·ध्यानेनोत्तमेन क्षपितो दीर्घसंसारो यैस्ते ध्यानोत्तमक्षपितदीर्घसंसागम्नान् शुकध्यानविध्वस्तमिथ्यात्वासंयमकघाययोगान् । देश दश वीसावचनं दतत् विशतितीर्थकगन्, दो दो चतुरश्चतुविशतितार्यकराँश्च जिनान् प्रणम्य । दे च द्वादशानप्रेक्षा वक्ष्य इति संबंधः । ध्यानमध्ये या दादानुकः १ ध्यानमये या द्वादशानुप्रेक्षाः सूचितास्तासां प्रपंचायमिति प्रदान श्रीवट्टकेरस्वामिकृतो मूलाचारः। श्रीवसुनन्दिसिद्धान्तचक्रवर्तिविरचितटीकासहितः । द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। सिद्ध णमंसिदूण य झाणुत्तमखवियदीहसंसारे । दह दह दो दो य जिणे दह दो अणुपेहणा वुच्छ ॥१॥ सिद्धान् नमस्कृत्य च ध्यानोत्तमक्षपितदीर्घसंसारान् । दश दश द्वौ द्वौ च जिनान् दश द्वे अनुप्रेक्षा वश्य ॥ १॥ टीका-सिद्धान् लब्धात्मस्वरूपान् । नमसित्वा प्रणम्य । किविशिष्टान् ? सूचितास्तामा प्रपंचोऽयमिति ॥१॥ सूचितास्तासा प्रपंचोऽयमिति, प्रेस-पुस्तके पाठः ।

·२ - मुलाचारे- प्रतिज्ञावाक्येन सचितानुप्रेक्षानामान्याह;- अदुवमसरणमेगत्तमण्णसंसारलोगमसुचित्तं । आसवसंवरणिज्जरधम्म बोधिं च चिंतेजो ॥२॥ अधुवमशरणमेकत्यं अन्यत्संसारलोकं अशुभत्वं । आस्रवसंवरनिर्जराधर्म बोधि व चिंतयेत् ॥ २॥ टीका-अभुवमनित्यमशाश्वतं अशरणमत्राणं । एकत्वमसहायत्वं द्वितीय- स्याभावो न मे द्वितीयः । अन्यत्वं पृथक्त्वं शरीरादप्यन्योऽहमिति भावनं । संसार- श्चतुर्गतिपरिभ्रमणं प्रदेशानामदर्तनं परिवर्तन च । लोकं वेत्रासनहालरीमृदंगसं- स्थानं । अशुभल्वमशुचित्वं सर्वदुःसस्वरूपं आस्रवं कांगमद्वारं मिथ्यात्वादिकं । संबरं कर्मागमद्वारनिरोधनं सम्यक्त्त्वादिकं । निर्जरां कर्मनिर्गमनं । धर्ममुत्तमक्षमा- दिलक्षणं । बोधि सम्यक्त्वादिलाभं चान्तकाले संन्यासेन प्राणत्यागं चिन्तयेत् । एवंप्रकारा द्वादशानुप्रेक्षा ध्यायेदिति ॥ २॥ तासु मध्ये तावदनित्यताभेदमाह;- ठाणाणि आसणाणि य देवासुरमणुयइडिसोक्साई । मादुपिदुसयणसंवासदा य पीदी वि य अणिचा ॥ ३ ॥ स्थानानि आसनानि च देवासुरमनुजदिसौख्यानि । मातृपितृस्वजनसंवासता च प्रीतिरपि च अनित्यानि ॥३॥ टीका-स्थानानि ग्रामनगरपत्तनदेशपर्वतनदीमटवादीनि, अथवा देवे- न्द्रचक्रधरपलदेवस्थानानि, अथवेश्याकुहरिवंशादिस्थानानि, तिति सुखेन जीवा येषु तानि स्थानानि । आसन्ते सुखेन विशन्ति येषु तान्यासनानि राज्या- ड्रानि सिंहासनादीनि, अथवा अशनानि नानाप्रकारभोजनानि उत्तरवाशन- शब्दन चाशनादीनां ग्रहणात्, देवाश्चासुराश्च मनुष्याश्च देवासुरमनुष्यास्तेषां १'शगनादीना' इति पाठः प्रेम-पुस्तके ।

·दादशानुप्रेक्षाधिकारः।
ऋद्धिविभूतिर्हस्त्यश्वरथपदात्तिद्रव्यसुवर्णादिकायाः पूर्वावस्थाया अतिरेकः,
मोख्यानि शुभद्रव्येन्द्रियजनितानंदम्याणि । माता जननी, पिता जनका,
स्वजना बान्धवास्तैः संवासता सहकवावस्थानं । प्रीतिरपि तैः सह स्नेहोऽपि ।
अनित्या इति संबंधः । एतानि सर्वाणि स्थानादीन्यनित्यानि नाच शाश्वतरूपा
बद्धिः कर्तव्येति ॥ ३॥
तथा;-
सामग्गिदियरूवं मदिजोवणजीवियं बलं तेज ।
गिहसयणासणमंडादिया अणिञ्चेति चिंतेज्जो ॥४॥
सामग्रीन्द्रियरूपं मतियौवनजीवितं बलं तेजः।
गृहशयनासनभांडादीनि अनित्यानीति चिंतयेत् ॥ ४ ॥
टीका-सामग्री राज्यगृहाद्युपकरणं हयहस्तिरथपदातिखङ्गकृतलपरशुबी-
जकोशादीनि, इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि, रूपं गौरवर्णादिरमणीयता, मतिर्बुद्धिः
पूर्वापराविवेचनं, यौवनं द्वादशवर्षेभ्य ऊर्ध्व वय:परिणामः, जीवितमायुः, बलं
सामर्थ्य, तेजः शरीरकान्तिः प्रतापो वा, पुरुपरानीतानर्थान् गृह्णन्तीति गृहाः
स्त्रियस्तन्सहचरितप्रासादादयश्च, शयनानि तूलिकापर्यकादीनि सुखकारणानि,
आसनानि वेत्रासनपीठिकादीनि सुखहेतूनि शरीरादीनि वा पुत्रमित्रदासीदा-
सादीनि च, भांडादीनि च शुंठिमरिचहिंगुवसकर्पासरूप्यताम्रादीनि सर्वाण्यनि-
त्यानि अध्रुवाणि इत्येवं चिन्तयेत् च्यायेदिति ॥ ४ ॥
अशरणस्वरूपमाह
हयगयरहणरयलवाहणाणि मंतोसधाणि विजाओ।
मच्चुभयरस ण सरणं णिगडी णीदी य णीया य ॥५॥
हयगजरथनरबलवाहनानि मंत्रोपधानि विद्याः ।
मृत्युभयात् न शरणं निकृतिः नीतिः च निजाश्च ॥५॥

·मूलाचारे- - M -wanvar टीका--अश्वगजरथनरबलवाहनानि मंत्रोपधानि च विद्याश्च प्रज्ञस्या- दयो मृत्युभयाद्युपस्थितान्न शरणं न त्राणं न रक्षा, निकृतिर्वचना, नीतिश्राण- क्यविद्या " स्वपक्षपरपक्षवृद्धिहानिप्रतिपादनोपायो नीतिः " | सा च सामो- पप्रदानभेददंडरूपा । तत्र प्रियहितवचनमंग स्वाजन्यं च साम, नानाद्रव्य-. प्रदानमुपप्रदानं, त्रासनभर्त्सनादिभेदः, तानं छेदनं दंडः, निजा बांधवा मात्रादयश्चैवमादीनि मृत्युभये सत्युपस्थिते शरणं न भवतीति चिन्तनीय- मिति ॥ ५॥ तथा;- जम्मजरामरणसमाहिदह्मि सरणं ण विज्जदे लोए । जरमरणमहारिउवारणं तु जिणसासणं मुचा ॥ ६ ॥ जन्मजरामरणसमाहिते शरणं न विद्यते लोके । जरामरणमहारिपुवारणं तु जिनशासनं मुश्त्या ॥६॥ टीका-जन्मोत्पनिः, जग वृद्धत्वं, मरणं मृत्युः, एतेः समाहित संयुने सुष्टु संकलिते शरणं रक्षा न विद्यते लोकेऽस्मिाति, जगमगणमहारिपुत्रारणं, जिनशासनं मुन्वान्यच्छरणं न विद्यते लोके इति संबंधः ॥ ६ ॥ तथा;- मरणभयहि उवगदे देवा वि सईदया ण तारंति । धम्मो ताणं सरणं गदित्ति चिंतेहि सरणतं ॥७॥ मरणभये उपगते देवा अपि संदा न तारयति । धर्मस्त्राण शरणं गतिरिति चिंतयाशरणत्यं ॥७॥ टीका-मरणभय उपगत उपस्थिते देवा अपि सेन्द्रा देवन्दमहिना. मुगमुरा न तारयन्ति न त्रायन्ते तम्मादो जिनवरार यातम्रागंरक्षणं माण- माप्रयो गतिश्चेति भावय चिंतयारणत्वं, यम्मान कचिदन्य आश्रयः, पुन- भरणं रक्षगतिकानां गतिरिति कृत्वा धर्म भरणं जानाति ·बादशानुप्रेक्षाधिकारः। Mr. . an---- - एकत्वस्वरूपमाह सयणस्स परियणस्स य मज्झे एक्को रुवंतओ दुहिदो। वजदि मच्चुवसगदो ण जणो कोई समं एदि ॥८॥ स्थजनस्य परिजनस्य च मध्ये एकः रुजातः दुःखितः । व्रजति मृत्युवशगतः न जनः कश्चिदपि सम एति ॥८॥ टीका-स्वजनस्य भ्रातृव्यपितृव्यादिकस्य, परिजनस्य दासमित्रादिकस्य च मध्ये, एकोसहायः, रुजातॊ व्याधियस्तो दुःखितः ब्रजति मृत्यवशंगतो न जनः कश्चित् तेन सममेति गच्छति ॥ ८॥ तथा,-- एक्को करेइ कम्मं एक्को हिंडदि य दीहसंसारे। एको जायदि मरदि य एवं चिंतेहि एयत्तं ॥९॥ एकः करोति कर्म पकः हिंडते च दीर्घसंसारे। एक: जायते म्रियते च एवं चितय एकत्वं ॥ ९॥ टीका--एकः करोति शुभाशुभं कर्म, एक एव च हिण्डते भ्रमति दीर्घ- संसारे, एको जायते, एकश्च म्रियते, एवं चिन्तय भावयैकत्वमिति ॥ ९ ॥ अन्यत्वस्वरूपमाह;- मादुपिदुसयणसंबंधिणो य सव्वे वि अत्तणो अण्णे। इह लोग बंधवा ते ण य परलोगं समं णति ।। १० ।। मातृपितृस्वजनसंबंधिनश्च सर्वेपि आत्मनः अन्ये । इह लोक बांधवास्ते न च परलोकं समं यन्ति ॥ १०॥ . टीका--मातृपितृम्वजनमंबंधिनः सर्वेऽपि आत्मनोऽन्ये पृथग्भूता इह -

·मूलाचारे-
vannavr
-
लोके बांधवा किंचित्कार्य कुर्वन्ति ते न परलोकं समं यन्ति गच्छन्ति-
नामुत्र लोके बान्धवास्ते भवन्तीत्यर्थः ॥ १०॥
तथा;-
अपणो अण्णं सोयदि मदोत्ति मम णाहओत्ति मण्णतो।
अत्ताणं ण दु सोयदि संसारमहण्णवे बुहूं ॥ ११ ॥
अन्यः अन्यं शोचयति मृत इति मम नाथ इति मन्यमानः
आत्मानं न तु शोचयति संसारमहार्णवे बुडितं ॥ ११ ॥
टीका--अन्यः कश्चिदन्यं जीवं शोचनति मृतो मम नाथ इति मन्य-
मानः, आत्मानं न तु शोचयति संसारमहार्णवे संसारमहासमुद्रे मग्नमिति ॥११॥
शरीरादप्यन्यत्वमाह,-
अपणं इमं सरीरादिगं पि जं होज्ज बाहिरं दव्वं ।
णाणं दंसणमादात्ति एवं चिंतेहि अण्णत्तं ॥ १२॥
अन्यद इदं शरीरादिकमपि यत् भवेत् वहिव्यं ।
ज्ञानं दर्शनमात्मा इति एवं चिंतय अन्यत्वं ॥ १२ ॥
टीका-शरीरमयन्यदिदं, किं पुनहिन्यं नान्यदिति ? तस्माज्ञानं
दर्शनमात्मेत्येवं चिन्तयान्यत्वमिहि ॥ १२ ॥
संसारस्य स्वरूप विपन्नाह;-
मिच्छत्तेणो छपणो मग्गं जिणदेसिदं अपेक्संतो।
भमिहदि भीमकुडिळे जीवो संसारकंतारे ।। १३ ।।
मिथ्यात्वेन आछन्नो मार्ग जिनदेशितं अपश्यन् ।
भ्रमति भीमकुटिले जीवः संसारकांतारे ॥ १३॥

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। ७ - टीका-मिथ्यात्वेनाछन्नोऽअद्धानतमसा समंतादावृतः 'मार्गः सम्य- ग्दर्शनज्ञानचारित्राणि' तं जिनदर्शितं जिनेन प्रतिपादितमपश्यन् अज्ञाना- द्धमत्ययं जीवा, संसारकान्तारे संसाराटव्यां, भीमे भयानके, कुदिलेऽतीवगहने मोहवल्यादिनिबद्ध इति ॥ १३॥ चतुर्विध संसारस्वरूपमाह,- दब्वे खेत्ते काले भावे य चदुव्यिहो य संसारो। चदुगदिगमणणिबद्धो बहुप्ययारेहि णादव्यो ॥ १४ ॥ द्रव्यं क्षेत्र कालः भावश्च चतुर्विधश्च संसारः। चतुर्गतिगमननिबद्धः बहुप्रकार. ज्ञातव्यः ॥ १४ ॥ टीका-संसरणं संसारः परिवर्तनं, तञ्चतुर्विधं द्रव्यपरिवर्तनं क्षत्रपरिवर्तन कालपरिवर्नन भावपरिवर्तन, भवपरिवर्नन चाचैव दृष्टव्यमन्यत्र पंचविधस्यो- पदेशादिति । तत्र द्रव्यपरिवर्तनं विविध नोकर्मपरिवर्तनं कर्मपरिवर्तनं चति । तत्र नोकर्मपरिवर्तनं नाम त्रयाणां शरीगणां घण्णां पर्याप्तीना योग्या ये पुद्गला एकेन जीवनकस्मिन् समये गृहीताः स्निग्धरूक्षवर्णगंधादिभिनास्तविमन्द- मध्यभावेन च यथांबस्थिता द्वितीयादिषु समयेषु निर्जीर्णास्ततो गृहीनानंतवा- गनतीत्य मिश्रकॉश्चानंतबारान्प्रगृध मध्ये गृहीतांश्चानंतवागन् सपतीत्य तेनेव प्रकारण तस्येव जीवस्य नोकर्मभावमापद्यन्ते यावत्तावत्समुदितं नोकर्मद्रव्य- परिवर्ननमिति । कर्मव्यपरिवर्तनमुच्यते-एकस्मिन् समये जीवेनकेनाष्ट- विधकर्मभावेन ये पुद्गला गृहीताः समयाधिकामावलिकामतीत्य द्वितीयादिषु समयेषु निर्णािस्ततो गृहीतानगृहीतान्मिानंतवारानतीत्य त एब कर्मस्क- वास्तेनैव विधिना तस्य जीवस्य कर्मभावमापद्यन्ते यावनावकर्मद्रव्यपरिवर्त- नमिति । क्षेत्रपरिवर्तनमुच्यते-सूक्ष्मनिगोतीवोऽपर्याप्तकः सर्वजघन्यप्रदेशशरीरो लोकस्याप्टमध्यप्रदेशान स्वशरीरमध्यप्रदेशान् कृत्वोत्पन्नः क्षुद्रभवग्रहणं जीवित्वा मृतः स एव पुनस्तेनैवावगाहेन द्विस्त्पन्नस्तथा त्रिस्तथा चतुन्त्येिवं यावदंगुलस्य ·मूलाचारे- संख्येयभागप्रमिताकाशदेशास्तावत्कृत्वस्तत्रैव जनित्वा पुनरककादेशाधिक- भावेन सर्वो लोक आत्मनो जन्मनो जन्मक्षेत्रभावमुपनीतो भवति यावत्तावत् क्षेत्रपरिवर्तनमिति । कालपरिवर्तनमुच्यते-उत्सपियाः प्रथमसमये जातः, कश्चि- ज्जीवः स्वायुषः परिसमाप्ती मृतः स एव पुनर्दितीयाया उत्सर्पिण्या द्वितीयसमये जातः स्वायपः क्षयान्मृतः स एव पुनस्तृतीयस्या उत्सर्पिण्या(तृतीयसमये जातः स एवानेन क्रमेणोत्सर्पिणी परिसमाप्ता तयाऽवसर्पिणी च एवं जन्मनेग्न्तर्यमुक्तं, 'मरणस्यापि तथैव ग्राह्य, यावत्नावत्कालपरिवर्तनमिति । भावपरिवर्तनमुच्यते- पंचेन्द्रियः संज्ञी पर्याप्तको मिथ्यादृष्टिः कश्चिजीरः सर्वजघन्यां स्वयोग्यां ज्ञानावरणप्रकृतेः स्थितिमन्तःकोट्यकोटीसंशिकामापद्यते, तस्य कपाया-यवसाय- स्थानानि असंख्येयलोकप्रमितानि पदस्थानपतितानि तस्थितियोग्यानि भवन्ति, तत्र सर्वजघन्यकपायाव्यवसायस्थाननिमित्तान्यनुभवाध्यवसायस्थानान्यमंग्व्येय- लोकप्रमितानि भवन्ति, एवं सर्वजघन्यां स्थिति सर्वजघन्यं च कपायाव्यवसानं सर्व जघन्यमेव चानुभागबंधस्थानमास्कन्दतस्तयोग्यं सर्व जघन्यं योगस्थानं भवति, तेषामेव स्थितिकषायानुभवस्थानानां द्वितीयमसंख्येयभागवृद्वियुक्त योगस्थानं भवति, एवं चतुःस्यानपतितानि कपायाव्यवसायस्थानानि श्रेण्यसं- ख्येयभागप्रमितानि योगस्थानानि भवन्ति, तथा तामेव स्थिति तदेव कपाया- ध्यवसायस्थानं च प्रतिपद्यमानस्य द्वितीयानुभवाध्यवमायस्थानं भवति तस्य च योगस्थानानि पूर्ववदृष्टव्यानि, एवं तृतीयादिष्वप्यनुभवाध्यवसायग्थाने- प्वसंख्येयलोकपरिसमाप्तेः, एवं तामेव स्थितिमापद्यमानस्य द्वितीयकषायाध्यवसा- यस्थानं भवति तस्याप्यनुभवाध्यवसायस्थानानि योगस्थानानि च पूर्ववदित- व्यानि, एवं तृतीयादिप्वपि कषायाध्यवसायस्थानेषु असंख्येयलोकपग्मिमाप्तेई.. द्विकमो वेदितन्यः, उनाया जघन्यस्थितेः समयाधिकायाः कपायाध्यवसाय- स्थानानि अनुभागाव्यवसायस्थानानि योगरथानानि च पूर्ववंदितव्यानि, एवं ममयाधिकक्रमेण आ उत्कृष्टस्थिनेत्रिशत्सागरोपमकोट्यकोटीपरिमितायाः कपा- याव्यवसायस्थानानि वेदितव्यानि, एवं सर्वेषां कर्मणां मूनप्रकृतीनामुनरप्र- नाम

·द्वादक्षानुप्रेक्षाधिकारः।
९
तीनां च परिवर्ननक्रमो वेदितव्यस्तदेतत्सर्वं समुदितं भावपरिवर्तनमिति । च-
शब्देन सूचितं भवपरिवर्तनमुच्यते-नरकगतो सर्वजघन्यमायुर्दशवर्षसहस्राणि
तेनायुया तर कश्चिदुत्पन्नः पुनः परिभ्राम्य तेनैवायुपा तत्रैव जात एवं दशवर्ष-
सहस्राणां यावन्तः समयास्तावत्कृत्वस्तत्रैव जातो तत्रैव मृतश्च पुनरेकैकसमायधि-
कभावेन त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि परिसमापितानि, ततः प्रच्युत्य तिर्यगतावन्तर्मु-
टूर्नायुः समुप्तन्न:पूर्वक्तिनैवक्रमेण त्रीणि पल्योपमानि तेनैव परिसमापिनानि, तथैवं
मनुष्यगतो देवगतौ च नरकगतिवत, अयं तु विशेषः-एकविंशत्सागरोपमाणि
परिसमापितानि यावनावद्भवपरिवर्तनामिति । एवं चतुर्विध: पंचविधो वा
संसारः चतुर्गतिगमननिबद्धो नरकतिर्यवनप्यदेवगतिभ्रमणहेतुको बहुप्रकारः
पटसप्तादिभेदैर्ज्ञातव्य इति ॥ १४ ॥
तथा पड्डिधसंसारमाह,--
कि केपा करस कत्थ व केवचिरं कदिविधो य भावो य ।
छहिं अणिओगद्दारे सव्ये भावाणुगंतव्वा ॥१५॥
का केन कस्य कुत्र वा कियचिरं कतिविधः च भावश्च ।
पइभिरनियोगद्वारैः सर्वे भावा अनुगंतव्याः ॥ १५ ॥
टीका-क. संसार: ? संसरण संसारश्चतुर्गतिगमनम्पः, केन भाबेन संसारः!
औदायिफपिशमिकक्षायोपशमिकपारिणामिकादिभावेन, कस्य ? संसारिजीव
स्याविधकर्मावष्टब्धनारकतिर्यदनुष्यदेवरूपस्य, क. संसारः ? मिथ्यात्वासयमक-
पाययोगेषु तिर्यग्लोके वा, फियनिरं संसारः? अनायनिधनोऽनादिसनिधनः,
कतिविधः ? कतिपकार शत । अनेन प्रकारण संसार एकविधो द्विविधमिबिधश्न-
तुर्विधः पट्टिधा पंचविध इत्यादि, न केवलं संसार: पट्टभिरनियोगदायिते
किन्तु सर्वेऽपि भावा. पदार्था अनुगंतव्या इत्यर्थः ॥ १५॥

·मूलाचारे-
-
mu-anwave
संसारे दुःखानुभवमाह;-
तत्थ जरामरणमयं दुक्खं पियविप्पओग बीहणयं ।
अप्पियसंजोगं वि य रोगमहावेदणाओ य ॥ १६ ॥
तत्र जरामरणभयं दुःखं प्रियचिप्रयोगं भीपणकं ।
अप्रियसंयोगमपि च रोगमहावेदनाश ॥१६॥
टीका--तत्रैवंविधे संसारे जरामरणभयं जन्मभयं दुःख, जरामरणभवं
जन्मभवं वा दुःख कायिक वाचिकं मानसिकं, प्रियेण विप्रयोगः पृथग्भाव
इष्टवियोगदुःख, भीषणं च महाभयानकं, अप्रियेण संयोगोऽनिष्टेन सहकत्र वासो-
द्भवं दुःसं चाऽपि, रोगान् कासश्वासछर्दिकुष्ठव्याध्यादिजनितवेदनाश्चानुवंतीति
संबंधः ॥ १६॥
तथा,
जायंतो य मरंतो जलथलखयरेसु तिरियणिरएसु ।
माणुस्से,देवत्ते दुक्खमहस्साणि पप्पोदि ॥ १७ ॥
जायमानश्च म्रियमाणः जलस्थलखचरेषु तिर्यकरकेषु ।
मानुपे देवत्वे दु.खसहस्राणि पामोति ॥ १७ ॥
टीका--तत्र संसारे जायमानो नियमाणश्च जलचरेषु स्थलचरेषु सच-
रेषु च मध्ये तिर्यक्ष नरकेषु च दुःखसहखाणि प्राप्नोति, मनुष्यत्वे देवत्वे च
पूर्वोक्तानि दुःखसहस्राणि प्रामातीति सम्बन्धः ।। १७ ॥
तथा,-
जे भोगा खलु देवा माणुस्सिया य अणुभूदा ।
दुक्खं च,पत्तो णिरए तिरिएच जोणीसु ॥१८॥
ये भो खलु केचित् दैवा मानुपाश्च अनुभूताः।
दुःखं धानंतकृत्वः नरके तिर्यभु योनिपु ॥ १८॥

·दादशानुप्रेक्षाधिकारः । wwwwww . na..htvunny - टीका-ये केचन भोगा देवा मानुपाश्चानुभूताः सेवितास्तेषु भागेषु अनंतवारान दुःसं च प्राप्त, नरकेषु तिर्यग्योनिषु च दुःखमनंतवारान् प्राप्तमिति॥१८॥ तथा,- संजोगविप्पओगा लाहालाहं सुहं च दुक्खं च । संसार अणुभूदा माणं च तहावमाणं च ॥ १९ ॥ संयोगविभयोगा लाभाडलाभः सुखं च दुःखं च । संसारे अनुभूता मानं च तथापमानं च ॥ १९॥ टीका--अस्मिन् संसारे जीवन संयोगा इष्टसमागमाः, विप्रयोगा अनिष्ट- समागमाः, स्वेष्टवस्तुनो लाभः प्राप्तिः, अलाभोऽप्राप्तिश्चैते सर्वेऽप्यनुभूतास्तथा सुख दुःसं चानुभतं, तथा मानं पूजा, अपमानं परिभवश्चानुभूतमिति ॥ १९ ॥ संसारानप्रेक्षामुपसंहान्नाह;- एवं बहुप्पयारं संसारं विविहदुक्खथिरसारं । णाऊण विचिंतिज्जो तहेव लहुमेय णिस्सारं ॥२०॥ एवं बहुपकारं संसारं विविधदुःखस्थिरसारं । ज्ञात्या विचितयेत् तथैव लघुमेव निस्सारं ॥ २० ॥ टीका--एवं बहुप्रकारं मंसार विविधानि दुःखानि स्थिरः सारी यस्यासौ विविधदुःखस्थिरसारस्तं संसारं ज्ञात्वा लघुमेव शीघ्रं निःसारं चिन्त. येत् भावयेदिति ॥ २०॥ लोकानुप्रेक्षां विवृण्वन्नाह,- एगविहो खलु लोओ दुविहो तिविहो तहा बहुविहो वा दब्वेहिं पज्जएहि य चिंतिज्जो लोयमन्मावं ॥ २१ ॥ १'संसारो' इति पाठ: प्रेस-पुस्तके ।

·१२
मुलाचारे-
-
.
-
एकविधः खलु लोकः द्विविधः विविधः तथा बहुविधो वा।
द्रव्यैः पर्यायैः च चिंतयेत् लोकसद्भायं ॥ २१ ॥
टीका--परिनियोगदारैर्लोकोऽपि ज्ञातव्यः । सामान्य कविधः, लोक्यन्त
उपलभ्यन्ते पदार्था यस्मिन्निति स लोकः । ऊर्वाधास्वरूपेण द्विविधः, ऊधि-
स्तिर्थक्स्वरूपेण विविध उत्पादव्ययधाव्यस्वरूपेण वा विविधः, गतिरूपेण
चतुर्विधः, अस्तिकायादिभेदेन पंचविधा, पडद्रव्यस्वरूपेण पड्डिधः, पदार्थद्वारेण
सप्तविधः, कर्मरूपेणाध्यविधः, इत्येवं बहुविधः, द्रव्यैः पर्यायश्च द्रव्यभेदेन पर्या-
यभेदेन लोकसद्भावं बहुप्रकारं चिन्तयेत् व्यायेदिति ॥ २१ ॥
लोकस्वरूपमाह;-
लोओ अकिट्टिमो खलु अणाइणिहणो सहावणिप्पण्णो
जीवाजीवेहि मुडो णिचो तालरुक्ससंठाणो ॥ २२ ॥
लोकः अकृत्रिमः खलु अनादिनिधनः स्वभावनिप्पम्नः ।
जीवाजीयैः
भृतः नित्यः तालवृक्षसंस्थानः ॥२२॥
दीका-लोकोऽकृत्रिम सलु न केनाऽपि कृतः, सलु स्फुटमेतत्प्रमाण-
विषयत्वात्, अनादिनिधन आयन्तवर्जितः, स्वभावनिपनो विश्वसारूप्येण
स्थितः, जीवाजीवेश्च पदार्थ तः पूर्णः, निन्यः सर्वकालमपलभ्यमानत्वात्, ताल-
वृक्षसंस्थानस्तालवृक्षाकृतिः, अधो विस्तीर्ग. सप्तरग्नुप्रमाणो मध्ये संकीर्ण
पकरग्जप्रमाणः पुनरपि ब्रह्मलोके विस्तीर्णः पंचरग्नप्रमाण. उर्व संकीर्ण
एकरजुप्रमित इति ॥ २२॥
लोकस्य प्रमाणमाह;-
धम्मधम्मागासा गदिरागदि जीवपुग्गलाणं च ।
जावत्तावल्लोगो आगासमदो परमणंतं ॥ २३ ॥

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। Au - धर्माधर्माकाहानि गतिरागतिः जीवपुद्गलानां च । यावत्तावल्लोकः आकाशमतः परमनंतम् ॥ २३॥ टीका-धर्माधर्मी लोकाकाशं च यावन्मात्रे जीवपुगलांनां च गतिरागतिश्च यावन्मात्रं ताबल्लोकोऽतः परमित ऊर्ध्वमाकाशं पंचद्रव्यामा- वोऽनंतमप्रमाणं केवलज्ञानगम्यमिति ॥ २३॥ पुनरपि कस्य संस्थानमित्याह;- हेट्ठा मज्झे उवरि वेत्तासणझल्लरीमुदंगणिमो। मज्झिमवित्थारेण दु चोद्दसगुणमायदो लोओ ॥ २४ ॥ अधो मध्ये उपरि वेवासनझलरीमृदंगानभः । मध्यमविस्तारेण तु चतुर्दशगुण आयतो लोकः॥ २४ ॥ टीका-अधःप्रदेशे मध्यप्रदेशे उपरिप्रदेशे च यथासंख्येन वेत्रासन- शहरीमृदंगनिमः, अधो वेत्रासनाकृतिमध्ये झल्लाकृतिरूवं मृदड्राकृतिरिति, मध्यमविस्तारप्रमाणन चतुर्दशगण., मध्यमविस्तारस्य प्रमाणमेका रज्जः सा च चतुर्दशभिर्गणिता लोकस्यायामो भवनि, वातबलयादधस्तादारभ्य यावन्मो- क्षस्थानं तयोर्मध्य आयाम इत्युच्यते । स आयामश्चतुर्दशरज्जुमात्र इति । धना- कारेण यदि पुनर्मीयते तदा त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिंशतरज्जुमात्रो भवतीति ॥२४॥ तत्र लोके जीवाः कि कुर्वन्तीत्याह;- तत्थंणुहवंति जीवा सकम्मणिवत्तियं सुहं दुक्खं । जम्मणमरणपुणब्भवमणंतभवसायरे भीमे ॥ २५॥ तत्रानुभवंति जीवाः स्वकर्मनिवर्तितं सुखं दुःखं । जन्ममरणपुनर्भवं अनंतभवसागरे भीमे ॥ २५ ॥ १'जीवपुद्गलाना व जीव लाना च ' इति द्विरुक्त प्रेम-पुस्तक ।

·मूचारे- टीका-तव च लोके जीवाः स्वकर्मनिवर्तित स्वक्रियानिष्पादितं सुख दुःसं चानुभवन्ति, अनंतभवसागरे च जन्ममरणं पुनर्भवं च पुनरावृत्तिं च भीमे भयानके कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ २५ ॥ पुनरप्यसमंजसमाह;- मादा य होदि धूदा धूदा माहुत्तणं पुण उवेदि। पुरिसोवि तत्थ इत्थी पुमं च अपुमं च होइ जए ॥२६॥ माता च भवति दुहिता दुहिता मातृत्वं पुनरुपैति । पुरुपोपि तत्र स्त्री पुमांश्च अपुमांश्च भवति जगति ॥२६॥ .टीका-अमिहाके संसारे माता च भवति दुहिता मुता, दुहिता च पुनर्मातृत्वमुपैति प्रामोति, पुरुषोऽपि तत्र जगति स्त्री भवति, रुयपि पुमान, पुरुषोऽपुमानपुंसकं च लोके भवतीति संवैधः ॥ २६ ॥ पुनरपि लोकगतसंसारविरूपतां दर्शयन्नाह,- होऊण तेयसत्ताधिओ दु बलविरियरूवसंपण्णो । जादो बच्चघरे किमि धिगत्थु संसारवासस्स ॥ २७ ॥ भूत्वा तेजःसत्याधिकस्तु बलवीर्यरूपसंपन्नः। जातः वहॊगृहे कृमिः धिगस्तु संसारयासम् ॥ २७ ॥ टीका-विदेहस्वामी राजा तेज-प्रतापः सन्च-स्वाभाविक सौष्ठवं ता-यामधिकरतेजःसत्वाधिको भूत्वा तथा बलवीर्यरूपसम्पन्नश्च मूचा पश्चात्स गजा बोंगृहेऽशुचिस्याने कृमिः संजातो यत एवं नतः संसारवासं धिगस्तु धिग्भयतु संसारे वासमिति ॥ २७ ॥ पुनरपि लोकस्य सम्पमाह:- दिग्भवतु लोगधम्मं देवा वि य सुरवदीय महड्डीया । मोत्तूण सुक्खमतुलं पुणरवि दुक्सावहा होति ॥२८॥ -

·दादशानुप्रेक्षाधिकारः ।
वहा भवन्ति-
धिग्भवतु लोकधर्म देवा अपि च सुरपतयो महधिकाः ।
भुक्त्वा च सुखमतुलं पुनरपि दुःखावहा भवंति ॥ २८॥
टीका-धिग्भवतु लोकधर्म लोकस्वरूपं, यरमाद्देवाः सुरपतयोऽपि
महर्द्विका महाविभूतयो भूत्वा सौख्यमतुलं सुखमनुपम भुक्त्वा पुनरपि दुःखा-
[--दुःखस्य
भोकारो भवन्तीति ।। २८॥
लोकानुप्रेक्षामुपसंहरन्नाह,-
णाऊण लोगसारं णिस्सारं दीहगमणसंसारं ।
लोगग्गसिहरवासं झाहि पयत्तेण सुहवासं ॥ २९ ॥
ज्ञात्वा लोकसारं निस्तारं दीर्घगमनसंसारं ।
लोकाशिखरवासं ध्यायस्व प्रयत्नेन सुखवासं ॥ २९ ॥
टीका-एवं लोकस्य सारं नि सारं तु ज्ञात्वा दीर्घगमनं संसारं च
ज्ञात्वा संसारं चापर्यन्तमवबुध्य लोकायशिखरवास मोक्षस्थानं सुखवासं निरु-
पद्रवं ध्यायस्व चिन्तय प्रयत्नेनेति ॥ २९ ॥
अशुभानुप्रेक्षास्वरूपं निरूपयन्नाहा-
णिरिएसु असुहमेयंतमेव तिरियेसु बंधरोहादी ।
मणुएसु रोगसोगादियं तु दिवि माणसं असुहं ॥३०॥
नरकेषु अशुभमेकांतमेव तिर्यच बंधरोधादयः ।
मनुजेषु रोगशोकादयस्तु दिवि मानसं अशुभं ॥ ३० ॥
टीका-नरकेष्वशुभमेकान्ततः सर्वकालमशुभमेव, तिर्यक्ष महिपाश्ववा-
ग्णाजादिषु रोधादयो बंधनधरणदमनदहनताड़नादयः, मनुष्येषु रोगशो-
कादयस्तु, दिवि देवलोके मानसमशुभं परप्रेषणवाहनमहर्दिकदर्शनेन मनो-.
गतं सुष्टु दुःस्वमिति ॥ ३०॥

·OM मूलाचारे- तथार्थद्वारेण दुःसमाह, आयासदुक्खवेरमयसोगकलिरागदोसमोहाणं । असुहाणमावहो वि य अत्थो मूलं अणत्थाणं ॥३१॥ आयासःखवैरभयशोककलिरागद्वेपमोहानाम् । अशुभानामायहोपि च अर्थो मूलमनानाम् ॥ ३१ ॥ टीका-आयासोऽर्थार्जनतत्परता, दुःखममातवेदनीयकर्मोदयनिमित्तासु- सम्प, वे मरणानुबंधा, भयं भयकोदयजनितत्रस्तता, शोकः शोककर्मो- दयपूर्वकेटवियोगजः संतापा, कलिर्वचनप्रतिवचनकृतो बन्दः, रागो रतिकर्मा- .दयजनिता प्रीतिः, द्वेषोऽरतिकर्मोदयोद्भुताऽप्रीनिः, मोहो मिथ्यावासंयमादिरूप इत्येवमादीनामशुभानामावहोऽवस्थानः, अर्थः स्त्रीवस्त्रसुवर्णादिरूपः, अथवैतान्य- शुभान्यावहति प्रापयतीति आयासायशुमावहः, अनर्थानां च सर्वपरिभवानां च मूलं कारणमर्थस्तस्मानेन यच्छुभ तच्छुभं एव न भवतीति ॥ ३१॥ तथा काममुसमन्यशुभमिति प्रतिपादयति,- दुग्गमदुलहलामा भयपउरा अप्पकालिया लहुया। कामा दुक्खविवागा अमुहा सेविजमाणा वि ॥ ३२॥ दुर्गमदुर्लमलामा भयप्रचुरा अल्पकालिका लघुकाः । कामा दुःखविपाका अशुभाः सेव्यमाना अपि ॥ ३२॥ दीका-दुःरोन कृच्छ्रेण गम्यन्त इति दुर्गमा विषमस्या द्गरोहा, दुर्लभो लाभा येषां ते दुर्लभलाभाः स्वप्सितमाप्तयों न भवन्ति, भयं पचरं येभ्यस्त भय- प्रचुग दंडमारणवंचनादिभयपरिता, अन्यकाले मवा अल्पकालिकाः सुन्छु स्तोककालाः, लघुका निःसारा., के ते ? कामा मेयुनाशभिलापा दुसं विपाक फलं ये बंधनादि ते दुरसविराका सामाना. अशुभाः संन्यमाना अपि, तत्रापि न मुरम्मम्नीनि भारः मर्दाशुभमेति ॥ ३२॥ . 1

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः।
-
आहारादपि न सुसं भवतीत्याह;-
असुइविलिविले गम्भे यसमाणो वस्थिपडलपच्छण्णो।
मादूइसमलालाइयं तु तिव्यासुहं पिबदि ॥ ३३ ॥
अशुच्याविले गर्भ बसन् वस्तिपटलमच्छन्नः।
मातृश्लेप्मलालायितं तु तीव्राशुभं पिवति ॥ ३३ ॥
टीका-अशुच्याविले मूत्रपुरीपश्लेष्मपिनरुधिरादिवभिन्से, गर्भ उदराभ्यं-
तरे, वसन् सतिष्ठमानः, बस्तिपटलप्रच्छन्नः जरायुरावृतः, मातृश्लेमलालायितं
जनन्या चर्वित श्लेष्मलालासमन्वितं रसं ती दुर्गन्धं पिचति यत एवंभूतो
मुलाहाररततः कयमाहारत् सुखमित्याहारोऽप्यशुभरूप एवेति ॥ ३३ ॥
शरीरम यशुभमिति निरूपयन्नाह;-
मंसट्ठिसिंभवसरुहिरचम्मपित्तंतमुत्तकुणिपकुडि ।
बहुदुक्खरोगभायण सरीरमसुभं वियाणाहि ॥ ३४ ॥
मांसास्थिश्लेप्मवसारुधिरचर्मपित्तांत्रमूत्रकुणिपकुदीं।
बहुदुःखरोगभाजनं शरीरमभुमं विजानीहि ॥ ३४॥
टीका--मांसास्थिश्लप्मवसाधिरचर्मपित्तांत्रमूत्रणिपाशुचिकुटी गृहमे-
तेपो बहुदासरोगभाजनं शरीरमिशुभमशुचि विजानीहीति ॥ ३४ ॥
तस्मात्,
अत्थं कामसरीरादियं पि सबमसुमत्ति पादूण ।
णिव्यजंती झायसु जह जहसि कटेवरं असुई॥३५॥
अर्थ कामशरीरादिकमपि सर्वमशुभमिति ज्ञात्वा ।
निजमानः ध्यायस्य यया जहासेि कलेवरं अशुचि ॥ ३५॥

·मलाचारे- टीका---अर्थ त्रीवत्रादिकं, कामं मैथुनादिक, शरीरादिकमपि सर्वमशुभ- मिति जापति ज्ञात्वा निर्वेदं गच्छन् ध्यायस्व चिन्तय यथा जहासि कुत्सितकले- वरमशुचि, शरीरवैराग्यं संसारवैराग्यं च सम्यक् चितयेति ॥ ३५॥ अशुभानुप्रेक्षां संक्षेपयन्नाहा- मोत्तूण जिणक्खादं धम्म सुहमिह दुणस्थि लोगम्मि । ससुरासुरेसु तिरिएसु पिरयमणुएस चिंतेजो ॥३६ ॥ मुक्त्या जिनख्यातं धर्म शुभमिह तु नास्ति लोके । ससुरासुरेपु तिर्यक्षु नरझमनुजेपु चिंतयेत् ॥ ३६ ॥ टीका-ससुरासुरेषु नरकतिर्थमनुष्येपु जिनरव्यातं धर्म मुफ़्त्वा शुभ- मिहान्यन्नास्ति, एवं चिन्तयेत, लोके धर्ममन्तरेणान्यच्छुभं न मवतीति जानीहि ॥ ३६॥ अघवानप्रेक्षां प्रकटयनाह;- दुक्खभयमीणपउरे संसारमहण्णवे परमघोरे । जंतू जंतु णिमजदि कम्मासयहेदुयं सव्वं ॥ ३७॥ दुःखमयमीनाचुरे संसारमहार्णवे परमघोरे । जंतुः यत्तु निमजति कर्मानचहेतुकं सर्वे ॥ ३७ ।। टीका-दुरसभयान्येव मीना मत्स्यास्त एवं पचरा मृता यस्मिन् स दुःसभयमीनप्रचुरस्तस्मिन् संसारमहार्णवे परमधोरे मुटु रोटे जन्तुगीबो यस्मा- निमज्जति प्रविशति तत्सर्व कर्माप्रबहेतु कर्मादाननिमित्तमिति ॥ ३७॥ क आस्रवा इत्याशंकायामाह;- रागो दोसो मोहो इंदियसण्णा य गारवकसाया। मणवयणकायसहिदा दु आसवा होति कम्मरस ॥३॥ 'पपास्म'प्रेम--पुस्तके पाठः । .५ ·AnnanARAN RAANAAmanna - द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः । १९ राग द्वेपः मोहः इन्द्रियसंज्ञाश्च गौरवकपायाः। मनोवचनकायसहितास्तु आस्रवा भवंति कर्मणः ॥ ३८ ॥ टीका-गद्वेषमोहपंचन्द्रियाहारमयमथुनपरिग्रहमंज्ञा: अद्विगौरवग्सगोर- वसातगोरवकपाया मनोवचनकायसहिंता एवं सर्व एते कर्मण आमवा भवन्ति-~-कर्माण्यतैरागच्छन्तीति ।। ३८॥ गगादीन् विवेचनाह,- रंजेदि असुहकुणपे रागो दोसो वि दूसदी णिचं । मोहो वि महारियु जं णिय मोहेदि सम्भावं ॥ ३९ ।। रंजयति अशुभकुणपे रागो द्वेपोपि द्वेष्टि नित्यं । मोहोपि महारिपुः यनियतं मोहयति सद्भायं ॥ ३९॥ दीका-गगो जीवं कुणपे वस्तुनि रंजयति-कुत्सिते द्रव्येऽनुरागं कार- यति गाः । देषोऽपि शोभनमपि देधि-सम्यग्दर्शनादिय देष कारयति । नित्यं मफालं, । मोहोऽपि महाग्पुिमगावेरी यस्मानियतं निश्चयेन मोहयति सद्भाव-जीवस्य परमार्यम्पं तिरयतीति ॥ ३९ ॥ यत एवंभूतो मोहरोऽतस्तं कुत्सयन्नाह;- घिद्धी मोहस्स सदा जेण हिदत्येण मोहिदो संतो। ण विगुज्झदि जिणवयणं हिदसिवमुहकारणं मग्गं । धिक धिक मोठं सहा येन हदयस्थेन मोहितः सन् । न विबुध्यते जिनववनं हितशिवमुखकारगं मार्गम् ॥ ४०॥ टीका-विधिक भक्त मो-मारः प्रत्यं गन्छतु । येन मोहेन रदयम्थेन मोहितो मदः सन् न विच-यते तन्न जानानि जिनाचनं परमागमं ।

·द्वादशानप्रेक्षाधिकारः।
२१
धिक तानि इन्द्रियाणि येषां चशतस्तु पापमजयित्वा ।
मामोति पापविपाकं दुःखमनतं भवगतिपु ॥ ४३॥
टीका-धिग्भवतु तानीन्द्रियाणि, येपामिन्द्रियाणां वशतो वशं गतः
पापमर्जयित्वा च पायं संगृह्य प्रामोति, तस्य पापस्य विधाकं फलं भवतिषु
च दुःखमनंतं पामोतीति ॥ ४३॥
संज्ञागारवाणां स्वरूपमाह;-
सण्णाहिं गारवे हिं अ गुरुओ गुरुगं तु पावमज्जणिय ।
तो कम्मभारगुरुओ गुरुगं दुक्खं समणुभयइ ॥ ४४ ।।
संज्ञाभिः गौरवैध गुरुगुरुकं तु पापमर्जीयत्वा ।
ततः कर्मभारगुरुः गुरुकं दुःखं समनुभवति ।। ४४ ॥
टीका-आहारादिसंज्ञाभिर्गोरवैश्च गुरुः सन् गुरुकं तु पापमर्जयित्वा
पापभार स्वीकृत्य ततः पापभारेण गुरुर्भूत्वा ततो गुरुक दास समनुभवतीति॥४४॥
-
कपायास्रवस्वरूपमाह,-
कोधी माणो माया लोभो य दुरासया कसायारऊ ।
दोससहस्सावासा दुक्खसहस्साणि पावंति ॥ ४५ ॥
क्रोधः मान. माया लोभश्च दुराश्रयाः कपायरिपवः ।
दोपसहस्रायासाः दुःखसहस्राणि प्रापयति ॥ ४५ ॥
टीका--क्रोधमानमायालोभा दुराश्रया दुप्पाश्रयाः कयायरिपवः दोषस-
हस्राणामावासाः दुःससहस्राणि जीवान प्रापयति-दुःससहः कपाया जीवान्
संधयन्तीत्यर्थः॥४५॥

·२२ मूलाचारे- awaha पुनरप्यासवांनाह;- हिंसादिएहिं पंचहिं आसवदारेहिं आसवदि पावं । तेहितो धुव विणासो सासवणावा जह समुद्दे ।। ४६ ॥ हिंसादिभिः पंचभिः आस्रवद्वारैः आस्रवति पापं । तेभ्यो ध्रुवं विनाशः सास्रवनीः यथा समुदे ॥ ४६ ॥ टीका-हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहे: पंचभिराम्नवद्वारंगप्रवति कर्मोपदोक्ते पापं । तेभ्यआश्रितभ्यो धुवो निश्चयम्पो विनाशो जीवस्य भवति । यथा सासवा नो: पोतः समुदे निमज्नति, एवं कर्माप्रवे वः संसारसागरे निमज्जतीति ॥४६॥ आस्रवानुप्रेक्षामुपसंहरन्नाह;- एवं बहुप्पयारं कम्मं आसयदि दुट्ठमट्ठविह। णाणावरणादीयं दुश्वविवागं ति चिंतेजो॥४७॥ एवं बहुपकारं कर्म आस्रवति दुष्प्रमष्टविधं । ज्ञानावरणादिकं दुःखविपाकमिति चिंतयेत् ॥ ४॥ टीका-एवं ज्ञानावरणादिकं कर्माष्टविध भेदेन बहुप्रकार दुर्घ वाऽऽन- वति यस्मानस्मात्तमान दासविपासमिति कृत्वा चिन्तयेत् भावयेदिति॥४७॥ यस्मादेवमानवः कर्माप्तवति तस्मात्संघरमाह;- तम्हा कम्मासवकारणाणि सध्याणि ताणि रंधेजो।। इंदियफसायसण्णागारवरागादिआदीणि ॥४८॥ तस्मात् कर्मास्त्रबकारणानि सर्वाणि तानि रोधयेत् । इन्दियकपायसंनागौरवरागादिकादीनि ॥४८॥ टीका-तम्मानर्मामवकारणानि सर्वाणि यानि तानि निगंधयेत् निवा-

·"
द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः।
रयेत् । कानि तानि ? इन्द्रियकपायसंज्ञागौरवगगादिकानि । यस्मादेतैः कर्मा.
गच्छति तम्मादेतानि सर्वाणि निरोधयेदिति ॥४८॥
रुद्वेषु येषु यद्भवति तदाह,--
रुद्धेसु कसायेसु अ मूलादो होति आसवा रुद्धा ।
दुब्मत्तम्हि णिरुद्ध वणम्मि णावा जह ण एदि ॥४९॥
रुद्धेषु कपायेषु च मूलात् भवंति आस्त्रया रद्धाः।
दुर्घहति निरुद्ध बने नौः यथा न पति ॥ ४९ ।।
टीका-रुद्धेषु च कपायेषु च मुलादारभ्य मूलत आप्रबा. सर्वेऽपि रुद्धा.
सम्यक पिहिता भवंति यथा दुर्बतति बने पानीये-दुष्टे वहति स्रोतसि जले,
अथ वणे-त्रिघरे, दुष्टे वहति, निरुन्द्रे विधृते, नावं नेति जलं यथा ( अथवा
नालिकेगादित्वाभिदा नौः सानवा सन्यपि नयति प्रामोति परतीरे, अथवा
नेति विनाशं । कपायेषु निरुद्वेषु आप्ता रुद्वा यथा नावं नैति जलं कद्वेषु,
यथा च सामवा नौवहति पानीये निरुद्धे मूलतस्तम्या नावः सर्वेऽपि आम्रवा
निरुद्वा भवंति ततः सा नोनयति प्रापयतीयस्थानमानयति वा स्वंट
वस्तु
बिनाशं च न गच्छति, एवं कषायेषु रुद्वेषु मूलतः सर्वेऽयात्रा निरुद्धा भवति
ततो यद्यपि योगादिहारः साम्रो जंतुस्तथाऽपि रलायं मोक्षपननं
नयतीति ॥४९॥
इन्द्रियसंबास्वम्माह,-
इंदियकसायदोसा णिग्धिप्पंति तवणाणविणएहिं ।
रज्जूहि णिधिप्पति हु उप्पहगामी जहा तुरा ॥५०॥
इन्द्रियकपायदोपा निगृह्यते तपोज्ञानविनयैः ।
रज्जुभिः निगृह्यते खलु उत्पथगामिनो यथा तुरगाः ॥ ५० ॥

·२४ मूलाचारे- ana- टीका-इन्द्रियाणि क्षाया द्वेषाचते निगृह्यन्ते निरुध्यन्ते यथासंख्यं तपमा ज्ञानेन शिनयेन । इन्द्रियाणि तपसा निगृह्यन्ते, कथाया ज्ञानभावनया वीक्रियते, इषो बिनयक्रियया प्रलयमुपनीयते । यथोत्पथगामिन उन्मार्ग- यायिनस्तुरगा अश्वा निगृह्यन्ते वशतामपनीयन्ते रज्जुभिर्वरत्राभिः सल्विति ॥५०॥ चारित्रसंचास्य स्वरूपमाह मणवयणकायगुत्तिदियरस समिदीस अप्पमत्तस्स | आसवदारणिरोहे णवकम्मरयासवो ण हवे ॥५१॥ मनोवचनकायगुप्तेंद्रियस्य समितिषु अपमत्तस्य । आस्रवद्वारनिरोधे नवकर्मरजआत्रयो न भवेत् ॥ ५१ ॥ टीका-मनोवचनकार्यातन्द्रियस्य समितिए चेर्याभाषपणाऽऽदाननि- निक्षेपोच्चारप्रप्रवणसंशिकास्वप्रमत्तस्य मुह प्रमादरहितम्य चारित्रवत आस्रव- द्वारानिरोधे यारः कांगच्छति तेषां निरोधे सति नवकमरजस आत्रको न भवेत् -अभिनवकर्मागमो न भवेदिति ॥ ५१ ॥ । पुनरपि संक्षेपत आसवं संवरं चाह;- मिच्छत्ताविरदीहिं य कसायजोगेहिं जं च आसवदि । दसणविरमणणिग्गहणिरोधणेहिं तु णासवदि ॥५२॥ मिथ्यात्वाविरतिभिः च कपाययोगैः यच आस्रवति । दर्शनविरमणनिग्रहनिरोधनैस्तु न आस्रवति ॥५२॥ टीका-मिथ्यात्वावितिकषाययोगैर्यत्कर्मानपति तत्कर्म सम्यग्दर्शन- विरतिनिग्रहनिरोधनस्तु यथासंन्यं नाम्रति नागच्छत्तीति ॥ ५२ ।। १ मिथ्यालाविरतिप्रमादकपाययोगरिति प्रेस-पुस्तके पाठः । मूलपाटोऽपि मिच्छताविरदिश्मदरसायजोगेहि ' इत्येवं रूपः किन्तु मिथ्यात्वादीनां पंचाना चतुर्भिः सम्यग्दर्शनादिभिः सह यायासरयं न मंगच्छतेनी निकागितः।-गशोधकः । - ·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। २५ संवरानुप्रेक्षां संक्षेपयन् तस्याश्च फलं प्रतिपादयन्नाह;- संवरफलं तु णिवाणमेत्ति संवरसमाधिसंजुत्तो। णिच्चुज्जुत्तो भावय संवर इणमो विसुद्धप्पा ॥ ५३॥ संवरफलं तु निर्वाणमिति संवरसमाधिसंयुक्तः। नित्योद्युक्तो भावय संवरमिमं विशुद्धात्मा ॥ ५३॥ टीका--संबरफलं निर्वाणमिति कृत्वा संवरेण समाधिना चाथवा संवरच्या- नेन संयुक्तः सन् नित्योयुक्तश्च सर्वकालं यत्नपरं मावयेमं संवरं विशद्धात्मा सर्वद्वन्दपरिहीण:--संवर प्रयत्नेन चिन्तयेति ॥ ५३॥ निर्जरास्वरूपं विवृण्वन्नाह;- रुद्धासवस्स एवं तवसा जुत्तस्स णिजरा होदि। दुविहा य सा वि भणिया देसादो सव्वदो चेय ॥५४॥ रुद्धास्त्रवस्य एवं तपसा युक्तस्य निर्जरा भवात । द्विविधा च सापि भणिता देशतः सर्वतश्चैव ॥ ५४॥ टीका-रुद्धास्तवस्य पिहितकर्मागमद्वारस्यैवं तपसा युक्तस्य निर्जरा भवति-कर्मशातनं भवति । साऽपि च निर्जरा द्विविधा भणिता, देशतः सर्वतश्च कैमकदेशनिरा सर्वकर्मनिर्जरा चेति ॥ ५४ ॥ देशनिर्जरास्वरूपमाह,- संसारे संसरंतस्स खओवसमगदस्स कम्मरस । सम्बस्स वि होदि जगेतवसा पुण णिजरा विउला॥५५ संसारे संसरतः क्षयोपशमगतस्य कर्मणः। सर्वस्यापि भवति जगति तपसा पुनः निर्जरा विपुला ॥५५॥ १ 'एकमक' इति प्रेस-पुस्तके पाटः।

·२६ मूलाचारे- टीका-संसारे चतुर्गतिसंसरणे, संसरतः पर्यटतः, क्षयोपशमगतकर्मणः किंचित् क्षयमुपगतं किंचिदुपशान्तं किंचित्तस्वरूपेण स्थितं कर्म तस्य कर्मणो या निर्जरा सा सर्वस्यैव जीवस्य भवति जगति सा च देशनिर्जरा तपसा पुन- निर्जरा विपुला-तपोग्मिना भस्मीकृतस्य सर्वस्य कर्मणो निर्जरा सकलेति ॥५५॥ सकलनिर्जराया फलं स्वरूपं चाह;- जह धादू धम्मतो सुज्झदि सो अग्गिणा दु संतत्तो । तवसा तहा विसुज्झदि जीवो कम्मेंहि कणयं व ॥५६॥ यथा धातुः धम्यमानः शुध्यति सोऽग्निना तु संतप्तः । तपसा तथा विशुध्यति जीयः कर्मभ्यः कनक इव ॥ ५६ ॥ टीका-यथा धातुधम्यमानः शुध्यति किट्टकालिमादिरहितो भवति अमिना तु सन्तप्तः सन्, तथा तपसा विशुष्यति कर्मभ्यो जीवः सर्वकर्मविमुक्तः स्यात्कनक इव । यथा धातुर्धम्यमानोऽग्मिना सन्तप्तः कनकः स्यात्तथा जीवस्त- पसा संतप्तः सिद्धः संपद्यत इति ॥ ५६ ॥ तपसो माहात्म्यमाह;- णाणवरमारदजुदो सीलवरसमाधिसंजमुजलिदो। दहइ तवो भवदीयं तणकट्ठादी जहा अग्गी ॥ ५७ ।। ज्ञानवरमारुतयुतं शीलवरसमाधिसंयमोज्ज्वलितं । दहति तपो भयवीजं तृणकाष्ठादिकं यथा अग्निः ॥ ५७ ॥ टीका-ज्ञानवरमाम्तयुतं मत्यादिज्ञानवृरदातसहितं, शीलं व्रतपरिरक्षण, वरसमाधिरेकायचिन्तानिरोधः, पंचनमस्कृतिमहिनः संयमः प्राणिइया इन्द्रिय- निमतरुज्ज्वलितं प्रज्वलितं दीप्तं तपो दहति भवीज संसारकारणं । तृणका- छादिकं ययामिर्दहति तथेनि । ५७ ॥ - ·दादशानुप्रेक्षाधिकारः। २७ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww www- - - पुनरपि;- चिरकालमन्निदं पि य विहुणदितवसा स्थति णाऊण । दुविहे तवम्मि णिञ्चं भावेदयो हवदि अप्पा ॥ ५८॥ चिरकालमर्जितमपि च विधूयते तपसा रज इति ज्ञात्वा । द्विविधे तपसि नित्यं भावयितव्यो भवति आत्मा ॥५८॥ टीका-चिरकालं संख्या(म)तीतसमयं कर्मार्जितमपि तपसा विधूयत इति ज्ञात्वा तपसि नित्यं निरन्तरमात्मा भावयितव्यो भवति ॥ ५८ ॥ भावितात्मा स नु किं स्यादित्याह,- णिज्जरियसब्बकम्मो जादिजरामरणबंधणविमुक्को । पावदि सुक्खमणंतं णिज्जरणं तं मणसि कुज्जा ।। ५९ ॥ निर्जीर्णसर्वकर्मा जातिजरामरणबंधनविमुक्तः । प्राप्नोति सुखमनतं निर्जरणं तन्मनसि कृत्वा ॥ ५९ ॥ टीका-ततो निर्णः सर्वकर्मनिर्मुको जातिजरामरणबन्धनविमुक्त. प्रामोति सौख्यमतुलमनंतं, तन्निर्भरणं मनसि कृत्वा विधायोने ॥ ५९ ।। निगनुप्रेझो व्याख्याय धर्मानुप्रेक्षास्वरूपं विवेचयन्नाह;- सव्वजगस्स हिदकरो धम्मो तित्थंकरहिं अक्खादो। धण्णां तं पडिवण्णा विसुद्धमणसा जगे मणुया ॥६०॥ सर्वजगतो हितकरो धर्मः तीर्थकरैः आख्यातः । धन्यास्तं प्रतिपन्ना विशुद्धमनसा जगति मनुजाः॥६॥ टीका-सर्वस्य जगतो भव्यलोकस्य हितकरो धर्म उत्तमक्षमादिलक्षण- स्तीर्थकरराख्यातः प्रतिपादितस्तं धर्म ये प्रतिपन्नास्तं धर्ममधिष्ठिता ये पुरुषा विशुदमनसा शुद्धभावेन ते धन्याः पुण्यवंतः कृतार्था जगाति ॥ ६॥ १'धण्णा तं तु पदण्या ' प्रेस-पुस्तके पादान्तरं।

·२८ मूलाचारे- . धर्मानुरागे कारणमाह;- जेणेह पाविदव्वं कल्लाणपरंपरं परमसोक्खं । सो जिणदेसिद्धम्म भावेणुषयजदे पुरिसो॥ ६१॥ येनेहं प्राप्तव्यं कल्याणपरंपरा परमसौख्यं । स जिनदेशितं धर्म भावेन उपपद्यते पुरुषः ॥ ६१ ॥ टीका-येनेह-येन जीवनास्मिंलोके कल्याणपरंपरा मांगन्यनरन्तर्य परमसौख्यं प्राप्तन्यं स जीवा जिनदेशितं तीर्थकरात्यातं धर्म भावनोपपयते पुरुषः परमार्थतो धर्म श्रद्दधाति सेवते-पापकियां मनागपि नाचरतीति ॥६१॥ धर्मस्य विकल्यानाह;- खंतीमद्दवअज्जवलाघवतवसंजमो अकिंचणदा। तह होइ बंभचेरं सचं चाओ य दसधम्मा ॥ ६२ ।। क्षतिमार्दवायलाधवतपःसंयमाः अकिंचनता। तथा भवति ब्रह्मचर्य सत्यं त्यागच दशधर्माः ॥ ६२ ॥ टीका-शान्त्याबमार्दवलाघवतपःसंयमा आकिंचन्यं तथा ब्रहाचर्य . सत्यं त्यागश्चैवं धर्मो दशविधो भवति शातत्य इति ॥६२॥ धर्मभावनाफलमाह;- उवसम दया य खंती वडइ वेरग्गदा य जह जह से। तह तह य मोक्खसोक्सं अक्खीणं मावियं होइ॥६३॥ उपशमो दया च क्षांतिः वर्धते वैराग्यता च यथा यथास्य । तथा तथा च मोक्षसौख्यं अक्षीणं भावितं भवति ॥ १३॥ दीका-उपशम इन्द्रियनिग्रहे पुरुषव्यापारो, दयाऽनुया, क्षान्तिः श्राधा- अनु निन्यानोपंवसहन, एले विगगता य यया यया वर्द्वन्त-वेगग्यकार- .

·द्वादशानप्रेक्षाधिकारः ।
न वृद्धिं गच्छन्ति यथा यथास्य जीवस्य तथा तया तस्य जीवस्य मोक्ष-
ख्यमक्षयं भावितं भवतीति ॥६६॥
धर्मानुप्रेक्षामुपसंहर्तुकाम: प्राहा-
संसारविसमदुग्गे भवगहणे कह वि मे भमंतेण ।
दिढो जिणवरदिढो जेहो धम्मोत्ति चिंतेजो ॥ ६४ ॥
संसारीयपमदुर्गे भवगहने कथमपि मया भ्रमता।
दृष्टो जिनवरदिष्टो ज्येष्ठो धर्म इति चिंतयेत् ॥६४॥
सरीका-संसारविषमदुर्गा भवगहने भवाकुले कथमपि भ्रमता पर्यटता
मया जिनवरोपदिष्टो ज्येष्ठः प्रधानो धर्मो दृष्ट इत्येवं चिन्तयदिति ॥ ६४ ॥
बोधिदुर्लभतास्वरूपमाह,--
संसारह्मि अणंते जीवाणं दुल्लहं मणुस्सत्तं ।
जुगसमिलासंजोगो लवणसमुद्दे जहा चेव ॥६५॥
संसारे अनंत जीवानां दुर्लभ मनुष्यत्वं ।
युगसमिलासंयोमो लवणसमुदे यथा एवं ॥६५॥
टीका-संसारेऽनतेऽत्यन्तदीर्घ जीवानां दुर्लभं मनुष्यत्वं मनुष्यजन्म,
यथा लवणसमुद्रे युगसमिलासंयोगः । पूर्वसमदभागे या निक्षिप्तं, पश्चिममगुद-
भागे समिला निक्षिप्ता, तस्याः समिलाया युगविवरे यथा प्रवेशो दुर्लभस्तथा
जीवस्य चतुरशीतियोनिलक्षमध्ये मनुष्यतां दुर्लभमेवेति ॥ ६५ ॥
मनुष्यत्वे लन्धेऽपि यॉर्लभं तदाह
देसकुलजम्म रूवं आऊ आरोग्ग वीरियं विणओ।
सवणं गहणं मदि धारणा य एदेवि दुलहा लोए॥६६॥
देशकुलजन्म रूपं आयुः आरोग्यं वीर्य विनयः ।
श्रयणं ग्रह्ण मतिः धारणा च एतेपि दुर्लभा लोके ॥ ६ ॥

·1 दादशानप्रेक्षाधिकारः। टीका सेयं बोधिर्भवभयमयनी संसारभीतिबिनाशिनी गुणविस्तरा गुणेविस्तीर्णा सर्वगुणाधारा मया लब्धा प्राप्ता, यदि कदाचिसंसारसमुद्र पतिता प्रभ्रष्टा न खलु नैव स्फुटं पुनः सुलभाऽर्द्धपुगलपरावर्तनमन्तरेण तस्माभव क्षमो नेव योग्यः प्रमादो मम-बोधिविषये प्रमादकरणं मम नेव युक्तमिति ॥ ६८॥ बोधिविषये यः प्रमादं करोति तं कुत्सयन्नाह दुलहलाहं लभ्रूण बोधिं जो णरो पमादेजो। सो पुरिसो कापुरिसो सोयदि कुगदि गदो संतो॥६९।। दुर्लमलाभां लब्ध्वा बोधिं यो नरः प्रमादयेत् । स पुरुपः कापुरुषः शोचति कुगतिं गतः सन ॥ ६९ ॥ टीका-दुर्लभलामा बोधेि संसारक्षयकरणसमर्थी यो लब्ध्वा प्राप्य प्रमा- दयेत् प्रमादं कुर्यात्सः पुरुषः कापुरुषः कुत्सितः पुरुषः शोचति दुःसी भवति कुगति नरकादिगतिं गतः समिति ॥ ६९ ॥ बोधिविकल्पं तकलं च प्रतिपादयन्नाह,- उवसमखयमिस्स वा बोधि लक्ष्ण मवियपुंडरिओ। तवसंजमसंजुत्तो अक्खयसोक्खं तदा लहदि ॥ ७० ॥ उपशमक्षयमिश्नां वा बोधि लब्ध्या भव्यपुंडरीकः । तपःसंयमसंयुक्तः अक्षयसौख्यं तदा लभते ॥ ७० ॥ टीका-अयोपशमविशुद्दिदेशनाप्रायोग्यलम्धीलब्या पश्चादधःप्रवृत्य- पूर्वानिवृत्तिकरणान् कृत्योपशमक्षयोपशमक्षयरूपां बोधि लभते जीवः । पूर्व- . संचितकर्मणोऽनुभागस्पर्द्धकानि यदा विशुद्ध्या प्रतिसमयमनं गुणहीनानि भूत्वोीर्यन्ते तदा क्षयोपशमलब्धिर्भवति । प्रतिसमयमनंतगुणहीनर मेणोदीरि- ।

·३२ मूलाचारे- तानुभागस्पर्द्धकजानितजीवपरिणामः सातादिसुखकर्मबंधनिमित्नोऽसातायसुखक- र्मबंधविरुद्वो विशुद्धिलब्धिर्नाम । पद्व्यनवपदार्थोपदेशकाचार्यायुपल- धिर्वोपदिष्टार्थग्रहणधारणविचारणशक्तिर्वा देशनालब्धिर्नाम । सर्वकर्मणामत्कृ- एस्थितिमुस्कृष्टानुभागं च हत्वाऽन्तःकोट्यकोटीस्थिती द्विस्थानानुभामस्थानं . प्रायोग्यलब्धिर्नाम । तथोपरिस्थितपरिणामेरधःस्थितपरिणामाः समाना अधः- स्थितपरिणामैरुपरिस्थितपारणामाः समाना भवन्ति यरिमन्नवस्थाविशेषकालेऽ- धःप्रवर्तनादधः प्रवृत्तिकरणः । अपूर्वापूर्वशद्वतराः करणाः परिणामा यस्मिन् कालविशेषे स्युरसावपूर्वकरणः परिणामः । एकसमयमवर्तमानानां जीवानां परिणामेन विद्यते निवृत्तिभेदो यत्र सोऽनिवृत्तिकरण इति । एवं क्रियां कृत्वा. ऽनंतानुवंधिकोधमानमायालोभप्रकृतीनां सम्यक्त्वसम्यविथ्यात्वमिथ्यावप्रकृतीनां चोपशमादुपशमसम्यक्त्वबोधिर्भवति । तथा तासामेव सप्तप्रकृतीनां क्षयोपशमात् । क्षायोपशमिकसम्यक्त्वबोधिर्भवति । तथा तासामेव सप्तानां प्रकृतीनां क्षयात् क्षायिकसम्यक्त्वं भवति । एवमतिदुर्लभतरां त्रिप्रकारां बोधि लम्वा भव्य- पुग्दरीको भव्योत्तमस्तपसा संयमेन च युक्तोऽक्षयसोन्यं ततो लभते सर्बदन्द- विनिर्मक्तः सिद्धिमधितिष्ठतीति यतो बोध्या सोऽपि जीवः सिदि लगने ७०॥ तम्हा अहमवि णिचं सद्धासंवेगविरियविणएहि । अत्ताणं तह मावे जह सा बोही हवे सुइरं ।। ७१॥ तस्मात अहमपि नित्यं श्रद्धासंगवीर्यविगयैः । आत्मानंतथा भावयामि यथासाबोधिः भवेत् सुचिरं ॥१॥ टीका-यस्मादेवं विशिटा बोधिस्तरमादहमपि नित्यं सर्वकालं. श्रद्धा मानसिक शामनानुराम, मंगो धर्मधर्म कलविषयानुगगः दीर्य वार्यान्तगय- क्षयोपशमजनितशक्तिः, विनया मनोगमायानामनुदतिर्नम्नता तेरात्मानं तथा भावयामि यथाऽमी घोविर्भमुचिरं सर्वकामिति ॥ ७१। V ·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। ३३ -- - किमर्थ बोधिर्भाव्यत इत्याशंकायामाह;- बोधीय जीवदवादियाई बुज्झइ हु णव वि तच्चाई। गुणसयसहस्मकलियं एवं बोहि सया झाहि ॥ ७२ ॥ बोध्या जीवद्रव्यादीनि बुध्यते हि नवापि तत्त्वानि । गुणशतसहनकलितां एवं बोधि सदा ध्याय ॥ ७२ ।। टीका-यनो बोधिमवाप्य जीवाजीवास्तवपुण्यपापबंधसंवरनिर्जरामोक्षाः पदार्था द्रव्याणि अस्तिकायाश्च तत्वानि च बुध्यंते बोध्या वा बुध्यंने ततो गुणशतसहस्रकालनामेवंभूतां बोधिं सदा सर्वकालं ध्याय भावयेति ॥ ७२ ॥ द्वादशानुप्रेक्षामासंहर्नुकामः प्राह,- दस दो य भाषणाओ एवं संखेवदो समुद्दिट्ठा। जिणवयम्; द्विाओ बुहजणवेरग्गजणणीओ ॥ ७३ ।। दश द्वेध मापना पचं संक्षेपतः समुद्दिष्टाः। जिनवटा बुधजनवैराग्यजनन्यः ॥७३॥ टीका--- का द्वे चानुप्रेक्षा भावनाः संक्षेपतः समुपदिष्टाः प्रतिपा- दिता जिनमन यतो दृष्टा नान्यत्रानेन प्रामाण्यं ख्यापितं तासां स्यात्, बुध- जनानां वैगामा जनन्यो वैराग्यकारिण्योऽनेन रागाभावश्च ख्यापितः भवतीति ॥ ७॥ अनुप्रेशभाने कारणमाह,- अणुवेदरा जो अत्ताणं सदा विभावेदि। सो विमदन हम्मो विमलो विमलालयं लहदि ।।७४॥ श्रुतायं - ·मुलाचारे- अनुप्रेक्षाभः एवं य आत्मानं सदा विमावयति । स विगतवर्वकर्मा विमलो पिमलालयं लभते ॥ ४ ॥ टीका-एवमनुप्रेक्षाभिरात्मानं यः सदा भावयेोजयेत्सः पुरुषो विगत- सर्वकर्मा विमलो मुत्वा विमलालयं मोक्षस्थान लभते प्रामोतीति ॥ ७४ ॥ द्वादशानुप्रेक्षावसाने कृतकृत्य आचार्यः परिणामशुद्धिमभिदधन्मंगलं फले वा पाश्चाह;- झाणेहिं खवियकम्मा मोक्खग्गलमोडया विगयमोहा। ते मे तमरयमहणा सारंतु भवाहि लहुमेव ॥७५ ॥ ध्यानः क्षपितकर्माणः मोक्षार्गलभेदका विगतमोहाः । तेऽस्मान् तमोरजोमथनाः तारयंतु भवात् लघु एव ।। ७५ ॥ टीका-ये इमा अनुप्रेक्षा भावयिन्या सिन्दिं गतास्ते ध्यानः क्षपितक- माणो मोक्षार्गलच्छेदका विगतचारित्रमोहास्तमोरजोमथना मिथ्यात्वमोहनीय- शानावरणादिविनासकास्तारयंतु भवात्संसाराच्छीघ्रमेवास्मानिन्ति ॥५॥ पुनरप्यनुप्रक्षा याचमानः प्राह;- जह मज्झ तहि काले विमला अणुपेहणा भवेजह । तह सम्मलोगणाहा विमलगदिगदा पसीदंतु ॥ ७६ ॥ यथा मम तस्मिन् काले सिमला अनुमेक्षा मवेयुः । तथा सर्यलोकनाथा विमलगतिगताः प्रसीदंत ॥७६ टीका-पया येन प्रकारेण मम तस्मिभंतकाले विमला अनुप्रेक्षा दादा ·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। AMAHARAA- "प्रकारा भवेयुस्तथा ते सर्वलोकनाथा विमलगतिं गताः प्रसीदंतु प्रसन्ना भवंतु द्वादशानुप्रेक्षाभावनां मम दिशत्विति ॥ ७६ ॥ इति श्रीमट्टकराचार्यवर्यविनिर्मितमूलाचारे वसुनंद्या- चार्यप्रणीतटीकासहिते द्वादशानुप्रेक्षकनामा- एमः परिच्छेदः समाप्तः ।* १ प्रथम-द्वितीयफार्ममुद्रणानन्तरमेक मूलपुस्तकं सम्प्राप्त, अतोऽष कामद्वये या अशुद्धयः संजातास्ता अत्र विलिख्यते । अध्यायप्रारंभेऽधोलिखितः मोक: पाटश्च विद्यते-- अनन्तपदलाभाय यत्पदद्वन्द्वचिन्तनम् । जगदईः स वः पायाद्देवस्त्यागदिगम्बरः ॥ १॥ द्वादशानुप्रेक्षाधिकारमष्टमं प्रपंचयन् तावदादौ नमस्कारपूर्वकं प्रतिशवाक्यमाह- प्रथमपृष्ठे यः पाठोऽस्माभिः स्वबुद्धया संयोजितः स एव मूलपुस्तके वर्तते ननु टिपणस्थः। द्वितीयपूछे 'चाशनादीनां ग्रहणात् ' अस्य स्थाने 'वेत्रासनादीनां प्रहणात् । इति पाठः। एकादश त्रयोदशष्टष्टेऽपि अस्माभिः संयोजितपाठ एव न तु टिप्पणस्थः । अष्टादशठे तु 'जहासि' स्थाने 'त्यजसि' इति पाठः। चतुर्विंशतितमे पृष्ठे अस्माभिः स्वयुद्धया य' पाठः कल्पितः स एव मूलपुस्तके न तु टिपागतः। पंचविशतितमे पृठे तु 'सर्वतश्च ' स्थाने ' सर्वतक्षेव' पाठ अन्यचास्माभिः योजितः न तु टिप्पणाविहितः अन्धावसानेऽस्य स्थानेऽयं पाठः- इत्याचासत्तो यमुनान्दितावतारायाममा प्रस्तावः समाप्तः। -संशोधकः।

·.
मुलाचारे-
अनगारमावनाधिकारी
अनगारभावनास्यं नवममधिकारं व्याख्यातुकामस्तावदादौ शुभपरिणाम---
निमितं मंगलमाह,-
'वंदित्तु जिणवराणं तिहुयणजयमंगलोववेदाणं ।
कंचणपियंगुपिदुमघणकुंदमुणालवण्णाणं ॥१॥
वंदित्या जिनवरान त्रिभुवनजयमंगलोपेतान् ।
कांचनप्रियंगुपिगुमधनकुंदमृणालवर्णान् ॥१॥
.टीका-जिनवरान् वंदिल्या, किंविशिष्टान् ? त्रिभुवने या जयश्रीर्यन मंगल
सर्वकर्मदहनसमर्थ पुण्यं ताभ्यामुपेतास्तत्र स्थितास्तास्त्रिभुवनजयमंगलोपेतान
प्रकृमश्रिया युक्तान् सर्वकल्याणभाजनाँश्च । पुनरपि किंविशिष्टान् ! कांचनं.
सर्वाधिक सुवर्ण, प्रियंगुः शिरीषपुष्परूपव्यकान्तिः, विद्रुमः प्रवालद्रव्यं सुरमणी--
यरक्तभावद्रव्यं, घनः सुषु रम्यनवजलधर, कुन्दो रमणीयपुप्पविशेषः, मृणालं.
मुग्म्यपद्मकोमलनालं, एतेषां वर्णवदर्णे येषां ते कांचनप्रियंगुपवालधनकुन्द-
मृणालवर्णास्तान कांचनप्रियंगुप्रवालपनकुन्दमृणालवर्णान् । अर्हतामुपादानाय
वर्णविशेषणमुपात, नामस्थापनादत्र्यजिनपरिहाराय भावनिनोपादानाय चाव-
शेपविशेषणं उत्तरसूत्रे वक्ष्यामीति किया तिष्ठति तया मह संबंधः । क्रियासापेक्ष
नमस्कारकरणं नित्यक्षणिकयोगचार्वाश्मीमांसकेकान्तनिगकरणार्य चेति ॥१॥
अनगारभावनासूत्रार्थ प्रतिज्ञामाह;-
अणयारमहरिसीणं गाइंदरिंदइंदमहिदाणं।
वोच्छामि विविहसारं मावणसुतं गुणमहंतं ॥२॥

·अनगारभावनाधिकारः। min , अनगारमहषीणां नागेंद्रनरेंद्रेदमहितानां । वक्ष्यामि विविधसारं भावनासूत्रं गुणमहत् ॥२॥ टीका-न विद्यतेगारं गृहं स्यादिकं येषां तेऽनगारास्तेषामनगाराणां : महान्तश्च ते ऋषयश्च महर्षय' सम्यगृद्धिप्राप्तास्तेषां महर्षीणां, नागेन्द्रनरेन्देन्द्र- महितानां श्रीपार्श्वनाथसंजयंताग्रुपसर्गनिवारणेन प्राधान्यानागेन्द्रस्य पूर्वनि- पातोऽथवा बहूनां नियमो नास्ति, मोक्षार्हत्वात्तदन्तरं नरेन्द्रस्य ग्रहणं, पश्चाद- घ्यन्तरादीनां ग्रहणमेतर्य पूजितास्तेषामनगाराणां भावनानिमित्तं विविधसारं सर्वशास्त्रसारभूतं सूत्रं गुणैर्महद्वक्ष्यामि, अर्हतः प्रणम्यानगारसूत्रं वक्ष्यामीति संबन्धः॥२॥ स्वकृतप्रतिज्ञानिर्वहपाय दश संग्रहसूत्राण्याह;- लिंग पदं च सुद्धी वसदिविहारं च भिक्ख णाणं च । उज्झणसुद्धी य पुणो वक्कं च तवं तधा झाणं ॥३॥ लिंगस्य व्रतस्य च शुद्धिः वसतिविहारश्च भिक्षा ज्ञानं च । उज्झनशुद्धिः च पुनः वाक्यं च तपः तथा ध्यानं ॥३॥ टीका-* लिंग निन्थिरूपता शरीरस्य सर्वसंस्काराभावोऽचेलकत्वलोच- प्रतिलेखनग्रहणदर्शनज्ञानचरित्रतपोभावश्व, तान्यहिंसादीनि * । शुद्धिशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते, लिंगस्य शुद्धिर्लिंगशुद्धिर्लिंगानुरूपाचरणं । व्रतानां शुद्धि- • तशुद्धिर्निरतीचारता । अत्र प्राकृतलक्षणेन षष्ठ्यर्थे प्रथमानिर्देशः कृतः। वसतिः स्त्रीपशुपांडकरभावोपलक्षितप्रदेशः परमवैराग्यकारणस्थानं । विहारो नियतवासो दर्शनादिनिर्मलीकरणनिमिनं सर्वदेशविहरणं । भिक्षा चतुर्विधाहारः। ज्ञानं यथावस्थितवस्त्ववगमो मत्यादिकं । उज्झनं परित्याग: शरीराद्यममत्वं । शुद्धिशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । वसतिशुद्दिविहारशुद्धिभिक्षाशुदिनिशुद्धि- * पुष्पमध्यगतः पाठः प्रेम-पुस्तके नास्ति। । . .

·- मूलाचारे- - रुज्झनशुद्धिः। अत्रापि प्राकृतलक्षणे षष्ठ्यर्थे प्रथमा ।पुनरपि च वाक्यं स्त्रीकथा- दिविरहितवचनं । तपः पूर्वसंचितकर्ममलशोधनसमर्थानुष्ठानं । तथा ध्यानं शोभ- नविधानेनैकाग्रचिन्तानिरोधनं अत्रापि शुद्धिष्टव्या चशद्वात्सर्वेऽपि स्वगतसर्वभे- दसंग्रहणार्था द्रष्टव्या इति ॥ ३॥ एतेषां सूत्राणां पाठे प्रयोजनमाह;- एदमणयारमुत्तं दसविधपद विणयअत्थसंजुत्तं । जो पढद भत्तिजुत्तो तस्स पणसंति पावाइं ॥४॥ एतानि अनगारसूत्राणि दशविधपदानि विनयार्थसंयुक्तानि ।। यः पठति भक्तियुक्तः सस्य प्रणश्यति पापानिः ॥ ४॥ टीका-एतान्यनगारसूत्राणि दशविधपदानि दशप्रकाराधिकारनिबद्धानि नवैकादशसंख्यानि न भवंति , विनयार्थसंयुक्तानि विनयप्रतिपादकानि सुक्ष्मार्थ-. संयुक्तानि च यः पठति भक्तियुक्तस्तस्य प्रणश्यन्ति पापानि दुरितानीति ॥ ४॥ पुनरपि सूत्राणां स्तवनमाह;- णिस्सेसदेसिदमिणं सुत्तं धीरजणबहुमदमुदारं । अणगारमावणमिणं सुसमणपरिकित्तणं सुणह ॥५॥ निश्शेषदर्शकानीमानि सूत्राणि धीरजनबहुमतान्युदाराणि ।' अनगारभावनानीमानि सश्रमणपरिकीर्तनानि शृणुत ॥५॥ टीका-निःशेषदर्शकानीमानि सूत्राणि सर्वशोभनाचारासिद्धांतार्थप्रति-- पादकान्येतानि सूत्रपदानि, * धीरजनानां तीर्थकरमणधरदेवानां बहुमतानि सुधु मतानि बाहुल्येन वाभिमतानि, उदाराणि स्वर्गापवर्गफलदायकानि, अनगार- भावनानीमानि शोभनश्रमणानां परिकीर्तनानि सुसंयतजनकीर्तनस्यापकानि आणुत हे साधुननाः ! बुध्यध्वमिति * ॥५॥ 'नकाशसंख्यानि सन्ति' इति प्रेस-पुस्तके पाठः । *पुष्पमध्यगताः पाठःप्रेम-पुस्तके मास्ति।

·अनगारभावनाधिकारः। rta न केवलमेतानि वक्ष्ये महर्षीणां गुणॉश्च वक्ष्यामीत्याह,--- णिग्गंधमहरिसीणं अणवारचरित्तजुत्तिगुत्ताणं । णिच्छिदमहातवाणं वोच्छामि गुणे गुणधराणं ॥६॥ नियमहर्षीणां अनगारचरित्रयुक्तिगुप्तानाम् । निश्चितमहातपत वक्ष्यामि गुणान् गुणधराणाम् ॥६॥ टीका--निर्मन्थमहर्षीणां सर्वग्रन्थविमुक्तयतीनां,अनगारचरित्रयुक्तिगुप्तार्ना अनगाराणां योऽयं चारित्रयोगस्तेन गुप्तानां संवृतानां, निश्चिन्तमहातपसां द्वादशविधतपस्युद्युक्तानां गुणधराणां गुणान् वक्ष्यामीति ॥ ६ ॥ तावहिंगशुद्धिं विवेचयनाह,- चलचवलजीविदमिणं णाऊण माणुसत्तणमसारं । णिव्यिपणकामभोगा धम्मम्मि उवविदमदीया ॥ ७ ॥ चलचपलजीवितमिदं ज्ञात्वा मनुष्यत्वमसारं । निर्विणकामभोगा धर्मे उपस्थितमतयः॥७॥ टीका-चलमस्थिर प्रतिसमयं विनश्वरं, चपलं सोपधात विद्युत्स्फुरण- मिवाविदितस्वरूपं, जीवितं प्राणधारणं चलचपलजीविनं आंवीचीतद्भव- स्वरूपेणायुःक्षयरूपमिदं ज्ञात्वा, मनुष्यत्वं मनुष्यजन्मस्वरूप, असारं परमार्थ- रहित, निर्विष्णकामभोगाः स्वेटवस्तुसमीहा काम उपभोगः स्यादिका भोगः मकृत्सेवितस्य पुनरसेवनं तांबुलकुंकुमादि तद्दिषयो निर्वेदोऽनभि- लापो येषां ते निविणकामभोगाः, धर्मे चारित्रे नम्रन्थ्यादिरूप उपस्थितम- “विद्युन्स्फुरणवदेव विदितस्वरूपे प्रतिपादनमेतदिति ' इति प्रेम-पुस्तके पाठः । २ आवीचीशन्दः प्रेस-पुस्तके नास्ति । ३ 'नासारं परमार्थश्म शवा' इति प्रेम-- पुस्तके। "पुनरपि सेवन' इति प्रेम-पुस्तके।

·मूलाचारे- AnAmAna तिका गृहीताचेलकत्वस्वरूपा इत्यर्थः, तात्पर्यण नम्रन्थ्यस्वरूपप्रतिपादन- मेतदिति ॥ ७॥ पुनरपि तत्स्वरूपमाह,- णिम्मालियसुमिणाविय धणकणयसमिद्धधवजणं च । पयहति वीरपुरिसा विरत्तकामा गिहावासे ॥ ८॥ 'निर्माल्यसुमनस इव धनकनकसमृद्धबांधवजनं च ।' प्रजहंति वीरपुरुषाः विरक्तकामा गृहवासे ॥ ८॥ टीका-निर्माल्यसुमनस इवोपभोगितपुष्पनिचयमिव धनं गोऽश्वमहिप्या- दिकं, कनकं सुवर्णादिकं ताभ्यां समृद्वमान्यं धनकनकसमृद्ध बांधवजनं स्व- जनपरिजनादिकं परित्यजन्ति गृहवासविषये विरक्तचित्ताः सन्तः । यथा शरीरसं- स्पृष्टं पुष्पादिकमकिंचित्करं त्यज्यते तथा धनादिसमृद्धमपि बंधुजनं धनादिकं चाथवा गृहवासं चेति संबंधः परित्यज्यन्तीति ॥ ८॥ एवं नैर्ग्रन्थ्यं गृहीत्वा तद्दिषयां शुद्धिमाह;- जम्मणमरणुविग्गा भीदा संसारवासमसुमस्स । रोचति जिणवरमदं पावयणं वट्टमाणस्स ।। ९ ॥ जन्ममरणोद्विमा भीताः संसारवासे अशुभात् । रोचंते जिनवरमतं प्रवचनं यर्धमानस्य ॥९॥ टीका-जन्ममरणेभ्यः सुदिना निर्विणा भवत्रस्तहदयाः संसाग्वासे यभं दुःसं तस्माच्च भीताः सन्तः पुनर्ये रोचंते समिच्छन्ति जिनवग्मतं प्रवचनं, गेचंते दा मतं मुनिभ्यो वृषभादीनां जिनवराणां, मतं वर्द्धमानभट्टा- रकस्य प्रवचनं द्वादशांगचतुर्दशपूर्वस्वरूपं समिच्छंतीति ॥ ९॥ 'कन' अन्दः प्रेम-पुस्तके नास्ति। ३ वधुरन ख-पुस्तके । भय- प्रस्तदया स-पुम्नके।

·अनगारभावनाधिकारः। तथा,--- पवरवरधम्मतित्थं जिणवरवसहस्स वढमाणस्स । तिविहेण सद्दहति य णत्थि. इदो उत्तरं अण्णं ॥१०॥ प्रवरवरधर्मतीर्थ जिनवरवृपभस्य वर्धमानस्य । त्रिविधन श्रद्दधति च नास्ति इत उत्तरमन्यत् ॥ १० ॥ टीका-प्रवगणां वरं प्रवरवर श्रेष्ठादपि श्रेष्ठं धर्मतीर्थ जिनवरवृषभस्य वर्द्ध- मानस्य चतुर्विंशतितीर्थकरस्य त्रिप्रकारेण मनोवचनकायशुद्ध्या श्रद्दधति भाव- यन्ति । इत ऊर्ध्व नास्त्यन्यदिति कृत्वास्मादद्धमानतीर्थकरतीर्थादन्यत्तीर्थ नास्ति यतोऽनया लिंगशुझ्या सम्यग्दर्शनशद्धिनिशद्धिश्च व्याख्यातेति ॥ १० ॥ तपःशुद्धिस्वरूपं निरूपयन्नाह;- । उच्छाहणिच्छिदमदी वयसिदयवसायबद्धकच्छा य । भावाणुरायरत्ता जिणपण्णत्तम्मि धम्मम्मि ॥११॥ 'उत्साहमिश्चितमतयो व्यवसितव्यवसायबद्धकक्षाच । भावानुरागरक्ता जिनमज्ञप्ते धर्मे ॥ ११ ॥ टीका उत्साह उद्योगो द्वादशविधे तपसि तनिष्ठता तस्मिन्नितान्तं निश्चितमतयस्तत्र कृतांदराः, व्यवसितव्यवसायाः कृतपुरुषकाराः, बद्धकक्षा: सुसंथमितामानः कर्मनिर्मूलनसंस्थापितचेतावृत्तयः, मावानुरागरक्ताः परमार्थ- भूतो योऽयमनुरागोऽहद्भक्तिस्तेन रक्ता भाविताः, अथवा भावविषयः पदार्थ- विषयोऽनुरागो दर्शनं ज्ञानं च ताभ्यां रक्ताः सम्योकीमूताः, जिनप्रज्ञप्ते धर्मे मावानुरक्तास्तस्मिन् बद्धकक्षाश्चति ॥ ११ ॥ -- - -- १ इति उत्तरमूर्ध प्रेस-पुस्तके । २ कृतावतारा. ख-पुस्तके । ३ चित्तत्तयः ख-पुस्तके। ।

·४२ मूलाचारे- - चारित्रशुद्धिस्वरूपमाह;- धम्ममणुत्तरमिमं कम्ममलपडलपाडयं जिणक्खादं । संवेगजायसड्ढा गिण्हंति महत्वदा पंच ॥ १२ ॥ धर्ममनुत्तरमिमं कर्ममलपटलपाटकं जिनाख्यातं । संवेगजातश्रद्धा गृहति महाव्रतानि पंच ॥ १२ ॥ टीका-धर्ममुनमक्षमादिलक्षणमनुत्तरमद्वितीयमिमं कर्ममलपटलपाटन- समर्थ जिनाख्यातं गृहन्ति महाव्रतानिच संवेगजातहर्षाः, अथवा धर्मोये कृत्वा गृह्णन्ति महावतानि पंच । अनेन तात्पर्येण लिंगशुद्धिाख्याता वेदित्तव्या॥१२॥ कानि तानि महाबतानीत्याशंकायां व्रतशुद्धिं च निरूपयस्तावद्रतान्याह,- सज्ञवयणं अहिंसा अदत्तपरिवज्जणं च रोति । तह बंमचेरगुत्ती परिग्गहादो विमुत्तिं च ॥ १३ ॥ सत्यवचनं अहिंसा अदत्तपरिवर्जनं च रोचंते । तथा ब्रह्मचर्यगुप्ति परिग्रहात् विमुक्तिं च ॥ १३ ॥ टीका-सत्यवचनं हिंसाविरतिं अदनपरिवर्जनं रोचन्ते सम्यग युपग-- च्छन्ति तथा ब्रह्मचर्यगुप्तिं समिच्छन्ति परिमहादिमुक्तिं च लिंगग्रहणोत्तरकालं प्रयच्छन्तीति ॥१३॥ यपि व्यतिरेकमुखेनावगतः प्राणिवधादिपरिहारस्तथापि पर्यायाथिकशि- ध्यप्रतिबोधनायान्वयमाह;- पाणिवह मुसाबादं अदत्त मेहुण परिग्गहं चैव । तिविहेण पडिक्कते जावजीवे दिढधिदीया ।। १४ ॥ माणिवधं मृपावाद अदत्तं मैथुनं परिमहं चैय। त्रिविधेन प्रतिकामंति यावजी हदघृतयः ॥ १४॥ टीका-प्रतिकामति परित्यगंतीति पृथगभिसंबव्यते, प्राणिव परिका- ·अनगारभावनाधिकार। ४३ hirwwwvi मान्त परिहरन्तीत्यर्थः, तथा मृषावाद, अदत्तग्रहणं, मैथुनप्रसंग, परिग्रहं च त्यजन्ति मनोवचनकार्यावज्जीव मरणान्तं दृढ़तियो मुनयः-स्थिरमतियुक्ताः साधवः प्राणिवधादिकं सर्वकालं परिहरन्तीति ॥ १४॥ बतविषयां शुदिमाह,- ते सव्वगंथमुक्का अममा अपरिग्गहा जहाजादा । योसद्दचत्तदेहा जिणवरधम्म समं णेति ॥१५॥ ते सर्वग्रंथमुक्ता अममा अपरिग्रहा यथाजाताः । व्युत्सृष्टत्यक्तदेहा जिनवरधर्म समं नयति ॥१५॥ टीका-ते मुनयः सर्वग्रन्थमुक्ता मिथ्यात्ववेदकषायरागहास्यरत्यरतिशोक- भयजुगुप्सा इत्येतेश्चतुर्दशाभ्यन्तरग्रंथैर्मुक्ताः, अममा स्नेहपाशान्निर्गताः, अपरि- ब्रहा क्षेत्रादिदशविधपरिप्रहान्निर्मताः, यथाजाता नाग्न्याप्तिं गताः,व्युत्सृष्टत्यक्त- देहा मर्दनाभ्यंगोइतनस्नानादिदेहसंस्काररहिता एवंभूता जिनवरधर्म चारित्रं युग्मन्नयंति मवान्तरं प्रापयन्तीति ॥ १५ ॥ कथं ते सर्वग्रंथमुक्ता इत्याशंकायामाह,- सवारंमणियत्ता जुत्ता जिणदेसिदम्मि धम्मम्मि । पा य इच्छंति ममत्ति परिग्गहे बालमित्तम्मि ॥१६॥ सारमनिवृत्ना युक्ता जिनदेशिते धर्मे । न च इच्छंति ममत्वं परिप्रदे वालमात्रे ॥ १६ ॥ टीका-यतस्ते मुनयः सरंभेभ्योऽसिमपिकृषिवाणिज्यादिव्यापारेभ्यो निवृत्ता जिनदेशिते धर्मे चोयुक्ता यतः श्रामण्यायोग्यवालमात्रपग्निहविषये ममत्र नेच्छन्ति यतस्ते सर्वपन्थविमुक्ता इति ॥ १६ ॥ १रलमात्रमपि प्रेम-पुस्तके।

·४४ -- - - मूलाचारे- कथं त्वममा इत्याशंकायामाह;- अपरिग्गहा अणिच्छा संतुट्ठा सुविदा चरित्तम्मि। अवि णीए वि सरीरे ण करति मुणी ममत्तिं ते ॥१७॥ अपरिग्रहा अनिच्छाः संतुष्टाः सुस्थिताः चारित्र। अपि निजेपि शरीरे न कुर्वति मुनयः ममत्वं ते ॥ १७ ॥ टीका-यस्मादपरिग्रहा निराश्रया अनिच्छाः सर्वाशाविप्रमुक्ताः संतुष्टाः संतोपपरायणाश्चारित्रे सुस्थिताश्चारित्रानुष्ठानपराः, अपि च निजेऽपि शरीरे आत्मीयशरीरेऽपि ममत्वं न कुर्वन्ति मुनयः, अथवाधवनीत शरीरे ममत्वं न कुर्वन्ति ततस्ते निर्ममा इति ॥ १७ ॥ अथ कथं ते निष्परिग्रहाः कथं वा यथाजाता इत्याशंकायामाहा- ते णिम्ममा सरीरे जत्थत्थमिदा पसंति अणिएदा । सवणा अप्पडियद्धा विज्जू जह दिट्ठणट्ठा वा ॥१८॥ ते निर्ममाः शरीरे यत्र अस्तमिता यसति अनिकेताः। श्रमणा अप्रतिबद्धा विद्युद्यथा दृप्टनष्टा या॥१८॥ टीका-यतस्ते शरीरेऽपि निर्ममा निर्माहाः, यत्रास्तमितो रवियस्मिन् प्रदेशे -रविरेस्तं गतस्तस्मिन्नेव वसति तिष्टंति, अनिकेता न किंचिदपेक्षते, श्रवणा यतयः, अप्रतिबद्धाः स्वतंत्राः, विद्युयथा दृष्टनष्टा ततोऽपरिमहा यथाजाताभेति ॥१८॥ वसतिशुद्धिं निरूपयन्नाह,- गामेयरादिवासी जयरे पंचाहवासिणो धीरा । सवणा फासुविहारी विवित्तएगंतवासी य ॥१९॥ मामे पकरानियासिनः नगरे पंचासिनो धीराः। श्रमणाः शासुकायहारिणो विविक्तकांतवासिनथ ॥१९॥ १ रविरस्तमन म-पुस्तके । २ पाटोऽर्य प्रेम-पुस्तके नास्ति । + .

·- अनगारभावनाधिकारः। ४५ ............... टीका-वृत्त्यावृतो ग्रामस्तस्मिन्नेकरात्रं वसन्ति तत्रैकयेव राव्या सर्वसंवेद-- , नात्, चतुर्गापुरोपलक्षितं नगरं तत्र पंचदिवस वसन्ति पंच दिनानि नयन्ति यतः पंचदिवसेः सर्वतीर्थादियात्रायाः सिद्धिरुनरत्र ममत्वदर्शनात, धीरा धेर्योपेता., श्रमणाः, प्रासुकविहारिणः सावधपरिहरणशीलाः, विविक्ते स्त्रीपशुपांडकवर्जिते देश एकान्ते प्रच्छन्ने वसंतीत्येवं शीला विविक्तकांतवासिनः, यतो विविक्त- कांतवासिनो यतश्च निरवद्याचरणशीला यतो याम एकरात्रिवासिनो नगरे पंचाहर्वासिनश्चोत्तरत्रौदेशिकादिदर्शनान्मोहादिदर्शनाच्च न वसंतीति ॥ १९ ॥ एकान्तं मृगयतामेतेषां कथं सुखमित्याशंकायामाह;- एगतं मग्गंता सुसमणा वरगंधहत्थिणो धीरा । सुक्कज्झाणरदीया मुत्तिसुहं उत्तमं पत्ता ॥२०॥ एकांतं मृगयमाणाः सुश्रमणा वरगंधहस्तिनः धीराः । शुक्लध्यानरतयः मुक्तिसुखमुत्तमं माप्ताः ॥ २० ॥ टीका-एकांतमेकत्वं विविक्तं मृगयमाणा अन्वेषयंत: सुश्रमणा वर- गंधहस्तिन व धीराः शुक्लध्यानरतय उत्तम मुक्तिसुख प्राप्ताः । यथा गंधहस्तिन एकांतमभ्युपगच्छंतः सुखं प्रामुवंति तथा श्रमणा एकांतं मृगयमाणा अपि सुखं प्राप्ता यतः शुक्लध्यानरतय इति ॥ २० ॥ कथं ते धीरा इत्याशंकायामाह;- एयाइणो अविहला वसंति गिरिकंदरेसु सप्पुरिसा। धीरा अदीणमणसा रममाणा वीरवयणम्मि ॥ २१ ॥ एकाकिनः अविकला वसंति गिरिकंदरेषु सत्पुरुषाः। धीरा अदीनमनत्तो रममाणा वीरवचने ॥ २५ ॥ - दिवसान् ख-पुस्तके । २ पांडकशब्दो नपुंसकार्थे ज्ञायते ।

·मूलाचारे- mamichan टीका-एकाकिनोऽसहायाः, अविकला अविद्वला धृतिसंनोपसत्वोत्सा- हादिसंपन्ना वसति संतिते गिरिकंदरासु पर्वतजलेदारितप्रदेशेषु, सत्पुरुषाः ‘प्रधानपुरुषाः, धीराः, अनिमनसो दैन्यवृत्तिरहिताः, रममाणा क्रीडतो रति कुर्वतो वीरवचने । यत एकाकिनोऽपि वैकल्यरहिता अदीनभावा वीरवचने भेदभावने रति कुर्वाणा गिरिकंदरासु यतो वसंति धीराः सत्पुरुपाश्चेति ॥ २१॥ अतश्च ते धीरा;- वसधिसु अप्पडिबद्धा ण ते ममत्तिं करोति वसधीम् । सुण्णागारमसाणे वसंति ते वीरवसदीसु ॥ २२ ॥ वसतिषु अप्रतिबद्धा न ते ममत्वं कुर्वति वसतिषु । शून्यागारस्मशानेषु यसति ते वीरवसतिषु ॥ २२ ॥ टीका-वसतिष्वप्रतिबद्धाः स मदीय आश्रयस्तत्र वयं वसाम इत्येवम- भिप्रायरहिताः, ममत्वं न कुर्वति वसतिषु निवासनिमित्तमोहमुक्तास्ते साधकः, शून्यगृहेषु श्मशानेषु प्रेतबनेषु वसन्ति ते वीरवसतिषु यतो वीराधिष्ठितेषु स्थानेषु महाभयंकरेषु संस्कृतवसतिविषये मुक्तसंगा अपसमा वसन्त्यतस्तेन्यः इति ॥२२॥ पुनरपि सत्वव्यावर्णनायाह,- 'पटमारकंदरेसु अ कापुरिसभयंकरेसु सप्पुरिसा । वसधी अभिरोचंति य सायदबहुधोरगंभीरा ॥ २३ ॥ प्राग्मारकंदरेषु च कापुरुपभयंकरेषु सत्पुरुषेभ्यः । वसतयोऽभिरोचंते श्वापदबहुघोरगंभीराः ॥ २३ ॥ टीका-प्राम्भारेषु पर्वतनितंत्रेषु कन्दगेषु जलहतिकृतपदेशपुचैवप्रका- रए दुर्गप्रदेशेषु, कापुरुषभर्यकरेषु सत्वहीनपुरुषभयजनकपु वसतयोऽभिरोचन्ते १ गिरि ख-पुस्तके पाठः। १भवमंगा ख-पुस्तके । ३ 'पुनरपि शन्दःप्रेस-स्तके मास्ति। केऽन्ये शूरा ·अनगारभावनाधिकार। सत्पुरुषेभ्य: अवस्थानमभिवांछंति मत्पुरुषाः सत्वाधिकाः श्वापदबहुघारगंभीरा चसतय इत्यभिसंबंध: सिंहव्याघ्रसर्पनकुलार्दिबाहुल्येन रोद्रगहनस्थानेष्वादा- समभिवांउंतीति ।। २३ ॥ तथा;- एयंतम्मि वसंता वयवग्यतरच्छअच्छमल्लाणं । आगुंजियमारसियं सुगंति सई गिरिगुहासु ॥ २४ ॥ एकांते वसंतो वृकच्यातरक्षुऋक्षमल्लानां । आगुजितमारसितं शृण्वंति शब्द गिरिगुहासु ॥ २४ ॥ टीका-एकान्ते गिरिगुडासु वसंतः संतिष्ठमाना वृकव्याघ्रतरक्षुकक्षमल्ला- दीनामागुंजितमारसितं शब्दं शृण्वंति तथाऽपि सत्वान्न विचलंतीति ॥ २४ ॥ तथा- रत्तिंचरसउणाणं णाणारदरसिदमीदसदालं । उण्णाति वर्णतं जत्थ वसंता समणसीहा ॥२५॥ रात्रिंचरशकुनानां नानारुतरसितभीतशब्दालं । उन्नादयति वनांतं यत्र वसंति श्रमणसिंहाः ॥ २५ ॥ टीका--रात्रौ चरन्तीति रात्रिचरा उलूकादयस्तेषां शकुनीनां नानारु- तानि नानाभीतशब्दाँश्च *अलमत्यर्थ उण्णाति *उन्नादियंति प्रतिशब्दयन्ति वनातं बनमध्यं, उद्गतशब्दं सर्वमपि वनं गहराटवीं कुर्वन्ति यत्र वसन्ति श्रमणसिंहा इति ॥ २५॥ तथा- सीहा इव परसीहा पब्बयतडकडयकंदरगुहासु । जिणवयणमणुमणंता अणुविग्गमणा परिवति ॥२६॥ पुष्पमध्यगतः पाठः प्रेस-पुस्तके नास्ति । * ·. -- ४८. मूलाचारे- "सिंहा व नरसिंहाः पर्वततटकटककंदरगुहासु । जिनवचनमनुमन्यतो अनुद्विग्नमनसः परिवसति ॥ २६ ॥ टीका-सिंहा इव सिंहसदृशा नरसिंहा नरप्रधानाः पर्वततटकटके "पर्वतस्याधोभागस्य सामीप्य तटं ऊर्वभागस्य सामीप्यं कटकं' पर्वततटकटक-- कन्दरागुहासु जिनवचनमनुगणयन्तो जिनागमं तत्वेन श्रद्दधाना अनुदिनमनस उत्कंठितमानसा: परि-समन्तासंतीति ॥ २६ ॥ तथा;- सावदसयाणुचरिये परिभयमीमधयारगंभीरे । धम्माणुरायरत्ता वसंति रत्तिं गिरिगुहासु ॥ २७ ॥ श्वापदसदानुचरिते परिभय मे अंधकारगंभीरे । धर्मानुरागरक्ता वसंति रात्री गिरिगुहासु ॥ २७ ॥ टीका-श्वापदसदानुचरिते सिंहव्याघ्रादिभिः सर्वकालं परिसेविते परि- भयभीम समंताद्भयानकेऽन्धकारे आदित्यकिरणानामपि दुष्प्रवेशे गंभीरे सुप्नु गहने वने इति संबंधः । धर्मानुरागरक्ताश्चारित्रानुपानतत्परा रात्री वसंति गिरि- गुहास्विति ॥ २७॥ तादृग्मूते वने रात्री केन विधानेन वसंतीत्याशंकायामाह;- सज्झायझाणजुत्ता रत्ति ण सुर्वति ते पयामं तु । सुत्तत्थं चिंतता णिद्दाय वसं ण गच्छति ॥२८॥ स्याध्यायध्यानयुक्ता रात्री न स्वपंति ते प्रयामं तु । सूत्रार्थ चिंतयंतः निद्राया घशं न गच्छति ॥२८॥ टीका स्वाध्यायध्यानयुक्ताः श्रुतभावनायां युक्ता एकाग्रचिंतानिरोधे प्याने च तत्परमानसा रात्री नस्वयंति ते मुनयः, प्रयामं पचरं प्रथमयामं पश्चिमयाम .

·अनगारभावनाधिकारः। - च वर्जयन्तीत्यर्थः, सूत्रार्थ च सूत्रमर्थ तदुभयं च चिंतयंतो भावयतो निद्रा- वशं न गच्छंति-न निद्रा-राक्षस्याः पीड्यंत इति ॥२८॥ तत्रासनविधानं च प्रतिपादयन्नाह;- पलियंकणिसिजगदा वीरासणएयपाससाईया । ठाणक्कडेहिं मुणिणो खवंति रत्तिं गिरिगुहासु ॥ २९॥ पर्यकनिषद्यागता वीरासनैकपार्श्वशायिनः। स्थानोत्कुटिकाभ्यां मुनयःक्षपयति रात्रि गिरिगुहासु ॥ २९॥ टीका-गतशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते, पर्यकं गताः पर्यङ्केण स्थिताः, निषद्यां गताः सामान्येनोपविष्टाः, वीरासनं च गता वीराणामासनेन स्थिता- स्तयैकपार्श्वशायिनस्तथा स्थानेन कायोत्सर्गण स्थिता उत्कुटिकन स्थितास्तथा हस्तिशुंडमकरमुखायासनेन च स्थिता मुनयः क्षपयंति नयंति गमयति रात्रिं गिरिगुहासु नान्यथेति समाधानताऽनेन प्रकारेण प्रतिपादिता भवतीति ॥२९॥ प्रतीकाररहितत्वं निष्कासत्वं च प्रतिपादयन्नाह;- उवधिभरविप्पमुका वोसटुंगा णिरंधरा धीरा । णिकिंचण परिसुद्धा साधू सिद्धिं वि भग्गंति ॥ ३०॥ उपधिभरविममुक्ता व्युत्सृष्टांगा निरंबरा धीराः। निर्दिकचनाः परिशुद्धाः साधवः सिद्धिं आप मृगयंते ॥ ३०॥ टीका--पथिभर्गप्रमुक्ताः श्रामण्यायोग्योपकरणभारेण मुष्ट मुक्ताः,व्यन्स- टांगास्त्यक्तशरीगः, निरंवंग नाग्न्यमधिगताः, धीग सुष्ठ शूराः, निष्किचना निर्लोभाः, परिशुद्धाः कायबानोभिः शुद्धाचरणाः साधवः, सिद्धिं कर्मक्षय समिच्छति मृगयंते, तेनेहलोकाकांक्षा परलोकाकांक्षा च परीषहप्रतीकारश्च न वियते तेफामिति म्यापितं भवति । वसतिशुद्ध्या तपःसूत्रसत्वकत्वकृतिमावनाश्च प्रतिपादिता इति ॥ ३०॥ - ·मुलाचारे- - . विहारशुद्धिं विवृण्वन्नाह;- मुना णिरायवेक्खा सञ्छंदविहारिणो जहा वादो । हिंडंति णिविग्गा णयरायरमंडियं वसुहं ॥ ३१ ॥ मुक्ता निरपेक्षाः स्वच्छंदविहारिणः यथा वातः। हिंडते निरुद्विमा नगराकरमंडितायां वसुधायां ॥ ३१॥ टीका-मुक्ताः सर्वसंमरहिताः, निरपेक्षाः किचिदप्यनीहमानाः, स्वच्छन्द- विहारिणः स्वतंत्रा यथा वातो वात इव नगराकरमंडितायां वसुधायां पृथिव्यों हिण्डते भ्रमंतीति ॥ ३१॥ ननु विहरतां कथं नेर्यापथकर्मबन्ध इत्याशंकायामाह, वसुधम्मि वि विहर्रता पडि ण करेंति कस्सइ कयाई । जीवसु दयावण्णा माया जह पुत्तभंडेसु ॥ ३२॥ . वसुधायामपि विहरंतःपीडां न कुर्वति कस्यचित् कदाचित् । जीवेषु दयापन्ना माता यथा पुरमाडेपु ॥ ३२॥ टीका-वसुधायां विहरतोऽपि पृथिव्यां पर्यटतोऽपि पीडां च्या न कुर्वति नोत्पादयंति कस्यचिजीवविशेषस्य कदाचिदपि जीवदयायां प्रवृत्ताः, यथा माता जननी पुत्रपुत्रीषु दयां विदधाति तथैव तेऽपि न कुर्वति कस्यापि कदापि पीटामिति ॥ ३२॥ ननु नानादेशेषु विहरतां कथं सावधपरिहार इत्याशंकायामाह;- जीवाजीवविहत्ति णाणुजोएण सुदु णाऊण । नो परिहरंति धीरा सावज जत्तियं किंचि ॥३३॥ १' जीवदयायामापना. संग्रामिदयापरा यतः यथा माता जननी पुत्रभांडेषु, जननी यथा पुत्रविषयेऽतीव हितमाचरति तथा तेऽपि साधकः सर्पजीवविषयदयाया अनाः, इति च-पुस्तके पाटः । ग-पुस्तकेऽप्ययमेव पाठः । h -

·अनगारभावनाधिकारः।
।
Anam-
manAmAAN-
-
जीवाजीवधिमक्ति ज्ञानोद्योतेन सुपु ज्ञात्वा ।
ततः परिहरंति धीरा सायद्यं यावत् किंचित् ॥ ३३ ॥
टीका--जीवविभक्ति जीवविभेदान् सर्वपर्यायान् ,अनीवविभक्तिमजीवपु-
'गलधर्माधर्माकाशकालस्वरूपं सभेदं सपर्यय ज्ञानोद्योतेन सुष्टु ज्ञात्वाऽवबुध्य ततः
परिहरति परित्यजन्ति सावयं यत्किंचित्सर्वदोपजातं सर्वथा परिहरंतीति ॥३३॥
सावकारणमपि परिहरंतीत्याह;-
सावजकरणजोग्गं सव्वं तिविहेण तियरणविसुद्धं ।
धज्जति बज्जभीरू जावज्जीवाय णिग्गंथा ॥ ३४॥
सावधकरणयोग्यं सर्व विविधन विकरणविशुद्धं ।
वजयंति अवद्यमीरवः यावजीवं निर्मथाः ॥ ३४ ।।
टीका-सावधानि सदोपानि यानि करणानीन्द्रियाणि परिणामाः क्रिया
वा तेोगः मंपर्कस्तं सावधकरणयोगं सर्वमपि विविधन त्रिप्रकारेण कृतकारि-
तानुमतरूपेण त्रिकरणविशदं यथा भवति मनोबचनकायक्रियाशुद्धं यथा
भवति तथा वर्जयति पग्हिरंत्यवयभीरवः पापभीरवो यावज्जीवं यावन्मग्णांत
निग्रंथा: परिहरंतीति ॥ ३४ ॥
किं तत्सावयं यन्न कुर्वन्तािन्याशंकायामाह,-
तणरुक्खहरिदछेदणतयपत्नपवालकंदमूलाई ।
फलपुप्फबीयबाद ण करेंति मुणी ण कारेति ॥ ३५॥
तृणवृक्षहरितछेदनत्वकपत्रमवालकंदमूलानि ।
फलपुष्पवीजघातं न कुर्वति मुनयो न कारयति ॥ ३५ ॥
टीका-तृणन्छेद, वृक्षच्छेदं, हरितच्छेदन, छिनछेदनं च न कुवैति न
कारयति मुनयः, तथा स्वपत्रप्रगलकन्दमूलानि न छिदंति न छेदयांत,
तथा फलपुष्पबीजघातनं न कुर्वति न कारयनि मुनयः ॥ ३५॥

·मूलाचारे- - तथा;- पुढवीय समारंभ जलपवणग्गीतसाणमारंभ । ण करेंति ण कारेंति य कारेंतं णाणुमोदंति ॥ ३६ ॥.. पृथिव्याः समारंभ जलपवनाग्निनसानामारंभ। न कुर्वति न कारयति च कुर्चतं मानुमोदते ॥ ३६॥ टीका-पृथिव्याः समारंभं खननोत्कीर्णनचर्णनादिकं न कुर्वनिन कारयति कुवैतं नानुमन्यन्ते धीरास्तथा जलपवनाग्निसानामारंभे सेचनोकर्पणवीजन- ज्वालनमर्दनवासनादिकं न कुर्वन्ति न कारयंति नानुमन्यंत इति ॥ ३६ ॥ यतः;- णिक्खित्तसत्थदंडा ममणा सम सव्यपाणमूदेसु । अप्पडं चिंतता हवंति अव्वावडा साहू ॥ ३७ ।। निक्षितस्त्रदंडाः श्रमणाः समाः सर्वप्राणभूतेषु । आत्मार्थ चिंतयंतो भवंति अव्यापृताः साधवः॥ ३७॥ टीका-निक्षिप्तशम्रदंडाः सर्वहिंसाकारणोपकरणमुक्ता यतः, अमणा यतच, सर्वप्राणभूतेषु समाः समाना यतश्चात्मार्थ चिंतयतो भयंत्ययापृता व्यापारराहतास्ततस्ते न कस्यचित्कदाचित्पीटा कुवैतीति ॥ ३७॥ विहरंतः कथंभूतं परिणामं कुर्वतीत्याशंकायामाह;- उपसंतादीणमणा उपक्ससीला हवंति मज्झत्था । णिहुदा अलोलमसठा अधिझिया कामभोगेसु ॥ ३८॥ उपशांता अदीनमनसः उपेक्षामोला भयंति मध्यस्थाः। निभृता अलोला अशठा अविस्मिता कामभोगेषु ॥ ३८ ॥ टीका-उपशांता अक्षायोपयुना; अदीनमनसो दैन्यविरहिताः, पय- अमस्पिामावरादिपर्गपहरग्लानचित्तवृन्नयः,पक्षाशीला सर्वोपास्नसमर्थी .

·अनगारभावनाधिकारः। ५३ A भवन्ति, मध्यस्याः समदर्शिनः, निभृताः संकुचितकरचरणाः कूर्मवत्, अलोला निराकांक्षाः, अशटा मायाप्रपंचरहिताः, आविस्मिताः कामभोगेषु कामभोगविषये विस्मयरहिताः कृतानादरा इति ॥ ३८॥ तथा जिणवयणमणुगणेता संसारमहब्भयं हि चिंतता। गब्भवसदीस मीदा मीदा पुण जम्ममरणेसु ॥ ३९ ।। जिनवचनमनुगणयंतः संसारमहाभयं हि चिंतयंतः। गर्भवसतिपु भीता भीताः पुनः जन्ममरणेषु ॥ ३९ ॥ टीका-जिनवचनमनुषणयंतोऽहंदागमरांजितमतयः, संसारान्महद्भयः चिन्तयतः मंत्रस्तमनसः, गर्भवसतिषु गर्भवासविषये भीताः मुठु अस्ताः, पुनरपि जन्ममरणेषु भीता जातिजरामरणविषये च सम्यग्भीता इति ॥ ३९ ॥ कथं कृत्वा गर्भवसतिषु भीता इत्याशंकायामाह;- घोरे णिरयसरिच्छे कुंमीपाए सुपरमाणाणं । रुहिरचलाविलपउरे वसिदव्वं गमवसदीसु ॥ ४०॥ 'घोरे नरकसदृशे कुंभीपाके सुपच्यमानानां । रुधिरचलापिलप्रचुरे रस्तव्यं गर्भवसतिपु॥४०॥ टीका-पोरे भयानके नाकसदृशे कुंभीपाके "ध्ययां कृत्वा संदहनं "कुंभीपाकः" तस्मिन् सुपच्यमानानां सुधु संतप्यमानानां " कर्तरि षष्टी " तेन सुपच्यमानेरित्यर्थः, रुधिरचलाविलपचुरे रुधिरेण चले आविले वीभासेऽथवा वीम- सेन प्रदुरे वस्तव्य स्थातव्यं, उदरे गर्भे, एवं विशिष्टे गर्भ या दसतयस्तासु वस्तव्य- भस्माभिरहो इति ॥ ४०॥ - ·मूलाचारे- गर्भवसतिभ्यो भीताः संतः किमिच्छंतीति;-.. दिट्ठपरमट्ठसारा विण्णाणवियखणाय बुद्धीए । णाणकयदीवियाए अगमवसदी विमग्गंति ॥४१॥ दृष्टपरमार्थसारा विज्ञानविचक्षणया वुद्धया ॥ ज्ञानवृतदीपिकया अगर्भवसतिं विमृगयन्ते ॥४१॥ टीका-ते साधवो दृष्टपरमार्थसाराः संसारस्य शरीरस्य भोगानां च दृष्ट--. ज्ञातं सारं परमार्थरूपं येस्ते तथाभूताः, विज्ञानेन विचक्षणया बुझ्या मतिज्ञाना दिना सुष्ठ कुशलतया विज्ञानविचक्षणया बुद्ध्या ज्ञानकृतीपिकया श्रुतशा- नदीपेन चागर्भवसतिं विशेषेण मृगयंते समीहंत इति ॥ ४१ ॥ विहरतः किं भावयंतीत्याह;- भावेंति मावणरदा वहरग्गं धीदरागयाणं च । णाणेण देसणेण य चरितजोएण विरिएण ॥ ४२ ॥ भावयति भावनारता वैराग्यं वीतरागाणां च । ज्ञानेन दर्शनेन च चारित्रयोगेन वीर्येण ॥ ४२ ॥ टीका-भावनायां रता बीतगगाणां शानदर्शनचारित्रयोगवीर्येण च सह वेगग्यं भावयन्तीति ॥ ४२ ॥ तथा; देहे णिरावयक्खा अप्पाणं दमरुई दमेमाणा। धिदिपग्गहपग्गहिदा छिदंति भवस्स मूलाई ॥४३॥ देहे निरपेक्षा आत्मानं दमरुचयः दमयंतः । धृतिप्रमहरगृहीता छिदति भयस्य मूलानि ॥४३॥ -

·अनगारभावनाधिकारः।
+
'टीका- देहे देहविषये निरपेक्षा ममत्वरहिताः,दमरूंचय इंद्रियनिग्रहतत्पराः,
आत्मानं दमयंतः, धृतिप्रग्रहप्रगृहीता धृतिवलसंयुक्ताः छिदंति भवस्य
मूलानीति ॥ ४३॥
बिहारशुद्धिं व्याख्याय भिक्षाशुद्धिं प्रपंचयन्नाह
छट्ठमभत्तेहिं पारेति य परघरम्मि भिक्खाए।
जमगढं मुंजंति य ण वि य पयामं रसटाए ॥ १४॥
पठाष्टमभक्तैः पारयति च परगृहे भिक्षया ।
यमनार्थ भुंजते च नापि च प्रकामं रसार्थाय ॥४४॥
टीका-पठाष्टमभक्तैस्तथा दशमद्दादशादिचतुर्थेश्च पारयति मुंजते
परगृहे भिक्षया कृतकारितानुमतिराहतलाभालाभसमानत्रुझ्या, यमनार्थ चारित्र-
साधनार्थं च क्षुदुपशमनार्थ च यात्रासाधनमात्रं भुजते, नैव प्रकाम न च
प्रचुर रसाय, अथवा नैव त्यागं कुर्वति सदसार्थ यावन्मात्रेणाहारेण स्वाध्या-
यादिकं प्रवर्नते तावन्मात्रं गृहंति नाजीीय बहाहारं गृहंतीति ॥ ४४ ॥
कया शुद्या भुंजत इत्याशंकायामाह;-
णवकोटीपरिसुद्धं दसदोसविवन्जिय मलविसुद्धं ।
मुंजांत पाणिपत्ते परेण दत्तं परघरम्मि ॥ ४५ ॥
नवकोटिपरिशुद्ध दशदोपविजितं मलविशुद्ध ।
मुंजते पाणिपात्रे परेण दत्तं परगृहे ॥ ४५ ॥
टीका-नवोटिपरिशुदं मनोवचनकायैः कृतकारितानुमतिरहित शं-
कितादिदोषपरिवर्जितं नसरोमादिचतुर्दशमटविशुद्धं भुंजते पाणिपात्रेण रेण
दत्तं परगृहे, अनेन किमुक्तं भवति ? स्वयं गृहीत्वा न मोक्तन्यं, पात्रं चन
प्रार्थ, स्वगृहे ममत्वमधिष्ठिते न भोनच्यामिति ॥ ४५ ॥

·मूलाचारे- तथा;- उद्देसिय कीदयडं अण्णादं संकिदं अभिहडं च । सुत्तप्पडिकूडाणि य पडिसिद्धं तं विवज्जति ॥ ४६॥ औद्देशिक क्रीतं अज्ञातं शंकितं अभिघटं च । सूत्रप्रतिकुलं च प्रतिसिद्धं तत् विवर्जयंति ॥ ४६॥ टीका--आदेशिकं, क्रीतं,अज्ञातमपरिज्ञातं,शंकितं संदेहस्थानगतं प्रासुका- प्रासुकधान्त्या, अभिषटमित्येवमादि सूत्रप्रतिकूलं सूत्रप्रतिषिद्धमशुद्धं च यत्तसवै विवर्जयंतीति ॥ ४६॥ भिक्षाप्रमणविधानमाह,- अण्णादमणुण्णादं भिक्खं णिचुञ्चमज्झिमकुलेसु । घरपंतिहिं हिंडति य मोणेण मुणी समादिति ॥४७॥ 'अज्ञातामनुज्ञातां भिक्षा नीचोधमध्यमकुलेषु। गृहपंक्तिभिः हिंडते च मौनेन मुनयः समावदते ॥ १७॥ टीका-अज्ञातं यत्र गृहस्थेः साधव आगमिष्यति भिक्षार्थ भानुमत *स्वेन च तत्र मया न गंतव्यमिति नाभिप्रेतं अनुज्ञातं गृहस्थैर्यतय आगमिष्यति भिक्षार्थ स्वन चावमहादिरूपेण मया तत्र गंतव्यं नानुमतं, भिक्षा चातुर्वि- पाहारं, नीचोच्चमध्यमकुलेषु दरिद्रेश्वरसमानगृहिर्पु गृहपंन्या हिंटंति पर्यटंति, मौनेन मुनयः समाददते भिक्षां गृहंतीति ।। ४७ ॥ तथा रसनेद्रियजयमाह) सीदलमसीदलं या सुकं लुक्सं सिणिद्ध मुद्धं था। लोणिदमलोणिदं वा मुंजति मृणी अणासादं ॥४८॥ 1.अगुद 'स-पुस्तके नास्ति 1 १मया गंतव्यमिति प्रेम-पुमा ।। भननुहगत चानुमन ग-पुस्तके । पुष्पमप्यगतः पाठः ग-युस्तके नास्ति । ४ पुस-युस्तके। * * ·अनगारभावनाधिकार। , । शीतलमशीतलं वा शुष्क रूक्षं लिग्धं शुद्धं या। लवणितमलवणितं वा मुंजते मुनयः अनास्वादम् ॥ ४८.॥ टीका-शीतलं पूर्वाह्नवेलायां कृतं परित्यक्तोष्णभावं भोज्यं, अशीतलं 'तत्क्षणादेवावर्णिमपरित्यक्तोष्णवमोदनादिकं, रुक्षं घृततैलादिरहितं कोद्रव- मकुष्टादिकं वा, शुष्कं दुग्धदधिव्यंजनादिरहितं, निधं घृतादिसहितं शाल्योदनादिकं, शुद्धं पिठरावतीर्णरूपं न च मनागपि विकृतं, लवणयुनं अलवणं वा मुंजते मुनयोऽनास्वादं यथा भवति जिह्वास्वाद- रहितमिति ॥४८॥ यमनार्थपदस्या निरूपयन्नाह;- अक्खोमक्खणमेत्तं मुंजंति मुणी पाणधारणणिमित्तं । पाणं धम्मणिमित्तं धम्मं पिचरंति मोक्खटुं ॥ ४९ ॥ अक्षरक्षणमात्रं भुजते मुनयः प्राणधारणनिमित्तं । प्राणं धर्मनिमितं धर्ममपि चरति मोक्षार्थम् ॥ ४९ ॥ टीका-अक्षम्रक्षणमात्रं यथा शकटं धुरालेपनमंतरेण न वहत्येवं शरीरमप्यशनमात्रेण विना न संबहतीति मुनयः प्राणधारणनिमित्तं किचि- न्मानं मुंजते, प्राणधारणं च धर्मनिमित्तं कुर्वति, धर्ममपि चरति मोक्षार्थ मुक्तिनिमित्तमिति ॥ ४९॥ लाभालामविषये समत्वमाह;- लद्धे ण होंति तुट्ठा ण वि य अलद्धेण दुम्मणा होति। दुक्खे सुहे य मुणिणो मज्झस्थमणाउला होति ।। ५० ।। सम्धे न भयंति सुष्टा नापि च अलब्धेन दुर्मनसो भवति । दुःखे सुखे च मुनयः मध्यस्था अनाकुला भवंति ॥५०॥ 'सम्बन्ध' प्रेम-पुस्तके।

·मूलाचार- . - टीका-भिक्षाया लाभे आहारादिसंप्राप्ती न भवंति संतुष्टाः संतोषेप- रिगता जिह्वेन्द्रियवशं गता *अय लब्धा भिक्षेति न हर्प विदधति स्वाचित्ते* न चायलब्धे भिक्षाया अलाभेऽसंप्राप्तो सत्यां दुर्मनसो विमनस्का न भवति 'अस्माभि राहारादिकमय न लब्धमिति दीनमनसो न भवंति' दुःसे संनाते सुखे च समुद्भूते मुनयो मध्यस्थाः समभावा अनाकुलाश्च भवतीति ॥५०॥ चर्यायां मुनीनां स्थैर्य निरूपयन्नाह,- ण वि ते अमित्थुणंति यपिंडत्थं ण विय किंचिजायंति। मोणव्वदेण मुणिणो चरांत,मिक्सं अभासंता ॥५१॥ नापि ते अभिष्टयंति पिंडार्थ नापि च किंचित् याचंते । मौनव्रतेन मुनयः चरति मिक्षा अभापयंतः ॥ ५१॥ टीका-नापि ते मुनयोऽभिष्टुवन्ति नैवोपश्लोकादिभिः स्तुतिं कुर्वति पिंडार्थ प्रासनिमित्त, नैवापि च किंचित याचते न चापि प्रार्थयते व्यादि- कमाहाराय, मोनवतेन तोपैमादाय मुनयश्चरंति भिक्षार्थमाहागर्थ पर्यटति, 'अभाषयंतः सात्कारपटिकादिसंज्ञा वा न कुवैतीति न पोनरुत्यमिति ॥५१॥ तथा;- देहीति दीणकलुसं भासं णेच्छंति एरिस वोक्तुं । अवि णीदि अलामेणं ण य मोणं मंजदे धीरा ॥५२॥ देहीति दीनकलुपां मापां नेच्छंति ईदृशी वक्तुं । अपि निवर्तते अलामेन न च मौनं मंजते धीराः ॥ ५२ ॥ टीका--देहीति मम ग्रासमात्र ददवं ययमिति दीनां करणां च भाषां 'नेच्छति । ईदृशी वर्तुं सुटु अहं बुभक्षितो मम पंच सप्त वा दिनानि बनत १संतोषपराः स-पुस्त। पुथमध्यगतः पाठः प्रेस-पुस्तक ए३ । २'जोप' स--पुस्तके। .

·अनगारभावनाधिकार।
wwwwwwwwwwww
vwrvor
भोजनमंतरेणेति वचनं दीनं यदि मद्यं भोजनं न प्रयच्छत तदा मृतोऽहं
शरीरस्य मम सुषु कृशता रोगादिभिस्तोऽहं नास्माकं किंचिद्विद्यते याचनादि
पूर्वकं वचनं करुणोपेतमिति, अपि निवर्ततेऽलाभे वा लाभे संजाते निवर्तते भिक्षा-
गृहेषु न पुनः प्रविशति न च मौनं भजति न किंचिदपि प्रार्थयते भोजनाय,
धीराः सत्वसंपन्ना इति ॥ १२॥
यदि न याचते किमात्मना किंचित् कुर्वतीत्याशंकायामाह;-
पयणं व पायणं वा ण कति अ व ते करावेंति ।
पयंणारंभणियत्ता संतुहा भिक्खमेत्तेण ॥ ५३ ॥
पचनं या पाचनं या न कुर्वति च नैव ते कारयति ।
पचनारंभनिवृत्ताः संतुष्टा भिक्षामात्रेण ॥ ५३॥
टीका--पचनं स्वेनौदनादिनिर्वर्तनं पाचनं स्वोपदेशेनान्येन निर्वर्तनं न
कुवैति नापि कारयति मुनयः, पचनारंभानिवृत्ता दूरतः स्थिताः संतुष्टाः, भिक्षा--
मात्रेण कायसंदर्शनमात्रेण भिक्षार्थ पर्यटंतीति ।। ५३ ।।
लब्धमपि संनिरीक्ष्य गृहंतीत्येवं निरूपयन्नाह;-
असणं जदि वा पाणं खजं भोजं च लिज्ज पेज्जं वा ।।
पडिलेहिऊण सुद्धं भुंजति पाणिपत्तेसु ।। ५४ ॥
अशनं यदि वा पानं खाद्यं भोज्य च लेद्यं पेयं था।
प्रतिलेख्य शुद्धं मुंजते पाणिपात्रेषु ॥ ५४॥
टीका-अशनं भक्तादिकं, यदि वा पानं दुग्धजलादिकं, सायं लका-
दिकं, भोज्यं भक्ष्यं मंडकादिकं, लेगमास्वार्य, पेयं स्तोकभक्तपानबहलं, वा
विकल्पबचना, प्रतिलेख्य शुद्ध भंजते पाणिपात्रेषु न भाजनादिष्विति ॥ ५४॥
अप्रामुकं परिहरन्नाह;-
जं होज अविवण्णं पासुग पसत्थं तु एसणासुद्ध।
मुंजति पाणिपत्ते लघृण य गोयररगम्मि ॥ ५५ ॥

·मूलाचारे- . '- यत् भवति अविवर्ण प्रासकं प्रशस्तं तु एपणाशुद्धं । भुंजते पाणिपात्रे लब्ध्वा च गोचराग्रे ॥ ५५ ॥ टीका-यद्भवत्यविवर्णरूपं, प्रासुकं सम्मूठनादिरहितं निजीव जंतुरहितं च, प्रशस्तं मनोहरं, एषणासमितिविशुद्धं, गोचरागे भिक्षावेलायां, लम्वा ' पाणिपात्रेषु मुंजत इति ॥ ५५ ॥ तथा;-- जं होज बेहि तेहि च वेवण्णजंतुसंसिहं । अप्पासुगं तु णचा तं भिक्खं मुणी विवजंति ॥ ५६ ॥ यद भवति यहं व्यहं विवर्ण जंतुसंश्टि । अमासुकं तु ज्ञात्वा तां मिक्षा मुनयः विवर्जयति ॥ ५६ ॥ टीका-यद्भवति ग्रहजातं म्यहनातं दिदिनभवं त्रिदिनभवं च, शिव- र्णरूपं स्वभावचलितं, जंतुसम्मिश्रमागंतुकै सम्मानजेच जावः सहितमप्रासु- कमिति ज्ञात्वा तो भिक्षा मुनयो विवर्जयन्तीति ॥ ५६ ॥ वर्जनीयद्रव्यमाह;- जं पुफिय किण्णइदं दहणं पूपपप्पडादीणि । वजंति वजणिज्ज भिक्खू अप्पासयं जंतु ॥ ५७ ॥ 'यत पुष्पितं कि हमा अपूपपर्पटादीनि । पर्जयति धर्जनीय भिक्षयः अप्रामुकं यतु ।। ५७ ॥ टीका-यपुष्पितं नीलकृ पश्यतीतादि-पजात, क्लिनं कुथितं दृष्ट्या अपू- 'पर्पटादिक वर्जनीयं, न यम यत्किंचिदप्रामुक तीनमनसो वर्जयति परिहातीति ॥ एवाभूतं तु गृद्धती ' मुद्धमसंसक सज मोजं च लेज पेज वा। -गिर्हति मुणी मिक्स सत्तेण अणिदियं तु॥५॥ . .

·अनगारभावनाधिकारः। यत् शुद्धमसंसक्तं खायं भोज्यं च लेां पयं वा । गृहति मुनयः भिक्षा सूत्रेण अनिदितं यत्तु ॥ ५८।। टीका-यच्छुद्धं विवर्णादिरूपं न भवति, जंतुभिः संसृष्टं च न भवति । खाद्य भोज्यं लेह्यं पेयं च, सूत्रेणानिन्दितं तद्भक्ष्य मुनयो गृहंतीति ॥ ५८॥ आमपरिहारायाह;- फलकंदमूलबीयं अणग्गिपक्कं तु आमयं किंचि । णचा अणेसणीयं ण वि य पडिच्छति ते धीरा ॥५९॥ फलकंदमूलबीजं अनग्निपक्कं तु आमकं किंचित् । ज्ञात्वा अनशनीयं नापि च प्रतीच्छंति ते धीराः ॥ ५९॥ टीका-फलानि कंदमूलानि बीजानि चाग्निपक्कानि न भवंति यानि अन्यदप्यामकं यत्किंचित्तदनशनीयं ज्ञात्वा नेव प्रयच्छन्ति नाभ्युपगच्छन्ति। ते धीरा इति ॥ ५९।। यदशनीयं तदाह,- जं हवाद आणिनीयं णिवट्टिमं फासुयं कयं चेव । णाऊण एसणीयं तं भिक्खं मुणी पडिच्छति ॥६०॥ यत् भवति अबीजं निर्वतिम मासुकं कृतं चैव । ज्ञात्वा अशनीयं तत् भैक्ष्यं मुनयः प्रतीच्छति ॥ ६ ॥ टीका-यद्भवत्यबीजं निर्बीजं, निर्वतिम निर्गतमध्यसारं, प्रासुकं कृतं चैव ज्ञात्वाऽसनीयं तद्रेक्ष्य मुनयः प्रतीच्छंतीति ॥ ६ ॥ भुक्त्वा किं कुर्वीत्याशंकायामाह,- मोत्तण गोयरग्गे तहेव मुणिणो पुणो वि पडिकता। परिमिदएयाहारा खमणेण पुणो वि पारेति ॥१॥ - ·मूलाचार- - यत् भवति अविवर्ण प्रासुकं प्रशस्तं तु एपणासुद्धं । भुंजते पाणिपात्रे लब्ध्वा च गौचराग्रे ॥ ५५ ॥ टीका-यद्भवत्यविवर्णरूपं, प्रासुकं सम्मुर्छनादिरहितं निर्जीव जंतुरहित च, प्रशस्तं मनोहरं, एषणासमितिविशद्धं, गौचराग्रे भिक्षावेलायाँ, लम्वा पाणिपात्रेषु भुंजत इति ॥ ५५ ॥ तथा,- जं होज बेहि तेहि च वेवपणजंतुसंसिहं । अप्पासुगं तु णचा तं भिक्खं मुणी विवज्जति ॥ ५६ ॥ यत् भवति यहं व्यहं विवर्ण जंतुसंश्लिष्टं । अमासुकं तु ज्ञात्वा तां भिक्षा मुनयः विवर्जयति ।। ५६ ॥ टीका-यद्भवति यहजानं व्यहजातं दिदिनभवं त्रिदिनभवं च, विव- रूपं स्वभावचलितं, जंतुसम्मिश्रमागंतुकैः सम्मूर्छनजेश्च जीवैः सहितमप्रासु- कमिति ज्ञात्वा तां भिक्षा मुनयो विवर्जयन्तीति ॥ ५६॥ वर्जनीयद्रव्यमाह;- जं पुफिर किण्णइदं दहणं पूपपप्पडादीणि । वजंति वजणिज्ज मिक्खू अप्पासुयं तु ॥ ५७ ।। 'यत पुपितं क्लिमं दृष्टा अपूपपर्पटादीनि । वर्जयंति पर्जनीयं भिक्षयः अप्रासकं यत्तु ॥ ५७ ॥ टीका-यत्पुष्पितं नीलकृष्णाश्वेतपीतादिरूपजातं, क्लिनं फुथितं दृष्ट्वा ३ 'पर्पटादिकं वर्जनीयं, लब्धमपि यत्सर्व यत्किंचिद्मासुकं तददीनमः वर्जयंति परिहरंतीति ॥ १७॥ एवम्भूतं तु राहतीत्याह- जं सुद्धमसत्तं खजं मोजं च लेंज पेजं वा। गिर्हति मुणी मिक्स मुत्तेण अणिदियं जंतु॥ .

·मूलाचारे- सकाव्ययनांत कृद्दशानुत्तरदशप्रश्नव्याकरणविपाकसूत्रदृष्टिवादसंज्ञकानि दाद- शांगानि धारयति तथा दृष्टिवादोद्भूतचतुर्दशपूर्वाण्युत्पादापायणीवीर्यानुप्रवादा- स्तिनास्तिप्रवादज्ञानप्रवादसत्यप्रवादात्मप्रवादकर्मप्रवादप्रत्याख्यानप्रवादविद्यानु- प्रबादकल्याणप्राणवायक्रियविशाललोकविन्दुसारसंशकानि धरति जाति यतोऽत आगमकृतविज्ञाना इति ॥ ६१ ॥ न केवलं तानि पठंति शृण्वंति, किंतु:- धारणगहणसमत्था पदाणुसारीय बीयबुद्धीय । संभिण्णकोट्ठबुद्धी मुयसागरपारया धीरा ॥ ६६ ॥ धारणग्रहणसमर्थाः पदानुसारिणो बीजवुद्धयः । संभिलकोप्रबुद्धयः श्रुतसागरपारगा धीराः ॥ ६६ ॥ टीकातेषामंगानां पूर्वाणां चार्थग्रहणसमर्थी यथैवोपाध्यायः प्रतिपाद- यत्यय तथैवाविनष्टं गृह्णति प्रतिपयंते ग्रहणसमर्थाः, गृहीतमर्थं कालांतरेण न विस्मरतीति धारणसमर्थाः । चतुर्विधवाद्धिसंपन्ना इत्युक्ताः के ते इत्या- शंकायामाह, पदानुसारिणः, धीजबुद्धयः, संभिन्नबुद्धयः, कोष्टबुद्दयश्च । द्वादशांगचतुर्दशपूर्वमध्ये एक पदं प्राप्य तदनुसारेण सर्वश्रुत बुध्यते यादानुसा- रिणः तथा सर्वश्रुतमध्ये एक बीज प्रधानाक्षरादिकं संप्राप्य सर्वमवध्यन्ते बीज- बुद्धयः । तथा चक्रवर्तिस्कधाबारमध्ये यदृत्तमार्याश्लोकमात्रादिपददंडकादिकम- नेक्भेदभिन्न मत्रः पठितं गेयविशेषादिकं च स्वगदिकं च यच्छतं यस्मिन य- स्मिन् येन येन पठितं तत्सर्व तस्मिन् तस्मिन्काले तस्य तस्याविनष्टं ये क्थयंति ते संभिन्नवदयः। तथा कोष्टागारे संकरव्यतिकररहितानि नानाप्रकाराणि वीजानि बहुकालेनाऽपि न विनश्यति न संकीर्यते च यथा तथा येषां श्रुतानि पदवर्णवावया दीनि बहुकाले गते तेनैव प्रकारेणाविनष्टार्थान्यन्यूनाधिकानि संपूर्णनि संतिष्ठते ते कोष्टबुद्धयः । श्रुतसागरपारगा: सर्वश्रुतबुद्धपरमार्था अवधिमनःपर्ययज्ञानिनः सप्तर्द्धिसम्पन्ना धीरा इति ॥६६॥ - ।

·अनगारभावनाधिकारः। ६५ तथा- - सुदरयणपुण्णकण्णा हेउणयविसारदा विउलबुद्धी । णिउणस्थसत्थकुसला परमपपवियाणया समणा ॥६॥ श्रुतरत्नपूर्णकर्णा हेतुनयविशारदा विपुलबुद्धयः । निपुणार्थशास्त्रकुशला परमपदधिज्ञायकाः श्रमणाः ॥ ६७ ॥ दीका-श्रुतमेव रलं पद्मरागादिकं तेन पूर्णी समलंकृनी कणों येषां ते श्रुतरत्नपूर्णकाः । हेतुर्दिविधो बहिर्याप्तिलक्षणोताप्तिलक्षणच, तत्र वहिा- प्तिलक्षणनिविधः सपक्षे सवं विपक्षे चासत्वं पक्षधर्मत्वमिति । अन्तर्व्याप्ति- लक्षण एकविधः, सान्याविनाभाव एकं लक्षणं यस्य स साध्याविनामावक- लक्षणः।यदतरेण यनोपपद्यते तत्साध्यं, इतरत्साधनं।अन्यथानुपपत्तिवैकल्यविशे- पादसिद्धविन्द्वानेकान्तिका हेल्वामासाः। तत्र साध्येऽनुपपनिरज्ञातश्चासिद्धः,तदि- शेषोऽकिंचित्करः, अन्यथोपपन्नो विरुद्धः, अन्यथाप्युपपन्नोऽनेकांतिका । श्रुतनिरू- पितकदेशाध्यवसायो नयः सप्तमकारो नेगमादिभेदेन, तत्र सामान्यविशेषादि. परस्परापेक्षानेकात्मकवस्तुनिगमनकुशलो नैगमः, यदस्ति न तद्दयमतिलंध्य वर्तत इति । स्वजात्यविरोधेन नेकट्यमुपनीय पर्यायानाक्रान्तभेदान समस्तसंग्रह. पणासंग्रहः, यथा मर्वमेकं सदविशेषादिति । संपहनयाक्षिप्तानां पदार्थानां विधि- पूर्व व्यवहरणं व्यवहारः, यथा पृथिव्यादयोऽनेक्धा व्यवस्थितास्तत्त्वं तत्र संव्यवहारदर्शनादिति । अतीतानागतकोटिविनिर्मक्तं वस्तु समयमा ऋजु सूत्र- यतीति ऋजुसूत्रः, यथा विश्वशाणिकं सत्वादिति। यथार्थप्रयोगसंशब्दनाच्छब्दार्थ- भेदकृत्-कालकारकलिंगानां भेदादिति प्रत्यर्थमेकैकसंज्ञाभिरोहणादिन्द्रशकपुर- न्दरपर्यायशब्दभेदनात्समभिरूट इति । तक्रियापरिणामकाल एव तदित्थंभूतो यथा कुर्वत एव कारकत्वमिति । चत्वारोऽर्थनयात्रयः शब्दनथाः, पूर्वे त्रयो द्रन्यनयाः शेपाः पर्यायनया इत्येवंभूते हेतो नये च विशारदा निपुणा हेतुन- - 1' परपक्षे' इति म-पुस्तके ।

·मूलाचारे- यविशारदाः । विपुलबुद्धयः महामतयः अथवा ऋजुमतयो विपुलमतयश्च मन:- पर्ययज्ञानिन इत्यर्थः । निपुणार्थशास्त्रकुशला निरवशेषार्थकुशलाः सिद्धांतच्याक- रणतर्कसाहित्यछन्दःशास्त्रादिकुशलाः, । परमपदस्य विज्ञायका मुक्तिस्वरूपाद- बोधनपराः श्रमणा मुनय इति ॥ ६७ ॥ ज्ञानमदनिगकरणायाह;- अवगदमाणथंभा अणुस्सिदा अगविदा अचंडा य । दंता मद्दवजुत्ता समयविदण्ड् विणीदा य ॥ ६८॥ अपगतमानस्तंभा अनुत्सृता अर्यिता अचंडाश्च । दांता मादेवयुक्ताः समयविदो विनीताश्च ॥ ६८ ॥ टीका-अपगतमानस्तंभा ज्ञानगईण मुक्तास्तथाऽगर्विता जात्यादिमद- रहिताः, अनुत्स्ता अनुरसुका वा कापोतलेश्यारहिताः, अचंडाश्च क्रोधरहिताः, दांता इंद्रियजयसमेनाः, मार्दवयुक्ताः, स्वसमयपरसमयविदा, विनीताश्च पंचविध- बिनयसंयुक्ता इति ॥ ६८॥ तथा;- उवलद्धपुषणपावा निणसासणगहिद मुणिदपजाला। करचरणसंवुडंगा झाणुवजुत्ता मुणी होति ॥ ६९ ॥ उपलब्धपुण्यपापा जिनशासनगृहीता ज्ञातव्यस्वरूपाः । करचरणसंवृतांगा ध्यानोपयुक्ता मुनयो भवति ॥ ६९ ॥ टीका-उपलब्धपुग्यपापाः पुण्यप्रकृतीनां पापप्रकृतीनां स्वरूपस्य वोदिता- गस्तथा पुण्यफलस्य पापफलस्य च ज्ञातारः, जिनशासनगृहीता जिनशासने स्थिता इत्यर्थः, मुगिदपज्जाला-ज्ञाताशेषद्रव्यस्वरूपा अथवा विज्ञातरागम्बम्पाः, करणं त्रयोदशविधं चारित्रं प्रयोदशविध ताभ्यां संवृतमंग येषां ते करचरण - ·अनगारभावनाधिकारः। सवृतांगो अत्र प्राकृते णकारस्यामावः कृतः । अथवा करो हस्तो चरणो पादौ तैः संवृतमंग तेऽवयवावरणा यत्र तब निक्षेपणमुक्ताश्च, ध्यानोग्रता भवतीति ॥ ६९॥ उज्झनशुन्द्धि निरूपयन्नाह;- ते छिण्णणेहबंधा णिण्णेहा अप्पणो सरीरम्मि । या करति किंचि साहू परिसंठप्पं सरीरम्मि ॥ ७० ॥ ते छिन्नस्नेहबंधा निस्नेहा आत्मनः शरीरे । न कुर्वीत किंचित् साधयः परिसंस्कारं शरीरे ॥७॥ टीका-उज्झनशुद्धिर्नाम शरीरसंस्कारपरित्यागो बंधवादिपरिहारो वा सर्वसंगविनिर्मुक्तिर्वा रागाभावो वा तत्र वंविषये शरीररिपये च गगाभाव ता- वाचष्टे इति ते मुनयः छिन्नस्नेहबंधाः पुत्रकलत्रादिविषये स्नेहहीनाः, न केव- लमन्यत्र किं त्वात्मीयशरीरेऽपि निःस्नेहा यतः स्वशरीरे किंचिदपि संस्कार स्नानादिकं न कुर्वति साधव इति ॥ ७० ॥ संस्कारस्वरूपभेदनिरूपणायाह,- मुहणयणदंतधोवणमुन्वट्टण पादधोयणं चेव । संवाहण परिमद्दण सरीरसंठावणं सव्वं ।। ७१।। मुखनयनदंतधाधनमुद्वर्तनं पादधावनं चैव । संवाहनं परिमर्दन शरीरसंस्थापनं सर्व ॥१॥ टीका-मुखस्य नयनयोदतानां च धावनं शोधन प्रक्षालनं, उतनं सुगंधद्रव्यादिभिः शरीरोदर्पणं, पादप्रक्षालनं कुंकुमादिरागेण पादयोर्निर्मली- करणं, संवाहनमंगमर्दनं पुरुपेण शरीरोपरिस्थितेन मर्दन परिमर्दनं करमुष्टिभि- १ अस्मादले 'चिरकरणचरणसंटनांगा' प्रेम-पुम्नके । २ रागाभावातामाचटे प्रेम-पुस्तके पाठः।

·मुलाचारे- स्तादनं कामययंत्रेण वा पीडनैमित्येवं सर्व शरीरसंस्थापन शरीरसंस्कार साधवो न कुर्वतीति संबंधः ॥ ७१ ॥ तथा; धूवण वमण विरेयण अंजण अभंग लेवणं चेव। णत्थुय वत्थियकम्मं सिरवेज्झं अप्पणो सव्वं ।।७२॥ धूपनं वमनं विरेचनं अंजनं अभ्यंग लेपनं चैव । नासिका वस्तिकर्म शिरावेधं आत्मनः सर्व ॥७२॥ टीका-धूपनं शरीरावययानामुपकरणानां च धूपेन संस्करणं, वमनं कं- ठशोधनाय स्वरनिमित्तं वा भुक्तस्य छर्दन, विरेचनमोषधादिनाधोदारेण मल- निर्हरणं, अंजनं नयनयोः कज्जलप्रक्षेपणं, अभ्यंगनं सुगंधतेलेन शरीरसंस्करणं, लेपनं चंदनकस्तूरिकादिना शरीरस्य म्रक्षणं, नासिकाकर्म, वस्तिकर्म शला- कावर्तिकादिक्रिया, शिरावधः शिराभ्यो रक्कापनयनं, इत्येवमाशत्मनः सर्व शरीरसंस्कारं न कुर्वतीति ।। ७२ ॥ ययेवं व्याव्यत्पत्तौ किं कुर्वन्तीत्याशंकायामाह,- उप्पपणम्मि य वाही सिरवेयण कुक्खिवेयणं चेव । अधियासिंति सुधिदिया कायतिगिंछं ण इच्छति ७३॥ उत्पन्ने च व्याधी शिरोवेदनायां कुक्षिवेदनायां चैव । अध्यासंते सुधृतयः कायचिकित्सां न इच्छति ॥७३॥ टीका-उत्पन्नेऽपि व्याधी ज्वररोगादावुपस्थितेऽपि तथा शिगेवेदनायां कु- शिवेदनायां चोपस्थितायामन्यस्मिन् शरीरावयवे समपन्ने वेदनायामप्रतीकाररूपा- या अभ्यासते महंते उपेक्षां कुर्वन्ति सुधतयो दृढचारित्रपरिणामा: कायचिकित्सं नेच्छन्ति शरीरोत्पन्नव्याधिप्रतीकारन समीहन्ते ज्ञानदर्शनभावनयोपेतां इति॥७३ १ पाटोऽयं स-पुस्तके नास्नि। ३ 'ज्ञानदर्शनादिभाक्तिमतयो यत' इति-स । -

·अनगारभावनाधिकारः।
नाप्यातव्यानं कुर्वन्तीत्यावेदयन्नाह;-
णय दुम्मणाण विहलाअणाउला होति चेय सप्पुरिसा।
णिप्पडियम्मसरीरा देति उरं वाहिरोगाणं ।। ७४ ।।
नं च दुर्मनसः न विकला अनाकुला भवंति चैव सत्पुरुषाः।
निष्पतिकर्मशरीरा ददते उरो व्याधिरोगेभ्यः ॥७४॥
टीका-नाऽपि दुर्मनसो विमनस्का नैव भवंति, न विकला नापि हिता-
हितविवेकशून्याः, अनाकुलाः किंकर्तव्यतामोहरहिताः, सत्पुरुषाः प्रेक्षापूर्व-
कारिणः, निष्प्रतीकारशरीराः शरीरविषये प्रतीकाररहिताः, ददते प्रयच्छति उरो
हृदय, व्याधिरोगेभ्य: सर्वव्याधिरोगान् समुपस्थितान धैर्योपेता: संतः सहन्त ।।७४॥
किं सपि, विरेचनादिकं च नेच्छंति नैतत् कथमिदं इच्छंति यत आह;-
जिणवयणमोसहमिणं विमयमुहविरेयणं अमिदभूदं
जरमरणवाहियेयण खयकरणं सबदुक्खाणं ॥७५ ॥
जिनवचनमोपधमिदं विषयसुखविरेचनं अमृतभूतं ।
जरामरणव्याधिवेदनानां क्षयकरणं सर्वदुःखानाम् ॥ ५ ॥
टीका-जिनवचनमेवोषधमिदं, विषयसुसविरेचनमिन्द्रियद्वागगतस्य
सुखस्य निर्हरणं, अमृतभूतं सर्वागसंतपर्णकारणं, जरामरणान्याधिवेदनानां क्षय-
करणममर्थ, सर्वदुःखानां च क्षयकरणं सर्वाणि ज्वगीनि कारणानि दुःखा-
दीनि च कार्याणि सर्वस्य कृत्स्नस्य कार्यकारणरूपस्य कर्मणो विनाशे
समर्थमिति ॥७५॥
पुनरपि क्रियां कुर्वन्तीत्याह;-
जिणवयणणिच्छिदमदीअ-विरमणं अम्मुतिसप्पुरिसा।
ण यइच्छंति अकिरियं जिणवयणवदिक्कम काढुं॥४६॥

·मूलाचारे- - जिनवचननिश्चितमतयः विरमणं अभितिष्ठति सत्पुरुषाः। न च इच्छंति अक्रियां जिनवचनव्यतिक्रमं कृत्वा ॥६॥ टीका-जिनवचने निश्चितमतयः सम्यक्तत्वार्थरुचयः, विरमणं चारित्रं “ अपि मरणमिति" पाठान्तरं, अभितिष्ठति सम्यगभ्युपगच्छंति सत्पुरुषा- सत्वसंपन्नाः, न चैबेच्छंति नैव सभीहंते जिनवचनव्यतिक्रमं कृत्वाऽक्रियां शरी- रख्याध्यादिप्रतीकाराय जिनागमं व्यतिक्रम्याप्रासकसेवनं मनागपि प्राणत्या- गेऽपि नेच्छंतीति ॥७६॥ अन्यच्चेत्थंभृते शरीरे कथमस्माभिः प्रतीकारः क्रियत इत्याशंकायामाह,- रोगाणं आयदणं वाधिसदसमुच्छिदं सरीरघरं । धीरा खणमवि रागंण करोति मुणी सरीरम्मि ॥ ७७॥ रोगाणां आयतनं व्याधिशतसम्मूच्छितं शरीरगृहं । धीराःक्षणमपि रागं न कुर्वति मुनयः शरीरे॥७७ ॥ टीका-इदं शरीरं रोगाणामायतनं निलयः, व्याधिशतैः सम्मूर्छितं निर्मित, वातपित्तश्लेष्मादयो रोगास्तज्ननिता ज्वरादयो च्याधयोऽतो न पौन- रुक्त्यं शिरीरगृहं यत एवं भूतमिदं शरीरमतो धीरा मुनयः क्षणमपि रागं स्नेहानुबंध न कुर्वति शरीरविषय इति ॥ ७७ ॥ पुनरपि शरीरस्याशुचित्वं प्रतिपादयन्नाह;- एदं सरीरमसुई णिचं कलिकलुसमायणमचोक्खं । अंतोछाइद ढिडिस खिब्भिसभरिदं अमेज्झघरं ।। ७८॥ एतत् शरीरमशुचि नित्यं कलिकलुपभाजनमचौधे । अंतश्छादितं दिडिस किल्विपभृतं अमेध्यगृह ॥ ७८ ॥ टीका-शरीरमिदमशचि यतो नित्यं कलिकलुपभाजनं रागद्वेषपात्रं, अचाक्षमशुभं सुभलेश्ययापि परिहीनं, छादितं चर्मणा संवृतमन्तरभ्यन्तरं यस्य ·अनगारभावनाधिकारः। तदन्तश्छादितं, अन्तःशब्दस्य पूर्वनिपातो ज्ञापकात, अथवांत्रैमर्मासरज्ज- भिश्छादितं परिवेष्टितं, द्विडिसं कर्पाससमान रुधिराहितमभ्यन्तरस्थं मांसवसा. विशेषरूपं, खिभिसं-किल्बिर्ष शुक्रशोणिताशुचिकालेजकादिकं तैर्भूतं पूर्ण,अमे- ध्यगृहं मूत्रपुरीपायवस्थानमिति ॥ ७८ ॥ किल्विषस्वरूपमाह;- वसमजमससोणियपुप्फसकालेजसिंमसीहाणं । सिरजालअडिसंकड चम्म पाद्धं सरीरधरं ॥ ७९ ॥ वसामजामांसशोणितफुप्फुसकालेजश्लेष्मसिंहानकं । शिराजालास्थिसंकीर्ण चर्मणा नद्धं शरीरगृहं ॥ ७९ ॥ टीका-वसा मांसगतस्निग्धत्वं तेलम्पं, मज्जाऽस्थिगतसागः, मांस रुधिर- कार्य, शोणितं रुधिर रसकार्य, फुफ्फुस फेनरूपं निःसारं, कालेज्जकमतीवकृष्ण- मांसखंडरूपं, श्लेष्मसिंहानक, शिराजालमस्थीन्यतेः संकीर्य संपूर्ण, चर्मणा नद्धं वरपच्छादितं शरीरगृहमशृचीति सबंधः ॥ ७९ ॥ तथा- चीमच्छं विच्छुइयं थूहायसुसाणवञ्चमुत्ताणं । अंसूयपूयलसियं पयलियलालाउलमचोखं ॥ ८॥ पीभत्सं विशौचं थूत्कारसुसाणव)मूत्रैः। अश्रुपूयलसियं प्रालितलालाकुलं अचौक्षं । ८० ॥ टीका-वीभत्सं मुटुमशक्यं कुथितवणवत्, विच्छुश्यं-अनित्यं शाश्वतरूपं न भवति अथवा विशौचं सर्वाशुचिद्रव्यर्घटितत्वात् , यहाय-कंटागतम्लेमा अथवा नगरमध्यस्थकचबरोत्कूटसदृशं, सुसाण-नासिकागूथं अथवा श्मशान- दृशं, वर्णोऽशुचि, मूत्र प्रकाशमतेवीभत्सं, न केवलं बीभत्समनित्यं चेति ।

·मूलाचारे- - अंसूय-अभूणि नयनाच्यतोदक, पूय-पूर्य पकवणक्लेदरूपं, लसियं-नयनयं, प्रगलितलालाकुलं मुसोद्भवं कुथितप्रतिस्रावाकुलमैतेः सराकुलं बीभत्समचो- क्षमदर्शनीयं सर्वाशुचिसमूहवत् श्मशानवदेति ॥ ८ ॥ पुनरपि शरीरस्याशुचित्वमाह;- कायमलमत्थुलिंग दंतमल विचिक्कणं गलिदसेदं । किमिजंतुदोसमरिद सेंदणियाकद्दमसरिच्छे ॥ ८१ ॥ कायमलं मस्तुलिंगं दंतमलं विचिश्यं गलितस्वेदं । कृमिजंतुदोषभृतं स्यंदनीकर्दमसदृशम् ॥ ८१ ॥ टीका-कायमल मूत्रपुरीपादिकं, मस्तुलिंग मस्तकस्थं शुक्दव्यरूपंक्लेदा- न्तरं, दन्तमलं दन्तस्थं दुर्गन्धं मलं, विचिकणं विचित्यं चक्षुषो मरं,गलितम्वेदं प्रस्रवत्स्वेदं कृमिजंतुभिपिश्च भृतं संपूर्ण स्वदणियाकइमसरिच्छं-स्यन्दर्नाकर्दमस दृशंरजकवस्त्रप्रक्षालननिमित्तगर्तकुयितकर्दमसमानं, अथवा कायमलमस्तुलिंग दन्तमलेविचिस्यमदर्शनीयं कृमिजंतुदोषपूर्ण स्पंदनीकर्दमसदृशं शरीरमिति संबंधः ॥ ८१॥ पुनरपि वृत्तद्वयेन शरीराशुचिन्वमा;- अद्विं च चम्मं च तहेव मंसं पित्तं च सिंमंतह साणिदंच। अमेज्झसंघायमिणं सरीरंपरसंति णिव्वेदगुणाणुपोहे ८२ अस्थीनि च चर्म च तथैव मांसं पित्तं च श्लेष्मात्तथाशोणितघ। अमेध्यसंघातमिदं शरीरं पश्यति निर्वगुणानुमेक्षिणः ॥ ८२॥ टीका-अनि च चर्माणि च तथैव तेनैव प्रकारेण मांसं पितं मा तथा शोणितमित्येप्रकारेगमेव्यसंघातभूतमिदं शरीरं पश्यन्ति निदगुणानु- प्रेक्षिणः, ये मुनयो देहसंसारभोगनिर्वेदमापना गरीरमेवंभूतं पश्यन्तीति।८२॥ १सारीरमिदमितिमा ·अनगारभावनाधिकारः। तथा;- अहिणिछण्णं णालिणिबद्धं कलिमलभरिदं किमिउळपुण्णं मंसविलित्तं तयपडिछपणं सरीरघरं तं सददमचोक्खं ८३ अस्थिनिच्छन्नं नालिनिबद्धं कलिमलभृतं कृमिकुलपूर्ण । मांसविलितं त्वभतिच्छन्नं शरीगृह तत् सततमचौख्या ८३ ॥ टीका-*पूर्वयन्थेनोपकरणं प्रतिपादितं यत्तच्छरीरे नियोजयन्नाह आस्थिभिर्निच्छादितं संवृतं, नालिकाभिः शिराभिर्निबद्धं संघटितं, कलि- मलभृतं सर्वाचिद्रव्यपूर्ण, कृमिकुलनिचितं, मांसविलिप्तं मांसेनोपचितं, खाच्छादितं दर्शनीयपथं नीतं, शरीरगृहं तत्सततं सर्वकालमचोख्यमशुचि, नान पोनरुक्त्यदोष आशंकनीयः पर्यायार्थिकशिष्यानुग्रहणादथवाऽमेध्यगृह पूर्व सामान्येन प्रतिपादितं तस्य वार्तिकरूपेणेदं तदाऽशुचित्वं सामान्यनोक्तं तस्य च प्रपंचनार्थ वेराग्यातिशयप्रदर्शनार्थं च यत इति ॥ ८३॥ ईदृग्भूते शरीरे मुनयः किं कुर्वन्तीत्याशंकायामाह;--- एदारिसे सरिरे दुग्गंधे कुणिमपूदियमचोक्खे। सटणपडणे असारे राग ण करित सप्पुरिसा ।। ८४ ॥ पतादृशे शरीरे दुर्गध कुणपपूर्तिकं अचौख्ये । सडनपतने असारे रागं न कुर्वति सत्पुरुपाः॥ ८४॥ टीका-एतादृशे शरीरे ईदृग्भूते देहे दुर्गन्धे कुणपपूतिके कश्मलेन कुथिते शुचित्वेन विवर्जिते शुचिविवर्जिते शतनपतनेऽमारे रागं स्नेहं न कुर्वते सत्पुरुषा. साधव इति ॥४॥ * पुष्पमध्यगतः पाठः प्रेस-पुस्तके नास्ति।

·४ . उज्झनशुद्धिमुपसंहरन्नाह;- जं वंतं गिहवासे विसयसुहं इंदियत्थपरिभोए। ने खुण कदाइमूदो मुंजंति पुणो विसप्पुरिसा।। ८५ ॥ यत् यांतं गृहवासे विषयसुखं इंद्रियार्थपरिभोगात् । तत् खलु न कदाचिभूतं भुंजते पुनरपि सत्पुरुषाः ॥ ८५ ॥ टीका-यत्किंचिद्धांतं त्यक्तं गृहवासे विषयमुसं गार्हस्थ्यं रूपरसगन्ध- स्पर्शद्वारोद्भूतं जीवसंतर्पणकारणामिन्द्रियार्थमिन्द्रिय कारणेन जनितं परिभा- गाश्च ये च स्यादिका वान्ताः परिभोगनिमित्तं वा तत्सुर तानिन्द्रियार्थान ताँध परिभोगान् सलु स्फुट कदाचिदपि भूदो-भूतं समुपस्थित केनचित्कारणान्तरण न भुंजते न परिभोगयन्ति सत्पुरुषाः साधवः, यद्वान्तं विषयसुसं तदेव केनचि- स्कारणान्तरेण समुपस्थितं यदिभवेत्तदापि सत्पुरुषा नभुंजते न सेवन्त इति॥८५॥ तथा;- पुटवरदिकेलिदाई जा इड्डी भोगमायणविहिं च । ण विते कहंति कस्स वि ण वि ते मणसा विचिंतंति॥८६॥ पूर्वरतिकीदितानि यानि ऋद्धिं भांगमोजनविधि च । मापि ते कथयति कस्यापि नापि ते मनसा पिचिंतयति।८६॥ टीका-पूर्वरत्या क्रीडितानि पूर्वकाले यान्यपभोगितानि सीपखाभरणरा- ज्यहम्त्यश्वरयादिकानि यानि अद्धिविभूतिर्दन्यमुर्णिमप्यादिगंपत्तिः सौभाग्या- दिकं च भोगाः पुष्पचन्दनकुंक्रमादिकानि मोजनविधिन धनपुगशोकार्ति- शान्योदनानि चतुर्विधाहाकारस्तदेतत्सर्वन ते मुनयः कस्यचिदपि कथयनि नापि मनमा विचिन्तयन्ति, तमर्वमुपभुन न पचनेनान्यस्य प्रति- पादयन्ति नापि चित्ते कुन्तिीति । ८५ ·अनगारभावनाधिकारः। उज्झनशुद्धिं व्याख्याय वाक्यशुद्धिं निरूपयन्नाहा--- भासं विणयविहूणं धम्मविरोही विवज्जए वयणं । पुच्छिदमपुच्छिदं वा णवि ते भासंति सप्पुरिया ॥८॥ भापां विनयविहीनां धर्मविरोधि विवर्जयंति वचनं । पृष्टमपृष्टं वा नापि ते मापते सत्पुरुषाः ।। ८७ ॥ टीका-भाषा वचनप्रवृत्तिमार्या कर्णाटिकां गोडी लाटी विनयविहीनां सरपरुषादिसमन्वितां वर्जयन्ति, वचनं धर्मविरोधि रम्यमपि वचनं धर्मप्रति- कूलं वर्जयन्ति,अन्यदपि यद्विरुद्वं पृष्टाः संतोऽपृष्टाश्च परेण नियुक्ता अनियुक्ताश्च न ते सन्पुरुषा भाषते बुवत इति ॥ ८७ ।। कथं तर्हि तिष्ठन्तीत्याशंकायामाह;-- अच्छीहिंय पेच्छंता कण्णेहिंय बहुविहाइं सुणमाणा। अत्यति मूयभूया ण ते करंति हु लोइयकहाओ ॥cell अक्षिभिः पश्यतः कर्णः बहुविधानि शृण्वंतः। तिष्ठति मूकभूता न ते कुर्वति हि लौकिककथाः ॥ ८॥ टीका--अक्षिभिनयनेः पश्यन्तो निरूपयन्तः सदृपमसद्रूपं वा योग्यम- योग्यं च वस्तुजातं निरूपयन्तोऽपि दृष्टिगहिता इव तिथंति, कर्णेः श्रोवेन्द्रिय-- बहविधानि श्रव्याणि युक्तान्ययुक्तानि च मृण्वन्तो नानाप्रकारशब्दान वर्ण- प्राप्फुल्या गृहन्तोऽपि तिष्ट्रति मूकभूता इव जिह्वानयनकर्णरहिता इन, न ते मुनयो व्यकं कुर्वन्ति लोकिकी कथा रोकव्यापारानिति ॥ ८८ ॥ कास्ता लोक्क्यिः कथा इत्याशंकायामाह;- इथिकहा अत्थकहा भत्तकहा खेडकवडाणं च। रायकहा चोरकहा जणवदणयरायरकहाओ।। ८९ ॥ - ·मूलाचारे- स्त्रीकथा अर्थकथा भक्तकथा खेटकर्वदयोश्च । राजकथा चोरकथा जनपदनगराकरकथाः॥८९॥ टीका-स्रीणां कथाः मुरूपास्ता सौभाग्ययुक्ता मनोरमा उपचारप्रवणा कोमलालापा इत्येवमादिकथनं वनिताकथाः । अर्थस्य कथा अर्थार्जनोपाय- कथनप्रबंधाः सेवया वाणिज्येन लेसवृत्त्या कृषिकर्मणा समुद्रप्रवेशेन धातुवादेन मंत्रतंत्रमयोगेण वा इत्येवमाद्यर्थार्जननिमित्तवचनान्यर्थकथाः । भक्तस्य कथा रसनेन्द्रियलुब्धस्य चतुर्विधाहारप्रतिबद्धवचनानि तत्र शोभनं भक्ष्यं सायं रेय पेयं सुरसं मिष्टमतीवरसोत्कटं जानाति सा संस्कर्तुं बहुनि व्यंजनानि तस्या हस्तगतमशोभनमपि शोभनं भवेत्तस्य च गृहे सर्वमनिष्टं दुर्गन्धं सर्व स्वादु- रहितं विरसमित्येवमादिकथनं भक्तकथाः । पेट नद्रिवेष्टितं नंदी- पर्वतेरवरुद्धः प्रदेशः, कटं सर्वत्र पर्वतेन वेधितो देशः कथात्र सम्बध्यते कर्यटकथाः खेटकथास्तथा संवाहनदोणमुरसादिकथाश्च, तानि शोभनानि निविष्टानि मुदुर्गाणि वीरपुरुपाधिष्ठितानि मुयंत्रितानि परचक्राभेयानि बहुधनधा- न्यार्थनिचितानि सर्वथायोध्यानि न तत्र प्रवेष्टुं शन्नोतीत्येवमादिवारमलापाः सेटादिकथाः । राज्ञा कथा: नानापनापतिप्रतिबद्धवचनानि स गजा प्रचंडः शूरचाणक्यनिपुणचारकुशलो योगक्षेमोग्रतमतिश्चतुरंगबलो निजिताशेप- वेरिनिवहो न तस्य पुरत: केनापि स्थीयते इत्येवमादिकं वचनं राज- कथाः । चौराणां कया. स चोरो निपुणः सातकुशलः स च वर्मनि ग्रहण- समर्थः पश्यतां गृहीत्वा गच्छति तेन सर्व आक्रांता इत्येवमादिकयनं चोरकथा:। जनपदो देशः नगरं प्राकारायुपलक्षितं,आकरोवनपारागसुवर्णकुंकुममुक्ताफलर- वणचन्दनादीनामुत्पत्तिस्थानं तेषां कथास्त प्रतिबद्धकथार्जनानयनयानादिवारम- बंधास्तत्र रत्नं सुलभं शोभनमन मुक्ताफलं तत्र जात्यमुत्पयते तत्र कुंकुमादिकं ममहर्धमत्रानीतं बहुम्न्यं फलदं तनगरं सुरक्षितं प्रामादादिविरानमान दिव्य १ उपवाराला ए-ग-पुस्तके। २ नया पर्वतेनानस्लम-ग-युग्नके ।

·अनगारभावनाधिकारः। ७७ निताजनाधिष्ठितं, स देशो रम्यः सुलभान्नपानो मनोहरवेपः प्रचुरगन्धमाल्या- दिकः सर्वभाषाविदग्धमतिरित्येवमादिवचनप्रबंधो जनपदनगराकरकथाः, तासु कथासु न रज्यति धीरा इत्युत्तरेण संबंधः ॥ ८९ ॥ तथा;- पडभडमल्लकहाओ मायाकरजल्लमुट्ठियाणं च । अजउललंघियाणं कहासु ण वि रजए धीरा ॥९॥ नटभटमल्लकथाः मायाकरजलमुष्टिकयोश्च । आर्याकुललंपिकानां कथासु नापि रज्यंते धीराः॥९० ॥ टीका-नटा भरतपुत्रका रंगोपनीविनः, भटा युद्धसमर्थाः सहस्रादीनां जेतारः, मल्ला अंगयुद्धसमर्था अनेककच्छपबंधादिकरणसमर्थाः, मायां मेहन्दजालादिकं प्रतारणं कुर्वन्तीति मायाकरा मायाकृत्तरंगोपजीविनः, जल्ला मत्स्यवधाः शाकुनिकाश्च पट्टिकाम्लेच्छादयश्च, मुष्टिका इतकारा यूतव्यसनिनः, अजउला-आर्या कुलमाम्नायो दुर्गा येषां आर्यकुला हस्तपादशिरःशरीराव- वयवभेदेन कुशला दुर्गपुत्रिका जीवहिंसनग्ता अथवा अजाविकारक्षकाः सर्वपशुपालाश्च लंधिको वरत्रवेणूपरिवृत्तकुशला इत्येवमादीनां याः कथास्तद्- व्यापारकरणं सरागर्चतसा स शोभनतगेऽशोभनतरो वा कुशलोऽकुशलो वेत्येवमादयस्तासु कथासु पूर्वोक्तासु नैव रज्ति नैवानुरागं कुर्वन्ति धीरा वेगग्यपरा इति ॥ ९॥ न केवलं कथा वचनेन वर्जयंति किं तु मनसाऽपि न कुर्वन्तीत्याह,- विकहा चिसोत्तियाणं खणमवि हिदएण ते ण चिंतति । धम्मे लद्धमदीया विकहा तिविहेण वजंति ॥ ९१ ॥ १ लंपाका प्रेसपुस्तके। -- ·७८ . मूलाचारे- विकथा विधुतीन क्षणमपि हृदयेन ते न चिंतयति । धर्म लब्धमतयः विकथाः त्रिविधेन वर्जयति ॥ ९१ ॥ टीका--इत्येवमादिविकथाः स्त्रीभक्तचौरराजकथाः विश्रुतिकथाश्च सभ्य- ग्दर्शनशानचारित्रतपसां प्रतिकूलवचनानि तत्यतिबद्धपरिणामांश्च क्षणमपि नयनोन्मेषमात्रमपि हृदयेन चेतसा न ते मुनयश्चिन्तयंति न व्यवस्थापयंति धर्मे धर्मविषये लब्धमतयो यतो विकथास्त्रिप्रकारेण मनोवाक्कायवर्जयन्तीति।९१॥ तथा- कुक्कय कंदप्पाइय हास उल्लावणं च खेडं च । मददप्पहत्थवणिं ण करेंति मुणी ण कारोंते ॥ ९२॥ कौत्कुच्यं कंदायितं हास्यं उल्लापनं च खेडं च । मददपहस्तताडनं न कुर्वति मुनयः न कारयति ॥ ९२॥ • टीका-कुक्कय-कौत्कुच्यं हृदयकंठाभ्यामव्यक्तशब्दकरणं, कंदप्पाइय- कंदायितं कामोत्पादकवचनान्यथवा रागोद्रेकात्प्रहाससंमिश्राशिष्टवाक्मयोगः कंदर्पः, हासं-हास्यमुपहास्यवचनानि, उल्लावणं-अनेकवैदग्थ्ययुकरम्यवचनं, खेडं चौपप्लववचनं अदुष्पहृदयेन परप्रतारणं, मददर्पण स्वहस्तेनान्यहस्तताडनं च मुनयो न कुर्वन्ति न कारयति नाऽप्यनुमन्यन्ते च ।। ९२ ॥ यतः-- ते होंति णिब्वियारा थिमिदमदी पदिहिदा जहा उद्धी। णियमेसु दृढव्यदिणो पारत्तविमग्गया समणा ॥ ९३॥ ते भति निर्विकाराः स्तिमितमतयः प्रतिमिता यथा उदधिः। नियमेषु दृढनतिनः पारन्यविमार्गकाः प्रमणाः ॥ ९३॥ टीका-यस्माते साधवो भवति निर्विकाराः कायिकवाचिकमानसिक- विकारर्जिताः, स्तिमितमतयोऽनुद्धतचेष्टासंकल्पाः, प्रतिष्ठिता यथोदधिः समुद्र ·अनगारभावनाधिकारः। ७९ न इबागाधा अक्षोभाश्च, नियमेषु षडावश्यकादिक्रियासु दृढवतिनोऽभग्नगृहाता- नवग्रहविशेषाः, पारत्र्यविमार्गकाः परलोकं प्रति सूद्यतसमस्तकार्या इहलोकं निरतिचार परलोकं सम्यम्विधानेनात्मनः परयां च निरूपयंतीति । ९३॥ कथंभूतास्तर्हि कथाः कुर्वन्तीत्याशंकायामाह;- जिणवयणमासिदत्थं पत्थं च हिदं च धम्मसंजुत्तं । समओवयारजुत्तं पारत्तहिदं कधं करोति ॥ ९४ ॥ जिनवचनभापितार्थी पथ्यां च हितां च धर्मसंयुक्तां। समयोपचारयुक्तां पारयहितां कथां कुर्चति ॥ ९४ ॥ टीका-जिनवचनेन वीतारागागमेन भापितः प्रतिपादितोऽर्थो विषयो यस्याः सा जिनवचनभाषितार्था रत्नत्रयपतिपादनसमर्था तां कथा कुर्वते । पुनरपि पथ्यो हितां च धर्मसंयुक्तां समयोपचारयुक्तामागमविनयसहितां पर- लोकं प्रति हितां कुर्वते । *यद्यपि विपयमुसविवर्जनेन कापुरपाणामनिष्टा तथापि विपाककाले पथ्योषधवत्। तथा *यद्यपि जीवप्रदेशसंतापकरणेम न हिता तथापि सम्यगाचरणनिरता। तथा यद्यपि विनयतन्निष्ठा तथापि श्रुतज्ञान- प्रतिकूला न भवति तर्कव्याकरणसिद्धांतचरितपुराणादिप्रतिपादिका वा कथा तां कुर्वत इति ॥ ९४ ॥ ये कयामेवंविधां कुर्वन्ति ते किम्भूता इत्याशंकायामाह;- सत्ताधिय सप्पुरिसा मग्गं मपणति वीदरागाणं । अणयारमावणाए भावेति य णिचमप्पाणं ॥ ९५ ।। सत्त्वाधिकाः सत्पुरुपा मार्ग मन्यते वीतरागाणां । अनगारमायनया भावयति च नित्यमात्मानम् ॥ ९५ ॥ टीका-सत्वाधिकाः सर्वोपसर्गेरप्यकंप्यभावाः, सत्पुरुषाः यथोक्तचरित.

·मूलाचारे- vhammar - चारिश मार्ग सम्यादर्शनज्ञानचारित्राणि मन्यतेऽभ्युपगच्छन्ति । केयां मार्ग ? तिरामाणां निर्दग्धमोहीयरजसामनगारभावनया च कथितस्वरूपया भावयंति चात्मानमिति ॥ ९५॥ वाक्यशुद्धिं निरूप्य तपःशुद्धिं च निरूपयन्नाह, णिचंच अप्पमत्ता संजमसमिदीसु झाणजोगेसु । तवचरणकरणजुत्ता हवंति सवणा समिदपावा ॥ ९६ ॥ नित्यं च अप्रमत्ताः संयमसमितिषु ध्यानयोगेषु । तपश्चरणकरणयुक्ता भवंति श्रमणाः शमितपायाः ॥ ९६ ॥ टीका-नित्यं च सर्वकालमपि अप्रमत्ता. पंचदशप्रमादरहिताः संयमे प्राणरक्षणे इन्द्रियनिग्रहे समितिषु ध्याने धर्मध्याने शुक्वध्याने च योगेषु नाना विधावग्रहविशेषेषु द्वादशविधे तपसि त्रयोदशबिधे चरणे *करणे च त्रयोदश- विधे *शमितपापाः संतःश्रमणा उद्यक्ता भवति । *एवं विशिष्टे सम्यग्ज्ञानदर्शन-- चारित्रतपोविषये तदुपकरणे च सर्वपापक्रियानिवृत्ताः सन्तोऽभीक्ष्णमायुक्ता भवतीति* ॥२६॥ चाह्यतपसां मध्ये दृश्चरं तावत्कायक्लेशं तपः प्रतिपादयन्नाहा- हेमंते धिदिमंता सहति ते हिमरयं परमघोरं। अंगेसु णिवडमाणं णलिणीवणविणासयं सीयं ॥ ९ ॥ हेमंते धृतिमंतः सहते ते हिमरजः परमधोरं। अंगेपु निपतत् नलिनीवनविनाशकं शीतं ॥९७ ।। टीका-हेमंते हिमवत्काले परमघोरे दग्धाशेषवनस्पतिविशेपे प्रचंडवात- समूहकपिताशेपजंतुनिवहे धृतिमतः परमधैर्यप्रावरणसंवृताः, सहन्ते ते मुनयो हिमरंजः पतत्यालेयसमूह परमघोरं सुटु रौद्रमगेषु निपतदाचरणान्मस्तकं याव- - SA

·अनगारभावनाधिकार।
www.rr.
.
romarwAAArA~NNNA
सतद्धिमं। किंविशिष्टं तद्धिमरजः? नलिनीवनविनाशकं पमिनीसंदहनसमर्थ,
उपलक्षणमात्रमेतत् तेन सर्वभूतविनाशकरणसमर्थ सहन्त इति ॥ ९७ ॥
अभावकाशं व्याख्यायातापनस्वरूपमाह;-
जल्लेण मइलिदंगा गिटे उण्णादवेण दटुंग।।
चेट्ठति णिसिटुंगा सूरस्स य अहिमुहा सूरा ॥ ९८॥
जल्हेग मलिनांगा ग्रीमे उष्णातपेन दग्धांगाः।
तिष्ठति निसृष्टांगा सूर्यस्य च अभिमुखं शूराः ॥ ९८॥
टीका-जहें सर्वांगोद्भूतमलं तेन मलिनांगा वल्मीकसमाना निःप्रतीकार-
देहाः; ग्रीष्म प्रचंटमार्तटगभस्तिहस्तशोपिताशेपार्द्रभाव दवदहनसमानतृष्णाकांत-
समस्तजीवराशो उष्णातपेन दीप्यमानकिरणजालदग्धागा दग्धकाष्ठसमान-
शरीगस्तितिा निसृष्टांगाः कायोत्सर्गणाचलितशरीरावयवाः सुरस्य धगधगायमा-
नादित्यस्याभिमुरी सुरा मनागपि न मंशमदहति शीनहद प्रविष्टा इत्र
संतित इति ॥ ५८॥
वृक्षमुलं निरूपयाह-
धारंधयारगविलं सहति ते यादवाद्दलं चंदें।
रतिदियं गलंतं सप्पुरिसा रुक्समूलेसु ॥ ९९ ।।
धारांधकारमहनं सहते ते वातवार्दलं चंडं ।
रात्रिंदिवं गलत् सत्पुरुपा वृक्षमूलेपु ॥ ९९ ॥
टीका तथा प्रादबारे जरपूरिनागपमार्गे गर्नपर्जन्ययोगशनिग्यत्र-
धिरितदिगो वृक्षम्ले नेकसा कीर्णे चंगदें वानं वाईनं च प्रवर्पणशीलं मेघ-
जालं च माने सम्यगध्यासते। फिविशिष्टं ? जलधारांधकारगहनं। पुनरपि कि-
विशिष्टं ? गादिवं च क्षान्मुशलप्रमाणपतदाराभिवृक्षमने वर्मति
मने च सयुम्पाः, न मनागवि चिनझाम कुर्वन्नीति ॥ ९९ ॥

·मुलाचार- + . तत्र स्थिताः परीधहॉश्च जयंतीत्याह;- वादं सीदं उहं तण्हं च छुधं च दंसमसयं च । सव्वं सहति धीरा कम्माण खयं करेमाणा ॥१०॥ यातं शीतं उगं तृष्णां च क्षुधां च दशमशकं च । सर्व सहते धीराः कर्मणां क्षयं कुर्याणाः ॥ १० ॥ टीका-एवं विकालयोगिनः संतो वातं विनाशिताशेषतस्ममई सहते तथा शीतं महंते तथोष्णं शोषिताशेषवनसरित्समुद्रं सहते तथा तृष्णां संतापि- ताशेषांगावयवां सहते तथा क्षुधां महाप्रलयकालसमुत्थिताग्निस्वरूपां सहते तथा दंशमशककृतोपद्रवं सहते तथा सर्पवृश्चिकपिपीलिकाबराहादिकृतोपद्वं च . सहते, किंबहुना सर्वमप्यपसर्गजातं कर्मणां क्षयं कुर्वाणाः सहते न तंत्रमंत्र- निमित्तं नहलेकिकमसनिमित्तं नापि परलोकभोगाकांक्षयेति ॥ १०० ॥ एवं कायभव केशसहनं निरूप्य वाग्भवं देशसहनं निरूपयन्नाल,-- दुजणवयण चडयणं सहति अच्छोट सत्थपहरं च । ण य कुप्पंति महरिसी खमणगुणवियाणया साह॥१०१॥ दुर्जनवचनं चटचटत् सहते पैशून्यं शस्त्रमहारं च । न च कुप्यति महर्षयः क्षमणगुणविज्ञानकाः साधयः ॥१०॥ टीका-दुष्टो जनो दुर्जनस्तस्य वचनं दुर्जनवचनं सर्वप्रकारणापवादन- हणशीलमिय्यादृष्टिसरपरुपश्चनं, चटचटनप्तलोहस्फुलिंगममानं सर्वजीवप्रदेश- तापकर, सहते न शोभं गच्छन्ति, अछोटं पैशन्यवचनं अमशेषाद्धावनप्राण-. मथवा अछोटणं लोलगुडादिभिस्नाइन, शवप्रहार सहादिभिधीतं च सहते, इति सर्वमेतमहंते न च तेभ्य उपद्रवकाग्भ्यिः कुप्यन्ति, महर्षयः क्षमागुणविज्ञा- ना: श्रमणा: मप्रकारैः महनशीला प्रोधादिवशं न गन्छन्तीनि ॥ १.१॥ विराइन्ते स, ग..

·अनगारंभावनाधिकारः। - ८३. अन्यच्च- जइ पंचिंदियदमओ होज जणो रूसिदव्यय णियत्तो। तो कदरेण कयंतो रूसिज जए मणूयाणं ॥ १०२ ॥ यदि पंचेंद्रियदमको भवेत् जनः रोपादिभ्यः निवृत्तः । ततः कतरेण कृतांतः रुप्येत् जगति मनुजेभ्यः ॥ १०२ ॥ टीका-यदि पंचेन्द्रियदमकःपंचेन्द्रियनिग्रहरतो भवेजनस्तदा स गेपा- दिभ्यो निवृत्तश्च जनो भवेत्तत: क्तरेण कारणेन कृतांतो मृत्यू रुप्येत् कोप या जगति मनुष्येभ्योऽथवा कृतात आगमस्तत्साहचर्यायतिरपि कृतांत . इत्युच्यते तत एवं संबंधः क्रियते यदि सामान्यजनोऽपि पंचेन्द्रियनिग्रहरतो भवेत्तत रोपानिनः क्रोधादिक न करोति कृतांतो यतिः पुनः कतरेण कार- णेन सूपद्रवकारिभ्यो मनुष्येभ्यो मध्येकोपं कुर्यात् ! तस्मात्क्षमागुणं जानता चारित्रं सम्यग्दर्शनं चाभ्युपगन्छता न रोपः कर्तव्यः ।। १०२ ॥ अन्यञ्च,--- जदि वि य कति पावं एदे जिणवयणबाहिरा पुरिसा । तं सव्यं सहिदव्यं कम्माण सयं करतेण ॥१०॥ यद्यपि च कुर्वति पापं एते जिनवचनवाद्याः पुरपाः । तत् सर्व सोढव्यं कर्मणां क्षयं कुर्यता ॥ १०३ ॥ टीका-यपि च पूर्वकर्मादयवशाकुर्वन्ति पाप ववन्धनादिकं रौद्रं कमले जिनवचनवायाः पुरुषा मिथ्यात्वासंयमकपायाभिरताः मर्वमदगविताः, तत्सर्वमुपसर्गगात सहनीयं सम्यग्विधानना यासितव्यमव्यासयेत् । कर्मणां क्षयं पूर्धातिकमफलक्षय कुंतामना सह कर्मणां विष्पं कुर्वता सम्यग्द- नादिभिरामानं भावयतेति ॥ १०३ ॥ १-२-ग-पुम्नके न स्तः । . ।

·, मूलाचार- NIK - पुनरपि कपायविजयमाह;- लभ्रूण इमं सुदणिहिं ववसायविरजिय तह करेह । जह सुरगइचोराणं ण उवेह वसं कसायाणं ॥ १०४।। लब्ध्वा इमं श्रुतनिधि व्यवसायद्वितीय तथा कुरुत। शथा सुगतिचौराणां नोपंत वशं कपायाणां ॥१४॥ टीका-लध्वा सम्यावाप्यमं श्रुतनिधि द्वादशांगचतुर्दशपूर्वरत्ननिधानं व्यवसायेन चारित्रतपसोद्योगेन सह द्वितीय तथा कुरुत तेन प्रकारेण यतध्वं, यथा सुगतिचौराणां मोक्षमार्गविनाशकांनां क्यायाणां वशं नोपेत तथा यतार्थ येषाच रत्नत्रयविनाशकानां शोधादीनां वशं न गच्छतति ॥ १०४॥ तपशुद्धिस्वामिनः प्रतिपादयन्नाहा- पंचमहत्वयधारी पंचसु समिदीसु संजदा धीरा । पंचिंदियत्थविरदा पंचमगइमग्गया सवणा ॥१०५॥ पंचमहारतधारिणः पंच समितिपु संयता धीराः। पंचेंद्रियार्थविरताः पंचमगतिमार्गकाः श्रमणाः ॥ १०५॥ टीका-पंचमहावतधारिणो जीवदयादिगुणकलिताः पंचमु समितिषु संयताः पंचमभितिसंयुतारतासु वा व्यवस्थिता धीरा अकंपभावमुपगताः पंच- न्द्रियार्थेभ्यो विरता जितेन्द्रियाः पंचमगति मिद्धाति मृगयमाणा अनंतचतु- प्रयेनात्मानं योजयतः श्रवणा इत्थंभूतास्तपाशुद्धः कनारो भवन्ति ॥ १०५।। तथा;- ते इंदिरासु पंचसु ण कयाइ पुणो वि चंधति । उण्हेण व हारिदं पास्सदि राओ सुविहिदाणं ॥१०६॥ १ पिनाशिना प, ग,। २ गछन्ति ग, गानु प्रेग-पुस्तके ।

·अनगारभावनाधिकार। www त इंद्रियेपु पंचसुन कदाचित् रागं पुनरपि वति । उप्पोन इव हारिद्रो नश्यति रागः मुविहितानां ॥ १०६ ॥ टीका-ते पूर्वोक्ताः श्रमणा इन्दियेषु पंचसु राग कदाचिदपि न पुनर्व- भंति यतस्तेषां सुविहितानां शोभनानुष्ठानानां नश्यति गगो यथोप्णन हारिद्रो रागः । किमक्तं भवति ? यद्यपि कदाचिद्रागः स्यात्तथापि पुनरनुबन्ध न कुर्वन्ति पश्चात्तापेन तत्क्षणादेव विनाशमुपयाति हरिद्रारक्तवस्त्रस्य पीतप्रभा रवि- किरणस्पृष्टेयति ॥ १०६ ॥ तपाशुद्धिं निरूप्य व्यानशादि निम्पयस्तावत्तदर्थमिन्द्रियजयमाह;- विसएसु पधावंता चवला चंडा तिदंडगुत्तेहिं । इंदियचोरा घोरा वसम्मि ठविदा ववसिदेहिं ।। १०७।। विपयेपु प्रधावंतश्चपलाश्चंदाः त्रिदंडगुप्तः । इंद्रियचौरा घोराः वशे स्थापिता व्यवसितैः ॥ १०७॥ टीका-विषयेषु रूपरसगन्धस्पर्शशब्देषु प्रथावंतः प्रसरन्तः, चपलाः स्थैर्यवर्जिताः, चंडा. कोपं गच्छन्तः, इन्द्रियचौराम्रिदंडगुप्तर्मनोवाकायसंयुतैः व्यवमितश्चारित्रयोगलन्निष्ठशे व्यवस्थापिता: स्ववशं नीताः मष्ट घोरा यद्यपि तथापि प्रलयं प्रापिता मुनिभिरिति । १०७ ।। दृष्टान्तद्वारेण मनोनिग्रहस्वरूपमाह;- जह चंडो वणहत्थी उद्दामो णयररायमग्गम्मि । तिक्संकुसेण धरिदो णरेण दिढसत्तिजुत्तेण ॥ १०८॥ यथा चंडो बनहस्ती उद्दामो नगरराजमार्ग। तीक्ष्णांकुशेन धृतः नरेण दृढशक्तियुक्तेन ॥ १०८॥ टीका-यथा येन प्रकारेण चंडी गलत्रिगंडअजातप्रकोपो वनहस्ती उद्दामः ·मूलाचारे- शृंखलादिबंधनरहितो नगरराजमार्गे दृढशक्तियुक्तेन नरेण तीक्ष्णाकशेन कर- नभूतन धृत आत्मवशे स्थापित इति ॥ १०८॥ - . तह चंडो गणहत्थी उद्दामो विषयरांजमग्गम्मि । णाणंकुसेण धरिदो रुद्धो जह मत्तहत्थिव्व ॥१९॥ • तथा चंडो मनोहस्ती उद्दामो विपयराजमार्ग। ज्ञानांकुशेन धृतो रुद्धो यथा मत्तहस्ती खलु ॥ १०९॥ टीका--तथा तेनैव प्रकारेण चंडो नरकगत्यादिषु नराणां प्रक्षेपणपरी मनोहस्ती उद्दामः संयमाविसलादिरहितो विषयराजमार्ग रूपादिविषयराजध- 'मनि धावन् ज्ञानांकुशेन पूर्वापरविवेकविण्यावबांधांकुशेन धृत आत्मवंश नीतः, यथा मत्तहरती रुद्धः सन्न किचित्कर्नु समर्थो यत्र नीयते हस्तियकेन तत्रैव याति एवमेव यतिना मनोहस्ती रुद्धः सन् यत्र व्यवस्थाप्यते तत्रैव तिष्ठति ‘वशीभूतः सन्निति ॥ १०९ ॥ • तथा;- ण च एदि विणिस्सरि, मणहत्थी झाणवारिबंधणिदो । बद्धो तह य पयंडो विरायरज्जूहि धीरेहिं ।। ११० ।। न चैति विनिस्सत मनोहस्ती ध्यानधारिबंधनीतः। बद्धस्तथा च प्रचंडः विरागरज्जुभिः धीरैः ॥ ११०॥ । टीका-यथा रूद्धः सन् मनहस्ती वारिबंधन न गनोति विनिःसत् निर्गन्तुं न समर्थस्तथा मनोहस्ती ध्यानवारिबंधनं नीतः प्रापितोऽतिशयेन प्रचंडो विरागरज्जभित्र दो वैराग्यादिवरत्राभिधारः संयमिता निर्गन्तुं न शकोतीति ॥ ११०॥ ।

·अनगारभावनाधिकारः। ८७ ध्यानार्थ नगरं प्राकारादिसमन्वितं रचयन्नाह,-- धिदिधणिदणिच्छिदमदी चरित्त पायार गोउरं तुंगं । संतीमुकहकवाडं तवणयरं संजमारक्सं ॥ १११ ।। धृत्यतिशयनिश्चितमतिः चारित्रं माकारं गोपुरं तुंगे। क्षांतिसुकृतकपाटं तपोनगरं संयमारक्षम् ॥ १११ ॥ टीका-धृतिः संतोपादिस्तस्यामत्यर्थं निश्चितं मतिज्ञानं धृत्यतिशयनि- श्चितमतिधोत्साहतत्वरुचिसमन्वितविवेकः चारित्रं त्रयोदशप्रकारपापक्रियानि- वृत्तिः, प्राकारः पापाणमय इष्टकामयो वा परिक्षेपः, गोपुरं तुंगं नगरस्य मह- दरमुनुङ्गकटं यथासंख्येन संबंधः । धृत्यनिशयितनिश्चितमतिरेव प्राकारो यत्र नगरे तत्तथाभूतं तया चा रित्रमेव गोपुरमतुंग यत्र तच्चारित्रगोपुरीनगं । क्षांति- रुपशमः सुकृतं धर्मः क्षांतिसुकृते कपाटे यस्य तत् क्षातिसुकृतकपाटमय- या क्षान्तिरेव सुयंत्रितकपाटं तत्र, तपोनगर, संयमो द्विप्रकार आरक्षः कोट्टपालो यत्र तत्संयमारक्षं इन्द्रियसंयमप्राणसंयमाभ्यामारक्षकाभ्या मिति ॥ १११॥ कयं तद्रक्ष्यत इत्याशंकायामाह;- , रागो दोसो मोहो इंदियचोरा य उज्जदा णिशं । ण च यति पहंसे९ सप्पुरिससुरक्खियं णयरं ॥ ११२॥ रागः वेपः मोहः इंदियचौराश्योद्यता नित्यं । 'न शायन्ति प्रध्वंसयितुं सत्पुरुपसुरक्षितं नगरं ॥ ११२ ॥ टीका-यद्यपि तन्नमरं मध्वंसायतुं विनाशयितुमुद्यताः सर्वकालं राग- द्वेषमोहन्द्रियचौरास्तथापि तत्तपोनगरं पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टं न शक्नुवंति प्रध्वं- सयितुं सत्पुरुपसुरक्षितनगरवत्, यया महायोधेः सुरक्षितं सुदुर्ग सुयंत्रितं नगरं । विनाशयितुं समर्थ न परचक्रमेवं तपोनगरं रागादयो न विनाशयितुं समां इति ॥ ११२॥ पान्यमान-

·८८
मूलाचारे-
-
इदानी ध्यानम्थं प्रकटयन्नाहा-
एदे इंदियतुरया पयडीदोसेण चोइया संता।
उम्मग्गं णिति रहं करेह मणपग्गह वलियं ॥११३ ॥
पते इंद्रियतुरगाः प्रकृतिदोपण चोदिताः संतः।
उन्मार्ग नयति रथं कुरुत मनःप्रग्रहं दृद्रं ॥ ११३ ॥
टीका- एते इन्द्रियतुगा इमानीन्द्रियाण्येवाश्चाः प्रकृत्या स्वभावेन
दोषेण रागद्वेषाभ्यां च चोदिताः परिताः संत उन्मार्ग विषयाकलाटी नयंति
पापयंति धर्मव्यानरथं कुरुत मनःप्रग्रहं दृढं । यथा गमिनाश्वा नियंच्यते
वशीक्रियते तथेन्द्रियाणि वशं स्थापयतेकाग्रमनोनिरोधप्रग्रहेण येन ध्यानं
मार्गस्थं भवतीति ५११३॥
रागपादीनां प्रतिपक्षभावनामाह;-
रागो दोसो मोहो विदीय धीरेहि णिज्जिदा सम्म ।
पंचंदिया य दंता वदोववासप्पहारोह ॥ ११४॥
रागी द्वेषो मोहो वृत्या धारैनिर्जिताः सम्यक ।
पंचेंद्रियाणि च दांतानि व्रतोपवासप्रहारैः ॥ ११४ ॥
टीका-धीर: मयते रागद्वेषमोहाः प्रीत्यीतिमिथ्यात्वानि वृत्या दग्न-
त्रयमावनया निर्जिताः प्रहता. सम्यग्विधानेन पंचेन्द्रियाणि दांतानि स्वयं
नीतानि बतोपवासप्रहारिति ॥ १४॥
ततः किम
दंतदिया महरिसी रागं दोसं च ते खवेदूणं ।
झाणोवजोगजुत्ता खति कम्मं सविदमोहा ॥ ११५॥
दातदिया मर्पयो राग द्वषं च ते क्षपयित्वा ।
ध्यानोपयोगयुक्ताः क्षपयंति कर्माणि क्षपितमोहाः ॥ १५ ॥

·अनगारभावनाधिकार। ८९ MarwAAHAaharan - दीका-ततो दान्तेन्द्रियाः संतो महर्षयः शुद्धोपयोगयुक्ताः समीचीन- ध्यानोपगता राग द्वेष विकृतिं च क्षपयित्वा प्रलयं नीत्वा क्षपितमोहाः संतः कर्माणि क्षपयंति सर्वाणि यतः कपायमूलत्वात्सर्वेषामिति ॥ ११५॥ तदेवमाचष्टेऽनया गाथया,- अट्टविहकम्ममूलं सविद कसाया समादिजुत्तेहिं । उद्धदमूलो व दुमो ण जाइदव्वं पुणो अस्थि॥ ११६ ॥ अष्टविधर्ममूलं क्षपिताः कपाया क्षमादियुक्तः । उद्भूतमूल इव द्रुमो न जनितव्यं पुनरस्ति ॥ ११६ ।। टीका-अष्टविधस्य कर्मणो मूलं कारणं । कि त ? कपायाः क्रोधादयस्तेषु सत्सु सर्वकर्मप्रकृतीनामवस्थान ते चे कषायाः क्षमादियुक्तेः क्षमामार्दवार्ज- वसंतोपपरैः क्षपिता बिनाशिताः पुनस्तेषामुत्पत्तिर्नास्ति यथोद्भूतमूलस्य [मस्य निर्मलितस्य वृक्षस्येव जनितव्यं नास्ति, यथोद्धृतमूलो वृक्षो न जायते कारणा- भावानथा कर्मनिचयो न पुनरागच्छति कारणाभावादिति ॥ ११६ ॥ तस्मात;- अवहह अट्ट रुदं धम्म सुक्कं च झाणमोगाढं । ण च एदि पधंसेदुं अणियट्टी मुक्कलेस्साए ॥११७॥ अपहृत्य आतै रौद्रं धर्म शुक्वं च ध्यानमवगाढं। न च यति प्रधर्पयितुं अनिवृत्ति शुक्ललेश्यया ॥ ११७ ॥ टीका-तस्मात्यायनिर्मुलनायार्त्तव्यानं रोद्रध्यानं चापत्य परित्यज्य धर्मध्यानं शुक्लध्यानंच चिन्तयति शेषः यतः समीचीनध्यानावगाढं शोभनध्याने निविष्टमानसं यति शुक्लेश्यया सहितं शुद्धयोगवृत्या समन्वितं अनिवृत्तिगुण- स्थानगतं कषाया न शक्नुवति न किंचित्कुर्वन्ति प्रवर्षयितुं कदर्थयितुं । अथ- १ तेन प्रेस-पुस्तके । २ एवं ख-ग।

·wmun V- मूलाचारे- mamaem........ वा “अणियट्टी" पदस्थाने "परसहा" इति पाठस्तेन परीपहा न शस्तुति प्रवर्षयितुं ध्यानपविष्टं मुनिमिति ॥ ११७ ॥ पुनरपि ध्यानस्य स्थैर्यमाह,- जह ण चलइ गिरिराजो अवरुत्तरपुवक्खिणेवाए। एवमचलिदो जोगी अभिक्खणं झायदे झाणं ॥११८॥ . यथा न चलति गिरिराजः अपरोत्तरपूर्वदक्षिणयातैः । एवमचलितो योगी अभीक्ष्णं ध्यायति ध्यानं ॥ ११८॥ टीका-यथा न चलति न स्थानाच्च्यतो भवति गिरिराजो मेकः पूर्व- पाश्चिमदक्षिणोत्तरवातेः, एवमचलितो योगी सर्वोपसर्गादिभिरकम्यभावोऽभी- क्ष्णं निरन्तरं समयं समयं प्रत्यसंख्यातगुणश्रेणिकर्मनिर्जरां कुर्वन् ध्यायेत् ध्यानं समाधिमिति, यद्यन्यत्रेकवचनं जात्यपेक्षया तथापि बहुवचनं द्रष्टव्यं ध्यायंति ध्यानमिति ।। ११८॥ तत एवं ध्यानं प्रध्याय, णिट्ठविदकरणचरणा कम्मं णिदुद्धंदं धुणित्ताय । जरगरणविष्पमुक्का उति सिद्धिं धुदकिलेसा॥११९॥ निष्ठापितकरणवरणाः कर्म निधत्तोद्धतं धूत्वा । जरामरणविममुक्ता उपयोति सिद्धिं धुतलंशाः ॥ ११९॥ टीका-ततो ध्यान सचिंत्य निष्ठापितकरणचरणाः परमोत्कर्ष प्रापिताः पंचमहावतपंचसमितित्रिगुप्तिपंचनमस्कारपदावश्यकासिकानिषयका यस्ते मुनयः कर्म निधत्तोद्धतं बद्दपुष्टं वदनिकाचितं मुधु निग्धं सुकू दुःसदायकं निश्रुतं निर्मलतः सम्यक धूवा प्रक्षिप्य जातिजगमरणमुक्ताः मिदिमन्तज्ञान- दर्शनमुखवीर्यम्पामवस्थामुपयाति धुनलेशाः संत इति ॥ ११९ ॥ १ पदमुटव निकाचितं ग, 1 यम्पुनिश्वाचित स.। .

·९२ मूलाचारे- सर्वगुणाधारान् सुरेन्द्रः स्तुनान परमगतिगतान परमशुद्धज्ञानदर्शनचारित्रपरि- जातानुत्तीर्णपरान् संसारमहोदधि समध्य स्थितॉस्सिप्रकारेमनोवचनकारहं प्रणिपतामि सम्यक् प्रणमामीति ॥ १२१॥ अनगारभावनायोः प्रयोजनमाह;- एवं चरियविहाणं जो काहदि संजदो ववसिदप्पा । णाणगुणसंपनुत्तो सो गाहदि उत्तमं ठाणं ॥ १२२ ॥ एवं चर्याविधानं यः करोति संयतो व्यवसितात्मा । ज्ञानगुणसंप्रयुक्तः स गच्छति उत्तमं स्थानं ॥ १२२ ।। दीका-एवमनेन प्रकारेण चर्याविधानं दशसूत्रः कथितं यः क्रोति व्रतादिसंपन्नो व्यवसितात्मा तपम्युयोगपरो ज्ञानेन मूलगणेश्च संप्रयुक्तः संयतो गच्छत्त्युत्तमं स्थानमिति ॥ १२२ ॥ यः शृणोतीममनगाराणां स्तवे तस्यापि फलमाह;- भत्तीए मए कहियं अणयाराण त्थवं समासेण । जो गुणदि पयदमणसो सो गच्छदि उत्तमं ठाणं॥१२३॥ भक्त्या मया कथितं अनगाराणां स्तवं समासेन । यः शृणोति प्रयत्नमनाः स गच्छति उत्तमं स्थानं ॥१२३ ॥ टीका-भक्त्या मया कथितमिममनगारस्तवं संक्षेपेण यः शृणोति प्रय- तमनाः संयतात्मा सन् स गच्छत्युत्तमं स्थानमिति ॥ १२३ ॥ - तथा च;- एवं संजमरासिं जो काहदि संजदो ववसिप्पा । दसणणाणसमग्गो सो गाहदि उत्तमं ठाणं ॥ १२४ ॥ १ अनगारभाबनायां। २ तथा चेति पाठः सा-पुस्तके नास्ति ।

·अनगारभावनाधिकारः।। ९ ३ एवं संयमरासिं यः करोति संयतो व्यवसितात्मा । दर्शनज्ञानसमग्रः स गच्छति उत्तम स्थानं ॥ १२४ ॥ टीका-यः पुनरेवं संयमराशिं करोति संयतो व्यवसितामा दर्शनज्ञा- नसमग्रः स गच्छत्युत्तमं स्थानमित्यत्र किमत्राद्भुतमस्तीति ।। १२४ ॥ अनगारभावनां संक्षेपयन्मंगलं च कुर्वन्नाह - एवं मए अमिथुदा अणगारा गारवेहि उम्मुक्का। धरणिधरेहि य महिया दंतु समाधि च बोधि च॥१२५।। पयं मया अभिस्तुता अनगारा गौरवैः उन्मुक्ताः। धरणिधरैः च महिता ददतु समाधि च बोधि च ॥१२५ ।। टीका-एवमनेन प्रकारण मयाभिष्टुता अनगाग गौरवैरुन्मुक्ता धरणी- धरैः पृथिवीपतिभिश्च महिताः पूजिता ददतां प्रयच्छंतु समाथि मरणकाले- न्यस्मिंश्च काले संयमपृर्विका भावपंचनमस्कारपरिणति बोधिं च दर्शन- विशुद्धिं च नान्यत्किंचिदपि याचंऽहमिति ॥ १२५ ॥ इति श्रीमट्टकेर्याचार्यवर्यप्रणीते मूलाचारे वमुनंद्याचार्यप्रणीताचा- रवृत्त्याख्यटीकासहित नवमः परिच्छेदैः ।। १ किमत्राट्टतमिति स. ग. २ अपि, नास्ति ख. ग. ३ इत्याचार्यविमुन- न्दिविरचिताया आचारवृत्तौ नवम. परिच्छेद समाप्त इति ग-पुस्तके । ख-पुस्तके ऽप्ययमेव पाठः, सत्र आचार्यशब्दो नास्ति । .

·मुलाचार--- समयसाराधिकारः। . सर्वस्यागमस्य स्वसमयपरसमयानां च सारभूतं समयसाराख्यमधिकार प्रतिपादयस्ताबदादाविष्टदेवतानमस्कारपूर्विकां प्रतिज्ञामाह- वंदित्तु देवदेवं तिहुअणमहिंदं च सव्वसिद्धाणं । • योच्छामि समयसारं सुण संखेवं जहावृत्तं ॥१॥ वंदित्वा देवदेवं त्रिभुवनमहितं च सर्वसिद्धान् । वक्ष्यामि समयसारं शृणु संक्षेपं यथावृत्तं ॥१॥ टीका-दिनु-बंदित्या मनोवाकार्यः प्रणम्य, देवानां देवो देवदेवात सुरा- धीश्वरं सर्वलोकनाय, त्रिभुवनमहितं त्रिभुवन वनवासिवाणत्यंतरज्योतिप्काल्प- वासिमर्त्यप्रधानमहितं तया सर्वसिद्वॉश्च सर्वकर्मविमुक्तांकन वंदित्वा प्रणम्य वक्ष्ये प्रवक्ष्यामि वक्तुं प्रारभे समयसारे दादशांगचतुर्दशपूर्वाणां सारं परमतत्वं मुलगुणोत्तरगुणानां चं दर्शनशानचारित्राणां शुद्धिविधानस्य च भिक्षाशुद्वेश्च १ एतद्दामपरिच्छेदारंभेऽधोलिसिन लोकद्वयमपि वर्तते; तथा--- नरेन्द्रकीने ! मलहारिदेव 1 गदाननं पश्यति तावकं यः। श्रिया विहीनोऽपि म विणुमायः कृती भवेन्स प्रमप्रधानः ।। 1 ।। जनयति मुदमन्तव्यपाथोरहाणा, हरति तिमिरराशि या प्रभा भानवाच । कृतनिखिलपदार्थद्योतना भारतीद्धा, . वितरतु धुनदोपा साईतो भारती ॥२॥ एतच्छुकह द्वितीयः भोरस्तु मुभाषितरत्नमंदोहत्याय भोक-सम्पादकः । ग-पुस्तके भाषापुस्तके मी लोकौ न स्तः ।-संशोधकः । २ तं देवदेवं मुराधीवर म-ग-पुस्तकं । .

·समयसाराधिकारः। . -- मारभूतं स्तोकं वक्ष्येऽहमेकामचित्तो भूत्वा अण्ववधारय संक्षिप्तमर्थेन महांत ग्रंथतोऽल्प ययावृत्तं येन मेणागतमथवा यथोक्तं पूर्वशास्त्रेषु स्थितं यथा पूर्वाचार्यक्रमेणागतं तथा वक्ष्येऽहं न स्वेच्छया, अनेनात्मकर्तृत्वं निराकृत्या- नात्मकर्तृत्वं स्थापितं भवतीति ॥ १॥ समयो नाम सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रतपोसि तेषाश्च सारश्चारित्रं कुता यस्माता- दव्य खत्तं कालं भावं च पहुच संघडणं । जत्य हि जददे समणो तत्थ हि सिद्धिं लहुं लहइ ॥२॥ दव्यं क्षेत्रं कालं भावं च प्रतीत्य संहननं । यत्र हि यतते श्रमणः तत्र हि सिद्धि लघु लभते ॥ २ ॥ टीका--द्रव्यं शरीरमाहारादिकं कर्मागमापगमकारणं च क्षेत्रं निवासो वसतिकादि स्त्रीपशुपाण्डकविवर्जितवैराग्यवर्द्धनकारणस्थानं कालोऽयसर्पिण्य- सर्पिणीम्पकोऽपि परिधः सुषमामुघमादिभेदेन तथा शीतोष्ण- वर्याकालादिभेदेन विविधः भाव: परिणामः, चशब्दोऽनुक्तसमुच्चर्याथस्तेनान्य- दपि कारणं शुद्वचारित्रस्य ग्राह्यं, पञ्च-आश्रित्य स्वभावमनुबुध्य, संघदणं- महननं अस्थिबंधचलोद्भूतशक्तिं वीर्यान्तरायक्षयोपशमं वा । यत्र यामऽण्ये द्वीपे समुद्र भोगभूमिकर्मभूमिक्षेत्रे वा ज्ञाने दर्शने तपसि वा यतते सम्य- गाचरति सम्यकचारित्रं प्रतिपालयति समणा-श्रमणः समतेकतावैराग्याद्या- धारस्तत्रैव सिद्धिं मोक्षं लघु शीघ्रं लभते प्रामोति, शरीरशुद्धि भिक्षा- शुद्धिं चाश्रित्य कालशुद्धिं राज्यादिगमनपरिहारं चाश्रित्य भावशुदि चासंयमादिपरिणामपरिहारं चाश्रित्य शरीरसंहननादिक चाश्रित्य यश्चारित्रं यत्र वा तत्र वा स्थितो बहुश्रुतोऽन्पश्रुतो वा सम्यग्विधानेन प्रतिपालयति स सिद्धिं लभते शीघ्रं यस्मात्तस्मात्समयसारश्चारित्रं व्यायाश्रितो यनिनोन्यत १ संक्षेप ख-ग-पुस्तके । २ निराल्याप्तरर्तृवं खा-पुस्तके।

·मलाचारे-- इति द्रव्यबलं क्षेत्रबलं कालबलं भावबलं चाश्रित्य तपः कर्त्तव्यं, यथा वातपित्तश्लेष्मादिक क्षोभं नोपयाति तथा यत्नः कर्त्तव्य: सारस्य कथ- समेतदिति ॥ २॥ तथा वैराग्यमपि समयस्य सारो यतः,- धीरोवइरग्गपरोथो हि य सिक्खिदूण सिज्झदि हु। ण य सिज्झदि वेरग्गविहीणो पतिदूण सध्वसत्थाई॥३॥ धीरो वैराग्यपरः स्तोकं हि शिक्षित्वा सिध्यति हि। न च सिध्यति वैराग्यविहीनः पठित्वा सर्वशाखाणि ॥३॥ टीका-धीरो धैपितः सर्वोपसर्गसहनसमर्थः वैराग्यपरो रागादिभि- विनिर्मुक्तः शरीरसंस्कारभोगनिर्वेदपरो विषयविरक्तभावः स्तोकमपि सामायि- कादिस्वरूपं हि स्फुटं शिक्षिला सम्यगवधार्य सिध्यति कर्मक्षयं क्गेति, न चेष हि सिध्यति वेगग्यहीनः पठित्वापि सर्वाण्यपि शास्त्राणि, हि यस्मानस्माद्वैराग्य पूर्वकं करोति चरित्राचरणं प्रधानमिति ॥ ३ ॥ तथा सम्यक्रचारित्राचरणायोपदेशमाह;- मिक्खं चर वस रणे थोवं जेमेहि मा बहू जप । दुःखं सह जिण णिद्दा मेति भावेहि मुटु वेरग्गं ॥ ४ ॥ भिक्षां चर यस अरण्ये स्तोकं जेम मा बहु जल्प । दुःख सहस्व जय निदा मैत्री मावय सुप्तु वैराग्यं ॥४॥ टीका-भिक्षांचा कृतकारितानुमतिरहितं पिं गृहाण, वरारपये स्वीप- शुपांडकादिवर्जितेपुगिरिगुहाकंदगदिषु प्रदेशेषु वर्म, स्तोकं प्रमाणयुक्तं स्वाहार- चतुर्थभागहीनं श्वाभ्यवहर, मा च बहु प्रलापयुक्तं जन्य--अमारं वचनं कदाचि- तिस-ग। २ मा चामारं कदाचिदपि वचनं भवान् छ्याइ इति स-1 ·समयसाराधिकारः। AAm Army दाप मा ब्रूयाः, दुःखं सहस्व केनचित्कारणान्तरेणोपन्नामप्रीति पीडारूपां सम्यग- नुभव, निद्रां च जय-अकाले स्वापक्रियां वर्जय, मैत्री च भावय सर्वेः सत्त्रैः सह मैत्री भावग्र परेपी दुःसानुत्पत्यभिलाषं कुरु, वैराग्यं च सुष्टु भावय । यतः सर्वस्थ प्रवचनस्य सारभूतमेतदिति ॥ ४ ॥ तथेवभूतश्च भवेत्;- अव्यवहारी एक्को झाणे एयग्गमणो भव णिरारंभो । चत्तकसायपरिग्गह पयत्तचेट्ठो असंगो य ॥५॥ अव्यवहारी एको ध्याने एकाग्रमना भवेनिरारंभः । त्यक्तकपायपरिग्रहः प्रयत्नचेष्टः असंगश्च ॥ ५॥ टीका-व्यवहरतीति व्यवहारी न व्यवहार्यव्यवहारी लोकव्यवहाररहितो भवत्तथैकोऽसहायो भवेज्ज्ञानदर्शनादिकं मुस्वा ममान्यन्नास्नीत्येकलं भावये- नया ध्याने धर्मध्याने शुकध्याने काममनास्तनिष्ठचित्तो भवेनया निरिभ आरंभानिर्गतः स्यात्तथौ त्यक्तकपायः क्रोधमानमायालोभादिरहितस्तथा स्यक्तपरिग्रहोऽथवा त्यक्तः कषायः परिग्रहो येनासौ त्यसकपायपरिग्रहो भवे- तथा प्रयत्नचेष्टः सर्वथा प्रयत्नपरो भवेत्तथाऽसंग: संगं केनाऽपि मा कुर्या- सर्वथा संगविवर्जितो भवेदिति ॥ ५॥ पुनरपि मुख्यरूपेण चारित्रस्य प्राधान्यं न श्रुतस्य यतः;- थोवह्मि सिक्खिदे जिणइ बहुसुदं जो चरित्तसंपुष्णो। जो पुण चरितहीणो किं तस्स सुदेण बहुएण ॥ ६ ॥ स्तोक शिक्षिते जयति बहुश्रुतं यः चारित्रसंपूर्णः ॥ यः पुनः चारित्रहीनः किं तस्य श्रुतेन बगुकेन ॥६॥ १-२-३ इमे तथा शब्दाः पग-पुस्तके न संति । ४ मा कृयाः खना- पुस्तके।

·मूलाचारे-- - - इति द्र्व्यबलं क्षेत्रबलं कालबलं भावबलं चाश्रित्य तपः कर्त्तव्यं, यथा वातपित्तश्लेष्मादिकं क्षोभं नोपयाति तथा यानः कर्त्तव्यः सारस्य कथ- ममेतदिति ॥२॥ तथा वैराग्यमपि समयस्य सारो यतः,- धीरोवइग्गपरो थोवं हि य सिक्खिदूण सिज्झदि हु । ण यसिज्झदि वेरग्गविहीणो पढिदूण सव्वसत्थाई ॥३॥ धीरो वैराग्यपरः स्तोकं हि शिक्षित्वा सिध्यति हि । न च सिध्यति वैराग्यविहीनः पठित्वा सर्वशास्त्राणि ॥३॥ टीका-धीरो धैर्योपेतः सर्वोपसर्गसहनसमर्थः वैराग्यपरो रागादिभि- विनिर्मुकः शरीरसंस्कारभोगनिदपरो विषयविरक्तभावः स्तोकमपि सामायि- कादिस्वरूपं हि स्फुटं शिक्षिला सम्यगवधार्य सिध्यति कर्मक्षयं करोति, न चैत्र हि सिध्यति वैराग्यहीनः पठित्वापि सर्वाण्यपि शास्त्राणि, हि यस्मात्तस्माद्वैराग्य पूर्वकं करोति चारित्राचरणं प्रधानमिति ॥ ३ ॥ तथा सम्यकचारित्राचरणायोपदेशमाह, भिक्खं चर वस रणे थोवं जेमेहि मा बहू जंप । दुःखं सह जिण णिद्दा मेत्तिं भावेहि सुड्डु वेरग्गं ॥४॥ भिक्षां चर वस अरण्ये स्तोकं जेम मा बहु जल्प । दु. सहस्व जय निदा मैत्री भावय सुष्टु वैराग्यं ॥४॥ दीका-भिक्षा चर कृतकारितानुमतिरहितं पिटें गृहाण, वसारण्ये स्त्रीप- शुपांडकादिवर्जितेषु गिरिगुहाकंदरादिषु प्रदेशेषु वर्स, स्तोकं प्रमाणयुन रवाहार- चतुर्थभागहीन श्वाभ्यबहर, मा च बहु प्रलापयुनं जन्य-अनारंवंचन कदाचि- १तिष्ठ स-11 मा चासारं कदाचिदपि वचनं भवान् ब्रूयात् इति सला। न ·समयसाराधिकारः। -------------- ज्ञान प्रकाशकं तपः शोधकं संयमश्च गुप्तिकरः। प्रयाणामपि च संयोगे भवति हि जिनशासने मोक्षः ॥८॥ टीका-यतो ज्ञानं प्रकाशकं व्यस्वरूपप्रदर्शकं हेयोपादेयविवेककारणं, तपः शोधकं शोधयति कर्माणीति शोधकं सर्वकर्मणामपायकारणमात्रं, तपः- शब्देन ध्यानं परिगृह्यते तस्य प्रस्तुतत्वादथवा सर्वस्य वा ग्रहणं तन्मध्यपतित- स्वात् ध्यानस्य, संयमश्च गुप्तिकरः इन्द्रियनिग्रहो जीवदया च कर्मागमप्रतिबंध- कारणमतो ज्ञानेन प्रकाशिते संयमः परिहारो युक्तः परिहारे च ध्यानं नितिया प्रवर्ततेऽतत्रयाणामपि संयोगे भवति स्फुटं जिनशासने मोक्षा न पूर्वेण विरोधो द्रव्यार्थिकनयाश्रयणादिति ॥ ८ ॥ यदि पुनरेते रहितानि ज्ञानलिंगतपांसि करोति तदा कि स्यात्;- णाणं करणविहीणं लिंगरगहणं च संजमविहूणं । दसणरहिदो य तयो जो कुणइ णिरत्थयं कुणइ ।। ९॥ ज्ञानं करणविहीनं लिंगग्रहणं च संयमविहीनं । दर्शनरहितं च तपः यः करोति निरर्थकं करोति ॥ ९ ॥ टीका-ज्ञानं करणविहीनं करणशब्देनात्र पडावश्यकादिक्रियाचारित्रं परिगृह्यते, लिंग जिनरूपमचेलकत्वादियकता लिंगस्य ग्रहणमुपादान तत्संयम- बिहीनं संयमेन बिना, दर्शनं सम्यक्त्वं तेन रहितं च तपो यः करोति स पुरुषः कर्मनिर्जगरहितं निरर्थकं करोति । ज्ञानं चाग्निविमुक्तं लिंगोपादानं चेन्द्रियजयरहितं दयारहितं च यः करोति सोऽपि न किंचित्कगेतीति तस्मा- त्सम्यग्दर्शनशानचारित्रयुतान्येवेति ॥ ९ ॥ सम्यग्ज्ञानादियुक्तस्य तपसो ध्यानस्य च माहात्म्यमाह,-- तपेण धीरा विधुणंति पावं अज्झप्पजोगेण खवंति मोह। संखीणमोहा धुदागदोसा ते उत्तमा सिद्धिगदि पयंति -

·मूलांचारे-
wrnww-
wwwww mvie
तपसा धीरा विधुन्वति पापं अध्यात्मयोगेन क्षपयंति मोहं ।
संक्षीणमोहा धुतरागद्वेपाः ते उत्तमाःसिद्धिगति प्रयांति॥१०॥
टीका--ततो ज्ञानादियुक्तेन तपसा धीराः सर्वसत्त्वसंपन्ना बिधुन्वति
विनाशयांने पापं चारित्रमोहं कर्माण्यप्यशुभानि, अध्यात्मयोगेन परमध्यानेन
क्षपयंति प्रलयं नयंति मोह मिथ्यात्वादिकं ततः क्षीणमोहा धुतरागद्वेषा
विनष्टज्ञानावरणदर्शनावरणान्तराया निर्मूलिताशेषकर्माणश्च, ते संतस्ते साधव
उत्तमाः सर्वप्रकृष्टगुणशीलोपेताः सिद्वि गतिमनंतचतुष्टयं प्रयोति प्राप्नुवति
लोकाग्रमिति ॥ १०॥
पुनरपि ध्यानस्य माहात्म्यमाह;-
लेस्साझाणतवेण य चरियविसेसेण सुग्गई होइ।
तह्मा इदराभावे झाणं संमावए धीरो ॥ ११ ॥
लेझ्याध्यानतपोभिश्च चर्याविशेषेण सुगतिर्भवति ।
तस्मादितराभावे ध्यानं संभावयेद्धीरः॥११॥
टीका-विशेषशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते। लेझ्याविशेषेण तेज:पमशक्ल-
लेश्याभिः,ध्यानविशेषेणधर्मध्यानशुक्रध्यानाभ्यां,तपोविशेषेण चारित्रानुकूलका
यक्लेशादिभिः,चारित्रविशेषेणच सामायिकशुद्विपरिहारच्छेदोपस्थापनसूक्ष्मसाम्प
रायययाख्यातचारित्रैः सुगतिर्भवति शोभना गतिः शुद्धदेवगतिः मिद्धगतिर्मनु-
प्यगतिश्च दर्शनादियोग्या । यद्यपि विशेषशब्दश्चारित्रेण सह संगतस्तथापि
सर्वः सह संबध्यत इत्यर्थविशेषदर्शनादथवा न चारित्रण संबंधः
समासकरणाभावात्तस्मात्सर्वैः सह संबंधः करणीयः, मध्ये च विभक्तिश्रवणं
यत्तत्प्राकृतबलेन कृतं न तत्तत्र । अथवा सुगतिर्मोक्षगतिरेवाभिसंबध्यते यत
एवं तस्मादितरेषामभावेऽपि लेण्यांतपश्चारित्राणामभावेऽपि ध्यानं संभावयेद्धारः
सम्यग्ध्यानं प्रयोजयेद्यतः सर्वाण्येतानि ध्यानऽन्तर्भूतानि । सवैयद्यपि मुगति-
भवति तथापि ध्यानं प्रधानं यतः सम्यग्दर्शनाविनाभावि ॥ ११ ॥

·समयसाराधिकारः। १०१ w Wwws. सम्यादर्शनस्य माहात्म्यमाह;-- सम्मत्तादो णाण णाणादो सम्वभावउवलद्धी। अवलद्धपयत्थो पुण सेयासेयं वियाणादि ।। १२ ॥ सम्यक्त्यात ज्ञानं ज्ञानात सर्यभायोपलवधिः । उपलब्धपदार्थः पुनः श्रेयः अश्रेयः विजानाति ॥ १२ ॥ टीका -मम्यक्त्वाजिनवचनरुचेनि स्यात्सम्यक्त्वेन ज्ञानस्य शुद्धिर्यतः क्रियतेऽतः सम्यग्ज्ञानं सम्यक्त्वाद्भवति, सम्यग्ज्ञानाञ्च सर्वभावोपलब्धिर्भवति यतः सर्वेषा द्रव्याणां पदार्थानामस्तिकायानां सभेदानां सपर्यायाणा च सम्यग्ज्ञानेन परिच्छिनिः क्रियते । दर्शनस्य विषयो विविक्तो न भवति ज्ञानात् कथं तर्हि तत्पूर्वकं ज्ञानं नेप दोषो विपरीतानव्यवसायाकिंचित्क- रत्वादीनि स्वरूपाणि ज्ञानस्य सम्यक्त्वेनापनीयंत इति । उपलब्धपदार्थश्च पुनः श्रेय: पुण्यं कर्मापायकारणं चाश्रेयः पापं कर्मबंधकारणं च विजानाति सम्यगवबुध्यत इति । १२॥ तथा,- सेयासेयविदण्डू उडुददुस्सील सीलवं होदि । सीलफलेणभुदयं तत्तो पुण लहदि णिव्वाणं ॥ १३ ॥ श्रेयोश्रेयोवित् उद्भूतदुःशीलः शीलवान् भवति । शीलफलेनाभ्युदयं ततः पुनः लभते निर्वाण ॥ १३॥ टीका-ततः श्रेयसो श्रेयसश्च वित् वेत्ता श्रेयोऽश्रेयोचित्सन उद्भूतः- शीलः सन् शीलवानष्टादशशीलसहस्राधारः स्यात्ततः शीलफलेनाभ्युदयः संपूर्णचारित्रं अथवोद्भूतःशीलो निवृत्तपापक्रियः स्याततश्चारित्रसमन्वितः स्यात्तञ्च शीलं तरमाञ्चाभ्युदयः स्वर्गादिसुसाधनुभवनं ततश्च लभते पुनर्नि- णि सर्वकमीपायोत्पन्नसुखानुभवनमिति ततः सर्वेण पूर्वग्रंथेन चारित्रस्य माहात्म्यं दनं ॥ १३॥ 1

·-
१०२
मूलाचारे-
' यतश्च सम्यकृचारित्रात्सुगतिस्ततः;-
सव्वं पि हु सुदणाणं सुट्ठ सुगुणिदं पि सुट्ठ पदिदं पि।
समणं भट्ठचरितं ण हु सक्को सुग्गई णेदुं ॥ १४ ॥
सर्वमपि हि श्रुतज्ञानं सुष्छु सुगुणितमपि सुपु पठितमपि ।
श्रमण भ्रष्टचारित्रं न हि शक्नोति सुगति नेतुं ॥ १४ ॥
टीका-चारित्रस्य प्राधान्यं यतः सर्वमपि श्रुतज्ञानं सुष्टु कालादिशुद्ध्या
शोभनविधानेन परिणामशुझ्या गुणितं परिवर्तित सुष्टु पठितं च शोभनवि-
धानेन श्रुतं व्याख्यातमवधारितं च सत्, श्रमणं यतिं भ्रष्टचारित्रं चारित्रहीनं
नैव खलु स्फुटं शक्तं समर्थ सुगति नेतुं प्रापयितुमथवा न शक्नोति परमगति
नेतुमित्यतश्चारित्रं प्रधानमिति ॥ १४ ॥
इममेवार्थ दृष्टांतेन पोषयन्नाह;-
जदि पडदि दीवहत्थो अवडे किं कुणदि तस्स सो दीवो।
जदि सिक्खिऊण अणयं करेदिकिं तस्स सिक्खफलं॥१५
यदि पतति दीपहस्तः अवटे किं करोति तस्य स दीपः।
यदि शिक्षित्वा अनयं करोति किं तस्य शिक्षाफलं ॥१५॥
टीका-ननु शिक्षाफलेन भवितव्यमित्याशंकायामाह;-यदि प्रदीप-
हस्तोऽप्यवटे कूपे पतति ततः किं करोति तस्यासौ प्रदीपः । प्रदीपो हि
गृह्यते चक्षुरिन्द्रियसहकारित्वेन हयोपादेयनिरूपणाय च तयदि न कुर्यात्तर्हि
तग्रहणे न किंचित्प्रयोजनं एवं यदि श्रुतज्ञानं शिक्षित्वा सम्यगवधार्यानयं
चारित्रभंग करोति किं तस्य शिक्षाफलं यावता हि न किंचित् । श्रुताबधार-
णस्यैतत्फलं चारित्रानुष्ठानं तद्यादि न भवेच्छ्रुतमप्यश्रृंतकल्पमर्थक्रियाऽभावा-
दिति ॥ १५॥

·समयसाराधिकार एवं चारित्रस्य प्राधान्यमुपन्यस्य शुद्धिकारणमाह,- पिंड सेज्जं उवधि उग्गमउप्पायणेसणादीहि । चारित्तरखणहूँ सोधणयं होदि सुचरितं ॥ १६ ॥ पिंडं शय्यां उपधि उद्गमोत्पादनैषणादिभ्यः । चारित्ररक्षणार्थ शोधयन् भवति सुचरित्रं ॥ १६ ॥ टीका-पिंडं भिक्षा, शय्यां वसत्यादिकं, उपधि ज्ञानोपकरण शांचो- पकरयां चेति उद्गमोत्पादनघणादिभ्यो दोघेभ्यः शोधयश्चारित्ररक्षणार्थ सुचरित्रो भवति । अथवा चारित्ररक्षणार्थ पिडमुपधि शय्यां च शोधयतः सुचरित्रं भवति शुद्धिश्च तेषामुद्गमोत्पादनेपणादोषाणामभाव इति । अथवा पिडादीनामुद्ग- मादिदोपेभ्यो शोधनं यच्चारित्ररक्षणार्थ तत्सुचरित्रं भवतीति ॥ १६ ॥ येन लिंगेन तञ्चारित्रमनुष्ठीयते तस्य लिंगस्य भेदं स्वरूपं चनिरूपयन्नाहा-- अचेलक्कं लोचो वोसट्टसरीरदा य पडिलिहणं । एसो हु लिंगकप्पो चदुविधो होदि णायव्यो ।। १७ ॥ अचेलकत्वं लोचो व्युत्सृष्टशरीरता च प्रतिलेखनं । एप हि लिंगकल्पः चतुर्विधो भवति ज्ञातव्यः ॥ १७॥ टीका-अचेलकत्त्वं चेलशब्देन सर्वोऽपि वनादिपरिग्रह उच्यते, यथा ताराशब्देन सर्वोऽपि वनस्पतिः, तालफलं न भक्ष्य इत्युक्ते सर्व वनस्पतिफलं न भक्षयिष्यामीति ज्ञायते, एवं चेलपरिहारेण सर्वस्य परिग्रहस्य परिहारः, न चेलकत्त्वमचेलकत्त्वं सर्वपरिग्रहपरिहरणोपायः, एतदप्यचेटकत्त्वमुपलक्षणपरं तेनाचेलकत्वौद्देशिकादयः सर्वेऽपि गृह्यन्त इति । लोचः स्वहस्तपरहस्तमस्त- ककूर्चगतकेशापनयनं । व्युत्सृष्टशरीरता च स्नानाभ्यंगनांजनपरिमर्दनादि- १ चारित्ररक्षणार्थ शोधयतो भवति मुवन्त्रिं चारित्ररक्षणार्थ शोधन यद्भवति मुचरित्रमित्येतदयमपि संस्कृत भवितुमर्हति'!-संपादक । . + ·१०४ ram- AAmer+ - - - मूलाचारे- संस्कागभावः । प्रतिलेखनं मयूरपिच्छग्रहणं । अचेलकत्वं ने.संग्यचिह्न, सद्भा- बनायाश्चिन्द्रं लोचः, व्युत्सृष्टदेहत्वमपरागतायाश्चिद्रं, दयाप्रतिपालनस्य लिंगं मयूरपिच्छिकाग्रहणमिति, एप एवं लिंगकल्पो लिंगविकल्पश्चतुर्विधो भवति ज्ञातव्यश्चारित्रोपकारकत्वादिति ॥ १७॥ अथ के तेऽचेलकत्वादय इत्याशंकायामाह;- अञ्चलबुद्देसियसेजाहररायपिंड किदियम्म । वद जेट पडियामणं मासं पज्जो समणकप्पो ॥१८॥ अचेलकत्वोद्देशिकंशय्यागृहराजपिंडः कृतिकर्म । व्रतं ज्येष्ठः प्रतिक्रमणं मासः पर्या श्रमणकल्पः ।। १८ ।। टीका-अचेलकत्वं वसाद्यभावः, अत्रयो नञ् स उत्तरत्राभिसंबंधनीयः, चेलकस्याभावस्तादोशेकस्याभावस्तथा शय्यागृहस्याभावस्तथा राजपिंटस्याभावः । उद्दिश्य न भुक्ते, उद्देशे भवस्य दोषस्य परिहारोऽनौद्दे- शिको मदीयायां वसतिकायां यस्तिष्ठति तस्य दानादिकं ददामि नान्यस्यत्ये- वमाभप्रेतस्य दानस्य परिहारः, शय्यागृहपरिहारी मठगृहमपि शय्यागृहमि- त्युच्यते तस्यापि परिहारः, राजपिंडस्य परित्यागो वृष्यान्नस्येन्द्रियप्रवर्धनका- . रिण आहारस्य परित्यागोऽथवा स्वार्थ दानशालाया ग्रहणं यत्तस्य परित्यागः, कृतिकर्म स्वेन वंदनादिकरणे उद्योगः, व्रतान्यहिंसादीनि तैरात्मभावनं तैः सह संयोगः संवासस्तद्गतं, ज्येष्ठो ज्येष्ठत्वं मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यमिथ्यादृष्ट्या- संयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतानां ज्येषः सर्वेषां पूज्यो बहुकालप्रवजिताया अप्यार्यिकाया अय प्रवजितोऽपि महाँस्तथेन्दचक्रधरादीनामपि महान् यतोऽतो ज्येष्ठ इति, प्रतिक्रमणं सप्तप्रतिक्रमणेरात्मभावनं दैवसिकादिमतिक्रमणानु- छाने, मासोः योगग्रहणात्प्राइमासमात्रमवस्थानं कृत्वा वर्षाकाले योगो ग्राह्य- म्तथा योगं समा यमासमात्रमवस्थानं वर्तव्यं । लोकस्थितिज्ञापनार्थमहिंसादि- १ त्यागः इत्येव ग-पुस्तके । २ समापयित्वा स-ग-पुस्तके । यथा १ ·समयसाराधिकारः। . AM -- Ama ---- व्रतपरिपालनार्थ च योगापामासमात्रावस्थानस्य (म्) पश्चाच्च मासमात्राव- स्थानं श्रावकलोकादिसंक्लेशपरिहरणायाथवा ऋतौऋतौमासमासमात्रंस्थातव्यं मासमात्रं च विहरणं कर्तव्यमिति मासः श्रमणकल्पोऽथवा वर्षाकाले योग- ग्रहणं चतुर्ष चतुर्यु मासेषु नंदीश्वरकरणं च मासश्रमणकल्पः । पज्जो-पर्या पर्युपासनं निघद्यकायाः पंचकल्याणस्थानानां च सेवनं पर्येच्युच्यते, श्रम- णस्य श्रामण्यस्य वा कल्पो विकल्पः श्रमणकल्पः । अनेन प्रकारेण दशप्रकारः श्रमणकल्पो वेदितव्य इति ॥ १८॥ लोचो मूलगुणे व्याख्यातरतथा व्यत्सृष्टशरीरत्वं चास्नानमूलगुणे व्या- व्यातमतो न तयोरिह प्रपंचस्ततः प्रतिलेखनस्वरूपमाह,- रजसेदाणमगहणं मदव सुकुमालदा लहत्तं च । जत्थेदे पंचगुणा तं पडिलिहणं पसंसति ।। १९ ।। रजःस्येदयोरग्रहणं मार्दवं सुकुमारता लघुत्वं च । यत्रैते पंचगुणास्तं प्रतिलेखनं प्रशंसंति ॥ १९ ॥ टीका-रज स्वेदयोर्यत्राग्रहणं रजसा पास्वादिना प्रस्वेदन च यन्म- लिनं न भवति । रजसोऽग्रहणमेको गुणः स्वदस्य चाग्रहणं द्वितीयो गुणः, मार्दवं मृदुत्वं चापि प्रक्षिप्तमपि न व्यथयति यतः स तृतीयो गुणः, सुकु- मारता सौकुमार्य दर्शनीयरूपं चतुर्थो गुणः, लघुत्त्वं च गुरुत्वस्याभावः प्रमा- णस्थानमुत्क्षेपणोदो योग्यता पंचमो गुणः, यत्रेते पंचगुणा द्रव्ये संति तत्प्रतिलेखनं मयूरपिच्छग्रहणं प्रशंसत्यभ्युपगच्छन्त्याचार्या गणधरदेवादय इति ॥ १९॥ . १ पंचकल्याणाना ग । स्थानानां पदं नास्ति तत्र । २ 'अतो, इति ख-ग- पुस्तके नास्ति । ३ उत्क्षेपणावक्षेपणादी ग-पुस्तके ।

·मूलाचार-
अनेन लिंगेन युक्तस्याचरणफलमाह;-
पांसह उवहीपक्खे तह साहू जो करेदि णावाए।
शावाए कल्लाणं चादुम्मासेण णियमेण ॥ २४ ॥ .
पौपधं उभयपक्षयोस्तथा साधुः यः करोति नापाये।
नयते कल्याणं चातुर्मासेन नियमेन ॥ २४ ॥
टीका-अनेन लिंगेन युक्तः सन् साधुर्यः करोति मोषधमुपवासमुभय-
पक्षयोः कृष्णचतुर्दश्यां शुक्लचतुर्दश्यां च, णावाए-नापाये तयोरविनाशे
मति, गावाए-नयते प्रामोति, कल्याण-कल्याणं परमसुखं, चातुर्मासेन चातु-
मासिकप्रतिक्रमणेन, नियमेन सांवत्सरिकप्रतिक्रमणेन च सह, नियमेन निश्च-
येन का । चातुर्मासिकोपवासन सांवत्सरिकोपत्रासेन च सह यः साधुः कृष्ण-
चतुर्दश्यां शुकचतुर्दश्यां चोपवासं करोति निरन्तरममचन् स प्रामोति'
कल्याणं निश्चयेन । अथवा कृष्णपक्षे शुक्लपक्षे चोपवामं यः करोति साधुर-
पायमंतरेण स माधुश्चातुर्मासिकेन नियमेन' कल्याण प्रायश्चित्तं तथापि
प्रामोत्यथवा न प्राभाताति संबंध इति ॥ २४ ॥
एवं पिंडादिकं शोधयतः सुचरित्रं भवति, या पुनर्न शोधयेनस्य
फलमाहा-
पिंडोवधिसेजाओ अविसोधिय जो य मुंजदे समणो।
मूलहाणं पत्तो भुवणेसु हवे समणपोल्लो ॥ २५ ॥
पिंडोपधिशय्या अविशोध्य यश्च भुंक्त श्रमणः ।
मूलस्थानं प्राप्तः भुवनेषु भवेत् श्रामण्यतुच्छः ॥ २५॥
टीका-पिंडमुपधिं शय्यां चाहारोपकरणाबासादिकमावशोध्य च
शुदिमकृत्वा यो भुक्ने सेवते श्रमणः स मूलस्थानं प्राप्तो गृहस्थः संजातः
भुवने लोकमध्ये चासौ श्रामण्यतुच्छो यतित्वहीनो भवेदिति ॥ २५॥

·समयसाराधिकारः।
-
-
तथा;-
तस्स ण सुज्झइ चरियं तवसंजमणिचकालपरिहीणं ।,
आवासयं ण सुज्झइ चिरपब्वइयो बि जइ होइ ॥२६॥
तस्य न शुध्यति चारित्रं तपःसंयमनित्यकालपरिहीनं ।
आवश्यकं न शुध्यति चिरमजितोपि यदि भवति ॥ २६ ॥
टीका-पिंडादिशुद्धिमन्तरेण यस्तपः करोति तस्य न शुद्धयति चारित्रं
तपःसंयमाभ्यां नित्यकार परिहीणो यत आवश्यकक्रिया न तस्य शुद्धा ।
यद्यपि चिरप्रवामितो भवति तथापि किं तस्य चारित्रादिकं भवति यदि
पिंडादिशुद्धिं न कुर्यादिति ॥ २६ ॥
पुनरपि चारित्रस्य प्राधान्यमाह;-
मूलं छित्ता समणो जो गिण्हादी य बाहिरं जोगं ।
बाहिरजोगा सध्वे मूलविहूणस्स किं करिस्संति ॥२७॥
मुलं छिच्या श्रमणो यो गृहाति च वाह्यं योगं ।
बाद्ययोगा सर्व मूलविहीनस्य किं करिष्यति ॥ २७ ॥
टीका-मूलगुणा नहिंसादिवतानि छित्वा विनाश्य श्रमणः साधुयों
गृहाति च बाध योगं वृक्षमुलादिकं तस्य साधोर्चाद्या योगा: सर्व मुलत्रि-
हानाय मूलगुणरहितस्य किं करिष्यति यावता हि न किचिदपि कुर्वन्ति
नापि कर्मक्षयं करिष्यन्तीति ॥ २७ ॥
तावदहिसादिवन विनाश्य यः करोत्युत्तरगणं तस्य दोपमाह;-
हंतूण य बहुपाणं अप्पाणं जो करेदि सप्पाणं ।
अप्पासुअसुहकंसी मोक्खंकसी ण सो समणो ॥२८॥
हवा बहुभाणं आत्मानं यः करोति समाणम् ।
अमासुकमुखकांक्षी मोक्षकांक्षी न स भ्रमणः ॥ २८॥

·मूलाचारे- टीका-बहुप्राणान हत्वा बहून् जीवान् बसस्थावरादीन् . हत्त्वाऽधः- "कर्मादिभिरात्मानं यः करोनि सप्राणं सावयाहारं भुक्त्वात्मनो बलोपचय यः कुर्यात्सः साधुरासुकमुखकांक्षी येन सुसेन नरकादीन भ्रमति तदी. हतेऽसौ मोक्षकांक्षी नासो श्रमणः-सर्वकर्मक्षयविमुक्ति नेच्छत्तीति ॥ २८ ॥ दृष्टान्तेन दोषमाह;- एको वावि तयो वा सीहो वग्यो मयो व खादिजो। जदि खादेज स णीचो जीवयरासि णिहतूण ॥ २९ ।। एकं वापि त्रीन् वा सिंहो व्यामो मृगं वा वादयेत् । यदि खादयत् स नीचो जीवराशि निहत्य ॥ २९ ॥ टीका-एको बावि-एक वाऽपि मृगं शशकं वा, तयो वा-त्रीन वा, दौ चतुरो वा मृगान् सिंहो मृगारियाघ्रः शार्दलो बासमुच्चयार्थः तेनान्योऽपि गृह्यते शरभादिः । स्वादिज-खादयेत् यदि भक्षयेत् स नीचोऽधमः पापिठो जी- वरा निहत्य । यदि एक दो बीन् वा जीवान सिंहो व्याधो वा खादयेत् . स नीच इत्युच्यते यः पुनरथःकर्मणो जीवराशि निहत्य खाद्यत् स कथ न नीचः किन्तु नीच एवेति भावार्थः ॥ २९ ॥. येन प्राणिवधः कृतातेनात्मबधः कृत इति प्रतिपादयन्नाह,- आरंभे पाणिवहो पाणिवहे होदि अप्पणो हु वहो। अप्पा ण हु हंतव्यो पाणिवहो तेण मोत्तवो ॥ ३०॥ आरंभे प्राणियधः पाणिवधे भवति आत्मनो हि वधः । आत्मा न हि तव्यः प्राणियधस्तेन मोक्तव्यः॥३०॥ १ 'यदि, शब्दो ग-पुस्तके नास्ति। २ सादेब-साइयत् भक्षयेत् यदि खादयेत् इति-ख-पुस्तके।

·समयसाराधिकारः। -A-MAN-NAMANANARAA menannt RA - . . टीका-आरंभे पचनादिकमणि सति प्राणिवधः स्यात्प्राणिवधश्च भव- स्यात्मवधः स्फुटं नरकतिर्यग्गतिदुःसानुभवनं, आत्मा च न हंतव्यो यतोऽतः प्राणिवधस्तेन मोक्तव्यस्त्याज्य इति ॥ ३०॥ पुनरप्यधःकमणि दोपमाहोत्तरण ग्रंथप्रबंधेन,- जो ठाणमोणवी रासणेहिं अथदि चउत्थछटेहि । भुंजदि आधाकम्मं सने विणिरत्थया जोगा ॥ ३१ ॥ यः स्थानमौनवीरासः आस्ते चतुर्थयाभिः । भुंक्त अधःकर्म सर्वे अपि निरर्थका योगाः ॥ ३१ ॥ टीका-यः पुनः स्थानमौनवीरासनश्चतुर्थषष्ठादिभिश्चास्ते अधः- कर्मपरिणतं च मुंने तस्य सर्वेऽपि निर्थका योगा उत्तरगुणा हति ॥ ३१ ॥ तथा;- कि काहदि वणवासो मुण्णागारो य रुक्समूलो वा । भुंजदि आधाकम्मं सव्वे विणिरत्थया जोगा ॥ ३२॥ किं करिष्यात वनवासः शुन्यागारश्च वृक्षमूलो वा। भुक्त अधःकर्म सर्वेपि निरर्थका योगाः ॥ ३२ ॥ टीका-किं करिष्यति तस्य वनगमः कि वा शून्यागारवासी वृक्षमूल- 'वामो वा भुक्त चेदधःकर्म त सर्वेऽपि निरर्थका योगा इनि ॥ ३२ ॥ तथा;- किं तस्स ठाणमाणं किं काहदि अम्भोवगासमादावो । मेत्तिविहूणोसमणो सिज्झदिण हु सिद्धिकंखो वि॥३३॥ १'त' गन्दो नास्ति स-ग-पुस्तके।

·marner
११२
मूलाचारे--
किं तस्य स्थान मौनं किं करिष्यति अभावकाशमातापः ।
मैत्रीविहीनः श्रमणः सिध्यति न हि सिद्धिकांक्षोपि ॥ ३३ ॥
टीका-किं तस्य स्थान कायोत्सर्गः मौनं वा किं तस्य करिष्यति
अभावकाश आतापो वा यो मैवीभावरहितः श्रमणः सिद्धिकांक्षोऽपि
नैव स्फुर सिध्यतीति ॥ ३३॥
तथा,--
जह पोसरितु कत्ति विसं ण योसरदिदारुणो सप्पो।
तह को विमंदसमणो पंच दु सूणा ण वोसरदि ॥३४॥
यथा व्युत्सृज्य कृत्तिं विपं न व्युत्सृजति दारुणः सः।
तथा कोपि मंदश्रमणः पंच तु भूना न व्युत्एजति ॥ ३४ ॥
टीका-यथा सो रोदः कृत्ति कंचुकं व्यसृज्य विषं न त्यजति
तथा कश्चिन्मदः श्रमणः चारित्रालसः पंचशूना न व्युत्सृजति भोज-
नादिलोभेनेति ॥ ३४॥
कास्ताः पंचाना इत्याशंकायामाह;-
कंडपी पीसणी चुल्ली उदकुंभं पमजणी ।
बीहदव्वं णिचं ताहिं जीवरासी से मरदि ॥ ३५ ॥
कंटनी पेषणी चुली उदकुंभ प्रमार्जनी।
भेतव्यं नित्यं ताभ्यः जीयराशिः ताभ्यो म्रियते ॥ ३५
टीका--यवादयः कंम्यतेऽनया कंडनी उदूसला, पिप्यंते यवादयोऽनया
पेपणी यंत्रक, चुल्ठी अन्याधिकरणं, उदकुंभ: वृहदालेंजरादिकं, प्रमाज्यते -
नया प्रमार्जिनी अपस्करनिराकरिणी । एताभ्यो भेतव्यं नित्यं जीवराशिय-
तस्ताम्यो प्रियते ॥ ३५॥

·समयसारााधेकारः। - पुनरपि विशेषतोऽधःकर्मणि दोपमाह,- जो मुंजदि आधाकम्मं छज्जीवाण घायणं किच्चा । अबुहोलोल सजिमोण वि समणो सावओ होजा॥३६॥ यो भुक्त अधःकर्म पट्जीवानां घातनं कृत्वा । अबुधो लोलः सजिह्वः नापि श्रमणः श्रावकः भवेत् ॥ ३६॥ टीका-यो भुक्तेऽधःकर्म पड़जीवानां घातनं कृत्वा अबुधोऽमौ लोलो लंपटः सजिह्वो जिह्वावशं गतः नापि श्रमणः किं तु श्रावकः स्यात् । अथवा न श्रमणो नापि श्रावक: स्यात् उभयधर्मरहितत्वादिति ॥ ३६ ॥ तथा;- पयणं व पायणं वा अणुमणचित्तो ण तत्थ बोहेदि। जेमतो वि सघादी ण वि समणो दिद्विसंपण्णो ॥३७॥ पचने वा पाचने वा अनुमनचित्ती न तब विमेति। जेमन्नपि स्वधाती नापि श्रमणः दृष्टिसंपन्नः ॥ ३७॥ टीका-पचने वो पाचने वाऽनुमननचित्तः कंडन्यायुपकरणेनाध कर्मणि प्रवृत्तोनुमतिकुशलश्च न च तस्मात्पचनादिकाद्रिभेति भुंजानोऽपि स्वघाती नापि श्रमणो न च दृष्टिसंपन्नो विपरीताचरणादिति ॥ ३७॥ तथा;- 'ण हु तस्स इमो लोओ ण वि परलोओ उत्तमट्ठभट्टस्स। लिंगग्गहणं तस्स दुणिरत्थय संजमेण हीणस्स ॥३८॥ न हि तस्य अयं लोकः नापि परलोक उत्तमार्थभ्रस्य । लिंगमहर्ण तस्य तु निरर्थकं संयमेन हीनस्य ॥ ३८ ॥ १वेति स-प-पुस्तके नास्ति । ८ ·मुलाचारे- । टीका-नेव तस्येह लोको नाऽपि परलोक उत्तमार्थाचारित्राद् भ्रष्टस्य, लिंगग्रहणं तु तस्य निरर्थक संयमेन हीनस्यति ॥ ३८ ॥ तथा;- पायच्छित्तं आलोयणं चं काऊण गुरुसयासहि । तं. चेव पुणो भुंजदि आधाकम्मं असुहकम्मं ॥ ३९ ॥ प्रायश्चित्तं आलोचन व कृत्या गुरुसकाशे। तदेव पुनः भुक्त अवःकर्म अशुभकर्म ॥ ३९॥ . टीका-कश्चित्साधुः प्रायश्चित्तं दोपनिर्हरणं आलोचनं च दोषप्रकटन च कृत्वा गुरुसकाशे गुरुसमीपे युनरपि तदेव भुकेऽधकर्माशुभकर्म । यदर्थ प्रायश्चित्तादिकं कृतं तदेव मुंक्त यस्तस्यापि नेह लोको नापि परलोक इति ॥ ३९ ॥ तथा;- जो जत्थ जहा लद्धं गेहादे आहारमुवधिमादीयं । समणगुणमुक्काजोगी संसारपवढओ होइ ।। ४० ॥ यो यत्र यथा लब्धं गृह्णाति आहारसुपधिकादिकं । श्रमणगुणमुक्तयोगी संसारप्रवर्धको भवति ॥४०॥ टीका-यः साधुर्यत्र देशे शुद्धेऽशुद्धे वा यथा लब्धं शुद्धमशुद्धं वा. गृह्णाति आहारमुपधिकादिकं च यः श्रमणगुणमुक्तयोगी स तु संसारप्रवर्धको मदतीति । ४.॥ तथा, पयणं पायणमणुमणणं सेवंतो ण संजदो होदि। जेमतो वि य जह्माण वि समणो संजमोणस्थि॥४१॥ .

·समयमाराधिकारः ।. पचनं पाचनमनुमनने सेवमानो न संयतो भवति । जेमन्नपि च यस्मात् नापि थमणः संयमो नास्ति ।। ४१॥ टीका-पचनं पाचनमनुमननं च सेवमानो न संयतो भवति, तस्स- झुंजानोऽपि च पुनर्न श्रमणो नापि संयमस्तत्रेति ॥ ४१ ॥ बहुश्रुतमपि चारित्रहीनस्य निरर्थकमिति प्रतिपादयन्नाहा- 'बहुगं पि सुदमधीदं कि काहदि अजाणमाणस्स । दीवविसेसो अंधे पाणविसेसो वि तह तस्स ।। ४२ ॥ बहुकमपि श्रुतमधीतं किं करिष्यति अजानतः । दीपविशेषः अंधे ज्ञानविशेषोपि तथा तस्य ॥ ४२ ॥ टीका-बह्वपि श्रुतमधीतं किं करिष्यत्यजानतश्चारित्रमनाचरत उप- योगरहितस्य । यथा प्रदीपविशेषोंडधे लोचनरहितेन किंचित्करोति तथा ज्ञान- विशेषोऽपि चारित्ररहितस्य न किंचित्करोतीति । ४२ ॥ परिणामयशेन गुद्धिमाह;- आधाकम्मपरिणदो फासुगदव्वे वि बंधगो भणिदो। सुद्धं गवेसमाणो आधाकम्मे वि सो सुद्धो ॥ ४३ ।। अधःकर्मपरिणतः प्रासुकद्रव्येपि वधको भणितः। शुद्ध गपमाणः अधःकर्मण्यपि स शुद्धः ॥ ४३ ॥ टीका-प्रामुकद्रव्ये सत्यापि योऽधःकर्मपरिणतः स बंधको भर्णित आगमे । यदि पुनः शुद्धं मृगयमाणोऽधाकर्मण्यप्यसो शुद्धः परिणाम शुद्धरिति ॥ ४३॥ - , १ शुद्धिमशुद्धिं चाहन-ग-पुस्तके। २ सनि शब्दो नास्ति ख-ग-पुस्तके ·मूलाचारे- - - तथा-- भावुग्गमो य दुविहो पसत्थपरिणाम अप्पसत्थोत्ति। सुद्धे असुद्धभावो होदि उवट्ठावणं पायछित्तं ॥४४॥ भावोद्मश्च द्विविधः प्रशस्तपरिणामः अप्रशस्त इति । शुद्धे अशुद्धभायो भवति उपस्थापनं प्रायश्चित्तं ॥४४॥ टीका--भावोद्गमश्च भावदोपश्च द्विप्रकारः प्रशस्तपरिणामोऽप्रशस्तपरि- .णामश्च, तत्र शुद्ध वस्तुनि ययशुद्धभावं करोति तत्रोपस्थापनप्रायश्चिनं भवति ।।४४ ॥ तस्मात;- फासुगदाणं फासुगउवधि तह दो वि अत्तसोधीए । जो देदि जो य गिण्हदि दोण्हं पि महप्फलं होइ॥४५॥ प्रासुकदानं प्रासुकोपधि तथा द्वयमपि आत्मशुद्धया । यो ददाति यश्च गृह्णाति द्वयोरपि महाफलं भवति ॥ ४५ ॥ टीका--यत एवं विशुद्धभावन कर्मक्षयस्ततः प्रासुकदानं निरवद्यभेश्य प्रासुकोपधिं हिंसादिदोषरहितोपकरणं च द्वयमपि तथात्मशुद्ध्या विशुद्ध- परिणामेन यो ददाति यश्च गृह्णाति तयोयोरपि महत्फलं भवति, यत्किंचि- दाहागादिकं शोभनं निरवये वातपिनश्लेष्मोपशमनकारणं सर्वरमोपेतं तन्मया प्रतिग्रहादिपूर्वकं श्रद्धादिगुणसमन्वितं दातव्यमिति तदातृत्वशुद्धिः, मया सर्वोऽप्याहारादिविधिस्त्याज्य: किमनेन शोभनाहारेण गृहीतेन यत्किंचित्पा- सुकं गृहीत्वा कुक्षिपूरणं कर्तव्यमिति परिणामः पात्रस्यात्मशुद्धिरिति ॥४५॥ किमर्थ चर्याशुद्धिः प्रपंचनाख्यायत इत्याशंकायामाह;- जोगेसु मूलजोगं मिक्खाचरियं च वणियं सुत्ते । अण्णे य पुणो जोगा विण्णाणविहीणएहिं कया।॥४६॥ - ·समयसाराधिकार। -VANA . योगेषु मूलयोगो भिक्षाचर्या च वर्णिता सूत्रे । अन्ये च पुनर्योगा विज्ञानविहीनः कृताः ॥ ४६ ॥ दीका-सर्वेषु मूलगुणेपूनरगुणेषु मध्ये मूलयोगः प्रधानवतं भिक्षा- चर्या कृनकारितानुमतिरहितं प्रासुकं काले प्राप्त भोजनं वर्णिता व्यारव्याता सूत्रे प्रवचने, तस्मात्तां भिक्षाशुद्धिं परित्यज्यान्यान् योगानुपधासत्रिकाल- योगादिकान् ये कुर्वति नेस्तेऽन्ये योगा विज्ञानविरहितैस्तश्चारित्रविहीनः पुनः कृता न परमार्थ जानद्भिरिति, चर्याशुद्धया स्तोकमपि कियते यत्न- पस्तच्छोभनमिति ॥ ४६॥ + तथा;- कल्लं कल्लं पि वरं आहारो परिमिदो पसत्थो य । ण य खमण पारणाओ बहवो बहुसो बहुविधो य॥४७॥ कल्यं कल्यमपि वरं आहारः परिमितः प्रशस्तश्च । न च क्षमणानि पारणा वयो बहुशो बहुविधश्च ।। ४७ ॥ टीका-कलं कलं श्वस्तनदिने दिने वरं श्रेष्ठमाहारो भोजनं परिमितः प्रमाणस्थः वातपित्तश्लेष्मविकाराहेतुकः प्रशस्तोऽधःकर्मादिदोषरहितः न च क्षमणानि उपवासाः पारणा भोजनदिनानि बव्हयः षष्टाष्टमदशमद्वादश- मासार्द्धमासादिदिनानि बहुशो बहुवारान् बहुविधश्च बहुप्रकारश्च बहुसावद्य- योगयुक्तो महारंभनिप्पन्नो दातृ जनसंक्लेशोत्पादको य आहारस्तंन यदि महनपः क्रियते न तत्तपो महद्भवति बद्वाग्भादिति ॥ ४७॥ कस्तहि शुद्धयोग इत्याशंकायामाह;- मरणभयभीरुआणं अभयं जो देदि सधजीवाणं । तं दाणाण वि दाणं तं पुण जोगेसु मूलजोगं पि॥४८॥ . - ·मूलाचारे- . - मरणभयभीरुकेभ्यः अभयं यो ददाति सर्वजीवेभ्यः । तत् दानानामपि दानं सत् पुनः योगेषु मूलयोगोपि ॥४८॥ टीका--मरणायद्भयं तस्माद्भातेभ्योऽभयं यो ददाति सर्वसत्त्वेभ्यस्त- दानानामपि दानं सर्वेषां दानानां मध्ये तडानं तत्पुनर्योगषु अपि मूलयोगः प्रधानानानं यदभयदानमिति ॥४८॥ गुणस्थानापेक्षया चारित्रस्य माहात्म्यमाह;- सम्मादिद्विस्य वि अविरदस्स ण तो महागुणो होदि। होदि हु हथिण्हाणं चुंच्छिदकम्म तं तस्स ॥ ४९ ।। सम्यग्दष्टेरपि अविरतस्य न तो महागुणो भवति । मवति हि हस्तिस्नानं धुंदच्छित्कर्म तत् तस्य ॥४९॥ टीका--तिष्ठतु तावन्मिथ्यादृष्टिः सम्यग्दृष्टेरप्यविरतस्यासंयतस्य न तो महागुणः । अयं गुणशब्दोऽनेकार्थे वर्तते, तद्यथा-रूपादयो गुणा रूपरस- गंधस्पर्शसंख्यापृथक्त्वपरिणामादीनि गुणशब्देनोच्यते, तथा गुणभूता वयमत्र नगरे इत्यत्राप्रधानवाची गुणशब्दस्तथा यस्य गुणस्य भावादिति विशेषणे बनते तथा गुणोऽनेन कृत इत्यत्रोपकारे वर्तते इहोपकारे वर्तमानो गृद्यते । तेन तपो महोपकारं भवति । कर्मनिर्मूलनं कर्तुमसमर्थ तपोऽसंयतस्य दर्शनान्वितस्यापि कुतो यम्माद्भवति हस्तिस्नानं । हु शब्द एवकारार्थः स च हस्तिस्नानेनाभिसंबंधनीयो हस्तिस्नानमेवेति । यथा हस्ती स्नातोऽपि न नेमल्यं वहति पुनरपि करेणानितपांशुपटलेनात्मानं मलिनयति तदनपसा निर्माणेऽपि कमांशे बहुतगदानं कर्मणोऽसंयममरसेनेति । दृष्टांतांतरमप्या- चष्टे-चंदच्छिदकर्म चंदं काष्ठं छिननीति चंदच्छिद्रग्जस्तस्याः कर्म किया, यथा बुंदच्छिद्रनोरुद्वेष्टनं वेष्टनं च भवति तदत्तस्यामयतम्य तत्तपः, अथवा चंदच्छुदगंव-चंदच्युतकृमिव मंथनचर्मपालिकेव तत्संयमहीनं तपः । सृष्टांतद्वयोपन्यासः किमर्थ इति.चेन्नैष दोषः, अपगतात्कर्मणो बहुत- ·समयसाराधिकार। . . रोपादानमसंयमनिमित्तस्येति प्रदर्शनाय हस्तिस्नानोपन्यासः, आर्द्रतनतया हिं बहुतरमुपादत्ते रजा, बंधरहिता निर्जरा स्वास्थ्य प्रापयति नेतरा बंध- सहभाविनीति । किमिव ? चंदच्छिदः कर्मेव-एकत्र वेष्टयत्यन्यत्रोदे एयति तपसा निर्जरयति, कर्मासंयमभावेन बहुतरं गृह्णाति कठिनं च. करोतीति ॥४९॥ सन्निपातेन शोभनक्रियाणां कर्मक्षयो भवतीति दृष्टांतेन पोषयन्नाह;.- वेज्जादुरभेसज्जापरिचारयसंपदा जहारोग्गं । गुरुसिस्सरयणसाहणसंपत्तीए तहा मोक्खो ॥ ५० ॥ वैधातुरभैपज्यपरिचरकसंपदा यथा आरोग्यं । गुरुशिष्यरत्नसाधनसंपत्या तथा मोक्षः ॥ ५० ॥ टीका-वेद्यो भिषक् आतुरो व्याधितः भैषज्यमोषधं परिचारका वैया- वृत्त्यकारा एतेषां संपत्संयोगम्तया संपदा यथाऽऽरोग्यं व्याधितस्य रोगाभावः संजायते तथा गुरुराचार्यः शिष्यो वैराग्यपरो विनेयो रत्नानि सम्यग्दर्शनादि- साधनानि पुस्तककुंडिकापिच्छिकादीन्येतेषां संपतिः संप्राप्तिः संयोगरतया तेनैव प्रकारेण मोक्षो भवतीति ॥ ५० ॥ दृष्टांत दार्टान्तेन योजयन्नाह;- आइरिओ वि य वेज्जो सिस्मोरोगी दु भेसज चरिया। खेत बल काल पुरिसं णाऊण सणि दृढं कुज्जा,॥५१॥ आचार्यापि च वैद्यः शिष्यो रोगी तु भेषजं चर्या । क्षेत्र पलं कालं पुरुपं ज्ञात्या शनैः इदं कुर्यात् ॥ ५१ ॥ टीका-आचार्यों नाम वैया शिष्यश्च रोगी भेजे चर्या क्षेत्रं शीत- मुष्यादिकं बलं शरीरसामर्थ्यादि काल- प्राडादिकः पुरुषो जघन्यमध्यमो- १ येनैव ग-पुस्तके। - ·मूलाचार- + त्कृष्टभेदभिन्न एतान् सर्वान् ज्ञात्वा शनैराकुलतामंतरेण शिष्यमाचार्यश्च यथारोग्ययुक्तं कुर्यादिति चर्योषधं कथनीयमिति ॥ ५१॥ तत्कथमित्याह;- भिक्खं सरीरजोग्गं सुभत्तिजुत्तेण फासुयं दिण्णं । दव्यपमाणं खेत्तं कालं भावं च णादूण ॥ ५२ ॥ णवकोडीपडिसुद्धं फासुय सत्थं च एसणासुद्धं । दसदोसविप्पमुक्कं चौद्दसमलचन्जिय भुजे ॥ ५३॥ भैश्यं शरीरयोग्यं सुभक्तियुक्तेन प्रारकं दत्तं । द्रव्यप्रमाणं क्षेत्रं कालं भावं च ज्ञात्वा ॥५२॥ नवकोटिपरिशुद्ध मासुकं शस्तं च एपणाशुद्धं । दशंदोपविममुक्तं चतुर्दशमलवर्जितं भुंजीत ॥ ५३॥ टीका-सुभक्तियुक्न शरीरयोग्यं भक्ष्य प्रासुकं प्रदत्तं नवकोटिपरिशुद्धं प्रासुकं निरवयं प्रशस्तं कुत्सादिदोषरहितमेपणासमितिमुद्धं दशदोपरिप्रमुतं चतुर्दशमलवर्जितं च द्रव्यप्रमाणं क्षेत्रं कालं भावं च ज्ञात्वा परिणाममंतरण भुंजीतेति ॥ ५२-५३ ॥ तथा;- आहारेदु तवस्सी विगदिंगालं विगदधूमं च । जत्तासाहणमेतं जवणाहारं विगदरागो ॥ ५४॥ आहरेत् तपस्वी विगतांगारं विगतधूमं च । यात्रासाधनमात्रं यवनाहारं विगतरागः ॥ ५४॥ टीका--आहारं, किं विशिष्टं ? विगतांगारं विगतधूमं यात्रासाधनमात्रं , राकुलमन्तरेण ख-ग-पुस्तके । - ·समयसाराधिकारः। १२१ Ara near- An सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रप्रतिपालननिमिनं यवनाहारं क्षुधोपशमनमात्रं विगत- रागः सन्नाकाक्षारहितस्तपस्वी वैराग्यपर आहेरेदभ्यवहरोदिति ॥ ५४॥ जुगुप्मापरिहारमाह;- ववहारसोहणाए परमट्ठाए तहा परिहरउ । दुविहा चावि दुगंछा लोइय लोगुत्तरा चेव ॥ ५५ ॥ व्यवहारशोधनाय परमार्थाय तथा परिहरतु । द्विविधा चापि जुगुप्सा लौकिकी लोकोत्तरा चैव ॥ ५५ ॥ टीका-जुगुप्सा गर्दा द्विविधा द्विप्रकारा लौकिकी लोकोत्तरा च । लोकव्यवहारशोधनार्थं सूतकादिनिवारणाय लौकिकी जुगुप्सा परिहरणीया तथा परमार्थार्थ रत्नत्रयशुढ्यर्थ लोकोनरा च कार्यति ॥ ५५॥ पुनरपि क्रियापदेन प्रकटयन्नाह,-- परमट्ठियं विसोहिं सुटु पयत्तेण कुणइ पबइओ। परमट्ठदुगंछा वि य सुगु पयत्तेण परिहरउ ।। ५६ ।। परमार्थिकां विशुद्धि सुष्ट पयत्नेन करोति प्रबजितः। परमार्थजुगुप्सापि च सुष्ठु प्रयत्नेन परिहरतु ॥ ५६ ॥ टीका-परमार्थिको विशुद्धं कर्मक्षयनिमिना रत्नयत्रयशुद्धिं सुष्टु प्रयत्नेन करोतु प्रबजितः साधुः परमार्थजुगुप्सामपि शंकादिकां सुष्टु प्रयत्नेन परिहरतु त्यजत्विति ।। ५६ ॥ तथा;- संजममविराधतो करेउ ववहारसोधणं भिक्खू । ववहारदुगंछावि य परिहरउ वदे अभंजतो ॥ ५७ ॥ १न कार्यति प्रेस-पुस्तके। - ·F . . . १२२ मूलाचारे- संयमविराधयन् करोतु व्यवहारशोधन भिक्षुः । व्यवहारजुगुप्सामपि च परिहरतु व्रतानि अभंजयन् ।।.५७ ।। टीका-भिक्षुः संयमं चारित्रमविराधयन्नपीडयन् करोतु व्यवहारशोधन लोकव्यवहारशोधनं प्रायश्चितं च व्यवहारजुगुप्सां च, येन कर्मणा लोके विशिष्टजनमध्ये कुत्सितो भवति तत्कर्म परिहरतु च व्रतान्यहिंसादीनि अभंजयन्नसंडयन् । किमुक्तं भवति-संयम मा विराधयतु व्यवहारशुद्धिं च, करोतु व्रतानि मा भंजयतु व्यवहारजुगुप्सां च परिहरतु साधुरिति ॥ ५७ ।। दव्यशुद्धिं विधाय क्षेत्रशुद्धयर्थमाह;- जत्थ कसायुप्पत्तिरमत्तिंदियदारइथिजणबहुलं । दुक्खमुवसग्गबहुलं भिक्खू खेत्तं वियज्जेऊ ॥ ५८ ॥ यत्र कपायोत्पत्तिरभक्तिरिदियद्वारस्त्रीजनबाहुल्यं । दुःखमुपसर्गबहुलं भिक्षुः क्षेत्रं विवर्जयेत् ॥५८ ॥ टीका-यस्मिन् क्षेत्रे कपायाणामुत्पत्तिः प्रादुर्भावस्तथा यस्मिन् क्षेत्रेऽभ-- तिरादराभावः शाम्यबाहुल्यं,यत्र चेंद्रियदारवाहुल्यमिन्द्रियद्धाराणां चक्षुगदीनां बाहुल्यं सुष्टु रागकारणविषयाचुर्य, स्त्रीजनबाहुल्यं च यत्र स्त्रीजनो बाहुल्येन शृंगाराकारविकारविषयलीलाहावभावनृतगतिवादित्रहासोपहासादिनिष्ठस्तथा दुःख क्षेत्रं क्लेशपचुरं, उपसर्गबहुलं बाहुल्येनोपमपितं च तदेतत्सर्व क्षेत्र भिक्षुः साधुविवर्जयत परिहरतु सम्यग्दर्शनादिशुद्धिकरणायेति ॥ ५८ ॥, इत्थंभूतं च क्षेत्र सेवयस्विति कथयन्नाह;- गिरिकंदरं मसाणं सुण्णागारं च रुक्खमूलं वा । ठाणं विरागबहुलं धीरो मिक्खु णिसेवेऊ ।। ५९ ।। 1 भनक्तु सन्ग-पुस्तके। 4.

·समयसाराधिकारः । १२३ गिरिकंदरां स्मशानं शून्यागारं च वृक्षमूलं च । स्थानं वैराग्यबहुलं धीरो भिभुः निपेवयतु ॥ ५९॥ टीका--गिरिकंदरां श्मशानं शून्यागार वृक्षमूलं च धीगे भिक्षुनिपेवयतु . भावयतु यत एतस्थानं वैराग्यबहुलं चारित्रप्रवृत्तिहेतुकमिति ॥ ५९ ॥ तथेतच क्षेत्र वर्जयत्विति कथनायाह;- णिवदिविहणं खेत्तं णिवदी वा जत्थ दुट्ठओ होज । पवजा च ण लब्मइ संजमघादो य तं वज्जे ॥६०॥ नृपतिविहीनं क्षेत्र नृपतिर्वा यत्र दुष्टो भवेत् । प्रव्रज्या च न लभ्यते संयमघातश्च तत् वर्जयेत् ।। ६० ।। टीका-नृपतिविहीनं यत् क्षेत्रं यस्मिन् देशे नगरे मामे गृहे या प्रभुर्नास्ति स्वेच्छया प्रवर्तते सर्वो जनः, यत्र च क्षेत्रे नृपतिर्दष्ट यस्मिंश्च देशे नगरे ग्रामे गृहे वा स्वामी दुष्टः कदर्थनशीलो धर्मविराधनप्रवणः, यत्र च प्रवज्या न लभ्यते न प्राप्यते*, यत्र यस्मिंश्च देशे शिष्याः श्रोतागेऽध्ये- तारो व्रतरक्षणतन्निष्ठा दीक्षाग्रहणीलाश्च न संभवंति, संयमावतश्च यत्र बाहुल्येनातीचारबहुलं तदेतत्सर्व क्षेत्रं च वर्जयेत्, यन्नेन परिहरतु साधु- रित्युपदेशः ।। ६० ॥ तथेतदपि वर्जयेते, णो कप्पदि विरदाणं विरदीणमुवासयह्मि चेदृहूँ । तत्थ णिसेजउवट्टणसज्झायाहारवोसरणे ।। ६१ ।। 'नो कल्प्यते विरतानां विरतीनामुपाश्रये स्थातुं । तत्र निषद्योद्वर्तनस्वाध्यायाहारव्युत्सर्गम् ॥ ६१ ॥ पुष्पमध्यगत पाठस्याने स-ग-पुस्तके प्रत्रज्या च न लभते ' इत्येव पाठः । १ वर्जयतु ख-ग-पुस्तके A ·१२४ मूलाचारे- - टीका-विरतानां नो कम्यते न यन्यते विरतीनामार्यिकाणामुपाश्रये -स्थातुं कालांतरं धर्मकार्यमन्तरेण, तत्र च शय्या निषद्या स्वाध्याय आहार कायिकादिक्रिया प्रतिक्रमादिकंचन कल्यंते युक्ताचारस्य साधोरिति ॥ ६१ ॥ कुतो यतः, होदि दुगंछा दुबिहा ववहारादो तथा य परमढे। पयदेण य परमहे ववहारेण य तहा पच्छा ॥ १२ ॥ भवति जुगुप्सा द्विविधा व्यवहारात् तथा च परमार्थेन । प्रयत्नेन च परमार्था व्यवहारेण च तथा पश्चात् ॥ ६२ ॥ टीका-तत्रार्यिकोपाश्रये वसतः साधोदिप्रकारापि जुगुप्सा, व्यवहारम्पा तथा परमार्था च, लोकापवादी व्यवहाररूपा, व्रतभंगश्च परमार्थतः यत्नेन 'परमार्थका जायते जुगुप्सा, व्यवहारतश्च ततोऽथवा व्यवहारतो भवति पश्वा- -परमार्थतश्चेति ॥ ६२ ॥ तथा संसर्गजं दोषमाह,- वडदि बोही संसग्गेण तह पुणो विणरसेदि । संसग्गविसेसेण दु उप्पलगंधो जहा कुंभो ॥ ६३ ।। वर्धते बोधिः संसर्गेण तथा पुनर्विनश्यति । संसर्गविशेषेण तु उत्पलगंधी यथा कुंभः ॥६३॥ दीका-संसर्गेण संपण बोधिः सम्यग्दर्शनादिशुद्धिर्वईते तथा पुनरपि विनश्यति च ।सदाचारमसंगेन व ते कुत्सिताचारसंपण विनश्यति, यथा संसर्गविशेषेणोत्पलगंधः जलकुंभ उत्पलादिसंपर्केण सुगंधः शीतलचा- गन्यादिसंयोगेनोष्णो विरसश्चति ॥ ६३ ॥ १-२ कल्पते ख-ना-पुस्तके।

·समयसाराधिकारः। १२५ --- 1. - तथैतेश्च संसर्ग वर्जयदिति प्रतिपादयन्नाहा- चंडो चवलो मंदो तह साह पुट्टिमंसपडिसेवी । गारवकसायबहुलो दुरासओ होदि सो समणो ॥६४॥ चंडश्चपलो मंदस्तथा साधुः पृष्ठिमांसप्रतिसेवी। गौरयकरायबहुलो दुराश्रयो भवति स श्रमणः ॥ ६४ ॥ टीका-चंटो रोदो मारणात्मको विषतारिव, चपलोऽस्थिरप्रकृतिर्वाचि- कादिक्रियायां स्थैर्यहीनः, मंदश्चारिबालसस्तथा साधुः पृष्ठमांसप्रतिसेवी पश्चा- होपकथनशील: पैशून्यनत्यरः, गौरवबहुलः, कषायबहुलश्च पदं पदं प्रति रोषणशीला, दुगश्रय एवंभूतः श्रमणो दुःसेव्यो भवति केनाप्युपकारेणात्मीयः कर्तुं न शक्यते यत एवंभूतं श्रमणं न सेवयेदिति संबंधः ॥ ६४ ॥ तयार वेजावञ्चविहणं विणपविहूणं च दुस्सुदिकुसीलें । सगणं विरागहीणं सुजमो साधू ण सेविज ।। ६५ ॥ वैयावृत्त्यविहीनं विनयविहीनं च दुःश्रुतिकुशीलं । श्रमण विरागहीनं सुयमः साधुन सेवेत ॥६५॥ टीका-यावृत्यविहीनं ग्लानदुर्बलव्याधितादीनामुपकाररहितं, विनय- विहीनं पंचप्रकारविनयरहित, दुःश्रुति दुष्टश्रुतिसमन्धितं, कुशीलं, कुत्सिताचर- नशीलं, श्रमणं नाग्न्याधुपेतमपि, विरागहीनं रागोत्कटं, पूर्वोक्तः साधुः संयनी न सेवेत न कदाचिदण्याअयेत् दुष्टाश्रयत्वादिति ॥ ६५ ॥ तथा,- दर्भ परपरिवादं पिसुणत्तण पावसुत्तपडिसेवं । चिरपब्वइदं पि मुणी आरंभजुदं ण सेविज ॥६६॥ १विहीनं ख-ग-पुस्तके। - .

·, . . . १२६ मूलाचारे- kammam दंभं परपरिवादिनं पैशून्ययन्तं पापसूत्रप्रतिसविन । चिरमवजितमपि मुनि आरंभयुतं न सेवेत ॥६६॥ टीका-भं वंचनशीलं कुटिलभावं, परपरिवादिनं परोपतापिन, पेशून्योपपन्नं दोपोद्भावनेन तत्परं, पापसूत्रप्रतिसेविनं मारणोच्चाटनवशीकरण- मंत्रयंत्रतंत्रठकशास्त्रराजपुत्रकोकवात्स्यायनपितृपिंडविधायकं 'सूत्रं मांसादिवि- धायकवैद्यसावधज्योतिषशस्त्रादिरतमित्थंभूतं मुनि चिरप्रवजितमपि आरंभ- युतं च न कदाचिदपि सेवेत न तेन सह संगं कुर्यादिति ॥ ६६ ॥ तथा,- चिरपब्वइदं पि मुणी अपुट्ठधम्मं असंपुढं णीचं । लोइय लोगुत्तरियं अयाणमाणं विवज्जेज ॥६७॥ चिरप्रवजितमपि मुनि अपुष्टधर्म असंवृतं नीचं । लौकिक लोकोत्तरमजानंतं विवर्जयेत् ॥ ६७ ॥ टीकर-तथा चिरप्रवजितं. बहुकालीनं श्रमण, अपुष्टधर्म मिथ्या- त्वोपेतं असंवृतं स्वेच्छावचनवादिनं नीचं नीचकमकर लौकिकं व्यापार लोकोत्तरं च व्यापार अजानंतं लोकविराधनपरं परलोकनाशनपरं च श्रमण . विवर्जयेत् परित्यजेन्न तेन सह संवासं कुर्यादिति ॥ ६७ ॥ तथा पापश्रमणस्य लक्षणमाह;-- आयरियकुलं मुच्चा विहरदि समणो य जो दु एगागी। ‘ण य गेण्हदि उवदेसं पावस्समणोत्ति बुच्चादे दु ॥६॥ आचार्यकुलं मुक्त्या विहरति श्रमणश्च यस्तु एकाकी। न च गृहाति उपदेशं पापश्रमणं इति उच्यते ॥६८॥ दोषाशा दोपाहावनेन ग-पुस्तके । अदोपोद्धावेन स-पुस्तके । २रत' खा-पुस्तके। -- . -

·१२७
समयसाराधिकारः।
-AARA
टीका--आचार्यकुलं श्रमणसंघ मुक्त्वा यः स्वेच्छया विहरति गच्छति
ल्पति चिंतयति श्रमण एकाकी संघाटकरहितः, उपदेशं च दीयमानं यो
गृह्णाति शिक्षा नादत्ते स पापश्रमण इत्युच्यते ॥ ६८॥
तथा;-
आयरियत्तण तुरिओ पुव्वं सिस्सत्तणं अकाऊणं ।
हिंडई ढुंढायरिओ णिरंकुसो मत्तहत्थिव्व ॥ ६९ ॥'
आचार्यत्वं त्वरितः पूर्व शिष्यत्वं अकृत्वा
हिंडति ढोढाचार्यो निरकुशो मत्तहस्तीय ॥ ६९ ॥
टीका-आचार्यत्वं कर्नु त्वरितः पूर्व शिष्यत्वमकृत्वा यः स्वेच्छया
हिंडत्याचरति भ्रमति च ढोढाचार्यः पूर्वापरविवेकशून्यो यथा निरकुंशो
मत्तहस्ती। सोऽपि पापश्रमण इत्यतस्तमपि न सेवेतेति ॥ ६९ ॥
पुनरपि संसर्गज दोपमाह दृष्टांतेनेति;-
अंवो जिंवत्तणं पत्तो दुरासएण जहा तहा।
समणं मंदसंवेगं अपुट्ठधम्म ण सेविज ॥ ७० ॥
आम्रो निवत्वं प्राप्तो दुराश्रयेण यथा तथा।
श्रमणं मंदसंवेगं अपुष्टधर्म न सेवेत ॥ ७० ॥
टीका-- यथाऽऽम्रवृक्षो दुराश्रयेण निवत्वं प्राप्तस्तथा श्रमणं मंदसदेगं
"धर्मानुरागालसं अपुष्टधर्म समाचारहीनं दुराश्रयेण संजातं न सेवेत नाश्रये-
दात्मापि तदाश्रयेण तथाभूतः स्यादिति ॥ ७० ॥
तथा पार्श्वस्यान्नित्यं भेतव्यमिति प्रदर्शयन्नाह;-
'बिहेदव्वं णिचं दुजणवयणा पलोट्टनिन्मस्स ।
वरणयरणिग्गमं पिव वर्गणकयारं वहंतस्स ॥ ७१ ॥

·१२८ मूबचारे- AMAN PA MAA AAna भेतव्य नित्यं दुर्जनवचनाद प्रलोटजिव्हातः । वरनगरनिर्गमादिव वचनकचवरं वहतः॥ ७१॥ टीका-दुर्जनवचनात्, किविशिष्टात् ? प्रलोटजिह्वात् पूर्वापरतामन- पेक्ष्य बाचिनो वरनगरनिर्गमादिव वचनकचबरं वहतः नित्यं भेतव्यं न तत्समीपे स्थातव्यमिति ॥ ७१॥ तथेत्थंभूतोऽपि यस्तस्मादपि भेतव्यमिति दर्शयन्नाह;- आयरियत्तणमुवणायइ जो मुणि आगमं ण याणतो।। अप्पाणं पि विणासिय अण्णे वि पुणो विणासेई॥७२॥ आचार्यत्वमुपनयति यो मुनिरागमं न जानन् । आत्मानमपि विनाश्य अन्यानपि पुनः विनाशयति ।। ७२ ॥ टीका-आचार्यत्वमात्मानमुपनयति य आगमम जानन् आत्मानं विनाश्य परमपि विनाशयति । आगमेन विनाचरन्नात्मानं नरकादिषु गमयति तथा परान् कुत्सितोपदेशेन भावयन् तान्नरकादिपु प्रवेशयताति ततस्तस्मादपि भेतव्यमिति ॥ ७२ ।। अभ्यंतरयोगैर्विना बाह्ययोगानामफलत्वं दर्शयन्नाह;- घोडयलदिसमांणस्स बाहिर बगणिहुदकरणचरणस्स । अभंतरम्हि कुहिदुस्स तस्स दु किं बज्झनोगहि ॥७३॥ घोटकलांदिसमानस्य बाह्येन वकनिभृतकरणचरणस्य । अभ्यंतरे कुथितस्य तस्य तु किं वाह्ययोगैः ॥७३॥ टीका--घोटकव्युत्सर्गसमानस्यांतः कुथितस्य वाह्येन बकस्यैव निभृत- करचरणस्य तस्येत्थंभूतस्य मूलगुणरहितस्य किं बाशिमूलादिभिर्योगर्न किंचिदपाययस्तस्माच्चारित्रे यत्नः कार्य इति ॥ ७॥ १ आत्मन उपनयति ख-ग-पुस्तके। -

·समयसाराधिकारः।
१२९
1
बहुकालश्रमणोऽहमिति च मा गर्व कृथा यतः;-
मा होह वासगणणा ण तत्थ वासाणि परिगणिजति।
बहवो तिरचयुत्था सिद्धा धीरा विरग्गपरा समणा ७४
मा भवतु वर्पगणना न तत्र वर्षाणि परिगण्यते ।
बहवः त्रिरात्रोत्थाः सिद्धा धीरा वैराग्यपरा: श्रमणाः॥५४॥
टीका-मा भवतु वर्षगणना मम प्रबजितस्य बहूनि वर्षाणि यतोऽयं
लघुरा प्रवजित इत्येवं गर्व मा द्र, यतो न तब मुक्तिकारणे वर्षाणि
गण्यते । बहुकालामण्येन मुक्तिर्भवति नैवं परिज्ञायते यस्मादहवस्त्रिरात्रि-
मात्रोपितचारित्रा अन्तर्मुहूर्तवृत्तचरित्राश्च वैराग्यपरा धीराः सम्यग्दर्शनादी
निष्कंपाः श्रमणाः सिद्धा निर्मूलिताशेषकर्माण इति ॥ ७४ ॥
बंधं बंधकारणं च प्रतिपादयन्नाह,
जोगणिमित्तं गहणं जोगो मणवयणकायसंभूदो।
भावणिमित्तो बंधो भावो रदिरागदोसमोहजुदो ||७५३
योगनिमित्तं ग्रहणं योगो मनोवचनकायसंभूतः।
भावनिमित्तो बंधो भावो रतिरागद्वपमोहयुतः ॥ ७५ ॥
टीका-कर्मणो ग्रहणं योगनिमित्तं योगहेतुक, योग: प्रकृतिबंध
प्रदेशबंधं च करोतीति । अथ को योग इत्याशंकायामाह;-योगश्च
मनोवचनकायेभ्यः संभूतो मनःप्रदेशपविस्पंदो वारप्रदेशपरिस्पंदः कायमदे-
शपरिपंदः " मनोशकायकर्म योग" इति वचनात् । भावनिमित्तो भाव-
हेतुको बंधः संश्लेषः स्थित्यनुभागरूपः " स्थित्यनुभागो कषायत " इति
वचनात् । अथ को भाव इति प्रश्ने भाशे रतिरागद्वेषमोहयुको मिथ्यात्वा-
संयमकपाया इत्यर्थ इति ॥ ७५॥

·१२८ मूलाचारे- JAN Aar + PARAN भेतव्य नित्यं दुर्जनवचनात् प्रलोटजिव्हातः । वरनगरनिर्गमादिव वचनकचवरं वहतः॥ १॥ टीका-दुर्जनवचनात्, किंविशिष्टात् ? प्रलोटजिह्वात् पूर्वापरतामन- पश्य बाचिनो वरनगरनिर्गमादिव वचनकचबरं वहतः नित्यं भेतव्यं न तत्समीपे स्थातव्यमिति ।। ७१॥ तथेत्थंभूतोऽपि यस्तस्मादपि भेतव्यमिति दर्शयन्नाह;-- आयरियत्तणमुवणायइ जो मुणि आगमं ण याणतो ।। अप्पाणं पि विणासिय अण्णे वि पुणो विणासेई॥७२॥ आचार्यत्वमुपनयति यो मुनिरागमं न जानन् । आत्मानमपि विनाश्य अन्यानपि पुनः विनाशयति ॥ ७२ ॥ टीका-आचार्यत्वमात्मानमुपनयति य आगममजानन् आत्मान विनाश्य परमपि विनाशयति । आगमेन विनाचरन्नात्मानं नरकादिषु गमयति तथा परान् कुत्सितोपदेशेन भावयन् तान्नरकादिषु प्रवेशयतीति ततस्तस्मादपि भेतव्यमिति ।। ७२ ।। अभ्यंतरयोगविना बाह्ययोगानामफलत्वं दर्शयन्नाह;- घोडयलद्दिसमाणस शहिर घगणिहुदकरणचरणस्स । अभंतरम्हि कुहिदस्स तस्स दु किं वज्झनोगहि ॥७३॥ घोटकलादिसमानस्य बाह्येन वकनिभृतकरणचरणस्य । अभ्यंतरे कुथितस्य तस्य' तु किं बाह्ययोगैः ॥७३॥ टीका-घोटकव्युत्सर्गसमानस्यांतः कुथितस्य वाद्येन बकस्येव निभृत- करचरणस्य तस्येत्थंभूतस्य मूलगुणरहितस्य किं वाद्यवृक्षमूलादिभियोगेर्न किंचिदपीत्यर्थस्तस्माचारित्रे यत्नः कार्य इति ॥ ७३॥ १ आत्मन उपनयति ख-ग-पुस्तके।

·- समयसाराधिकार १२९ - बहुकालश्रमणोऽहमिति च मा गर्व कृथा यतः;- मा होह वासगणणा ण तत्थ वासाणि परिगणिजति। बहवो तिरचवुत्था सिद्धा धीरा विरग्गपरा समणा ७४ मा भवतु वर्षगणना न तन वर्षाणि परिगण्यते । वहवः त्रिरात्रोत्थाः सिद्धा धीरा वैराग्यपराः श्रमणा:॥४॥ टीका-मा भवतु वर्षगणना मम प्रबजितस्य बहूनि वर्षाणि यतोऽयं लघुरद्य प्रवजित इत्येवं गर्वं मा कुद्र, यतो न तत्र मुक्तिकारणे वर्षाणि गण्यंते । बहुकालश्रामण्येन मुक्तिर्भवति नैवं परिज्ञायते यस्मादहवनिरात्रि- मात्रोपितचारित्रा अन्तर्मुहूर्तवृत्तचरित्राश्च वैराग्यपरा धीगः सम्यग्दर्शनादौ निष्कंपाः श्रमणाः सिद्धा निर्मूलिताशेपकर्माण इति ॥ ७४ ॥ बंधं बंधकारणं च प्रतिपादयन्नाह;- जोगणिमित्तं गहणं जोगो मणवयणकायसंभूदो। भावणिमित्तो बंधो भावी रदिरागदोसमोहजुदो ॥७५|| योगनिमित्तं ग्रहणं योगो मनोवचनकायसंभूतः। भावनिमित्तो बंधो भावो रतिरागद्वेषमोहयुतः ॥५॥ टीका-कर्मणो ग्रहणं योगनिमित्तं योगहेतुकं, योगः प्रकृतिबंधं प्रदेशबंधं च करोतीति । अथ को योग इत्याशंकायामाह;-योगश्च मनोवचनकायेभ्यः संभूतो मनःप्रदेशपरिस्पंदो वाक्प्रदेशपरिस्पंदः कायप्रद- शपरिस्पंदः " मनोवाक्कायकर्म योग” इति वचनात् । भावनिमित्तो भाव- , हेतुको बंधः संश्लेपः स्थित्यनुभागरूपः " स्थित्यनुभाग कषायत इति वचनात् । अथ को भाव इति प्रश्ने भावो रतिरागद्वेषमोहयुक्तो मिथ्यात्वा- संयमकपाया इत्यर्थ इति ।। ७५ ॥

·मुलाचारे- य - कर्मणः परिणामो न तु जीवस्येति प्रतिपादयन्नाह;-- जीवपरिणामहेदू कम्मत्तण पोग्गला परिणमंति । ण दु णाणपरिणंदो पुण जीवो कम्मं समादियदि ॥७६॥ जीवपरिणामहेतवः कर्मत्वेन पुनलाः परिणमंति । न तु ज्ञानपरिणतः पुनः जीवः कर्म समादत्ते ।। ७६ ॥ टीका-जीवस्य परिणामहेतवो बालवृद्धयुवत्त्वभावेन नरकतिर्यडम- नुष्यदेवत्वभावेन च कर्मत्वेन कर्मस्वरूपेण पुद्गला रूपरसगंधस्पर्शवंतः परमाणवः परिणमति पर्यायं गृह्णति । जीवः पुनर्जानपरिणतो नेव कर्म समादत्ते नेव कर्मभावेन पुगलान गृह्णातीति । यतोऽतश्चारित्रं ज्ञानदर्शनपूर्वक भावनीयमिति ॥ ७६ ॥ यस्मात् णाणविण्णाणसंपण्णो झाणझणतवेदो । कसायगारवुम्मुक्को संसारं तरदे लहुं ॥ ७ ॥ ज्ञानविज्ञानसंपन्नो ध्यानाध्ययनतपोयुतः। कपायगौरवोन्मुक्तः संसारं तरति लघु ॥ ७ ॥ टीका-ज्ञानं यथावस्थितवस्तुपरिच्छेदकं विज्ञानं चारित्रं ताभ्यां ज्ञान- विशेषेण वा संपन्नः परिणतः ध्यानेनेकामचिंतानिरोधेनाध्ययनेन वाचना- प्रच्छनादिक्रियया तपसा च द्वादशपकारेण युक्तः परिणतः कषायगो- रघोन्मुक्तश्च लघु शीघ्र संसारं भवसमुद्रं तरति समुष्टचंयतीति ततो रत्नत्रयं सारभूतमिति ।। ७७ ॥ ननु स्वाध्यायभावनया कथं संसारस्तीर्यत इत्याशंकायामाह; सज्झायं कुम्वत्तो पंचिंदियसंपुडो तिगुत्तो य । हवदि य एयग्गमणो विणएण समाहिओ मिक्खू १७८॥ . .

·समयसाराधिकारः। ३ . + . - + स्वाध्यायं कुर्वन् पंचेंद्रियसंवृतः त्रिगुप्तश्च । भवति च एकाग्रमना विनयेन समाहितो भिक्षुः ॥ ७८॥ टीका-यतः स्वाध्याय शोभनशास्त्राभ्यासवाचनादिकं कुर्वन् पंचेंद्रि- यसंवृतस्त्रिगुप्तश्च भवति, एकाग्रमना ध्यानपरश्च भवति, विनयेन समाहितश्च दर्शनादिविनयोपेतच भिक्षुर्भवत्यत: प्रधानं चारित्रं स्वाध्यायस्ततश्च . मुक्तिरिति ॥ ७८॥ पुनरपि स्वाध्यायस्य माहात्म्यं तपस्यंतर्भावं च प्रतिपादयन्नाह, बारसविधमि य तवे सम्भंतरवाहिरे कुसलदिटे । णवि अस्थि ण वियहोहदि सज्झायसमं तपोकम्मं ॥७९॥ द्वादशविधे च तपसि साभ्यंतरवाह्ये कुशलदृष्टे । नापि अस्ति नापि च भविष्यति स्वाध्यायसमं तपःकर्म ॥७९॥ टीका-दादशविधे तपसि साभ्यंतरबाह्ये कुशलदृष्टे तीर्थकरगणधरादि- प्रदर्शिते कृते च नेवास्ति न चापि भविष्यति स्वाध्यायसम स्वाध्यायसदृशं अन्यत्नपाकतिः स्वाध्यायः परमं तप इति कृत्वा निरंतरं भावनीय इति ॥७९॥ स्वाध्यायभावनया श्रुतभावना स्यात्तस्याश्च भावनायाः फलं प्रदर्शयन्नाह;-. सूई जहा ससुत्ता ण णस्सदि दुपमाददोसेण । एवं समुत्तपुरिसो ण णस्सदि तहा पमाददोसेण ॥८॥ सूची यथा सस्वा न नश्यति तु प्रमाददोषेण । एवं ससूत्रपुरुषो न नश्यति तथा प्रमाददोषेण ॥८॥ टीका-यथा सूची लोहमयी शलाका सूक्ष्मापि ससूत्रा सूत्रमयरज्जु- समन्विता न नश्यति न चक्षुर्गोचरतामतिकामति प्रमाददोषेणापि अपस्का- रादिमध्ये विस्मृतापि । तथैवं पुरपोऽपि साधुरिति ससूत्रः श्रुतज्ञानसमन्वितो न नश्यति नैव संसारगर्त पतति प्रमाददोषेणापि यद्यपि परमं तपः कर्तुं न ·१३२ मूलाचारे- . समर्थस्तथापि शाध्यहितः स्वाध्यायं यदि निरंतरं करोति तथापि कर्मक्षयं. करोतीति भावः ॥ ८॥ चारित्रस्य प्रधानमंगं ध्यानं तदुपकारभूतं निद्राजयमाह;- णिदं जिणेहि णिचं णिद्दा खलु नरमचेदणं कुणाद। वटेज हू पसुत्तो समणो सवेसु दोसेसु ॥ ८१॥ निद्रां जय नित्यं निद्रा खलु नरमचेतनं करोति। वर्तेत हि प्रसुप्तः श्रमणः सर्वेषु दोपेषु ॥ ८१॥ टीका-निद्रां दर्शनावरणकर्मोदयमोहभाव जय तस्या वश मा गच्छ यतः सा निद्रा नरं सलु स्फुटमचेतनं पूर्वापरविवेकहीनं करोति यतन प्रसुप्तः श्रमणो वर्तेत सर्वेषु दोषेषु यस्मानिंद्रयाक्रांतचिनः सर्वैरपि प्रमादेः सहितो भवति संयतोऽप्यतो निद्राजयं कुर्विति ॥ ८१ ॥ निद्रा जित्त्वैकाग्रचिंतानिरोधं कुर्वीतेति प्रतिपादयन्नाह,-- जह उसुगारो उसुमुज्जु वरई संपिडियेहिं णयणेहिं । तह साहू भावेजो चित्तं एयग्गभावेण ।। ८२॥ यथा इपुकार इपुं ऋजु करोति संपिंडिताभ्यां नयनाभ्यां । :तथा साधुः भावयेत् चित्तं एकायभावेन ॥ ८२ ।। टीका-यथेषुकारः कांडकार इघु कांड, उजु वरई-कजं करोति प्रगुणं करोति सम्पम्पिंडिताभ्यां समीलिताभ्यां नयनाभ्यां निरुद्धचक्षुरादिप्रसरण तथा साधः शुभध्यानार्थ स्वनित्तं मनोव्यापारमेकायभावेन मनोवाक्कायस्थैर्यवृत्त्या पंचेंद्रियनिरोधेन च भावयेभिरमयेदिति ॥ ८२॥ व्यानं प्रपंचयनाह,- कम्मरस बंधमोक्खो जीवाजीवे य व्यपज्जाए। संसारसरीराणि य भोगविरत्तो सया झाहि ॥८॥ --

·समयसाराधिकारः ।
१३३
wwwwwwwww
huy
-
कर्मणो वधमोक्षौ जीवाजीवौ च द्रव्यपर्यायान् ।
संसारशरीराणि च भोगविरक्तः सदा ध्याय ॥ ८३ ॥
टीका-कर्मणो ज्ञानावरणादेवध जीवकर्मप्रदेशसंश्लेपं तथा मोक्षं
सर्वथा कर्मापायं तथा जीवान द्रव्यभावप्राणधारणसमर्थानजीवान् पुद्गलंधर्मा-
धर्माकाशकालान् द्रव्याणि सामान्यरूपाणि पर्यायान् विशेषरूपान् संसारं
चतुर्गतिभ्रमणं शरीराणि चौदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणानि च भोग-
विरक्तो रागकारणेभ्यो विरक्तः सन् सदा सर्वकालं ध्याय सम्यग्भावयति ॥८३॥
संसारविकल्पं भावयन्नाह;-
दव्वे खेत्ते काले भावे य भवे य होति पंचेव ।
परिवहणाणि बहूसो अणादिकाले य चिंतेज्जो ॥ ८४॥
द्रव्यं क्षेत्र कालो मायश्च भवश्च भवंति पंचैव।
परिवर्तनानि बहुशः अनादिकाले च चिंतयेत् ॥ ८४ ॥
टीका-द्रव्यपरिवर्तनानि कर्मनोकर्मतत्स्वरूपग्रहणपरित्यजनानि,
क्षेत्रपरिवर्त्तनानि सर्वप्रदेशेषत्पत्निमरणानि, कालपरिवर्तनानि उत्सर्पिण्यवस-
र्पणीसमयेपत्पत्तिमरणानि, भावपरिवर्तनानि जघन्यमध्यमोत्कृष्टबंधस्थिति-
बंधरूपाणि, भवपरिवर्तनानि सर्वायुर्विकल्पपूत्पत्तिमरणानि, एवं पंचपरि-
वर्तनानि अनादिकालेऽतीतकाले परिवर्तितानि बहुशोऽनेकवारमनेन
जीवनेल्थं चिंतयेत् ध्यायेदिति ॥ ८४ ॥
तथेतदपि च्यायदित्याह;-
मोहग्गिणा महंतेण दज्झमाणे महाजगे धीरा ।
समणा विसयविरत्ता झायंति अणंतसंसारं ॥ ८५॥
मोहाग्निना महता दह्यमानं महाजगत् धीराः।
श्रमणा विषयविरक्ता ध्यायति अनंतसंसारं ॥५॥

·१३४ मूलाचारे- टीका-माहाग्निना महता दद्यमानं महाजगत् सर्वलोकं धीरा विषयविरका ध्यायंत्यनंतसंसारं चतुर्गतिभ्रमणोपेतमिति ॥ ८५६ ध्यानं नाम तपस्तदारंभ न सहत इति प्रतिपादयन्नाहा- आरंभं च कसायं च ण सहदि तवो तहा लोए । अच्छी लवणस मुद्दो य कयारं खलु जहा दि।। ८६ ॥ आरंभं च कपायान् च न सहते तपस्तथा लोके। अक्षि लयणसमुदश्च कचारं खलु यथा दृष्टम् ॥ ८६ ॥ टीका-यथाऽक्षि चक्षुर्लवणसमुद्रश्च कचारं तृणादिकमंतस्य पतित न सहते स्फुटं तटस्थं करोतीति दृष्टं तथा तपश्चारित्रमारंभं परिग्रहोपार्जन कपायाँश्च न सहते न क्षमते बहिष्कगेतीति ॥ ८६ ॥ पंच परिवर्तनानि जीवेन किं तेनेगहोविदन्येन तेनैव नान्यन कप- •मित्याशंकायामाह;- जह कोइ सद्विवरिसो तीसदिवरिसे णराहियो जाओ। उभयत्थ जम्मसद्दो वासविमागं विसेसेह ।। ८७ ॥ यथा कशिद पष्टिवर्पः विशद्वपं नराधिपो जातः । उभयत्र जन्मशब्दो वर्ष विमागं विशेषयति ॥ ८॥ टीका-यया कभित्पुरुषः परिवर्षः परिसंवसरप्रमाणायुकिंगदिन- परीतनराधिपः मंजातोः राजाऽभूदन उभयत्र पर्याये राज्यपर्याये तदभावे च जन्मशन्दी वर्षविभाग संवत्मरक्रम शिपयति राज्यपाय तदभावपर्या- ये च वर्नते न तत्र सर्वथा भेदं करोति सामान्यविशेषात्मकत्वात्सर्वपदार्थानो यतः सर्वथा नित्यक्षणिके चाक्रियाया अभावादकियायाभाभावे सर्वे- पामभावः स्याभावस्य च नमारका प्रमाणामावादिति । ८७ ॥ १न प्राहकप्रमाणामपान रा-ग पुम्नके।

·समयसाराधिकारः।
---varand.
Kanpurmwarwww
RAA
--
-
.
दृष्टांत दार्टीतेन योजयन्नाह;-
एवं तु जीवदब्बं अणाइणिहणं विसेसियं णियमा ।
रायसरिसो दु केवलपज्जाओ तस्स दु विसेसो ॥ ८८ ॥
एवं तु जीवद्रव्यं अनादिनिधनं विशेष्यं नियमात् ।
राजसशस्तु केयलं पर्यायस्तस्य तु विशेषः ॥ ८८ ॥
टीका-यथा जन्मशब्दो राज्ययुक्तकाले राज्याभावकाले च,
एवमेत्र जीवद्रव्यमनादिनिधनं सर्वकालमवस्थित विशेष्यमनेकप्रकारा-
धारतया निर्दिष्टं केवलं तु तस्य पर्यायो नारकादिमनुष्यादिरूपो राज्य-
पर्यायः स दृष्टो विशेषो विशेषणं न सर्वथा भेदं करोति सर्वास्ववस्थासु
यत इति ।। ८८॥
व्यार्थिकनयापेक्षयकत्वं प्रतिपाय पर्यायार्थिकनयापेक्षया भेदं
प्रतिपादयन्नाह;-
जीवो अणाइणिहणो जीवोत्ति यणियमदो या वत्तब्यो।
जं पुरिसाउगजीवो देवाउगजीविविसिट्टो॥ ८१ ॥
जीवः अनादिनिधनो जीव इति च नियमतो न वक्तव्यः ।
यत् पुरुषायुकजीवो देवायुष्कजीवितविशिष्टः ।। ८९ ॥
टीका-जीवोऽनादिनिधन आदिवार्जितो निधनवर्जितश्च जीव इति
न निश्चयेन सर्वया गुणादिरूपेणापि नियमतो न वक्तव्यो न वाच्यो यतः
पुरुषायुष्को जीवो देवायुकादिशिष्टो न हि य एव देवः स एव मनुष्या,
या मनुष्यो नासो तिर्यक्, यश्च तिर्यक् नामो नारकः पर्यायभेदेन
भेदादिति ॥ ८९ ॥

·मूलाचारे-
Pure-
+
जीवपर्यायान् प्रतिपादयन्नाह;-
संखेजमसंखेज्जमणंतकप्पं च केवलं णाणं ।
तह रायदोसमोहा अण्णे वि य जीवपजाया ॥९॥
संख्येयमसंख्ययमनंतकल्पं च केवलं ज्ञानं ।
तथा रागद्वेपमोहा अन्यपि च जीवपर्यायाः ॥ ९ ॥
टीका-संख्यातविषयत्वात्संख्यातं मतिज्ञानं श्रुतज्ञानं च तथाऽस-
ख्यातविषयत्वादसंख्यातमवधिज्ञानं मनःपर्ययज्ञानं चानंतविषयत्वादनं
केवलज्ञानमथवा संख्यातासंख्यातानतवस्तुपरिच्छेदकत्वात्सं.
ख्यातासंख्यातानंतकल्यं केवलज्ञानमन्तविकल्पं चेते सर्व पर्यायास्तथा
रागद्वेषमोहपर्यायास्तथाऽन्यपि जीवस्य पर्याया नारकत्वादयो बालयवस्थ-
विरत्वादयश्चेति ॥ ९ ॥
तथैवाह;-
असारं तु चरित्नं कसायवसिओ असंजदो होदि।
उसमदि जहि काले तकाले संजदो होदि ॥ ११ ॥
अकयायं तु चरित्रं कषायवागः असंयतो भवति ।
उपशाम्यति यस्मिन काले तत्काले संयतो भवति ॥११॥
टीका-चारित्रं नामाकपायत्तं यतः कयायवशमोऽसंयतः, मिथ्या-
खकपायादियुक्तो न संयतः स्यात् यस्मिन् काले उपशाम्यति बतायः सन्
कपायान करोति तस्मिन् काले संयतश्चारित्रस्यो भवति। यस्मात्स एप
पुरुषो मिथ्यात्वादियुको मिथ्यादृष्टिरसंयतः सम्यात्वादियुक्तः सन् स एवं
पुनः सम्यगृष्टिः संयतश्च । पुरुषत्वसामान्येन पुनरभेदस्तामालगापि
भेदाभेदात्मक इति ॥ ९१॥

·समयसाराधिकार। यतः कयायवशगोऽसंयतो भवतीति तत- वरं गणपवेसादो विवाहस्स पवेसणं । विवाहे रागउप्पत्ति गणो दोसाणमागरो ॥ ९२ ॥ वरं गणवेशात् विवाहस्य प्रेवशनं । विवाहे रागोत्पत्तिः गणो दोषाणामाकरः ॥ ९२॥ टीका--यतेरंतकाले गणप्रवेशाच्छिप्यादिमोहनिबंधनकुलमोहकारणा- पंचपार्श्वग्यसंपर्कादरं श्रेष्ठं विवाहे प्रवेशनं वरं गृहप्रवेशो यतो विवाहे दारादिग्रहणे रागोत्पत्तिर्गणः पुनः सर्वदोषाणामाकरः सर्वेऽपि मिथ्यावा- सयमकथायरागद्वेषादयो भवंतीति ॥ ९२ ॥ कारणाभावेन दोषाणामभाव इति प्रतिपादयन्नाह,--- पञ्चयभूदा दोमा पञ्चयभावेण णस्थि उत्पत्ती। पञ्चयभावे दोसा णरसंति णिरासया जहा बीयं ।।९३ ॥ प्रत्ययभूता दोषा :प्रत्ययाभावेन नास्ति उत्पत्तिः। प्रत्ययाभावात् दोपा नश्यति निराश्रया यथा बीजं ॥ ९३ ॥ टीका-प्रत्ययात्कर्मबंधात् शिष्यादिमोहनिबंधनकुलमोहकारणाद्भूताः संजाता दोपा रागद्वेषादयः कलुपजीवपरिणामाः, प्रत्ययाभावाच रागद्वेषा- दिकारणभूतकर्माभावाञ्च नास्त्युत्पत्तिर्नेव प्रादुर्भावस्तेषां दोपाणां यतश्चा- त्पनिनास्ति ततः प्रत्ययाभावात्कारणाभावादोषा मिथ्यात्वासयमकपाय- योगनिर्मितजीवपरिणामा नश्यंति निर्मूलं क्षयमपनति निगश्रयाः संतः स्वकीयप्रादुर्भावकारणमंतरेण, यथा प्रत्ययाभावाद्रीजमंकुरं न जन- यति बीमस्यांकुरोत्पत्तिनिमितं क्षितिजलपवनादित्यरश्मयस्तेषामभावे विपरीते पतितं बीजं यथा नश्यति । येषां कारणानां सद्भावे ये दोषा उत्पने तपा कारणानामभावे तत्कलभूतदोपाणामनुत्पत्तिर्यथा प्रत्यया- ·मूलाचार- . भावात्स्वकारणाभावादीजस्यानुत्पत्तिरंकुरत्वेन तत उत्पत्यभावाभिरा- श्रया रागद्वेषादयो दोपा नश्यति यथा बीजमुत्पत्तिमंतरण पश्चान्न- श्यतीति ।। ९३॥ तथा;- हेदू पञ्चयभूदा हेदुविणासे विणासमुवयति । तह्मा हेदुविणासो कायवो सव्वसाहूहि ॥ ९४ ॥ . हेतवः प्रत्ययभूता हेतुविनाशे विनाशमुपयांति। तस्मात् हेतुविनाशः कर्तव्यः सर्वसाधुभिः ॥ ९४॥ टीका-ततः क्रोधमानमायालोभाः प्रत्ययभूताः परिग्रहादया लोभा- दिषु सत्सु जायते ततस्तेपो लोभादीनां हेतूनां विनाशे प्रवसे विनाशमु- पयांति परिग्रहादयो यत एवं ततो हेतुविनाशः कर्तव्यः सर्वसाधुभिः प्रम-- त्तादिक्षीणकयायांतैलेभादीनामभावे परिग्रहेच्छा न जायते मुर्छादिपरि- ग्रहस्तदभावे प्रयत्नः कार्यः । पूर्वकारिकया कारणाभावे कार्यस्याभावः प्रतिपादितोऽनया पुनः कार्यस्यामावो निगदितः । अथवा पूर्वगाथोपसंहागर्थय गाथा तत एवमभिसंबंधः कार्यः, हेतवः कारणानि प्रत्ययभूतानि कार्याणि . हेतुविनाशे तेषां सर्वेषां विनाशो यतः कारणाभाव कार्यस्य चाभावम्ततो हेतुविनाशे यनः कार्य इति ॥ ९४ ॥ दृष्टांत दाटीतेन योजयन्नाहः- जंजे जे जीवा पंजायं परिणमंति संसारे । रायस्स य दोसस्स य मोहस्सं वसा मुणेयव्वा ॥ ९५ ॥ यं यं ये ये जीवाः पर्यायं परिणमंति संसारे। रागस्य पदोपस्य च मोहस्य यशा ज्ञातव्याः ॥९५॥ . .

·समयसाराधिकार । टीका-यं यं पर्यायविशेष नारकत्वादिस्वरूपं परिणमंति गृहति जीवाः संसारे ते पर्यायास्ते च जीवा रागस्य द्वेषस्य मोहस्य च वशास्तदायताः परिणमंतीति ज्ञातव्याः कर्मायत्तत्वात्सर्वसांसारिक- पर्यायाणामिति ॥ ९५॥ रागदपफलं प्रतिपादयन्नाह;- अत्थस्स जीवियम्स य जिम्मेवत्थाण कारणं जीवो। मरदि य मारायेदि य अणंतसो सबकालं तु ॥ ९६ ॥ अर्थस्य जीवितस्य च जिदोपस्थयोः कारणं जीवः । नियते च मारयति च अनंतशः सर्वकालं ॥ ९६ ॥ टीका--अर्थस्य कारणं गृहपशुवम्रादिनिमित्तं जीवितस्य च कारणं आत्मरक्षार्थ जितायाः कारणं आहारस्य हेतोरुपरथस्य कारणं कामनि- मितं जीवो म्रियते स्वयं प्राणत्यागं करोति मारयति चान्याँश्च हिनस्ति प्राणविघातं च कारयति अनंतशोऽनंतवारान् सर्वकालमेवेति ॥ ९६ ॥ तथा;- जिभोवत्थणिमित्तं जीवो दुक्खं अणादिसंसारे। पत्तो अणंतसो तो जिभोवत्थे जयह दाणि ॥ ९७ ॥ जिव्होपस्थनिमित्तं जीवो दुःखं अनादिसंसारे। मास: अनंतशः ततः जिन्होपत्थं जय इदानीं ॥२७॥ टीका-रमनेन्द्रियनिमित्तं स्पर्शनेन्द्रियनिमिनं चानादिसंसारे जीवी दुर प्राप्तोऽनंतशोऽनंतवारान् यतोऽतो जिदामुपस्थं च जय सर्वथा त्यजेदानी सांप्रतमिति ॥ ९७ ॥ चदुरंगुला च जिम्मा अमुहा चदुरंगुलो उवयों वि। 'अद्वंगुलदोसण दु जीवो दुवं सु पप्पोदि ॥ ९८ ॥ .

·मूलांचारे- .- चतुरंगुला च जिद्धा अशुभा चतुरंगुल उपस्थोपि । अष्टांगुलदोपेण तु जीयो दुःखं खलु पानोति ॥ ९८॥ टीका-चतुरंगुलप्रमाणा जिह्वा अशुभा चतुरंगुलप्रमाणं चोपाथं "मैथुनक्रियानिमित्तं एतदृष्टांगुलदोषणैव जीवो दुःखं प्राप्नोति स्फुटं यतस्ततो जिह्वामुपस्थं च त्यज जयेति ॥ ९८॥ स्पर्शनजयकारणमाह;- बीहेदव्वं णिचं कट्टत्थरस वि तहित्थिरुवस्स ।, हवदि य चित्तक्खोभो पञ्चयभावेण जीवस्स ॥ ९९ ॥ भेतव्यं नित्यं काष्ठस्थादपि तथा स्त्रीरूपात् । भवति च चित्तक्षोमः प्रत्ययभावेन जीवस्य ॥ ९९ ।। टीका-भतव्यं नित्यं सर्वकालं वासः कर्त्तव्यः काष्ठस्थादपि स्रीरूपात् काष्ठलेपचित्रादिकर्मणोऽपि स्त्रीरूपादुद्वेगः कर्तव्यो यतो भवति चित्तक्षोभः मनसश्चलनं प्रत्ययभावेन विश्वासात्कारणवशाजीवस्योति॥१९॥ तथा--- घिदभरिघडसरित्थो पुरिसो इत्थी बलंतअग्गिसमा । तो महिलेयं दुक्का णट्ठा पुरिसा सिवं गया इयरे ॥१०॥ घृतभृतघटसदृशः पुरुपः स्त्रीज्यलदनिसमा । वा महिलामंतं दौकिता नष्टाः पुरुपाः शिवं गता इतरे ॥१०॥ टीका-पुरुषो धृतभृतकुंभसदृशः वी पुनर्चलदनलमदृशी यथा प्रनलमिसमीपे त्यांन ? घृतपूर्णघटः शी प्रक्षिराति तथा स्त्रीसमीपे मनुष्या यत एवं ततो महिलायाः समीपमुपस्थिता जन्पहासादिवशं गताः पुरुषा नष्टा ये च न तत्र संगतास्ते शिवं गताः शिवंगति प्राप्ता इति ॥ १०॥ १ अस्य स्थाने 'स्थितः' इत्यनेन पाटेन भाय। २ शिर्वा गति प्रेस-पुस्तके ।

·समयसाराधिकारः। १४१. -~ Maru तथा;- मायाए बहिणीए धूआए मूइ बुड्ढ इत्थीए। बीहेदवं णिचं इत्थीरुवं णिरावेक्ख ॥ १०१ ॥ मातुः भगिन्या दुहितुः मूकाया वृद्धायाः स्त्रियाः । भतध्यं नित्यं स्त्रीरूपं निरपेक्ष ।। १०१ ॥ टीका-मातुः स्त्रीरूपाद्भगिन्याश्च स्त्रीरूपात् दुहितुश्च स्त्रीरूपात् मूकाया वृद्धायाश्च स्त्रीरूयात् भेतव्यं नित्यं निरपेक्षं यतः स्त्री तु पावक- रूपमिव सर्वत्र दहति ॥ १०१ ॥ तथा,- हत्थपादपरिच्छिण्णं कण्णणासवियप्पियं । अविवास सदि णारिं दूरिदो परिवजए ॥ १०२॥ हस्तपादपरिच्छिन्नां कर्णनासाविकल्पितां । अधिवाससं सहीं नारी दूरत. परिवर्जयेत् ॥ १०२॥ टीका इस्तच्छिन्ना पादच्छिन्ना च कर्णहीना नासिकाविहीना च सुपु विरूपा ययपि भवति तथापि अविवस्त्रां सती नग्नामित्यर्थः, नारी दूरतः परिवर्जयेत् यतः काममलिनस्तां बांछेदिति ॥ १०२ ॥ ब्रह्मचर्यभेदं प्रतिपादयन्नाह,- मण बंभचेर वचि बंमचेर तह काय बमचेरं च । अहवा हु बमचेरं दव्यं भावं ति दुवियप्पं ॥ १०३ ॥ मनसि ब्रह्मचर्य वचसि ब्रह्मचर्य तथा कार्य ब्रह्मचर्य च । अथवा हि ब्रह्मचर्य द्रव्यं भावमिति द्विविकल्पं ॥ १०३॥ टीका-मनसि ब्रह्मचर्य वचसि ब्रह्मचर्य काये ब्रह्मचर्यमिति विप्र- ·समयसाराधिकारः। . , . तथा शयनशोधनमपि च स्त्रीसंसर्गोपि अर्थसंग्रहणं । पूर्वरतिस्मरणं इंद्रियविषयरतिः प्रणीतरससेवा ॥१०६॥ टीका-तथा शयनं तूलिकापर्यकादिकं शोधनं क्रीडागृहं चित्रशा- लादिक रहस्यस्थानं कामोदेककारणं पंचममब्रह्म । तथापि च स्त्रीसंसर्गे गगो- स्कटवनिताभिः कटाक्षनिरीक्षणपराभिरुपप्लवशीलाभिः संपर्कः कीदनं पष्ठमब्रह्म । तथार्थस्य सुवर्णादिकस्याभरणवस्त्रादिकस्य च ग्रहणं सप्तममब्रह्म । तथा पूर्वरतिस्मरणं पूर्वस्मिन् काले यत् क्रीडितं तस्यानुस्मरणं चिंतनमष्ट- ममब्रह्म । तथेंद्रियविषयेषु रूपरसगंधशब्दस्पर्शेषु कामागेषु रतिः समीहा नवममब्रह्म । तथा प्रणीतरससेवा इष्टरसानामुपसेवनं दशममब्रह्म । अब्रह्म- कारणवादब्रह्मेति ।। १०६ ॥ तस्य दशप्रकारस्यापि परिहारमाह;- दसविहमबंभामिणं संसारमहादुहाणमाया। परिहाइ जो महप्पा सो दृढमव्वदो होदि।।१०७॥ दशयिधमब्रह्म इदं संसारमहादुःखानामावाई। परिहरति यो महात्मा स दृढब्रह्मनतो भवति॥१०७॥ टीका-एवं दशमकारमप्यब्रह्मेदं संसारकारणानां महदुःखानामावा- हमवस्थानं प्रधानहेतुभूतं परिहरति यो महात्मा संयतः स दृब्रह्मवतो भवति । भावाब्रह्मकारणं द्रव्याब्रह्मकारणं च यः परित्यजति तस्योभयथापि ब्रह्मचर्य सम्यक् तिष्ठतीति स च चारित्रवानिति ॥ १०७॥ परिग्रहपरित्यागे फलमाह;- कोहमदमायलोहेहिं परिगहे लयइ संसजइ जीवो। तेणुभयसंगचाओ कायम्बो सब्बसाहूहि ॥ १०८ ॥ - ·१४४ मूलाचार- AMAV Annamroren । क्रोधमदमायालोभैः परिग्रहे लगाति संसजति जीयः। तेनोमयसंगत्यागः कर्तव्यः सर्वसाधुभिः ॥ १०८॥ टीका-यतः क्रोधमदमायालोभैः परिग्रहे लगति संसजति परिग्रह- त्वात् गृहाति जीवस्तेन कारणेनोभयसंगत्यागः कर्तव्यो वाद्याभ्यंतरपरि- ग्रहपरिहारः कार्यः । उभयात्रा च परिहरणीयं येन सह कोधमानमाया- लोभाश्च यत्नतस्त्याज्याः सर्वसाधुभिरिति ।। १०८ ॥ ततः- णिसंगो णिरारंभो भिक्साचरियाए सुद्धभावो य। एगागी झाणरदो सध्वगुणड्डो हवे समणो॥ १०९ ॥ निःसंगो निरारंभो मिक्षाचर्यायां शुद्धभावश्च। एकाकी ध्यानरतः सर्वगुणाढ्यो भवेत् श्रमणः ॥ १०९ ॥ टीका-उभयपरिग्रहाभावैनि:संगो मूरिहितस्ततम निराग्भः पाप- क्रियादिभ्यो निवृत्तस्ततश्च भिक्षाचर्यायां शुद्धभावो भवति ततश्चका ध्यानरतः संजायते ततश्न सर्वगुणान्यः सर्वगुणसंपन्नो भवेत् ।। १०९ ॥ श्रमणविकल्पमाह;- णामेण जहा समणो ठावणिए तह य दृबमावेण । णिक्खेवो वीह तहा चढविहो होइ णायव्यों ॥११०॥ नाना यथा श्रमणः स्थापनया तथा चदव्यभावाम्यां। निक्षेपोपिइह तथा चतुर्विधो भवति ज्ञातव्यः ॥११०॥ टीका-अमणगोचरं निक्षेपमाह;-नाम्ना यया श्रमणः स्थापना तथव तत्र द्रव्येण भावेन च तयैव दृष्टयः । नामभ्रमणमा नामश्रमण: तदाकृतिउँपादिपु स्थापनाश्रमणो गुणरहितलिंगमरणं द्रव्यमणी मुलगु- ·समयसारााधेकारः णोत्तरगुणानुपानप्रवणभावो भावभ्रमणः । एवमिह निक्षेपस्तथैवागमप्रतिपा- दितक्रमेण चतुर्विधो भवति ज्ञातव्य इति ।। ११० ॥ तेषां मध्ये भावश्रमणं प्रतिपादयन्नाह;- भावसमणा हु समणा ण सेससमणाण सुग्गई जम्हा । जहिऊण दुविहमुथाहिं भावेण सुसंजदो होह ॥ १११ ॥ भावश्रमणा हि श्रमणा न शेषश्रमणानां सुगतिर्यस्मात् । .हित्या द्विविधमुपधि मायने सुसंयतो भव ॥ १११ ॥ टीका-भावश्रमणा एवं श्रमणा यतः शेपश्रमणानां नामस्थापनाद्र- व्याणां न सुगतिर्यस्मानस्मादिविधमुपधिं द्रव्यभावरूपं परित्यज्य भावेन सुसंयतो भवेति ।। १११॥ भिक्षाशुद्धिं च कुर्वित्याह,- वद्सीलगुणा जम्हा भिक्खाचरिया विसुद्धिए ठति । तम्हा मिक्खाचरियं सोहिय साहू सदा विहारिज॥११२॥ व्रतशीलगुणा यस्मात् भिक्षाचर्याया विशुद्धा तिष्ठति। तस्मात् भिक्षाचर्या शोधयित्या साधुः सदा विहरेत् ॥ ११२ ॥ टीका-व्रतानि शीलानि गुणाश्च यस्माद्भिक्षाचर्याया विशुद्धयां सत्यां तिथंति तस्माद्क्षिाचर्या संशोव्य साधुः सदा विहरेत् । भिक्षाच- यीशुद्धिश्च प्रधानं चारित्रं सर्वशाखसारभूतमिति ॥ ११२ ॥ तथैतदपि विशोध्याचरेदित्याह;- भिक्खं वक्तं हिययं सोधिय जो चरदि णिञ्च सो साहू। एसो सुद्विद साहू भणिो जिणसासणे भयवं ॥११३ ॥ भिक्षा वाक्यं हृदयं शोधयित्वा यः चरति नित्यं स साधुः। एप सुस्थितः साधुभणितो जिनशासने भगवान् ॥ ११३॥ १०

·मूलाचारे-
-
टीका-भिा गांचशिद्धिं चास्य वचनन्दि ददयं मन' शुद्धि
विशोध्य यश्चरति चारित्रोद्योगं करोति माधुनित्यं स एष मुस्थितः सर्व-
गुणोपेतः साधुणितो भगवान्, क? जिनशामने सर्वज्ञागमे इति ॥११३॥
तयेतदपि मुठ ज्ञात्वा चरत्वित्याह;-
दव्यं सत्तं कालं मा सनिं च सुष्टु णाऊण ।
झाणज्झयणं च तहा साहू चरणं समाचरऊ॥११४ ॥
दव्यं क्षेत्र कालं भावं शक्ति च सुप्न दात्या ।
ध्यानाध्ययनं च तथा साधुशरणं समाचरतुग ११४ ॥
टीका-द्रव्यमाहारगरांगादिकं क्षेत्रं गांगलरूपादिक काल गुपमा-
मुपमादिकं गीतोष्णादिक भावं परिणामं च मुठ मावा ध्यानमध्ययनं
तथा ज्ञात्वा साधुचरणं समायरतु । एवं फयितपकारा पारितमुन्द्धि-
भवति ।। ११४॥
तयाँभयन्यागफलमा
चाओ य होइ दुविही संगचाओ कटतचाओ य।
उमयजा किचा साह सिद्धिं लह लहदि ॥ ११५॥
त्यागध भवति द्विविधः संगत्यागः फलप्रत्यागय ।
उभयत्यागं कृत्या मापुः सिद्धि लघु लभते ॥ ११५॥
टीका-त्याग भाति विधिः संगत्यागः करमत्यागध तन उभय-
त्याग कृत्वा साधुरी भी सिद्धि मत न तर मंदा नि ।। ११५॥
গ্যনিয়মিষশােস্থ্যবণি নিব
दर्भनदि मिथ्यात्वात्ययदि र प्रतिपादयगा-
पुढयीकायिगजीरा पुनी पापि अस्सिदा संनि ।
तम्हा पुढवीए आरंमे णि पिराहणा तेसि ॥११६ ॥

·समयसाराधिकारः। १४७ थिवीकायिकजीयाः पृथिव्याः चापि आश्रिताः संति । तस्मात् पृथिव्या आरंभे नित्यं विराधना तेषां ॥ ११६ ।। टीका-पृथिवीकायिकजीवास्तवर्णगंधरसाः सूक्ष्माः स्थूलाच तदा- श्रिताश्चान्ये जीवास्त्रसाः शेषकायाश्च सेति तस्मात्तस्याः पृथिव्या विरा- धनादिके खननदहनादिके आरंभे आरंभसमारंभसंरंभादिके च कृते निश्चयेन तेषां जीवानां तदाश्रितानां प्राणव्यपरोपणं स्यादिति । एवमप्का- यिकतेजःकायिकवायुकायिकवनस्पतिकायिकत्रमकायिकानां तदाश्रितानां च समारंभे ध्रुवं विराधनादिकं भवतीति निश्वेतव्यम् ॥ ११६ ॥ तम्हा पुढविसमारंभो दुविहो तिविहेण वि । जिणमग्गाणुचारीणं जावजीवं णकप्पई ॥ ११७ ॥ तस्मात् पृथिवीसमारंभो द्विविध. त्रिविधेनापि । जिनमार्गानुचारिणा यावजी न कल्प्यते ॥ ११७ ॥ टीका:-यतः पृथिवीकायिकादीनां तदाश्रितानां च समारंभे ध्रुवा हिंसा तस्मात्पृथिवीसमारंभः सननादिको विविधो द्विप्रकागे पृथिवीकायिक- तदाश्रितोभयरूपोऽपि विविधेन मनोवाकायरूपेण जिनमार्गानुचारिणां यावजीव न कम्यते न यज्यत इति । एवमप्ने जोवायुवनस्पतिवमानां विप्र- कारेऽपि समारंभेऽवगाहनसेचनज्वालनतापनवीजनमुसवातकरणच्छेदनत- क्षणादिकं न कल्यते जिनमार्गानुचारिण इति ॥ ११७ ॥ असंयमप्रत्ययं तद्दिशुद्धिं च प्रतिपाद्य मिथ्यात्वप्रत्ययं तदिशुद्धिं प्रतिपादयनाह- जो पुढविकाइजीये ण वि सद्दहदि जिणेहिं णिहिटे। दूरत्यो जिणवयणे तस्स उवट्ठावणा णत्थि ॥ ११८॥ - ·१४८. भूनाचार- यः पृथिवीकायिकजीयान् नापि श्रद्दधाति जिनःनिर्दिशान । दूरस्थो जिनवचनात् तस्य उपस्थापना नास्ति । ११८॥ टीका-यः पृथिवीकायिकान् जीयान् न श्रदधाति नाभ्युपगमति जिनः प्रजातान् प्रतिपादितान् स जिनवचनात् द स्थितो न तस्योपस्या- पनाऽस्ति न तस्य सम्यग्दर्शनादिषु संस्थितिवियते मिथ्यास्यादिति । एवम- फायिकान बनरमतिकायिन असमायिाँध तदाश्रितोंश्च यो नाभ्या- गच्छति तस्यायुपस्थापना नास्ति मोपपि मिथ्याग्दि न कदाचिदपि मनिमा तस्य स्थितियतो दर्शनाभागेन चारित्रस्य शानस्य दाभाव एप दर्शनाविनाभावियानयोरिति ।। ११८ ॥ यः पुनः अश्याति स सदष्टिरिति प्रतिपादपन्नाह - जो पुद विकायजीवे अइसद्दहदे जिणेहि पण्णते। उबलन्द्वपुण्णपावस्स तस्सुवट्ठायणा अस्थि ॥ ११९ । । यः पृथिवी कायिकजीयान् अतिम्रद्दधाति जिनः प्रशतान् । उपलब्धपुण्यपापस्य तस्योपस्थापना अस्ति । ११९ ॥ टीका-य: रविर्गायिनीतिदाभिनाश्वातिमयेन धाति मन्यने जिनः प्रजातान तस्योपरब्यपुरपायोपथापना विपने मोक्षमार्गे तन्य संस्थिनिरवश्यंभाविनानि । एवमयायिस्तेन वापिक्यायुधानिक बनमतिकायिात्रमफायिकान्तटाभिनाज या अाधानि त्यने मनाति तम्योपलमध्यपापायोपस्थापना विपन इति ॥ ११॥ न पुनः श्रदधाति तस्य फलमा,-- ण सद्दहदि जो एदे जीये पुदायिदं गदे। स गच्छे दिग्धमदाणं लिंगरयो वि दुम्मदी ॥१२०॥ न प्रदधाति य एतान् जीयान पृथिवीपं गतान । म गरऐपमा लिंगरयोपि हि मंतिः ॥

·मूलाचारे- , यत्नेन चरतः फलमाह,- जदं तु चरमाणस्स दयापेहुस्स भिक्खुणो। णवं ण बज्झदे कम्म पोराणं च विधूयदि ॥ १२३ ।। यत्नेन तु चरतः दयाप्रेक्षकस्य भिक्षोः। नवं न वध्यते कर्म पुराणं च विधूयते ॥ १२३॥ टीका-यत्नेनाचरतो भिक्षोदयाप्रेक्षकस्य दयाप्रेक्षिणो नवं न बध्यते कर्म चिरंतनं च विधूयते निराक्रियते । एवं यत्नेन तिष्ठता यत्नेना- सीनेन यलेन शयनेन यत्नेन भनानेन यत्नेन भाषमाणन नवं कर्म न बध्यते चिरंतनं च क्षीयते ततः सर्वया यत्नाचारेण भवितव्यमिति ॥१२॥ समयसारस्योपसंहारगाथेय,- एवं विधाणचरियं जाणित्ता आचरिज जो मिक्खू । णासेजण दु कम्मं दुविहं पिय लहु लहइ सिद्धिं॥१२४॥ एवं विधानचरितं ज्ञात्वा आचरेत् यो भिक्षुः । नाशयित्वा तु फर्म द्विविधमपि च लघु लभते सिद्धि॥१२४ ॥ टीका-एवमनेन प्रकारेण विधानचरितं क्रियानुदानं शात्या आचरति यो भिक्षुः म साधु शायित्वा कर्म विप्रकारमपि शुभाशुभम्पमपि द्रव्यरूप भावरूपं वा शीघ्रं लभते सिद्धि यत एवं चारित्रान्माक्षी भरति गर्यस्य सारभूतं चारित्रं तत इति दशमम्य समयसारसंशकस्याचारस्य । १२४ ॥ इति श्रीमट्टिकर्याचार्यवर्यप्रणीते मूलाचारे श्रीवमु- नंगाचार्यप्रणीताचारवृत्त्यारण्यटीकामहित दामः समयमागरिकार: *स-ग-पुस्तकेय स्थानेऽ पाउ.- इति यमुनन्दिविरचिनायामाचरानो दरामः पहिन्दः ।

·शीलगुणाधिकारः। १५१ ww-mmwwArmaniree शीलगुणाधिकारः। सीलगुणालयभूदे कल्लाणविसेसपाडिहेरजुदे। वंदित्ता अरहते सीलगुणे कित्तइस्सामि ।। १ ।। शीलगुणालयभूतान कल्याणविशेषप्रतिहार्ययुक्तान् । चौदत्त्वा अर्हतः शीलगुणान् कीर्तयिष्यामि ॥१॥ टीका-शील-शीलं व्रतपरिरक्षणं शुभयोगवृत्तिरशुभयोगवृत्तिपरिहार आहारभयमैथुनपरिग्रहसंज्ञाविरतिः पंचेंद्रियनिरोधः कायसंयमविषयोद्भव- दोषाभावः क्षात्यादियोगश्च, गुणा-गुणाः संयमविकल्पाः पंचमहावतादयः कपायाद्यभावोऽतिक्रमायभावः षट्रायसविकल्पसंयमदशप्रकाराब्रह्माभाव आकं- पितादिदोषविमुक्तिरालोचनादिप्रायश्चित्तकरणं, शीलानि च गुणाश्च शील- गुणास्तेषामालयभूताः सम्यगवस्थानं संजाताः शीलगुणालयभूतास्तान शीलगणालयभूतान् बतानां व्रतपरिरक्षणानां चाधारान् । कल्लाण-कल्याणानि स्वर्गावतरणजन्मनिष्क्रमणकेवलज्ञानोत्पत्तिनिर्वाणगमनानि, विसेस-विशेषा अतिशयविशेषाश्चतुस्त्रिंशत्, स्वाभाविका दश निःस्वेदत्वादिकाः, धार्तिकर्म- क्षयजा दश गन्यूतिशतचतुष्टयसुभिक्षत्वादिका, देवोपनीताश्चतुर्दश सर्वाई- मागधिकभापादयः, पाहिहेर-प्रातिहार्याण्यष्टौ सिंहासनादीनि, जुदे-युक्तान सहितान, कल्याणानि चातिशयविशेषाश्च प्रातिहार्याणि च कल्याणविशेष- प्रानिहार्याणि तैर्युकास्तान् कल्याणविशेषप्रातिहार्ययुक्तान् सर्वान सर्वज्ञत्व- चिन्होपेतान त्रिषष्टिकर्मक्षयजगुणसंयुनान्, वंदित्ता-वदित्वा प्रणम्य,अरहत- अर्हतः सर्वशनायान्, शीलगुणे-शीलगुणान् शीलानि गुणांश्च, कित्तइस्सामि- कीर्तयिष्यामि सम्यगनुवर्तयिष्यामि । अर्हतः शीलगुणालयभूतान् कल्याण- विशेषप्रातिहार्ययुक्तान वंदित्वा शीलगुणान् का यष्यामीति संबंधः ॥१॥ .

·शीलमुणाधिकार। १५३ -- mann 'योगादीनां भेदपूर्वक स्वरूपमाह;- तिण्हं मुहसंजोगो जोगो करणं च असुहसंजोगो। आहारादी सण्णा फासादिय इंदिया णेया॥३॥ बायाणां शुभसंयोगो योगः करणं च अशुभसंयोगः । आहारादयः संज्ञाः स्पर्शनादीनि इंद्रियाणि ज्ञेयानि ॥३॥ टीका-तिहं-बयाणां मनोवाक्कायानां, सुहसंजोगो-शुभेन संयोगः शुमसंयोगः पापक्रियापरिहारपूर्वकशुभकीदाननिमित्तव्यापारः सर्वकर्म- क्षयनिमित्तवारगुतिर्योग इत्युच्यते । करणं च-करणं क्रिया परिणामो वा तेषां मनोवाकायानां योऽयमशुभेन संयोगस्तत्करणं पापक्रियापरिणामः पापा- दाननिमितव्यापारव्याहारौ च करणमित्युच्यते । आहारादी-आहारादय 'आहारभयमैथुनपरिग्रहाः,सग्णा-संज्ञा अभिलापाः,चतुर्विधाशनपानसायस्वा- म्यान्याहार:, भपकर्मेदपाच्छरीरवाइमनःसंबंधिजीवप्रदेशानामाकुराला, भयं, स्त्रीपुमयोश्चारित्रमोहोदये सति रागपरिणामाविष्टयोः परस्परं स्पर्शनं प्रतीच्छा मैथुनं, गोमहिपीमणिमौक्तिकादीनां चेतनाचेतनानां बाह्यानां आभ्यंतराणां च रागादीनामुपधीनां संरक्षणार्जनसंस्कारादिलक्षणा व्यापृतिः परिग्रहः, आहारसंज्ञा भयसंज्ञा मैथुनसंज्ञा परिग्रहसंज्ञा चेति । फासादिय-स्पर्शनादी- नींद्रियाणि जयानि स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्राणीन्द्रियाणि ज्ञातव्या- नीति ॥ ३॥ पृथिव्यादीनां भेदं स्वरूपं च प्रतिपादयन्नाह;- पुढविदगागणिमारुदपत्तेयअणंतकायिया चेव । विगतिगचदुपंचेंदिय भोम्मादि हवंति दस एदे ॥ ४ ॥ पृथिव्युदकानिमारुतप्रत्येकानंतकायिकाश्चैव । द्वित्रिचतुःपंचेंद्रिया भ्यादयो भवति दशैते ॥ ४ ॥ . - ·१५४ मूलाचार- टीका-पुददि-पृथिवी । दग-आपो जलं । अगाण-आनः । मारुद--मास्त: वातः । पत्तेय-प्रत्येक एकं जीवं प्रति कारणं शरीरहेतु. पुद्गलप्रचयः प्रत्येकमसाधारणं । अणत-अनंतः साधारण । काथिया चेह- कायिकाश्चैव । पृथिवी कायो विद्यते येपो ते पृथिवीकायिकाः, आप: कायो विद्यते येषां ते अकायिकाः, तेजः कायो विद्यते येषां ते तंजः- कायिकाः, मारुतः कायो वियते येषां ते मारुतकायिकाः, प्रन्येकः कायो विद्यते येषों से प्रत्येककायिका पूगफलनालिकेरादयः, अनंतः कायो विद्यते येषां तेऽनंतकायिका गुडूचीमूलकादयः, चशब्द उक्तगमुचयार्थः, एक्कारोs- वधारणार्थः । पृथिवीकायिकादयः स्वभेदभिन्ना बादराः पुस्माः पर्याप्ता अपर्याप्ताश्चैवेति । विगतिगचदुपंचेंदिय-इन्द्रियगन्दः प्रत्येकमभिसंपन्यते दीन्द्रियाः कृम्यादयः, श्रीन्द्रिया मत्कुणादयः, चतुगिद्रिया भ्रमरादयः, पंचेंद्रिया मंडूकादयः । भोम्मादि-भूम्यादयः। हांति-भवंति । दस-दश । एदे-एते पृथिवीकायिकादयः पंचेंद्रियपयता दशव भवति नान्य इति १४ ॥ श्रमणधर्मस्य भेदं स्वरूपं च प्रतिपादयन्नाह;- खंती मदय अजव लायब तय संजमो अंकिचणदा । तह होदि मचेरं सचं चागो य दस धम्मा ॥५॥ क्षांतिः मार्दवमार्जवे लाययं तपः संयमः अकिंचनता। तथा भवति ब्रह्मचर्य सत्यं त्याग दश धर्माः॥ ५॥ टीका:-ती-उनमक्षमा रामयिनिोतुमार्गणार्थ परकुलान्यायन- स्तीर्थयात्रायर्य वा पर्यटतो यईटजनाकोमोत्यागनावशातार नभन्नन- शरीग्यापादनादीना मन्निधाने स्वाने कामयानुगनिः शांतिः । मदा-मृदो- र्भाव मार्दवं जात्यादिमदावादभिमानाभारः । अन्नर-नोमीर मान मनोगमायानामवाना पवनगाभांग तापवं अननिवाग्लं गं स्वान्तःग।

·vy 1 शीलगुणाधिकारः। कर्षप्राप्ती लोभनिवृनिः । तब-तपः कर्मक्षयार्थ तन्यंत शरीन्द्रियाणि पस्तद्वादशविधं पूर्वोक्नमवसेयं । संजो-संयमो धर्मोपबृंहणार्थ समितिषु तमानस्य प्राणीन्द्रियदयाकपायनिग्रहलक्षणः । अचिगदा-नास्य केंचनाम्स्यकिचनोऽकिंचनस्य भार आकिंचन्यमचिनता उपात्तप्वनि परगदिपु संस्कागपोहाय ममेदमित्यभिसंबंधनिवृतिः । ताह होदि-तथा पवति तथा तेनैव प्रकारणे दशाब्रह्मपरिहारेण , बंभचे-ब्रह्मचर्य अनु. तांगनास्मरणकथाश्रवणम्रीसंसनशयनादिवर्जनं स्वतंरवृनिनित्ययों या गुरुकुलबासो ब्रह्मचर्य । सच-सत्यं परोपतापादिपग्विर्जितं कर्मादानकार- गान्निवृत्तं साधुवचनं सत्यं । चागो-त्यागः संयतम्य योग्यज्ञानादिदानं त्यागः चशब्दः समुच्चयार्थः । दस धम्मा-दशैते धर्मा दशकागेऽयं श्रमणधों व्याख्यात इति ॥५॥ शीलानामुत्पनिनिमिनमक्षसंकमणोचारणकममाह.-- मणगुत्ते मुणिवसहे मणकरणोम्मुक्कसुद्धमावजुदे । आहारसण्णविरदे फासिंदियसंपुढे चेव ॥ ६ ॥ पुढवीसंजभजुत्ते संतिगुणसंजुदे पढमसीलं । अवलं ठादि विमुद्धे तहेव सेसाणि याणि ॥७॥ मनोगुतस्य मुनिवृपमस्य मनःकरणोन्मुकशुद्धमाययुक्तस्य । आहारसज्ञाविरतस्य स्पर्शनंद्रियसंवृतस्य चैव ॥ ६॥ पृथिवी संयमयुक्तस्य क्षतिगुणसंयुक्तस्य प्रथमशीलं । अचलं तिष्ठति विमुद्धस्य तथैव शेषाणि झेयानि ॥७॥ टीका-मणगुने-मनसा गुप्तो मनोगुप्तस्तस्य तस्मिन्या मनोगुप्तस्य मनोगुप्ते । मुणिवसंह-मुनिवृपभस्य मुनिवृपों वा, मणकरणोम्मसुन्द- भावजुदे-मनःकरणोन्मुक्तगुदभाश्यतः, मनाकरणोन्मुक्तश्चासौ गुदभा- वश्व तेन युतः मनःकरणोन्मुक्तशुद्धभावयतस्तम्य मनःकरणान्मुक्तशुद्धभा- ·•१५६ मृलाचारे- वयुतस्य मनःकरणोन्मुक्तशुद्धभावयते वा । आहारसण्णविरदे-आहारसंज्ञया विरत आहारसंज्ञाविग्तस्तस्य आहारसंज्ञाविरतस्य आहारसंज्ञाविरते वा । फासिदियसंपुडे-स्पर्शनेन्द्रियं संवृतं यस्यासौ स्पर्शनेन्द्रियसंवृतस्तस्य स्पर्श- . • नेंद्रियसंवृतस्य स्पर्शनेन्द्रियसंवृते वा । चेव-निश्चयेन । पुवीसंजमजने- थिवीसंयमेन युक्तः पृथिवीसंयमयुक्तस्तस्य पृथिवीसंयमयुक्तस्य पृथिवी- संयमयुक्ते घा। खंतिगुणसंजदे-शांतिगुणेन संयुक्तः क्षांतिगुणसंयुक्तस्तस्य क्षांतिगुणसंयुक्तस्य क्षांतिगुणसंयुके वा । पदमसीलं-प्रथमं शीलं तस्येत्यंभूतस्य मुनिवृषभस्येत्थंभूते वा मुनिवृषभे प्रथमं शीलमचलं स्थिररूपं तिष्ठति । शुद्धे चारित्राझ्ये मुनी शुद्धस्य चारित्राभ्यस्य मुवति संबंधः । यतो गुप्ति- भिर्गुप्तोऽशुभपरिणामेविमुक्तः संज्ञादिभिश्च रहितः संयमादिसहितोऽत एव शुद्धः। तहेव-तथैव तेनैव प्रकारेण अनेन वा प्रकारेण । सेसाणि-शेषा- ण्यपि द्वितीयादीनि शीलानि । णेयाणि-ज्ञातव्यानि । अथवा विशुद्धेष भंगेषु यावदचलं तिष्ठत्यक्षः, तथा वारगुप्ते मुनिवृपभे मन करणोन्मुक्त शुद्ध- भावयुक्त आहारसंज्ञाविरते स्पर्शनेन्द्रियसंवृते पृथिवीसंयमयुक्त क्षांतिगण- संयुक्ते च शुद्धे मुनौ द्वितीय शीलं तिष्ठति । तथा कायगुप्ते मुनिपभे एवं शेषाण्युच्चारणविधानान्युच्चार्य तृतीयं शीलं व्रतपरिरक्षणमधलं तिष्ठति । विशुद्धे तत आदि गते अक्षे एवमुञ्चारणा कर्तव्या । मनोगते मुनिवृषभे वा- ककरणोन्मुक्तशुभावयुते आहारसंज्ञाविरते स्पर्शनेन्द्रियसंवृने पृथिवीसंयम- युन क्षतिगुणसंयुक्त च मनिवृषभे चतुर्थशीलं ! तथा वागते मनिवृषभे वाकरणोन्मुक्तशुद्धभावयुक्त आहारसंज्ञाविरते सनन्दियसंदृते पृथिवी- संयमयुक्त क्षांतिगुणसंयुक्त च मुनिवृषमे पंचमं शीलं । तथा कायगुप्ते वाकरणोन्मुक्त शेषाग्यप्युश्चार्य पष्ठ शीलं ब्रूयात् । तिनो गुप्ती. पंक्तयाकारण व्यवस्थाप्य तत ऊई त्रीणि करणानि पंचयाकारेण स्थापनीयानि तत . ऊर्दु आहारादिसंज्ञाः संस्थाप्य ततः पंचेंद्रियाणि ततः पृथिव्यादयः कायास्ततश्च श्रमणधर्माः स्थाप्याः । एवं संस्थाप्य पूर्वोतक्रमेण शेपाणि .

·शीलगुणाधिकारः। १५७ - शीलानि वक्तव्यानि यावत्मऽक्षा अचरं स्थित्वा विमुद्धा भवंति तावद- धादशाशीलसहस्राण्यागच्छंतीति । अथवा मनोगुप्त मुनिवृपों इत्यादि तावदुचार्य यावदशप्रकारश्रमणधर्मातेऽक्षस्तिष्यति तदाऽचलं स्थित्वा विशु- धेऽक्षे ततः शेषा अध्यक्षा अनेन क्रमेण तं प्राप्य स्थापयितव्या यावन्मना गातयः कायगुप्तो निश्चल स्थितस्ततोऽष्टादशशीलसहस्राणि मुनिवृषमस्य पूर्णानि भवतीति । अथवा मनोगुप्तिं धृवां व्यवस्थान्य मनःकरणादिना । सह पटसहस्राणि शीलान्यापाय ततः शरेषु भंगेवचल स्थित्वा विशुद्धेप मनोगप्तिविभुद्धा भवति ततः पुनर्वाग्गुप्ति धुवां कृत्वा पटगहनाणि शीला- नामत्वादनीयानि ततः सर्व भंगा अचलं तिप्रति ततो वाग्गतिविशुद्धा भवति ततः कायगुप्ति ध्रुवों कृत्वा पटमहस्राणि मीलानामुत्पादनीयानि ततः सर्व भंगा अचलं तिष्ट्रनि कायगुमिश्च विशुद्धा भवति शीलानी चाटा- दशमहनाणि संपूर्णानि भवति । एवमेंक स्थिो कृत्वा भंगानामुत्पादन- क्रमो वेदितव्य इति ॥ ६-७ ॥ इदानी गगानामुत्पनिकारणक्रम प्रतिपादयन्नाह,-- इगिवीस चतुर सदिया दस दस दसगा य आणुपुवीय । हिंसादिक्कमकायाविराहणालोयणासोही ।। ८॥ एकविंशतिश्चत्वारः शतं दश दश दश च आनुपा। हिंसातिक्रमकायविराधनाऽऽलोचनाशुद्धयः॥ ८॥ टीका-दगिवीस-एकनाधिका विशतिरेकविंशतिः । चदुर-चत्वारः । मदिया-शतं । दश दश दश त्रयो दशानां भेदाः । आणुपुवीय-आनु- पूा । हिंसा-प्रमादेत. प्राणन्यपरोपणं हिंसा, अत्रादिशब्दो द्रष्टव्यस्तेन हिंसादय एकविंशतिसंख्या भवति । अदिक्कम-अतिक्रमोः विपयाणामु- परि समीहा, आपि आदिशब्दो द्रष्टव्योऽतिक्रमाक्ष्य उपलक्षणत्वादिति । १प्रमादरतः ख-का-गुस्तके।

·मलाचारे- काया-सर्वजीवसमासाः ! विराहणा-विराधना अब्रह्मकारणानि । आलो-. यणा-आलोचना अत्र दोषशब्दो द्रष्टव्य आलोचनादोपाः साहचर्यात् । सोही-शुद्धयः प्रायश्चित्तानि । यथानुक्रमेण हिसादय एकविंशतिरतिक्रम- 'णादयश्चत्वारः कायाः शतभेदा विराधना दश आलोचनादोषा दश शुन्द्वयो दशति संबंध इति ॥ ८॥ के ते हिंसादय इत्याशंकायामाह;- पाणिवह मुसावादं अदत्त मेहुण परिग्गहं चेव । कोहमदमायलोहा भय अरदि रदी दुगुंछा य ॥ १ ॥ मणवयणकायमंगुल मिच्छादसण पमादो य । पिसुणत्तणमण्णाणं अणिग्गहो इंदियाणं च ॥१०॥ प्राणिवधः मुपावादोऽवत्तं मैथुनं परिग्रहश्चैव । क्रोधमदमायालोभाः भयमरतिरतीः जुगुप्सा च ॥ ९ ॥ मनोवचनकायमंगुलं मिथ्यादर्शनं प्रमादश्च । पिशुनत्यमज्ञानं अनिग्रह इंद्रियाणां च ।। १० ।। टीका-पाणिवह-प्राणिवधः प्रमादबतो जीवहिंसनं । मुसाबाद-भूषा- वादोऽनालोच्य विरुद्धवचनं । अदन-अदन परकीयस्याननुमतस्य मह. णामिलापः । मेहुण-मैथुनं वनितासेवाभिगृद्धिः । परिग्गहं-परिमहा पापा- दानोपकरणकांक्षा । चेव-चैव तावत्येव महावतानीति । कोह-क्रोधश्चंडता । मद-मदो जात्यायवलेपः । माय-माया कोटिल्यं । लोह-लोभो वस्तुमानो गृद्धिः । भय-भयं वस्तता । अरदि-अतिरुदेगः अशुभपरिणामः । रदी-रती रागः कुत्तितामिलापः। दुगंडा जुगुप्सा परगुणासहनं । मणवयण- कायमंगुल-मंगुलं पायदानक्रिया तत्प्रत्येकमभिसंबध्यते मनोमंगुलं वाइम- डगलं कायमंगलं मनोवाशायानां पापकियाः । मिछादसण-मिथ्याद- ·शीलगुणाधिकारः। १५९ MR anwww. . र्शनं जिनेन्दमतस्याश्रद्धानं । पमादो-प्रमादश्वायत्नाचरणं विकथादि-. स्वरूपं । पिसुणत्तणं-पेशून्यं परस्यादोषस्य वा सदोषस्य वा दोषोद्भावनं पृष्ठमांसभशित्वं । अण्णाणं-अज्ञानं यथावस्थितस्य वस्तुनो विपरीतावबोधः । अणिमहो-अनिग्रहः स्वेच्छया प्रवृत्तिः, इंदियाण-इंद्रियाणां चक्षुरादीना- मनिग्रहश्चेत्येते एकविंशतिभेदा हिंसादयो द्रष्टव्या इति ॥ ९-१० ॥ अतिक्रमणादीनां स्वरूपं प्रतिपादयन्नाह; अदिकमणं वदिकमणं अदिचारो तहेव अणाचारो। एदेहिं चदहि पुणो सावज्जो होइ गुणियव्यो ।॥ ११ ॥ अतिक्रमणं व्यतिक्रमणमतीचारस्तथैवनाचारः । पतैश्चतुर्मि पुनः सायद्यो भवति गुणितव्यः ॥ ११ ॥ टीका-अदिकमण-अतिक्रमणं संयतस्य संयतसमूहमध्यस्थस्य विषयाभिकांक्षा । यदिक्मण-व्यतिक्रमणं संयतस्य संयंतसमूह त्यत्त्वा विपयोपकरणार्जनं । अदिचारो-अनिचारः व्रतशैथिल्यं ईपदसंयमसेवन च। तहेव-तथैव । अणाचारो-अनाचारो व्रतभंगः सर्वथा स्वेच्छयाँ प्रव- तनं । एदेहि-पतेरतिक्रमणादिभिः । चहि-चतुर्भिः । पुणो-पुनः । सावजो-सावो हिंसाकविंशतिः । होइ-भवति । गुणियबो-गुणितव्यः संगुणनीयः । ततश्चतुर्भिरेकविशतिर्गुणिता चतुरशीतिर्भवतीति ॥ ११ ॥ कायभेदानां स्वरूपं प्रतिपादयन्नाह;- पुढविदगागणिमारुयपत्तेयअणंतकाइया चेव । वियतियचदुपचिंदिय अण्णोण्णवधाय दस गुणिदा १२ पृथिव्यवमिमारुतप्रत्येकानंतकायिकाश्चैव । द्विकत्रिकचतुःपंचेंद्रिया अन्योन्यव्यथिता दशगुणिताः ॥१२॥ १संयतशब्दो ख-ग-पुस्तके नास्ति । २ स्वेच्छाप्रवर्तनं ख-ग-पुस्तके ।

·शीलगुणाधिकारः। worwwwwwwwwwwwww ru ~~~ MP 1 - भूसणयं-भूषणानि शरीरमंडनादीनि मुकुटकटकादीनि शरीरशोभा विष- याकांक्षा का पर्चतानि । छटुं पुण-घष्ठं पुनः । गीयवाझ्यं-गतिं पड्जादिकं वादित्रं ततविततधनसुपिरादिकं करवादनं च, गीतं च वादिनं च गीत- वादित्रं रागादिकांक्षया नृत्तगयामिलापकरणं । अत्यस्स संपओगो-अर्थस्य संप्रयोगः सुवर्णादिद्रव्यसंपर्कः । कुसीलसंसग्गि-कुत्सितं शीलं येषां ते कुशीलास्तैः संसर्गः संवासः कुशीलसंसर्गो रागाविष्टजनसंपर्कः रायसेवा य-राजसेवा च विषयार्थिनो राज्ञामुपश्लोकादिकरणं । रत्ती वि य संय- रणं-रात्रावपि संचरणं कार्यातरेण निशायां पर्यटनं । दस-दश । सील- विराहणा-शीलविराधनाः । भणिदा-भणिताः प्रतिपादिताः । एते स्त्रीसंस- गर्गादयो दश शीलविराधनाः परमागमे समुक्ताः । एतैर्दशविकल्पः पूर्वो- कानि चतुरशीतिमतानि गुणितानि चतुरशीतिसहस्त्राणि भवतीति ॥१३-१४ आलोचनादोषान् प्रतिपादयनाह,- आकंपिय अणुमाणिय जं दि8 वादरं च सुहमं च । छण्णं सद्दाकुलियं बहुजणमधत्त तस्सेवी ॥१५॥ आकंपितमनुमानितं यद् दृनं बादरं च सूक्ष्मं च । छनं शब्दाकुलितं बहुजनमव्यक्तं तत्सेवी ॥ १५ ॥ टीका-~-आर्कपिय--आकंपितदोषो भक्तपानोपकरणादिनाऽऽचार्यमा- कंप्यात्मीयं कृत्वा यो दोषमालोचयति तस्यापितदोषो भवति । अणुमा- णियअनुमानितं शरीराहारतुच्छबलदर्शनेन दीनवचनेनाचार्यमनुमा- न्यात्मनि करुणापरमाचार्य कृत्वा यो दोषमारमीयं निवेदयति तस्य द्विती- योऽनुमानितदोषः । जे दिटुं-यद् दृष्टं अन्यैर्यदवलोकितं दोषजातं तदा- लोचयत्यदृष्टमवगृहयति यस्तस्य तृतीयो दृष्टनामाऽऽलोचनादोषः । बादरं च-स्थूलं च व्रतेवहिंसादिकेषु य उत्पद्यते दोषस्तमालोचयति सूक्ष्म नालोच- ·मूलाचारे- यति यस्तस्य चतुर्यो बादरनामालोचनादोषः स्यात् । सुहुमं च-मूक्ष्म 'च साहस्तपरामर्शादिकं सूक्ष्मदो प्रतिपादयति महावतादिभगं स्थूलं तु नाचष्टे यस्तस्य पंचमं सूक्ष्मं नामालोचनदोषजातं भवेत् । उणं--प्रच्छन्नं व्याजेन दोषकथनं कृत्वा स्वतः प्रायश्चिनं यः करोति तस्य घ; प्रच्छन्नं नामालोचनदोपजातं भवनि । सहाकुलियं-शब्दाकुलितं पाक्षिकचातुर्मा- सिकसांवत्सरिकादिप्रतिक्रमणकाले बहुजनशब्दसमाकुले आत्मीयापराध निवेदयति तस्य सप्तमं शब्दाकुलं नामालोचनादोषजातं । बहुजणं-बहुजन एकस्मै आचार्यायात्मदोपनिवेदनं कृत्वा प्रायश्चित्तं प्रगृह्य पुनरश्रद्दधानोऽप- रस्मै आचार्याय निवेदयति यस्तस्य बहुजनं नापाष्टममालोचनादोपजातं स्यात् । अवत्त-अव्यकः प्रायश्चित्तायकुशलो यस्तस्यात्मीयं दोषं कथयति यो लघुप्रायश्चित्तनिमित्तं तस्याव्यतनाम नवममालोचनादोपजातं भवेत् । तस्सेवी-तत्सेवी य आत्मना दोषैः संपूर्णस्तस्य यो महाप्रायश्चित्तभयादा- त्मीयं दोषं प्रकटयति तस्य तत्सेवी नामा दशम आलोचनादोषो भवेत् । एवमेतैर्दशभिश्चतुरशीतिसहस्राणि गुणितान्यष्टलक्षाभ्यधिकानि चत्वारिंश- त्सहस्राणि भवंतीति ॥ १५॥ आलोचनादिपायाश्चनानां स्वरूपं प्रतिपादयन्नाह,- आलोयण पडिकमणं उभय विवेगो तधा विउस्सग्गो। तव छेदो मूलं पि य परिहारो चेव सद्दहणा ॥ १६ ॥ आलोचनं प्रतिक्रमणमुमयं विवेकस्तथा व्युत्सर्गः। तपश्छेदो मूलमपि च परिहारश्चैव श्रदानम् ।। १६ ॥ टीका-आलोयण-आलोचनं दशदोषविवर्जितं गुरवे प्रमादनिवे- दनमालोचनं । पडिकमणं-प्रतिक्रमणं व्रतातीचारनिर्हरणं । उभय-उभयं आलोचनप्रतिक्रमणे संसर्गदोपे सति विशोधनात्तदुभयं । विवेगो-विवेकः संसकान्नपानोपकरणादिविभजनं विवेकः । तथा-तथा। विउस्सग्गो- ।

·शीलगुणाधिकारः। १६३ n/mr .- युत्सर्गः कायोत्सर्गादिकरणं । तव-तपः अनशनावमोदर्यादिलक्षणं । छेदो-छेदः दिवसमासादिना प्रवज्याहापनं । मूलं--पुनीक्षाप्रापणं । पि य-अपि च । परिहारो चेव-परिहारश्चैव पक्षमासादिविभागेन दूरतः परि- वर्जनं परिहारः । सदहणा-श्रद्धानं सावधगतस्य मनसः मिथ्यादृस्कृता- भिव्यक्तिनिवर्तनं, एते दश विकल्पा विपरीतदोषा भवंति । एतेः पूर्वोक्तानि अपलक्षाभ्यधिकचत्वारिंशत्सहस्राणि गुणितानि चतुरशीतिलक्षसावधवि- कल्पा भवति तद्विपरीतास्तावंत एव गुणा भवंतीति ॥ १६ ॥ गुणोत्पादनक्रममाह;- पाणादिवादविरदे अदिकमणदोसकरणउम्मुक्के । पुढवीए पुढवीपुणरारंमसुसंजदे धीरे ।। १७ ॥ इत्थीसंसग्गविजुदे आकंपियदोसकरणउम्मुक्के । आलोयणसोधिजुदे आदिगुणो सेसया णेया ॥१८॥ प्राणातिपातविरतस्य अतिक्रमणदोपकरणोन्मुक्तस्य । पृथिव्या पृथिवीपुनरारंभसुसंयतस्य धीरस्य ॥ १७ ॥ स्त्रीसंसर्गवियुतस्य आकंपित्तदोपकरणोन्मुक्तस्य । आलोचनशुद्धियुतस्य आदिगुणः शेषा ज्ञेयाः॥१८॥ टीका-पापादिवादविरदे--प्राणातिपातो हिंसातस्मायाणातिपातादि- रत उपरतस्तस्य तस्मिन्वा प्राणातिपातविरतस्य प्राणातिपातविरले वा। अदि- कमणदोसकरणउम्मुक्के-अतिक्रमणमेव दीपस्तस्य करणं अतिक्रमणदोपक- रणं तेनोन्मुक्तः परित्यनस्तस्य तस्मिन्वाऽतिक्रमणदोपकरणोन्मुक्तस्यातिक- मणदोपकरणोन्मुक्ते वा । पुढवीए पुढवी पुण आरंभसुसंजदे धीरे-पृथिव्याः पृथिवीकायिक पृथिव्याः पृथिवीकायिकानां पुनरारंभी विराधनं तस्मिन् सुस- यनो यत्नपरस्तस्य तस्मिन्वापृथिव्या पृथिवीपुनरारंभसुसंयतस्यपृथिवीकायिक ·१६४ मूलाचार- पृथिवीकायिकानां योऽयं पुनरारंभस्तस्मिन् सुसंयते वा धीरे धीरस्य वा साधोः। इत्थीसंसागविजुदे-स्त्रीसंसर्गवियुक्ते स्त्रीजनसंसर्गविमुक्तस्य वा । आर्कपि- यदोसकरणउम्मुक्के-आकंपितदोषस्य यत्करणं तेनोन्मुक्तरयोन्मुक्ते वा । आलो- यणसोधिजदे-आलोचनगुद्धियुक्ते आलोचनशुद्धियुक्तस्य वा, आदिगुणो- आदिगुणः प्रथमो गुणः संजातः ।एवं, सेसया-शेषाश्च गुणाः।णेया-शात- व्या उत्पादनीया इति । हिंसाग्रेकविंशति संस्थाप्य तत ऊर्ध्व अतिक- मणादयश्चत्वारः संस्थापनीयाः पुनस्तत ऊर्ध्व पृथिव्यादिशतं स्थापनी तत ऊर्ध्व दश विराधनाः स्त्रीसंसर्गादयो व्यवस्थाप्यास्तत ऊर्च आकंपिता- दयो दश दोषाः स्थापनीयाः पुनस्तत ऊर्ध्वं आलोचनादयो दश शुद्धयः स्थापनीयास्तत एवमुच्चारणं कर्त्तव्यं-धीरे मुनो प्राणातिपातविरते पुनर- म्यतिक्रमणदीपकरणोन्मुक्ते पुनरपि पृथिव्या पृथिवींपुनरारंभसुसंयते पुन- रपि त्रीसंसर्गवियुक्त पुनरप्याकंपितदोषकरणोन्मुक्त पुनरप्यालोचनशुद्धि- यते आदिगुणो भवति । ततो मृपावादविरतेऽतिक्रमणदीपकरणोन्मुक्त पुनरप्यालोचनशुद्धियुक्त आदिगुणो भवति ? ततो मृपावादविरतेऽतिक्रमण- दोपकरणोन्मुक्ते एवं शेषाणामम्युच्चार्य वाच्यो द्वितीयगुणरततोऽदत्तादान- विरचिते, एवं शेषेष्वप्युञ्चारितेषु तृतीयो गुणः, एवं तावदुच्चार्य यावच्च- तुरशीतिलक्षा गुणानां संपूर्णा उत्पन्ना भवतीति ॥ १७-१८॥ शीलानां गुणानां च पंच विकल्यान प्रतिपादयनाह;- सीलगुणाणं संखा पत्थारो अक्ससंकमो चैव । गटुं तह उद्दिट्ट पंच वि वत्थूणि णेयाणि ॥१९॥ शीलगुणानां संख्या प्रस्तारो: अक्षसंकमय । नष्टं तथोदिधं पंचापि वस्तूनि शेयानि ॥ १९ ॥ टीका-सीलगुणाण-शीलगुगानां । संसा-संख्या प्रमाण । शीलानी गुणानां च, पत्थारो-प्रस्तारः । शीलानां गुणानां च, अवरससंको-अक्ष-

·शीलगुणाधिकारः।
anwarmyam
मंक्रमश्चैव । तथा शीलानां गुणानां च, गटुं-नष्टता । उद्दिटुं-उद्दिष्टता च,
उच्चारणा दृष्टा अक्षा नष्टास्तेषामक्षाणामुच्चारणावशेनोत्पादनं नष्टमित्यु-
च्यते, अक्षा दृष्टा उच्चारणा नष्टा अक्षवशेन तासामुद्दिष्टमित्युच्यते । पंच
वि वत्थूणि णेयाणि-एवं पंचापि वस्तूनि ज्ञातव्यानि भवति । एवं
शीलानां गुगानां च पंच विकल्पा ज्ञातव्या भवतीति ॥ १९ ॥
संख्यानयनाय तावदाह,-
सव्वेपि पुब्बभंगा उवरिमभंगेसु एकमेक्सु ।
मेलंतेत्तिय कमसो गुणिदे उप्पजदे संखा ॥ २० ॥
सर्यानपि पूर्वभंगान उपरि मंगेपु एकमेकं ।
मलयित्वा क्रमशो गुणिते उत्पद्यते संख्या ॥ २० ॥
टीकाशीलानां गुणानां च सर्वानपि पूर्वभंगान पूर्वविकल्पानुपरि
भंगषु उपरिस्थितविकल्पेषु मेलयित्वा एकमेकं क्रमशो गुणयित्वा वा संख्या
ममत्पादनीया । अथवा सर्वेषु पूर्वभंगेषु उपरिभंगेषु पृथक पृथक् मिलितेषु
संख्योत्पद्यते, अथवा सर्वेषु पूर्वभंगेषु उपरिभंगेषु च परस्परं गुणितेषु
मख्योत्पद्यते । एकविंशतिश्चतुर्भिर्गुणनीया पुनः शतेन पुनरपि दशभिः पुनरपि
दशभिः पुनरपि दशभिर्गुणिते च चतुरशीतिलक्षा गुणा उत्पयंत इति ।
एवं शीलानामपि द्रष्टव्यमिति ॥२०॥
प्रस्तारस्योत्पादनार्थमाह;-
पढम सीलपमाणं कमेण णिक्खिविय उवरिमाणं च ।
पिंड पडि एकेक णिक्खित्ते होइ पत्थारो ॥२१॥
प्रथमं शीलप्रमाणं क्रमेण निक्षिप्योपरिस्थितानां च ।,
पिंहं प्रत्येकैके निक्षिते भवति प्रस्तारः ॥२१॥

·मूलाचारे- । 'टीका-पढम-प्रथम मनोवाक्षायत्रिकं । सीलपमाणं-शीलप्रमाणे अष्टादशशीलसहस्रमात्र । कमेण-क्रमेण । णिपिखविय-निक्षिप्य मस्तीर्य मनोवाकाय मनोवाकाय इत्येवं तावदेक निक्षेपणीयं यावदष्टादशस- हस्राणि पूर्णानि भवति । ततः उवरिमाणंच-उपरिस्थितानां च करणादीना- मष्टादशसहस्रमानो निक्षेपः कर्तव्यस्तद्यथा-अष्टादशसहस्रमात्राणां योगाना निक्षिप्तानामुपरिमनःकरणं मनःकरणं मनःकरणं वाकरणं वाकरण वाक्करणं कायकरणं कायकरणं कायकरणं एवमेकैकं श्रीन वारान कृत्वा तावत्मस्तर- णीयं यावदष्टादशसहस्राणि पूर्णानि । तत उपरि आहारभयमेथुनपरिमहसंज्ञाः पृथक् पृथक् एकैका संज्ञा नव नववारान् कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावदष्टाद- शसहस्राणि पूर्णानि । तत उपरि स्पर्शनरसनघाणचक्षुःोत्राणींद्रियाणि पंचैकैकं पट्त्रिंशदारान् कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावदष्टादशसहस्राणि संपू- र्णानि भवति । तत उपरि पृथिवीकायिकाकायिकतेनाकायिकवायुका- यिकप्रत्येककायिकानंतकायिकद्वींद्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपंचेन्द्रिया दशै- कैकमशीतिशतवारं कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावदष्टादशसहस्राणि पूर्णानि भवति । तत उपरिक्षान्तिमार्दवार्जवलाघवतपःसंयमाचिन्यत्रम्हचर्य- । सत्यत्यागा दशैकैंक अष्टादशशतान्यष्टादशशतानि कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावदष्टादशसहस्राणि पूर्णानि । तत एवं पिई प्रति एकके निक्षिप्ते समः प्रस्तारो भवति, मनोवाक्काय एकः पिंडः त्रीणि करणान्यपरः पिंडस्त्रिकभावेन तथा संज्ञा नव नव भूत्वा परः पिंडः तथेन्द्रियाणि पत्रिंशद्भूत्वा परः पिंट- स्तथा पृथिव्यादयो दश अशीतिशतानि कृत्वा परः पिंडस्तथा क्षात्यादयो दशाष्टशतान्यष्टादशशतानि भूत्वा परः पिंडः एवं पिंड प्रति पिंड प्रति एकेके निक्षिप्ते समप्रस्तारोभवति इति । तथा प्राणातिपातायेकविंशतिः पुनः पुनस्तावत् स्थाप्य यावच्चतुरशीतिलक्षप्रमाणं पूर्ण भवति, तत उपर्यंतिकमव्यति- क्रमातीचारानाचाराः प्रत्येकमेकविंशतिप्रमाणं कृत्वा तावत्रस्तरीयं याव. चतुरशीतिलक्षप्रमाणं संपूर्ण स्यात्, तंत उपरि पृथिव्यादिविगधनांविकल्पः ·शीलगुणाधिकारः। . शतमात्रः प्रत्येकं चतुरशीतिप्रमाणं कृला तावत् स्थाप्यो यावच्चतुरशी- तिलक्षमात्र, तत उपरि स्रीसंसर्मादिविराधना दश प्रत्येकं चतुरीतिशतानि चतुरशीतिशतानि कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावच्चतुरशीतिलक्षप्रमाणं संपूर्ण, तत उपरि आकैपितादयो दोषा दश प्रत्येक चतुरशीतिसहस्राणि कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावञ्चतुरशीतिलक्षमात्रं स्यात्तत उपरि अलोचनादिशुद्धयो दश प्रत्येकमष्टलक्षाधिकचत्वारिंशत्सहस्राणि अष्टलक्षाभ्यधिकचत्वारिंश- सहस्राणि कृत्वा तावत्प्रस्तरणीय यावञ्चतुरशीतिलक्षमात्रं संपूर्णः स्यात्ततश्च- तुरशीतिलक्षगुणगमननिमित्तः समः प्रस्तारः स्यादिति ॥२१॥ एवं समप्रस्तारं निरूप्य विषमप्रस्तारस्य स्वरूपं निरूपयन्नाह;- णिक्खित्तु विदियमेत्तं पढमं तस्सुवरि विदियमेकक्क । पिंड पडि णिक्खित्ते तहेव सेसावि काव्या ॥ २२ ॥ निक्षिप्य द्वितीयमानं प्रथमं तस्योपरि द्वितीयमकैक। पिंडं प्रति निक्षिते तथैव शेषा अपि कर्तव्याः ॥ २२ ॥ टीका-णिविखनु-निक्षिप्य प्रस्तीर्य, विदियमेत्तं-द्वितीयमात्रं, पढम- प्रथमं मनोवाकायत्रिकं द्वितीयं त्रिकमावं त्रीन वारान संस्थाप्य ततस्तस्यो- परि तस्माद, विदियं-द्वितीयं करणत्रिकं एकैकं प्रत्येक द्वितीयप्रमाणं श्रीन वारान् कृत्वा तावत् स्थाप्यं यावत्प्रथमप्रस्तारप्रमाणं भवनि तत एत- सर्व प्रथमं भवति, संज्ञाचतुष्कं द्वितीयं भवति संज्ञामानं प्रथम संस्थाप्य मनोवचनकायपिंडं नवप्रमाणं चतुःसंख्यामा संस्थाप्य तस्योपरि एकका संज्ञा नवनववारान् संस्थाप्य तत एतत्सर्व प्रथमपिंढो भवति, पंचेंद्रियाणि द्वितीयपिंटो भवति, एवं प्रथमपिंडं पट्त्रिंशत्प्रमाणं पंचवारान् संस्थाप्य तस्योपकमिंद्रियं पत्रिंशत् पत्रिंशत्प्रमाणं स्थापनीयं लत एतत्सर्व

·मूलाचारे-
Wwww
-
प्रथमः पिंडः स्यात् । भूम्यादयो दश द्वितीयः पिंड. प्रथमपिंड अशीति-
शतप्रमाणं दशवारान संस्थाप्य तस्योपरि पृथिव्यादिक्मेकैकं अशीतिश-
तवारं अशीतिशतवारं संस्थापनीयं तत एतत्सर्व प्रथमः पिंडः, क्षात्यादयो
दश द्वितीयः पिंड, एवं प्रथमपिंडं अष्टादश शतमात्रं दशम स्थानेषु
संस्थाप्य तस्योपरि क्षात्यादिकमेकैकं अष्टादशशतवारं अष्टादशशतधार
कृत्वा संस्थापनीयं ततो विषमा प्रस्तारः संपूर्णः स्यापिंड प्रति
निक्षिप्ते सत्येवं तथैव विशेषा अपि विकल्पाः कर्तव्याः । गुणप्रस्ता-
रोऽपि विषमोऽनेनैव प्रकारेण साध्यत इति ॥ २२ ।।
अक्षसंक्रमस्वरूपेण शीलगुणान् प्रतिपादयन्नाह;-
पढमक्खे अंदगदे आदिगदे संकमेदि विदियक्खो।
दोण्णिवि गंतूणतं आदिगदे संकमेदि तदियक्सो॥२३॥
प्रथमाक्षेऽतगतं आदिगते संकामति द्वितीयोक्षः ।
द्वावपि गत्यांतं आदिगते संकामति तृतीयाक्षः ॥ २३ ॥
टीका--गुप्तिकरणसंजेंद्रियकायधर्मानुपर्युपरि संस्थाप्य ततः पूर्वोञ्चार-
णक्रमेणाक्षसक्रमः कार्यः । प्रथमाक्षेऽतमबसानं गते प्राप्त रातोऽतं प्राप्या-
दिगतेऽक्षे संक्रामति द्वितीयोऽक्षः करणस्थस्ततो द्वावक्षावंतं गत्वा आदि
प्राप्तयोः संक्रामति तृतीयोऽक्षस्तेष विष्वक्षेषु अंतं प्राप्यादि गतेषु संक्रामति
तृतीयोऽक्षरतेष्वंतं प्राप्यादिगतेषु संक्रामति चतुर्थोऽक्षस्ततस्तेषु चतुर्वक्षे-
वंतं प्राप्यादिंगतेषु संकामति पंचमोऽक्षस्ततस्तेषु पंचस्वक्षेप्वंतं प्राप्यदि
गतेषु संक्रामति पठोक्षः एवं तावत्संक्रमणं कर्तव्यं यावत्सर्वेऽक्षा अंते
व्यवस्थिताः स्युस्ततोऽशादशशीलसहस्राणि संपूर्णान्यागच्छंतीत्येवं गुणाग
मननिमित्तमप्यक्षसंक्रमः कार्योऽव्याक्षिप्तचेतसेति ॥ २३ ॥

·शीलगुणाधिकारः। mmar - उच्चारणारूपाणि दृष्टानि अक्षा नष्टास्तत उच्चारणारूपद्वारेणाक्षान् साधयन्नाहा- सगमाणेहिं विहत्ते सेसं लक्खित्तु संखिये रूवं । लक्खिज्जतं सुद्धे एवं सम्वत्थ कायव्वं ॥ २४ ॥ स्वकमानः विभक्त शेष लक्षयित्या संक्षिपेत् रूपं । लक्षणमंते शुद्ध एवं सर्वत्र कर्तव्यं ॥ २४ ॥ टीका--सगमाणेहिं-स्वकीयप्रमाणेोगादिभिर्यत्राक्षे निरूप्यते तानि स्वकामांणानि तेः विहने-विभक्ते विभागे हते सति, सेसं-शेष लक्वित्तु-लक्षयित्वा, संखिवे-संक्षिपेद्रूपं क भागे हते यल्लब्धं तस्मि- भन्यस्याश्रुतत्वाच्छेपमात्रे चाक्षः स्थितः शेषे पुनः शुद्ध शून्ये, लक्खिजंतं- लक्षणं अक्षः,अन्तं अन्ते व्यवस्थितमिति,तु शब्देन सर्वत्रेष्टसमुच्चयः, एवं सर्वत्र शीलेषु च कर्तव्यमिति, यान्युञ्चारणरूपाणि लब्धानि तेषु स्वकप्रमाणस्त्रि- भिर्भागे हते यल्लब्धं तावन्मानं भ्रमित्वाऽक्षा यावंति शेषरूपाणि तावन्मा- त्रेऽक्षः स्थितः यदि पुनर्न किंचिच्छेषरूपं शून्यं तदान्तेऽक्षो द्रष्टव्य इति एवं करणैः संज्ञाभिरिन्द्रिय म्यादिभिश्च लब्धे लब्धे भागो हार्य इति द्विस- हस्रे अशीत्यधिके संस्थाप्य त्रिभिगिर्हते त्रिनवत्यधिकानि षट्शतानि लब्धानि भवति, एकं च शेषरूपं तब लब्धमात्र भ्रमित्वाऽक्ष आदौ ध्यव- स्थितस्ततो लब्धे रूपं प्रक्षिप्य भागे हते करणेर्दै शते एकत्रिंशत्यधिक संभाते रूपं च शेपभूतं तत्रैकत्रिंशदुत्तरे द्वे शते अमित्वा अक्ष आदो व्यव- स्थितस्ततः संज्ञाभिश्चतसृभिः रूपाधिके लब्धे भागे हृते अष्टापंचाशलब्धा न किंचिच्छेपभूतं तत्राष्टापंचाशद्वारान् भ्रमित्वाऽशोऽन्ते व्यवस्थितस्ततो लब्धे पंचभिरिन्द्रियैर्भागे हृते एकादश रूपाणि लब्धानि शेषभूतानि च ब्रीणी रूपाणि तत्रैकादशवारान् भ्रमित्वाऽक्षस्तृतीयरूपे व्यवस्थितस्ततो ·{1a मुमचारे- NmwwAAAAG-mvaranVA NAAVAAAAANI लन्धे रूपाधिके दशभिः पृथिव्यादिभिर्भागे इते रूपं लब्धं दे रूपे च शेषभूते तत्रैकवारं अमित्वाक्षो द्वितीयरूपे व्यवस्थितस्ततो रूपे रूपं प्रक्षिप्य क्षात्यादिभिर्भागे हृते न किंचिल्लन्धं द्वितीयरूपे चाक्षः स्थितः, एवं सर्वत्र नोक्ष आनयितव्योऽव्यामोहेन । यथा झीलेम्वेनं गुणेष्वपि द्रष्टव्य इति ॥ २४॥ पुनरक्षद्वारेण रूपाणि नष्टान्यानयनाही. संठाविऊण रूपं उवरीदो संगुणितु सगमाणे । अवणिज अणकिदयं कुजा पढमति याचेच ॥ २५ ॥ संस्थाप्य रूपं उपरितः संगुणथ्य स्वकमानः । अपनीयं अनंकितं कुर्यात् प्रथमांतं यावच्चैव ॥ २५ ॥ टीका--संठाविऊण-संस्थाप्य सम्यक् स्थापयित्वा, रूवरूप, उप- रीदो-उपरित आरभ्य, संगुणित्तु-~संगुणय्य, सगमाणे-स्वकप्रमाणेः, अव. णिज-अपनीयं निराकरणीयं, अणंकिदयं-अनंकितं रूपं, कुज्जा-कुर्यात, पदमति याचेव-प्रथममारभ्यांतकं यावत् रूपं संस्थाप्य दशभी रूपेर्गुणनीय । अष्टरूपाण्यनंकितानि परिहरणीयानि ततो द्वे रूपे शेषभूते ततो दशमी रूपैर्गुणयितव्ये ततो दशभी रूपैर्गुणिते विंशतिरूपाणि भवति ततोऽट. रूपाणि निराकरणीयानि ततो द्वादशरूपाणि पंचत्रिर्गुणितानि पष्टिरूपाणि भवति द्वे रूपेऽनंकिते ते निगकृत्यापंचाशदूपाणि भवंति तानि चतुर्मी रूपैर्गुणितानि दात्रिंशदधिके द्वे शते भवतः, अनंकितं न किंचिद्वियते ततस्तानि लब्धरूपाणि विभिर्गुणितानि पण्णवत्यधिकानि पदशतानि भवंति अनंकिते हे रूपे ते निराकृत्य चतुर्णवत्यधिकानि पटशतानि भवति ततस्तानि त्रिभी रूपैर्गुणितानि दे सहस्रे क्वशीत्यधिक भवतस्ततो - ·शीलगुणाधिकारः। MAM HA दे रूपेऽनंकिते निराकृत्य शेषाण्यच्चारणरूपाणि भवत्येवं सर्वत्र शीलेषु गुणेषु च द्रष्टव्यमिति * ॥ २५ ॥ शीलगुणानामुपसंहारगाथामाह एवं सीलगुणाणं सुत्तत्थवियप्पदो विजाणित्ता। जो पालेदि विसुद्धो सो पावदि सव्वकल्लाणं ॥२६॥ एवं शीलगुणान् सूत्रार्थविकल्पतो विज्ञाय । यः पालयति विशुद्धः स प्राप्नोति सर्वकल्याण ॥ २६ ॥ टीका-एवमनेन प्रकारेण पूर्वोतन शीलगुणाणं--शीलगुणाननेक- भेदभिन्नान, सुत्तत्थवियपदो-~-सूत्रार्थविकल्पतः सूत्रार्थेन च, विजाणित्ता- विज्ञाय विशेषतो ज्ञात्वा, जो पालेदि-यः पालयति, विसुद्धो---विशुद्धः * अष्टादशशीलसहस्त्राणां समप्रस्तारापेक्षया यत्रमिदम् । क्षमा मार्दव भार्जव शौच | सत्य ! संयम! तप त्याग आकिंच ब्रह्मचर्य १ २ MY ४ ६ पृथ्वी अप् तेज वायु प्रत्येक साधार द्वीन्दिय नौन्दिय चतु पंचेन्द्रि पंचेन्दिा . . ८. स्पर्श रसना प्राण | चनुप्रो. १०.२.. माहार भय [ मैथुन परिग्रह ५../10.०१५.. मनाकबाक.कायक मनोगु वाम्गुरू कायगु (अपतना) ·१७२ भूचारे- •-~ MA-. -- मर्वकर्मविनिर्मुक्तः, मो पारदि-स प्राप्नोति सम्वकाहाणं-सर्वकल्याण, अन- नचतुष्टयं पंचकल्याणानि वा । सूत्रार्थविकल्पतो विशाय शीलगुणान् या पालयति स विशुद्धः सन् सर्वकल्याणानि प्रामोतीति ॥ २६॥ इति श्रीमट्टकेर्याचार्यरर्यप्रणीतमूलाचारे यमुनंदाचार्य- प्रणीताचाग्वृत्यास्यटीकासहिते शीटगुण-यावर्ण- ननामेकादशोऽधिकार विषम प्रसारापेक्षया यंत्रमिदम् । अादर भयमेनरमा . परगना प्राण || प्रोत्र ७११.८/१४ की मात्र प्रदेश १८.२.५४.१. पामार्दव मारण्य मेम साप he.. -मंशोधक। Irritar. 4- ·मूलाचारे- + . . उववादो उबहण ठाणं च कुलं च अप्पवहुलो य । यडिट्ठिदिअणुभागप्पदेसबंधो य सुत्तपदा ॥ ३ ॥ पर्यातयो देहोपि च संस्थानं कायेंद्रियाणां च । योनय आयुः प्रमाणं योगो वेदश लेश्या प्रविचार:॥२॥ उपपाद उद्वर्तनं स्थानं च कुलानि च अल्पबहुत्वं च । प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशबंधश्च सूत्रपदानि ॥ ३ ॥ टीका--पज्जनी-पर्याप्तय आहारादिकारणानेप्पत्तयः । देहो वि य- देहोऽपि चौदारिकवक्रियिकाहारकवर्गणागतपुरलपिंड: करचरणशिरोमी- वाद्यवयवैः परिणतो वा अपि चान्यदपि । संठाणं-संस्थानमवयवसन्निवेश- विशेषः । केषामिति चेत् कार्यद्रियाणां च कायानां च पृथिवीकायादि- कानां श्रोत्रादीन्द्रियाणां च कायानां संस्थानमिद्रियाणां च । जोणी-योनयो जीवोत्पतिस्थानानि । आउ--आयुर्नरकादिगतिस्थितिकारणपुद्गलमचयः । पमाण-प्रमाणमुत्सेधायामविस्ताराणामियत्ता, चायुपोऽन्येषां च देहादीनां वेदितव्यं । जोगो-योगः कायवाइमनस्कर्म । वेदो य-वेदश्च मोहनीय- कर्मविशेषः स्त्रीपुरुषाद्यमिलापहेतुः । लेस-टेश्या कषायानुरंजिता योग- प्रवृत्तिः । पविचारो-प्रवीचारः स्पर्शनंदियायनुरागसेवा, उववादो-उपपादः अन्यस्मादागत्योत्पानिः । उचट्टण-उतनं आमादन्यत्रोत्पत्तिः । ठाण- स्थानं जीवस्थानगुणस्थानमार्गणास्थानानि । कुलं च-कुलानि जातिभेदाः। अप्परहुगो च-अल्पबहुत्वं च । पयडि-प्रकृतिआनावरणाविरवरूपेण पुल- परिणामः । ठिदि-स्थितिः पुद्गलानां कर्मस्वरूपमजहतामवास्थितिकाला, अणुभाग-अनुभागः कर्मणां रसविशेषः । पदेस-प्रदेशः कर्मभावपरिणत- पुगलस्कंधानां परमाणुपरिच्छेदेनाधारणं, अंधो-बंधः परवशीकरणं जीव- पुद्गलपटेगानुप्रदेशेन सहाशब्दप्रत्येकमभिसंबध्यते । प्रकृतिबंधः स्थिति १ःख-11 ३ जीदपुलपदेशानुप्रवेशानुप्रवेशेन स-ग। है ·पर्याप्याधिकारः। बंधोऽनुभागबंधः प्रदेशबंधश्चेति । च शब्दः समुच्चयार्थः । सुत्तपदा-सूत्र- पदानि एतानि सूत्रपदानि, अथवते सूत्रपदा एतानि विंशतिसूत्राणि पोडश- सूत्राणि वा द्रष्टव्यानि भवंतीति । यदि कायसंस्थानमिन्द्रिय संस्थानं च दे सूत्रे प्रकृत्यादिभेदेन च बंधस्य चत्वारि सूत्राणि तदा विंशतिसूत्राणां (णि) अथ कायेन्द्रियसंस्थानमेकं सूत्रं चतुर्धा बंधोप्येकं सूत्रं तदा षोडश सूत्राणीति ॥ ३॥४॥ प्रथमसूत्रसूचितपर्याप्तिसंख्यानामनिर्देशेनाह;- आहारे य सरीरे तह इंदिय आणपाण भासाए । होति मणो पि य कमसो पजत्तीओ जिणक्खादा ॥४॥ आहारस्य च शरीरस्य तयेंद्रियस्य आनप्राणयोर्भापायाः। भवंति मनसोपि च क्रमशः पर्याप्तय जिनाख्याताः ॥ ४॥ टीका--आहारे य-आहारस्याहारविषये वा कर्म नोकर्मस्वरूपेण पुद्गला- नामादानमाहारस्तृप्तिकारणपुद्गलपचयो वा, सरीरे-शरीरस्य शरीरे वौदा- रिकादिस्वरूपेण पुद्गलपरिणामः शरीरं । तह--तथा।इंदिय-इंद्रियस्येंद्रिय- विषये वा पुद्गलस्वरूपेण परिणामः [ इन्द्रियविषये वा], आणपाण- आनप्राणयोरानप्राणविषये वोच्छ्रासनिश्वासवायुस्वरूपेण पुद्गलपचय आनप्राणनामा । भासाए-भाषाया भाषाविपये वा शब्दस्वरूपेण पुदलपरि- णामो भाषा । होति-भवति । मणो वि य-मनसोऽपि च मनोविषये वा चित्तोत्पत्तिनिमित्तपरमाणुनिचयो मनः । कमसो-क्रमशः अमेण यथानुक्रमे- णागमन्यायेन वा । पन्नत्ती-पर्याप्तयः संपूर्णताहेतवः । जिणयखादा जिन- ख्याताः सर्वज्ञप्रतिपादिताः । एताः पर्याप्तयः प्रत्येकमभिसंबध्यते । आहारप- प्तिः, शरीरपर्याप्तिः, इन्द्रियपर्याप्तिः, आनप्राणपर्याप्तिः, भाषापर्याप्तिः, मनः- पर्याप्तिरेताः पट पर्याप्तयो जिनख्याता मवंतीति । पर्याप्तीनां संरया षडेव नाधिका इति नामनिर्देशनैव लक्षणं व्याख्यातं द्रष्टव्यं यतः, अहारपर्या- । ।

·मूलाचारे- Animunrn सिरिति किमुक्तं भवति येन कारणेन च त्रिशरीरयोग्यं भुकमाहार खलास- भागं कृत्वा समर्थो भवति जीवस्तस्य कारणस्य निवृत्तिः संपूर्णता आहार- पर्याप्तिरित्युच्यते । तथा शरीरपर्याप्तिरिति किमुक्त भवति येन कारणेन शरीरपायोग्यानि पुद्रलद्रव्याणि गृहीत्वौदारिकवक्रियकाहारकशरीरस्वरूपेण परिणमय्य समर्थो भवति तस्य कारणस्य निर्वृत्तिः संपूर्णता शरीरपर्याप्ति- रित्युच्यते । तथेंद्रियपर्याप्तिरिति किमुक्तं भवति येन' कारणे केन्द्रियस्य दीन्द्रियस्य त्रयाणामिद्रियाणां चतुर्णा पंचेंद्रियाणां प्रायोग्यानि पुगलद्र- व्याणि गृहीत्वात्मात्मविषये ज्ञातुं समर्थो भवति तस्य कारणस्य निवृति: परिपूर्णता इन्द्रियपर्याप्तिरित्युच्यते । तथाऽऽनप्राणपर्याप्तिरिति किमुक्तं भवति येन कारणेनानप्राणप्रायोग्यानि पुद्गलव्याण्यवलंब्यानप्राणपर्याप्त्या नि:- सृत्य समर्थो भवति तस्य कारणस्य निवृत्तिः संपूर्णताऽऽनप्राणपर्याप्तिरि- त्युच्यते । तथा भाषापर्याप्तिरिति किमुक्तं भवति येन कारणेन सत्यमृषा असत्यमृषाया? भाषायाश्चतुर्विधायाः प्रायोग्यानि पुद्गलद्रव्याण्याश्रित्य चतु- विधाया भाषायाः स्वरूपेण परिणमय्य समथों भवति तस्य कारणस्य निवृत्तिः संपूर्णता भाषापर्याप्तिरित्युच्यने । तथा मनःपर्याप्तिरिति किमुक्तं भवति येन कारणेन चतुर्विधमनःप्रायोग्यानि पुद्गलद्रव्याश्रित्य चतुर्विध- मनापर्याप्त्या परिणमय्य समर्थो भवति तस्य कारणस्य निवृत्तिः संपूर्णता मनःपर्याप्तिरित्युच्यते । अतो न पृथग्लक्षणसूत्रं कृतमिति ॥ ५ ॥ पर्याप्तीनां स्वामित्वं प्रतिपादयन्नाह, एइंदिएस चत्तारि होते तह आदिदो य पंच भवे। वेहंदियादियाणं पजत्तीओ असपिणत्ति ॥५॥ एकेंद्रिये चतनी भांति तया आदितश्च पंच भवति ।। द्रींद्रियादिकानां पयोतयः असंझीति ॥५॥ . 1 ·पर्याप्त्यधिकारः। टीका-इंदिएसु-एकमिन्द्रियं येषां ते एफेंद्रियाः पृथिवीकायिका- दिवनस्पतिकायिकांतास्तविकेंद्रियेषु । चत्तारि-चतम्रोऽपार्दाः । होति-भ- वति । तह-तथा तेनैव न्यायेन व्यावर्णितक्रमेण । आदिदो य-आदित- श्वादो प्रभृति प्रथमाया आरभ्य, पंच-दशार्धसंख्यापरिमिताः । भवे--भवति विद्यते, वेइंदियादियाणं-दीन्द्रियादीनां सीन्द्रियादियेषां ते द्वन्द्रियादय- स्तेषां द्वीन्द्रियादीना, पजतीओ-पर्याप्तयः, असण्णित्ति-असंज्ञीति असं- शिपर्यंतानां द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियाणामाहारशरीरेन्द्रियानप्राणभाषाप- यप्तियः पंच भवंति । तथैकेंद्रियेषु चाहारशरीरेन्द्रियानप्राणपर्याप्तयश्चतम्रो भवंति, दन्द्रियाद्यसंज्ञिपर्यंतानां पंच भवंतीति ॥५॥ अथ पडपि पर्याप्तयः कस्य भवतीत्याशंकायामाह;- छप्पि य पज्जत्तीओ बोधवा होति सणिकायागं । एदाहि अणिव्यत्ता ते दु अपज्जत्तया होति ॥ ६॥ पडपि च पर्याप्तयो बोद्धव्या भवति संज्ञिकायानां । एताभिरनिवृत्तास्ते त्यपर्याप्तका भवंति ॥ ६ ॥ टीका-उपि य-पद्धपि च द्वादशार्दा अपि समस्ताः, पजत्तीओ- पर्याप्तय आहारशरीदियानप्राणभाषामनःपर्याप्तयः, बोधब्बा-बोव्याः सम्यगवगंतव्याः, होति भवंति, सणिकायाण--संशिकायानां ये संज्ञिनः पंचेन्द्रियास्तेषां पडपि पर्याप्तयो भवति इत्यवगंतव्यम् । अथ केऽपर्याप्ता इत्याशंकायामाह;---पदाहि-एताभिश्चतमभिः पंचभिः पइभिः पर्याप्तिभिः, अणिवत्ता--अनिर्वृत्ता असंपूर्णा अनिष्यन्नाः, ते दु-ते तु त एव जीवाः, अपनत्तया-अपर्याप्तकाः, हांति-भवतीति ॥ ६॥ संख्या पर्याप्तीन नामनिर्देशनैव प्रतिपन्ना तदर्थ न पृथक् सूत्रं कृतं, यावता कालेन च तासां निष्पत्तिर्भवति तस्य कालस्य परिमाणार्थमाह;- ·.१७८ मूलाचारे- wwwww पजचीपजत्ता भिण्णमुद्दुत्वेग होति णायबा। 'अणुसमयं पजत्ती सव्वेर्सि चोववादीणं ॥ ७ ॥ पर्यातिपर्याप्ता भिन्नमुहूर्तेन भवंति ज्ञातव्याः। अनुसमयं पर्याप्तयः सर्वेपो चोपपादिना ॥७॥ टीका-पजत्तीपजता-पर्याप्तिभिः पर्याप्ताः संपूर्गाः पर्याप्तिपर्णता संपूर्णाहारादिहेतव, भिण्णमुहत्तेण-भिन्नमुहूर्तेन समयानघटिकादयेन, हाँति-भवंति, णायदा-ज्ञातव्या एते तिर्यइमनुष्या ज्ञातव्याः, यतः अणु- समयं-अनुसमयं समयं समयं प्रतिसमयं वा लक्षणं कृत्वा, पन्नत्ती-पर्या- प्रयः, सम्वसि-सर्वेषों, उवशीणं उपपादो विश्ते येपो त उपपादिनस्तेषा- मुपादिना देवनारकाप । अय स्यान्मतं कोऽयं विशेषो देवनारकाणाम- नुसमयं पर्याप्तिः शेषाणां भिन्नमहत्तनति नैष दोषः देवनारकाणां पति- समानकाले एव सर्वावयवानां निष्पनिर्भवति न शेषाणां सर्वेषा यतो यस्मि- न्नेव काले देवनारकारणामाहारादिकारणस्य निष्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले शरी- रादिकार्यस्यापि, तिर्यइमनुष्याणां पुनलघकालेनाहारादिकारणस्य निष्पतिः शरीरादिकार्यस्य च महतातः सर्वेपामुपपादिनामनुगमयं पर्यायः तिर्य- इमनुष्याणां भिन्नमहसेनेत्यतामिति । पर्यातीनां स्थितिकालस्तिर्यइमद- ध्याणां जपन्यन शुद्रभवग्रहणं विधिान उन्हासाष्टादशभाग उत्तरेन श्रीणि पयोमानि, देवनारकागां च जघन्येन दरवर्षसम्राण्यरटेन मय- शिरसागरोपमाणि जावितरामाः पर्याप्तयो यतो न पृथक स्थितिकाल उक्तः इति ॥७॥ अय कथमेतज्ज्ञायतेऽनुगमयं पर्याप्तिमपपादिनामिति पृष्टे पूर्वगममा:- जह्मि विमाणे जादो उयवासिला महारहे सपणे । अणुप्तमयं पजत्तो देवो दिग्ण रूपेण || cil यस्मिन् विमाने जात उपपादशितायां महाददायने । •अनुसमयं पर्याप्तः देवः दिव्येन रूपेण ॥८॥ ज ६

·पर्याप्त्यधिकारः।
१७९
CHAMr
टीका-जम्हि-यस्मिन्, विमाणे-विमाने भवनादिसर्वार्थसिद्धि-
विमानपर्यते, जादो-जात उत्पन्नः, उबवादसिला-उपपादशिलायां शुनिः-
युटाकारायां, महारहे-महार्हे महापूज्या, सयणे-शयने शयनीयेऽनेकम-
णिसचितपयके सर्वालंकारविभूपिते, अणुसमय-अनुसमयं समयं समय
प्रति, पजत्तो-पर्याप्तः संपूर्णयौवनः सर्वाभरणभूपितः देवो-देवः,
दिवेण-दिव्येन मुटु शोभनेन, रूवेण-रूपेण शरीराकारवर्णादिना । यस्मिन्
विमाने शिलायां महाहे शयनीये देवो जातस्तस्मिन्नेवानुसमयं पर्याप्तो
दिव्येन रूपेण भवतीति ॥ ८॥
देहसूत्रं विवृण्वन् संबंधेनैव देवदेहं प्रतिपादयन्नाह;-
देहस्स य णिव्यत्ती मिण्णमुहूतेण होइ देवाणं ।
सव्वंगभूसणगुणं जोवणमवि होदि देहम्मि ॥ ९ ॥
देहस्य च निर्वृतिभिन्नमुहूर्तेन भवति देवानाम् ।
सर्वांगभूपणगुणं यौवनमपि भवति देहे ॥ ९ ॥
टीका-देहस्स-य-देहस्य च शरीरस्य, णिबनी-निवृत्तिनिपत्तिः,
भिण्मुहुत्तेण-भिन्नमुहून किंचिद्नघटिकाद्वयन, होदि-भवति, देवाणं-
देवानां भवनवामिकादीनां न केयलं पटपर्याप्तयो भिन्न महून निष्पति
गति किं तु देहस्यापि च निप्पनिः सर्वकार्यकरणक्षमा भिन्नम-
हतेनेव भवतीति । तथा न केवलं देहायोपनिर्भिन्नमुहूतेन किं तु सच-
गभूसणगुणं-सर्वाणि च तान्यंगानि सर्वागानि काचरणशिरोपीवादीनि-
तानि भूपयति इति मागभूषणः सर्वागभुपणो गुणविशेषो यस्य तत्सर्शग-
भपणगुणं निरवशेषशरीराश्यवालंकारकरणं, गोवणं-पोवनं प्रथमवयः
परमरमणीयावस्था सर्वालंकारगमन्धिता अतिशयमतिशोभनं सर्वनन-
नयनाहादकर, होदि-भवति, देहम्मि-देहे शरीरे । देवानां यौवनमपि
शोमन सर्वगभूषणगुणं तेनैव भिन्नमुहर्तेन भवतीति ॥ ९ ॥

·fc6 मलाचार- पुनरपि देवव्यावर्णनदारेण देहमाह;- कणयमिव णिरुवलेवा णिम्मलगत्ता सुपंधणीसासा। अणादिवरचाहरूवा समचतुरंसोरुसंठाणं ॥ १० ॥ कनकमिव निरुपलेपा निर्मलगात्राः सुगंधनिश्वासाः। अनादिपरचाहरुपाः समचतुरस्रोरुसंस्थानाः ॥ १० ॥ टीका--अणादिपर-आदि लत्वं परो वृद्धवं आदि परभादिपरी न विद्येते आदिपरों वालपर्यायो यम्य ताय तदनादिपरं चारु शोभनं सर्वजननयनकांत रूपं शरीरावयवरमणीयता अनादिपरं चामरूपं येपो ते अनादिपरचारुम्पा यावदायुःशरीरस्थिरयौवना इत्यर्यः अतिशयितस्थिर- चारुरूपा चा, समचउरीसोरु-समचतुरनं उऊ महत् पूज्यगुणं, संदाणं- संस्थानं शरीराकारः समचतुरयं उस संस्थानं येषां ते समचतुग्योसंस्थाना यथाप्रदेशमन्यूनाधिकावयवसंपूर्णप्रमाणाः, कणयमिव-कनामित्र, पिरुय- लेदा-निरूपलेपा उपलेपान्मलानिर्गता निरूपरंपाः, गिम्मलगना-निर्मलं मात्र येषां ते निर्मलगात्रा, मुयंधणीमासा-मुगंधः सर्वभागंद्रियाहादनको निश्वास उछासो येषां ते सुगंधनिःश्वासः । कनकमिय निटपा निर्मल- मात्रा: मुगंधनिःश्वासा अनादिपरचाहम्पाः समचतुरम्रोस्मयाना देवा भर्वतीति संबंधः। १०॥ कि देवसंस्थाने सप्त धातवी भवतीत्यारेकायों परिहारमार;- केसणहमंसुलोमा चम्मवसारुहिरमुत्तपुरिसं या । वट्ठी व सिरा देवाण सरीरसंठाणे ॥११॥ केरानसश्मश्रुटोमानि धर्मयसामधिरभूत्रपुरीपाणि या। नेयास्थीनि ने सिरा यानी शरीरसंस्थाने ॥१॥ टीका-ए-फेशा मानभनयननामिकाणाशादिनदहा- बालाः, गह-नगः हस्तपादांगल्ययोदवाः, मंगु-दमी का, ·पर्याप्यधिकारः। लोम-लोमानि सर्वशरीरोद्भवसूक्ष्मवालाः, चम्म-चर्म मांसादिभच्छादिका स्व,वस-वमा मांसास्थिगतस्निग्धरसः, रुहिर-रुधिरं रक्त, मुत्त-मूत्रं प्रस्रवणं, पुरिसं-पुरीपं, वाशब्दोऽन्येषां समुच्चयार्थः शुक्रप्रस्वेदत्वगादीनां । णेव-नैव पूर्वोक्तानि सर्वाणि नैव भवंति, अट्टी-अस्थीनि संहननकारणानि, नेव सिरा- सिराजालानि । देवाण-देवानां शरीरसंस्थाने, केशनखश्मश्रुलोमचर्मव- सारुधिरमूत्रपुरीषशुक्रमस्वेदानि नैव भवंति, अस्थिसिराश्च नेव भवं- तीति ॥ ११ ॥ शरीरगतपुद्गलातिशयं प्रतिपादयन् देहमाह;- वरवण्णगंधरसफासादिव्बंबहुपोग्गलेहिं णिम्माणं । गेण्हदि देवो देहं सुचरिदकम्माणुभावेण ॥ १२॥ घरवर्णगंधरसस्पर्शदिव्यबहुपुद्गलैनिर्मितं । गृहाति देवो देहं स्वचरितकर्मानुभावेन ॥ १२॥ टीका:--वराः श्रेष्ठा वरसगंधरपर्शा येषां ते वरवर्णगंधरसस्पशी- स्ते च ते दिव्यबहुपुद्गलाश्च तैर्वरवर्णगंधरमस्पर्शदिव्यानंतपुद्गले. सर्वगुणविशिष्टवैक्रियकशरीरवर्गणागतानंतपरमाणुभिः, णिम्माणं-निर्मित सर्वावयवरचितं, गण्हदि-गृह्णाति स्वीकरोति, देवो-देवा, देह-शरीरं, सुचरि- दकम्माणुभावेण-स्वेन चरितमर्जितं तच तत्कर्म च सुचरितकर्म तस्यानु- भावो माहात्म्यं तेन स्वचरितकर्मानुभावेन पूर्वार्जितशुभकर्मप्रभावेन । देवो वरवर्णगंधरसस्पर्शदिव्यबहुपद्गलनिर्मितं शरीरं गृह्णाति ॥ १२ ॥ अथ देवानां त्रयाणां शरीराणां मध्ये कतमद्भवतीत्यारेकायामाह;- वेउब्धियं सरीरं देवाणं माणुसाण संठाणं । सुहणाम पसत्थगदी सुस्सरवयणं सुरूवं च ॥ १३ ॥ चैकियिकं शरीरं देवानां मनुष्याणां संस्थान । शुमनाम प्रशस्तगतिः सुस्वरवचनं सुरूपं च ॥ १३ ॥ - ·मूलाचारे- पुनः 'टीका-वेउब्वियं-अणिमादिलक्षणा विक्रिया तस्यां भवं सैव प्रयोजन वा वैक्रियक सूक्ष्मादिभावेन नाना शरीरविकरणसमर्थ विविधगुणद्धिंयुक्तं वा शरीरं आत्मप्रवृत्युपचितपुद्गलपिंडः, देवाणं-देवानां, माणुसाण-मनु- ध्याणां मनुष्यजातिकर्मादयवतां, संठाणं-संस्थानं सर्वावयवसंपूर्णता, महणाम-शुभं शोभनं नाम संज्ञानुभावो यस्य तच्छुभनाम प्रशस्तनाम- कर्मोदयवत्, पसत्यगदी प्रशस्ता शोभना गतिर्गमनं यस्य प्रशस्त- गतिः मुमथरविलासादिगुणसंयुक्त, सुस्सरवयणं-शोभनः खरो यस्य तत् सुस्वरवचनं, सुरुव-मुरूपं शोभनरूपं शोभनं रूपं यस्य तत् सुरूपं, चश- ब्देनान्यदपि गीतनृत्तादि गृह्यते यत एवं ततो यद्यपि केशनसादिरहितं तथापि न बीभत्सरूयं यतो देवानां वैक्रियकं शरीरं । संस्थान विशिष्ट ? शुभनाम प्रशस्तगतिः सुस्वरवचनं सुरूपं मनुष्याणामिवास्य केश- नसायाकारः सर्वोऽपि विद्यत एवं मुवर्णशेलप्रतिमानामिवति ॥ १३ ॥ न केवलं देवानां धैक्रियकं शरीरं किन्तु नारकाणामपि यद्येवं तदेव तावत्प्रतिपादनीयमित्याशंकायां प्रमाणपूर्वकं नारकदेहावरूपं प्रतिपाद- यन्नाह;- पंढमाए पुढपीए रइयाणं तु होइ उस्सेहो । सत्तधणु तिण्णि रयणी छञ्चेव य अंगुला होति ॥१४॥ प्रथमायां पृथिव्यां नारकाणां तु भवत्युत्सेधः । 'सप्तधपि घिरत्नयः पडेव चांगुलानि भवंति ॥ १४ ॥ टीका-पढमाए-प्रथमायो रत्नप्रभायां, पुढवए-पृथिव्यां, गेरइयाणं- नारकाणां, तुशब्दः सविशेपणाहकः तेनान्यदपि द्वादशप्रस्ताराणां शरी:- प्रमाणं वेदितव्यं, होदि-भवति, उस्सेहो-उत्सेधः शरीरप्रमाणं, सत्तथा- साधनषि, तिणि रयणी-विरत्नयो हस्तत्रयं, उच्छेद-पडेव शब्दः समु. श्वयार्थः, अंगुलानि, होति-भांति अष्टयवानापन्नमंगुलं चतुर्विशत्यंगुले हरत- .

·पर्याप्त्यधिकारः। १८३ winnrnaromarwari Auraniwari श्चतुर्हस्तं धनुः । नारकाणां प्रथमपृथिव्यां त्रयोदशप्रस्तारे विक्रांताख्ये शरीर- स्योत्सेधः सप्त धपि हस्तत्रयं पडंगुलानि इति । प्रथमे पुनः सीमंतकाख्ये प्रस्तारे आयो हस्ता नारकशरीरस्योत्संधो मुखं सप्त धनूंषि हस्तत्रयं घडंगुलानि भूमिः, भूमर्मुखं विशोध्य शुद्वशेषस्य द्वादशभिर्भागते इच्छ- या गुणिते लब्धे मुखसहिते प्रथमवर्जितद्वादशप्रस्ताराणां नारकशरीरप्रमाण- मागच्छतीति । तथा नरनानि द्वितीयप्रस्तारे एक धनुरेको हस्तः सा न्य- टांगुलानि च नारकाणां शरीरोत्सेधः । तृतीयप्रस्तारे रोरुकनामधेये शरी- रस्योत्सेध एक धनुस्रयो हस्ता: सप्तदशैवांगुलानि । चतुर्थप्रस्तारे भ्रांतसंज्ञके नारकतनोरुत्सेधो वे धनुषी द्वौ हस्तो सार्द्धमंगुलं । पंचमप्रस्तार उद्धांत- नाग्नि दंडवयं दशांगुलानि तनोरुत्सेधः । षष्ठप्रस्तारे संभ्रान्तसंज्ञके धनुषां अयं दो हस्तावंगुलान्यष्टादश सार्दानि च । सप्तमप्रस्तारेऽसंभ्रांताख्ये कार्मु- कचतुष्टयमेको हस्तस्त्रीण्यंगुलानि च शरीरोत्सेधः । अष्टमप्रस्तारे विभ्रां- ताख्ये कोदंडचतुष्टयं हस्नत्रयमेकादशांगुलानि सार्दानि तनोरुत्सेधः । नव- मनस्तारे त्रस्तनामनि कार्मुकाणां पंचकमेको हस्तोऽगुलानि च विंशतिः शरीरोत्सेधः । दशमप्रस्तारे त्रसितनामके घट धपि सार्कीगुलचतुष्कं च शरीरप्रमाणे । एकादशप्रस्तारे वक्रांताख्ये धनुपा पट्कं हस्तद्वितयं त्रयो- दशांगुलानि च । द्वादशप्रस्तारे चावक्रांताख्ये धनुषां सप्तकं सहितमेक- विंशत्या सागुलेन च तनोः प्रमाणं । त्रयोदशप्रस्तारे विक्रांते सप्त चापा हस्तवयं षडंगुलानि च शरीरोत्सेधः । प्रथमे तु सीमंतके प्रस्तारे हस्तत्रयामिति शरीरं प्रथमपृथिव्यां शरीरप्रमाणमेतदिति ॥ १४॥ द्वितीयायां च पृथिव्यां नारकशरीरप्रमाणे प्रतिपादयन्नाह;- विदियाए पुढवीए णेरइयाणं तु होइ उस्सेहो। पण्णरस दोणि बारस धणु रदणी अंगुला चेव ॥१५॥ द्वितीयायां पृथिव्यां नारकाणां तु भवति उत्सेधः । पंचदश द्वौ द्वादश धनपि रत्लयोऽङ्गलानि चैव ॥ १५ ॥ ।

·१८४
मुलाचारे-
टीका-विदियाए-द्वितीयायां द्वितीययोः पूरणी द्वितीया तस्यां,
पुढवीए-पृथिव्यां शर्कराख्यायां, गेरइयाण-नारकाणां, तुशब्दः संगृहीता-
शेषोत्सेधविशेषः, होदि-भवति, उस्सेहो-उत्सेधः शरीरोत्सेधप्रमाणं, पण-
रम-पंचदश, दोषिण-दो, वारस-दादश,धा-धषि,रदणी-रत्नया हरताः,
अंगुला चेव-अंगुलानि चैव, यथासंख्येन संबंधः । द्वितीयायां पृथिव्यामे-
कादशे प्रस्तारे नारकाणामुत्सेधः पंचदश धषि द्वौ हस्तो द्वादशांगलानि ।
अत्रापि मुखभूमिविशेष कृत्वोत्सेधे हते इच्छागुणितं मुससहितं च सर्वप्र-
स्ताराणां प्रमाणं वक्तव्यं तयथा । अत्रैकादशप्रस्ताराणि मवंति-तत्र प्रथम-
प्रस्तारे सूरसूरकनानि नारकाणामत्सेधोऽटो धषि हस्तद्वयं दावेकादशमा
गावंगुलद्वयं च। द्वितीयप्ररतारे स्तनकनानि नारकोत्सेधो नव
दंडा दाविंशत्यंगुलानि चतुरेकादशभागाः । तृतीयपरतारे मनक-
नामधेये नद धनषि यो हस्ता अष्टादशांगलानि पडेकादशभागानि
चोत्सेधः । चतुर्थपस्तारे नवकसंज्ञके नारकोत्सेधः दश दंडा दो हरतो
चतुर्दशांगुलानि साप्टैकादशभागानि । पंचमप्रस्तारे घाटनामके एकादश-
दंडा हस्तकादशांगुलानि दशैकादशभागाश्च शरीरोत्सेधः । पशुप्रस्ता
संघाटसंज्ञके नारकशरीरोत्सेधो द्वादश दंडा. सप्तांगुलानितथैकादशभागाच-
सप्तमप्रस्तारे जिदाख्य द्वादश दंडा हस्तत्रयं धीण्यंगुलानि जय एकादशमा-
गाश्चोत्सेधः । अष्टमप्रस्तारे जितिकाख्ये नारकोत्सेधत्रयोदश दंडा एको
हस्तस्रयोविंशत्यगुलानि पंचैकादश भागाश्च । नवमप्रस्तारे लोलारस्य नार-
कोत्मेधश्चतुर्दश दंडा एकोनविंशतिरंगुलानां सप्तकादशभागाश्च । दशम-
प्रस्तारे लोलुपाख्ये नारकोत्सेपश्चतुर्दश धनूंपि त्रयो हस्ताः पंचदशांगुलानि
नवैकादश मागाश्च । एकादशप्रस्तारे स्तनलोलुपनामधेये नारकशरीरोत्सेधः
पंचदश दंडा दो हस्ती द्वादशांगुलानि चेति ॥ १५ ॥

·पर्याप्त्यधिकार।
+
तृतीयायां वालुकामभायां नारकोत्सेधं व्यावर्णयबाह;-
तदियाए पुढवीए परयाणं तु होइ उस्सेहो।
एकत्तीसं च धणूएगा रदणी मुणेयव्वा ॥ १६ ॥
तृतीयायां पृथिव्यां नारकाण तु भवत्युत्सेधः।
एकत्रिंशञ्च धपि एका रनिर्मन्तव्या ॥१६॥
टीका-तदियाए-तृतीयायां, पुढवीए-पृथिव्यां वालुकाख्यायां, गेर-
इयाण-नारकाणां,तु-विशेषः होइ-भवति, उस्सेहो-उत्सेधः, एकत्तीसं च-
एकत्रिंशञ्च एकेनाधिका त्रिंशत्, धणु-धनूंषि, एगा-एका, रदणी-रलिहस्तः
मुणेयवा-ज्ञातव्या । तृतीयायां पृथिव्यां नवमप्रस्तार नारकाणामुत्सेधो
धनुषामेकत्रिंशदेका रलिश्च ज्ञातव्या इति । शेषं सूचितं नारकप्रमाण-
मत्रापि मुखभूमिविशेषं कृत्वा नवात्सेधभाजितामिच्छया गुणितं द्वितीयपृथि-
व्युत्कृष्टनारकोत्सेधमुखसहितं च कृत्वा नेयं । तद्यथा--प्रथमप्रस्तारे तप्ताख्ये
नारकोत्सेधः सप्त दंडा एको हस्तो दशांगुलानि दो विभागौ च ।
द्वितीयप्रस्तारे तापनामनि नारकोत्सेधो दंडानामेकोनविंशतिर्नवा-
गुलानि त्रिभागश्च । तृतीयप्रस्तार
। तृतीयप्रस्तार तपननाम्नि नारकोत्सेधो
विंशतिर्दण्डास्त्रयो हस्ता अंगुलानि चा। चतुर्थप्रस्तारे तापनारये शरीरो-
स्सेधो द्वाविंशतिर्धनुयाँ द्वौ हस्तो घडगुलानि दो विभागो च । पंचमप्रस्तारे
निदानाख्ये चतुर्विंशतिचापाः पंचांगुलानि एको हस्तस्त्रिभागश्चैकः । षष्ठ-
प्रस्तारे प्रज्वलिताख्ये नारकोत्सेधः पड़िशतिर्धनुषां चत्वारि चांगुलानि ।
सामेंद्रके ज्वलितसंज्ञके नारकोत्सेधः सप्तविंशतिचापास्त्रयो हस्ता द्वे अंगुले
त्रिभागो च हो। अष्टमप्रस्तारे संज्वलनेंद्रके एकोनत्रिंशदुत्सेधो धनुर्धा
हस्तद्वयमेकांगुलमेकस्त्रिभागश्च । नवमे च प्रस्तारे एकत्रिंशत्कोदंडा हस्तश्चैको
नारकोत्सेध इति ॥ १६ ॥

·पर्याप्यधिकारः। १८७ Wwwwwws टीका-पंचमायां पृथिव्यां धूमप्रभानामधेयायां नारकाणामुत्सेधो भवति, सदं-शतमेकं, पणवीसं च-पंचविंशत्यधिकं, धणुप्पमाणेण-धनः- प्रमाणेन ज्ञातव्यं । पंचमायां पृथिव्यां पंचमेंद्रके नारकाणामुत्सेधो धनुषा प्रमाणेन शतमेकं पंचविंशत्युनरं ज्ञातव्यमिति । अत्राप्येतद्भूमि पूर्वोक्तं मुखं च कृत्वा विशेषं च कृत्वा विशेषं च पंचकोत्सेधभाजितमिच्छया गुणित मुससहितं कृत्वा शेपेंद्रकाणां नारकरणामुत्सेधो वाच्यः । तर प्रथमप्रस्तारे तमोनाम्नि नारकोत्सेधः पंचसप्ततिदंडाः । द्वितीयपस्तारे भ्रमनामके नार- कोत्सेधः सप्ताशीतिदंडा िहस्तौ च । तृतीयप्रस्तारे रूपसंज्ञके चेंद्रके नार- कोत्सेधो धनुषां शतमेकं । चतुर्थप्रस्तारेऽन्वयसंज्ञके नारकोत्सेधो धनुषा द्वादशोत्तरं शतं हस्तयं च । पंचमप्रस्तारे तमिस्रसंज्ञके धनुषां पंचविंश- त्युत्तरशतमिति ॥१८॥ षष्ठयां पृथिव्यां नारकोत्सेधमाहा- छट्टीए पुढवीए मेरइयाणं तु होइ उस्सेहो । दोणि सदा एण्णासा धणुप्पमाणेण विण्णेया॥१९॥ पष्टगं पृथिव्यां नारकाणां तु भवत्युत्सेधः । द्वे शते पंचाशत् धनुःप्रमाणेन विज्ञेये ॥ १९॥ टीका-उडीए-पण्णां पूरणी घष्ठी तस्यां, पुढवीए-पृथिव्यां, गेरइयाणं तु-नारकाणां तु, होदि-भवति, उस्सेहो-उत्सेधः, दोणि सदा-वे शते धनुषा शतद्वयं, पण्णासा-पंचाशदधिकं, धणुप्पमाणेण-धनुषां प्रमाणेन, विषणेया-विज्ञेये। षष्ठयां पृथिव्यां तमनभायां तृतीयप्रस्तारे नारकाणामुत्सेधो धनुषा प्रमाणेन दे शते पंचाशदधिके विज्ञेये। अत्रापि मुखभूमिविशेषादि- क्रम कृत्वा शेपेंद्रकनारकाणामुत्सेध आनेयस्तयथा तमःप्रभायां प्रथमप्रस्तारे हिमनाम्नीन्द्रके नारकाणामुत्सेधः पट्पष्टयाधिकं धनुषां शतं द्वौ हस्ती षोडशांगुलानि च । द्वितीये प्रस्तारे वर्दलनाम्नीन्द्र के धनुषां शतदयमष्टाधिक ·मूलाचारे-. - हस्तश्चैकोऽप्याबंगुलान्याप । तृतीयप्रस्तारे लल्लकनामेंद्रके नारकोत्सेधः सूत्रो- 'पात्तधनुषां शतद्वयं पंचाशदधिकं विज्ञेयमिति ॥ १९ ॥ सप्तम्यां पृथिव्यां नारकोत्सेधप्रमाणमाह;- -सत्तमिए पुढवीए मेरइयाणं तु होइ उस्सेहो । पंचेव धणुसयाई पमाणदो चेव बोधव्या ॥२०॥ सप्तम्यां पृथिव्यां नारकाणां तु भवति उत्सेधः। पंचैव धनुःशतानि प्रमाणतश्चैय बोद्धव्यानि ॥२०॥ टीका-सत्तमिए-सप्तम्या, पुढवीए-पृथिव्यां महातम प्रभायां, पर- इयाणं तु-नारकाणां तु, होइ-उत्सेहो भवत्युत्सेधः, पंचेव धणुसयाई-पंचैव धनुःशतानि, पमाणदो चेव-प्रमाणतश्चैव नान्यत्, बोधल्या-बोद्धव्यानि । सप्तम्या महातमप्रभायामवधिस्थानकेंद्रकनामनि नारकाणामुत्सेधः प्रमाणतः पंचैव धनुःशतानि नाधिकानीति । एवं सर्वासु पृथिवीपु स्वकी- येंद्रकप्रतिबद्वेषु श्रेणिविश्रेणिबद्वेषु पुष्पप्रकीर्णकेषु च नारकाणामुत्सेधः स्वकीयेंद्रकनारकोत्सेधसमानो वेदितव्यः। प्रथमायां पृथिव्यां प्रथमप्रस्तारे समितकेंद्रकनाग्नि महादिक्षु श्रेणीबद्धनरकाण्येकोनपंचाशदेकोनपंचाश- दिति । विदिक्ष चाष्टचत्वारिंशदष्टचत्वारिंशदिति । एवमष्टावष्टो हानि कृत्वा तावनेतव्यं यावदवधिम्यानस्य चत्वारि दिक्ष श्रेणिबद्धानीति । प्रथ- मायां पृथिव्यां त्रिंशल्लक्षाणि नारकाणां तान्येव श्रेणिबद्धन्दकरहितानि पुष्पप्रकीर्णकानि । द्वितीयायां पंचविंशतिलक्षा नारकाणां तान्येव श्रेणि- रवेंद्रकरहितानि पुष्पप्रकीर्णकानि । तृतीयायां पंचदशलक्षा नारकाणां । चतुर्थ्यां दशलक्षा नारकाणां । पंचम्यां लक्षत्रयं नारकाणां । षष्ठयां पंचोनं लक्ष नारकाणां । सप्तम्यां पंचैव नारकाणि । सर्वत्र श्रेणिबदेंद्रक- रहितपुष्पप्रकीर्णाकानीति प्रमाणं व्यावर्णितं देहोऽपि व्यावर्णितस्तदव्य- तिरेकाहुणगुण्यमेदेन ततो न दोषो देहस्वरूपमकथित्वा प्रमाणस्य कयने ।

·पर्याप्त्यधिकारः। १८९ , नारकाणां शरीरं बीभत्सं दुर्गधि वैकियकं सर्वाशुभपुद्गलैनिप्पन्नं सर्वदुःख- कारणं हुंडकसंस्थानमशुभनाम दुःस्वरवदनं कृमिकुलादिसंकीर्णमिति ॥२०॥ देवानां शरीरं व्यावर्णितं न तत्प्रमाणमतस्तदर्थमाह;- पणवीसं असुराणं सेसकुमाराण दस धणू चेव । वितरजोइसियाणं दस सत्त धणू मुणेयया ॥ २१ ॥ पंचविंशतिरसुराणां शेपकुमाराणां दश धपि चैव । व्यंतरज्योतिप्काणां दश सप्त धपि ज्ञातव्यानि ॥ २१ ॥ टीका-भवनवासिव्यंतरज्योतिष्ककल्पवासिभेदेन देवाश्चतुर्विधाभवति । तत्र भवनवासिनां तावत्प्रमाणं व्यावर्णयति-पणवीस-पंचभिराधिका विंशतिः पंचविंशतिः, असुराणं-असुरकुमाराणां, सेसकुमाराण-शेषकुमाराणां नाग- विद्युत्सुपर्णाग्निवातस्तनितोदधिद्वीपदिक्कुमाराणां, दस धणू-दश दंडाः । चशब्दः समुच्चयार्थस्तेन सामानिकत्रायस्त्रिंशत्पारिषदात्मरक्षलोकपालानी- कप्रकीर्णकाभियोग्यकिल्विपिकानामेतदेव प्रमाणं शरीरस्य वेदितव्यं । ध्यंतराः किनरकिंपुरुपगरुडगंधर्वयक्षराक्षसभूतापिशाचाः, जोदिसिया-ज्यो- तिष्काः सूर्याचन्द्रमसो ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकाच, व्यंतराश्च ज्योतिप्काच व्यंतरज्योतिप्कारतेषां व्यंतरज्योतिष्काणां, दस सत्त धणू-दश सप्त धनूंपि यथासंख्येन व्यंतराणां दश धनूंघि ज्योतिप्काणां च सप्त धपि सामानिक- बास्त्रिशल्लोकपालवर्जितशपनिकायानां च शरीरस्योत्संधो ज्ञातव्य इति । भवनवासिनो दशप्रकारा भवति-तत्र प्रकारस्यातुरकुमारसंज्ञकस्य सामा- निकादिसहितस्य शरीरोत्सेधः पंचविंशतिर्धनुपामत्कृष्टः, नागकुमाराणां विद्युत्कुमाराणां सुपर्णकुमाराणामग्निकुमाराणां वातकुमाराणां स्तनितकुमारा- णामुदाधिकुमाराणां दीपकुमाराणां दिक्कुमाराणां सामानिकादिभेदभिन्नानां च दश दंडाः शरीरस्योत्सेधः । व्यंतराणामष्टप्रकाराणां स्वभेदभिन्नानां दश धनूंघि शरीरस्योत्सेधः । ज्योतिटकाणां च पंचप्रकाराणां स्वभेदमि नानां सप्त दंडाः शरीरस्योत्सेधो ज्ञातव्य इति ॥ २१ ॥ 4 ·मूलाचारे- एते तिर्यग्लोके व्यवस्थितास्तहारेणेव तिरश्चां च वक्ष्यमाणत्वाड- लंध्य प्रमाणं मनुष्याणां तावत्कृष्टं प्रमाणमाह;- छद्धणुसहसुस्सेधं चदु दुगमिच्छति भोगभूमीसु । पणवीस पंचसदा बोधवा कम्मभूमीसु ॥ २२ ।। पद्धनुःसहस्रोत्सेधं चत्वारि द्वे इच्छंति भोगभूमिपु । पंचविंशतिः पंचशतानि बोप्यानि कर्मभूमिपु ॥ २२॥ टीका-उद्णुसहस्स-पद धनुषां सहस्राणि, उस्सेधं-उत्सेधं शरीरप्र- माणं, चदु-चत्वारि सहस्राणि धनुषां, दुर्ग-दे सहस्रे धनुषां, इच्छति-अभ्युपगच्छंतिः, पूर्वाचार्या भोगभूमिष दशप्रकारकल्पपादपोपलक्षि- तासु । पणवीस-पंचविंशतिः, पंचसदा-पंचशतानि च धनुपां, बोधव्वा- बोद्धव्यानि ज्ञातव्यानि कर्मभूमिप । पंचसुभरतैरावतविदहेषु भोगभूमिपू- कृष्टमध्यमजघन्यासु मनुष्याणामुत्रोधं यथासंख्येन पट चत्वारि सहमाणि दे च हस्ते (सहस्रे) धनुपामिच्छति, कर्मभूमिषु च मनुष्याणासुत्कृष्टमत्सधं शतपंचकं पंचविंशत्यधिकमिच्छंतीति ॥ २२॥ प्राधान्यादेवानां कल्पवासिनां नावदुत्सेधमाह- मोहम्मीसाणेसु य देवा खलु होति सत्तरयणीओ। छमेव य रयणीओ सणकुमारे हि माहिंदे ॥२३॥ सौधर्मशानयोश्च देवाः खलु भवंति सप्त रत्नयः । चैव च रत्नयः सनत्कुमारे हि माहंदे ॥ २३ ॥ टीका-सोहम्मीसाणेसु य-सुधर्मा नाली समा तस्यां भवः सौधर्म इन्द्रस्तेन सहचरितं विमानं कल्पो वा, सौधर्मश्चैशानश्च सौधर्म- शानों तयोः सोधर्मशानयोः श्रेणिव प्रकीर्णकसहितयोः, देश-देवा इंद्र- सामानिकत्रायत्रिशलारिपदात्मरक्षलोकपालानीकप्रकीर्णकाभियोग्यविल्दि- पिकाः, सलु-स्कृट, सचरयणीओ-सप्त हस्ताः, इच्छेव-यदेव च, रवीओ- - - M ·पर्याप्यधिकारः । १९१ रत्नयो हस्ताः, सणवकुमारे-सनत्कुमारे च, माहिंदे-माहेंद्रे। सौधर्मशानयोः कल्पयोर्दैवा इंद्रादयः शरीरप्रमाणेन सप्तहस्ता भवंति, सनत्कुमारमाहेंद्र- योश्च कल्पयोश्च देवा इंद्रादयः पटरत्नयः प्रमाणेन भवतीति ॥ २३ ॥ शेषकल्पेषु देवोत्सेधं प्रतिपादयन्नाह;- बंभे य लंतवे वि य कप्पे खलु होंति पंच रयणीओ। चनारि य रदणीओ सुक्कसहस्सारकप्पेसु ॥ २४ ॥ ब्रह्मे च लोतवेऽपि च कल्पे खलु भवंति पंचरत्नयः। चतस्त्रश्च रत्नयः शुकसहस्रारकल्पेषु ॥२१॥ टीका-ब्रह्मे-ब्रह्मकल्पे, लंतवे वि य-लांतवकल्पे, कल्पशब्दः प्रत्येक- मभिसंबध्यते । खलु-स्फुटं व्यक्तं मर्वमेतत, होंति-भवंति-पंच रयणीओ- पंच रत्नयः । दनादन्यनुवर्त्ततो (?) तेन सह संबंधः सर्व द्रष्टव्यः । चनारि य-चतस्रश्च रदणीओ-रत्नयो हस्ताः,सुक्क-शुक्रकल्पे, सहस्सार- सहस्रारकल्पे, अत्रापि कल्पशब्दः प्रत्यकमभिसंबध्यते । उपलक्षणमात्रमे- तत्तेनान्येषामपि प्रश्नोत्तरकापिष्ठमहाशुक्रशतारसहस्रारकल्पानां ग्रहणं द्रष्टव्यं । श्रेणिबद्धप्रकीर्णकानां च । बमब्रह्मोनरलांतवकापिठेषु च चतुर्प कल्येषु देवा इंद्रादयः पंचहस्ताः प्रमाणेन भवंति, तथा शुक्रमहाशुकशतारसह सारेषु च चतुर्पु कल्पेषु देवा इंद्रसामानिकादयश्च चत्वारो हरताः शरीरप्रमाणेन भवंतीति ॥ २४॥ आनतादिदेवप्रमाणमाह;- आणदपाणदकप्पे अद्भुद्धाओ हवंति रयाओ। तिगेय य रयणीओ बोधव्या आरणच्चुदे चापि ॥२५॥ आननमाणतकल्पयोराधिका भवंति रत्नयः। तिल एव च रत्नयः बोद्धव्या आरणाच्युतयोथापि ॥२५॥ - ·१९२ मूलाचारे- टीका-आणद-आनतकल्ये, पाणद-प्राणतकल्पे, कल्पशब्दः प्रत्येक- मभिसंबध्यते, अद्बुद्वाओ-अधिकास्तिस्रो रत्नयत्रयो हस्ता हस्ताई च, हवंति-भवंति, रयणीओ रत्नयः । तिण्णेव-तिस्रश्च, रयणीओ-रलयः, बोद्धव्या ज्ञातव्याः,आरणच्चुदे चावि-आरणाच्युतयोरपि आरणकल्पेऽच्यु- नकल्पे च आनतप्राणतकल्पयोर्देवा इंद्रादयस्त्रयो हप्ता अधिकाः शरीर- प्रमाणेन बोद्धव्याः, आरणाच्युतकल्पयोश्च देवा इंद्रादयस्त्रयो हस्ताः शरीरप्रमाणेन बोद्धव्या इति ॥ २५ ॥ नवयेवेयकदेवशरीरं प्रतिपादयनाह;- हेद्विमगेवजेसु य अड्डाइज्जा हवंति रयणीओ। मज्झिमगेवज्जेसु य वे रयणी होति उस्सेहो ॥ २६ ॥ अधस्तनप्रैवेयकेषु च सार्धद्वयं भवंति रत्नयः । मध्यमवेयकेषु च द्वे रत्नी भवतः उत्सेधः ॥ २६ ॥ टीका-हेछिमगेवजेसु य-अधोवेयकेषु अधो व्यवस्थिता वै ये यो वेयककल्पास्तेषु, अड्डाइजा-अधिकं रनिद्वयं तृतीयाईसहिते रली वा भवतः, मझिमगेवनेसु य-मध्यमग्रेवेयकेषु च मध्यमप्रदेशस्थितेषु त्रिषु ग्रंबेयकेषु, वे रदणी-देरनीद्वौ हस्तौ, हवंति-भवतः, उस्सेहो-उत्सेधः शरी- रप्रमाणं | नव ग्रैवेयककल्पा भवति तबाधोध एका कल्पः अधोमध्यमो द्वितीयः कल्पः अधउपरि तृतीयः कल्पस्तेपु कल्पेषु त्रिषु देवा अहमिंद्रा अधिकौ द्वौ हस्तौ प्रमाणेन भवंति, तथाऽधोमध्यमः कल्प एक मध्य- मध्यमकल्पो द्वितीयः मध्यमोपरि कल्पस्तृतीय एतेषु त्रिपु कल्पेषु देवा अहमिदा दिहस्तोत्सेधा भवतीति ॥ २६ ॥ उपरिमप्रैवेयकदेवशरीरोत्सेधमनुनरदेवोत्सेधं चाह;- उरिमगेवज्जेसु य दिवड्डरयणी हवे य उस्सेहो। अणुदिसणुत्तरदेवा एया रयणी सरीराणि ॥२७॥ १ भदय ग-पुस्तके।

·पर्याप्त्यधिकारः। १९३ A AAAAAAMANud WrrMNAMAMmmmmm.. - SẢN • -rrrn उपरिमप्रैवेयकेषु च ध्यर्घरनिर्भवेत् च उत्सेधः । अनुदिशानुत्तरदेवा एकरनिशरीराः ॥ २७॥ टीका-उरिमगेवने य-उपरिमगयेयके परिप्रदेशव्यवस्थितेषु त्रिपु मैवेयककल्पेषु, दिवट्टरयणी-अधिकरनिः हस्तोपरं च हस्ताई, हवे य-भवेत्, उस्सेहो-उत्सेधः । उपर्यध एकः कल्पः, उपरिममध्यमो द्वितीयः कल्पः, उपर्युपरि तृतीयः कल्या, एतेषु त्रिषु मेरेयककल्पेषु देवानां शरीरासंध एको हस्तो हस्तार्द्ध च । यद्यपि सविकल्या विद्यतेऽत आगम- तस्ते ज्ञातव्या इति । अणुदिस-अनुदिशकल्पे नवसु विमानेषु, अणुत्तर- अनुत्तरकल्पे च पंचसु विमानेषु देवा अहमिंदाः, एगा रयणी सरीराणि- एकरनिशरीरा एकहस्तदेहप्रमाणाः, अनुदिशानुत्तरकल्पयोश्चतुर्दशाविमानेषु देवा एकहस्तशरीरोत्सेधा भवतीति ।। २७ ॥ देवमनुष्यनारकाणां प्रमाणपूर्वकदेहस्वरूपं प्रतिपाद्य तिरश्रामेके. न्द्रियादिपंचेंद्रियपर्यन्तानो शरीरोत्सेधारण जघन्यदेहमाह;--- मागमसंखेजदिमं जं देहं अंगुलस्स तं देहं । एइंदियादिपंचेंदियंतदेहं पमाणेण ॥ २८ ॥ भागोऽसंख्यातकः यो देहोऽगुलस्य स देहः । एकेंद्रियादिपंचेंद्रियांतदेहः प्रमाणेन ॥२८॥ टीका--भाग-भागः, असंखेजदिम-असंख्यातः, जं देह-य उपचयो यावपिंडोः यत्परिमाणोऽगुलस्य द्रव्यांगुलस्य, तं देहं-स उपचय- स्तावान्पिङस्तत्परिमाणः । एइंदियादि-एकेन्द्रिय आदियेषां ते एकेन्द्रियादयः, पंचेदियंत-पंचेन्द्रियोंते येषां ते पंचेदियांताः । एकेन्द्रियादयश्च ते पंचे. द्रियांताकेन्द्रियादिपंचेन्द्रियातास्तेषां देहः शरीरमेकेन्द्रियादिपंचेन्द्रियां- तदेहा, एकेन्द्रियदीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपंचेंद्रियाणां शरीरं, जहणेण- द्रव्यांगुलमसंख्यातखंडं कृत्वा तत्रैकसंद्योपचयो यावान् देहो यन्मात्रस्तन्मात्री देहः शरीरं जघन्यनैकेन्द्रियादिपंचेन्द्रियपर्यंतानामिति ॥ २८ ॥ १३ ।

·. १९४ मूलाचारे- तेषामेवोत्कृष्टप्रमाणं प्रतिपादयन्नाह;- साहियसहस्समेयं तु जोयणाणं हवेज उकरसं । एपंदियस्स देहं तं पुण पउमति णादव्यं ॥ २९ ॥ साधिकसहस्रमेकं तु योजनानां भवेद उत्कृष्टः । एकेंद्रियस्य देहः स पुनः पद्ममिति ज्ञातव्यं ॥२९॥ टीका-साहिय-सहाधिकेन वर्तत हति साधिक सक्रोशदय, सहरसमेयं तु-सहस्रमेकं तु एक एकसहसं,जोयणाणे-योजनाना,हवेज-भवेत् ,उरम- उत्कृष्टः । एइंदियस्स-एकेन्द्रियस्य, देह-देहः शरीरं, ते पुरस पुनः, पउमति णायन्वं-पामिति ज्ञातन्यं । तेन प्रथिवीकायादिवायुकायांतानो सानां चेतावन्मात्रस्य देहस्य निराकरण द्रव्यं । योजनानो सरप्रमे साधिकं च तन्मात्र एन्द्रियस्य देहः स पुन हो यनरपंतिमशकस्य पश्य ज्ञातव्यः । प्रमाणप्रमाणवतोरभेदं कृत्वा निर्देश इति ॥ २९॥ दीन्द्रियादीनामकृष्टदेवपमाणमाह - संखो पुण पारसजोयणाणि गोभी मवे तिकोसं तु । भमरो जोयणमेनं मच्छो पुण जोपणसहस्सं ॥३०॥ शंसः पुनशियोजनानि गोमी भवेद प्रिको। भ्रमरो योजनमात्र: मत्स्यः पुनयोजनसहनः ॥ ३०॥ टीका-मसो पुण-गराः पुनन्द्रियः, यारराजोयगागि-दादशयो- जनानि दाइशयोजनो या, गोभी-गोपालिका सरिको वा, मो-मत, तिकोसे तु-विकोशं तु विशमारतीन्द्रियः, ममरो-अमगे मामतुर. न्द्रियः, जोपगमेन-योजनमा गायनितुष्टयमात्रः, मन्छी-मम्या, पुग-पुनः, गोयणमान याननगमः।दीन्द्रियाणामध्ये मादेशः महानिकायस्य प.प्रममा ग.। में ·पर्यापयधिकारः। १९५ Arrary स च द्वादशयोजनमात्रः, त्रीन्द्रियाणां मध्ये उत्कृष्टदेहो गोभी सा च क्रो- शत्रयपरिमिता, चतुरिन्द्रियाणां मध्ये उत्कृष्टदेहो भ्रमर: स च योजनप्र- माणः, पंचेन्द्रियाणां मध्ये उत्कृष्टदेहो मस्यः स च योजनसहस्रायाम इति ॥ ३०॥ प्रमाणमपि प्रमाणसूत्रेण गृहीतं यतोऽतो जंबूद्वीपस्यापि परिधिप्रमाणमाह;- . जंबूदीवपरिहिओ तिण्णिव लक्खं च सोलहसहस्सं चे चेव जोयणसया सत्तावीसा य होति बोधव्वा ॥३१ ।। तिण्णेव गाउआई अहावीसं च धणुसयं मणियं । तेरस य अंगुलाई अद्धंगुलमेव सविसेसं ॥ ३२॥ जंबूद्वीपपरिधिः त्रीण्येव लक्षाणि च पोडशसहस्राणि । द्वे चैव योजनशते सप्तविंशतिश्च भवंति बोद्धव्यानि ॥ ३१ ॥ त्रीण्येव गव्यूतानि अष्टाविंशतिश्च धनुःशतं भणितं । त्रयोदश चांगुलानि अधीगुलमेव सविशेपं ॥ ३२ ॥ टीका-जंबूद्वीपो योजनलक्षविष्कंभ एतावत्परिधिप्रमाणस्यान्यथा- नुपपत्तेस्तस्य च ग्रहणं बहुप्रमाणविकल्पसंग्रहणं जंबूद्वीपप्रमाणग्रहणं • च स्वयंभूरमणवीपसमुदायामप्रमाणज्ञापनार्थ तयोश्च प्रमाणकथनमुत्कृष्टदे- हप्रमाणेकेन्द्रियाद्यवस्थानज्ञापनार्थमित्यतो योजनलक्षं जंबूद्वीपविष्कंमवर्ग दशगुणं कृत्वा वर्गमूलं च गृहीत्वैव पठत्ति;-जंबूद्वीवपरिहिओ-जंबूवृक्षोपल- क्षितो द्वीपो जम्बूद्वीपोऽसंख्यातवीपसमुद्राणां मध्यनाभिरिव तदायचं सर्वेषां विष्कंभायामपरिधिप्रमाण, परिहिओ-परिधिः परिक्षेपो जंबूद्वीपस्य परिधि बूद्वीपपरिधिः, तिण्णव लक्वं-त्रीण्येव लक्षाणि, सोलहसहस्सं- योडशसहस्राणि, वे चेव जोयणसया-दे चैव योजनानां शते, सत्तावीसा त्रियायामा ग.

·मुलाचारे- vvvv... य--सप्तविंशतिश्च योजनानां सर्वत्र संबंधः, होति-भवति, बोधवा- बोद्धव्यानि । जंबूद्दीपस्य परिधेः, प्रमाणं योजनानां त्रीणि लक्षाणि घोड. शसहस्राणि, योजनानां दे च शते योजनानां सप्तविंशतिश्च । अथवा भेदेन निर्देशो जंबूद्वीपपरिधिः योजनानां त्रीणि लक्षाणि पोडशसहस्त्राणि दे शते संप्तविंगतिश्चेति । तथा तिण्णेव-त्रीण्येव, गाउआई-गव्यूतानि क्रोशाः, अटासिं च–अष्टाविंशतिश्च, धणु-धनुषा, सदं-शतं.. भणियं-- भणितं, तेरस य-त्रयोदशानि च, अंगुलाई-अंगुलानि च, अद्धंगुलमेव--अर्धागुलमेव च, सविसेसं-सविशेषो यवः सातिरेकः किंचिदेव तेन विशेपेण सह वर्तत इति सविशेषमगुलेन संबंधः । श्री. गव्यूतानि धनुषां शतमष्टाविंशत्याधिक प्रयोदशानि चांगुलानि सविशेष- मगुलं चेति ॥ ३१॥३२॥ जंबूद्वीपमादि कृत्वा कियता दीपानां नामान्याह;- जंबूदीवो धादइसंडो पुक्सरवरो य तह दीवो। वारुणिवर खीरवरो य घिदवरो खोदवरदीवो ॥ ३३ ॥ गंदीसरो य अरुणो अरुणब्भासो य कुंडलवरो य । संखवर रुजग मुजगवर कुसवर कुंचवरदीयो ॥ ३४॥ जंबूद्वीपो धातकीखंडः पुष्करवरच तथा द्वीपः। वारुणीयरः क्षीरवरच घृतवरः क्षौद्रयरद्वीपः ॥ ३३ ॥ नंदीश्वरथारुणोऽरुणभासश्च कुंडलवरश्च । शंखवरो रुचको भुजगयरो कुशवरो काँचघरद्वीपः ॥ ३४ ॥ टीका:-जंदावो-जंबूद्वीपः प्रथमो दीपः, धादहसंडो-धातकी- संहो द्वितीयो द्वीपः, पुक्सरवरो-पुष्करवस्तृतीयो दीपः, तह-तथा, दीवी द्वीपः, वाणिवर-वारणीवरचतुर्थो दीपः, रसीरवरो-क्षीरवरः पंचमी .

·पर्याप्यधिकारः। १९७ wnnn.wmnant द्वीपः, घिदवरो-घृतवरः षष्ठो द्वीपः, खोदवरो-क्षौद्रवरः सप्तमो द्वीपः, नंदीसरो य-नंदीश्वरश्चाष्टमो दीपः, अरुणो-अरुणाख्यो नवमो द्वीपः, अरुणभासो य--अरुणमासश्च दशमो द्वीपः, कुंडलवरो य-कुंडलवरश्चै- कादशोद्वीपः, संखवर-शंखवरो द्वादशो द्वीपः, रुजग-उचकत्रयो- दशो द्वीपः, भुजगवरो-भुजगवरश्चतुर्दशो द्वीपः, कुसवरो-कुशवरः पंचदशो द्वीपः, कुंचवरदीवो--क्रौंचवरद्वीपश्च पोडश इति ॥ ३३॥३४ ॥ एवं नामानि गृहीत्वा विष्कभप्रमाणमाह;- एवं दीवसमुद्दा दुगुणदुगुणवित्थडा असंखेज्जा। एदे दु तिरियलोए सयंभुरमणोदहि जाव ॥ ३५॥ एवं द्वीपसमुद्रा द्विगुणद्विगुणविस्तारा असंख्याताः । एते तु तिर्यग्लोके स्वयंभूरमणोदधिर्यायत् ॥ ३५ ॥ टीका-एवं अनेन प्रकारेण, दीवसमुद्दा-दीपसमुद्राः, दुगुणदुगुण- वित्थडा--द्विगुणो द्विगुणो विस्तारो येषां ते द्विगुणद्विगुणविस्ताराः, कियंता! असंखेजा-असंख्याता: संख्याप्रमितिकांता: । जंबूद्वीपविष्कमाल्लवण- समुद्रो दिगुणविष्कंभो लवणसमुद्राच्च धातकीखद्दीपो द्विगुणविष्कभः । अनेन प्रकारेण द्वीपात्समुद्रो द्विगुणविस्तारः समुद्राच्च द्वीपः । अतः सर्वे द्वीपसमुद्रा द्विगुणद्विगुणविस्तारा असंख्याता भवंति । ननु समुद्रग्रहणं कुतो लब्ध ? दीपग्रहणात्, तदपि कुतः? साहचर्यात्पर्वतनारवत् । क व्यस्थिता इत्याशंकायामाह;-एते दु तिरियलोए-एते तु द्वीपसमुद्रास्तिर्यग्लोके रज्जु- मात्रायामे, कियडूरं? सयंभुरमणोदहिं जाव~यावत्स्वयंभूरमणोदधिः ।। स्वयंभूरमणसमुद्रपर्यंता असंख्याता द्वीपसमुद्रा दिगुणद्विगुणविस्तारा द्रष्टव्या इति॥३५॥ १ मध्यातप्रमाणमतिकान्ताःग।

·,
मुलाचारे-
असंख्याता इति तु न ज्ञायते, कियंत इत्यतस्तनिर्णयमाह;-
जावदिया उद्धारा अट्टाइजाण सागरुवमाणं ।
तावदिया खलु रोमा हवंति दीवा समुद्दा य ॥ ३६ ॥
, यावत्युद्धाराणि अर्धतृतीययोः सागरोपमयोः।
ताति खलु रोमाणि भवति द्वीपाः समुद्राश्च ॥ ३६॥
टीका-जावदियो-यावंति यन्मात्राणि, उद्धारा-उद्धाराणि उद्धार-
पल्योपमानि तेषु यावंति रोमाणि, अट्ठाइनाण-अर्द्धतृतीययोर्द्वयोरर्धाधि-
कयोः, सागरुवमाणा-सागरोपमयोः,तावदिया-तावंतस्तन्मात्राः, सलु-
स्फुटं, रोमा-उद्धारेषु रोमाणि सुकुमारोरणरोमामाणि, हवंति-भवंति,
दीवा-दीपाः, समुद्दा य–समुद्राश्च । प्रमाणयोजनावगाहविष्कंभायाम
कूपं कृत्वा सप्तरावजातमाबोरणरोमाग्रभामैः पूर्ण च कृत्वा तत्र यावन्मा-
त्राणि रोमामाणि तावन्मात्राणि वर्षशतानि गृहीत्वा तत्र यावन्मात्राः समया
व्यवहारपल्योपमं नाम । व्यवहारपल्योपमे चैकैकं रोम असंख्यातवर्षको-
टीसमयमात्रान् भागान् कृत्वा वर्षशतसमयश्चैकैक खंई प्रगुण्य तत्र याव-
न्मात्राः समयाः तावन्मात्रमुद्धारपल्योपमं भवति । उद्धारपल्योपमानि च
दशकोटीकोटीमात्राणि गृहीत्वैकं उद्धारसागरोपमं भवति । तावन्मा-
त्रयोदयोः साईयोः सागरोपमयोर्यावन्मात्राण्युदारपल्योपमानि तत्र च
यावन्मात्राणि रोमाणि तावन्मात्राः स्फुटं दीपसमुद्रा भवतीति ॥ ३६ ॥
नन दीपमहणेन च समुद्राणां ग्रहणं संजातं तब न ज्ञायते किमभिधा-
नास्त इत्याशंकायामाह;-
जंबूदीवे लवणो धादाइसंडे य कालउदधी यः।
सेसाणं दीदाणं दीवसरिसणामया उदधी ॥ ३७॥
जंवृद्वीपे लवणः धातकीसंटे च कालोदधिश्च ।
शेषाणां दीपानां द्वीपसदृशनामान उधयः॥ ३७॥

·पर्याप्स्यधिकारः। टीका--जंबूदीवे-जंबूद्वीपे, लवणो-लवणसमुद्रः,. धादइसंडे य-धातकीखंडे च, कालउधी य–कालोदधिसमुद्रः, सेसाणं--शेषेषु जंबूद्वीपधातकीखंडवर्जितेषु, दीवाण-दीपेषु दिर्गता आपो येषां ते दीपा जलरहितमध्यप्रदेशास्तेषु द्वीपेष, दीवसरिसणामया--द्वीपैः सदृशानि समानानि नामानि येषां ते द्वीपसदृशनामानः, उदधी--उदकानि धीयते येषु त उधयः समुद्राः । जंबूद्दीपे लवणसमुद्रः, धातकीखंडे च कालोदधि- समुद्रः, शेषेषु पुनःपेषु ये समुद्रास्ते स्वकीयस्वकीयद्वीपनामसंज्ञका भवंतीति ॥ ३७॥ एते समुद्रा लवणोदादयः किं समानरसा इत्याशंकायामाहा--- पत्तेयरसा चत्तारि सायरा तिणि होति उदयरसा। ' अवसेसा य समुद्दा खोदरसा होति णायव्वा ॥३८ । प्रत्यकरसाश्चत्वार सागरास्त्रयो भवत्युदकरसाः। अवशेषाश्च समुदाः क्षौदरसा भवंति ज्ञातव्याः ॥ ३८ ॥ टीका-पत्तेयरसा–प्रत्येकः पृथक् पृथक रसः स्वादो येषां ते प्रत्ये- करसा भिन्नस्वादाः, चनारि-चत्वारः, सायरा--सागराः समुद्राः, तिष्णि-त्रयः, हाँति-भवंति, उदयरसा-उदकरसा उदके रसो येषां ते उदकरसाः पानीयरसपूर्णाः । अवसेसा य--अवशेषाश्चैतेभ्यो येऽन्ये, समुद्दा--समुद्राः, सोदरसा क्षोदरसाः इक्षो रस इव रसो येषां त इक्षुरसा मधुररसस्वादुपानीयाः, होति-भवंति, णायव्वा--ज्ञातव्याः । समुद्राः प्रत्येकरसा., त्रय उदकरसाः समुद्राः, शेषाः पुनः क्षोदरसा ज्ञातच्या भवन्तीति* ॥ ३८॥ के प्रत्येकासाः के चोदकरसा इत्याशंकायामाह,-- वारुणिवर खीरवरो घदवर लवणो य होति पत्तेया। कालो पुक्सर उधी सयंभुरमणो य उदयरसा ॥३९॥ किं समानरसा नेत्याइ स, ग। *पुष्प मध्यगतः पाठः स-ग-पुस्तकेऽधिक: * चत्वार - ·२०० मूलाचारan वारुणीवरः क्षीरवरः घृतवरो लवणश्च भवति प्रत्येकाः। कालः पुष्कर उदधिः स्वयंभूरमणश्चोदकरसाः ॥ ३९ ॥ टीका-वाणिवर-वारुणीवरः समुद्री वारुणी मद्यविशेषस्तस्या रस इव रसो याय स वारुणीरसो वारुणीवरः, सौरवरो-क्षीरवाः क्षीरस्य रस दव रसो यस्य स क्षीररसः क्षीरवरः, घदवर-घृतवरः धृतस्य रस इव रसो यस्य स धृतरमः, लवणो य-लवणश्च लवणस्य रस इव रसो यस्य स लवणरसः लवणसमुद्रः, होति-भवंति, पत्तेया--प्रत्येकरसाः, एते चत्वारो वारुणीवरादयः समुद्रा भिन्नरसा भवंतीति । कालो-कालः, पुक्खर-पुष्करवरः, उदधी-समद्रौ, सयंभुरमणो य--स्वयंभूरमणश्च, उदयरसा--उदकरसा उदकं रसो येषां त उदकरसा., कालोदधिपुर करो- दधी समुद्री स्वयंभरमणश्चैते उदकरसाः । एतेभ्यः पुनग्न्ये क्षौद्ररसाः समुंद्रा इति ॥ ३९॥ अथ केषु समुद्देष जलचराः संति केषु च न संतीत्याशंकायामाह;- लवणे कालसमुद्दे सयंभुरमणे य होति मच्छा दु। अवसेसेसु समुद्देसु णत्थि मच्छा य मपरा वा ॥ ४०॥ लवणे कालसमुदे स्वयंभूरमणे च भवंति मत्स्यास्तु । अवोपेपु समुद्रेषु न संति मत्स्याश्च मकरा या ॥ ४०॥ टीका-लवणे-लवणासमुदे, कालसमुहे-~~कालसमुद्रे, सयंभुग्मणे य- स्वयंभूरमणसमुद्रे च, होति मच्छा-भवंति मत्याः, तुशब्दादन्ये जलचरा मस्यशब्दस्य चोपलक्षणत्वात् उत्तरत्र मकरप्रतिषेधाच्च । अवससेपु--अवशेषेषु एतेभ्योऽन्येषु, समुईसु-समुदेष, 'त्यि-न संति न विद्यते, मच्छा य-मत्स्याच, मयरा वा-मकरा वा चशब्दा- दन्येऽपि जलचरा न संत्युपलक्षणमात्रत्वादा प्रतिपेघश्य । लवणसमुद्र कालोदधौ स्वयंभूरमणसमुद्र च मत्स्या मकरा अन्ये च जलचरा दीन्द्रिया - FOT ·पर्यास्यधिकारः। २०१ AM 1 दयः पंचेन्द्रियपर्यंता: संति, एतेभ्योऽन्येषु समुद्रेषु मत्स्या मकरा अन्ये च द्वीन्द्रियादिपंचेन्द्रियपर्यंता जलचरा न संतीति ॥ ४० ॥ अथ किंप्रमाणा जलचरा एतस्वित्याशंकायामाहा- अट्ठारसजोयणिया लवणे णवजोयणा णदिमुहेसु । छत्तीसगा य कालोदहिम्मि अट्ठार णदिमुहेसु ।। ४१॥ अष्टादशयोजना लवणे नवयोजना नदीमुखेषु । पत्रिंशत्काश कालोदधौ अष्टादश नदीमुखेपु ॥४१॥ किा-अटारसजोयणिया-अष्टादशयोजनानि प्रमाणं येषां तेऽष्टा- दशयोजनाः, लवणे-लवणसमुद्रे, णवजोयणा-नवयोजनानि प्रमाणं येषां ते नवयोजनाः, णदिमुहेसु-नदीनां मुखानि नदीमुखानि तेषु नदी- मुखेषु प्रदेशेषु गंगासिंध्वादीनां समुद्रेषु प्रवेशो नदीमुखं । छत्तीसगा य--परिधिकानि त्रिंशत् प्रमाणं येषां ते षट्त्रिंशत्काः षत्रिंशयोजन- प्रमाणाः, कालोदहिम्मि---कालोदधौ, अटारस-अष्टादशयोजनप्रमाणा यद्यप्यत्र योजनशब्दो न श्रूयते पूर्वोक्तसमासांतर्भूतस्तथापि द्रष्टव्योऽन्य-. स्याश्रुतत्वात् लुप्तनिर्दियो वा, णदिमुहेसु- नदीमुखेषु । लवणसमुद्रेऽष्टादश- योजनप्रमाणा मत्स्यास्तत्र च नदीमुखेषु च नवयोजनप्रमाणा मत्स्याः कालोदधौ पुनर्मत्स्याः पत्रिंशयोजनप्रमाणास्तब च नदीमुखेषु अष्टादश- योजनप्रमाणाः। मत्स्यानामुपलक्षणमेतत् अन्येषामपि प्रमाणे द्रष्टव्यमिति॥४१ स्वयंभूरमणे मत्स्यानामुत्कृष्टदेहप्रमाणं जघन्यदेहप्रमाणं च प्रतिपाद- यमुनरसूत्रमाह;- साहस्सिय दु मच्छा सयंमुरमणमि पंचसदिया दु । देहस्स सम्वहस्सं कुंथुपमा जलचरेसु ॥ ४२ ॥ १नदीमुखमिति पाठः --पुस्तके नास्ति । . . - ·KAnnanAnswer- -सर्वह्रस्वं मुष्ट २०२ 'मूलाचारे- साहस्त्रिकास्तु मत्स्याः स्वयंभूरमणे पंचशतिकास्तु । देहस्य सर्व-हस्वं कुंथुप्रमाणं जलचरेपु ॥४२॥ टीका--- साहस्सिया दुसाहस्त्रिकास्तु सहस्रं योजनानां प्रमाणं येषां ते साहनिकाः, अत्रापि योजनशब्दो द्रष्टव्यः, मच्छा-मत्याः सयंगर- मणह्मि-स्वयंभूरमणसमुद्रे, पंचसदिया---पंचशतिकाः पंच शतानि प्रमाणं येषां योजनानां पंचशतिका नदीमुखेष्विति द्रष्टव्यमधिकारात् । उत्कृष्टेन स्वयंभूरमणसमुद्रे मत्स्याः सहस्रयोजनप्रमाणा नदीमुखेषु पंचश- तयोजनप्रमाणाः । देहरस -देहस्य शरीरस्य, सव्वहरसं- अल्पत्वं, कुंथुपमाणं--कुंथुप्रमाणं, जलचरेसु-जलचरेषु । सर्वगलचरा- णां मध्ये मत्स्यस्य देहप्रमाणं सर्वोत्कृष्टं योजनसहस्रं सर्वजघन्यश्च कुंथु- प्रमाण: केपांचिजलचराणां देह इति ।। ४२ ॥ पर्याप्तापर्याप्तत्वमाश्रित्य जलचरस्थलचरवचराणां देहप्रमाणमाह;- जलथलखगसम्मुच्छिमतिरिय अपजत्तया विहत्थीदु । 'जलसम्मच्छिमपजत्तयाण तह जोयणसहस्सं ॥ ४३ । जलस्थलसगसम्मूछिमतिर्यंच अपर्यातका वितस्तिस्तु । जलसंमूर्छिमपर्याप्तकानां तथा योजनसहस्रं ॥ ४३ ॥ टीका-जलथलसग--जलं च स्थलं च सं च जलम्थलमानि तेषु गच्छंतीति जलस्थलसमा जलचरस्थलचरसचराः, सम्माच्छिम-सम्मू- छिमा गर्भोपपादजन्मनान्ययोन्युत्पन्ना,तिरिय--तिर्यंचो देवमनुष्यनार- काणामन्ये जीराः, अपज्जया-अपर्याप्तका असंपूर्णाश्चापटपर्यातयः, विही दु-वितस्तिका द्वादशांगलप्रमाणात, अथवा जलस्थलसगसम्म १ समुरे इनि शब्दः स-ग-पुरत के नारित । देहरमाणायोत्तरमूपमाह- स-ग.. ३जन्मनोऽन्यथानुत्पमा सज-गुस्तके पारः।

·पर्याप्त्यधिकारः। २०३ - छिमतिर्यगपर्याप्तानां देहप्रमाणं वितस्तिः ।जलसम्मुर्छिमपज्जत्तयाण- जलसम्मूर्छिमास्ते च ते पर्याप्तकाश्च जलसम्मूर्चिमपर्याप्तकास्तेषां जल. सम्मच्छिमपर्याप्तकानां च अथवा जलग्रहणेन जलचरा गृह्यते-प्रेस्तूयते, प्रस्तुतत्वात, जोयणसहस्स~योजनानां सहस्रं, जलचरसंम्मूच्छिमपर्या- तकानामुत्कृष्टं देहप्रमाणं योजनसहस्रामिति ॥ ४३ ।। पुनरपि तदेवाश्रित्य गर्भजलं चाश्रित्योत्कृष्टदेहप्रमाणमाह;- जलथलगभअपज्जत्त खगथलसंमुच्छिमा य पज्जत्ता । खगगब्मजा य उभये उक्करसेण धणुपुहत्तं ॥ ४४ ॥ जलस्थलग पर्याप्ताः खगस्थलसमूर्छिमाश्च पर्याप्ताः । खगगर्भजायोभये उत्कृष्टेन धनुःपृथक्त्वं ॥४४॥ टीका-जलथलगभअपजन-जलमुदकं, स्थलं ग्रामनगराटवीपर्व- तादि, गर्भः स्त्रिया उदरे वस्तिपटलाच्छादितप्रदेशः, जलचरजीवा जला: स्थलस्था जीवाः स्थला गर्भे जाता जीवा गर्भजा इत्युच्यते तालथ्यात्साहच- र्यादा यथा मंचाः क्रोशंतीति धनुर्धावतीति, न पर्याप्ता अपर्याप्ता अनि- प्पन्नाहारादिषट्पर्याप्तयो जलाश्च स्थलाश्च ते गभीश्च जलस्थलगर्भास्ते च तेऽपर्याप्ताश्च जलस्थलग पर्यादा जलचराः स्थलचर गर्भजाश्च येऽपर्या- सास्त इत्यर्थः । सगथलसम्मुच्छिमा यो आकाशे गच्छंतीति वगाः स्थलस्थाः स्थला. खगाश्च स्थलाश्च खगस्थलाः पक्षिमृगादयस्ते च ते सम्मू- ळिमाश्च सगस्थलसम्मूर्छिमात, पनत्ता--पर्याप्ताः । सगगम्भना य- सगे जाता सगजा गर्ने जाता गर्भजाः सगजाश्च ते गर्भजाश्च सगगर्भजाः, उभये-पर्याप्ता अपर्याप्ताश्च, उक्करसेण-उत्कर्षण उत्कृष्टशरीरप्रमाणेन धगुणहत्तं धनुःपृथक्त्वं "त्रयाणामुपरि नवानामधो या संख्या सा पृथक्त्व- मित्युच्यते" धनुषा पृथक्त्वं धनुःपृथक्त्वं त्रयाणां धनुषामुपरि नवानामधश्चतुः- कियापदमिद ख-ग-पुस्तके नास्ति । नाप्यनेन भवितव्यं । .

·M २०४ मूलाचारे- mami......... पंचपट्सप्ताटधनषि । जलचरस्थलचरा ये गर्भजा अपर्याप्ता खगस्थलचराश्च समूछिमाः पर्याप्ता ये सगगर्भजाश्च ये पर्याप्तापर्याप्ताः सर्वे ते उत्कृष्टेन शरीरप्रमाणेन धनुःपृथक्त्वं भवति । अथवा देहस्येत्यनुवर्तते तेनैतेषां देह उत्कर्षेण धनुःपृथक्त्वं भवतीति ॥ ४४ ॥ जलस्थलगर्भजपर्याप्तानामुत्कृष्टं देहप्रमाणमाह;- जलगभजपज्जत्ता उकसं पंचजोयणसयाणि । थलगभजपजत्ता तिगाउदोकरसमायामो ।। ४५ ॥ जलगर्भजपर्याप्ताः उस्कृष्टं पंच योजनशतानि । स्यलगर्भजपर्यातास्त्रिगट्यूतानि उत्कृष्पमायामः ॥ ४५ ॥ टीका-जलगम्भजपज्जत्ता-जलगर्भजपर्याप्ताः, उकसं--उत्कृष्ट मुत्क- र्पण वा, पंचजोयणसयाणि-पंचयोजनशतानि देहप्रमाणेनेत्यर्थः, अथ- वा जलगर्भजपर्याप्तानामायामः पंचयोजनशतानि* उत्तरगाथार्धे आयामस्य ग्रहणं यतः । अथवा एतेषां देह उत्कृष्टः पंचयोजनशतानि* थलगभज- पन्नता-स्थलगर्भजपर्याप्ताना, तिगाउद-विगव्युतानि पटदंडसहस्राणि उकरस-उत्कृष्टः, आयामो-आयामः शरीरप्रमाणं । स्थलगर्भजपर्या- तानां भोगभूमितिरश्चां देहस्योत्कृष्ट आयामस्त्रीणि गव्यूतानि । अथवा स्थलगर्भजपर्याप्ता उत्कृष्टदेहस्यायामेन त्रिगव्यूतानि भवंतीति । ४५ ॥ पृथिवीकायिकाकायिकतेजस्कायिकवायकायिकाना मनुष्याणां चौ. स्कृष्टं देहप्रमाणे प्रतिपादयन्नाह;-- अंगुलअसंखभागं बादरसहुमा य सेसया काया। उकस्सैण दुणियमा मणुगाय तिगाउ उबिद्धा ॥४६॥ अंगुलासंख्यभागो पादरसूक्ष्माश्च शेषाः कायाः। उत्कृष्टेन तु नियमात् मनुष्याश्च त्रिगट्यूतानि उवृद्धा ४॥ पृश्यमध्यगतः पाठः सभा-पुस्तकेऽधिकः।

·पर्यायधिकारः। टीका-~-अंगुलं-न्यांगुलमष्टयवनिप्पनौगुलेन येऽवटेन्या नभामदेशा. स्तेषां मध्येऽनेकस्याः प्रदेशने यावदायामरतावन्मात्रं द्रव्यांगुलं तस्यांगुलस्य अमंसमागं-असंख्यातमागः अंगुटमसंख्यातरोई कृत्वा तत्रैकरांडमंगुला- संख्यातभागः, बादरमुहमा य-बादरनामकर्मोदयादादराः सश्मनामकर्मो- दयात्समा बादराश्च सहमा बादरमममा. प्रथिवीकायादयः, सेसया-शेषा उकानां परिदोषाः कायाः पृथि कायाकायतेजाकायवायुकायाः, - स्सेण-उत्कृष्टेन मुटु महत्वेन, तुर्विशपे, णियमा-नियमानिश्चयात, म- णुया-मनुष्या भोगभूमिजाः, तिगाउ-त्रिगम्यतानि, अनिद्धा-उद्धाः परमोत्सेधाः । सर्वेऽपि वादरकायाः (सूक्ष्माश्च ) पृथिवीकायिकादि- वायुकायिकांता द्रव्यांगुलासंग्व्यभागशरीरोत्सेधा मनुप्या पर्याप्ता. खिन्यूतशरीरोरमेया । उस्कृष्टप्रमाणे न। नार पोनरम्य पर्यातिमनाश्रित्य सामान्येन कथनादिति ॥ ४६ ॥ पुनरपि सर्व जपन्यं सटं शरीरप्रमाणमाह;- सुहमणिगोदअपजत्तयस्स जादस्स तदियसमयसि । हबाद दु सबजहणं सध्युकास्तं जल चराणं ॥४७॥ सूक्ष्मानगोदापर्याप्तस्य जातस्य तृतीयसमये । भवति तु सर्वजधन्यं सर्वोत्कृष्ट जलचराणां ॥४७॥ टीका--मुहमणिगोद-पश्मनिगोदस्य, अपजनयस्स-अपर्याप्शकस्य, जादस्स-जातस्योत्पन्नाय, तदियसमयनि-तृतीयसमये प्रथम द्वितीय- समययोः प्रदेशविस्फूर्जनसद्गायात्पूर्वदेहसामीप्यादा महच्छरीरं भवति तृती- यसमये पुनः प्रदेशानां निचयानुसारेणावस्थानाच सर्वजपन्यं भवति शरीरं, हबदि दु-भवत्येव, सम्बजपणं-सर्वजघन्यं, सम्वुझस्सं-सर्वोत्कृष्ट, जलचराणां-मत्स्यानां पनानां वा । सूक्ष्मनिगोदास्यापर्याप्तस्य तृतीयसमये १ये चाट्या प्रेम-पुस्तके।

·मूलाचारे- - M जातमात्रस्य सर्वजघन्यशरीरोत्सेधः, जलचराणां चे पदानां सर्वोत्कृष्टः शरीरायाम इति । अत्रापि लोकस्य सत्तेकं पंचैकं रज्जुप्रमाणं द्रष्टव्यं तथा रुकुलपर्वतविजयाईष्वाकारकांचनगिरिमनुष्योत्तरकुंडलवरांजनदधिमुखर- तकरस्वयंभूनगपरेंददंष्ट्रागिरिभवन विमानतोरणजिनगृहपृथिव्यष्टकेन्द्रका- कीर्णकश्रेणिव धनरकक्षेत्रवेदिकाबूशाल्मलीधातकीपुष्करचेत्यवृक्षकूटहद- नदीकुंडायतनवापीसिंहासनादीनामुत्सेधायामप्रमाणं द्रष्टव्यं लोकनियोगत इति । ४७ ॥ देहसूत्र व्याख्याय संस्थानसूत्रं प्रपंचयनाह;- मसुरिय कुसग्गविंदू सूइकलावा पडाय संठाणा। कायाणं संहाणं हरिदतसा णेगसंठाणा ॥४८॥ मसूरिका कुशाग्रबिंदुः सूचीकलाप: पताका संस्थानानि। कायानां संस्थानानि हरितत्रसा अनेकसंस्थानाः ॥४८॥ टीका--मसुरिय-मसूरिका वृताकारा, कुसग्गविंदू-कुशस्यायं कुशामं तस्मिन् विदुरुदकरुणः कुशाग्रबिंदुर्वर्तुलाकारमुदक, सूइकलावा-सूचीकलापः सूचीसमुदायः,पडाय-पताका,संढाणं-संस्थानान्याकाराः,कायाण-कायानां पृथिवीकायिकादिवायुकायांताना, संठाण-संस्थानानि शरीराकाराः । मसू. रिका इव संस्थानं यस्य तम्ममूरिकासंस्थान, कुशाग्रबिंदुवि संस्थान यस्य तत्कुशाग्रबिंदुसंस्थानं, सूचीकलाप इव संस्थानं यस्य तत्सूचीकलाप- संस्थानं, पताका इव संस्थानं यस्य तत्पताकासंस्थानं यथासंख्येन संबंधः, पृथिवीकायस्य संस्थानं मसूरिकासंस्थानं, अकायस्य संस्थानं कुशाग्र- विदुसंस्थानं, तेमाकायस्य संस्थानं सूचीकलापसंस्थान, वायुकायस्य १च पमानामिति पाटः ख-ग-पुस्तके नास्ति । १ ·पर्याप्त्यधिकारः। २०७ संस्थानं पताकासंस्थानं । मसूरिकायाकार इव पृथिवीकायिकादयः हरिदतसा-हरितत्रसाः प्रत्येकसाधारणबादरसूक्ष्मवनस्पतिद्वन्द्रियत्रीन्द्रिय- चतुरिन्द्रियाः, णेगसंठाणा-अनेकसंस्थाना नैकमनेकमनेक संस्थानं येषां तेऽनेकसंस्थाना अनेकहुंडसंस्थानविकल्पा अनेकशरीराकाराः । सशब्देन दीन्द्रियादिचतुरिँद्रियपर्यंता गृह्यते पंचेंद्रियाणां संस्थानस्योत्तरत्र प्रतिपा- दनादिति ।। ४८॥ पंचेन्द्रियसंस्थानप्रतिपादनार्थमाह,--- समचउरसणग्गोहासादियखुज्जायवामणाहुंडा । पंचेदियतिरियणरा देवा चउरस्स णारया हुंडा ॥४९॥ समचतुरस्रन्यग्रोधस्वातिककुब्जकवामनहुंडाः। पंचेंद्रियतिर्यग्नरा देवाश्चतुरस्रा नारका हुंडाः ॥ ४९ ॥ टीका-संस्थानमित्यनुवर्तते । समचउरस-समचतुरस्र संस्थानं यथा प्रदेशावयवं परमाणूनामन्यूनाधिकता ! गोह-न्यग्रोध संस्थानं शरीरस्यो- प्रभागेऽवयवपरमाणुबहुत्वं । *सादि-स्वातिसंस्थानं शरीरस्य नाभेरधः कटिजंघापादायवयवपरमाणूनामधिकोपचयः । खुज्जा--कुजसंस्थानं शरीरस्य पृष्ठावयवपरमाण्वधिकोपचयः । वामणा-वामनसस्थानं शरीर- मध्यावयवपरमाणुबहुत्वं हस्तपादानां च ह्रस्वत्वं । हुडा- हुंडसंस्थानं सर्वश- रीरावयवानां बीभत्सता परमाणूनां न्यूनाधिकता सर्वलक्षणासपूर्णता च पंचेंदियतिरियणरा-पंचेन्द्रियतिर्यवराणां समचतुरस्रन्यग्रोधस्वातिकुब्ज- वामनहुंडसंस्थानानि पडपि पंचेन्द्रियाणां मनुष्याणां तिरश्वां च भवंति, १ अस्मादले कायाः काया इत्यर्थः इत्यशुद्धपाठः ख-ग-पुस्तके किन्तु इत्यर्थ इत्यनेन केवलेन भाव्यं । * पुष्पमध्यगतपाटस्थानेऽर्य पाठ प्रेस-पुस्तके सादि- स्वातिसंस्थानं बल्नीकतुल्याकार शरीरमध्याक्ययवपरमाणुबहुतं कुब्जसंस्थान हस्ता- दानां च ह्रस्वत्वं वामनसंस्थान।

·२०८ मूलाचारे- अथवा अभेशनल्लिगे ताच्छन्यं च पंचेंद्रियतिर्यराः समचतुरस्रन्यग्रोध- स्थातिकुजवामनहुंडांश्च भवंति सामान्येन । देवा चउरसा-देवाश्चतुरमाः, पारया-नारकाः, हुंडा-हुंडाः । देवाः समचतुरनसंस्थाना एव, नारकाच हुंडकसंस्थाना एव न तेषामन्यसंस्थानान्तरं विद्यत इति ॥ ४९ ॥ जवणालिया मसूरी अतिमुत्तय चंदए खुरप्पे च । इंदियसंठाणा सलु फासरत अणेयसंठाणं । ५०॥ यवनालिका मसूरिका अतिमुक्तकं चंद्रकं क्षुरमं च । इंद्रियसंस्थानानि खलु सर्शस्य अनेकसंस्थानं ॥ ५० ॥ दीका-जवणालिया-यवस्य नालिका यवनालिका, मसूरी-मसूरिका 'वृन्ताकारा, अदिमुत्तयं-अतिमुक्तकं पुष्पविशेषः, चंदए-अर्द्धचन्द्रः, खुरप्पे य-शुरनं च, इंदिय-ददियाणां इन्द्रियशब्देन श्रोषचक्षुर्वाणजितेन्द्रियाणां ग्रहण स्पर्शनेन्द्रियस्य प्रथग्रहणात, संगणा-सस्थानानि आकारा यथासं- ख्येन संबंधः । श्रोत्रेन्दियं यवनालिकासंस्थानं, चक्षुरिन्द्रियं महरिका- संस्थानं, प्राणेन्द्रियमतिमुक्तकपुष्पसंस्थानं, जिद्वेन्द्रियमर्धचन्द्रसंस्थान - रप्रसंस्थानं च सलु स्फुट र फासस्स-स्पर्शस्य स्पर्शनेन्दियस्य, अणेयसं- ठाणं-अनेकसंस्थानं अनेकप्रकार आकारः । स्पर्शनन्द्रियायानेक संस्था- नं समचतुरस्रादिभेदेन व्यक्तं सर्वत्र क्षयोपशममेदात् । अंगुलासंख्यात- भागप्रमितं भावेंद्रियं, इव्येद्रियं पुनरंगुलासंख्यातभागप्रमितमपि भवति । इन्द्रियं द्विविध द्रव्येन्द्रियं भावेंद्रियं च द्रव्यद्रियं द्विविधं नित्यपकरण- भेदेन, भावेन्द्रियमपि द्विविधं लम्युपयोगभेदेन, तत्र त्र्यद्रियस्य निर्वृत्त- भावन्द्रियस्य च लब्धेः संस्थानमेतत् , उपयोगो मावेन्द्रियं तस्याकारी विषयपरिच्छित्तिरेव । ५०॥ ५ गढ़नालिका यतस्य नाले ख- 1 २ क्षयोपशमप्रदेश प्रेम-पुस्तके। ३ प्रमिता: पुस्तके पाठः। m ·पर्याप्स्यधिकार - ययेवं स एव विषयः कियानिति प्रतिपायतामित्युक्तेऽत आह;- चत्तारि धणुसदाइं चउसट्ठी धणुसयं च फस्सरसे । गंधे य दुगुणदुगुणा असण्णिपंचिंदिया जाव ॥५१॥ चत्वारि धनुशतानि चतुःपष्टि धनुःशतं च स्पर्शरसयोः । गंधस्य च द्विगुणद्विगुणानि असंक्षिपंचेद्रियं यावत् ॥ ५१ ।। टीका-चत्तारि-चत्वारि, धणुसदाई-धनुःशतानि, चउसट्ठी-चतुः- पष्टिर्धनुपामिति संबंधः धनुपां चतुर्भिरधिका पष्टिः, धणुसयं च-धनुःशतं च, फस्सरसे, स्पर्शरसयोः स्पर्शनेन्द्रियस्य रसनेंद्रियस्य, गंधे य-गंधस्य च घ्राणेन्द्रियस्य च, दुगुणदुगुणा-द्विगुणद्विगुणाः, असजिपंचेंदिया जाव- असंज्ञिपंचेन्द्रियं यावत् । एकेंद्रियमारभ्य यावदसंज्ञिपंचेंद्रिया-पर्श- विपय उत्तरत्र कथ्यते तेन सह संबंधः । एकेन्द्रियस्य स्पर्शनेन्द्रियाविषय- श्रत्वारि धनुःशतानि, एतावताध्वना स्थितं स्पर्श गृहन्ति पृथिवी- कायिकाकायिकतजाकायिकवायुकायिका उत्कृष्टशक्तियुक्त स्पर्शनेन्द्रि- येण । तथा दीन्द्रियस्य रसनेन्द्रियविषयश्चतुःषष्टिर्धनुषां एतावता- ऽध्वना स्थितं रसं गृहाति रसनेन्द्रियेण द्वीन्द्रियस्तथा तस्यैव दीन्द्रियस्य स्पर्शनोन्द्रयविषयोऽयो धनुः शतानि एतावताऽध्वना स्थितं स्पर्श गृह्णाति दीन्द्रियः स्पर्शनेन्द्रियण, तथा त्रीन्द्रियस्य प्राणेन्द्रियविषयः धनुषा शतं एतावतावना स्थितं गंधं गृह्णाति त्रीन्द्रियो घाणेन्द्रियेण तथा तस्येव चीन्द्रियस्य स्पर्शनेन्द्रियविषयः पोडशधनुःशतानि एतावता- चना व्यवस्थितं स्पर्श गृह्णाति श्रीन्द्रियः स्पर्शनेन्द्रियेण तथा तरयेव श्रीन्दियस्य रसनेंन्द्रियविषयोऽयाविंशत्यधिकं च शत धनुषा एतावतावना स्थितं रसं गृह्णाति, श्रीन्द्रियः रसनेंद्रियेण तया तस्यैव श्रीन्द्रियस्य माणेन्द्रियविपयः शतं धनुषां एतावताध्वना स्थित गंधं गृहाति त्रीन्द्रियो माणन्द्रियण, तथा चतुरिट्रियाय स्पर्शनेन्द्रियविषयो दिशताधिकानि त्रीणि ·मुलाचारे- सहस्राणिधनुषामेतावताध्वना स्थित स्पर्श गृह्णाति चतुरिन्द्रियस्पर्शनेन्द्रियग, तथा तस्यैव चतुरिन्द्रियस्य रसनेन्द्रियविषयो धनुषां देशते पटपंचाशदधिक एतावतावना स्थितं रसं चतुरिन्द्रियः रसनेन्द्रियेण गृहाति तथा तस्पेत्र चतुरिद्रयस्य प्राणेन्द्रियविषयो दे शते धनुषामेतावतावना स्थितं गंध गृहाति चतुरिन्द्रियो प्राणेन्द्रियेण, तथाऽसंशिपंचेंद्रियस्य स्पर्शनेंद्रिय- विषयः चतुः शताधिकानि पट्सहस्राणि धनुपामेतावत्यवान स्थितं स्पर्श- मसंशिपंचेंद्रियो गृह्णाति स्पर्शनेंद्रियेण तथा तस्यैगसंशिपंचेंद्रियस्य रसने- द्रियविषयः दादशोत्तराणि पंचशतानि धनुषामेतावत्यध्वनि स्थितं रसं गृङ्गाति असंशिपंचेंद्रियो रस दियेण तथा तस्यैवासंशिपंचेंद्रियाय प्राणोंद्रे- यविषयो धनुषों चत्वारि शतानि एतावताभ्यना स्थित गंधं गृहाति असंशि- पंचड़ियो प्राणेंद्रियेण । न चैतेपामिन्द्रियाणां प्राप्तपाहिलेने तावतावना ग्रहणमयुक्तमप्राप्त माहित्वमाप, यतो युरत्या आगमेन च न विरुष्यते, युनिस्तावदेकेन्द्रियो तरस्यमपि यस्तु जानाति पादप्रसारणात यायो विधि वस्तु सुवर्णादिकं स्थितं, प्रारोहं प्रमारयत्येकेन्द्रियो वनस्पतिः अवरमादेशेष नालानि व्युत्सृजतीति । तयागमेऽपि स्पर्शनेन्द्रियादीनामाप्तमाहित्य पनि पइविंशग्शित इति विकल्पस्य कयनादिति ॥ ११ ॥ चतुरिन्द्रियस्य चक्षुविषयं प्रतिपादयभाह;- इगुणतीसजायणसदाई चउयण्णाय होइ णायदया। चारिदियस्स णियमा चम्सुप्फासं पिपाणाहि ॥५२॥ पकोनशिव योजनातानि चतुःपंचाशद मयति ज्ञातव्यानि । चतुरिद्रियस्य नियमात् यारपरी यिमानीहि ५१ ॥ टीका-दागीराजोपणमा एकोनशिपांजनशतानि योजनानाम- कोनानि निशच्छतानि, घनुपम्गाय-मनुः पंचाशतुभिरपिका प सपोगनाना, रोह-भवति, णापथ्या-जातम्यानि।पादियाग-पतुरिन्द्रि ·पर्याप्यधिकारः। २११ MAnnAAAAA nnr V यस्य, णियमा-नियमात् निश्चयेन । चपखण्फासं-चक्षुःस्पर्श विषयं विया- गाहि-विजानीहि । इमं चतुरिन्द्रियस्य चक्षुरिन्द्रियविषयं योजनानामेको- नत्रिंशन्छतं चतुःपंचाशयोजनाधिकं विजानीयसंदेहेनेति । न चक्षुपः प्राप्तमा- हित्वं त्तक्षुस्थाजनादेरग्रहणात्, न च गत्वा गृह्णाति चक्षुःपदेशशून्यत्वप्र- संगात् । नापि विज्ञानमय चक्षुर्गच्छति जीवस्याज्ञवप्रसंगात्, न च स्वतोऽर्ध- स्वरूपेण गमनं युज्यतेऽतरे सर्ववस्तुग्रहणप्रसंगात् इति ॥ ५२ ॥ असंज्ञिपंचेंद्रियस्य चक्षुर्विषयं प्रतिपादयन्नाह;- उणसहि जोयणसदा अद्वैव य होति तह य णायव्वा । असण्णिपंचेंदीए चक्खुप्फासं वियाणाहि ॥ ५३ ।। एकोनपष्टियोजनशतानि अप्टेय च भवति तथा च ज्ञातव्यानि। असंक्षिपंचेंद्रियस्य चक्षुःस्पर्श विजानीहि ॥५३॥ टीका-उणसटि-एकोनषष्टिः, एकेनोना षष्टिः। जोयणसदा-योजनानां शतानि योजनशतानि, अहेव य-अष्टावपि च योजनानि, होति-भवंति । तह य णायव्वा-तथैव ज्ञातव्यानि असण्णिपंचेंदीए-असंशिपंचेंद्रियस्य शिक्षालापादिरहितपंचेंद्रियस्य, चरसुप्फासं-चक्षुःस्पर्श चक्षुर्विषय चक्षुषा ग्रहणं, वियाणाहि-विजानीहि । योजनशतानामेकोनषष्टिस्तथैवाटयोजनानि च भवंति ज्ञातव्यान्येतत्प्रमाणमसंजिपंचेंद्रियस्य चक्षुरिन्द्रियविषयं जानीहि एतावत्यवान स्थित रूपमसंज्ञिपचेंद्रियो गृह्णाति चक्षुरिन्द्रियेणेति ॥५३॥ असंसिपंचेंदियस्य श्रोत्रविषयं प्रतिपादयन्नाह,- अद्वैव घणुसहस्सा सोदप्फासं असपिणो जाण । 'विसयावि य णायचा पोग्गलपरिणामजोगेण ॥५४॥ 'इम' प्रेस-पुस्तके नास्ति । १ चभुरिदियविश्यस्य प्रेस-पुस्तके पाठः ।। विज्ञानमयं प्रेस पुस्तके। ४ सन्तानसरूपेण स-ग। ५ भस्मादयं तप्रमाणा एवा. तिस, एतातिग1 एतावत गोबरे स.ग। - ·२१२ मूलाचारे- - अशावेव धनुःसहस्राणि श्रोत्रस्पर्शमसंझिनो जानीहि । विषया अपि च ज्ञातव्याः पुद्गलपरिणामयोगेन ॥ ५४॥ दीका-अटेव धणुसहस्सा-अष्टावेव धनुःसहस्राणि, सोदफासं-प्रोत्र- स्पर्श श्रोत्रंद्रियविषय; असणिणो-असंज्ञिनोऽसंज्ञिपंचेंद्रियस्य, जाण- जानीहि । असंज्ञिपंचेन्द्रियश्रोत्रविषयं धनुपामष्टसहस्र जानी ताबताध्वना स्थितं शब्दं गृह्णाति श्रोत्रेणासंज्ञिपंचांदिय इति । विसयावि य-विषयाश्चापि णायदा-ज्ञातव्याः पोग्गलपरिणामजोगेण-पुद्गलस्य मूर्तद्रव्यस्य परिणामो विशिष्टसंस्थानमहत्वप्रकृष्टवाण्यादिः पुद्गलपरिणामस्तन योगः संपर्क- स्तेन पुद्गलपरिणामयोगेन एतावतोक्तांतरेण विशिष्टा रूपादयः दिवाकरा- दिभूता विशिष्टेरिन्द्रियैते नान्यथेति ॥ ५४॥ संज्ञिपंचेंद्रियस्य पंचेंद्रियविषयं प्रतिपादयन्नाह;- फासे रसे य गंधे विसया णव जोयणा य णायब्बा। सोदस्स दुपारसजोयणाणिदो चक्खुसो वोच्छं ॥५५॥ स्पर्शस्य रस्य च गंधस्य विषयाः मय योजनानि ज्ञातव्यानि श्रोत्रस्य तु द्वादशयोजनानीतश्चक्षुषो वक्ष्ये ॥ ५५ ॥ टीका-फासे-स्पर्शस्य स्पर्शनेन्द्रियस्य, रसे-रसस्य रसनेंद्रियस्य, गंधे-गंधस्य प्राणेंद्रियस्य, विसया-विषयाः ग्रहणगोचराणि, णवजो- यणा-नव योजनानि, णायब्वा-ज्ञातव्यानि, सोदस्सदु-श्रोत्रस्य तुश्रोत्रंद्रि- यस्य पुनः, वारस जोयणाणि-द्वादश योजनानि इदो-इत ऊर्ध्व, चवखुसो- चक्षुषः संशिपचोंद्रियस्य चभुरिन्द्रियस्य च, वोच्छं-वक्ष्ये, संज्ञिपंचेंद्रियस्य प्रकृप्टेंद्रियस्य चक्रवर्त्यादेः स्पर्शनेंद्रियस्य नवयोजनानि विषयः रसनेद्रियस्य नव योजनानि विषयः प्राणोंदियस्य नव योजनानि विषयः श्रोत्रंद्रियस्य द्वादशं योजनानि विषयः संज्ञिपंचेंद्रिय उत्कृष्टयुद्गलपरिणामानवभिनव- १ सहस्सा ख.ग. ३ वर्णादिः खग। मुणेयव्या ख:ग, ।

·पर्यात्यधिकारः। - ran-amermanenranAms. 44.- vie भिर्योजनैः स्थितानि स्पर्शरसगंघन्ट्याणि स्पर्शनरसनघ्राणोन्दियाहाति शब्दं पुनादशयोजनैः स्थितं श्रोत्रंद्रियेण गृह्णातीति ॥ ५५ ॥ सूचितचक्षुर्विषयमाह- सत्तेतालसहस्सा वे चेव सदा हवंति तेसट्ठी। चखिदिअस्स विसओ उक्कस्सो होदि अदिरित्ती॥५६॥ सप्तचत्वारिंशत्सहस्राणि द्वे चैव शते भवंति त्रिषष्टिः । चक्षुरिद्रियस्य विषय उत्कृष्टो भवति अतिरिक्तः ॥५६॥ टीका-सत्तेताल-सप्तचत्वारिंशत्, सहस्सा-सहस्राणि, वे चेव सदा द्वे चैव शते, हवंति-भवति तेसट्टी-त्रिपष्टयाधिके योजनानामिति संबंधः चक्विंदियस्स चक्षुरिन्द्रियस्य, विसओ-विषयः, उक्कस्सो-उत्कृष्टः होइ भवति अदिरिनो-अतिरिक्तः, अतिरिक्तस्य प्रमाणं गव्यूतमेकं दंडानां दादशशतानि पंचदशदंडाधिकानि हस्तश्चैकः द्वे चांगुले साधिकयवचतु- र्धभागाधिके; संज्ञिपंचेंद्रियपर्याप्तकचक्षुरिन्द्रियस्य विषयो योजनानां सप्तच. स्वारिंशत्सहस्राणि त्रिषष्टयधिकद्विशताधिकानि पंचदशाधिकद्दादशशत- दंडाधिकैकगव्यूताधिकानि सविशेषयवचतुर्थभागाधिकव्यंगुलाधिकैकहस्ता- धिकानि च । एतावताध्वना संशिपंचेंद्रियः पर्याप्तको रूपं पश्यतीति॥५६॥ अस्यैव प्रमाणस्यानयने करणगाथामाहः- अस्सीदिसदं विगुणं दीवविसे सस्स वग्ग दहगुणिय। मूलं सद्विविहत्तं दिणद्धमाणाहतं चक्खू ॥ ५७ ।। अशीतिशतं द्विगुणं द्वीपविशेषस्य बर्गो दशगुणितः। मूलं पष्टिविभक्तं दिनार्धमानाहतं चक्षुः ॥ ५७ ॥ टीका-अर्सदिसदं-अशीत्यधिकं शतं, विगुणं-द्विगुणं द्वाभ्यां गुणितं षष्ट्यधिकत्रिंशत्प्रमाणं भवति दीपशब्देन जंबूद्वीपविष्फभयोजनला परि- गृद्यते मर्वाभ्यंतरान्यवर्मपरिधिप्रमाणानयननिमित्तमुभयोः पायोर्वि- ·मूलाचारे- शोधनमशतिशतद्विगुणस्य लक्षयोजनप्रमाणात्तस्मात् द्वीपात् नदिमुष्ट रहित क्रियते तस्मिन् कृते शेषो दीपविशेष इत्युच्यते तस्य दीपविशेषस्य वर्ग: कियते' स वर्गो दशगुणः क्रियते तस्य मूलं षष्ट्या विभाजितं भक्तं दिनार्ध- मानाहृतं नवभिगुणितं " दिनार्धशब्देन नब मुहूर्ताः परिगृह्यते"। सर्वा- भ्यंतरपरिधिषष्टिमुहूर्ते भ्रमति मार्तडोऽतः पठिभिागो मध्याने भवति भवभिर्मुहूर्तरयोध्यायां नवगुणकारः । एवं कृते च यमुन्धं परिमाणं पूर्वोक्तं चक्षुषो विषयो भवति आषाढमासे सर्वाभ्यंतरवर्मनि मिथुनावसाने स्थित- स्यादित्यस्याध्वनी ग्रहणमिति ॥ ५७ ॥ स्वामित्वपूर्वकं योनिस्वरूपं प्रतिपादयन्नाहः- एइंदिय गैरइया संपुटलोणी हवंति देवा य । वियलिंदिया य वियडा संपुडवियठा य गम्भे ॥५८॥ एकेंद्रियाच नारकाः संवृतयोनयो भयंति देवाच । विकलेंदिया विवृताः संवृतविवृताश गर्भेषु ॥ ५८॥ टीका-सचित्तशीतसंवृताचित्तोष्णविवृतभेदैः मचित्ताधिनीतोपा- संवृतविवृतभेदैश्च नवप्रकाग योनिर्भवति । यते भवपरिणत आत्मा यस्यामिति योनिर्भवाधारः । आत्मनश्चैतन्यविशेषपरिणामधिन सह वि- तेन वर्तते इति सचिन, शीत इति स्पर्शविशेषः 'शुशादिश्वभयवचन- स्वात्तयुक्त द्रव्यमप्याह । सम्यग्वृतः संवृतः दुरुपलायप्रदेशोऽचित्तरहित- पुद्गलपचयप्रदेशो वा, उष्णः संतापपुगतपचयप्रदेशो वा, विवृतो संपुनः प्रकटपुद्गलपचयप्रदेशो था, उभयात्मको मिश्रः सचिनाचित्तः शीतोष्ण. संवृतविवृतः एतभेदच नश्योनयः सम्मुईनगोपपादानां जन्मनामाधारा भवंति एतेषु प्रदेशेषु जीवाः सम्मूर्छनादिस्वरूपेणोत्ययंत इनि । तर . दिम परइया-रदिया नारकाम, संपुडलोणी-मंतयोनयः, संता अस्मादले 'तणों वर्गःनि पाउ: म-ग-गुस्तके। यूयते ।।

·पर्याप्त्यधिकारः।
.
-
योनिर्येषां ते संवृतयोनयः दुरुपलक्ष्योत्पत्तिप्रदेशाः, हवंति-भवति, देवा
य-देवाश्च संवृतयोनयः, वियलिंदिया-विकलेन्द्रियाश्च द्वीन्द्रियत्रीन्द्रिय
चतुरिन्द्रियाः, वियडा-विवृतयोनयञ्च, तास्थ्यात्ताच्छब्धं संपुडवियहा
य-संवृतविवृताः संवृतविवृतयोनयः, गब्भेषु-गर्भेषु स्त्रियांउदरे "शुक्र-
शोणितयोमिश्रणं गर्भः" । देवनारकैकेन्द्रियाः संवृतयोनयः, विकलेन्द्रिया
ये ते विवृतयोनयः, गर्भेषु ये ते संवृतविवृतयोनयः भवन्तीति ॥ ५८॥
पुनस्तेषां विशेषयोनित्वमाहः--
अञ्चित्ता खलु जोणी णेरइयाणं च होइ देवाणं ।
मिस्सा य गब्मजम्मा तिविहा जोणी दु सेसाणं ॥५९॥
अचित्ता खलु योनिः नारकाणां च भवति देवानां ।
मिश्राश्च गर्भजन्मनां विविधा योनिस्तु शेपाणां ॥ ५९॥
टीका:-अञ्चित्ता-निश्चेतना, खलु-स्फुटं, जोणी-योनिः, रइयाणं
च-नारकाणां च होइ-भवति देवाणं-देवानां चशब्दोऽत्र संबंधनीयः ।
मिस्सा य मिश्रा च, गन्भजम्मा-गर्भजन्मनां गर्भजानां । तिविहा-विविधा
त्रिप्रकारा, जोणी दु-योनिस्तु, सेसाण-शेषाणां, सम्मूर्छनजन्मनामेकें-
द्रियहीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियंपचीन्द्रयाणां देवनारकाणां गर्भवर्जित-
पंचोन्द्रयाणां च देवनारकाणां अचित्तयोनयः, गर्भजाः सचित्ताचित्तयो-
नयः, शेषाः पुनरेकेन्द्रियादिपंचेंन्द्रियपर्यंताः केचन सचित्तयोनयः केचन
अचित्तयोनयः केचन सचित्तचित्तयोनयश्च भवतीति ॥ ५९॥
पुनरपि तेषामेव विशेषयोनिस्वामित्वमाहः--
सीदुण्हा सलु जोणी णेरइयाणं तहेव देवाणं ।
तेऊण उसिणजोणी तिविहा जोणी दुसेसाणं ॥६॥
शीतोष्णा खलु योनिः नारकाणां तथैव देवानां ।
तेजसा उष्णयोनिः त्रिविधा योनिस्तु शेपाणां ॥६॥

·२९६ मूलाचारे- . टीका-सीदुण्हा-शीतोष्णा, खलु-स्फुटं, जोणी-योनिः, रह- याण-नारकाणां, तहेव देवाण-तथैव देवानां, तेऊण-तेज-कायानां, उसिणजोगी-उम्णयोनिः । तिविहा-त्रिविधा, शीता-उष्णा-शीतोष्णा, जोणी दु-योनिस्तु सेसाणं-शेपाणां पृथिवीकायाप्कायवायुकायवनस्पति- कायद्वीन्दियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियाणां देवनारकवर्जितपंचेंद्रियाणां । देवना- रकाणां शीतोष्णा च योनिः तेषां हि कानिचिच्छीतानि कानिचिदुप्णानि तेजःकायिकानां पुनरुष्ण एव योनिः शेषाणां तु विविधो योनिस्ते च केचिच्छीतयोनयः केचिदुष्णयोनयः केचिच्छीतोष्णयोनयः अकायिकाः शीतयोनय एवेति ॥ ६ ॥ पुनरप्येतेषां योनीनां विशेषयोनिस्वरूपमाह;- संखावत्तयजोणी कुम्मुण्णद सपचजोणी य । तत्थ य संखायत्ते णियमादु विवज्जए गमो ॥६१॥ शंखावर्तकयोनिः कूजितः वंशपरयोनिश्च । तत्र प शेखावत नियमात् विपद्यते गर्भः॥ ६१ टीका-संसावत्तय शंख इव आवतों यस्य शंखावर्तका जोणी-योनिः कुमुग्णद-कूर्म इवोन्नतः कमोन्नतः, वंशपत्तजोणी य-वंशपत्रमिव योनि- वैशपत्रयोनिः । तत्र च तेषु मध्ये शंरंगवर्ने नियमात विवन्नए विषयते विनश्यति गर्भो “गर्भः शुकशोणितगरणं"। शंसावर्तनितवंशपत्रभेदन त्रिविधो योनिस्तत्र च शंसावर्ने योनो नियमाद्विपद्यते गर्भः अतः तदंती वंध्या भवतीति ॥ ६१॥ तेषु य उत्पद्यते तानाह;- कुम्मुण्गदजोणीए तित्थयरा दुविहचकबट्टी य । रामावि य जायंते सेसा सेसेसु जोणीसु ॥ २॥ 'सहती 'वभा-पुस्तो नास्ति।

·पर्याप्स्यधिकारः। wwwwwwwww •omma - कूमीमतयोनी तीर्थकरा द्विविधचक्रवर्तिनः । रामा अपि च जायते शेषाः शेषयोर्योन्योः॥ ६२॥ टीकाकूर्मोन्नतयोनौ विशिष्टसर्वशुचिप्रदेशे शुद्धपुद्गलाचये वा तित्थयरा-तीर्थकराः, दुविहचकवट्टीय-द्विविधचक्रवर्तिनः चक्रवर्तिवासुदेव- पतिवासुदेवाः गमाविय रामाश्चापि बलदेवा अपि जायंते समुत्पर्यते । सेसा-शेपा अन्ये तीर्थकरचक्रवर्निवलदेववासुदेवप्रतिवासुदेवविवर्जिता भोग- भूमिजादयः, सेसेसु-शेषयोः जोणीसु-योन्योर्वशपत्रशंखावर्त्तयोरुत्पर्यते । किंतु शंखावर्ते विपद्यते गर्भः स भोगभूमिजानां न भवति तेधनपवायुष इति ॥ ६२॥ संवृतादियोनिविशेषाश्चतुरशीतिमहस्रभेदान प्रतिपादयन्नाहः-- णिञ्चिदरधादु सत्तय तरु दस विगलिदियेसु छञ्चेव । सुरणरतिरिए चउरो चोद्दस मणुएस सदसहस्सा॥ ६३ ॥ नित्येतरधातुसतक तरूणं दश विकलेंद्रियाणां पट चैव । सुरनारकातिरश्चां चत्वारि चतुर्दश मनुजानां शतसहस्राणि॥६३॥ टीकाः-नित्यनिगोदेतरनिगोदपृथिवीकायिकाप्कायिकतेजःकायिक- वायुकायिकानां सप्त लक्षाणियोनीनां । तरूणां प्रत्येकवनस्पतीनां दशलक्षाणि योनीनां । विकलेंद्रियाणां द्वीन्द्रियत्रीद्रियचतुरिन्द्रयाणां घदशतसहस्राण । सुराणां चत्वारि लक्षाणि । नारकाणां चत्वारि लक्षाणि । तिरश्चां सुरना- रकमनुष्यवर्जितपचेंद्रियाणां चत्वारि लक्षाणि । मनुष्याणां चतुर्दशशतस- हस्राणि योनीनामिति संबंधः । एवं सर्वसमुदायने चतुरशीतिशतसहस्राणि यानीनामिति । नात्र पोनरुक्त्यं पूर्वेण सहाधिकारभेदात् पर्यायाथिकशि- ध्यानुग्रहणाच्च ॥ ६३ ॥ आयुषः स्वरूपं प्रमाणेन स्वामित्वपूर्वक प्रतिपादयन्नाहः ·२१८ मूलाचारे- - ImmwwwIAurren.w.wamnaamarhw- ANAN-~ +new पारसबाससहस्सा आऊ सुद्धसु जाण उबारसं । खरपुढविकायगेसु य वाससहस्साणि यावीसा ॥६४ ॥ द्वादशवर्षसहस्राणि आयुः शुद्धेषु जानीहि उत्कृष्टम् । खरपृथिवीकायिकेषु च यर्पसहस्राणि द्वाविंशतिः ॥ ६४ ॥ टीका:-नारकतिर्यडमनुष्यदेवभवधारणहेनुः कर्मपुटलापिंड आयुः। औदारिकमिवेकियकवक्रियशमिश्रशरीरसाधारणलक्षणं पायः। तत्र पार. सवाससहस्सा-दादशवर्षमहनाणि, उच्छासानो त्रीणि सहप्राणि त्रिसप्तस्य. धिकसप्तशतानि च गृहीत्वको मुहूर्तः आगमोक्तं लक्षणमेतत् । लौकिक पुनः सप्तशतेच्छासमुहूर्तो भवति । आगमिक उन्हाम उदरप्रदेशनिर्ग- मादृहीतो लोकिक पुनः नासिकाया निर्गमा गृहीत इति न दोषः । विशन्मनविससिंशदिदिवसासो दादशभिमसिर्वपः । आऊ-आयुः भवस्थितिः सुद्धसु- दुद्धेषु शुद्धानां पृथिवीकायिकेमिति संबंधः जाण- जानीहि, उमरगं-उत्कृष्टं, रापुद्रपिकायिगेम य-परपृथिवी कायिकेपुस । मृतिकादयः शुद्धपधिकायिकाः पाषाणादयः सरधिकारिका, वाससहस्साणि-चर्पसहस्राणि वाधीम-दाविंशतिः । शुदगिधायिकाना- मुत्कृष्टमायर्दादशवर्षमहस्राणि, सरपृथिवीकायिकाना गोष्टमायु तिवर्ष महावाणि भवतीति । ६४ ॥ अफायिस्तेजःकायिकानामायु-प्रमाणमार:- सत्तद वाससहस्सा आऊ आउस्म होइ उबारसं । रतिदियाणि तिष्णुि दु तेऊणं होद उस्मं ॥६५॥ सतह पर्पसाप्ताणि भागुरषो मघाति गान। राप्रिंदिनानि प्राणि रोमसो भयति उ.५॥ टीका-सत्त-मातेर, वामामामा-वर्षगा यागि, भाऊ-35, आउरण- ममापिकानां भवति मार्ग-गम, अभाविकार R ·पर्याप्याधिकाराः। २१९ -vs- .v.. परमायुः सप्लेव वर्षसहस्राणि । रतिंदियाणि-रात्रिदिनानि अहोरात्रं, तिणि :-त्रय एव, तेऊण-तेजसां तेजः कायिकानां, होइ-उक्करसं भवत्युत्कृष्ट । अकायिकानां परमायुः सप्तैव वर्षसहस्राणि त्रीणि रात्रिदिनानि तेजःकायि-- कानां परमायुरिति ॥६५॥ वायुकायिकानां वनस्पतिकायिकानां च परमायुःप्रमाणमाहः- तिषिण दु वाससहस्सा आऊ वाउस्स होइ उक्करसं । दस वामसहस्साणि दु वणप्फदीणं तु उक्करसं ॥६६ ॥ श्रीणि तु वर्षसहस्राणि आयुः वायूनां भवति उत्कृष्टं । पश वर्षसहस्राणि तु बनस्पतीनां तु उत्कृष्टं ॥६६॥ टीका-तिणि दु-त्रीणि तु त्रीण्येव नाधिकानि, वाससहरसा-वर्षसाह- माणि, आऊ-आयुः, वाउस्स-वायूनां वायुकायिकानां, होदि उकरसं-भव- रपुत्कृष्टं । दस वाससहस्साणि दशवर्षसहस्राणि, तुशद्रोऽवधारणार्थः पणफदीणं तु-वनस्पतीनांच वनस्पतिकायानां तु उक्करसं-उत्कृष्टमेव । वायु- कायिकानामुत्कृष्टमायुस्त्रीण्येव वर्षसहस्राणि, वनस्पतिकायिकानां तत्कृष्ट- मायुर्दशैववर्षसहस्राणीति ॥ ६६ ॥ विकलेंद्रियाणामायुःप्रमाणमाह:- पारस वासा येइंदियाणमुक्कस्सं भवे आऊ। राइंदियाणि तेइंदियाणमुगुवण्ण उमस्सयं ॥ ६७ ॥ शादश वर्षाणि द्वीन्द्रियाणमुस्कृष्टं भवेदायुः। रात्रिंदिनानि त्रींद्रियाणामेकोनपंचाशत् उत्कृष्टं ॥ ६७ ॥ दीका-वारस वासा-दादशवर्याणि,वेइंदियाणं-दीन्द्रियाणां शंखप्रभू-. तीनां उकस्सं-उत्कृष्टमेव, हवे-मवेत्, आऊ-आयुः । रतिंदिगाणि-रात्रि- दिनानि अहोरात्ररूपाणि तेइंदियाण-त्रीन्द्रियाणां गोभ्यादीनां, उगुदण- ·२२० मूलाचारे- . r । एकोनपंचाशत्, उक्कस्स-उत्कृष्टं । द्वीन्द्रियाणां प्रकृष्टमायुद्धादशसंवत्सरा एव, त्रींद्रियाणां पुनरुस्कृष्टमायुः एकेनोनपंचाशद्रात्रिदिवसानामिति ॥१७॥ चतुरिंद्रियपंचेंद्रियाणामाह;- चरिदियाणमाऊ उक्कस्सं खलु हवेज छम्मा । पंचेंदियाणमाऊ एत्तो उड् पवक्खामि ॥ ६८ ॥ चतुरिन्द्रियाणामायुः उत्कृष्ट खलु भवेत् परमासाः । पंचेंद्रियाणामायुः इत अवं प्रवक्ष्यामि ॥ ६८॥ टीका-चरिंदियाणं-चतुरिन्द्रियाणां भ्रमरादीनां, आऊ-आयु. उकास-उत्कृष्, हवेन-भवेत, छम्मासं-पण्मासाः । पंचेंदियाण-पंचेंदि याणा, आऊ-आयुः एतो उ-इत ऊ विकलेंद्रियकथनोई, पवक्रमामि- प्रवक्ष्यामि प्रतिपादयिष्यामि । चतुरिन्द्रियाणामुत्कृष्टमायुः पण्मासमित भवेत्, इत ऊर्दू पंचेंद्रियाणामायुर्वक्ष्यामीति ॥ ६८ ॥ तदेव प्रतिपादयति;- मच्छाण पुयकोडी परिसप्पाणं तु णषय पुव्बंगा। वादालीस सहस्सा उरगाणं होइ उकरसं ॥ ६९ ।। मत्स्यानां पूर्वकोटी परिसर्पाणां तु नवैव पूर्वागानि । वाचत्वारिंशत् सहस्राणि उरगाणां भवति उत्कृष्ट ॥१९॥ टीका-वर्ष दशगुणितं दशवर्षाणि, दशवर्षाणि दशगुणिना वर्षशत, वर्षशतं दशगुणित वर्षसहस्र, वर्षसहस्र दशगुणितं दशवर्षसह- माणि, दशवर्षसहस्राणि दशगुणितानि वर्षशतसहन, वर्षशतसरनं दशगु- णितं दशवर्षशतसहस्राणि, दशवर्षशतसहस्राणि दशगुणितानि कोर्टी, दशगुणिता कोटी दशकोटी, दशकोटी दशगुणिता कोर्टीशतं, कार्टीशतं दशगुणितं कोटीसहवं, कोटीमहनं दशगुणितं दशको मायाणि, ३ ·पयात्यधिकारः। २२१ ---hra vvvx.v- 1NMuvi Arwawwww वशगुणितानि दशकोटीसहस्राणि कोटीकोटीत्येवमादि कालप्रमाणं- नेतव्यमिति । वर्षलक्षं चतुरशीनिरूपगुणितं पूर्वागं भवति, पूर्वार्ग चतुरशीतिगुणितं पूर्व भवति, पूर्वस्य तु प्रमाणं सप्ततिकोटीशतस- हस्राणि कोटीनां तु पट्पंचाशत्सहस्राणि चेति । प्रस्तुतं वक्ष्ये- मच्छाणं--मत्स्यानां पुवकोडी-पूर्वकोटी पूर्वाणां कोटी “ सप्ततिको- दीशतसहस्राणि कोटीनां पदपंचाशत्सहस्राणि च कोटीगुणितानि पूर्वकोटी भवति"। परिसप्पाण-परिसपतीति परिसाः गोधेरगोधादयस्तेषां परि- सर्पाणां तु णव य पुन्चंगा-नवैव पूर्वागानि चतुरशीतिलक्षाणि नवगुणितानि वादालीसं-दाचत्वारिंशत, सहस्सां सहस्राणि, उत्तरगाथा वर्षशब्द- स्तिष्ठति तेन सह संबंधः, न पूर्वपूर्वागाभ्यामिति, ताभ्यां सह वणिं संबंधे पूर्वागमविरोधः स्यात्तस्माद्दाचत्वारिंशत्सहस्राणीति संभवंति उरगाणं- उरसा गच्छंति इति उरगाः सास्तेषामुरगाणां, होदि-भवंति, उक्करसं- उत्कृष्टं । मत्स्यानां पूर्वकोटी परमायुः परिसणां तु नव पूर्वागानि सर्पाणां पुनः परमायुर्वर्षाणां द्वाचत्वारिंशत्सहस्राणीति ॥ १९॥ पक्षिणामसंझिना च परमायुः प्रमाणमाह;- पक्खीणं उफारसं वाससहस्सा बिसत्तरी होति । एगा य पुष्वकोडीअसण्णीणं तह य कम्मभूमीणं ॥७॥ पक्षिणां उत्कृष्टं वर्पसहस्राणि द्वासप्ततिः भवति । एका च पूर्वकोटी असंक्षिनां तथा च कर्ममामानां ॥७॥ टीका-पसीण-पक्षिणां भेरुंडादीनां, उक्करसं-उत्कृष्टमायुरिति संबंधः, वाससहस्सा-वर्षसहस्राणि, विसत्तरी-दासप्ततिः, होति-भवति । एगा य-एका च, पुचकोडी-पूर्वकोटी असण्णणं असंज्ञिना मनोविरहित- पंचेंद्रियाणां तह-तथा, कम्मभूमीणं-कर्मभीमानां" कर्मभीमशब्दोऽनंतराण: सर्वेषां विशेषणं" तथाशब्देन च सप्ततिशतार्यसंडमभवा भनुष्याः परि- - ·२२२ मूलाचारे- गृह्यते । कर्मभूमिजानां पक्षिणामुस्कृष्टमायुसप्ततिवर्षसहस्राणि भवंति, असंज्ञिनां कर्मभूमिजमनुष्याणामन्येषां कर्मभूमिप्रतिभागजानां चैका पूर्व कोटी वर्षाणां परमायुर्भवतीति ॥ ७० ॥ अथ भोगभूमिजानां किंप्रमाणं परमायुरित्यत आह;- हेमवदवंसयाणं तहेब हेरण्णवंसवासीणं । मणुसेसु य मेच्छाणं हवदि तु पलिदोपमं एकं ।। ७१ ॥ हैमवतवंशजानां तथैव हैरण्यवंशवासिनाम् । मनुष्येषु च म्लेच्छानां भवति तु पल्योपमं पकं ॥ ७ ॥ टीका-हमवदवंसयाणं-हैमवतवंशजाना, तहेव-तथे हेरण्यवत- वंशवासिना, मणुसेसु य-मानुपेषु च मध्ये मेच्छाणं-म्लेच्छानां सर्वम्लेचा- खंडेषु जाताना भोगभूमिप्रतिभागजानां अंतीपजाना वा समुचयश्वशब्देन हयदि तु भवति तु, पलिदोपग-पल्योपममेकं । पंचसु जघन्यभोगभूमिषु हैमवतसंज्ञकासु तथा परासु पंचसु जघन्यभोगभूमिपु हरण्यवतसंज्ञकामु च मध्ये सर्वम्लेच्छखंडेषु जातानां भोगभूमिमतिमागजानामन्तदीपजाना च • पायोपममेके परमायुरिति ॥ ७१॥ मध्यमभोगभूमिजानां परमायुःप्रमाणमाहः- हरिरम्मयबसेसु य हवंति पलिदोवमाणि खलु दोणि। 'तिरिएसु य सण्णीणं तिण्णि य तह कुरुवगाणं च ॥७२॥ हरिरम्यकपेशेषु च मति पल्योपमानि खलु ! तिर्यक्षु च संझिनां त्रीणि च तथा कुरवकाणी च ॥७२॥ टीका--मनुष्या इत्यनुत्ती, हरिरम्मयवंसेमु य हीरण्यकशेषु च वैशशब्दोऽत्र प्रत्येकमभिसंपध्यते, पंचसु हरिवंशेपु मध्यमभोगमिषु पंचम • पकवशेषु च, इवति-भवतः पलिदोवमाणि-पत्योपमानि, देगल स्फुर, 7 Page ·पर्याप्यधिकारः। २२३ ---------- - दोणि-दे। तिरिएसु य-तिर्यक्षु च तिरश्चां वा तिर्थक्शब्दः प्रत्येकभोगमिषु संबध्यते, सण्णीण-संज्ञिनां समनस्कानां "अत्र संज्ञिशब्दो भोगभूमिपु असं- जिनामभानप्रतिपादकः भोगभूमिजास्तिर्यंचः संज्ञिन एवोत" । तिण्णि य-त्रीणि च, तह य-तथा कुरवगाणं-कौरवकाणां चात्र कुरुक्शब्द उत्तर- कुरुदेवकुरुघु वर्तमानो गृह्यते मामान्यनिर्देशात् । पंचसु च हरिवंशेषु मध्यमभोगभूमिषु पंचसु च ण्यकवंशेषु मध्यमभागेभूमिषु च मनुष्याणां तिरश्चां च संज्ञिनां द्विपल्यापमं परमायुः, पंचसूनरकुरुषुपंचसु देवकुरुपु चो- स्कृष्टभोगभूमिषु मनुष्याणां तिरश्चां च त्रीणि पल्योपमानि परमायुरिति ॥७२॥ नारकाणां देवानां च परमायुपः स्थिति प्रतिपादयन्नाहा- देवेसु णारयेसु य तेत्तीसं होति उदधिमाणाणि । उक्कस्सयं तु आऊ वाससहस्सा दस जहण्णा ॥७३ ॥ देवेषु नारकेषु च त्रयस्त्रिंशत् भवंति उदधिमानानि । उत्कृष्टं तु आयु: वर्षसहस्राणि इस जघन्यनि ।। ७३ ॥ टीका-देवेसु-देवानामणिमाद्यष्टर्द्धिमाप्तानां, णारयेसु य-नारकाणां च सर्वाशुभकराणां अथवा देवेषु नारकेषु च विषये तेत्तीसं त्रयस्त्रिंशत् विभिरधिकं दशानां त्रयं, हाँति-भवति, उदधिमाणाणि सागरोपमाणि उस्स्सयं तु-उत्कृष्टं, तु शब्दोऽवधारणार्थ । आऊ-आयुः वाससहस्सा- वर्षाणां सहस्राणि वर्षसहस्राणि, दस-दश, जहण्णं-जघन्यं, निकृष्टं । सामान्यकथनमेतत् द्रव्यार्थिक शिष्यानुग्रहनिमित्तं विस्तरतः सूत्रेणोत्तरत्र कयनं पर्यायार्थिकशिष्टानुग्रहार्थं " सर्वानुग्रहकारी च सतां प्रयासो यतस्ततः सामान्यविशेषात्मक प्रतिपादनं युक्तमेव सामान्यविशेषात्मकत्वाच्च सर्व- वस्तूनां सामान्येन प्रतिपन्ने सति विशेषस्य सुखेनावगतिनित्यक्षाणकैकांत- पादिमतं च निराकृतं भवति । सामान्येन देवानां नारंकाणां चोत्कृष्टमायुः वयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि जपन्यं च देवनारकाणामायुर्दशवर्षसहस्रा- णीति ॥ ७३॥ - ·२२४ मुलाचारे- अल्पप्रपंचत्वात्प्रथमतरं तावनारकाणां सामान्यसूत्रसचितं प्रकृष्टमायुः-- प्रमाणं सर्वपृथिवीनां प्रतिपादयन्नाहः- एकं च तिण्णि सत्तय दस सत्तरसेव होंति बावीसा। तेतीसमुदाधिमाणा पुढवाण ठिीणमुक्कस्सं ॥ ७४ ।। एकं च त्रीणि सप्त च दश सप्तदशैव भवंति द्वाविंशतिः। प्रयस्त्रिंशत् उदधिमानानि पृथिवीनां स्थितीनामुत्कृष्टं ॥७४॥ दीका---एकं च एकं च सर्वत्रोदधिमानानात्यनेनसंबंधः तिण्णि-त्रीणि, सत्त य-सप्त च, दस-दश, सत्तरस-सप्तदश एवकारोऽवधारणार्थः , होति- भवति, वावीसं द्वाविंशतिः, तेतसिं-त्रयस्त्रिंशत, उदधिमाणा-उदधिमानानि, पुढवीण-पृथिवीनां रत्नगर्करावालुकापंकधूमतमोमहालमाप्रभाणां सप्ताना यथासंख्येन संबंधः, दिदीणं स्थितीनामायुरित्यनुवर्तते तेनायु:स्थितीनां नान्यकर्मस्थितीनां ग्रहणं भवति नापि नरकभूमिस्थितीनामिति, उवासं-उत्कृष्टं । रमप्रभायां त्रयोदशपरतरे नारकाणामायःस्थिते: प्रमाणमेकसागरोपम, शर्करामभायामेकादशपरतरेऽधोनारकाणां परमायुः स्थितेः प्रमाणं त्रीणि सागरोपमाणि । वालुकाप्रभायां नवमप्रस्तरेऽधो- नारकाणां परमायःस्थितेः प्रमाणं दशमागरोपमाणि, धूमप्रमायर्या पंचमन- स्तरे परमायुःस्थितेः प्रमाणं सप्तदशसागरोपमाणि, तमः प्रभायां तृतीयप्र- स्तरें नारकाणां परमायु.स्थितेः प्रमाणं द्वाविंशतिः मागराणां । महातमः प्रभायां अवधिस्थाननरके नारकाणां परमायुः स्थितेः प्रमाणं त्रयस्त्रिंशद- धिमानानि इति । प्रथमायां तावत्तत एवमभिसंबंधः क्रियते रत्नप्रभायाँ नारकाणामेकसागरोपममत्कृष्टायस्थितिरित्येवं सर्वदात्र सर्वेऽपि मध्यमवि- कल्या आयःस्थितेर्वतच्या देशामर्शकसूत्रेण ? मुचितत्वात् । प्रथमायो पृथिव्यां प्रथमप्रस्तरे सीमंतकेन्दुके नारकाणां परमायुपः स्थितेः प्रमाणे मवतिराहमवर्षप्रमाणं भवति, विर्तायेंद्रके नारकाभिरव्ये वर्षाणो नर- तिलक्षाणि, तृतीयद्रके रोरुकनानि पुर्वकोट्यावसंरत्येयाः, चतुर्थे- ·२२६ मूलाचारे- भ्यधिकाः, द्वितीयेंद्र के तारसंज्ञके सप्त समुद्राः सप्तभागेः पहिरभ्यधिका, तृतीयेंद्रके मारनाम्नि पयोधयोऽटो सप्तभागाभ्यां द्वाभ्यामधिकाः, चतुके वर्चस्कनाम्नि सागरा अहो पंचभिः सप्तमार्गरम्याधिकाः, पंचमेंद्रके तमके नव सागराः सप्तमागेनाधिका, पोद्रके सरनाम्नि नव सागराश्चतुभिः ससमागैरम्यधिकाः, सप्तमेंद्रके खडखडे उक्तान्येव दासागरोपमाणि । पंचम्यां पृथिव्यां नारकाणां परमायु प्रमाण-प्रथमेंद्रके तमोनाम्नि एकाद- शार्णवा द्विसागरस्य पंचभागाभ्यामधिकाः, द्वितीयेंद्रके भ्रमरसंज्ञके दादश सागराश्चतुर्भिः पंचभागेर पधिकाः, तृतीयेंद्रके ऋषभनाम्नि चतुईश पयोधयः पंचभागेनाऽप्यधिकार, चतुर्थेद्रकेऽधःसंज्ञके पंचदशोधयनिमिः पंच भागेरम्यधिकाः, पंचमेंद्रके तमिनाभिधाने कथितान्येव सप्तदशसागरी- पमाणि । पठ्या पृथिव्यां नारकाणां परमागुः-प्रयदके हिमनाप्ति सागरोपमाय विविभागाभ्यामधिका अटादशपयोधयः, द्वितीयेंद्रके पईल. संज्ञके विंशतिपयोधयसिभागेनाप्यधिकाः, तृतीयद्रके रसकनाम्नि उना. न्येव द्वाविंशतिसागरोपमाणि, सप्तम्यां तु पृथिव्यामाधिस्थानराजवेंद्र के नारकाणां त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्येव परमायुः । श्रेणिबद्धपु प्रकीर्णकेषु च नारकाणां स्वकीयेंद्रकप्रतिबद्धमुत्कृष्टमायुर्वेदितव्यं । यदल्पं तन्मात मुख भूविशाध्य विदं च शेषमुस्टयभाजितमिच्छया गुणितं मुरासहित च कृत्वा सर्वत्र वारयमिति ॥ ५४॥ सर्वथिवीपु नारकारणां जपन्यस्थितिमायुषः प्रतिपादयना;- पढमादियमुरुस्सं विदियादिर साधियं जहणतं । धम्मायमवणवितर याससहस्सा दस जहणं ।। ७५ ।। प्रथमादिकमुस्कृष्टं हितीयादिपु साधिकं जघन्यं । धर्मामवनव्यंतराणां यर्प राम्राणि दश जयन्यं ॥५॥ टीका- प्रथमादिर्याय तायमादि आयुगात संघभ्यते, उस- उकृप, विदिपादिम-दितीयाआदियांसा ता द्वितीयादयता द्वितीयारिष - ·पर्यायधिकारः। २२७ पृथिवीपु, साधियं-साधिकं समयाधिक, जहणत्तं-जघन्यं तत् । अयमायो यत्कृष्टं द्वितीयायां समयाधिकं जपन्य तदायुस्तथा द्वितीयायां यदुत्कृष्ट- मायुनारकाणां, तृतीयायां नारकाणां समयाधिकं जघन्यं तत् । तृतीया- यामुत्कृष्टं यदायुश्चतु• समयाधिकं जघन्यं तत्, चतुर्थी यदुत्कृष्टमायुः पंचम्यां समयाधिकं जपन्यं तत् । पंचम्यामुत्कृष्टं यदायुः पठ्यां समयाधिक जघन्यं तत् पश्यामुत्कृष्टं यदायुः सप्तम्यां समयाधिक जघन्यं तत् । एवं सर्वासु पृथिवीषु सर्वप्रस्तरेषु सर्वेद्रकेषु योज्यं, प्रथमेंद्रके यदुत्कृष्टमायुर्नार- काणां द्वितीयेंद्रके समयाधिक जघन्यं तत्, द्वितीयेंद्रके यदुत्कृष्टमायुस्तृतीयें- दके समयाधिकं जघन्यं तत् । एवमेकानपंचाशदिंद्रकेषु नेतन्यमिति । अथ केषां नारकाणां देवानां च जपन्यमायुर्दशवर्पसहस्राणीत्यत आह;- धम्माय-धर्मायां सीमंतके नारके नारकाणां भवण-भवनवासिनी, वितर- च्यंतराणां, वासराहरसा-वर्पराहस्राणि, दस-दश, जहण्णा-जघन्यायुपः स्थितिः । सीमंतकनरके नारकाणां भवनावसिनां देवाना व्यंतराणां च जपन्यमायुर्दशवर्षसहस्राणीति ॥७५ ॥ भवनवासिनां व्यंतराणां चोत्कृष्टमायुःप्रमाणं प्रतिपादयन्नाह;- असुरेसु सागरोवम तिपल्ल पल्लं च णागमोमाणं । अद्धाद्दिज सुवण्णा दु दीव सेसा दिवई तु ॥ ७६ ॥ असुरेपु सागरोपमं त्रिपल्यं पल्यं च नागभौमानां । अर्धवृतीये सुपर्णानां दे द्वीपानां शेपाणां द्वयर्धं तु ॥ ७६ ॥ टीका-असुरेसु-असुराणा भवनवासिनां प्रथमप्रकाराणां अंबावरीषा- दीना, सागरोवम-सागरोपम, तिपल्ट-त्रीणि पल्यानि त्रिपल्योपमानि, पर्छ च-पल्यं च पल्योपर्म जागोमाणं---नागेंद्राणां-धरणेद्रादीनां, भोमाणं-मोमानां व्यंतराणां किंनरेंदाणां यथासंख्येन संबंधः नागेंद्राणा- 1 मुत्कृष्टमायुधीणि पल्योपमानि व्यंतराणां किंनरादीनामुत्कृष्टमायुरेक पल्यो- + ·२२८ 'मूलाचार- . पर्म धातायुरपेक्ष्य सार्धपल्यं । अद्धादिज्ज अर्धतीये दिपल्योपमे पल्योप- माधिके वे पल्योपमे, सुवण्णा-सुपर्णकुमाराणां, तु-दु वे पल्योपमे दीव-दीपानां द्वीपकुमाराणां, सेसा-शेषाणां विधुदनिस्तनितोदधि- दिग्वायुकुमाराणां दिवढं तु अर्धाधिकं पल्योपमं पल्योपमानाधिकमेके पल्योपमं । सुपर्णकुमाराणां प्रकृटमायुर्दै पस्योपमे पल्योपमाद्धांधिके, द्वीपकुमाराणां च द्वे पल्योपमे प्रकृष्टमायुः शेषाणां तु कुमाराणां पण पल्योपमं पल्योपमाधिकमुत्कृष्टमायुरिति ।। ७६ ॥ ज्योतिषों जघन्योत्कृष्टमायुः शक्रादीनां च जघन्यं प्रतिपादयमाह:- पल्लहमाग पलं च साधियं जोदिसाण जहण्णिदरम् । हेविल्लुक्करसठिदी सकाणं जहण्णा सा ।। ७७ ।। पल्याटमागः पल्यं च साधिकं ज्योतिषां जयन्यमितरत् । अघ उत्कृष्टस्थितिः शक्रादीनां जघन्या सा, ७७ ॥ टीका- पटुभाग-पल्याटमागः पल्योपमस्याटभागः, पई च- पल्योपमं च, साधियं-साधिक वर्षलक्षणाधिक, जोदिसाण-ज्योतिषा चंद्रादीनां, जण्णिदरं-जपन्यमितरञ्च । ज्योतिषां जपन्यमायुः पल्यो- पमस्याप्टमाग उत्कृष्टं च फल्योपमं वर्पलक्षाधिक पातायुरपेक्ष्य पल्यापर्म साईमुत्कृष्टं । हेछिल्लुम्कस्सठिदी-अध उकृष्टायुः स्थितिः, अधास्थिताना ज्योतिष्कादीनां सम्बादीण-शकादीनां सौधर्मादिदेवानां, जहणा सा- जपन्या सा ज्योतिपां योत्कृष्टायुपः स्थितिःसौधर्मशानयोः समयाधिका जपन्या सा सोधर्मेशानयोस्कृष्टायुपः स्थितिः रानाकुमारमाहेंद्रयोदेवानी समयाधिका जपन्या सा, सानत्कुमारमाहेन्द्रयोर्योत्कृष्टा बदामोत्तरयोः समयाधिका जपन्या सा । एवं योज्यं यावत् प्रयार्धशत्सागरोप- माणीति ॥७॥ अय कोकृयाऽऽयुर थितिः शमादीनां या जपन्या स्यादित्यन आहे ·पात्यधिकारः। २२९ More...] - चे सत्त दसय चोद्दस सोलस अट्ठार वीस यावीसा। : एयाधिया य एतो सक्कादिसु सागरुवमाणं ॥ ७८ ॥ कै सप्त दश चतुर्दश पोडश अष्टादश विंशतिः द्वाविंशतिः । एकाधिका घ इत: शकादिपु सागरोपमानं ॥ ७८॥ टीका-वे-दे, सत्त-सप्त, दस य-यश च, चौदस-चतुर्दश, मोलस-पोडश, अट्ठार-अष्टादश, वीस-विंशतिः, वावीस-द्वाविंशतिः, एयाधिया-एकाधिका एकेकोत्तरा, एतो-दतो दाविंशतेन्द्र सकादिसु- शकादिषु सौधर्मेशानादिषु, सागसवमाणं-सागरोपमानं । साधर्मेशानयोः- वानां दे सागरोपमे परमायुषः स्थितिरघातायुपोऽपेश्यैतदुक्तं सूत्रे, पातायुपो ऽपेश्य पुन सागरोपमे सागरोपमानाधिके भवतः, एवं सौधर्म- शानमारभ्य तावदर्द्धसागरोपमेनाधिकं कर्त्तव्यं सूरनिर्दिष्टपरमायुर्याव- सहनारकल्पः उपरि पातायुपः समुत्पत्तेरभावात् । समकुमारमाहेंद्रयोः सप्त सागरोपमाणि परमायुपः स्थितिः सर्वत्र देवानामिति संबंधनीय, मानझोत्तरयोदश सागरोपमाणि, किंतु लोकांतिकदेवानां सारस्वतादीना- सागराः, लांतवकापिष्ठयोश्चतुर्दश सामराः, शुक्रमहाशुक्रयोः पोडशा- भयः, शतारसहमारयोरष्टादश पयोधयः, आनतप्राणतयोविंशतिः सागरोस्माना, आरणाच्युतयोर्विशतिः सागरोपमानां, मुदर्शने प्रयोवि- शतिरम्धीनां, अमोघे चतुर्विंशतिः पयोधीनां, सुप्रबुद्धे पंचविंशतिरुदीना, यशोधरे पशितिर्नदीपतीनां, गुभद्रे सप्तविंशतिरुदीना, मुविशारेs- शारिशतिरधीनी, गुमनरयेकानविंशाधीना, सोमनसे त्रिंगदर्णवाना, प्रीतिको पशिदधीना, अनुदिशि द्वात्रिंशदधीना, सर्गर्थसिदो अयानिशसागरोपमानामे विषष्टिपटलेषु चतुरशीतिलक्षविमानेषु प्रयो- विशत्यधिकसप्तनवतिसहस्राधिकेषु श्रेणिवदाकर्णिसंशविमानेषु देवानां ससीपारकीदावहेगयुषः प्रमाणं येदितव्यं । स्तुविमटचंदवावीरा- समदननदिनकांचनरोहित नमारतादिसानोइयरचचिरासस टिस्तानीयमेपा-सादिमटोहितास्यामनंपारनमंजिनमित्र- ·मूलाचारे- प्रमाख्यान्येकत्रिंशदिंदकाणि सौधर्मेशानयोः । अंजनवनमालानागगरूट- लांगलबलभद्रचक्राणि समकेंद्रकाणि सनत्कुमारमाहेंद्रयोः । अरिष्टदेदसं मित बमब्रह्मोत्तराणि चत्वारींद्रकाणि ब्रह्मलोके । ब्रह्मादयलांतवे चंद्रके लांतवको महाशुककल्पे शुक्रमेकमिंद्रक, शतारमेकमिन्द्रकं सहनारकल्पे, प्राणतकल्पे आनतप्राणतपुष्पकाणि त्रीणींद्रकाणि, अच्युतकल्पे सानत्कुमारारणाच्यतानी- द्रकाणि त्रीणि, अधोवेयके सुदर्शनामोपसुप्रबुद्धानि ब्रीणीन्द्रकाणि, मध्यमवेयके यशोधरसुभद्रसुविशालानि त्रीणीन्द्रकाणि, ऊर्ववेयके सुमनःसौमनसपीतिकराणि त्रीणींद्रकाणि, अनुदिश आदित्यमेकमिंद्रक अनुचरे सर्वार्थसिद्धिसंज्ञकमेकमिंद्रफ, इत्येतेषु स्वायुषः प्रमाण वेदितव्यं । अब सौधर्मे प्रथमप्रस्तरे ऋतुसंज्ञके उत्कृष्टमायुर्दिसागरोपमं तन्मात वारसानेंद्रके उत्कृष्टमायुद्दे सागरोपमे सागरोपमाधिके तमिरुप्यसिं- शदिंद्रकाणि भूमे समपनीयोच्छ्रायेण मागे दते सागरोपमस्य पंचदशभागो वृद्धिरागच्छति इमामिष्टप्रतरसंख्यया गुणायित्वा मुख प्रक्षिप्ते विमलादीनां त्रिंशतः प्रस्ताराणामुत्कृष्टान्यायपि भवति । तेषां संदृष्टया न्यास इत्यम् 14 ན པ ས ས ས ས ས པ ས བ २३/५/२५२९३199/0३७१३३७ - । . .

·३ ४ ६ भा. भा.१४ भा.१४ भा ५४ भा पर्याप्त्यधिकारः। सनत्कुमारमाहेंद्रयोः सप्तेंद्रकाणि तत्र दे सागरोपमे सागरोपमाधिके मुखं साईसप्तसागरोपमाणि भूमिः सप्तेदकाणि उच्छ्रयः, भूमेर्मुखं विशो- ध्योच्छ्रयेण भागे हते वृद्धिरागच्छति तामिष्टप्रतरसंख्यया गुणायित्वा मुख- सहिता कृतवं भवति । १ ब्रह्मब्रह्मोत्तरयोश्चत्वारः अत्र सप्त सानि सागरोपमाणिमुखं दशसा- धनि भूमिश्चत्वार उच्छ्रयस्तस्य संदृष्टिर्यथा;- ९ १भा. ३ भा. १ भू ४ भा. ४ भा. २मि१० लांतवकापिष्ठयोः द्वौ प्रस्तरौ तत्र मुखं सार्दानि दश सार्धानि चतुर्दश भूमिदाबुच्छ्यो- १ २ सा .ग १ २ १ २ महाशुक्रे एक, प्रस्तरः तत्रायुः प्रमाणं| प्रस्तरः तत्रायुः प्रमाणं तथा सहस्रारे एक प्रस्तरः V आनतप्राणतकल्पयोः प्रयः प्रस्तारास्तत्र विशति- तवायु:प्रमाणं र्मुखं दाविंशतिभूमिः तस्य संदृष्टिः २१ २२ २ ३ ३ ·२३२ मूलाचारे- शेषाणां संदृष्टिः २३ ॥ २४ ॥२५॥ २६॥ २७।२८।२९।३०।३१। ३२ । ३३ । वेदितव्येति ॥ ७८ ॥ सौधर्मादिदेवीनां परमायुधः प्रमाणे प्रतिपादयन्नाह;- पंचादी वेहिं जुदा सत्तावीसा य पल्ल देवीणं । तत्तो सत्तुत्तरिया जावदु अरणप्पयं कप्पं ॥ ७९ ॥ पंचादीनि द्वाभ्यां युतानि सतविंशतिः पल्यानि देवानां । ततः सप्तोत्तराणि यावत् आरणाच्युतं कल्पः ।। १ ।। टीका-पंचादी-पंच आदि पंचपल्योपमानि मूलं, वेहिं जुदा-दाया युक्तानि द्वाभ्यां द्वाभ्यामधिकानि वीप्सार्थो द्रष्टव्यः उत्तरोत्तरग्रहणात । सत्ता वीसा य-सप्तविंशतिः “ चशब्दो यावच्छन्दं समुच्चिनोति" पल-पल्यानि पल्योपमानि यावत्सप्तविंशतिः पल्योपमानि, देवीर्ण-देवीनां देवपत्नीना, तत्तो ततः पल्यानां सप्तविंशतरू सत्त-सप्तसप्त उत्तरिया-उत्तराणि सप्तसप्ता धिकानि पल्योपमानि जावदु-यावत्, अरणप्पयंकप्पं-अच्युतकल्पः तावत् । सौधर्मकल्पे देवीनां परमाया पंचपल्योपमानि, ईशाने सप्त पल्योपमानि, रान- स्कुमारे नव पल्योपमानि, माहेंद्रे एकादश पल्योपमानि, ब्रह्मकल्प त्रयोदश पल्योपमानि, ब्रह्मोत्तरे पंचदश पल्योपमानि, लांतवे सप्तदश पल्योपमानि, कापिष्ठे एंकानविंशतिः पल्योपमानि, शुक्रे एकविंशतिः पल्योपमानि, महा- शुक्रे त्रयोविंशतिः पल्योपमानि, शतारे पंचविंशतिः पल्योपमाना, सह- सारे सप्तविंशतिः पल्यानां, आनते चतुत्रिंशःपल्योपमानि, प्राणते एकाधिक चत्वारिंशत् पल्याना, आरणे अष्टचत्वारिंशत्पल्यानां, अच्युते पंचपंचारा. त्यल्यानां सर्वत्र देवीनां परमायुषः प्रमाणमिति संबंधः। पंचपल्योपमानि द्वाभ्यां द्वाभ्यां तावदधिधानि पर्तव्यानि यावत्सप्तविंशतिः पन्योपमानि भवति, ततः सप्तविंशतिः मप्तभिः सप्तभिरधिका कर्तव्या पावदच्युत- कल्पे पंचपंचाशत्पल्योपमानि संजातानीति । ७९ देवीनामायपः प्रमाणस्य द्वितीयमुपदेशं प्रतिपादयन्नाह;- -- ·पर्याप्त्यधिकारः। २३३ . पणयं दस सत्तधियं पणवीसं तीसमेव पंचधियं । चत्तालं पणदालं पण्णाओ पण्णपण्णाओ ॥ ८० ॥ पंच दश सताधिकानि पंचविंशतिः त्रिंशत् पच पंचाधिका। चत्रंशत् पंचचत्वारिंशत् पंचाशत् पंचपंचाशत् ॥ ८०॥ टीका-पणयं-पंच सोधर्मेशानयोर्दैवीनां पंचपल्योपमानि परमायुः । दस सत्तधियं-दश सप्ताधिकानि सनत्कुमारमाहेंद्रयोर्देवीनां परमायुः सप्तदशपल्योपमानि पणवीस-पंचविंशतिः ब्रह्मब्रह्मोत्तरयोर्देवीनां पंचविं- शतिः पल्योपमानि परमायुः, तीसमेव पंचधियं-त्रिंशदेव पंचाधिका लांत- चकापिष्ठयोदेवीनां त्रिंशदेवपंचाधिका पल्योपमानां परमायुः, चत्तालं- चत्वारिंशच्छुक्रमहाशुक्रयोदेवीनां चत्वारिंशत्पल्यानां परमायुः, पणदालं पंचचत्वारिंशत् शतारसहस्रारयोर्देवानां पंचचत्वारिंशत्पल्यापमानां पर- मायुः, पण्णासं-पंचाशत् आनतप्राणतयोर्दैवीनां परमायुः पंचाशत्पल्योप- मानि, पप्णपण्णाओ-पंचपंचाशदारणाच्युतयोर्दैवीनां परमायुपः प्रमाणं पंचपंचाशत्पल्योमानि । आऊ-आयुः सर्वत्रानेन संबंधः। देवायुषः प्रति- • पादनन्यायेनायमेवोपदेशो न्याय्योऽत्रैवकारकरणादथवा दावप्युपदेशो ग्राह्यौ सूत्रद्वयोपदेशात् द्वयोर्मध्य एकेन सत्येन भवितव्यं, नात्र संदेह- मिथ्यात्वं, यदहाणीतं तत्सत्यमिति संदेहामावात् । छअस्थैस्तु विवेकः कषु न शक्यतेऽतो मिथ्यात्वभयादेव द्वयोर्महणमिति ॥ ८॥ ज्योतिषां यद्यपि सामान्येन प्रतिपादितं जघन्यं चोत्कृष्टमायुस्तथापि स्वामित्वपूर्वको विशेषो नावगतस्तत्र तत्प्रतिपादनायाह;- चंदस्स सदसहस्सं सहस्स रविणो सदं च सुक्कस्स । वासाधिए हि पलं लेहिटुं वरिसणामस्स ॥ ८१ ॥ चंद्रस्य शतसहस्रं सहस्रं रवः शतं च शुक्रस्य । वर्षाधिकं हि पल्यं लघिष्ठं वर्षनाम्नः ॥ ८१ ॥ - ·- २३४ मूलाचारे- टीका-परमायुरित्यनुवर्तते-चंदास चंद्रस्य, सदसहस्सं-शतसहस्र, शतसहस्रेण, अत्र तृतीयार्थे द्वितीया, सहस्स-सहस्रेण, रविणो-रवेरादि. त्यस्य, शतं च-शतेन च, मुक्कस्स-शुक्रस्य, वास-वर्षाणां, अधिय- अधिक, हि-स्फुटं निश्चयेन, पाल्लं-पल्यं, पल्योपमं, लेहिटुं-न्यून हीन अनंतरेण शतेनाभिसंबंधः, वरिसणामस्स-वर्षनाम्नः बृहस्पतेः । चंद्रस्य परमायुरेक पल्योपमं वर्षाणां शतसहस्रेणाधिक, रवरेक पल्योपमं परमायुर्व- पाणां सहस्रेणाधिक, शुक्रस्य परमायुरेक पल्योपमं वर्षाणां शतेनाधिकं, बृहस्पतेरेकं पल्योपमं वर्षाणां शतेन न्यून स्फुटमिति ॥ ८१ ॥ अथ कथं शेषाणामित्यत आह;- सेसाणं तु गहाणं पल्लद्धं आउगं मुणेयव्वं । ताराणं च जहण्णं पादद्धं पादमुक्कस्सं ॥ ८२॥ शेषाणां तु ग्रहाणां पल्याई आयुः मंतव्यं । ताराणां च जघन्यं पादार्धं पादमुत्कृष्टं ॥ ८२ ॥ टीका-सेसाण-शेषाणां, तुशब्दः समुच्चयार्थः स नक्षत्राणि समुच्चि- नोति । गहाणं-ग्रहाणां, पल-पल्यस्याई, आउगं-आयुः, मुणेयवं- ज्ञातव्यं, । ताराणं-ताराणां ध्रुवकीलकादीना, चशब्दात्केषांचिन्नक्षत्राणां च, जहणं-जपन्यं निकृष्टं पादद्ध-पादाई पल्योपमपादस्याई पल्योप- मस्याटमो मागः, पाद-पादः पल्योपमस्य चतुर्थो भागः उकरसं-उत्कृष्टं, शेषाणां ग्रहाणां मंगलबुधशनेश्वरराहुकेत्वादीनां पांचिन्नक्षत्राणां चोत्कृ- एमायुः पल्योपमाई ताराणां पांचिन्नक्षत्राणां चोत्कृष्टमायुः पल्योपमस्य चतुर्थो माग तेषामेव च जघन्यमायुः पल्योपमस्याटममायः । एवं प्रतरास- ख्यातमागप्रमितानां ज्योतिषां परमायुनिकृष्टायुश्च वेदितव्यमिति ॥ ८२॥ निर्यअनुष्याणां निकृष्टमायुः प्रतिपादयन्नाहः- सव्वेसिं अमणाणं भिण्णमुहत्तं हवे जहण्णेण । सोवकमाउगाणं सण्णीणं चावि एमेव ।। ८३ ॥ 1 ·पर्याश्याधिकाराः। २३५ . सर्वेषां अमनस्कानां भिन्नमुदत भवेत् जघन्येन । सोपक्रमायुष्काणां संज्ञिनं चापि एवमेव ॥ ८३॥ टीका- सव्वेसि-सर्वेषां, अमणाणं-अमनस्कानां सर्वग्रहणादेक- न्द्रियीन्द्रियत्रीन्दियचतुरिद्रियाणां च ग्रहणं वेदितव्यं भिण्णमुहुः-- भिन्नमुहूर्त क्षुदभवग्रहणमुन्यासस्य किंचिन्न्यूनाष्टादशभागः, हवे-भवेत्, जहण्णेण-जघन्येन जघन्यं वा, सोवक्कमाउगाणं-उपक्रम्यत इति उपक्रमः विषवेदनारक्तक्षयभयसक्लेशशस्रघातोच्छ्वासानिश्वासनिरीधैरायुपो घातः, सह उपक्रमेण वर्तत इति सोपक्रममायुर्वेषां ते सोपक्रमायुषः सघातायुपस्तेषां सोपक्रमायुपा, सण्णीण-संज्ञिनां समनस्कानांच चशब्दो मनुष्याणां समुच्च- 'यार्थस्तेनात्र त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरमदेहवर्जितमनुष्याणां ग्रहणं भवति । सोपक्रमविशेषणेन च देवनारकभोगभूमिजमोगभूमिप्रतिभागजानां प्रतिषेधो भवति, अवि एमेव अप्येवमेव भिन्नमुहूर्तमेव किंतु पूर्वोक्ताद्भिन्नमुहूर्तादयं भिन्नमुहूर्तो महान्, एकेंद्रियेपु क्षुद्रभवग्रहणं यतोऽतोऽप्येवमेव महणेन चितमेतदधजात, अपर एवकारो निश्चयार्थः । सर्वेपाममनरकानां जघन्यमायुभिन्नमुहूर्त भवेत् सोपक्रमायुषां कर्मभूमिजानां कर्मभूमिप्रतिभाग- जानां च सज्ञिनां तिरश्चां त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरमदेहादिवर्जितमनुष्याणां चाप्येव जघन्यमायुरतर्मुहुर्तमेवेति ।। ८३ ॥ यद्यपि प्रमाण पूर्वसूत्रः व्याख्यातं तथापि विशेषेण प्रमाणं व्यक्षेत्र- कालभावभेदेन चतुर्विध, तब द्रव्यप्रमाणं द्विविधं संख्यातप्रमाणमुपमा• प्रमाणं चेति तत्र संख्यातप्रमाणं तावनिरूपयन्नाह,- संखेज्जमसंखेज्ज विदियं तदियमणंतयं वियाणाहि । तस्थ य पढमं तिविहं णवहा णवहा हवे दोणि ८४ संख्यातमसंख्यातं द्वितीयं तृतीय अनंत विजानीहि । तत्र च प्रथमं त्रिविधं नवधा नवधा भवेता द्वे॥ ४॥ १ अस्मादये' पाठः' इति पाठः प्रेसपुस्तके।

·मूलारारे- टीका-संखेज-संख्यातं रूपवयमादिकृत्वा यावद्रूपोनजघन्यपरीता- संख्यातं श्रुतज्ञानविषयभूतं, असंखेज--असंख्यातं संख्यामतिकांतमवधि- ज्ञानविषयभूत, विदियं-द्वितीय, तदिय-तृतीयं, अणतयं-अनंतं. असं. ख्यातमतिक्रांतं केवलज्ञानगोचरं वियाणाहि-विजानीहि, नत्थ य तन च तेषु संख्यातासंख्यातानंतेषु मध्ये पढम-प्रथमं यत्संख्यातं तिविहं-विविध विप्रकारं जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदेन; णबहा-नवधा नवप्रकार, दोणि-दे, के ते? द्वितीयतृतीये । प्रथमं यत्संख्यातं तत्रिविधं, द्वितीयं यदसं- ख्यातं तनवप्रकार, तृतीयं यदनंतं तदपि नवप्रकारं । तब जपन्यसं- ख्यातं । रूपे, रूपत्रयमादि कृला यावद्रूपोनोत्कृष्ट संख्यातं तत्सर्वमजप- म्योत्कृष्टसंख्यातं, जघन्यपरीतासंख्यातं रूपोनमुत्कृष्टं संन्यातं; अस्यान- यनविधानमुच्यते-प्रमाणयोजनलक्षायामविस्तारावाधाश्चत्वारः कुशलाः शलाकामतिशलाकामहाशलाकानवस्थितसंशकास्तत्रैकमनवस्थितसंज्ञकं कु- लं सर्पपपूर्ण कृत्वा देवो दानवो वा तत्रैकैकं सर्पपं द्वीपे समुद्र तावरिक्षपेत् यावद्विक्तः संजातः, ततः शलाकाकुंडे एक सर्प क्षिपेत अनवस्थितं कुंडं तावन्मानं पुनः प्रकृत्य सर्पपैश्च संपूर्ण कृत्वा द्वीपे समुद्रे च क्षिपेत् यत्र निष्ठितस्तय शलाकाकुंडे द्वितीयमेवं सर्प क्षिपेत् अनवस्थितं च कुंड तावन्मात्रं प्रकृत्य सर्वपैश्च पूर्ण कृत्वा पेसमुद्धे च क्षिपेत् । यत्र निष्ठितस्तत्र शलाकाकुंहे तृतीयं सर्प क्षिपेत् । अनवास्थितकुंई च तावन्मानं प्रकृत्य सर्पपैश्च संपूर्ण कृत्वा द्वीप समुद्रेच सर्पपक्षेपं, चतुर्थप्रदेशे शलाकाकुंडे सर्पपक्षेपं चैवं तावत्कर्त्तव्यं यावच्छला- कामतिशलाकामहाशलाकानवस्थितानि कुंटानि सर्वाणि पूर्णानि तदोत्कृष्ट- संख्यातमतिलंध्य जघन्यपरीतासंख्यातप्रमाणं जातं तस्मादेके सपिड पनीते जातमुत्कृष्टसंख्यातं । * असंख्यातं च परीतासंख्यातं युक्तासंख्यात. विशय राग २ तबिमार स-11 मानवो वा प्रेस-पुस्तके। *पुष्पमध्यगतः पाठःस- पुस्तकाच्युतः।

·पर्यापयधिकार। २३७ मसंख्यातासंख्यातमिति त्रिविधं, परीतासंख्यातमपि जघन्यमध्यमोत्कृष्ट- भेदेन त्रिविधं युक्तासंख्यातमसंख्यातासंख्यातं च जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदेन त्रिविधं, तथानंतमपि परीतानंतयुक्तानंतानंतानंतभेदेन विविधर्मकैकं जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदेन त्रिविधं । जघन्यपरीतासंख्यातानि जघन्यपरीता- संख्यातमात्राणि परस्परगुणितानि कृत्वा तत्र यावन्मात्राणि रूपाणि तारन्मानं जघन्ययुक्तासंख्यातप्रमाणं तस्मादेके रूपेऽपनीते * उत्कृष्ट परीतासंख्यातप्रमाण जातं जघन्यपरीतासंख्यातोत्कृष्टपरीतासंख्यातयोमध्ये विकल्पोऽजघन्योत्कृष्टपरीतासंख्यातं, युक्तासंख्यातं अपरेण युक्तासंख्यातेन. प्रगुण्य यावन्मात्राणि रूपाणि तावन्मात्रं जघन्यासंख्यातासंख्यातं तस्मादेके रूपेऽपनीते जातमुकृष्टं युक्तासंख्यातं, जघन्योत्कृष्टयोर्मध्येऽजघन्योत्कृष्टं युक्तासंख्यातं । जघन्यासंख्यातासंख्यातं त्रीन्वारान् वर्गितं संवर्गितं च कृत्वा धर्माधर्मलोकाकाशप्रत्येकशरीरकजीवप्रदेशबादरप्रतिष्ठितैश्च संयुक्त कृत्वा पुनरपि त्रीन वारान् वर्गित संवर्मितं च कृत्वा स्थितिबंधाव्यवसान- स्थानानुभागबंधाध्यवसानस्थानयोगविभागपरिच्छेदोत्सर्पिण्यवसर्पिणीसमय- श्व युक्ते कृते जातं जघन्यपरीतानंतं तस्मादेकेरूपेऽपनीत जातमत्कृष्टम- संख्यातासंख्यातं तयोर्मध्ये मध्यमो विकल्पः । जघन्यपरीतानंतानि जघन्य- परीतानंतमात्राणि परस्परं प्रगुण्य यत्प्रमाणं भवति तज्जधन्यं युक्तानंतं तस्मा- देके रूपेऽपनीते जातमुस्कृष्टं परीतानंतं जघन्योत्कृष्टयोर्मध्ये मध्यमो विक- ल्पः । जघन्ययुक्तानंतमपरेण जघन्ययुक्तानंतेन गुणितं जातं जघन्या- नंतानंतं तस्मादेके रूपेऽपनीते जातमुत्कृष्टं युक्तानंतप्रमाणं जघन्योत्कृष्ट- योर्मध्ये मध्यमो विकल्पः । जघन्यानंतानंतं श्रीन वारान् च वर्गितं * संव- गितं च कृत्वा सिद्धनिगोदजीववनस्पतिकायपुद्गललोकाकाशानि प्रक्षिप्य पुनरपि त्रीन वारान वर्गितं संवर्गितं च कृत्वा धर्माधर्मास्तिकायागुरुलघुगु- णान् प्रक्षिप्य पुनरपि त्रीन वारान् वर्गितं संवर्गितं प्रकृत्य केवलज्ञानकेवल. दर्शनप्रमाणे प्रक्षिप्ते जातमुत्कृष्टमनंतानंतप्रमाणं जघन्योत्कृष्टयोमध्येऽजप- *पुष्पमध्यगतः पाठः ग-पुस्तके नास्ति।

·. मूलाचारे- - . न्योत्कृष्टो विकल्पः । यत्यत्रानंतप्रमाणं परिगृह्यते तरतत्राजघन्योत्कृषा: नंतानंतप्रमाणं माद्यं, यत्र यत्रामव्याः परिगृह्यते तत्र तत्र जघन्ययुक्तानंत प्रमाणं वेदितव्यं, यत्र यत्र चावलिका पञ्यते तत्र तत्र जघन्ययुक्तासंख्यातं भवतीत्यर्थः ॥ ८४॥ उपमाप्रमाणार्थमाह;- पल्लो सायर मूई पदरो य घणंगुलो य जगसेढी। लोगपदरो य लोगो अट्ठ दु माणा मुणेयव्वा ॥८५ ॥ पल्यं सागरः सूची प्रतरश्च धनांगुलं च जगच्छ्रेणी। लोकमतरच लोकः अष्टौ तु मानानि ज्ञातव्यानि ॥८५॥ टीका-पल्लो-पल्यं पल्योपम, सायर-सागरः सागरोपम, सूई-सूची सूच्यगुलं, पदरो य-प्रतरश्च प्रतरांगुलं, पणंगुलो य-धनांगुलं च, जगसेटी- जगच्छ्रेणी, लोगप्रदरो य-लोकप्रतरं च, लोगो-लोकः अट्ठ दु-अष्टो तु, माणा-मानानि प्रमाणानि, मुणेयवा-ज्ञातव्यानि । उद्धारपल्योपममुत्पादितं तत्र यानि रोमामाणि तान्येक * वर्षशतसमयमात्राणि संहानि कर्तव्यानि एवं कृते यत्प्रमाणमेतेषां रोमाणां तदद्धापल्योपर्म प्रमाणं अनेन पल्योपमेन सर्वः कर्मस्थित्यादिष्टव्यः । एतेषामद्धापल्योपमानां दशकोटीकोटिप्रमाणा- नामेकमदा सागरोपमं भवति, अनेन सागरोपमप्रमाणेन देवनारकमनुष्यति- रश्चां मस्थितिभवस्थित्यायुःस्थितयो ज्ञातव्याः सून्यंगुलमुच्यते--अदा- पल्योपममनार्द्धन तावत्कर्नव्यं यावदेकरोम, तत्र यावत्यर्द्धछेदनानि अदा- पन्योपमस्य तावन्मात्राण्यद्वापत्योपमानि परस्पराभ्यस्तानि कृत्वा यत्प्रमाणे ‘भवति तावन्मात्रा आकाशप्रदेशा ऊर्द्धमावल्याकारण रचितास्तयों यत्प्र- माणं मूच्यंगुलं । तत्सूर्यगुलं तदपरेण सूच्यंगुलेन गुणितं प्रतरांगुलं । नत्य- १ उपमात्रमाणमाह-गुन १ अस्य स्थाने ' मंस्थितिम मास :- स्थितयो मातम्याः' इति पाट:प्रेय-पुस्तके।

·पर्याप्त्यधिकारः। २३९ M 1 तरांगुलमपरेण सूच्यंगुलेन गुणितं घनांगुलं । जगच्छ्रेणिरुच्यते-पंचविं- शतिकोटीकोटीनामुदारपल्यानां यावति रूपाणि लक्षयोजना छेदनानि च रूपाधिकान्यकैकं द्विगुणीकृतान्यन्योन्यभ्यस्तानि यत्प्रमाणं सा रज्जुरिति रज्जुः सप्तभिर्गुणिता श्रेणिः वा परया गुणिता श्रेण्या जगत्प्रतरं, जगत्पतरं च जगच्छ्रेण्या गुणितं लोकप्रमाणं । सूच्यंगुलस्य संदृष्टिः २ । प्रतरांगुलस्य संदृष्टिः ४ । घनांगुलस्य संदृष्टिः ८ । रज्जोः संदृष्टिः ? । श्रेणिसंदृष्टिः । जगत्मतरस्य संदृष्टिः ? । लोकस्य संदृष्टिः १८ । संख्यातस्यं संदृष्टिः ९। असंख्यातस्य संदृष्टिः ६ । अनंतस्य संदृष्टिः ६ । क्षेत्रप्रमाणं लिक्षायवांगुल- वितस्तिरलिकिप्कुधनुर्योजनादिस्वरूपेण ज्ञातव्यम् । कालप्रमाणं परमसूक्ष्मः समयः अणोरण्वंतरव्यतिक्रमः कालः समयः, जघन्ययुक्तासंख्यातमात्रा. समया आवलीनाम् प्रमाणं असंख्यातावल्यः कोटीकोटीनामुपरि यत्प्रमाणं स उच्छ्वासः, सप्तभिरुच्छ्वासैः स्तवः, सप्तभिः स्तवैलवा, अष्टत्रिंशलवानामर्द्ध- लवा च नाडी, दे नाड्यो मुहूर्तः, त्रिंशन्मुहू तैर्दिवसरात्रिः इत्येवमादिकाल- प्रमाणं । भावप्रमाणं मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानानि परोक्षप्रत्य- क्षाणि । एवं प्रमाणसूत्रं व्याख्यातमिति ॥ ८५ ॥ स्वामित्वेन योगस्य स्वरूपमाहा- वेइंदियादि भासा भासा य मणो य सण्णिकायाणं । एइंदिया य जीवा अमणाय अमासया होति ॥ ८६ ।। द्वीन्द्रियादीनां भाषा मापा च मनश्च संहिकायाना। एकेंद्रियाश्च जीवा अमनस्का अभाषका भवति ॥ ८६ ॥ टीका-कायवाइमनसा निमित्तं परिस्पंदो जीवप्रदेशानां योगनिविधः कायवाड्मनोभेदेन । वेईदियादि-दीन्द्रियादीनां हीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिदि- याणां असंज्ञिपेंचेन्द्रियाणां च भासा-भाषा वचनव्यापारः । मासा य- निमितः ख-ग। २ त्रिपकारः स-ग।

·मूलाचारे- भाषा च, मणो य-मनश्च, साण्णकायाणं-संज्ञिकायानां पंचेंद्रियाणां संशि- नां भाषामनोयोगौ भवतः कायश्च । एइंदिया य-एकेन्द्रियाश्च पृथिवीका- यिकाकायिकतेजःकायिकवायुकायिकवनस्पतिकायिका जीवा. अमणा य- अमनस्काः, अभासया-अभाषकाः, होति-भवंति ते काययोगा इत्यर्थः । संज्ञिनो जीवा कायवाङ्मनोयोगा भवंति, द्वींद्रियायसंजिपंचेंद्रियपर्यंता. कायवचनयोगा भवंति, पृथिवीकायिकादिवनस्पतिकायांता: काययोगा भवंति, सिद्धास्तु विनियोग रहिता भवंति । चशब्दायमर्थो लब्धश्च- तुर्विधस्य मनोयोगस्य चतुर्विधस्य वाग्योगस्य सप्तावधस्य काययोगस्य च तेवामवादिति ।। ८६ ॥ स्वामित्वेन वेदस्य स्वरूपमाह,- पहंदिय वियलिंदिय णारय सम्मुच्छिमा य खल्लु सटवे । देणपुंसगा ते णादव्वा होति णियमादु ॥ ८७॥ पकेंद्रिया विकलेंद्रिया नारकाः संमूर्छनाश्च खलु सर्वे । वेदेन नपुंसकास्ते ज्ञातव्या भवंति नियमात् ॥ ८७॥ टीका-एइंदिय-एकेंद्रियाः पृथिवीकायिकादिवनस्पत्यंताः, वियलिं- दय-विकलेंद्रिया, द्वीन्द्रियत्रींद्रियचतुरिद्रियाः, णारय- नारकाः, सम्मु- च्छिमा य-सम्मूर्छनाश्च, सलु-स्फुटं, सब्वे-सर्वे तेन पंचेन्द्रियाः संशि- नोऽसंज्ञिनश्च गृह्यन्ते सम्मछिमविशेषणान्यथानुपत्तेः । एकेन्द्रियविकले. न्द्रियास्तु सम्मूर्छिमा एव तेषां विशेषणमनुपपन्नमेव । वेदे-देन वेद- त्रिविधः स्त्रीवेदः पुंवेदो नपुंसकवेदश्च स्त्रीलिंगं पुंलिंग नपुंसकलिंगमिति यावत्, स्त्यायत्यस्यां गर्भ इति स्री, सूते पुस्गुणानिति पुमान, न स्त्री न पुमा• निति नपुंसक, स्त्रीबुद्धिशब्दयोः प्रवृनिनिमित्तं स्त्रीलिंग, बुद्धिशब्दयोः प्रवृr त्तिनिमित्तं पुल्लिंग, नपुंसकबुद्धिशब्दयोः प्रवृत्तिनिमित्तं नपुंसकलिंग तेन लिगेन 1सिद्धाः पुन ख-गति एव भविनः कर्तारः इति' प्रेस-पुस्तके।

·पर्याप्यधिकारः। २४१ नपुंसकवेदेन नपुंसका नपुंसकलिंगाः, णायवा-ज्ञातव्याः, होति-मवंति, नियमादु-नियमात् निश्चयात् । सर्वे एकेंद्रियाः, सर्वे च विकलेंद्रियाः, नारकाः, सर्वे सम्मूर्छनजाः पंचेन्द्रियाः संज्ञिनोऽसंज्ञिनच घेदेन नपुंसका मवंतीति ज्ञातव्या नात्र संदेहः सर्वज्ञवचनं यत इति ॥ ८७॥ स्वामित्वेन स्त्रीलिंगपुंलिंगयोः स्वरूपमाह,- देवा य भोगममा असंखवासाउगा मणुयतिरिया। ते होंति दोसुवेदेसु णत्यि तेसिं तदियवेदो ॥ ८८॥ देवाश्च भोगभौमा असंख्यवर्षायुषः मनुजतिर्यचः। ते भवंति द्वयोः वेदयोः नास्ति तेषां तृतीयवेदः ।। ८८॥ टीका-देवा य-देवा भवनवासिव्यंतरज्योतिष्ककल्पवासिनः, च शब्दः समुच्चयार्थः, भोगभूमा-भोगभौमात्रिंशद्भोगभूमिजातास्तिर्यङ्- मनुष्याः, असंखवासाउगा-असंख्यवर्षायुपो भोगभूमिप्रतिभागजाः, सर्वे म्लेच्छखंडोत्पन्नाश्च मनुष्याः, तिरिया-तिर्यचः, ते होति-ते भवंति, दोसु वेदेसु योर्वेदयोभ्यां वेदाभ्यां, णत्थि--नास्ति न विद्यते, तेसिं-तेषां पूर्वोक्तानां तदियवेदो-तृतीयवेदो नपुंसकलिंगं । देवा भोगौमा असं- ख्यातवर्षायुपस्तिर्यंच: भोगभूमिप्रतिभागजाः च शब्दान्म्लेच्छाश्च सर्वे एते स्त्रीलिंगपुंल्लिंगाभ्यां भवति नास्ति तृतीयं नपुंसकलिंगमिति ॥ ८८॥ विशेषणं त्रिलिंगत्वं प्रतिपादयन्नाह;- पंचेंद्रिय दु सेसा सण्णि असण्णीय तिरिय मणुसा य । ते होति इत्थिपुरिसा णपुंसगा चावि वेदेहि ॥ ८९ ॥ पंचेंद्रियास्तु शेषाः संझिनोः असशिनच तिर्यचो मनुष्याच। ते भवंति स्त्रीपुरुषा नपुंसकाथापि वेदैः ॥ ८९ ॥ टीका-पंचेंदिया दु-पंचेंद्रियास्तु, सेसा-शेषाः देवनारकभोगभूमि- जमोगभूमिप्रतिभागजतिर्यइम्लेच्छवा अन्ये सण्णि संज्ञिनः असणीय ·२४२ मूलाचार- असंज्ञिनश्य, तिरिय-तिर्यंचा, मणुसा य-मनुष्याश्च ते होति-ते सर्वे मवंति, इत्थिपुरिसा-नीपुरुषाः, णपुंसगा-नपुंसकाश्चापि, वेदेहि-वेदेषेदेषु वा । पूर्वोक्तानां शेषाः पंचेंद्रियाः संशिनोऽसंझिनश्च ये तिर्यचो मनुष्यारते सर्वेऽपि स्त्रीपुंनपुंसकासिभिदेर्भवंति पुनर्वेदग्रहणं प्यवेदप्रतिपादनार्थ भाववेदस्य चीनपुंसकग्रहणेनैव ग्रहणादिति ॥ ८९ ॥ ननु यथा तिर्यसनुष्येषु सर्वत्र स्त्रीलिंगमुपलभ्यते किमेवं देवेष्वपि नेत्या आईसाणा कप्पा उववादो होइ देवदेवीणं । ततो परंतु णियमा उववादो होइ देवाणं ॥ ९० ॥ आईशानात कल्पात् उपपादो भवति देवदेवीना। ततः परं त नियमात उपपादो भवति देवानां ॥९॥ दीका-नात्रोपपादकपनमन्याय्य विषयभेदात्, देवेषु ग्रीटिंगस्य भावाभावविषयककयनमेतत् नापपादकयनं, आइयमभिषिधी गमते ईसाणा-ईशानात् रूपो कल्पात् उववादो-उपपादो, होर-भवति, देवदेवीणं देवदेवीनां देवानां देवीनांच, ततस्तरमादीशानात्परं तूर्द सनत्कु. मारादिषु उववादो उपपाद उत्पत्तेःसंभवः, होर-भवति, देवाणं-देवानां । आईशानात्कल्पादिति किमुकं भवति-भवनयंताग्योतिप्केषु सौधर्मशा. नयोश्च कल्पयोदेशनां देवीनां शोषपादः सीलिंगपुंलिंगयोस्रते, परेपु कल्पेषु सनत्कुमारादिषु देवानामेवोत्पत्तेः संमयो न चार स्त्रीलिंगस्योत्पत्तेः संभव इति ॥ ९ ॥ अथ चीटिंगस्या ईशानादुत्पन्नस्यकियहागमनमित्याशंकायामाह;- जावदु आरणअचुद गमणागमणं च होइ देवीणं । तत्तो परंतु णियमा देवीणं णत्यि से गमणं ।। ९९ ॥ देशमन्येपनि प्रेम-एन। ३ पानातु परत ·पर्यास्यधिकारः। २४३ - यावत् आरणाच्युतौ गमनागमनं च भवति देवीनां । ततः परं तु नियमाव देवीनां नास्ति तासां गमनं ॥ ११ ॥ टीका-यावदु-यावत्, आरणअच्चुद-आरणाच्युतो, गमण-गमनं, आगमणं-आगमनं चशब्दः समुच्चये, होदि-भवति, देवीणं-देवीनां, तत्तो-ततस्ताभ्यामूर्द परंतु-परतः, णियमा-नियमात् निश्चयात, देवीणं- देवीनां, णत्यि-नास्ति न विद्यते, से-तासां गमणं-गमनं । यावदारणा- च्युतकल्यो तावदागमनं च भवति देवीनां ततः परेषु नवौवेयकनवानुत्तर- पंचानुत्तरेषु नास्ति तासां देवीनां गमनं कुत एतत् पूर्वागमात् ॥ ९१ ॥ तमेवागमं प्रदर्शयतीति;- कंदप्पमाभिजोगा देवीओ चावि आरण चुदोत्ति । लंतवगादो उवरि ण संति संमोहसिभिसया ॥९२॥ कांदर्पा आभियोग्या देव्यश्चापि आरणाच्युतौ इति । लातयकात् उपरि म संति संमोहाः किल्विपिकाः ॥ ९२॥ टीका-कंदप्प-कंदर्पस्य भावः कादर्प कादर्प योगाईवाः कांदाः प्रहा- सोपप्लवशीलाः, अभिजोगा-अभियोग्या वाहनसुराः, देवीओ-देश्यः, चाविचापि समुच्चयसंभावनार्थः, आरणच्चुदोत्ति आरणाच्युतो चशब्देन यावच्चन्दः समुच्चीयते । तेनैवमभिसंबंधः क्रियते । कादर्पा आभियोग्या देव्योऽपि यावदारणाच्युतो, अस्मादागमाज्ञायते नास्ति देवीनामुर्द गमनं । लंतवगादो-लांतवका, उरि-उपरि उर्दु न संति न विर्यते, संमोह-सम्मोहा मंडदेवा नियमैथुनमेविनः श्ववत् । सिम्मिसिया- किलिपिकाः पाटहिकमोरविकादयः वाविवादनपराः । टोतवापति विदिपिका. संमोहाच न संतीति ॥ ९२ ।। भारणाप्ताको सादागमन भाति देशांनी ततः परस्मिन् स-ग। सतगमन प्रदर्शयतीति प्रेग-पुस्त। सिमोनाः प्रेस-पुस्तके।

·२४४ मूलाचारे- लेश्यानां स्वामित्वेन स्वरूप प्रतिपादयन्नाह;- काऊ काऊ तह काउणील णीला यणीलकिण्हाय । किण्हाय परमकिण्हा लेस्सी रदणादि पुढवीसु ॥ ९३ ।। कापोती कापोती तथा कापोती नीलनीला च नीलकृष्णा छ । कृष्णा च परमकृष्णा लेश्या रत्नादिपृथिवीषु ॥ ९३ ॥ टीका-लेश्यायाः सर्वत्र संबंधः, काऊ काऊ-कापोती कापोती जपन्य कापोतलेश्या, तह-तथा, काऊ-कापोती मध्यम-कापोतलेश्या, णील-नीला जपन्यनीललेश्या उत्कृष्टकापोतलेश्या नीलाय-नीला मध्यमनीला., नीलकिण्हाय-नीलकृष्णा चोत्कृष्ट-नीला जपन्यकृष्णा २, किण्हाय-कृष्णा च मध्यमकृष्णालेश्या परमकिपणा-परमकृष्णा सर्वोत्कृष्ट- कृष्णलेश्या, लेस्सा लेश्या कपायानुरंजिता योगप्रवृत्तिः, रदणादि, रत्नादिषु पुढवीसु-धरित्रीषु रत्नप्रभादिसप्तसु नरकेषु यथासंख्येन संबंधः । रत्नप्रभायां नारकाणां जघन्यकापोतलेश्या, द्वितीयायां शर्कराप्रभायो मध्यमकापोतलेश्या, तृतीयायां वालुकाप्रमायामुपरिधानुत्कृष्टकापोतीलेश्या आद्यो जघन्यनीला च, चतुर्ध्या पंकप्रभायां मध्यमनीलरेश्या, पंचम्या घूमप्रभायां उपरि उत्कृष्टनीला अधो जघन्यकृष्णा च, पश्यां तमः प्रमायां मध्यमकृष्णलेश्या, सप्तम्यां महातमः-प्रमायामुत्कृष्टटेश्या सर्वत्र नारका- णामिति संबंधः । स्वायुः-प्रमाणावधृता द्रव्यलेश्याः । मावलरेयास्तु अंतर्मु- हूर्तपरिवर्तिन्यः । न केवरमशुमलेश्याः नारकाणां किंतु अशुभपरिणामा अशुभस्पर्शरसगंधवाः क्षेत्रविशेषनिमिनवशादतिदुःसहेतवो देहाच तेपाम- शुभनामोदयादत्यंताशुभतराः विकृताकृतयो हुँइसंस्थाना इति ॥ ९३ देवानां रेश्याभेदमाह- तेऊ तेऊ तह तेऊ पम्म पम्मा य पम्ममुक्का य । सुक्का य परम मुका लेस्सामेदो मुणेयवो ॥ १४ ॥ 'का-कापोती-जयन्य कापोत शेश्या कासापोती मध्यमनपोततेश्या- तपा-मागीलपोतानाले उताकापोतदया, अपन्यनाललेल्या बात।

·पर्याप्त्यधिकारः। २४५ तेजस्तेजस्तथा तेजः पद्मा पद्मा च पद्मशुक्ला च । शुक्ला च परमशुक्ला लेश्याभेदो ज्ञातव्यः॥ ९४॥ टीका-तेऊ तेऊ तेजस्तेजः जघन्यतेजोलेश्या, तह-तथा, तेऊ- तेजः मध्यमतेजोलेश्या पम्म-पद्मा जघन्यपालेश्या उत्कृष्टतेजोलेश्या च, पामा य-पद्मा च मध्यमपद्मलेश्या, पम्मसुक्का य-पद्मशक्का च उत्कृष्ट- पद्मलेश्या जघन्यशुक्लेश्या च, सुक्का य शुक्ला-च मध्यमशुक्का, परमसुक्का परमशक्का सर्वोत्कृष्टशुक्लेश्या, लेस्साभेदो-लेश्याभेदः, मुणेयव्वो- ज्ञातव्य इति ॥१४॥ एते सप्त लेश्याभेदाः केषामित्याशंकायामाह;- विण्हं दोण्हं दोण्हं छण्हं दोण्हं च तेरसण्हं च । एतो य चोदसण्हं लेस्सा भवणादिदेवाणं ॥ ९५ ॥ प्रयाणां द्वयोर्द्वयोः पण्णा द्वयोश त्रयोदशानां च । इतश चतुर्थशानां लेश्या भवनादिदेवानाम् ॥ ९५ ॥ टीका-तिह-त्रयाणां त्रिषु वा, दोह-योः, पुनरपि दोह- योः, छह-पण्णां, दोहं च-दयोश्च, तेरसहं च-त्रयोदशाना त्रयोदशसु वा, एत्तो य-इतश्चोपरि चोदसण्हं चतुर्दशानां चतुर्दशसु वा लेस्सा-टेश्याः पूर्वोक्ताः सप्त लेश्याभेदाः, भवणादिदेवाणं-भवनादिदेवानां । भवनवानन्यंतरज्योतिप्केषु विपु देवानां जघन्यतेजोलेश्या, सौधेर्मेशानयो- देवानां मध्यमतेजोलेश्या, सनत्कुमारमाहेंद्रयोदेवानामुत्कृष्टतेजोलेश्या जपन्यपद्मलेश्या च, ब्रह्मब्रह्मोत्तरलांतवकापिष्टशुक्रमहाशुषु पी देवार्ना मध्यमपनलेश्या, शतारसहस्रारयोस्कृष्टपलेश्या जघन्यशक्ललेझ्या च, आनतप्राणतारणाच्युतसहितेषु नवसु प्रेदेयकेषु त्रयोदशसंख्यकेषु मध्यमशुक्र लेश्या, नवानुत्तरेषु पंचानुत्तरेषु चतुर्दशसंख्येषु परमशुक्ललेश्या, सर्वत्र देवानामिति यथासंख्येन संबंध इति । ९५॥ १मत्रापि पूर्ववत्पाठेन भाम्य केलं कापोतराने तेजोमया पठनीया।

·२४४ मुलाचारे- लेश्यानां स्वामित्वेन स्वरूपं प्रतिपादयन्नाहा- काऊ काऊ तह काउणील णीला य णीलकिण्हाय । किण्हाय परमकिण्हा लेस्सी रदणादि पुढवीस ॥ ९३ ॥ कापोती कापोती तथा कापोती नीलनीला च नीलकृष्णा ! कृष्णा च परमकृष्णा लेश्या रत्नादिपृथिवीपु ॥ ९३ ॥ टीका-लेश्यायाः सर्वत्र संबंधः, काऊ काऊ-कापोती कापोती जघन्य कापोतलेश्या, तह-तथा, काऊ-कापोती मध्यम-कापोतलेश्या, णील-नीला जघन्यनीललेश्या उत्कृष्टकापोतलेश्या नीलाय-नीलाच मध्यमनीला., नील किव्हाय-नीलकृष्णा चोत्कृष्ट नीला जघन्यकृष्णा च, किपहाय-कृष्णा च मध्यमकृष्णालेश्या परमकिण्णा-परमकृष्णा सर्वोत्कृष्ट- कृष्णलेश्या, लेस्सा-लेश्या कपायानुरंजिता योगप्रवृत्तिः, रदणादि, रत्नादिषु पुटवी-धरित्रीषु रत्नप्रभादिसप्तसु नरकेषु यथासंख्येन संबंधः । रत्नप्रभायां नारकाणां जघन्यकापोतलेश्या, द्वितीयायां शर्कराप्रभायाँ मध्यमकापोतलेश्या, तृतीयायां वालुकाप्रभायामुपरिष्टादुत्कृष्ट कापोतीलेश्या आयो जघन्यनीला च, चतुर्थी पंकप्रभायां मध्यमनीललेश्या, पंचम्यो धूमप्रभायां उपरि उत्कृष्टनीला अधो जपन्यकृष्णा च, यध्या तमः प्रभार्या मध्यमकृष्णलेश्या, सप्तम्यां महातमः-प्रभायामुत्कृष्टलेश्या सर्वत्र नारका- णामिति संबंधः । स्वायुः-प्रमाणावधृता द्रव्यलेश्याः । भावलश्यास्तु अंतर्मु-- हूर्तपरिवर्तिन्यः । न केवलमशुभलेश्याः नारकाणां किंतु अशुभपरिणामा अशुभस्पर्शरसगंधवर्णाः क्षेत्रविशेषनिमित्तवशादतिदुःखहेतवो देहाश्च तेपाम- शुभनामोदयादत्यंताशुभतराः विकृताकृतयो हुंडसंस्थाना इति ॥ ९३ ॥ देवानां लेश्याभेदमाह- तेऊ तेऊ तह तेऊ पम्म पम्मा य पम्मसुक्का य । सुका य परमसुक्का लेस्सामेदो मुणेयव्यो ॥ १४ ॥ १'काऊ-कापोती-जघन्य कापोत लेश्या काऊ कापोती मध्यमकापोतलेल्या, ताई तथा-काऊगौले-कपोतानाले उत्कृष्टकापानलेश्या, जघन्यनाललेल्या च इति ।

·पर्याप्त्यधिकारः। २४५ - तेजस्तेजस्तथा तेजः पद्मा पद्मा च पद्मशुक्ला च । शुक्ला च परमशुक्ला लेश्याभेदो ज्ञातव्यः ॥ ९५॥ टीका-तेऊ तेज-तेजस्तेजः जघन्यतेजोलेश्या, तह-तथा, तेऊ- तेजः मध्यमतेजोलेश्या पम्म-पद्मा जघन्यपद्मलेश्या उत्कृष्टतेजोलेश्या च, पम्मा य-पमा च मध्यमपालेश्या, पम्मसुक्का य-पद्मशक्ला च उत्कृष्ट- पद्मलेश्या जघन्यशुक्लेश्या च, सुक्का यशुक्ला-च मध्यमशुक्ला, परमसुक्का परमशुक्ला सर्वोत्कृष्टशुक्लेश्या, लेस्साभेदो-लेश्याभेदः, मुणेयव्वो- ज्ञातव्य इति ॥ ९४॥ एते सप्त लेश्याभेदाः केषामित्याशंकायामाह;- विण्हं दोण्हं दोण्हं छण्हं दोण्हं च तेरसहं च । एतो य चोदसण्हं लेस्सा भवणादिदेवाणं ॥ ९५ ॥ त्रयाणां द्वयोईयो। पण्णां द्वयोश्च त्रयोदशानां च । इतश्च चतुर्दशानां लेश्या भवनादिदेवानाम् ॥ ९५ ॥ टीका-तिण्हं-त्रयाणां त्रिषु वा, दोण्हं-द्वयोः, पुनरपि दोण्हं- दयोः, छहं-पण्णां, दोहं च-द्वयोश्च, तेरसहं च-त्रयोदशानां त्रयोदशसु वा, एत्तो य-इतश्चोपरि चोदसण्हं चतुर्दशानां चतुर्दशसु वा लेस्सा-लेश्याः पूर्वोक्ताः सप्त लेश्याभेदाः, भवणादिदेवाणं-भवनादिदेवानां । भवनवानन्यंतरज्योतिष्केषु त्रिषु देवानां जघन्यतेजोलेश्या, सौंधेर्मेशानयो- र्देवानां मध्यमतेजोलेश्या, सनत्कुमारमाहेंद्रयोर्देवानामुत्कृष्टतेजोलेश्या जघन्यपद्मलेश्या च, ब्रह्मब्रह्मोत्तरलांतवकापिष्टशुक्रमहाशुक्रेषु पदसु देवानां मध्यमपद्मलेश्या, शतारसहस्रारयोरुत्कृष्टपद्मलेश्या जघन्यशुक्ललेश्या च, आनतप्राणतारणाच्युतसहितेषु नवसु ग्रेवेयकेषु त्रयोदशसंख्यकेषु मध्यमशक्क- लेश्या, नवानुत्तरेषु पंचानुत्तरेषु चतुर्दशसंख्येषु परमशुक्ललेश्या, सर्वत्र देवानामिति यथासंख्येन संबंध इति ॥ ९५ ॥ १ अत्रापि पूर्ववत्पाठेन भाज्यं केवलं कापोतस्थाने तेजोलेश्या पठनीया । .

·२४६ मूलाचारे- तियईमनुष्याणां लेश्याभेदमाह;- पइंदियवियलिंदियअसणिणी हॉति असुहाओ संखादीदाउणं तिणि सुहा छप्पि सेसाणं ॥ ९६ ॥ एकेंद्रियधिकलेंद्रियासंज्ञिनां तिस्रो भयंत्यशुमाः । संख्यातीतायुष्काणां तिस्रः शुभाः पडपि शेषाणां ॥ ९६ ॥ टीका-एइंदिय-एकेंद्रियाणां पृथिवीकायिकादिवनस्पतिकायिकां- तानां, वियलिंदिय-विकलेंद्रियाणा दीन्द्रियत्रींद्रियचतुरिंद्रियाणां, असणिणो-असंजिनां शिक्षाऽऽलापादिग्रहणायोग्यानां पंचेंद्रियाणां, तिथिया-तिस्रः, होति-भवंति, असुहाओ-अशुभाः कापोतनीलकृष्णलेश्याः । संखादी दाऊणां-संख्यातीतायुष्काणां भोगभूमिजानां भोगभूमिप्रतिभाग. जानां च तिणिण तिप्तः शुमाः तेजः शुक्लपद्मलेश्याः, छप्पि-पद्धपि कापोतनीलकृष्णतेजःपद्मशुक्ललेश्याः, सेसाणं-शेषाणां कर्मभूमिजानां कर्मभूमिप्रतिभागजानां पंचेंद्रियाणां संझिना । एकेंद्रियविकलेंद्रियसंजिना तिम्रोऽशुभलेश्या भवति, भोगभूमिजानां मोगभूमिप्रतिमागनानां च नियंजनुष्याणां तिसः शुभा लेझ्या भवंति, शेषाणां पुनः कर्मभूभिजाना कर्मभूमिप्रतिभागनानां च तिर्यद्वनुष्याणां पटपि लेझ्या भवति । अवापि केषांचिव्यलेश्याः स्वायुः प्रमाणावधृता । भावलेश्याः पुनः सर्वेषामंत- मुहूर्तपरिवर्तिन्यः कपायाणा हानिवृद्धीभ्या तासा हानिवृद्धी वेदितव्ये इति ॥ १६॥ प्रवीचारकारणेंद्रियविषयभेदे प्रतिपादयन्नाहः- कामा दुवे तरु भोग इंदियत्था विदूहि पण्णत्ता। कामो रसोय फासो सेसा मोगेति आहीया ॥१७॥ कामों द्वी त्रयो भोगा इंद्रियार्था विद्वद्भिः मतताः। कामो रसशं स्पर्शः शेपा भोगा इति आहिताः॥ ९७ ॥ 1 ·पर्याप्त्यधिकार। २४७ टीका-कामा कामः स्त्रीपुनपुंसकवेदोदयकृततद्विषयाभिलापरतस्य कारणात्वात्कामो कारणे कार्योपचारात्, दुवे-दौ, तओ-त्रयः, भोग- भोगाः, इंदियत्था-इंद्रियार्थी इन्द्रियविषयाः स्पर्शरसरूपगंधशब्दाः । अथवेंद्रियाणि स्पर्शनरसनघाणचक्षुःश्रोत्राणि तद्विषयाश्च, विहि- विद्वद्भिः प्रत्यक्षदर्शिभिः पण्णत्ता-प्रज्ञप्ताः कथिताः दृष्टा वा । कामो- कामो, रसोये-रसश्च, फासो-स्पर्शश्च, सेसा-शेषाः गंधरूपशब्दाः भोगेत्ति-भोगा इति, आहिता-आहिताः प्रतिपादिताः ज्ञाता वा । स्पर्शनेंद्रियप्रवृत्तिकारणत्वात् रूपशब्दो भोगो रसनेंद्रियस्य प्रवृत्तिहेतोः स्पर्श दियस्य च घाणं भोगोऽत: यत एवं कामो रसस्पर्शी गंधरूपशब्दा भोगाः कथिताः, अत इंद्रियार्थाः सर्वेपि कामौ भोगाश्च विद्वद्भिः प्रज्ञप्ता इति ॥ ९७॥ इंद्रियवंदनापतिकारसुखं देवानामाह;- आईसाणा कप्पा देवा खलु होंति कायपडिचारा । फासप्पडिचारा पुण सणकुमारे य माहिंदे ॥ ९८॥ आ ईशानात् कल्पात् देवाः खलु भवंति कायप्रतीचाराः। स्पर्शमतीचाराः पुनः सनत्कुमारे च माहेन्द्रे ॥ ९८ ।। टीका-आङयमभिविधौ द्रष्टव्यः असंहिततया निर्देशोऽसंदेहार्थः तिर्यन्ननुष्यभवनवासिव्यंतरज्योतिःसौधर्माणां ग्रहणं लब्धं भवति, ईसाणा-ईशानात्, कप्पा-कल्पाः, देवा-देवाः, खलु-स्फुटं, होति-भवंति, कायपडिचारा-कायप्रतीचाराः प्रतीचारो मैथूनोपसेवनं वेदोदय- कृतपीहाप्रतीकारः" काये कायेन वा प्रतीचारो येषां ते कायप्रतीचारा- स्तिर्यइमनुष्या भवनवासिवानव्यंतरज्योतिष्कासौधर्मेशाना देवा, देव्यश्च १ 'घ्राणं, श्रोत्र, चक्षुश्च ' इति प्रेस-पुस्तके पाठ । २ 'भसनिहिताया इति प्रेसपुस्तके । संहिता सन्धि । - Lable ·. २४८ मूलाचारे- स्फुदं भवंति कायमतीचाराः संक्लिष्टकर्मकलंकत्वान्मनुष्यवस्त्रीसुसमनुभई- तीति । अवधिग्रहणादितरेषां सुखविभागे प्रतिज्ञाते तत्प्रतिज्ञानायाह- फासपडिचारा-स्पर्शप्रतीचाराः सशे स्पर्शनेन वा प्रतीचारो विषयसुखा- नुभवनं येषां ते स्पर्शप्रतीचाराः, पुण-पुनरन्येन प्रकारेण सणकुमारे य-- सनत्कुमारे च कल्पे, माहिंदे-माहेंद्रे कल्पे देवा इत्यनुवर्तते । सनत्कुमारे कल्पे माहेंदे कल्ये च ये देवास्ते स्पर्शप्रतीचारा: देवांगनास्पर्शमात्रकाम- कृतप्रीतिसुखमुपलभंते तथा देव्योऽपीति ।। ९८ ।। तथा शेपाणां सुखप्रतिपादनार्थमाह;- वमे कप्पे वंमुत्तरे य तह लंतवे य कापिढे । एदेसु य जे देवा बोधव्या रूवपडिचारा ॥ ९९ ॥ ब्रह्मे कल्प ब्रह्मोत्तरे च तथा लांतवे च कापिछे। एतेषु च ये देवा बोद्धव्या रूपमतीचाराः ।। ९९ ।। टीका--भे कप्पे-ब्रह्मकल्पे, बंभुत्तरे य-ब्रह्मोत्तरे च कल्पे, तह- तथा, लंतवे य-लांतवकल्पे, काविटे-कापिष्ठकल्पे एदेसय एतेषु प कल्पेषु चान्येषु तत्प्रतिबद्धेषु, जे देवा-ये देवाः, बोधव्या-बोद्धव्याः ज्ञातव्याः, स्वपहिचारा-रूपे रूपेण वा प्रतीचारो येषां ते रूपप्रतीचाराः। बमबमोत्तरलांतवकापिठेयु कल्पेषु ये देवास्ते रूपपतीचार: दिव्यांगनाना शंगारचतुरमनोज्ञवेषरूपालोकनमात्रादेव परं मुखं प्राप्नुवंति देव्योऽपि चेति ॥ ५९॥ शब्दप्रतीचारान् प्रतिपादयन्नाह,- सुकमहामुकेस य सदारकप्पे तहा सहसारे। कप्पे एदेस मुरा बोधचा सहपडिचारा ॥१०॥ शुकमहाशुफयोग्य शतारकल्पे तथा सहस्रारे। कल्पे एतेषु सुरा बोद्धव्याः शब्दमतीचाराः ॥ १०॥ प्रवीचार स-1 ·सप्रतिचारेभ्योपि ते अनंतगुणसौख्यसंयुक्ताः। २. - तत्तो परं तु णियमा देवा खलु होति णिप्पडीचारा। सप्पडिचारेहिं वि ते अणंतगुणसोक्खसंजुत्ता ॥ १०२॥ ततः परतो नियमात् देवाः खलु भवति निःपतीचाराः। पर्यायधिकारः। २४९ टीका-सुक्कमहासुक्केसु य-शुक्रमहाशुक्रन्योश्च, सदारकप्पे-शतार- कल्पे, तहा-तथा, सहस्सारे-सहस्रारे च, कप्पे-कल्पे, एतेसु-एतेषु, मुरा- मुरा, देवाः, बोधव्वा-बोद्धव्याः, सद्दपडिचारा-शब्दप्रतीचाराः, शन्दे शब्देन वा प्रतीचारो येषां ते शब्दप्रतीचाराः । एतेषु शुक्रमहाशुकशतार- सहस्रारकल्पेषु ये देवा देव्योऽपि च ते शब्दप्रतीचाराः, देववनितानां मधुर- संगीतमृदुललितकथितभूषणारवश्रवणमात्रादेवपरांप्रीतिमास्कंदंतीति॥१०॥ मनः प्रवीचारान् प्रतिपादयन्नाहा,- आणदप्राणदकप्पे आरणकप्पे य अच्चुदे य तहा। मणपडिचारा णियमा एदेसु य होंति जे देवा ॥१०१॥ आनतमाणतकल्पयोः आरणाकल्पे चाच्युते य तथा। मनः प्रतीचारा नियमादेतेपु च भवंति ये देवाः ॥११॥ टीका-~-आणदपाणदकप्पे-आनतप्राणतकल्पयोः, आरणकप्पे- आरणकल्पे, अच्चुदे य तहा-अच्युते च तथैव देव्योऽपि, मणपडिचारा- मनः प्रतीचाराः, णियमा–नियमानिश्चयेन एदेसु य एतेषु च, होति- भयंति, जे देवा-ये देवाः । एतयो आनतप्राणतकल्पयोरारणाच्युतकल्पयो- देवा मनः प्रतीचारा मानसिककामागिलाषप्राप्तसुखाः स्वांगनामनःसंकल्प- मात्रादेव परमसुखमवाप्नुवंतीति ॥ १०१॥ अथोत्तरेषां किंप्रकारं सुखमित्युक्ते तनिश्चयार्थमाह;

·1 २५० मूलाचारे- टीका-तत्तो-ततस्तेभ्यो भवनायच्युतांतेभ्यः, परं तु-परत ऊई, णियमा-नियमानिश्चयादसंदेहात् देवा-अहमिंद्रादयः, खलु स्फुट व्यक्तमेत- मत्यक्षज्ञानिदृष्टमेतत्, होति-भवंति, णिम्पडीचारा-निष्पतीचारा प्रती- चारनिर्गता निमतीचाराः कामाग्निदाहविनिर्मुक्ताः । वनिता विषयपंचेंद्रि- यसुखरहिताः । यद्येवं किं तेषां सुखमित्याशंकायामाह,-सप्पढिचारेहि वि-समतीचारेभ्योऽपि कायस्पर्शरूपशब्दमनःमवीचारेभ्योऽपि ते नववे- यकादिकेऽहमिंद्राः, अणंतगुणसोक्खसंजुत्ता-अनंतगुणसौख्ययुक्ता । अनंतो गुणो गुणकारी यस्य तदनंतगुणं अनंतगुणं च तत्सौख्यं चानंतगुणसौख्यं स्वायत्तसर्वप्रदेशानंदप्रीणनं तेन संयुक्ताः सहितातेभ्यो भवनायच्युतातभ्यः परेषु नवमेवेयकनवानुत्तरेषु ये देवास्ते निश्चयेनाप्रतीचाराः सप्रतीचारेभ्यो. ऽनंतगुणसंयुक्ताः, व्यक्तमेतत् प्रतीचारो हि वेदनाप्रतीकारस्तदभावे तेपो परमसुखमनवरतमिति ॥ १०२॥ कुतो यतः,- जं च कामसुहं लोए जं च दिव्वं महामहं । वीतरागसुहस्सेदे णंतभागपि नम्बंदि ॥ १०३ ॥ यच्च कामसुखं लोके यच दिव्यं महासखं । वीतरागसुखस्यैते अनंतमाममपि नाहति । १०३ ॥ टीका-जं च-यच्च, कामसुहं-कामसुरां विषयोत्यजीवप्रदेशाबाद- कारणं मनुष्यादिभवं लोए लेके तिर्यगधोभागेषु, जं च दिव्य महामुहं-दिवि मवं दिव्यं दिव्यं च तन्महासुसं च दिव्यमहामुर भव- नायच्युतांतदेवोत्यं, वीदरागसुहस्म-वीतरागसुरसस्य निर्मलितमोहनीया- दिकर्मकलंकस्य, एदे एतानि तिर्यहमनुष्यदेवजनितानि मुरानि, शंत- मागपि-अनंतभागस्यापि वीतरागसुसस्यानंतराशिना मागे ते यह मम्यानंतभागस्यापि जति नापन्ति नाईति सहशानि न तानि तस्य मूल्य + ·पर्याप्यधिकाराः। २११ - वा नार्हति । यतः सर्वाणि देवमनुष्यभोगभूमिजादिसर्वसुखानि वीतराग- सुखस्यानंतभागमपि नार्हति, अत:निष्प्रतीचारेषु देवेषु महत्सुखं सर्वाद सप्रतीचारानपेक्ष्येति ॥ १०३ ॥ स्पर्शरसो कामाविति व्याख्यातो तत्र स्पर्शः कामो देवानामवगतो रसः- कामो नाद्यापीत्युक्ते तदर्थमाह,- जदि सागरोवमाओ तदि वाससहस्सियादु आहारो। पक्खेहिं दु उस्सासो सागरसमयेहिं चेव भवे ॥ १०४॥ यावत् सागरोपमायुः तावत् चर्पसहरेः आहारः। पक्षैस्तु उच्छासः सागरसमयैश्चैव भवेत् ॥ १०४॥ टीकाजदि-यावत् यन्मात्रं, सागरोवमाऊ-सागरोपमायुः याव- न्मात्रैः सागरोपमायुः तदि-तावन्मात्रैः वाससहस्सिया-वर्षसहरतिक्रां- तैराहारो *भोजनेच्छा आहाराभिलापः यावन्मात्राणि सागरोपमाण्यायु- स्तावन्मार्पसहरतिक्रांतैराहारो *देवानां भवति । अथ गंधस्य कथमि- त्युक्तेऽत आह;-पक्खेहिंदु-पक्षैस्तु पंचदशाहोरात्रैः, उस्सासो-उच्छासो निःश्वासश्च गंधद्रव्याघ्राणं, सायरसमयहि-सागरसमयसमानैः सागरोप. मप्रमाणेः, चैव-चैव, मवे-भवेत् । यावन्मात्राणि सागरोपमाणि जीवति देवास्तावन्मात्रैः पार्गतरुच्छासनिःश्वासौ भवतः । सौधर्मेशानयोर्देवानामा- हारसंज्ञा भवति द्वयोर्वर्षसहस्रयोः साधिकयोर्गतयोस्तथा मासे साधिके गते उच्छासो भवेत् , सनत्कुमारमाहेंद्रयोर्देवानां सप्तभिर्वर्षसहस्रैः साधिक- गतराहारेच्छा जायते तावद्भिः पक्षैश्चोच्छासः साधिकैश्चशब्दाद्देवीनामतर्मु- हूर्तपृयक्वेनैवमुत्तरत्रापि सर्वत्र योन्यमिति ॥ १४ ॥ अथ येषां पल्योपमायुस्तपामित्याशंकायामाह;- उक्कस्सेणाहारो वाससहस्साहिएण भवणाणं । जोदिसियाणं पुण भिण्णमुहुत्तेणेदि सेस उक्करसं ॥१०॥ • पुष्पमध्यगती पाठी ख-ग-पुस्तको नेस्तः।

·२५२ मूलाचारे- F उत्कोन आहारो वर्षसहस्राधिकेन भवनानां । ज्योतिष्काणां पुनः भिन्नमुहूर्तेन इति शेषाणामुत्कृष्टं ॥१०॥ टीका-उक्करसेण--उत्कृप्टेनाहारो भोजनाभिप्रायः, वाससहरस-वर्षस-. हस्रण, अहिएण-अधिकेन पंचदशवर्षशतैरित्यर्थः भवणाणां-भवनाना भवनवास्यसुराणां, जोदिसियाणं-ज्योतिष्काणां चंद्रादित्यादीनां, पुण- "पुनः, भिण्णमुहुत्तेण भिण्णमुहूर्तेनेति, एवं सेस-शेपाणां नवानां भवनवा- सिकुमाराणां सर्वदेवीनां च, किंतु केषांचिन्मुहूर्तपृथवत्वेन उक्कसं-उत्कृष्टं । असुराणां वर्षसहस्रेण साधिकेनाहारग्रहणं भवति, ज्योतिषां शेषकुमाराणां -व्यंतराणां सर्वदेवीनां चांतर्मुहूर्तेन, केषांचिदन्तर्मुहूर्तपृथक्त्वेनेति ॥ १०५॥ अथोच्छासः कथं तेषामित्याशंकायामाह;- 'उक्कस्सेणुस्सासो पक्खेणहिएण होइ भवणाणं । मुहुत्तपुधत्तेण तहा जोइसणागाण मोमाणं ॥ १०६ ॥ उत्कृष्टेन उवासः पक्षणाधिकेन भवनानां । मुहूर्तपृथक्त्वेन तथा ज्योतिष्कनागभौमानां ॥१०६ ॥ टीका-उक्कस्सेण-उत्कृष्टेन, उस्सासो-उच्छासः, पक्खेण पक्षेण,पंच- दशाहोरात्रेण, अहिएण आधिकेन, होइ-भवति भवणाणं भवनानामसुराणा, मुहत्तपुधत्तेण-मुहूर्त्तपृथक्त्वेन यद्यप्यत्र मुहूर्त्तपृथक्त्वमुक्तं तथाप्यवान्तमुहूर्त- पृथक्त्वं ग्राह्य तथोपदेशात् त्रैराशिकन्यायाद्भिन्नमुहूर्त्तानुवर्तनाच, तहा-तथा तेनैव प्रकारेण, जोइसणागाण भोमाणं-ज्योतिष्कनागभीमानां तथाशब्देन शेषकुमाराणां । सुराणां पक्षण साधिकेनोच्छासो नागानां कल्पवासिदेवीना च, अंतर्मुहूर्तपृथक्त्वेन भिन्नमुहूर्तपृथक्त्वेर्वा ज्योतिष्कमोमानां शेषकुमाराणी तद्देवीनां भिन्नमुहूर्तेनेति ॥ १०६ ।। इंद्रियविषयद्वारेणेव देननारकाणामवधिविषयं प्रतिपादयनाह, सक्कीसाणा पढमं विदियं तु सणकुमारमाहिंदा । बंभालंतव तदियं सुमसहस्सारया चउत्थी दु ।।१०७॥ - ·पर्याप्त्यधिकारः। २५३ शकैशानाः प्रथम द्वितीयं तु सनत्कुमारमाहेंद्राः । ब्रह्मलांतवाः तृतीयं शुकसहस्रारकाः चतुर्थी तु ।। १०७ । टीका-पश्यंतीति क्रियापदमुत्तरगाथायां तिष्ठति तेन सह संबंधो' दृष्टव्यः । सक्कीसाणा शनशानाः सौधर्मेशानयोर्वा ये देवाः पढमं प्रथम प्रथमपृथिवीपर्यंत यावत्, विदियंतु द्वितीयं तु द्वितीयपृथिवीपर्यंत सण- कुमारमाहिंदा सनत्कुमारमाहेंद्रयो ये देवाः, बंभालंतव ब्रह्मलांतवा ब्रह्मब्रह्मो- तर लांतवकापिष्ठेषु ये देवास्ते तदियं तृतीयां तृतीयपृथिवीपर्यन्तं, सुझस- हस्सारया शुक्रसहस्रारकाः शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेषु ये देवास्ते चउत्थी ह चतुर्थपृथिवीपर्यंतमेव । सौधर्मेशानयोर्देवा: स्वावासमादिं कृत्वा प्रथ- मपृथिवीपर्यंतं यावदवधिज्ञानेन पश्यति, तथा सनत्कुमारमाहेंद्रयोर्देवाः स्वावासमारभ्य यावद्वितीयावसानं तावत्पश्यंति, ब्रह्मब्रह्मोत्तरलांतवकापिठेषु देवाः स्वविमानमादिं कृत्वा तावत्पश्यंति यावत्तृतीयपृथिवीपर्यन्तं, शुक्रम- हाशुकशतारसहस्रारेषु सुराः स्वदेशमारभ्य तावत्पश्यंति यावञ्चतुर्थीस- माप्तिरिति ।। १०७॥ तथा,-- पंचमि आणदपाणद छट्ठी आरणच्चुदा य पस्संति। णवगेवज्जा सत्तमि अणुदिस अणुत्तरायलोगंत्तं ॥१०॥ पंचमी आनतप्राणताः षष्ठी आरणाच्युताश्च पश्यति । नवप्रवेयकाः सप्तमी अनुदिशा अनुत्तराच लोकांतं ॥ १०८॥ टीका-पंचमि पंचमी पृथिवीं आणादपाणद आनतप्राणांताः आनत-- प्राणतकल्पयोदेवाः, छट्ठी षष्ठी पृथिवीआरणादायआरणाच्युताश्चारणा- च्युतयोः कल्पयोर्ये देवास्ते पसंति पश्यंति अवधिज्ञानेन सम्यगवलोकयति, गवगवेजा नव वयका नवप्रवेयकविमानेषु देवाः सत्तमि सप्तमी पृथिवी, अदिस अनुदिशेषु नवानुत्तरेषु देवाः अनुत्तरा यअनुत्तराश्च पंचानुत्तरेप देवा

·मूलाचारे-.
लोगंतं लोकांत अधोवातपर्यंत । आनतप्राणतकल्पर्दिवाः स्वविष्टरमाण्य
यावत्पंचमपृथिवीपर्यंत तावत्पश्यति आरणाच्युतकल्पयोः पुनर्देवाः स्वावस्था-
नमारभ्य यावच्छ पृथिवीपर्यंतं तावत्पश्यति, नवौवेयकेषु देवाः स्ववि-
मानमारभ्य यावत्सप्तमी तावत्पश्यंति, नेवानुदिशेषु पंचानुत्तरयु च देवाः
पवेगृहमारभ्य यावलोकांतं पश्यंति, ऊर्द्ध पुनः सर्वे स्थविमानध्वनाम
यावत्पश्यंत्यसंख्यातयोजनानि वा तिर्यक पुनरसंख्यातानि योजनानि
'पश्यंतीत्यर्थः ॥ १०८॥
ध्यंतरादीनामवधिविषयमाह:---
'पणवीस जोपणाणं ओही वितरकुमारवग्गाणं ।
संखेज्जजायणाही जोदिसियाणं जपणं तु ॥ १०९ ॥
पंचविंशति योजनानां अवधि: व्यंतरकुमारवर्गाणां ।
संख्यांतयोजनान्यवधिः ज्योतिषां जघन्यं तु ॥ १०९।।
टीका-पणवीस पंचविंशतिः जोयणाणं योजनानां ओही अवधिज्ञानं
भवप्रत्ययज वितर व्यंतराणां किंनराधष्टप्रकाराणां कुमारवम्गाणं कुमारव-
गाणां नागकुमारादिनवानां संखेजजोयण संख्यातयोजनानि सप्तायादीनि
ओही अवधिः जोदिसियाणं ज्योतिषां चतुः प्रकाराणां जहण्णं हु जघन्य
एव । व्यंतराग नागादिनवकुमाराणां च पंचविंशतियोजनान्यवधिर्जघन्यो
भवति, ज्योतिष्काणां पुनर्जघन्यतोऽवधिः संख्यातयोजनानि, एतावन्मानं
वस्तु.परिछिंदतीति । १०९ ॥
....असुरचंद्रादित्यादीनां जघन्य सर्वेषामुत्कृष्टं चावधि प्रतिपादयन्नाह -
अमुराणमसंखेजा कोडी जोइसिय सेसाणं ।
संसादीदा य सलु उकस्सोहीयविसओ दु॥११०॥
असुराणामसंख्याता कोश्य ज्योतिष्काणां शेषाणां ।
संख्यातीताय खल उत्कृष्टः अवधिविपयस्तु ॥ ११॥

·-
सप्तम्यामेकं गव्यूतं सम्यादृष्टीनामेतत् मिथ्यादृष्टीनां पुनर्विभंगाज्ञानमस्मा-
पर्याप्त्यधिकारः।
२५५
टीका-ममुराणं असुराणां प्रथममवनवासिना असंसेग्ना अस-
ख्यानाः कोही कोट्यो योजनानामिति संबंधः, जघन्योवधिरसुराणा
चंद्रादीनां चासंख्याता योजनकोश्या, इत उत्कृष्टं ज्योतिप्कादीनामाह,-
जोइसिय ज्योतिष्काणा चंद्रादीनां सेसाणं शेषाणां भवनवासिव्यंतराणां
निष्टकल्यवासिनां च संसदीदा य संख्यातीताश्च संख्यामतिकांताः
'असंख्याता योजनकोटीकोट्यः सल स्फुटं उकस्सोही उत्कृष्टावधिः विस-
ओ विषयः । भवनवासिवानन्यंतरज्योतिष्काणामुत्कृष्टावधिविषयोऽसंख्याता
योजनानां कोटीकोटरा निकृष्ट कल्पवासिनां च मिथ्यादृष्टीनां पुनर्विभंग-
ज्ञान संख्यातयोजनविषयमसंख्यात योजनविषयं चेति ॥ ११ ॥
नारकाणामवधिविपर्य निरूपयन्नाहः-
रयणप्पहाए जोयणमेयं ओहीविसओ मुणेयव्यो।
पुढवीदो पुढवीदो गाऊ अद्धद्ध परिहाणी ॥ १११ ॥
रत्नप्रभायां योजनमेकं अवधिविपयो ज्ञातव्यः।
पृथिवीतः पृथिवीतो गव्यूतस्यार्धाध परिहानिः ॥ १११॥
टीका-रयणपहाय रत्नप्रभायां प्रथमपृथिव्यां जोयणमेयं योजन-
मेकं चत्वारि गव्यूतानि ओहीविसओ अवधिविषय अवधिज्ञानस्य गोचरो
मुणेयत्रो ज्ञातव्यः, प्रयमपृथिव्यां नारकाणामवधिविषयो योजनप्रमाणं
स्वस्थानमादिं कृत्वा यावयोजनमात्रं पश्यति, मिथ्या दृष्टीनां विभंगज्ञानं
स्तोकमानं ततोऽधः पुढवीदो पुढवीदो पृथिवीतः पृथिवीतः पृथिवीं प्रति
पृथिवी प्रति गाऊ गव्यूतस्य अद्वद अर्द्धस्याईस्य परिहाणी परिहानिः
गव्यूतार्द्धस्य परिक्षयः । द्वितीयायां पृथिव्यां त्रीणि गव्यूतानि गव्यूताई
सर्वत्र नारकाणामवधेविषयः संबंधनीयम्; तृतीयायां त्रीणि गव्यूतानि,
चतुर्थी दे ग-यूते सार्दै, पंचम्यां दे गव्यूते, पठ्या गव्यूतमेकं साई,
न्यूनमिति ॥ १११॥

·२५६ मूलाचारे- - पढमं पुढविमसण्णी पढमं विदियं च सरिसवा ति। पक्खी जावदु नदियं जाव चउत्थी दु उरसप्पा॥११२॥ प्रथमां पृथिवीमसंज्ञिनः प्रथमां द्वितीयां च सरीसृपा यांति। पक्षिणो यावत् तृतीयां यावच्चतुर्थी तु उरःसर्पाः ॥११२ ॥ टीका-यांतीति क्रियापदं तेन सह संबंधः, प्रथमां पृथिवीमसंशि- नोऽमनस्का यांति प्रथमां द्वितीयां च पृथिवीं कृकलासादयो यांति, पक्षिणो सरीसृपगोध भेरुंडादयः प्रथमामारभ्य यावत्तृतीयां पृथिवीं यांति प्रथमा- मारभ्य यावच्चतुर्थी पृथिवीमुरः सर्पा अजगरादयो यति ।अत्र पापं कृत्वा तत्र च गत्वा दुःखमनुभवतीति ।। ११२ ॥ तथाः- आ पंचमिति सीहा इत्थीओ जति छट्ठिपुढवित्ति। गच्छति माधवीत्तिय मच्छा मणुया य ये पावा॥११३॥ आपंचमीमिति सिंहाः स्त्रियो यांति पष्ठीपृथिवीमिाते । गच्छति माधवीमिति च मत्स्या मनुजाश्च ये पापाः॥ ११३।। टीका-आङभिविधौ द्रष्टव्यः आ पंचम्या इति । प्रथमामारभ्य यावत्पंचमी सिंहव्यापादयो गच्छंति, स्त्रियः पुनर्महापापपरिणताः प्रथमा- मारभ्य षष्ठीथियंतं यांति, मत्स्याः मनुष्याश्च ये पापा महाहिंसादिपरि- णताः माधवीं सप्तमी पृथिवी प्रथमामारभ्य गच्छति । अयं पापशब्दः सर्वेषामभिसंबध्यते । यदि रोदध्यानेन हिंसादिक्रियायां परिणताः स्युस्ता ते पायानुरूपं नरकं गत्वा दुःखमनुभवंतीति ॥ ११३ ॥ नारकाणामुपपादं प्रतिपाय तेषामुदतनं प्रतिपादयन्नाह, उव्वदिदाय संता णेरड्या तमतमादु पुढवीदो। ण लहंति माणुसचं तिरिक्खजोणीमुवणयंति ॥ ११४॥ -- .

·तस्मिन् मांज्या विकल्लयुक्ताः मनुष्यलाभेन सम्यक्त्वलाभेन च, संयमलाभेन पापयधिकारः। २५७ उद्धर्तिताः संतो नारकास्तमस्तमसः पृथिवीतः । न लमंते मानुपत्वं तियंग्योनिमुपनयंति ॥ ११४ ॥ टीका-तमस्तमः पृथिव्या नारका उद्घर्तिताः संतः सप्तमनरकादगताः संतो मानुषत्वं मनुष्यभवं न लमंते न प्राप्नुवति सुठु संक्लेशकारणं यतस्तत- स्तियग्योनमुपनयंति सिंहव्याघ्रादिकं पुनः पापकारणं प्राप्नुवति ॥ ११४ ॥ अथ केषु तिर्यसूत्पद्यत उत्पन्नाश्च क गच्छंतीत्याशंकायामाहा,- वालेसु य दाढीसु य पक्खीसु य जलचरेसु उववण्णा। संखेजआउठिदिया पुणेवि णिरयावहा होति ॥ ११५॥ व्यालेषु च दंष्ट्रीस च पक्षिषु च जलचरेषु उत्पन्नाः । संख्यातायुःस्थितिकाः पुनरपि निरयावहा भवंति ॥११५॥ टीका-वालीसु व्यालेषु श्वापदभुजगेषु चशब्दादन्येष्वपि तत्समानेषु दाढीसु य दंष्ट्रिषु च सिंहव्याघ्रवराहादिपु पर्खासु य पक्षिषु च गृधभेरुंडादिषु च जलयरेसु जलचरेषु तिमितिमिंगलादिमत्स्यमकरादिषु उववण्णा उत्पन्नाः संखेज्जाउद्विदिया संख्यातायःस्थितियेषां ते संख्यातायुःस्थितिकाः कर्मभू मिकर्मभूमिप्रतिभागजाः संतः पुणेवि पुनरपि पापवशात् णिरयावहा नर- कावहा नारका होंति भवंति नारककर्मसमानका भवंति । सप्तमपृथिव्या आगत्य व्यालदंष्ट्रिपक्षिजलचरेपूत्पद्य पुनरपि नरकं गच्छंतीति ॥ ११५ ॥ अथ षष्ठया आगताः क्वोत्पयंते किं लभते किं च न लभंत इत्याशंका- यामाहा,- छट्ठीदो पुढवीदो उबट्ठिदा अणंतर भवम्हि । मज्जा माणुसलंभे संजमलंभेण दु विहीणा ॥ ११६ ॥ पठ्याः पृथिव्या उर्तिता अनंतर भये। भाज्या मनुष्यलाभे संयमलाभेन तु विहीनाः ॥ ११६ ॥ टीका-पछ्याः पृथिव्या घटनरकार्तिता आगताः संतोऽनंतरमने . - ( ·२५८ मूलाचार- तु विहीनाः । पठनरकादागताना तस्मिन् भवे कदाचिन्मनुष्यलाभः सम्य- क्वलाभश्च भवति नापि भवति, संयमलाभस्तु निश्चयेन न भवतीति ॥११६॥ पंचमपृथिव्या आगता यल्लभते यच्च न लभते तदाहा- होजदु संजमलामो पंचमखिदिणिग्मतस्स जीवरस । माथि पुण अंतकिरिया णियमा भवसंकिलेसेण ॥११७॥ भवतु संयमलामः पंचमक्षिातनिर्गतस्य जीवस्य । नास्ति पुनः अंतक्रिया नियमात् भवसंक्लेशेन ॥ ११७ ॥ टीका-पंचमपृथिव्या निर्गतस्य जीवस्य मवत्येव संयमलामः, अंत- किया मोक्षगमनं पुनर्नियमानास्ति भवसंक्लेशदोषेणेति । यद्यपि पंचमनर- कादागतस्य संयमलामो भवति तथापि मोक्षगमनं नास्ति भवसंक्ले- शदोपेणेति ॥ ११७॥ चतुर्थ्या आगतस्य यद्भवति तदाह;- होजदुणिवुदिगमणं चउत्थिखिदिणिग्गवस्स जीवस्स। णियमा तित्थयरतं णस्थिति जिणेहिं पण्णत्तं ॥११८॥ भवतु नितिगमनं चतुर्थीक्षितिनिर्गतस्य जीवस्य । नियमातीर्थकरत्वं नास्तीति जिनःप्रज्ञप्तम् ॥ ११८ ॥ टीका-चतुर्थक्षितेरागतस्य जीवस्य भवत्येय नितिगमनं, तीर्थकरत्वं पुनर्निश्चयेन नास्ति जिनः प्रज्ञप्रमेतत् । चतुर्थनरकादागतस्य यद्यपि निवृति- गमनं भवति जीवस्य तथापि तीर्थकरत्वं नास्ति, नात्र संदेहो जिनः प्रति- पादितत्वादिति ॥ ११८॥ तत ऊर्द्धमाह;- तेण परं पुढवीसु भयणिज्जा उवररिमा हु पोरइयां। णियमा अणंतरभवे तित्ययरत्तस्स उत्पत्ती ॥ ११९ ॥ -

·पर्याप्त्यधिकार।
२५९
.
तेन परं पृथिवीपु च भजनीया उपरितमास्तु नारकाः।
नियमापनंतरभवेन तीर्थकरत्वस्योत्पत्तिः॥ ११९ ॥
टीका-तेन परं तस्माश्च पृथिव्या ऊर्दू पुढवीसु य पृथिवीषु च प्रथ-
मद्वितीयतृतीयप्रभासु भयणिज्जा भाज्या विभाज्या उवरिमा उपरितमा
गेरइया नारकाः नियमादनंतरभवेन तीर्थकरत्वस्योत्पत्तिः । तृतीयद्वितीय-
प्रथमेभ्यो नरकेभ्य आगतानां नारकाणां तेनैव भवेन संयमलाभो मोक्षगति-
स्तीर्थकरत्वं च संभवति नात्र प्रतिषेध इति ॥ ११९ ॥
सप्तभ्यः पृथिवीभ्य आगतास्तेनैव भवेन यन्न लभंते तदाह;-
णिरयेहि णिग्गदाणं अणंतरभवम्हि णस्थि णियमादो।
बलदेववासुदेवत्तणं च तह चक्कयदित्तं ॥ १२० ॥
नरकेभ्यो निर्गतानां अंतरभवे नास्ति नियमात् ।
वलदेववासुदेवत्वं च तथा चक्रवर्तित्वम् ॥ १२० ॥
टीका-नरके यो निर्गतानामनंतरभवे नास्ति नियमात् बलदेवत्वं वासु-
- देवत्वं तथा सकलचक्रवर्तित्वं च । नरकादागतस्य तेनैव भवेन बलदेव-
वासुदेवचक्रवर्तिभावा न संभवंति संयमपूर्वका यतः नरके च संयमेन गमनं
नास्तीति ॥१२०॥
नारकाणां गत्यागतिस्वरूपमुपसंहरन् शेषाणां च सूचयन्नाह;-
उववादोवदणमा णेरइयाणं समासदो भणिओ।
एत्तो सेसाणं पिय आगदिगदिमो पवक्खामी ॥१२१ ॥
उपपादोद्वर्तने नारकाणां समासतो भणिते।
इतः शेषाणामपि च आगतिगती प्रवक्ष्यामि ॥ १२१॥
टीका-उपपादोदर्तने गत्यागती नारकाणां समासतो भणिते प्रति-
पादिते, इत ऊई शेषाणां तिर्यद्वनुष्यदेवानां च ये संभवतो गत्यागती ते
प्रवक्ष्याम्यागमबलादणिष्मामीति ॥ १२१॥

·२६०
मूलाचारे-
सवमपज्जत्ताणं सुहुमकायाण सवतेऊणं ।
वाऊणमसण्णीणं आगमणं तिरियमणुसेहिं ॥ १२२ ॥
सर्वापर्याप्तानां सूक्ष्मकायानां सर्वतेजसा ।
वायूनामसंज्ञिनामागमनं तिर्यहनुष्येभ्यः ॥ १२२ ॥
टीका-सव्व सर्वेषां अपज्जत्ताणं अपर्याप्तानां सुहुमकायाणं सूक्ष्मका
यानां सव्वतेऊणं सर्वतेजस्कायानां वाऊणं वायुकायानी असणीणं
असंशिनां अवापि सर्वशब्दः संबंधनीयः सर्ववायुकायानां सर्वासंज्ञिनां चाग-
मनमागतिः तिरियमणुसेहिं तिर्यद्वनुष्यैः । पृथिवीकायिकाप्कायिकतेजाका-
यिकवायुकायिकवनस्पतिकायिका दीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरॉिद्रयपंचेंद्रियाणां ये
एब्ध्यपर्याप्तास्तेषु मध्यषु तिर्यंचो मनुष्याश्चोत्पद्यते तथा पृथिवीकायि-
कादिवनस्पतिपर्यन्तेषु सर्वसूक्ष्मेष्वपर्याप्तेषु तथा तेजःकायिकवायुकायिकेषु
बादरेषु पर्याप्तापर्याप्तेिषु असंशिपु च तिर्यहनुष्या एवोत्पयंते न देवा नापि
नारका न चैव भोगभूमिजा भोगभूमिप्रतिभागजाश्चोते ॥ १२२ :
अतः पृथिवीकायादयो गत्वा कोत्पर्यत इत्याशंकायामाह;-
तिण्हं खलु कायाणं तहेय विगलिंदियाण सम्वेसि ।
अविरुद्धं संकमणं माणुस तिरिएम य भवे ॥ १२३ ।।
त्रयाणां खलु कायानां तथैव विकलेंद्रियाणां सर्वेषाम् ।
अविरुद्धं संक्रमणं मानुपतिर्यक्षु च मवेषु ॥ १२३॥
टीका-तिष्हं बणायां सलु स्फुटं कायाणं कायानां पृथिवीकाया काय-
वनस्पतिकायानां तहेव तथैव विगलिंदियाणं सर्वेशं विकलेंद्रियाणां पर्या-
प्रापर्याप्तानां अविरुद्धं अप्रतिपिद्धं संक्रमणं गमनं माणुस मनुष्यभवे तिरिय
लियम्भवे । पृथिवीकायिकाप्कायिकवनस्पतिकायिकाः सर्वे विकलोंदि-
याचागत्य तिर्यक्षु मनुष्यपु चोत्पद्यते नात्र विरोध इति ॥ १२३ ॥

·पर्याप्यधिकारा। २६१ तेजोवायूनां संक्रमणमाह;- सम्वेवि तेउकाया सव्ये तह वाउकाइया जीवा । ण लहंति माणुसत्तं णियमादु अणंतरभवेहिं ॥ १२४ ॥ सर्वेपि तेजःकायाः सर्वे तथा घायुकायिका जीवाः । • न लभते मानुपत्वं नियमात् अनंतरभवेन !! १२४॥ टीका--सर्वेऽपि वादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्ता तेजस्कायिकास्तथैव सर्वे वादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्ताः वायुकायिका जीवा न लभते न प्राप्नुवंति मनु- प्यत्वं नियमात्तु अनंतरभवेन तेनैव भवेनेति ॥ १२४ ॥ प्रत्येकवनस्पतिथिवीकायाप्कायबादरपर्याप्तानामागमनमाह;- पत्तेयदेहा वणप्फइ यादरपज्जत्त पुढवि आऊय । माणुसतिरिक्सदेवेहि चेवाइंति खलु एदे ॥ १२५ ॥ प्रत्येकदेहा वनस्पतयो बादराः पर्याप्ताः पृथिवी आपश्च । मानुपतिर्यग्देयेभ्यः एव आयोति खलु एते ॥ १२५ । टीका-प्रत्येकदेहाः नालिकेरादिवनस्पतयः बादराः पर्याप्ता पृथि- वीकायिका आपायिकाश्चैतेऽपि बादराः पर्याप्तापर्याप्ताश्च मनुष्यतिर्यग्देवेभ्य एवायांति स्फुटमेतत् नान्येभ्य इति । मनुष्यतिर्यग्देवाः संक्लिष्टा आर्तध्यान- परा मिथ्यादृष्टय आगत्य प्रत्येकवनस्पतिथिवीकायिकापायिकेप्पयंत इति ।। १२५॥ असज्ञिपर्याप्तानां संक्रमणमाह;- अविरुद्धं संकमणं असण्णिपजत्तयाण तिरियाणं । माणुसतिरिक्खसुरणारएसुण दु सध्यमावेसु ॥ १२६ ।। अविरुद्ध संकमणं असंशिरर्यातकानां तिरयां। मानुपतिर्यकसरनारकेपु न तु सर्वमायेषु प १२३ ॥

·- २६२ मूलाचारे- टीका-असजिपर्याप्तकानां तिरश्चां संक्रमणमविरुद्धं न विरोधमुप- याति क्क मनुष्यतिर्यक्सुरनारकेषु चतम्पु गतिष्वपि ननति न तु सर्वभा- वेषु नैव सर्वेषु नारकतिर्यमनुष्यदेवपर्यायेषु यतः प्रथमायामेव पृथिव्या- मुत्पद्यतेऽसंज्ञिनस्तथा देवेषु भवनवासिव्यंतरज्योतिष्कपूत्पद्यते नान्यत्र तथा भोगभूमिजेषु तत्प्रतिभागजेष्वन्येष्वपि पुण्यवत्सु तिर्यड्मनुष्येषु नोत्प- द्यते ॥ १२६ ॥ अथासंख्यातायुषः केभ्य आगच्छंतीत्याह,- संखादीदाओ खलु माणुसतिरिया दु मणुयतिरियहि । संखिज्जआउगेहिं दुणियमा सण्णीय आपंति ॥१२७ ।। संख्यातीतायुपः खलु मानुपतिर्यचस्तु मनुष्यतिर्यग्भ्यः ।। संख्यातायुष्केभ्यस्तु नियमात् संनिभ्यः आयान्ति ॥ १२७ ॥ दीका संख्यातीतायुषः भोगमिजा भोगभूमिप्रतिभागजाश्च मनुष्य- स्तिर्यंचः संख्यातायुकेभ्यो मनुष्यतिर्यग्भ्यः संशिभ्योऽपि नियमेनायांति व्यक्तमेतत् नान्यत्र दानानुमोदोऽदत्तादानफलं च यत इति ॥ १२७ ॥ अथ संख्यातीतायुषो मृत्वा को गति गच्छंतीत्या शंकयामाह,- संखादीदाऊणं संकमणं णियमदो दु देवेसु । पपडीए तणुकसाया सबसि नेण बोधवा ॥ १२८ ।। संख्यातीतायुपां संक्रमणं नियमस्तु देवेषु । प्रकृत्या तनुकपायाः सर्वेषां तेन वोद्धव्याः ॥ १२८ ।। टीका-संख्यातीतायुषां भोगभूमिजानां मोगभूमिप्रतिभागजानां च संक्रमणं मृत्वोत्पादः नियमतस्तु देवेषु, कुत एतत् यतः प्रकृत्या स्वभावेन तेषां तनवोल्पाः कपायाः क्रोधमानमायालोभास्तेन ते देवपत्पयंत इति ज्ञातव्यं नात्र शंका कर्तव्येति ।। १२८॥

·पर्याप्त्यधिकारः। २६३ यामाह;- टीका- अथ केभ्य आगत्य शलाका पुरुषा भवंति केभ्यश्च न भवंतीत्याशंका माणुस तिरियाय तहा सलागपुरिसा ण होति खलु णियमा। तेसिं अणंतरभवे भयणिजं णिवुदीगमणं ॥ १२९ ॥ मनुष्या स्तियचश्च तथा शलाकापुरुषा नभवंति खलु नियमात् । तेषां अनंतरभवे भजनीयं नितिगमनं ॥ १२९ -मनुष्यास्तथा तिर्यचश्च शलाकापुरुषास्तीर्थकरचक्रवर्तिबलदे- ववासुदेवा न भवति नियमात् निर्वृतिगमनं तु भाज्यं तेषां कदाचिदनंतर भवे न तेनेव भवे नवा भवति मनुष्याणां, न तु तिरश्चां यक्तमेतत् निर्वृति- गमनकारणं तु भवत्येव तिरश्रामपि सम्यत्कादिकं तेन न दोष इति ॥१२९॥ अय मिथ्योपपादः के इत्याशंकायामाह;-- सण्णि असण्णीण तहा वाणेसु य तह य भवणधासीसु। उववादो वोधब्बो मिच्छादिट्ठीण णियमादु ॥ १३० ॥ संज्ञिनां असंज्ञिनां तथा वानेषु च तथा च भवनवासिषु । उपपादो बोद्धव्यो मिथ्यादृष्टीनां नियमात् ॥ १३० ॥ टीका--संज्ञिनामसंज्ञिनां च मिथ्यादृष्टीनां उपपादो मृत्वोत्पत्तिः कदा- चिदानध्यंतरेषु कदाचिद्भवनवासिषु च वोद्धव्यो नियमेन, नात्र विरोध एतत्पद्यतेऽन्यत्र च परिणामवशादिति ॥ १३० ॥ अथ ज्योतिकिषु क उत्पद्यत इत्याशंकायामाह;- संखादीदाऊणं मणुयतिरिक्खाण मिच्छभावेण । उववादो जोदिसिए उकस्सं तावसाणं दु॥१३१ ॥ संख्यातीतायुपां मनुष्यतिरश्चां मिथ्यात्वभावेन । उपपादो ज्योतिष्केषु उत्कृष्टस्तापसानां तु ॥ १३१ ।। १क इति भाति ·मूलाचारे- टीका-संख्यातीतायुषामसंख्यातवर्षप्रमाणायुषां मनुष्याणां तिरश्चा च मिथ्यात्वभावेनोपपादः भवनवास्यादिषु ज्योतिष्कदेवेषु कंदफलाया. हाराणा तासानां चोत्कृष्ट उपपाद स्तम्वत्रं ज्योतिम्केयु शुभपरिणामेना- न्येनेति ॥ १३१॥ अयाजीवकपरिवाजकानां शुमपरिणामेन कियदूरगमनमित्याशंकाया- माहा- परिवायगाण णियमा उक्कर होदि वंभलोगम्हि..। उवास्स सहस्सारत्ति होदि य आजीवगाण तहा॥१३२॥ परिवाजकानां नियमात् उत्कृष्टो भवति ब्रह्मलोके । उत्कृष्टः सहस्रार इति भवति च आजीयकानां तथा ॥ १३२ टीका-परिव्राजकानां संन्यासिनां शुभपरिणामेन नियमात् उत्कृष्ट उपपादो भवनवास्यादिब्रह्मलोके भवंति, आजीवकानां तथोपपादो भवन वास्यादि सहवार यावद्भवति सर्वोत्कृष्टाचरणेन मिथ्यात्वभावेन शुमपरि- णामेनेति वक्तव्यं नान्यथेति । अन्येषां च लिंगिनां भवनादिषु च द्रष्टव्यं शुभपरिणामेनेति ॥ १३२ ॥ अथोल क उप्तयंत इत्याह;- तत्तो परं तु णियमा उवावादो णत्थि अण्णलिंगीणं । णिग्गंथसावगाणं उववादो अच्चुद जाव ॥ १३ ॥ ततः परं तु नियमात् उपपादो नास्ति अन्यलिंगिनां । निग्रंथश्रावकाणां उपपादः अच्युतं यावत् ॥ १३३॥ टीका ततः सहस्रारादूर्घ परेषु कल्पेषु नियमानुपपादो नास्त्यन्यलि. गिनां परमोत्कृष्टाचरणेनापि, निर्यन्यानां श्रावकाणां आर्यिकाणां च शुभ परिणामेनोत्कृयाचरणेनोपयादा सौधर्ममादिं कृत्वा यावदम्यताल्पः निधि तमेतदिति ॥ १३ ॥ -- 1 ·२६५ पर्यायधिकारः। अथामव्या जिनलिंगेन कियडूरं गच्छंतीत्याशांकायामाह; जाउवरिमगेवेज उववादो अमवियाण उकस्सो। उक्कटेण तवेण दुणियमा णिग्गंथलिंगेण ॥ १३४ ॥ यावत् उपरिमप्रैवेयकं उपपादः अमव्यानां उत्कृष्टः । उत्कृप्न तपसा तु नियमानिलिगेन ॥ १३४॥ टीका-अभव्यानां निन्यलिंगेनोत्कृष्टतपसा निश्चयेनोत्पाद उत्कृष्टः भवनवासिनमादिं कृत्वोपरिमोवेयकं यावन्मिथ्यात्वभावेन शुभपरिणामेन रागद्वेषाद्यभावेनेति वक्तव्यं ॥ १३४ ॥ अथोपरि के न गच्छंतीत्याशंकायामाह;- तत्तो परंतु णियमा तवदंसणणाणचरणजुत्ताणं । णिग्गंथाणुववादो जावदु सबसिद्धिति ॥ १३५ ॥ ततः परंतु नियमात् तपोदर्शनशानचाणयुक्तानाम् । निर्मथानामुपपादः यावत् सर्वार्थसिद्धिरिति ॥ १३५ ॥ टीका-ततः सर्वोत्कृष्ट ग्रेवेयकादूर्ध्व परेप नवोनुत्तरादिषु सौधर्मादिषु च निर्यन्यानां सर्वसंगपरित्यागिनां तपोदर्शनशानचरणयुक्तानां चरमदे- हिना शुभपरिगामिनां निश्चयेनोपपादः सर्वार्थसिद्धिर्यावत् । सर्वार्थसिद्धि- मंतं कृत्वा सर्वेषु सौधर्मादिपूत्पयंत इति ॥ १३५ ॥ अथ देवा आगत्य कोत्पद्यत इत्याशंकायामाह; आईसाणा देवा चएत्तु एइंदिएत्तणे भज्जा । तिरियत्तमाणुसत्ते मयणिजा जाव सहसारा ॥ १३६ ॥ आ ईशानात् देवाः च्युत्या एकेंद्रियत्वेन भाज्याः। तिर्यक्त्यमानुपत्वेन भजनीया यावत् सहस्रारं ॥ १३६ ॥ टीका-भवनवासिनमादिं कृत्वा आ ईशानात् ईशानकल्पो यावत् देवाश्च्युत्वा एकेंद्रियत्वेन भाज्या कदाचिदार्त्तव्यानेनागत्य पृथिवीकायिका- कायिकप्रत्येकवनस्पतिकायिकेषु बादरेपूपर्यंत परिणामवशेनान्येषु प- । - ·२६६ मूलाचारे- द्रियपर्याप्ततिर्यइमनुष्येषु भोगभूमिजादिवर्जितेषु तत ऊर्दू सहस्रारं यावत देवाश्च्युत्वा तिर्यक्तेन मनुष्यत्वेन च भाज्याः नेते एकेंद्रियेपूत्पयंते पुनस्तिर्य- ग्ग्रहणानारकदेवविकलेंदियासंज्ञिसूक्ष्मापर्याप्तसईतेजोवाशुभोगभूमिजादिषु सर्वे देवा नोत्पयंत इति च द्रष्टव्यं ॥ १३६ ॥ उपरितनानामाहा- तत्तो परंतुणियमा देवावि अणंतरे मवे सके। उववज्जति मणुस्से ण तेसिं तिरिएमु उववादो ॥१३७ ॥ ततः परं तु नियमाव देवा अपि अनंतरे भये सर्वे । उत्पयंते मानुष्ये न तेषां तिर्यक्षु उपपादः ॥ १३७ ॥ टीका-ततः सहस्रारादुपरि नियमाद्देवाः सर्वेऽपि अनंतरभवेन मनुष्ये- पुत्पर्यते न तेषां तिर्यभूपपादः च्यवनकाले महतः संक्लेशस्यामावो यत इति ॥ १३७ ॥ शलाकापुरुषा आगत्य ये देवा न भवंति तान्प्रतिपादयन्नाह;- आजोदिसित्ति देवा सलागपुरिसा ण होंति तेणियमा। तेसिं अणंतरमवे भयणिज्ज णिवुदीगमणं ॥१३८॥ आज्योतिप इति देवा शलाकापुरुषा न भवंति ते नियमात् । तेषामनंतरभये भाज्यं निवृतिगमनं । १३८ । टीका-आज्योतिषो देवा भवनवासिन आदी कृत्वा ज्योतिष्का यावद्देवाः शलाकापुरुया न भवति तीर्थकरचक्रवर्तिवलदेववासुदेवा न भवंतीति निश्चयेन नितिगमनं पुनस्तेषामनंतरभवे भाज्यं कदाचिद्भवति कदाचिनेति तस्य सर्वथा प्रतिव्योनारतीति ॥ १३८॥ शलाकापुरुषा भवंतीत्याशंकायामाह, तत्तो परंतु गैवेज मयणिना सलागपुरिसा दु । तेसिं अणंतरभवे भयणिजा णिव्वुदीगमणं ॥ १३९ ।। मेव इत्यपि पाठः। अथ के

·पर्यायाधिकाराः।
२६७
ततः परं तु मैयेयकं भजनीयाः शलाकापुरुपास्तु ।
तेपामनंतरमये भजनीय निर्वृतिगमनं ।। १३९ ॥
टीका-ततः परं सौधर्मप्रारभ्य नवग्रेवयेकं यावत्तेभ्यो देवा आगत्य
शलाकापुरुषा भवंति न भवंतीति भाज्यास्तेषामनंतरभवेन च निवृतिगमनं
भाज्यं कदाचिद्भवति कदाचिन्नेति ॥ १३९ ॥
तत ऊर्व वासुदेवा आगत्य भवंतीति प्रतिपादयन्नाह,-
णिबुदिगमणे रामत्तणे य तित्थयरचक्रवट्टित्ते ।
अणुदिसणुतरवासी तदो चुदा होति भयणिज्जा ॥१४०॥
निवृत्तिर्गमनेन रामत्वेन च तीर्थकरचक्रवर्तित्वेन ।
अनुदिशानुत्तरवासिनः तेभ्यः च्युता भवंति भजनीया ॥ १४०॥
टीका-निवृतिगमनेन रामत्वेन तीर्थकरत्वेन चक्रवर्तित्वेन च भाज्याः
अनुदिशानुत्तरवासिनो देवास्तेभ्यो विमानेभ्यश्च्युताः संतः कदाचितीर्थकर-
रामचक्रवतिनो मुक्ताश्च भवंति न भवंति च, वासुदेवाः पुनर्न भवति
एवेति ॥ १४०
ये पुनर्निश्चयेन नितिं गच्छंति तान् प्रतिपादयन्नाह,-
सम्बट्ठादो य चुदा भज्जा तित्थयरचक्रवद्वित्ते ।
रामत्तण भजाणियमा पुण णिधुदि ति ॥ १४१॥
सार्थाच्च च्युता भाज्याः तीर्थकरचक्रवतित्वेन ।
रामत्वेन भाज्या नियमात् पुननिर्वृति यांति ॥ १४ ॥
टीका-सर्वार्थात्सर्वार्थसिद्धेश्च्युता देवास्तीर्थकरत्वेन चक्रवर्तित्वेन,
रामत्वेन च भाज्याः, निर्वृति पुनर्निश्चयेन यांत्येव न तत्र विकल्पः सर्वे ।
आगत्य चरमदेहा भवति तीर्थकरचक्रवर्तिरीमविभूति मुक्का मंडलिकदिवि-
मूर्ति च संयममादाय नियमान्मुक्तिं गच्छंति ॥ १४१॥

·२७० मूलाचारे- एकेंद्रियादयः प्राणाः चतुर्दश तु भवंति जीयस्थानानि । गुणस्थानानि च चतुर्दश मार्गणास्थानान्यपि तथैव १४६ टीका-जीवस्थानान्याधारभूतानेकेंद्रियादीन् प्रतिपादयति एके- द्रियादय एक सूत्रं प्राणो द्वितीयं सूत्रं चतुर्दश जीवस्थानानि भवति तृतीयं सूत्रं गुणस्थानानि चतुर्दश चतुर्थं सूत्र मार्गणास्थानानि चतुर्दश भवंति पंचमं सूत्रं पंचत्रिसंग्रहस्तत्र संग्रहस्थानसूत्रं व्याख्यायते-जीवा- स्तिछंति येषु नानि जीवस्थानानि, गुणा मिथ्यात्वादयो निरूप्यते येषु तानि गुणस्थानानि, जीवा मृग्यते येषु यैर्वा तानि मार्गणास्थानानि इति । १४६ ॥ अथ का मार्गणाऽऽदौ जीवगुणमार्गणा का इत्याशंकायामाह;- गदिआदिमग्गणाओ परविदाओ य चौदसा चेव । एदेसिं खलु भेदा किंचि समासेण वोच्छामि ॥ १४७१ गत्यादिमार्गणाः प्ररूपिताश्च चतुर्दश चैव। एतेषां खलु भेदाः कियंतः समासेन वक्ष्यामि ॥ १४७ ॥ टीका-गत्यादिमार्गणाश्चतुर्दश एवागमे निरूपिताः, चशब्दावादरे- केंद्रियादीनि जीवस्थानानि चतुर्दश मिथ्यादृष्ट्यादीनि गुणस्थानानि चतु- दशेत्येतेषां भेदान्कियतः समासेन संक्षेपेण प्रवक्ष्यमीति । १४७ ॥ एवं सर्वमाक्षिप्यकेंद्रियादिभेदास्तावत्प्रतिपादयन्नाह;- एइंदियादि जीवा पंचविधा भयवदा दु पण्णत्ता। पुढवीकायादीया विगला पंचेंदिया चेव ॥ १४८॥ एकेद्रियादयः जीवाः पंचविधा भगवता दु प्रज्ञताः । पृथिवीकायादयः विकलाः पंचेंद्रिया एय ॥ १४८ ॥ टीका-ये एकेंद्रियादयो जीवाः संग्रहसूत्रेण सूचितास्ते पंचविधाः पंचमकारा एव भगवता प्रज्ञाप्ताः । के ते पंचपकारा इत्यासंकायामाह;- - - ·२७१ पर्याप्यधिकारः। पृथिवीकायिकादय एकः प्रकारः, विकलेंद्रिया द्वितीयः प्रकारः, श्रींद्रिया- स्कृतीयः प्रकारः, चतुरिंद्रियाः चतुर्थः प्रकारः, तथा पंचेंद्रियाः पंचमः प्रकारः । पंचप्रकारा एव न पट्प्रकार नापि चत्वार इति ॥ १४८॥ पृथिवीकायादिभेदा उत्तरत्र प्रबंधन प्रतिपाद्यत इति कृत्वा वीन्द्रियादीन् प्रतिपादयन्नाह;- . संखो गोमी भमरादिया दु विगलिंदिया मुणेदव्वा । पंचेंदिया दु जलथलसचरा सुरणारयणरा य ॥१४९ ।। खिो गोभी भ्रमरादयस्तु विकलेंद्रिया ज्ञातव्याः । पंचेंद्रियास्तु जलस्थलखचराः सुरनारकनराश्च ॥ १४९ ।। टीका-आदिशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते; शंखादयः भ्रमगदयः,गोम्या- दया विकलेंद्रिया द्दीन्द्रियाः त्रीन्द्रियाश्चतुरिंद्रिया यथासंख्येनाभिसंबध्यते।एते शंसकम्यक्षवराटकशुदगंइपदादयः वीन्द्रिया ज्ञातव्याः, गोभीकुंथुपिपी- लिकामत्कुणवृश्चिकयूकेंद्रगोपादयस्त्रीन्द्रिया ज्ञातव्याः, भ्रमरमधुकरीदंशक- पतंगमक्षिकादयश्चतुरिट्रिया ज्ञातव्याः, पंचेंद्रियास्तु जलचराः स्थलचराः सचराः सुरा नारका नराश्च ज्ञातव्या इति ॥ १४९ ॥ प्राणान् प्रतिपादयन्नाह;- पंचय इंदियपाणा मणवचकाया दु आणप्पाणप्पाणा आउगपाणेण होंति दस पाणा १५० पंचैव इंद्रियाणि प्राणा मनोवचनकायास्तु भयो बलमाणाः । आनप्राणः प्राणः आयुःप्राणेन भवंति दश प्राणाः ॥ १५० ॥ टीका--पंचेंद्रियाणि स्पर्शनरसनघाणचक्षुःश्रोत्राणि पंच प्राणाः मनोवचः कायास्तु बलरूपास्त्रयः प्राणाः आनाणावुच्छ्रासनिःश्वासलक्षण एकः प्राणा आयुर्भवधारणलक्षणं पुद्गलपचय .एकः प्राणा एवमेते. दश प्राणा भवंतीति ॥ १५ ॥ तिणि बलपाणा।

·૨૨ मूलाचारे- एकेंद्रियादीनां प्राणानां च स्वस्वामिसंबंध प्रतिपादयन्नाह;-- इंदिय बल उस्सासा आऊ चदु छक्क सत्त अद्वेव । एगिंदिय विगलिंदिय असणि सण्णीण णय दुस पाणा ॥१५॥ इंद्रियं बलं उच्छास आयुः चत्वारः पद सात अप्रोच । एकेंद्रियस्य विकलेंद्रियस्य अमेशिनः संशिनो नव दश प्राणाः । टीका-इंद्रियं स्पर्शनेंद्रियमेकः प्राणः, बलं कायबलं द्वितीयः प्राणा, उच्छासस्तृतीयः प्राणः, आयुश्चतुर्थः प्राणः, एते चत्वारः प्राणा एकेंद्रियस्य -पर्याप्तस्य मवेति पर्याप्सिरहितस्य पुनरुच्छासरहिता भवंति । द्वीन्द्रियस्य ,पर्याप्तस्य स्पर्शनरसनकायबलवाग्बालोटासायूंषि पद प्राणा भवंति, अप- .र्याप्तस्य त एव वागुच्छासरहिताश्चत्वारः । श्रीन्द्रियस्य पर्याप्तस्य स्पर्शनरस- .नमाणकायबलवाग्बलोच्छासायूपि पट् प्राणा भवंति, न एव वागुच्छ्रासर- हिता: पंचापर्याप्तस्य । स्पर्शनरसननाणचक्षुः कायबलवाम्बलोच्छासायूंप्यष्टौ प्राणाश्चतुरिद्रियस्य पर्याप्तस्य भवंति वागुच्छासहितारत एव पडपर्याप्तस्य मवंति । पंचेंद्रियस्य कायबलवाग्वटोच्टासायूपि चासंज्ञिन: पर्याप्तस्य नव प्राणा भवंति त एव वागुडासरहिताः सप्त भवंत्यपर्याप्तस्य । संझिन: पर्याप्तस्य पुनः सर्वेऽपि दश प्राणा भवंति, अपर्याप्तस्य मनोवागुच्छा- सरहितास्त एव सप्त भवंताति ॥ १५१॥ जीवसमासान्निरूपयन्नाह;- सहुमा वादरकाया ते खलु पज्जत्तया अपज्जत्ता। एइंदिया दु जीवा जिहिं कहिया चदुवियप्पा ॥ १५२ सूक्ष्मा बादरकायास्ते खलु पर्याप्तका अपर्याप्तकाः। पद्रियास्तु जीया जिनः कथिताः चतुर्विकल्पाः ॥१५२ ॥ - ·उपशांतक्षीणमोहौ सयोगिकेवलिजिनः अयोगी च ।। १५५ । टीका-मिथ्या वितथाऽसत्या दृष्टिदर्शनं विपरीतकांतविनयसंशया- ज्ञानरूपमिथ्यात्वकर्मोदयजनिता येषां ते मिथ्यादृष्टयोऽथवा मिथ्या वितथं तत्र दृष्टी रुचिःश्रद्धा प्रत्ययो येषां ते मिथ्यादृष्टयोऽनेकांततत्वपराङ्मुखाः। आसादनं सम्यक्त्वविराधनं सहासादनेन वर्तत इति सासादनो विनाशित- पर्याप्यधिकारः। २७३ टीका-ते पुनरेवेद्रिया बादरसूक्ष्मपर्याप्तभेदेन जिनेश्चतुर्विकल्पाः कथिता इति कृत्वा चत्वारो जीवसमासा भवतीति ॥ १५२ ॥ शेषजीवसमासान् प्रतिपादयन्नाह;- पज्जत्तापजत्ता वि होति विगलिंदिया दु छन्भेया। पज्जत्तापजत्ता सणि असण्णीय सेसा दु॥१५३ ॥ पर्याप्ता अपर्याप्ता अपि भवंति विकलेंद्रियास्तु पदभेदाः। पर्याप्ता अपर्याप्ताः संज्ञिनः असंज्ञिनः शेषास्तु ॥ १५३ ॥ टीका-विकलेंद्रिया द्वीन्द्रियत्रींद्रियचतुरिंद्रियाः पर्याप्तापर्याप्तभेदेन पहभेदा मवंति तथा पंचेंद्रियाः संज्ञिनोऽसंज्ञिनः पर्याप्तापर्याप्तभेदेन चतु- विकल्पा भवंति । एवमेते दश जीवसमासाः पूर्वोक्ताश्चत्वारः सर्व एते चतु- दश जीवसमासा भवतीति ।। १५३ ।। गुणस्थानानि प्रतिपादयन्ननंतरं सूत्रद्वयमाह;- मिच्छादिट्ठी सासादणो य मिस्सो असंजदो चैव । देसविरदो पमत्तो अपमत्तो तह य णायव्यो ॥१५४ ॥ एतो अपुवकरणो अणियट्टी सुहमसंपराओ य। उवसंतखीणमोहोसजोगिकेवलिजिणो अजोगी य १५५ मिथ्याष्टिः सासादनश्च मिश्रः असंयतथैव देशविरतः प्रमत्तः अप्रमत्तः तथा च ज्ञातव्यः ॥१५४।। इतः अपूर्वकरणः अनिवृत्तिः सूक्ष्मसांपरायश्च । १८ ·२७४ मूलाचारे- rammam www सम्यद्गर्शनः । अप्राप्तमिथ्यात्वकर्मोदयजनितपरिणामः मिथ्यात्वाभि- मुखः । हाष्टः श्रद्धा रुचिः एकार्थः समीचीना च मिथ्या च दृष्ट्रियस्यासों सम्यमिथ्याष्टिः सम्यमिथ्यात्वोदयजनितपरिणाम: सम्यक्त्वमिथ्यात्व- योरुदयप्राप्तस्पर्द्धकानां क्षयात् सतामुदयामावलक्षणोपशमाञ्च सम्यमि- थ्यादृष्टिः समीचीना दृष्टिः श्रद्धा यस्यासो सम्यग्दृष्टिः असंयतश्वासों सम्यग्हाष्टिश्वासयतसम्यग्दृष्टिः क्षायिकक्षायोपशमिकोपशमिकदृष्टिभेदेन त्रिविधः सप्तप्रकृतीनां क्षयः क्षयोपशमेनोपशमेन च स्यात् । संयतश्च संयता- संयतः न चात्रविरोधः संयमासंयमयोरेकद्रव्यवर्तिनोः बसस्थावरनिबंधन- स्त्रात् अप्रत्याख्यानवरणस्य सर्वधातिस्पर्द्धकानामुदयक्षयात्सतां चोपशमा- सत्याख्यानबरणीयोदयाच्च संयमासंयमो गुणः । प्रकर्षेण प्रमादवंतः प्रमत्ताः सम्यक्यताः संयताःप्रमत्ताश्च ते संयताश्च प्रमत्तसंयता: नाम विरोधो यतः संयमो नाम हिंसानुतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिर्गुप्तिसमित्यनुरक्षि तोऽसौ प्रमादेन (न) विनाश्यत इति,प्रमत्तवचनं अंतदीपकत्वात् शेषाति- सर्वगुणेषु प्रमत्ताश्रितत्वं मूचयति, प्रमत्तसंयतः संयमे(मो)ऽपि क्षायोपशमिक: संयमनिबंधनःसम्यक्त्वापेक्षया क्षायोपशमिकगुणनिधनः प्रमत्तसंयताः पूर्वोक्तलक्षणोनप्रमत्तसंयता अप्रमत्तसंयताः पंचदशामादरहिताः एषोऽपि क्षायोपशमिकगुणः प्रत्याख्यानावरणस्य कर्मणः सर्वघातिस्पर्द्धकानां उदय- क्षयात् तेषामेव सतां पूर्ववदुपशमात्संज्वलनोदयाञ्च । प्रत्याख्यानोत्पनेः आदिदीपकत्वाच्छेपाणां सर्वेषामप्रमत्तत्वं । करणाः परिणामा न पूर्वा अपूर्वा अपूर्वाः करणा यस्यासी अपूर्वकरणः स विविधः उपशमः, क्षपकका, कर्मणामुपशमनक्षपणनिबंधनत्वात् ।क्षपकस्य क्षा- यिको गुणः, उपशमकस्य क्षायिक औपशमिकश्च दर्शनमोहनीयक्षयम- 'क्षायिकोपशमिको गुण: ' इति प्रेस-ख-ग-पुस्तके पाठ सच सिद्धान्त. विस्तो दर्शनमोहनीयक्षयमविधाय इति हेतुविरुद्धवातो निःसार्य क्षायिको गुणः इत्येव पाटो मुद्रितः।

·२७६ मूलाचारे- चतुर्दश गुणस्थानानि प्रतिपाय मार्गणास्थानानि निरूपयन्नाहा- गइ इंदिये च काये जोगे वेदे कसाय णाणे य । संजमदंसणलेस्सा मविया सम्मत्त सपिण आहारे॥१५॥ गतिरिद्रियाणि च कायो योगो वेदः कपायो ज्ञानं च । संयमो दर्शनं लेश्या भव्यः सम्यकत्वं संही आहारः ॥ १५६ । दीका-गम्यत इति गतिः गतिकर्मोदयापादितचेष्टा भवाद्भवांतर- सक्रांतिवी गतिः सा चतुर्विधा नरकगतितिर्यग्गतिमनुष्यगतिदेवगातिभेदेन, स्वानिरतानींद्रियाणि अथवा इन्द्र आत्मा तस्य लिंगमिंद्रियं इंद्रेण दृष्ट- मिति चेंद्रिय, तद्विविधं व्यद्रियं भावेन्दियं चेति, निर्वृत्युपकरण द्रव्योन्द्रय, लभ्युपयोगी भावेंद्रियं, कर्मणा या निर्वय॑ते सा निवृत्तिः, साप द्विविधा बाद्याभ्यंतरभेदेन, तत्र लोकप्रमितविशुद्धात्मप्रदेशानां प्रतिनियतचक्षुरादी- न्द्रियस्थानेनावस्थितानामुत्सेधांगुलस्यासंख्येयमागप्रमितानां वृत्तिरम्यंतरा नितिरात्मप्रदेशेष्विन्द्रियव्यपेदशभाक्यः प्रतिनियतचक्षुरादिसंस्थानो नाम कर्मोदयापादितावस्थाविशेषः पुद्गलप्रचयः सा वाह्या निवृत्तिः, उप- कियतेऽनेनेत्युपकरणं येन निवृत्तोपकारः क्रियते तदुपकरणं, तदापि विविध, वाद्याभ्यंतरभेदात्, अभ्यंतरं कृष्णशुक्लमंडलादिक, वाद्यं अक्षिप- श्मपत्रव्यादिः, इंद्रियनिवृत्तिहेतुः क्षयोपशमाविशेषो लब्धिर्यत्सनिधानादात्मा द्रव्येद्रियं प्रति व्याप्रियते, तन्निमित्तं प्रतीत्योत्पयमान आत्मनः परिणाम उपयोगः कार्ये कारणोपचारात्; तदिद्रियं पंचविध स्पर्शनादिभेदेन तानि विद्यते येषां ते एकद्रियादयः । आत्मवृत्युपचित्पुद्गलपिंडः कायः पृथिवी- कायादिनामकर्मजनितं परिणामो वा सः पृथि कायादिभेदेन पड्डियः । आत्मप्रवृत्तिसंकोचषिकोचो योगः मनोवाकायावष्टंभवलेन जीवप्रदेशपरिस्पंदो वा योगः सः पंचदशभेदो मनवचनकायश्चतुश्चतुः समभेदेन । आत्मप्रवृत्ति- मैपुनसंमोहोत्पादो वेदः स्त्रीपुंनपुंसकभेदेन त्रिविधः । क्रोधादिपरिणाम ·२७८ मूलाचारे- तदेव दर्शयन्नाह;- तिरियगदीए चोइस हवंति सेसासु जाण दो दो दु । मागणठाणमोदं याणि समासठाणाणि ॥ १५८ ॥ 'तिर्यगतौ चतुर्दश भवंति शेषासु जानीहि द्वौ द्वौ तु । मार्गणास्थानेषु पतानि ज्ञेयानि समासस्थानानि ॥ १५८ ॥ टीका-तिरश्चा गतिस्तिर्यगतिस्तस्यां तिर्यग्गतौ जीवसमासस्थानानि चतुर्दशैवापि भवंति सर्वेषामेकेंद्रियादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्तीन्द्रियत्रीन्द्रिय-- चतुरिद्रयपर्याप्तापर्याप्तपंचेंद्रियसंश्यसंज्ञिपर्याप्तापर्याप्तानां संभवात् शेषासु पुनर्नरकमनुष्यदेवगतिषु दो संझिपर्याप्तापर्याप्ती जीवसमासों भवतः न सासु तृतीयं संमवति, एवं सर्वेषु मार्गणास्थानेषु इंद्रियादिषु एतानि जीव- समासस्थानानि परमागमानुसारेणानेतन्यान्यन्वेषितव्यानीति तया-ए- दियेषु वादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्ताश्चत्वारो जीवसमासाः, दन्द्रियत्रीन्द्रयच- तुरिद्रियेपु पर्याप्तापर्याप्तो दो स्वकीयो जीवसमासो पंचौद्रयेषु संश्यसशिपर्या- भापर्याप्ताश्चत्वारो जीवसमासाः, पृथिवीकायिकाकायिकतेनकारिकथा- युकायिकवनस्पतिकायेपु एकेको वादरसमपर्यावापर्याप्ताश्चवारम सकायिकेषु द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिंद्रियसंश्यसज्ञिनः प्रत्येक पर्याप्तापर्याप्ता दश जीवासमासाचतुर्पु मनोयोगेषु सत्यमनोयोगमपामनोयोगसत्यमषा मनोयोगेषुः, अनुमंयमनोयोगेषु संक्षिपर्याप्तक एको जीवसमासः, विषु वाग्योगेषु सत्यमृयोभयवाग्योगेषु संझीपर्याप्त एक अनुभयवा'योगे दीन्द्रिय- त्रीदियचतुरिंद्रियासंशिसंझिनः पर्याप्ताः. पंचौदारिककाययोगे . पादरमश्म- विकलेंद्रियसंश्यसंज्ञिनः पर्याप्त सप्तादारिकमिश्रकाययोगे त एवं विप- प्तिाः संज्ञिपर्याप्ताश्चाष्टी वेकियककाययोगे संशी पर्याप्तः क्रियशमिश्रका- ययोगे निवृत्तपर्याप्तापेक्षया संक्षिपर्याप्ता लक्ष्यपर्याप्तापेक्षया ल्यपर्याप्त * आहारमिअयोरेके एव संशी पर्याप्त कार्माणाययोगे सप्तापर्याप्ताः अष्टम ·मनुष्यगतौ पुनः चतुर्दशापि मिय्यादृष्ट्याययोगपर्यंतानि गुणस्थानानि पर्याप्त्यधिकारः। २७९ संज्ञी पर्याप्तः लोकपूरणस्था, स्त्रीवेदे च संश्यसंश्यपर्याप्तपर्याप्ताश्चत्वारः नपुंसकवेदे च चतुर्दशापि क्रोधमानमायालोभेषु चतुर्दशापि मतिश्रुताव- विज्ञानेषु दो संक्षिपर्याप्तापर्याप्ती निर्वृत्यपर्याप्तापेक्षया केवलमनःपर्यय- विमंगज्ञानेषु संज्ञी पर्याप्त एकः सामायिकछेदोपस्थापनपरिहारशुद्धिसूक्ष्म- सांपरायययाख्यातसंयमेषु संयमासंयमे च संज्ञी पर्याप्त एक एव असंयमे च चतुर्दशापि; चक्षुर्दर्शने चतुरिंद्रियसंश्यसंशिपर्याप्तापर्याप्ताः षट् अप- प्तिकालेऽपि चतुर्दश क्षयोपशमस्य सद्भावादुपयोगः पुनम्त्येिव अचभु- दर्शने चतुर्दशाप्यवधिदर्शने दो संक्षिपर्याप्तापर्याप्तो केवलदर्शने संज्ञी पर्याप्त एक एव, कृष्णनीलकापोतलेश्यासु चतुर्दशापि नेजः पद्मशुक्ले- भ्यास दौ संज्ञिपर्याप्ती, भव्यासिद्धेषु चतुर्दशापि, क्षायोपशमिकक्षायिकसा- सादनसम्यक्त्वकेषु उपशमश्रेण्यपेक्षया औपशामिकसम्येकत्वे च द्वौ संक्षिपर्या- तापर्याप्ता सम्यनिथ्यात्वे प्रथमसम्यक्त्वे च पर्याप्तः संज्ञी एक एव मिथ्यात्वे चतुर्दशापि, संशिपु सजिपर्याप्तापर्याप्तौ वो, आहारिषु चतुर्दशापि अना- हारिषु सप्तापर्याप्ताः अष्टमः संज्ञी पर्याप्तः केवली । सर्वत्र जीवसमासा इति संबंधः॥१५८॥ मानणास्थानेषु जीवसमासान् प्रतिपाद्य गुणस्थानानि प्रतिपादयन्नाह- सुरणारयेसु चत्तारि होति तिरियेसु जाण पंचेव । मणुसगदीएवि तहा चोद्दसगुणणामधेयाणि ॥ १५९ ॥ सुरनारकेषु चत्वारि भवंति तिर्यक्षु जानीहि पंचैव । मनुष्यगतावपि तथा चतुर्दश गुणनामधेयानि ॥ १५९ ॥ टीका--सुरेषु नारकेषु च मिथ्यादृष्ट्याद्यसंयतपर्यंतानि चत्वारि गुण- स्थानानि भवति, तिर्यक्षु तान्येव कथितानि संयतासंयतश्च पंच भवति, मवंति, इत्येवं सर्वासु मार्गणासु योज्यं । तद्यथा-एकेंद्रियदीन्द्रियबीदिया ·२८० मूलाचारे- चतुरािंद्रयासंज्ञिपंचेंद्रियेषु सर्वेषु मिथ्यादृष्टिगुणस्थानमकमेव, संशिष चतु- देशापि गुणस्थानानीति सर्वत्र संबंधः । पृथिवीकायाप्कयतेनः कायबायकायवनस्पतिकायेषु मिथ्यादृष्टिसंज्ञकमेकं, दीन्द्रियायसंक्षिपर्यते. ध्वेकमेव मिथ्यादृष्टिगुणस्थानं संशिषु त्रसेषु चतुर्दशापि, सत्यमनोयोगास- त्यमृशमनोयोगसत्यवाग्योगासत्यमृपावाग्योगेषु मिथ्यादृष्ट्यादिसयोगपर्य- तानि, मृयामनोयोगसत्यमृपामनोयोगमृपावाग्योगसत्यमृषावाग्यागेप मिथ्या- दृष्ट्यादीनि क्षीणकपायांतानि, औदारिककाययोगे मिय्यादृष्ट्यादिसयो- ग्यतानि, औदारिकमिश्रकार्माण काययोगे मिथ्यादृष्टिसासादनासयत. सम्यग्दृष्टिसयोगकेवलिसंज्ञकानि चत्वारि, वैफियककाययोगे मिथ्या- दृश्यायसंयतांतानि, क्रियिकमिश्नकाययोगे तान्येव सम्यग्निय्यादृष्टिरहि- तानि, आहाराहारमिश्रयोगयोरेकं प्रमत्तगुणस्थानं पुंवेदाभावापेक्षया वेदे नपुंसकवेदे च मिथ्यादृष्ट्यायनिवृत्तिपर्यंतानि स्रीनपुंसकयोध्यापेक्षया मिथ्यादृष्ट्यादिसंयतासंयतांतानि, पुंल्लिंगे सर्वाणि, क्रोधमानमायासु तान्येर लामकपायेषु समसांपरायाधिकानि, मत्यज्ञानश्रुताशानविभंगाज्ञानेषु मिथ्याष्टिसासादनसंज्ञके दे, मतिश्रुतावधिज्ञानेप असंयतसम्यादृष्टयादि- क्षीणकषायांतानि, मनःपर्ययज्ञाने प्रमत्तादिक्षीणकपायांतानि, केवलज्ञाने सयोग्ययोगिसंज्ञके दे अतीतगुणस्थानं च सामायिकछेदोपस्थानसंयमयोः प्रमत्तायनिहत्त्यंतानिचत्वारि,परिहारविशुद्विसंयमे प्रमत्ताप्रमत्तसंज्ञके दे सक्ष्म- सांपरायसंझके संयमे सक्ष्मसांपरायिकमेक, ययाख्यातसंयमे उपशाताययो- गांतानि,संयमासंयम संयतासंयतमेकं, असंयम मिथ्यात्वाद्यसंयतांतानि चक्षु- दर्शनाचक्षुर्शनयोमिथ्यादृष्ट्यादिक्षीणणयांतानि, अवधिदर्शनेऽसंयतादि- क्षीणकपायांतानि, केवलदर्शने संयोगायोगसंज्ञके दे अतीतगुणस्था, घ, कृष्णनीलकापोतलेश्याम मिथ्यादृष्टयायसयतांतानि, तेजपालेश्ययोर्मि- 'प्यादृम्यायप्रमत्तांतानि शुक्लेश्या मिथ्यादृष्ट्यादिसंयोगांतानि, कपाय- न्यसहचरितयोगप्रवृत्युपचारण भत्र्यसिद्धिषु चतुर्दशापि अमन्यासिदेध्ये ·पर्याप्त्यधिकारः। २८१ प्रतिपादयन्नाह;- मिथ्यादृष्टिसंज्ञकं, औपशमिकसम्यक्त्वेऽसंयतायुपशांतकषायांतानि, वेदक- सम्यक्त्वे असंयतायप्रमत्तांतानि, क्षायिकसम्यत्क्वेऽसंयताययोगांतानि, सासा- दनसंज्ञके ससादननामधेयमेकं, सम्यद्विय्यात्त्वे सम्यइिमिथ्यादृष्टिसंशकं, संशिषु मिथ्यादृष्टयादिक्षीणकषायांतानि, असंशिषु मिथ्यादृष्टिसंज्ञकमेकं, आहारेषु मिथ्यादृष्ट्यादिसंयोगांतानि, नोकर्मापेक्षयैतन्ना कवलाहारापेक्षया तस्याऽभावात् नाहारिषु मिथ्यादृष्टिसासादनासंयतसम्यग्दृष्टिसयोग्ययोगिसंज्ञ- कानि विग्रहपतरलोकपूरणापेक्षयेति ॥ १५९ ॥ जीवगुणमार्गणास्थानानि प्रतिपाय तत्सूचित क्षेत्रप्रमाणं द्रव्यप्रमाणं च एइंदियाय पंचेंदिया य उट्टमहोतिरियलोएस । सयलविगलिंदिया पुणजीवा तिरियमि लोयमि॥१६॥ एकेंद्रियाः पंचेंद्रियाश्च ऊर्ध्वमस्तिर्यग्लोकेपे। सकलविकलेंद्रियाः पुनः जीवाः तिर्यग्लोके ॥ १६०॥ टीका-एकेंद्रियाः पंचेंद्रियाश्च जीवा ऊर्ध्वलोके तिर्यग्लोके च भवति विकलेंद्रियाः पुनः सकलाः समस्ताः दीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रिया असंज्ञिपंचेंद्रियाश्च तिर्यग्लोक एव नान्यत्र यतस्तेषां नरकादेव लोके सिद्धि क्षेत्रे चाभावः, यद्यपि पंचेंद्रिया ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्लोकेषुक्ताः सामान्येन तथापि त्रयाणां लोकानामसंख्यातभागे तिर्थतीति कैवल्यापेक्षया पुनर्लोकस्य सं- ख्यातभागेऽसंख्यातमागेचासंशिपंचेंद्रियेष्वपि तथैवेति ॥ १६॥ पुनरप्येकेंद्रियाणां विशेषमाह;- एइंदियाय जीवा पंचविधा वादरा य सुहुमा य । देसेहिं चादरा खलु सुगुमेहिं णिरंतरो लोओ ॥१६१ ॥ पकेंद्रिया जीवा: पंचविधा बादराश्च सूक्ष्माश्च । देशैः वादाः खलु सुक्ष्मैः निरंतरो लोकः ॥ १६१ ॥ जीवगुणस्थानानीतिपाठान्तरम् । . - ·२८२ मूलाचारे- टीका-एकेंद्रिया जीवाः पंचप्रकाराः पृथिवीकायादिवनस्पतिपर्यंतास्ते प्रत्येकं वादरसूक्ष्मभेदेन दिप्रकारा एककशो वादराः सूक्ष्माश्च, लोकस्यैक- देशे वादरा यतो वातबलये पृथिव्यष्टकं विमानपटलानि वाश्रित्य तिई.. तीति, सूहमेः पुनर्निरंतरो लोकः, सूक्ष्माः सर्वास्मन लोके ते रहितः कश्चि- दपि प्रदेशो नेति ॥ १६१॥ यस्मात्-- अस्थि अणंता जीवा जेहिं प पत्तो तसाण परिणामो मावकलंकमु पउरा णिगोदवासं अमुचंता॥ १६२ ॥ सन्ति अनंता जीया येःन प्राप्तःप्रसानां परिणामः । भावकलेकसु प्रयुरा निगोदवासं अमुंचंता ॥ १६२॥ टीका-संति विद्यतेऽनंता जीवास्ते येः कदाचिदपि न प्राप्तस्त्रस- परिणामः दीन्द्रियादिस्वरूपं, भावकलंकप्रचुरा मिथ्यात्वादिक्लुपिताः नि- गोदवासमत्यनंतः सर्वकालं । सूक्ष्मवनस्पतिस्वरूपेण व्यवस्थिता.ये जी- वास्तादृग्भूता अनंताः संतीति । १६२ ॥ सर्वलोके तावत्तियंति किंतु:- एगणिगोदसरीरे जीवा दुव्बप्पमाणदो दिट्ठा। सिद्धेहिं अणंतगुणा सव्वेण वितीदकालेण ॥ १६३ ॥ एकनिगोदशरीरे जीया द्रव्यममाणतो दृष्टाः । सिद्धैरनंतगुणाः सर्वेणाप्यतीतकालेन ॥ १६३ ॥ टीका-एकनिगोदशरीरे गुडूच्यादिवनस्पतिसाधारणकाये जीवा अनं- तकायिका द्रव्यप्रमाणतः संख्यया दृष्टाः जिनेः प्रतिपादिताः सिद्धरनंत गुणाः सर्वेणाप्यतीतकालेन । एकनिगोदशरीरे ये तिरति ते सिद्धरनंत. गुणा इत्यवगागावगाहनमाहात्म्यादस्यिातपदेशे लोके कथमनंतास्ति- ।

·पर्यापयाधिकाराः। २८३ तीति नाशंकनीयमिति, एवं सर्वाग मार्गणास्वस्तित्वपूर्वक क्षेत्रमाण द्रष्टव्य स्पर्शनमप्यत्रापि द्रष्टव्यं यतोऽतीतविषयं स्पर्शनं वर्तमानविषयं क्षेत्र-- मिति ॥ १६३३ द्रम्पप्रमाणं निरूपयन्नाह - एइंदिया अणंता वणप्फदीकायिगा णिगोदेसु । पुढवी आऊ तेऊ वाज लोया असंखिजा ॥ १६४ ॥ एकेद्रिया अनंता वनस्पतिकायिका निगोदेषु । पृथ्वी आपः तेजः वायवः लोका असंख्याताः ॥ १६ ॥ टीका-निगोदेषु ये वनस्पतिकायिककेंद्रिया जीवास्तेऽनंतास्तथा पृथिवीकायिका अकायिकास्तेजस्कायिका वायुकायिका सर्व एते सूक्षमाः प्रत्येकमसंख्यातलोकप्रमाणा असंख्याता लोकानां यावन्तः प्रदेशास्ताव- मात्रा वादराः पुनः प्रजरा असंख्यालभागमात्रा विशेषः परमागमतो द्रष्टव्य इति ॥ १६५॥ बसकायिकानो संख्यामाह- तसकाइया असंखा सेढीओ पदरछेदणिप्पण्णा! सेसासु मग्गणासुवि णेदध्या जीव समासेज || १६५।। असकायिका असंख्याताः श्रेण्यः प्रतरछेदनिष्पन्नाः। शेषासु मार्गणास्यपि नेतव्या जीयाः समाश्रित्य ॥ १६५ ॥ टीका-बसकायिका दीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिदियपंचेंद्रियाः प्रत्येकमर्स- रूपाताः श्रेणयः प्रतरच्छेदनिप्पमाः मरासंख्येयभागप्रमिता: सकारिकाः प्रतासंख्येयभागमात्राः स च मतरासंख्यातभागः असंख्याता; श्रेणयः रांगुलस्यासंख्यातभागन जगच्छ्रेणे: भागे हते यल्लब्ध तावन्मात्राः श्रेणय इति एवं शेषास्वपि मार्गणासु-जीवानाभित्य प्रमाणं नेतव्यं ज्ञातव्यमिति आगमानुसारेण । तयथानरकगतौ नारकाः प्रथमपृथिव्यां मिथ्यादयोऽर्स- ·. २८४ मूलाचारे- ख्याताः श्रेणयः धनांगुलकिंचिन्यूनद्वितीयवर्गमूलमात्राः , द्वितीयादिषु सप्तम्यंतासु श्रेण्यसंख्येयभागमात्राः , द्वितीयादिषु सर्वासु पुनः सासादनस- --म्यमिथ्यादृष्ट्यसंयताः पल्योपमासंख्यातभागमात्राः, तिर्यगतो मिथ्या- दृष्टयोऽनंतानंता सासादनादिसंयतासयतांताः पत्योपमासंख्येयसागरप्रमिताः मनुष्यगतौ मिथ्यादृष्टयो मनुष्याः श्रेण्यसंख्येयभागप्रमिता: स चासंख्येय- "भागः असंख्याताः योजनकोट्यः, सासादनसम्यग्दृष्टयो द्विपंचाशत्को मात्राः - सम्यइमिथ्यादृष्टयश्चतुरुत्तरैककोटीशतमात्रा:, असंयतसम्यग्दृष्टयः सप्तको- टीशतमात्राः संयतात्रयोदशकोटीमात्राः प्रमत्ताः पंचकोटयस्त्रिनवतिलक्षा. धिका अष्टानवातिसहस्राधिकाः पडुत्तरदिशताधिकाश्च, अप्रमत्ता दे कोट्यौ -पण्णवतिलक्षाधिके नवनवतिसहस्रधिके शतत्र्यधिके च, चत्वार उपशमकाः :प्रत्येकं प्रवेशेन एको वा द्वौ वा त्रयो वोत्कर्षेण चतुःपंचाशतस्वकालेन समुदिता द्वे शते नवत्यधिक चत्वारः क्षपका अयोगकेवलिनश्च प्रत्येकें •एको वा दो वा त्रयो वोत्कृष्टेनाष्टोत्तरशतं स्वकालेन समुदिताः पंचश- तान्यष्टानबत्यधिकानि सयोगिकेवलिनः अष्ट शतसहस्राणि अष्टानवति- सहस्राधिकानि दयधिकपंच-शताधिकानि च अष्ट मिद्धसमया भवंति तत्रोपशमश्रेण्यां प्रवेशन जघन्येनकेनादिं कृत्वोत्कृप्टेनकैकसमये पोडश चतुर्विशतिस्त्रिंशत् पत्रिंशद्विचत्वारिंशदष्टचत्वारिंशचतुःपंचाशदिति, “एवं क्षपश्रेण्या एतदेव द्विगुणं द्वात्रिंशदष्टचत्वारिंशच्छष्टिः दास- सतिश्चतुरशीतिः षण्णवतिरष्टोत्तरशतं च वेदितव्यं प्रत्येके सिद्धसमयं प्रति । देवगतो देवा मिथ्यादृष्टय ज्योतिष्कव्यंतरा असंख्याताः श्रेणयः प्रतरा- संख्येयभागप्रमिताः श्रेणेः संख्येयप्रमितांगुलैर्भागे हते यह तावन्मात्राः श्रेणयः भवनवासिन असंख्याताः श्रेणयः घनांगुलप्रयमवर्गमूलमायाः सौधर्मा देवा मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येयाः श्रेणयः धनांगुलतृतीयवर्गमूलमात्राः सनत्कुमारा- नविषु मिथ्यादृष्टयः श्रेण्या संख्येयमागप्रमिता असंख्यातयोजनकटी प्रदेशमा- त्रा.सर्वेष्येतेषु सासादनसम्याड़िय्यादृष्ट्यसयंताः प्रत्येकं पल्योपमासंख्येयमाग प्रमिताः शेषासु मार्गणासु नपुंसकमत्यज्ञानश्रुताशानकाययोग्यचक्षुर्दर्शनक- ·पर्याप्यधिकारः। २८१ wwwture प्णनीलकापोतलेश्यासंयमकोधमानमायालोममिथ्यादृष्टिभव्याहार्यनाहारिणः प्रत्येकमनंतानंताः केवलज्ञानिकेवलदर्शनिनोनंताश्चक्षुर्दनिनः स्त्री'वेदिन- मनोवाग्योगिसंझिविभंगज्ञानितेजोलेश्यापनलेश्याः प्रतरासंख्येयभागप्रमिता:-. शेषाः क्षायिकक्षायोपशमिकोपशमिकसम्यग्दृष्टिसासादनसम्यमिथ्यादृष्टि- सयंतासंयतशुक्लेश्याः पल्योपमासंख्येयभागप्रमिताः, आहाराहारमिश्र- सामायिकछेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिसूश्मसापराययथाख्यातसंयताः सं- ख्याता मवंतीति ॥ १६५॥ कुलानि प्रतिपादयन्नाह;- वावी सत्त तिणि य सत्त य कुलकोडि सदसहस्साई । या पुढविदगागणिवाऊकायाण परिसंखा ॥ १६६ ।। कोडिसदसहस्साई सत्तट्ठ व णव य अट्ठवीसं च । वेइंदियतेइंदियचउरिदियहरिदकायाणं ॥ १६७ ॥ अद्धत्तरेस वारस दसयं कुलकोडि सदसहस्साई । जलचर पक्खिचउप्पउरपरिसप्पेसु णव होति ॥१६॥ छब्बीसं पणवीसं चउदस कुलकोडिसदसहस्साई। सुरणेरइयणराणं जहाकम होइ णायचं ॥ १६९ टीका-एतानि गाथासूत्राणि पंचाचारे व्याख्यातानि अतो नेह पुन- याख्यायते पुनरुक्तत्वादिति । १६६-१६७-१६८-१६९ एतेषां संस्कृ- तच्छाया अपि तत एव ज्ञेयाः ।। अल्पबहुत्वं प्रतिपादयन्नाह;- मणुसगदीए थोवा तेहिं असंखिज्जसंगुणा णिरये। तेहिं असंखिजगणा देवगदीए हवे जीवा ॥१७॥ मनुष्यगतौ स्तोकाः तेम्यः असंख्येयसंगुणा नरके । तेभ्यः असंख्येयगुणा देवगतौ भवेयुः जीवाः । १७० ॥ - .

·२८६ मूलाचारे- nayar.. romamaruwaon टीका-मनुष्यगतौ सर्वस्तोका मनुष्या श्रेण्यसंख्येयमागमायाः ॥१३॥ तेभ्यो मनुष्येभ्योऽसंख्यातगुणाः श्रेणयः । २ । नारकाः तेभ्यश्च नारकेन्यो देवगतो देवा असंख्यातगुणाः प्रतरासंख्येयभागमात्राः । ४९ । इति॥१०॥ तथा;- तेहिंतो णंतगुणा सिद्धिगदीए भवंति भवरहिया। तेहिंतो णंतगुणा तिरयगदीए किलेसंता ॥ १७१ ॥ तेभ्योऽनंतगुणाः सिद्धिगतौ भवंति भवरहिताः। तेभ्योऽनंतगुणा तिर्यग्गती क्लिश्यंतः ॥ १७१।। टीका-तेभ्यो देवेभ्यः सकाशासिद्धिगतौ भवरहिताः सिद्धा अनंत- गुणास्तेभ्यः सिद्धेभ्यस्तिर्यग्गतौ तिर्यञ्चः क्लिश्यतोऽनंतगुणाः ॥ १७१ ॥ सामान्येनाल्पबहुत्वं प्रतिपाद्य विशेषेण प्रतिपादयन्नाहा-- थोवा दु तमतमाए अणंतराणंतरे दु चरमासु । होति असंखिजगुणा णारइया छासु पुढवीसु ॥ १७२॥ स्तोकास्तु तमस्तमायां अनंतरारंतरे तु चरमासु । भवंति असंख्येयगुणा नारका पसु पथिवीपु ॥ १७२ ।। टीका-स्वस्थानगतमल्पवहुत्वमुच्यते-सप्तमपृथिव्यां नारकाः सर्व- स्तोकाः श्रेण्यसंख्येयभागप्रमिताः श्रेणिद्वितीयवर्गमूलेन खडिता श्रेणि तेभ्यश्च सप्तमपृथिवीनारकेभ्य षष्टीपृथिवीनारका असंख्यातगुणाः श्रेणित- तीयवर्गमूलेनाहतश्रेणिमात्राः । तेभ्यश्च पृष्ठपृथिवीनारकेभ्यः पंचमपृथि- वीनारका असंख्यातगुणाः श्रेणिपड़र्गमूलापहतश्रेणिलब्धमात्राः । तेभ्यश्च 'पंचमपृथिवीनारकेभ्यश्चतुर्थपृथिवीनारका असंख्यातगुणाः श्रेण्यष्टवर्गमूलाप- हृतश्रेणिपारमिताः । तेभ्यश्चतुर्थपृथिवीनारकेभ्यस्तृतीयपृथिर्वानारका असंख्यातगुणाः श्रेणिदशवर्गमूलापहतश्रेणिलब्धमात्रा तेभ्यस्तृतीय. पृथिवीनारकेभ्यो द्वितीयपृथिवीनारका असंख्येयगुणाः श्रोणदशवामूलखं- ·२८७ पर्याप्त्यधिकारः। wwwwwAA द्वितश्रेण्येकभागमात्राः। तेभ्यश्च द्वितीयपृथिवीनारकेभ्यः प्रथमपृथिवी- नारका असंख्यातगुणा धनांगुलद्वितीयवर्गमूलमात्राः श्रेणयः' इति ॥१७२॥ तिर्यगतावल्पवहुत्वमाहः- थोवा तिरिया पंचदिया दु चउरिदिया विसेसहिया । वैइंदिया दु जीवा तत्तो अहिया विसेसेण ॥१७३ ॥ तत्तो विसेसअहिया जीवा तेइंदिया दु णायव्या । तेहिंतोणंतगुणा भवंति एइंदिया जीवा ॥ १७४ ॥ . स्तोकाः तिर्यचः पंचेंद्रियास्तु चतुरिंद्रिया विशेषाधिकाः ।. हीदियास्तु जीवाः ततः अधिका विशेपेण ।। १७३ ॥ ततो विशेषाधिका जीवाः त्रींद्रियास्तु ज्ञातव्याः। तेम्योऽनंतगुणा भवंति एकेंद्रिया जीवाः ॥ १७४ ॥ टीका-तिर्यंच: पंचेंद्रियाः स्तोकाः प्रतरासंख्यातभागमात्राः। तेभ्यश्च पंचेंद्रियेभ्यश्चतुरिंद्रिया विशेषाधिकाः स्वराश्यसंख्यातमागमात्राः तेभ्यश्चतुरिंद्रियेभ्यो दीन्द्रिया विशेषाधिकाः E/4 terketa तेभ्यश्च द्वीन्द्रियेभ्यस्त्री- विशेषाः पुनः स्वराश्यसंख्यातभागमात्राः | न्द्रिया विशेषाधिकाः विशेषः पुनः स्वराश्यसंख्यातभागमात्र: । तेभ्यश्च त्रीन्द्रियेभ्योऽनंतगुणाः भवंत्येकेंद्रिया जीवा ज्ञातव्याः ufad- इति ॥ १७३-१७४॥

·२८८ मूलाचारे- -- मनुष्यगतावल्पवहुत्वमाह,- अंतरावे मणुया थोवा मणुयेसु होति णायव्वा । कुरुवसु दससु मणुया संखेज्जगुणा तहा होंति ॥ १७५ ॥ तत्तो संखेजगुणा मणुया हरिरम्मएसु वस्सेस । तत्तो संखिजगुणा हेमवदहरिण्णव स्साय ॥ १७६ ॥ मरहेरावदमणुया संखेनगुणा हवंति खलु तत्तो। तत्तो संखिजगुणा णियमादु विदेहगा मणुया ॥१७॥ सम्मुच्छिमा य मणुया होंति असंखिजगुणा य तत्तो दुः। ते चेव अपजत्ता सेसा पज्जत्तया सव्वे ॥ १७८॥ अंतीयेपु मनुजाः स्तोका मनुजेपु भवंति ज्ञातव्या । कुरुपु दशसु मनुजाः संख्येयगुणाः तथा भवंति ॥ १७५ ॥ ततः संख्येयगुणा मनुजा हरिरम्यकेपु वर्षेषु । ततः संख्येगुणा हैमवतहरण्यवर्पयोः ॥ १६ ॥ भरतैरायतमनुजाः संख्ययगुणा भवंति खलु ततः । ततः संख्येयगुणाः नियमात् विदेहका मनुजाः ॥ १७ ॥ संमूछिमाश्च मनुजा भवंति असंख्येयगुणाथ ततस्तु । पते एव अपर्याप्ताः शेपाः पर्याप्ताः सर्वे । १५८॥ टीका-मनुष्यगतौ सर्वे स्तोकाः संख्याताः सर्वांतदीपेषु मनुष्या: ऊ । तेभ्यश्च दशसु कुरुयूपभोगभूमिषु मनुष्याः संख्यातगुणा भवति ज्ञातव्याः । ऊऊ । तेभ्यश्च दशसु भोगभूमिषु हरिरम्यक- वर्षेषु मनुष्याः संख्यातगुणाः । ऊऊऊ । तेभ्यश्च दशसु जघन्य भोग- भूमिपु हैमवतहैरण्यवतसंज्ञकासु मनुष्याः संख्यातगुणाः । ऊऊऊऊ । तेभ्यश्व पंचसु भरतेषु पंचस्वैराक्तेषु च मनुष्याः संख्यातगुणाः । ऊऊऊऊऊ । तेभ्यश्च निश्चयेन मनुष्या विदेहेषु संख्यातगुणा भवंति । ऊ ऊ ऊ ऊ ऊ ! :

·२८९ पर्याप्यधिकारः। - ज्ञातव्याः स्फुटं, तेभ्यश्च सम्मूर्छनना मनुष्या असंख्यातगुणाः श्रेण्यसं- ख्यातेकभागमात्राः सर्वश्रेण्यसंख्यातभागाः उनकोटीकोटीप्रदेशमात्राः सूयं- गुलप्रथमवर्गमूठेन सूच्यंगुलतृतीयवर्गमूलगुणितेन श्रेणे गे हते यलम्धं तावन्मात्रात एते अपर्याप्ता लथ्यपर्याप्ता एव, शेषाः पुनः संख्याता ये मनुष्यास्ते सर्वे पर्याप्ता नास्ति तेषां लक्ष्यपर्याप्तत्वं । एवं देवनारकाणा- मपि सर्वेषां लध्यपर्याप्तवं नास्ति निवृत्यपर्याप्तत्वं पुनविद्रत एवेति ॥ १७५-१७६-१७७-१७८।। देवगतावल्पबहुत्वमाह;- थोवा विमाणवासी देवा देवी य होंति सब्वेवि । तेहेिं असंखेजगुणा मवणेसु य दसविहा देवा ॥ १७९ ॥ तेहिं असंखेनगुणा देवा खलु होंति वाणवेतरिया। तेहिं असंखेजगुणा देवा सब्वेवि जोदिसिया ॥ १८ ॥ स्तोका विमानवासिनो देवा देव्यश्च भवंति सर्वेऽपि । तेभ्यः असंख्येयगुणा भवनेषु च दशविधा देवाः ।। १७९ ॥ तभ्यः असंख्येयगुणा देवाः खलु भवति वानव्यतराः । तेभ्यः असंख्येयगुणा देवाः सर्वपि ज्योतिष्काः ।। १८०॥ टीका-देवगतो देवा देव्यश्च सर्वे स्तोकाः सौधर्मादिविमानवासिनः असंख्याताः श्रेणिमात्रा घनांगुलतृतीयवर्गमूलमात्राः साधिकाः श्रेणयः । तेभ्यश्चासंख्यातगुणा मवनेषु दशविधा भवनवासिन असंख्याताः श्रेणयः घनांगुलप्रथमवर्गमूलमात्राः श्रेणयः । तेभ्यश्चासंख्यातगुणा: स्फटमष्टप्रकारा व्यंतराः प्रतरासंख्यातभागमात्राः संख्यातप्रतरांगुलेः श्रेणैर्भागे हृते यह तावन्मात्राः श्रेणयः । तेभ्यश्च पंचप्रकारा ज्योतिष्का असंख्यातगुणाः प्रतरासंध्यातमागमात्राः पूर्वोक्तासंख्यागुणितर संख्येयप्रतरांगलेः श्रेणेभाग ·२९० मूलाचार- हते यल्लब्ध तावन्माषाः श्रेणयः । अथ वा सर्वतः स्तोकाः सर्वार्थसि- द्विदेवाः संख्याताः ततो विजयवैजयन्तजयन्तापराजितनवानुत्तरस्था असं- ख्यातगुगाः पन्योपमासंख्यातमागप्रमितास्ततो नव ग्रेवेयका आनतप्राणता- रणाच्युताश्चासंख्यातगुणाः पल्योपमासंख्यातभागप्रमिताः ९ । ततः शता- रसहस्रारदेवा असंख्यातगुणाः श्रेणिचतुर्थवर्गमूलसंडितश्रेण्येकभाग- मात्राः । ततः शुक्रमहाशुक्रदेवाः असंख्यातगुणाः श्रेणिपंचमवर्ग- मूलसंडितश्रेण्येकभागमात्राः ६ । ततो लांतवकापिष्टदेवाः असं- ख्यातगुणाः श्रेणिसप्तमवर्गमूलसंडितश्रेण्येकभागमात्राः । ततो ब्रह्मरझोत्तरदेवा असंख्यातगुणाः श्रेणिनवमवर्गमूलगुणाः श्रेणिचतुर्थवर्गमूल- खंडितश्रेण्येकभागमात्राः। नवमवर्गमूलखांडतअण्यकमागमात्राः । ततः सनत्कुमारमाहेंददेवा असंख्यातगुणाः श्रेष्येकादशवर्गमूलखंडितश्रेण्येक- भागमायाः। ततः सौधर्मेशानदेवा असंख्यातगुणाः । शेषं पूर्ववत् द्रष्टव्यमिति । अथ वा सर्वस्तोका अयोगिनश्चलार उपशमकाः संख्यात- संगुणाः ततः सयोगिनः संख्यातगुणास्ततोऽप्रमत्ताः संख्यातगुणास्तत: संय- तासंयतास्तिर्यड्मनुष्या असंख्यातगुणाः पल्योपमासंख्यातभागमात्राः ५९९ ९९ । ततश्चतसृषु गतिघु सासादनसम्यग्दृष्टयोऽसख्यातगुणाः पं० । तत- श्चतसृषु मतिषु सम्यमिथ्यादृष्टयः संख्य तगुणाः पल्य ९० । ततश्चतसूप गतिषु असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसंख्यातगुणा एतैः सिद्धा अनंतगुणास्ततः सर्वे मिथ्यादृष्टयोऽनंतानतगुणाः स्युरिति ॥ १७९-१८०॥ पुनरपि देवान गुणेन निरुपयन्नाह,- अणुदिसणुत्तरदेवा सम्मादिट्ठीय होति बोधव्या। तत्तो खलु हेहिमया सम्मामिस्सा य तह सेमा ॥१८॥ अनुदिशानु तरदेवाः सम्यग्दृष्टयो भवंति योद्धव्याः। ततःखल अधस्तनाः सम्ययिश्राश्च तथा शेपाः॥१८१॥ ।

·२९१ पर्यायधिकारः। टीका-पंचानुत्तरनवानुदिशदेवाः सम्यग्दृष्टयो निश्चयेन ज्ञातव्या भवति तेभ्यः पुनरधो मिथ्यादृष्टयः सासादनाः सम्यड्डिय्यादृष्टयोऽसंयत- सम्यादृष्टयो भवति तथा शेषाश्च नारकतिर्यनुप्या मिश्राभवंतीति॥१८॥ अल्पबहुत्वं प्रतिपाद्य बंधकारणं प्रतिपादयन्नाह;- मिच्छादसणअविरदिकसायजोगा हवंति बंधस्स । आऊसज्झवसाणं हेदव्यो ते दुणायव्वा ॥ १८२॥ मिथ्यादर्शनाविरतिकपाययोगा भवंति वंधस्य । आयुपोऽध्यवसानं हेतवस्ते तु ज्ञातव्याः॥ १८२॥ टीका-मिथ्यात्वाविरतिकपाययोमास्त एव हेतवो वंधस्यायुषो भवति पुनरध्यवसायः परिणामः हेतुर्भवति ज्ञातव्याः। पंच मिथ्यात्वानि पंचें- द्रियाणि मनः पट्कायविराधनानि त्रयोदश योगाः षोडश कषाया नव नोकपायाश्च सर्वे एते पंचपंचाशत्प्रत्ययाः कर्मवंधस्य हेतवो वोद्धव्या मवंति, अन्ये भेदा अत्रेवांतर्भवतीति ॥ १८२ ॥ बंधस्वरूपं प्रतिपादयन्नाहा जीवो कसायजुत्तो जोगादो कम्मणो दु जे जोग्गा। गेण्हइ पोग्गलदव्वे बंधो सो होदि णायव्यो ।। १८३ ॥ जीवः कपाययुक्तो योगात् कर्मणस्तु यानि योग्यानि । गृहाति पुद्गलद्रव्याणि बंधः स भवति ज्ञातव्यः ॥ १८३॥ टीका-जीवः कषाययुक्तः क्रोधादिपरिणतः योगान्मनोवाक्कायकि- याभ्यः कर्मणो योग्यानि यानि पुद्गलद्रव्याणि गृण्हाति स बंधः कपाययुक्त इति पुनहेतुनिर्देशस्तीवमंदमध्यमकपायानुरूपस्थित्यनुभवविशेषप्रतिपत्त्यर्थ- माह-स्वक आत्मा कषति कर्मादत्त इति चेत् नेप दोषो जीवत्वात् जीवो ·२९२ मुलाचारे- नामप्राणधारणादायुःसंबंधात्, न पुनरायुर्विरहाजीवो येन आत्मना पुरतः पुद्गलानादत्ते कर्मयोग्यानिति लपनिर्देशात्सिद्धः कर्मणो योग्यानिति पृथ- विभक्त्युच्चारणं वाक्यांतरज्ञापनार्थ, किं पुनस्तद्वाक्यांतरमत आह,- कर्मणो जीवः सकपायो भवतीत्येवं वाक्यं एतदुक्तं भवति कर्मण इति हेतुनिर्देशः, कर्मणो हेतो वः कषायपरिणतो भवति अकर्मकस्य कषाय- लोपोऽस्ति ततो जीवः कर्मणो योग्यानिति, तयोरनादिसंबंध इत्युक्तं भवति ततोऽमूर्तः जीवः मूतर्ने कर्मणा कथं वध्यत इति वोध्यमपाकृतं भवति, इतरथा हि बंधस्यादिमत्त्वे आत्यतिकी शुद्धिं दधतः सिद्धापैध बंधाभावः प्रसज्येत इति द्वितीयवाक्यं योग्यान पुद्गलान गृह्णातीति । अर्थवशादिभ- क्तिपरिणाम इति पूर्व हेतुसंबंधं त्यक्त्वा पष्टीसंबंधमुपैति कर्मणो योग्या- निति । पुद्गलवचनं कर्मणस्तादात्म्यख्यापनार्थ तेनात्मगुणो दृष्टो निराकृतो भवति संसारहेतुर्न भवति यतो गृहातीति हेतुहेतुमद्भावख्यापनार्थः अतो मिथ्यादर्शनाद्यावेशादाीकृतस्यात्मनः सर्वयोगविशेषराक्ष्मेकक्षेत्रावगाहि- नामनंतप्रदेशानां पुद्गलानां कर्मभावयोग्यानामविभागेनोपश्लषो बंध इत्या- ख्यायते, यथा भाजनविशेपक्षिप्तानां विविधरसपुष्पफलानां मदिरामावेन परिणामस्तथा पुद्गलानामप्यात्मनि स्थितानां योगकषायवशात्कर्मभावेन परिणामो वेदितव्यः । स वचनमन्यनिवृत्त्यर्थं स एष बंधो नान्योऽस्ति तेन गुणगुणिबंधो निर्वतितो भवति तुशब्दोऽवधारणार्थः । कर्मादिसाधनो बंध- शब्दो व्याख्यात इति ।। १८३ ॥ आह, किमयं बंध एकरूप एवाहोस्वित्प्रकारा अस्य, तदुच्यते,- पयडिविदिअणुभागप्पदेसबंधो य चदुविहो होइ । दुबिहो य पयडिबंधो मूलो तह उत्तरो चेव ॥ १८४ ॥ प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशबंधश्च चतुर्विधो भवति । द्विविधश्च प्रकृतिबंधो मूलस्तथोत्तरश्चैव ॥ १८४ ॥ - .

·२९३
पर्याप्त्यधिकारः।
टीका-बंधशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । प्रकृतिबंधः, स्थितिबंधः, अनु-
मागबंधः, प्रदेशबंधः इति चतुर्विधो बंधो भवति । प्रकृतिबंधस्तु विविधः
मूलस्तथोत्तरो, मूलप्रकृतिबंध उत्तरप्रकृतिबंधश्चेति ? प्रकृतिः स्वभावः निवस्य
का प्रकृतिस्तिक्तता गुडस्य का प्रकृतिमधुरता तथा ज्ञानावरणस्य का
प्रकृतिरानवगमः, दर्शनावरणस्यार्थानालोकनं, वेद्यस्य सदसल्लक्षणस्य
मुसाससंवेदनं, दर्शनमोहस्य तत्वार्थाश्रद्धानं, चारित्रमोहस्यासंयमः, आयु.
पो भवधारणं, नाम्नो नरकादिनामकारणं, गोत्रस्योञ्चैनीचैः स्थानसंशब्दनं,
अंतरायस्य दानादिविघ्नकरणं । तदेव लक्षणं कार्य प्रक्रियते प्रभवत्यस्या
इति प्रकृतिः । तस्वभावाप्रच्युतिः स्थितिः यथाऽजागोमहिप्यादिक्षीराणां
माधुर्यस्वभावादप्रच्युतिः स्थितिः । तद्रसविशेषोऽनुभवः यथाऽजागोमहि-
प्यादिशीराणां तीवमंदादिभावेन रसविशेषस्तथा कर्मपुद्गलानां स्वगतसाम-
Wविशेपोऽनुभवः । इयतावधारणं प्रदेशः कर्मभावपरिणतपुद्गलस्कंधानां पर-
माणुपरिच्छेदेनावधारणं प्रदेश इति । एवं चतुर्विध एव बंध इति ॥ १८४॥
तबायस्य मूलप्रकृतिबंधस्य भेददर्शनार्थमाह,-
णाणस्स दसणस्स य आवरणं वेदणीय मोहणियं ।
आउगणामा गोदं तहंतरायं च मूलाओ ॥ १८५ ॥
ज्ञानस्य दर्शनस्य च आवरणं वेदनीयं मोहनीयं ।
आयुर्नाम गोत्रं तांतरायं च मूलाः ।। १८५ ॥
टीका-आवृणोत्यानियतेनेनेति वाऽऽवरणं तत्प्रत्येकमभिसंवध्यते ज्ञान-
स्यावरणं दर्शनस्यावरणं । वेदयति विद्यतेऽनेनेति वा वेदनीयं । मोहयक्ति
मुद्यतेऽनेनेति वा मोहनीयं । एत्यनेन नरकादिभवमित्यायुः । नमयत्यात्मानं
नम्यतेऽनेनेति वा नाम ।उच्चैनीचेश्च गूयते शब्दयते इति गोत्रं । दातृदेयादीना-
मंतर मध्यमे यातीत्यंतरायः । तथा तेन प्रकारेण मुला उत्तरप्रकृत्याचार-
भूता अष्टौ प्रकृतयो भवतीति । स एष मूलः प्रकृतिबंध इति ॥ १८५॥

·२९४ मूलाचारे- इदानीमुत्तरप्रकृतिबंधमाह,- पंच व दोणि अट्ठावीसं चदुरो तहेव वादालं। दोणि य पंच य भणिया पयडीओ उत्तरा चेव ।।१८६।। पंच नव द्वे अष्टाविंशतिः चतस्रः तथैच द्वाचत्वारिंशत् । द्वे च पंच च मणिताः प्रकृतय उत्तराश्चैव ॥ १८६ ॥ टीका-ज्ञानावरणस्य पंच प्रकृतयः, दर्शनावरणस्य नए प्रकृतयः, वेदनीयस्य द्वे प्रकृती, मोहनीयस्याष्टाविंशतिः प्रकृतयः, आयुपश्चततः प्रकृतयः, नाम्नो विचत्वारिंशत्प्रकृतयः, गोत्रस्य वे प्रकृती, अंतरायस्य पंच प्रकृतयः । अथवा पंचप्रकृतयो ज्ञानावरणमित्येवमादि । इत्येवं मामत्रिन- वत्यपेक्षयानचत्वारिंशच्छतमुत्तरप्रकृतयो भवंतीति वेदितव्यम् ॥ १८६ ।। के ते ज्ञानावरणस्य पंच भेदा इत्याशंकायामाह;- आभिणिबोहियसुदओहीमणपज्जयकेवलाणं च । आवरणं णाणाणं णादव्वं सव्वमेदाणं ॥ १८७॥ आभिनिबोधिकश्रुतावधिमनःपर्ययकेयलानां च । आवरणं ज्ञानानां ज्ञातव्यं सर्वभेदानां ॥ १८ ॥ टीका-अभिमुखो नियतो बोध अभिनिबोधः स्थूलवर्तमानांतरिता अर्था अभिमुखाश्चक्षुरिंद्रिये रूपं नियमितं श्रोत्रंद्रिये शब्दः प्राणेंद्रिये गंधः रसनेंद्रिये रसः पर्शनेंद्रिये स्पर्शः नोइंद्रिये दृष्टःश्रुतानुभूता नियमिताः, अभिमुसेषु नियमितेष्वर्थेषु यो बोधः स अभिनिबोध अभिनियोध एवाभि- निबोधकं ज्ञानमत्र विशेषाय सामान्यरूपत्वात्, आभिनिवाधिक विशेषेणा- न्येभ्योऽवच्छेदकमतो न पुनरुक्तदोषः । श्रुतं मतिपूर्वमिंद्रियगृहीतार्थात्पृथ- ग्भूतमर्थमहणं यथा घटशब्दात् घटार्थप्रतिपत्तिधूमावान्युपटम इति । अवधानावधिः पुलमर्यादावबोधः । परकीयमनोगतार्थ मन इत्युच्यत ·२९६ मूलाचारे- - चक्षुरिंद्रियेण द्रव्यांतरस्य । निर्णयेन ग्रहणं धुवावग्रहस्तद्विपरीतोऽधुवाव- ग्रहः । एवमीहादीनामपि द्वादशभेदा ज्ञातव्याः।" येथा चरिंद्रियस्या- प्रचत्वारिंशद्दास्तथा पंचानामिंद्रियाणां पठस्य मनसश्चैवमयाशीत्युत्तरदिश- तभेदा भवंति तेषु व्यंजनावग्रहस्याष्टचत्वारिशद्भेदानां मिश्रणे कृते सति पनिशदुत्तरतिशतभेदा आभिनियोधिकस्य ज्ञानस्य भवंति " ज्ञानभेदादा- वरणस्यापि भेदो द्रष्टव्य इति । श्रतज्ञानमपि पर्यायादिभेदेन विंशतिभेदं । पर्यायः, पर्यायसमासः अक्षरं, अक्षरसमासः, पदं, पदसमासः संघातः संघातसमासः प्रतिपत्तिः, प्रतिपत्तिसमासः, अनियोगः, अनियोगसमासः, प्राभूतका, प्रामतकसमासः, प्रामृतकमाभूतकः, प्राभूतकप्राभूतकसमासः, वस्तः, वस्तुसमासः, पूर्व, पूर्वसमासः । तत्राक्षराणां भागदक्षरं केवलज्ञानं तस्यानंतभागः पर्यायलम्यक्षरसंज्ञकं केवलज्ञानमिव निरावरणं सूधमनिगो- 'दस्य तदपि भवति तत्स्वकीयानंतभागेनाधिकं पर्यायसंज्ञकं भवति ज्ञानं तस्मादुत्पन्नं श्रुतमपि पर्यायसंज्ञकं कार्य कारणोपचारात् । ततस्तदेवानंत- भागेन स्वकीयेनाधिक पर्यायसमासः । एवमनंतभागासंख्यातगुणानंतगुण- • वृद्धया चैकाक्षरं भवति वृद्धीदिशीः असंख्यातलोकमात्राः षड्बुद्धीरति- क्रम्य पर्यायाक्षरसमासस्य सर्वपश्चिमो विकल्पो भवति तदनंतभागा- धिकमक्षरं नाम श्रुतज्ञानं भवति । कथं १ द्रव्यभूतप्रतिवद्धैकाक्षरोत्पन्न- स्योपचारेणाक्षरव्यपदेशात् । तस्योपर्येकाक्षरे वृद्धि गतेऽक्षरसमासः अक्षर- स्यानंतभागे वा वृद्धि गतेऽक्षरसमासो भवति एवं यावत्पदं न प्राप्त तावदक्षर- समासं । तस्योपर्येकाक्षरे वृद्धि गते पदं षोडशशतचतुत्रिंशत्कोटीभिस्त्रय- शीतिलक्षाधिकाभिरष्टसप्ततिशताधिकाभिरष्टाशीत्यक्षराधिकाभिश्चाक्षराणां गृहीताभिरेक द्रव्यं श्रुतपदं तस्मादुत्पन्नज्ञानमप्युपचारेण पदसंज्ञक श्रुतं तस्योपर्येकाक्षरे वृद्धि गते पदसमासः । एवमेकैकाक्षरवृद्धिक्रमेण यावत्संघातं १-" अस्माचिह्नादारभ्य एनचिहान्त न वर्तते उपलब्धलिखितपुस्तके राठः परंतु विज्ञायावश्यक लिखितो मया। निवेदकः-इंद्रलालजैनः । . " ·२९७ पर्यात्यधिकार। न प्रामोति तावत्सर्व पदसमासः । तत एकाक्षरे वृद्धि गते संघातः । संघातः पदेर्यावद्भिर्नरकगतिः प्ररुप्यते तावद्भिर्भवाते तस्मादुत्पन्नं ज्ञानमपि संघातसंज्ञक, एतस्योपर्येकाक्षरे वृद्धि गते संघातसमासः । एकाक्षरे प्रविष्टे प्रतिपत्तिः स्यात् यावद्भिः परेकगतींद्रियकाययोगादयः प्ररूप्यंते तावद्भिः पदेहीतः प्रतिपत्तिश्रुतं भवति तस्योपर्येकाक्षरे वृद्धि गते प्रप्तिपत्तिसमासः यावद्द्योगो न भवति । एकाक्षरे वृद्धि गतेऽनियोगो भवति चतुर्दशमार्गणा- प्ररूपकस्तत एकाक्षरे वृद्धेऽनियोगममासः । एकाक्षरेण प्राभृतकप्राभृतकं भवनि संख्यातानियोगदारस्तत एकेकाक्षरवृद्धिक्रमेण यावत्प्रामृतकं न परिपूर्ण तत्सर्वं प्रामृतकसमासस्तत एकाक्षरेण प्रामृतकमाभृतकं भवति तन एकाक्षरेण वृद्धिविरम्नु एकाक्षरेणोनं तत्सर्व प्राभृतकप्राभृतकसमासः एकाक्षरेण वस्तु विंशतिप्राभृतकैस्तत एकाक्षरवृद्धया नेतन्यं यावत्मर्वमेकाक्षरेणोनं तत्सर्व वस्तुसमासः । तत एकाक्षरेण पूर्व भवति संख्यातवस्तुभिस्तत एकैकाक्षर- वृद्ध्या तावन्नेतव्यं यावलोकविंदुसारश्रुत । एकाक्षगणोनं तेनाधिकं पूर्व पूर्वसमासः । एतस्य श्रुतस्यावरणं श्रुतावरणं श्रुतज्ञानभेदावरणस्यापि भेद इति । अवधिज्ञानं देशावधिपरमावधिसर्वावधिभेदेन त्रिविधमेकैक्रमाप जघ- न्योत्कृष्टभेदेन विविधं । तत्र जघन्यदेशावधिव्यत एकजीवौदारिकशरीरस्य लोकोनभागेहत एकभाग जानाति, क्षेत्रतः धनांगुलम्यासंख्यातभागं जानाति, कालत आवल्या असंख्यातभागं जानाति, भावतो जघन्यव्यपर्यायेषु आव. ल्यसंख्यातमागेपु कृतेषु तत्रैकसंडं जानाति । उत्कृष्टदेशावधिव्यतः कार्माणवर्गणाया मनोवर्गणानंतभागेन भागे हते तत्रैकसंडं जानाति क्षेत्रतः संख्यातलोकं जानाति कालतः पल्योपमं जानाति भाव- तोऽसंख्यातलोकपर्यायान जानाति । तत्र परमावधिर्जपन्यद्रव्यतो देशायु- स्कृष्टद्रव्यस्य मनोवर्गणानंतभागस्यानंतमागेन मागे हते तत्रैकभागं जानाति क्षेत्रतोऽसंख्यातलोकं जानाति कालत पल्योपमं जानाति भावतोऽसंख्यातलोकपर्यायान् जानाति । उत्कृष्टो द्रव्यतो ·२९८ मूलाचारे- मनोवर्गणाया अनंतभागं जानाति क्षेत्रतोऽसंख्याताल्लोकान् जानाति कालतोऽसंख्यातलोकसमयान् भावतोऽसंख्यातलोकपर्यायान् जानाति । सर्वावधिद्रव्यत एकं परमाणुं जानाति क्षेत्रतोऽसंख्यातॉल्लोकान् जानाति कालतोऽसंख्यातलोकसमयान जानाति भावतोऽसंख्यातलोकपर्यायान जानाति । सर्वत्रासंख्यातगुणो गुणकारो द्रष्टव्यः पूर्वपूर्वापेक्षयाऽनुगाम्यन- नुगामिवर्द्धमानहींयमानावस्थितभेदात् पड्डियो वावधिः, एतस्यावधिज्ञान- स्थावरणमवधिज्ञानावरणं । मनःपर्ययज्ञानमुजुविपुलमतिभेदेन द्विविधमजु- मतिमनःपर्ययज्ञानं विपुलमतिमनःपर्ययज्ञानं चेति । कज्वी प्रगुणा निर्वतिता वाकायमनस्कृतार्थस्य परमनोगतस्य विज्ञानं निर्वतिता कुटिला विपुला च मतिविपुलमतिर्निवर्तिता वाक्कायमनस्कृतार्थस्य परकीयमनो- गतस्य विज्ञानात्, अथवा ऋज्वी मतिर्यस्य ज्ञानविशेषस्यासौ ऋजुमति- विपुला मतिर्यस्यासौ विपुलमतिः। ऋजुमतिविपुलमतिश्च मनःपर्ययः । तत्र ऋजुमतिर्दव्यतो जघन्येनैकसामयिकी सौदारिकशरीरनिर्जरां जानात्यु- कृष्टत एकसामयिकी चक्षुरिद्रियनिर्जरां जानाति, क्षेत्रतो जघन्येन गव्यूति- पृथक्त्वं, उत्कृष्टतो योजनपृथक्त्वं जानाति, कालतो जघन्येन द्वौ वा श्रीन्वा भवान, उत्कृष्टतः सप्ताष्टौ भवान् जानाति, भावतो जघन्येनोत्कृष्टेन चास- ख्यातभावान जानाति किं तु जघन्यादुत्कृष्टानां साधिकत्वं इति । विपुल- मतिर्द्रव्यतो जघन्येनैकसमयिकीं चक्षुरिन्द्रियनिर्जरां जानाति उत्कृष्टेनक- समयप्रबद्धकर्मद्रव्यस्य मनोवर्गणाया अनंतमागेन भागे हते एकसंड जानाति, क्षेत्रतो जघन्येन योजनपृथक्त्वं साधिकं जानाति उत्कृष्टतो मनु- ध्यक्षेत्रं जानाति, कालतो जघन्येन सप्ताष्टभवान् जानात्युत्कृष्टतोऽसंख्यातान भवान जानाति, भावतो जघन्येनासंख्यातपर्यायान जानाति उत्कृष्टतस्ततोऽ- धिकान् पर्यायान जानाति । एतस्य मनःपर्ययस्यावरणं मनःपर्ययावरणं । केवलज्ञानमसहायमन्यनिरपेक्ष तस्यावरणं केवलज्ञानावरणं । एवं पंच- प्रकारमावरणं; ज्ञानावारकः पुचलस्कंधनिचयः प्रवाहस्वरूपेणानादिबद्धः ज्ञानावरणमिति ॥ १८७॥ है ·वरणोदयेन वृक्षाग्रे समभूमौ यत्र तत्र देशे घोरं खं घोरयनिर्भरं स्वपिति, प्रचलाप्रचलावोदयेन आसीन उस्थितो वा गलल्लालामुख पुनः शरीर शिरः कंपयन् निर्भर स्वपित्ति, स्यानगृद्धिदर्शनावरणोदयेन उत्थितोऽपि पुनः स्वपिति सुप्तोऽपि कर्म करोति दंतान् कटकटायमानः शेते इति ।। निदायास्तीवोदयेनाल्पकालं स्वपिति उत्थाप्यमानः सोऽपि शीघ्रमुत्तिष्ठति अल्पशब्देन चेतयते । प्रचलायास्तीवोदयेन वालुकामृते इव लोचने भवतः गुरुभारावष्टब्धमिव शिरो भवति पुनः पुनलोचने उन्मीलयति स्वपतमात्मानं चक्षुर्ज्ञानोत्पादकप्रयत्नानुविद्धगुणीभूतविशेषसामान्यालोचनं पर्यायाधिकाराः। दर्शनावरणप्रकृतिभेदानाह;- णिहाणिद्दा पयलापयला तह थीणगिद्धि णिद्दा य । पयला चक्स्सु अचक्खू ओहीणं केवलस्सेदं ॥१८॥ निदानिद्रा प्रचलाप्रचला तथा स्त्यानगृद्धिः निद्रा च । पचला चक्षुः अचक्षुः अवधीनां केवलस्येदं ॥ १८८॥ टीका-आवरणमित्यनुवर्तते तेन सह संबंधः । निद्रानिद्रा प्रचलाप्र- चला स्त्यानगृद्धिः निद्रा प्रचला अत्र दर्शनावरणं सामानाधिकरण्येन दृश्यते निद्रानिदा चासो दर्शनावरणं च एवं प्रचलाप्रचला दर्शनावरणं स्त्यान- गृद्धिदर्शनावरणं निद्रा दर्शनावरणं प्रचला दर्शनावरणं, उत्तरत्र वैयधिकर- ण्येन चक्षुर्दर्शनावरणमभुर्दर्शनावरणमवधिदर्शनावरणं केवलदर्शनावरणं चेति नवविधं दर्शनावरणमेतदिति । तत्र मदस्वेदक्लमविनोदार्थ स्वापो निद्रा तस्या उपर्युपरि वृत्तिनिद्रानिदा, स्वापक्रिययात्मानं प्रचलयति सा प्रचला शोकश्रममदादिप्रभवा आसीनस्यापि नेत्रगात्राविकृतिसूचिकासौ च पुनः पुनर्वर्तमाना प्रचलामचला, स्वप्ने वीर्यविशेषाविर्भावः सा स्त्यानगृद्धिः स्याय- तेरनेकार्थत्वात् स्वापार्थ इह गृह्यते गृधेरपि दृप्तिः स्त्याने स्वमे गृध्यते दृप्यते यदुदयादात्मा रौद्रं बहुकर्भ करोति स्त्यानगृद्धिः । तत्र निद्रानिदादर्शना- वारयति ।

·मूलाचारे- चक्षुदर्शनरूपं दर्शनक्षमं तस्यावरण चक्षुर्दर्शनावरणं । शेपेद्रियज्ञानोत्पाद- कप्रयत्नानुविद्धगुणीभूताविशेषसामान्यालोचनमचक्षुदर्शनं तस्यावरणमचक्षु- दर्शनावरणं । अवधिज्ञानोत्पादकायलानुविद्धसन्निपातगुणीभूतविशेषरूपि- वस्तुसामान्यालोचनमवधिदर्शनं तस्यावरणमवधिदर्शनावरणं । युगपत्सर्वद- ध्यपयांयसामान्यविशेषप्रकाशकं केवलं केवलं जानाति भाविकेवलदर्शनं तस्यावरणं केवलदर्शनावरणं । मिथ्यात्वासंयमकपाययोगकरूपेण परिणतो जीवसमवेतदर्शनगुणप्रतिबंधकस्तदर्शनावरणामिति ॥ १८८॥ वेदनीयमोहनीययोरुत्तरप्रकृतीः प्रतिपादयन्नाह;-- सादमसादं दुविहं वेदणियं तहेव मोहणीयं च । दसणचरित्तमोहं कसाय तह णोकसायं च ॥ १८९ ॥ सातमसातं द्विविधं वेदनीयं तथैव मोहनीयं च । दर्शनचरित्रमोहः कपायस्तथा नोकपायश्च ॥ १८९॥ टीका-सातमसातं द्विविधं वेदनीय, तथैव मोहनीयमपि द्विविधं दर्शनमोहनीयं चरित्रमोहनीयं च, द्विविधमुत्तरत्र भणति तेन सह संबंधः । चरित्रमोहनीयमपि विविधं कपायमोहनीयनोकपायमोहनीयभेदेन सातं मुखं सांसारिकं तद्भोजयति वेदयति जीवं सातवेदनीयं, असा दुःसं तद्भोजयति वेदयति जीवमसातवेदनीयं । यदुदयाद्देवादिगतिषु शारीरिकमानसिकसुखप्राप्तिस्तत्सातवेदनीयं, यदुदयान्नरकादिगतिषु शारी- रमानसःखानुभवनं तदसातवेदनीयं । एवं वेदनीयकर्मणो ६ प्रकृती सुख- दुःखानुभवननिबंधनः पुद्गलस्कंधचयो मिथ्यात्वादिप्रत्ययवर्शन कर्मपर्यायप- रिणतो जीवः समवेतो वेदनीयमिति । अप्राप्तसमयपदार्थेषु रचिः श्रद्धा दर्शनं तन्मोहयति परतंत्रं करोति दर्शनमोहनीय, पापक्रियानिवृत्तिश्चारित्रं तत्र घातिकर्माणि पापं तेषां क्रिया मिथ्यात्वासंयमकपायास्तेषामभावश्चरित्रं दुससस्यं कर्मक्षेत्रं कृषति फलवत्कुर्वतीति कषायाः, ईपकणया नोक- ·अप्रत्याख्यान तथा प्रत्याख्यानं च संज्वलनः ॥१९॥ टीका-क्रोधोरोपसरंभ: मानो गई:स्तब्धत्वं माया निकृतिवचना अनृ- ३०१ पर्याप्त्यधिकारः। wwwww पायाः, स्थित्यनुभागोदये कपायम्य एतेषां स्तोकत्वं यत ईपत्कषायत्वं युक्तमिति ॥ १८९॥ दर्शनमोहनीयस्य कपायनोकषायाणां च भेदानाह;- तिपिणय दुवेय सोलस णवभेदा जहाकमेण णायव्या । मिच्छत्तं सम्मत्तं सम्मामिच्छत्तमिदि तिणि || १९० ।। त्रयो द्वौ पोडश नव भेदा यथाक्रमेण ज्ञातव्याः। मिथ्यात्वं सम्यक्त्वं सम्यमिथ्यात्वमिति त्रयः ॥ १९० ॥ टीका-त्रयो, द्वौ-पोडश नव भेदा यथाक्रमेण ज्ञातव्याः । दर्शन- मोहनीयस्य त्रयो भेदाः । चारित्रमोहनीयस्य द्वौ भेदो, चारित्रकपायमोह- नीयस्य पोडश भेदाः चाग्विनोकपायमोहनीयस्य नव भेदाः । अथ दर्शन- मोहनीयस्य के ते प्रयो भेदा इत्याशंकायामाह;-मिथ्यात्वं सम्यक्त्वं सम्यडमिथ्यात्वमिति त्रयो भेदाः दर्शनमोहनीयस्य, यस्योदयेनाप्तागमपदा- र्थेषु श्रद्धा न भवति तन्भिथ्यात्वं कोद्रवतुपरूपं, यस्योदयेनाप्तागमपदार्थेषु श्रद्धायाः शैथिल्यं तत्सम्यक्त्वं कोद्रवतंदुलसदृशं, यस्योदयेनाप्तानाप्तागम- पदार्थषु अक्रमेण श्रद्धे उत्पद्यते तत्सम्यन्निध्यात्वं, दर्शनमोहनीयस्य पूर्वा- दिकरणेर्दलितस्य कोद्रवस्येव त्रिधा गतिर्भवति । तञ्च बंधं प्रत्येकं सत्ताकर्म प्रति त्रिविधं तत्सम्यइमिथ्यात्वस्यैककारणत्वादिति ॥ १९० ॥ पोडशकषायभेदं प्रतिपादयन्नाह;- कोहो माणो माया लोहोणंताणुबंधिसण्णा य । अप्पचक्खाण तहा पञ्चक्साणो य संजलणो॥ १९१ ॥ कोधो मानो माया लोभोऽनंतानुबंधिसंज्ञा च । - ·३०२ मूलाचारे- - जुत्वं लोमो गृहमूच्छा अनंतानुभवान्मिथ्यात्वासंयमादी अनुबंधः शीलं येषां तेऽनंतानुबंधिनस्ते च ते क्रोधमानमायालोमा अनंतानुबंधिक्रोधमानमाया- लोभा', अथ वाऽनंतेषु भवेष्वनुबंधो विद्यते येषां तेऽनंतानुबंधिनः संसारापक्ष- यानंतकालत्वं एते सम्यक्त्ववारिनविरोधिनः शक्तियापनोदायेति, अथ वाइनंतानुबंधिन इति संज्ञा भवंति एत इति । प्रत्याख्यानं संयम ईपत्प्रत्या- ख्यानं संयमांमयम इत्यर्थः, अत्रावरणशब्दो दृष्टव्यः, अप्रत्याख्यानमा •वतीत्यप्रत्याख्यानावरणाः । प्रत्याख्यानं संयममावृण्वंतति प्रत्याख्याना. वरणाः । अथवा येषु सत्सु प्रत्याख्यानसंयमादिरहितं सम्यक्त्व भवतीति अप्रत्याख्यानसंज्ञाः क्रोधमानमायालोभास्तादत्तिाच्छध्यमिति । तथा येषु सत्सु प्रत्याख्यानं सम्यक्त्वसहितः संयमासंयमो भवति क्रोधमानमायालोमाः प्रत्याख्यानसंज्ञा भवत्यत्रापि तादत्तिाच्छब्यमिति । तथा संयमेन सहकी- भूय संज्वलंति संयमो वा ज्वलन्येपु सस्विति वा संज्वटनाः क्रोधमानमाया- लोभा इति । आयाः सम्यत्स्वसंयमघातिनः, द्वितीया देशसंयमघातिनः, गृतीयाः संयमघातिनः, चतुर्थाः, यथाख्यातसंयमघातिन इति ॥ १९१ ॥ नोकपायभेदान्प्रतिपादयन्नाह;- इत्थीपुरिसणउंसयवेदा हास रदि अरदि सोगो य । भयमेतोय दुगंछा णवविह तह णोकसायभयं तु ॥१९२॥ स्त्रीपुरुपनपुंसकवेदाः हासो रतिः अरतिः शोकश्च । भयमेतस्मात् जुगुप्सा नवविधस्तथा नोकपायभेदस्तु ॥१९२॥ टीका-स्तृणाति छादयति दोषैरात्मानं परं च स्त्री । पुरोप्रकृष्ट कर्मणि शेते प्रमादयति तानि करोतीति वा पुरुषः न पुमान न खी नपुंसकं । येषां पुद्गलस्कंधानामुदयेन पुरुष आकांक्षोत्ययते तेषां स्त्रीवेद इति संज्ञा । येषामुद- येन पुदलस्कंधानां वनितायामाकांक्षा जायते तेषां पुवेद इति संज्ञा।येषों च पुगलस्कंचानामुइयेनेष्टकामिसदृशेन इयोराकांक्षा जायते तेषां नपुंसकवेद ·भवति तेषां तैरश्चमानुपदेवायूंषि इति संज्ञेति । गतिर्भवः मंसार; यदुदया- दात्मा भवांतरं गच्छति सा गतियदि गतिनाम कर्म न स्यात्तदाऽगति कः स्यात् । यस्मिन् जीवभावे सत्यायुःकर्मणो यथावस्थानं शरीरादीनि कमाणि पर्याप्त्यधिकारः। M - इति संज्ञा । हसनं हासो यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन हास्यनिमित्तो जीवस्य राग उत्पद्यते तस्य हास इति संज्ञा कारणे कार्योपचारात् । रम्यतेऽनयेति रमणं वा रतिः कुत्सिते रमते येषां कर्मस्कंधानामुदयेन द्रव्यक्षेत्रकालभा- वेष रतिरुत्पद्यते तेषां रतिरिति संज्ञा । न रमते न रम्यते वा यया साऽरतिर्यस्य पुग़लस्कंधस्योदयेन द्रव्यादिष्वरतिर्जायते तस्यारतिरिति- संज्ञा । शोचनं शोचयतीति वा शोकः यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन शोकः समुत्पद्यते जीवस्य तस्य शोक इति संज्ञा । भीतिर्यस्मादिभेति वा भयं य: कर्मस्कंधैरुदयमागते वस्य भयमुत्पद्यते तेषां भयमिति संज्ञा । जगुप्सनं जगुस्सा येषां कर्मस्कंधानामुदयेन द्रव्यादिषु जुगुप्सा उत्पद्यते तेषां जुगुप्सेति संज्ञा । एवं नवविधमेव नोकपायवेदनीयं ज्ञातव्यमिति । कपायवेदनीया- ख्यभेदास्तू?मेतस्माञ्चागमाज्ज्ञातव्या इति ॥ १९२ ॥ आयुपो नाम्नश्च प्रकृतर्मेदान् प्रतिपादयन्नाहः- णिरियाऊ तिरियाऊ माणुसदेवाण होंति आऊणी। गदिजादिसरीराणि य बंधणसंघादसंठाणा ॥ १९३॥ नारकायुः तैरश्चायुः मानुपदेयानां भवंति आयूंपि । गतिजातिशरीराणि च बंधनसंघातसंस्थानानि ॥ १९३॥ टीका-नारकादिषु संबंधत्वेनायुषो भेदव्यपदेशः क्रियते नारकेषु भवं नारकायुः, तिर्यशु भवं तैरश्चायः, मनुष्येषु भवं मानुष्यायः, देवेषु भवं देवायः, एवमायूंप चत्वारि । येषां कर्मस्कधानामुदयेन जीवस्याधोगतिरव- भावेषु नरकेषु तावशीतोष्णवेदनेषु दीर्घजीवनेनाधः स्थानं भवति तेपो नार- कायुरिति संज्ञा, यां पुद्गलस्कंधानामुदयेन तिर्यडूमनुष्यस्वभवानामेव स्था - ·३०४ मूलाचार- उदयं गच्छंति स मावो यस्य पुद्गलस्कंधस्य मिथ्यात्वादिकारणे: प्राप्त. कर्मण उदयाद्भवति तस्या गतिरिति संज्ञा । सा चतुर्विधा-नरकगतिः, तिर्यग्गतिः, मनुष्यगतिः, देवगतिश्चेति । येषां कर्मस्कंधानामुदयादात्मनी नारकादिभवस्तेषां नरकगत्यादयः संज्ञाश्चतस्रो मवंति नरकादिगतिः । तदव्यभिचारिणा सादृश्येनेनैकीकृतात्मा जातिजीवानां सदृशःपरिणामः यदि जातिनामकर्म न स्यात्तदा मत्कुणा मत्कुणैवृश्चिका वृश्चिकै/हयो बाहिभिः समाना न जायेरन, दृश्यते च सादृश्यं तस्माद्यतः कर्मस्कंधाच्च याति सादृश्यं तस्य जातिरिति संज्ञा । सा च पंचविधा, एकैदियद्दीन्द्रिय- श्रीन्द्रियचतुरािंद्रियपंचेंद्रिय जातिभेदेन । यदुदयादात्मा एकेंद्रियः स्यात्तदेकें- द्रियजातिनामकर्म एवं शेषेष्वपि योज्यं । यदुदयादात्मनः शरीरनिवृतिस्त- च्छरिनाम, यम्य कर्मस्कंधस्योदयेनाहारतेज:कार्माणवर्गणापगलस्कंधाः शरीरयोग्यपरिणामः परिणता जीवेन संबध्यते तस्य शरीरमिति संज्ञा । यदि शरीरनामकर्म न स्यादात्मा विमुक्तः स्यात् । तच्छरीरं पंचविधं, औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्माणशरीरभेदेन । यदुदयादाहारवर्गत णागतपुद्गलस्कंधा जीवगृहीता रसरुधिरमांसास्थिमज्जाशुक्रस्वभावोदारिक- शरीरं भवति तदीदारिकशरीरनाम, एवं सर्वत्र यदुदयादाहारवर्गणापुद्गल- स्कंधाः सर्वशुभावयवाहारशरीरस्वरूपेण परिणमंति तदाहारकशरीरं नाम- कर्म, तथा यदुदयात्तेजसवर्गणापुद्गलस्कंधा निःसरणानिःसरणप्रकामप्राप्त- समस्तप्रत्येक स्वरूपेण भवंति तत्तैजसशरीरं नाम, तथा यदुदयादाहारवर्ग- णागतपुलस्कंधा अणिमादिगुणोपलक्षितास्तद्दौकियकं शरीरं, यदुदयात्कू- प्मांडफलताकफलतवत्सर्वकर्माश्रयभूतं तत्कार्माणाशरीरं । शरीरार्थागत- पुद्गलस्कंधानां जीवसंबंधानां यः पुगलस्कंधैः प्राप्तोदयैरन्योन्यसंश्लेषणसं- बंधो भवति तच्छरीरबंधनं नामकर्म । यदि शरीरबंधननामकर्म न स्यादा- लुकाकृतपुरुषशरीरामिव शरीर स्यात् तदौदारिकशरीरबंधनादिभेदेन पंचविध । यदुदयादोदारिकशरीराणां विवरविरहितान्योन्यप्रवेशानुप्रवेशेन- ·दोपो यस्य कर्मण उदयनौदारिकशरीरपरमाणवोऽन्योन्यं बंधमागच्छंति वति तत्संस्थानमिति महान्भेदो यत । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यमिति ॥ १९३ ॥ पर्याप्त्यधिकारः . कत्वापादनं भवति तत्संयातनाम । यदि संघातनामकर्म न स्यात्तिलमोदक इव जीवशरीरं स्यात् । तच्चौदारिकशरीरसंघातादिभेदेन पंचविधं । यदु- दयादौदारिकादिशरीराकृतेनिर्वतिर्भवतितत्संस्थाननाम, येषां कर्मस्कंधा- नामुदयेन जातिकर्मोदयपरतंत्रेण शरीरस्य संस्थानं क्रियते तच्छरीरसं- स्थानं । यदि तन्न स्याज्जीवशरीरमसंस्थानं स्यात् । तञ्च पोढा विभज्यते-समचतुरस्रसंस्थाननाम, न्यग्रोधपरिमंडलसंस्थाननाम, साति- शरीर संस्थाननाम, वामनसंस्थाननाम, कुजसंस्थाननाम, हुंडक- संस्थाननाम । समचतुरस्रं समचतुरस्रमिव विभक्तमित्यर्थः । न्यग्रोधो वृक्षस्तस्य परिमंडलमिव परिमंडलं यस्य तन्योयोधपरिमडलं नाभेरूर्व सर्वावयवपरमाणुबहुत्वं न्यग्रोधपरिमंडलमिव न्यग्रोधप- रिमंडलशरीरसंस्थानमायतवृत्तीमत्यर्थः । साति वाल्मीक शाल्मलिर्वा तस्य संस्थानमित्र संस्थानं यस्य तत्सातिशरीरसंस्थानं नाभेरधोवयवानां विशालत्वमूर्ध सौम्यं । कुब्जस्य शरीरं कुञ्जशरीरं तस्य संस्थानमिव संस्थानं यस्य तत्कुब्जशरीरसंस्थानं यस्योदयेन शाखानां दीर्घत्वं भवति तत्कुब्जशरीरसंस्थाननाम । वामनस्य शरीरं वामनशरीरं तस्य संस्थान वामनशरीरसंस्थान नाम यस्योदयात् शाखानां ह्रस्वत्वं कायस्य च दीर्घत्वं भवति । विषमपाषाणभृताद्रिरिव विषम हुढं यस्य शरीरं तस्य संस्थानमिव संस्थानं यस्य तर्बुडकशरीरसंस्थानं यस्योदयेन पूर्वोक्तपंचसंस्थानेभ्योऽन्य- दीमत्सं संस्थानं भवति । अथ बंधनसंघातसंस्थानेषु को भेद इति चेन्नेय तदोदारिकशरीरबंधनं नाम । यस्य कर्मण उदयेनौदारिकशरीरस्कंधानां शररिभावमुपगतानां बंधननामकर्मोदयनैकवंधनद्धानामौदर्यं भवति तद- दारिकशरीरसंघांत नाम । यस्य च कर्मण उदयेन शरीररकंधानामाकृति - ·३०६ मुलावारे- - तथा:-- संघडणंगोवंगं वरुणरसगंधफासमणुपुब्बी। अगुरुलहुगुवधादं परमादमुस्सास णामं च ॥ १९४ ॥ संहननमंगोपांग वर्णरसगंधस्पर्शा आनुपूर्वी । अगुरुलघूपधाताः परयात उच्छास नाम च ॥ १९४॥ टीका-यस्योदयादस्थिसंधिवंधविशेषो भवति तत्संहननं नाम, एत- स्याभावे शरीरसंहननं न भवेत् । तत् पद्धि; वज्रर्पभनाराचसंहननं, वज्रनाराचसंहननं, नाराचसंहननं, अर्द्धनाराचसंहननं, कीलकसंहनन, असंप्राप्तामृपाटिकासंहननं चेति । अस्थिसंचयं अपभवष्टनं वज्रवद- भेयापापभः वनश्च नाराचश्च वज्रनाराची तौ दावपि यस्य शरीरसंह- ननं तवर्षभनाराचसंहननं यस्य कर्मण उद्यन वज्रास्थीनि वज्रवेष्टनेन वेष्टितानि वजनाराचेन च कीलितानि भवति । एप एवास्थिबंधो कषभ- रहितो यस्योदयेन भवति तत् द्वितीयं । यस्य कर्मण उदयेन बनविशेष- णरहितोऽस्थिबंधो नाराचकीलितो भवति तत्तृतीयं । यस्य कर्मणउदयनास्थि- संचयो नाराचेनाईकीलितो तञ्चतुर्थे । यस्य कर्मण उदयन वनास्थीनि वज्रवेष्टनेन चेष्टितानि वज्रनारादेव कीलिलानि न भवति तत्पंचमं । यस्य कर्मण उदयेनान्योन्यसंप्राप्तानि अमृपाटिका गिराबद्धानि भवति तत् षष्ठ मिति ॥ यदुइयादंगोपागविकनिष्पत्तिः तदांगोपांग नाम यस्य कर्मण उदयेनानलकवाहूरूदरनितंवोरपृष्ठशिरांस्यहावंगानि उपांगानि च मूर्द्ध- करोटिमस्तकललाटसंधिभुजकर्णनासिकानयनाक्षिकपहनुकपोलाधरोष्ठसृक्- . तालुजिह्वाग्रीवास्तनच्चांगुल्यादीनि भवति । तदंगोपांग त्रिविधर्माधारि- कशरीरांगोपांग, वैक्रियकशरीरांगोपांग, आहारकशरीरांगोपांग चेति । यस्य कर्मण उदयेनौदारिकांगोपांगानि भवति तदोदारिकांगोपांग नामवमन्य- आपि योज्यम् ॥ यदयाच्छरीरे वर्णनिष्पत्तिस्तवर्णनाम स्यात्तद्भावे शरी- ·३०७ पर्याप्त्यधिकारः। मवर्ण स्यात् तत्पंचविध; कृष्णवर्णनाम, नीलवर्णनाम, रक्तवर्णनाम, हरि- तवर्णनाम, शुक्लवर्णनाम चेति । यस्य कर्मण उदयेन शरीरपुद्गलानां कृष्ण- वर्णता भवति तत्कृष्णवर्णनामेवं शेषाणामपि द्रष्टव्यं ॥ यस्य कर्मस्कंधस्यो- दयानीवशरीरे जातिप्रतिनियततिक्तादिरसो भवति तद्रस इति संज्ञा, एतस्य फर्मणोऽभावे जातिप्रतिनियतरसो न भवेत् निवादीनां प्रतिनियतरसोपलंभात्। तत्पंचविध; तिक्तनाम कटुकनाम, कपायनाम,आम्लनाम, मधुरनाम चेति । यस्य कर्मण उदयेन शरीरपुद्गलास्तिक्तरसस्वरूपेण परिणमंति तत्तिक्तनामैवं शेषाणामप्यर्थो वाच्य इति ॥ यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन जीवशरीरे जातिप्रति नियतोगंध उत्पद्यते तस्य गंध इति संज्ञा, न च तस्याभावो हत्यजादिषु प्रति- नियतगंधोपलंभात् । तत् द्विविधं सुरभिगंधनामासुराभिगंधनाम चेति । यस्य कर्मरकंधस्योदयेन शरीरपुद्गलाः सुरभिगंधयुक्ता भवति तत्सुरभिगंधनाम, यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन शरीरपुद्गला दुर्गधा भवति तदुर्गधनामेति ॥ यस्य कर्मस्कंधस्योदयेनजीवशरीरे जातिप्रतिनियतः स्पर्श उत्पद्यते तत्स्पर्शनाम न चैतस्याभावः सर्वोत्पलकमलादिपु प्रतिनियतस्पर्शदर्शनात्तदष्टविध; कर्कश- नाम, मृदुनाम, गुरुनाम, लघुनाम, स्निग्धनाम, रूक्षनाम, शीतनाम, उप्णनाम चेति । यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन शरीरपुद्रलानां कर्कशभावो भवति तत्क- केशनामैवं शेषस्पर्शानामप्यर्थो वाच्यः ॥ आनुपूर्य, पूर्वोत्तरशरीरयोरंतराले एकद्वित्रिसमयेषु वर्तमानस्य यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन जीवप्रदेशानां विशिष्टः संस्थानविशेषो भवति तदानुपूर्यं नाम, न च तस्याभावो विग्रहगतो जातिप्र- तिनियतसंस्थानोपलंभात् उत्तरशरीरग्रहणं प्रति गमनोपलंभात् । तच्चतुर्विध; नरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्य, तिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्व्य, मनुष्यगतिप्रायोग्यानु- पूर्व्य, देवगतिप्रायोग्यानुपूर्वी चेति । यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन नरकगति गतस्य जीवस्य विग्रहगतो वर्तमानस्य नरकगतिप्रायोग्यसंस्थानं भवति तन्नरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्य नामैवं शेषाणामप्यर्थो वाच्य इति ॥ यस्य कर्म- । स्कंधस्योदयाजीवोऽनंतानंतपुद्गलपूर्णोऽयःपिंडवगुरुत्वान्नाधः पतति न ·मलाचारे- चातूलवल्लघुत्वादृष्वं गच्छति तद्गुगलघुनाम ॥ उपत्य घात उपघात- यस्योदयात् स्वयंकृतोद्रधनमरुत्पतनादिनिमित्त उपधातो भवति तदुपघात- नाम, अथ वा यत्कर्म जीवस्य स्वपीडाहेतूनवयवान्महाशृंगलाघातानुद- रादीन करोति तदुपघातं परेषां घातः परपातः यस्य कर्मण उदयात्पर- धातहेतवः शरीरपुद्गलाः सर्पदंष्ट्रावृश्चिकपुरछादिभवाः परशखाथापाता वा भवति तत्परपातनाम ॥ उसनमुच्छासः यस्य कर्मण उदयेन जीव उच्छासनिःश्वासकायोत्पादनसमर्थः स्यात्तदुच्छासनिःश्वासनाम । अयं नामशब्दः सर्वत्राभिसंवध्यत इति ॥ १९४॥ तथा:- आदाबुजोदविहायगइजुयलतस सुहुमणामं च । पजतसाहारणजुग थिरसुह मुहगं च आदेजं ॥१९५॥ अथिरअसुहदुव्मगयाणादेज दुस्सरं अजसकित्ती। सुस्सरजसकित्ती विय णिमिणं तित्थयरणामयादा१९६ आसपोद्योतविहायोगतियुगलप्रसाः सूक्ष्मनाम छ । पर्यानसाधारणयुगं स्थिरंशुमं सुभगं च आदेयं ॥ १९५ ॥ । अस्थिराशुभदुर्भगा अनादेयं दुःस्वरमयशस्कीतिः । मुस्वरयशःकीतिरपि च निर्माण तीर्थकृत्वं नाम हाव- त्वारिंशत् १९६० टीका-आतपनमातपः यस्य कर्मरकंधस्योदयेन जीवशरीर भातपो भवति तदातापननाम, न च तम्यामावः सूर्यमंडलादिषु पृथिवीकायिक- तापोपलंभात् ॥ उद्योतनमुयोतः यस्य कर्मरकंथायोदयाजीवशीर उपोत 1 संस्कृतीकाया लिरीकास्तके "लिमि" इदस्य सादा " CARRA मुटा। निमामि गोवा "निनांग"मितिमाहवासियमविदर।

·तेपामागतानां पुद्गलस्कंधानां खलरसपर्यायैः परिणमनशक्तिराहारपर्याप्तिः। यस्तिलतेलसमानं रसभागं रसरुधिरवसाशुकादिव्यं तदवयवपरिणमन- शक्तिनिष्पत्ति: शरीरपर्याप्तिः साहारपर्याप्तः पश्चादतर्महून निष्पद्यते । योग्यदेशस्थितरूपादिविशिष्टार्थग्रहणशक्तनिष्पत्तिरिन्द्रियपर्याप्तिः सापि ततः पश्चादंतमुहर्तादुपजायते न चेंद्रियनिष्पत्तो सत्यामपि तस्मिन् क्षणे बाह्यार्थज्ञानमुत्पद्यते तदा तदुपकरणाभावात् । उच्छासनिःसरणशक्तनिष्प- तिरानपानपर्याप्तिरेषापि तदंतर्मुहूर्त्तकाले समतीते भवति ।भापावर्गणाया- चतुर्विधभाषाकारपरिणमनशक्ते. परिसमाप्ति पापर्याप्तिरेपापि पश्चादंत- पर्याप्त्यधिकारः। ३०९ उत्पयते तदुद्योतनाम, न चास्याभावः चन्द्रनक्षत्रादिमंडटेषु सद्योतादिषु च पृथिवीकायिकशरीराणामुद्योतदर्शनात् ॥ विहाय आकाशं विहायसि गतिर्विहायोगतियेषां कर्मस्कंधानामुदयेन जीवस्याकाशे गमनं तदिहायोग- तिनाम, न चास्याभावो वितस्तिमात्रपादजीवप्रदेशैभूमिमवगाह्यसकलजीव- पदेशानामाकाशे गमनोपलंभात्, तत् विविधं प्रशस्तविहायोगतिनामाप्रश- स्तविहायोगतिभेदेन; यस्य कर्मण उदयेन सिंहकुंजरहंसवृषमादीनामिव प्रशस्ता गतिर्भवति तत्प्रशस्तविहायोगतिनाम ॥ यस्य कर्मण उदयेनोष्ट्र- शृगालभ्वादीनाभिवाप्रशस्ता गतिर्भवति तदप्रशस्तविहायोगतिनाम ॥ यस्य कर्मण उदयेन जीवः स्थावरेपूत्पद्यते तत्स्थावरनामान्यथा स्यावराणाम- भावः स्यात् । यस्य कर्मण उदयादन्यवाधाकरशरीरेपूत्पद्यते जीवस्तद्वादर- नामान्यथाऽप्रतिहतशरीरा जीवाः स्युः ॥ यस्य कर्मण उदयेन सूक्ष्मेषत्पद्यते जीवस्तत् सूक्ष्मशरीरनिवर्तकं ॥ यदुदयादाहारादि षट्पर्याप्तिनिवृत्तिस्त पर्याप्तिनाम । तत् पडिधं तद्यथा,--शरीरनामकर्मोदयात्पुदलविपाकिन आहारवर्गणागतपुद्गलस्कंधाः समवेतानंतपरमाणुनिष्पादिता आत्मावष्टब्ध- क्षेत्रस्थाः कर्मस्कंधसंबंधतो मूर्तीभूतमात्मानं समवेतत्वेन समाश्रयंति साच नातमुहूर्तमंतरेण समयेनैकेन जायते शरीरोपादानात्प्रथमसमयादार- भ्यांतर्मुहूर्त्तनाहारपतिनिध्पायते खलभागं तिलखलोपमास्थ्यादिस्थिराव- ·मूलाचारे- मुंह दुपजायते । मनोवर्गणाभिनिष्पन्नद्रव्यमनोवष्टंभमेदानुभूतार्थस्मरण- शक्तरुत्पत्तिर्मनःपर्याप्तिः । प्रारंभोऽक्रमेण जन्मसमयादारभ्य तासां सत्वा. भ्युपगमान्निष्पत्तिस्तु पुनः क्रमणैतासामनिप्पत्तिरपर्याप्तिः । न च पर्याप्ति- प्राणयोरभेदो यत आहारादिशक्तीनां निष्पत्तिः पर्याप्तिः प्राणत्यभिरात्मेति प्राणः। पड्डिधपर्याप्तिहेतुर्यत्कर्मतत्पयाप्तिनाम ॥ शरीरनामकर्मोदयानिवर्त्य- मानं शरीरमेकात्मोपभोगकारणं यतो भवति तत्प्रत्येकशरीरनाम । बहूनामा- त्मनामुपभोगहेतुत्वेन साधारणशरीरं यतो भवति तत्साधारणशरीरनाम ।यस्य कर्मण उदयात् रसरुधिरमेदमजास्थिमांसशुक्राणां सप्तधातूनां स्थिरत्वं भवति तस्थिरनाम । यदुदयादेतेषामस्थिरत्वमुत्तरोत्तरपरिणामो भवति तदस्थिर- नाम । यदुदयादंगोपांगनामकर्मजनितानामंगानामुपांगानां च रमणीयत्वं तच्छुभनाम, तदिपरीतमशुभनाम । यदुदयात्स्त्रीपुंसयोरन्योन्यप्रीतिप्रभवं सौभाग्यं भवति तत्सुभगनाम । यदुदयाद्रूपादिगुणोपेतोऽप्यप्रीतिकरस्तहुर्भ- गनाम । चशब्दो नामशब्दस्य समुच्चयार्थः । यस्य कर्मणः उदयेनादेयत्वं प्रभोपेतशरीरं भवति तदादेयनाम । यदुदयादनादेयत्वं निष्प्रमशरीरं तदना- देयनाम, अथवा यदुदयादादेयवाच्यं तदादेयं विपरीतमनादेयमिति । शोभनः स्वरः मधुरस्वरः यस्योदयात्सुस्वरत्वं मनोज्ञस्वरनिर्वर्तनं भवति तत्सुस्वरनाम । यदुदयात् दुःस्वरताऽमनोज्ञस्वरनिर्वर्तनं तत् दुःस्वरनाम । पुण्यगुणाख्यापनकरणं यश-कीर्तिनाम, अथवा यस्य कर्मण उदयात्सद्भूतानां च ख्यापनं भवति तद्यश-कीर्तनं नाम । तत्प्रत्यनीकमपरमयशस्कीर्तिनाम यहृदयात्सद्भूतानामसद्भूतानां चाप्यगुणानां ख्यापनं तयशस्कीर्तिनाम । नियतं मानं निमानं तत् विविध प्रमाणनिमानं स्थाननिमानं चेति यस्य कर्मण उदयेन वे अपि निमाने भवतस्तभिमाननाम, अन्यथा कर्णनयन- नासिकादीनां स्वजातिप्रतिरूपणमात्मनः स्थानेन प्रमाणेन च नियमोन स्यात् । यस्य कर्मण उदयेन परममाहत्यं त्रैलोकपूजाहेतुर्भवति तत्परमो- स्कृष्टं तीर्थकरनाम । एवं पिंडप्रकृतीनां वाचत्वारिंशन्नान एकैकापेक्षया बिनवतिर्वा भेदा भवतीति । १९५-१९६ ॥

·पर्याप्त्यधिकारः। ३११ - गोत्रप्रकृतिभेदमंतरायप्रकृतिभेदं चाह;- उच्चाणिचागोदं दाणं लाभंतराय मोगो य । परिमोगो विरियं चेव अंतरायं च पंचविहं ॥ १९७ ॥ उच्चैनीचेौनं दानं लाभांतरायो भोगश्च । परिभोगो वीर्य चैय अंतरायश्च पंचविधः ॥ १९७ ॥ टीका--गोत्रशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते; उच्चैर्गोत्रं, नीचेगोत्रं । यदु- दयालोकपूजितेषु कुलेषु जन्म तदुर्गोत्र, यदुदयादहितेषु कुलंप जन्म तन्नीचर्गोत्रं ॥ अंतरायशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते अनुग्रहार्थ स्वस्याति- सोदानं तस्यांतरायः दातृदेयादीनामंतरायो दानांतरायः, । लाभ: ममीप्सितवस्तु तस्यांतरायो लाभांतरायः, सफद्धज्यते भोगस्तस्यांतरायो भोगांतरायः, पुनर्भुज्यते परिभोगस्तस्यांतरायः परिभोगांतरायः, वर्यिः शक्तिरुत्साहस्तस्यांतरायोवीयाँतरायः । दानादिपरिणामव्याधातहेतुत्वात् तव्यपदेशः। यदुदयाहातुकामोऽपि न ददाति, लब्धुकामोऽपि न लभते, भोक्तुमिच्छन्नपि न भुक्ते, उपभोक्तुमभिवछिन्नपि न परिऍक्ते, उत्सहितुका- मोऽपि नोत्सहते। इत्येवमंतरायः पंचविधो भवति उत्तरप्रकृतिभेदेन ॥१९७१ एवमुत्तरप्रकृतिभेदोष्टचत्वारिंशच्छतं भवति ।। प्रकृतिस्वामित्वं प्रतिपादयन्नाहा--- सयअडयालपईणं बंध गच्छति वीसअहियसर्य। सच्चे मिच्छादिठी बंधदि नाहारतित्थयरा ॥ १९८ ।। शताष्टचत्वारिंशत्प्रकृतीनां बंध गच्छति विधात्यधिकशतं । सर्या मिथ्यादृष्टि बनाति नाहारतीर्थकराः ॥ १९८ ॥ टीका-अष्टचत्वारिंशच्छतप्रकृतीनां मध्ये शतं विंशत्युत्तरं बंधमक- तयो भवंति, अष्टाविंशतिरबंधप्रकृतयः । पंच शरीरबंधनानि पंच शरीरसं- ·marAwA ॥ ३१० मूलाचारे- र्मुहूर्तादुपजायते । मनोवर्गणाभिर्निष्पन्नद्रव्यमनोवष्टंभभेदानुभूतार्थस्मरण- शक्तरुत्पत्तिर्मनःपर्याप्तिः । प्रारंभोऽक्रमेण जन्मसमयादारभ्य तासां सत्वा- भ्युपगमानिष्पत्तिस्तु पुनः क्रमणेतासामनिप्पत्तिरपर्याप्तिः । न च पर्याप्ति- प्राणयोरभेदो यत आहारादिशक्तीनां निष्पत्तिः पर्याप्तिः प्राणायेभिरात्मेति प्राणः । पड्डिधपर्याप्तिहेतुर्यत्कर्मतत्पयाप्तिनाम ॥ शरीरनामकर्मोदयान्निवर्त्य- मानं शरीरमेकात्मोपभोगकारणं यतो भवति तत्प्रत्येकशरिनाम । बहूनामा- स्मनामुपभोगहेतुत्वेन साधारणशरीरं यतो भवति तत्साधारणशरीरनाम ।यस्य कर्मण उदयात् रसरुधिरमेदमज्जास्थिमांसशुक्राणां सप्तधातूनां स्थिरत्वं भवति तस्थिरनाम । यदुदयादेतेषामस्थिरत्वमुत्तरोत्तरपरिणामो भवति तदस्थिर- नाम ! यदुदयादंगोपांगनामकर्मजनितानामंगानामुपांगानां च रमणीयत्वं तच्छुभनाम, तद्विपरीतमशुभनाम । यदुदयात्स्त्रीपुंसयोरन्योन्यप्रीतिप्रभवं सौभाग्यं भवति तत्सुभगनाम । यदुदयाद्रूपादिगुणोपेतोऽप्यप्रीतिकरस्तदुर्म- गनाम । चशब्दो नामशब्दस्य समुच्चयार्थः । यस्य कर्मणः उदयेनादेयत्वं प्रभोपेतशरीरं भवति तदादेयनाम। यदुदयादनादेयत्वं निष्प्रभशरीरं तद्ना- देयनाम, अथवा यदुदयादादेयवाच्यं तदादेयं विपरीतमनादेयमिति । शोभनः स्वरः मधुरस्वरः यस्योदयात्सुस्वरत्वं मनोज्ञस्वरनिर्वर्तनं भवति तत्सुस्वरनाम । यदुदयात् दुःस्वरताऽमनोज्ञस्वरनिर्वर्त्तनं तत् पुःस्वरनाम । पुण्यगुणाख्यापनकरणं यश कीर्तिनाम, अथवा यस्य कर्मण उदयात्सद्भूतानां च ख्यापनं भवति तद्यशाकीर्तनं नाम । तत्प्रत्यनाकमपरमयशस्कीर्तिनाम यदयात्सद्भूतानामसद्भूतानां चाप्यगुणानां ख्यापनं तदयशस्कीर्तिनाम । नियत मानं निमानं तत् विविध प्रमाणनिमानं स्थाननिमानं चेति यस्य कर्मण उदयेन द्वे अपि निमाने भवतस्तन्निमाननाम, अन्यथा कर्णनयन- नासिकादीनां स्वजातिप्रतिरूपणमात्मनः स्थानेन प्रमाणेन च नियमोन स्यात् । यस्य कर्मण उदयन परममाहत्यं त्रैटोकपूजाहेतुर्भवति तत्परमो- त्कृष्टं तीर्थकरनाम । एवं पिंडप्रकृतीनां वाचत्वारिंशन्नान एकेकापेक्षया विनवतिर्वा भेदा भवंतीति ॥ १९५-१९६॥

·तयो भवंति, अष्टाविंशतिरबंधप्रकृतयः। पंच शरिबंधनानि पंच शरीरसं- - टीका--अष्टचत्वारिंशच्छतप्रकृतीनां मध्ये शतं विंशत्युत्तरं बंधप्रक- पर्याप्त्यधिकारः। गोत्रप्रकृतिभेदमंतरायप्रकृतिभेदं चाह;- उच्चाणिचागोदं दाणं लाभतराय मोगोय। परिमोगो विरियं चैव अंतरायं च पंचविहं ॥ १९७ ॥ उच्चैनांचोत्रं दान लाभांतरायो भोगच । परिभोगोघीय चैव अंतरायश पंचविधः ॥ १९७" टीका--गोत्रशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते; उच्चैर्गोत्रं, नीचेगो । यदु- दयाहोकपूजितेषु कुलेषु जन्म तदुर्गोत्र, यदुदयादहितेष कुलेषु जन्म तन्नीचेोत्र ॥ अंतरायशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते अनुग्रहार्थ स्वस्याति- सर्गोदानं तस्यांतरायः दातृदेयादीनामंतरायो दानांतरायः, । लामः मीसितवस्तु तस्यांतरायो लाभांतरायः, सकृद्धज्यते भोगस्तस्यांतरायो भोगांतरायः, पुनर्भुज्यते परिभोगस्तस्यांतरायः परिभोगांतगयः, वीर्यः शक्तिरुत्साहस्तस्यांतरायोवीर्यातरायः । दानादिपरिणामव्याघातहेतुत्वात् तद्रव्यपदेशः । यदुदयाहातुकामोऽपि न ददाति, लब्धुकामोऽपि न लभते, भोतुमिच्छन्नपि न भुंके, उपभोनुमभिवांछन्नपि न परिभुक्त, उत्सहितुका- मोऽपि नोत्सहते। इत्येवमंतरायः पंचविधो भवति उत्तरप्रकृतिभेदेन ॥१९७१ एवमुत्तरप्रकृतिभेदोष्टचत्वारिंशच्छतं भवति ॥ प्रकृतिस्वामित्वं प्रतिपादयन्नाह;- सयअडयालपईणं बंधं गच्छति वीसअहियसयं। सव्वे मिच्छादेिही बंधदि नाहारतित्थयरा ॥ १९८ ॥ शताष्टचत्वारिंशत्प्रकृतीनां बंध गच्छति विशत्यधिकशतं । सर्वा मिथ्याष्टिः वनाति नाहारतीर्थकराः । १९८ ॥

·३१२ मूलाचरे- Pro wwwwwwwwwnamannaam - धातानि चत्वारो वर्णाः चत्वारो रसाः एको गंधः सप्त स्पशी सम्यक्त्वस- म्यदिथ्यावे द्वे इत्येवमष्टाविंशतिः । एताभ्यः शेषाणां प्रकृतीनामाहारद्वय- तीर्थकररहितानां सप्तदशाधिकं शतं मिथ्यादृष्टिवनाति । एतासां मिथ्यादृ- टिस्वामीति । तीर्थकरं सम्यक्त्वेन आहारद्वयं च संयमेनातो न मिथ्याधि- नाति, आहारकाहारकांगोपांगतीर्थकरनामानीति ॥ १९८॥ सासादनानिां बंधप्रकृतीः प्रतिपादयन्नाहा पन्जिय तेदालीसं तेवण्णं चेव पंचवण्णं च । बंधइ सम्मादिट्ठी दु सापओ संजदो तहा चेव ।। १९९।। चर्जयित्वा त्रिचत्वारिंशत् त्रिपंचाशत् चैव पंचपंचाशय । बनाति सम्यग्दृष्टिस्तु प्रावकः संयतस्तथाचैव ।। १९९ ॥ टीका-चब्देन सूचिताः सासादनसम्यग्दृष्टिमिथ्यादृष्टयोर्वधप्रकृती- स्तावनिरूपयामः-मिथ्यात्वनपुंसकवेदनरकायुर्नरकगत्येकदिनिचतुरिदिय- जातिहुंडसंस्थानासंप्राप्तासपाटिकासंहनननरकगतिप्रायोग्यानुपू-तपरथावर- सूक्ष्मापर्याप्तकसाधारणशरीरसंशकाः षोडश प्रकृतीस्त्यात्वा शेषा मिथ्याह- टिबंधप्रकृतीरकोत्तरशतं सासादनसम्यग्दृष्टिवनातीति । सम्यस्मिथ्याधिःसम्य- रदृष्टिबंधप्रकृतीस्तीर्थकरदेवमनुष्यायूरहिताश्चतुः सप्ततिसंख्याका बधातीति, निद्रानिद्रामचलाप्रचलात्यानगृझ्यनंतानुबंधिकोधमानमायालोमस्रीवेदतिय- गायुस्तियंग्गतिमध्यमचतुः संस्थानमध्यमचतुः संहननतिर्यग्गतिप्रायोग्या- नुपयोथोताप्रशस्तविहायोगति दुर्भगदुःस्वरानादेयनीचर्पोत्रसंज्ञकाः पंच- विंशतिप्रकृतीः परिदत्य तीर्थकरसहिताः सासादनबंधप्रकृतीर्वासप्तसप्त- तिरसंयतसम्यादृष्टिनाति । अप्रत्याख्यानावरणकोधमानमायालोममनुष्य- गत्यौदारिकशरीरांगोपांगमनुष्यायुर्ववर्षमनाराचसंहननमनुष्यगतिमायोग्या- नुपूय॑नानी दशमकृती: परिष्त्य शेषा असंयतसम्यग्दृष्टिबंधकृतरित्रपंचा- शदहिततीर्थकराहारद्वयसहितमिध्यादृष्टिप्रकृती सप्तपष्टिसंज्ञकाः संपता- ·व्याख्यातः प्रकृतिबंधविकल्पः, इदानी स्थितिबंधविकल्पो वनभ्यः, सा. पर्याप्यधिकारः। ३१३ संयतो वनाति । प्रत्याख्यानावरणक्रोधमानमायालोभसंज्ञकाश्चतस्रः प्रकृती: परिहत्य शेषाः संयतासंयतबंधप्रकृतीः पंचपंचाशद्रहितमिथ्याहाटबंधप्रकृ- ती तीर्थकराहारद्वयबंधसहिताः पंचपष्टिप्रकृतीः प्रमत्तसंयतो वध्नाति । तथा तेनैव प्रकारेणाप्रमत्तादीनां बंधप्रकृतयो द्रष्टव्यास्तद्यथाअसद्देद्यारति- शोकास्थिराशुभायशस्कीतिसंज्ञकाः पट् प्रकृतीः परिहत्य शेषा अप्रमत्तो वनातीति । अप्रमत्तप्रकृतीस्त्यक्तदेवायः प्रकृतीरष्टापंचाशत्संज्ञका अपूर्वकरणो वनातीति । ता एव निद्राप्रचलारहिताः पटपंचाशत्प्रकृतीः स एवापूर्वकर- णसंख्यातभागेषु वनाति तत ऊर्ध्वं संख्येयभागे पंचेंद्रियजातिक्रियिका- हारतजसकार्मणशरीरसमचतुरस्रसंस्थानवेक्रियकाहारकशरीरोगोपांगवर्णगंध- रसस्पर्शदेवगतिदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यागुरुलघूपघातपरघातोच्छ्वासविहायो- गतित्रसवादरपर्याप्तकप्रत्येकशरीरस्थिरसुभगसुस्वरादेयनिर्माणतीर्थकरार-याः प्रकृतीः परिहत्य शेषाः पइिंशतिप्रकृतीः स एवापूर्वकरणो बध्नाति ततोऽनि- वृनिप्रथमभागे ता एवं प्रकृतीत्स्यरतिमयजुगुप्सारहिता द्वाविंशतिसंख्याका वनाति, अनिवृत्तिवादरस्तत ऊर्ध्व पुंवेदरहिता एकविंशतिप्रकृतीरनिवृत्ति- द्वितीयभागे वनाति ततः संज्वलनकोधरहिता विंशतिप्रकृतीस्तृतीयभागे वभाति ततः संज्वलनमानरहिता एकोनविंशतिप्रकृतीश्चतुर्थमागे वभाति तत ऊर्च मायारहिता अष्टादशप्रकृती. पंचमभागे वनाति । तत ऊर्ध्व ता एवं लोभरहिताः सप्तदशप्रकृतीः सूक्ष्मसापरायो वभाति, शानांतरायदशकदर्शन- चतुष्कोचैगोत्रयशः कीर्तिपोडशप्रकृतीमुम्वक सद्देयं द्वितीयभागे सश्मसा- परायो वनाति, तत ऊर्ध्व सातवेदनीयाख्यामेको प्रकृतिमुपशातपायक्षी- णपाययोगिकेवलिनो वर्धति । अयोगकेवली अवधको न किंचिकर्म वनातीति। १९९॥ च स्थितिदिविधोकृष्टा जघन्या च; तत्र यासौ कर्मप्रकृतीनामुनया ·३१४ मूलाचारे- स्थिति समाना तभिर्देशार्थमुच्यते,- तिण्हं सलु पढमाणं उक्करसं अंतराययस्सेव । तीसं कोडाकोडी सायरणामाणमेव ठिदी ।।२०।। त्रयाणां खलु प्रथमानां उत्कृष्ट अंतरायत्येव । त्रिंशत् कोटीकोट्यः सागरनासामेव स्थितिः॥२०॥ टीका-बयाणां प्रथमाना ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयानां सामी- प्यात्साहचर्यादा सर्वेषां प्रथमत्वमंतरायस्य च उत्कृष्टा स्थितिः सागरनाम्नां त्रिंशत्कोटीकोट्यो नाधिकाः । पंचानां ज्ञानावरणीयानां नवानां दर्शना- वरणीयानां सातवेदनीयस्यासातवेदनीयाय पंचांतरायारणां चोत्कृष्टः स्थिति- बंधः स्फुटं त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यः । एत कर्मरूपपुद्गला एतावता कालेन कर्मस्वरूपामावे क्षयमुपवतीति । २००। तथा:- मोहस सत्तरि खलु बीसं णामस्स चैव गोदस्स । तेतीसमाउगाणं उवमाओ सायराणं तु ॥२०१॥ मोहस्य सप्ततिः खलु विशतिः नामश्चैव गोत्रस्य । प्रयस्त्रिंशद आयुप उपमाः सागराणां तु ॥२०१॥ दीका-मोहस्य मिथ्यात्वस्य सागरोपमानां कोटीकोटीनां सप्ततिरु- कृष्ट स्थितिः, नामगोत्रयोः कर्मणोरुत्कृष्टस्थितिःमामराणा कोटीकोदीनां विंशतिः पूर्वोतन सागरनाम्नां कोटीकोटी इत्यनेन संबंधः । आयुपं पुनः कोटीकोटीशब्दो नास्तीति संबंधस्तयानभिधानादागमे इत्यतः सागरशन्दैन। संबंधः । कुतः पुनः सागरोपमम्हणादाइप उत्कृष्टस्थिति: उपमा सागरण प्रयधिशस्यितेः सागरेनयाविंशद्भिरपमा । तुशन्दः सर्वविशेषगरांमार्थ- ·पर्यास्यधिद्वार। ३१५ स्तयथा, सातवेदनीयतीवेदमनुष्यगतिमायोग्यानुय॑नाम्नामुत्कृष्टा स्थिति- दशसागरोपमकोटीकोश्या, पोडशकपायाणामुत्कृष्ट स्थितिबंधश्चत्वारिंश- कोटीकोश्यः सागराणां, युवेदहास्यरतिदेवगतिसमचतुरनसंस्थानववर्यमा नाराचसंहननदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यप्रशस्तविहायोगतिस्थिरसुभगशुभस्वरा- देययराः कीर्तिहगोत्राणामुत्कृष्टः स्थितिबंधः दशसागरोपमकोटीकोट्यः, नपुंसकवेदारतिशोकमयजुगुप्सानरकगतितिर्यग्गत्यकेंद्रियपंचेंद्रियनात्यौदा- रिकवेक्रिमितेजसकार्माणशतिरहुडसंस्थानोदारिकवकियिकांगोपां-गासंप्रा- पासपाटिकामहननवर्णरसगंधस्पर्शनरकगतितिर्यग्गतिमायोग्यानुपूर्व्यागुस्लधु- पघातपरपातोरछासातपोयोताप्रशस्तविहायोगतिप्रसस्थावरवादरपर्यापप्रत्ये- कशरीरास्थिराशुमधुर्भगदुःस्वरानादेयायशस्कीर्तिनाम्नां नीचेगोत्राणामु- स्कृष्टः स्थितिबंधो विंशतिसागरोपमकोटीकोट्यो नरफदेवायपोस्खय- त्रिंशत्सागरोपमाण्युत्कृष्टास्थितिः, तिर्यहनुष्यायुप उत्कृष्टा स्थिति णि पल्योपमानि दीन्द्रियन्द्रियचतुरिंद्रियजातिवामनसंस्थानकीलकसंहन- नसश्मापर्याप्तसाधारणनानामुत्यूाटस्थितिः अष्टादशसागरोमकोटीकोस्या, आहारशरीरांगोपांगतीर्थकरनामामुत्कृष्टा स्थितिः अंतःकोटीकोट्या न्यग्रो- धसंस्थाननाराचसंहननयोरुत्कृष्टस्थितिचतुर्दशसागरोपमकोटीकोट्या, कब्ज- संस्थानार्द्धनाराचसंहननयोरुत्कृष्टा स्थितिः पोटशसागरोपमकोटी- कोट्यः । सर्वत्र यावत्यः सागरोपमकोटीकोट्यस्तावति वर्षशता- न्यावाधाकर्मस्थितिः कर्मनिषेधकः, येषां तु अंतःकोटीकोट्यः स्थिति- स्लेषामर्मुहुर्त आवाधा, आयपः पूर्वकोटी त्रिभाग उत्कृष्टावाधा आवाधानां कर्मस्थितिः कर्मस्थितिकर्मनिषधक इति इयं संशिपंचेंद्रियस्योत्कृष्टा स्थिति- रेकेंद्रियस्य पुनर्मिथ्यात्वस्योत्कृष्टः स्थितिबंध एक सागरोपमं । कृपायाणा सप्त चत्वारो भागा ज्ञानावरणदर्शनावरणांतरायसातवेदनीयानामु- स्कृष्टः स्थितिबंधः सागरोपमस्यत्रयः सप्त भागाः नामगोत्रपायाणां सागरोप- मस्य दो सप्तमागो । एवं शेषाणां त्रैराशिककर्मणैकेंद्रियस्योत्कृष्टा स्थितिः .

·मुटाचार- AAAAAAAAA AMA साध्या, तस्याः संदृष्टिरेवं एवं दीन्द्रियायसं- ::: जिपंचेंद्रियपर्यतानामुत्कृष्टा स्थितिः साध्या । वीन्द्रियस्य मिथ्यात्वस्योत्कृष्टा स्थितिः पंचविंशतिः सागरोपमाणां, बींद्रियस्य पंचाशत्, चतुरिद्रयस्य शतं असंक्षिपंचेंद्रियस्य सहस्रं । तदिभागेनैव शेषकर्मणामप्यत्कृष्टा स्थितिः साध्या राशिकमेण । तेषां संदृष्टयः । २५ दीन्द्रियस्य मिथ्यात्वदीना १०० ५.२०.१५.१.. ४४ ७ ७ ७ त्रीन्द्रियस्य मिथ्या- ४००० ३०० | २00 चतुरिदिया त्वादीनां स्यमिथ्यात्व- दीनां असज्ञि २... पंचेंद्रियस्य मिथ्यात्यादीना- मुकृष्टः स्थितिबंधः । सर्वत्र चायः संख्यातभाग एवं आवाधा इति ॥ २०१॥ उत्कृष्टस्यितिबंध प्रतिपाय जघन्यस्थितिबंध प्रतिपादयन्नाह;- वारस य वेदणीए णामागोदाणमट्ठय मुहुत्ता। भिण्णमुहुत्तं तु ठिदी जहण्णं सेस पंचण्हं ॥ २०२।। द्वादश च वेदनीयस्य नामगोप्रयोरटी मुहूर्ताः। मिसमुहूर्त तु स्थितिः जघन्या पाणां पंचानो । २०२ टीका-वेदनीयस्य कर्मणो जघन्या स्थितिः दादा महाः, नाम- गोत्रयोः कर्मणोरष्टो मुहर्ताः जपन्या स्थितिः । शेषार्णा पुनः पंचाना शाना- वरणदर्शनावरणमोहनीयायुरंतरायाणा जघन्या स्पितिरंतर्मुहुनमात्रेति च । जघन्यस्थितविशेष प्रतिपादयन्नाह, पंचज्ञानायाणपतुर्दर्शनावरणटोभरा- जालनांचातगयाणा जपन्या स्थितिरन्तर्मुहूर्ना सातवेयरय दादशमार्ना यश:

·पर्याप्त्यधिकारः। ३१७ कार्यञ्चगोत्रयोरष्टौ मुहूर्ताः क्रोधसंज्वलनस्य द्वौ मासौ मानसंज्वलनस्यैक- मासः मायासंज्वलनस्यार्द्धमासः पुरुषवेदस्याप्टौ संवत्सराः निद्रानिद्रामचला- प्रचलास्त्यानमाद्धिनिद्राप्रचलाऽसातवेदनीयानां सागरोपमस्य त्रयः सप्तभागाः पल्योपमासंख्यातभागहीनाः । मिथ्यात्वस्य सागरोपमस्य सप्तदशभागाः पल्योपमासंख्यातभागहीना अनंतानुर्वध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानानां सागरो- पमस्य चत्वारः सप्तभागाः पल्योपमासंख्यातभागहीना अष्टानां नोकपायाणां सागरोपमस्य दो सप्तभागो पल्योपमासंख्यातभागहीनो नरकदेवायंपादशव- पसहस्राणि तिर्यनुष्यायुपोरंतर्मुहूर्तः नरकगतिक्रियिकशरीरांगोपांगदेवग- तिप्रायोग्यानुपूाणां सागरोपमस्य दो सप्तभागौ पल्योपमासंख्यातभागहीनो आहाराहारांगोपांगतीर्थकराणां सागरोपमाणां कोटीकोट्योऽतः कोटीकोटी शेषाणां सागरोपमस्य दो सप्तभागौ पल्योपमासंख्यातभागहीनौ । सर्वत्र जघन्या स्थितिरिति संबंधनीया । सर्वत्र चांतर्मुहूर्त्तमावाघा आवाधो नाम कर्मस्थितिः कर्मनिषेधकः । सर्वोऽयं जघन्यस्थितिबंधः सामान्यापेक्षया संज्ञिपंचेंद्रियस्यैकेंद्रियदीद्रियत्रीन्द्रियचरिंद्रियासंज्ञिपंचेंद्रियाणां सर्वक- मणां जघन्यस्थितिबंधः य एवोत्कृष्ट उक्तः स एव पल्योपमासंख्यातभाग- हीनो द्रष्टव्य इति ॥ २०२ ।। अनुभागबंधं निरूपयन्नाह;- कम्माणं जो दु रसो अज्झवसाणजणिद सुह असुहो वा बंधो सो अणुभागो पदेसबंधो इमो होइ ॥ २० ॥ कर्मणां यस्तु रस अध्यवसानजनितः शुमोऽशुभो वा । बंधः सः अनुभागः प्रदेशबंधः अयं भवति ॥ २०३॥ टीका-कर्मणां ज्ञानावरणादीनां यस्तु रसः सोऽनुभवोऽध्यवसानैः परि- णामेर्जनितः क्रोधमानमायालोभतीवादिपरिणामभावतः शुभः सुखदः अशुभः असुखदः वा विकल्पार्थः सोऽनुभागबंधः । यथा अजागोमाहिप्यादीनांक्षीण- तोत्रमंदादिभावेन रसविशेषस्तथा कर्मपुद्गलानां तीवादिभावेन स्वगतसाम- - ·३१८ मूलाचारे- यविशेषःशुभाशुभो वा यः सोऽनुभागवंधः । शुमपरिणामानां प्रकर्षभावा- च्छुभप्रकृतीनांप्रकृष्टोऽनुभवोऽशुभप्रकृतीनां निकृष्टः अशुभपरिणामानां प्रकृष्टभावादशुभप्रकृतीनां प्रकृष्टोऽनुभवः शुमप्रकृतीनां निकृष्टः । स एवं प्रकृतिवादुपपन्नो रसविशेषः द्विधा प्रवर्तते स्वमुखेन परमुखेन चैवं सर्वासा मूलप्रकृतीनां स्वमुखेनैवानुभव: उत्तरप्रकृतीनां तुल्यजातीनां परमुसे नापिआयुर्दर्शनचारित्रमोहवानां, न हि नरकायमसेन तिर्यगायुर्मनुष्या. -युर्वा विपच्यते नापि दर्शनमोहश्चारित्रमोहमसेन चारित्रमोहो वा दर्शनमो हमुखेनेति । तथा देशघातिसर्वघातिभेदेनानुभागो विविधः, देशं घातयतीति देशपाती सर्व घातयतीति सर्वघाती 1 निद्रानिद्रामचलाप्रचलास्त्यानगृद्धिप्र- चलानिद्राः चतुः संज्वलनवा द्वादश कयाया मिथ्यात्वादीनां विंशतिप्रकृती- नामनुभागःसर्वघाती ज्ञानादिगुणं सर्व घातयतीति वनदाह इव । मतिज्ञानश्रुत- ज्ञानावधिज्ञानमनःपर्ययझानावरणपंचांतरायसंज्वलनक्रोधमानमायालोभनव- नोकपायाणामुत्कृष्टानुभागबंधः सर्वघाती वा जघन्यो देशघाती साता- सातचतुगयुः सर्वनामप्रकृत्यचैनाचोत्राणामुत्कृष्टायनुभागवंधः घातिनां प्रतिभागो देशपाती घातिविनाशे स्वकार्यकरणसामाभावात् एता अधातिप्रकृतयः पुण्यपापसंज्ञाः शेषाः पुनः पूर्वोक्ता पातिसंज्ञाःपापा मव- तीति । अशुभप्रकृतीनां चत्वारि स्थानानि निकांजीरविषकाल घटानीति, शुभप्रकृतीनां च चत्वारि स्थानानि गुड़संडशर्करामृतानीति । मोहनीयांत- रायवर्जितानां पाणां कर्मणामुन्कृष्टानुमागबंधः चतुः स्थानिको जपन्यानु- भागवंधो दिस्थानिकः शेषः द्विविचतुः स्यानिकः, मोहनीयांतराययोस्क- शानुभागबंधश्चतुः स्थानिको जघन्यानुभागबंध एकस्थानिक शेपा एकद्धि- विचः स्थानिकाः । चतुर्ज्ञानावरणविदर्शनावरणपुंवेदचतुःसंज्वलनपंचा- तरायाणां सप्तदशप्रकृतीनामुन्धानुभागवंधश्चतुःस्थानिको जघन्यानुभाग- बंध एकस्थानिकः । शेषाः सर्वेऽपि केवलज्ञानावरणसातामातमिथ्यात्वदा- दशकपायानोपायचत्ररायःसर्वनामकृत्युच्चीचंगीत्राणामुत्कृष्टानुभाग- ·स्थूलाः, एकक्षेत्रावगाहवचनं क्षेत्रांतरनिवृत्त्यर्थ एकक्षेत्रे कर्मादानशक्तियुक्त- शसंग्रहः कृतस्तेनाधारनिर्देशः कृतस्तेनैकप्रदेशादिषु न कर्मप्रदेशाः प्रवर्तते पर्याप्त्याधिकारः। धश्चतुःस्थानिक जपन्यो विस्थानिकः शेषो द्वित्रिचतुः स्थानिकः । पातिनामकस्थानं नास्ति । वेदरहितानां नोकपायाणामेकस्थानं नास्ति निंबवदेकस्थानं कांजीरवत् द्विस्थानं विषवत् त्रिस्थानं कालकूटवत् चतुः स्थानं अशुभप्रकृतीनामेतत् । गुडवदेवस्थानं खंडवत् विस्थानं शर्करावत् त्रिस्थानं अमृतवत् चतुः स्थानं शुभप्रकृतीनामेतदिति । पंचशरीरपट्संस्था- नव्यंगोपांगपट्सहननपंचवर्णद्विगंधपंचरसाष्टस्पर्शागुरुलघूपपातपरघातातपो- योतनिमानप्रत्येकसाधारणस्थिरास्थिरशुभाशुभा एता प्रकृतयः पुदलवि- पाका. पुदलपरिणामिन्यो यत इति चत्वार्या!पि भवविपाकानि भवधारण- त्वाच्चत्वार्यानुपूर्व्याणि क्षेत्रविपाकानि क्षेत्रमाश्रित्य फलदानात् । शेषास्तु प्रकृतयो जीवविपाका विपरिणामनिमित्तत्वात् इति । २०३॥ अनुमागधं व्याख्याय प्रदेशबंध प्रतिपादयन्नाह;- सुहमे जोगविसेसेण एगखेत्तावगाढठिदियाणं । एक्को दु पदेसे कम्मपदेसा अर्णता दु॥२०४ ॥ सूक्ष्मा योगविशेषात् एकक्षेत्रावगाहस्थिताः। एकैकस्मिन् तु प्रदेशे कर्मप्रदेशा अनंतास्तु ॥२०४॥ टीका-मुहुमे सूक्ष्माः न स्थूलाः ओगविसेसेण योगविशेषेण मनोव- चनकायविशिष्टव्यापारात् एकखेत्तोवगाढ एकक्षेत्रावणाहिनो न क्षेत्रांतराव- गाहिनः यस्मिन्नेवात्मा कर्मादानरतस्ततः परस्मिन् क्षेत्रे ये पुद्गलास्ते इति ठिदियाणं स्थिताः न गच्छंतः एकेके दु पदेसे सर्वात्मप्रदेशेषु कम्मपदेसा कर्मप्रदेशाः ज्ञान'वरणादिनिमित्तपरमाणवः अणंता दु अनंतास्तु । सूक्ष्मग्र- हण ग्रहणयोग्यपुद्गलस्वभावानुवर्णनार्थ वर्णग्रहणयोग्याः पुद्गलाः समाः न जीवसहचरितप्रदेशे अवगाहो येषां एकक्षेत्रावगाहः, स्थिता इति क्रियात. रनिवृत्त्यर्थं स्थिता न गच्छंतः, एकैकप्रदेशे इत्यत्र वीप्सानिर्देशन सर्वात्मप्रदे- ·३२० मूलाचाः- क तहि अर्ध्वमधः स्थितास्तिर्यक्च सर्वेष्वात्मप्रदेशेषु व्याप्य स्थिता इति । कर्मग्रहणं सर्वकर्मप्रकृतिसंग्रहार्थ अनेनोपादानहेतुसंग्रहः कृतः, प्रदेशा इति पुद्गलग्रहणं तेनाकाशादिप्रदेशनिवृत्तिः । अनंतानंत इति परिमाणः अनंतर- व्यपोहाथै,तुशब्दः अनुक्तसर्वविशेषसंग्रहार्थ, न संख्येयानचासंख्येया: नाप्य- नंतास्ते युद्गलस्कंधाः किं तु अभव्यानंतगुणाः सिद्धानंतभागप्रमिताः धना- गुलस्य संख्येयभागावगाहिनः एकद्वित्रिचतुः समयस्थितिकाः पंचवर्णरसदिगं- धचतुःस्पर्शभवाः सूक्ष्मा अष्टविधकर्मप्रकृतियोग्या एकक्षेत्रावगाहिनः स्थिताः सवात्मप्रदेशेष योगवशादात्मना प्रदेशाः कर्मरूपेणात्मसास्क्रियते । अर्य प्रदेशबंधः । अथवाऽमनो योगवशादधविधकर्महेतबोऽनंतानंतप्रदेशा एकेक- प्रदेशे ये स्थितास्ते प्रदेशबंधा इति । अष्टविधकर्मयोग्यपुद्गलाना एकस- मयेन बंधनमागताना आयुभीग एकः नामगोत्रयोरन्योन्यसमोऽधिक एकतरो भाग आयुभांगात ज्ञानावरणदर्शनावरणांतरायाणां भागोऽन्योन्यसदृश एक- तरः नामगोत्रयोरेकतरभागाधिकः मोहस्य भाग आवरणांतरायैकतरमागा- दधिकः मोहमागादिनीयभागोऽधिकः । सर्वत्र आवल्याः संख्यातभागेन भागे हते यष्टब्धं तेनाधिक इति । एवं सप्तविधधकानों पड्डिधधकानो च ज्ञातव्यं । ज्ञानावरणादीनामात्मप्रदेशभाग आत्मारमेतरप्रकृतयो यावत्य- स्तावद्गारभिगच्छति ॥ २०४॥ एवं बंधपदार्थो व्याख्यातः संक्षपतः, इत उर्वमुपदशमनविधि क्षपण- विधिं च प्रपंचपन्नाहा--- मोहस्सावरणाणं सयेण अह अंतरायस्स य एव । उववजइ केवलयं पयासयं सन्यमावाणं ॥२०५॥ मोहस्यावरणयोः क्षयेण अय अंतरायस्य चैव । उत्पद्यते केवलं प्रकाशकं सर्वमायानां । २०५७ टीका-मोहस्यावरणयोरेतरायस्य चक्षयेण विनाशेनेवोत्रायते फेवलं के वलशानं प्रकाशकं सर्वभावानां सर्वद्रव्यपर्यायारिच्छेदकं अपशब्देन सूत्रेणेव- मनविधि तावत्यतिपादयामि-अनंतानुवंधिक्रोधमानमापाटोमसम्यान्व- ।

·पर्यापयधिकारः। ३२१ यत मिथ्यात्वसम्यतिथ्यात्वानीत्येताः सप्त प्रकृतीः असंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयत- प्रमत्ताप्रमत्तादीनां मध्ये कोऽप्येक उपशमयति तत्राधःप्रकृवृत्यपूर्वकरणानिकर- गानिकृत्वा अनिवृत्तिकरणकालस्य संख्येयेषु भागेषु गतेषु विशेषघातेन हन्य- मानमनंतानुबंधिचतुष्कं स्थितिसत्कर्मोपशमं याति स्वस्वरूपं परित्यज्यान्यस्य प्रकृतिस्वरूपेण स्थानमनंतानुवंधिनामुपशमः पुनरधःप्रवृत्त्यपूर्वानिवृत्तिकरणा- नि कृत्वा अनिवृत्तिकरणकालस्य संख्येयेषु भागेषु गतेषु दर्शनमोहत्रिकस्यो- दयाभाव उपशमस्तेषामुपशांतानामप्युत्कापकर्पपरप्रकृतिसंक्रमणानामस्तित्वं इति । अपूर्वकरणेनेकमपि कर्मोपशाम्यति किंवपूर्वकरणः प्रतिसमयमनंतगुणविशुद्ध्या वर्द्धमानः अंतमहत्तनैकैकस्थितिखंडकं पात- यन् संख्यातशतसहस्राणि स्थितिसंडकानि पातयति तावन्मात्राणि च स्थितिबंधापसरणानि करोति एकैकस्थितिबंधाभ्यतरे संख्यातसहस्राण्यनु- भागसंडकानि पातयति प्रतिसमयमसंख्यातगुणश्रेण्या प्रदेशनिर्जरां करोति अप्रशस्तकीशान्न वनाति तेषां प्रदेशग्रमसंख्यातगुणश्रेण्या अन्यासु प्रकृ- तिषु वध्यमानस्ततिस्तिपरि संक्रामयति । पुनरपूर्वकरणमतिक्रम्यानिवृत्तिक- रणं प्रविश्यांतर्मुहूर्त्तमात्रमनेन विधानेन स्थित्वा द्वादशानां कपायाणां नवानां नोकपायाणामंतरमंतर्मुहुर्तेन करोति । अंतरे क्षते प्रथमसमयादुपरि अतर्मुहून गन्ना असंख्येयगुणश्रेण्या नपुमंकवेदमुपशमयति ततोऽतमहत्तं गत्वा नपुंस- कवेदोपशमनविधिना स्त्रीवेदमपशमयति ततोऽतर्मुहुर्तेन तेनैव विधिना पण्णां कृपायाणां पुरुषवेदं चिरंतनसत्कर्मणा सह युगपदुपशमयति तत ऊर्ध्वं सम- योने दे आवल्यो ग वा पुंवेदनवकबंधमुपशमयति ततोऽतर्मुहूर्त गत्वा अप्रत्या- ख्यानप्रयाख्यानसंज्ञको क्रोधौ क्रोधसंज्वलन चिरंतनसत्कर्मणा सह युगप- दुपशमयति ततः समयोने दे आवल्यौ गत्वा क्रोधसंज्वलननववधमुपशम- यति ततोऽनर्मुहूर्त गत्वा अप्रत्याख्यान प्रत्याख्यानमानौअसंख्यातगुणश्रेण्या मानसंज्वलनं चिरंतनसत्कर्मणा सह युगपदुपशमयति, ततः समयोने दे आवयों गत्वा मानसंज्वलननवकबंधमुरशमयति ततः प्रतिसमयमसंख्या- ·३२२ मूलाचारे- तगुणश्रेण्या उपशमयन्नतर्मुहूर्त गत्या विकारों मायां मायासंज्वलनं चिर- तनसत्कर्मणा सह युगपदुपशमयात ततो वे आवल्यो समयोने गत्वा मायासंज्वलन नवकबंधमुपशमयति ततोऽतर्मुहूर्त गत्वा द्विप्रकार लोभ लोभ- संज्वलनेन चिरंतनसत्कर्मणा सह लोभवेदकाद्वा द्वितीयत्रिभागे सूक्ष्मा किट्टिको मुत्स्वा शेष बादरलोभं स्पर्द्धकगतं सर्वनवकवंधोच्छिष्टावलिक- वयं अनिवृत्तिचरमसमर्निवृत्तिरुपशयमति नपुंसकवेदमादि कृत्वा याव- ल्लोभसंज्वलनं एतेषामनिवृत्तेरुपशमकं भवति ततोऽनंतरसमये सूक्ष्माकिट्टि- कास्वरूपं वेदलोभं वेदयन् नयाऽनिवृत्तिसंज्ञो सूक्ष्मसापरायो भवति ततश्चा- त्मनश्चरमसमये लोभसंज्वलनं सूक्ष्मकिट्टिकावरूपं निःशेषमुपशमयति तत उपशांतकपायः वीतरागमस्थो भवति । उदयोदीरणाकर्षणोपकर्षणपर- प्रकृतिसंक्रमणस्थित्यनुभागसंघकातेविना स्थानमपि समनाम्नैप मोहनी- योपशमनविधिः इति । अथ क्षपणविधि वक्ष्ये । क्षपणं नाम अष्टकर्मणां मूलोनरभेद इति न प्रकृतिस्थित्यगुभागप्रदेशानां जीवा ज्योतिः शेपे विन्यास इति ? । अनंता- नुवंधिकोधमानमायालोममिथ्यात्वसम्यतिथ्यात्वसम्यत्वाख्याः सप्रप्तकृतीरेता अमयतसम्यग्दृष्टिः संयतासंयतः प्रमत्तसंयतोऽप्रमत्तो वा क्षपयति, किमा- मेण नेत्याह;~पूर्वमनंतानुबंधिचतुष्कं त्रीन करणान् कृत्वाऽनिवृत्तिकरणच- रणमसमयेऽक्रमेण क्षपयति पश्चात्पुनरपि त्रीन् करणान् कृत्वा अधः प्रवृत्ति- करणापूर्वकरणौ द्वावतिक्रम्यानिवृत्तिकरणकालसंख्ययभागं गत्वा मिथ्यात्वं क्षपयति ततोऽतर्मुहूत गत्वा सम्यविथ्यावं क्षपयति ततोऽतमहूत गत्वा सम्यक्त्वं क्षपयति ततोऽधः प्रवृत्तिकरणं कृत्वाऽतर्मुहनापूर्वकरणों भवति स एकमपि कर्म क्षपयति किंतु समयं प्रति असंख्येयगुणस्वरूपेण प्रदेशनिर्जरां करोति अंतर्मुहूतेनककस्थिनिसंडपातयन्नात्मनः कालाम्यंतरे असल्यातसहस्राणि स्थितिखंडकानि पातयति तावन्मात्राणि च स्थितिबंधा- पसरणानि करोति तेभ्यश्च संख्यातसहयगुणानुभागसंहकघातान करोति यत एकानुभागसंडकोत्कीर्णकालादेकस्य स्थितिसंडकोत्कीर्णकालः संख्यातगुण ·पर्याप्याधिकारः। ३२३ इति । एवंविधं कृत्वाऽनिवृत्तिगुणस्थानं प्रविश्यानिवृत्तिसंख्यातमागोऽपूर्व- करणविधानेन गमयित्वाऽनिवृत्तिकालसंख्यातिभागे शेषे स्त्यानगृद्धित्रय नरकगतितिर्यगत्येकेंद्रियद्वीन्द्रियत्रींद्रियचतुरौिद्रयजातिनरकगतितिर्यग्गति- प्रायोग्यानुपूर्व्यातपोद्योतस्थावरसूक्ष्मसाधारणसंज्ञकाः षोडशप्रकृतीः क्षपयति ततोऽतर्मुहूर्त गत्वा अप्रत्याख्यानावरणकोधमानमायालोभान क्रमेण क्षपयति स एप कर्मप्रामृतस्योपदेशः, कषायप्रामृतोपदेशः पुनः अष्टसु कपायेषु क्षीणेषु पश्चादन्तमुहूर्त गत्वा पोडशकर्माणि द्वादश वा क्षपयत्यत उपदेशौ ग्राह्यौदावयवद्यभीरुभिरिति । ततोऽनमुहूर्त गत्वा चतुर्णी संज्वलनानां नवानां नोकघायाणां अंतरं करोति, सोदयानामत- मुहूर्त्तमात्रं प्रथमस्थिति स्थापयति अनुदयानां समयोनाबलिकामात्रां प्रथम- स्थिति स्थापयति ततोतरं कृत्वाऽतर्मुहूर्त्तन नपुंसकवेदं क्षपयति ततोऽतर्मु- हूर्त ग वा स्त्रीदं क्षपयति ततोऽतर्मुहूर्त गत्वा घण्णो कपायाणां वेदं चिरं- तनसत्कर्मणा सह वेदविद्विचरमसमये युगपत् क्षपयति तत आवलीमात्र- कालं गत्वा पंवेदं क्षपयति ततोऽतर्मुहूर्तेन क्रोधसंज्वलनं क्षपयति ततोऽत- मुहूर्तेन मानसंज्वलनं क्षपयति ततोऽन्तर्भहूर्तेन मायासंज्वलनं क्षपयति तंतों ऽतर्मुहूर्त गत्वा सूक्ष्मसापरायगुणस्थानं प्रतिपाद्यते एतेषु सोऽपि सूक्ष्मसापराय- मात्मनश्चरमसमये किट्टिकागतं सर्व लोभसंज्वलनं क्षपयति ततोऽनंतरं क्षीणकषायो भवति सोऽप्यंतर्मुहुर्त गमयित्वा आत्मनो विचरमसमये निद्राप्र- चलासंज्ञके द्वे प्रकृती क्षपयति ततोऽनंतरं चरमसमये पंचज्ञानावरणचतुर्द- र्शनावरणपंचातरायाख्याश्चतुर्दश प्रकृतीः क्षपयति एतेषु विपष्टिकर्मसु क्षीणेषु सयोगिजिनो भवति ॥ २०५॥ सयोगिकेवली भट्टारको न किंचिदपि कर्म क्षपयति ततः क्रमेण विदत्य योगनिरोधं कृत्वा अयोगिकेवली भवति स यत्कर्म क्षपयति तन्निरूपयन्नाह; तत्तोरालियदेहो णामा गोदं च केवली युगवं । आऊण वेदीयं चहिं खिविइत्तु णीरओ होइ॥२०६॥ .

·- ३२४ मूलाचारे- तत औदारिकदेहं नामगोत्रं च केवली युगपत् । आयुः वेदनीयं चत्वारि क्षपयित्वा नीरजा भवति । २०६॥ टीका तत ऊर्ध्वं सयोगिकेवली औदारिकशरीरं सनिश्वास एवार्य नामगोत्रे कर्मणी आयुर्वेदनीयं च युगपत् क्षपयित्वा नरिजाः सिद्धो भवति । विशेषमाह;---अयोगिकेवली आत्मकालादिचरमसमयेऽनुदय वेदनीयदेवगतिपंचशरीरपंचसंघातपंचशरीरबंधनपटसंस्थानभ्यंगोपांगपट्सह- ननपंचवर्णद्विगंधपंचरसाष्टस्पर्शदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यागुरुलघूपधातपरपातो- च्छासद्विविहायोगत्यपर्याप्त स्थिरास्थिरशुभाशुभसुभगदुर्भगसुस्वरदुःस्वरानादे- यायश कीर्तिनिमाननीचेोत्राणि एता दासप्ततिप्रकृतीः क्षपयति ततोनंतर सोदयवेदनीयमनुष्यायुमनुष्यगतिपंचेंद्रियजातिमनुष्यगतिप्रायोग्यानुपूर्यत्र- सवादरपर्याप्तोचैर्गोत्रप्रत्येकतीर्थकरनामादेययशःकीर्तिसंज्ञकास्त्रयोदशप्रकृ- तीश्चरमसमये क्षपयति, ततो द्रव्यरूपमौदारिकशरीरं त्यक्त्वा नीरजा निर्मल: सिद्धो निर्लेपः सर्वइंदरहितोऽनंतज्ञानदर्शनसुखवीर्यसमन्वितोऽक्षयो युगप- सर्वव्यपर्यायात्रभासकोऽनंतगुणाधारः परमात्मा भवतीति ॥ २०६ ॥ इतिश्रीमदाचार्यबर्यवहरिप्रणीतमूलाचारे श्रीवमुनदिप्रणीतटी- कासहिते द्वादशोऽधिकारः। स्रग्धरावृत्तम्। वृत्तिः सर्वार्थसिद्धिः सकलगुणनिधिः सूक्ष्मभावानुत्ति-- राचारस्यात्तनीतेः परमजिनपतेः ख्यातनिर्देशरत्तेः । शुद्धक्वैिः सुसिद्धा कलिमलमधनी कार्यसिद्धिर्मुनीनां स्थेयाज्जैनेंद्रमार्गे चिरतरमवनौ वासुनंदी शुमा कः॥ इति ॥ इति मूलाचारविवृतौ द्वादशोऽध्यायः । कुन्दकुन्दाचार्यप्रणीतमूलागरा- ख्यविवृतिः । कृतिरियं वसुनन्दिनः श्रीश्रमणस्थ ।

·प्रशस्तिपाठः।
३२५
अय प्रशस्ति-पाठः।
प्रणमामि महावीर सिद्धं शुदं जिनेश्वरं ।
यस्य ज्ञानाम्बुधो भाति जगदिन्दूपमं स्थितं ॥ १ ॥
कृतात्मनो जना यब कर्म प्रक्षिप्य हेलया ।
रमन्ते मुक्तिलक्ष्मी तन्जेन जयति शासनं ॥ २॥
जयन्तु गोतमस्वामिप्रमुसा गणनायकाः ।
सूरयो जिनचन्द्रान्ताः श्रीमन्तः क्रमदेशकाः ॥ ३॥
वर्षे पडेकपंचेकपूरणे विक्रमे ननः (!)।
शुक्ले भाद्रपदे मासे नवम्यां गुरुवासरे ॥ ४॥
श्रीमढेरकाचार्यकृतसूत्रस्य सविधेः ।
मूलाचारस्य सदृत्तेदातुर्नामावली छुवे ॥ ५ ॥
अथ-
श्रीजष्पपदे दीपे क्षेत्रे भरतसंज्ञके।
कुरुजाङ्गलदेशोऽस्ति यो देशः सुखसम्पदा ॥ ६ ॥
तत्रास्ति हस्तिना नाम्ना नगरी सागरीयसी ।
शान्तिकुंवरतीर्थशा यत्रासनिन्द्रवंदिताः ॥ ७॥
विद्यते तत्समीपस्था श्रीमती योगिनीपुरी ।
या पाति पालिसाहिश्रीबहलोलाभिधो नृपः ॥ ८॥
तस्याः प्रत्याग्दिशि ख्यातं श्रीहिसारपिरोजक
नगर नगरंभादिवल्लीराजिविराजितं ॥ २॥
तत्र राज्यं करोत्येष श्रीमान कुनबखानकः ।
तथा हैबतिसानश्च दाता मोना प्रतापवान् ॥१०॥
अथ श्रीमूलसंघेऽस्मिन्नन्दिरापेऽनजानि ।
बलात्कारगणतन्त्र गच्छ, सारस्वतस्त्वभूत् ॥ ११ ॥

·३२६
मूलाचारे-
श्रीमान बभूव
तत्राजनि प्रभाचन्द्रः सूरिचन्द्रो जिताइजः ।
दर्शनज्ञानचारित्रतपोवीर्यसमन्वितः ॥ १२॥
मार्तण्डस्तत्पट्टोदयभूधरे ।
पद्मनन्दी बुधानन्दी तमश्छेदी मुनिप्रभुः ॥ १३ ॥
तत्पट्टाम्बुधिसञ्चन्द्रः शुभचन्द्रः सतां वरः ।
पंचाक्षवनदावाग्निः कपायक्ष्माधराशनिः ।। १४ ॥
तदीयपट्टाम्बरमानुमाली
क्षमादिनानागुणरत्नशाली।
भट्टारकश्रीजिनचन्द्रनामा
सैद्धान्तिकानां भुवि योऽस्ति सीमा ॥ १५ ॥
स्याबादामृतपानतृप्तमनसा यस्यातनोत् सर्वतः
कीतिर्भूमितले शशाङ्कधवला सज्ञानदानात् सतः।
चार्वाकादिमतप्रवादितिमिरोष्णांशोर्मुनीन्द्रप्रभोः
सूरिश्रीजिनचन्द्रकस्य जयतात् संघो हि तस्यानयः ॥ १६ ॥
तच्छिष्या बहुशास्त्रज्ञा हेयादेयविचारकाः ।
शमसंयमसम्पूर्णा मूलोत्तरगुणान्विताः ॥ १७ ॥
जयकीर्तिश्चारुकीर्तियनन्दी मुनीश्वरः ।
भीमसेनादयोऽन्ये च दशधर्मधरा वराः ॥ १८ ॥ युग्मं ।
अस्ति देशवताधारी ब्रह्मचारी गणाग्रणीः ।
नरसिंहोऽभिधानेन नानासन्थार्यपारगः ॥ १९ ॥
तथा भूरिगुणोपेतो भानामा महत्तमः ।
श्रीमानश्वपतिश्चान्यः मुमतिर्मुरुभक्ति-कृत् ॥ २० ॥
अन्यो नेमाभिधानाऽस्ति नेमिदमस्थस्य यः ।
परस्तीकमज्ञश्च ज्ञातयशोऽस्तमन्मथः ॥ २१ ॥

·प्रशस्तिपाठः।
३२७
भवानभोगनिर्विणस्तिहुणास्योऽपरो मतः ।
सम्यस्त्वादिगुणोपेतः कषायइववारिदः ॥ २२ ॥
ढाकाख्यो ब्रह्मचार्यस्ति संयमादिगुणालयः ।
सर्वे ते जिनचन्द्रस्य सूरेः शिष्या जयन्त्विह ॥ २३ ॥
श्रीमान् पंडितदेवोऽस्ति दाक्षिणात्यो द्विजोनमः !
यो योग्यः सूरिमंत्राय वैयाकरणतार्किकः ॥ २४ ॥
अग्रोतवंशजः साधुलवदेवाभिधानकः ।
तत्सुतो धरणः संज्ञा तद्भार्या भीपही मता ॥ २५ ॥
तत्पुत्रो जिनचन्द्रस्य पादपकंजपट्पदः ।
मीहाख्यः पंडितस्त्वस्ति श्रावकवतभावकः ॥ २६ ॥
तदन्वयेऽथ खंडेलवंशे श्रेष्ठीयगोत्रके।
पमावत्याः समाम्नाये यक्षाः पार्श्वजिनेशिनः ॥ २७ ॥
साधुः श्रीमोहणाख्योऽभूत् संघभारधुरंधरः ।
तत्पुत्रो रावणो नाम पंचाणुव्रतपालकः ॥२८॥
तस्य पुत्रो समुत्पन्नी पार्श्वचोषाभिधानको ।
कल्पवृक्षसमौ दाने जिनपादाब्जषटपदौ ॥ २९ ॥
साधोः पार्श्वस्य मार्याऽभूदाया पग्निनिसंज्ञिका ।
पद्मानघस्य पमेव सती पद्मानना मता ॥ ३०
सूहोनाम्नी द्वितीयाभूया सौभाग्येन पार्वती ।
रति रूपेण शीलेन सीता जितवती सती ॥ ३१॥
सा धन्याः सन्ति पमिन्यावयः पुत्रा हितावहाः।
रूपवन्तः कलावन्तो दयावन्तः प्रियंवदः। ३२॥
तबादः साधुभीमाख्यो निजवंशविभूषणः ।
उपार्जयति वितं यः पात्रदानाय केवलं ॥ ३३ ॥

·मूलाचार-
रुक्मिणी नामनी तस्य गेहनी शीलशालिनी।
स्ववाचा कोकिला जिग्ये कान्त्या मा सवितुर्यया ॥ ३४ ॥
चत्वारः सन्ति तत्पुत्रास्तोल्हातेजाभिधानको ।
भोजापिउराजनामानौ प्रफुल्लकमलाननाः ॥ ३५ ॥
तोल्हाख्यस्य मता भार्या नोल्हश्रीः श्रीनिवासिनी ।
सादाभिधोऽस्ति तत्पुत्रो दीर्घायुः स भवेदिह ॥ ३६ ॥
पत्नी तेजाभिधानस्य तेजश्रीर्लज्जयान्विता।
भोजाख्यस्य तथा भार्या भोजश्रीभक्तिकारिणी ॥ ३७॥
पार्वसाधोद्वितीयोऽस्ति खेतानामा तनूद्भवः ।
श्रीमानविनयसम्पन्नः सज्जनानन्ददायकः ॥ ३८ ॥
गेहिनी तस्य नीकाख्या रतिर्वा मन्मथस्य
या जिगाय स्वनेत्राभ्यां स्फुरदृभ्यां चकितां मृगीं ॥ ३९ ॥
तस्याः पुत्रोऽस्ति वीझाख्यो विद्याधारः प्रियंवदः ।
ज्ञातीनानन्दयामास विनयादिगुणेन यः ॥ ४० ॥
पार्चपुत्रस्तृतीयोऽस्ति नेमाख्यो नियमालयः ।
देवपूनादिषदमपमिनीसंडभास्करः ॥ ४१ ॥
साभूनाम्नी तु तज्जाया पलनावती सती ।
वस्तासुरजनौ तस्याः सती जनमनोहरो : ४२ ॥
पार्श्वभार्या द्वितीया या मूहोनाम्नाति तत्सुतः ।
ईश्वराहो कलावासः कलुपातमानसः ॥ १३ ॥
साधुचोषाभिधानस्य स्ववंशाम्बरमास्करः (स्वतः)।
माऊनाम्न्यास्ति सद्भार्या शीलानेककलालया॥४४॥
तस्या अट्टाहो ख्याती सत्यभूपाविभूषितौ ।
लक्ष्मीवतो महान्ती तो पात्रदानरतो हितो॥४५॥

·प्रशस्तिपाठः।
३२९
wwwvv
wwwww civray
wwwwwwwww
तयोरायोऽस्ति संघेशो नृसिंहः पद्मसिंहकः ।
चकार नेमिनाथस्य यात्रा यो दुःखहारिणी । ४६ ।।
तत्कलत्रं लसद्गात्रं पद्मश्री म कामदं ।
गृहे पाने समायाते यदानन्दयते चिरं ॥ ४७ ॥
तस्य पुत्रास्त्रयः सन्ति दीर्घायुषो भवन्तु ते ।
हेमराजो गजमल्लोऽपरः श्रवणसंज्ञकः ।। ४८॥
चोपापुत्रो द्वितीयोऽस्ति रूल्हानाभा गुणाकरः ।
रूल्हश्रीमहिला तस्य देवराजाख्य अंगजः ॥ ४९ ॥
एतैः श्रीसाधुपार्श्वस्य चोपाख्यस्य च कायजैः ।
वसद्भि झणूस्थाने रम्ये चैत्यालयैर्वरैः ॥ ५० ॥
चाहमानकुलोत्पन्ने राज्यं कुर्वति भूपतः ।
श्रीमत्समसखानाख्ये (1) न्यायान्यायविचारके ॥५१॥
सूरिश्रीजिनचन्द्रस्य पादपंकजषट्पदे ।
साधुभीमादिभिः सर्वेः माधुवमादिभिस्तथा ॥ ५२ ॥
कारितं श्रुतपंचम्यां महदुद्यापनं च तेः ।
श्रीमदेशवताधारिनरसिंहोपदेशतः ॥ ५३॥ चतुष्कलं ।
तदा तैर्जिनबिम्बानामभिषेकपुरस्सरा ।
कारितार्चा महाभक्त्या यथायुक्ति च सोत्सवा ॥ ५४॥
गारकलशादीनि जिनावासेषु पचसु ।
क्षिमानि पंच पंचैव चैत्योपकरणानि च ॥ ५५ ॥
एतच्छास्त्रादिभात्या तैनिदानमदायि च ।
ब्रह्मश्रीनरसिंहास्यतिहुणादियतीशिने ॥ ५६ ॥
चतुर्विधाय संघाय सदाहारश्चतुर्विधः 1 .
प्रादायोपधदानं च वस्रोपकरणादि च ॥ १७ ॥

·३३०
- मुलाचारे-
-
wrawun
AnuM
TAAR
मित्रयाचकहीनेभ्यः प्रीतितुष्टिकृपादि च ।
दानं प्रदनमित्यादि धन्यव्ययो व्यधायि ते ॥ ५८॥
इत्थं सप्तक्षेत्र्यां वपते यो दानमात्मनो भक्त्या ।
लभते तदनन्तगुणं परत्र सोऽत्रापि पूज्यः स्यात् ।। ५९ ॥
एतच्छासं लेखयित्वा हिसारादानाय्य स्वोपार्जितेन स्वराया।
संघेशश्रीपसिंहेन भत्या सिहान्ताय श्रीनरांय प्रदनं ॥ ६॥
यो दत्ते ज्ञानदानं भवति हि स नरो निर्जराणां प्रपूज्यो,
भुक्त्वा देवागनाभिविषयसुखमनुप्राप्यमानुष्यजन्म ।
मात्वा राज्यस्य सौख्यं भवतनुप (?) सुसान्निापूहीकृत्य चित्तं,
लात्वा दीक्षां च बुवा श्रुतमपि सकलं ज्ञानमन्त्यं लभेत॥६॥
ज्ञानदानाद्ववेज्ञानी सुखी स्याद्भोजनादिह ।
निर्भयोऽभयतो जीवो नीरुगोषधदानतः॥६२॥
धर्मतः सकलमंगलावली धर्मतो भवति मुंडकेवली।
धर्मतो जिनसुचक्रभृगली नाथतदिषुमरसो नरो बली॥६३ ॥
ज्ञात्वति कुर्वन्तु जनाः सुधर्म सदैहिकाममिकसोस्यकामाः।
देवार्चनादानतपोव्रतार्धान्यं न लभ्यं कृषिमन्तरेण ॥ ६४ ॥
संडेलान्वयमंडनेन्दुवदन त्वं पसंहाख्य भो,
हेमायेष्विभिरगजेतिमिमीमादिभिर्बन्धभिः ।
भाभोरुहसंडवासरमणेश्चारित्रमूडामणेः
सूरिश्री निनचन्द्रमस्य वचनानन्याश्चिरं भूतले ॥६५॥
शानं शस्त्रं पापवैरिक्षयेदः शानं नेत्रं त्वन्तरार्थप्रदृष्टो ।
शाचं पात्रं सर्वचंचगुणानां शायं तम्मायत्नतो रक्षणीयं ॥६६ ॥
श्रुत्वा शासं पापश हिनम्ति श्रुत्वा शायं पुग्यमित्र धिनोति ।
श्रुत्वा शाधं सदिवेक दधाति तस्माद्रव्यो पत्नतातद्धि पाति ॥६॥

·प्रशस्तिपाठ
३३१
wwwvivil
प
..
n
यावत्तिष्ठति भूतले सुरनदी रत्नाकरो भूधरः ।
कैलाशः किल चक्रिकारितजगद्वन्यज्ञचैत्यालयः ।
यावयोनि शशाङ्कवासरमणी प्रस्फेटयन्तौ तम-
स्तावत्तिष्ठतु शास्त्रमेतदमलं सम्पद्यमानं बुधैः ।। ६८॥
सृरिश्रीजिनचन्द्राहिस्मरणाधीनचेतसा ।
प्रशस्तिर्विहिता चासौ मीहाख्येन सुधीमता ॥ ६९ ।।
यद्यत्र क्वाप्यबद्यं स्यादर्थे पाठे मयातं ।
तदाशोध्य बुधैर्वाच्यमनन्तः शदवारिधिः ॥ ७० ॥
इति श्रीभव्यकुमुदचन्द्रस्य सूरेः श्रीजिनचन्द्रस्य पादाभोरुहषट्पदेन
पंडितश्रीमेधाविसंज्ञेन काव्यबन्धेन विरचिता प्रशस्ताप्रशस्तिः समाप्ताः ।
(इति पर्यन्तः ख-ग-पुस्तकीयः पाठः सदृशः।)
ख-पुस्तकीयपाठः-संवत् १८८७ का पोषमासे कृष्णपक्षतिथी
६ रविवासरे लिपाइत पंडितरारूपचन्द तशिष्यसदासुपलिप्यकृतं म्हात्मा
संभुराम सवाईजैपुरमध्ये । सं. १८८७ ऋषिवसुसिद्धन्दियते पोष-
मासे कृष्णपक्षे दशमीगुरुवासरे अनेक शोभाशोभिते श्रीसपादजयपुराद्वये
नगरे श्रीमन्महाराजाधिराजराजराजेन्द्रश्रीसवाई जयसिहजिद्राज्यपवर्तमाने
नानाविधिवादिवशोभिते विचित्रवेदिकान्विते में
ग--पुस्तकीयपाठः-लिषितं भाग्तीपुरवास्तव्यपंडितपुरुषोत्तमपुत्र
धाराधरसंज्ञेन ॥ छ ॥ शुभं भूयात् लेखकपाठकयोः ॥ ॥ ५॥ ॥
छ॥ शुभं भवतु ॥७॥