् । वुमावाअभावीत्। प्रिवद्रुभ्य इारे डो न धातु पाटस्थत्वाभावात । अहावीत ॥ (तत्त्वदी०)-बुभावति ॥ आम्योगांदो भुको गति व न तर धातुपाठस्थस्य र राहणान्।। जमस्य किङति झसे। अमान्तस्य धातोदीर्घ स्यातिति असे को हे च । इदमिवाचरति इदामति ॥ राजेवाचरति राजानति । राजायते ॥ मन्या वाचरति मधीनति ॥ नभुक्षा वाचरति ऋभुक्षीणति ॥ बारिवाचरति प्रयति । दुद्याय। प्यात विता।। क इवाचरति कति । चको । चन्यन् ॥स्व वानरति स्वति । सरवा । सस्व इत्यन्ये ।। (सुबोधिनी )-जमस्य रिटति दसले । समान्तस्प धातोदार स्यात करी ससादी हकारे च पिटाते ॥झमादी रिति दशान्तो दात इयुदाहरणम ।सिति तु यदलाक तस्मत्यये । शगान्तः । दंदान्तः।। दन्या इवानन पयर्यानति। सवाल रंगत्वाद्दीपस्ततो न गुणः॥द्यौग्विादागते । मिटान गाने पदापनि वायो गुगा- दादेशौ । धपति॥ को ब्रह्मातहदाचरात रति लिाट धातोनोमिन ति गृद्धा यानो णव सारियो । चकादिति हादतः । मावस्तु पनि हाद काफिया यन इत्यापन पाहात रूपमाह ॥ (तत्त्वदी० ) वदतीने ॥ པ་”དམ་པ། ཚ ་་་༌སསེམས་ བ ས ： জন্ম নানান কথা নানান ঘষা स्प वारः ॥ पुमिवाचरति पुत्रीयति दिनयनपाध्यायः गग. सदाचानिशानायनिकटयां मिः (हन ' -चार समानाद नाम्नी पदमा.. माता दी: Fटन ཝཱཎས པ ས ས ས ་ བ་(གས་མྱ་ ना. चिका ·(१७२) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ भाख्याते नामधातुप्र०] (तत्त्वदी०)-आचारउपमानादितिआवरणमाचारः।चरेभीवे घञ् व्यवहारो ज्ञानं वा। उपमयितेऽनेनेत्युपमानम्॥पुत्रीयति शिष्यमुपाध्यायइति ॥पुत्रविषयकयज्ञानव्यवहारो वा तत्सदृश शिष्यामिन्नाश्रयं यज्ञान व्यवहारो वा तदनुकूलो वर्तमानकालिंक एकगुवभिन्नाश्रयको व्यापारः । प्रासादीमन्नाश्रय यज्ञानं व्यवहारो वा तत्सदृशं कुटयमिन्नाश्रय यज्ञान व्यवहारो वा तदनुकूल एकामिन्नाश्रयो वर्तमानकालिको व्यापारः ॥ (भृशादिभ्योऽभूततद्भावे यङन्त्यहसलोपश्च) अभृशो भृशो भवति भृशायते ॥ अशश्वच्छश्वद्भवति शश्वायते ॥ (सुबोधिनी)-भृशादिभ्योऽभूततद्भावे यङन्त्यहसलोपश्च ॥ भृशादिभ्यो यङ् स्यात् तस्मिन् परे भृशादीनामन्त्यस्य हसस्य लोपश्चाभूततद्भावेऽयं ॥'ये' इति दीर्घः । मृशायते ॥ (विवपि)-भृशति ॥ (सुबोधिनी)"किबपि भृशादिभ्यः क्षिप् स्यदाभूततद्मावाऽयें। (च्चिरपि ) भृशीभवति । भृश्यभूत् ॥ सुमनायते। उपसर्गसमा- नाकारं पूर्वपदं धातुसंज्ञाहेती प्रत्यये चिकीर्षिते पृथकू क्रियते ॥ स्वमनायत । उदमनायत। (सुबोधिनी)-च्चिरपि॥भृशादिभ्यश्चिास्यादभूततद्भावेऽयं कृस्तियोगे एव॥ उपसर्गसमानाकारं पूर्वपदं धातुसंज्ञाहेतो प्रत्यये चिकीपिते पृथक क्रियते॥धातुमंज्ञाविधायके प्रत्यये कमिष्टे सति उपसर्गतुल्यं पूर्वपदं भिन्नं कर्तव्य- मित्यर्थः। चुगदी संग्रामे युद्ध इति संविशिष्टपाटोऽस्य ज्ञापकः । तेन मननशब्दा- त्यागट भवति । स्वमनायत ॥ (तत्त्वदी० )-उपसर्गसमानाकारमित्यादि ॥ अा बापकं तु चुगदिपु संग्राम युद- इत्यत्र समान इति विशिष्टपदम् । अन्यथा ग्राम युद्ध इत्येवापटियन् ॥ (मुखादिभ्यो या कर्तुग्नुभवे ) मुखं वेदयते सुखायते ॥ दुःग्वायते ॥ (मुबोधिनी )-मुखादिभ्यो या कर्तुग्नुभव मुखादिभ्यः कर्मभ्याऽनुभा. कन्द मेरमुग्दादीनि म्युः ॥ अनुभवादी नानवाची । नपत्रमेव कर्तृत्वम् । फनी मुलामावति ॥ सुग्द वेदयते । 'ये' इति दीर्वः। सुग्यायदे । कीरति किम । मन्दं देदयटे पाम्य । इद पनिटे मुांब तादनानटोनमः ॥ (नन्ददी-नु वयत टंद !! बात मन्दमन मवीयर्थः ।। (पुच्छादुदमने व्यसने पर्यमने च त्रिह) उत्पन्धयने । टदपु- पुन्छन । वियत !! परिपुच्छयते ।।

·[ आख्याते नामधातुप्र०] टोकाइयोपेता। (१७३) (सुबोधिनी )-पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च जिङ् ॥ पुच्छान्नानी जिङ् स्यात् ॥ उत ऊर्ध्वमसन क्षेपणं उदसनम् । विविधं विरुद्धं वासनं व्यसनम् । परि समंतादसनं पर्यसनम् । तस्मिन्नर्ये । डिवादात् । पुच्छमुदस्यति-उत्पुच्छयते। उदयुपुच्छत ॥ (तत्त्वदी०)-पुच्छादुदसन इत्यादि । उदसनमुत्क्षेपणम् ! विविध विरुद्ध वा क्षेपणं व्यसनम् । परितः क्षेपणं पर्यसनम् ॥ (भाण्डात्समाचयने) संभाण्डयते ॥ (सुबोधिनी)-भाण्डात्समाचयने ॥ भाण्डात् निङ् स्याद्राशीकरणऽर्थे । संभाण्डयते । लुडि समवभाण्डत ॥ (तत्त्वदी०)-समाचयनं राशीकरणम् ॥ (चीवरादर्जने परिधाने च ) चीवराण्यर्जयत्ति, परिधत्ते वा संचीवरयते भिक्षुः । (नानो जिराचष्टे)॥ (सुबोधिनी )-चीवरादर्जने परिधान च ॥ जिङ् । चीवराण्यर्जयति परिधत्ते वा संचीवरयते ।लाङ समचिचीवरत ॥ ( तत्वदी०)-संचीवरयते इति ॥ अर्ययति परिधत्ते वेत्यर्थः ।। (अर्थवेदसत्यानामापुग् औ ) अर्थापयति । आतीथपत्।। वेदा पयति ॥ सत्यापयति । अससत्यपत् ॥ एतयते । ऐतयत् ॥ पृथम् । प्रथयति ॥ वृद्धौ सत्यां पूर्व वा टिलोपः ।अपप्रथत्-अपिप्रयत् ।। मृदुम् म्रदयति । अमम्रदत्-अमिम्रदत् ।। भृशम्भ्रशयति । अवन- शत्॥ कृशम क्रशयति । अचक्रशत् ॥ दृढम् द्रढयति । अदद्रढत् ॥ परिब्रटयति । पर्यवव्रटत् ॥ त्वादयति । अतित्वदत् ॥ मादयति । अमीमदत् ।। युष्मयति । अयुयुप्मत् ।। अस्मयति । आसिस्मत् ।। विद्वांसम्-विद्वयति । अविविदत् ।। विदावयतीत्यपरे। अविविदा- बत् । विदयति इत्यन्ये । अविविदत् ।। एवं श्वानमाचष्ट श्वयति । अशिश्वत् । शावयतीत्यपरे । अशुशावत । शुनयतीत्यन्ये । अशु- शुनत् ॥ उदश्चम् उदीचयति । उदेचिचत् ।। प्रत्यश्चम् प्रतीचयति । प्रत्यचिचत् ॥ सम्यश्चम् समीचयति । सम्यचिचत् तिर्यश्चम् ति. राययति । अतितिरायत् ।। सध्यश्चम् समाययति। अससवायत् ॥ अन्तिकम् नेदयति । अनिनदत् ॥ वाटम् साधयति ।। वृद्धम् ज्या- पयति । अजिज्यपत ।। वृद्धम् वर्षयति ।। स्फिरम् स्फापयति । अ- पिस्फपत् ॥ उरुम वरयति ॥ वढुलम् बहयति ।। तृप्रम् पयति ।।

·(१७४) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ आख्याते नामधातुप्र० दीर्घम् द्राघयति । अदगावत् ॥ वृन्दारकम् वृन्दयति । अववृन्दत् ॥ इति नामधातुप्रकिया ॥ (सुवोधिनी)-अर्थवेदसत्यानामापुग़ जो॥ एषामापुगागमः स्यात् जिप्रत्यये परे। अर्थमाचष्टे कराति वा अर्थापयात॥ एनीमाचष्टे जिप्रत्यये टिलोपः। ततो नि ताभावे नैमित्तिकस्याप्यमान इतीपोऽभावे नस्याप्यभावः । एतयति।। पृथुमाचष्टे र इमनीति रभावे टिलोपे च प्रथयातीलङि वृद्धौ सत्याटिलोपः। अवलोपित्वाभावा- दाडे लघाविति पूर्वस्येत्वम् । अपिप्रयत्-वृद्धःपूर्व टिलोपे त्वरलोपित्वादित्वं न । अपप्रथत् ॥ मृदुमाचष्टे जाविष्ठवद्भावात् ऋर इमनीति रभाव टिलोपे च ब्रदयति ॥ एवं भृशकशढादयः ॥ त्वां मां वाचष्टे टिलोपे 'वन्मदकत्वे' इति त्वन्मदादेशे च कृते अत उपधाया इति वृद्धौ त्वादयति । मादयाति ॥ युवामावां युष्मानस्मान् वाचष्टे विभक्तिपरत्वाभावान युवावो । टिलोपे सात युष्मयति । अस्मयति ॥ इवानमाचष्टे आविष्ठबद्भावात् शुनो वस्य उर्वा च दीर्घइत्युत्ने टिलोपाभावे च शुनयतीति रूपं केचि- दाहुः । टिलोपे उत्वे व वृद्धौ सत्यां शावयति । लुङि अरवृलोपित्वान्न इस्वः । अशु- शावत् ॥ विद्वांसमाचष्टे टिलोपे वियति। टिलोपे कृते वसवि उरित्युत्वे वृद्धावावादेशे च विदावयतीत्यन्ये । नित्यत्वात्पूर्वमुत्वं पश्चाहिलोपः। विदयतीत्यपरे । उदञ्चमाटे। आविष्ठवभावात् तिरश्चादय इत्युदीच । उदीचयतीत्यत्रोपसर्ग पृथक्कृत्य अशब्दादेव जिाबहुलग्रहणाहिलोपो न । लाड उपसर्गसमानाकारामितकिारात्पूर्वमटि चिशब्दस्य द्वित्वे पश्चात् रिति मिलोपा उदैचिचत् ।। प्रत्यञ्चमाचष्टे अर्धश्चत्यलोपपूर्वदीयों प्रतीचयति ।लङि चिशब्दालागाट कृते पूर्वस्य यत्वम् । प्रत्यचिचत् । वृणामसवणे स्वर इति प्रकृतिमारपक्षे तु मतिचिचत्।। सम्यञ्चमाचष्टे अचेदर्दीर्घश्चत्यलोपपूर्वदीपर्यो । समीचयति । लुङि सम्पचिचत्। प्रकृतिभावपक्षे समिचिचत्॥तिर्यञ्चमाचष्टे अञ्च- ष्टिलोपेनापहारेऽपि तस्य वहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वात्तिरीत्यस्य सद्भावः। वृद्धौ सत्यां तिरा- ययति । उपसर्गसमानाकारत्वाभावादिह तिरसः पृथक्करणं नास्ति। अतितिरायत् । अङि लघाविति ह्रस्वस्तु नायवलोपित्वात् ॥ सध्यञ्चमाचष्टे टिलोपेनाञ्चेरपहारे वृद्धौ सत्या सध्याययति ।। अन्तिकमाचष्टे गर्वादेरित्यन्तिकस्य नेदष्ट्यलोपश्च । यस्येत्यलोपानेद- यदि । लुङि अनिनेदता वाढमाचष्टे वाढस्य साधः साधयति अससाधत् । वृद्धमाचष्टे वृद्धस्यज्यादेशः।रातो प्राविति पुक।ज्यापयाति । यजिज्यपत्॥ वृद्धस्य वर्षोऽपि । वर्ष- यति।अववर्षत्॥रिफरमाचष्टे स्फिरस्य स्फः। वृद्धौ सत्यां रातो प्राविति पुकास्फापयति अपिस्फपत् ॥ उरुमाचष्टे उतशब्दस्य वर । संज्ञापूर्वकविधनित्यत्वाद्राहलकाता माधवेन विकल्पेन वृद्धिरुदाहृता । वस्यति-वारयति । अवीवरत् ॥ बहुलमाचष्टे बहु- लक्ष्य वहः ।वहयति । नो लोप इति नलोपो न । दिलोपस्य स्थानिवत्त्वात् । अय्य- लोपित्वान्नेत्ववीधों। अवबहता प्रमाचष्टे तपस्य त्रए । त्रपयति अतित्रपत् । दीर्वमा - ·। [ माझ्याते कण्डवादिप्र०] टीकादयोपेता। (१७५) चष्टे दीर्घस्य द्राघादाघयाति।अदद्राघत् ॥ वृन्दारकमाचष्टे वृन्दारकस्य वृन्दः । वृन्द. याति । अव वृन्दत् ॥ ॥ इति सुबोधिन्यां नामधातुप्रक्रिया ॥ (तत्त्वदी०)-अर्थवेदेवादिभित्र करण इत्यनुवृत्तं क्रियाविशेषोपलक्षणम्।तेनार्थमाचष्ट इत्यादिविग्रहः आत्वेनैव सिद्ध आपुक्करणमन्यतोऽपि विधानार्थम् ।तेन लिखारपतत्विादि सिद्धम्।। अपिप्रथदिति ।। वृद्धावीकारे कृते ततो लोपः । अलोपित्वाभावादकार्यम् ।। त्वादयति मादयतीति ॥ नो वेत्यत्र वा इत्यस्न व्यवस्थितत्वात्वपिन टिलोपः ॥विद्वयतीति ॥ आदौ टिलोपः । पुनरवृत्तपरिमापना सप्रसारण ना। विदावयतीति ॥टिलोरे ऋते सप्रसारणे वृदया- वादेशौ ॥ सकृत्प्रवृत्तत्वात्पुनाष्टलोपाप्रसगः॥विदयतीति ॥ सप्रसारणे कृते टिलोर इति पक्षे ॥ उदीचयतीति ।। टिलोपो न व्यवस्थितन्गत् ।। तिराययतीति ॥ सादौ टिलोपन्ततस्तियां- देशस्ततो वृद्धयायादेशौ । पुनष्टिलोग्स्तु सम्प्रवृत्तवाना। अतितिरायदिति॥अत्तोपवाद- पधाहस्वोऽपि न ॥ कृतापामिह टीकायां लोकेशकरशमणा । नमातेनेम्भवनामवानुनमापनम् ॥ इति तत्त्वापिकाया नामवानुमक्खिा ॥ ५ ॥ अथ कण्वादिप्रक्रिया। ( कण्डादिभ्यो धातुभ्यो यक् स्वाथें ) कान गाविघर्षणे । कण्डूयति । कण्डूयते ॥ मन्तु अपराधे रोपे च । मन्तृयति । त्रिदि त्येके । मन्तृयते ॥ वल्गु पृजामाधुर्पयोः । वल्गृयति ॥ अस अस्तु असून उपतापे । अस्यति । अनपि च हसाठ । असांचकार ।। असूयति । अत्यते ॥ लेला दीप्तौ । लेलायति ॥ मेधा आशुन- हणे । मेधायति ।। तुख दुःख तक्रियायाम् । सुव्यनि । दुःश्यति॥ सपर पृजायाम् । सपर्यति । सपरांचकार ॥ भिपज चिकित्सा- याम् । भिपज्यति ॥ इपुध शरधारणे । इपुध्यति । ऐपुधीत ।। गढ़द वास्खलने । गद्गद्यति ।। एला केला बेला विलास । लायति । देलायति । खेलापनि ! हणीड़ रोपणे लम्जायां च । गीयते ।। मही जायाम् । महीयते॥अगद नीरोगत्वे ।। अगद्यति । आग- दीद ॥ ति द्वादिप्रचिया ॥ (होधिनी बन्दादिभ्यो धान्यो पर न्यायेंगे बदन पड़त्पाद का निकायकानदार एक समान हकमान .. महीने दि. vि ·(१७६) सिदान्तचन्द्रिका । [ भागाते गदगतस्या०] (तत्त्वदी० )-कंडादिभ्यो यगिति ॥ कंडादगो हि द्विविधाः । धातयो नामानि । तत्र धातुभ्यो निलं गा । नामोतु कण्ट्र करोतीति निगह एन । कृतागामिह टीकायां लोकेशकरगणा । बोधनं दुष्टबुन्दरीनामगात्कण्डादिमावनम् ।। इति तत्तदीपिकायां कटादिप्रक्रिया ॥ ६ ॥ अथ प्रत्ययमाला। कण्डूयतेः सप्रत्यये विश्वोत प्रयमस्य द्वित्व प्राप्ते कण्डादेस्तृतीयस्य द्वित्वम्। कण्डू- थियिपति। यप्रत्ययान्तात्सप्रत्यये तु यथेष्टं नामधातुपु द्वित्वामित्याद्यानांत्रयाणामन्य- तमस्य द्वित्वं भवति।स्वराद्वेस्त्वाद्येतरस्य द्वित्वम्।पुत्रीयितुमिच्छति-पुत्रीयिषति पुर्तित्री यिषति । पुत्रीयियिषति ॥आशश्वीयिषति । अश्वीयायिषति ॥ आत्मन इन्द्रमि- च्छात इन्द्रीयति।इन्द्रीयते सप्रत्यये द्रीशब्दयिशब्दयोरन्तरस्य द्वित्वम्।इन्दिद्रीयिषति। इन्द्रीयियिषति ॥ ज्यन्तात्सप्रत्यये तु प्रियशव्दात् आविष्ठबद्भावेन प्रियशब्दस्य प्रादे- शस्ततो द्वित्वादिप्रियमाख्यातुमाचक्षाणं प्रेरयितुं वेच्छति । पिप्रापियिषीत । प्रापिप- यिषति । प्रापयियिषति।।यसञ्चन्तात्सप्रत्यये तु बोभूयिषयिषति॥ यज्ञिसान्ताद जिप्रत्यये तु । वोभूयविषयाति ॥ हात प्रत्ययमाला। अथ पदव्यवस्था। (निविशादेः ) निपूर्वाद्विशादेर्धातोरात् ॥ निविशते ॥ (सुबोधिनी)-निविशादेः॥ निपूर्वो विशः । नेः परो विश इति वा निविशःस आदिर्यस्य स निविशादिस्तस्मादात्स्यात् । आदिशा प्रकारे । विश इत्यत्र अकार उच्चारणार्थः । 'निविशते यदि शूकशिखा पदे' इति श्रीहर्षः। नि किम् । प्रविशति । अर्थवद्ग्रहणलक्षणप्रतिपदाक्तपरिभाषाभ्यां नेरुपसर्गस्य ग्रहणम् । तेनेह न । मधुनि विशन्ति भ्रमरा:॥ ( तत्वदी०)-निविशादेः॥निपूर्वो विशः नः परो विश इति वा । विशोऽकार उच्चार- णार्थः असदेहाथ वा । तेन पदकार्यवारणम् । अन्यथा निविडादोरत्युक्ते विश्वा विड् मेदने वेति सदेहः स्यात् । निविश आदिर्यस्येति स तथा तस्मात् । अत्रादिशब्दः प्रकारे। तेन निविशसदृशा दिति बोध्यम् । सादृश्य चोपसर्गपूर्वत्वम् । निीवशादिगणामावाद्वयवस्थावाचिन आदिशब्दस्य ग्रहण न तेन नयतीति निकुलं विशतीत्यत्र न भवति । एवं वेतांति विकुलं जयतत्यित्र न । पराजयात दूरानास्मोत्तमाः परा॥ H - -- । -- ·[माझ्याते पदव्यवस्था०] टीकाक्ष्योता (१७७) (परिव्यवेभ्यः क्रियः) परिक्रीणीते । विक्रीीते । अवक्रीणीते॥ ( सुबोधिनी )-परिव्यवेभ्यः क्रियः ॥ परगामिफलार्थमिदमात्मनेपदम् ॥ (विपराभ्यां जेः) विजयते । व्यजेष्ट ॥ पराजयते ॥ (सुबोधिनी)-विपराभ्यां जेः ॥ आभ्यां पगे जयतिगत्वान् ।। (आङो दाजोन तु विकसने ) विद्यामादत्ते । आदित । विक- सने तु व्याददाति मुखं कृष्णः । पतंगकर्मकाद्भवत्येव । व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य सुखम् ॥ (सुबोधिनी )-आडो दाजो न तु विकतने पगामिकहामिदम् । भाङ- पूर्वाददातर्मुखविलसनादन्यत्राथें वर्तमानावार नेपई स्यात् ॥ विद्यामादत्ते ॥ (क्रीड आउनुसम्परिभ्यः ) आक्रीइते अनुक्रीडते । पारकोडते (सुबोधिनी )-क्रीट आउनुसंपरिभ्यः॥तीवायरशनोयोगे नात्मनेपदम् ।। माणवकमतक्रीडति । तेन सहेत्यर्थः ॥ (समोऽकूजने ) संक्रीटते । बजने तु । संक्रीटति स्थगनम ॥ (सुबोधिनी)-समोऽवजन ॥ नमः श्रीरामानने ।। (आगमेः क्षमायाम् ) आगमयरव तावत् ।। (सुनोधिनी )-आगमेः क्षमायाम्। अनि अटाभिगम्यान क्षमाया- मथे । आगमयत तावत् । मा त्वरिष्टा इरः। (तत्सदी०)-आगमेः क्षमायाम् ॥ आगमयरबेतिया मान्यता इ.!! (शिक्षेर्जिज्ञासायाम् ) धनुपि शिक्षन ।। (सुबोधिनी)-शिक्षेर्जिनासायान पनि विद्योदाने दाय ने प्रा। अनुदात्तत्वादेवात्मनेपदाम?ः । वि. सनावद द । धनुषि ने । घर्दिषये जाने तो भविमिर नदः ।। (ती)-धनुषि शिस्न:-:- (हन्नन्तताछील्य चम्या जहानं । माहामा (8)-हाय 'ट मान::

·(१०८) सिदान्तचन्द्रिका। [आशाते पद गवस्था० ] ( तत्वदी०)--गतताच्छील्य इति ॥ गतं प्रकारपितृकमवा अनुहरन्त इति ।। रितुः प्रकार सततं परिशीलपन्तत्यिर्थःगतं गमनं तस्य तान्छील्य इति व्याख्याने तु"अय कः संबन्यो यदनुहरते तस्य कुमुदम्" इत्यादावच्यातिः स्यात् ॥ (किरतेहपजीविकाकुलायकरणेषु) ( सुबोधिनी )-किरतेईर्पजीविकाकुलायकरणेषु ॥ किरतेरात्स्यादेषु वाच्ये. पु हर्षादयो विषयाः । तत्र हयों विक्षेपस्य कारणमितरे फले ।। (तत्वदी.) किरतेरिति॥ कृ विक्षेपे हटियो विषयलेनोपाटीयन्ते । तत्र हों विक्षेप- स्य कारणम् । इतरे फले ॥ (अपात्किरतेःसुट् चतुष्पाच्छकुनिकर्तृके आलेखने)अपस्कि- रते वृपो हृष्टः । कुक्कुटो भक्षार्थी श्वाऽऽश्रयार्थी च । हर्षादिग्विति किम् । अपकिरति कुसुमं वायुः॥ ( सुबोधिनी )-अपाकिरतेः सुट् चतुप्पाच्छकुनिकर्तृके आलेखने ॥ अपाकिरतेः सुट् स्याद्धर्षादिप्येव । चतुष्पाच्छकृनिकर्तृके आलेखने सति॥अपस्कि- रते वृषो हष्टः। हर्षेण भूमि विलिखतीत्यर्यः । हर्षादिपिति किम् । अपकिरति कुसु- मम् । इहात्सुटौ न । हर्वादिमात्र विवक्षायां यद्यप्यात्मनेपदं प्राप्त तथापि सुडभात्र नेष्यत इत्याहुः । गजोऽपकिरति । अत्र हर्षे सत्यालेखनाभावात्सुटोऽप्राप्तिः ॥ (तखदी०)-अपस्किरते वृषो हृष्ट इति ॥ हर्पण भूमिं विलिखतीत्यर्थः । (आङो नुप्रच्छोः) आनुते । आपृच्छते ॥ (सुबोधिनी )-आडो तुप्रच्छोः ॥ आङः परावेतावात्वन्तौ भवतः। णु स्तुती अदादिः प्रच्छ जीप्सायाम् तुदादिः॥ (तत्सदी०)--आङ इति । णु स्तुती अदादिः । प्रच्छ जीप्सायां तुदादिः ॥ आतुत इति ॥ उत्कण्ठापूर्वक शब्दं करोतीत्यर्थः ।। (शप उपालम्मे ) विप्राय शपते ॥ (सुबोधिनी)-शप उपालम्भे ॥ आक्रोशाथें स्वारितेतः शपः परगामिफले शपथरूपेऽथै आत्मनेपदं भवति । कृष्णाय शपते । श्लाघहुइति संप्रदानसंज्ञा ॥ (तत्त्वदी०)-उपालम्भ इति ॥ शपथ इत्यर्थः।सच वाचा शरीरस्पर्शनरूपः॥विप्राय शपतइति ।। त्वत्पादौ स्पृशामि नैतन्मया कृतमित्येवं शपथेन विप्रस्य स्वाभिप्रायं प्रकाशयती- त्यर्थः ।। 'सख्यः शपामि यदि किंचिदिह स्मरामि' इत्यत्र तु स्वाशयप्रकाशनमात्रं विवक्षितं न तु शपथरूपमपीत्यदोषः ।। (समवप्रविभ्यः स्थः) संतिष्ठते । समस्थित ॥ अवतिष्ठते ॥ प्रतिष्ठते ॥ वितिष्ठते ।। ।

·[नाशते पदव्यवस्था०] टीकाइयोपेता। (१७९) (सुबोधिनी)-समवप्रविभ्यः स्वः ॥ लुडिाअपिदावास्यामिदितीलम् । सम- स्थिषातास ॥ (आङः प्रतिज्ञायाम् ) शब्दं नित्यमातिष्ठते ॥ (सुबोधिनी)-आडः प्रतिनायाम् ॥ शव्द नित्यमातिष्ठते । नित्यत्वेन प्रति- जानीत इत्यर्थः ॥ (स्वाभिप्रायाविष्करणे निणेत्राख्यायांच) गोपी कृष्णाय ति. ष्ठते । अस्थित । 'संशय्य कर्णादि तिष्ठते यः ॥ (सुबोधिनी)-स्वाभिप्रायाविष्करणे निर्णत्राख्यायां च ॥ साशयस्य प्रकाशने विवादस्य निराकरणती निोटा तस्मिन्न र तिष्ठतेरास्यात् । गोपी कृष्णाय तिष्टते। स्थित्या नेत्रादिविकाराना स्वाभिमायं ज्ञापमाते । 'सशस्य फदिए तिष्ठते यः । संशयं विधाय निणखन वणांदानाप्रपा इत्यर्थः ।। (तसदी०)-निणेवाख्यायामितिलान-विजाननिगमका प्रमिलः॥ कृष्णाय तिष्ठत इति। बरिध वा ने काम पनि संश य्य कर्णादिग्विति ॥ मदांध निर्गनु छ नि ।अनुशा मार्गा- दय एवं निर्णतार हत्ये गर्थ इति वदन्ति । (उदोनृर्ध्वकर्मणीहायाम् ) मुनावनिष्ठते । उदः ग्याम्नम्भीः सलोपः । उत्यासीष्ट, उत्घासीयारताम । उदयास्यन। उदरियन । अनवकर्मणि किन । पीटादुत्तिहति । ईहायां किम् । ग्रामाच्छाम- त्तिष्ठति ॥ (सोधिनी )-उदोनुर्वकर्मणीहायान । इच्छादिका दादा दायाम। ने । मामारठ तत्तिष्ठति । इत्यत इत्पदः । (रूदी० )-रद इति ॥ नि: दः । मुनानिष्टतः । एप पर । ईन् । । । । हिवार सिपानि !! (उपान्मन्त्रकरणदेवपूजामङ्गतिकाणमित्राणपथिषु ) आय. যাঙ্গানিন ! কি হিননিছনি যা मन । आदित्य निटने गहा यमुनामपनिष्टने। रविरानुदि हते . समान्टिन एमाः॥ ( हादगानमामि राशि ' :: :: : 5 FEETE :

·( १९०) सिद्धान्तचन्द्रिका। [अख्याते भावकर्मप्र] तेन पार्क.पाकेनेत्यादौ द्वितीयादयः प्रवर्तन्ते।साध्यरूपोभावस्त्वाख्यातवाच्यस्तस्या- सत्त्वरूपत्वेन द्वित्वाद्यप्रतीतेन द्विवचनादिभाष्ये तु आस्यन्ते शंय्यन्ते इत्यत्र भावेऽपि बहुवचनं कृतम्। न च कर्मण्यवाख्यातप्रत्ययोऽस्त्विात शंक्यम् धातुद्वयस्याप्यकर्म- कत्वात् । आस्यन्त इत्यासिकाः। शय्यन्ते इति शायिका इत्यत्र धात्वर्थनिर्देशं वुणप्र- त्ययः।उष्ट्रासिका आस्यन्ते,हतशायिका शय्यन्त इत्यत्रराष्ट्राणां यादृशान्यासनानि हतानां यादृशानि शयनानि तादृशानि देवदत्तादिकर्तृकाण्यासनादीनीत्यर्थः । फला- श्रयः कम। फलं च धातुनवोक्तीमत्याश्रयमात्रमाख्यातार्थः स्यात्।अनन्यलभ्यत्वात्। अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे आत्। सकर्मकेभ्यस्तु कर्मण्यात् स्यात् ।साध्यरूपस्वभाव- स्योत्सर्गत एव संख्यानपेक्षत्वेन स्वस्यैकत्वादेकवचनमेव भवति । तत्तु प्रथमस्यैव न मध्यमोत्तमयोः । युष्मदस्मदोराख्यातवाच्यकारकवाचित्वाभावात् । यद्यपि नान्नोऽ- प्याख्यातवाच्यकारकवाचिवाभावस्तथापि प्रथमो भवति । तस्यानिष्पादने वचना- भावात् तत्रैकवचनस्वीकारः प्रथमपुरुषमन्तरा कथं संभवेदित्यर्थीभावे यथा । भूयत इत्यादि । ( तत्वदी०)-आद्भुवि कर्माण।भवन भू तस्या भुवि । शुद्धे धात्वर्थे साध्यरूपभावे धर्यस्तु सिद्धरूपोभावइति भेटः। तत्र सिद्धरूपोभावोद्रव्यवत्प्रकाशते लिङ्गसख्यादीन्गृह्णात्यिर्थः। अतो द्विवचनादि। साध्यरूपस्य त्वसत्त्वरूपत्वान्न संख्याद्यन्वयः। उक्त च-"क्रियायाःसिद्धतावस्था साध्यावस्था च कीर्तिता। सिद्धता द्रव्यमिच्छन्ति तत्रैवेच्छन्ति विविम्" इति।कर्म तु पारिमा- पिकमेव । पुनर्मावग्रहणात् । फलाश्रयः कर्म । फलस्य च धातुवाच्यत्वादाश्रयमात्रमाख्यातार्थः। अथ सकर्मकादपि भावे स्यादिति चेन्न । द्विश्चेत्यतश्चेत्यनुवर्तते स चावधारणार्थः सकर्मकात्कर्म- ण्येव न भावे । कर्तर्यपि न स्यादिति चेच्छृणु । मव्येऽपवादन्यायेन मावस्यैव वाधनात् ॥ एकवचनमितिाएकवचनमुत्सर्गत करिष्यत इति वचनादिति भाव.।तरिक मव्यमोत्तमयोरपि न चेत्याशङ्कायामाह-युष्मदस्मदोरिति ॥ (स्वरान्तानां हनग्रहदशां च भावकर्मणोः सितासीस्यपा- मिड्वा स इण्वच्च ) भाविषीप्ट-भविपीष्ट । भाविता-भविता । भाविप्यते-भविष्यते । अभाविप्यत्-अभविष्यत् ॥ (सुबोधिनी )- स्वरान्तानां हनग्रहदृशां च भावकर्मणोः सितासीस्यपा मिडास इण्वच्च ॥स्वरान्वेभ्यो इनिग्रहिशिभ्यश्च परेषां भावे कर्मणि चार्थे स्थिता- नां सितासीस्यपा प्रत्ययानामिडागमो वा भवति स इट इणीवेतीण्यत् । सप्तम्यन्ताद्वत् । कार्याविदेशोऽयम् । इणि परे यदृद्धयादिकार्य भवति तदिग्वति परेऽपीत्यर्थः । यथा माविता, भाविष्यत इत्यादी वृद्धिः। दायिता, दायिष्यत इत्यादी युक् यानिता, घा- निष्यते इत्यादी घत्वम् । प्रयोजक यन्ताच्छगः कर्मण्याख्याते कृते शामिता- ।

·त्याते भाषकर्मप्र०] टीकाइयोपेता। (१९१) शामिप्यते-शमिष्यते।इत्यादी मितां यन्तानामित्यनेन मितामुपधाया वा पादि। गतन्यकर्तरि ॥धातोस्तनि परे भावे कर्मणि च इणमत्ययःसिर- दिः। लुक । अभावि । अकर्मकोऽप्युपसर्गवशात्सर्मको भवति। चमतुभूयते स्वामिना । “लज्जासत्तास्थितिजागरणं वृद्धिक्षयः रजीवितमरणम् । शयनक्रीडारुचिद्रीत्यर्थ धातुगणं तमकर्मक- हु।""फलव्यापारयोरेकनिष्टतायामकर्नकाधातुस्तयोर्धर्मिभेदे कर्मक उदाहतः" "धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वयनोपसंग्रहातापसि- (विवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका त्रिया" सुबोधिनी )-इण तन्यकर्तरि ॥ कन्योऽकनी तस्मिनातरि भावे कमणि तन्प्रत्यये परे धातोरण स्यात् ।। अनीति किमा सकृन घटं कुलालः। द- तनो लुक । अभावि । अकर्मकोऽपि धानुः कवनिदान्तरे सकर्मको भाति । मन कार्थत्वेनान्तरस्योपसर्गेण खोना नो. यया कर्मयातायामिना गुरा- यते । आत्मसात् क्रियते इत्यर्थः॥ जाम नास्थिनिजागरणं द्धिापभयनी रणमाशयनक्रीडारचिदीप्त्यर्थ धातुगगं तमामा:'अकर्मकवातुलाण- -आचार्यास्तं धातगणमकर्मकमावन्ति। तं मरजामतारियनिगागरणा. रान्ति यस्य स रजासत्तास्थितिजागरणस्तमापुनः दिक्षयभपी पितमरणा सिन्ति यस्य स वृद्धिक्षपभपनीविटमारना । पुनः । यतकीटामाटीम- ा यस्य स शयनकीडारविढीपर्दस्तम् ॥ परम्यापोनिटनागाम. कः । धातुस्तयोद्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहट ॥ मर्माकमक टाटाणमा. चापरकर्मको धातुरुदाहृतः । ६. सत्याः । उपत्यही यामागे धापर्य । त्पिादनं व्यापारः । तत्तिः फलम पिया परदकामादिमी गपाः विष्टित्पादि पालमात्योः पलायोनिष्टटायाम्यर्मिया भय स्वती सत्यामित्यर्थः । धातुःन वान्तः । टयाका - द आध्यभेदे ननि । मन्वामी सम्पनिबार पर्वः ।। 'पातोपनो हरेनियनोपनबाद । किराया। दिलदाविपरटा मात्र पर्यः । इदः। मोडई इवल्र्धान टो। दरीमटि . दर्दः । पुन: : 12: दम् पुनः नदी : दोन दे :- ८.! .

·(१९२) सिद्धान्तचन्द्रिका । [भाख्याते मायकर्मप्र० (तत्त्वदी०)-अकर्मकोऽपीतिायो यदा कर्मक्रियावाच्यप्पनेकार्थत्वान्सफर्मकक्रियामुन्या- पयति, नढा तदर्यपरत्वे सकर्मको भवति तत्वरत्वं च तस्योपसर्गेण द्योत्यत इत्यनुपसर्गवशादित्युक्त न तु सोपसर्ग एव सकर्मकः । उपर्सगस्तु द्योतक एवअनूभूयत इति||उपलम्मेऽयं सकर्मकः। युग्वे कर्मण्यात् ॥फलव्यापारयोरित्यादि [॥ फलं विमित्यादि । व्यापारः फूकारादिलनगः। एकनिष्टतायामेकस्मिन्वामिणि स्थितीतयोःफलव्यापारयोधर्मिभेदएकस्मिन्वमिणिफलमन्यस्मिन्व्या- पार इति भेटे धातुःसकर्मको बोव्यः||धातोरर्थान्तरे वृत्तरित्यादि॥अन्योऽयोऽर्थान्तर तस्मि- न्वृत्तर्वर्तनात् । उदाहरणानि यया । नदी वहति । म्यन्दन्त इत्ययः ॥नृत्यति चैत्र ।गात्रविक्षेप फरोतीत्यर्थः ॥ मेघो वर्षति । जलमित्यर्थः । गच्छति । ग्रामामति शेपः॥ (शीकोऽयङ्ये पिङति )शय्यते । शिश्ये । शायिषष्टि-शयि- पष्टि । अशायि । अयकि ॥ ऋतोरिङ् भवत्यकारप्रत्यये यकि च । घटः क्रियते । त्वं दुःखी क्रियसे रागविरागैः सुख्यहं क्रिये। चक्रे । भाव्यते । भावयांचके । भावयामास । भावयांवभूवे ॥ (सुबोधिनी)-शीडोऽयङ्ये क्ङिति :॥ शेतेरयङादेशः स्याकिति दिति च यप्रत्यये परे । डिवादन्तादेशः । यत इत्यलोपः । शय्यते । नुधातोरिति यः । शिष्ये । इणवदावाहा वृद्धिः । शायिषीष्ट-शयिषीष्ट। करोतेः कर्मण्यात्। उरिति न गुणः । कृषीष्ट । चौरादिकात् यन्ताद्भावयतेः कर्मण्यात् । रिति त्रिलोपः। (इण्वदिटि बेलोपः) भाविता-भावयिता । भाविप्यते-भाव- यिप्यते । अभावि, अभाविपाताम्-अभावयिपाताम् ।सन्नन्तातु वृभृप्यते । बुभूषांचक्रे । अबुभूपि ।। यङन्तात्तु । वोभृश्यते । योभ यांचक्रे ॥ यङलुगन्तातु बाभूयते । वोभवांचक्रे । बोभाविषीष्ट- योमविपीष्ट।। स्तूयते विष्णुः । अस्तावि, अस्ताविघाताम्-अस्तो पानात ॥ अर्यने । और । आरिपीट-ऋपोष्ट। आरिष्टाः आयर्याः ।। म्मर्यने । स्मारिता-म्मी ॥ इज्यते । ईजे यक्षीष्ट-यष्टा ॥ ( मुबोधिनी )-इण्वदिटि लेपः॥त्रिलोपो वा स्यादिण्वादीट परे । बिलाप माविटा । पक्षे मिमनोटि भावयितानन्ययान्ता भूपतभावे आत् । यत्र इत्यापः बुदप्यने । यहमन्ययान्तानु यतद्वन्यलोप बाभूपते । यदलगन्ताहाय आतावोमयटे दः कर्मपान । ये टदि दधिः। स्तृयत।। ऋगी कर्मण्यात् । गुणोऽनीति गुगः। अयंदे । प्रादेटिन बोनाभिन ति वृतिः । अग्निा ॥ स्मृ चिन्तायाम् । गुमो- नि: । म ! यतः मध्याट । यतामिनि मप्रसाराम | मत । निटि ! आमालामनीट ॥ - भाव्यते ॥

·[ भास्याते भावकर्मप्र० टीकायोपता। ( १९३) . (तनोतेर्वाऽऽत्वं यकि) तायते तन्यते । तनिषीष्ट । अतानि॥ जायते-जन्यते ।। (सुबोधिनी)-तनोतेर्वाऽऽत्वं यकितनेराकारान्तादेशो वा स्याद्यकप्रत्यये परे।। (तपो नेण् कर्मकर्तर्यनुतापे च ) अन्वतप्त देवदत्तः पापेन ॥ दादेरिः। दीयते । ददे॥ (सुबोधिनी)-तपो नेण कर्मकर्तर्यनुतापे च ॥ तपेरिण प्रत्ययोन स्यादनु- तापेर्थे कर्मकर्तर्यर्थे च ॥ अन्यतप्त देवदत्तः। पापेन कर्ताऽभ्याहत इत्यर्थः। भावेऽपीदं बोध्यम् । पापवता पुंसाऽविचार्य कृत्वा पश्चादशोचीत्यर्थः ॥ कर्मकर्तरि तु-अतप्त तपस्तापस इत्यत्र तपस्तपःकर्मकस्येत्यनेन कर्तुः कर्मवद्भावः ॥ दाज दाने । दादेरि- रितीत्वम् । ये इति दीर्घः। दीयते । आतोऽनपीत्यालोपे ददे ।। (तत्त्वदी०)-तपो नेण कर्मकर्तर्यनुतापे च॥ तप सतापे इत्यस्मादिण्नापापे- नेति ॥ पूर्वं कृत यत्पापं कर्तृ तेनाभ्याहतो देवदत्त इत्यर्थः । पापेनेति कर्तरि तृतीया । यद नु कर्म न विवक्ष्यते, शोकार्थो वा तपिस्तदा भावे लः ॥ पापेनेति कर्तरि तृतीया। करणे पुरुपधर्मयोरनभिधानात् । अवाहननार्थस्य तु कर्मकर्तृत्वविवक्षाया हेतौ तृतीयेति पोयम् ॥ आतो युक् ॥इणि णिति कृति च ॥ दायिषीष्ट-दासीष्ट । अदायि, अदायिषाताम्-आदिषाताम् ॥ धीयते ॥ स्थीयते ॥ अग्लायि ॥ हन्यते । हनो ने । घानिषीष्ट-वधिषीष्ट । घानि- ता-हन्ता । घानि, अघानिषाताम्-अहसाताम् । अवधि, अवधिषाताम् । (सुबोधिनी)-ॐ तो युक ॥ दन्तस्य धातोर्युक स्यादिणि प्रत्यये परे भिति णिति कृत्प्रत्यये च/ पात्र दायः। बुणि दायकाइण्वदिटि दायिषीष्टाइण्यदिटोs. भावे दासीष्ट। लडि र दायि-इण्वदिटि अदायिषाताम्-तदभावे अपिदाधास्यामिती- वम् । आदिषाताम् ॥ एवं धा स्था धातू ॥ ग्लै हर्पक्षये । इण्वदिटि युझ अग्लायिषाताम् ॥ हन्तेः कर्मण्यात् । हन्यते । पूर्वाद्धन्तेरिति वः । जन्ने । हनो लिडोरिति वधः । यत इत्यल्लोपः वधिषीष्ट-पक्षे हनोन इति घः । अत उपशया इति वृद्धिः । घानिषीष्ट । इण्पदावो वधादेशस्य वाधको नेयः । यत्र हनो घदित्यनेन धदादेनो न । इवजिते इत्युक्तत्वात । सृष्टि रणनिटि पानिप्यते । पक्षे हन्नृत इतीट । हनिप्यते । लुडि इण्वदिडभाव हनः सिः किदिति कित्ताव लोपस्त्वनुदात्ततनामिति न लोपः॥ अहताताम्।। गृहातेः कर्मण्यात्। ग्रहामिति मंप्र. सारणम् । गृह्यत ॥ - २५ ·1 (१९२) सिद्धान्तवन्द्रिका। [ भागात भाषामग्र०] ( तत्त्वदी०)-अकर्मकोपीनिागो यदा कर्मशियानापने कार्यवासार्ग तकियाम या- पयति, तदा तदर्थपरत्वे सकर्मको भवति नवरत्न न नम्गोचमगंण गोगत इत्यनुपसर्ग शादियुक्त न तु सोपसर्ग एव सकर्मक । उपर्सगम्तु गोनक एव॥अनुभूयत प्रतिगाउपालम्भेऽय मकर्मकः। सुखे कर्मण्यात् ॥फलव्यापारयोरित्याटि || फर लिहित्यादि । न्यारः पुकारादिटनगः। एकनिष्टतायामेकस्मिन्धामिणि स्थिती तयोःफलव्यापारयोधर्मिभेदएतस्मिन्ममिणिकलमन्यस्मिन्या- पार इति भेटे धातुःसकर्मको बोन्य धातोरर्थान्तरे वृत्तरित्यादि॥अन्योऽयोऽर्थान्तर नरिम- न्वृत्तेर्वर्तनात् । उदाहरणानि यथा । नदी वति । म्यन्दन्त इत्यर्थः ॥नन्यनि चैत्र गाविभा करोतीत्यर्थः ॥ मेघो वर्षति । जलमित्वर्थ । गन्छति । प्रामामति शेपः॥ (भीडोऽयङ्ये क्ङिति )शय्यते । शिश्ये । शायिषष्टि-शथि- षष्टि । अशायि । अयकि ॥ ऋतोरिङ् भवत्यकारप्रत्यये यकि च। घटः क्रियते । त्वं दुःखी क्रियसे रागविरागैः सुख्यहं क्रिये। चक्रे । भाव्यते । भावयांचक्रे । भावयामास । भावयांवभूवे ॥ (सुबोधिनी)-शीडोऽयङ् ये क्ङिति ॥ शेतेरयङादेशः स्याकिति दिति च यप्रत्यये परे ॥ डिवादन्तादेशः । यत इत्यलोपः । शय्यते । नुधातोरिति यः । शिष्ये । इणवद्भावाद्वा वृद्धिः । शायिषीष्ट-शयिषीट । करोतेः कर्मण्यात्। उरिति न गुणः । कृषीष्ट । चौरादिकात् ञ्यन्ताभावयतेः कर्मण्यात् । रिति जिलोपः। (इण्वदिटि ओर्लोपः) भाविता-भावयिता । भाविष्यते-भाव- यिष्यते । अभावि, अभाविषाताम्-अभावयिषाताम् ।सन्नन्तातु बुभूयते । बुभूषांचके । अबुभूषि ॥ यडन्तात्तु । बोभूय्यते । वोभू यांचक्रे । यङ्लुगन्तातु बोभूयते । बोभवांचके । बोभाविषीष्ट- बोभविषीष्ट। स्तूयते विष्णुः । अस्तावि, अस्ताविषाताम्-अस्तो पातात् ॥ अर्यते । ओर । आरिषीष्ट-ऋषीष्ट। आरिष्ठा:-आर्याः।। स्मर्यते । स्मारिता-स्मर्ता॥ इज्यते । ईजे यक्षीष्ट-यष्टा ॥ ( सुवोधिनी )-इण्वदिटि अलेपालिलोपो वा स्यादिण्वदिटि परे ॥ जिलो भाविता । पने सिसतत भावयिताप्रत्ययान्ता भूषतर्भाव आत् । यत इत्यल्लोपः बुभूष्यते । यङ्प्रत्ययान्तातु यतइत्यलोपे वोभूपते । यङ्लुगन्ताभावे आतावोभूयते । स्त्रौतेः कर्मण्यात । ये इति दीर्घः। स्तूयते।। ऋ गतौ कर्मण्यात् । गुणोऽतीति गुण अर्यते । इण्यादटि तु धातोनाभिन इति वृद्धिः । आरिता ॥ स्मृ चिन्तायाम् । गुणो- ऽतीति गुणः । स्मर्यते ॥ यजतेः कर्मण्यात् । यजामिति संप्रसारणम् । इज्यते । लिटि। ईजे। आशिषि लिडे । यक्षीष्ट ॥ भाव्यते ॥

·[ साख्याते भावकर्मप्र०] टीकाइयोपेता। (१९५) मिता-शंशमिता-शंशमयिता । लुङि अशंशाम-अशंशमि णम्प्रत्यये तु शंशा- मं-शंशमम् ॥ वध हिसायाम् । हसान्तः ॥ (भञ्जरिणि नलोपो वा ) अभाजि-अभजि ॥ (सुबोधिनी)-भ रिण नलोपो वा । भञ्जो आमदने इत्यस्य नस्य लोपो वा स्यादिणि प्रत्यये परे ॥ (लभेरिण्णमोर्नुम्बा ) अलम्भि-अलाभि"गोणे कर्मणि दुह्या- देः प्रधाने नीहकृषवहाम् । बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजे च्छया ॥ प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ज्यन्तानां लादयो मताः ॥" गौ?- ह्यते पयः । धुक्षीष्ट ॥ अजा ग्रामं नीयते । वियते । कृष्यते । उह्यते ॥वोध्यते माणवकं धर्मः' माणवको धर्ममिति वा|भोज्यत माणवकमोदनः' माणवक ओदनमिति वा ॥ पाठ्यते माणवक वेदः, माणवको वेदमिति वा ॥ देवदत्तो ग्रामं गम्यते ॥ (सुबोधिनी )-लभेरिण्णमोर्नुम् वा।। डुलभः प्राप्तावित्यस्य नुमागमों वा स्यादिणि प्रत्यये णमि प्रत्यये च परे॥प्रादेर्नित्यं नुम्।प्रपूर्वस्य लभेनित्यं नुम् स्यात् णमि प्रत्ययोप्रलम्भम् ॥ अथ ये द्विकर्मकघातवस्तेभ्य आत् कृत्यक्तखलर्थप्रत्ययाः किं मुख्ये कर्मणि,उत गौणे, किं चोभयोरति संदेहे व्यवस्थामाह-"गोणे कमीण दुह्यादेः प्रधाने नीहकृपवहाम् । बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया|प्रयोज्य कर्मण्यन्येषांञ्यन्वानां लादयो मताः ॥" दुह्याचिीत कारके उक्तम् । दुह्यादेदश संख्यस्य धातोर्गौणे कर्मणि लादयः प्रत्यया मताः । नीप्रभृतीनां चतुर्णा प्रधाने फर्मणि लादयो मताः। बुद्धिभक्षार्थयोwन्तयोः शब्दकर्मकञ्यन्तानां च प्रयोज्पप्रधा- नयोरन्यतरकणि निजेच्छया लादयो मताः । अन्येषां यन्तानां तु प्रयोज्यकर्मणि लादयो मताः। कारके गतिबुद्धीत्यनेन कर्तुर्यकर्मकारकं कृतं तत्प्रयोज्य कर्म ज्ञात- व्यम् । लादय इत्यत्रादिशब्देन कृत्यक्तखलाः प्रत्यया ग्राह्याः दुह्यादेगौणे कर्म- ण्यात् । स्वार्थमुत्सृज्य परार्थावलम्वन गौणम् । उदाहरणमाह-गौर्दुह्यते पय इत्यत्र गौरिति गौणं कर्म । तत्राख्यातेनोक्तत्वादन्योक्ते इत्यनेन प्रथमा । पय इति तु मुख्य कर्म । तत्र कर्मणि द्वितीया । कर्तुरनुकत्वातृतीया देवदत्तेनेति । न्यादीनां प्रधानक मण्यात् । उदाहरणमाह-अजा ग्राम नीयते इत्यत्रावि मुख्यं कर्म । तत्रोक्तत्वात्म- थमा । ग्राममिति गौणं कर्म। की तु तृतीयान्तोऽध्याहार्यः।।बुद्धिमक्षार्थयोःशब्दक- र्मकाणांच पन्तानां प्रयोज्ये मुख्ये च कर्मण्यात् । उदाहरणमाह-वोध्यते माणवकं धर्म इत्यत्र धर्म इति मुख्प फर्म । माणवकमिति प्रयोज्यं कमीतत्र निजेच्छयाख्या- वादिः कर्तव्यः । भोज्यते माणवकमोदन इत्यत्रोदन इति मुख्यं कर्म माणवकामिति प्रपोज्यं कर्म । तत्र निजेच्छयास्पातादिः । पाठयते माणवक वेद इत्यत्र वेद इति -- ·((१९६), सिद्धान्तचन्द्रिका । [ आध्याते कमकर्तृप्र०] मुख्यं कर्म । माणवकमिति प्रयोज्यं कर्म । तत्र निजेच्छयाख्यातादिः । तृतीयान्तः कर्ताध्याहार्यः ॥ ज्यन्तस्य प्रयोज्यकर्मण्यात् । उदाहरणमाह-देवदत्तो ग्रामं गम्यत इत्यत्र ग्राममिति मुख्यं कर्म । देवदत्त इति प्रयोज्यं कर्म तत्राख्यातादिः कर्मण उक्तत्वात् प्रथमा । कर्ता तु तृतीयान्तोऽध्याहार्यः ।। (तत्त्वदी०)-द्विकर्मकाणा तु-गौणे कर्मणीत्यादि|गौर्दुह्यत इति ॥ गौरिति गौण कम||अजेत्यादि।अजात्र प्रधानम् ॥ निजेच्छयेति ॥ गौणप्रधानयोरात्मेच्छयेत्यर्थः॥अन्ये- षामिति ॥ पूर्वोक्तव्यतिरिक्तानामित्यर्थः । (अकर्मकाणां कालादिकर्मकाणां भावे कर्मणि च लकारः) मासं मासो वास्यते देवदत्तेन । क्रोशः क्रोशं वास्यते । कुरवः, कुरुन् वास्यते । गोदोहं गोदोहो वास्यते ॥ ज्यन्तातु प्रयोज्ये प्रत्ययः। मासमास्यते माणवकः ॥ ॥ इति भावकर्मप्रक्रिया ॥ :: ( सुबोधिनी )-अकर्मकाणां कालादिकर्मकाणां भावे कर्मणि च लकारः ॥ कालादिकर्मकाद्धातो वकर्मणोरर्थयोराख्यातो भवति। कारके, अकर्म- कधातुभिर्योगे इति सूत्रेण कर्मसंज्ञा येषां धातूनां कृताते कालादिकर्मकाःकालादिक- कर्मकस्य कर्मण्यात्।उदाहरणमाह-मास आस्यते इत्यत्र कालवाविकर्मण आख्याते. नोक्तत्वात्प्रथमा ।कर्ता तु तृतीयान्तोऽध्याहार्यः ।। भावे तु माघ मास्यते देवदत्तेने- त्यत्र कर्मणोऽनुक्तत्वान्मासमिति द्वितीया । करिनुक्तत्वादेवदत्ते नति कर्तरि तृतीया। ज्यन्ताकालादिकर्मकाद्धातोस्तु प्रयोज्यकर्मण्येवाख्यातादिः॥ मासमास्पते माणवक इति अत्र कालवाचिकर्मणोऽनुक्तत्वान्मासमिति द्वितीया । माणवक इति प्रयोज्यं कर्म । तत्राख्यातेनोक्तत्वात्प्रयमा । कर्तरि त्वनुक्तत्वात्तृतीया देवदत्तेनेति ॥ इति सुवोधिन्यां भावकर्मप्रक्रिया ॥ ८॥ अथ कर्मकर्तृप्रक्रिया। यदा सोकर्यातिशयं द्योतयितुं कर्तृव्यापारो न विवश्यते तदा कारकान्तराण्यपि कर्तृसंनां लभन्ते ।। साध्वसिश्छिनत्ति ॥ काष्ठा- नि पचन्ति ॥ स्थाली पचति ॥ पच्यते ओदनेन । अपाचि ॥ भिद्यते काष्ठेन । अमेदि । लेनोक्ते कर्मकर्तरि यगादिणिण्वदिटः। पच्यते ओदनः । अपाचि । भिद्यते काष्ठम् । अभेदि ।। (सुबोधिनी)-सकलकाकागामवान्तरव्यापारो वर्ततेसकलकारकाणामवान्तरव्यापा- रहीनस्याकारकत्वात्तत्रस्वव्यापारस्वातन्त्र्यंच व्यापारभेदाकाङ्क्षायांकरणादिसंभव : तत्र यदा कारकान्तगणांताकर्यातिगयं द्योतयितुम तेरादायितुं कर्तृव्यापारोवक्तुं नेप्यते तदा कारकान्द्रराण्यापि कर्तृमंनां प्राप्नुवन्ति स्वव्यापार स्वतन्त्रत्वात्।सुष्टु कगेतीति ·[पाख्याते कमकर्तृप्र०] टीकाइयोपेता। ( १९७) सुकरस्तस्य भावः सौकर्यम् । कारकान्तराणां पूर्व करणत्वादिसत्त्वेऽपि सांप्रतं कर्तृसं- ज्ञाकरणाकर्तर्याख्यातो भवति ॥ साध्वसिश्छिनत्तीत्यत्र करणस्य कर्तृसंज्ञा आख्या- तेन कर्तृरुक्तवादसिरित्यत्र प्रथमा ॥ काष्ठानि पचन्तीत्यत्रापि करणस्य कर्तृ ज्ञा । कर्तुगख्यातेनोक्तत्वाकाष्ठानाति प्रथमा ॥ स्थाली पचतीत्यत्राधारस्य कर्तृसंज्ञा । कर्तुराख्यातेनोक्तत्वास्थालीति प्रथमा ॥ कर्मणस्तु कर्तृत्वविवक्षायां प्राक् सकर्मका अपि प्रायेणाकर्मकाः॥ कर्मणः सौकर्यातिशयं द्योतयितुं यदा कर्तृत्वविवक्षा ततः प्राक सकर्मका अपि धातवोऽकर्मकाः प्रायेण भवन्ति । प्रायेणेत्युक्तवादेवकर्मका- श्छिदिमिदिप्रभृतय एवाकर्मका भवन्ति न तु द्विकर्मकाः ॥ अकर्मकस्य फलमाह- तेभ्यो भावे कर्तरिच लकारः कर्मर्तुरकर्मकाद्धातोर्भाव कर्तरि चार्थे आख्यातप्रत्ययो भवति । भावे आख्यातस्योदाहरणमाह। पच्यते ओदनेन भिद्यते काष्ठेनेत्यत्र कर्मणः कर्तृसंज्ञा । आख्यातस्तु भावे । कर्तुनुक्तवादोदनेनेत्यादौ तृतीया ॥ कर्मकर्तर्याख्या- तस्योदाहरणमाह-लेनोक्ते इत्यादि । कर्मवकर्मणा तुल्यक्रियः । कर्मस्यया कियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्भवद्भवति । कार्यातिदेशोऽयम् । कर्मणो यत्कार्य भवति तत्कर्मकर्तुरपीत्यर्थः तेन यक् चतुष्विति यक । आद्भुवीत्यात् इण तनीतीण। स्वरान्तानामितीण्वदि इत्यादि कार्याणि कर्मकर्तरि भवान्त ॥ काष्ठं भिनती- त्पत्र काष्ठस्था या विदारणाश्रयत्वरूपा क्रिया सैव काष्टं भिद्यते स्वयमेवेत्पत्र त- स्मिर्मभूतेऽपि भवति । अय कार्यातिदेशः कर्मस्थभावकाना कर्मस्यक्रिया गांच धातूनां भवति न तु कर्तृस्थभावकानां कर्तृस्यीक्रयाणां च धातूनां भवति । यत्र कर्माणि दृष्टे क्रियानुमातुं शक्यते ते कर्मस्थक्रियास्ततोऽन्ये कर्तृस्थक्रियाः । पक्केषु तण्डुलेषु भिन्नेषु च काष्ठेपु दृष्टेष्वदृष्टः कर्तृव्यापारोऽनुमीयते । तदुक्तं च "कर्मस्यः पचतेभीवः कर्मस्था च भिदेः क्रिया । आशासिभावः कर्तृस्यः कर्तृस्या च गमे क्रिया" ॥ यद्यप्याधारभारयोरित्यत्र भावशब्देन क्रियापि गृह्यते तथाप्यत्रभेदो विव- क्षितः पृथगुपादानात् । परिस्पन्दरूपो धात्वर्यः छिदादिः क्रिया अपरिम्पन्दहपो विलित्त्यादि दः । पचत्योदनं भिनत्ति झाष्टं च देवदत्तः । पच्यते योदनः भिद्यते काष्ठं स्वयमेवत्यत्राख्यातेन कर्ममार्तुरुनवालयमा ॥ कर्तृस्थक्रियाया उदाहरणमाद- आशास्ते घटं देवदत्तः। आगास्ते घटः त्वयमेव । गच्छति ग्रामं देवदत्तः । गच्छति ग्रामः स्वयमेवेत्यत्र घटनामयोईष्टपोनं हि देवदत्तस्य व्यापारोऽतुमानु गपत इति कर्तृस्थत्वं क्रियायाः ॥ (तत्वदी०)-यदा सोकर्यातिशयमिद ॥ समर्थः । माटगाना - मातारोऽत्त । व्यानन्य कामनागमा नयनरमाया- रमेदार मित्र दागिना निवाउन जीवन त्रि- शिवम्नामिकादि --- ·(१९६) सिद्धान्तचन्द्रिका । आध्याते कतिप्र० मुख्यं कर्म । माणकमिति प्रयोज्यं कर्म । तत्र निजेच्छयाख्यातादिः । तृतीयान्तः कर्ताध्याहार्यः ।। त्र्यन्तस्य प्रयोज्यकर्मण्यात् । उदाहरणमाह-देवदत्तो ग्राम गम्यत्त इत्यत्र ग्रामीमति मुख्य कर्म । देवदत्त इति प्रयोज्यं कर्म तत्रारख्यातादिः कर्मण उक्तत्वात् प्रथमा । कर्ता तु तृतीयान्तोऽध्याहार्यः ।। (तत्त्वदी०)-द्विकर्मकाणा तु-गाणे कर्मणी चाटिगोर्दह्यत इति || मैरिति गोग कमी अजेत्यादि।अजात्र प्रधानम् ॥ निजच्छयोन ॥ गोणप्रधानयोरामेन्छयेत्ययः ॥अन्ये- षामिति ।। पूर्वोक्तव्यतिरिक्तानामित्यर्थः || (अकर्मकाणां कालादिकर्मकाणां भावे कर्मणि च लकारः) मासं मासो वास्यते देवदत्तेन । क्रांशः क्रोशं वास्यते । कुरवः, कुरुन् वास्यते । गोदोहं गोदोहो वास्यते ॥ भ्यन्तातु प्रयोज्ये प्रत्ययः। मासमास्यते माणवकः ॥ ॥ इति भावकर्मप्रक्रिया ॥ :: ( सुवोधिनी )-अकर्मकाणां कालादिकर्मकाणां भावे कर्मणि च लकारः ॥ कालादिकर्मकाद्धातो वकर्मणोरर्थयोराख्यातो भवति॥ कारके, अकर्म- कधातुभिर्योगे इति सूत्रेण कर्मसंज्ञा येषां धातूनां कृताते कालादिकर्मकाः।कालादिक कर्मकस्य कर्मण्यात्।उदाहरणमाह-मास आस्यते इत्यत्र कालवाचिकर्मण आख्याते नोक्तत्वात्प्रथमा ।कर्ता तु तृतीयान्तोऽध्याहार्यः ॥ भावे तु माघ मास्यते देवदत्तेने- त्यत्र कर्मणोऽनुक्तत्वान्मासमिति द्वितीया । कर्तुग्नुक्तत्वाद्देवदत्ते नति कर्तरि तृतीया। ज्यन्गारकालादिकर्मकाद्धातोस्तु प्रयोज्यकर्मण्येवाख्यातादिः॥ मासमास्पते माणवक इति अत्र कालवाचिकर्मणोऽनुक्तवान्मासमिति द्वितीया । माणवक इति प्रयोज्यं कर्म । तत्राख्यातेनोक्तत्वात्प्रयमा । कर्तरि वनुक्तत्वात्तृतीया देवदत्तेनेति ।। इति सुबोधिन्यां भावकर्मप्रक्रिया ॥ ८॥ अथ कर्मकर्तृप्रक्रिया। यदा सौकर्यातिशयं द्योतयितुं कर्तृव्यापारो न विवक्ष्यते तदा कारकान्तराण्यपि कर्तृसंज्ञां लभन्ते ।। साध्वसिश्छिनत्ति ॥ काष्ठा- नि पचन्ति ॥ स्थाली पचति ॥ पच्यते ओदनेन । अपाचि ॥ भिद्यते काष्ठेन । अमेदि ॥ लेनोक्त कर्मकर्तरि यगादिणिण्वदिटः। पच्यते ओदनः । अपाचि । भिद्यते काष्ठम् । अभेदि ॥ (सुबोधिनी)-सकलकारकाणामवान्तरव्यापारो वर्ततेसकलकारकाणामवान्तरव्यापा- रहीनस्याकारकत्वात्तत्रस्वव्यापारस्वातन्त्र्यंच व्यापारभेदाकाङ्क्षायांकरणादिसंभव : तत्र यदा कारकान्तराणां सोकर्यातिशयं द्योतयितुप्रतिपादयितुं कर्तृव्यापारोवक्तुं नेष्यवे तदा कारकान्तराण्यापि कर्तृसंज्ञां प्राप्नुवन्ति स्वव्यापार स्वतन्त्रत्वातासुष्टु करोतीति ·[भायाते कर्मक-प्र०] टीकायोपेता। ( १९९) प्रस्रवणमुत्कण्ठा । वत्सो गां प्रस्नोत । उत्कण्ठयतीत्यर्थः ॥ गोः कर्मणः कर्तृत्वविध- क्षायां प्रस्तुत गौालडि स्वरान्तानां हनग्रहतीण्यदिट् । प्रास्नाविष्ट-पक्षे स्नुक्रमोरिति नेट् । प्रास्नोष्ट ॥ नमते दण्ड इत्यत्र कर्मणः कर्तृसंज्ञा । आख्यातेनोक्तत्वात्तत्र प्रयमा । लोड अनस्त ।अत्र कर्मकर्तर्यात्मनेपदमेव जातम्। अत्र च अन्तर्भावितव्ययों वोध्यः॥ (सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्तरि वा ) सृज्यते नजं भक्तः। असर्जि ॥ (सुबोधिनी)-सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्तरि वा ॥ सकर्मकस्य सृजेः कर्ता कर्म- वहा भवति श्रद्धायुक्त कर्तर्यर्थे । सृज्यते बजे भक्त इत्यत्र कर्तर्याख्यातादिः। कर्तुः कर्मवद्भावादाद्यगिणो भवन्ति । श्रद्धया निष्पादयतीत्यर्थः ।। (युजेर्वा ) युज्यते ब्रह्मचारी योगम् । युनक्ति वा ॥ (सुबोधिनी )-युजेर्वा ॥ सकर्मकस्य गुजेः कर्ता कर्मवद्वा भवति । गुज्यते योग ब्रह्मचारत्यित्र कर्तारख्यातः । कर्नुः कर्मवतावादाचगिणः। तपस्तपःकर्मकस्य । तप कर्मकस्य तपेः कर्ता कर्मवश्वात । तप्यते तपस्तापम इत्यत्र कर्तपरियाताक: कर्मवदावादात्मनेपदादिः । अर्जपतर्षिः । द्वीट तपो नेणिन्यनेनेन । अतप्त । (भूपावाचिनां किरादीनां सान्तानां च यगिणिण्य दिटो न) अलंकुरुते कन्या । अलमकृत ॥ अवकिरते हस्ती।अवाकरीष्ट- अवाकरिष्ट-अवाकीष्ट। अवगिरते पुष्पम् । अवार्टि ।। आदिगते दानम् । आहत ॥ ध्रियते । अधृत ॥ पृन्छने । अप्रष्ट ॥ निकीपते कटः । चिकीषांचक्रे । विकीपविभवे । अचिपिष्ट ।। (सुबोधिनी)-भूषावादिनां किरादीनां सान्नानां च यगिणियदिटो न ॥ भूषार्थेभ्यः विरादिभ्यः समत्पपान्तमपञ्च पदृभ्यः वर्मनीर पगिनिमः दिटो न भवन्ति । आत्मनेपदमेव भवतीत्यर्थः ॥ दुदाधन्दगः किगादः। दिने। निगरणे । हह बादरे। धृह बस्पाने । प्रच्छीमायामिति पयकः । अरं. फुरते कन्यत्पत्र वर्मणः महा। आरस्पाटेनोनन्दात्र प्रयासमविपन। हवादेरित्यः । कत इटी: । स्वविन्ते।हार्ट दृदृदृस्वदन्टानिया गित देटा अवा- परिः । इदनानामिति वा दीर्दः । सामनट । टमार्ग एन । जत इतीर ! पुनः सिम्यागिने मीन बस ॥ ॥ दृढाय पति हिलो टोलि पटे। टाट गित 'नागार दिति निरः । न हार मामि । पते हाहिरपटि पर मित्र समाल्दा 17 मगर --

·No text on this page.

·[ अख्याते लकारार्थप्र] टीकाक्ष्योपेता। (२०१) सर्वत्र स्वयंशब्दः करणार्थको ज्ञेयः। आत्मना फरणेनेत्याकर्थेि तु कर्मण्याख्यातः स्यादित्यर्थः ॥ इति सुवोधिन्यां कर्मकर्तृप्रक्रिया ॥ (तत्वदी० )-कृतायामिह टोकाया लोकेशकरशर्मणा।वाधन दुष्टबुद्धीनामगाद्भावादिसाधनम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां कर्म प्रक्रिया ॥९॥ अथ लकारार्थप्रक्रिया। स्मृतिवाचिन्युपपदे भूतानद्यतने धातोर्लट् लङोऽपवादः) स्मरास कृष्ण गोकुले वत्स्यामः । (सुवोधिनी )-स्मृतिवाचिन्युपपदे भृतानद्यतने धातोर्लट्॥ धातोर्लइभ- वति स्मृतिवाचकशब्दे उपपदे सात न लड् ॥ वत्स्यामः । वयमवसाम इत्ययः ॥ एवं बुध्यसे चेतयसे इत्पांदियोगेपि ॥ (तत्वदी०)-स्मृतिवाचिनीलादिगास्कृतिक चिनी उनपने घेनासे - पादियोगेशजी न भवति एपामपि प्रकरणादिना स्मृतिकारि गान् ।।स्मरसीपादि । अन पस मुगो धापनीति वहाक्पार्थस्य कर्मता योचा। (यद्योगे उक्तं न ) अभिजानासि कृष्ण यहनेभुमहि ।। (सुवाधिनी)-यद्योगे उक्तं नस्मृतिवाचरमदे टपपदे सत्यपि यच्छन्दयोगे भूतानद्यतने लट् न भवति कि तु लडेद ॥ (तत्वदी० )-अभीत्यादि । स्त्र ल्टेव न तु टट ॥ ( उत्तमपुरुपे चित्तविक्षेपादिना पारोश्यम् ) सुतो किल विललाप ॥ (सुबोधिनी )-उत्तमपुरुषे चित्तविशेषादिना पारोत्यम्।मदम्पमादिभिः कश्चित्तान्तगतमेव न देति,पश्चादन्येभ्यः वा म्युई। विवादाजानमवकः । सुप्तः सन्नई दिललापेदि॥ (तत्सदी)-उत्तनपुन नदिनकर प्रचच तपादिमा पनि नम: लनि। किसी ( अत्यन्नापतवे लिद) कलिडेवान्नीः नाहं गलिगाम् ॥ (नवेधिनी-जल्दन्लाह लिलामचन्टायपिट भट नाम निषिद्धोदे-मामीटर पमा पुनः माम" मन: मनीर ·(२०२) सिद्धान्तचन्द्रिका। [माझ्याते टकारार्थप्र०] गत्वा त्वया चिरं स्थितमित्यर्थः। स माह नाहं कलिङ्गान् बगामेति।केवलमवस्थानमेव न निषिध्यते किंतु तदेतुमृतं गमनमपीत्यन्तापहवो भवति ॥ (तत्त्वदी०)-अत्यन्तापहव इति ॥ अपह्रयोऽपलापः ॥नाहमित्यादि ॥ कलिङ्गस्य तु जुगुप्सितत्वेन तत्र त्वया चिरं स्थितमित्युक्तः कश्चिद्गमनमेव निषेधतीत्यत्रास्त्यत्यन्तापद्रवः । यदा तु गमनमेवायुक्तं तदेवापलपति तदा लडेवात्यन्तापहवामावात् ।। (हशश्वतोर्लिक्षिपये ललिटौ) इति हाकरोद, चकार वा । शश्वदकरोत, चकार वा ॥ (सुबोधिनी)-हशश्वतोलिडिषये ललिटो ॥ दशश्वन्निपातयोोंगे लिङयें ललिटौ भवतः। (आसन्नकाले पृच्छयमानेऽथ ललिटौ) अगच्छत् किम् । जगाम किम् । अनासन्ने तु कंसं जघान किम् ।। सुबोधिनी )-आसन्नकाले पृच्छयमानेऽर्थे ललिटी ॥ आसन्नकालिके मूतानद्यतनपरोक्षवृत्तिधात्वर्थे प्रष्टव्ये ललिटौ भवतः । पञ्चवर्षाभ्यन्तर आसन्नकालः पञ्चवर्षातीतो विप्रकृष्टकालः ॥ पृछयमाने किम् । जमादैवम्। लिडेव ॥ अनासन्नेतु लिडेव । कसं जघान किम् ॥ (तत्त्वदी०)-आसन्नेत्यादि। पञ्चवर्षाम्यन्तरमासन्नकालं,पञ्चवर्षातीतं विप्रकृष्टकालवणयन्तिा! (स्मे लट् लिटोऽपवादः ) यजति स्म युधिष्ठिरा(भूतानद्य- तने लट् स्मयोगे ) एवं स्म पिता ब्रवीति ॥ (सुबोधिनी )-स्मे लट्-स्मयोगे लड् भवति,न तु लिट् ।स्मेत्यव्ययं भूतकाल- द्योतकम् ।भूतानद्यतने लट् स्मयोगे|लडोऽपवादः॥प्रवीति स्माअब्रवीदित्यर्थः ॥ (ननौ पृष्टप्रतिवचने भूते लट्)अकार्षीःकिमाननु करोमि भोः।। (सबोधिनी ) ननौ पृष्टप्रतिवचने भूते लट् ॥ पृच्छयते इति पृष्टः । कर्मणि तः । पृष्टस्य प्रतिवचनं पृटप्रतिवचनामति षष्ठीसमासः। भावेतप्रत्यये तु पृष्टं प्रश्नः । पृष्टपूर्व च तत्प्रतिवचनं च पृष्टपतिवचनमिति मध्यमपदलोपी समासः।नतु करोमि अकार्षमित्यर्थः॥ ( तत्त्वदी०)-ननाविति॥ पृष्टेति कर्मणि क्तः पृष्टस्य प्रतिवचनं पृष्टप्रतिवचनामिति षष्ठीस- सः । भावे तु पृष्टं प्रश्नस्तत्पूर्व प्रतिवचनमित्युत्तरपदलोपी समासः ॥ ( नन्वोर्वा ) अकार्षीः किम् न करोमि । नाकार्षम्।अहं न के रोमि । अहं न्वकार्षम् ॥

·[ भात्यात लकारार्थप्र०] टीकादयोपेता। (२०३) (सुवोचिनी )-नन्वोर्वा ॥ ननुनिपातयोोंगे पृष्टप्रतिवचने भूते वालङ् भवति । पक्षे लुलिटौ ॥ (पुराशब्दयोगे भूतानद्यतने वालुङ्लटौ न तु म्मयोगे)वस- तीह पुरा छात्राः, अवास्तुः, अवसन, ऊषुर्वा ॥ स्मेति किम् । यज- तिस्म पुरा युधिष्ठिरः॥ (सुबोधिनी)"पुराशब्दयोग भूतानद्यतने वालुङ्लटौ न तु स्मयोगे॥ पक्षे ललिटौ । स्मेति किम् । यजति स्म पुरा युधिष्ठिरः ।। (यावत्पुरानिपातयोर्भविष्यति लट्)यावद्भुङ्क्ते। पुरा भुङ्क्ते। मोक्ष्यसे, भोक्ता, वा॥(कदाकह्योर्वा भविष्यति लट्)कदा कर्हि वा भुक्ते, भोक्ष्यसे, भोक्ता वा ।। (सुबोधिनी )-यावत्पुरानिपातयोर्भविष्यति लट् ॥ यावद्भुङ्क्ते। निश्चित मोक्ष्यत इत्यर्थः ॥ निपातावेतौ निश्चयं द्योतयतः ॥ निपातयोः किम् । यावद्दास्यते तावद्रोक्ष्यत । करणमूतया पुरा यास्यति ।। (वर्तमानसामीप्ये भूते भविष्यति चवर्तमानवद्वा)कदाऽऽगतो- सिाअयमागच्छामि, अयमागमम् । कदा गमिप्यसि । एषगच्छा- मि, गमिष्यामि वा॥ (सुबोधिनी )-वर्तमानसामीप्ये भूते भविष्यति च वर्तमानवद्वा ।। कदाऽऽगतोऽसीति भूतकालेन प्रश्नवाक्यम्।अयमागच्छामीत्युत्तरंभूतकालाभिव्यक्तये। अयमिति प्रयोगस्त्विदानीमेवागतमिति वर्तमानसमीपभूतकालयोतनाया तेन ह्यागमनं विना भूतरूपं यहूलीधूसरताप्रस्वेदादियुक्तं तत्प्रतिनिर्दिश्यते । एवं कदा गमिष्यसीति भविष्यत्कालेन प्रश्नवाक्यम् । एष गच्छामीत्युत्तरं भविष्यकालाभिव्यक्तीएप इति प्रयोगस्त्विदानीमेव गमिष्यामीति वर्तमानसमीपभविष्यत्कालद्योतनायातेन हि गमने- न विना भूतं यत्परिकरवन्वादियुक्तं तत्प्रतिनिर्दिश्यत। तत्र कदीत प्रश्ने उत्तरवाक्ययोः कालानुपादानादयमेषशब्दाभ्यामिदानीमिति कालावगमः ॥ (तत्त्वदी०)-अयमागच्छामीत्यादि ॥ अयमेषपदान्यामागमनादिना भूत यां प्रस्वेदातियुक्त तत्प्रतिनिर्दिश्यते । इदानीमागममित्यर्थः ।। (क्षिप्रवचने लद) वृष्टिश्चेत्क्षिप्रमाशु त्वरितं वा यास्यति तदा शीघ्नं वस्यामः॥ (सुवोधिनी )-क्षिप्रवचने लूटावचनग्रहणं स्वरूपग्रहणनिगसार्यम्। क्षिमपर्या- य उपरदे ॥ 1 ·(२०४) सिद्धान्तचन्द्रिका [ भात्याते लकारार्थप्र०] (तत्त्वदी० )-क्षिप्रेति ॥ क्षिप्रपर्यायस्यापि ग्रहणं न तु स्वरूपस्यैव ।। (गर्हायां लडपिजात्वोः कालत्रये )अपिजायां त्यजसि । जातु गणिकामाधत्से ॥ (सुवोधिनी )-गर्दायां लडपिजात्वोः कालत्रये ॥ आभ्यां योगे लटू स्यान- हायाम् कालत्रये परत्वाल्लङादीनयं बाधते ॥ अपि जायां त्यजासे । त्यक्ष्यसि, अ- त्याक्षीः इत्यादिविषये त्यजसीत्यादि लडेव प्रयुज्यत इति भावः ॥ एवं यो जायाम- त्यजत्, तत्याज, त्यक्ष्यति अत्याक्षीदित्यादिविषये यो जायामपि त्यजति,जातु गणि- कामाधत्ते गर्हितमेत् ॥ (तत्त्वदी०)-जातु गणिकामिति । गर्हितमेतत् ॥ (वा कथमिः लिङ्लटौ गर्दायां कालत्रये) कयं धर्म त्यजेस्स्य- जसि वा॥ (सुवोधिनी)-वा कथामि लिङ्लटौ गर्दायां कालत्रये पक्षे ललिल लट्लङ्लुङ । भूतानद्यतने लुङ् कथं धर्ममत्यजः । परोक्षानद्यतने भूते लिट् कथं धर्म तत्यक्थ । भविष्यत्यनद्यतने लुट् कथं धर्मं त्यक्तासि । भविष्यसामान्ये लट् कयं धर्म त्यस्यसि । क्रियातिक्रमेण लङ् कथं धर्मत्यक्षत् । भूतसामान्ये लुङ् कथं धर्ममत्याक्षीः ॥ (जातुयद्यदायदियोगे लिङ् लुटोऽपवादः ) जातु यद् यदा यदि वा त्वादृशो हरिं निन्देत् नावकल्पयामि, न मर्पयामि ॥ (सुवोधिनी)-जातुयद्यदायदियोगे लिङ् लटोपवादः॥अनवक्लप्त्यमर्पयो- लिङ् स्यादेषां योगे । अनवक्लप्तिरसंभावना। अमषोऽक्षमा लटोऽपवादः लङ् तु क्रियानिष्पत्ती भूते वा, भविष्यात तु नित्यमित्यर्थः ॥ जातु भवान् हरिमनिन्दिष्य- दित्यायुदाहर्तव्यम् । अगस्यामिदम् । गर्दायां तु जातुयोगे लडुक्तः ॥ (तत्त्वदी० )-नावकल्पयामीत्यादि ॥ अनवक्लतिरसंभावना ॥ अमर्पोऽक्षमा ॥ उताप्यो ढार्थयोर्लिङ् ॥ समर्थयोरनयोलिङ् कालत्रये ।। उत अपि वा हन्यादयं हरिः॥ वाढायोरिति किम् । उत दण्डः पति. प्यति । अपि धास्यति द्वारम् ।। (सुवोधिनी )-उतप्योटार्थयोलिङ्॥ समर्थयोरनयोोंगेलिङ् कालत्रये ॥ बारार्ययोः किम् । उत दण्डः पतिष्यति । आप धास्याति द्वारमत्र प्रश्न आच्छा- दनं च गम्यते॥ (तत्त्वदो०)-समर्थयोरिति । समानाऽयो ययोस्तौतयोः। हलादित्याहिलोपः । समशब्द एव वा तुल्यायें । वादमित्यर्थेऽनयोस्तुल्यार्थता ।उत दण्ड इत्यादि ॥ प्रश्न आच्छादनं चार्थः।। न ·मीप्ये इति लट् ॥ [लास्याते लकारार्थन] टोकाइयोपता। (२०५) (स्वाभिप्रायाविष्करणे गम्ये लिङ्कालत्रये न तु कचिति) कामो मे भुञ्जीत भवानिति ॥ कञ्चिदिति किम् । कच्चिज्जीवति मे माता ॥ ( सुवोधिनी )-स्वाभिप्रायाविष्करणे गम्ये लिङ्ग कालत्रये न तु कञ्चिति सर्लकारापवादः ॥ न तु कञ्चितीति किम् । कामो मे कच्चिजीवात । वर्तमानसा- ( हेतुहेतुमतोभविष्यति लिङ्वा ) कृष्णं नमेञ्चत्सुखं यायात् । कृष्णं नस्यति चेत्सुखं यास्यति ॥ (सुबोधिनी ) हेतुहेतुमतोभविष्यति लिङ् वा ॥ हेतुः कारणम् ।हेतुमत्फ- लम् । पक्षे लुटू । कृष्णं नमेन्चेत्सुखं यायात् । कृष्णनातः सुखप्राप्तेहेतुः। भविष्य त्वेष्यते । नेहं हन्तीति पलायते ।। (तत्त्वदी०)-हेतुहेतुमतोरिति ॥ हेतुः कारणम् । हेतुमत्फलम् ॥ कृष्णामित्यादि ॥ नमनमात्र हेतुः सुख प्राप्तिः फलम् ॥ (इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ कामप्रवेदने ) इच्छामि भुनीत, भुक्तां वा भवान् ॥ ( सुबोधिनी) इच्छार्थेषु लिङ्लोटौं कामप्रवेदन।।काम इच्छा तस्य प्रवेदनं प्रकाशनं तस्मिन्नर्थे । (तत्त्वदी०)-कामप्रवेदन इति ॥ काम इच्छा । प्रवेदन प्रकाशनम् ।। (इच्छार्थेभ्यो लिङ्लटौ वर्तमानेऽथे ) कामयेत। कामयते ॥ (सुबोधिनी )-इच्छार्थेभ्यो लिङ्लटौं । वर्तमाने इति शेषः । इच्छाऽथों येषां ते इच्छास्तेभ्यः । तेन वश कान्तावित्यादयोऽपीच्छार्या ग्राह्याः ॥ (तत्त्वदी० ) इच्छार्थेभ्य इति ॥ इच्छा अर्थो येषां ते इच्छार्थाः । तेन वश कान्ती इत्यादयोऽपीच्यार्या ग्राह्याः॥ (पौनःपुन्ये भृशाथें च धातोर्लोट् सर्वलकारविपये तस्य हिस्वी सर्वतुवादिविषये तध्वमोविपये वा क्रियासमभिहारे द्वित्वं तस्यैव धातोरनुप्रयोगश्च) (सुबोधिनी) पौनःपुन्ये भृशाथै च धातोलों सर्वलकारविषये तस्य हिस्वी सर्वतुवादिविषये तध्वमोर्विषये वा।।पानःपुन्यं भृशार्यश्च धातोरेवार्यः । लोट् द्योतक इति भावः ॥किं च तुवादीनामादेशत्वेऽपि तेषां स्याने विहितस्य हैः स्थानिवद्भावेन पित्त्वात् डिच्च पिन पिच्च डिन्नइति भाप्योक्तत्वातडित्वामावेलनीदी- 44 ·(२०६) सिदान्तचन्द्रिका। [ आख्याते उकारायप्र० त्यत्र ईहसे इतीत्वं न स्यात् । तृण्ढि इत्यत्र तु तृहोनमि कृते, इमागमः पितीतीमागमो तृणेति इति च स्यात् । अतो लोटो हिस्वावित्युक्तम् । सकलपुरुवचनविषये परस्मैप- दिभ्यो हिः कतीर । आत्मनेपदिभ्यः स्वो भावकर्मकर्तृषाक्रियासमाभहारे इति द्वित्वम्। यस्माद्धातोलोड्विहितस्तस्यैव धातोरनुप्रयोगश्च कर्तव्यः।अनुप्रयोगाद्यथायथलडादय स्तिवादयश्च कर्तव्याः। ततः संख्याकालयोः पुरुषविशेपार्थस्य चाभिव्यक्तिर्भवति।अत्र लोडन्तविषयेसङ्ख्याकारकादीनांदिस्वान्तादप्रतीतिस्तद्वोधनायानुप्रयोगोन्यायतएव- यांहि याहीति याति, यातः यान्ति । यासि । पुनः पुनरतिशयेन वा यानं हि प्रत्यया न्तस्यार्थः । एककर्तृक वर्तमानं यानं यातीत्यस्याः ॥ इतिशब्दस्त्वभेदान्वर्थे तात्पर्य ग्राहयाति । मध्यमपुरुषबहुवचने तशब्दे तु यातयातेति यूयं याथा पक्षे याहियाहीति यूयं याथाएवं भूतभविष्यतोरप्युदाहरणम् । याहि याहीति यास्यति । याहियाहीत्य- यासीत् ।मध्यमपुरुषबहुवचने ध्वशब्दे तु अधीध्वमधीध्वमिति यूयमधीवे।पक्षे अधी- ध्वाधीष्वेत्यधीष्वा भावकर्मणोस्तु भूयस्व भूयस्वेति भूयतापच्यस्वपच्यस्वेति पच्यते। गद्यस्वगद्यस्वेति गद्यते । भज्यस्वभज्यस्वेति भज्यते । इत्यादि ज्ञेयम् ॥ (तत्त्वदी)-पानःपुन्ये शाथै चेति ।। पुनःपुर्नभावः पौनःपुन्यम् । भृशार्थोऽति- शयार्थः। एतद्विशिष्टक्रियावचनाद्धातोरित्यर्थः ॥ क्रियासमभिहारे द्वित्वमिति ॥ पौनःपुन्ये भृशार्थे चेत्यर्थः।।परस्मैपदिभ्यो हिः कर्तरि, आत्मनेपदिभ्यः स्वः भावकर्मकर्तृषु सफलपुरुपवचन- विषये। याहि याहीति यातीति पुनःपुनरतिशयेन वा यान लोडन्तस्यार्थः।एककर्तृकं वर्तमानं यान तिवन्तस्य । कालपुरुषाविशेषामिव्याक्तः सर्वत्र तु प्रयोगादेव वोध्या। इतिशब्दोऽभेदान्वयद्योतकः । भविष्यदूतयोरप्युदाहरतियास्यतीत्यादि।स्वमुदाहरन्ति॥अधीप्वेत्यादि । (अनेकक्रियासमुच्चयेवा लोट् तस्य हिस्वौ तध्वमोर्विषयेवा) समानार्थस्य धातोरनुप्रयोगातिवादयः ॥ याहि याहीति याति । एवं यातः, यान्ति । यास, याथः, याथ । यातयातेति यूयं याथ । यामि। यावः । यामः । याहियाहीति यास्यति। अयासीत् ॥ अधीश्वाधीश्वेत्यधीते । एवमन्यत्रापि । ध्वविषये प्राग्वत् । पक्षे अधीध्वमधीध्वमिति यूयमध्वेि, ॥ सक्तून् पिब, धानाः खादेत्यभ्यवहरति । पिबत.खादतेत्यभ्यवहरथ । अन्नं भुङ- क्ष्व, दाधिकमास्वादयस्वेत्यभ्यवहरते भुगध्वमास्वादयध्वमित्य- भ्यवहरध्वे ॥ इति लकारार्थप्रक्रिया ॥ ॥ इत्याख्यातप्रक्रिया॥ (सुवोधिनी )-अनेकक्रियासमुच्चये तु वा लोट् तस्य हिस्वौ तध्वमो विषये वा ॥ सामान्यार्थस्य धातोरनुप्रयोगात्तिवादयः॥चिनोतर्भावे स्वराद इत्यम- त्यये कृते समुच्चीयते इति समुच्चयः ।अस्मिन् सूत्रे पौनःपुन्ये भृशार्थे चेत्यनुवर्तनादि- त्वमकृत्वैवोदाहराते सतान्पिवेत्यादि। तध्वमोस्तु पिवत खादतति यूयमभ्यवहरथा पने ·[ भास्याते कागप्र०] टोकाइयोता। (२०७) पिव सादेति यूयमभ्यवहस्य । भुइग्ध्वमास्वादयध्वमिति यूयमभ्यवहरध्वम् । पक्षे भुलक्ष्व, आस्वादयस्वीत यूयमभ्यवहरध्वम् । लोडभावपक्षे सक्तून् पिवति । धानाः खादति । अन्न भुङ्क्ते । दाधिकमास्वादयरो । 'धाना भृष्टय स्त्रियाम्' इत्यमरः ॥ दना संस्कृतं दधिकं पञ्जनादि । एतेन "पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनं मुषाण रत्नानि हरामरागनाः। विगृह्य चक्रे नमुचिद्विषा वली य इत्यमस्वास्थ्यमह- दिवं दिवः" इति व्याख्यातम् । अवस्कन्दनलवनादिरूपा भूतानद्यतनपरोक्षाएककर्तृ- का अस्वास्थ्यक्रियेत्यर्थात्ाइह पुनःपुनश्चस्कन्देत्यादिरर्थ इति तु व्याख्यानं भ्रममूल- कमेवाद्वितीयसूत्रे क्रियासमभिहारे इत्यस्याननुवृत्तः,लोडन्तस्य द्वित्वापत्तेश्च। पुरीमव- स्कन्देत्यादि मध्यमपुरुषैकवचनमित्याप केषांचिदू भ्रम एव । पुरुषवचनसंज्ञे इह नेत्युक्तत्वात् ॥ इति सुबोधिन्यां लकारार्थप्रक्रिया ॥ बुद्धिमान्यवशाकिचिद्यदशुद्धमलोखि तत् । द्वेषभावं समुत्सृत्य शोधनीयं मनीषिभिः॥ इति श्रीसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यायां सदानन्द्याख्यायामाख्यातप्रक्रिया समाता ॥ (तत्त्वदी० )-सकून् पिवेत्यादि । सक्तून् पिव सक्तुपानादिक करोतीत्यर्थः एव पुरी- मवस्कन्द लुनीहि नन्दनमित्यादि व्याख्येयम् । अवचस्कन्द लुलावेत्यादिः । यत्तु वासुदेवादिभि- रतिशयेन पुनःपुनर्वाऽवचस्कन्टेश्यादि व्याख्यात तदसत् । अनेकक्रियासमुच्चये क्रियासमभिहारेऽ स्यानुक्तेः लोडन्तद्वित्वापत्तेश्च ॥ इति तत्त्वदीपिकायां लकारार्थप्रक्रिया ॥ १० ॥ कृतायामिह टीकाया लोकेशकरशर्मणा । अगादगाधबुद्धीना कृतमाख्यातसाधनम् ॥ . इति श्रीलोकेशकरविरचितयां सिद्धान्तचद्रिकाव्याख्याया तत्त्वीपिकायामाख्यातप्रक्रिया संपूर्णा।। इत्याख्यातप्रक्रिया समाप्ता॥

·अथ पूर्वकृदन्तप्रक्रिया। । मूलम्- कृत्कर्तरि वक्ष्यमाणाःप्रत्ययाः कृत्संज्ञकास्ते च कर्तरि भवन्ति॥ सुबोधिनी- प्रतोष्ट्रय्य जगन्नाथं सदानन्देन सन्मुदा ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकावृत्तिः क्रियते कृत्यकाशिका ॥ १॥ कृत्कर्तरि ॥ उत्सर्गतः कर्तरीति बोध्यम् ॥ तत्त्वदीपिका )-कृत्कर्तरीति ॥ उत्सर्गतः कर्तर्राति बोध्यम् ।। तृवुणौ ॥ धातोः पक्ता ॥ (सुबोधिनी)-तृवुणौ ॥ धातेरेती स्तः ॥ कर्तरि तृप्रत्ययमाह-पचतीति विग्रहे चोः कुरित ककृत्तद्धितेति मामसंज्ञायां स्यादिविभक्तिः । सेरा इति सेरात्वं टिलोप- श्च । पक्ता । पाकानुकूलकृतिमान्देवदच इत्यर्थः ॥ (तत्वदी)-धातोरिति ॥ अधिकारादिदं लब्धमित्याशयः ॥ पक्तेति ॥ पचतीति वाक्यम् । चोः कुरिति कुत्वम् ॥ कृतः ॥ वसादे कृत इट् ॥ कुटिता ॥ एधते इति एधिता ॥ गो. पायिता-गोपिता-गोता। सहिता-सोटा । एपिता-एष्टा ॥ (सुबोधिनी)-कृतः॥धातोः परस्य वसादे कृत्प्रत्ययस्पेट ॥ वसोऽत्र प्रत्याहारः। भवतांति भविता ।। कुट कौटिल्ये। तुदादिः। कुटादेणिदर्ज इति तृप्रत्ययस्य ङित्त्वान्न गुणः । कुटनीति कुटिता॥ एधते इति एधिता। गुपू रक्षणे। आयादयोऽनपीति वा दयः । इति आयपक्षे कृत इति नित्यमिट् । अन्यत्र ऊदितो वेति वेट् । गोपाय- तीति-गोपायिता-गोपिता-गोप्ता । षह मर्षणे। इषुसहेति वेट् । सहते इति सहिता। इडभा हो ढः इति हस्य ढः । तथोर्ध इति तस्य धः । टुत्वम्। ढि ढ इति ढलोपपूर्व- दी! । सहिवहोरित्योत्वम् । सोढा ॥ इषु इच्छायाम् । इपुसहति वेट। इच्छतीति एषिता । इडभावे टुत्वम् ॥ एष्टा ॥ (तत्त्वदी०)-कृत इति वसादेरिति ॥ वसप्रत्याहार आदिर्यस्य स तथा तस्य॥ कुटि- तेति॥ डित्त्वान्न गुणः। सोढेति॥ इपुसहेत्यादिना वेट। ढत्वष्टुत्वढलोपाः । सहिवहोरित्योत्वम् ।। युवोरनाकौ ॥ वाचकः । पाचकः । भावकः ॥ आतो युकू । दायकः । घातकः । जनकः । घटकः । दरिद्रायकः । कोटकः। शमकः । नियामकः॥ 2 ·[पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] टीकादयोपेता। (२०९) ॥ (सुबोधिनी)-वुण्प्रत्ययमाह-णकारो वृद्धयर्थः । युवोरनाको ॥ युश्च वुश्चा. नयो समाहारो युवुःतस्य युवोः॥ वक्तीति वाचकः।। पचति,पाचयतीति वा पाचकः ।। भवति, भावयतीति वा भावकः॥यदि ञ्यन्ताद्गुणविधिस्तदारिति जिलोपः। ददा- तीति आतो युगिति युक् । दायकः॥ इन्तीति । हनो घदिति घत् । घातकः। जनी प्रादुर्भावे । देवादिकः।जन जनने ।जुहोत्यादि। जनयतीत जनिवध्योरिति न वृद्धिः। बेरिति जिलोपः । जनकः ॥ घटयतीति । मितां हस्त्र इति हस्वः। जेरिति जिलोपः। घटकः ॥ दरिद्राताति । आतो युगिति युरु । दारिद्रायकः। तृप्रत्यये तु कृत इतीट् । दरिद्रातरनपीत्यालोपः । दरिद्रिता कुट कौटिल्पे । कुटादेणिवर्ज इति वुणोऽङिस्वादुपधाया लघोरिति गुणः । कुटतोति कोटकः ॥ शमु उपशमे। मान्तस्य सेटो नोति न वृद्धिः । शाम्यतीति शमकः ॥ यम उपरमे । नियच्छतात । मान्तस्य सेट इति वृद्धिानषेधस्तु न वर्तते अस्यानिट्वात् । नियामकः ॥ (तत्वदी०)-युवोः ॥ युश्च वुश्चेति समाहारः । नुम्त्वनित्यत्वान्न । दायक इति । आतो युगिति युक् ॥ जनक इति ॥ जनिवध्योरिति न वृद्धिः॥ कोटक इति ॥णिदर्ज इति डित्त्वाभावाद्गुणः । (क्रमेः कर्तर्याद्विषयात्कृत इण्न ) प्रक्रन्ता ॥ (सुबोधिनी)-क्रमः कर्तर्याद्विषयात्कृत इण्न ॥ आत्मनेपदविषयाक्रमः परस्य कतीर कृत्प्रत्ययस्येन भवति ॥ प्रापाभ्यां प्रारम्भार्थाभ्यामिति क्रमेगत्मनेपद- विषयता । प्रक्रमते इति प्रक्रन्ता । तृप्रत्ययः ॥ कर्तरि किम् । प्रक्रम्यते इति प्रक्रमि- तव्यम् । आत्मनेपद इति किम् । संक्रामतीति संक्रमिता ।। (तत्त्वदी० )-प्रक्रन्तोते ॥ प्रोपाभ्यामित्याद्विपयता ॥ नाम्युपधात्कः॥ क्षिपः । बुधः । वृतः॥ (सुवोधिनी)-नाम्युपधात्कः ॥ कात्ययमाह । प्रत्ययाद्या लशकवर्गा इत्सं- ज्ञका भवन्ति तद्धितवनम् ॥ कित्त्वाद् गुणो न । वोधतीति बुधः॥ क्षिप प्रेरणे। क्षिपतीति क्षिपः ॥ तृप्रत्यये तु क्षेप्ता । वुणि तु क्षेपलः । वर्तते इति वृतः॥ ( तत्त्वदी० )-नाम्युपधादिति॥नामी अवर्णवर्जः उपवा यस्य स तस्मात् क्षिपइति। क्षिपतीति विग्रहः ॥ (प्रीकृज्ञाभ्यश्च ) तुधातोः । प्रियः । किरः । नः ॥ (सुबोधिनी)-ग्रीकृजाभ्यश्च ॥ एभ्योऽपि कः ॥ मीञ् तपणे । प्रीणातीति नुधातोरितीय । प्रियः ।। कृ दिक्षेपे । जिरतीति ऋत इरितीर । किरः॥ जानातीति आतोऽनपीत्यालोपः । ज्ञः ।।

·(सुबोधिनी)-इन्तहस्य घत्वं च ॥ हन्तेद्वित्वं पूर्वस्य हस्य घत्वं वाध्प्रत्यये (२१०) सिद्धान्तबान्द्रका । [] (तत्त्वदी)-प्रिय इति । प्रति तणे । ३॥ किर ति ॥ कति मा li ज्ञ इति ॥ भातोऽनयीत्यालोपः।। (उपसर्गे आदन्तात् ) प्रदः । सुजः । मुग्लः ॥ (सुबोधिनी)-उपसर्गे आदन्तात् ॥ उपसर्ग पूर्वपदे आदन्तादातो:कः। प्रद दातीति आतोऽनपीत्यालोपः । प्रदः ॥ सुष्ठ जानातीति सुरः ॥ ग्लै हर्षक्षये । सुष्छु ग्लायतीति सुग्लः ॥ (पचिनन्दिग्रहादेश्युणिनि ) पचादेरः। नन्द्यादेर्युः । ग्रहाणिनिः।। पचः। वदः ।चलः । पतः । चरः। ( सुबोधिनी )-पचिनन्दिग्रहादेरयुणिनि ॥ द्वंद्वान्ते श्रूयमाणः शब्दः प्रत्या संवयत इत्यादिशब्दः प्रत्येक योज्यः ॥ पचादे तोरप्रत्ययः । नन्द्यादेद्धातोर्युम त्ययः । ग्रहादे तोणिनिप्रत्ययः ॥ अप्रत्ययमाह-पचतीति पचः। वदतीति वदः । चल संचलने । चलतीति चलः । पल्ल पतने । पततीति पतः॥ चरतीति चरः ॥ (तत्त्वदी० )-पचिनन्दिग्रहादोरत्यादि । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्यादिशब्दस्य प्रयेक यांगः । अश्च युश्च णिनिश्चेति समाहारद्वन्दः । एते च गणा न वातुपाठे पठयन्ते किं तु नंदन- रमण इत्येवमादिषु नामगणेष्वेवादाहृत्य प्रकृतयो निर्दिश्यन्त इति ॥ पच इति ॥ पत्रांति वाक्यम् । पचादिराकृतिगणः ॥ (चरिचलिपतिवदीनां वा द्वित्वं पूर्वस्यागप्रत्यये ) चराचरः। चलाचलः । पतापतः । वदावदः ॥ (सुबोधिनी ) चरिचलिपतिवदीनां वा द्वित्वं पूर्वस्याकू अप्रत्यये ॥ अत्र हस्व इति.हस्वः पूर्वस्य हसादिःशेष इत्यादिशेषश्च न भवति आगमस्य दर्घित्वसाम- यात् ।। चराचर इत्यादि ।। (तत्त्वदी०) चरिचलीत्यादि॥ चराचर इत्यादि । आगागमविधानसामाद्धसादिः शेप इति न । तथाहि सति तस्मिन्नाग मादेशयोविशेपो न स्यात् । दीर्घत्वविधैर्द्वस्वोऽपि न ॥ ( हन्तेर्हस्य घत्वं च ) घनाघनः ॥ चकारात्पूर्वस्याक, उत्तरहस्य तु पूर्वाद्धन्तोरति घः । घनाघनः ॥ (तत्त्वदी०)-हन्तेः ॥ हन्तेः पूर्वस्यैव उत्तरस्य तु पूर्वादित्यनेनैवेति सिद्धम् । चकारा- पूर्वोक्तमपि ॥ (पाटेजिलुक् चोक च दीर्घश्च पूर्वस्य) पाटूपटः । हनः । पाटः। नन्दनः । वामनः। क्रमणः। दूषणः । साधनः । वर्धनः। शोभनः। रोचनः रावणः । सहनः।तपनः । दमनः । जल्पनः । लवणः। ।

·[ पूर्वदन्त प्रक्रिया ] टोकाइयोपता। (२११) नत्वं निपात्यम् । कोचनः कुच शब्दे चुरादिः ॥ म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे म्लेच्छनः । ग्राही । उत्साही । उद्भासी । स्थायी । मायी। मन्त्री । अयाची । अवाची। अपराधी। (सुवोधिनी )-पाटेजिलुक चोक च दीर्घश्च पूर्वस्य ॥ यद्यपि ओरित्यनेनैव मिलोपः सिद्धस्तथापि प्रत्ययलक्षणेनोपधाया वृद्धिर्मा भूदित्येवमर्थ लुक्करणम् । पूर्व जिलक्-ततो द्वित्वम्।तत ऊगागमपूर्वदीर्षों स्तः ॥पाटयतीति पाटूपटाइहापि हस्व- हसादिशेषयोरेभावः ॥ पक्षे हन्तीति हनः ॥ ओरिति जिलोपः । पाटायुप्रत्ययमाह- युगेरीत्यनादेशः । टुणदि समृद्धौ । नन्दयतीत रिति जिलोपः। नन्दनः ॥ टुवम् उद्गिराग्लानावनुवमां चेति वैकल्पिकमित्त्वाभावे वामयताति वामनः।दुष वैकृत्ये । दुषे विति दीर्घः । जेरिति जिलोपः । दूषयतीति दूषणः॥साध संसिद्धौ।साध्यति साधयतीति वा साधनः ॥ वृधु वृद्धौ । वर्धते इति वर्धनः॥ शोभते इति शोभनः। रोचते इति रोचनः ।। रु शब्दे । रावयतीति । रिति जिलोपः। रावणः ॥ सह मर्षणे । सहते इति सहनः ॥ तप ऐश्वर्ये । देवादिकः । तप्यते इति तपनः । दाम्यतीति दमनः ॥ जल्पीति जल्पनः ॥ कुच शब्दे । कोचनः॥ म्लेच अव्यक्ते शब्दे । म्लेच्छतीति म्लेच्छनः ॥ लुनातीति लवणः । नन्यादिगणे निपातनाण्ण- त्वम्॥णिनिप्रत्ययमाह-प्रत्ययादौ चवर्गटवर्गावितौ स्त इति णित्त्वादत उपधाया इति वृद्धिः । गृह्णातीति । इनामिति सौ दर्षिः । नाम्नो न इति नलोपः । ग्राही ॥ वह मर्षणे । उत्सहते इति उत्साही ॥ उद्भासते इति उद्भासी।। तिष्ठति । आतो युगिति युकू । स्थायी । छो छेदने । छयतीति छायी ॥ पिवतांति पायी ॥ मत्रि गुप्त- भाषणे चुरादिः । मन्त्रयतीति रिति जिलोपः मन्त्री ॥ टु याच याञायाम् । न याचते इति नाइति नजोऽदादेशः।अयाची॥न वदतीति अवादी।। राध संसिद्धौ । अपराध्यतीति अपराधी । (तत्वदी०)-पाटरिति । यद्यपि ओरित्यनेनैव त्रिलोपः सिद्धस्तथापि प्रत्ययलक्षणेनोपधा- द्धिर्माभूदित्येवमर्थ लुक्करणम्॥पाट्रपट इति ॥ पूर्ववद्धसादिशेपहस्वयोरभावः ।। नन्दन इति ॥ नन्दयतीति विग्रहः ।टुणटि समृद्धौ।युवोरित्यन. दूपयतीति वाक्यम्।दुपवैकृत्योदुपे विति दर्घिः।। दृशादेःशः ॥ दृशपाघ्राध्माधेड्भ्यः शः॥ (सुवोषिनी)-दृशादेः शः ॥ दृशपाघ्राध्माइभ्यः शमत्ययो भवति ॥शप्रत्य- यमाह-शस्येत्संज्ञा॥ (तत्वदी०)-दृशादेः ॥ आदिपढग्राह्यानाह-दृशूपाभ्रेत्यादि ।। शिति चतुर्वत् ॥ चतुर्षु तिवादिपु यत्कार्यमुक्तं तच्छिति परे भवति॥पश्यः । धयःधिमः जिव्रः। पिवः । ध्रः संज्ञाया नाल्यानः।।

·4 (२१२) सिद्धान्तचन्द्रिका । । पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] (सुबोधिनी)-शिति चतुर्वत्॥चतुविवेति चतुर्वत् ॥ पश्यत्तीति शादेरिति पश्यादेशः । अप कर्तरत्यिम् । अदे इत्यलोपः। पयःपा पाने; पा रक्षणे इत्ययं तु न गृह्यते । लुग्विकरणालुग्विकरणयोरलग्विकरणस्यैव ग्रहणीमति न्यायात्। पिव- तीति पिवः॥ध्रा गन्धोपादाने । जिघ्रतीति जितः । ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । धम- तीति धमः ॥ धेट पाने । धयतीति धयः ॥ घ्रः संज्ञायां नासंज्ञायां वाच्यायामस्मा- च्छो न विशेषेण जिवतीति उपसर्गे आदन्तादिति कोआतोऽनपीत्यालोपे व्याघ्रः।। ( तत्वदी० )--पश्य इति॥पश्यतीति विग्रहः चर्तुवत्करणादपूपश्यादेशौ ॥ एवमन्यत्रापि ॥ अत्र केचिदुपसर्गमनुवर्तयन्ति वहवः श्रीहर्षोऽपि फलानि धूमस्य धयान्'इत्युदाहृतवान् ॥ व्याघ्र इति ॥ विशेषेण जिघ्रतांति व्याघः । उपसर्गे आदन्तादिति कः ॥ (अनुपसर्गेभ्यो लिम्पविन्दधारिपारिवधुदेजिचेतिसातिसाहि- भ्यः शः) लिम्पः । विन्दः । धारयः । पारयः । वेदयः । उदे- जयः । चेतयः । सातिः सुखे ।सातयः । साहयः ।। :)-अनुपसर्गेभ्यो लिम्पविन्दधारिपारिवेादेजिचेतिसाति- हिभ्यः शः ।। लिप उपदेहे । विद्ल लाभे । तौदादिकाविमौ । भाविना मुमा निर्दिष्टौ । तेन लाभार्थस्यैव विदेहणं न तु सत्ताद्यर्थकस्य । लिम्पतीति । विन्दताति तुदादेरित्यः अदेरित्यलोपः । लिम्पः । विन्दः । मुचादेरिति मुम् ॥ धूञ् धारणे । उड अवस्थाने । यन्तयोयोरपि महणम् । धारयतीति धारयः ॥ पार कर्म- उमाप्तौ चुरादिः । पृ पालनादौ इति ज्यन्तो वा । पारयतीति पारयः ॥ विद चेतनादिषु चुरादिः । ज्ञानाद्यर्थानामन्यतमो ज्यन्तो वा। वेदयतीति वेदयः॥ उत्पूर्वः एज़ कम्पने । ञ्यन्तः । उदेजयतीति उदेजयः॥ चित संचेतने चुरादिः। चेतयतीति चेतयः ॥ सातिः सुखे । सौत्रः । सातयतीति सातयः॥ किप्प्रत्यये तु सात् परमात्मा सात् विद्यते येषां ते सात्वन्तो भक्ताः॥पह मर्षणे चुरादिः । प्रयोजकञ्यन्तो वा । साहयाति साहयः॥ अनुपसर्गेभ्य इति किम् । प्रलिपः । नाम्युपधादिति कः॥ (तत्वदी०)-अनुपसर्गेभ्यः ॥ टिप उपदेहे । विद्लू लाभे । समुनिर्देशालामार्याद- न्येपामग्रहणम् ॥ धृञ् धारणे । धूढ अवस्थाने । द्वयोरपि ज्यन्तयोर्ग्रहणम् ॥ पार कर्मसमाप्तौ । पृपालनपुरणयोरिति वा ञ्यन्तः।।विद चेतनाख्याननिवासेपु। चुरादिञ्यन्तः।ज्ञानाद्यर्थानामन्यतमो वा प्रेरणज्यन्तः । उत्पूर्व एज कम्पन।पह मर्पणे चुरादिः । प्रेरणार्थव्यन्तो वा ॥ लिम्पविन्दो- स्तुदादित्वादः । मुचादित्वान्मुम् । धारयादिप्ववादयोगणाः यादृशाः ।। (नौ लिम्पेः) निलिम्पाः देवाः ॥ (सुबोधिनी)-नौ लिम्पेः ।। नो पूर्वपदेशः ॥ निलिम्पतीति निलिम्पा देवाः ॥ (गवादिषु विन्देः संज्ञायाम् ) गोविन्दः । अरविन्दम् ॥

·[ पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] टीकाइयोपेता। (२१३) (सुबोधिनी)-गादिषु विन्देः संज्ञायाम् ॥ कार्येऽण् इत्यस्यापवादोऽयम् । गां विन्दतीति गोविन्दचक्रस्य नाभिनेम्योरन्तराले स्थितानि काष्ठान्यरा उच्यन्ते अराकाराणि दलानि तत्सादृश्यादास्तान् विन्दते लमत इत्यरविन्दम् ।। (तत्वदी०)-अराविन्दामिति ॥ चक्रनामिनेभ्यन्तरालस्थितकाष्ठापरास्तदाकाराणि दलानि विन्दति प्राप्नोतीति विग्रहः ।। (दाधाञो) ददः । दधः । (सुबोधिनी)-दाधाञो।अनुपसर्गाभ्यामाभ्यां वा शः॥ददातीति दधा तीति । द्वादेवि द्वित्वम् । शस्य हिमादादेरित्यलोपः। ददः । दधः । पक्षे अलादे- रिति णः । आतो युगिति युक्ादायःोधायः ॥ उपसर्गे किम् । प्रदः । प्रधः।उपसर्गे इति कः । दद दाने दध धारणे । एतयोरपि ददः दध इति ।। (तत्वदी०)-पश्य इति ।। पक्ष्यतीति विग्रहः चतुर्वत्करणादप्पश्यादेशौ ॥एवमन्यत्रापि।। अत्र केचिदुपसर्गमनुवर्तयन्ति बहवः श्रीहर्पोऽपि फलानि धूमस्य धायान्' इत्युदाहतवान्ाव्याघ्र इति ॥ विशेषेण जिघ्रताति व्याघ्रः । उपसर्गे आदन्तादिति कः ।। ज्वलादेर्णः ॥ ज्वालः । तापः ॥ ( श्यादेश्व ) अवश्यायः । दायः । धायः॥ (सुबोधिनी )-ज्वलादर्णः॥अनुपसर्गाज्ज्वलादेवा णः ॥ णप्रत्ययमार-णकारो वृद्धयर्थः । ज्वलतीति ज्वालः । चलतीति चालः। तप सतापे । तपतीति तापःपशे पवादरित्यः । ज्वलः । चलः । तपः । उपसर्गे तु। उज्ज्वलः ।। ( तत्त्वदी०)-ज्वलादेरिति । पान्थ इत्यादी वादियाटमाम यानो माया नम् । अगप्पति केचित् । 'प्रिवाशान्थः कुपोनिरत्र' इति श्रीहर्षोऽसि ॥ कार्येऽणू ॥ फर्मण्युपपदे धातोरण ॥ कुम्भकारः ॥ (सुबोधिनी) कार्येण ॥ अणप्रत्ययमाद--गकागे वृद्धचर्यः । कुम्भ करोती- त्यत्राणि कृते कर्तृकार्ययोरति पश्चन्तस्य कृम्भाव्दम्य नाम्नश्च कृति कारमादेन समासः ॥ कुम्भस्य कारः कुम्भकारः । कथं तहि गङ्गावग्भ्वरादय इति । पदार- स्कारपझे धरताति धरः गङ्गाया धर. गगाबरः इति शेपे कृति वेति कर्मणि या पष्टी तदन्टेन तमातः ॥ (तत्वदी० )-कुम्भकार इति ॥नि नियममा गा.' ने गरिने पपन्नेन मानन्दाः । गहवर ? महाग रसिया (बावामाभ्यश्च ) स्वर्णयः । नन्नवायः । धान्यमायः ॥

·(२१२) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] (सुबोधिनी )-शिति चतुर्वत्॥चतुविवेति चतुर्वत् ॥ पश्यतीति दृशादेरिति पश्यादेशः । अप कर्तरत्यिम् । अदे इत्यलोपः। पश्यपा पानोपा रक्षणे इत्ययं तु न गृह्यते । लुग्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्यैव ग्रहणमिति न्यायात्। पिव- तीति पिकः॥ध्रा गन्धोपादाने । जिघ्रतीति जित्रः। ध्मा शब्दाग्निसंयोगयो। धम- तीति धमः ॥धेट पाने । धयतीति धयः ॥ ध्रः संज्ञायां नासंज्ञायां वाच्यायामस्मा च्छो न विशेषेण जिवतीति उपसर्गे आदन्तादिति काआतोऽनपीत्यालोपे व्याघ्रः। ( तत्वदी०)--पश्य इति।।पश्यतीति विग्रहः।चतुर्वत्करणादप्पश्यादेशौ ॥ एवमन्यत्रापि ॥ अत्र केचिदुपसर्गमनुवर्तयन्ति बहवः श्रीहर्षोऽपि फलानि धूमस्य धयान्'इत्युदाहृतवान् ।। व्याघ्र इति ॥ विशेषेण जिघ्रतांति व्याघः । उपसर्गे आदन्तादिति कः ॥ (अनुपसर्गेभ्यो लिम्पविन्दधारिपाखिद्युदेजिचेतिसातिसाहि- भ्यः शः) लिम्पः । विन्दः । धारयः । पारयः । वेदयः । उदे- जयः । चेतयः। सातिः सुखे ।सातयः । साहयः ।। (सुबोधिनी )-अनुपसर्गेभ्यो लिम्पविन्दधारिपारिवादेजिचेतिसाति- साहिभ्यः शः॥लिप उपदेहे । विद्ल लाभे । तौदादिकाविमौ । भाविना मुमा निर्दिष्टौ । तेन लाभार्थस्यैव विदेर्ग्रहणं न तु सत्ताद्यर्थकस्य । लिम्पत्तीति । विन्दताति तुदादेरित्यः अदेरित्यलोपः। लिम्पः । विन्दः । मुचादेरिति मुम् ।। धूञ् धारणे । वृ अवस्थाने । ज्यन्तयोयोरपि महणम् । धारयतीति धारयः ॥ पार कर्म- माप्तौ चुरादिः। पृ पालनादौ इति ज्यन्तो वा । पास्यतीति पारयः ॥ विद चेतनादिषु चुरादिः । ज्ञानाद्यर्थानामन्यतमो ज्यन्तो वा । वेदयतीति वेदयः॥ उत्पूर्वः एन कम्पने । ज्यन्तः । उदेजयतीति उदेजयः। चित संचेतने चुरादिः। चेतयतीति चेतयः ॥ साति: सुखे । सौत्रः । सातयतीति सातयः॥ विप्प्रत्यये तु सात् परमात्मा सात् विद्यते येषां ते सात्वन्तो भक्तासापह मर्षणे चुरादिः । प्रयोजकञ्यन्तो वा । हयाति साहयः॥ अनुपसर्गेभ्य इति किम् । प्रलिपः । नाम्युपधादिति कः ।। (तत्त्वदी०)-अनुपसर्गेभ्यः ॥ लिप उपदेहे । विद्द लाभे । समुनिर्देशाल्लाभार्याद- म्येपामग्रहणम् ॥ धृञ् धारणे । धूढ अवस्थाने । द्वयोरपि ज्यन्तयोहणम् ॥ पार कर्मसमाप्तौ । पृपाटनपूरणयोति वा ञ्यन्तः॥विद चेतनाख्याननिशसेपु। चुरादिभ्यन्तः।ज्ञानाद्यर्थानामन्यतमो वा प्रेरणभ्यन्तः । उत्पूर्व एज कम्पन।।पह मर्पणे चुरादिः । प्रेरणार्थञ्यन्तो वा । लिम्पविन्दो- स्तुदादित्वादः । मुचादित्वान्मुम् । धारयादिष्ववादयोगणाः यादृशाः ॥ ( नौ लिम्पेः) निलिम्पाः देवाः ॥ ( सुबोधिनी)-नो लिम्पेः नौ पूर्वपदे शः ॥ निलिम्पतीति निलिम्पा देवाः ॥ (गवादिषु विन्देः संज्ञायाम् ) गोविन्दः । अरविन्दम् ॥

·[पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] बीजापोपेता। (२१३) (सुबोधिनी )-गादिषु विन्देः संज्ञायाम् ।। बायेंऽ इत्यस्यापवादोऽयम् । गां विन्दतीति गोविन्दःचक्रस्य नाभिनेन्योन्तराले स्थितानि नामान्यरा उच्यन्ते अराक्षागणि दलानि तत्साहझ्यादास्तान विन्दते लमत इत्यरविन्दम् ।। (तत्वदी०)-अरविन्दानी ।। चत्रमानिने यन्ता स्थित रास्तदार गाणे दमानि विन्दति प्राप्ोतीति वियः ।। (दाञ्धाञो) ददः । दधः । (सुबोधिनी )-दाधानोर्वा अनुपसर्गाभ्यामाभ्यां वा नदिदातीति द्धा तीति । हादेखि द्वित्वम् । अस्य मिाहादेग्त्यिलोपः । दाः । दय ।पक्षे अलादे- रिति णः । आतो युनिति युकादाय धायः ॥ उपनगें क्मि । प्रदः । प्रयः उपसर्गे इति कः । दद दाने दध धारणं । एनयोषितः दब इति । (तसदी)-पश्यति ।। -: --:17 मन्य गति सत्र केचिपसर्गमन-::-:. IT TETमानयात्र इति ।। विशेषेण जि । बलादेणः ॥ बालः । तार ॥ ( मात्र ) अयन्यायः । दायः । धायः॥ (सुबोधिनी ) -लादणामागसराटेपाः ॥ अन्य वृदयर्थः । परतीति इलः । नि:1 मतादातर पचारित्यः । । । । सहर (ती -बलादेखि :::::: ": कायें ॥ मन्दे धानोरा" (BE"नी काय :: मंत्री पारी मन्त्र दान पावासी । ॥ - पद:।' (हनी 'म: -: 4- ·(२१४) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकदन्तप्रक्रिया ] (सुबोधिनी)-हावामाभ्यश्च॥ कर्मण्युपपदे एभ्योऽप्यण ॥ आतो ड इत्यस्या- पवादः । स्वर्ग ह्वयतीति सन्ध्यक्षराणामित्यावे आतो युक् । स्वर्गद्वायः ॥ वेज सन्तुसन्ताने । तन्तुं वयतीति तन्तुवायः॥माङ् माने । मेङ प्रणिदाने । अनयोरिह ग्रहणं न तु मा माने इत्यस्याकर्मकत्वात् धान्यं मिमीते इति धान्यमायः ॥ (शीलिकामिभक्ष्याचरिक्षमीक्षिभ्यो णः)मांसशीला । मांस- कामा । मांसभक्षा । कल्याणाचारा । बहुक्षमा । सुखप्रतीक्षा ॥ (सुवोधिना)-शीलिकामिभक्ष्याचारक्षमीक्षिभ्यो णः ॥णप्रत्ययमाह-णो वृद्ध्यर्थः ॥ शीलसमाधौं । मांसं शीलतीत आवतः स्त्रियामित्याप् । मांसशीला।। मांस कामयते इति कमेजिङिति जिङ् । जेरिति जिलोपः । मांसकामा ॥ भक्ष अदने चुरादिः मांस भक्षयतीति मांसभक्षा ॥ कल्याणमाचरतीति कल्याणाचारा॥ क्षमूष सहने।बहुन् क्षमत इति बहुक्षमाईक्ष दर्शनादौ।सुखं प्रतीक्षे इति मुखप्रतीक्षा।। आतो डः ॥ कर्मण्युपपदे आदन्ताड्डः ।गोदः। धनदः । पाणिः॥ (सुबोधिनी)-आतो डः ॥अनुपसर्गादित्येव ।। डप्रत्ययमाह-अणोऽपवादः । डित्वाहिलोपः । गां ददातीति गोदः ॥ धनं ददातीति धनदः ॥ पाणि पश्चात्पदं त्रायते इति पाणिः ॥ अनुपसर्गे किम् । गोसंदायः । अण युक् च । (तत्वदी०)--आतो डः यद्यपि कप्रत्ययेनैवातोऽनपीत्यालोपे रूपसिद्धिस्तथाप्युत्तगयं डित्त्वम् । तथा च द्विज इत्यादिसिद्धिः फलम् ।। नानि च॥ नाम्न्युपपदे धातोर्डः ॥ द्विजः। द्विपः । गृहस्थः॥ गिरिशः । पादपः॥ (सुबोधिनी)- नाम्नि च ॥ नाममात्र इत्यर्थः । आदन्तादित्येव।। द्वाभ्यां मुख- शुण्डाभ्यां पिवतीति विपः॥गृहे तिष्ठतीति गृहस्थः ॥ गिरावुपपदे डः छन्दस्येव नान्यत्र भाष्याद्यनुक्तत्वात् । गिरौ शेत इति गिरिशः ॥ पादैः पिवतीति पादपः ॥ कथं तर्हि 'गिरिशमुपचचार प्रत्यहं सा सुकेशी' इति । गिरिरस्यास्तीति गिरिशः। लोमादित्वाच्छः ॥ (तत्त्वदी० )-नाम्नि चति ।। नाममात्र इत्यर्थः ॥ द्विप इति ॥ द्वाभ्यां गुण्डादण्डमु- खान्यां पिवतीति द्विपः।हिर्जायते इति द्विज 'मातुर्यटग्रे जायन्ते द्वितीय मौजिबन्धनात्' इत्युक्तेः।। (शुचः शुदे ) शुचं द्रवतीति शूद्रः । (सुबोधिनी)-शुचः शूद्रे॥ शुचः शब्दस्य शुरादेशोदे परे चात् द्रु धातोर्ड- प्रत्ययः । ४ गती । शुचंद्रवीति शूद्रः ॥ (तत्त्वदी० )-शुचः गद्रे इति ॥राच अ इत्ययमादेशः डे पर इत्यर्थः शुचं.द्विनमेवा- र शोक यति प्रामातीति दादः ॥ (उरसो लोपो मुम्बा डान्तेगौ ) टरगः-उरंगः ॥

·न्तप्रक्रिया ] टीकाद्वयोपेता। (२१५) . बोधिनी)-उरसो लोपो मुम्बा डान्तगमौ ॥ उरस्शब्दस्य सस्य लोपः वा मुमागमः ॥ उरसा गच्छतीति उरगः--उरगः ।। खदी०)-उरसो लोप इति ॥ सस्येत्यर्थः । उरता गच्छतीति विग्रहः ।। विहायसो विहो सुम्बा डान्तेगसौ )विहगः-विहङ्गः ॥ सुबोधिनी)-विहायसो विहो मुम्वा डान्तेगौ ॥ विहायसशब्दस्य विह r: गमेर्डश्च वा मुम् ॥ विहायसा आकाशेन गच्छतीति विहगः-विहंगः॥ भुजतुरयोर्मुम्वा )डान्तेगमौ । भुजगः-भुजङ्गः । तुरगः-तुरङ्गः॥ सुबोधिनी)-भुजतुरयोर्मुम्वा । अनयोरुपपदयोगमेडः जनयोर्मुम् च वा॥ न कौटिल्येन गच्छतीति भुजगः-भुजंगः।।तुरेण वेगेन गच्छतीति तुरगः-तुरंगः तत्वदी०)-भुजग इति ।। भुजेन कौटिल्येन गच्छतीति विग्रहः ।। (संप्रसारणिभ्यो डः) कापवादः॥ प्रज्यः । आह्वः । प्रहः ॥ (सुवोधिनी )-संप्रसारणिभ्यो डः ॥ उपरार्गे आदन्तादितास्यापवादः । संप्र- रणं येषां धातूनामस्ति ते संप्रसारणिनस्तभ्यो डा ज्या वयोहानी। प्रजिनातीति यः ॥ हृञ् स्पायाम् । आइयतीति श्राहः। प्रहः॥ (तत्त्वदी०)-प्रसारणिभ्य इति ।। कापवाद इति ॥ के तुः संप्रसारण स्यादिति विः ॥ प्रज्य इति ।। प्रजिनातीति विग्रहः ।। (तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोरालस्यसुखाहरणयोः कः) तुन्दपरिमृजोऽलसः। शोकापनुदः सुखस्याहर्ता ॥ (सुवोधिनी)-तुन्दशोकयोःपरिमृजापतुदोरालस्यसुखाहरणयोः कः ।। तुन्दशोकयोः कर्मणोल्पपदयोराभ्यां कः आलस्यसुखाहरणयोरर्थयोः । नुदोरिति पञ्चम्प षष्ठी ॥ पुनः कसत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । मृनृप शुद्ध। । तुन्दं परिमा- ीति तुन्दपरिमृजोऽलतः । अत्र मृजेवृद्धिरिति वैकल्पिकी वृद्धिनेत्येके । स्यादेवे- त्यन्ये ॥णुद प्रेरणे । शोकमपनुदाति गोकापनुदः सुखस्याहर्ता मुखामिलापी। अलसादन्यत्र तुन्दपरिमान. । यश्च संसारासारत्वोपदेशेन गोकमपनुदति स गोका- पनोदः । अणेव ॥ (तत्त्वदी०) तुन्दशोक्योरिति ॥तुन्दशोस्योत्पादयो । परिमूनों मृद शुदायों पुद प्रेरणे इत्यनयोःपष्टीन्थे पष्टीबालस्यमुखाहरणपोर्ययो नुन्दपरिमृजोलस टनि।। यस्यानन्दं परिमात्नुभने।हा दृहिरिनि तु व्यगायनविभपा न कटगढन्त्र तुन्दपारमा एक ॥ शोकापदः नि !! पन्नु ममानियताप्टेंटोन म्यादति शोसग्नोद !! - ·(२१४) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्तप्रक्रिया । (सुबोधिनी)-हावामाभ्यश्च॥ कर्मण्युपपदे एभ्योऽप्यण ॥ आतो ड इत्यस्या- पवादः । स्वर्ग द्वयतीति सन्ध्यक्षराणामित्यात्वे आतो युक् । स्वर्गद्वायः ॥ वेज सन्तुसन्ताने । तन्तु वयत्तीति तन्तुवायः॥माङ् माने । मेङ प्रणिदाने । अनयोरिह ग्रहणं न तु मा माने इत्यस्याकर्मकत्वात् धान्यं मिमीते इति धान्यमायः ॥ (शीलिकामिभक्ष्याचरिक्षमीक्षिभ्यो णः)मांसशीला । मांस- कामा । मांसभक्षा । कल्याणाचारा । बहुक्षमा । सुखप्रतीक्षा ॥ (सुवोधिना)-शीलिकामिभक्ष्याचरिक्षमीक्षिभ्यो णः ॥णप्रत्ययमाह-णो वृद्धयर्थः ॥ शीलसमाधौ । मांसं शालतीत आवतः स्त्रियामित्याप् । मांसशीला।। मांस कामयते इति कमेजिङिति जिङ् । ओरिति जिलोपः । मांसकामा ॥ भक्ष अदने चुरादिमांस भक्षयतीति मांसभक्षा ॥ कल्याणमाचरतीति कल्याणाचारा॥ क्षमूप सहने।बहुन् क्षमत इति बहुक्षमाईक्ष दर्शनादौ।सुखं प्रतीक्षे इति मुखप्रतीक्षा।। आतो डः ॥ कर्मण्युपपदे आदन्ताड्डुः ।गोदः। धनदः । पाणिनः ॥ (सुबोधिनी)-आतो डः ॥अनुपसर्गादित्येव ॥ डप्रत्ययमाह-अणोऽपवादः । डिवाहिलोपः । गां ददातीति गोदः ॥ धनं ददातीति धनदः ॥ पाणि पश्चात्पदं त्रायते इति पाष्णितः ॥ अनुपसर्गे किम् । गोसंदायः । अण युक् च ।। (तत्वदी०)--आतो डः यद्यपि कप्रत्ययेनैवातोऽनपीत्यालोपे रूपसिद्धिस्तथाप्युत्तरायं डित्त्वम् । तथा च द्विज इत्यादिसिद्धिः फलम् ।। नानि च॥ नाम्न्युपपदे धातोर्डः ॥ द्विजः। द्विपः । गृहस्थः॥ गिरिशः । पादपः॥ (सुबोधिनी)- नानि च ॥ नाममात्र इत्यर्थः । आदन्तादित्येव।। द्वाभ्यां मुख- शुण्डाभ्यां पिवतीति द्विपः॥गृहे तिष्ठतीति गृहस्थः ॥ गिरावुपपदे डः छन्दस्येव नान्यत्र भाष्याद्यनुक्तत्वात् । गिरौ शेत इति गिरिशः ॥ पादः पिवतीति पादपः ।। कथं तर्हि 'गिरिशमुपचचार प्रत्यहं सा सुकेशी' इति । गिरिरस्यास्तीति गिरिशः । लोमादित्वाच्छः ॥ (तत्त्वदी०)-नाम्नि चति ।। नाममात्र इत्यर्थः ।। द्विप इति ॥ दाभ्यां गुण्डादण्डमु- खान्यां पिवतीति हिपः हिर्जायते इति द्विजः 'मातुर्यटग्रे जायन्ते द्वितीयं मौजिवन्यनात्' इत्युक्तेः।। (शुचः शुदे ) शुचं द्रवतीति शूद्रः ।। (सुबोधिनी)-शुवः शूटे। शुचः शब्दस्य शूरादेशो ट्रे परे चात् दुधातोर्ड- प्रत्ययः । द्रु गती ।शुवं द्रवीति शुद्रः ॥ ( तत्त्वदी०)-शुचः गद्रे इति ।गुच ग इत्ययमादेश. डे पर इत्ययः।शुचं.द्विजदेवा- म्न झोकं द्रवति प्रामातीति गृहः ॥ (उरमो लोपो मुम्बा डान्तेगमौ) टरगः-उरंगः ।।

·- [ पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] टीकाइयोपेता। ( २१९) (सुबोधिनी)-दारावाहनोऽन्तस्य च टःसंज्ञायाम् ॥ दारुशब्दे उपपदे आयूर्वाद्धन्तरण अन्तस्य तस्य स्श्व स्यात् ॥पुनरणप्रत्ययमाह-णित्वादिः।दारु आहन्तीति हनोपदिति घत् । उवमिति वः । दार्वाबाटः।मूत्रे शब्दापेक्षया दाराविति पुंस्त्वम् काष्ठं दार्विन्धन लेधः' इत्यमरः।।टकारविधानार्थमिदं सूत्रम् । अण् तु कार्य णित्यनेनैव सिद्धः । अन्तग्रहणं स्पष्टार्थम ॥ ( चारौ वा ) चार्वाघाट:-चार्वाधातः ।। (सुबोधिनी)-चारों वा ॥ चारुशब्दे उपपदे आएद्धिन्तरण,वा टः ॥चारु आइन्तीत चार्वाघाट:-वाघातः ।। ( कर्मणि संपूर्वाच्च ) वर्णान् संहन्तीति वर्णसंघाटा-वर्णसंवातः। पदं संहन्तीति पदसंघाट:-पदसंघातः ॥ (सुबोधिनी) कर्मणि संपूर्वीच्चकर्मण्युपपदे संपूर्वाद्धन्तरण, वा टः । वर्णान संहन्तीति वर्णसंघाटा-वर्णसंघातः एवापदानि संहन्तीति पदसंघाट:-पदसंघातः ।। (जायापत्योष्टक लक्षणवति कर्तरि ) गमां स्वरे।हनो ने।जा- यां हन्तीति जायानो ना । पतिघ्नी स्वी॥ (सुर्वाधिनी)- जायापत्योष्टक् लक्षणवाति कर्तरि इन्तेष्टक् । टकप्रत्यय- माह-टित्वात् ट्वित इतीप् । मरणसूचकं पाणिरेखादिकं लक्षणं यस्यास्ति स लक्षण- वान् तस्मिन्कार सति । जायां हन्तीति । 'गमा स्वरे' इत्युपयालोपः।हनो ने इति घः। जायानो ना। पतिनी स्त्री। (तत्त्वदी०)-जायापत्योरिति ॥क्य प्रटम्बनः कृततः शत्रुनः इत्यादि।मूलविभुजादि- त्वात् को वघः॥ (अमनुष्यकर्तृके च)पतिनी पाणिरेखा। जायानस्तिलकालकः॥ (सुबोधिनी)-अमनुष्यकर्तृके च ॥कर्मण्युपपदे हन्तेष्टक् मनुष्पमिन्ने कतरि सति ।। जायामस्तिलकालकः। पित्तनं घृतम्॥अमनुष्यति किम । आखुवातः शूद्र अणेव । कथं तहिं 'वलभद्रः प्रलम्बन' इति शत्रुनः कृतघ्न. इति च । मूल विभुजा- दित्वात्कः ॥ (पाणिवताडघौ शिल्पिनि निपात्या) पाणिवः।तादयः ।शि- ल्पिनि किम् । पाणिवातः । ताडयातः !! (सुवोधिनी)-पाणिवताडी शिलिनि निपात्या || पाणिनादयोदपपद योईन्तष्क्ष टिलोपववे च निपात्येते। पार्गि इन्जीत पाणियः । ताटं दन्तीति ताटवः क्रियासु लोगल्यं शिल् वदस्यास्तोति गिल्लो शिल्पिनि निमा पार्गियात ताट- घातः । कागणपण ॥

·[पूर्वकृढन्तप्रक्रिय (२१८) सिदान्वचन्द्रिका। पः । द्विषतपः । परंतपः ॥ खिप्रत्ययमाह-आत्मोदरकुक्षिपु भृञः खिः । याम विभीति मुमि कृते संयोगान्तस्यति नलोपः।आत्मभरिः । कृषिमुदरं वा विभी कुक्षिभारः, उदरंभरिः ॥ पुनः खप्रत्ययमाह ।। (आशिते भुवो भावकरणयोः खः)आशितेन भूयते आशितः भवः। आशितो भवत्यनेनेति वा॥ (सुबोधिनी)-आशिते भुवो भावकरणयोः खः ॥ आशितशब्दे टर भवतेः खः भावे करणे चयावतौदनेनातिथ्यादि जितो भवति स ओदन आनि भवः उच्यते ॥ (तत्त्वदी०)-आशितंभव इति ॥ यावता ओदनेनातिथ्यादि जितो मवत्याशितंभ स एवमुच्यते ॥ एजां खश् । जनानेजयतीति जनमेजयः । आत्मानं पण्डितं मन्यते इति पण्डितमन्यः । मुझं धयतीति मुझंधयः । कूलंधयः ।। (सुबोधिनी)-एजां खश ॥ एजादिभ्यः खश् ।। खशूप्रत्ययमाह-खित्वान्मुन। शित्त्वाच्चतुर्वकार्यम् । एजृ कम्पने । जनमेजयतीति अप कर्तरीत्यप् । अद इत्यलोपः। जनमेजयः ॥ पण्डितमात्मानं मन्यते इति दिवादेरिति यः । पडितमन्यः । णिनि प्रत्यये पण्डितमानी। मुझं धयतीति अयादेशेन धेटो धय । मुझंधयः। ( तत्वदी०)-एजामिति ॥ वहुवचनगाद्यर्थम । (खशन्ते पूर्वपदस्यानव्ययस्यबस्वः) मुष्टी धयतीति मुष्टिं- धयः । नाहिंधमः । नासिकंधयः । अनव्यग्रस्य किम् । दिवामन्या गतिः । दोषामन्यमहः । कुलमुजः कुलमुद्वहः । अरुंतुदः ॥ ( साविनी )-ग्वशन्ते पूर्वपदस्यानव्ययस्य स्वः ॥ मुष्टी धयतीति मुष्टि च्यामुश्री धमनीति मुचिमः । नाडी धमतीति नाटिंधमः । नासिका धयनीति नामिकंवयः । नाडीमुष्टानामिकानां सः । दृशादगिति ध्माघातार्धमाघटाध्यादेश !! अव्ययम्य किम । दिवामन्या गावः । दोषामन्यमहः। रुजा भनो कुलमुदुजाता कृलन्दनः । नुदायिः । इन्टमहतीनि कुलमुहासमरतुदति असंवदः। मुनि कृट मंयोगान्तयदि मलामाबगाम्रियामनिममः दनि नुदस्तु ममपए ( दम्पदी अनुदायमामिल अनालिसिस ने: म !! (वागवानीगन्नन्च च यः मनायाम)ना बनारसमादार मदनी दाबायाः ।।

·कृदन्तप्रक्रिया ] टीकाक्ष्योपैता। (२२३) विष्णुः। पलितंभविष्णुः । नग्नंभविष्णुः अन्धभविष्णुःप्रियंभाविष्णुःखुकज्ञः बाह-खित्त्वान्मुम् । जित्वादृद्धिः। अनाढ्य आढयो भवतीति आढयंभावुकः। नगंभावुकः। । स्थूलंभावुकः । पलितंभावुकः । अन्धंभावुकः । प्रियंभावुकः । मातो मनिपक्वनिव्वनिपः॥ नाम्न्युपपदे आदन्ताद्धातोरेते त्यया स्युः।।सुदामा अश्वे तिष्ठतीतिअश्वत्थामा।निपातात्सस्य तः। बोधिनी)-आतो मनिपक्वनिव्वनिपः ॥ प्रत्ययानाइ-पित्त्वात्तुक् । [न्नि गुणः । इकार उच्चारणार्थः। सुष्ठु ददातीते नोपधाया इति दीर्घः। नाम्नो गोपशिति नलोपः । सुदामा ।। स्थामि ॥ तादौ किति दोसोमास्थानिर्भवति ।। (सुबोधिनी )-स्थामिादोऽवखण्डने । षोऽन्तकर्मणि ॥ मा माने । माड् माने । प्रणिदाने इति त्रयाणां ग्रहणम् ॥ठा गतिनिवृत्तौ ॥ एषामित्त्वं स्यात्तादौ किति। दित्वयोरपवादः ॥ (तत्त्वदी०)-स्थामि । स्याम् इ इति न्छेदः । इत्यभिप्रेत्याह-दोनो इत्यादि ॥ (शाछो) (सुबोधिनी)-शाछोर्वा ॥ शो तनूकरणोछो छेदनाअनयोरित्वं वा तादी किति॥ (तत्वदी० )-शाछोर्वा ॥ स्यामवित्र इध ईधाऽनयोः नमाहार दरित्याश्रयणेन छोर्वेतीट लब्धम् ॥ (अपिदाधागैहापिवतीनामीः किति हसे किपि वा न तु क्यपि) सुपीवा । घृतपीवा ।भूरिदीवा। अनादन्तादपि। सुशर्मा। सुकर्मा । अपिशब्दानिरुपपदेभ्योऽपि। स्वस्य पिति कृति तुक् । प्रातरित्वा । वनपि ॥ (सुबोधिनी)-अपिट्टाधार्गहाकपिवतीनामीः ॥ो अवखाहने। टेट पालने । दाण दाने । दाज दाने । एषां चतुणी ग्रहणम् । धेट् पाने, इधात्र धारणपोप- णयोरित्युभयोHहणम् । गैंगव्दे । ओहाइ त्यागे । पा पाने । एपामीलं स्पारिकति हसे । विपि तु ईत्वा । क्यपि ईवं न ॥ मुष्ठु पिवटीति कित्वान्न गुणः । सुपीवा । वृतं पिरतीति वृतपीवा । अनादन्तादपि एते प्रत्ययाः स्युः। दा दिमायाम । सुष्ठ शृणातीति हवक्त्योरिटीण न । सुशर्मा । हस्वस्य पिति कृनि १३ । हस्तम्य तुगागमः स्पालित कृति । इण गती । प्रावतीति पारिन्दा । वनिषि ॥ (ञमस्यात्वम् ) विशेषण जायने विजावा । ओ” । ओणनी. पवार । पारहवा । राजपुवा । मुन्वा । बाबा ! पीया ॥ ।

·(२२२) सिद्धान्द्रचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्त प्रक्रिया ] (अधीने च ) राजसात्संपद्यते ॥ (सुबोधिनी)-अधीने च ॥ नाम्नस्तदधीनेऽर्थे सात् स्यात् कृभ्वस्तिसंपयोगे।। राजाधीनं संपद्यते इति । नाम्नो नो लोपशिति न लोपः । राजसात्सपद्यते । राजा- धीन करोतीति राजसात्करोति ॥ (देये त्राच) विप्राधीनं देयं करोति विप्रवाकरोति। विप्रत्रासं- पद्यते । विप्रसाकरोति ॥ (सुबोधिनी)-देये त्रा चनाम्नस्तदधीने देयेऽर्थे त्राप्रत्ययः स्यात् चात्सादपि कृभ्वस्तिसंपद्योगे । वामत्ययमाह-अव्ययत्वाद्विभक्तेलक् । विप्राधीनं देयं करोतीति वित्राकरोति । विप्राधीन देयं संपद्यते इति विप्रत्रासंपद्यते ॥ देये किम् । राजसान- वात राष्ट्रम् ॥ ( देवमनुष्यपुरुपपुरुमत्येभ्यो द्वितीयासप्तम्यन्तेभ्यो वा त्रा) देवत्रावन्दे। देवं वन्दे ।। (सुबोधिनी)-देवमनुष्यपुरुषपुरुमत्येभ्यो द्वितीयासप्तम्यन्तेभ्यो वात्रा। द्वितीयान्तभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यश्चेभ्यस्त्रा वा स्यात्।।देवान् इति देवत्रा वन्दे।देवेषु इति देव- वाग्मे।मनुष्यान् इति मनुष्यत्रा गच्छति।मनुष्येपु इति मनुष्यत्रा वसीतापुरुषान्हति पुरुषत्रा गच्छीत । पुरुषेषु इति पुरुषत्रा वसति । पुरून् इति पुरुशब्दोऽत्र वहुशब्द- पर्यायः । “पुरुः परागे प्रचुरे स्वर्लोकनृपमेदयोः" इति हेमः । पुरुत्रा गच्छति । पुरुप इति पुरुत्रा वसति । मान् इति मयंत्रा गच्छति । मत्र्येषु इति मर्मत्रा वसति ॥ ख्युट करणे ॥ आढयस्तुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियेषु च्व्यर्थेपृपप- देषु कृत्रः करणेऽर्थे ख्युट्प्रत्ययः ॥ अनाढ्यमाढयं करोत्यनेनाढयं- करणम् । सुभगंकरणम् । स्थलंकरण दधि । पलितंकरणम् । नग्नंक- रणं द्यूतम् । अन्यकरणम् । प्रियंकरणम् ।। (सुबोधिनी - ख्युट करणे ।। युद्धप्रत्ययमाद-खः खिति पदस्येति मुमर्यः । टईवर्थः । युवोग्न्यिनः । आदयकरणम् । एवं सुभगंकरणम् । स्थूलंकरणम् । पलि- तंकरणम् । नर्गकरणम् । अन्धकरणम् । प्रियंकरणम् ॥ (तत्त्वदी०) च्याप्वनि ॥ अभवतहाविषोचियर्थः ॥ आढयंकरणमिनि ॥ चिन्मन् ॥ (भुवः विष्णुबुकमा कतार) अनाढ्य पाढ्यो भवनि आढय म्भविषणः। आढचंभावकः ।। (मुबोधिनी -भुवः विष्णुपुकती करि॥ आध्यादिषु च्येयपूपर्पटेषु भव. तेन्दा स्टः पिम्मन्ययमाद-पिचान्मुम । आइमावि गुः । एवं मुमगमविष्णुः।

·No text on this page.

·(२२६) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वदन्तप्रक्रिया] (आशासः वायुपधाया ईत्वम् ) आशीः । गीः । पूः ॥ (सुबोधिनी )-आशासः काबुपधाया ईत्वम्।।आङः शासु इच्छायामित्या- स्मनेपदी।शासोरिति सूत्रेणेवे सिद्धे आशास उपवाया ईत्वं क्वावेव नान्यति निय मार्थमिदं सूत्रम् । सेनाशास्ते इत्यत्रेत्वं न भवति। आशास्से इति आशी।गृ निग रणे । गिरतीति ऋत हरितीरावो वि हसे इति दर्घिागीः॥पृ पालनादौ। पिपतीति पोरुरित्युर् । वो विहसे इति दीर्घः पूः ।। (इस्मन्त्रविषु च्छादेवस्वः) छद अपवारणे चुरादिः । ततुं छादयतीति तनुच्छत् ।। अक्षयूः । रेफाच्छोरोपः क्वौ झसादौ हे च प्रत्यये । मूः, मुरौ । धूः, धूरौ ।। ५.(सुबोधिनी )-इसमन्त्राविषु च्छादेवस्वः ॥ छद अपवारणे ज्यन्तस्यास्य ह्रस्वः स्यादेषु परेषु ।। इसि प्रत्यये छर्दिः। मन् प्रत्यये छद्म । त्रप्रत्यये छत्रम् । विपि तु तनुं छादयतीति रिति जिलोपः । तनुच्छत् । दिवु क्रीडादौ । अझैीव्यतीति क्ङिति झसे को अमे चेति वस्य ऊः। अक्षयूः।।मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः । मूर्छतोोत । रेफाच्छोरिति छलोपः । यो नि हसे इति दीर्घामूः। धुर्वी हिसायाम् ।धुतीति रेफा. च्छोरिति वलोपः। धूः॥ (तत्वदी०)-तनुच्छादिति ॥ तनु छाढयतीति विग्रहः । अक्षेर्दीव्यतीति अक्षयः । मूरिति।। मूर्छतीति विग्रहः॥ (दुहः को घोऽन्तादेशश्च ) कामदुघा ॥ (सुबोधिनी)-दुहः को घोऽन्तादेशश्च ॥ दुहः कप्रत्ययो हस्य पश्च स्यात् ॥ कप्रत्ययमाह-कित्त्वाद्गृणो न । कामं दोग्धीति कामदुधा धेनुः ।। (दृशष्टरुसकौ चोपमाने कायें ) उपमाने कर्मण्युपपदे दृशेष्टक- सकौ चाक्तिप् ॥ (सुबोधिनी)-दृशेष्टक्सको चोपमाने काय॥रकूसको प्रत्ययावाह-टित्त्वा- दीप । --कित्त्वाद्गुणो न ॥ आसादेः॥ एषु परेषु सर्वादेष्टेरात्वम्॥ अन्यादृशः। अन्यादृक्षः। अन्याहकू । तादृशः । तादृक्षः । ताहकू॥ (सुबोधिनी)-आसर्वादेः।। सौदेष्टेरात्स्याद् दृशक्षेषु परेषु ॥ अन्यमिव ५३यतीति अन्याहशः। ईपि अन्याशी ॥ छशषेति षत्वम्।पढोरिति कत्वम्।अन्या दृक्षः । किपि अन्यादृक्तमिव पश्यताति तादृशःईपि तादृशी । तादृक्षः। तादृक् ॥ ( तत्वदी०)--एषु परेविति। एवं वोपमाने कर्मोपपदनिमित्तफटक्सक्किम् एषु परेपु स- दोप्टेरासं नान्यत्र ।तेन सर्व पश्यतीति सर्वदृगित्यत्र न उपमानामावात् । अन्याश इति ।।

·[ पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] टोकाइयोपैता। (२२७) अन्य इव दृश्यते इति विग्रहः । एवमन्यत्रापि । अत्राहुः कतारे कृतो विद्यानाकर्मा- र्थताऽयुक्ता तमिव पश्यतीति चन्न कर्मण्यग्वाधात् अपेक्षितार्यानुपस्थितेश्च । अत्र भाष्ये स इव भवति तादृश इाते कर्मकतारे व्युत्पत्तिः प्रदर्शिता । वाहुलकात्कर्मण्यपाति तु वहवः ॥ (किमिदमः कीश् ) कीदृशः । कीदृक्षः । कोहक ॥ ईदृश । ईदृक्षः । ईदृक् ॥ भवादृशः। भवाहक्षः । भवाहा ।। यादृक् ।। अदसोऽमूः ॥ अदसोऽमृः स्या दृशदृशक्षेषु॥अमृदृशः।अमूदृक्षः। अमूदृक् ।। मादृशः। मादृक्षः। माक् ॥ त्वादशः । त्वादृक्षःत्वा- हक् ॥ युप्माहशः । युष्मादृक्षः। युष्मादृक् ॥ अस्मादृशः । अस्मा- दृक्षः। अस्माक् ॥ समानस्य सः । सहशः । सहक्ष । सहक् ॥ ( सुबोधिनी )-किमिदमः कीश् ॥ किमशब्दस्य इदम्शब्दस्य च की ईश आदेशौ स्तः । कमिव पश्यतीति कीहशः । इपि कीशी । कीदृक्षः । कीदृक्॥इद- मिव पश्यतीति ईदृशः । ईप ईदृशी । ईदृक्षः। ईकु ॥ भवन्तमिव पश्यतीति भवा- दृशः । ईपि भवादृशी । भवादृक्षः। भवाहक्ायमिव पश्यतीति यादृशः। ईपि यादृशी । यादृक्षः । यादृक्॥ अमुमिव पश्यतीति अदसप्टेरात्वे कृते दस्य म इति मःमादू इत्यू- त्वम् अमूदृशः । इपि अमूदृशी । अमूदृक्षः । अमूहक् ॥ मामिव त्यामिव च पश्यतीति वन्मदेकत्वे इति त्वन्मदादेशे टेरात्वे च मादृशः। ईपि मादृशो । मादृक्षः । मादृ।। वादृशः । ईपि त्वादशी । त्वाक्षः । त्वादृक् ॥ अस्मानिव युष्मानिव च पश्यतीति अस्मादृशः । ईपि अम्मादृशी । अस्मादक्षः । अस्मारक । युप्मादृशः । ईपि युष्मादृशी । युष्मादृक्षः । युष्माहक ।। णिनिरतीते ॥धातोरतीते काले शीले च णिनिः ॥ अग्निष्टो- मेनायाक्षीद यजनशीलो वा अग्निष्टोमयाजी । पितृव्यवाती।' : उष्णभोजी ॥ (सुबोधिनी)-णिनिरतीते॥ नाम्न्युपसर्ग चोपपदे धातोरतीते काले ताच्छील्य णिनिः स्यात्करि ॥ णिीनप्रत्ययमाह-णित्वावृद्धिः । इकार उच्चारणार्यःायज देव- पृजादौ । अग्निष्टोमैनष्टवान् इति । इनामिति दीर्घः। अनिष्टोमयाजी । स्तोत्रण समाप्यमानो यो यागः सोऽग्निष्टोमः । पितृव्यं हतवानिति हनो घत् पितृव्यवाती। शीले तु उष्णं मोकुं शीलमस्येति उष्णमोजी॥गीले किम । रणं भुक्ते कदाचित्।। ( तत्वदो०)-णिनिरनाते॥ शीटे तृत्नियत.गीले टन्यनुवर्तते । अग्निष्टोमनाया- क्षीदिति ।। नन्वन्निष्टोमस्य कर्मनामधेयन्वेनाभेदामथ कग्णयमम्येनि चेनन्यनाम-यामाऽपि फलोत्पादनायां करणं भवतीयाको समाहितबाटनिष्टोमः फटभावनाया करण माघ । उप्णभोजीति ।। उम्णं मो. शीलम्म्येति विहः ।।

·(२२६) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ पूर्णतन्तप्रक्रिया] (आशासः कावुपधाया ईत्वम् ) आशीः । गीः । पूः ।। (सुबोधिनी )-आशासः काबुपधाया ईत्वम्।।आडः शासु इच्छायामित्या- त्मनेपदी।शासरिरिति सूत्रेणेव सिढे भाशास उपधाया ईत्वं कावेव नान्यति निय मार्थमिदं सूत्रम् । सेनाशास्ते इत्यवेवं न भवति। आशास्से इति आशाः।गृ निग रणे । गिरतीति बरत इारतीरायो वि हसे इति दीर्वागीः॥पृ पालनादौ। पिपतीति पोरुरित्युर् । यो विहसे इति दीर्घः पूः ।। (इस्मन्त्रविपु च्छादेवस्वः ) छद अपवारणे चुरादिः । तनुं छादयतीति तनुच्छत् ।। अक्षयूः । रेफाच्छोलापः क्वी झसादो हे च प्रत्यये । मृः, मुरी । धूः, धूरो । (सुबोधिनी )-इसमन्त्रकिषु च्छादेईस्वः ॥ छद अपवारणे ज्यन्तस्यास्य हस्वः स्यादेपु परेषु ।। इसि प्रत्यये छदिः । मन् प्रत्यये छद्म । त्रप्रत्यये छत्रम् । विपि तु तनुं छादयतीति रिति जिलोपः । तनुच्छत् । दिवु क्रीडादौ । अझैदीव्यतीति क्ङिति झसे को अमे चेति वस्य ऊः।अक्षयूः।।मूर्छा मोहसमुच्छाययोः । मूर्छतोोत । रेफाच्छोरिति छलोपः । यो नि हरु इति दीर्घः।मः। धुर्ण हिंसायाम् ।धुतीति रेफा. च्छोरिति वलोपः । धूः ॥ (तत्वदी०)-ततुच्छदिति ॥ तनु छादयतीति विग्रहः । अक्षेर्दीव्यतीति अक्षयः । मूरिति।। मूर्छतीति विग्रः॥ (दुहः को घोऽन्तादेशश्च ) कामदुघा ॥ (सुबोधिनी)-दुहः को घोऽन्तादेशश्च ॥ दुहः कप्रत्ययो हस्य घश्च स्यात् ॥ कप्रत्ययमाह-कित्त्वाद्गृणो न । कामं दोग्धति कामदुधा धेनुः ।। (दृशेष्टक्सको चोपमाने कार्य ) उपमाने कर्मण्युपपदेदृशेष्टक- सको चाक्विप् ॥ (सुबोधिनी)-दृशेष्टक्सको चोपमाने का।।टसको प्रत्ययावाह-टित्त्वा- दीपू । --कित्त्वाद्गुणो न ॥ आसर्वादेः॥ एषु परेषु सर्वादेष्टेरात्वम्॥ अन्यादृशः। अन्यादृक्षः। अन्याहकू । तादृशः । ताहक्षः। ताहकू।। (सुबोधिनी)-आसर्वादेः।। सदिष्टेरात्स्याद् दृश्क्षेषु पोषु ॥ अन्यमिव ५३यतीति अन्यादृशः। ईपि अन्याशी ॥ छशषेति षत्वम्।षढोरिति कत्वम्।अन्या दृक्षः । विपि अन्याकूतामिव पश्यताति तादृशः।ईपि तादृशी । तादृक्षः। तादृक् ॥ ( तत्त्वदी०)--एषु परेविति॥ एवं योपमाने कर्मोपपदनिीमत्त कटक्सक्किम् एषु परेषु स- दोहरावं नान्यत्र ।तेन सर्व पश्यतीति सर्वमित्यत्र न उपमानाभावात् ॥ अन्याश इति ।।

·उष्णभोजीति || उ मे गोलमनि बिहः ॥ शीले तु उष्णं मोकुं शीलमस्येति उष्णमोजी॥शीले किम् । उष्णं भुंक्त कदाचित्।। (तत्वदो०)-णिनिरनीते॥शीले तृनिन्यत.गीले इत्यनुवर्तते । अग्निष्टोमेनाया-; क्षीदिति ।। नन्वनिष्टोनन्य कर्मनामवयत्वेनामदान्कय करणत्वमस्येति चेत्सत्यनामन्यामांऽपि फलोदनायां करणं नंभवनीयारे नबाहिनवादनिष्टोमः फलभावनाया करण भव ॥ [ पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] टोकाइयोपैता। (२२७) अन्य इव दृश्यते इति विग्रहः । एवमन्यत्रापि । अत्राहुः कत्तारे कृतो विधानात्कर्मा- र्थताऽयुक्ता तामेव पश्यतीति चेन्न कर्मण्यग्वाधात् अपेक्षितार्यानुपस्थितेध । अत्र भाष्ये स इव भवति तादृश इाते कर्मकतार व्युत्पत्तिः प्रदर्शिता । बाहुलकारकर्मण्यपीति तु बहवः ।। (किमिदमः कीश् ) कीदृशः । कीदृक्षः । कोहक ॥ ईदृशः । ईदृक्षः । ईदृक् ॥ भवादृशः। भवाक्षः । भवाक् ॥ यादृक् । अदसोऽमूः। अदसोऽमृः स्या दृग्दृशक्षेषु॥अमृदृशः।अमूदृक्षः। अमूदृक् ।। माहशः। मादृक्षः।माह ॥ त्वाहशः । त्वाक्षात्वा- हक्॥ युप्माहशः । युप्मादृक्षः। युष्मादृक् ।। अस्मादृशः । अस्मा- वृक्षः। अस्माक् ॥ समानस्य सः । सहशः । सहक्ष । सहक् ॥ (सुबोधिनी)-किमिदमः कीश् ॥ किमशब्दस्य इदम्शब्दस्य च की ईश आदेशौ स्तः । कमिव पश्यतीति कीदृशः । इपि कीदृशी । कीदृक्षः । कीदृक्॥इद- मिव पश्यतीति ईदृशः । होप ईदृशी। ईदृक्षः। ईकु ॥ भवन्तमिव पश्यतीति भवा- दृशः। ईपि भवाशी । भवादृक्षः। भवाक्यमिव पश्यतीति यादृशः। ईपि यादृशी । यादृक्षः। यादृक्॥ अमुमिव पश्यतीति अदसष्टेरात्वे कृते दस्य म इति मः।मादू इत्यू- त्वम् अमूदृशः । इपि अमूदृशी। अमूदृक्षः । अमूहक् ॥ मामिव त्यामिव च पश्यतीति वन्मदेकत्वे इति त्वन्मदादेशे टेरात्वे च मादृशः । ईपि मादृशो । मादृक्षः । मादृक्।। वादृशः । ईपि त्वादशी । स्वाक्षः । त्वाइ ॥ अस्मानिव युष्मानिव च पश्यतीति अस्मादृशः । ईपि अम्माशी । अस्माक्षः । अस्माक ।। युष्मादृशः । ईपि युष्मादृशी । युष्मादृक्षः। युष्मारक । णिनिरतीते ॥धातोरतीते काले शीले च णिनिः ॥ अग्निष्टो- मेनायाक्षीत् यजनशीलो वा अग्निष्टोमयाजी । पितृव्यघाती।' : (सुवोधिनी)-णिनिरतीते॥ नाम्न्युपसगें चोपपदे धातोरतीते काले ताच्छील्ये णिनिः स्यात्कर्तरि ॥ णिोनप्रत्ययमाह-णित्वावृद्धिः । इकार उच्चारणार्यायज देव- पूजादौ । अग्निष्टोमैनष्टवान् इति । इनामिति दीर्घः। अग्निष्टोमयाजी । स्तोत्रेण समाप्यमानो यो यागः सोऽग्निष्टोमः । पितृव्यं हतवानिति हनो वत् पितृव्ययाती ! उष्णभोजी ॥

·(२३०) सिद्धान्तचन्द्रिका । [पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] मुद हर्षे । पामोदि इति प्रमुदितः साधुस्तेन ॥ उदुपधात् किम् । विदितम् । भाव- कर्मणोः किम् । रुचितं उनम् । गत्यर्थादकर्मकादिति कर्तरि क्तः। सेट् किम् । कुष्टम् । कुष निष्कर्षे । अविकरणातिम् । गुध्यते धितम् ॥ (शीस्विदिमिदिविदिधृषम्पपूङः लेटौ तक्तवतू किती न) शयितः । प्रस्वोदितः । शयितवान् । प्रस्वेदितवान् श्वेदितः । क्ष्वेदि- तवान् । धर्षितः। धर्षितवान् ।। (सुवोधिनी)-शीस्विदिमिदिक्ष्विदिधृषमृषपूङः सेटौ क्तक्तवतू कि- तो न ॥ अकित्त्वाद्गुणः । भशयिष्टेति शीयतः शयितवान् सः । कृत इतीट् । अनुवन्धनिर्देशो यङ्लुनिवृत्यर्थः । शेश्यितः शेश्यितवान् । नुवातोरिति यः । कि च । स्विदादीनामादीदित इत्तीणनिषधे प्राप्त भावे कर्तरि चादित इति सेटकत्वम् । पूङः कित इतीनिषेध प्राप्त पूडो वा कित इति सेटकत्वम् । निविदा स्नेहनमोचन- थोरिति भ्वादिरत्र गृह्यते न तु 'जिष्विदा गात्रपक्षरणे' दिवादिः भ्वादिसाहचर्यात् । प्रासोदिष्टीत प्रस्वेदितश्चैत्रः । प्रस्वेदितं तेन । प्रस्वेदितवान् । त्रिधृषा प्रागल्भ्पे । प्रधर्षितः प्रधर्षितवान् । प्रधर्षितस्तेन । (मृपः क्षान्तौ ) मर्षितः । मर्षितवान् ॥ (सुबोधिनी)-मृषः क्षान्तौ ॥ मृषः सेटौक्तक्तवतू किती न स्तः क्षमायामर्थे।। मर्षितः । मर्षितवान् ॥ क्षमायां किम् । अपमृषितं वाक्यम् । अविस्पष्टमित्यर्यः । ( पूङो वा कितस्तस्येट् ) पवितः-पूतः । पवितवान्-पूतवान् । (सुवोधिनी)--पूडो वा कितस्तस्येट ॥ पूङः परस्य कितस्तस्येड़ा स्यात् ।। पृड़ पवने । पूतः ॥ कितः ॥ उवर्णान्तावान्तात् श्विश्रिभ्यां च परस्य कितस्तस्ये- पन ॥भृतः । वृतः। श्रितः। श्वयते संप्रसारणस्य दीर्वः किति ते। शनः । वेञो इस्वः किति ते । उतम् ।। (सुबोधिनी)-कितः ।। वुः से इत्यतो बुरित्यनुवृत्तम् ॥ विधिवावर्णान्ते- भ्यः परस्य कितः प्रत्ययस्येन ॥ अभूदिति भृतः । वृड संभक्तौ । वुन वरणे च । वृतः । श्रिज सेवायाम् । श्रितः । टु ओ वि इस गतिवृद्धयोः । यजामिति सम्प्र- सारणम् । श्वयतेः संप्रसारणस्य दीर्घः । शूनः । वेज तन्तुसन्ताने । यनामिति संप्र. सारणे देशोहरवः । उसम् ॥ (तत्त्वदी० )-कित इति॥ः मेरिन्यनो बुरिन्यम्पानुवृत्तेवर्णान्तादित्यादि। नफस्वरादि- पता नेति योगविभागान् । चिनिभ्यामिति च लभ्यते ।।

·दन्तप्रक्रिया टीशाइयोपेता। (२३१) -- दीदितः ॥ आदित ईदितश्चःक्तक्तवत्वोनेंट् ॥ उवोधिनी )-आदीदितः।आच ईच आदीतौ आदीतो इतौ यस्य स आदी- स्मादादीदितो धातोः उक्तवत्वरिन स्यात्॥ कृत इत्यस्यापवादः ॥ त्वदी०)-आदीदित इति ॥ आच ईन्च आदीतो इतौ यत्र तथा तस्मात् ।कृत तस्थापवादः॥ गोतां तक वर्तमानेऽपि ॥ जीतां धातूनां मतिबुद्धिपूजार्थानां मानेऽपि तक् ॥राज्ञां मतः । बुद्धः । इष्टः ॥ सुबोधिनी ) जीत तक् वर्तमानेऽपि॥निरियेषां ते जीतस्तेषां मतिबुद्धि- भ्यश्च तक स्यात् वर्तमानेऽर्थे । मतिरिहेच्छा बुद्धः पृयग्ग्रहणात् । राज्ञां मतः। । तरिष्यमाण इत्पर्यः । बुद्धः । विदितः ॥ पूजितः। अर्चितः ॥ तत्त्वदी०)-जीतामिति ॥ त्रिीरोषां ते जीतस्तेपाम् ॥ दस्तस्य नो दश्च ॥ दकारात्परस्य कितस्तस्य नत्वं दकारस्य व ।। भेदितम्-भिन्नम् ॥ (सुबोधिनी)-दस्तस्य नो दश्चादात्परस्योकतस्तस्य नवंचादस्यापि नवंस्यात्॥ (भावे कर्तरि चादितःक्तक्तवत्वोरिडा)।मेदितः-मिन्नः।प्रस्वे- दितः-प्रस्विनः। श्वेदितः-दिवग्णः।। (सुबोधिनी )-भावे कर्तरि चादितः क्तक्तवत्वोरिड्वा ॥ आकारतो धातो. वकीत्यतयोः क्ततत्वोरिडा स्यात् ॥ त्रिीमदा नेहने । भिद्यते इति मिन्नं तेन। स्विदिमिदीत क्तस्याकित्त्वाद् गुणः । मेदते इति मेदितःसः ।।जिविना न्नेहन- विनयोः । प्रविद्यते इति प्रस्विन्नं तेन । प्रस्वेदते इति प्रस्वेदितःसः ।। मिश्विदा नेहनमोचनयोः । दिवण्णं तेन ।वेदितः सः (तत्वदी०)-आदित इति ॥ नात् इद्यस्य त तथा । अदो जघुः ॥ किति तकारे । जग्धम् ।। (सुवोधिनी )-अदो जघुः ॥अदो जघुरादेशःस्याकिति वादी प्रत्यये।।उकार उच्चारणार्थः । तयोर्व इति तस्य घः । झवे जवा इति तस्य गः । जग्धम् । रः॥ रेफारिकतस्तस्य नत्वम् । विकीर्णम् । जीर्णम् । (सुबोधिनी)-राराकिवस्तस्य नवं स्यात् ॥ कृ विक्षेपोनृ वयोवानी। इरितीन् । यो दि हते इति दर्षिः । विकीर्णम् । जीर्णन ।। (स्वदी०)-रः इति ।। नगर कारल्यत्र वृद्धेन्दिन स्वामी योग्यता नुहत्तेवधा दिन विते योन् । ते. र्च इत्यादी न । दम्वन मुवचन ।। - ·އެހީ:ބި:--ޓްބިޓީ यो नति योगविभागात | मिश्रिभ्यामिति च लभ्यते ॥ समः स्युनंट हादन क : काकन विदिनिधिविहीन मिन निदिक वन दिग्निः किना (मुविनी-शान्विदिनिदिविवि नर्स कान कि- दोन अविनः निरः पवन नः । कृट इन् । अदुवा निवृत्या दागिन । गिनिया के बदनामीट विवेक की दिन इदि नेनवः । किन दुवई नाति व जनन निविदा लेनोवा- योगद स्वान्त्रि गृहान नद त्रिप्तिा मात्रमाणे दिनादिम्बादिनाहचर्यात् । ममंदिटीन प्रमदितवत्रः । प्रविदं देन ! प्रतीत न । प्रिया प्रागल्भ्ने। प्रथपिनः प्रवर्षितवान् । प्रवक्तस्तन ।। ( मृपः मान्ती ) मर्पितः मर्पितवान् ॥ ( मुबोधिनी )- मृपः क्षान्लो ।। मृषः मेगतवतू नितीन स्तः नमायाम।। मर्पितः : मर्पितवान ॥ क्षमायां किम् । अपमृषितं वाक्यम् । अविस्मटानेत्यर्थः ।। (पृङो वा किनस्तस्येद् ) पवितः-पृनः । पवितवान्-पूतवान् ।। (मुबोधिनी)--पृङी वा किनम्तस्ये? ॥ पृङः पास्य किनस्तस्येडा स्यात् ।। पूटर पर्यन । पृतः ॥ कितः ॥ सवर्णान्तादृवर्णान्तात् विश्रिभ्यां च परस्य कितस्तस्ये- एन | भूतः । वृतः। श्रितः । श्वयते. संप्रसारणस्य दीर्घः किति ते। शुनः । बेजा इस्वः किति ते । उतम् ।। (मुबोधिनी)-कितः ।। वुः से इत्यतो बुरित्यनुवृत्तम् ॥ वित्रिऋवर्गोवर्णान्ते- भ्यः पररय फितः प्रत्ययस्येन ॥ अभूदिति भूतः । वृक्ष संभक्तौ । वुज्ञ वरणे च । गृतः । श्रिया सेवायाम । श्रितः । ९ ओ श्वि इर् गतिवृद्धयोः । यजामिति सम्प- सारण। श्यतः गमसारणस्य दीर्घः । शूनः । वेज्ञ तन्तुसन्ताने । यजामिति संप्र. (तत्यदी)-कित इति॥त्रुः मेरित्यतो बुरित्यस्यानुवृत्तेरुवर्णान्तादित्यादि। नैकस्वरादि- सारण वेगोस्वः । उराम ॥

·[पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] टीकाइयोपता। (२३९) (तत्वदी०)-अन्यत्रेति॥अविनयादन्यत्रेत्यर्थः। वृषेरादित्व चिन्त्यमिति कश्चित्। अन्यस्तु अविनयादन्यत्र भावकर्मणोऽष्ट धर्षितमित्यादौ विकल्पेटकत्वार्थमाह ।। (दृढः स्थूलबलयोः) दहितो दंहितोऽन्यः । वृह वृहि वृद्धौ ॥ (सुबोधिनी)-दृढः स्थूलबलयोः ।स्थूलो मांसलस्तस्मिन्नर्थे।वलमस्यास्तीति बल अइको चेत्यः । तस्मिन् बसवत्ययं च दृह हहि आभ्यां परस्य क्तप्रत्ययस्य ढवं नातोरिडभाबहलोपौ च इदितो नलोपश्च निपात्यते । दृढः ॥ ननु हो ढ इति ढस्वं तोध इति धत्वे पटुत्वे चाढि ढ इति ढ़लोपेकृते दृहेतिरूपसिद्धौ सत्यां किमर्थ ढत्वह- लोपयोनिपातनम् । उच्यते।तथा हि सति ढलोपस्पासिद्धवेनालघुत्वात् दढिमेत्यत्रऋ- र इमनीति रभावो न स्यात् ।। परिद्रढय्य गत इत्यत्र परिद्रढीत्यस्मान्नामधातोः क्का- प्रत्यये क्याप लघुपूर्वात्परस्य जेरिति जेरयादेशो न स्याच्च । अतोऽसिद्धत्वानिवृत्तपे निपातनम् ॥ (दत्वदी)- स्थूलवलयोगितावलमस्यास्तीतिबलः अइकावित्यः।मासली निघलो दृढः।। (प्रभौ परिवृढः ) परिवृहितः परिवृंहितोऽन्यः ॥ (सुबोधिनी)-प्रभौ परिवृढः ॥ प्रभो वाच्ये वृह वृहि वृद्धौ आभ्यां परस्य क्तस्य ढत्वं धातोरिडभावहलोपौ च इदितो नलोपश्च निपात्यते । प्रभुः परिवृढोs- धिपः' इत्यमरः ॥अत्रापि ढलहलोपयोनिपातनम् । वढिमा परिवढय्येत्यादिसिद्धयर्य प्राग्वेदेव ॥ (कृच्छ्रगहनयोः कपः ) कष्टम् । कष्टो मोहः । कष्टं शास्त्रम् । कषितमन्यत् ॥ (सुवोधिनी)-कृच्छ्रगहनयोः करः ॥ एतयोरर्ययोः कपः परस्प तस्येन स्यात् ५ 'स्यात्कष्टं कृच्छमाभीलम्' इत्यमरः ॥ अत्र कष्टशब्दने दुःखं तत्कारणं च गृह्यते । कप हिसायाम् । कष्टो मोहः । दुःखहेतुरित्यर्थः । कष्ट शास्त्रम् दुरवगाद- मित्यर्थः॥ (घुष्टोऽविशब्दने)घष्टा रज्जाअविशब्दने किम्।घुपितं वाक्पम् ॥ (सुबोधिनी)-पृष्टोऽविशब्दने । विशव्दनं प्रतिज्ञानं न विशव्दनमविगव्दनं तस्मिन्नर्थ घुपेः परस्य क्तस्पेन स्यात् ।। घुषिर शब्दार्थ भादिः। धुपिर यदि शब्दने चुरादिः । द्वयोरप्यत्र ग्रहणम् । ननु विगदनेऽयं इनिपेधाभावात् जिप्रत्यय उपचागुणे कृते सेटो तत्तवत्वोगिते निलोपे च घोषितमित्यपि स्यात् । यत्रादः । विशब्दनथें चुगदभिरेवानित्य इति ॥ (तत्सदी०)-पितमिनि ॥ शन्दन प्रस्तीभिप्रायति ।।

·(२३८) सिद्धान्तचन्द्रिका। [ पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] (सुबोधिनी)-ऋणमाधमण्य ॥ गतौ अस्मात् तस्य न निपात्यते। अधर्म दुःखपदमृणमस्प सोऽधमर्णस्तस्य भाव आधमय तस्मिन्नाधयेथे । 'अधमर्णस्तु ग्राहकः' इत्यमरः ॥ (तत्त्वदी०)-ऋणमाधमये इति।। आधमर्ण्य इति ॥अवमे ऋणे अवममृणं यस्य- ति वाऽधमर्णस्तस्य भावस्तस्मिन् । तेन चाधमर्थ्यव्यवहारो लक्ष्यते । तया चोत्तमणेऽपि प्रयोगः सिध्यति ॥ (क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिव्धफाण्टवाढानिमन्थमन- स्तमासक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ) क्षुब्धो मन्यः । स्वन शब्दे । स्वान्तं मनः । ध्वान्तं तमः । लगे संगे। लग्नं सक्तम् । म्झि- टमविस्पष्टम् ।रेभृ शब्दे । विरिब्धः स्वरः । फाण्टमनायाससाध्यः कषायविशेषः । बाह प्रयत्ने । वादं भृशम् । अन्यत्र तु क्षुभितम् । स्वनितम् । ध्वनितम् । लगितम् । म्लेच्छितम् । विरेभितम्। फणि. तम् । बाहितम् ।। (सुवोधिनी )-क्षुब्ध १ स्वान्स २ ध्वान्त ३ लग्न ४ म्लिट५ चिरिब्धः फाण्ट ७ बाढानि ८ मन्थ १ मन २ स्तमः ३ सक्ता ४ विस्पष्ट५स्वरा ६ नायास भृशेषु ८॥ क्षुब्धादीन्यष्टावनिटकानि निपात्यन्ते मन्यादिष्वषु ॥ शुभ संचलने । तयोर्ध इति तस्य धः । झवे जवा इति भस्य वः । क्षुब्धः ॥ स्वन धन शब्दे । ञमान्तस्पोति दीर्घः । स्वान्तम् । ध्वान्तम् ॥ लगे नत्वमाप निपात्यतालग्नम्॥म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे रेझ शब्दे । अनयोरुपधाया इत्वमपि निपात्यते । छषीत पवं टुत्वम् । मिलष्टम् । तथोर्ध इति धः। झवे इति भस्य वः। विरिधः ॥ फण गतौ । ञमान्तस्पेति दीर्घः टुत्वम् । णस्पानुस्वारो निपात्यते । फाण्टम् ॥ वाह प्रयलं । हो ढ इति ढः। तथोध इति तस्य धः । टुसम् । दि द इति ढलोपे वाढम्। कथं तर्हि क्षुब्धो राजेति । आगम- जमनित्यमित्यागमजस्यानित्यत्वादिडभावः ॥ (तत्त्वदी० )-शुब्धमित्यादि।। क्षुब्धमित्यादीन्यष्टौ निपात्यन्ते मन्यादिवर्थविशेषेषु वाच्ये- वित्यर्थः । मन्य इति ॥ द्रबद्रव्यसंपृक्ताः सक्तबो मन्यः मन्थनदण्डश्च ।। (धृष्टविशस्तावविनये) धृष्टः विशस्तः । अन्यत्र धर्षिनः। विश- सितः ॥ ( सुबोधिनी)-धृष्टविशस्तावविनये॥ अविनयेऽर्थे एतावनिटी स्तः निषा प्रागल्भ्ये । अस्य भाददित इतीनिषेधे सिद्धे शसु हिंसायामस्य उदिताक्त्वो वेडिति क्वायां वेटकत्वात्वचिद्वेट इतीनिध सिद्धे अनयोरविनये एवानिलं नान्यत्रेति निपमार्य सूत्रम् । विनये तु धर्पितः । शीदृस्विदिमिदीति क्तस्याकित्साद्गुणः ।।

·[पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] टीकादयोपिता। ( २३९) (तत्त्वदी)-अन्यत्रेति॥अविनयादपत्रेत्यर्थः। धृवेरादित्त्वं चिन्त्यमिति कश्चित्।अन्यस्तु अविनयादन्यत्र भावकर्मणोधृष्ट धर्षितमित्यादी विकल्येटकत्वार्थमाह ।। (दृढः स्थूलबलयोः) दहितो इंहितोऽन्यः । बृह वृहि वृद्धौ ॥ (सुबोधिनी)-दृढः स्थूलवलयोः ।स्थूलो मांसलस्तस्मिन्नर्थे। वलमस्यास्तीति बल अइको चेत्यः । तस्रिन बसवत्यर्थ च ह हि आभ्यां परस्य क्तप्रत्ययस्य ढवं धातोरिडभावहलोपौ च इदितो नलोपश्च निपात्यते । दृढः ॥ ननु हो ढ इति ढवं तणेध इति घवे ष्टुत्वे चाढ ढ इतिढलोपेकृते दृढेतिरूपसिद्धौ सत्यां किमर्थ ढवह- लोपयोनिपातनम् । उच्यते।तथा हि सति ढलोपस्यासिद्धत्वेनालघुत्वात् दढिमेत्यत्र ऋ- र इमनीति रभावो न स्यात् ॥परिद्रढय्प गत इत्यत्र परिद्रढत्यस्मान्नामधातोः का- प्रत्यये क्याप लघुपूर्वात्परस्प अरिति जेरयादेशो न स्याच्च । अतोऽसिद्धत्वानिवृत्तये निपातनम् ॥ (तत्त्वदी०) स्थूलवलयोरितिवलमस्यास्तीतिवलः अइकावित्यः मासली निबलो दृढः।। (प्रभौ परिवृढः ) परिवृहितः परिवृहितोऽन्यः ॥ (सुबोधिनी )-प्रभौ परिवृढः ।। प्रभौ वाच्ये वृह वृहि वृद्धौ आभ्यां परस्य क्तस्य ढत्वं धातोरिडभावहलोपौ च इदितो नलोपश्च निपात्यते । प्रभुः परिवृढोs- धिपः' इत्यमरः ॥अत्रापि ढकालोपयोनिपातनम् । वढिमा परिवढय्येत्यादिसिद्धयर्य प्राग्वेदेव ।। (कृच्छ्रगहनयोः कपः ) कष्टम् । कष्टो मोहः । कष्टं शास्त्रम् । कषितमन्यत् ॥ (सुबोधिनी)-कृच्छ्रगहनयोः कसः ॥ एतयोरर्ययोः कषः परस्य तस्येन स्यात् ॥ 'स्यात्कष्टं कृच्छमाभीलम्' इत्यमरः ॥ अत्र कष्टशब्देन दुःखं तत्कारणं च गृह्यते । कप हिसायाम् । कष्टो मोहः। दुःखहेतुरित्यर्थः।कष्ट शास्त्रम् दुरवगाह- मित्यर्थः॥ (घुष्टोऽविशब्दने)पृष्टा रज्जुः।अविशब्दने किम्।घुषितं वाक्यम् ॥ (सुबोधिनी)-पुष्टोऽविशव्दने । विशव्दनं प्रतिज्ञानं न विशव्दनमविशब्दनं तस्मिन्नर्थे घुपेः परस्य तस्येन स्यात् ॥ घुषिर शब्दार्थे भवादिः। घुपिर अदि. शब्दने चुरादिः । द्वयोरप्यत्र ग्रहणम् । ननु विशव्दनेऽथे इनिषेधाभावात् जिप्रत्यये उपचागुणे कृते सेटोः क्तक्तवत्वोरिति निलोपे च घोषितमित्यापि स्यात् । अत्राहः। विशब्दनेऽथें चुरादभिरेवानित्य इति ।। (तत्तदी०)-घुषितमिनि । दाम्देन प्रकटीनाभिप्रायमित्यर्थः ।।

·(२३८) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] (सुबोधिनी)-ऋणमाधमय ॥ गतौ अस्मात् तस्प नवं निपात्यते। अधर्म दुःखमदमृणमस्य सोऽधमर्णस्तस्य भाव आधमय तस्मिन्नाधनायेऽर्थे । 'अधमर्णस्तु ग्राहकः' इत्यमरः॥ ( तत्त्वदी० )-ऋणमाधमर्ण्य इति।। आधमर्ण्य इति ॥अवमे ऋणे अवममृण यस्ये- ति वाऽधर्णस्तस्य भावस्तस्मिन् । तेन चाधमर्यव्यवहारो लक्ष्यते । तया चोत्तमणेऽपि प्रयोगः सिध्यति ॥ (क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलमम्लिष्टविरिव्धफाण्टबाढानिमन्थमन- स्तमःसत्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ) क्षुब्धो मन्यः । स्वन शब्दे । स्वान्तं मनः । ध्वान्तं तमः । लगे संगे । लग्नं सक्तम् । म्लि- ष्टमविस्पष्टम् । रेभृ शब्दे । विरिब्धः स्वरः । फाण्टमनायाससाध्या कषायविशेषः । बाह प्रयत्ने । वाढं भृशम् । अन्यत्र तु क्षुभितम् । स्वनितम् । ध्वनितम् । लगितम् । म्लेच्छितम् । विरेभितम्। फणि तम् । बाहितम् ॥ (सुबोधिनी)-क्षुब्ध १ स्वान्स २ ध्वान्त ३ लग्न ४ म्लिष्टर चिरिब्धः फाण्ट ७ बाढानि ८ मन्थ १ मन २ स्तमः ३ सक्ता ४ विस्पष्ट५स्वरा ६ नायास भृशेषु ८॥ क्षुब्धादीन्यष्टावनिटकानि निपात्यन्ते मन्थादिष्वर्थेषु ॥ क्षुभ संचलने । तथोध इति तस्य धः। झबे जंबा इति भस्य वः । क्षुब्धः ॥ स्वन धन शब्दे ।समान्तस्पोति दीर्घः । स्वान्तम् । ध्वान्तम् ॥ लगे नत्वमाप निपात्यतालसम्॥म्लेच्छ अव्यक्त शव्दे रेझ शब्दे । अनयोरुपधाया इसमाप निपात्यते । छशषीत पत्वं टुत्वम् । म्लिष्टम् । तथोर्ध इति धः। झबे इति भस्य वः। विरिव्यः ॥ फण गतौ । ञमान्तस्येति दीर्घः प्टुत्वम् । णस्यानुस्वारो निपात्यते । फाण्टम् ॥ वाह प्रयले । हो ढ इति ढः । तथोध इति तस्य धः । टुसम् । दि द इति ढलोपे वाढम्। कथं तर्हि क्षुब्धो राजेति । आगम- जमनित्यमित्यागमजस्पानित्यत्वादिडभावः ॥ (तत्त्वदी० )-शुब्धमित्यादि।। क्षुब्वमित्यादीन्यष्टौ निपात्यन्ते मन्यादिष्वर्थविशेपेषु वाच्ये- वित्यर्थः ॥ मन्थ इति ॥ द्रवद्रव्यसपृक्ताः सक्तयो मन्यः मन्थनदण्डश्च ।। (धृष्टविशस्तावविनये)धृष्टः विशस्तः । अन्यत्र धर्षितः। विश- सितः॥ ( सुवोधिनी )-धृष्टविशस्तावविनये॥ अविनयेऽर्थे एतावनिटी स्तः निषा प्रागल्भ्ये । अस्प आदादित इत्तीनिषेधे सिद्ध शसु हिंसायामस्य उदितःक्त्वो वेडिति क्वायां वेटकत्वात्वचिद्वेट इतीनिषेधे सिद्ध मनयोरविनये एवानित नान्यत्रति नियमार्य सूत्रम् । विनये तु धर्षितः । शीविदिमिदीति तस्याक्त्त्विाद्गुणः ।।

·[ पूर्वदन्तप्रक्रिया ] टीकायोपेता। ( २४३) (गमहनविद विशहशां वा) बभूवान् । भुवो वुझ् । बभूवुषः । बभूवषा । अद भक्षणे । आदिवान् । ऋ गतौ। आरिवान् । इदान दाने । ददिवान् । ददारिद्रिवान् । वस्योरवे इडभावः आदुषः । जज्ञिवान् । जज्ञिवान् । जग्मिवान्-जगन्नान् । जग्मुषः ।जन्निवान् जयन्वान् ॥ जन्तुषा. विविदिवान्-विविद्वान् । विविदुषः । विविशिवान-विविश्वान् । ददृशिवान-दहवान् । ईयिवान् । सेदि- वान् । अषिवान् । शुश्रुवान् । शुश्रुषः ॥ (सुबोधिनी)-गमहनविदावशदृशां वा ॥ एभ्यः परस्य पत्तप्रत्ययस्थेड़ा स्यात् ॥ विशिना साहचर्यात् विदुल लाभे इत्यरय ग्रहणम्। भू सत्तायाम् ।वभूवान्, वभूबांस । शतामै तु कनोई उरित्युत्ने कृते भुवो बुगिति बुझ् । बभूवुषः।बभूवुषा । बभूवन्यामित्यादि । वनूर वो खी। अद् भक्षणे । द्वित्वहसादिशेषपूर्वदीघसवर्णदीषु कृतेपु कृते द्विवेऽपयमेकस्सर एवेति इड् भवति।आदिवान्।बस्योत्वे कृते इडभावो भवति निमित्ताभावे नैमितिकस्याप्यभाव इत्युक्तत्वात् । आदुषो स्त्री ॥ ऋ गतौ । गुणोऽति गुणे कृते द्वित्वादिषु कृतेष्वप्ये कस्वर एवेति, इड् भवति । आरिवान् । आरुषी स्त्री । डुदाञ् दाने । कृते दिवे नायमेकस्वरः। अनेकस्वरत्वादिनिषेचे प्राप्त सत्रे आदन्तग्रहणादिड्भवति । आतोऽनपत्तिालोपः । ददिवान् । ददुषी स्त्री ॥ दरिद्रा दुर्गतौ । आदन्तग्रहणादिट् । आतोऽनपीत्यालोपः । ददरिद्रवान् । दद- न्द्रुिषी वी । अद भक्षणे । सिसयोरवस्ल इति लिटि वा घस्ल आदेशः । द्विवे कृते नायकस्वरः। सूत्रे घसम्रहणादिट् । उपधालोपात्प्रागेव द्वित्वम् । पश्चा- द्मा स्वरे इत्युपवालोपः। घसादेःष इति पत्तम् । खसे चपा हाते घस्प कः। जक्षि- वान् । जक्षुषी स्त्री ॥ गम्ल गतौ । गमादीनां चतुर्णामिडा । द्वित्वादि । गमाभित्युप- घालोपः । जगामेति जग्मिवान् । इडभारे मो नो धातोरिति मस्य नः । जगन्नान्। जग्मुषी खी।' श्रेषांसि सर्वाग्यविनामुषसे' इति रघुवंशे ॥ हन हिंसागत्योः । विवादि गमामित्युपधालोपः । इनो ने इति हस्य वः । जन्निवान् इडभावे पूर्वाद्धन्ते. रिति परस्य दस्य ६ जघन्वान् । जनुवो स्त्री विदल लाभे । विविदिवान्।इडभावे । विविद्वान् । विहिदुपी खी। विश प्रवेशने । विविशिवान-विविश्वान् । विविशुषी स्त्री ॥ इणू गतो । द्वित्वम् । इणःपरस्म वसोरिट निपात्यते । दिवे सत्येकस्वराभावाद्विविर- यम् । इगः शिव णादाविति पूर्वदर्विः । नवर्णे दोर्य इति सूत्रं वावित्वा नित्यत्वा- दिगः दिति स्वरे इति यः सोरिडागमस्य कित्स्वरस्य परत्र सत्त्वात् । ईयिवान् । युपी वी ॥ पडून विगरणाढी । द्वित्वादि । लोपः पवामित्येत्वपूर्वलोपी । इट। सेदिवान् । तेदुषी वी । 'निपेडुपीमामनवन्धवाः' इति खुवंशे ॥ वन निगम । द्वित्वादि । णवादी पूर्वस्योत पूर्वस्व संप्रतारणम् । यनामिति परस्प संग्रतारणमासवणे ·(२४२) सिद्धान्तचन्द्रिका । [पूर्वकदन्तप्रक्रिया ] आसितं तेन । गत्यर्थेभ्यःकरि कर्मणि चक्तः। ग्राम यातः सः। ग्रामो यातस्तेन । भुजेः कर्मणि क्तः । तेन भुक्तमन्नम् । कथं तर्हि "भुक्ता ब्राह्मणाः पीता गावः" इति । उच्यते । भुक्तमस्त्येषामिति अस्त्यर्य अः ॥ (तत्त्वदी०)-मुकन्दस्येत्यादि। आस्पतेऽस्मिनित्यासितमासनमित्यर्थः यायतेऽस्मन्निति यातम् || भुज्यतेऽस्मिनिति भुक्तम् । भाजनमित्यर्थः।त्रिनिवर्तमानावागर्यत्तस्येति कर्तपिष्टी ।। (जीर्यतेरत ) जरन्, जरन्ती ।। (सुबोधिनी-जीर्यतरत ॥ जप वयोहाना अस्माइतेऽयं अतृ प्रत्ययः स्यात्॥ अतृप्रत्ययमाह-ऋदित्वाद् वितो नुमिति नुन् । ऋतो गुणे कृते नामत्यास्यादौ संया- गान्तस्यति तलोपः । तलोपस्यासिदत्वानोपधाया इति दीवों न भवति । गा जन्न् । स्त्री नरती। तक्तवत्वोः । जीर्णः। जीर्णवान् ।। क्वसुकानौ णबेवत् ॥ धातोरतीतेकाले एती भवतस्ताच यथा 2 णवेवत् !! द्वित्वम् । सयोगान्तत्य लोपः ॥ चकृवान् । वसोर्व उः । चक्रुषः । चक्रुषा । वसां रसे । चकृवद्याम् । चक्राणः । भेजिवान् । जजागृवान् । द्वित्वे सत्येकस्वरादादन्ताद्धलेश्च वसो. रिट नान्यस्मात् ॥ (सुबोधिनी )-कसुकानौ णदेवताभूतसामान्ये कसुकानौ प्रत्ययावाह-कमोः ककारो गुणनिषेधार्थः । उकारस्तु पुसि बितो नुमिति नुमर्थः स्त्रियां तु हवित इती- वर्थः । कानप्रत्ययस्य किकरणं तिस्तिराण इत्यत्र ऋसंयोगादित्यीकत्वाद् गुणस्य निषेधार्थम् । णवादिरे यत्कार्य द्वित्वाद तत्सर्वमनयोः परयोरपि स्यात् । डुकृञ् करण । द्वित्वादिना चवसिति जाते नामसंज्ञायां स्यादिः । सम्महत इति पुंसि पञ्चसु दीर्षः। क्लीवे तु शौ दीपः । सयोगान्तस्यति सलोपः । चकृवान्, वकृयांसी, चकृवांसः । चकृवांसम्, चकृवांसौ,शसादौ तु वसौर्य उरित्युत्वे ऋ समिति र चषः। चक्रुषा,वसां रसे इति सस्य दत्वम्।चकृवद्भयास्,चक्रवद्भिरित्यादि । स्त्रियां तु वित इती । वमोर्व उरित्पुखे षवे च चऋषी । क्लीवे तु चकृवत्, चक्रुषी, चकृयासि ॥ भज सेवायाम् । भजिवान् । भेजुषी खी।जागृ निद्राक्षये। जजागृवान्। जजाग्रुती स्त्री। द्वित्वे सत्येकरवरावादन्तारसेश्व बोरिट नान्यस्मात् द्विवे कृते सत्येकस्वराद्धातो- रादन्तावातीर्घसेश्च परस्य वसोरिट्स्यात् नान्येभ्यःपरस्प वसोः। कृतेऽपिद्वित्वे एकस्वरा ये धाराऽवशिष्यन्ते तेभ्य इत्यर्थः। हवक्त्योरिति निषेधं वाधित्वा कादेिित नियमा- सर्वत्र प्राप्तस्येटो नियमः॥ । तत्त्वदी०)-णवेवदिति ॥ यया परस्मैपदिभ्यो णप् तथा कसुः । यथात्मनेपढिभ्य ए तथा कानः । द्वित्वे सतीति ॥ द्वित्वे कृते सति एकस्वरो यस्तस्मादित्यर्थः ।।

·No text on this page.

·--- धनी)-शील तिन्प्रत्ययमाह--नकारः स्वरार्थः । इतः परं वक्ष्यमाणा: (२४६) सिदान्तचन्द्रिका। (पूर्वदन्तप्रक्रिया ] सुबोधिनी )-भविष्यति स्यप शतृशानपरः ॥ भविष्यत्स्यबन्ताद्धातोः परयोरात्पयोः स्थाने शतृशानी वा स्तः ॥ करिष्यतीति करिष्यन् । सिमतेतीट । करिष्यते इति करिष्यमाणः ॥ (ताच्छील्यवयोवचनशक्तिवानश् ) भोग भुनानः । कवचं बिभ्राणः । शलु निम्नानः॥ (सुवोधिनी)-ताच्छील्यवयोवचनशक्तिवानम्। ताच्छील्यं तत्स्वभावता । वयो यौवनादिः । शक्तिः सामर्थ्यम् । एपु सोत्येषु वातोः कर्तरि आना स्यात् ।। आनश्प्रत्ययमाह-शिवाच्चतुर्वकार्यम् । परस्मैपदिभ्योऽप्यानशू स्यादेतदर्थमिदम् । भुनक्तीति रुधादित्वान्नुम् । नमसोऽस्येत्यलोपः भुनानः। विभीति विभ्राणः। हन्ती- ति गमामित्युपधालोपः हनो ने इति इस्२ घः । निन्नानः ।। (तत्त्वदी०)-ताच्छील्य इति ॥ ताच्छील्य तस्वभावता । बयो यौवनादिः शक्तिः सामर्थ्यम् ॥ पदानियमोऽत्र ।। (इधार्योरकृच्छ्रिणि कर्तरि शत) इङ् अध्ययने । अधीयन् । धृञ् धारणे ज्यन्तः। धारयन् । द्विष अप्रीतौ ! (सुबोधिनी )-इधार्योंरकृच्छिणि कर्तरि शतृ ॥ अकृच्छः सुखसाध्यो धात्वर्थः। आभ्यां शतृप्रत्ययः स्यादकृच्छिणि कर्तरि । पुनः शतृप्रत्ययमाह-इड आत्मनेपदित्वाच्छतृमत्ययो न सिद्धयति धारयतेरापि आत्मगामिनि क्रियाफले शतृप- त्ययो न सिध्यात तदर्थोऽयमारम्भः । इङ अध्ययने । अवीते इति अदादित्वादपो लुक । नुधातोरितीय । अधीयन् । धाग्यते इति अप् । धारयन् ।। (तत्वदी०) इङ् ॥ अकृच्छ्रः सुखसाध्यो धात्वर्यः सोऽस्यास्तीत्यकृच्छ्री । व्यन्तत्यादु- भयपदित्वनोमयप्राप्तौ शत्रेव यथा स्यादित्येतदर्थमिदम् ।। (द्विषः शत्रौ ) द्वेष्टीति द्विषन् ।। (सुवोधिनी )--द्विषः शो ॥ द्विष अभीती । अस्माच्छत्री वाच्ये शतृप्रत्ययः स्यात् ।। देष्टीति द्विषन् । (अर्ह पूजायाम् ) अर्हन् ॥ (सुबोधिनी )-अर्ह पूजायाम् ॥ अहं पूजायामस्माच्छतृप्रत्ययः स्यात्पूजाया- मथें । अर्हतीति अर्हन् । (तत्वदी०)-अर्ह इति ॥ पूजाया किम् । अर्हति चौरो बवम् ॥ शीले तृन् ॥ कटं कर्ता । हन् । हतः ।। ल्यादिषु बोध्याः । करोतीत्येवं शीलः कर्ता कटम् ॥ 1 ·[पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] टीकाक्ष्योपेता। (२४७) (इष्णुस्तुक्तु शीले) अलंकरिष्णुः । निराकरिष्णुः। जनी प्रज- निष्णुः ॥ (सुवोधिनी )-इष्णुस्तुक्तु शाले ॥ धातोरेते प्रत्ययाःशीलेऽर्थे । इष्णुस्नुक्नु- प्रत्ययानाह-नुककारो गुणनिषेधार्थः। अलंकरोतीत्येवंशीलोऽलंकरिष्णुः । निराक- रोतीत्येवंशीलो निराकरिष्णुः (जनी प्रादुर्भावे । प्रजायते इत्येवंशीलः प्रजनिष्णुः ।। ( तत्त्वदी०)-इप्णुस्तुक्त-॥ इप्णुश्च स्नुश्च वनुश्च एपा समाहारः। ञ्यन्तभ्राजभूसहचर- वृधवृतप्रजनरुच्यरत्रपालनिराकृजुत्पचोत्यतोन्मद इष्णु । (जिभुवोनॆड्गुणौ स्नौ) जि जये जिष्णुः । भूष्णुः । ग्लास्तुः । वसी वस्तु । गृध्तुः। भिधृषा कृष्णुः। क्षिपः क्षिप्तुः ॥ ( सुबोधिनी )-जिभुवोर्नडगुणौ स्नौ ॥ जयतीत्येवं शीलो जिष्णुः ॥ भवती- त्येवंशीलो भूष्णुः ॥ ग्लायतीत्येवंशीलो ग्लास्नुःात्रसी उद्देगे । क्नुः ।। हवक्त्योरि- तीन । अनु.॥ गृधु अधिकाड्झायाम् । गृध्नुः॥जिभूषा प्रागल्भ्ये । धृष्णुः॥क्षिप प्रेरणे क्षिप्नुः ।। पाकोकणः।। शीलाथै पाक उ उकण प्रत्यया भवन्ति ॥ जल्पाकः । भिक्ष याच्चायाम् भिक्षाकः । कुदृच्छेदने कुट्टाकः दुष्टः । लुण्ठ चौथै लुण्ठाकः । वृड् संभक्तौ वराकः ॥ भिक्षुः । आडःशसि इच्छा- याम् । इदितो नुम् । आशंसुः । चिकीर्षुः ॥ लष कान्तो लाषुकः। पल पतने पातुकः । आतो युक् स्थायुकः । भावुकः । वृषु सेचने वर्षकः। घातुकः । कामुकः ।। (सुबोधिनी)-पाकोकणः ॥ पाक र उवाण-प्रत्ययानाह-पाकस्य पः द्वित इतीवर्थः । उकणो णो वृद्धयर्थः । जल्पतीत्येवंशीलः । जल्प व्यक्तायां वाचि । जल्पाय: ॥ भिक्ष भिक्षायाम् । भिक्षातः ॥ कुट्ट छेदने । लुण्ठ स्तेये । चौरादिका- विौ । हामः । लुण्ठाक ॥ वृञ् वरणे । वृड संभक्तौ । वराह । सान्तामभि- विभ्य उः। नः प्रत्ययस्तदन्तो धातुः तान्त उच्यते । झाडः शसि इच्छायामयमेव गृह्यते न तु सु स्तुतो आडा सह निर्देशात् ॥ भिक्ष भिक्षायाम् । भिक्षुःआशमुः। कर्तुमिच्छति विकर्षितति सप्रत्यये द्वित्वाद्यः से इतीत्वम् । से दीर्घ इति दीर्घः। ऋन इरितीर । यो वि हसे इति दर्षिः। षत्वम् । चिकीपति जातम् । उप्रत्यये यत इत्यल्लोषः । चिकीर्षुः ॥ लप कान्तो । उकण । लापुकः ॥ पल्ट पतने । पानुकः ॥ पद गते । पादुकः ॥ टा गतिनिवृत्तौं । आता युगिति युक । स्थायुकः ॥ भृमत्ता- यान । भारः । वृपु सेचने । उपधाया लयोगिति गुणः । वर्षकः॥ दन हिनागत्योः हनो घनिति यत् । वातुनः॥ कट वान्तौ । कामुकः ॥ नन्द गती। गामुकः ।। का हितापान नाटक ॥

·1)-शीले । तृन्प्रत्ययमाह--नकारः स्वरार्थः । इतः परं वक्ष्यमाणाः (२४६) सिदान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] सुबोधिनी )-भविष्यति स्यप शतृशानपरः ॥ भविष्यत्स्यवन्ताद्धातोः परयोरात्पयोः स्थाने शतृशानौ वा स्तः ।। करिष्यतीति करिष्यन् । सिसतेतीट् । करिष्यते इति करिष्यमाणः ॥ (ताच्छील्यवयोवचनशक्तिष्वानश्) भोग भुञ्जानः । कवचं विभ्राणः। शठे निघ्नानः॥ (सुबोधिनी)-ताच्छील्यवयोवचनशक्तिष्वानश।। ताच्छील्यं तत्स्वभावता। वयो यौवनादिः । शक्तिः सामर्थ्यम् । एषु होत्येषु धातोः कर्तरि आनश् स्यात् ॥ आनश्प्रत्ययमाह-शित्वाच्चतुर्वकार्यम् । परस्मैपदिभ्योऽप्यानशू स्यादेतदर्थमिदम् । भुनक्तीति रुधादित्वान्नुम् । नमसोऽस्येत्यलोपः भुञानः। विमर्तीति विभ्राणः। हन्ती- ति गमामित्युपधालोपः हनो ने इति हस्य यः । निन्नानः ।। (तत्त्वदी०)-ताच्छील्य इति ॥ ताच्छील्य तत्स्वभावता । वयो यौवनादिः शक्तिः सामर्थ्यम् ॥ पदानियमोऽत्र ॥ (इधार्योरकृच्छ्रिणि कर्तरि शत) इङ अध्ययने । अधीयन् । धृ धारणे ज्यन्तः। धारयन् । द्विष अप्रीतो ! (सुबोधिनी)-इधार्योंरकृच्छ्रिणि कर्तरि शतृ ॥ अकृच्छ्रः सुखसाध्यो धात्वर्थः । आभ्यां शतृप्रत्ययः स्यादकृच्छिणि कर्तरि । पुनः शतृप्रत्ययमाह-इङ आत्मनेपदित्वाच्छतृप्रत्ययो न सिद्ध्यति धारयतेराप आत्मगामिनि क्रियाफले शतृप्र- त्ययो न सिध्यात तदर्थोऽयमारम्भः । इङ अध्ययने । अधीते इति अदादित्वादपो लुक् । नुधातोरितीय । अधीयन् । धाग्यते इति अप् । धारयन् ॥ (तत्त्वदी० ) इङ् ॥ अकृच्छ्रः सुखसाध्यो धात्वर्थः सोऽस्यास्तीत्यकृच्छ्री । व्यन्तत्यादु- भयपदित्वेनोभयप्राप्तौ शत्रव यथा स्यादित्येतदर्थमिदम् ॥ (द्विषः शत्रौ ) द्वेष्टीति द्विषन् ॥ (सुबोधिनी )--द्विषः शत्रौ ॥ द्विप अभीतौ । अस्माच्छत्रौ वाच्ये शतृप्रत्ययः स्यात् ॥ देष्टीति द्विषन् ॥ ( अर्ह पूजायाम् ) अर्हन् ॥ (सुबोधिनी)-अर्ह पूजायाम् ॥ अहं पूजायामस्माच्छतृप्रत्ययः स्यात्पूजाया- मर्थे । अर्हतीति अर्हन् । (तत्त्वदी०)-अर्ह इति ॥ पूजायां किम् । अर्हति चौरो बधम् ॥ शीले तृन् ॥ कटं कर्ता । हृञ् । हर्ता । ॥ ॥ पाद. बोध्याः । करोतीत्येवं शीलः कर्ता कटम् ।।

·[ पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] टीकाक्ष्योपैता। (२४७) (इष्णुस्तुक्तु शीले ) अलंकरिष्णुः । निराकरिष्णुः । जनी प्रज- निष्णुः ॥ (सुबोधिनी )-इष्णुस्तुक्तु शाले ॥ धातोरेते प्रत्ययाःशीलेऽर्थे ॥ इष्णुस्नुक्नु- प्रत्ययानाह-क्नुककारो गुणनिषेधार्थः। अलं फरोतीत्येवंशीलोऽलंकरिष्णुः । निराक- रोतीत्येवंशीलो निराकरिष्णुः । जनी प्रादुर्भावे । प्रजायते इत्येवंशीलः प्रजनिष्णुः ॥ ( तत्त्वदी० )-इप्णुस्तुक्तु-॥ इष्णुश्च स्नुश्च वनुश्च एषा समाहारः। ञ्यन्तभ्राजभूसहचर- वृधवृतप्रजनरुच्यचत्रपालनिराकृअत्पचोत्पतोन्मद इष्णु । (जिभुवोनॆड्गुणौ स्नौ ) जि जये जिप्णुः । भूष्णुः । ग्लास्तुः । सी त्रस्तु. : गृध्तुः। भिधृषा धृप्णुः। क्षिपः क्षिप्तुः॥ ( सुवोधिनी )-जिभुवोर्नडगुणौ स्नौ ॥ जयतीत्येवं शीलो जिष्णुः॥ भवती- त्येवंशीलो भूष्णुः ॥ ग्लायतीत्येवंशीलो ग्लास्नुः।। त्रसी उद्वेगे । क्नुः ॥ हवत्योरि- तीन । प्रनु ।। गृधु अधिकाङ्क्षायाम् । गृध्नुः॥निधृषा प्रागल्भ्ये । धृष्णुः॥क्षिप प्रेरणे क्षिप्नुः ।। पाकोकणः॥ शीलाथै षाक उ उकण प्रत्यया भवन्ति ॥ जल्पाकः । भिक्ष याञायाम् भिक्षाकः । कुट्ट च्छेदने कुट्टाकः दुष्टः । लुण्ठ चौथै लुण्ठाकः । वृङ संभक्तो वराकः ॥ भिक्षुः । आडःशसि इच्छा- याम् । इदितो नुम् । आशंसुः । चिकीर्षुः ॥ लष कान्तो लाषुकः। पल पतने पातुकः । आतो युक् स्थायुकः । भावुकः । वृषु सेचने वर्षुकः। घातुकः । कामुकः ।। (सुबोधिनी)-पाकोकणः ॥ पाक र उपाण-प्रत्ययानाह-पाकस्य पःष्ट्रिवत इतीवर्थः । उकणो णो वृद्ध्यर्थः । जल्पतीत्येवशीलः । जल्प व्यक्तायां वाचि । जल्पादः ॥ भिक्ष भिक्षायान् । भिक्षातः ॥ कुट्ट छेदने । लुण्ठ स्तेये । चौरादिका- विमौ । हालः । लुण्ठाक. ॥ वृञ् वरणे । वृद्ध संभक्तौ । वराकः ॥ सान्ताशंसभि- लिभ्य उः । नः प्रत्ययस्तदन्तो धातुःतान्त उच्यते । आङः शसि इच्छायामयमेव गृह्यते न तु इसु स्तुतौ आडा सह निर्देशात् ॥ भिक्ष भिक्षायाम् । मिनःआशंसुः। वर्तुमिच्छति चिकोषतीति सप्रत्यये द्वित्वाद्यः से इतीत्वम् । से दीर्व इति दीर्घः। ऋन इरिती । वो वि हसे इति दर्षिः। षत्वम् । चिकीपति जातम् । प्रत्यये यत इत्यल्लोपः । चिकीर्षुः ॥ लप कान्तो । उकण । लाएकः ॥ पल्ट पतने । पातुकः ॥ पद गते । पादुकः ।। टा गतिनिवृत्तौं । आतेयुगिति युक् । स्थायकः ।। भृमत्ता- याम् । भाकः । वृपु सेचने । उपधाया लबोरिति गुणः । वर्षकः॥ दन हिंसागत्योः नो घनिति यत् । वातुकः ॥ कनु वान्तौ । कामुकः ॥ गम्ट गता । गामुकः ।। हरिनाराम नाटक ॥ । lad ·(२५०) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ] युक्तत्यात् । अतस्तद्वयावृत्तये तदन्तविधिःस्यादित्यदादिग्रहणम्।।वर्तन इति। वर्तते तच्छील इति विग्रहः। अनुदात्तेतःकिम् । भविता | हसादे किमाएविता ।। अकर्मकात्किम् ।। वसिता वस्त्रम् ।। (ज्वादेश्च ) जु गतौ वेग च । जवनः । सरणः । गर्दनः। क्रोधनः। रोषणः । मण्डनः । भूषणः ॥ (सुबोधिनी )--ज्वादश्च ॥ युः स्यात् ।। जुगतौ वेगे च । जवनः ॥ स गती । सरणः ॥ गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । गर्द्धनः॥ क्रुध क्रोधे । क्रोधनःसन रोपे । रोपणः॥ माडे भूषायाम् । मण्डनः ॥ भूष अलंकारे । भूषणः ।। (ज्यादेरिनिः) जयी । प्रजवी । दरी । क्षयी ।। (सुबोधिनी )-ज्यादेरिनिः ॥ इनिप्रत्ययः स्यात् ॥ इनिप्रत्ययमाह-इकार उच्चारणार्थः ॥ जि जये। जि अभिभवे च । इनामिति दीर्वः। जयी ॥ जु गतौ वेगे च । प्रजवी ॥ दृङ् आदरे । दरी ॥ क्षि क्षये क्षि निवास गत्योश्च । क्षयी । (दादेरुः ) दारुः । धारुः। सेरुः॥ (सुबोधिनी )-दादेरुः॥ रुप्रत्ययः स्यात् ।। रुप्रत्ययमाह-डुदान दाने । दोऽ रखण्डने । दे पालने । त्रयाणामेषां ग्रहणम् । दारुः। न तु दाण्दापोहणम् ॥ डुधाञ् धारणादौ । धारुः । षिञ् बन्धने । सेरुः ।। (सृघस्यदःक्मरः) समरः । घस्मरः । अमरः ॥ (सुबोधिनी)-सृघस्यदः क्मरः ॥ क्मरप्रत्ययः स्यात् ॥ क्मरप्रत्ययमाह- कित्त्वाद्गुणो न । स गतौ । समरः॥ घस्ल अदने । घस्मरः ॥ अद भक्षणे । अमरः।। (भञ्जभासमिदो घुरः) भगुरः । भासुरः । मेदुरः॥ (सुबोधिनी)-भञ्जभासमिदो घुरः ॥ एभ्यो घुरप्रत्ययः स्यात् ॥ धुरप्रत्यय माह-धित्त्वात् चजोरिति गः। भलो आमर्दने । भगुरः ॥ भास दीप्तौ । मातुरः।। जिभिदा नेहने मेदुरः॥ ( तत्वदी०)-भाभासमिद इति ॥ भोः कर्मकर्तरि । अभिधानस्वामाव्यमत्र हेतुः|| (विदिभिदिच्छिदेः कुरः) विदुरः । भिदुरम् । छिदुरम् ॥ ( सुबोधिनी)-विदिभिदिच्छिदेः कुरः । कुरप्रत्ययःस्यात् ।। कुरप्रत्ययमाह- कित्वाद्गुणो न । विद ज्ञाने अस्यैव ग्रहणं न तु विद्ल लाभे इत्यस्य संप्रदायात् । विदुरः ॥ भिदिर विदारणे। मिदुरम् ॥ छिदिर वैधीकरणे । छिटुरम् ॥ कुरः कतरि भवति । तथा च माधः प्रियतमाय वपुर्णरुमत्सरच्छिदुरमादुरयाचितमङ्गना' इह अदुरिति च्छेदः ॥

·पूर्वदन्तप्रक्रिया ] टोकाइयोपेता। (२५१) (तत्वदी०)-विदिभिदीति ॥ ज्ञानार्थे विदियाख्यानात ॥ छिदुरमिति ॥ कर्म- कतरीति कश्चित् । भाष्ये तुन तथा एवमाद्योऽपि प्रागुक्त एव मुख्यकतरि । 'गुरुमत्सरच्छिदुरया- दुरयाचितमङ्गनाः' इति ॥ (इनशजिसतिभ्यः वरप) स्वस्य पिति तुक् ॥ इत्वरः । इत्वरी । नश्वरः । जित्वरः । मृत्वरः । गमेलापश्च । गत्वरः॥ (सुबोधिनी ) इणनशजिसर्तिभ्यः क्वरटप ॥ एभ्यः करट्प् प्रत्ययः स्यात् । करटप्प्रत्ययमाह । कित्वान गुणः । टित्त्वात् पवित इतीपू । पित्त्वात्तुन् । इण गतौ । इबरः। इत्वरी स्त्री ॥ णश् अदर्शने । नश्वरः॥ जि जये । जित्वरः ॥ स गतो सृत्वरः ॥ गम्ल गौ। मलोपो निपात्यते गवरः ।। ( तत्त्वदी०)-इत्वरः। हस्वस्योत तुक् । ट् ईवर्यः। (जागतॆरूकः) जागरूकः ॥ (सुबोधिनी)-जागर्तेरूकः ॥ उप्रत्ययः स्यात् ॥ उकमत्यपमाह--जागृ निद्राक्षये । जागरूकः ॥ यङ उकः।।यजजपदशवदिभ्यो यङन्तेभ्य ऊकः शीले॥लुक् ॥ उके सति यडो लुक् ॥ यायजूकः । जञ्जपूकः । दंदशुकः । वावदूकः॥ (सुबोधिनी)-यड उकः ॥ यजादिभ्यो यडन्तेभ्य उकः स्यात् ॥ यजेर्यकि कृते द्वित्वादि । आत इति पूर्वस्य दीर्वेऽतिशयेन यजतीति यायज्यते २६ति यायकः।। जप व्यक्तायां वाचि । अतिशयेन जपतीति अमजपामिति नुछ । जंजप्यते २ इति जनकः ॥ दश दशने । अतिशयेन दशतीति नुक । ददश्यते २ इति दंदशूकः । नो लोप इति नलोपः ॥ वद व्यत्तायां वाचि । अतिशयेन वदतीति वावद्यते २ इति वावदूकः ॥ (भियःकुकुकक्लुकाः ) भीरुः । भारुकः। भीलुकः॥ (सुबोधिनी)-भियानुकल्लुकाः ॥ निभी भपे । अस्मादेते प्रत्ययाःस्युः॥ ट्रमप्रत्ययानाद-कित्वान्न गुणः । 'भीरुमीसकभीलुकाः' इत्यमरः ॥ (नसादेरः) नमः । स्मेरः। नञ्पूर्वाजसेः क्रियासातत्ये ॥ अज नन् । दन्नः। हिंघः। दीपः ॥ (हबोधिनी )-नादेरारमन्ययः स्यात् ।। प्रन्ययमाद--गम पावे गदे य ननः । इपिरलने ।: !! मिट पहनने । स्मेरः ॥ जमु मागे नपर्वः । ना इत्य । बजहम । मुमती । कनः ॥ हिसि रिमायाम I TER: ॥ दीश दीपा दीपः॥

·(२५२) सिखानचन्द्रिका [पूर्वकृदन्तप्रक्रिया] विन्दुरिच्रेतौ निपात्यो ) वेत्ति तच्छोलो विन्दुः । इच्छती- तीच्छः ॥ (सुघोधिनी)-विन्दुरिच्छरेतो निपात्यो । वर्त्तनुम् इषेञ्छत्वं च निपात्यते॥ विदज्ञाने इत्यस्यैव ग्रहणं नेतरेषाम् । इषु इच्छायामित्यस्यैव ग्रहणं न तु ईष गती इप आभीक्ष्ण्ये इत्यनयोरनभिधानान्निपातनाद्वा। वेत्तीत्येवं शीलो विन्दुः। इच्छतीत्येवंशील इच्छुः विन्दुशब्दापवर्गीयादिस्तु विदि अवयवे अस्मान्गादित्वात्मत्यये बोध्या (तत्त्वदी०)-विन्दुरिच्छारति॥येत्ते नाथस्य नुमागमः।। एवमिपरिच्छार्थस्य छन्त्रमुग्रत्ययथा। (स्वपितृपिधृषेनजिङ् ) स्वप्नकू । नृष्णक् । धृष्णक् ॥ (सुवोचिनी )-स्वपितृषिभूषेनजिङ ॥ एभ्यो नजिङ् प्रत्ययः स्यात् ॥ नजि- प्रत्ययमाह । डिवान्न गुणः । इकार उच्चारणार्थः । जिष्वप् शये । चोः कुरिति जस्य गः । स्वमक ॥ तृष पिपासायाम् । तृष्णा ॥ निषा प्रागल्भ्ये । धृष्णा ।। (तत्त्वदी०)-स्वपि ॥ धृष्णगिति ॥ डिवान्न गुणः ।। (स्थादेवरः) स्थावरः। ईश्वरः। भास्वरः । पेस्वरः । कस्बरः ॥ (सुबोधिनी )-स्थादेवरः ॥ एभ्यो वरप्रत्ययःस्यात् ।। वरप्रत्ययमाइ-टा गति- निवृत्तौ । स्थावरः ॥ ईश ऐश्वर्ये । इवत्योरितीन । ईश्वरः ॥ भास दीप्तौ भास्वरः।। पिम गतौ । पेस्वरः ॥ कस गतौ । कस्वरः॥ (तत्त्वदी०)-ईश्वर इति ॥ हबक्तयोरिति नेट् । आइतः किश्चि भूते॥ आदन्तादृदन्ताजनिगमिनमिभ्यो यङ्- न्तेभ्यः सासहिवावहिचाचलिपापतिभ्यः धिप्रत्ययो भूते शीले धातोश्च द्वित्वं किर्लिद्वाच्यः॥ "रामः सोमें पपिर्यज्ञे ददिर्गाश्च- क्रिरद्भुतम् । याजकान्वत्रिराजतिः पौण्डरकेि महाद्विजान् ॥" जज्ञिः। नेमिः । जग्मिः । सासाहिः। वावहिः । चाचलिः । पापतिः॥ (सुबोधिनी )-आहतः किद्विश्व भूते ॥ किप्रत्ययमाह-कित्वान्न गुणः । कि प्रत्यये द्वित्वादि । पा पाने । विवादि । आनोऽनपीत्यालोपः । पपिः॥ डुदाज दाने ! ददिः ।। डुकृञ् करणे । चक्रिः॥ वृद्ध संभक्तौ । र इत्यः । वात्रः ॥ हज हरणे। आजाहेः ।। जनी प्रादुर्भाव । गमामित्युपधालोपः । जाजः॥ गम महत्वे शब्दच । लोपः पचामित्येत्वपूर्वलोपौ । नोमः ॥ गम्ल गतौ । गमामित्युपधालोपः । जन्मिः। पह मर्पणे । वह प्रापणे । चल कम्पो । पाल पतनाएते यहन्ताः । अतिभयेन सहने इतिआत इति पूर्वस्यात्वम् । सासह्यते । सामहाचक्रे इति । यत इत्य दोषः । अनपिच सादिति यलोपः । सासदिः आतिशयेन बदतीति वावह्यते। गवहांचके इति यावाई: - ·[ पूर्वकृदन्ते उणादयः] टोकाइयोपेता। ( २५३) अतिशयेन चलतीति । चाचल्यते । चाचलको इति चाचालेः॥ आतशयेन पत तीति पनीपत्यज्ञे । पनीपतांचके इति।३ञ्चुलंसु इति प्राप्तस्य नोकोऽभावो निपात्यते। पापातः ॥ “रामःसोमं पापर्यज्ञे दादर्गाश्च द्रुतमोयाजकान्वान राजहि पौण्डरीके महाद्विजान्॥रामो यज्ञे सोमं पगावति पापः।अक्तादाविति वर्जनान्न कर्माण षष्ठी। राम्गे यज्ञे गाः सुरभीः दवावीते ददिः। रामो यज्ञे अद्भुतमाश्चर्य चकारोते चोकः। रामो यज्ञे याजकान् यज्ञकर्तृन् वने इति वानाराम पौण्डरीकनान्ने यज्ञ महान्तश्च ते दिनाश्च महाद्विजास्तान् आजहारेति आजहिः । (तत्त्वदी०)-आहत इति॥ आच ऋच तत्तस्मात् । लिडुड़ावानेमिरित्यादानेतपूर्वलोपौ । जग्मिारीत ।। गमा स्वर इन्यलोप.॥ अथोणादयः। (कादेरुण ) कारुः।वातीति वायुः। पायुः । जायुः । मिनोतीति मायुः । स्वद आस्वादने स्वादुः । साधुः । आशुः। दीर्यते इति दारुः । सातुः ॥ (सुबोधिनी)-अधोणादयः क्रादेरुण ॥ उण प्रत्ययः स्यात्॥उणप्रत्ययमाह- णित्वावृत्यादि। डुकृञ् करणे। करोतीति फारुःशिल्री कारक्श्च। तत्राये योगल- हिद्वितीय तु योगमावमिति विवेकः । अत एव यौगिके तु धात्वर्य प्रति कारकान्ययो भरत्येरे । तथा च भाः राघस्य ततः कार्य कालनिरपुंगवः। सर्ववानरसेनानामा- श्वागमनमादिशत्" इति ॥"विश्वमर्माण ना काहन्द्रिय कारकाशल्पिनोः" इति मेदिनी ॥ तशिल्लिनि कारके इति धरागः॥वा गतिगन्धनयोः। आतो युगिति युक् । गयुः ।।पा पाने पा रक्षगे च । पिवत्यनेन तैलादिकामिति पायुः । युक् । गुदं रूपानं पायर्ना' इत्य नरः ।। पाति सनीति विग्रहे रक्षकोऽपि पायः ॥ जि. अभिभवे । जयत्यभिभवति रोगान् इति जायुः औषधम् । भेपनौपचभैषज्यान्यगदो जायुः इत्यमरः ॥ पुलिगमाहचर्याजायुः पुंमि ॥ डुमिञ प्रापणोमिनोति प्रक्षिपति देहे ऊष्माणमिनिमीनाति मिनोतिवीडामित्यावं युझ्च । मायुः। मायः पित्त कफः श्लेष्मा' इत्यमरः ॥ गांवाचं विकृतां मिनोति प्रतिपाति गोमायुः गालाम्यद अस्वादने ते गेले इति सादुः ।। साध नमिन्द्धी नानोति पलायमिनि माधुः । स्वादुना दिशेयनितः ।। अट व्यानौं । अनुते इत्यादयः । 'यागुन दिःपाटर: स्पात् । गीताथों पयः । नत्र विम्यामावमाकर ईयः । तदिव्यन्ये तु विलिङ्गः। अयन बालमित्यनम् । " प्रायमचे स्मविपां भा- गामि यत् इत्यमरः ॥ विदा । दर्पित हदि दान । 'चटं वाय: इत्यमरः ॥ पण दाने । गाः । दुःप्रानुयाम इत्यमाः ।। ।

·१२५४) सिद्धान्तचन्द्रिका। { पूर्वकृदन्ते उणादयः ॥ ( तत्त्वदो० क्रादेरिति|| आदर्यस्य स क्रादिस्तस्मात् । कृयापाजिमिस्रदीत्यादय आदि- शब्दग्राह्याः । णो वृद्धयर्थः । कारुरितिकारुःशिहिपनि कारको द्वितीयेऽर्थे योगमात्रम्।' राव- वस्य ततः कार्य कारर्वानरपुंगमः इति भश्चिात एवावायुरिति ।। आतो युक् ।। पायुरिति । पिवत्यनेनौपधमिति पायुर्गुदम् । गुदं त्वपान पायुनी' इत्यमरः||जायुरिति ।। जयति रोगानिति जायुरौपधम् । 'मेपजौपधभैपच्यान्यगदो जायुः' इत्यमरः॥मिनोतीति।।प्रक्षिपति देहे ऊमाण- मिति । 'मायुः पित्त कफःश्लेष्मा'इत्यमरः।।वाढते गेचते इति स्त्रादु मिष्टन् । सानोति परका- यमिति साधुः ॥ अश्नुते इत्याशुहिमेदः शांघार्यश्चाविलम्यामानानपरत्वे श्रीवमातद्विशिष्टद्रव्य- परत्वे तु त्रिलिङ्गम् । त्रिवेषां मेवगामि यत्' इत्यमरोक्तः ।। (जनेजुर्च ) जातु । चारु । चाट्ट । किंगणातीति किंशारुः। जरामति जरायुः ॥ (सुबोधिनी)-जनेर्जुञ् ॥ अञ्प्रत्ययमाह-अकारावितौ । अनुवन्धव्यसामर्थ्यात् जनिवध्योनौति वृद्धिनिषेधो न प्रवर्तते । जन जनने । जानु, जानुनी।चर गतौ । चारु रम्यम् ॥ चट भेदने । चाटु । 'चटु चाटु प्रियं वाक्यम्' इाले हेमचन्दः ॥ 'चाटुनरि प्रियोक्तिःस्पात्' इति रत्नमाला।तथा च माघः 'चकरच किल चाटून्प्रौढयोषितः दस्य'इति । माघे तु क्लीवेऽपि । 'चाटु चाकृतकसंभ्रममासाम्' इति । हिंसायाम्।। किंशारुः । किंशारुर्ना सस्यशूके विशिख कङ्कपक्षिणि' इति मेदिनी ॥ इण गतौ । वृद्धौ कृतायामायादेशे च जरायुः गर्भाशयः ॥ (तत्त्वदी०)-जने जिति ॥ चटु चाटु प्रिय वाक्यम्' इति हेमचन्द्रः । चटार प्रियो क्तिः स्यात्' इति रल मोशात्पुंस्त्वमीप । तयोभयत्रादाहृत मावे-'बाट च कृतकसभ्रममामाम्।' 'चकर च किल चाट्न्प्रौढयोपिद्रस्य' इति च। किंयानी सम्यके विशिने कड़ागि'इति !! (त्रोरस्य लः ) तरन्ति वर्णा अनेनेति तालु। (सुबोधिनी )-वारस्य लातृ ऋ इति प्रश्लिप्य द्वयोरपि सवर्णे दीर्ये कृत त्री तयोस्रोः। तृ प्लवनतरणयोः। ऋगतौ । अनयास्य लः स्यात ॥ उणि वृद्धौ सत्या तालु ॥ इयर्ति अर्यते वा आलुः । शाकविशेषो घटी चा कर्कर्यालुगंलान्तिका'इति। (कृके वचः कश्च ) कृकेन गलेन वक्तीनि कृकवाकुः ।। (सुवोधिनी) कृके वाकश्च ॥ कृकशने उपपदे व कोन्तादशः स्यादाण।। कृकवाकुः। 'कृषवाकर्मयूरे च सरटे चरणायुध ' इति विश्वः॥ (म्रादेसः ) मरुः । शयुः। तरुः । चरुः । त्सर छद्मगतो त्सरुः। तनुः ।धनुः । मयुः । कटः। बटुः । अणुः । ऋणानीति शरु । स्वरुःविपुः । असवावसुः । हनुः । बन्धुः । मनुः । विन्दुः ।। ।

·[पूर्वकृदन्ते उणादयः ] टीकाद्वयोपेता। (२५५) ( सुबोधिनी )-म्रादेरुः ॥ उप्रत्यय: स्यात् ।। उप्रत्ययमाह-मूङ् प्राणत्यागे । वयन्तेऽस्मिन्भूतानीति मरुः निर्जलदेशः। भृज भरणे । डुभृञ् धारणादौ च भरति भिर्ति वा भतः। भरुः स्वणे हरे पुसि' इति मेदिनी ॥ भरुभर्तृक्नकयोः इति हैमः॥ ङ् िस्वमे । शेते इति शयुः । यजगरे शयुवाहस इत्युभी' इत्यमरः ॥ तृप्लवनत- गयोः । तन्ति नरकमेनन रोपा इति तवृक्षः ॥चर गत्यादौ । चरन्ति भक्षपत्ति वा इममिति चरुः । 'चरुर्भाण्डे च हव्याने' इति विश्वः । घृतपकमन्नमित्यर्थः ॥ उर छद्मगती। मरुः खङ्गादिमुाष्टिः ॥ तनुविस्तारे। तनु । "तनुः काये याचे खी यारियल्पे विरले कृशे" इति मेदिनी ।। 'खियां मूर्तिस्तुनुस्तनूः' इत्यमरः ।। धन न्ये । धनुः। “स्यात्तनुस्तदुपासार्ध धनुपा च धनुर्विदुः” इति विश्वः॥ उकारान्ते बीहर्ष:-"शुद्धवंशजनितोऽपि गुणस्य स्थानतामनुभवन्नपि शकः। क्षिप्तुरेनमृजुमाशु पक्षं साय धरिवाजनि वक्रः।" 'धनुः पुमान् प्रियालद्रौ राशिभेद शरासने इति शान्ते मेदिनी ।। 'अथामियां धनुश्यापो' इत्यमरः इमिज प्रक्षेपणे । मीनातिमिनोती- यावं तु नेह बाहुलकात् । मयः। 'चरणबदनो मयुः' इत्यमरः ॥ 'मयुस्तुरंगवदने तृडोऽपि मयुरिष्यते' इति विश्वः ॥ टुमस्जो शुद्धी । मजात पानीये इति न्यदूका- दिवानः । ये जवा जति सस्पद मद्गुः। 'मद्गुः पानीयकाफिका इति रभसः। अण बन्दे । अणुः । ब्रीहिभेदस्वगुः पुमान्' इति 'लयलेशकणाणयः इति चामरः। लेटे वर्षादौ । कटति सनामिति टुः । “कटु. स्त्री कटगेहिण्यां लतारानिकाराप । नपुंसकाममा स्यात् लिङ्गो रस मात्रके । त्रिषु तद्वत्सुगन्या मत्सरेऽपि रारेऽपि च" इति मेदिनी । वट वेष्टने । वस्तीति वटुः । वर्टिजसुतः स्मृतः' इति संसारावर्तः। शहितायाम शिरुः । 'शक्षामोरे नोरने' इति मः ।। स्थगदोपतापयोः। स्मः 'दातकोटिः सता दाम्बः त्यामः ॥ त्रपुर सजायाम् । अनि दृष्ट्वा अपते लनंत हात पुः । गतीसम्योरपुः' इति मेदिनी ॥ मम लेपणे । यस्यन्ति विपन्ति नानिमिति असदः। 'पुसि भन्यनवःमाणादायमसदर निवासे । दमः । “वस:- देनौ योगी रोपे धने मो" ! हन दिसागत्योः । हनुः । 'रनुः पुमान् पगे गण्डा ति चिोगः॥ स्त्रीलिंगेऽप्ययन । हट्टविटामिन्यां नृत्याम्मे गरे रिपाम् । द्वयोःोहारपवे नि मेदिनी ॥ मनुप्रत्यप हनुमान । पाक्षिक दीगों- लिहिए त्यो । हमारास बने। म्नेन पन्नातीति बंधुः। 'बन्युदंगरपुष्प स्वादातर पन्य हि विनः । न जाने । मनः।अदिगनी मन्त्र | ३ ·(२६४) सिद्धान्तवन्द्रिका । [पूर्वकृदन्ते उणादयः] चादिः ॥ डुधाञ्धारणपोषणयोः। "धातु नेन्द्रिये त्रियु । शब्दयोनिमहाभूततद्गु- णेषु रसादिषु। मनःशिलादौ श्लेष्मादौ विशेषाद्वैरिकेऽस्ति च” इति मेदिनी।। श्लज्मादि रसरतादि महाभूतानि तद्गुणाः ॥ इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः" इत्यमरः ।। क्रुश आक्रोशे । छशषेति षत्वं टुत्वं तृबद्भावः क्रोष्टा। स्तुरारिपार । कोष्टारो (तत्वदी०)- स्यादेरितिासिनातीति सेतुःजलामिति शेपः ॥ मस्तुरिति ॥ दधिमण्डम्]] धातुरिति ।। 'मनःशिलादौ धातुः स्यादिन्द्रियेषु तथैव च || (अरतेस्तुक्) ऋतुः । मन्तुः । जनी प्रादुर्भावे । जन्तुः ॥ (सुबोधिनी )-अस्तु ।। तुमत्ययमाह-कित्वान्न गुणः । ऋ गतौऋतुः । 'ऋतुर्वर्षादिषट्सु च । आर्तवे मासि च पुमान्' इति मेदिनी।।'ऋतुःखी कुसुमेापच' इत्यमरः ॥ ऋतुः खीपुष्पज्ञालयोः' इति विश्वः।।पुनस्तुप्रत्ययमाइ-मन ज्ञाने मन्तुः। 'मन्तुः पुंस्यपराधेडपि मनुष्येऽपि प्रजापतौ इति मेदिनीजनी प्रादुर्भाव। जन्तुःमाणी॥ (तत्त्वदी०)-ऋतुरिति ॥ 'स्त्रीपुष्पे च ऋतुः काले' । मन्तुरपरावः ।। (चायः किः ) केतुः । वस्तु । (सुबोधिनी ) चायः किः ॥ च य पृजानिशामनयोः अस्म तु प्रत्ययो धातोः किगदेशश्च स्यात् ।। केतुः। 'केतुर्ग्रहपताकयोः' इति विश्वः॥ केतुर्ना रुत्पताकादिग्रहो- सातेपु लक्ष्मणि' इति मेदिनी ॥ वस निवासे तुः वस्तुः ।। ( तत्वदी०)-केतुरिति ॥ पताकारहोत्पातेषु लदाणि च ॥ (आगारे णित् ) वास्तुः॥ (सुबोधिनी)-आगारे णित् ॥ आगारेऽये बसेस्तुण् स्यात् ॥ तुणप्रत्ययमाह- णित्वावृद्धिः। वास्तुः। वेश्मभूस्तुिरस्त्रियाम्' इत्यमरः ॥ (कृञः कतुः ) क्रतुः ।। (सुबोधिनी )-कृञाकतुः । कतुप्रत्ययमाह-किवान गुणः । कृन करणे । ऋतुः । 'ऋतुर्थजे मुनी पुसि' इति मेदिनी ॥ (तत्वदी०)-क्रतुरिति ॥ 'ऋतुर्यज्ञे मुनी पुमि' ॥ (जीवरातको वृद्धिश्च ) जीवयति कुमुद्दानीति जवातृकः ।। ( सुधिनी )-जीवगतको वृधि ।। जय मारयणं अस्म दान कप गया स्पाहा काम... ... ... उमप युष्मत। विमान । जनकन्द : ५८ ५.३... 1 ।। अरसाद यादा मत : सपथ ।। ( तत्वई)-जीगत ॥ नाय कामयवती' ।

·पूर्वदन्ते उगादयः ] टीकादयोपेता। (२६५) (कृपादेरूः ) कर्पः । खर्ज व्यथने । खः । (सुबोधिनी)-कृषादेसः ॥ ऊप्रत्ययमाह-कृष विलेल्ने कपः । 'कर्पू: पुसि करोषानौ कनयां स्त्रियां मता' इति विश्वः ॥'कर्षः पुमान् करीषानौ स्त्रियांकुल्या- ल्पखातयोः" इति मेदिनी ॥ खर्ज व्यथने । सर्जूः । 'खर्जूः खर्जूरी कोटकं डुपुः' इति हैमः ॥ पामा च॥ (तत्त्वदी०) कृषादेरिति ।। कर्पः पुति करीपानौ कर्पूनद्या स्त्रिया मता' । खपृ: कीटान्तरे वृत्तौ' इति मेदिनी ।। (वहो धश्च ) वहति प्राप्नोति धनमिति वधूः । (सुबोधिनी)-वहो धश्च ॥ वह प्रापणे अस्प धान्तादेश ऊपत्ययश्च स्यात् ॥ वधूः स्त्रीविशेषः। 'वधूः स्नुषा नवोढा स्त्री भार्यापृक्काइनासु च' इति विश्वः ।। 'वधू- नया स्नुषा स्त्रीपु पृक्का च महिला वधूः' इाते त्रिकाण्डशेषः ।। (तत्वदी०)-वधूः लुया नवोढा वी भार्या च ॥ (कषेश्छश्च ) कच्छूः॥ (सुबोधिनी ) कषेश्ठश्च ॥ कप हिंसायामस्मादूप्रत्ययः स्पादन्तस्य छश्च ॥ कच्छूः । 'कच्छां तु पामपामा विचचिका' इत्यमरः ।। (तत्वदी० -कच्छुः पाना ॥ (कास्वादयः) कस्यते हन्यतेऽनया कासः । पद्यते प्राप्यतेऽनया पादः । लबि गौ अलावः । कशेरुः । दईः ।। (सुबोधिनी )-कास्वादयः॥ऊणमत्ययान्ता निपात्यन्ते । णित्त्वादृद्धिः। ऊण प्रत्ययमाह-कस गो कास्ः। 'कामूविकलवाचे स्यात्तया शक्त्यायुवे बियाम' इति मेदिनी ॥ 'कासूः शक्त्यायु तजि । बुद्धी विकलवाचि स्यात्' इति हैम ॥पद गती। पादूः चरणचारिणी । लवि अवलंसने । नञ्युपपदे लम्बेर्नलोपो निपात्यते । न सम्बते जले इत्सलाः । 'तुम्व्यलावृत्भे नमे इत्यमरः । श दिनानाम । कमरे उपदे शृणास्प्रत्ययः ऋन एरादेशश्च निपात्यते । कमेरू । बाहुल कादुप्रत्ययो- ऽपि । कोस्तृणन्दे खी' इति ॥ दन्दिा दुर्गती । जनत्यये वारस्वकारस्य च लोपो नित्यने । हू: दृष्टभेदः । मृगवादित्वात्प्रत्यये पि । दटुंगो दगेगी स्यात्' इत्यमरः ॥ (तत्त्वती)-'मा सरियाद नदा मनमा विमान नि नि । गद्यावर रिली। 'तुम्बलबूत- के नन्तरन्दे ती॥ (अन्द्रादयः) अन्दः ।। ३४ ·(२६६) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्ते तणादयः] (सुबोधिनी)-अन्द्वादयः ।। कूप्रत्ययन्ता निपात्यन्ते । अदि वन्धने । अन्दूः 'अन्दूः स्त्रियां स्यान्निगडे प्रभेदे भूषणस्य च' इति मेदिनी ॥'अन्दुको हस्तिनिगडे' इत्यमरः। संज्ञायां कप्रत्यये पूर्वस्य हस्वः। केचित्तु अम गतौ अस्य दुगागमे प्रत्य- ये च अन्दूर्बुद्धिरिति व्यावख्युः॥ ( तत्त्वदी०)-अन्द्रादयः ॥ “अन्दुः स्त्रिया स्यान्निगडे प्रभेदे भूपगस्य च ॥ (जनेवुक ) जम्द्र कर्क दधातीति कर्कन्धः। दिधि धैर्य स्यती- ति दिधिषः॥ (सुबोधिनी)-जनेच॑क् ॥ जनी प्रादुर्भाव अस्य बुगागमःस्याकूमत्यये। जम्बू जमु अदने अस्येत्येके । बाहुलकाकुप्रत्ययोऽपि । जम्बुः। उक्तं च विक्रमादित्यकाव्ये- 'तस्य जम्बोः फलरसो नदीभूय प्रवर्तते' इति । परिणतजंबुफलोपभोगहृष्टाः इति भार विः॥ डुधाञ्धारणादौ । आतोऽनपीत्यालोपनिपातनात्पूर्वपदस्य नुम् । कर्क दधाती ति कर्कंधूः । 'कर्कधूर्वदरी कालिः' इत्यमरः ॥ षोऽन्तकमणि । दिधिं धैर्य स्यति त्यजतीति संध्यक्षराणामित्यात्वे आतोऽनपीत्यालोपे च दिधिपूः। कैश्चित्तु दधातेग्विं दित्वं पुक् च निपात्यते दधात्यसाविति दिधिपूरिति व्याख्यातम्। 'पुनर्भूदिधिपूरूढा द्विः' इत्यमरः ।। द्विरूढा दिवारं विवाहितेत्यर्थः ।। (तत्त्वदी०) ककर्वदरी । दिधिपूः पुनर्भूः।। (मृग्रोरुतिः) मरुत् । गरुत् ।। (सुबोधिनी)-मृग्रोरुतिः॥ उतिप्रत्ययमाह-इकार उच्चारणार्थः। मृङ्माण त्यागे । मरुत् । अणप्रत्यये मारुतः । मरुतशब्दोऽप्यव्युत्पन्नोऽस्ति । मरुतः स्पर्शनः प्राणः समीरो मारुतो मरुन्' इति विक्रमादित्यकोशः कोऽयं वाति स दाक्षिणात्य- मरुतः' इति कविराजश्लोकः। गृ निगरणे ॥ (तत्वदी)-मृोरीित ॥ गरुत्पक्षः गर्मुत्तृणं च ॥ (गिरतेरुतिस्तस्य मुद् ) गर्मत् ।। (सुबोधिनी )-गिरतेरुतिस्तस्य मुट् ॥ अस्मात्परस्योत्प्रत्ययस्य मुडागमः स्पात् ॥ गर्मुत । 'गर्मुखी स्वर्णलाभयोः' इति मेदिनी ।। (चटेरुलः) चट भेदने चटुलम् ॥ (सुबोधिनी )-चलः ॥ उलपत्ययमाह । चट भेदने। चटुलं शोभनम् ।। (ह्रादेरिति । हरित् । सरित् । युष सौत्रो धातुः । युप भजने ॥ ( सुवोधिनी ) द्वादारतिः ॥ इतिप्रत्ययमाह-कार उच्चारणयः । हन हरणे । हरित् । हरिककुभि वर्ण व गवाजिविशेषयोः' इति विश्वः॥ हगिदारी स्त्रियां पुसि योपित् ॥

·। [पूर्वकृदन्ते उणादयः] टोकाइयोपेता। (२६७) हयवर्णावशेषयोः । अस्त्रियां स्वात्तृणेऽपि च' इति मेदिनी || ना वीजजन्मनि । रो- हित् । 'रोहिन्मृग्यां लताभेदे वीनाकें' इति मेदिनी ।। युष इति धातुः सौत्रः । योषित् । 'स्त्री योषिदवला योषा' इत्यमरः ।। (तत्त्वदी०) द्वादारति िहारेत्ककुमि वर्गे च तृणवाजिविशेष्या: । रोहिन्मृगविशेषेत्री। (ताडालक च) तडित् ॥ (सुवोधिनी )-ताडेलुिक् च ।। इतिप्रत्यये अस्य डंक स्पात् ।। तड आ. घाते । ताडयतीति तडित् । 'तडित्तौदामनी विद्युत्' इत्यमरः ।। (शमेढः) शण्टः ।। ( सुबोधिनी)-शमेढः।। ढप्रत्ययमाह-वाहुलकात् ढस्येत्संज्ञा न । शमु उपशमे । हवत्योरितीन । शण्डः। 'शण्डः स्यात्पुंसि गोपतौ । आकृष्टाण्डे वर्षधरे तृतीय- प्रकृतावपि' इति मेदिनी ।। ( तत्वदी० )-शमेरिति ॥ दण्डः काव. ।। ( कमादेरठः) कमठः । जरठः। ( रमेवृद्धिश्च ) रामठम् । शमेः खः । शंखः । कणेष्ठः । कण्ठः ॥ सुवोधिनी )-कमादेरठः ॥ अटप्रत्ययमाह-कमु कान्ती । मटः । 'कमटः कच्छपे पुंसि भाण्डभेदे नपुंसकम्' इति मेदिनी। ज़ क्योहानी । जस्टः। जटाकाटने पाण्डौं कर्कशेऽप्यभिधेयवत्' इति विश्वः ॥ 'जरठः कठिने जीणे' इति वैजयन्ती ॥ रमवृद्धिश्च ।। रमु क्रीडापामस्य वृद्धिः स्याटप्रत्यये च । रामटं हिंगु । मेः सः॥ खप्रत्ययमाह-गमु उपशमे । खः । 'गखो निवी ललाटास्थिन कम्बी न खी' इत्यमरः ।। शंखः कम्वो न योषिन्ना भालास्थिन निधिभिन्नखे' इति मेदिनी ॥ कणेष्ठः ।। उप्रत्ययमाह-कण शब्दे । निपातनात् णस्यानुस्वारे कण्टः । कण्टो गले सन्निधाने घनो मदनपादपे' इति मेदिनी ।। (तत्सदी०)-कमादेरिति । गमट दिग। (वृपलादयः कलप्रत्ययान्ता निपात्याः )कृपलः । शप शवलः । पल गो पललम् । सरलम् । तरलम् । कम्बलम् । मुन बने । मुसलम्॥ ( सुवेोधिनी) वृपलादयः कलप्रत्ययान्ता निपात्याः ॥ विस्वान गणः ॥ वृष सेचने । वृषलः । 'वृषरस्तुरगे गडे' इति दमः ॥ गर यातोगनिसाननाम्यम्य वः । गवलः ।। पल गटो। पलनम् । 'पटल दिग्गज मांग नांगरमाना रामने इति मेदिनीनगना। बालरनामाननगर निकाय नाचोटाग- कपातिए इनि मेहिनी । "नन्ला दिलाने माचन्ने माननीय

·No text on this page.

·[पूर्वदन्ते उणादयः]] टोकाइयोपैता। (२७१) (सुबोधिनी)-भियोजिः षुक द्वस्वश्च ॥ जिभी भये अस्मादजिप्रत्ययः स्यात् ॥ अजिप्रत्ययभाह-इकार उच्चारणार्यः। अजिप्रत्यये भियो हस्वः षुगागमश्च स्यात् ॥ हस्वविधानसामान्न गुणः। भिषक् । भिषग्वैद्यौ चिकित्सके' इत्यमरः ।। (युष्यसिभ्यां मदिक् ) युष सौत्रः । युष्मद् । अस्मद् ॥ (सुबोधिनी )-युष्यसिभ्यां मदिक् ॥ मदिक्प्रत्ययमाह-कित्त्वाद्गुणो न। इकार उच्चारणार्थः । युष सौत्रो धातुः । युष्मदू । अतु क्षेपणे । त्वम् । अहम् ।। (स्त्वादेर्मः) स्तोमः। सोमः । होमः । धर्मः । क्षेमम् । भामः । वामः। यामः । पद्मम् । नयतीति नेमः॥ (सुबोधिनी )-स्त्वादेर्मः॥ ममत्ययमाह- स्तुतौ । स्तोमः संघातः॥ पुन अभिषवे । “सोमस्तुहिनदीधितोवानरे च कुवेरे च पितृदेवे समीरणे। वसुप्रभेदे करे नीरे सोमलतोषधौ" इति मेदिनी ।। हु दानादनयोः । होमः। देवतोद्देशेन हपिःप्रक्षेपो होमः॥धृञ् धारणाधर्मः।"वोऽवी पुण्य आचारे स्वभारोपमयो कती । आर्हसोप- निपन्न्याये ना धनुर्यमसोमपे" इति मेदिनी ॥ 'धर्मः पुण्ये यमे न्याये स्वभा. वाचारयोः क्रतो' इति विश्वः ॥ शिक्षये । क्षेमम ॥ भा दीप्ती भामः । 'भामः क्रोधे रुचौ दीप्तौ । इति विम्ब आदित्यश्च । या प्रापणे । यामः । 'यामस्तु पुसि प्रहरे संयमेऽपि प्रकीर्तितः' इति मेदिनी ॥ वा गतिगन्धनयोः । वामः । “वामं धने पुसि हरे कामदेव पयोधरे । वल्गुप्रतापसव्येपु त्रिपुनार्याम्वियामयावामी शृगाली वदयारा- सभीकलभीषु च इति मेदिनी।।पड़ गतौं । पद्मम् ।'पद्मोऽयी पद्मके व्यूहनिविसंध्या- न्तरेऽम्बुजे । ना नागे' इति मेदिनी ।। णीज़ प्रापणे । नेमः । नमः दपियों गतं माशारे कैवेऽपि च' इति मेदिनी ॥ नमस्त्रढ़ें प्राकागतयारखवी केनवेऽपि च' इति हैमः॥ (जिल्लादयो निपात्यन्ते) जिह्मः । प्रसु ग्लतु अदने ग्रामः । सि. मः । शुप्मम् । श्यङ श्यामः ।धमः। युग्मम् । रुक्कम् । निग्मम् । हिमन् । भीमः । भीष्मः । वृक्षरणे दीतो च। जिवयनन धर्मः । असे श्रीमः॥ (सुबोधिनी)-जिह्मादयो निपात्यन्ते ॥ योदाइ मागे सम्मान मनन्यपः मान्ययावीत आटो लोपश्च निपातनात् तेन द्विवादित। य: मे दाद म्यन्तम् । जिलः । 'स्टिाइटिनमन्तयोः' इत्यमर दिन काटिल मन्द नगरप हानि मेदिनी अडने । मंगत निगन्य । प्राय: । म मृन्द साइविवि जातिवाद वामद पथा। जमवले की त्राम: दमाः यो मनःनिदा ।

·(२७०) सिद्धान्तचन्द्रिका । [ पूर्वकृदन्ते उणादयः] (सुबोधिनी )-बिडादेः कित् ॥ अङ्गप्रत्ययमाह-कित्वान्न गुणः । विज आक्रोशे । 'विडङ्गः।विडङ्ग कृमिसंवघ्ने विडङ्गो नागरेऽन्यवत्' इति विश्वः॥ विडङ्ग विभिज्ञ स्यात्कृमिन्ने पुनपुंसकम्' इति मेदिनी ॥ मृद क्षोदे । मृदङ्गः । 'मृदंगः पटहे घोषे' इति मेदिनी ॥ (गमादेर्गः ) गङ्गा । छो छागः । खड्गः॥ (सुबोधिनी)-गमादेगः॥ गप्रत्यमाह-गम्ल गतौ । गङ्गा ॥ छो छदने । छागः । खड भेदने । खड्गः। 'खड्गो गण्डकशृङ्गे स्पान्निस्त्रिंशे गण्डकेऽपि च' इति शब्दतरङ्गिणी । खड्गो गण्डकशृङ्गासिबुद्धिभेदपु गण्डके' इति मेदिनी ॥ (भृङ्गादयः) भृज भृङ्गः । शृङ्गम् । शाङ्गः। पूग । मोदतेः मुद्गः । (सुवोधिनी )-भृङ्गादयः ॥ गङ्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-डुभृञ धारणपोषण- योः । प्रत्ययस्य नुट् निपातनात् । भंगः । 'भृङ्गाः पिद्गालिधूम्याटाः' इति विश्वः ॥ 'भृङ्गो धूम्याटषिड्गयोः। मधुव्रते भृङ्गराजे पुसि भृङ्गं गुडत्वचि' इति मेदिनी ॥ श हिंसायाम् । शृणातेह्रम्वः प्रत्ययस्य नुडागमश्च निपात्यते । शृङ्गम "शृङ्गं प्रभुत्व शिखरे चिढ़े क्रीडाम्बुयन्त्रके। विषाणोत्कर्षयोश्चाथ शृङ्गः स्यात्कूर्चशीर्षके । स्त्रीवि. षायां स्वर्णमीनभेदयोक्रषभौषधौ' इति मेदिनी ॥ "शृङ्गं विषाणमाख्यातं शैलाये जलयन्त्रके । मीनौषधिसुवर्णानां भेदे शृङ्गी प्रयुज्यते"। इत्युत्पलिनीकोश शृणातेः शुकुनौ वाच्ये गण प्रत्ययः तस्य नुट् च निपात्यते । णित्वादृद्धिः । शाःि पक्षी । शार्ङ्गधनुरिति तु शृङ्गस्य विकार इत्यर्थेऽण्प्रत्यये वोध्यम् ।। पडू पवने । पूयते मुखम- नेनेति पूंगः । 'पूगस्तु क्रमुके वृन्दे' इति मेदिनी ॥ मुद हर्षे । मुद्गः शस्यभेदः ॥ (शरदादयोऽदिप्रत्ययान्ता निपात्याः ) शृ शरत् । दृणातेः दरत् । दृषत् । त्यजे त्यत् । तनेः तत् । यजेः यत् । इण एतत् ॥ (सुबोधिनी )-शरदादयोऽदिप्रत्ययान्ता निपात्याः॥ हिंसायाम् । अदि- प्रत्ययः । इकार उच्चारणार्थः । शरत् । शरत्स्वी वत्सरेऽप्यतौ'इति मेदिनी ॥ विदा- रणे । दरत् । 'दरस्त्रियां प्रपाते च भयपर्वतयोरपि' इचि मेदिनी ॥ दृणातेः घुकू हस्वगुणाभावश्च निपात्यते । दृषत् । 'दृषनिष्पेषणशिलापट्टप्रस्तरयोः स्त्रियाम्' इति मेदनी ॥ त्यज हानौ ॥ निपातनाहिलोषः । त्यद् ॥ तनु विस्तारे । निपात- नाहिलोपः । तद् । यज देवपूजादौ । टिलोपो निपातनात् । यद् ॥इण् गतौ । अस्य गुणे कृते तुगागमो निपात्यते । एतद् ॥ (तत्त्वदी०) शरदादय इति ॥ शरद्धृदयकृलयोः ।। (भियोऽजिः पु स्वश्च ) भिषक् ।

·[ पूर्वदन्ते उणादयः] टीकाद्वयोपेता। (२७१) (सुवोधिनी)-भियोजिः षुक तस्वश्च ॥ जिभी भये अस्मादजिप्रत्ययः स्यात् ॥ अजिप्रत्ययमाह-इकार उच्चारणार्थः। अजिप्रत्यये भियो हस्वः षुगागमश्च स्यात् ॥ हस्वविधानसामान्न गुणः। भिषक् । भिषग्वैद्यौ चिकित्सके' इत्यमरः ॥ (युष्यसिभ्यां मदिक् ) युष सौत्रः । युष्मद् । अस्मद् ॥ (मुबोधिनी )-युष्यसिभ्यां मदिक् ॥ मदिक्प्रत्ययमाइ-कित्त्वाद्गुणो न। इकार उच्चारणार्थः । युष सौत्रो धातुः । युष्मदू । अतु क्षेपणे । त्वम् । अहम् ॥ (स्त्वादेर्मः) स्तोमः । सोमः । होमः । धर्मः । क्षेमम् । भामः । वामः। यामः । पद्मम् । नयतीति नेमः॥ (सुवोधिनी )-स्त्वादेर्मः ॥ ममत्ययमाह-टु स्तुतौ । स्तोमः संघातः॥ पुञ् अभिषवे । “सोमस्तुहिनदीधितौ।वानरे च कुवेरे च पितृदेवे समीरणे। वसुप्रभेदे करे नीरे सोमलतोषधौ” इति मेदिनी ॥ दानादनयोः । होमः। देवतोद्देशेन इपिःप्रक्षेपो होमः॥धृञ् धारणेोधर्मः।"वर्मोऽस्त्री पुण्य आचारे स्वभावोपमयोःक्रती । आर्हिसोप- निपन्न्याये ना धनुर्यमसोमपे" इति मेदिनी ॥ 'धर्मः पुण्ये यमे न्याये स्वभा. वाचारयोः ऋतौ इति विश्वः ॥ वि क्षये । क्षेमम् ॥ भा दीप्ती भामः । 'भामः क्रोधे रुचौ दीप्तौ'। इति विम्व आदित्यश्च । या प्रापणे । यामः । 'यामस्तु पुंसि प्रहरे संयमेऽपि प्रकीर्तितः' इति मेदिनी ॥ वा गतिगन्धनयोः । वामः । “यामं धने पुति हरे कामदेदे पयोधरे । वल्गुमतीपसव्येषु त्रिपुनार्यामियामयावामी शृगाली वडयाग- सभीकलभीषु च इति मेदिनी॥पद गतौ । पद्मम् ।'पद्मोऽयी पद्मके व्यदनिधिव्या- न्तरेऽम्बुजे । ना नागे' इति मेदिनी ।। णीज प्रापणे । नमः । नमः दीलेऽपर्धा गत्तं माझारे कैतवेऽपि च' इति मेदिनी ।। 'नेमस्वढें प्राकारगतयोग्वधी केनवेऽपि घ' इति हैमः॥ (जिल्लादयो निपात्यन्ते) जिह्मः । प्रतु ग्लम् अदने ग्रामः। सि. मः । शुप्मम् । श्येङ् श्यामः धिमः । युग्मम् । रुक्कम । तिग्मम् । हिमम् । भीमः । भीष्मः । वृक्षरणे दीतो च । जिवनन धर्मः । प्रसेनीप्मः॥ ( मुदोधिनी)-जिह्मादयो निपात्यन्ते ॥ ओदाह त्यागे अस्मान् ममत्यपः नप्रत्ययति आतो लोपश्व निपातनात । तेन द्वित्वादिः। यः मे हा प्रयतम । जिमः । जिनः ऋष्टियम्न्दयोः न्यमा 'निदास्तु काटले मन्टेप नगपादर' हानि मेदिनी अने । मंगत निगटे । मामः। 'प्राम: जय मृन्ट प्रमादिमिन्दादियोगामाद पक्ष । नादिली वृन्दर मामः' इत्यमरः । गंगे स्मृतः ।

·. (२७०) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकदन्ते उणादयः] (सुबोधिनी )--बिडादेः कित् ॥ अङ्गप्रत्ययमाह-कित्वान्न गुणः । विड आक्रोशे । 'विडङ्गीविडङ्ग कृमिसंबन्ने विडङ्गो नागरेऽन्यवत्' इति विश्वः॥ विडङ्ग त्रिवभिने स्यात्कृमिन्ने पुनपुंसकम्' इति मेदिनी ॥ मृद सोदे । मृदङ्गः । 'मृदंगः पटहे घोषे' इति मेदिनी ॥ (गमादेर्गः ) गङ्गा । छो छागः । ग्वगः ।। (सुबोधिनी)-गमादेगः॥ गप्रत्यमाह-गम्ल गतौ । गगा ॥ छो छदने । छागः । खड भेदने । खगः। 'खगो गण्डकशृङ्गे स्यानिस्विंशे गण्डकेऽपि च' इति शब्दतरङ्गिणी । 'खगो गण्डकशृङ्गासिबुद्धिभेदेपु गण्डके' इति मेदिनी ।। (भृङ्गादयः) भृज भृङ्गः । शृङ्गम् । शाह। पूग । मोदतेः मुद्गः। (सुवोधिनी ) भृङ्गादयः ॥ गङ्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-डुभृत्र धारणपोषण- योः। प्रत्ययस्य नुटू निपातनात् । भुंगः । 'भृङ्गाः पिगालिधूम्याटाः' इति विश्वः ।। 'भृङ्गो धूम्याटषिड्योः। मधुव्रते भृङ्गराजे पुंसि भृङ्गं गुडत्यचि' इति मेदिनी ।। श. हिंसायाम् । शृणातेह्रम्वः प्रत्ययस्य नुडागमश्च निपात्यते । शृङ्गम “शृङ्गं प्रभुत्व शिखरे चिरे क्रीडाम्बुयन्त्रो । विषाणोत्कर्षयोश्चाय शृङ्गः स्यास्कू-शीर्षके । स्त्रीवि. षायां स्वर्णमीनभेदयाक्रषभौषधी' इति मेदिनी ॥ "शृङ्गं विषाणमाख्यातं शैलाये जलयन्त्रके । मीनौषधिसुवर्णानां भेदे शृङ्गो प्रयुज्यते''। इत्युत्पलिनीकोश शृणाते: शुकुनौ वाच्ये गण प्रत्ययः तस्य नुट् च निपात्यते । णित्वादृद्धिः । शाङ्गः पक्षी । शाइ धनुरिति तु शृङ्गस्य विकार इत्यर्थेऽणपत्यये वोध्यम् ॥ पडू पाने । पूयते मुखम- नेनेति पूगः । 'पूगस्तु क्रमुके वृन्दे' इति मेदिनी ॥ मुद हर्षे । मुद्गः शस्यभेदः ॥ (शरदादयोऽदिप्रत्ययान्ता निपात्याः ) शृ शरत् । दृणातेः दरत् । दृषत् । त्यजे त्यत् । तनेः तत् । यजेः यत् । इण एतत् ॥ (सुबोधिनी)-शरदादयोऽदिप्रत्ययान्ता निपात्याः॥श हिसायाम् । अदि- प्रत्ययः । इकार उच्चारणार्थः । शरत् ।'शरखी वत्सरेऽप्यतो'इति मेदिनी ॥ विदा- रणे । दरत् । 'दरखियां प्रपाते च भयपर्वतयोरपि' इति मेदिनी ॥ दृणातेः पुंकू हस्वगुणाभावश्च निपात्यते । दृषत् । 'दृषन्निष्पेषणशिलापट्टप्रस्तरयोः स्त्रियाम्' इति मेदनी ॥ त्यज हानौ ॥ निपातनाहिलोषः । त्यद् ॥ तनु विस्तारे । निपात- नाहिलोपः । तद् ॥ यज देवपूजादौ । टिलोपो निपातनात् । यद । इणु गतौ । अस्य गुणे कृते तुगागमो निपात्यते । एतद् ॥ (तत्वदी०) शरदादय इति ॥ शरद्धृदयकृलयोः ।। (भियोऽजिः पुक ह्रस्वश्च ) भिषा ॥ - ·[ पूर्वदन्ते उणादयः] टोकाइयोपेता। (२७१) (सुबोधिनी)-भियोजिः षुक द्वस्वश्च ॥ जिभी भये अस्मादजिप्रत्ययः स्यात् ॥ अजिप्रत्ययमाह-इकार उच्चारणार्थः। अजिप्रत्यये भियो हस्वः षुगागमश्च स्यात् ॥ हस्वविधानसामान्न गुणः। भिषक् । भिषग्वैद्यौ चिकित्सके' इत्यमरः ॥ (युष्यसिभ्यां मदिक् ) युष सौत्रः । युष्मद् । अस्मद् ॥ (सुबोधिनी )-युष्यसिभ्यां मदिक् ॥ मदिन्प्रत्ययमाह-कित्त्वाद्गुणो न। इकार उच्चारणार्थः । युष सौत्रो धातुः । युष्मदू । अतु क्षेपणे । त्वम् । अहम् ॥ (स्त्वादेर्मः) स्तोमः। सोमः । होमः । धर्मः । क्षेमम् । भामः । वामः। यामः । पद्मम् । नयतीति नेमः॥ ( सुवोधिनी )-स्त्वादेर्मः ॥ ममत्ययमाद-सृञ् स्तुतौ । स्तोमः संघातः पुञ् अभिषवे । “सोमस्कुहिनदीधितौ।वानरे च कुवेरे च पितृदेवे समीरणे। वसुप्रभेदे कर्पूरे नौरे सोमलतोषधौ” इति मेदिनी ॥ हु दानादनयोः । होमः। देवतोद्देशेन हविःप्रक्षेपो होमः॥धृञ् धारणाधर्मः।"धर्मोऽस्त्री पुण्य आचारे स्वभावोपमयो कती । आहंसोप- निपन्न्याये ना धनुर्यमसोमपे" इति मेदिनी ॥ 'धर्मः पुण्ये यमे न्याये स्वभा. वाचारयोः क्रतो' इति विश्वः ॥ शिक्षये । क्षेमम् ॥ भा दीप्ती भामः । 'भामः क्रोधे रुचौ दीप्तौ । इति विम्ब आदित्यश्च । या प्रापणे । यामः । 'यामस्तु पुसि पहरे संयमेऽपि प्रकीर्तितः' इति मेदिनी ॥ वा गतिगन्धनयोः । वामः । “वामं धने पुसि हरे कामदेव पयोधरे । वल्गुमतीपसव्येपु त्रिपुनार्यावियामबावामी शृगाली बडवारा- सभीकलभीषु च"इति मेदिनीपद गती । पद्मम् ।'पद्मोऽत्री पद्मके व्यदनिधिसंध्या- न्तरेऽम्बुजे । ना नागे' इति मेदिनी ॥ णीज प्रापणे । नेमः । 'नेमः नीटेऽधी गत्तं प्राशरे कैनवेऽपि च' इति मेदिनी ॥ 'नेमस्वटें प्राकारगतयोग्वधी केतवेऽपि च' इति हैमः ॥ (जिल्लादयो निपात्यन्ते) जिह्मः । प्रतु ग्लतु अदन ग्रामः । सि. मः । शुप्मम् । श्येड़ श्यामः । धूमः । युग्मम् । रुक्कम् । तिग्मम् । हिमम् । भीमः । भीष्मः । वृक्षरणे दीप्तौ च । जिययनेन धर्मः । नसेप्रीमः ।। (सबोधिनी)-जिह्मादयो निपात्यन्ते । ओदाइ त्यागे अरमान मन्यपः सत्ययवनवति आतो लोपश्च निपातनात् । तेन द्वित्वादिः यः मे दात पृर्वग्यतम । जिसः । 'निमः टिरम्न्दयोः' इत्यमरः 'जिदाम्न कारी मन्टेप नगपाटप' उनि मेदिनीनु अने । प्रमेटेगवं निगन्यते । प्रामः । 'घाम: मृतं मनादिपूर्वविवि-जाविहादी टागनमान यथा । नागिन्य मानः इन्दमाः नायगे स्मृतः ।

·(२७२) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्ते उणादयः] पिज्ञ वन्धने । निपातनान्मकप्रत्ययान्तो वक्ष्यमाणो ज्ञेयःसिमः सर्वादिगणे पठितः। शुष् शोषणे । शुष्मम् । शुष्ममग्निसमीरयोः' इति विश्वः ॥ 'शुष्मं तेजसि वायौ ना' इति मेदिनी ॥ श्यैङ् गतौ । श्यामः । 'त्रिपु उयामौ हरिकृष्णौ श्यामा स्याच्छा- रिका.निशा' इत्यमरः ॥ "इयानो वटे प्रयागस्य वारिदे वृद्धदारके । पिके च कृष्ण- हरितोः पुंसि स्यात्तदति त्रिपुमरिचे सिन्धुलवणे क्लीवं स्त्री शारिवौषधी ।अप्रमूतां- गनायां च प्रियंगावपि गुग्गुलौ ॥ यमुनायां त्रियामायां कम्णत्रिवृति कौषधोनीलि. कायाम्" इति मेदिनी ॥ धू कम्पने । धूमः ॥ युजिर योगे । निपातनाजस्थ गः । युग्मम् ॥ रुव दीप्तौ । निपातनाच्चस्य कः । रुक्मम् । 'रुक्मं तु काश्चने लोहे' इति विश्वः ।। तिज निशाने । निपातनाजस्य गःति । 'तिग्मंतीणं खरंतहत्' इत्य- मरः॥ हन हिंसागत्योः । हन्तर्हिरादेशो निपातनात् । हिमम् । हिमं तुषारमलपोद्भव- योः स्यानपुंसकम् ।शीतले वाच्यलिङ्ग'इति मेदिनी ॥ त्रिमी भये । भियः पुगागमा वा निपात्यते विभेत्यस्मादिति भीमः। भीमः। भीगे गांगेयवोरयोः' इति विश्वः॥ 'भीमोऽम्लवेतसे घोरे शंभी मध्यमपाण्डवे' इति मेदिनी॥ क्षरणदीप्त्योः।निपातना- द्गुणः । धर्मः । 'धर्मः स्यादातऐ ग्रीष्मेऽप्युष्णस्वेदाम्भसोरपि' इति मेदिनी ॥ ग्रस अदने । अस्प निपातनात् ग्रीषादेशः । ग्रीष्मः। गीष्म उष्णतुभेदयोः' इति मेदिनी।। (प्रथेः पिवः संप्रसारणं ) पृथिवी । (सुबोधिनी)-प्रथेः षिवः संप्रसारणं च ।। पिवप्रत्ययमाह-पित्वादीप् ॥ पक्प्रत्यय इत्येके । प्रथ प्रख्याने । पृथिवी।'पृथिवी पृथवी पृथ्वी घरा सर्वसहा रसा' इति शब्दार्णवः ॥ ( तत्वदी०)-प्रथेः षिव इति ॥ पब इत्येके । पृथिवी पृथवी पृथ्वी ।। (अशादेवः) अश्वः । खट काङ्क्षायाम् खट्टा । विश्वम् । सर्वा. दिरयम् ॥ (सुबोधिनी)-अशादेः कः॥ कित्वान गुणः अश्वः। 'अश्वः पुंजातिभेदे च तुरंगे च पुमानयम' ॥ अश्वापुंमेदवानि- नोः' इति विश्वः।। खट कांक्षायाम् । विग्वदा ॥ विध प्रवेगाने । विश्वः।"विश्वा प्रति पुसि देवनदेवखिले विष" इति (वादेवः मृतमनेन (मुबोधिनी)-प्रादेवः।। ग निगरंग । गरः मांकाः ।। -- ५-अयूट व्यात ·[ पूर्वदन्ते उणाव्यः) टीकाइयोपैता। (२७३) (ग्रीवादयो वप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ) ग्रीवा । लिहन्त्यनयति जिहा॥ (सुबोधिनी)-श्रीगदयो वप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ गृ निगरणे । ईडा गमो गुणाभावश्च निपातनात् । गिरन्त्यनयोते ग्रीवा ॥ लिह आस्वादने । तस्य जो गुणाभावश्च निपातनात । लिदत्यनयोत जिता ।। (तत्त्व)-ग्रीवादा तिनी ॥ (य्यादेः कन् ) युवा । वृषा । त जोति काठानि तक्षा । राजा। धवि गती । धन्वयाति शगनिनि धन्वा । प्रतिदिवा ॥ (सुबोधिनी)-वादः कन ।। मन पसा-वान गुणः। य मिलगे। योतीति न्धातोपियव । न.प.व.मा दाई । नानो नो लोपगिति नतोपः । युवा । 'यया या निरनिति मेदिनी ॥प सेनन । तपा। 'वृपा काणे मान्ने नानिमा नाप । ता । 'ता तु नदी रत्वधारथरार 17ीलाममा । 'गमा प्रभो पेन पक्षे क्षत्रिय समायाः' इत्या ": । ममानी मानापमः। 'अथारियाय मनुश्रा नाममः॥ ममम.. देवो ना दे चोप दिदी र गोडादी । मत परिम. निति मा दिवा निः॥ (लप्पाभ्यां तुटव) पप सम्माये । पर अट। (मनी -सपाटन यांदरम्यावा लाग मच ॥ गाये ! कर । मंगदि न सतर।' (नाम नहाते) 52 1:हाने: : पाद नT ::'? I': । (51 । । । अनि कति पा परिवारले मई। हा मnि . ।

·(२७२) सिद्धान्तचन्द्रिका । [पूर्वकंदन्ते रणादयः] पिज्ञ वन्धने । निपातनान्मकप्रत्ययान्तो वक्ष्यमाणो ज्ञेयःसिमः सर्वादिगणे पठितः। शुष् शोषणे । शुष्मम् । शुष्ममग्निसमारयोः' इति विश्वः ॥ 'शुष्मं तेजसि वायौना' इति मेदिनी ॥ श्यैङ् गतौ । श्यामः । 'त्रिषु श्यामौ हरिकृष्णौ श्यामा स्याच्छा- रिका.निशा' इत्यमरः ॥ "श्यामो वटे प्रयागस्य वारिदे वृद्धदारके । पिके च कृष्ण- हरितोः पुंसि स्यात्तहति त्रिपुमरिचे सिन्धुलवणे क्लीवं स्त्री शारिवौषधी अप्रमूतां- गनायां च प्रियंगावपि गुग्गुलौ ॥ यमुनायां त्रियामायां कष्णत्रिवृति कौषधौनीति- कायाम् इति मेदिनी ॥ धूञ् कम्पने । धूमः ॥ युजिर् योगे । निपातनाजस्थ गः । युग्मम् ॥ रुष दीप्तौ । निपातनाच्चस्य कः । रुक्मम् । रुक्मं तु काश्चने लोहे' इति विश्वः ।। तिज निशाने । निपातनाजस्य गति । 'तिग्मतीक्ष्णं खरं तदत्' इत्य: मरः ॥ इन हिंसागत्योः । इन्तेहिरादेशो निपातनात् । हिमम् । हिमं तुषारमलयोद्भव योः स्यान्नपुंसकम् शीतले वाच्यलिङ्ग इति मेदिनी ॥ त्रिभी भये । भियः पुगागमा वा निपात्यते विभेत्यस्मादिति भीमः । भीष्मः। भीष्मो गांगेयवारयोः' इति विश्वः। 'भीमोऽम्लवेतसे घोरे शंभी मध्यमपाण्डवे' इति भेदिनी। क्षरणदीप्त्योः निपातना- द्गुणः । धर्मः । 'धर्मः स्पादातणे ग्रीष्मेऽप्युष्णसेदाम्भसोरपि' इति मेदिनी । यस अदने । अस्य निपातनात ग्रीषादेशः । ग्रीष्म गीष्म उष्णभेदयोः इति मेदिनी।। (प्रथेः पिवः संप्रसारणं ) पृथिवी ।। (सुवाधिनी)- प्रथेः षिवः संप्रसारणं च ।। षिवप्रत्ययमाह-पित्वादीप् ॥ पवप्रत्यय इत्येके । प्रय प्रख्याने । पृथिवी।'पृथिवी पृथवी पृथ्वी घरा सर्वसहा रसा' इति शब्दार्णकः ॥ ( तत्वदी०)-प्रथः पिव इति ॥ पव इत्येके । पृथिवी पृथवी पृथ्वी ॥ (अशादेवः) अश्वः । वट काक्षायाम् खट्टा । विश्वम् । सर्वा- दिरयम् ॥ (सुबोधिनी )-अशादेः कः ॥ कित्वान्न गुणः । कप्रत्ययमाह-अङ्ग व्याप्ती। यम्बः। 'अचः पुजातिभेदे च तुरंगे च पुमानपम्' इति मेदिनी ॥'यश्वःपुंमेदवानि- नोः' इति विश्वः। वट कांक्षायाम् ।। खट्यो शयनाथमः काश्यते इति खट्वा । विग प्रवेशने । विश्वः।"विश्वा प्रतिविषाया मी जगात म्यानपुंसकम । न ना मुग्टयां पुमि देवप्रमेदेवखिले विष" इति मेदिनी ।। (बादेवः )मृतमनन विप्वमिति सर्वः । गर्वः । शवः ।। (मुबोधिनी)-वादेवः।। बश्ययमाह-मृ गती। मृतमनेन विश्वामिति सः । निगा। गवा याकामः । हिमायाम । प्रर्या रुद्रः ।। - ·[पूर्वदन्ते रणादयः । टीकादयोपेता। (२७५३ (सतेर्णित ) सार्थः (सुबोधिनी )-सतर्णित् ॥ थामत्ययमाह-णित्त्वाद्वद्धिः । सृ गतौ सार्थः । 'सार्थों वणिकसमूहे स्यादाप संघातमात्रके' इति मेदिनी ।। (निशीथादयः ) निशीथः । तीर्यः । रिचिर विरेचने रिक्यम् । पिचिर क्षरणे सिक्थम् । पृष् सेचने पृष्ठम् । गूथम् । यु मिश्रणे । यूथम् । पोथः ॥ (सुवोधिनी)-निशीथादयः॥थक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-शीड स्वभानिशीथः। 'निशीथस्तु पुमानर्धरात्रे स्याद्रात्रिमात्रके' इति मेदिनी ॥ तृ प्लवनतरणयोः ।ऋत इतीर् ! 'यो वि हसे' इति दीर्घः । तीर्थम् । “तीर्थ शास्त्रावरक्षेत्रोपायोपाध्याय मन्त्रिषु । अवतारर्षिजुष्टाम्भःस्त्रीरजःसु च विश्रुतम्" इति विश्वः॥ रिचर विरेचने । चोः कुरिति कः । रिक्यम् । 'रिक्थमृक्यं धनं वसु' इत्यमरः ॥ पिचिर क्षरणे । सिक्थम् । 'सिक्यो भक्तपुलाले ना मधूच्छिष्टे नपुंसकम्' इति मोदिनी ॥ पृष सेचने । पृष्ठम् । 'पृष्ठं तु चरमं तनोः' इत्यमरः ॥ ‘पृष्ठं चरभमानेऽपि देहस्यावयवान्तरे'इति मेदिनी ॥ स्तोत्रविशेषेऽपि पृष्ठम्। पृष्ठैः स्तृयत इत्यादी तया निर्णयात् ॥गु पुरीपो- त्सर्गे निपातनाहीर्घः । गूयं विष्ठा ॥ यु मिश्रणे । निपातनाद्दर्घिः। यूयम् । 'यूयं तिर्यसमूहेऽपि वृन्दमात्रेऽपि भाषितम्' इति विश्वः। यूयं तदग्रसरगर्वितकृष्णसारम्' इति रघुवंशे ॥ गुड् गतौ । निपातनाद्गुणः । प्रोयः । 'प्रोयोऽस्त्री हयघोणायां ना कट्यामध्वगे त्रिपु' इति मेदिनी । 'प्रोथमन्त्री तुरंगात्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यतेगा (तत्त्वदी०)--निशीथादय इति।गत्रावर्धरात्रे च निशीथः।तीर्यमिति ॥"तीर्थ शा- साध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रि अवतारपिंजुष्टान्मात्रीरजस्सु च विश्रुतम्" इति विश्व रिक्य- मिति रिव्ययं धनं वसुगूय विष्टायूथ सम्ह ।। प्रोथमन्त्री तुरगास्ये प्रोयः प्रस्थित उच्यते॥ (स्फायादे रक् ) स्फारम् । तञ्चु संकोचने तक्रम् । वञ्च वक्रः। शक्रः । क्षिप्रम् । क्षुद्रः । चरम् । चदि चन्द्रः । उन्दी उन्द्रः । विता। श्वित्रम् । वृत्रः । वीरः । नीरम् । छिद्रम् । उत्वा । शुभ्रम् ॥ (सुबोधिनी)-फायादे रक् ॥ रकमत्ययमाह-कित्वामृणो न । स्कायी वृद्धी । दवत्तपोरितीन । यत्यासे' इति यलोपः। स्कारः । 'साः स्यात्युंसि विकटे कर- कादेव इव इति मेदिनी।।तञ्चु संकोचने । न्यमादित्वात्कृत्वम् ।नो लोप इति नलोपः । ताम् । 'त शुदम्विन्मधितं पादाम्ब्दम्बुि निर्जलम्' इत्यमरः॥ पञ्च प्रलम्भने । वः । 'वः स्यात्नाटिले ऋो पुटभेदे गर्नेछौ इति विश्वः ॥ शल नक्षौ । मनः । 'मन्नापुमान्देवगजे कुटनार्जुनभून्हीति मेदिनीलिप पानीमि- प्रम् ॥ क्षदिर संपेपणे । सदइद्रास्वादयनपगाल्लेप गच्यात द्रि मंदिनी ।।

·(२७४) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्ते उणादयः] पूष वृद्धौ । इनामिति दीर्घापूषा, पूषणो, पूषणः ॥ प्लिह गतौ । इकारस्य दीर्वत्र निपात्यते । प्लीहा कुक्षिव्याधिः ॥ मुह वैचित्ये। सुहेरुपधाया दीर्घः । धोन्तादेशो रमागमश्च निपातनात् । मृर्धा । 'मृर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः।।मुर्वी वन्धने । अस्योकारस्य दीर्घत्वं वस्य धश्च निपात्यते इत्युज्ज्वलदत्तः । मू ।। टुमस्जो शुद्धौ । मस्जेश्चुत्वेन सस्य शः झवे जवा इति सस्य जः। मजा । नकारान्तोऽयम् ।आवन्तोऽ प्यभ्युपगम्यते । 'उष्मया सार्द्धमूमापि मनोक्तो मजया सहा इति द्विरूपकोशः॥ माङ् माने । इनामिति दीर्घः। 'अर्थमा तु पुमान्सूर्ये पितृदेवान्तरेऽपि च' इति मेदिनी ॥ टुओश्चिइर गतिवृद्धयोः । धातोरिकारलोपः संप्रसारणामावः सप्तम्या अलक् च निपात्यते । भातरीत्यव्ययमन्तरिक्षवाचि तस्मिन् श्चयतीति मातरिश्मा । 'मातरिश्वा सदागतिः' इत्यमरः॥अथ च वादेरिति सूत्रेण वस्योत्वं न भवति अभि- व्यक्त पदार्थपरत्वेन कुक्कुरवावकस्यैव श्वशब्दस्य तदन्तस्य च ग्रहणात् । तेन मातारश्चनः मातरिश्वनेत्यादि । मह पूजायाम् । धातोर्हस्य घः अबुगागमश्च निपा- त्यते । मघवा इन्द्रः ॥ ॥ इत्युणादौ प्रथमः पादः ॥ (कृहोरेणुः) करेणुः । हरेणुः ॥ (सुवोधिनी) कहोरेणुः ॥ एणुप्रत्ययमाह-डुकृञ करणे । करेणुः । करेणु- रिभ्यां स्त्री नेमे' इत्यमरः।। 'करेणुर्गजयोषायां स्त्रिया पुसि मतंगजेइति मेदिनी ।। हृञ् हरणे । हरेणुः। 'हरेणु सतीने स्त्री रेणुकाकुल्योषयोः' इति मेदिनी ।। हरेणुर्ग: न्धद्रव्यं कलायश्चेति बोध्यम् । 'कलायस्तु सतीनकः' इत्यमरः ।। (कुषादेःक्थः ) कुष्ठम् । रथः । काश दीप्तो काष्ठम् । अवभृयः॥ (सुबोधिनी)- कुषादेः क्थः ॥ क्थप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । कुप निष्क कुष्ठन् । 'कुष्ठं रोगे पुष्करेऽस्त्री' इति मेदिनी ॥'कुष्ठं रोगे सुगन्ये च' इति विश्वः।। रमु क्रीडायाम् । लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलोपः। रयः। रथः पुमानवयवे स्यन्दने वेतसेऽपि च' इति मेदिनी ।। 'रथ. स्यात्स्यन्दने काये चरणे वेतसेऽपि च' इति विश्वः ॥ काश दीप्ती । छषेति षत्वं प्टुत्वम् । 'काष्ठा दारुहरिद्रायां कालमान- प्रकर्षयोः । स्थानमात्रे दिशि च स्खी दारुणि स्यान्नपुंसफम्" इति मेदिनी ॥ काट दाविन्धन त्वेधः' इत्यमरः ॥ डुभृञ् धारणादौ । अवभृयो यज्ञस्नानम् ।। (उपादेस्थः) ओष्ठः । कोष्टः। गाथा। अर्थः । शुगतो शोथः ।। (सुधिनी )-उबादेस्यः॥ थमत्ययमाह-उप दाहे । ओष्ठः ॥ कुष निष्कर्ष कोष्टः कोहः कुक्षिकुसूलयो गाग शब्दे । गाथा । 'गाया लोहे संस्कृतान्यभाषायां शेषवृत्तयोः' इति मेदिनी ।। ऋ गतौं । यर्थः 'अयोऽभिधेयग्वस्तुप्रयोजननिवृत्तिष्ट' इत्यमरः ॥ शु गतौं । गोथः ' शोफस्तु वयथुः गोयः' इत्यमरः ।। - ·[पूर्वहदनो रणादयः । टीकाक्ष्योपेता। (२७२) (सतर्णित् ) सार्थः ॥ (सुबोधिनी )-सतणित् ॥ थामत्ययमाह-णित्त्वाद्वाद्धिः । स गतौ साथः । 'सापों वणिकसमूहे स्यादाप संघातमात्रके' इति मेदिनी ॥ निशीथादयः) निशीथः । तीर्यः । रिचिर विरेचने रिक्यम् । पिचिर क्षरणे सिक्थम् । पृष् सेचने पृष्ठम् । गूथम् । यु मिश्रणे । यूथम् । प्रोथः ॥ (सुवोधिनी)-निशीथादयः॥थक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-शीङ् स्वानिशीथः। 'निशीथस्तु पुमानर्धरात्रे स्याद्रात्रिमात्रके' इति मेदिनी ॥ तु प्लवनतरणयोः । ऋत इतीर । 'यो वि हसे' इति दीर्घः । तीर्थम् । “तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायः मन्त्रिषु । अवतार्षिजुष्टाम्भःस्त्रीग्जःसु च विश्रुतम्" इति विश्वः॥ रिचर विरेचने । चोः कुरीित कः । रिक्यम् । 'रिक्यमुक्यं धनं वसु' इत्यमरः ॥ पिचिर क्षरणे । सिक्यम् । 'सिक्यो भक्तपुलाके ना मधूच्छिष्टे नपुंसकम्' इति मोदिनी ॥ पृष सेचने । पृष्ठम् । 'पृष्ठं तु चरमं तनोः' इत्यमरः ॥ 'पृष्ठं चरममात्रेपि देहस्यावयवान्तरे' इति मेदिनी ॥ स्तोत्रविशेषेऽपि पृष्ठम्। पृष्ठैः स्तूयत इत्यादौ तथा निर्णयात् ॥गु पुरीपो- त्सर्गे निपातनाहीर्घः । गूयं विष्ठा ॥ यु मिश्रणे । निपातनादधिः। यूथम् । 'यूथ तिर्यसमूहेऽपि वृन्दमात्रेऽपि भाषितम्' इति विश्वः।। यूयं तदग्रसरगर्वितकृष्णसारम्' इति रघुवंशे ।। प्रुङ् गतौ । निपातनाद्गुणः । प्रायः । 'प्रोयोऽत्री हयघोणायां ना कट्यामध्वगे त्रिपु' इति मेदिनी । 'प्रोथमन्त्री तुरंगास्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यतेगा (तत्त्वदी०)-निशीथादय इतिारानावरात्रे च निशीथ तीर्थमिति ॥"तीर्थ शा- बाध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु । अवतारपिंजुष्टाभावीरजस्सु च विश्रुतम्" इति विश्व रिक्ष- मिति।।'रिक्यमुक्यं वनं वसुगागूथ विष्टा|यूथ नम्ह ॥ प्रोथमन्त्री तुरगास्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यते। (स्फायादे रक् ) स्फारम् । तञ्चु संकोचने तक्रम । वञ्चु वक्रः। शक्रः । क्षिप्रम् । क्षुद्रः । चश्म् । चदि चन्द्रः । उन्दी उन्द्रः । चिता। श्वित्रम् । वृत्रः । वीरः । नीरम् । छिद्रम् । उखा । शुभ्रम् ।। (सुबोधिनी)-स्फायादे रक् ॥ रकमत्ययमाह-कित्वाद्गुणो न । स्कायी वृद्धी । इवक्त्योरितीन । यल्याईते इति यलोपः । स्कारः । 'स्कारः स्यात्पुंसि विक्टे कर- कादेश बुबुदे' इति मेदिनीपतञ्चु संकोचने । न्यकादित्वात्कुत्लन् ।नो लोप इति नलोपः । तलम् । 'त चुदश्चिन्मधितं पादाम्दाम्बु निर्जलम् इत्यमरः ॥ बञ्च प्रलम्भने । वक्र । 'वक: स्यात्कुटिले रे पुटभेदे गनेदरे' इति विश्वः ॥ गाल, नातौ । शक्रः । 'गापुमान्देवगजे कुटजाईनभूल्होः इति मेदिनी।।शिप प्रेग्नाभि- मम् ।। क्षदिन संपेपणे । क्षादात्यादधमकृपणाल्पेषु वाच्यात रति मंदिनी ।। .

·(२७४) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्ते उणादयः] पूष वृद्धौ । इनामिति दीर्घापूषा, पूषणौ, पूषणः ॥ प्लिह गतौ । इकारस्य दीर्घत्वं निपात्यते । प्लीहा कुक्षिव्याधिः ॥ मुह वैचित्ये। मुहेरुपधाया दीर्घः । धोऽन्तादेशो रमागमश्च निपातनात् । मूर्धा । 'मृधी ना मस्तकोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः॥मुर्वी वन्धने । अस्योकारस्य दीर्घत्वं वस्य धश्च निपात्यते इत्युज्ज्वलदत्तः । मूर्दा ॥ टुमस्जो शुद्धौ । मस्जेश्चुत्वेन सस्य शःझवे जवा इति सस्य जी मज्जा । नकारान्तोऽयम् ।आवन्तोऽ प्यभ्युपगम्यते । 'ऊष्मया साईमूष्मापि मज्जोक्तो मजया सह' इति द्विरूपकोशः॥ माङ् माने । इनामिति दीर्घः । 'अर्यमा तु पुमान्सूर्ये पितृदेवान्तरेऽपि च' इति मेदिनी ॥ टुश्विहर गतिवृद्धयोः । धातोरिकारलोपः संप्रसारणाभावः सप्तम्या अलुक् च निपात्यते । मातरीत्यव्ययमन्तरिक्षवाचि तस्मिन् श्वयतीति मातरिश्वा । 'मातरिश्वा सदागतिः' इत्यमरः॥अथ च इनादेरिति सूत्रेण वस्योत्वं न भवति अभि- व्यक्त पदार्थपरत्वेन कुक्कुरवाचकस्यैव श्वशब्दस्य तदन्तस्य च ग्रहणात् । तेन मातारश्चनः मातरिश्वनेत्यादि । मह पूजायाम् । धातोर्हस्य घः अबुगागमश्च निपा- त्यते । मघवा इन्द्रः॥ ॥ इत्युणादौ प्रथमः पादः ॥ (कृहोरेणुः) करेणुः । हरेणुः ॥ (सुवोधिनी) कहोरेणुः ॥ एणुप्रत्ययमाह-डुकृञ् करणे । करेणुः । करेणु- रिभ्यां स्त्री नेमे' इत्यमरः॥ 'करेणुगजयोषायां स्त्रियां पुसि मतंगजेइति मेदिनी ।। हज हरणे । हरेणुः । 'हरेणु सतीने स्त्री रेणुकाकुलयोषयोः' इति मेदिनी ।। हरेणुर्ग- न्धद्रव्यं कलायश्चेति बोध्यम् । 'कलायस्तु सतीनकः' इत्यमरः ।। (कुषादेः क्थः ) कुष्ठम् । रथः । काश दीप्तौ काष्ठम् । अवभृयः ।। (सुबोधिनी )- कुषादेः क्थः ॥ क्थप्रत्ययमाह-कित्त्वान गुणः । कुप निष्कर्षे कुष्ठन् । 'कुष्ठं रोगे पुष्करेऽस्त्री' इति मेदिनी ॥'कुष्ठं रोगे सुगन्धे च' इति विश्वः। रमु क्रीडायाम् । लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलोपा रथः। रथः पुमानवयवे स्यन्दने वेतसेऽपि च' इति मेदिनी ।। रथः स्यात्स्यन्दने काये चरणे वेतसेऽपि च' इति विश्वः ॥ काश दीप्तौ । छशषेति षत्वं प्टुत्वम् । “काष्ठा दारुहरिद्रायां कालमान- प्रकर्षयोः। स्थानमात्रे दिशि च स्त्री दारुणि स्यान्नपुंसफम्" इति मेदिनी ।। काठ दाविन्धनं त्वेधः इत्यमरः ॥ भृञ् धारणादौ । अवभृथो यज्ञस्नानम् ।। (उपादेस्थः) ओष्ठः । कोष्टः। गाथा। अर्थः । शुगतो शोथः ।। (सुबोधिनी )-उवादेस्यः॥ थप्रत्ययमाह-उप दाहे । ओष्ठः । कुष निष्कर्षे कोष्ठ कोष्टः कुक्षिकुसूलयोः गागे शब्दे । गाथा । 'गाथा लोक संस्कृतान्यभाषायां शेषवृत्तयोः' इति मेदिनी ।। ऋ गतौ । यर्थः 'अर्थोऽभिधेयरवस्तुप्रयोजननिवृत्तिष्ट' इत्यमरः ॥ शु गती । शोधः ' शोफस्तु स्वयथुः शोथः' इत्यमरः ॥ -- ·[ पूर्वदन्ते उणादयः] टीकाइयोपता। (२७७) केऽपि तुरा कचित्' इति विश्वः ॥षूङ प्राणिगर्मविमोचने। सावयात प्रेरयति कर्मणि लोकमिति सूरः । 'सूरसूर्यमादित्यः' इत्यमरः ॥ डुधाञ् धारणादौ । अपिदाधे. तीत्वम्। धीर धीरो धैर्यान्विते स्वैरे बुधे क्लीवं तु कृड्कुमे । स्त्रियां श्रवणतुल्यायाम्' इति मेदिनी । गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । गृध्रः। गृधः खगान्तरे पुंसि वाच्यलिङ्गोऽथ लुब्धके' इति मेदिनी ॥ (शूरादयः) शु सोत्रः शूरः। षिञ् सीरीचिञ चीरम् ॥ (सुबोधिनी )-शूरादयः॥ क्रप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-गु गतौ । निपातनाद्दोघः सर्वत्र । शूरः। 'शूरः स्यात्पादपे भटे' इति मेदिनी ॥ 'शूरश्चारुघटे सूर्य' इति विश्वहे- मचन्द्रौ ॥ पिज्ञ बन्धने । सीरः । 'सीरोऽहलयोः पुसि' इति मेदिनी ॥ चिञ् चयने । चीरम् । 'चीरो झिल्लयां नपुंसकम् । गोस्तने वस्त्रभेदे च रेखालेखनभेदयोः' इति मेदिनी ॥ 'चीरं तु गोस्तने वस्खे चूडायां सीसकेपि च । चीरो कृच्छ्राटिकाझि- ल्लयोः' इति विश्वः ॥ (वाविन्धेः) वधिम् । वृधु वर्धम् । वप्रः । इन्द्रः । अगि गतौ । अग्रम् । वजम् । डुवप् विप्रः । उच समवाये उग्रः । जिभी भये भेरी । शुच शोक शुक्रः। शुक्लः । गुङ्गो गौरः।इण् इरा। माला ॥ (सुवोधिनी)-वाविन्धेः ॥ त्रिइन्धी दीप्तौ विपूर्वादस्मात् क्रन् स्यात्।।नो लोप इति नलोपः । वधिम् । 'वधिं तु विमलार्थकम्' इत्यमरः ॥ वृधु वृद्धा । वई चर्म ।। डुवप वीजसंताने । वप्रः प्राकारः। 'वप्रः पितरि केदारे वप्रः प्राकाररोधातोः' इति धरणिः ॥ इदि परमैश्वर्यै । इन्द्रः। 'इन्द्रः शचपितावन्तरात्मन्यादित्ययोगयोः' इति विश्वः ।। आग गती । नलोपो निपात्यते । अग्रम् । “अगं पुरस्तादुपरि परिमाणे पलस्य च । मालम्बने समूह च प्रान्तरे पुन्नपुंसफम् । आधिके च प्रधाने च प्रयमे चाभिधेयवत्" इति मेदिनी ॥ बजः गतौ । वज्रः। 'वज्रोऽत्री हीरके पौ' । हुवप् वीजसन्ताने । उपवाया इत्वं निपातनात् । विप्रः ।। उच समवाये। चस्प गो निपात- नात् । उग्रः। 'उग्रः शूद्रासुते क्षत्राटे पुंसि विपत्कटे' इति मेदिनी ॥ त्रिभी भये । नदादित्वादीप । 'भेरी खी दुन्दुभिः पुमान्' इत्यमरः ।। पक्षे रस्य लत्वं निपात्यते। भेलः । 'भेलः प्लवे मणौ पुसि भीरावशे च वाच्यवत्' इति मेदिनी ।। शुच शोके । चस्य को निपातनात् । शुक्रः । 'शुक्रः स्याहार्गवे ज्येष्टमासे वैश्वानरे पुमान् । रेतोऽ- क्षितग्भिदोः होवम्' इति ।। पक्षे लत्वं निपात्यते । शुक्लः । 'शुक्लो योगान्तरे सिते । नपुंसकं तु रजते इति च मेदिनी।। गुङ् अव्यक्ते शब्दे । वृद्धिनिपातनात । गीरः । "गौः पीतेऽहणे शेते विशुद्धेप्पभिवेयवत् । ना श्वेवसर्षपे चन्द्रेन द्वयोः पद्मकगरे। गोरी त्वतंजातरजालन्यानंकभार्ययोः ॥ रोचने रजनीपिगाप्रियंगुवमुधामु च ।

·(२७६) सिद्धान्तवन्द्रिका। पूर्वकदन्ते उणादयः] । चदि आह्लादने इदित इति नलोपाभावः । चन्द्रः। 'हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र' इत्यमरः।। पचाद्यमत्यये चन्दोऽपि । 'हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः शशी चन्दोहिमद्युतिः' इति शब्दा- र्णवः ॥ उन्दी क्लेदने । उन्द्रः जलमाजारः ॥विता वणे। श्वित्रं कुष्ठम् ।। वृनु वर्तने वृत्रः। वृत्रो रिपौध्वनौ ध्वान्ते शैले चके च दानवे इति विश्वः ।। अज गतिशेषणयोः । अजेर्वीरिति वीरादेशः। वीराणीज्ञ प्रापणे । नीरम्॥छिदिर देवीकरणे । छिद्रमा दम निवासे।यजामिति संप्रप्तारणम् । घसादेःष इति षत्वे प्राप्त निषेधमाह । रपरसृपिजि- स्पृशिस्पृहिसवनादीनां सस्पषत्वं नेति।उनः। उस्रो वृषे च किरणे उस्ना धेनुपदित्रयोः' इति मेदिनी ॥ 'माहेयी सौरभेयो गौरुस्रा माता च ङ्गिणी' इत्यमरः।। शुभ दीप्तौ । शुभ्रम् । 'शुभं स्यादभ्रके क्लीवमुद्दीप्तशुक्लयोस्त्रिषु' इति मेदिनी ।। (तत्वदी०)-स्फायादेरित।।उन्द्रो जलचरः। श्वित्र कुष्ठम् । उनो रश्मिः। उन्ना गौः}} (अमितम्योर्दीर्घश्च ) आम्रः। ताम्रम् ॥ (सुबोधिनी)-अमितम्योर्दीर्घश्च ॥ आभ्यां रक् स्यादुपधाया दर्षिश्च ।। अम गत्यादौ । आम्रः 'आम्रश्चूतो रसालोऽसौ' इत्यमरः ॥ तमु कांक्षायाम् । नासम् ।। (निद्रादयः) णिदि निद्रा । अर्द आईम् । शुचू शूद्रः।दुःखेनेयते दूरम् । कृती कृच्छम् । क्रूरः ॥ रोदयतीति रुद्रः। ज्या वयोहानों। जीरः॥ ( सुबोधिनी )-निद्रादयः॥रमत्ययान्ता निपात्यन्ते-णिदि'कुत्सायाम्।नलोपो- निपातनात् । निद्रा । 'स्यान्निद्रा शयनं स्वापः' इत्यमरः॥ अर्द गतौ । अघों निपा- तनात् । आर्दा । आद्री नक्षत्रभेदे स्यास्त्रियां क्लिन्नेऽभिधेयवत्' इति मेदिनी । शुच शोके । चस्य दो धातोर्दीर्घश्च निपात्यते । शूद्रः॥इण गतौ दुःपूर्वः धातोलोंपो निपा- तनात् । रिलोपो दीर्घश्चनि रलोपपूर्वदीघौं । दुःखनेयते प्राप्यते इति दूरम् ॥ कृती छेदने । कृतेःकृच्छ क्रू इत्येतावादेशी निपातनात् ।'कृच्छमाख्यातमाभीले पापसंतपना दिनोः इति विश्वः॥ स्यात्कष्ट कृच्छ्रमा लम्' इत्यमरः। क्रूरः। 'दूरस्नु कठिने घोरे नृशंसे चाभिवेयवत्' इति विश्वः॥ नृशंसो धातुक क्रूरः पापो धूर्तस्तु वश्चकः' इत्य- मरः ।। रुदिर अश्रुविमोचने। यन्तः। रोदयतीति ओराति त्रिलोपः। रुद्राजु गती। ईकारो निपातनात् । जीरः ।ज्या वयोहाना। अस्मादप्रत्यये ग्रहामिति संप्रसारणे च कृते जीर इत्येके । 'जीरः खड्ने वणिग्द्रव्ये' इति विश्वः ॥ ‘जीरस्तु जरणे खड्ने' इति मेदिनी॥ (स्वादेः कः) सुरः। पूङ प्राणिप्रसवे सूरः । धीरः । गृधः ।। (सुबोधिनी )-स्वादेःक्रः ॥ ऋप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः। घूञ् अभिषवे।सुरः। 'सुरा चषकमद्ययोः।पुल्लिङ्गत्रिदिवेशे स्यात्' इति मेदिनी।।'सुरो देवे सुरा मद्ये चष- .

·[ पूर्वदन्ते उणादयः] काइयोपेता। (२७७) केऽपि सुरा कचित्' इति विश्वः॥पूङ प्राणिगर्मविमोचने । सावयात प्रेरयति कर्मणि लोकमिति सूरः । 'सूरसूर्यिमादित्यः' इत्यमरः ॥ डुधाञ् धारणादौ । अपिदाधे. तीत्वम्। धोरा धीरो धैर्यान्विते स्वैरे बुधे क्लीवं तु कुङ्कुमे । स्त्रियां श्रवणतुल्यायाम' इति मेदिनी । गृधु अभिकाड्झायाम् । गृध्रः। गृधः खगान्तरे पुंसि वाच्यलिङ्गोऽथ लुब्धके' इति मेदिनी ॥ (शूरादयः) शु सोत्रः शूरः। षिञ् सीरः।चिञ् चीरम् ॥ (सुवोधिनी )-शूरादयः॥क्रप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-गु गतौ । निपातनाहोर्यः सर्वत्र । शूरः। 'शूरः स्यात्पादपे भटे' इति मेदिनी ॥ 'शूरश्चारुघटे सूर्य' इति विश्वहे- मचन्द्रौ ॥ पिन वन्धने । सीरः । 'सीरोऽहलयोः पुसि' इति मेदिनी ॥ चिञ् चयने । चीरम् । 'चीरो झिल्लयां नपुंसकम् । गोस्तने वस्त्रभेदेच रेखालेखनभेदयो।' इति मेदिनी ॥ 'चीरं तु गोस्तने वस्त्रे चूडायां सीसकेऽपि च चीरो कृच्छ्राटिकाझि- लयोः' इति विश्वः ॥ (वाविन्धेः) वधिम् । वृधु वर्धम् । वप्रः । इन्द्रः । अगि गतौ । अग्रम् । वजम् । डुवप् विप्रः । उच समवाये उग्रः । अिभी भये भेरी । शुच शोक शुक्रः। शुक्लः । गुङ् गतौ गौरः।इण इरा। माला ।। (सुबोधिनी)-वाविन्धेः ॥ जिइन्धी दीप्तौ विपूर्वादस्मात् कन् स्यात्।।नो लोप इति नलोपः । वधिम् । 'वधिं तु विमलार्थकम्' इत्यमरः ॥ वृधु वृद्धा । वर्दै चर्म ॥ डुक्प् वीजसंताने । वप्रः प्राकारः। 'वप्रः पितरि केदारे वप्रः प्राकाररोधतोः' इति धरणिः ॥ इदि परमैश्वये । इन्द्रः। 'इन्द्रः शचपितावन्तरात्मन्यादित्ययोगयोः' इति विश्वः ।। आग गा । नलोपो निपात्यते । अग्रम् । “अयं पुरस्तादुपरि परिमाणे पलस्य च । बालम्वने समूह च प्रान्तरे पुन्नपुंसकम् । आधिके च प्रधाने च प्रयमे चाभिधेयवत्" इति मेदिनी ॥ ब्रजः गतो । वज्रः। 'वज्रोऽत्री हीरके पदो' | इव वीजसन्ताने । उपधाया इत्वं निपातनात् । विप्रः॥ उच समवाये। चस्य गो निपात- नात् । उग्रः। 'उग्रः शूद्रासुते क्षबाटे पुंसि विषत्कटे' इति मेदिनी ॥ त्रिभी भये । नदादित्वादीपू । 'भेरी खी दुन्दुभिः पुमान्' इत्यमरः ॥ पो रस्य लत्वं निपात्यते । भेलः । 'भेलः प्लवे मणौ पुति भीरावने च वाच्यवत्' इति मोदनी ।। शुच शोके । चस्य को निपातनात् । शुक्रः।'शुक्रः स्याहार्गवे ज्येष्टमासे वैश्वानरे पुमान् । रेवोऽ- शिरुग्भिदोः लोदम्' इति ।। पक्षे लत्वं निपात्यते । शुक्लः । 'शुक्लो योगान्तरे सिते । नपुंसकं तु रजते इति च मेदिनी॥ गुङ् अव्यक्त गन्दे । वृद्धिनिपातनात । गोरः। "गौः पीतेऽरुणे शेते विशुद्धेप्पभिवेयवत् । ना श्वेतवर्षपे चन्द्रेन द्वयोः पद्मकेगरे । गोरी त्वतंजातरजाकल्यानंदभार्ययोः ॥ रोचने रजनीपिङ्गाप्रियंगुवमुचामु च ·(२७६) सिद्धान्तवन्दिका। । पूर्वकृदन्ते उणादयः] चदि आह्लादने इदित इति नलोपाभावः । चन्द्रः। 'हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र' इत्यमरः।। पचाद्यप्रत्यये चन्दोऽपि । 'हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः शशी चन्दोहिमयुतिः' इति शब्दा- र्णवः ।। उन्दी क्लेदने । उन्द्रः जलमाजार: चिता वणे । श्वित्रं कुष्ठम् ॥ वृतु वर्तने वृत्रः। यत्रो रिपो ध्वनी ध्वान्ते शैले चक्रे च दानवे' इति विश्वः ॥ अज गतिशेपणयोः । अजेवीरिति वीरादेशः। वीराणीज्ञ प्रापणे । नीरम्॥छिदिर देवीकरणे । छिद्रम।। वस निवासे।यजामिाते संप्रसारणम् । घसादेःष इति षत्वे प्राप्त निषेधमाह । परपिसृजि- स्पृशिस्मृहिसवनादीनां सस्पषत्वं नेतिाउनः। उस्रो वृषे चकिरणे उस्ना धेनुपवित्रयो' इति मेदिनी ॥ 'माइयो सौरभेयो गोरुना माता च शृङ्गिणी' इत्यमरः। शुभ दीप्तौ । शुभ्रम् । 'शुभ्रं स्यादभ्रके क्लीवमुद्दोप्त शुक्लपोस्त्रिषु' इति मेदिनी ॥ (तत्त्वदी०)-स्फायादेशित।।उन्द्रो जलचरः। श्वित्र कुष्टम् । उस्रो रश्मि.। उन्ना गौः॥ (अमितम्योर्दीर्घश्च ) आम्रः । ताम्रम् ॥ (सुबोधिनी)-अमितम्योदीर्घश्च ॥ आभ्यां रक् स्यादुपधाया दर्विश्च ॥ अम गत्यादौ । आम्रः 'आम्रचूतो रसालोऽसौ' इत्यमरः । तमु कांक्षायाम् । नामम् ॥ (निद्रादयः) णिदि निद्रा । अर्दआईम् । शुचू शूद्रः।दुःखेनेयते दूरम् । कृती कृच्छम् । क्रूरः ॥रोदयतीति रुद्रः। ज्या वयोहानी । जीरः॥ (सुबोधिनी)-निद्रादयः।रिमत्ययान्ता निपात्यन्ते-णिदि कुत्सायाम्।नलोपो. निपातनात् । निद्रा । स्थानिद्रा शयनं स्वापः' इत्यमरः।। अर्द गौ । अदेंदीवों निपा- तनात् । आः । 'आर्द्रा नक्षत्रभेदे स्यास्त्रियां क्लिन्नेऽभिवेयवत्' इति मेदिनो ॥ शुच शोके । चस्य दो धातोर्दीर्घश्च निपात्यते । शूद्रः।इण गतौ दुःपूर्वः धातोलोपो निपा- तनात् । रिलोपो दीर्घश्चति रलोपपूर्वदीघौँ । दुःखनेयते प्राप्यते इति दूरम् ॥ कृती छेदने । कृतेःकृच्छ क्रू इत्येतावादेशी निपातनात् ।'कृच्छमाख्यातमाभीले पापसंतपना दिनोः इति विश्वः॥ 'स्यात्कष्ट कृच्छ्माभीलम्' इत्यमरः।। क्रूरः। 'दूरस्तु कठिने धोरे नृशंसे चाभिधेयवत्' इति विश्वः।। नृशंसो धातुक काः पापो धूर्तस्तु वश्चकः' इत्य- मरः ॥ रुदिर अश्रुविमोचन।यन्तः। रोदयतीति बारात मिलोपः। रुद्रः॥जु गतौ । ईकारो निपातनात् । जीरः ।ज्या वयोहानौ। अस्मादप्रत्यय ग्रहामिति संप्रसारणे च कृते जीर इत्येके । 'जीरः खड्ग वणिग्व्ये' इति विश्वः ॥ 'जीरस्तु जरणे खड्ने' इति मेदिनी ॥ (स्वादेः कः) सुरः। पूङ प्राणिप्रसवे सूरः । धीरः। गृधः ॥ ( सुवोधिनी )-स्वादेःक्रः॥ प्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः। घूञ् अभिषवे।सुरः। 'सुरा चषकमधयोःपुंल्लिङ्गाखिदिवेशे स्यात्' इति मेदिनी।।'सुरो देवे सुरा मधे चष- ।

·(२७७) [पूर्वशदन्ते उणादयः] टीकाइयोपेता। केऽपि सुरा कचित्' इति विश्वः ॥ धूङ प्राणिगविमोचने। सावयाते प्रेरयति कर्मणि लोकमिति सूरः । 'सूरसूर्यिमादित्यः' इत्यमरः ॥ डुधाञ् धारणादौ । अपिदाधे. तीत्वम्। धोरा धीरो धैर्यान्विते स्वैरे वुधे क्लोवं तु कुकुमे । स्त्रियां श्रवणतुल्यायाम्' इति मेदिनी । गृधु अभिकाक्षायाम् । गृध्रः। गृधः खगान्तरे पुंसि वाच्यलिङ्गोऽथ लुब्धके' इति मेदिनी ॥ (शूरादयः) शु सोत्रः शूरः। षि सीरः।चिञ चीरम् ॥ (सुवोधिनी )-शरादयः॥क्रप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-गु गतौ । निपातनादोघः सर्वत्र । शूरः। 'शूरः स्यात्पादपे भटे' इति मेदिनी ॥ 'शूरश्चारुघटे सूर्ये' इति विश्वहे- मचन्द्रौ ॥ षिञ वन्धने । सीरः । 'सीरोऽकहलयोः पुसि' इति मेदिनी ॥ चिञ् चयने । चीरम् । 'चीरो झिल्लयां नपुंसकम् । गोस्तने वस्त्रभेदे च रेखालेखनभेदयोः' इति मेदिनी ॥ 'चीरं तु गोस्तने वस्त्रे चूडायां सीसकेऽपि च । चीरो कृच्छ्राटिकाझि- ल्लयोः' इति विश्वः ॥ (वाविन्धेः) वधिम् । वृधु वर्धम् । वप्रः । इन्द्रः। अगि गतौ । अग्रम् । वनम् । डुवप् विप्रः। उच समवाये उग्रः। जिभी भये भेरी । शुच शोक शुक्रः। शुक्लः । गुङ गतौ गौरः।इण् इरा। माला ॥ (सुबोधिनी)-वाविन्धेः ।। त्रिइन्धी दीप्तौ विपूर्वादस्मात् क्रन् स्यातानो लोप इति नलोपः । वधिम् । 'वधिं तु विमलार्थकम्' इत्यमरः ॥ वृधु वृद्धा । वर्दै चर्म ॥ डुक्पू वीजसंताने । वप्रः प्राकारः। 'वप्रः पितरि केदारे वप्रः प्राकाररोधतोः' इति धरणिः ॥ इदि परमैश्वये । इन्द्रः। 'इन्द्रः शचपितावन्तरात्मन्यादित्ययोगयोः' इति विश्वः ॥ आग गती । नलोपो निपात्यते । अग्रम् । "अयं पुरस्तादुपरि परिमाण पलस्य च । बालम्बने समूह च प्रान्तरे पुनपुंसकम् । आधिके च प्रधाने च प्रयमे चाभिधेयवत्" इति मेदिनी ।। बजः गतौ । वज्रः। 'वज्रोऽत्री हीरके पवौं' ।। हुवप् वीजसन्ताने । उपधाया इत्वं निपातनात् । विप्रः ।। उच समवाये। चस्प गो निपात- नात् । उग्रः। 'उमः शूद्रासुते क्षवादे पुंसि विषत्कटे' इति मेदिनी ॥ त्रिभी भये । नदादित्वादीप । 'भेरी स्त्री दुन्दुभिः पुमान्' इत्यमरः ॥ पक्षे रस्य लत्वं निपात्यते। भेलः । 'भेलः प्लवे मणौ पुसि भीरावज्ञे च वाच्यवत्' इति मेदिनी ॥ शुच शोके । चस्य को निपातनात् । शुक्रः । 'शुक्रः स्याहार्गवे ज्येष्टमासे वैश्वानरे पुमान् । रेतोऽ- शिग्भिदोः हवम्' इति ।। पक्षे लत्वं निपात्यते । शुक्लः । 'शुक्लो योगान्तरे मिते । नपुंसकं तु रजते इति च मेदिनी। गुङ् अव्यक्ते शब्दे । वृद्धिनिपातनात । गौरः । "गौः पीतेऽरुणे शेते विशुद्धेप्पभिषेयवत् । ना श्वेततर्पपे चन्द्रेन द्वयोः पद्मकगरे। गौरी त्वतंजातरजःकन्यानंतभार्ययोः ॥ रोचने रजनीपिङ्गाप्रियंगुवमुवामु च ·(२७८) • • सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्ते उणादन] आपगाया विशेषेऽपि यादसांपतियोषिति" इति मेदिनी ।। 'गौरोऽरुणे सिते पीते' इति विश्वः ॥ इण् गतो । इणो गुणाभावो निपातनात् । इरा । इस मद्ये च वारिणि' इति विश्वः॥ मा माने । प्रत्यये रस्प लत्वं निपातनात् । नाला । 'मालं क्षेत्र बियां पृकानजोर्जात्यन्तरे पुमान्' इदि मेदिनी ।। 'मालं क्षेत्रे जने मालो माला पुष्पा- दिदामनि' इति विश्वः ॥ 'मालमुन्नतभूतलम्' इत्युत्पले । 'क्षेत्रमारुह्य मालम्' इति मेघदूतः ॥ (कुः शिल्पिसंज्ञयोः) रजकः । चा भक्षणे चपकम् । कुह विसमापन कुहकम् ॥ (सुबोधिनी) कुः शिल्पिसंज्ञयोः॥ शिल्पित्यभिधये संज्ञायां गम्यमानायां च कुः स्यात् ।। प्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः। युवोरित्यादेशः रच रागे । नो लोप इति नलोपः। रजकःरजको धावकशुकौ' इति हैमः॥ रजो धावके शुके' इति विश्वः॥ चष भक्षणे। संज्ञायां तु चषकः । 'चषकोऽली पानपात्रम्' इत्यमरः।। कुइ विस्मापनी मुहरुः दाम्भिक' ॥ कृती छेदने । कृतज्ञः ॥ (मुषेः किको दीर्घश्च) मूषिकः। (सुबोधिनी)-मुषेः किको दीर्घश्च ॥ मुष स्तेये अस्मात्तिक । क्रिकप्रत्यय- माह-कित्त्वान्न गुणः। मूषिकः आखुः ॥ (क्रिय इकः ) ऋयिकः ॥ (सुवोधिनी )-क्रिय इकः ॥ इकप्रत्ययमाह-डुकृञ् द्रव्यविनिमये । क्रयिका क्रेता ॥ (श्यास्त्याहाविश्य इनः)श्येनः । स्त्येनः । हरिणः । अविनः।। (सुवोधिनी )-श्यास्त्याहनाविभ्य इनः ॥ इनप्रत्ययमाह-इयैङ गता। सन्ध्यक्षराणमित्यात्वम् । श्येनः । श्येनः पत्रिणि पाण्डुरे' इति मेदिनी ॥ स्त्यै ट्यै शब्दसंघातयोः । सत्येनश्चौरः॥ हृञ् हरणे । हरिणः । “हरिणः पुंसि सारंगे विशदे वभिधेयवत् । हरिणी हरितायां च गणिकावृत्तभेदयोः । सुवर्णप्रतिमायां च" इति मेदिनी ॥ अव रक्षणादौ । अविनः अध्वर्युः ।। (वृजादेः किनः ) वृजिनम् ॥ (सुबोधिनी )-वृजादेः किनः ॥ किन्प्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः।वृजी वर्जने। वृजिनम् । वृजिनं कल्मषे क्लीवं केश ना कुटिलऽन्यवत्' इति मेदिनी ॥ (अजेर्वी न ) आजिनम् । कठ कृच्छ्रजीवने कठिनम् । नल गन्धे नलिनम् । कुडि दाहे कुण्डिनम् । दो दिनम् ॥

·- faran. [कदन्ते उगादयः] टीसहयोपेता। (२७९) (सुबोधिनी)-अजेवीं न ॥ जिनमत्यये वीभावो न स्यात् ॥ अज गत्याद।। अजिनम् । 'अजिनं चर्म कृत्तिः ती इत्यमरः ॥ कठ कृच्छजीवने । कटिनमा ठि. नमरि निष्ठुरे स्यात्स्तव्ये तु त्रिपु नपुंसमं स्थाल्याम्।कटिनी सटिकायामाप कठिना गुडशर्करायांच" इति मेदिनी ॥ नल गन्वने ॥ नलिन पद्मम् ॥ मल धारणे । मालि- नम् । 'मलिनं दूपिते कृष्गे ऋतुमत्यां तु योषिति' इति मेदिनी । कुडि दाहे। कुण्डिनं नगरम् । कुण्डिन ऋषिः॥ दो अवलण्डने । सन्ध्यक्षराणामित्यावे आतोऽनपीत्या- लोपः। दिनम् । (द्रुदक्षिभ्यामिनः ) द्रविणम् । दक्ष वृद्धो । दक्षिणः । दक्षिणा ॥ (सुबोधिनी) दक्षिभ्यामिनः ॥ गतौ । द्रविण । 'द्रविणं न द्वयोर्वित्ते काञ्चने च पराकमेति मेदिनी । दा वृद्धी । दक्षिणः । “दक्षिणस्तु परच्छन्दानुव- तिनि । दक्षेपसव्ये साल मा नेपय दक्षिणा । दिन प्रतिष्ठा यज्ञदानम्" इति हेमचन्द्रः ॥ "दक्षिणः सग्लोदाम्पाचन्दानुवतियु । याच्याक्षिणापाची यज्ञदान- प्रतिष्टयोः इति दियः॥ (अतेंः किदिर व ) टरिणम् ।। (योपिनी-अः किदिः ॥ गता भरमादिना प्रत्यागः ग्यासा- तोरिरादेशश्च ।। इरिन । 'इणि त्यामा रत्यमरः ।। (वेपितुयोववश्च ) विपिनम् । नुहिनम् ॥ (ोधिनी )-वैपितृह्योहम्वच । आम्पामिनयमः ग्यादातोमा ।। टुवे पम्पने । विपिनम् । 'दमा विपिन' दत्तमः ॥ नहि गर्दन उप 17" गुरो हो । हानि हिमः ! (नलिलिभ्यां 3 ) तल प्रतिष्टायान । नलिनम् । पन्दिनम् ।। (हदोदिनी) ललिपलिभ्यां च ।। हनम्ययापन:- नियाम । तहिना दिन रिले लो मच्चाधि ! (द) रोहिणः ॥ (ह) रहेर सरदारानन्द- . । आरोतः वि बन्न आः ।दि । M ·मतmeena (२८०) सिद्धान्तचन्द्रिका । [पूर्वकृदन्ते उणारयः .(ग्लानुदिभ्यां डौः ) ग्लोः । नौः॥ (सुबोधिनी)-ग्लानुदिभ्यां डौः । डोप्रत्ययमाह-डित्याहिलोपः । ग्लै हर्ष क्षये । ग्लोः । ग्लौदंगाका कलानिधिः' इत्यमरः ॥ णुद प्रेरणे । नौः । निय नोत्तराणिस्तरिः' इत्यमरः ॥ (रातेः ) राः, राया ॥ (सुबोधिनी-रातेः ॥ डेप्रत्ययमाइ-डित्वाहिलोपः। रा दाने । रेस्भि इत्या वम । गः। ': स्मृतः पारके तीक्ष्णे राः पुंसि स्वर्णवित्तयोः इति मेदिनी रस्तीक्ष्णे पहने रास्तु सुवर्णे जलदे धने' इति हैमः ॥ (गमेडी) गीः॥ (मुबोधिनी)-गमेडोंः । डोप्रत्ययमाइ-डित्वाहिलोपः । गम्ल गती। भोगे. गिपीः । गी: । "गीतादित्ये वलीपर्दे किरणकतुभेदयोः । मी तु स्याहशि भारयां भृमी च मुग्भावपि । नृगियोः स्वर्गवज्राम्नुश्मिदृग्वाणलोमसु” इति के शरः ।। "गीः संग वृषभे ग्यमी बने चन्द्रे पुमान भवेत । अर्जने नेत्रदिग्याणभृवागारिए गर्मिता तात्यमरः॥ (नदी)-गमगित ॥ गोरिति ॥ गीनादिगं बली दि रिणकनुभयोः ॥fits प', 'T मा गुरमापति | पिया. पर्गव नाम्नुशियाणलोम ( भ्रमेहः ) ः॥ ( मुगवनी) चमः ॥ प्रत्ययमाद-दित्याहिलोपः। भ्रम, अनाम्याने ।। ( दमंडोम ) दाः, दापों ।। (मुनी ) दमदॉग ॥ दामप्रत्ययमाद-त्याहिलोपः । नम, उपम दो पनि दोष दम्यान श्रीदषश्या गापुम्न्यम ॥ कालापानी' इनि भागांकनामदीदीपा च ममी बानिय जोमामालिक । प्रति आदर्वः) वणिक। ( गट आटयः ॥ ययमा: पण ! T: E गया ! {दी युप्रत्ययः । दाना ।। - -दादर र प्रयः । Em:- ! pari - RI -::'"''? - 11:4 .: :

·. - [ पूर्वकृदन्ते:उणादयः] टीकाक्ष्योपेता। (२८१) दन्त्यसकारखानाप । 'रसन स्वदनै ध्वनौ । जिह्वायां तु न पुसि स्याद्रास्नायां रसना स्त्रियाम्' इति मेदिनी ॥ 'रसनं निःस्वने स्वादे रसना काश्चिजिद्वयोः इति धराणः ॥ ( तत्वदी०)-रशनति ॥ काञ्ची । जिहायां दन्त्यसकारवान् ।। (उन्देर्नलोपश्च ) ओदनः ॥ (सुबोधिनी)-उन्देर्नलोपश्च ॥ युः स्यात् ।। उन्दी क्लेदने । ओदनः 'ओदनं न स्त्रियां भक्ते वलायामोदिनी स्त्रियाम्' इति मेंदिनी ॥ (गमेर्गान्तादेशश्च) गगनम् । (अन्येभ्योऽपि युः) स्यन्दनम् । रोचनः। (रञ्जिकृभ्यां क्युः ) रजनम् । किरणः ॥ (सुबोधिनी)-गमेर्गान्तादेशश्च ॥ युः स्यान्मस्य गश्च ॥ गम्ल गतौ । गग- नम् । 'नभोऽन्तरिक्षं गगनम्' इत्यमरः ॥ अन्येभ्योऽपि युः ॥ स्यन्दू प्रस्रवणे । स्यन्दनः । स्यन्दन तु स्रुतौ नीरे तिनिशे ना रथेस्त्रियाम्' इत्यमरः ॥ रुच दीप्ती । रोचनः "रोचना रक्तकह्नारे गोपित्तवरयोषितोः।रोचनः कूटशाल्मल्यां पुसि स्याहो- चके त्रिपु" इति मेदिनी ॥ (सुवोधिनी )-रनिकृभ्यां क्युः। क्युप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । रा रागे । नो लोप इति नलोपः । रजनम् । 'रजनो रागमनने रजनं रक्तचन्दने' इति मेदिनी ।। कृ विक्षेप । ऋत इरितीर । किरणः ॥ (धृषेधिपश्च) धिषणा । (धाञश्च) निधनम् ॥ (सुवोधिनी )-धृषर्धिषश्च ॥धृषधिए आदेशश्च । त्रिवृपा प्रागल्भ्ये । विषणः । 'विषणत्रिदशौचाय धिषणाधिपयोषिति' इति मेदिनी ॥ गीप्पतिर्धिपणो गुरुः' इत्यमरः ॥ दुधाञ् धारणादौ । आतोऽनपीत्यालोपः । निवनम् । 'निघनं स्यात्कुले नाशे' इति मेदिनी ॥ 'निधनं कुलनाशयोः' इति हैमः।। (तत्तदी० )-धिषणेति । बुद्धः । गुरौ तु पुंवत् ।। ( पृपदादयः) पृष् सेचने पृषत् । पृपन्ति । वृह उद्यमे वृहद । महान् । जगत् ॥ (विपूर्वाद्धनः) वेदत् ।। (सुबोधिनी )-पृषदादयः।।अतृप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते वर्तमानऽयो। अतृप्रत्यय- माह-ऋदित्वात्पुंसि वितो नुमिति नुम् । खियां तु वित इतीप्!पृषु सेचने निपातना- द्गुणाभावः।पृषत् । पृषन्तिादिन्दुवाची पृपच्छब्दो नपुंसकमिति ध्वननाय बहुवचना- तमुवाहतम् । "पृषन्मृगे पुमान्विन्दी न पोः पृपतोऽपि ना" इति भदिनी ।। वृद दृडौ । वृदव विलन् । 'वृहवी चटवारियां कंटकापी च वाचि च पनि विश्वः ।।

·le ·[ पूर्वदन्ते उणादयः ] टीकाइयोपेता। (२८३) 'ननान्दा तु स्वसा पत्युननन्दा नन्दनी च साइति शब्दार्णवः॥ उषा पूषा ननान्दा च ननन्दा च प्रकीर्तिता' इति विश्वः॥ (दिवेळः ) देवा, देवरी ॥ (सुबोधिनी)-दिवेः॥ दिवु क्रीडादौ । देवा। स्वामिनो देवदेवरौ' इत्यमरः। (नयतोर्डिच ) ना, नरौ, नरः॥ (सुबोधिनी)-नयडिच्च ॥ दृप्रत्ययमाह-दित्त्वाहिलोपः । णी प्रापणे । ना। स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नराः' इत्यमरः ॥ (अांदेरनिः) अरनिः । सरणिः ।तरणिः । धमनिः।अशनिः । अवनिः । रजनिः। (सुबोधिनी)-अादेरनिः ॥ अनिप्रत्ययमाह-ऋ गतौ।अररिः । 'अरणिर्व- दिमन्थे ना योनिर्म-पदातीण' इति मेदिनी ॥ स गती। सरणिः । 'सरणिःश्रेणिव- मनोः' इति दन्त्यादौ रमसः ॥ शू हिंसायाम् । ततोऽनिः । शरणिरित्येके ॥ धृन धारणे । घराणभूमिः ॥ धमिः सौत्रः । धमनिः शिरा ॥ अश भोजने । अश्यते भुज्यते राज्यमिन्द्रेणानयोते अशनिः । 'अशनिः स्त्रीपुंसयोः स्याञ्चञ्चलायां पवावपि' इति मेदिनी । अव रक्षणादौ । अवनिः पृथिवी ॥ तृ प्लवनतरणयोः 'तरणिमणी पुसि कुमारीनौकयो:दिपाम्' इति मेदिनी । कुमारी लताविशेषः। तरणी रामतरणी फर्णिका चारकेसरा। सहा कुमारी गन्धाढया' इति धन्वन्तरीिनघण्टुः॥ रज रागे । नलोपो निपानात् । रजनिः। कृदिकारादितीपि रजनी । रजनी हस्तिनी रात्रिर्हरिद्रा- जतुकासु च' इति मेदिनी ॥ (अादेरिस् ) अचि., अर्चिषी । रोचिः। शोचिः । छदिः। हविः। सर्पिः॥ (सुवोधिनी)-अादेरिम् ॥ इसमत्ययमाह-अर्च पूजायम् । अर्चिः। ज्या- सभासोर्न पुंस्यचिः' इति सान्तेष्यमरः ॥ पन्तादर्चेरिप्रत्यये अचिरिदन्तोऽपि । 'अचितिः शिखा खियाम्' इत्यमरः ॥ शुच मोके । गोविः । 'गचिः गोचिस्मे होवे' इत्यमरः ॥ दु दानादनयोः । हविः वृतम् ॥ मृष्ट गती । सर्पिः आज्यम् ।। (तत्वदी०) अादेरिति ॥ ॥ इन्दनोऽ। टोचिदीनिः ।। (धुतेरादेर्जः) ज्योतिः॥ (सुबोधिनी )-तेराजः ॥ इम् म्यान् दस्य जन्च ॥ दात दीनी । ज्योतिः । 'ज्योतिरनों दिवाकरे । पुनान नपुंनक दृष्टो स्यान्नमत्रप्रकाशयोःइति मेदिनी ।। (हेर्नलोपश्व ) वाहिः ।।

·(२८२) सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्ते उणादयः] । मह पूजायाम् । महान् । 'महती वल्लकीभेदे राज्ये तुस्यानपुंसकम् । तत्वभेदे पुमा- श्रेष्ठे वाच्यवत्' इति विश्वः॥"विश्वावसोस्तु वृहती तुम्बरोश्च कलावती । महती नार- दस्य स्यात्सरस्वत्यास्तु कच्छपी" इति वैजयन्ती ॥ 'अवेक्षमाणं महती मुहुर्मुहुः इति माधः ।। हन हिंसागत्योः । विपूर्वाद्धन्तेरप्रत्ययो धातोष्टिलोपश्च निपातनादुपसर्गेकार- स्यैत्वं च । विहन्ति गर्भमिति वेदत् । 'बेहदोपघातिनी' इत्यमरः ॥ (नप्तनेष्ट्रत्यक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तृभ्रातृजामातृमातृपितृदुहित एते निपात्यन्ते तृप्रत्ययान्ताः) न पतन्त्यनेनेति नप्ता । नेष्टा । वेषयतीति त्वष्टा । क्षद भक्षणे क्षत्ता । होता । पोता। प्रशास्ता। भ्राता । जायां मातीति जामाता । मान पूजायाम् माता। पाती. ति पिता । दुहिता॥ (सुवोधिनी)-नप्नेष्टुत्वष्टक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तृभ्रातृजामातृमातृपितृदुः हित एते निपात्यन्ते तृप्रत्ययान्ताः ॥ तृप्रत्ययमाइ-पल्ल पतने ! नत्रः प्रकृति- भावो धातोटेलोपश्च निपातनात् । सेरा इत्यात्वम् । नाता पौत्रो दौहित्रश्च ।। णी प्रापणे।नयतेः कुक् गुणश्च निपातनात् । ष्टुत्वम् । नेष्टात्विष दीप्तौ । धातोरितोऽत निपातनात् । त्वष्टा । 'स्वष्टा पुमान्देवशिल्पितक्ष्णोरादित्यवाच्यापि इति मेदिनीयक्षद शकलीकरणे भक्षणे च । अनुदात्तेतः। क्षत्ता । क्षत्ता स्यात्सारथौ द्वाःस्थे वेश्यायामपि शूद्रजे' इति विश्वः ॥ हु दानादनयोः । होता ॥ पृञ् पवने । पोता ॥ भ्राज दीप्तौ । भ्राजतेजलोपो निपातनात् । माने । जायां मातीति जायाया जादेशो निपातनात्। जामाता ॥ भ्राता । मान पूजायाम् । नस्य लोपो निपातनात् । माता ॥ पा रक्षणे । पतिराकारस्यत्वं च निपात्यते । पिता ॥ दुइ प्रपूरणे । दुईस्तृप्रत्ययस्येड्गुणाभावश्च निपातनात् । दुहिता॥ (सावसेः) स्वसा॥ (सुबोधिनी )-सावः ।। सु उपपदे असु क्षेपणे इत्यस्मादृप्रत्ययः स्यात् ॥ ऋप्रत्ययमाह-स्वसा भगिनी।। (यतेवृद्धिश्च ) याता॥ (सुघोधिनी)-यतेवृद्धिश्च ॥ यती प्रयलेऽस्मारः स्यादवृद्धिश्च ॥ याता। 'भायांस्तुभ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम्' इत्यमरः ॥ (नजि नन्देश्च )न नन्दतीति ननान्दा । ननन्देत्येके ॥ (सुबोधिनी)-ननि नन्देश्च ॥ ऋस्यावृद्धिश्च । टुनदि समृद्धौ । न नन्दती- ति॥ कृतायामपि सेवायां रुष्यतीत्यर्थः । ननन्दा । ननान्दा । वृद्धिर्वानुवर्तत इत्येके ।

·[पूर्वकृदन्ते उगादयः] दीपाइयोपेसा। (२८७) (तत्वदी०)-शिल्पादय इति॥ शिल्प कौशलम् ।'शष्य बालनृणं प्रतिभाक्षयश्च ॥ वा. प्पामिति ॥ 'मस्त्री नेत्रजलोष्मणोः।। 'रूप स्वभावे सौदयें ॥ (स्तनादेय॑न्तादित्तुः ) स्तनयितुः । गदयित्नुः ॥ (सुबोधिनी)-स्तनादेय॑न्तादित्तुः ॥ इत्लुप्रत्ययमाह-स्तन गदी देवशब्दे । चुरादी ज्यन्तौ । गुणे कृते अयादेशः स्तनायितुः स्तनायित्नुःपुमान्वारिधरेऽपिस्तनि- तेऽपि च' इति मेदिनी ॥ 'स्तनीयतुः पयोवाहे तवृत्तौ मृगरोगयोः' इति विश्वः॥ गदायित्नुः । 'गदायलुः पुमान्कामे जल्पाके कार्मुकेपि च' इति विश्वः ॥ ( तत्वदी०)-स्तनादेरिति । स्तनयितुरिति ॥ ओरलोपः ॥ (दाभास्यां नुः ) दातुः । भातुः॥ (सुवोधिनी)-दाभाभ्यां तुः ॥ नुप्रत्ययमाइ-डुदान दाने। दानुः । 'दानु- तिरि विक्रान्त' इति मेदिनी ॥भा दीप्तौ । भानुः। भानू रश्मिदिवाकरौ' इत्यमरः । (धेट इच्च ) धेतुः ॥ (सुबोधिनी )-धेट इन्च ।। नुः स्यादातोरित्वं च ॥धेट पाने संध्यक्षराणा. मित्यावे कृते इत्वम् । ततो गुणः । धेतुः । धेनुः स्यान्नवसतिका' इत्यमरः ।। (सुवः किच्च) सूनुः ॥ (सुवोधिनी )-सुवः किञ्च ॥ नुक् स्यात् ॥ कित्त्वान्न गुण. पूड प्राणिप्रसवे । सूठः । सूनुः पुत्रेलुजे वो इदि विश्व ।। (तत्वदी०)-सूनुरिति ॥ 'तनुः पुत्रेऽनुजे रवौ ॥ (अजिवृभ्यां णुः ) वेणुः। वर्णः ॥ (सुबोधिनी)-अजिवृभ्यां णुः ॥णुप्रत्ययमाह-अन गती । यीति वी। वेणुः । वेणुपान्तरे वंगे' इति विश्वः । वृद्ध संभक्ती । वणुः । नदेवभेदयोः ।। (स्थारीभ्यां णुः ) स्थाणुः । रेणुः ।। (सुबोधिनी)-स्थारीभ्यां णः ॥ टा गतिनिवृत्ती । स्थाणुः । 'स्थाणुः कीले हरे पुमान् । अखी ध्रुदे' इति मेदिनी । 'स्थाणुः कीले स्थिर हो' इति विवः ॥ गै गविरेषणयो । रेणुः । रणः सीपुंसयोवूलो पुल्लिङ्गः पटे पुनः' इति मेदिनी ।। 'रेणुढयोः वियां धूलि इत्यमरः ।। (तसदी०) स्थाणुरति ।। 'पानु नोट धिरे हरे कृयात्रिय टि' ॥ विषैः कित ) विष्णुः॥ (सुबोधिनी -विपः शित् ।। पुकमन्ययमाद-विमान गुणः । पिपल व्यानी विष्णुः । 'विगु गयनः कृष्णः' इत्यमरः ॥

·(२८६) सिदान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्ते उणादयः] लोहाजिमुकके । क्लीवं यवाग्रके पुसि तिग्मात्मत्यागिनोत्रिषु" इति मेदिनी ।। लिप आलिङ्गने श्लिषेरिकारस्यात्वं निपातनात् । षढोरिति कत्वम् । श्लक्ष्णम् (तत्वदी०)-रास्नादयः ॥राना गन्धद्रव्यम् । सान्ना गोगलकम्बलः । स्थूणा गृह- ॥ (मनादेर्युः ) मन्युः । दस्युः । जन्युः॥ (सुबोधिनी)-मनायुः ॥ युप्रत्ययमाह-मन ज्ञाने । निपातनान्न युवोरित्यना- देशः। मन्युः । मन्युदैन्ये ऋतौ अधि' ॥ दसु उपाये । दस्युः । 'दस्युश्चौरे रिपी सि' इति मेदिनी ॥ जनी प्रादुर्भाव । जन्युः । अथ जन्युः स्यात्माण्याग्निधातृषु' इति मेदिनी॥ (तत्त्वदी०)-मनादोरेति ॥ 'मन्युर्दैन्ये ऋतौ क्रुधि ।' दस्युश्चोरः । जन्युर्देही । (मृङस्त्युक्) मृत्युः ॥ (सुवाधिनी)-मृङस्त्युकू ॥ त्युकूप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः। मृङमाणत्यागे। मृत्युः । 'मृत्युनर्ना मरणे यमे' इति मेदिनी ॥ (सतॆरय्वयू ) सरयुः । सरयू: ॥ सुबोधिनी )-सतरैय्वयू ।। अय्--अयूप्रत्ययावाह-१ गतौ । सरयुःसरयू नदी। (पादेःपः) पापम् ॥ (सुबोधिनी)-पादेः पः ॥पप्रत्ययमाह-पा रक्षणे । पाति क्षति धर्मादात्मान- मिति पापम् ॥ (न्यादेः कित् ) नीपः । मूप. । कुङ शब्दे । कूपः ॥ (मुबोधिनी )-न्यादेः कित ।। यक्प्रत्ययमाह--णीज् प्रापणे । नीपः । नापः कदम्ववन्धकनीलाशोकटुमेऽपि च' इति मदिनी ॥ पुत्र अभिषये । वाहुलकादयः । सूपः । 'सूपो व्यञ्जनमूदयोः' इति मदिनी ।। कुड़ शब्द । वाइलकाद्दीवः। कुवन्ति मण्डका अस्मिन्निीत कृपः ॥ (शिल्पादयः) गील शिल्पम ! शसु शप्पम् । वा, वाष्पम् । रुपम् । 7 शूर्पम ॥ (मुदोधिनी)- शिल्पादयः ।। पमन्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ गोल समाधों। हस्वी निशाटनाद । गिल्बम कागलम् ।। गसु हिमायाम् । निपातनात्पत्वम । राप्यम! 'पापं वाटणेप च । पुनि म्यात्प्रतिभाहीन' दान मंदिनी ॥ गप्पं वालढणं यासः' इत्यमरः ।। बाय दिलोडन । धम्य पर निपातनात वापःयाप्पो नेज लोप्नो ददि विदः ।। बाप्पांग चाभागा वि च ॥ , गन्दे । दीर्घ निपादनात व्यापंम्दभाव मान्दय दात विम्यः ॥ शहिसायामानिपातनादः । वो दिहले दीर्यः । अनि प्रकाटनं रमन्त्री' इत्यमरः ।। .

·[ पूर्वकृदन्ते उणादयः] टीकाइयोपता। (२८९) (हश्याभ्यामितः ) हरितः । श्येतः । ( सुबोधिनी)-हृश्याभ्यामितः॥ इतप्रत्ययमाह-हृञ् हरणे । हरितः । 'हरिता सी च दूर्वायां हरिद्वर्णयुतेऽन्यवत्' इति मेदिनी ॥ श्यैङ् गतौ । श्येतः। 'शुक्लशुभ्रशु- चिश्वेतविशदश्यतपांडराः' इत्यमरः ।। (रुहेरत्य लो वा) रोहितः लोहितः ॥ (सुबोधिनी) रुहेरस्य लो वा । अस्मादितः स्याद्रस्य वा लकार रुह वीज- जन्मनि प्रादुर्भावे च । रोहित:--लोहितः । "रोहित कुंकुमे रक्ते ऋजुशकशरासने । पुंसि स्यान्मीनमृगयो दे रोहितकद्रुमेइति मेदिनी। लोहित रक्तगोशषिकुंकुमाजि- कुचन्दने । पुपान्नदान्तरे भौमे वणे च त्रिपु तहति" इति मेदिनी ।। (श्वादेशय्यः) भवाय्यः । स्पृहयाय्यः ॥ (सुबोधिनी)-श्वादेरायपः ॥ आय्यप्रत्यचमाह--श्रु श्रवणे।भवाय्याश्रवाप्यो यज्ञपशुः । स्पृह ईमायाम् । चुरादिरदन्तः । स्पृहयाय्यः ।। ( तत्वदी०)-श्कादेरिति ॥ श्रवा गे यः पशुः॥ (वृञ एण्यः ) वरेण्यः ॥ " (सुबोधिनी ) वृन एण्यः ॥ एण्यप्रत्ययमाइ- वृज वरणे । वरेण्यः श्रेष्ठ ॥ (अतेरन्यः ) अरण्यम् । पृषु सेचने (पृपेश्च पस्य जः) पर्जन्यः॥ (सुबोधिनी )अतैरन्यः ॥ अन्यप्रत्ययमाह-ऋ गतो । अरण्यम् । 'अटव्यरण्यं विपिनम् इत्यमरः ॥ पृषु सेचने । पस्य जः अन्यश्च स्यात्। पर्जन्यः। 'पर्जन्यो मेघ- शब्दोऽपि ध्वनदंबुदशकयोः' इति मेदिनी ॥ (तत्त्वदी०)-पर्जन्य इति ॥ उर्जन्यः शोमवयोः ॥ (वदेरान्यः) वदान्यः । (सुबोधिनी)-वदेरान्यः ॥ यान्यप्रत्ययमाह-चव्यक्तायां वाचि । वदान्यः। 'वज्ञान्यस्त्यागिवाग्मिने : इत्यजयकानः ॥ (तत्तदी)-वदेगिति ।। 'वान्यम्मानिबासिनो ॥ (अमादेरत्रः) अमत्रम् । नक्षत्रम् । पतत्रम् । कलत्रम् । वरना ॥ (सुबोधिनी )-अमादेरत्रः।। अत्रप्रन्ययमाह-अम गत्यादौ । अमत्रं भाजनम्।। नक्ष गनी नक्षत्रम् । नमः प्रकृतिभादे नक्षत्रमिति मावितं तनु व्यत्तत्यन्ताम् ।। पल पतने । नवं वनन्दम्गड मेरनागडेगदेश्व का कटतम । टलयाग्दवस्मरणात । कलम् । व. श्रोणिभार्ययोः इत्यमरः ।। वृत वग। बग्त्रा'नधी वत्री वग्या स्यात् इत्यमरः ।। वर्मनी रियः ।।

·(२८८) सिद्धान्तचन्द्रिका । [पूर्वकृदन्ते उणादयः] (क्रादेः कः) कर्कः। राका । अर्कः । कल्कः । इण् एका भेकः । काकः । पाकः। निहाका॥ (सुबोधिनी)-क्रादेः कः || कप्रत्ययमाह-वाहुलकान कस्येत्संज्ञा । डुकृञ् करणे । कर्कः । कः कः तले वहीं शुक्लाश्च दर्पणे घटे' इति विश्वः ॥रा दाने राका । 'राका नद्यन्तरे कच्छां नवजातरजःखियाम्। संपूर्णेन्दुतिथौ' इति मेदिनी।। 'राका तु सरिदन्तरे । राका नवरजःकन्या पूर्णेन्दुःपूर्णिमापि च' इति विश्वः ॥ अर्व पूजायाम् । चोः कुरिति कः। अर्कः। 'अर्कोऽपर्ण स्फटिके रवी ताने वृहस्पती इति विश्वः॥ कल गतौ । कल्कः । "कल्कोऽत्री घनतैलादिशेषे देभे विभीतके । विकि- हयोश्च पापे च त्रिपु पापाशये पुनः" इति मेदिनी। कल्कापापाशये पापे दंभे विटू- किटयोरपि' इति विश्वः ॥ इण गतौ । एकः । 'एकः संख्यान्तरे श्रेष्ठे केलेत्तरयो स्त्रिषु' इति मेदिनी। एके मुख्यान्यकेवलाः' इति विश्वः॥अिभी भये । भेका भको मण्डूकमेषयोः' इति विश्वः।।कै शब्दे काकः काकः स्याद्वायसे वृक्षप्रभेदे पीठसपिणि । शिरोऽवक्षालने मानप्रभेदद्वीपभेदयो। काका स्यात्काकनासायांकाकोलीकाकजवयोः। रक्तिकायां मलय्वां च काकमाच्यांच योषिति । का सुरतवन्धे स्याकाकानामपि संहतो" इति मेदिनी ॥ मलयूः काकोदुम्वरिका ॥ पा पान। पाकः । 'पाका परिणतो शिशौ । केशस्य जरसा शौक्ल्ये स्थाल्यादौ पचनेऽपि च' इति मेदिनी ॥ ओहाक त्यागे । निहाका । 'निहाका गाधिका समे' इत्यमरः ॥ ( तत्वदी०)-क्रादरिति ॥ कर्को धवलघोटकः ॥ राका पूर्णिमा तिथिः ॥'कल्कः पापा- शये पापे दम्मे विकिट्टयोरपि' ॥ 'एके मुख्यान्यकेवलाः ॥ 'भेको मण्डकमपयोः' || पाकः शिशुः ॥ 'निहाका गोधिका समे। (नौ सदेर्डित् ) निष्कः ॥ (सुबोधिनी)-नौ सदेर्डित् ॥ कड़प्रत्ययमाह-डित्त्वाहिलोपः । षद्ल विशर णादौ । निष्कः । निष्कोऽस्त्री हेम्नि तत्पले' इति विश्वः ।। (तत्वदी० )-'निष्कोऽत्री होने तत्पले' । (शकेरुनउन्तरन्तिउनिप्रत्ययाः) शकुनः । शकुन्तः । शकु न्तिः। शकुनिः॥ (मुवोधिनी)-शकेरुनरन्तरन्तिउनिप्रत्ययाः॥ उन उन्त उन्तिनिप्रत्य- यानाह-शक्ल शक्ती । शकुनः । शकुन्तः। शकुन्तिः।शनिः । "शकुन्तिपक्षियकु- निशकुन्ताकुन द्विजाः' इत्यमरः ॥ "शकुनस्तु पुमान्पक्षिमात्रपक्षिविशेषयोः । गम गंसिनिमित्ते च शकुनं स्यानपुंसकम्" इति मेदिनी ॥ 'शकुन्तः कीटभेट स्याद्रास- पक्षिविहंगया' इति मेदिनी ।।

·[पूर्वदन्ते उणादयः] टीकाहयोपेता। (२९३) ( सर्तेरपः पुक् च ) सर्षपः (सुबोधिनी)-सतेरपः पुक् च ॥ स गतौ अस्मादपप्रत्पयः स्पाहातो. पुगागमश्च ॥ अपप्रत्ययमाह-सषप.॥ (विटपादयः ) विट् शब्दे विटपः। विष्टपम् । कुणपम् । वल सं- वरणे उलपम् । (सुबोधिनी )-विटपादयः॥ कपप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-कित्त्वान्न गुणः । विट शब्दे । विटपः 'विटपो न वियां स्तम्बे गाखाविस्तारपल्लरे । विटाधिपे ना' इति मेदिनी । विश प्रदेशने । विशतेः प्रत्ययस्य तुडागमो निपात्यते । छशपेति पत्वम् । टुत्वम् । विष्टपम् । 'विष्टपं भुवनं जगत्' इत्यमरः ॥ कण शब्दोवस्योत्वं निपातनात् । फुणपम् । 'कुणपः पृतिगन्धे नवेऽपि च' इति मेदिनी ॥ कुणपः शवमखियाम्' इत्य- मरः ॥ वल संवरणे । वस्योत्व निपातनात् । उलपम् । 'डलपो न सी गुल्मिन्यां ना तृणान्तरे' इति मेदिनी ॥ ( तत्त्वदी०) लप इनि । कोमट तुगः ।। (वृतादेस्तिकः ) वर्तिका ॥ ( सुबोधिनी )-वृतादेस्तिकः ॥ तिक्मत्ययमाद-ऋतु वर्तने । यतिका ।। (कृतः कित् ) कृत्तिका ॥ (सुबोधिनी) कृतः कित ॥ कृती छेदने इत्यादिभ्यस्तिका स्यात्॥कित्वान गुणः । कृत्तिता ॥ भिदिः विदारणे । भित्ति मितिः । लन सीत्रो धानुलितिका गोधा ॥ (इप्यशिम्यां तकः) इष्टका । अष्टका ।। (सुबोधिनी)-इप्याशिम्यां तकःतस्पत्ययमारनपु रच्छायाम । यम । इटका ॥ सा व्यासो । उपेति पवम् । असा ।। (वीपतिभ्यां ननः ) वेतनम् । पनन । (हबोधिनी)-बीपतिभ्यां तनः।। टनप्रत्ययमाद-बी गया। बनम ॥ पल्ट पाने । परनन् । 'पन पुरभेदनम' इत्यमः॥ (अन्यादर्भः ) अभः। दृ दर्भः। गर्भः ।। (मु धिनी)-अदिर्भः ॥ भन्दपमाद-ऋगी । लिः प्रत्येक विदा । दः॥ निगम संघों पनादि मेदिनी। ( इशः तिन )मः॥

·(२९२) सिद्धान्तचन्द्रिका । [पूर्वकदन्ते उणादयः 'भ्रमरः कामुके भृङ्गे हात मेदिनी ॥ चमु अदने । चमरः । 'चमरं चामरे बी. मञ्जरीमृगभेदयोः' इति मेदिनी ॥ दिवु क्रीडादी । पन्तः । देवयतीत देवरः । पत्युः कनिष्ठभ्राता॥ वस निवासे । ज्यन्तः । वासयतीति वासरो दिवसः ।। (तत्त्वदी)-अादेरिति । अररं कपाटम् ॥ (कुवः किलुट् च ) कुररः॥ (सुबोधिनी )-कुवः किछुट् च ॥ करप्रत्ययमाह-कित्त्वान गुणः । कु शब्द । कुररः । 'उत्क्रोशकुररी समी' इत्यमरः ।। (अङ्गयादेरारः) अङ्गारः। मन्दारः ॥ (सुबोधिनी)-अङ्गयोदरारः॥ आग्प्रत्ययमाह-आगि गतौ अङ्गारः । 'अङ्गा- रमुल्मुके न स्त्री पुल्लिंगस्तु महीसते' इति मेदिनी ॥ मदि स्तुत्यादौ । मन्दारः। वाहु- लफादारुप्रत्ययोऽपि । मन्दारुः। 'पारिभद्रे तु मन्दारुर्मन्दारः पारिजातके इति शब्दा- र्णवः ॥ 'मन्दारुः स्यात्सुरद्रमे । पारिभद्रेऽर्कपणे च' इति विश्वः ॥ (गडेः कड च) गड आसेचने कडारः॥ (सुवोधिनी )-गडेः कड च ॥ गाडे वदनैकदेशे गड सेचने वा अस्य कडादेश आरमत्ययश्च स्यात् ॥ 'कडारः कपिलः पिगः' इत्यमरः ॥ कडारः कपिले दासे' इति मंदिनी ॥ (शृङ्गारादयः ) शृङ्गारः। भृङ्गारः। मृजूष माजारः । कमु कुमारः। तुषारः। कासारः॥ (सुबोधिनी)--शृङ्गारादयः ॥ आरपत्ययान्ता निणत्यंते । श हिसायाम् । नुम् गुक् हस्वश्च निपात्यते । शृंगारः । “शृंगारः सुरते नाट्ये रसे च गजमण्डने । नपुंसकं लवंगेऽपि नागसंभवचूर्णयोः" इति मेदिनी । भृज भरणे । नुम् गुक हनश्च निपात्यते । गार । 'भृगारः कनकालका,गारी झिल्लिकायां स्यात्कनकालो पुनः पुमान्' इति च ॥ मृजूष शुद्धौ । मृजेवृद्धिारति वृद्धिः । मार्जारः । 'ओविडालो मार्जारः' इत्यमरः ॥ 'मार्जार ओतो खटाई' इति मेदिनी ॥ कमु कान्तौ । उपधाया उत्वं गुणाभावश्च निपातनात् । कुमारः। कुमारः स्याच्छुके स्कन्टे युवराजेऽश्ववारके । बालके वरुणाद्री ना न द्वयोर्जात्यकाञ्चने । कुमारी शैलतनया वनकाल्योर्नदीभिदि । सहाऽपराजिताकल्याजम्बूद्वीपेषु च स्त्रियाम्' इति मेदिनी ॥ तुष तुष्टौ । तुषारः । 'तुषारस्तुहिनं हिमम्' इत्यमरः।। कास शब्दकुत्सायाम् । कासारः । 'कासार सरसी सरः इत्यमरः॥ (तत्वदी०)-भृङ्गार इति 'भृङ्गारः कनकालुकाः ।।

·[पूर्वकृदन्ते उगादयः] टीकादयोपैता। ( २९५) (सुबोधिनी )-वातप्रम्यादयः ॥ कीप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-कस्यत्संज्ञा । माङ्माने । आतोऽनपीत्यालोपः । वातं प्रमिमीते इति वातप्रमीः । 'वातप्रमीति- मृगः' इत्यमरः॥ अयं स्त्रीपुंसयोः ॥ या प्रापणे । ययीरवः । पां रक्षणे । पपीः। निपातनादुभयत्र दित्वम् । 'पपीः स्यात्सोमसूर्ययो.' इति विश्वः ।। (तत्त्वदी०)-वात०॥ ययीरवः ॥ 'पपीः स्यात्सोमसूर्ययोः ॥ (रत्न्यादयः) ऋ रत्निः । अञ्जू अञ्जलिः । मदी मत्स्यः । अत् अगि अङ्गुलिः। कोतेः कवचः । यु यवासः । कृम् कृशानुः ।। (सुवोधिनी)-रल्यादयः ॥ रत्नादयो निपात्यन्ते-ऋअञ्जूमदीअत्मगिकु- युकृशिभ्योऽष्टभ्यः कलि अलि स्य इथि उनि अव आस आनुक् प्रत्यया यथासंख्य. मष्टौ भवन्ति । ऋ गतौ कात्तिः । कित्त्वान्न गुगः । रत्वम् । रतिः । 'पद्धमुष्टिः करो रनिः सोऽरतिः प्रस्ताङ्गुलिः' । अरनिरत्र नसमासः । प्रस्ताङ्गुलियों इस्त: सोऽरलिरित्यर्थः॥अञ्जू व्यक्त्यादौ अनिः । अञ्जलिः । 'अञ्जलिस्तु पुमान्हस्तसंपुटे कुडवेऽपि च' इति मेदिनी ॥ मदी ह । स्यः। मत्स्यः। मत्स्यो मीनेऽथ पुम्भृमि देशे इति मेदिनी ।। अत सातत्यगमने । इथिः। अतियिः। अतिथिःकुशपत्रे स्यात्पुमानाग; न्तुके त्रिपु' इति मेदिनी ॥ अगि गत।। उलिः । अट्गुलिः । 'अट्टालिः करशा. खायां कर्णिकायां गजस्य च इति ईमः ॥ कु गब्दे। अयः । फवनः । काचो गर्दभाण्टे व सन्नाहे पर्पटेऽपि च' इति मेदिनी। यु मिश्रगे । आसः। यारा पासो यासो दुःस्पर्शः' इत्यमरः ॥ कृग तनूकरणे । आनुकू । कृामानुः । 'कृमानुः पावकोऽनलः' इत्यमरः ॥ (तत्सदी० )-रल्यादयः इति ॥ इपन्य निरीन । यदाट कगे गनः सो. रलिः प्रततागाल .॥ (अः करः) शर्करा॥ (सुबोधिनी)-श्रः करः प्रत्ययमाह-पवारय नेवं वाइरफात। द हिंगा- याम् । मर्करा । नर्कग सन्डहिती उपलादारंगायोगादाकंगन्विनदंग व मग्मेंद सबलेऽपि च इति मेदिनः ।। (पुपः कित ) पुष्करः॥ (सुबोधिनी )-पुषः किं ।। वन्यपद- हो । पृE | " खेड पद्मयो । तर्पद बहरले इस्टिान्नादयोः । दृष्टीपा दादाभट- पोश नम् । नागगनानविनदेप वान्टे" दान मेदिनः ।। ( गमगिनिभविष्यति ) मनिपानि गर्छ ।

·। हिदंष्ट्रायां लक्ष्मीलक्ष्मी हरिप्रिया' इति विरूपकोशः ॥ ॥ इति सुबोधिन्यामुणादौ (२९४) सिदान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्ते उगादयः] (सुबोधिनी)-इणः कित् ॥ भकू स्यात॥कित्वान्न गुणः । इण गती । इभः इभः स्तम्बरमः पद्मी' इत्यमरः ॥ (असिसञ्जिभ्यां स्थिः) अस्थि । सक्थि ।। (सुवोधिनी)-असिसञ्जिभ्यां विथः॥ क्यिप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः। क्षेपणे अस्थि । 'कीकसं कुल्यमस्थि च' इत्यमरः॥षज सङ्गे । चोः कुरिति गः । खसे चपा इति कः।नो लोप इति नलोपः सक्थि । 'सक्थि क्लीवे पुमानूरु' इत्यमरः॥ (शुषादेः क्सिः) शुक्षिः। कुष निष्कर्षे कुक्षिः। अशू अक्षि ।। (सुयोधिनी)-शुषादेः क्सिः ॥क्सिमत्ययमाह-कित्वान्न गुणः। शुष शोषणे। षढोरिति कः । षत्वम् । शुक्षिः वातः॥ कुष दाहे । कुभिः शूङ् व्याप्तौ । छषेति षत्वं त्वं च । अक्षि नयनम् ॥ (तत्त्वदी०)--शुक्षिरिति ।। शुक्षितः ॥ (इषः क्सुः) इक्षुः । (सुबोधिनी)-इषः क्तुः ॥ सुप्रत्ययमाह-कित्वान्न गुणः ।इपु इच्छापाम् । कत्वे षत्वे इक्षुः । 'रसाल इक्षुः' इत्यमरः ॥ (अवितृस्तृतन्त्रिभ्यः ईः ) अवीः । तरीः । स्तरीधूमः । तन्त्रीः। (सुबोधिनी )-अवितृस्तृतन्त्रिभ्यः ईः॥ ईप्रत्ययमाह-अव रक्षणादौ । अवी।। 'अवीनारी रजस्वला ॥ तृप्लवनतरणयोः ।तरी त्रियां नौस्तरणिस्तरिः' इत्यमरः ।। स्तृञ् आच्छादने । स्तरीधूमः । तत्रि कुटुम्बधारणे चुरादिः । तंत्रयीत्रि ओरिति जिलोपः। तंत्रीर्वीणा ॥ (तत्त्वदी०)-अवि॥ अवीरिति ॥ अवति गर्भमवीः । 'अवीं स्त्री गर्मिणी विदुः' । तरीनौः ।। स्तरीः शयन धूम इति च ।। (लक्षेमुट् च ) लक्ष्मीः ॥ ॥ इति तृतीयः पादः॥ (सुबोधिनी)-लक्षेमुटु च ॥ लक्ष दर्शनाङ्कनयोः चुरादिः अस्मादीप्रत्यय: स्पा. प्रत्ययस्य मुडागमश्च ॥ रिति जिलोपः । लक्ष्मीः । लक्ष्मीः संपत्तिशोभयाः । ऋद्धयोषधौ च पद्मायाम्' इति मेदिनी॥दीर्घादपि कृदिकारादिति पाक्षिक ईपू काश्च- दिष्यते । अत एव वातप्रमी श्रीलक्ष्मीत्यादिशब्दा पक्षे ईवन्ता अपि ।'आशीराश्य- तृतीयः पादः॥ (वातप्रम्यादयः) वातप्रमीः।यानत्यनेनेति ययी। पा रक्षणे पपीः॥

·(पूर्ववदन्ते उणादयः] टीकाइयोपता। (२९७) (सुवोधिनी)-दूषेरीकः ॥ ईकप्रत्ययमाह-दुष वैकृत्ये ज्यन्तः । दुषेत्राविति दर्षिः । बरिति त्रिलोपः। 'दूषीका नेत्रयोर्मलम्' इत्यमरः ॥ किं व अकृतेऽपि ईक- प्रत्यये दूषयते(तोरिरितीतिप्रत्यये द्वार्षिः । कृादेकारादिति वेपि दूषी । उभाभ्यामपि स्वार्थे कप्रत्यये इस्वो वेति पाक्षिके हस्वे च कृते दृषिका दूषीका च सिद्धयति पिच. ण्डी दूषिका दूषी पिचाटच दृशोर्मलम्' इति विक्रमादित्यकोशः॥ दूषिका तूलिकायां च मले स्याल्लोचनस्य च' इति मेदिनी ॥ (तत्त्वदी० )-दूषेरिति ।। 'दूपीका नेत्रयोर्मलम् ।। (अनिषिभ्यां किञ्च ) अनीकम् । हृषीकम् ॥ (सुबोधिनी )- अनिहषिभ्यां किञ्च ॥ कीकप्रत्यय: स्यात्।। कित्त्वान्न गुणः। अन प्राणने । अनीकम् । अनीकोऽस्त्री रणे सैन्ये' इति मेदिनी ॥ हृष तुष्टौ । हषी. कम् । 'हृषीकं विषयीन्द्रियम्' इत्यमरः ॥ (अलीकादयः )अल भूषणादौ । अलीकम् । वलीकम् । पुण कमणि शुभे पुण्डरीकम् । ईषिका-इषीका ।। (सुबोधिनी )-अलीकादयः।। कीकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अल भूषणादौ । अलीकम् । 'अलीकं त्वप्रियेऽपि स्यादिव्येऽसत्ये नपुंसकम्' इति मेदिनी ॥ 'अली- कमप्रिये लाभे वितथे' इति हेमचन्द्रः॥ विपूर्वात् व्यलोकम् । 'व्यज्ञीकमप्रियाकार्य- वैलक्ष्येष्वपि पीडने । ना नागरे' इति मेदिनी ॥ वल संवरणे । वलीकम् । 'वलीक- नीधे पटलप्रान्ते' इत्यमरः ॥ वलतेनिपातनामुमागमे कृते वल्मीकम् । 'वामलूरश्च नाश्च वल्मी पुन्नपुंसकम्' इत्यमरः ।। पुण कर्मणि शुभेोधातोर्नुमागमो णस्य उश्च प्रत्ययस्यारुडागमश्च निपातनात्। पुण्डरीकम् । “पुण्डरीक सिताम्भोजे सितच्छचेच भेषजे । पुंसि व्यानिदिङ्नागे कोशकारान्तरेऽपि च इति मेदिनी।। ईप गतौ । निपातनाइवः । इपीका शलाका ॥ (तत्त्वदी०)-अलीकादय इति ।। अलोक मिथ्या । 'बलकि पटटप्रान्ते । (कादेरीपः) करीषम् ।तृ तरीषः ।। (सुवोधिनी )-कादेरीषः।। ईषप्रत्ययमाह- कृ विक्षेप। करीषम् । करीपं गोमयं शुष्कम्' इत्पमरः ॥ तु पवनवरणयोः। तरीपः। तरीपा ॥ (तत्त्वदी०)-कादरिति ।। 'करोपोऽन्त्री पशुष्कगोमययो:।। (श्रादेः कीपः ) शृ शिरीषः । पृ पुरीषम् ॥ (सुबोधिनी)-श्रादेः कीपाश हिंसायाम् । अत इरितीर । मिर्गषो वृक्षः। पालनपूरणयोः । पोतरित्युर । पुरीपम् । 'गृधं पुगपं पर्चकमनी विष्टाविमा खिय इत्यमरः॥ ३८ ·- सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्ते उणादयः (सुबोधिनी)-गमेरिनिर्भविष्यति । इकार उच्चारणार्थः । इस गम्ल गतौ । इनामिति दीर्घः। गमी । आपूर्वाद्गमेरिनिप्रत्ययस्तु णित् । ...' वृद्धिः । आगमिष्यतीति आगामी । भू सत्तायामस्मादपि इनिः स च णित्स्यात् भविष्यताति भावी ॥ (परमे स्थः कित ) परमेष्ठी । (सुवोधिनी)-परमे स्थः कित् ।। परमशब्दे उपपदे तिष्ठतेरिनिः किस्यात् ।। किवादातोऽनपीत्यालोपः परमेष्ठी । 'परमेष्ठी पितामहः' इत्यमरः॥सप्तम्या अलक्।। (मन्थ इनिः कित् ) मन्था, मन्थानौ ।। (सुबोधिनी)-मन्थ इनिः कित् ॥ मन्य विलोडने अस्मादिनिः कित् । नो लोप इति नलोपः। इतोत्पञ्चसु इत्यत्वम् आसौ इति टेरात्वे थो नुटू । मन्थाः। 'मन्या मन्धनदण्डे च वजे चापेऽपि व स्मृतः ॥ (पतेस्थश्च ) पन्थाः, पन्थानौ । (सुबोधिनी)-पतेस्थश्च ॥ पल गतौ अस्मादिनिःस्यात्तकारस्य थश्च ।। पन्या पये मतावित्यस्मात्पचाद्यप्रत्ययेऽकारान्तोऽप्यस्ति । 'बाटः पथश्च मार्गश्च' इति सुभृति- चन्द्रः।। ऋभवो देवाः क्षयन्त्यस्मिन्निति विग्रहे वाहुलकाव डप्रत्यये ऋभुक्षः। ऋभुक्ष- स्वर्गवज्रयोः' इति विश्वः ॥ सत्तो मत्वर्थीय इन्, ऋभुक्षिन्निति नान्तं प्रातिपदिकम् अत्वे आत्वे च ऋभुक्षा इन्द्रः । (वलाकादयः) बलाका । पताका । खज मन्थे । खजाका पिनाकः । तर आघात तडाकः ।। (सुबोधिनी )-बलाकादयः ॥ आकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-बल प्राणने । बलाका । "वलाका वकपंक्तिः स्यद्धालाका विमकण्टिका । वलाका कामुकी प्रोक्ता बलाकश्च वको मतः" इति विश्वः॥पट पतने । पताका । 'पताका वैजयन्त्यां च सौभाग्येऽङ्के बनेऽपि च' इति विश्वः।। पताका जयन्त्या च सौभाग्य नाटकाङ्गयो।' इति मेदिनी ॥ खज मन्थे । खजाकः पक्षी ॥ पा रक्षणे । पातरित्वं नुम च निपात्यने । पिनाकः । 'क्लीवपुंसोः पिनाकः स्वाच्छूलशंकरधन्वनोः' इत्यमरः ॥ 'पिनाकोऽग्री न्द्रचापे पांशुवर्ष त्रिशुलयोः' इति मेदिनी ॥ पिष्ट संचूर्णन । पम्य णत्वं बातोर्यगा- गमथ निपात्यते । पिण्याकः । पिण्याकोऽमी तिलकल्के हिङगुवाहीकसित के इति मेदिनी । तर आवाते । तदाकः ॥ (सस्वदी०)-पिनाक दनि । “होयपुमा पिना ६. म्यानमार यानी" || (दृपेगकः ) दृषीफा ॥ .

·[पूर्वकदन्ते उणादयः] टोकाइयोपेता। (२९९) ( उलूकादयः) उलूकः । शसु शम्बूकः । शल शालूकः । माडे भूषायाम् मण्डूकः॥ (सुवोधिनी )-उलूकादयः॥ ऊकप्रत्ययान्ता निपात्यन्त-वल सवरणे संप्रसारण निपातनात् । उलूकः । 'उलूकः पुांसे काकाराविन्द्रे भारतयोधिान' इति मेदिनी ॥ शमु उपशमे धातोर्तुगागमो निपातनात् । शम्बूकः । 'शम्बूको गजकुम्भांते घोषे स्याच्छूद्रतापसे' इति मेदिनी ॥ वाहुलाकादुकप्रत्ययोपि। शम्बुकम्। 'जम्बूकं जम्बुकं प्रोक्तं शम्बूकमाप शम्बुकम्' इति द्विरूपकोशः ॥ 'शम्बूका :जलशुक्तयः' इत्यमरः ।। शल गतो । निपातनाद्वाद्धः । शालूकम् । 'सौगन्धिकं तु कहारम्' इत्याापक्रम्य 'शालूकमेषां कन्दः स्यात्' इत्यमरः॥ एषां सौगन्धिकादीनां कुमुद- कैरवान्तानां कन्दो मूलं शालूकमित्यर्थः ॥ मडि भूषायाम् ॥ मण्डते वर्षासमयमिाते मण्डकः भेकः ॥ (तत्सदी०)-उलूकादय इति ॥ 'उटकाविन्द्रमेचको' । शम्बूको जलशक्तिः । शाकं कन्दविशेषः ॥ (नियो मिः ) नेमिः॥ (सुबोधिनी)-नियो मिः॥ मिप्रत्ययमाह-णी प्रापणे । नयात चक्रमिति नोमः ।'नेमिर्ना तिनिशे कूपत्रिकाचक्रान्तयोः स्त्रियाम्' इति मेदिनी ॥ (अतेरुर्च ) उर्मिः ॥ (सुवोधिनी )-अर्तेरुर्च ॥ मिप्रत्ययः स्यादावोरुदादेशश्च ॥ ऋगती जर्मिः। "ऊर्मिः स्वीपुंसयोर्वीच्यां प्रकाशे वेगभट्योः । वनसंकोचरेखायां वेदनापडियोरपि" इति मेदिनी ॥ (भुवः किच्च ) भूमिः ॥ (सुबोधिनी )-भुवः किन्च ।। मिक स्यात् ।। किवान गुणः । मृ सत्तायाम् । भवन्ति भूतान्यस्यामिति भूमिः । 'भूमिसुन्धरायां स्यात्स्यानमात्रेऽपि च नियाम' इति मेदिनी ॥ (अश्नोते र च ) रश्मिः ॥ (सुबोधिनी)-अश्नोते रटा च ॥ अट् व्यातावम्मान्मिः स्पाटानां रमाद- आश्च । रम्मिः ॥ 'रम्मिः पृमान्दीविठी स्यातमननयोग रति मेदिनी ।। ( तत्वदी०)-रश्मिारति । रन्जुरको रमः ॥ (वादोन कित.) सणिः । वृष्णिः । 6 ·(२९८) - सिद्धान्तचन्द्रिका। [पूर्वकृदन्ते उणादयः] (अजब्रजः) ऋजीषम् । अवि शब्दे अम्बरीषों निपात्यः अम्ब- रीषम्॥ (सुबोधिनी )-अर्जेजः ॥ अज अर्जने अस्माकोषः स्याद्धातोजादशश्च। ऋजीर्षम्। ऋजीर्ष पिष्टपचनमइत्यमरः ॥अविशब्दे । निपातनादीषप्रत्ययःप्रत्ययस्या- रुडागमश्च । अम्वरीपः "अम्बरीषं रणे भ्राष्ट्रे क्लीव वृसि नृपान्तरे।नरकस्य प्रभेदे च किंशोरे भास्करेऽपि च । आम्रातकेऽतुपाते च" इति मेदिनी। 'अम्बरीषः पुमान्भ्रा- ट्रम्' इति वोपालितः। क्लीवे पुंसि नृपान्तरे। 'क्लीवेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना' इत्यमरः।। (तत्त्वदी०)-अम्बरीष इति ।। 'अम्बरीपः पुमान्माष्ट्रं क्लीवेऽपि' ॥ (क्रादेरीरः ) करीरः । शृ शरीरम् ।। (सुवोधिनी }--कादेरीरः ॥ ईरप्रत्ययमाह-क विक्षे । करीरः । "वंशाङ्करे करीरोऽत्री वृक्षभिदटयोः पुमान्। करीरा चीरिकायाँ च दन्तमूले च दन्तिनाम् इति मेदिनी ॥ शृ हिंसायाम् । शीर्यते इति शरीरम् । अदादिः । 'शरीरं वर्म विग्रहः' इत्यमरः ॥ (तत्त्वदी०)-कादीरति ।। करीरो वशाङ्कुरः ।। (गभीरादयः) गम्ल गभीरः-गम्भीरः । वश उशीरम् । घस्ल क्षीरम् ॥ (सुवोधिनी)-गभीरादयः। ईरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ।। गम्ल गतौ । मस्य भः पाक्षिको नुम् च निपातनात् । गंभीरम्-गम्भीरम् । 'निम्नं गभीरं गम्भीरम्' इत्य- मरः ॥ वश कान्तौ । निपाताकरिप्रत्ययः। ग्रहामिति संप्रसारणम् । उशीरम् । मूले स्पोशारमस्त्रियाम । 'अभयं नलदं सेव्यम' इत्यमरः ॥ घस्ल अदने । कीरमत्यय। निपातनात् । गमामिन्युपधालापे कवं षत्वम् । भौग्म । 'क्षीरं च दुग्धे नारे च' इति विनः ॥ ( शीडो धुक्लवलवलञवालपालाः) शीषु । शीलम् । शेव- ला। शैवलः । शेवालम् । शंपालम् ॥ (मुबोधिनी )-शीडाक्लकवलयलञवालपालाः ॥ शीक स्वमे अस्मा- पद प्रत्यया भवन्ति ॥ शेन्तेऽनेनति गीधुः । थर्द्धादिः । मरयमासवः पीयुः इत्यमरः ।। लक । गीलम् । 'गीलं सभाव सद्वत्त' इति मेदिनी ॥ वल । शवलम् । वलन । चिलम् । 'जलनीली तृ शेवालं गेवलः' इत्यमरः॥ अवलं पाकाष्ट म्याचं वाले तु पुमानयम' इदि मेदिनी । वाल । होवालम ॥ पाल नेपालम । 'वालं अवलोन स्त्री नेपालो नबनालिका' इति गदार्णवः ।। (तसदी)-श्रीनिन् ॥'बाट दवई न छोरी जनाटिमा ।।

·[पूर्वकृदन्ते उणादयः] बकाइयोपेता। (३०१) (सूडादेः क्रिः ) परिः। भूरिः । आद्रिः॥ (सुबोधिनी )-सूङादेः क्रिः॥ किप्रत्ययमाह-कित्वान्न गुणः ॥ पूङ प्राणिप्र- सवे । सूरिः 'धीमान् सूरिः कृती कृष्टिलव्धषणों विचक्षणः' इत्यमरः ॥ अभिधानमा- लायां सूरीति नान्तमुदाहतम् ॥ भू सत्तायाम् । भूरिः । "भृरिर्ना वासुदेवे च हरे च परमेष्टिनि । नपुंसकं सुवर्णे च प्राज्ये स्याहाच्यलिङ्गकः" इति मेदिनी ॥ अद भक्षणे। अदिः । 'अद्रयो द्रुमशैलार्काः' इत्यमरः ॥ (रादेखिः) रात्रिः । शत्रिः । अत्रिः॥ (सुबोधिनी )-रादेस्त्रिः॥ त्रिप्रत्ययमाह-रा दाने । रात्रिः ॥ सद्ल शातने । शत्रिः । 'शविर्नाम्भोधरे विष्णौ' इति मेदिनी ॥ अद भक्षणे अत्रिमुनिभेदः ॥ (पतेरत्रिः) पतत्रिः॥ (सुबोधिनी)-पतेरविः ॥ त्रित्ययमाह-पल गतौ । पतात्र पक्षी । पतत्र- शज्ञत्पक्षवाचकान्मत्वर्थे इनि तु नान्तः । पतत्री, पत्रिणी। ( तत्त्वदी०)-पतेरविरिति । पक्षिगि ।। (मृङ ईचिः ) मरीचिः॥ (सुवोधिनी)-मृड ईचिः ॥ इचिमत्ययमाह-मृद्ध प्राणत्यागे । मरीचिः । 'मरीचिः कृपणे दीप्तौ ऋषिभेदे च दृश्पते' इति विश्वः। मगचिमुनिभेदे ना गभस्ता- रनपुंसकम्' इति मेदिनी ॥ ( वेञो डिच्च) वीचिः॥ (सुबोधिनी )-देनो टिन्च ॥ क्षेत्र तन्नुसंताने अस्मादीचिदित्स्पात् ।। पीचिः। 'दीविः स्वल्पे तरंगे स्याका मुखे द्वपोटति विश्वः ।। (पुरः कुपः) पर अप्रगमने । पुरुषः ।। (सुबोधिनी)-पुर: कुपः ।। कुषमन्ययमाद-वित्वान्न गुणः । पुर अग्रगमने । पुरुषः। वाहटनाही पुरुषः । पुरुषस्वान्मान नरे पुन्नागे च' इनि दमः॥ पुरुयाः पूरपा नरः' इत्यमरः॥ (पूनहिकलिभ्य उपः) परूपम् । नहुषः । दाम् ।। (मुबोधिनी )-पृनहिकलिभ्य टपः ।। उपमन्ययमाद-पृ पालनपुग्णयोः । पर- पन् । रूपं दुरे रुझे निष्प्युरोना र वासद' दि मंदिनीजन्य नापः। 'नयोगजविक नामनिद्यदिदि नारदमन्यानयोः। पला पटरं लादिननोः' हीट विक्षः॥ (पीयरूपः) पीय पने नौरः । ष्ना पिः।