·१८५/
७०/६
संस्कृत-पाठ्य-पुस्तकम्
व्याकरणोपेतम्
( सचित्रम्)
षष्ठीणिछात्रोपयागि
प्रथमो भागः
प्रकाशक
रामनारायण लाल
पब्लिशर और बुकसेलर
इलाहाबाद
दशमावृत्ति]
१९३२
[ मूल्यम् ।

·Printed by Ramzan Ali Shah, at the National Press Allahabad ·विषय-सूची संख्या पृष्ठम् १ ३ ... ... ... 40 ... .०० प्रथमः पाठः २-द्वितीयः पाठः ३-तृतीयः पाठः ४-चतुर्थ पाठः ५-पञ्चमः पाठः ६-छात्रयोः संलापः ७-व्यायामः ८-श्राम्रवृक्षः ६-सुसन्ततिः १०-कुम्भकारः ११-सिंहः १२-पिपीलिका १३-कृषीवल: ... ... १२ ... .. ... ... ... ... ... .. २२ २४ .. १४-कूपः २६ २६ .. ... १५-सूर्यश्चन्द्रश्च १६-समयः ...

·( i ) संख्या १७-ऋतवः पृष्ठम् ३२ ००० १८-गौः .. ... ... ०७० ... ३४ २०-लौहः २१-प्रभातम् २२-राजदम्पती २३- युवराज २४-गङ्गा भागीरथी .00 ... .. .. ... .... ... व्याकरणम् १-वर्णसमानायः २-सोदाहरणः स्वरसन्धिः ३-सोदाहरणो व्यञ्जनसन्धिः ४-सोदाहरण विसर्गसन्धिः ५-पुंलिङ्गशब्दरूपाणि ६-स्त्रीलिङ्गशब्दरूपाणि ७-नपुंसकलिङ्गशब्दरूपाणि ८-सर्वनामशब्दरूपाणि ६-परस्मैपदिनो धातवः १०-आत्मनेपदिनो धातवः ... ७० ... ... ... ... EDIOAADHAmmODAYED ·श्रोः समर्पणम् तत्रभवतामिङ्गलिशस्कूलीयसंस्कृताध्यापकानां करकमलेषु पुस्तक- मिदं सादरं समर्प्यते । यतोऽस्य पुस्तकस्य साफल्यं भवतामेवा- धीनम् । नवीनरीत्या लिखितमेतत् । यद्यपि परम्परागता शिक्षणशैली अतीवोपयोगिनी सुशोभना च, तथापि सा तस्यैव विद्यार्थिनः कृतेऽस्ति यः केवलमेकमात्रस्य संस्कृतस्यैव पठने निरतोऽस्ति । किन्वाधुनिकस्कूलविद्यार्थिनामितराण्यपि शतशः कार्याणि कर्त- व्यानि भवन्तीति घयमिदं प्रारंभिकपुस्तकं यथाशक्ति सरलं मनोहरं च जीवितभाषया कृतवन्तः स्मः। बालका यथा मातापित्रादिलोकमुखाच्छावं श्रावं हिन्दीभाषायाः सहस्रशः शब्दान् शिक्षते, तच्छब्दसमुदायद्वारैव स्वकीयं मनाभावं प्रकरयितु समर्थो भवति, किन्तु तदानीं तेन हिन्दीव्याकरणस्थ नामापि न श्रुतं भवति; हिन्दीशब्दानां साधुत्वमसाधुत्वं वेत्यजाननपि ततः पूर्वमेव स स्वमातृभाषया हिन्द्या भाषणं पठनं लिखन কাহিঙ্গা। সলমনাজশাহী লাথিঙ্গালু, पुस्तकावलोकनात्, स्वाशुद्धीः सुधारितवान् । तथैव भवन्तः संस्कृताम्भाषां पाठयेयुरिति वयमाशस्महे ।

·ਦੇ, ·२ यदि व्याकरणस्यावश्यकता कुत्रापि ज्ञायेत, तर्हि तज्ज्ञा भवन्तः सुसमीचीनतया सरलया व्याख्यया तामावश्यकता पूरयितुमर्हन्ति । अत्र तु व्याकरणं संस्कृतभाषाज्ञानोपार्जनस्य साधनमात्रमेवापेक्ष्यते, न तु शुष्कव्याकरणायैव । व्याकरणसम्बन्धिना ये विषयाः पुस्तकान्ते लिखितास्ते तु सम्यक् पठनीयाः। कस्यापि विषयस्य यदा भवन्तः व्याख्या कुवीरन्, तदा संस्कृत-भाषयैव भवद्भिर्नहि भाषान्तरेण कर्तव्या। एवमनुष्ठिते भवच्छिष्याः क्रमशः सर्वा भवदुतिमवगन्तुं समर्था भविष्यन्ति । अनया रीत्या तेषां शब्दकोषः प्रसारम्प्राप्स्यति । पाठानामन्ते ये प्रश्ना लिखिताः सन्ति ते तूदाहरणार्थाः। तादृशा अन्येऽपि प्रश्नाः स्वबुद्धिकल्पिता भवद्भिरपि रचनीयाः। तेषामुत्तराणि संस्कृतभाषायामेव शिष्यैदेयानि । प्रत्येकश्छात्रः स्वकीयान्युत्तराणि दातुम्प्रोत्साहयितव्यः। तेषु केचित्प्रश्ना लेख- नीयास्तेषामुत्तराणि च लेखनीयानि यतो लेखनेऽपि बालानाम- भ्यासेा भवेत् । यदा विद्यार्थिनाऽशुद्धीः कुर्वन्ति तदेव तासां कारणं संशोधनं च देयं, विद्यार्थिभिश्च संशुद्धरूपमुच्चरितव्यम् । पूर्वा- भ्यस्ताः प्रश्ना नियतपरीक्षायां कदापि न प्रष्टव्याः, अन्यथा परीक्षावैफल्यं स्यात् । कि बहुना वित्सु।

·प्रथमः पाठः
वद
लिख
तिष्ट
वदामि।
पठामि।
लिखामि।
चलामि।
तिष्ठामि ।
वचनं वदामि।
पुस्तकं पठामि।
पत्र लिखामि।
गृहञ्चलामि।
वचनं वद
।
पुस्तः पठ
पत्र लिख
गृहं चल
अत्र तिष्ठा
अत्र तिष्ठामि

·( २ )
२
(4 नवा
HolawetawnymwayanMME
00..
संख्यावाचकानि चित्राणि
--

·द्वितीयः पाठः।
गणनां जानासि ? जानामि ।
गणय गण्यामि, शृणु।
एक, हे त्रीणि, चत्वारि, पञ्च, षट्,
सत्त, श्रष्ट, नव, दश।
इदं किम ?
इदम् एकम् फलम् ।
इमे के ? इमे द्वे नेत्रे।
इमानि कानि ? इमानि त्रीणि पुस्तकानि ।
इमानि कानि ? इमानि चत्वारि पुष्पाणि ।
इमानि कानि ? इमानि पञ्च पत्राणि ।
इमे के ?
इमे षट् पुरुषाः।
इमे के? इमे सत बालकाः।
इमाः काः ? इमा अष्ट स्त्रियः।
इमाः काः? इमाः नव बालिकाः ।
इमानि कानि? इमानि दश पाम्राणि ।
टिप्पनी+-अध्यापकरछात्रान् शिक्षयेद्यसंस्कृतभाषायां त्रीणि लिङ्गानि
भवनित । इदृशान् प्रश्नान् पृच्छेत्, येषामुत्तरवाक्येषु त्रयाणामपि लिङ्गानां
रूपाणि प्रयुक्तानि भवेयुः ।
।
BABISAUNUTRanarth

·इयं लेखनी
पत्रं पठ
तृतीयः पाठः।
इदं किम् ?
पुस्तकम् इदम्।
इयं का?
अयं कः ?
अयं पट्टः।
पुस्तकम् अानय
पुस्तकम् श्रानयामि।
पत्र पठानि।
विरम
विरमानि
पत्रं गृह्णामि।
लेखनी नयामि।
पदम् पश्य
पट्ट पश्यामि।
टिप्पनी--प्रष्टव्या ईदृशाः प्रश्ना येषु ब्रयाणामपि लिङ्गानां द्वितीयायाँ
विभक्तरेकवचनं प्रयुक्तम्भवेत् ।
पत्रं गृहाण
लेखनी नय
किमिदम् ?
को इमौ?
के इमे ?
के इमे?
चतुर्थः पाठः।
मस्तकमिदम् ।
हस्तौ इमौ।
केशा इमे।
दन्ता इमे।

·केशाः शिरोरुहः
भ्रवी
चक्षुषी
कर्णः
नासिका
प्रोष्ठ.
दन्ताः
अङ्गल्यः
हनुः
(५
Page
SEHORE
स्कन्धाः
मणिबन्धः
शरीरम् ।

·के इमे? इमे जानुनी।
के इमे?
लोचने इमे।
लोचने उन्मीलय । हस्तौ प्रक्षालय । दन्तान
मार्जय । मुखं धावस्व । केशान् प्रसाधय । भानु
पश्य प्रणम च । उपवनं गच्छ। पुष्पाणि गृहाए
गन्धं जिघ्र । फलमास्वादय । स्वच्छं जलं पिष।
पाठं शृणु।
टिप्पनी-अध्यापकश्चित्रस्थे शरीरेऽझानान्नामानि स्वच्छात्रान् पृच्छेद
बोधयेच।
अध्यापकरछात्रान् शिक्षयेद् यत् संस्कृत भाषायां त्रीशि बचनानि भवन्ति ।
तत्र प्रथम द्वितीययोविभक्त्यो िवचने रूपाणि समानानि एव ।
ईशान् प्रश्नान पृच्छेद् येषु संज्ञायाः सर्वनाम्नश्च द्विवचनम्नयुक्तम्भवेत्,
न तु क्रियायाः।
पञ्चमः पाठः।
किमिदम् ? चक्षुरिदं, मुखमिदम्, श्रोत्रमिदम्,
इयं का ? इयम् नासिका, इयं जिहवा, इयं हनुः।
इमौ कौ? इमो चरणौ, इमौ बाहू।
शिरसा नमामि ।
नासिकया जिन नासिकया जिघ्रामि ।
शिरसा नम

·( ७ )
मुखेन खाद मुखेन खादामि।
दन्तैश्चय दन्तेश्चर्वयामि।
जिहवया स्वादय जिहुवया स्वादयामि ।
गलेन निगिल गलेन निगिलामि।
हस्ताभ्यां गृहाण हस्ताभ्यां गृहणामि ।
पद्भयां चल
पद्भयां चलामि।
एवंभूतान् प्रश्नान् पृच्छेद्येषामुत्तरवाक्येषु
तृतीयाविभक्तेः त्रयाणामपि वचनानां रूपाणि विष्वपि लिङ्गषु प्रयुक्तानि
भवेयुः।
।
टिप्पनी-अध्यापक
षष्ठः पाठः।
छात्रयोः संलापः।
प्रथमछात्रः-कस्त्वम्
द्वितीयश्छात्रः-अहम् छात्रः।
प्र.-किन्नामासि?
हि०-देवदत्तनामाहम्।
प्र०-किम्पठसि ?
द्वि०-संस्कृतभाषाम् पठामि ।

·( ८) प्र०-कुत्र गच्छसि? द्वि०-पाठशालां गच्छामि । पुनद्वितीयः-भवान् कः ? प्र०-अहमपि विद्यार्थी द्वितीयः-कुत आगतः ? प्र०-स्वग्रहात् । द्वितीयः-क्व ते गृहम् । प्र०-धर्मपुरे। द्वि०-कस्मै प्रयोजनायात्रागतः ? प्र०-पठनाय। द्वि०-किं किं पठितं भवता? प्र०-हिन्दी, गणित, इतिहास, भूगोलं च पठित- वानस्मि द्वि०-पुनरिदानी किं पठिष्यति भवान् ? प्र०-याङ्ग्लभाषाम् । द्वि०-कुत्र पठिष्यसि प्र०-अत्रत्यहाईस्कूले पठिष्यामि ।

·द्वि०-स (६) हि०-कुत्र स्थास्यसि ? प्र०-छात्रालये स्थास्यामि । मुख्याध्यापकस्याधिकारेऽस्ति तेन मिलितव्यम् । प्र०-वरं सखे मिलिष्यामि। द्वि०-मित्र ! त्वमपि गच्छ, अहमपि गच्छामि, यतोऽतिकालो जातः, अतिवर्तते च पठनवेला। टिप्पनी-अध्यापक: सर्वासां विभक्तीनामेकत्रचनरूपाणि शिक्षयेत् । तत एवंभूतान् प्रश्नान् पृच्छेधचतुर्यादि-विभक्तीनामेकवचनरूपाणि उत्तर- वाक्येषु प्रयुक्तानि भवेयुः।

·( १० )
सप्तमः पाठः।
व्यायामः।
गुरुः-भो भो छात्राः व्यायामोऽपि कर्तव्यः ।
छात्राः-व्यायामात् को लाभो भवति
गुरुः-श्रायुरारोग्यं बर्द्धते ।
छात्राः-तर्हि कथं क्रियते व्यायामः ?
गुरुः-तस्यानेके प्रकाराः सन्ति ।
छात्रा:-के ते प्रकाराः?
गुरुः-धावनं, खेलनं च।
छात्राः-कदा कथं वा धावन लाभप्रदं भवति ?
गुरुः-(१) प्रातः सायं च धावनं विशेषोपकारि
भवति । भोजनानन्तरं कदापि न धावेत,
यतस्तद् धावनं रोगं करोति ।
(१) समस्थले प्रथमं शनैः शनैः किञ्चिद्
श्रः" से परे यदि अ, वर्गों का तृतीय, चतुर्थ, पञ्चम, अथवा य, र,
ल, व, ह, में से कोई वर्ण हो तो अः को "ओ" हो जाता है। जैसे-
व्यायाम:-अपि व्यायामो अपि व्यायामोऽपि । कः+लाभः =को.
लाभः । लाभः+भवति लामो भवति ।

·११ दूर धावेत, ततो धावनगति क्रमशो वर्धयेत, अन- न्तरमेवंवेगेन धावेत् यथा श्रान्तो भवेत् । छात्राः-खेलनं कदा कर्तव्यम् ? गुरुः-अध्ययनानन्तरं यदा सुसमये मित्राणि मिलेयुः तदेव यूयं कन्दुकादिभिः खेलेत । एतेन युष्माकं मनोविनोदः, शरीरपुष्टिः, पठनश्रम- शान्तिश्च भवेत् । व्यायामपुष्टगात्रस्य बुद्धिस्तेजो यशो बलम् । प्रवर्धन्ते मनुष्यस्य तस्माद् व्यायाममाचरेत् । उदाहरणार्थाः प्रश्ना:-- अत्र देशे के व्यायामाः प्रचलिताः? कोऽस्ति प्रत्येकस्य प्रयोग ? सं० पा० पु०-२ ·( १२ ) अष्टमः पाठः। श्राम्रवृक्षः। किमिदम् ? अयं वृक्षः। कोनाम वृक्षोऽयम् ? अाम्र- वृक्षोऽयम् । किं त्वया अाम्रफलमास्वादितम् ? एवम् । तानि तु स्वादूनि भवन्ति । अाम्र कठिनं बीजं भवति । यदा वयं तद् बीजं वपामस्तत एको लघुरङ्करः प्ररोहति । स एव कालेन महान वृक्षो जायते। महतस्तस्य सुवृक्षस्य शीतलच्छायामाश्रयन्ते जनाः। अाम्रो वसन्ते फुल्लति धारयति च नवानि पल्लवानि । तदैव तत्र मनोहरः पिक श्रागत्य मधुरं कूजति चूषति च रसाल-मञ्जरीम् । अन्येऽपि पक्षिण- स्तदा तत्र कलरवंकुर्वन्ति । ततः स वृक्षः फलति । सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः । यदि दैवात् फलं नास्ति छाया केन निवार्यते ॥ टिक-विशेष्यविशेषणयोलिङ्गं वचन विभक्तिश्च एकमेव भवतीत्यध्यापक- श्छात्रान् बोधयेत् । ततश्चाविशेषणपदानि पृथक कारयेत् । यदि आकार से परे विसगं हो, और विसर्ग से परे श्राकार को छोड़ कर कोई और स्वर हो तो विसर्ग का लोप हो जाता है जैसे-ततः एकः तत एक: हो गया और फिर स्वरसन्धि नहीं होती। -

·( १३ )
76.8Who
आम्रवृक्षः।

·( १४ ) नवमः पाठः। सुसन्ततिः श्रासीद् ब्रह्मस्थलं नाम पुरं, तत्र बहवो विद्वांसो ब्राह्मणा अवसन् । तेषामाश्रये काचिद् दीना विधवा ब्राह्मण्यभवत् । तस्या मातृभक्ताः सौम्याश्च पञ्च पुत्रा आसन् । ते पञ्चापि हरिदत्तशर्मण उपाध्यायात शास्त्राणि अपठन् । एकदा कोऽपि दयालुस्तपस्विनी तां ब्राह्मणीं दृष्ट्वा दयमानोऽ- पृच्छत् " ब्राह्मणि ! ते दारिद्रयं विलोक्य में हृदयं भृशं दूयते यत् सुचरित्रा भवती धनाभावेन कष्ट सहते ” इति श्रुत्वा सा उत्तरमददात् भद्र! स्वस्ति तेऽस्तु यत्त्वं दरिद्रायां मयि करुणायसे, किन्तु भवान् यथा कथयति नास्मि तादृशी निर्धना। यतो मेऽमूल्यानि पञ्च रत्नानि सन्ति ।" " अहह ! सत्यं ब्राह्मणि ? क ते तानि रत्नानि ?” इत्युक्त्वा तानि दर्शयेति प्रार्थयत । तावदेव गुरुगृहात -

·( १५ )
M
सुसन्ततिः

·(१६)
तस्याः पञ्चापि पुत्रा आगत्य मातुश्चरणाववन्दन्त ।
अब्रवीच्च सा " साधो ! पश्य पञ्चापि मम
रत्नानि ।” ततस्तानवलोक्य सोऽतुष्यत्। निःसन्देहं
सुसन्ततिः सर्वरत्नेभ्य उत्तमा।
वरमेको गुणी पुत्रो न च मूर्खशतान्यपि ।
एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणा अपि॥
टि०-अध्यापकश्छात्रान् ललकाररूपाणि शिक्षयेत् व प्रश्नांश्चैवं-
भूतान् कुर्यात् येषामुत्तरवाक्येषु लङ्लकारस्यैव क्रिया प्रयुक्ता भवेत् ।
दशमः पाठः।
कुम्भकारः।
कुम्भकारो भूमौ तिष्ठति,सदण्डेन चक्रभ्रामयति।
अतस्तभ्रमति । तस्य पावें मृद्राशिस्तिष्ठति ।
स हस्ताभ्यां मृदमदाय चक्र धरति । तया मृत्ति-
कया घटशरावादीनि भाण्डानि रचयति । ततः
सूत्रेण छित्त्वा भ्रमतश्चक्रादवतारयति । तानि घमें

·१७ )
कुरुभकार।
प

·।
( १८ )
शोषयति । शुष्काणि च तानि पवने स्थापयति ।
पर्याप्तमिन्धनं च ददाति । तत्राग्नि प्रक्षिपति ।
ततः पवनस्योर्ध्वभागम्पङ्कन लिम्पति । ततोऽग्नि-
तापेन तानि भाण्डानि पक्वतां यान्ति। ग्रीष्मे मृघटे
जलं शीतलं जायते। केचन कुलालाः क्रोडनकान्यपि
निर्मान्ति । लक्ष्मणपुरे तानि शोभनानि भवन्ति ।
यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति ।
एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥
टि-अध्यापकरछात्रान् एतादृशान प्रश्नान् पृच्छेत्-
-कस्य वस्तुनः कुम्भकारो भाण्डानि रचयति?
२-केन साधनेन ?
३ –स कस्मै प्रयोजनाय पवने भाण्डानि स्थापयति ?
४-सुक्रीडनकानि कुत्र निर्मीयन्ते ?
पुनरध्यापकः कुलालं. चक्र, दण्डं, घटादिकं च दर्शयित्वा बालकान्
बोधयेत्, एतत्सम्बन्धेऽन्यानपि प्रश्नान् पृच्छेत् ।
wod

·( १६ )
एकादशः पाठः।
सिंहः।
भारतवर्षेऽपि क्वचित क्वचितू सिंहा उपलभ्यन्ते ।
साम्प्रतमपि काठियावार-देशे यत्र तत्र कान्तारेषु
सिंहाः सन्ति । ते मृगान् व्यापाद्य भक्षयन्ति ।
रात्रावेव चाखेट ते कुर्वते। अन्येऽपि पशवो
बलीयांसो भवन्ति, किन्तु सर्वेषां चतुष्पदानां
मध्ये सिंहो बलिष्ठः । अतः स मृगेन्द्र इत्युच्यते ।
कदापि युष्माभिः सिंहनादः श्रुतः ? नहि श्रुतः।
गजादिजन्तुनादोऽपि गम्भीरतरोऽस्ति, किन्तु
सिंहनादः सर्वप्राणिनादेषु गम्भीरतमोभवति ।
सिंहस्य स्कन्धदेशे केसरा भवन्ति, अतः स
' 'केसरी" इत्युच्यते । केचन पुरुषाः केसरिणं
प्रलोभ्य पञ्जरे पालयन्ति । लोकश्च तत्र कौतुका-
वलोकनाय गच्छति ।
औ से परे कोई स्वर हो तो “औ" के स्थान में प्राव हो जाता है।
जैसे रात्री एवरात्रादेव ।
* अतिशायनविषय बोघयेत् ।

·( २० )
सिंहो मार्जारस्य सजातीयः, अतस्तादृशा एव
तस्य गुप्ता नखाः, पिङ्गले च नेत्रे ।
नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः ।
विक्रमार्जितराज्यस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥
टि.-अध्यापकः परस्मैपदात्मनेपदयोर्विवरणं कृत्वा छात्रान् सम्यगा
बोधयेत् । इदमपि च शिक्षयेद् यत् कर्मवाच्यक्रियायां नित्यमात्मनेपदं
भवति ।

·( २१ )
W
सिंहः ।

·( २२ )
द्वादशः पाठः।
पिपीलिका।
पिपीलिकां पश्यत । सर्व दिन सा परिश्रम
कुर्वती तिष्ठति । आलस्याभिभूता न भवति ।
ग्रीष्मर्तावन्नं सञ्चिनोति, यतः प्रावृषि शरदि च
सुखेनास्ते । वर्षारम्भेऽसौ स्वाण्डानि नीत्वा
कचिदुच्चस्थाने निवेशयति । युष्माभिः कदापि कीटं
कर्षन्ती पिपीलिका दृष्टा भवेत् । कतिधा सा मुहुः
पततः कीटस्य आकर्षणाय यतते । अन्ततो गत्वा
तस्याः श्रमः सफलो भवति । यूयमपि तथैव
सत्यपि विघ्नेस्वाध्यायं मास्म त्यजत, अन्तेऽवश्य
सफलमनोरथा भविष्यथ ।
गच्छन् पिपीलको याति योजनानां शतान्यपि ।
अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ॥
अध्यापकश्छात्रान् शतृप्रत्ययान्तशब्दरूपाणि बोधयेत् ।

·( २३ ) पिपीलिका।

·( २४ ) त्रयोदशः पाठः। कृषीवलः। कृषीवलः प्रातःकाले जागर्ति । बलीवर्दयोः स्कन्धे युगं निदधाति, कीलेन कीलति, ततो हल- मादाय क्षेत्रं गच्छति । तत्र नभ्या हलदण्डं युगे बध्नाति । ततः वृषभौ चालयन फालमुखेन हलेन क्षेत्रं कर्षति । स सदैव कार्यनिरतो भवति । किन्तु चातुर्मास्ये कृषको विशेषेण कृषिकर्मणि लग्नस्ति- ष्ठति । क्षेत्रं कृष्ट्वा स बीजानि वपते । बीजानि तानि तितौ मूलन्ति, प्ररोहन्ति च । अङ्कुरितंक्षेत्रं दृष्ट्वा कृषाणः प्रसन्नो जायते । यद्यनुकूलसमयः स्यात्, तर्हि मासत्रयेण प्रायः शस्यानि पच्यन्ते क्षेत्रपस्तानि लुनाति, लूनं मर्दयति, मर्दितं,' पवते, पूतं' राशीकुरुते । राशिं गृहमानयति, विक्रोणीते च सति कार्ये । बुसं पशवः खादन्ति, अन्नेनैव सर्वे मनुष्या जीवन्ति । १-तप्रत्ययो भूतेऽर्थे भवति । २-सतीति सप्तमी-(सति कार्ये, काम पड़ने पर इति हिन्दी-भाषा) १ ·( २५ ) कृषीवलः।

·( २६ ) धान्यानां संग्रहो राजन्नुत्तमः सर्वसंग्रहात् । निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात् प्राणधारणम्। टि०-पाठान्तेऽध्यापकश्छात्रान् कथयेद्यदन्न चित्रे यूयम् यद् यत् पश्यथ तत्तस्वकीयशब्णयत । विधिलिडल कारस्यार्थं च स्वशिष्यान् बोधयेत् । । चतुर्दशः पाठः। कूपः। अहो कीहङ मनोहरं दृश्यमस्य कूपस्य ! द्रष्टुमिदं को नेच्छेत् ? अयं महाकूपः प्रतीयते। एतस्योपरि घटमाक्रष्टुमरघट्टकोऽपि लग्नो दृश्यते। तत्र जल- मानेतुमागता नव स्त्रियो विद्यन्ते । एता नवापि कहार्यः प्रतिभान्ति । रज्ज्वा घटस्य कण्ठं बवा अरघट्टके तां रज्जुमवस्थाप्य एक कूपाज्जलमुद- ञ्चति । तस्याः संगिन्योऽन्यास्तिनस्तदन्तिके वर्त- मानाः घटानां बन्धने मोचने च साहाय्यं कुर्वन्ति । दक्षिणतः कूपस्य पञ्च योषितोऽवलोक्यन्ते । ततो द्वे कूपाज्जलमुत्तोलयतः। द्वे च तयोः सहायतां दत्तः।

·( २७ )
कूपः।
सं० पा० पु०-३

·( २८)
अपरा त्वेका सजलं घटमुत्थापयितुं यतते । बीनाहे
घटश्रेणिदृश्यते । तत्रैकस्मिन् घटे छिद्रमजायत ।
तस्माज्जलं च्यवते।
भारतवर्षे प्राय एको द्वौ बहवो वा कूपाः प्रति
ग्रामं भवन्ति । बहुधा कूपजलं शीतलं मिष्टं च
भवति । क्वचित् क्वचित्तारमपि । मरुदेशे विरलाः
कूपाः श्रूयन्ते। इह देशे तु धार्मिका धनिनो
ग्रामेषु नगरेषु मार्गेषु च कूपिकाः कूपान् वापीश्च
निर्मापयन्ति । निदाघकाले प्रपा अपि स्थापयन्ति
तत्र पिपासिता जना जलं पिबन्ति । निपानेषु
पशवश्चाप आचामन्ति । कृपेभ्यः कृषिसिंचनमपि
संपद्यते, येन कृषिर्बहुफला भवति ।
नितरां नीचोऽस्मीति त्वं खेदं कूपमा कदापि कृथाः।
अत्यन्तसरसहृदयो यतः परेषां गुणग्रहीतासि ॥
टि०-अध्यापकश्छायान् तुमथं च बोधयेत्, प्रश्नांश्चैतादृशान् पृच्छेद्
येषामुत्तरवाक्येषु तुमन्ताः शब्दाः प्रयुक्ताः भवेयुः ।
।
MAHARADARSHAN

·( २६ )
पञ्चदशः पाठः।
।
सूर्यश्चन्द्रश्च ।
सूर्य एकोऽग्नि गोलोऽस्ति । स प्रकाशमुष्णताञ्च
ददाति । यदि सूर्यो न भवेत्
सर्व
वस्तु तमोभूतं
शीतलं च स्यात् । बीजानि न प्ररोहेयुः, सर्वश्च
प्राणिवर्गः पृथिव्यां म्रियेत । भास्करो भगवान्
पृथ्वीतो बृहत्तरोऽस्ति, किन्तु लघुदृश्यते, यतः स
त्रिंशल्लक्षाधिकनवकोटि क्रोशार्धान् दूरेऽस्ति भूमेः।
"रविराकाशे न भ्रमति प्रत्युत भूमिभ्रमति
दर्शयति च भ्रमन्तमिव भानुम् ” इति नव्यमतम्
भूगोलः पूर्वस्याः पश्चिमां प्रत्यहमेकवारं परि-
क्रामति, इति हेतोदिनं रात्रिश्चभवति । यदाऽस्माकं
दिनं भवति तदा पृथिव्या अन्यपावें रात्रिः।
चन्द्रमा रात्रौ प्रकाशते । तस्य प्रकाशः (ज्योत्स्ना)
शीतलो भवति । स सूर्य इव दीप्तिमान् नास्ति ।
चन्द्रः स्वकीयप्रकाशेन न प्रकाशते । स स्वप्रकाश
।

·( ३० ) सूर्यत आदत्ते । पृथिवीतश्चन्द्रो लघुतरोऽस्ति । स प्रतिमासमेकथा पृथिव्याः परिक्रमणं करोति खद्योतो द्योतते तावद् यावन्नोदयते शशी । उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमाः॥ प्रश्न:-यदि कोऽपि विमानमारुह्य एकया घट्या पञ्चाशतंक्रोशार्धाऱ्या गच्छेत् तहि कतिभिर्व ः सूर्यम्प्राप्नुयात् ? षोडशः पाठः। समयः। । षष्ट्या पलैरेका घटी भवति । द्वाभ्यां घटिकाभ्या- मेको मुहुर्ता ज्ञेयः । साविघटिकाभ्यामेका घण्टा। चतुर्विशत्या घण्टाभिः षष्ट्या घटीभिर्वा अहोरात्रं भवति । सप्तभिर्दिनैः सप्ताहो भवति ।सप्ताहे-रवि. वारः, सोमवारः, मङ्गलवारः, बुधवारः, गुरुवारः, शुक्रवारः, शनिवारश्चेति सप्त दिनानि भवन्ति । चतुर्भिः सप्ताहैः प्राय एको मासो ज्ञातव्यः । ते च- चैत्रः, वैशाखः, ज्येष्ठः, पाषाढः, श्रावणः, भाद्रः, ·( ३१ ) आश्विनः, कार्तिकः, मार्गः, पौषः, माघः, फाल्गुन- श्वेति द्वादश मासाः भवन्ति । प्रतिमासं-शुक्लः कृष्णश्चेति द्वौ पक्षौ भवतः । द्वादशभिर्मासैरेक वर्ष भवति । कदापि समयं वृथा न गमयेत, यतो गतः समयः पुनर्न निवर्तते। मुहूर्तमपि जीवेत नरः शुक्लेन कर्मणा । न कल्पमपि कष्टेन लोकद्वयविरोधिना ॥ प्रश्नाः-कतिभिः पलैरेका बटी भवति ? २-वर्षे पञ्चमो मासः को नाम? ३-सप्ताहे तृतीयं किनाम ? इत्याद्यन्यानपि प्रश्नानध्यापको विद्यार्थिनः पृच्छेत् । विद्यार्थिनोपि संस्कृतभाषया उत्तरयेयुः। अध्यापको घटीयन्त्रं स्त्रविद्यार्थिनो दर्शयेत् । समयसम्बन्धिनः प्रश्नान् पृच्छेच्च। *आत्मनेपदमार्षम् ।

·३२ सप्तदशः पाठः॥ षड़ ऋतवः। चैत्र-बैशाखौ वसन्तः । ज्येष्ठाषाढौ ग्रीष्मः । श्रावणभाद्रौ वर्षा। आश्विनकार्तिको शरत् । मार्ग- पौषौ हेमन्तः । माघफाल्गुनौ शिशिरः । वसन्ते तरवः फुल्लन्ति । ग्रीष्मे सूर्यः प्रचण्डो भवति, जलमुष्णं जायते, दिवसा वृद्धि गच्छन्ति, निशाः क्षीणा भवन्ति, पवनास्तता वान्ति, क्षुद्र. नयस्तडागाश्च शुष्यन्ति । वर्षासु गर्जन्तो मेघा बारीणि वर्षन्ति । सूर्या- चन्द्रमसौ बहुधा न दृश्येते । खद्योताः प्रकाशन्ते। क्षेत्राणि शालिभिहरितानि भवन्ति । केकिनः प्रसन्नाः सन्तः केकारवं कुर्वन्ति । शरदि मेघाजलहीना विशदाच भवन्ति । निर्मल नभस्तलं श्यामलं दृश्यते। दिशः प्रसन्ना भवन्ति सुखा वायवो वान्ति । तारागणो द्योतते । नयो ।

·३३
जलाशयाश्च सर्वे स्वच्छजला भवन्ति । शैत्यं मन्द
मन्दं प्रसरति ।
हेमन्तशिशिरयोहिमं वर्धते । सूर्यस्तापेन हीनो
भवति।
काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धोमताम् ।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥

·( ३४ ) अष्टादशः पाठः। गौः। यूयं गोष्ठ-चित्रं पश्यत । हे गावौ, द्वौ तर्णको, दौ च वत्सौ चित्रिताः सन्ति । गौरस्माकं मातेव पूज्यास्ति । यततस्या दुग्धेन घृतेन च वयं जीवामः। तस्याः पुमपत्यैः कृषकाः कृर्षि कुर्वते । कृषिफलेन लोको जीवति । गौश्चतुष्पदा द्विशफा च भवति। तस्या गलतले गलकम्बलो भवति, यः “सास्ना” कथ्यते । सा बुसं(पं) घासं चसाभिलाषं भुङ्क्ते।खादनकालेऽल्प- चर्वितं खाद्यं निगिरति । अनन्तरं क्वचिदुपविशति, ततो रोमन्थायमाना अर्धनिमीलिताक्षी सुखमास्ते। किन्तया क्रियते धेन्वा या न सुते न दुग्धदा । कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न धार्मिकः ॥ टिक-चित्रेऽस्मिन् कति गावः कियन्तो वत्साः कति च तणकाः सन्ती- अध्यापको विद्यार्थिनः पृच्छेत् । १ गौः, अजा, महिषः, शकर, गवयः, मृगः, अविः, उष्ट्रः एते द्विशफाः। २ अध्यापकः स्वविद्यार्थिभ्यः शानच प्रत्ययस्य ज्ञानं दद्यात् ।

·( ३५ ) ·ऊनविंशः पाठः। अश्वः अयमश्वः कीदृक् सुन्दरो जन्तुः । अस्यास्ति शोभनं शिरो विशाले गोलाकारे च नेत्रे लम्बाय- मानं मुखम् । उत्थितौ कर्णी, तयोर्मध्ये सुशोभना शिखा, लम्बा च ग्रीवा, स्कन्धदेशे बालपंक्तिः या बालमिति कथ्यते, एकशफाः चत्वारः पादाः, चामराकृति पुच्छं च। घोटकी बलीयान् भवति । अश्ववारा एतस्य पृष्ठ मारोहन्ति । असौ गंत्री कर्षति कचिद्देशे हलमपि कृषति।संग्रामभूमौ महोपयोगीभवति यतो दूरस्था अपि वैरिणो अश्ववाराणां हस्तवर्तिन इव भवन्ति । अश्वो भारमपि वहति । भारवाही पृष्ट्यः कथ्यते । अस्यापि अशनं घासोऽस्ति । एष गौरिव रोमन्थं न वर्तयति। अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च। पुरुषविशेष प्राप्ता भवन्ति योग्या अयोग्याश्च ॥ खरः, अश्वः, अश्वतरः, गौरः, शरमः, चमरी, एते एकशफाः । । ।

·३७ ) अश्वः ।

·विंशः पाठः।
लौहः।
लौह प्राकरान्निःसार्यते। मृत्तिकया प्रस्तरेण च
मिलितो लभ्यते । लौहः तीक्ष्णाग्नितापं दत्वा
स्वच्छीक्रियते । अयञ्च इंगलैंडाख्ये देशे बाहुल्येन
लभ्यते । हिन्दुस्थानेऽपि बर्दवान-उड़ीसा-कमाऊँ-
संज्ञकेषु प्रान्तेष्वस्य खन्यः सन्ति ।
अस्माकं यावत् कार्य लौहेन चलति तावत्
केनाप्यपरेण धातुना न सिध्यति । लौहस्य
लेखन्यः, सूच्यः, छुरिकाः, कुठाराः, खनित्राणि,
लवित्राणि, अस्त्र-शस्त्रादीनि चासंख्यानि साधनानि
निर्मीयन्ते । किम्बहुना कृषकाणामनुक्षणं विना
लौह कार्यलवोऽपि नो चलति । कृषिरेव धर्न
कुबेराणां रङ्गानां च जीवनमस्ति । यदि लौहो न
स्यात् तर्हि लोको लोकोत्तरं कष्टमनुभवेत्, इति
हेतोः सर्वधातुभ्यो लौहं श्रेष्ठं वदन्ति कृतिनः
।

·( ३६ ) लौहकार ! घनहिं किं ताडयसि तापितम् ? ईदृक्तीक्ष्णमुखाग्राणामियमेव प्रतिक्रिया ॥ टि०--अध्यापक एतादृशान् प्रश्नान् पृच्छेत्- अस्मिंस्थाने कि कि वस्तु लौहनिर्मितमस्ति कस्मै प्रयोगाय च? प्रश्ना:-लौह कुत्र लभ्यते ? तस्य कानि कानि वस्तूनि क्रियन्ते ? तस्य कास्त्युपयोगिता ? इत्यायध्यापकरछात्रान् पृच्छेत् । IND एकविंशः पाठः प्रभातम् । अहो कीहङ मनोरमोऽयंप्रभातकालः। चन्द्रमाः पश्चिमायामस्तं गच्छन्नस्ति । अरुणश्च पूर्वस्यामुद्ग- च्छन् वर्तते। पक्षिणो मधुरं गायन्ति । गच्छन्ति वेतस्तत आहारान्वेषणाय। प्रभातवायुरङ्गस्पर्शेन सुखयति लोकम् । कुक्कुटास्तारस्वरेण कूजन्ति । समयोऽयमुत्थानस्य। इति शय्यां त्यक्त्वोत्तिष्ठ । ईश्वरं स्मर । शौचमुखमार्जनादि कर्म कृत्वा स्नान

·( ४० )
कुरु सन्ध्योपासनञ्च । बहिर्गच्छ। आरोग्यप्रद
प्रभातपवन सेवस्व।
पश्य भगवान् भानुः प्राचीमुखमुद्भासयन्नु-
द्गच्छति, सर्व चलोक स्वस्वकर्मकरणाय प्रेरयति।
अहोरात्रे एष एवोत्तमः कालः । इयं सरस्वती वेला,
अस्याम्बुद्धिस्स्वच्छा वर्त्तते । यत्पठ्यते तत् त्वरित
बुध्यते अभ्यस्यते च।
उदेति सविता ताम्रस्तान एवास्तमेति च ।
संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥
टि०-बाजका: प्रभातकालं वर्षयत-इत्याज्ञां गुरुर्दद्यात् । तेषां कयनं
च शृणुयात् ; कथनत्रुटिं च निरस्येत् ।
द्वाविंशः पाठः।
राजदम्पती।
गुरु:-भो भो विद्यार्थिनः ! अपि जानोथ यूयं
कस्येदमालेख्यमिति?
छात्राः-नहि भगवन् वयं नो जानीमः ।
गुरुः-तर्हि शृणुत, सावधानतया चित्रोपरि

·( ४१ ) राजदम्पती।

·( ४२ ) दृष्टिं च दत्त । चित्रेऽस्मिन् योऽयं दक्षिणतो विराजते, सोऽस्ति महाराजः पञ्चमो जार्जः । वामपावें तस्य राजमहिषी महाराज्ञी “मेरो” शोभते । दिल्ल्यां राज्याभिषेकसमयस्य चित्रमिदम् । अनयो राजदम्पत्योहृदये भारतवर्षापरि महती कृपा वर्तते, अत एव सुदूरदेशात् “ इङ्गलैण्डाख्यात् कृपया भारतीयप्रजाभ्यो दर्शनं दातुमिहागतवन्तौ। तदानीं भारतवर्षीयमहाराजेषु राजसु प्रजासु च आनन्दस्य पारावारं नासीत्।साम्राट्पञ्चम-जार्जस्य महोपकारान् वयं कदापि नो विस्मरिष्यामः । यतोऽयं प्रजानां शिक्षोन्नत्यै तदापि बहुतरं धनं दत्तवान् । प्रजाहिताय बहूनधिकारानददाच्च, अकरोच्च पुनर्दिल्ली राजधानीम् । साम्प्रतमेतस्य प्रतिनिधिः “वाईसराय " महोदयस्तत्रैव निवास करोति । पञ्चषष्ट्यधिकाष्टादशशततमे ईशवीयेऽब्दे जून- मासस्य तृतीयायां तिथौ महाराजस्यास्य जन्माभूत्

·( ४३ )
अभवच्चाभिषेको दिल्ल्यां, एकादशोत्तरैकोनविंशति-
शततमेऽब्दे दिसम्बरमासस्य द्वादश्यां तिथौ ।
इत्यभिषेकसमये सम्राडयमष्टचत्वारिंशद्वर्षदेशीय
बासीत् ।
यस्य प्रसादे पद्मास्ते विजयश्च पराक्रमे ।
मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो नृपः ॥
सं० पा०पू०--

·( ४४ ) त्रयोविंशः पाठः। युवराजः । बालका यदि चित्र पश्यथ तदेतचित्रमस्माक युवराजस्य । सम्राट् पञ्चमजाजोऽस्यापिता महाराज्ञी "मेरी एतस्य जननी, अयं "प्रितश्राफ वेल्स" इति नाम्ना इदानीं कथ्यते । राजकुमारोऽयं यद्यप्य- पवयस्कस्तथापि स्वामिगुणसंपन्नोऽस्ति । अस्य हृदये महतो दया वर्तते । प्रजासु यमयं दुःखित पश्यति तस्य दुःखनिवारणे यतते। सम्प्रति यूरोप" देशे महदू युद्धं प्रचलति । तत्राहतानामेष सम्यक चिकित्सा कारयति । अन्येषां च वीराणां सर्वथा सुखप्रवन्धं च करोति, दयति च स्वयं तत्र युद्धे वीरताम् । जगदीश्वरो रक्षत्वेनं राजकुमारम् । अलावायुष्मान भूयात् । अमुष्यानुजावनुजा च सुखं चिरं जीवन्तु । अस्य जनको जननी च आयुष्मन्तौ विजयिनौ च भूयास्ताम् । बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः। महती देवता ह्येषा ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ ।

·( ४५ )
SAIRARE
Indane
युवराजः।

·( ४६ ) चतुर्विशः पाठः। गंगा भागीरथो। भारतवर्षे कोऽपि जनो न भवेद् येन गङ्गा नाम न श्रुतं स्यात् । इयं भगवती भागीरथी हिन्दुलोक- स्यास्ति परमपूज्या नदी। अस्यां नित्यं लोकःश्रद्धया भक्त्या च स्नाति, किन्तु पर्वसु सुदूरदूरादप्यागत्य जनता गडामवगाहात्मानं विगतकल्मषं मन्यते । नयति च पवित्र गंगोदकं स्वस्वगृहम् । पाश्चात्योऽपि "डाक्टर" लोको गंगाजले स्नानात्तस्य पानाच्च बहुलाभो भवतीति स्वोकरोति । पर्वतराजाद्धिमवत इयं सुरसरिदुद्भवति । अस्या उद्भवस्थानं संप्रति गंगोत्तरीनाम्ना प्रसिद्धं लोके पर्वतेभ्यो निर्गत्य हरिद्वारे समस्थले प्रवहति । प्रवहन्ती च पूर्वी दिशं गच्छति । अस्यास्तटे कनखलः,गढमुक्तेश्वरः,कर्णपुरं, प्रयागः, काशीत्यादि बहूनि नगराणि समृद्घान्यवस्थितानि । ततः पूर्वस्यां ·( ४७ ) गङ्गा भागोरथी।

·( ४८ )
दिशि गच्छन्तो विहारात् बंगालमपि सिञ्चन्ती
कालिकातापुरः पूर्वेण सागरेण संगच्छते। तत्स्थान
गंगासागरसंगम इत्युच्यते।
हरिद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे ।
सर्वत्र दुर्लभा गङ्गा त्रिस्थानेषु सुदुर्लभा ।
॥ इति ॥

·अथ व्याकरणम्
: शुद्धां रीति
व्याकरणमस्मान लेखनभाषणयोः
शिक्षयति । तत्र १ वर्णविचारः, २ शब्दविचारः,
३ वाक्यविचारश्चेति त्रयो विषया भवन्ति ।
१ वर्णविचारेऽत्तराणामाकारः, उच्चारण, उच्चा-
रणस्थानादीनि च वर्यन्ते ।
२ शब्दविचारे शब्दभेदानां तथा व्युत्पत्तेश्च
वर्णनं भवति।
३ वाक्यविचारे कारकपदसंयुक्ता क्रिया वाक्यं
कथ्यते, तस्यैव रचनाप्रकारो भवति ।

·(২) ঘৰ ভাললোঃ ( মুম্বাদা }। হল লতি স্বা,,,,,লাল = মহঃ ওহঃ হEW FEL =r #a এর Wr FB ="IFE ই E মা : ৫ * ও fs ক্ল = গ স্ব =জু, আল [ En হোম » - সক , = = = ও = = = হ ক আ ক = লু ands ২ লাবি, মেল স্থত্তি, দ্বষী। . = এই ২ sexten == = = =াস্থি। ২ = নিহত:= = ”, অল রানি। অখালী - = “লু, , খা’ আরভ্রা-নিশী বা ত্বখী নন। = লাভলু লিল্লা। ५ एकमात्रो हुस्वः। द्विमात्रो दीर्घः । त्रिमात्रः पलुतः । स्वराणां हस्व- दीर्घप्लुतभेदाः परस्परं सवर्णाः । स्वयं राजन्ते इति स्वराः । २ अर्धमात्रिक व्यञ्जनम् । स्वरसहायतां विना व्यञ्जनस्योच्चारणं नास्ति । ।

·SAMADHA
SHRADIP
( ५१ )
(२) वणेचारणस्थानानि ।
= कंव्या:--कण्ठः स्थानम् ।
६, च, य, शाः = तालव्याः-तालु स्थानम् ।
ऋ, टु, र, पाः = मूर्धन्याः-मूर्धा स्थानम् ।
दन्त्याः-इन्ताः स्थानम् ।
3,पु, = प्रोष्ठयो-प्रोष्ठः स्थानम् ।
ए, ऐ = कंठतालव्यौ -कंठतालुस्थानम् ।
श्रो, औ, = कंठौष्टयो-कंठोष्टं स्थानम् ।
व = दन्तोष्टयः-दन्तौष्ठं स्थानम्
ASHTRA
ल, तु, ल, साः
१ पञ्चमवर्णयुक्तोन्सस्थसंयुक्तञ्च हकारः औरस्यः, असंयुतः कण्व्यः ।

·श्री सोदाहरणः स्वरसन्धिः। - अ + श्र - % 3D आ + अ = या + अ +इ Pawan - - - प्र + , গ্রহ + मङ्क: प्रान यथा रत + प्राकरः श्रा, यथा दया + अर्णवः आ, यथा विद्या + श्रालयः यथा देव + इन्द्रः यथा गण + ईशः श्रो, यथा सूर्य + उदयः श्रो, यथा गृह + ऊर्ध्वम् अर, यथा देव + ऋषिः ऐ यथा अद्य + + एवं यथा मत + ऐक्यम् औ, यथा जल औ, यथा चित्त + औदार्यम् श्राकारस्याप्येवमेव सम्धयो भवन्ति । दयार्णवः । विद्यालयः। देवेन्द्रः। गणेशः। सूर्योदयः। गृहोर्ध्वम् । देवर्षि। अद्यैव । मतैक्यम् । जलौघः। चित्तौदार्यम् - % 3D - अ + 3- + ओघः % 3D अ - श्रो अ - श्री - DDRES कव्यत्र + श्र इ + श्रा %- - इ ++ य, यथा कवि + अत्र या, यथा कवि + ई, यथा गिरि + इन्द्रः ई, यथा क्षिति + ईशः यु, यथा कवि + उदयः यू, यथा प्रति + उहः य, यथा मुनि + ऋषमः यथा प्रति + एकः यै, यथा अति + ऐश्वर्यम् कव्यागतः । गिरीन्द्रः। क्षितीशः: = कम्युदयः। प्रत्यूहः। मुन्युषभः। % 3D इ + ऊ इ + ऋ इ + ए - प्रत्येकः। - - अत्यैश्चर्यम् ·इ + श्रो - इ + औ %3 - उ + इ %- - उ + उ + ऊ + + + + + + + + + + + + अमिः AN AA_944600 % 3D A 4 उ + यो, यथा पचति - श्रोदनम् पचत्योदनम् । यौ, यथा अति + औदार्यम् अत्यौदार्यम् । ईकारस्याप्येवमेव सन्धयो भवन्ति । व, यथा अनु + अगमत् अन्वगमत्। वा, यथा सु + श्रासनम् = स्वासनम् । वि, यथा मधु + इदम् मविदनम् । वी, यथा साधु + इहितम् साध्वीहितम् । ऊ, यथा स्वादु + उदकम् स्वादूदकम् । ऊ, यथा लघु लघूमिः। वृ यथा मधु + ऋते मध्वृते । वे, यथा अनु + एषणम् अन्वेषणम् । वै, यथा अनु + ऐक्षिष्ट अन्वैशिष्ट। वो, यथा पचतु + प्रोदनम् पचवोदनम् । वौ, यथा ददतु + औषधम् ददस्वौषधम् । जकारस्थाप्येवमेव सन्ध्यो भवन्ति । यथा पितृ + अनुमतिः पित्रनुमतिः। = रा, • यथा पितृ + श्रादेशः पित्रादेशः। रि, यथा पितृ + इच्छा पित्रिच्छा। री, यथा पितृ + ईहितम् पित्रीहितम् । = रु, यथा पितृ + उपदेशः पित्रुपदेशः। = रू, यथा पितृ + ऊहः पित्रुहः । = ऋ, यथा पितृ + ऋद्धिः पितद्धिः। रे, यथा पितृ + एषणा रै, यथा पितृ + ऐश्वर्यम् पित्रैश्वर्यम् । रो, यथा पितृ + प्रोकः पित्रोकः । रौ, यथा पितृ + औदार्यम् पित्रौदार्यम् । ऋकारस्याप्येवमेव सन्धयो भवन्ति । %3- ऋ + र ऋ + श्रा ऋ+ इ ऋ+ ऋ + उ + -- % 3D . पित्रेषणा। - - ऋ ऋ+ ऐ ऐ RA Pawan %3 ऋ + श्रो ऋ+ औ - ·MAHILD Gre- RAILER Hamana Map mein - news माये यथा - - - अया, या शे + अमन् = अया, बया से - भाले अथि, अशा शे + इ. शथिताः = अथी, यथा शे + ईरलू মাসু उभारादिशतु परेऽन्नध्येव वायादेशो भवति । = आय, यथा विनै --- अकः = विनायकः प्राया अथा ऐ + प्राधि, यथा है +5 शथि राये ऐ + प्रो आयो, यथा रै - श्रोः रायो अन्येषु स्वरेषु परेवन्येवमेवाचादेशो भवति । यथा भो - श्रनम् भवनम् अवा, यथा गो + श्रा अवि, यथा भो + इता अवे, यथा गो + ए गवे अन्येषु स्वरेषु परेनष्येवमेवायादेशो भवति । श्राव, + प्रकः पावकः श्रावा, यथा नौ + था औ + इ = श्रावि, यथा भौ + इनी বিনী औ +ई प्रावी, यथा मौ + ई भावी अन्येषु स्वरेषु परेष्वप्ये रमेशयादेशो भवति । पदान्त ए + अ = एs, यथा कवे + अवेहि कवेऽवेहि ओ + अ = ओऽ,यथा प्रभो+ अनुगृहाण =प्रभागृहाण % 3D प्रो+ प्रो+श्रा मोइ श्रो+ए = भविता - % 3D %3- यथा पो श्री+ औ + श्रा " Pas- -- D ·सोदाहरणो व्यञ्जनसन्धिः। %3- पदान्त क् +थ क + आ यथा दिक + अन्तः यथा वाक + आडम्बरः दिगन्तः - वागाडबरः - गा, अन्येषु स्वरेषु परेवेवमेव सन्धिर्भवति। %3- %3 D घर - " क+ज ज, - क+ - % 3D . - " राध, % - पदान्त क+ग = ग, यथा दिक् + गजः दिमाजः क+घ यथा दिक + घनः दिग्धनः यथा दिक् + जालम् दिग्जालन् क+ = ग्झ, यथा दिक + झङ्कारः दिग्झटारः ग्ड, यथा दिक् + डयते दिग्डयते +ढ यथा दिक + ढोकते दिग्डौकते क-द यथा वाक + दानम् वारदानम् यथा दिक् + धनम् दिग्धनम् क नङन, यथा दिक् + नागः = दिग्नागः, दिङ्नागः ब, यथा दिक् + बन्धनम् दिग्बन्धनम् क+भ ग्भ; यथा दिक + भागः दिग्भागः क+म =ग्म,ङम,यथा प्राक + मुखः = प्राग्मुखः,प्राङ्मुखः क + मात्र मात्र, यथा वाक + मात्रम् बाडमात्रम् क् + मय = ङ्मय, यथा वाक् + मयम् = वाड्मयम् धिग्याचकम् क + य = ग्य, यथा धिक् + याचकम् क +र ग्र, यथा दिक + रोधः दिग्रोधः क् +ल ग्ल, यथा धिक् + लोभिनम् धिग्लोभिनम् = ग्व, यथा सम्यक + वद क+श = क्छ,कश,यथा वाक+ शक्तिः १ क - " %3- % 3D १ . %3- " % 3D " RE mane वाक्छक्तिः, - वाकशक्तिः ·IANS पदात क + ह = ग्व, गह, यथा वाक् + हरिः কাহি, बारहरिः नया अच 4 अजादिः प्रजिति ॐ -- छ । जा, यथा अच् + प्रादिः जि, यथा अच् + इति अन्येबारेषु परेवेवमेव सन्धिर्भवति । जना, नयथा अच + नास्ति 99 - - अनास्ति, अनास्ति maara % 3D च - जवथा ऋच' + मध्यः भाउमध्यः, wn याजा - থর অভ ११ ५ - ₹+ ग च -व यथा अच वत् + यथा याच +ना ज+ न + नः पदान्त - या यथा मधुलिट् + अयम् मधुलिक्यम् ट् + आ = डा, यथा मधुलिट +पागतः = मधुलिडागतः +इ डि, यथा मधुलिट् + इह मधुलिडिह अन्येषु स्वरेषु परेवेवमेव सन्धिर्भवति। यथा मधुलिट + गच्छति मधुलिङ्गच्छति +घ = ध, यथा मधुलिट + घटः = मधुजिडधटः + ज ड्ज, यथा मधुलिट् + जीवनम् - मधुलिड्जीवनम् = ड्झ, यथा मधुलिट् + मनत्कारः = मधुलिडझनस्कारः ड, यथा मधुलिट् + डयते = मधुलिड्डयते = ड्ढ, यथा मधुलिट् + ढोकते = मधुलिड्ढौकते " mea -- १ " + झ 3- + ढ ·P ७ % 3D - +भ ई - - भा डम, % 3D + ( १७ ) पदान्त+द = द, यथा मधुलिट + दारुः मधुलिड्दारुः ८ +ध = डव, यथा मधुलिट + धर्मः मधुलिधर्मः ट् + न = इन, एन, यथा मधुलिट् + नर्दति मधुलिडनर्दति, मधुलिएनर्दति यथा मधुलिद + बहिः मधुलिङबहिः यथा मधुलिट -- भागः मधुलिड्भागः टू +म यथा मधुलिट् + मत्तः मधुलिडमत्तः मधुजिडमत्तः " + मात्र=एमात्र, यथा मधुलिट - भात्रम् = मधुलिगमात्रम् +व ड्त्र, यथा परिबाड् + वदति परिबाड्वदति +य यथा परिबाट - याचना = परिवाड्याचना इत्यादि। तू + अ = द, প্রথা চালু + सन्तः जगदन्तः त् + आ = दा, बथा जगत् + आदिः जगदादिः अन्येषु स्वरेषु परेवेवमेव सन्धिर्भवति । त्+ग का यथा भवत् + गुरु: भवद्गुरुः यथा भवत् +वातकाः भवद्धातकः यथा महत् + चक्रम = महच्चक्रम् त् + छ यथा महत् + छत्रम् = महच्छत्रम् पदान्त त् + यथा महत् + जीवनम् = महज्जीवनम् त् + अ = का यथा महत् - सनत्कारः महज्मालत्कारः त् + = ६ यथा महत् + टीका महट्टीका त् +8 यथा महत् +ठक्कुरः महठ्ठक्कुरः पदान्त त्+ उ = इ, यथा महत् + डमरूः = महडमरुः त् + ढ = ड्ड यथा महत् + ढका त्+द यथा महत् + दारू = महदा - %3- " - " - % 3D . - " त् -- " mart - %- -- ह, ·P - (२८) mms % 3D e- %3 न 9 an - 19 , त्य - १७ " - १ % maaman यथा महत् - धर्मः =सहधर्मः অঙ্গা অনু - লললু, =भवनमान भवनमनम् त + = दब, यथा भवत् + बाल: अथा भवत् +BE तू म = , न, यथा भवत् + मतम् भवातम्, भवल्मतम् त् ---मान्न = मात्र अथा चित् मात्रम् चिन्मात्रम् यथा महत् + यानन् =सहधानसू तू + यथा महत् स्थः महद्रथः त् +ख यथा महत् +ललाटम् सहल्लखाटम् त्+व अथा महत् + वनम् =महवनम् च्छ, चश यथा महत् + शकटम् महच्छकटम् =महच्शकटम् त्+ह ब, तह, यथा महत् + हसनस् =महद्धसनम् महतहसनम् द+ यथा विपद् + चयः =विपच्चयः द्+ यथा एतद् + छाया = एतच्छाया यथा विपद् + जालम् =विपज्जालम् + सनत्कारः तकनत्कारः पदान्त द् + श = दश, च्छ यथा तद् + शरीरम् सशरीरम् तच्छरीरम् द् + ह = दूह, र यथा विपद् + हेतुः विपद्धतुः , दू+2= +टीका =तहीका यथा एतद् + ठकुरः =एतठुक्कुरः " द्+ड = ड, यथा एतद् + डमरुः -एतड्डमरुः " द्+ड = ढ, यथा एतद् + ढक्का =एतडढका द+ल=ल्ल, यथा एतद् + लीलोद्यानम् =एतल्लीलोद्यानम् a man ॐ m.rea द् +ज दू-म - यथा तद् १ % 3D - - - यथा तद् AUTO " +3 " ·D % एत गरिः --- D - % 3D - ड - - + न = दन, स, यथा एतद् - नेत्रन् एतदनेत्रम् एसोनम द -म = भ, स, यथा एनन् - मुरारिः एलन्मुरिः यथा महान् - वचः यथा महान् --- जन्म महाक्षयः न + , यथा सहान् + सनतकार: अच्छ,छ.यथा धावलू- शशः = धावच्छशः धाबन्छः न + एड, यथा महान् -- डामरः यथा राजन - डोकले राजएड कसे यथा महान् + लाभ: महाँल्लामः धन् । था = का, यथा बावन -आगतः = घावधानतः शाना, घथा महान् - आग्रह पदान्त न श्व, यथा पश्यन् + चकित पश्यश्चकितः न्छ श्छ, यथा धावन् + छाग: धावश्यायः न् + यथा उग्रन् - कारः उष्टाहारः न् + ठ, यथा महान् + ठकुरः महाँकारः या महान् + तडागः महाँस्तडागः 'स्थ, यथा हिन्दू + थुत्कारः क्षिपस्थुर कारः पदमध्य न् + श -श, यथा दन् +शनम् न्+स --स, यथा भीमान् + सते मीमांसते -हे. यथा वृन् +हितम् हितम् पदान्त ५+ श्र ब, अथा आप् + अन्तः + श्रा बा, यथा अप + अागतम् = अवागतम् प + इ बि, सथा अप + इन्धनम् = अन्येषु स्वरेषु परेवेवमेव सन्धिर्भवति । सं० पा० पु०-५ Palpana S , - .. " A - - देशनम् % - " % 3D " अबिन्धन - ११ ·( ६० ) " AM --- Pam " - १ + दौको aDiMON ७ " प - - १५ ५ + मय H पदान्त + ग = - गच्छति अगच्छति अब्घटः ज, यथा न अजम् ब्ड, अथा अप श्रव्डमः अब्डौकते --- दानम् अब्दानम् भ, यथा प्रप - भक्षणम् अब्भक्षणाम् व, यथा मप + वासाः प्रवासाः ५ + म = म्म, कल, यथा अप् + मानम् =अम्मानम्. अब्माकम सम, यथा अप + मयम अम्मयम् पदान्त म् + य = --य, यथा सत्वाम् -- याशि = लत्वरं याति म् + र = - र, यथा करुणम् +रादिति = करुणं रोदिति म् + इ = द, यथा विद्याम् + लमते विद्यां लभते व, यथा भारम् --- बढ़ते भारं वहते -श, था शय्याथाम् + शेते शव्यायां शेते म् स, यथा कटन् + सहते = कष्टंसहते म ह -ह, यथा मधुरम् - हसति मधुरं हमति म् + क = - क, यथा निम + करोष किङ्कषि किं करोषि म् + च = ञ्च,---च, यथा क्षिप्रम् + चलति क्षिप्रचलति क्षिप्रं चलति म् + त = न्त,-त, यथा नदीम् + तरति नदीन्तरति नदी तरति , म् +प =म्प, -प, यथा चन्द्रम + पश्यति = चन्द्रम्पश्यति चन्द्रं पश्यति " ४ - " NA म + व म् +श RAM " ime , % 3D " R ·सोदाहरणो विसालन्धिः। मुमो कथा नवः - अङ्कुरः= नवोऽङ्करः आ था कुत्ता -- आ -- %D D - अन्येषु स्वरेषु परेवमेव विलीलोपो भवति । असी %- रः -- प्रा: -- अश्वा अमी राजा इमे an D श्रा का यथा श्वा: + श्रा इ. यथा TET: - गजाः श्रा ज, यथा पुत्राः - जाताः भाड, यथा गजाः द, कालिदाणाः + दीया: श्रा भ, यथा नराः - भीताः श्रा य, यथा नराः = पा ह, यथा बालकाः + हसन्ति पुन्ना लाला = गजा दौडन्त % 3A + डौकन्त निर्वाणा दीपाः %- - % 3D नरा भीताः प्रा. + -- यतन्ते श्राः + य %D = बाल का इसन्ति श्रा: + ह + अयम् कविश्यम् यथा कविः या रविः + उदेति = रविरुदेत इ: + % 3D ऊरे, यथा वधू + एषाः %3- वधूरेपा इत्यादि। ऋषिर्गच्छति रबेर्दर्शनम् इ: + ग इर्ग, यथा ऋषिः यथा रवेः + गच्छति - दर्शनम् इत्यादि। यथा पितः यथा निः पितारक्ष नीरसः + रसः ·M SeNTE tum na - राजते a L सद्यो जातः - - - डोकते . १ - दृढो बन्धः कृतो यतः वामो हस्तः % सोड, + अपि - विधूराजते भोगा, यथा सरेआना, + बन्धाः = शोलनो गन्धः गुः + श्रः +6 ओह, यथा मन गजो ढोकते श्रो स्था, अथा मूर्धन्याः - झार = मूर्द्धन्यो एकारः ओर, यथा निः + दीप: = निर्वाणो दीपः ओ, यथा दृढः - बन्धः यथा कृतः + यतः ओह, अथा बामः + हस्तः स: + या सोऽपि स: + श्रा यथासः +आगच्छवि =स प्रागच्छति सः +इ यथा नः + इच्छति = स इच्छति अन्येषु स्वरेषु पदोवसेव निसर्गलोपो भवति । सः +क == स करोति यथासः + गच्छति = स गच्छति स: + श यथासः + शेते अन्येषु व्यञ्जनेषु परेवेवसेव विसर्गलोपो भवति एष: + श्र एषो । यथा एषः एषोऽपि एषः - श्रा एष श्रा..यथा एषः +आगच्छति = एष श्रागच्छति एषः + एष इ यथा एषः + इह एष इह अन्येषु स्वरेषु परेम्वेवमेव विसर्गलोपो भवति सर्वेषु व्यञ्जनेषु परेचेष इत्यस्य विसर्गलोपो भवति। भोः+ श्र भो श्र, भोय, यथा भोः + अम्बरीष = भोअम्बरीष, भोयम्बरीष भो ई, भोयी, यथा भोः + ईशान भोयीशान +करोनि - %3- - सशेते - + अपि %3D मोः + - भो ईशान, ·( ६३ ) १ मोः + उ = भो इ, सोयु, यथा भो + उमापते = भो आपते, भोयुमापते भोः + ग = भोग, भोग, गधा मोः- गदाधर = भोगदाधर भोधगदाधर । इत्यादि। + श्रश्च, यथा पूर्णः + चन्द्रः पूर्णश्चन्द्रः इ: यथा ज्योतिः -- चक्रम् वायुश्चक्षति + --- यथा वायुः + बलति अश्छ, यथा धावितः + बागः धादि- - + छ % 3D +विः 3- एश्छ, यथा रवेः छोक, कथा - छाया रवेश्छवि: বীমাখা इत्यादि भीनमुलति धनुष्टकार: स्थिरष्टकरः यथा भीतः + टलति धनु: + टङ्कारः %3- - ः +ट ड: +ट अः + श्रः + श्रा: -- ए: + त श्रः + थ नमः + क पुरः +क तिरः+क %3- उष्ट, T अष्ठ, यथा स्थिरः + कुरः यथा उन्नतः + तरुः आस्तः यथा नद्याः + तीरम् एस्त, यथा भूमेः -- तलम् अस्थ, यथा क्षितः + थुस्कार: नसस्क, यथा + कारः +कार: तिरका, यथा तिः + करिणी नद्यास्तीरम् লালু क्षितस्थुस्कारः नमस्कारः - पुरस्क, यथा पुरस्कार: शिरस्कारिणी WhaN ·অাবির पुलिङ्गशब्द राल-शरथ को दुकवा किसी पुरुष का नाम ! द्वि०३० द्वितीया तृतीया रामान् रामः रामेभ्यः " रामात् पञ्चमी षष्टी सप्तमी रामयोः रामे रामाणाम् रामेषु हेरामा सम्बोधनम् हे राम कवि-कविता बनानेवाला। द्वि.ब. कवी कव्यः कर्वन द्वि० " कविः कविम् कविना काये कवेः কবিগামু कविभिः कविभ्यः पं० " कव्योः कवी कवीनाम् कविषु हे कवयः सम्बो० ·( ६५ ) सलि-मित्र सखाची सरवीन् द्वि० सखायम् सखिभिः armerera Tota सख्युः सखीनाम् . है सखायः साम्यो सख्यौ हे समायो सुधी-पण्डित, विद्वान् । सुधियो सुधियः सुधीः सुधियम् सुधिया सुधिये सुधियः तुधीभ्यास सुधीभिः सुधीभ्यः पं. सुधियोः . सुधिताल सुधीषु हे सुधियः सुधिषि सरको 0 हे सुधीः हे सुधियो भानु -सूर्य। द्वि० ० भानुः भालू द्वि० मानून কালঃ भानुला স্বান্ত ·( ६६ ) . भानवे भाने: पं० ११ भालो आनूनाम् भानु हे मानवः सम्बो हे भव TRAVDarbhanga ARJIRAM. द्विव० सुर्घौ " द्वि० तृ० सुश्रूः सुअवसू सुब्रुवा लुभ्रवे सुनुवः सुभ्रूभ्याम् सुभ्रूभिः सुभ्रुवोः सुश्रुवान् सुश्रुषि सम्बो हे सुध्रुवः हे सुध्रुवौ पितृ-पिता, उत्पन्न करने वाला। 0 पितरौ द्वि० पिता पितरम् বিস্তা पित्रे पितुः पितरः पितृन् पितृभिः पितृभ्यः तु. पितृभ्याम् पं० " पित्रोः पितणम् पितरि हेपितः पितृषु सम्बो हे पितरी हे पितरः ·। ( ६७ ) गो-सौड़, वेल। द्वि सावी ए०व० गौ: द्वि० गाम् शोभ्याम् गवे " गो o G गवो वाम् " गवि होयु हे गावी ददत देता हुआ। द्वि० ० ददत् द्वि० " ददयाम् ददते ददद्ग्यः पं० ददतोः ददति 19 सम्बो. हे बदद हे ददत् हे ददती "4 ·RE (६८) द्विचा सुहृदो प्र० द्वि० 70.sappy सुहृदमिः तृ० पं. सुहृदि हे सुहदी राजन्---राजा नृप। द्वि० ० राजानौ राजानः राजा द्वि राजानम् राजभ्याम् राजभिः पं० राजस्थाम् राशोः (राज्ञि गजनि राजसु सम्बो हे राजन् हे राजानौ हे राजानः ·( ६६ ) प्रात्मन्-जीवाला माना। द्वि०६० श्रामाजी द्वि० मात्मानम् आत्मना श्रात्मने त्निया प्रात्मनः ५ श्रात्मनः आत्मनि आत्ममु सम्बो हे आत्मन् स्वामिन्-प्रसु, मालिक - द्वि० ० स्वामी स्वामिन स्वामिना स्वामिने स्वामिनः स्वातिभ्यः पं० स्वामिनो स्वामिनार स्वामिधु स्वामिनि सम्बो. हे स्वामिन् NErrene ·ज्योलिङ्गशब्दरूपाणि murge nucerup द्वि० ० द्वि० रमाभ्याम् নালিঃ रमाभ्यः पं. " " না? " रमयोः " रमाणाम् सम्बो रमे हे रमाः रुचि-प्रमा, चमक, अनुराग द्वि० व० ब० व रुची रुचिः द्वि० रुचिम् रुचयः रुची: रुचिभिः रुचिभ्यः चिभ्याम् रुच्यै, रुचये पं. रुज्याः, रुचेः १ रुच्योः रुच्याम्, रुचौ रुचीनाम् रुचिषु हे रुचयः सम्बो हेरुचे ·( ७१ ) नदी। द्वि० ब० नद्यौ नदी द्वि० नदी नद्या नदीभ्याम् नदीभिः नदीभ्यः पं० नद्याः " नयोः नदीनाम् नद्याम् हे नदि सम्बो हे नद्यौ हे नद्यः धी-बुद्धि। द्वि०व० धियो धियः द्वि० धियम् धीभ्याम् घिया धिथै, धिये धियाः, धियः धीभ्यः धियोः धियाम्, धियि घियाम्, धीमान् धीषु हे धियः सम्बो धेनु-गाय द्वि० ० धेनू धेनवः धेनुः धेनुम् धेन्वा " द्वि० धेनूः धेनुभ्याम् धेनुभिः ·धेनुभ्यः | Zmmaa Soc 99 पं १ Opta व धेनूनाम् है धेनवः सम्बो श्रेलू ལྕེ སྤྱི་ वध्वी १ द्विर वधू वधूभ्याम् वधूः वधूमिः वधूभ्यः " वयोः वधूनाम् " सम्बो हे वधु हे ध्वः है बच्चों सरित्-नदी। द्वि० ० सरितो ए०व० सरितः द्वि० सरित् सरितम् सरिता सरिते सरितः सरिभ्याम् सरिभ्यः सरिद्भ्यः पं० सरितोः " सरिताम् सरित्सु हे सरितः स. सम्बो सरिति हे सरित् हे सरितौ ० ·नपुंसकलिङ्गशब्दरूपाणि द्वि० ० ginfན་ द्वि० ज्ञानेन ज्ञानाम्याम् ज्ञानात् ज्ञानस्थ ज्ञाने ज्ञानयोः ज्ञालानाम् स० सम्बो वारि--जल। द्वि वारिणी वारि वारीणि द्वि० वारिभिः वारिभ्यः " ११ पं० वारिणा बारिभ्याम् वारिणे वारिणः वारिणोः वारिणि हे वारि हे वारे हे वारिणी " स० सम्बो. वारीणाम् वारिषु हे वारीणि ·( 3 ) . दधीनि द्वि० दधिभिः दधिः ran " दनोः : ११ दक्षि, धनि दनाम् दधिषु हे दधीनि सम्मो हे दधिनी वस्तु - पदार्थ द्वि० ० वस्तुली वस्तु तृ० वस्तुना वस्तुभ्याम् वस्तुभिः वस्तुभ्यः वस्तुने पं० " वस्तू हे वस्तूदि सम्बो वस्तुनोः वस्तुनि हे वस्तुनि जगत्-संसार द्वि०० जगत्, जगद् जगती जगन्ति " जगता तृ० जगद्भिः जगद्भ्याम् ·( ७५ ) जगभ्यः पं० " पं० जगते जगद्भ्याम् जगतः जगतो जाति हे जगत्, हे जगद् हे जगती " जगताम् जगत्सु सम्बो नामन्। द्वि० व० नामनी, नानी नाम नामानि द्वि० " नामस्याम् नामभिः नाना नाम्ले नामन्यः नानो नानाम् नान्नि, नामनि हे नाम, हे नामन् हे नामनी, हेनानी हे नामानि सम्बो सं० पा० पु०-६ ·सर्वनामशब्दरूपाणि अस्मद् । द्विव. श्रावाम् नौ " मान, मा द्वि० तृ० श्रावाभ्याम् वयम् अस्मान्, नः अस्माभिः अस्मभ्यम् नः अस्मत् में पं० मह्यम्, मत् मम, मे मयि आवयोः, नौ अस्माकम्, न: अस्मासु " तदादीनां सम्बोधनं नास्ति । युष्मद् । द्वि० व. युवाम् द्वि० स्वाम्, स्वा " वाम् स्वया युवाभ्याम् वाम् " ते यूयम् युष्मान, वः युष्माभिः युष्मभ्यम्, वः युष्मत् युष्माकम्, वः युष्मासु तुभ्यम्, स्वत् सव, ते स्वयि पं० पं० युवयोः, वाम् प.

·. ( ) पुं० तद्-वह। i ते द्वि० तम् तान तैः तृ० ताभ्याम् " पं. तयोः तेषाम् तस्मिन तेषु नपुं० ए०व० द्वि० ० ते तानि . द्वि० तेन ताभ्याम् तै: तेभ्यः " १ पं० तस्मात् सयोः तेषाम् तेषु तस्मिन् स्त्री० द्वि० ० ते ए०व० ५ द्वि० ताभिः तृ. तया ताभ्याम् ·( 5 ) Camer स SINGER पुं० द्वि यौ यौ द्विर ये यान् यैः येभ्यः याभ्याम् तृ० " यम् येन यस्मै यस्मात् यस्थ यस्मिन " पं. ययोः ष० येषाम् येषु " स० नपुं० द्वि० ० यानि यत्, यद् " BE याभ्याम् येन यस्मै यैः येभ्यः च० " ११ पं० यस्मात् ययोः येषाम् यस्मिन् " ·( ७६ ) स्त्री० ए०.०० द्वि० ० ये " द्वि० याम् यया यस्यै याभ्याम् याभिः पं० यस्याः ययोः यासामू यासु অর্থ एतत्- यह। पुं० प्र० एतौ तृ० ए०व० द्वि० ० एते एतम्, एनम् "एनौ एतान्, एनान् एतेन, एनेन एताभ्याम् एतैः एतस्मै एतेभ्यः एतस्मात्, एतस्माद् एतस्य एतयोः, एनयोः एतेषाम् एस्मिन् एतेषु पं० नपुं० द्वि० ० एते एतानि (एतत्, एतद् एनत्, एनद् एतत्, एतद् एनत्, एनद् ” द्वि० ·एताभ्याम् ॐ एलेन, एने एतस्मै एतैः एतेभ्यः 99 99 पं० एतेषाम् एतेषु १ एतयोः, एनयोः গুলি स्त्री० द्वि० ० एषा एते एताम, एनाम् एतया.एनया एताभ्याम् एतस्यै एतस्याः एतस्याः एतयोः, एनयोः एतस्याम् किम्-कौन, क्या। एनाः एताभ्यः एताभिः एताभ्यः एतासाम् एतासु " पं० स० पुं० ए०व० द्वि० ० को द्वि० कान् कम् केन तृ० काभ्याम् " पं० प० कस्मात कस्य कस्मिन् कयोः केषाम् केषु ·( १ ) स्त्री० द्वि० ० के का द्वि० काम् कया काभिः काभ्याम् " पं० कस्याः कयोः प० कासाम् कासु " कस्याम् नपुं० द्वि० व के कानि द्वि शेष पुंवत् । इदम् -यह। पुं० द्वि० ० इमो एनौ द्वि० श्रयम् इमम्, एनम् अनेन, एनेन अस्मै इमे इमान् , एनान् एभिः श्राभ्याम् एभ्यः पं० अस्मात् अनयोः एनयोः ष० अस्मिन् ·(२) स्त्री० সুখ हमे द्वि Epranaya १ एनाः श्राभिः डानया, एनमा " " पं० अनयोः, एनयोः प्रासाम् आसु श्रस्याम् नपुं० द्वि० व इमे " एने इमानि एनत् " एनानि शेष पुंवत् । अदस-यह। पुं० द्वि० ० अमू अमी द्वि० श्रमूभ्याम् असो अमुम् अमुना अमुष्मै अमुष्मात् अमुष्य अमुधिमन् श्रमून् अमीभिः अमीभ्यः " पं० अमुयोः अमीषाम् श्रमीषु स०

·( ८३ )
स्त्री०
द्वि० व०
श्रमू
असो
अमूम्
प्रमुया
अमुष्य
अमुख्या:
श्रमूभ्याम्
श्रमूभिः
श्रमूभ्यः
अमूभ्यः
अमूषाम्
अमूपु
पं०
अमुयोः
ष०
अमुष्याम्
नपुं०
द्वि० व.
श्रमूनि
द्वि०
शेष पुंवत् ।

·विद्यालय परीपदिना, देविदात्मनेपदिनः, शिशोभयपादिनी भवन्ति । साथ परस्मैपदिनः भ्वादिगणी। पठ-पढ़ना। वर्तमाने लट् ए०व० द्वि. ० पठन्ति 영 콩 등 पठति पठसि पठामि पठथ: पथ पठामः विध्याद्यर्थेषु लोट पठतु, पठतात् पठ, पठानि पठाम पठताम् पठतम् पठाव विधौ लिङ् पठेताम् पठेतम् पठेव प्र० म० पठेत् पः पठेयम् पठेयुः पठेत पठेम.

·( ५ ) अपठन् अनद्यतनभूते लङ्। ए. व० द्वि० ० अपठताम् अपठतम् अपठम् अपठाव सामान्यभविष्यति लट् । पठिष्यति पठिष्यतः पठिष्यसि पठिष्यथः पठिष्यामि पठिष्याव: अपठाम प्र० पठिष्यन्ति पठिष्यथ पठिष्याम: अदादिगणी। अद्-खाना। धर्तमाने लट् । अदन्ति अत्ति अत्ति प्रत्यः अनि श्रतः विध्याद्यर्थेषु लोट् । अत्तु, अत्ताम् अत्ताम् अत्तम् अदानि अदाव अद्धि," अदाम विधौ लिङ्। অম্বাবু अद्याताम् प्रद्यातम् अधात अद्याम् ·লালজুক লাজু। वि० शुक्र श्राम भविष्यति लट् । अत्स्यन्ति मत्स्यथः वात्स्यथ अल्झ्याल अस्यामि रस्यावः अरस्यामः ह्वादिगणी। दा-देना। वर्तमाने लट् । प्र० ददति दत्थ द्वि० ० ददाति ददासि दत्थ: ददामि विध्याद्यर्थेषु लोट। ददातु, दत्तात् दत्ताम् उ० दद्मः देहि, " उ. ददानि ददाव विधौ लिङ्। म० दद्यात् दद्याः दूद्याम् दद्याताम् दद्यातम् दद्याव दधुः दद्यात दधाम ·( ८७ ) अददुः प्रदत्त अदम ब अनद्यतनभूते लङ्। द्विव० श्रददात श्रदत्ताम् अदत्तम् श्रदद भविष्यति लट्। दास्यति दास्यतः दास्यसि दास्यथः दास्यामि दास्यावा दिवादिगणी। नृत्-नाचना। दास्यन्ति दास्यथ हास्यामः वर्तमाने लट्। ए०व० प्र ० नृत्यन्ति नृत्यथ नृत्यामः द्वि० ० नृत्यति नृत्यतः नृत्यसि नृत्यथः नृत्यामि नृत्याव: विध्याद्यर्थेषु लोट् । नृत्यतु; नृत्यतात् नृत्यताम् नृत्य नृत्यतम् नृत्यानि नृत्याव a24 नृश्यन्तु नृत्यत नृत्याम विधौ लिङ्। नृत्येत् नृत्यः ऋत्येयम् नृत्येताम् नृत्येतम् नृत्येन नृत्येयुः नृत्येत नृत्येम ·pren RAN সাজেজুল । अनृत्यन् अनृत्यत . HTMYAXImananjay SE शनृत्याम भविष्यति लट्। नलिष्यति, नल्यौति नतिष्यतः नय॑तः नर्सिष्यन्ति, नत्स्यन्ति नतिष्यति, नस्र्थसि नतिष्यथः, नस्य॑थः नतिप्यथ, नस्य॑थ नतिष्यामि, नस्यामि नतिष्यावः, नावः नर्तिध्यामः नामः स्वादिगणी। *श्रु-श्रवण करना। वर्तमाने लटा द्वि व शृण्वन्ति शृणुथ वणुमः, रमः शृणोति शृणोषि शृणुथ: शृणोमि शृणुवः, एव: विध्याद्यर्थेषु लोट् । शृणोतु शृणुताम् शृणु शृणुतम् शृणवानि शृणवाव शृण्वन्तु शृणवाम विधौ लिङ्। शृणुयाताम् शृणुयात् गुयाः शृणुयातम् शृणुयाव शृणुयुः বস্থান शृणुयाम शृणुयाम् 8 पाणिनिना त्वयं भ्वादिगणी मतः परन्तु लायवादन स्वादिगणे लिखितः ।

·ब०व० अशृण्वन् अणुत अणुम, अएम ( ६ ) अनद्यतनभूते लङ्। द्वि० ० अशृणोत् अश्रृणुताम् अशृणो प्रशृणुतम् प्रश्णवम् अणुव, अपव भविष्यति लट् श्रोष्यति श्रोष्यतः श्रोष्यसि श्रोष्यथ: श्रोष्यामि श्रोष्याव: तुदादिगणी। लिख-लिखना श्रोष्यन्ति श्रोष्यथ श्रोष्यामः वर्तमाने लटा लिखन्ति लिखथ लिखामः द्वि० व० लिखति लिखता लिखधः लिखामि लिखाव: विध्याद्यर्थेषु लोट लिखतु लिखताम् लिखतम् लिखानि লিভার विधौ लिङ् लिखेत् लिखेताम् लिखेतम् लिखेयम् लिखन्तु लिखत लिखाम लिखेयुः लिखेत लिखेम ·(१०) अन्नातनभूते ला अलिखन् अलिखत लिखाम samay wamam है लेखिष्यन्ति বন্ধি खिज्यामः দুলা আলু एलिखतम अलिखाव भविष्यति लट् । खेखिष्यतः लेखिष्यसि जेखिष्यथः लेखिष्याव: रुधादिगणी। भञ्ज-तोड़ना। वर्तमाने द्वि० ० भनक्ति भनत्ति सक्थः भनज्मि विध्याद्यर्थेषु लोट भनक्तु भक्तात् भकाम् भङ्ग्धि,” भक्तम् अनजाव लट् । प्र० मञ्जन्ति प्र० भञ्जन्तु भक्त भनजानि भनजाम विधौ लिङ् भन्ज्यात् भन्ज्युः भज्यातात् भज्यातम् भन्ज्याः भज्यात भन्ज्याम् भयाव भज्याम ·अनद्यतनभूते लङ। मः अभङतान् अमङ्क्तम् भनक अभनजम् अभजन् अभक्त प्रभज्जम भविष्यति लट् । भक्ष्यन्ति भक्ष्यसि अडच्यतः भञ्यसि भडन्यथः भङच्यामि भक्ष्याव: तनादिगणी। लक्ष्यथ भङच्यामः लट् । ए०व० कुर्वन्ति वर्तमाने द्वि० ० करोति कुरुतः करोषि कुरुथः करोमि कुर्वः विध्याद्यर्थेषु लोट। करोतु, कुरुतात् कुरुनाम् " कुरुतम् करवाणि कुर्मः कुर्वन्तु उ० विधौ लिङ् म० कुर्यात् कुर्याः कुर्याम् कुर्याताम् कुर्यातम् कुर्याव कुर्युः कुर्यात सं० पा० पु०-७ कुर्याम ·INDIA (१२) taparmanasi IN 60 স জুলু अकुर्म अकरक्षम् अकुर्व भविष्यति लट्। करिष्यति कारख्यतः करिष्यथ: মিলি करिष्याव: ज्यादिगणी क्री-मोल लेना करिष्यन्ति करिष्यथ करिष्यामः video वर्तमाने लट् । द्वि०० क्रीणन्ति क्रीणीथ क्रीणीमः क्रीणाति कोणीतः क्रीयासि क्रीणीथः क्रोणामि যান। विध्याद्यर्थेषु लोट क्रीणातु, क्रीणीतात् क्रीणीताम् क्रीणीहि क्रोशीतम् क्रीणानि क्रीणाव विधौ लिङ्। क्रीणीयात् क्रीणीयाताम् क्रीणीयाः क्रीणीयातम् क्रीणीयाम् क्रीणीयाव क्रीणन्तु क्रीणीत क्रीणाम स० क्रीणीयुः क्रीणीयात क्रीणीयाम ·अक्रीणन् अक्रीणीत अक्रीणीम अनद्यतनभूते लड्। द्वि. व. अकीरात अकीणीताम् সঞ্জীব अक्रीणीतम् अक्रीणाम् अक्रीणीव भविष्यति ला ऋष्यति ऋष्यतः ऋष्यति ऋष्यथः ऋष्यामि ऋष्यावः चुरादिगणी। कथू-कहना ! ऋप्यन्ति ऋष्यथ ऋष्यामः वर्तमाने लट्। कथयन्ति कथयथ कथयामः दि०३० कथयति कथयसि कथयथः कथयामि कथयावः विध्याद्यर्थेषु लोट् । कथयतु,कथ प्रतात् कथयताम् कथय, कथयतम् एथयानि विधौ लिङ्। कथयेत् कथयताम् कथये: कथयेतम् कथयेवम् कथयन्तु कथयत कथयाम कथयेयुः कश्येव कथयेम

·(१४ )
अनद्यतनभूते लड्।
द्वि० ०
আনা
कथयत
प्रकथयन
হলু
कथयाम
भविष्यति लट्
कथयिष्यति
कथयिष्यासि
कथयिष्यामि
कथयिष्यतः
कथयिष्यथः
कथयिष्याव:
कथयिष्यन्ति
कथयिष्यथ
कथयिष्यामः

·अथात्मनेपदिनः। भ्वादिगणी। भाषन्ते भाषचे भाषामहे भाष-बालना। वर्तमाने लट्। द्वि० ० भाषते भाषेते भाषसे भाषेथे भाषे भाषावहे विध्याद्यर्थेषु लोट। भाषताम् भाषेतामू भाषेथाम् भाषै भाषावहै विधौ लिङ्। भाषेत भाषेयाताम् भाषेथाः भाषेयाथाम् भाषेय भाषेवहि भाषन्ताम् भाषध्वम् भाषामहे भाषेरन् भाषेध्वम् भाषेमहि अनद्यतनभूते लिङ्। अभाषेताम् प्रभाषेथास् अमावावहि अभाषा: अभाये भाषध्वम् গুঞ্জনা ·Mass ( १६ ) মিলি । द्वि०६० भाषियेते भाषिष्यले भाषिष्यन्टो भाषिष्यचे mera भाषियाबहे অনিতাম। आस --बैठना। वर्तमाने लट् द्वि० १० मारने यास्से श्राव उ विध्यार्थेषु होस् प्रास्ताम् घालतान् জাল प्र० प्रासै विधा लिज স্বামী आसीयाताम् श्रासीथाः प्रासीयाथाम् वासीय धासीवहि अनद्यतनभूते लङ्। भासाताम् आस्थाः आलाथाम् श्रालि স্মৃতি भासीरन शालीध्वम् असीमहि प्रासत म प्राधवम् श्रामहि ·(१७) आसिष्यते प्रासिष्यसे आसिष्ये भविष्यति लट् । द्वि० ० पासियते স্মৃতি आसिष्यावहे हादिगणी । आसिष्यन्ते श्रासिष्यध्वे धासिष्यामहे वर्तमाने लद द्वि० ० ददाते दत्ते ददते दद्ध्वे दद्महे विध्याद्यर्थेषु लोट। ददायाम् ददाबह ददामहै विधो लिङ् ददीत ददीरन् ददीथाः ददीय ददीयाताम् ददीयाथाम् ददीध्वम् ददीमहि अनद्यतनभूते लङ्। श्रददाताम् अददाथाम् अदद्वाहि अदत्थाः अददि श्रदध्वम् अदाहि ·भविष्यति लट् । हि० वा० दास्यन्ते वाल्यो हाल्येथे दास्यत्वे दास्यामहे तास्यावह दिवादिगणी। मन्-समझना। वर्तमान लट्! द्वि० ० নান मन्यते मन्येथे मन्यसे मन्यध्वे मन्यावहे मन्यामहे मन्यन्ताम् मन्यध्वम् मन्यामहै विध्याद्यर्थेषु लोट् । मन्यताम् मन्येताम् मन्येथाम् मन्यै मन्यावहै विधौ लिङ्। मन्येत मन्येयाताम् मन्येथाः मन्येयाथाम् मन्येय मन्येवहि अनद्यतनभूते लङ्। अमन्येताम् अमन्येथाम् अमन्ये अमन्यावहि मन्येरन् मल्येध्वम् मन्येमहि श्रमन्यन्त अमन्यथाः अमन्यध्वम् अमन्यामहि ·भविष्यति लट् । द्वि० ० मंग्यते मंस्यसे मंस्ये मस्यन्ते मंस्यध्वे मंस्यामहे मंस्येथे मंस्थावहे स्वादिगणी । वृ-घरण करना। वर्तमाने लट् । वृणुते वृणुषे वृण्वे वृणुताम् वृणुष्व वृणवै द्वि० व. वृण्वाते वृण्वते মুম্বাই वृणुध्वे वृणुवहे, वृण्वहे वृणुमहे, वृएमहे विध्याद्यर्थेषु लोट वृण्वाताम् वृण्वताम् वृएवाथाम् वृणुध्वम् वृणवावहै वृणुवामहै विधौ लिङ्। वृएबीयाताम् वृण्वीरन् वृणनीयाथाम् वृण्वीध्वम् वृएवीवहि वृण्वीमहि अनद्यतनभूते लङ्। अवृण्वाताम् प्रवृण्वत प्रवृण्वाथाम् अवृणुध्वम् अवृणुबहि, अवृण्वहि अवृणुमहि, अवृएमहि वृण्वीत वृण्वीथाः वृण्वीय श्रवृणुत श्रवृगुथा: অফি .

·হাদি । বিজয়, মও ঘঅ, অশ্ব वरीयते অঘি, মী ও অস্তিত্ব, লংঘ অস্ট্রি, অর্থ वरिष्यध्वे, वरीष्यध्वे चरिच्यावहे, वरिष्यावहे वरीष्यामहे, वरील्यामहे শুভার্থী। সুভাল । অন্যান্ট Bি০ ও ভজন জী কাজ ললামঃ দ্বিগঞ্জ । জালালু ব্যবস্থা ভাই । সুর বিগী লিজু। সৎ কালীন ব্রজ। ভ০ বছর ভীষানামু ডলান ভাষা তভা বলছি लज्जेमाह লাললন লণ্ডু। স্মভললামু খামু ঋতলান্তি ঋষ্টি গতকাল গা: ঋভব ·( १०१ ) भविष्यति लट्। द्वि.व. रजिजष्यते लज्जियसे ব্যভিচাই लजिजष्यन्ते लजिजध्यध्ये लज्जियामहे लजियेते लजिजयेथे ल उजव्यावहे रुधादिगणी। भुज-भोजन करना। वर्तमाने लट् । द्वि० ० भुङ्क्ते भुक्षाते सुनाथे सुअवहे भुञ्जते मुञ्चे भुञ्जमहे CD भुक्ताम् झुव भुन विध्यार्थषु लोट् । मुजाताम् मुजाधान् मुङध्वम् भुनजामह मुनलावहै विधौ टिङ ! भुजीयाताम् भुजीत भुञ्जीथाः भुञ्जीय ཏུ་ཉུང་” ཀཱ་ भुञ्जीध्वम् मुभीमहि भुजीयाथाम् भुजीवहि अनद्यतनभूते लड्। असमातास् শ্বনাথ अभुधवाहि अभुक्त अभुक्थाः अभुति अमुआत प्रभुध्वम् অনুমষ্টি ·- (१०२ भविष्यति । दिया Augg मोक्ष्यते भोपसे जोये मोक्षाचे मोक्ष्यामहे Na লালী। FEATHE Kaala वर्तमाने लट् ! कुरुते कुरुषे कुर्वे कुर्वाते कुर्वाथे कुर्वहे उ० कुर्महे प्र० विध्याहार्थेषु लोट। कुर्वालाम् कुर्वाथाम् कुर्वताम् करवै करवावहै करवामहै कुर्वीत कुर्वीशः कुर्वीय विधी लिङ्। कुर्वीयाताम् कु/याथाम् कुर्वीयहि अनद्यतनभूते लङ्। अकुर्वाताम् अकुर्वाथाम् अकुर्वहि कुर्बीरन् कुर्वीध्वम् कुर्वीमहि 영형 공 अकुरुत अकुरुथाः अकुर्वि अकुर्वत प्रकुरुध्वम् अकुर्महि ·करिष्यते करिष्यसे करिष्ये ( १०३ ) भविष्यति लट्। द्वि व. करिष्येते কৃথি करिष्यावहे व्रयादिगणी। विक्री-बेचना। करिष्यध्वे करिध्यामहे वर्तमाने लट् विक्रोणते विक्रीणीध्वे विक्रीणीमहे विक्रीणताम् विक्रीणीध्वम् विक्रीणामहै द्वि० ० विक्रीणीते विक्रीणाते विक्रीणीषे विक्रीणाथे विक्रीणे विक्रीणीवहे विध्याद्यर्थेषु लोट् । विक्रीणीताम् विक्रीणाताम् विक्रीणीष्व विक्रीगाथाम् विक्रीणे विक्रीणावहै विधौ लिङ्। विक्री गीत विक्रीणीयाताम् विक्रीणीधाः विक्रीमीयाथाम् विक्रीणीय विक्रीणीवहि अनद्यतनभूते लङ्। व्यक्रीणीत व्यक्रीणाताम् व्यक्रीणीथाः व्यक्रीयाथाम् व्यक्रीणि व्य क्रीणीवहि भविष्यति ए०व० द्वि० व० विष्यते विक्रेष्येते विष्यसे विष्येथे विक्रेष्ये विक्रेष्यामहे विक्रीणीरन् विक्रीणीध्वम् विक्रीणीमहि व्यक्रीयात व्यत्रीणीश्वम् व्य क्रीणीमहि लट्। विक्रेष्यन्ते विष्यध्वे विशेष्यामहे ·Zz #ASAnnairowtaramAHANIAFMwsertuswamIROMANI Pune (१०४ ) জ্বাল্লিগী अर्थ-माँगता। वर्तमाने ल। अर्थयन्ते গুজর अर्थयामहे अर्थयन्ताम् अर्थयध्वम् अर्थयामहै अर्थ येरन् अर्थ येवम् অক अर्थ येते अधंयसे अर्शयेथे অর্থ মাহর विध्याद्यर्थेषु लोट। अर्थयताम् अर्थयेताम् अर्थयस्व ঘালু अर्थ? अर्थ यावहै विधौ लिङ्। अर्थयेत अर्थयेयाताम् अर्थयेथाः अर्थयेयाथाम् अर्थयेय अर्थयेवहि अनद्यतनभूते लङ्। श्रार्थयत प्रार्थयेताम् प्रार्थयथाः प्रार्थ येताम् श्रार्थयावहि भविष्यति लट्। द्वि० अर्थयिष्यते अर्थयिष्येते अर्थयिष्यसे अर्थयिध्येथे अर्थयिष्ये अर्थयिष्यावहे अर्थयेमहि श्रार्थयन्त प्रार्थयध्वम् স্মার্থকাঙি प्रार्थये a प्र० म० अर्थयिष्यन्ते अर्थयिष्यध्वे अर्थयिष्यामहे

·No text on this page.