·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·তাঘাষ
(१)
रतस्सर्व मस्माभिरमृतोपमम् ॥४६ ।। विस्तरा द्वदतो
ताद्रि स्थलमाहात्म्यमद्भुतं । तीर्थमुर्ति विशेषंच स्थल
पुण्यविशेषतः॥४७॥ अलाश्चय यद्यदास्ति तत्सर्वकृपया
वद॥इतिसर्वेमुनिवरा याचंते रोमहर्षिणम् ॥४८॥ महा
नुभावा स्सद्भक्ता आनन्दोत्कटचेतसः॥प्रार्थयतोबहुविधं
हरिभक्ति परायणाः ॥४९॥ एवं मुनीनां वचनम् श्रुत्वा
सूतोमहायशः । आनन्दाश्रुपरी ताक्षो रोमांचि कलेवरः
॥५०॥ मीलिताक्ष स्तदा दध्या देवं तोताड़िवासिनम
मुहूर्तमानं स्थितवां श्चिलित प्रतिमेवसः ॥५१॥ततस्सं
तुष्टहृदयो ह्ययातिकुशलं दिनम्॥मत्वा मुनी नम कृत्य
प्रोवाच मधुसंमिरम्॥५२॥ अहोभाग्यवशायन्मे मुनीनां
दर्शनमहत ।। हरे कटाक्षयोगेन लब्धंतस्थापि कीर्तनम्
॥ ५३॥व्यासप्रसादा वक्ष्यामि यत्किचि न्मनसाधृतं ॥
आदरा च्छुयतां सम्यक् रहस्यं कथयामियः ॥५४॥एव
मुक्त्वागुरून्ध्यात्वाविष्वक्सेनम्प्रणम्यच वाणीम्भक्ता
न्शूकादीस्तान् महाभागवतान्पुरा ।५५॥ताताद्रिस्थल
माहात्म्यं वकुंदिव्य कथांशुभां ॥गंभीराचेतसासर्वज्ञात्वा
तदुपचक्रमे॥५६॥श्रीसूत उवाच॥ श्रूयतां मुनिशार्दुलाः
शौनकाया दृढवृताः।गुह्याद्गुह्यतमम्वक्ष्येश्रुयतां सावधा
नतः॥५७॥लोकेप्रसिद्धं सर्वेषां तोताद्रिस्थलवैभवम्॥सा
धूसाधू महाप्रश्नो भवहि समुदीरितः॥५८। तातादि

·ह
तोताद्रिमहात्म्य
स्थलमाहात्म्यं सर्वमंगलकारणम्।।पठना स्वणात् पुंसां
भक्तिज्ञानफलप्रदं ॥५९।। रहस्य भुविसर्वेषां भोगमोक्ष
प्रदायक। सर्वार्थसिद्धिदं कीर्ति रात्मज्ञाम् मनःशुचिः
॥६०॥ संभविष्यति सर्वेषांश्रोतृणां पठतामपि ॥ सर्वपाप
हरपुंसां संचिताघौघमोचनम् ॥६१॥ पावनम् पावनानां
च जरामरणनाशनम् अश्वमेधसहस्राणि बाजपेय शता
निच ॥६२॥ कृतानियत्प्रदास्यति तत्फलंकीर्तनाल्ल भेत्॥
लिवेणी संगमेलानम् बहुकालं कृतयदि ॥६३॥ तोता
द्रिस्मरणानणां लभतेनाल संशयः॥अनन्तकोटिसंसिद्ध
कार्मणांस्थलवैभवं ॥६४॥ श्रोतुंपठितुमप्येत तथामनसि
रोचते ॥ नरोचतेतु पापानां रोचते दूषणयथा॥६५॥यो
बाकोवावदेदेतत्स्थलमाहात्म्यदूषणाम्।।दूषणम्कृतवान्धि
ष्णोः सबैमूढःपतत्यधः ॥६६॥यावच्चंद्रश्च सुर्यश्च चरतो
दिविरोरवे॥तत्कालंपीडितःपश्चाच्चडालो जायतेध्रुवं ६७॥
चंडालकोटिजन्मान्त शुनायोनौ जनिस्यतिःदूषकोविष्णु
भक्ताना मेवंपापमवाप्नुयात्॥६॥जन्ममध्ये सकृद्भक्त्या
तोदाद्रिस्मरणानृणाम् ॥ पठनं
श्रवणंवापि कृतंचे
त्सुकृतीभवेत् ॥ ६९ ॥ सर्वलोकेषुदेशेषु सर्वकालयुगे
बुच ॥ देवाश्च पितरस्सम्यक् तोदाद्रिस्थलवैभवम्
॥ ७० ॥ लोकपालाश्च मुनयः सिद्धा स्ताद्ध्या श्चतुर्मु
खाः॥ रूदाश्च वसवस्त गायन्ति ध्यानपूर्वकं ॥७१॥

·अध्या -[2]
वैकुण्ठे श्रीपतिः पूर्व संतोषेणदयानिधिः ॥ सर्वात्रक्षि
तु मेहि गुह्याद्गुह्यतमम्भुवि ॥ ७२ ॥ तोदाद्रिस्थल
माहात्म्यं रहस्यं सर्वमुक्तवान् ।। सनकादिमुनि श्रेष्ठा
नारदश्चमहेश्वरः ॥७३॥ वैकुण्ठपतिनाप्रोक्तं श्रुत्वासर्व
यथाश्रुतं ॥ तत्कथां प्रोक्तवाद्रः पार्वत्यै भक्तिपूर्वकं ॥
७४॥ तत्कथां पार्वतिश्रुत्वा सरस्वत्याउपादिशत् ।।सर
स्वत्या व्यासमुनि त्विा मद्गुरुरुक्तवान् ॥७५॥ तस्मा
दहं प्रवक्ष्यामि तोताद्रिस्थलवैभवं ॥ पांड्यदेशे ताम्र
पामुदक्षिणे योजनावधी ७६॥ दक्षिणांबुधि तीरस्य
उत्तरयोजनहये । पूर्वांबुधेः पश्चिमेच योजन अय
एवहि ॥७७॥ महेन्द्रपर्वता त्पूर्वे ह्यधयोजनमानतः ॥
मध्येतोदाद्रि नामेति तत्क्षेत्रं राजतेभूवि ।। ७८ ।।
दिणी मसहस्राणां सहस्रशतजल्पनात् ॥ तत्फलंप्रा
प्यतेलोके सकृत्पठनमाखतः॥ ७९ ॥ तोतादिनामहि
ब्रह्मा ज्ञातुशक्तो नवेश्वरः ॥ जात्यंधस्तु यथासूर्य का
तिसंघातमीक्षुतुं ॥८०॥ तत्स्थले लोकरक्षार्थ माविर्भु
तस्वयंहरिः ॥ वैकुण्ठलोके कनक सौधमन्दिरराजिते ॥
८१॥ सभानिविष्ठः कृपया नित्यै भक्तं नमस्कृतः ॥
स्तुयमानो मुनिगणैः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः ॥ ८२॥ वै
कूण्ठा निर्गत स्तन महद्धामा व्ययंस्थिरं ॥ भुम्यंतरि
क्ष ब्रम्हाण्डम् दिशो विष्णुपदं महत् ॥८३॥ यावत्प्र

·८ तोताद्रिमहात्म्य माणतादाद्रि संज्ञंकोटिरविप्रभं ॥ तावत्प्रमाणं तद्रूपं दृष्टुंदवैरगोचरं ॥८४॥ संक्षिप्य रोमशमुनेः प्रदर्शयतुम द्भुतं ॥ चन्द्रसूर्या वुभौपार्श्वे चामरग्राहिणीद्वयं ॥५॥ मार्कण्डेयो भृगु स्ताक्ष्यों लक्ष्मी स्लेनापति मही॥ संयु क्त स्तैश्चसिद्धार्थे रेकपीठे स्थितोहरिः ।। ८६।। आविर्भू त स्वयंदेवो रोमशस्य मुनेस्तदा ॥ पंकतामरसंनाम क्षाराब्धि रभवत्तदा ॥८७॥ श्रीवल्लिमंगकनाम पुण्यं वै कुण्ठमेवतत् ॥ पारिजातादितरव स्त्वाम्रारण्यं सुनिश्चि त ॥८८|| तत्क्षेले दक्षिणो संगे कूर्मपवर्त आस्थितः ॥ तत्समीपे क्षीरनदी प्रवहत्य निशंशुभा ॥ ८९॥ तोताद्रोसिकता स्सर्वा स्सालग्रामसमास्मृताः। तत्क्षेत्रे कूपगोष्पाद तटाकाः पल्बलानिच ॥ ९० ॥ येयेजला शयास्तत्र सर्वतीर्थानितध्रुवं ॥ तत्स्थलेवृक्षरूपेण वसं तिखल्लुदेवताः ॥९१॥ गुल्माश्च वीरुधश्चैव देवरूपाइ तिस्मृतः ॥ तत्स्थलेवासिनां पुंसां सकृद्दर्शनमात्रतः॥ ९२ ॥ पंचपातकयुक्तोपि नरःपापात्प्रमुच्यते ॥ तोता द्रिस्थलवासश्च तथैवैकादशीवृत।।९३॥ विष्णुभक्तिश्चत न्मंत्र जपोलोकेषु दुर्लभः ॥ पंकतामरसेतीर्थे स्ना त्वा स्थित्वातुतत्तटे ॥ ९४ ॥ एकवारंपठेन्मन्त्रं तत्को टिगुणितंभवेत् ॥ गायलीजपतांपुंसा मण्डलासिद्धिमे ष्यति ॥९५॥ अष्टाक्षरं राममतं कृष्णमन्त्र नृसिम्हकं ॥

·अ० (१)
॥ जपतां विष्णुरूपंच भविष्यतिनसंशयः ॥ ९६ ॥ तत्ती
रक्षणमावंवा स्थित्वाजपतियानरः॥ पावनः समुनिश्रेष्ठः
सर्वेषा मुत्तमोत्तमः ९७ ॥ सएवभगवान्विष्णु इशंखच
क्रगदाधरः ॥ नत्तीरेस्वल्प मप्यल्पं विष्णुभक्ताय दीयते
॥ ९८ ॥ तद्रव्यं मेरुणातुल्यं सदातासर्वपावनः ॥ दर्श
ना स्मरणा द्वासा तादाद्रः कीर्तनादपि ॥ ९९ ॥ नरः
पापात्प्रमुच्येत मोक्षंचावाप्स्यतिध्रुवं ॥ दक्षिणासहितंत
व कोटियज्ञसमभवत् ॥ १०॥ गजाश्वदासदासीनां
गृह क्षेत्रादि वाममां ॥ तिल तंडुल मुद्दानां मधु क्षीरे
क्षुसर्पिषां ॥ १०१ ॥ कोटेयज्ञ फलानिस्यु ईनांदाना
नितत्रवै । इक्षुदंडा अपनसं मूलिकाकंदमेवच ॥१०२॥
लत्रणं तैलपानीये चंदनागरु पद्मकं ।। अन्नपानीयदानंच
भूषणक्ष मवाससां ॥ १०३ ॥ समस्तानिच दानानि यः
कुर्यादक्षयंविदुः ॥ क्षेत्रोपवासं क्षौरंच तर्पणं श्राद्धमेवच
॥ १०४ ॥ पिण्डदानविशेषेण पितृणांदत्तमक्षयं ॥ गया
श्राद्धा धिकफलं पितृणां मोक्षकारणं ।। १०५ ॥ य;
कुर्या त्सर्वदानहि स्थलेतोतादिनामके ॥ पूजितः श्रीप
तिस्तेन नित्यंतोताद्रिनायकः ॥ तस्मात्तोताद्रिणा
तुल्यं नास्तिनास्तिस्थलंभुवि।।इतिश्रीब्रह्मांडपुराणक्षेत्र॥
वैभवखंडे तोतादिमाहात्म्ये प्रथमोध्यायः ॥ ७ ॥

·॥ द्वितीयाध्यायः प्रारभ्यते ॥ ॥ श्रीमतेरामानुजायनमः ॥ श्रुत्वैतत्संग्रहेणैव शौनक द्या मुनीश्वराः ॥ पप्रच्छु विस्तरेणैव तोता द्रिस्थलवैभव ॥१॥ विस्तराब्रूहि नस्सू त तोताद्रिस्थलवैभवं । इत्युक्तो वर्णयामास कथाश्चित्रा स्तदाश्रयाः॥२॥ श्रीसूत उवाच ॥ पुरातोताद्रिनाथस्य सन्निधौ कालयोगतः । ब्रह्मशापा दपित्यक्तः कश्चिदा श्चर्पमत्रवै ॥ ३ ॥सिंधुदेशे नृपःकश्चि न्नलपुत्र स्तुभक्ति मान।। हरेः प्रसादादुरपन्नो गुणशील इतिश्रुतः ॥ ४ ॥ विष्णुभक्त स्सदाचारो दानशील: प्रतापवान् ॥ दृढवृत स्सत्यवादी धर्ममार्गानुगोभुवि ॥ ५ ॥ मनुनीति प्रका रेण राजाराज्य मपालयत् ॥ तस्यराज्ञोगरिवन ह्यव सन् बहुशोमृगाः ॥ ६ ॥ कदाचि दागता; पुाँकिराता वन चारिणः ॥राजानंदृष्टुमिच्छंतो मन्त्रिणेतव्यजिज्ञान् ॥ ७ आगतास्मे तिविज्ञाप्य नमस्कृत्वातुशचितः ॥ विज्ञानी मन्त्रिणांश्रेष्ठ; प्रत्युवाच तथेतितान् ॥ ८॥ राजदारस मीपेतुभवाझे स्स्थीयतांक्षणं ॥ ततस्समन्त्री विज्ञानी प्रविष्टो राजमन्दिरं ॥९ । राज्ञेविज्ञापयामास पुलिन्दाः केचिदागताः ।। द्वारितिष्ठंतिराजेन्द्र उपायनकराबहिः ॥ १०॥एवंब्रुवाणंतं वीक्ष्यप्रतिवाक्य मुवाचसः॥ संतोषेण तदातास्त्वं मानयस्वेति सत्वरं ॥ ११ ॥ मन्त्री विज्ञा ·अ० (२) ११ नश नि नामाथ तानाहूय प्रजोशतुः ॥ सन्निधौ दर्शामास नमस्कारपुरस्सरः ॥१२ ॥ उपायनं ददुस्तस्यकिराता श्च मरीमगामाक्तिकं गजदन्तंत्र रक्तचन्दन कुंकुमान् ॥१३ ॥ रत्नानिविधान्यस्मै पंचवर्णशुकानपि ॥ एताव द स्मदानीतं अंगीकर्तुत्वमर्हसि ॥ १४ ॥ इतिविज्ञाप्यत सेवां कृत्वातव्याचचक्षिरे ॥ तद्वनेस्थातु मस्माक मश क्यमृगबाधया ॥ १५ ॥ संहतुतांश्चबहुला क्यं चत्वयामिना ।। तस्मात्तत्रनरेन्द्रण गम्यतां मृगयाकृते ॥ १६ ॥ वहो काला बहुमृगाः संचरंति मदोत्कटाः ॥ इत्थंनइशवरात्तै; श्रुत्वाविज्ञापिनंबच ॥ १७ ॥ वस्त्र चन्दन भूषाद्यै बहुमान्यततस्मतान् ॥ भोजनंचददौते षां घृतसूपान्वितंबहु ॥ १८ ॥ तांबूलं पटवासश्च दत्वा तैर्निर्गतोनृपः ॥ मृगान्संहर्तु मुद्युक्तः परिघं पट्टसं शरान् ॥ १९ ॥ धनुस्तुणीरयुग्मंच तनुत्राणं म नाह॥शिरस्त्राणंच राजेन्द्रो गुणशील स्पमादधे ॥२०॥ आयुवेगाश्वमारुह्य नीलकंचुकभूषितः ।। सेनापरिवृतावीरो वनमध्यमगानप.॥२१॥ वराहा न्महिषान व्याघान भल्लू क न गवयान मृगान् ।।शक्षान् सिंहान गजांश्चैवविनिम्न विच चारह ॥२२॥ नानापक्षिगणान्हत्वा गिरिगहरको टरे । हरिणान्हन्तुकामोथ विनतान नवागुगन् ।२३। कासारवनमार्गेषु निर्झरेषु नटीष वानिक्षिप्तवा गुरान्दृष्टाम

·१२
तोताद्रि महात्म्यम्
गाःसभिद्रुवुः ॥॥२४। ततस्ता विद्रुत.न दृष्ट्वा बध्यतां
वध्यता मिति। गम्यतामितितान राजा व्यादिदेशभटा
नबहून ॥२५॥ इतिराज्ञा समाविष्टा किराताश्च भटास्त
दा ॥सिंहनादाञ्च मुंचन्तो व्यचरन् संभ्रमाद्वने।।२६।। त
दाष्टापद सारडं दृष्ट्वा सर्वेपिदुद्रुवुः।।तंदृष्ट्वावगसंपन्न मश्वं
वेगात् व्यसर्जयत् ॥२७॥ राजातंसंहरिष्यन्वै चिंतयानु
जगामस;॥ यत्रधावतिसारङ्ग स्तलतलजगामसः ॥२८ ।
बहुदुरंगत:पश्चात नदृष्ट्वाहरिणततः। पुरंयातुमनाःकाम
निवृत्तः पथिमूञ्छितः ॥२९॥ सूर्यातपपरीतांग:क्षुप्तिपासा
विमोहितः।पुनर्जगाममार्गेतु बनमध्येलतागृहं ॥३०॥ दृ-
ष्ट्वाराजाप रिश्रांत स्तुरगादेवरुह्यसःआश्रमेतुमुनिश्रेष्ठम
नंयाचतुमुद्यतः ॥ ३१ ॥ पणशाला प्रविश्याथ ब्राह्म
गंनव्यलोकयत् ॥ विष्णोराराधनार्थाय दधिसूपाज्यसंयुतं
। ३२॥ उष्णमन्नंच पानीयंशीतलंतलतिष्टति ॥ नानावि
धानि पक्वानि भक्ष्यभोज्यफलानिच । ३३॥कदलीपत्रमि
त्येत न्माययावर्ततेकिमु॥ मांवंचितुंराक्षसेन केनचिद्विहि
तंकिमु ॥३४॥ इत्यालोच्य महाराजो मुहूर्त समतिष्ठत
॥यकश्चित् ब्राह्मणोविद्वानाश्रमेनिवसन्मम ॥३५॥दास्य
तीतिमहाशाप भात्यानिश्चित्यतत्रवै।गुणशील स्सधर्मात्मा
मुहूर्तसमतिष्ठत ॥३६॥ ब्राह्मणोविष्णुभक्ताना मग्रणीओ
निनामपि । कुशासन इतिश्रीमान् मुनिलवपुत्रकः३७॥

·अध्याय (२
२)
सोपिमाध्यान्हिकं वर्तुनदीतीरमुपाविशत्॥ त्रस्नात्वा ब्र
झयज्ञं माध्यान्हकपुरस्सरं ।। ३८ ॥ कर्मकृत्वा जपंसर-क
स्थितस्तत्रमहातपाः राजामुहूर्तमालोक्यपश्चाक्षुत्पिडिता
भृशं॥३९॥गृहीत्वापात्रमन्नंच सूरमाज्यं पयोदाधि । शाका
दिकं विनिक्षिप्य भोजनं कुरुततदा ॥४०॥ कुशासनोपि
विप्रेन्द्र स्तोयपूर्णकमण्डलु ॥ तुलमीपत्रमाहृत्य पर्णशा
लामुपाविशत् ॥४१॥ भुंजानं नृपतिं वीक्ष्य कोपा दरुण
लोचनः॥उवाच नृपतेमूढ कथंशालामुपाविशः ॥४२॥त
थापितूष्णींनृपते भोजनम् कुरुषेमुदा । भुक्तमेतत् विषते
स्यात् सुरापानीयमेवहि ॥ ४३ ॥ शाकंगोमांसमेतच्च वि
ष्णु राधितोयतः। योविष्णो रनिवेद्यान्नं भोजनंकुरुतेद्वि
जः ॥४४॥ सपापो नरकेघोरे पतिष्यतिनसंशयः। विष्णो
राराधनार्थाय य हव्यं वेश्मनिस्थितं ॥४५॥ तद्रव्यं चौ
र्यकृत्येन गृण्हीयाद्योपि मूढधीः ॥ दृषितस्तुसतांवृन्दै रते
रौरवमाप्नुयात् ॥४६॥ तस्मात्वां पापकर्माण विष्णुद्रोही
णमद्यवै ॥ शपाम्यहं शुनोरुपं धरंश्चरितुमर्हसि ॥४७॥
इत्युक्तवतं तंवीक्ष्य नृपःपरमदुर्मनाः ॥ उवाच दीन
यावाचा किमर्थशापितोमुने ॥४८॥ लोकेक्षुधात स्त्वज्ञा
नात् भोजनम् कुरुतेयदि ॥दण्ड्यस्सताड नैस्तस्य सर्वस्व
ग्रहणंवरम् ॥ ४९ ॥ ममराज्य गजाश्वादि कोशेचधनम
क्षयं ॥ गोधनानिच दास्यामि क्षतव्यंमत्कृतमुने ॥५०॥

·तोताद्रि माहात्म्यम एवंनृपीतवाक्यानि श्रुत्वानमुनिरनीत् ।योविष्णुद्रोहिणो द्रव्यं प्रतिग्राहति मूढधीः ५१॥ सनरःकोटजन्मानि चण्डालोजायतेध्रुवं।।मास्तुमास्तु तवद्रव्यंमत्यभामजान तः॥५२॥श्वाभव बहुकालांस्त्वं संचरेत्यशपद्विजः॥ नस्य शाप मोघहि ज्ञात्वानरपतिविज ॥ ५३ ॥ उवाच शापमोक्षार्थं उपायंकथयस्वमे ॥इत्येवंप्रार्थयतनं नृपतिमु निरब्रवीत् ॥५४॥ लोकेमुख्यस्थलंयत्र तत्रतेमोचनभवत ॥गच्छे तिमाचितस्तेन मुनिन ह्यवनीश्वरः॥५५॥ नृपोपिशु नकोभूत्वा मानादेशेचचारसः॥देश्योगा द्वनेघ रे नटः पाश्चि समागतः ॥५६॥ श्वानंवीक्ष्य महाश्चर्य मेंवश्वानक्षितो भुवि ॥ विनोदार्थ मयंग्राह्य इतिनिश्चित्यमत्वरं ॥५७॥ श्वानगृहीत्वा तंबोरा निर्गतः सबनान्नटः।।चोलदेशं गत पूर्वं नृपतिवीक्ष्यतत्रवै ॥५८! महेन्द्रजालविद्यांच दर्शयि त्वानटोत्तमः ॥ गजाश्व भूषणादीनि वस्त्राणि विविधानि च ॥५९॥ तेनराज्ञासदत्तानि गृहीत्वाचेरमभ्ययात् ।। वि नोदानिततस्तस्य सदृष्ट्वाचेग्भूपतिः ॥६०॥ भूषणानिचमु ख्यानि वस्त्राणिविविधानिच । ताम्बूलं गंधसंयुक्तं दत्वातं व्यादिदेशह ।६१।तत्ग्रहीत्वा नटस्तस्मात् केरलानप्रतिनि र्गतः।कदाचिदातपर्मार्गे महावातैश्च पीडितः॥६२॥दूरेपार जनस्लाक माम्रारण्यं सदृष्टवान्।। तद्विवेश समायुक्त श्रां तैःपरिजननटः ।।६३॥ संततंपादपच्छायं मंदमारुत सेवि ·.. . अध्याय (२) तं । श्रवणानन्दजननेः शब्दैःपरभृतामपि ॥६४॥ कीचको देदसंवृत्तं मारूतोद्भूतकूजितं । वेणुगान मिवाभाति भान त्यांतलासिका ॥६५॥ भेकशब्द स्तालरवो मद्दलमेघग जनं । पागवता इशुकाश्चैव केकी कूजति नृत्यति ॥ ६६ ॥ हंसा: कारण्डवाश्चैवसंचरति ततस्ततः । गरडाकृष्णनामा नि व्याहरति मुदान्विताः ॥ ६७॥ एवम दिभि रन्दै श्च पक्षिसंघेश्च शोभिते ॥ तस्मिन्नाम्रवणे पुण्ये नानावृक्षस माकुले ॥६८॥ पंकतामरसनाम तन्मध्ये तीर्थमुत्तमम् ॥ तस्मिन मत्स्याश्च नक्राश्च कच्छपाश्च सुघोषिताः ॥६९।। शुक्तय इशंखभेदाश्च पद्म नि कुमुदानिच ॥ कल्हाराणि विराजते तस्मिन्तीर्थतमेसदा ॥७०॥ उत्तुङ्गवीचिकान्यो न्य संघट्टपरिशोभित ॥ स्मरणादेव संसार तापार्तिच्छेदन नृणां ॥७१॥ प्रयागतीर्थादाधकं तत्तीर्थं संददर्शह ॥स्ना स्वातस्मिन्नटस्तीर्थे पीत्वाकायं सुशीतलं ॥ ७२॥ सहाग ता स्तथाकृत्वा तेसर्वेन्यः । न्सुखं ॥ शुनकस्तु मुनि श्रेष्ठः स्नात्वा तस्मिन्सुपावने ॥ ७३॥ पंकतामरसेसद्यः शापात्योराद्विमोचितः ॥ ब्रह्म शापविमुक्तस्तु गुणशीलले नृपोत्तमः ।। ७४॥ पूर्ववषेण संयुक्तो बभौतस्मिन्महायशाः ॥गत्वानटसमीपंतु राजावचनमबत् ॥७५॥ मोचितोहं त्वयाशापा घोराब्रह्मवशेदितात् ॥ इत्युक्तस्सनटोराज्ञा सर्वैःपरिजनैत्रतः॥७६। ऊचेकिमिदमाश्चर्य श्वानरेन्द्रोभवे ·१६ ॥ तोताद्रि माहात्म्यम् ॥ स्कथं । कोवाशशाप राजंस्त्वां श्रोतुमिश्चामि तत्वतः ॥ ७७॥ इतिराजानटेनोक्तः पूर्ववृतांतमब्रवीत् । श्रुत्वासर्वन रेन्द्रोक्तं नटस्तुष्टोब्रवीदिदं ॥७॥ ॥नटउवाच ॥ यथा गृहीत्वा बद्धत्वां सर्वतीर्थेषु मांदतः। व्यचरंकुत्राचदपि ब्र झशाय नमोचितः ॥७९॥ एततीर्थवर स्नानात् ब्रह्मशा पो विमोचितः ॥ तस्मादनेन तीर्थन तुल्यलोकेनविद्यते ॥८०॥ सर्वेषां प्रत्ययार्थहि ब्रह्मशापविमोचनं । अद्यप्राप्त त्वयाराज कृतकृत्यो हमद्य ॥८१॥ इत्युदीरितवाक्यंतु नटस्पृष्टाकरैर्नृपः ॥ उवाच वदतांश्रेष्ठो मृदुपूर्व गुणो त्तरं ।। ८२ ॥ अनाथं कृपणं दीनं मांगृहीत्वा बलात्स्व य। अन्नपानादिकंदत्वा कृपयापर्यपालयः॥८३॥ यस्माद्र क्षितवान्स्त्वंमामतस्मारिपतृसमोममासीहविष्णुभक्तानां कृपयालभ्यतेफलं ॥ ८४ ॥ सार्धमयातुगंतव्यं मयिस्ने. हान्नटोत्तम ॥ अंगीकृत्यतु द्वाक्यं देशेमत्पूर्विकास्थिते॥ ८५॥ ततोनटस्तथत्युत्क्वा राजानंशिबिकापरि ।। संस्थाप्य निर्गतस्सर्वैः सहभृत्य॑मुदान्वितः ॥८६॥ राजापिस्वपुर- प्राप्य सर्वान्कामानवाप्पच । भुंजानोमानुषान्भागान चि राज्यमकारयत् ॥८७॥ तेचसर्वेनटाःप्राप्ताः विष्णुलोकं ऋषीश्वराः। पंकतामरसेतीर्थे स्नात्वानिधूतकल्मषा: ८८॥ तत्तीर्थज्ञानतेोवापि कृतादज्ञानतोपिवासस्नानात्पानादर्श ·अध्याय (२) नाञ्च स्पर्शना स्मरणादपि।८९।मुच्यते सर्वपापभ्योमुक्ति दास्यत्यपिध्रुवं ॥ ताताद्रिनाथनामानि कीर्तयंतो नराभु वि ॥ ९० ॥ यत्रयत्र स्थितास्तेषां कीर्तनंचापिमुक्तिदं । जना नगाः पक्षिणश्च एतत्स्थलनिवासिनः ॥ ९१ ॥ तेषामपिहरेर्लोके वासस्त्वंते ऋषीश्वगः । रुद्रनामसहस्रा व रामनामसहस्रकात् ॥९२॥ अन्येषामपिमन्त्राणां पठ- नादप्यनारतं ॥तोतादिनामपठनं सकृदयतिरिच्यते॥९३ तोताद्रिनामपठन मेकवारं मुनीश्वगः ॥ श्रीमदष्टाक्ष- रीमन्त्र तुल्य भेवनसंशयः ॥९४॥ सर्वतीर्थेषु विधिवत्स्ना न पान जपार्चन।। तत्कोटिगुणितं पुण्यं तोताद्रिस्मरणाल भेत् ॥९५॥ तत्स्थले दानहामंच पूजा तर्पण मेवचक्ष लोपवासः क्षोरंच श्राद्धपिंडं विशेषतः ॥९६॥ तस्माद्बुद्रो पि तत्क्षेत्रे वासंकर्तुस्वभक्तित:नागलोकाद्विनिष्क्रम्यत नतिष्ठति नित्यदा ॥९७॥ चतुर्मुखोपि देवाश्च नारायण मनामयं ॥दृष्ट्वातुतस्यमंत्रंच जपन्तोमोक्षमिच्छवः ।।९८॥ तस्यावतारसंभूत मूर्तिनाभुविपालिता:वराहः कच्छपो नन्तः सहस्रफणसंयुतः ॥९९॥ वहंतःसर्वलोकास्ते रक्ष न्तिमुनिपुंगवाः||तन्मयावर्णितुलोके कोटिकालस्थितेनच ।।१००॥ वक्तुश्रोतुमशक्यहि विष्णोश्चारित्रमुत्तमम्।।तथा पिवये यत्किंचित् ज्ञातव्यं मुनिपुंगवाः॥३०१॥धरण्याः ·१८ नाताति माहात्म्यम चार्थितोदेवो महिष्या शुद्धिकाण्या ॥ यथा हरिः स्थित पूर्ववैकुण्ठे कुंठविक्रमः ॥१०३।। पद्धताकारं दुर्दर्श मपिवेधसः॥दर्शयामास तोताद्रो भूमेःकमललोचनः।।१०४ इतिश्रीब्रह्माण्ड पुराण क्षेत्रवैभवखंडतोताद्रिमहात्म्ये द्वि तियोध्यायःसमाप्तम्॥ तृतीयोध्यायः प्रारम्भम् श्रीमतरामानुजायनमः श्रुत्वेदशौनकस्सूतंप्रपच्छाशुद्धिकारण॥शौनकउवाच॥महि पी माधवस्यैषा भूतधाबी विशेषतः ॥१॥ अशुद्धवं कु तःप्राप्ता कुतोस्याश्शुद्धिकामता। श्रुत्वाशौनकवाक्यंतु सू तः पौराणिकापणीः ॥२॥ कथाम कथयत्पुण्यां वैष्णवीं कल्मषापहां।। क्षीराब्धौतु पुराविष्णुः शेषतल्पे श्रियःपतिः ॥॥ योगनिद्रावशःकाले लोकान् स्रष्ट्व्यचिन्तयत् ।। त- क्षणात्तस्यनाभौतुपद्मम् दिव्यमभूद्वर ॥४॥ भानु रत्नांचि तंतप्त हाटकच्छायमूर्जित।सहस्रदलसंयुक्तं केसरैरुपौभि तं ॥५॥ दिव्यगंधै दिशस्सर्वा पूरयत्सर्वशोभन।।आविर्बभु वकृपया हरेस्तस्मिंश्चतुर्मुखः ॥६॥ अक्षमालांकरविभ्र त्पु स्तकंच कमण्डलं ॥यज्ञोपवीतं दंडंच दिव्यरूपो व्यराज त ॥७॥ एवंजातः पायोनि रहब्रह्मगिर्वितः ॥तदवश

·अध्याय ( ३)
१२
मनार्थाय हरी कर्णमलेनसः॥८॥ मधुकैटभनामाना वस्
जद्राक्षसोत्तमौ ॥ तौवीरौ कमलोत्पनं संहतु तौसमुद्यतो
॥९॥ पद्मनाभस्य मार्गेणब्रह्मा भीतः पलायितः॥पलाय
मानं नालेस्मिन् द्रुनंतच पितामहं ।। १० । उवाच
भगवान् सद्योमत्स्यरुपीजनार्दनः।।हेबालरोदिषित्वाकिमह
रक्षामिसबर्दा ॥११॥ येनागतंतु मार्गेण गच्छपद्मदृढा
सने॥स्थीयतामित्युवाचेदं श्रुत्वा ब्रह्मा यथास्थितः।।१२॥
पन्नामध्ये स्थितस्लोपि चिन्तयन् किमिदंत्विति॥तदाना
रायणःकणे हसरूपीजनार्दनः ॥१३॥ त्वयाज्ञात स्तवीप
ता हररीत्येव मब्रवीत्।ततःपितामहःश्रुत्वा हरि भजप
न स्थितः १४॥ बहुकालं ततःपश्चा द्वयग्रीवो भवद्धरिः।।
वैदिकंपीठमारुह्य तस्याग्रेस्थितवानगुरुः ॥१५॥ प्रणव
झुपदिश्याथ तिरोधानंगनोहिमः॥पश्चात्प्रणवसंयुक्तहरीरो
मितितंजरं ॥१६॥ कृत्वासबहुकालेन भूर्भुवस्वरोमिति।।
हृदयजानतं मंचं किमिदन्वित्तिचिन्तयन् ॥१७॥ गुरुभ
क्तियुतो ब्रह्मा जपंस्तुकमलस्थितः।तत्कालेशषतल्पात्तुउ
स्थितो भगवान्हरिः ||१८|| तंदृष्वासंघसंकाशं भगवंतम
धोक्षजा कोलावितिसमालोक्य विस्मयापूर्णलोचनौ||१९
मेघगंभीरयावाचा ऊचतुर्मधुकैटभौ॥ कोबास्वंकुतआयातः
कोदेशः कश्चतपिता ॥ २० ॥ किमागमनकृत्यंते

·॥ तांताडि माहात्म्यम् !! ब्रहीतिमदमोहितौ ॥ ततोजगत्पतिःसर्व श्रत्वावाक्यं म दांधयोः॥२१॥ प्रत्युवाच मुनिश्रेष्ठाः सर्वलोकश्वरोहरिः॥ अच्युतोहं मनन्तोहं नारायण इतिश्रुतः ॥ २२ ॥ अहम को जगत्कर्ता रक्षामिसकलाःप्रजाः ।। अनादिनिधनावि ष्णुः परमात्मेतिकथ्यते ॥ २३ ॥ सृष्टि स्थिति विनाशा नां कर्ताह कारणावना ।। अन्येषां कृतिसामर्थ्य नहिलो केषुविद्यते ॥२४॥ अजान निहपृच्छामि कोयुवां ब्रूतत स्वतः।।मुष्टिभि जर्जानुभिः पद्भि रन्योन्यं समताडयन्। २५ ऊरोस्संताड्यगर्जतोबाहुभिबंधितौमुहुः॥ पादेनदृढबद्धेनमु ष्टिनान्योन्यकोपिनः ॥२६॥ मधुश्च कैटभश्चैव दुरात्मानो मुनीश्वराः॥सचनारायणः श्रीमान द्वंद्वयुद्धं सुदारुणं॥२७ पंचवर्षसहस्राणि चारितमहाबलाः॥ मधुकैटभनामानो ततस्तौबलशालिनो ॥२८॥ क्रोधरक्तेक्षणोहन्तुं चिंतया मासवहरिः॥मच्छरीरमलावेतौ राक्षसौगर्वितोभश॥२९।। अनेनोपायमात्रेणहनिष्यामीतिनिश्चयात्।।वाणीमाज्ञापया मास तद्वक्रेस्थीयतामिति ॥३०॥ तथाकरोतुसादेवी तो चौभौमधुकैटभो ॥ अग्रेस्थितौ महावीर्यों घोररुपौ महा बलौ ॥३१॥ उवाच भगवान्प्रीती बलमत्सदृशोयु वादास्यामिचवरान्प्रीत्या युवयोर्मनसेप्सितान् ॥३२ ॥ वृणीव मितियाचंतं दीनवत्पूर्वभाषिणं ॥ संवीक्ष्यविष्णु ..

·भध्याय (३)
२१
मग्रेतु कोपम्मरक्तलोचनौ ॥३३॥ हतौनावूचतुर्विष्णुं त्व
मेवशरणंव्रज ॥ बांछितार्थ प्रदास्याव स्त्वंवृणीष्ववस्वयं
॥३४॥ यदूचतुर्वृणीवति राक्षसोतत्क्षणारिः ॥ तथैव
भवतादद्य संहत्य मधुकैटभो ॥३५। तन्नामलब्धुकामोह
मेतद्वर मयाचत । परस्परमवेक्ष्याथ चिन्तयानावुभौमिथ:
॥३६॥ जलहीन स्थलेदेव संहारश्चत्कृतायदा॥मधुकैटभहं
तेति नामप्राप्यत्वयातदा ॥३७॥ इतिदत्वावमूढो हरे
रधिकवस्थितौ ॥ इतिताभ्यां वरंप्राप्य प्रसन्नो भगवान
हरिः॥३८॥ स्वोरोमेरु समाकार संस्थाप्या वतरणतो॥
सुरों क्रूरकर्माणो ममर्दासुरमर्दनः।३९॥निहत्यतौ महाबाहु
ब्रह्माण मकुतोभयं । कृत्वाच भगवान ब्रह्मन् स्रजस्वत्या
ह वैजगत ॥ ४०॥ मदाज्ञया वेदवाक्य क्रमंच परिकल्पय
॥ इतिब्रह्माण माज्ञप्य तत्रैवांतर्दधहरिः॥४१॥ ततोभि
दुःखिताभृमि मधुकैटभमेदसा ॥ शोणितै रस्थिभिा
प्ता तपसातोषयरिं ॥ ४२ ॥ महेन्द्रस्यगिरेःपार्थे तोता
द्रौपुण्यवर्धने ॥ कृत्वाश्रमपदंदेवी पावनाय वसुंधरा ॥
४३ ॥ तपसा तोषयामीति हरियत्नपराभवत् ॥ पंकता
मरसतीर्थे स्नात्वापंचाग्निमध्यतः॥४४॥ स्थित्वा हरि
हृदिध्यात्वा निरुच्छासा निरुद्यमा ॥ निराहाग कुंभकेन
युक्तायोगेन साचिरं ॥ ४५ ॥ हेमन्तेजलमध्येतु विगाहा

·तोताद्रि माहात्म्बम जलजन्तुबत् ॥ स्थित्वातदनुमादेवी पादेनैकेन निष्टिता ॥ १६ ॥ ध्यानारूढास्थिता .स्मिन् कालेतर्वगतःप्रभुः ॥ अदृष्ट्वा वामपावस्था मेदिनी चिंयन्हरिः॥ १७ ॥ मधुकैटभनामानामयातौ निहतौकिलतियोमेंदो स्थिभिः स्पृष्टा साशुद्धति पुनःपुनः ॥४८॥ शंख बक्राहापाणिर्वि चार्यमनसाहरिः ॥ आत्मानमेवध्यायंती मद्रस्य समी पगां ॥ ४९ ॥ आरुह्यावेहगाधीश माविरासी त्तदाहरः ॥ अग्रेतस्या स्तपस्विन्याः कोटिसूर्यो दय ज्वलः ॥५० ॥ केयूर हार कटक किरीट बलयांगः॥ भूषितो दिव्य रूपेण दृश्यपीतांबोहरिः ।। ५१॥ श्रीवत्सः कौत्सुभो लासी वनमाला विभूषितः । तदामोद भ्रम गै झकारि तदिगंतरः ॥ ५२ ॥ स्तूयमानो मुनिगणैः सनकाद्यैश्च योगिभिः॥ ब्रह्मेशाद्या न्सुरान्सर्वा संवीक्ष्य नयनांचलैः ॥५३॥ तांदृष्ट्वा लंकृतांपूर्वभूषगर्भूषितोमहीं ।उवाच मधु रै वाक्थैः सांत्वय न्मधुसूदनः ॥ ५४ ॥ हेबाले तपसा देहं कुरुषेकिं कृशंतव ॥ मृद्धीभि रंगुलीभिस्त्व माहरंती समेिरकुशान् ॥ ५५ ॥ किमर्थं कवरीभार स्तवदेविजटा: कृताः ।। कौशेया निपरित्यज्य वल्कलानि दधासिकिं ॥ ५६ ॥ मुक्ताहारं धमुभो पञ्चमीजांचितांस्त्रजं ।। राजको चनपयके वरास्तरणशोभिते ॥ ५७ ॥ मालनीकुसुमाकी

·अ० (३)
में शयित्वाशयनोत्तम ।। अद्विमय बनेभूमी शेषेर
किमास्तृते ॥५८॥ दिवाणादिकं सालानुगंध
तः॥ गायंतीमततंत्वद्य कीर्तनं क्रियतेत्वया ॥ ५९ ॥ कर्पू
रगलिकामिनं तांबुलं स्वीकृतत्वया ॥ तुलसीभक्षणत्व
व किमर्थ कियतमहि ।। ६० ।। एवंबहुविधवाक्यं बिन
यैरुपशोभितं ॥ उत्कास जगतानता दृष्ट्वानांतु मुमोहह।।
६१ ॥ ततःपरं मही कांता तृर्णमुत्थाय सुन्दरी ॥ दंडव
स्पतिताभूमौ नमस्कृत्वा पुन: पुनः ।। ६२ ।। आसने ना
ग्रंपाद्याभ्यां गंधपुष्पाक्षतैरपि ॥ पूजीयत्वा जगन्नाथं पू
रिता पुलकोद्गः ॥ ६३ ॥ आनन्दाश्रु परीताक्षी हरि
भाक्त सम कुला ॥ ध्यायंती स्तोत्रयामास स्तोकोन्मी
लितलोचना ॥ ६४ ॥ शिरस्यजलि मादाय जपमालां
करेचसा ॥ महीष्युवाच ॥ नमः परमानन्दा धनन्त
गुणशेवधे ॥६५ ॥ क.रणातीतरूपाय नमस्तपरमात्मने।
अणोरणीयसेन्त रूपिणे सर्वशेषिणे ।। ६६ ॥ परस्ता
ते तुभ्यं नमस्तपुरुषोत्तम ॥ शंख चक्रगदाखड़ चा
पास्त्रवरधारिणे ॥ ६७ ॥ सर्वलोकात्मरक्षार्थ माश्रितानां
विशेषतः ।। सृष्टि स्थिति बिनाशानां कर्वेकारणमूर्तये ।।
६८ ॥ अनन्तकोटि ब्रह्माण्डा न्य खिला नक्षतेस्वयं ॥
कटाक्षलेशमात्रेण सर्वकामार्थदायिने ।। ६९॥ नमोनमः
..

·तोताद्रि महात्म्यम् कला काष्टा रूपकालात्मनेनमः ॥ परमार्थस्वरूपाय पं चोपनिषदात्मने ॥ ७० ॥ ऋग्यजुस्सामरूपाय तपसांफ लदायिने ।। साक्षिणेसर्वकृत्यानां तेजसांराशयनमः ॥ ७१ ॥ निर्गुणाय नमस्तुभ्यं गुणानां निधयेनमः ॥ नमो निर्मलरूपाय निर्विकारायतनमः ॥ ७२ ॥ पाहिमांपरम शान भक्तवात्सल्यवारिधे ।। कृपयादवदेवानां दुरितक्षय कारक ॥७३॥ देवनाथ नमामित्वां पाहिमांकृपयातव ॥ एवंबहुविधै स्तात्रे स्तुत्वा प्रीतिपुरस्सरं ।। ७४ ॥ कृत्वा चपरयाभक्तमा भूगोभूयो नमस्क्रिनं ॥ आनंदाश्रुपरीता क्षी तस्योपृथ्वी हरेःपुरः ।। ७५ ।। श्रुत्वाहरिस्तनस्तोतं पृथ्या स्तस्याः श्रियपतिः। उवाचभगवांस्तत्र स्निग्ध गंभीरयागिरा ।। ७६ ॥ त्वयाकृतेन स्तोत्रेण देविलवस हेमम ।। संजाताप्रीतिरतुला श्रवणानंदबर्षिणा ॥७७॥ वर्ततेहृदयेयत्ते तत्सर्वचददाम्यहं । इत्युक्ता पतिना नंता प्रणम्य प्रियमाहच । ७८ ॥ श्रीभूमिरुवाच ॥ अशुचि चास्मिदेवेश दैत्यमेदोस्थिशाणिः॥ त्वनाथपुण्डरीकाक्ष पूतिगंधंचदुस्सहं ॥ ७९ ॥ अशुचित्वंच देवेश नुदत्वंसर्व कामद ॥ मायस्थितैः कृतानीह यज्ञदान तपांसिच ।। ८० ॥ भवंतु सफलान्येव सर्वतीर्थानिवप्रभो ॥ संन्निध स्वस्वयंचाव शिरस्थाने ममाच्युत ॥८१ ॥ तोदाद्रौ स

·अध्याय ( 3 )
वजंतूनां भुक्तिमुक्ति प्रदस्सदा ॥ एतदाकर्ण्य वचनं ध
रण्याः प्राहकेशवः।।८२ ॥श्रीभगवानुवाच ॥ मत्कटाक्षा
म्रतरलैः प्लाविता सिवसुंधरे ॥ पावना नित्यपूताच संश
योप्येतुमानसात् ॥८३।। मेदिनीतिचतेनामा कर्मणैवभवि
ष्यति ॥ धर्मार्थ काममोक्षार्थ कर्मकुर्वन्तियेनराः।। ८४॥
त्वयिस्थिता वरारोहे तेषांदास्यामितत्फलंात्विय्येवसिंधवो
द्वीपाः पुण्यानद्य स्तरांसिच।।८५॥ पुष्करिण्यो थकूपाश्च
वाप्यःसर्वफलप्रदाः॥ भवन्तु कुलग.त्रश्च तेषुसर्वेषुसर्वदा॥
८६॥मामुपास्ययदाकाले भक्ता:कुर्वतियेतपः॥तवदेहे स्थि
तास्तेषां दास्यामि फलमक्षयं॥८७॥चराचराणांसर्वेषामुत्प
त्तिस्त्वयिशोभने॥ सौषधीनां रत्नाना मुत्पत्तिश्च भविष्य
ति ॥४८॥ श्रीवैकुण्ठ विमानस्मिन् पंचोपनिषदात्मके ॥
शुद्धसत्वपये दिव्ये पूर्णपाड् गुण्यविग्रहः ॥ ८९ ॥ आ
सीनो नागपर्यंके श्रिया भूम्या त्वयासह ॥ परमव्योमधा
माहं वृतःपक्षीश्वरादिभिः ।। ९० ॥ संनिधानं करिष्या
मि ब्रह्मणो दिवसावधि ।। तोताद्रो रात्रिसमय कुण्ठं
मूरिसेवितं ॥ ९१ ॥ तवमाहात्म्य सदृशं नास्ति कोक
घु कुत्रचित् ॥ यद्यत्प्रार्थयसेकाम्यं सर्वदास्यामि सुन्दरी
॥ ९२ ॥ वसकच्यागि मत्यावयथाश्रीरनपायिनी ॥ त
पसो विरमाद्यत्वं इत्याह भगवान् हरिः ।। ९३ ॥ इति
संप्रार्थितोदेव्या भूम्या कारुण्यवारिधिः ।। संतोषणा द

·२६
तोताद्रि महात्म्यम्
दासर्व तस्यैश्रीवल्लभोहरिः ॥ ९४ ।। ततस्संतुष्ट हृदया
तपोवेषं विसृज्यसा ॥ हरिद्रा कुंकुम रसा नवलिप्य स
रोजले ॥ ९५ ॥ स्नात्वा दिव्यांवरंधृत्वा भूषणानि यथे
दिसतं ॥ अलंकारेण संयुक्ता दिव्येनैव वसुन्धरा
॥ ९६ ॥ नमस्कृत्वा हरितूर्णं पार्वतस्थौ मुदान्विता
सचसर्वेश्वरःश्रीमानागतां तामलंकृतां॥९७ अंकेनिधाय व
सुधां समालिंग्ये दिसतोहरिः ॥ तदाप्रभर्ति भूम्या
च श्रियाचसनकादिभिः।९८ास्तूयमानोहि राजायै वैकुण्ठे
तु यथास्थितः ॥ तथाजगामतोनादानि कुर्वन् भूमे प्रिय
हरिः ॥९९॥ येद्रक्ष्यति नराविष्णु श्रीमत्तोदाद्रि नायक
॥ श्रीवकुण्ठविमानस्थं परिवारसमन्वितं ॥१०॥ भृण
वंतीमाम् कथांदिव्यां भूमेःकल्मषनाशिनी ॥ सर्वकल्मष
मुक्तास्ते पावनायांतितत्पदं ॥१०१॥ यस्माद्व्याप्ता वसु
मती मधुकैटभ भेदसा ॥ मेदनीतिततोलोके ख्यातीगिरि
वरात्मजे ॥१०२॥ निष्कलो निर्मल इशांतो निर्विकारो
निरंजनः ।। सकलोधुदभूल्लोका बक्षितुं श्रीमहीपतिः ॥
१०३॥ मयाशक्तनविष्णोश्च महिमावण्यतॆकथं । अशक्य
मपि यत्किंचित् जानतातेमयादितं ॥१०४॥ इतिश्रीब्र
ह्माण्डपुराणेवैभववंडे तोदादिमाहात्म्येतृतीयाध्यायः
तृतीयाध्यायः समाप्तम्॥

·CM चतुर्थाध्यायः प्रारम्भम् श्रीमतरामानुजायनमः श्रीशौनक उवाच॥ सर्वज्ञ तत्वविच्छेष्ठ उताराणिकोत्त मारतकथामृतभूयः श्रीतुंकौतुहलंहिम॥१॥श्रीसूतउवा का पुर परीक्षिन्नपातः शुकेन हरितकथां ।। भूत्वा लोकोपकारार्थं तृप्तिनाभ्यगमन्मुने ॥२॥ शुकोपि वक्तुं नाशको द्वर्णितुं हरिसत्कथांतस्मादहं कथांविष्णो र्ववतूं शक्तः कथंतव ॥३॥ तथापि वक्ष्ये कृपया महतां श्रृणुत कथां ॥ पूर्वपुण्य विपाकेन लब्धा सत्संगतिमया ॥४॥ सर्वज्ञोपि शिवःपूर्व तोताद्रिस्थल वैभवं ॥पृष्टोगिरिजया शकः तस्य सर्वस्य वर्णने ॥५॥ पार्वतींप्रति यत्किचित प्राक्तवान् समहेश्वरः । तत्काहिहरेःप्रत्येि वक्ष्येव्यासो पदेशतः॥६॥ प्रसादाच्च श्रियोर्भर्तु स्सावधानमनाः श्रुणु।। शिवोउवाच।।शृणुदेवि प्रवक्ष्यामि तोताद्रौपुण्यवर्धन॥७॥ अन्येषां योग्यतानास्ति हरिभक्ता विनाभुवि॥श्रोतुवता नां सर्वेषां त्रिरातव्रतमुत्तमम्॥८॥ प्रातःकाले शुचिर्भूत्वा स्नात्वाविष्णुं विचिंतयन्।।स्वकर्माणिच कृत्वाथो गेहेगत्वा शुचिवृतः।।९॥दिव्यान्न भक्ष्यभो ज्यानि फलानिविवीधानि च॥दध्या ज्यंच मधुक्षीरंशर्करा शीतलंपयः॥१०॥ताम्बूलं चंदनसम्यकर्पूरं कुंकमंतथा|कस्तुरी पटवासंच मल्लिकाकुसु मानिच॥११॥चंपकानिच मुख्यानि भक्तियुक्तो विचक्षणः ·२८ तोतात्रि माहात्म्यम विष्णुभक्ताय दातव्यं दक्षिणासहितशुचि ॥१२॥ दत्वा सर्व यथाशाक्त कृत्वातस्मैनमस्कियां। भत्त्यातोदाद्रिना थाये त्युक्त्वा श्रीवैष्णवंततः ॥१३॥ संप्रेष्यच ततस्स। बंधुभिः परिवारितः भुक्त्वाशेषं कृतार्थस्स परिपूर्णम नोरथः ॥१४॥ दशम्या भेककालंच पश्चादकादशीदिने॥ शुद्धोपवास मथवा आपोमुलं घृतपयः ॥१५॥ हविष्यं ब्राह्मणार्थच गुरोर्वाक्यंच भेषजं ॥एवमादि व्रतंकृत्वा स्मर तोदाद्रिनायकं ॥१६॥ रालो वराहप्रतिमाम् सौवर्णा रा जतांमपि ॥ कृत्वाकुंभ शुचौदेशे स्थंडिले तंडुलान्विते ॥ १७॥निक्षिप्य वस्त्ररम्याणि नालिकरण संयुतं ।।चूतपल्लव संयुक्तं गंधमाल्य रलंकृतं ॥१०॥ अष्टोधान्यानि विधि द्विनिक्षिप्या भितोदृढं। आचार्य ऋत्विजश्चैव पूजयित्वो पचारतः ॥ १९॥ ततःकुंभे समावाह्य तोताद्रिश्वर मव्य यं ।। ऋत्विग्भि स्सहितोविद्वान् पूजयित्वा यथाविधि ॥ २०॥ ध्याना सनाऱ्या पाद्यादि वस्त्रै गंधैश्च भूषणैः।। धूपै पैश्च नैवेद्यै मर्माला नीरांजनादिभिः ॥२१॥ मंत्रपुष्पै म्समभ्यर्च्य विष्णोर्नामसहस्रकैः॥ एवंकृत्वा चतुर्याम पू जां जागरणंपुनः ॥२२॥ द्वादश्यां पूजयित्वात माचार्य ऋत्विजः क्रमात् ॥ संपूज्य भूषणे वस्त्रै गंध माल्यैः स दक्षिणैः॥ २३ ॥ प्रतिमां पूजितां तांव पूजापकरणे स्स मं ॥ तांबूल सहितं दवा विष्णुभक्ताय भक्तितः॥२४॥ ..

·अध्याय ( ४ ) पश्चातु पारणं कृत्वा पूराण श्रवणहरः ।। एवं नादाद्रि नाथस्य प्रीतये कुरुतेनरः ॥ २५॥ सोश्नुते सर्वकामांश्च विष्णुलोकं चगच्छति।। स्वर्णपात्रे जलपूर्य वस्त्रेणावेष्टय दक्षिगां॥२६॥ योदद्या द्विष्णुभक्ताय सपरंपद मामुयात् धान्यतंडुल गोधूम गुड तैल घटानिच ॥२७॥ आज्यं व स्त्रयुगं धेनुमन्नदानं विशेषतः ॥ यस्तुतोदाद्रिनाथस्य वि मानस्यसमीपतः ॥२८॥ दक्षिणासहितं दद्या द्विष्णुलोके महीयते ॥ तद्दान सदृशं दान मन्यक्षेत्रेषु दुर्लभ॥२९॥ तोताद्रिस्थल संस्थानां द्विजाना मुपचारतः ॥यथाशक्ति प्रदानहि तत्कोटि गुणितं भवेत् ॥३०॥ षोडशानि वरा रोहे महादानानि योनृपः ॥ वाजपेयादिकंयज्ञमश्वमेधाव सानकं ॥३१॥ तोदादौ यस्तुकुर्वाण स्सोनन्त फलभाग्भ वेत् ॥ महापातकयुक्तोपि तोदाद्रिस्थल वैभवात् ॥३२॥ तत्स्थलेक्षणवासेन निष्पापो भवतिध्रुवं । मनोवाक्कायपू र्वाणि कृत्वापापानि कुत्रचित् ॥३३॥ तत्स्थलावाप्तिमात्रे ण मुच्यतेसर्वपापतः ॥ भक्तिपूर्व द्विजस्तत्र गायत्री शु दुचेतसा ॥३४॥ सहस्रं प्रजपेद्विद्धन गायत्री सिद्धिमेष्य ति। अष्टाक्षरं योजपति मन्त्राणामुत्तमोत्तम।३५।भूमौभा गान्यथाकामम् कांतेविष्णुमाप्नुयात्॥ ममपञ्चाक्षरं दे वि मंत्रानन्यांश्च वाऊपत्।३६।तत्स्थल जपमानणपुनश्चर्या पि सिध्यति ।। एवंसर्वे जपास्तत्र सिध्यंतीष्टार्थदायिनः

·ताताद्रि माहात्म्यम्
..
॥३७॥ स्वयंजप्तु मशक्तोयो विष्णुभक्तान्द्विजोत्तमान।।
समाहृय पुनस्तेभ्यो वस्त्रभोजन दक्षिणाः ॥३८॥ दत्वा
जपं कारयति विष्णुलोकं सगच्छति ॥ नवग्रह जयं होम
दानं ब्राह्मगभोजनं ॥३९॥ तत्स्थले कुर्वतां नणां अ
हपिडा नविद्यते ॥ बानाचलेशितुर्भक्त स्त्वभिषेकार्थ मा
दरात् ॥४०॥ शिलान्सं शोध्य संक्षाल्य तैलं शुद्धनवेघ
टे॥ गृहीत्वा पिष्टसंयुक्तं काटश्चापि विवर्जितं ॥४१॥क
दली चूत पनस कपित्थ फलसंयुतं ॥ द्राक्षा जंबीरकंचैव
इक्षु कान्डरसान् बहून्॥४२॥नालिकेरोदकान्या ज्यंदाधि
क्षीर कुशोदकं ॥ दिव्यचंदन कस्तुरी कपूर क्षोदसंयुतं
॥४३॥ एवमाद्यभिषेकार्थ भक्त्यादद्या दनन्यधीः ॥ त
तोदिव्यां बररत्न भूषणं हारकुंडलं ॥४४॥ केयूर कटके
दिव्य कंकण कटिसूत्रकं ॥ मंजीर कटकाद्यानि भूषणा
नि समर्पयेत् ॥४५॥ दिव्यान्नं दधिसंयुक्तं सूपमिश्रं ति
लोदनं ।। सर्षपान्नं मरीच्यान्नं हिंगुजीरकसंयुतं॥४६॥ति
त्रिणीरसयुक्तान्नं गुलान्नं शुद्धमादनं ॥ अपूपादन भ
क्ष्याणि लेह्याने विविधानिच ॥४७॥ दधि क्षीरंच पा
नीर पानकंच रसायनं। कर्पूर चूर्णसंयुक्तं तांबूलं दीपमा
लिकाः ॥४८॥ वितानानि विचित्राणि सम्य ग्यवनिका
अपि ।। दिव्यसिंहासनं यानं वाहनानि प्रथक् प्रथक् ॥
४९।। शिविकां दोलिकाश्चैव माद्यान्यस्तु समर्पयेत्॥ स

·अध्याय (४)
?
पुमान् पुत्रपौत्रश्च वैकुंण्ठं प्राप्यतिध्रुवं ॥५०॥ प्राकार
गोपुराट्टाल मंडपांश्च विशेषतः॥ शिखरस्याभिषेकंच नि
त्योत्सव महोत्सवाः ॥५१॥ मासेोत्सवं पवितंच डोलो
त्सव रथोत्सवौ । अन्यानप्पु रुवान्सर्वा नकुरुते योविशे
यतः ॥५२॥ सोपिकुठलोकस्थैः पूज्यत सूरिभिस्सदा॥
अश्वत्थं पिचुमदंच तित्रिणी पनसाम्रको ॥५३॥ कपित्थ
बिल्वा मलक नालिकेराश्च पाटलीः ॥ अशोक पूग पुन्ना
ग मंदारा चंपकद्रुमाः॥५४॥द्राक्षा खर्जूरब कुल कदंब निचु
लानिच ॥ जंबीर मातुलं गाश्च लवंगा स्तिलकास्तथा
॥५५॥ एवमादिभिं राकीणं कृत्वोद्यानं समर्पयत् ॥ दे
बनाथस्य सपुमान विष्णोस्सायुज्य मश्रुते ॥ ५६ ॥ मल्लि
काः करवीराश्च कुरवो मरवस्तथा ॥ तुलसी जाति कर्पूर
मल्लिका कमलानिच ॥५७॥ कल्हारो पल केतक्य चंप
काश्चैव मादिभिः॥ पुष्पै विरचितां माला तोदादीशाय
नित्यतः ॥५८॥ समर्पयतियोमर्त्य सबैकुण्ठभाग्भवेत
। तत्स्थले धर्म कर्माणि कुर्वतो बहुमानवाः ।। ५९ ॥
सालाक्यं प्राप्यतद्विष्णो ग्मृतत्वं भजातहि ॥ इतिमुनि
वर स्तूयमान स्ससूतो गिरिवरतनुजायै भाषितं शं
भुनेति ॥ अगणितमहिमाब्धे रादितोता द्रनेतु निखिल
मातशयंतं प्रोक्तवानुत्तमोलौ ॥६०॥ इतिश्रीब्रह्माराडपु
राणक्षेत्रवैभवखण्डेउमामहेश्वरसंवादे तोदाद्रिस्थलधर्म
कथनं नामचतुर्थोध्यायः ।।

·पंचमोध्याय प्रारंभम्
श्रीमतेगमानुजायनमः।। एवमुक्तां शिवनाथ श्रुत्वागौरीह
रे:कां॥ अतृप्तमनमा शंभुं याची पुनरब्रवीत् ॥१॥ क
दालक्ष्मीस्तास्तेरेकिमर्थं कुत्रवाप्रभो॥श्रेयोमूर्तिर्हि सातस्य
नानवासिहिदृश्यते ॥२॥ तत्कथां श्रोतुमिच्छामि वदगं
गाधरप्रभो ॥ श्रीसूत उवाच॥ एवमभ्यर्थितश्शंभु रुमया
तीवपावनीम् ॥३॥ कथांक्षीराब्धीकन्याया रहस्यामप्य
वर्णयत्॥शिव उवाच॥श्रणुदेवि प्रवक्ष्यामि रहस्यं सत्कथा
मृतं ॥४॥ श्रीनिवासस्य महात्म्यं पावनं भुवनत्रये।उत्क्का
श्रुत्वाच तद्भक्तो विष्णुलोकेमहीयते ॥५॥ प्रथमाविष्णु
भक्तानां भक्ताहमचलात्मजे ।। कथामृ हरेःपुंसा मवाङ
मनसगोच॥६॥श्रवणात् कीर्तनात् पुंलां पापसंदोहनाश
नं॥ मुनीनां योगिनांचैव देवाना मापदुर्लभं ॥७॥ तथापि
वक्ष्येताद्वैष्णो श्चरित्रपरमाद्भूत॥रक्षार्थ सर्वलोकानांश्रुणुदे
वीसमाहिता॥८॥पुरासंवर्तकस्यांतलक्ष्मीविष्णवनपायिनी
लोकसृष्ट्यां प्रवृत्तस्य दायितस्यस्वकस्यैवै॥९॥लीलार्थेष्वव
तारेषुसर्वेषु सहधर्मिणी॥सर्वात्मनां सुखावाप्त्यै क्लेशमुक्त्यै
कृतागतां॥१०॥उपायभूतानित्यंच भवेयमिति चिंतयानि
श्चित्यचतपस्तीनं करिष्यामीति भूतले॥११॥ततसा पूलिका
भूत्वास्वयंस्वस्याः स्वशक्तितः ॥ चोदयामास तांप्रीत्यात
पश्चरणकारणात्॥१२॥ अष्टाक्षरोपदेशंच कर्णमूले चकारसा

·যাই ও
३३
कुंभकोणे महाक्षेत्रे पद्मपुष्करिणीतटे ॥ १३ ॥ तपःकुरु
हरेःप्राप्तु मुपायत्वंहि वांछितं ॥ गछतत्र तपःकर्तुं वा
लेभक्तिपुरस्सरं ॥१४॥ तथेति तानमस्कृत्य पद्मपुष्करणी
तटे ॥ गत्वा लक्ष्मी मुनीन्वृद्धान ब्राह्मणान भिवाद्यच
॥१५॥ पुष्करिण्या स्तटे पूर्वे पर्णशालां चकारसा ॥ त
तस्त्रिषवणस्नानं कृत्वावल्कल धाराणी ॥ १६॥ पश्चात्कृ
च्छ्राणि सर्वाणि निवृत्य प्रीतिपूवर्क ॥ चांद्रायणवृतंक
वा जपत्य टाक्षरं परं ॥१७॥ ततःपर्णाशनामृत्वा जला
शनपराततः ॥ निराहारे णयोगन नियमैश्च समाहित
॥१८। प्राणायामपरा नित्यं परमानन्दरूपिणं ॥चक्रपाणि
हरिध्यात्वा मनसापूज्यसर्वदा॥१९॥ अष्टाक्षरपूरश्चयाँ कृ
वा तर्पणापूर्वकं होमं दानं तथानिष्टा मतिथीनांच पूजन
॥२०॥ भोजनं ब्राह्मणानांच षड्लै रुपशोभितं ॥ सूपं
दधि घृतं क्षीर मेवमादियुतंततः ॥२१॥ चन्दनालेप
ताम्बूलं दक्षिणाभि स्समन्वितं ॥ दत्वा ऋषीणां सर्वेधी
तृप्तिकृत्वाविशेषतः ॥२२॥ एवं प्रतिदिनं लक्ष्मी रकरो
त्तपमुत्तमम् ॥ उपायता मभिप्संती लोकरक्षणतत्परा२३
कारुण्यरूपिणी विष्णोः पद्मपुष्करिणीतटे ॥ तस्मिन्न
वसरे नन्तो गालवश्च द्विजोत्तमः॥ २४ ॥ पिप्पलारण्य
केदेशे नानावृक्ष समाकुले ॥ पनसे नालिकराम्रः क्रमुके
वेशु पाटलैः ॥२५॥ पुन्नाग वदरी बिल्वैः कपित्थै कुले

·.. तोताद्रि माहात्म्यम् धवैः ॥ जम्बूभि नक्तमालैश्च कोविदारैः कदम्बकैः २६॥ किंशुके शिशुपाभिश्च वटै जबभिगवृतै ॥ वराहै संग सारङ्गै लुलायै वनगोवृषौः ॥२७॥ शार्दूल कलभैः सिं हैः संचारितवनांतरै ॥ कूजितैः कोकिलानांच केकीनांच मनोहरैः॥२८॥मत्त गनिनादैश्च संनादितदिगन्तरै ॥ ग स्वा तस्भिन बमोदेशे पिप्य लारण्यनामके ॥ २९ ।। अनन्तो गालवश्चैव चेरतुःपरमंतपः ॥ वायुभक्षौ निरा हारौ कृशौत्वाकाशसंश्रयौ ॥ ३० ॥ मनसानिमलेनैव ध्यात्वानारायणंसदा ॥ गालवस्तुमहातेजा स्तपोनिवृत्य सात्विकः ॥ ३१॥ कृतकृत्यो मुनिश्रेष्ठो विष्णुपूजापरस्स दा ॥ अग्निकार्याणि कुर्वाणः प्रत्यहं परमार्थधीः ॥ ३२॥ अष्टाक्षरजपासक्तो धनन्यमनसाहरिं ॥ चिंतन् कुंभके नैव योगमार्गेण संस्थितः ॥ ३३ ॥ एतस्मिन्नन्तरेदेवि भगवा नब्जलोचनः ॥ दयानिधिहरिः श्रीमान अखि लात्मा सनातनः ॥ ३४ ॥ अंतर्बहिश्च सर्वेषां व्याप्तो नारायणो विभुः ॥ पञ्च युधानि विभ्राणो रक्षार्थ मखि लात्मनां ॥ ३५ ॥ कोटीसूर्य प्रकाशेन किरीटे नोपशो भितः ॥ हारकेयूर कटक कटिसूत्रादि भूषणैः ॥ ३६ ॥ भूषितः प्रभयासर्व हरिदंतर्विराजयन्॥तपोमय स्तपोराशि स्तपोमुलं तपःफलं ॥ ३७॥ गालवस्याग्रतःश्रीमा ना विरासी सतांगतिः ॥ कृपया गालवं संम्यक् दृष्ट्वास्थ ·पाचतंहरिः॥३८॥सुधामयमीदवाक्य मुवाच मधुसूदनः॥ बीतास्त्रि तरसानेन प्रसन्नोस्मिनवेप्सित॥३९॥दास्यामि वरमयैव गालवृणुतादिति॥श्रुत्वावाक्यं हरिवीक्ष्य विस्म योत्फुल्ललोच ॥४०॥ उत्थामादौ संस्पृश्य नमस्कृत्वा पु नःपुनः ॥ऋग्यजुस्तामरूपेण मुक्तेनोपनिषदिरा ॥४१॥ स्तोत्रै रनेकै स्तुत्वातं तोपयामास गालवः । कृतार्थोस्मि कृतार्थोस्मि हरेवदर्शनादिह ॥४२॥ अद्यमे सफलं जन्म अद्यमे सफलं तपः॥ अद्यमसफला विद्या हरेःयादा बलो कनात्॥४३॥ अनन्तकोटि रुद्रास्वा मनन्तकमलासनाः॥ द्रष्टकामा स्तथासर्वा स्तपःकुर्वति देवताः॥४४॥ तेषामपि महायोगिन्दुर्लभं तवदर्शन।। त्वद्रूपं विश्वरूपहिमयाद्रष्टं न शक्यते ॥४५॥ कृपावशा दागतोसि कर्तुमे सफलंत पः। इत्युवाच मुनिः श्रीमा नानन्दा मृतसागरे॥४६॥ निमनः पुरतोवीक्ष्य स्तुत्वाथ पुरुषोत्तमम् ॥ प्रीतियुक्तः प्रसन्ना स्मा तस्थौतवेव गालवः ॥४७॥ इतिस्तुवन्तं तंश्रीमातु वाच भगवान्हरिः ॥ बहुकालं तपःकृत्वा कृशोसि मुनि पुंगवः ॥ १८॥ नजाने किम दंपूर्व मधु कैटभनामको । मांजेतुं राक्षसौ दर्यात् युद्धायसमुपस्थितौ ॥४९॥ पञ्च वर्षसहस्राणि ताभ्यांयुध्वा निरायुधः ॥ बाहुयुद्धेन तोह त्वा पश्चा लागतोमुने ॥ ५० ॥ कुंभकाणे महालक्ष्मीः पद्मपुष्करिणीतटे । तपसामा मुपाररोसा हा मनाइह ·३१ तोताद्रिमाहात्म ॥५१॥ तवाभीष्ट वरंदातु मागतोस्मि मुश्विर ॥ दवा यास्यामि तेभिष्टं वृणीष्व वरमीप्सितं ॥ ५२ ॥ एवंभ गवतो वाक्यं श्रुत्वा समुनिपुंगवः ॥ उवाच भक्त्यासंतो था ॥ दिष्टंवरमयाचतः॥ ५३॥ स्वामि न्ममप्रसन्नश्चेत कावेर्यादक्षिणेतटे ॥ इहैवस्थातुमिच्छामि युगान्तप्रलये प्वपि ॥५४॥ एतत्क्षेत्रं श्रियायुक्तं श्रीनिवासो भवान्य तः॥ तस्माल्लोके श्रीनिवास क्षेत्रमित्यभिधाभवेत् ॥५५ ॥ एतत्क्षेत्रे निवसता मैश्वर्य बहुलंभवेत् ॥ पुत्रपौत्र समृद्धिश्च नदारियभयंक्वचित् ॥५६॥ यद्यत्प्रार्थितमेतेषां तत्सर्व दातुमर्हसि ॥ इदममवरं श्रीमदन्यविज्ञापितंशृणु।। ५७ ॥ ममाश्रमे नागलोका दनन्त स्तर्पराडिह ॥ तपश्च रतिधर्मात्मा तस्याभीष्टं प्रयच्छच ॥५८॥ एवंमुनिवरेणो कं वरंतस्मैदाहरिः॥ तस्मिन्नवसरेचक्षुश्रवसामागतः पतिः ॥५९॥ शरण्यं सर्वलोकानां शरणं श्रीपतिययो ।। स्तुत्वा भूयोनमरुस्कृत्य प्रोवाचेदं शुभाक्षरं ॥६०॥ स्वा मिन्प्रसादिभगव नमस्तेपुरुषोत्तम । समीपेवस्तु मिच्छा मि शश्वत्तेदीयतामिदं ॥६१॥ एतावदेव मेप्रार्थ्यं कृपया क्षमाहरे ॥ एतदाकर्ण्य भगवां स्तथातस्मै वरंददौ॥६२ ॥दत्वातस्मै वरप्रीत्याशिश्येनन्तो परिस्वयं ॥ अद्यापि दू रष्टुिकामानां भक्तानां सुलभोहरिः ॥६३ ॥ शयानोनन्त भोगस्मि विभातिपुरुषोत्तमः ॥ अन्नतशायिनं लयः ·अध्याय ६ पूजयित्वातुगालवः ॥६४॥ भक्ताना मुत्तमप्राया न्मोक्ष मन्यसुदुर्लभं ॥ यशृणोति कथामेतां पठेद्वाभक्तिपूर्वकं ॥६५॥ सर्वान् कामानवाप्याथ विष्णुलोके महीयते ॥ इतिविष्णुकथां दिव्या मुक्तवान् भक्तिपूर्वकं ॥६६॥ तन याय गिरेभक्त्याभक्ताना मुत्तमोमृडःइतिश्रीब्रह्माण्डपुरा णे क्षेत्राणां ॥ वैभवखण्डे गालवमोक्षकथननाम पंचा ध्यायासमाप्तं ॥ षष्टमाध्यायः प्रारम्भम श्रीमतेरामानुजायनमः ॥ शिव उवाचः ॥ देवि विष्णोः परंधाम स्वरूपश्चापि वर्णितुं ।। अशक्यमपि तद्भत्या कथातस्या भिधीयते ।। १॥ सनकाद्यादि योगीन्द्रैः कथितं मानसमम ॥ यस्ि चि द्भातमानन्त्यात् तावन्मातमिहोच्यते॥२॥ यत्प्रभाव मजानन्त्यो निर्वृत्ताः श्रुतयोपितत् ॥ नमोनारायणायेति प्रणवाधं पदत्रयं ॥३॥ अष्टाक्षारं मयादेवि जप्पतेशुद्धचे तसा॥ तस्मात्तस्यावतारेषु याःकथालोकपानाः ॥ ४॥ तास्सर्वाअपि मेज्ञाताः कृपयासात्वतांपतेः ॥ एवमन्यैर - पिज्ञेयांकथाविष्णो महात्मनः ॥५॥ तहासत्वा दहवक्ष्ये शृणुदीव समाहिता ॥ पूर्वक्षारांबुधेस्तीरे ब्रह्मालोकपिता महः ॥६॥ तपस्तप्त्वा चिरंपश्चा दस्तुवत्पुरुषोत्तमं । :

·.. ताताद्रिमहात्म देवदेव जगन्नाथ समस्तपुरुषोत्तम ॥७॥ पाहिमांकृपयाधि यो परमात्म नमोस्तुते ॥ त्वन्मयहि जगत्लर्व पतिस्त्वं सदेहिनां ॥८॥ सृष्टिस्थित्यंत कर्तात्वं जगत्कतास्वयंप्रभुः ॥ अजायमानो वहुधा जातस्त्वंलोकपालकः ॥९॥ त्वद्ग ति नविजानन्ति योगिनोपि सुरेश्वराः त्वदीयावयवेभ्यस्तु जाताः सर्वेदिवौकसः ॥१०॥ अहंरुद्रः सुराधीशो वसवो मरुतो श्विनी ॥ आदित्याः सरिसः शैलाः समुद्रा स्त तमेदिनी ॥११॥ भूर्भुवस्स्व रित्यतेति लोकाःसर्वे चतु देश ॥ओंकारस्त्वं वषट्कारो यज्ञास्त्वं तत्फलप्रदः ।१२ प्रवर्तकस्त्वं सर्वेषां हृदयस्थो निवर्तकः ॥ त्वामेव पूज यित्वाहं स क्षाद्वैकुराठबासिनं ॥१३॥कृतार्थस्यां यथास्वा मि स्तथात्वं कर्तुमर्हसि एवंस्तोत्रेण दिव्येन चतुर्वक्तत्र स्यधीमतः ॥१४॥ प्रसन्नो भगवान्विष्णुः परमात्मा स- नातनः ॥ श्रीरङ्गनाथ नामाथ प्रादुरासी द्रमापतिः॥१५ तत्पुण्य परिपाकेन तस्याने वेधसापुतः ॥ तंदृशा प्री- तिसंयुक्तः परमात्मान मव्ययं ॥१६॥श्रीरङ्गनायकं सम्य क पूजयित्वा प्रसन्नधीः ।। प्रत्यहंदेवि लोकेश श्चरितार्थों बभूवह ।।१७|| तत्कथां नारदस्याहं तर्थिमाहात्म्य वैभ- वे ॥ कावेर्यास्तु प्रसंगेन कथयामिस्म वैपुरा ॥१८॥ त थैव तोदाका रहस्यामप्य गोचरां ॥ त्वयिस्नेहा दह वक्ष्ये यरिफाञ्चित् ज्ञातमात्रतः॥१९॥ अवतारेतु कस्मिंश्चि ·अध्याय ६ त् कृष्योगोपालवालकैः ॥ लीलयासंचरंस व घंटाकणं गतःस्वयं ॥२०॥ तंदृष्टा कर्णयोध्धा घंटेकस्त्वं वनांतरे ॥ चरसि ब्रूहि तथ्य मे श्रोतुमिच्छामि कौतुका त् ।२१। घंटाकर्णउवाच ॥ शिवभक्तोस्म्यहं विष्णुं दृष्टुं श्रोतुंच तत्कथां ॥ तन्नामचासहन्घंटे बद्धकर्णद्वयेदृढं ॥ २२॥ शिरसश्चालनारघंटा द्वयनादो भवेदिति ॥ मोक्षार्थ तत्रतत्राहं चरामि वसुधातले ॥२३॥ इत्थंघंटाश्रुतेर्वाक्यं कृष्णः श्रुत्वेदमाहच ॥ याविष्णूदुधकोलोके तद्भक्तानांच दूषकः ॥२४॥ उभौतु नरकेघोरे पतेतामितियापिनौ ।। तस्मात्त्वं दुषकामाभूर्मद्भक्तानां ममापिच ।। २५॥ शि वोमद्भक्तभक्तानां भक्तोभवति नित्यदा ॥ तस्मात्ते कृप यादास्ये पृच्छमां यद्यदिच्छास ॥२६॥ इतिकृष्ण वचः श्रुत्वा विस्मयादित्युवाचसः ॥ बालकोहि ममाग्रेतु को वाशक्तः प्रभाषितुं ॥२७॥ वीक्षितुंवा कथंशक्तः शक्तोपि त्रिदशेश्वरः ॥ तथापि बालकत्वांतु धीरोदात्त तयाभूश। २८ ॥ गंभीरभाषिर्णयाचे मोक्षमद्याहमाहितं ॥ त्वांन मुञ्चाम्यहवाले त्युक्ता बाई समग्रहीत् ॥ २९ ॥ इत्युक्तस्तु ततःकृष्णो हसन्मुञ्चतिचाब्रवीत् ॥ इहैवमो क्षंदास्यामि शिवध्यानं कुरुष्वह ॥३० ॥ तथेतिबालह स्त न्तु नमुञ्चन्नेवसोसुरः ॥ शिवध्यानकरोमिति निमाल्य नयनद्वयं ॥३१ ॥ ध्यायन्तदा शिवंतत्र क्षीरोदंसमवैक्ष-

·तोतादिमाहात्म
त ॥ तन्मध्ये चोत्तमंद्वीपं स्वेतं रत्नै रलंकृतं ॥३२॥ क
ल्पकैरावृतंतस्य मध्येमणिमयग्रहे ॥ शयानंशेषतलेतु भू
षणै भूषितं प्रभु ॥ ३३॥ दृष्ट्वा विस्मय मापन्नः किमिदं
किमिदस्विति ॥ पुनःपुन ध्यानपर स्तभवसमवक्षत ॥
३४॥ शिवध्यानपरस्यापि शेषतल्पस्थित; पुमान्।। दृश्यते
बालचेष्ठयमितिमत्वा समूढधीः ॥ ३५॥ पुनःप्राहच तंबा
लं रोषाद्रक्तांतलोचनः॥ बालकशृणु मद्वाक्य मद्याई वि-
ष्णुदूषकः ॥३६॥ त्वद्वाक्य श्रुतवानास्म योगेदृष्टामयाह-
रिः॥ क्षीराब्धो चस्वेतद्वीपे कल्पवृक्षैः परिवृते॥३७॥ चि
न्तामणि मयेगेहे शेषतल्पे पर:पुमान् ॥ नीलमेघ इवस्या
मः केयुर मुकुटांगदः ॥३८|| दिव्यचंदन लिप्तांगो दि
व्यमाल्यै रलंकृतः ॥ पीतांबरधरः पादौमंजीर मणिभूषि-
तौ ॥३९॥ स्वर्णकांची लसत्कठ्यां स्वर्णरत्नैरलंकृतः ॥
मुक्ताहार विभूषाढ्यः प्रहसन्मुखपंकजः ॥४०॥ अनन्त-
शक्तिसंयुक्तो हावाङमनसगोचरः। अनिश्चिताः मूर्तिरेवं म
यादृष्टा सुबालकः ॥४१॥ तवदासोस्म्य हंयाचे मोक्षोपा
यं वदस्वमे ॥ लीलार्थ तेप्रदास्यामि घंटेकणे विलंबिते
॥४२॥ इतिवेगेन घंटांच छित्वाकृष्णस्य हस्तयोः ॥ धृ-
त्वापादे निपतितःतत्क्षणा द्दययातदा ॥४३॥ तस्पमोक्ष-
प्र दत्वातु लीलयाबालकश्चस ॥ ममस्नहात्तस्पमोक्षं द
त्तवा नवतारतः ॥४४॥ नारायणस्य महिमा मयावक्तुं न
शक्यते ॥ भक्त्याहरे बदामीदं गुह्याद्गुह्यं तवाप्रिये॥४५॥
मद्भक्तो बाणोगण युद्धाया हूतवानहरि ॥ छेदितास्त -
स्य हस्ताश्च तेनकृष्णेनवैतदा ॥ ४६ ॥

·अ० वा ४१ सोप्य नच्छेदिता श्चतुर्हस्ता मुक्तामत्प्रीति कारणात्।। भस्मा. सुगोमयादत्तं बरंशोधनितुं पुग॥४७॥ मांस्पृष्टुकामो वे- गन मलनी समागतः ।। अहंपलायितो भात्या लोपि. मा मनुधावता॥४८॥ तरकाले चिन्तितो विष्णु हरेपाल य सामिति ॥ तलागा बतरत् संकर्शण सुमूर्ति- मान् ॥४९॥ भस्मासुरपुरोयात उवाच मधुरांगिरं ।। प- लायितः कस्यभात्या वलवान् वदनिश्चयं ॥५०॥ तवका र्य जयंकतुं त्वनासमीप मिहागतः । असुरश्चैतदाकये विरूप मितिचिन्तयन् ॥५१॥ ताटंकं कुण्डलं चापि क यो मकुटायुतं ।। एकनेलां जनयुतं नासामाणे विर, जितं ॥५२।। अंगुलीयक रत्लान्यं बाढविलय कंकणं ।। भुजंगाभरणं हस्ते झवतंस विराजितं ।। ५३ ॥ एकहरत विभूषाढ्यःकटिार्दव्यां बरावृता ॥ विवस्त्रो ह्येकपाश्च पावित्रा वृत्तापरः ॥५४॥भूषितश्चरणास्त्वेकः पादस्त्वे को नभू पितः । एवरूप नश्रुचि नदृष्टंकानुदेवता ॥५५ आश्चर्यरूप मेतद्धि कपटाकृतिकन्विदं । इत्थं विचिन्न- यन्दैत्यः तमुवाच पुरस्थितं ॥५६।। बहुकालं तपःकृत्या रुदंबरम याचिषं ॥ स्वेनहस्तेन यस्थाहं मूर्धानं संस्पृशा- मिस ॥५७। संत्यक्तासु स्तदेवोव्या शतधानिपतदिति।। तथेत्युक्ते गिरिशेन तस्मिन्नेवच तंवरं ॥५८ ॥ शोधयन् गतवांस्तस्य समीपे त्वरवाद्यं ।। रुद्रः पलायितो भीत्या • ·४२ तातादिमाहात्म्यम् स्पृष्ठुकामं निरीक्ष्यमां ॥५९॥ धावमान स्तमुद्विश्य मध्ये स्वा मवलोकयं ॥ कोभवान् कुत आयात स्त्वद्भुतं रूपमा स्थितः ॥६०॥ भाषमाणस्य तस्यैव माकर्ण्य वचनहरीः॥ प्रत्युवाच हसन्वाक्यं मधुरोदार मर्थवत् ॥६१॥ संकर्षणो हं दैत्येन्द्र तवमंत्राधिदैवतं ।। मद्वाक्यं शृणु तन्मन्त्र ज- पंकुरुयथाविधि ।। ततस्तं स्पृश हस्तेन ह्यन्यथानचसिध्य ति।। मयासृष्टेतु सरसि स्नात्वास्मिन् जपमाचर।।६३॥ त तस्तद्वाक्य माकर्ण्य स्नात्वा मायासरोजले ॥ तटेस्थित्वा तु तन्मन्त्र जप्तुं हस्तं स्वमस्तके ॥६४॥ विनिक्षिप्यासु रोभूमौ भस्मभूतो पतत्तदा।। एवंरक्षितवान् विष्णु स्तत स्कालेषु मामजः॥ ६५॥ अहमप्य गरादूकन्ये रूपंविष्णो नवृष्टवान्।। देवैरपिचगंधै स्सिद्वै योगीश्वरैरापि ॥६६ ॥ नशक्यं श्रीपतेदृष्टुं रूपमेतादृशंत्विति॥ सर्वलोकेशितु स्त स्य चरित्रं पापनाशनं ॥६७ ॥ पापीनां नास्तिकानांच पतितानां दुरात्मनां ॥ मूर्खानां मूढचित्तानां मेच्छाना म कृतात्मनां ॥ ६८ ॥ भक्तिर्नारायणेनास्ति दांभिकानां विशेषतः ॥ तेभ्योवक्तु मयोग्यहि चरित्रं पावनहरेः।। ६९॥ येतूश्रद्धा दयासंबि सत्यवंतो गुणोत्तराः॥ वैष्ण- वेषु पराभाक्ति र्येषां नारायणेपिच ॥७० ॥ तेभ्योनारा यणकथा वक्तूंयोग्या वरानने ॥ पार्वति विष्णुभक्तानां पृणुलक्षण मुच्यते ॥७१ । येतृकमीणि कुर्वति स्वकुला ·अ० ६वा ४३ चारपूर्वकं । विपक्षेषु स्वपक्षेषु येनरा स्समवुद्धयः।७२। अहिंसा क्रोध धैर्याणि सत्यावाणि स्थिरादया ॥ अलो भं दानबुद्धिश्च विष्णु भक्तेषु सर्वदा७३ सर्व वैष्णुमयंचेदम षा मेतादृशीमतिः ॥ तेविष्णुभक्ता उच्यते सर्वलोकेषु पावनाः ॥७४॥ विष्णुभक्तेषु वात्सल्यं सततंविष्णुपूज- नं ॥ तत्कथासुच विश्वास भक्तिपूर्व यथाश्रुतिः७५। आनन्दबास्पो रोमांचः कीर्तने गद्गदस्वरः॥ मनोवा क मणा मैक्यं तिष्ठत्येतानि नित्यदा।७६ ॥ यस्मिन्मत्ये स वैभक्तो विष्णोपरमपावनः॥ एवंविधानां भक्तानांमाहात्म्य पठ्यतामिदं ॥७७ ॥ कुंभकोणे महाक्षेत्रे लक्ष्मीः पद्मसर स्तटे॥तपःकृत्वा स्थिताकाले चिन्तयन्ताच तहरि॥७॥ वरंदातुं हरिलक्ष्मी यंत्रयोगेस्थितातटे॥आविरासी त्तत- स्तत्र दिव्यरूपधर:स्वयं ॥७९॥ काटिसूर्य प्रतिकाशः कोमलावयवैःशुभैः ॥ सर्वाभरण संयुक्तः सौदीनधि रूपवान् ॥४०॥ अग्रेस्थितं हरिंदृष्ट्वा विस्मयो त्फुल्ललो चना।उत्थायच हरेर्लक्ष्मीः पादयोः सायथाविधि ८१॥ नमस्कारं पुनःकृत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे|| ॐनमो दिव्य रूपाय दिव्यास्त्राणिचविभ्रते ।।८।। आदिदेवाय देवा- नां देवनायक तेनमः ॥ दिक्काला धनवच्छिन्ना नन्द चि न्मात्रमूर्तये ॥८३॥ नारायणायाप्रमेय परब्रह्म स्वरूपि- णे ।। गुणत्रय विहीनाय गुणानां निधयेनमः||८४॥नी ·.. तोतादिमाहात्म्यम् वार शुकव स्वर्ण भासेसूक्ष्मान रूपिणे॥ भास्वते दीप वन्नित्वं हन्मध्ये सर्वदेहिनां ॥८५)| नमोवेध स्वरूपाय रुद्ररूपाय तेनमः ॥ विरादस्वरुपिणेतुभ्यं नमोदिक्पाल मूर्तये ॥८६॥ मांपालय जगन्नाथ त्वामेवशरणंगतां ॥ दीनानाथ परित्राणे दीक्षिताया खिलात्मने ॥ ८७ ॥ नमस्ते पद्मनाभाय पंकजाक्षाय तेनमः ॥ इत्येवं बहुधा स्तोलं श्रुत्वादेव्याजनार्दनः ॥८८॥ परितुष्टोस्मि तपसा भत्त्याचा नन्ययातव ॥ वरंवृणीष्व भदंते माभृत्कालवि लंबनं ।।८९।। इत्युत्का श्रीपतिदेवी मुसंस्पृश्यपाणिना ॥ कृशासितपसोप्रेण वियन्मनसेप्सितं ॥९०॥ ततःधी तिसमायुक्ता श्रुत्वावाक्यंतुशाणिः ॥ नमस्कृत्वाथतंल क्ष्मी रुवाच बरभीप्सितं ॥९१॥ एतत्पुष्करिणीतीरे शेष तल्पे खिलात्मनां ॥ रक्षणार्थाय भगवन् शयनं कर्तुमर्ह सि ॥९२॥एवंपुण्यषुदेशेषु सुलभ रसर्वदेहिनां॥ मयासहा चीरूपेण सन्निधिं कुरु केशव ॥९३॥ स्थानेषुच त्वदीयेषु नित्यंच वसतामिह ॥ तिरश्चामपि मुक्तिःस्या प्रभावात्त व माधव ॥९४॥ लीलार्थे ध्ववतारेषु भवेयं सहधर्मिणी ॥ तापत्रयाभि तप्तानां जीवानां शरणैषिणां ॥ ९५ ॥ संसारार्णव मन्नानां वामृते पूरुषोत्तम ॥ शक्तमुत्तारणेदे व नाहंपश्यामि कंचन ॥९६॥ सवंप्रवृत्त स्सृष्टयादौ म- यासंबोधितःप्रभो ॥ रक्षसर्वा निमान्जंतू नसापराधांश्च ·अ० ६वा मत्कृते ॥९७ ॥ एतदाकर्ण्य वचनं पद्मिन्याः पुष्करक्षण ॥ प्रेमपूर्व मुवाचेदं मनला कांक्षितहिय त् ॥९८॥ तत्स- वं मत्प्रसादेन भविष्यति नसंशयः । इदरहस्यमन्य त्तेपू र्ववृत्तंच मेश्रृणु ॥९९॥ श्रीभगवानुवाच ॥ शप्त्वाच पूर्व मज्ञानात् भृगुमा तमस वृतः ॥ तरक्षामणार्थ तोदाद्रौ तपसात्वा मतोषयत् ॥१००॥ त्वत्प्रीत्यै विहगाधीश मा रुह्याहं त्वयासह ॥ गत्वातस्या श्रमंदवि सरसो दक्षिणे तटे ॥१०१॥ ब्रह्मशानादि दुर्दर्श आत्मानं समदर्शयं ॥ प्रणम्य चावां समुनिः स्वापराचं निवेद्यच ॥१०२॥ क्षा मयित्वात्म निक्षेपं कृत्वासमुनिपुंगवः ॥ वत्रेवरं प्रसन्ना यांमम पुत्रीभवतीचे ॥१०३ ॥ जामाताच भवेद्विष्णु श्च क्रपाणि स्ततांगतिः ॥ चतुर्भुजो रावंदाक्ष शरणागतव त्सलः ॥१०४॥ युवामत्रैव वसतं यावत्कालं ममाश्रमे ॥ तोदादौ परिचयांच युवयोः करवाण्यहं ॥१०५॥ त्वत्प्र धान मिदक्षत्रं पद्मभवतुनित्यदा ॥ इत्येवं दुर्लभतरं श्रु वा तद्भाषितंमुनेः ॥१०६॥ सस्मितं वीक्ष्यमादेवि समा श्लिष्यच बाहुना ॥ तथेतिच प्रतिज्ञातं त्वयानुग्रहरूपया ॥१०७॥ ततःकतिपपाइस्सु गतेसु मुनिसत्तमात् ॥ भृ गो ख्यात्या समुत्पन्ना चक्रमेभवतीचमां ॥१०८॥ पुनस्त स्या श्रमंगत्वा परिवारयुतेनच॥ मयोढा विधिवत्पूर्व सर्व लोकस्य सन्निधो ॥ १०९ ॥ तदाप्रभृति तत्रैव पुंडरीक ..

·तोताद्रिमाहात्म्यम्
विलोचने ॥ स्थियतेनित्यमावाभ्यां भृगुःपरिचम्मुदा
११०॥ आस्ते तदाश्रमेद्यापि तत्क्षेत्रंतु तवश्रियः ॥ उ
त्वत्या संनिधानाच्च श्रीनिवास मितीर्यते ॥ १११॥श्री
निधासेति मेनाम तोदाद्रिश्वरइत्यपि ।। देवनायक मार
क्षे त्याह मामनिशंभृगुः ॥११२॥ दुराचारोपि सर्वाशी
कृतनो नास्तिक पुरा ॥ सतुमां शरणंयाति देवनाथं व
रानने ॥११३॥ तस्मैमुक्तिं प्रदास्यामि त्वत्कृते नात्रसं
शयः॥कृमिकीट पतंगाद्या मुच्यते सर्वकिल्विषैः।।११।।
चेतनाः किं पुनर्भक्ताः सर्वेविषयवासिनः॥क्षेत्रेतस्मिन्म
हापुण्ये त्वत्प्रीत्यै निवसाम्यहं ॥११५॥ श्रीरङ्गे वेंकटा
द्रौच श्रीमुष्णे हस्तिभुधरे ॥ कुंभकोणे श्रीनिवासे सार
क्षेत्र तथैवच ॥११६ ॥ गोष्टीपुर सत्यगिर। वुत्पलावर्त
केतथा ॥ कपालकुण्डने क्षेत्रे आकाशनगरेतथा॥ ११७
नारायणादौ नीलाद्रौ तोदाद्रो वृषभाचले । एवमादिषु
देशेषु त्वयासह वसाम्यहं ॥११८॥ जगत्सृष्टयादिकंसर्व
लीलार्थं पद्मसंभवे ॥ कुन्निहं, सरोजाक्षि किंनकुर्यां प्रिं
यंतव ॥११९॥ एवमुक्ता जगन्नेत्रा सर्वलोक महेश्वरी॥
उवाच त्वत्समीपेहं वसामि सततंहरे ॥१२०॥ प्रदयं
वरमेतन्मे प्रसन्नो भगवांस्तदा ॥ इत्युक्तं वाक्यमाक
ये देव्यादेवो जनार्दनः॥१२॥तथैवोमित्य नन्तांगे श्री
समेतो महाद्युतिः ॥ शाईपाणि रिति ख्यातः शयाना

·30 स्सेव्यतेसदा॥१२२॥अन्य क्षेत्रेषुसर्वेषु यद्यत्पापंकृतभुवि। ततपापविलयं याति तोताद्रा वमत्स्थले ॥१२३॥ स्वयं व्यक्तेषु सर्वेषु तोताद्रिस्थल मुत्तमं। अतस्सदावसाम्य- त्र ह्यनन्तफल सिद्धये ॥१२४॥ तत्रैव वसतां पुंसा म खिलार्थच लभ्यते ॥ तोताद्रेः कतिनाल्लोके दर्शना स्थ लवैभवात् ॥१२५||श्रवणात् पापशान्तिस्स्या दंतेमुक्तिश्च लभ्यते ।। तत्स्थले जन्मिनो माः कीटाश्च मृगपक्षि णाः ॥१२६ ॥ जन्मान्तर कृतंपापं त्यत्का मोक्षमवामु युः ॥ यत्रयवस्थितोवापि यत्रयत्रगतोपिवा ॥ १२७ ॥ तोताद्रि स्मरणादेव पूज्यंते नित्यसूरिभिः ॥ इति परम रहस्यं लोकसृष्टयादिपूर्व परमपदफलाप्त्या रोहणंविष्णु भक्त्याः ॥ जनकमखिलतत्वं ज्ञापकंसच्चरित्रं गगनगिरि वरस्य प्राहदेव्यमहेशः १२८ इतिश्री ब्रह्माण्डपुराणे क्षेत्रवै भवखंडे तोताद्रिमाहात्म्येउमामहेश्वरसंवादे श्रीयःप्रत्यक्ष विवाह स्थितिनीम ॥ षष्टोध्यायःसमाप्तम् ॥ सप्तमोध्याय प्रारंभ ।। श्रीमतेरामानुजायनमः॥ श्रीशिउवाचः॥ देवित्वया समालोके सतीनास्ति वरानने॥ मत्तीविष्णु कथां श्रोतु मन्येषां भुविदुर्लभं ॥१॥ सदामत्सेवया भक्त्या याचि- तोहं त्वयानघे ॥ रहस्यानां रहस्यही वक्ष्ये हरिकथामु

·तोताद्रिमाहात्म्यम्
मे ।।२।। पुरा ब्रह्मावरेणाथ लोव सृष्टिं चकारसः ॥देवा
श्च यक्षगंधर्वा किन्नराश्च सुराङ्गताः॥३॥ सृष्टाः प्रजानां
पतिना बहुशो देवयोनयः॥ तासुकाचि द्वगभेष्टा बहूमा
यः विहारिणी॥४॥ ऊशीनान साप्रोक्ता विभ्रती वपुरु
त्तमं ।। देवेन्द्र पदवी मिच्छ न्योनरः कुरुततपः॥५॥ त
स्यधैर्य ध्वंसयन्ती मोहंकृत्वा विशेषतः॥ एवंसा तपसोवि
घ्नं कुर्वती गाधिनंदनं ॥६॥ कदाचि प्रक्ष्यतस्यापि तपो
विघ्नं चकारह ॥ तन्निमित्तं मिथानष्ठा बहवो राक्षसायु-
धि ॥७॥ गानेच नर्तने लोके तयानास्ति समावधूः।। ना
नाविधेषु लोकेषु चरंती प्रीतिसंयुता॥८॥ कदाचि त्सत्य
लोकेसा गतालीलार्थ मुर्वशी ॥ ब्रह्माणंच नमस्कृत्य वी
णामादाय सुन्दरी ॥९॥ अगायत सभामध्ये दर्शयन्ती
स्वकौशलं ॥ तदादेवा स्लगंधर्वा शकाद्या लोकपालकाः
॥ १०॥ ऋषयश्च महात्मान स्तयागानेन तोषिताः॥ त
सिमकाले सभामध्ये वीणामादाय सत्वरं॥११॥ समाग
स्य विधिनत्वा ह्य गाय सातिलोत्तमातस्यागीतेन संतु
ष्ठा स्तदासर्वे सभासदः ॥१२॥ ऊर्वशीच तदारुष्ठा तामु
द्विक्ष्या ब्रीददं ।। गानमध्ये समागम्य गायासत्वा मम
र्षिता ॥१३॥ भूमौ कृतन पुण्यन माघस्नानेन बालिशे ॥
सत्यलोकं गताहित्वं मत्समाना ममाग्रतः॥१४॥ येतुकु.
वन्ती चोग्राणि तपांसि मुनिपुंगवाः ॥ प्रेरितातलगत्वा-

·हं देवराजेन तत्क्षणान् ॥१५॥ तेपांच तपसांविघ्न माच रन्ती विधेरपि।।अन्येषा मपिसिद्धानां ऋषीणां भावितात्म नां ॥१६॥ राक्षसानां मनुष्याणां तत्तदेषण संयुत। कुर्व न्ती तपसां विघ्न मानयं स्वबशंचतान् ॥१७॥ मोहिता स्तेपि मद्देष दर्शनादेव योगिनः॥ मत्संगमे कृतोत्साहा प्रार्थयन्तिस्म मांचिरं ॥१८॥ अहमेव दयांकृत्वा त्यक्त्वा वेशंच मोहनं । प्रकृति स्वामथ प्राप्ता तैश्चतप्तं महत्तपः।। १९॥ इत्यहं देवकार्यार्थं निर्मिता ब्रह्मणापुरा। त्वयाप्रयो जनलोके साधितकिं वदस्वमे ॥२०॥ शृत्वावाक्य मथो श्याः प्रत्युवाच तिलोत्तमा ॥ चटित्वं मत्समा मूर्खे क थंस्याः कालयोगतः ॥२१॥ वसामिसत्यलोकेहं खर्गेव तुकृतालया। सत्यादत्यंतहीनोहि स्वर्गोभोगैस्तू बालिशे ॥ २२ ॥ क्षिणेपुण्ये मर्त्यलोके पुनर्जन्म पुनर्मुतिः ॥ त स्मान्नृणांच देवानां भेदौनो न्मीलनात्परं ॥२३॥ तस्मा त्वं मत्समानस्याः स्वर्गलोके निवासिनी ।संतिकर्माणि कृत्वाहं भगव स्कृपयाचिरं ॥२४॥ तत्कर्मणां प्रभावेन सत्यलोके स्थितिंगता ।। अस्मिन्लोके स्थितोनित्यं ब्रह्मा लोकेश्वरोहिसः ॥२५॥ तदयंसर्वलोकाना मुत्तमो लोक उच्यते ॥ यल्लोके गंतुमिच्छामि तस्मिन्यास्ये निर्गला ॥२६॥ तोताद्रौतु पुराकृत्वा तपोविष्णु मतोषयं तस्य प्रसादा त्सत्येम्मि प्राप्तावासमितःपरं ॥ २७ ॥ विष्णु ·तोताद्रमाहात्म्यम् सामीप्य मेवाहं प्राप्स्यामि तदनुपहात् ॥ सुखिनी सत्य लोकस्मि वसंतीत्व विचारतः ॥२८॥ तल्काले राक्षसा स्सर्वे क्षयंप्राप्ताउतःस्वयं ॥ माहिष्मती राक्षसीसा तपःकरं सनाचरत् ॥२९॥ तांतयंती मनुध्याय ब्रह्मासाक्षा चका रसा|आगतंतमभिप्रेक्ष्य वरमेकमयाचत॥३० द्वौपुत्रीम मदातव्यो बलवंतौ दुरास दौ।। अवध्यौ सर्वथासर्वे रिति वब्रे सुदारुगं ॥३१॥ तथेत्युक्ततु विधिना राक्षली स्वगृ हंगता ।। ब्रह्मापि स्वगतोलोकं पूज्यमानो महर्षिभिः ।। ३.२॥ ततःसा सुषुवे पुत्रौ राक्षसी राक्षसोत्तमौ।। राक्षसा नां गुरुःशुक्रो भगवा नागत स्तदा ॥३३।। सुन्दश्चे त्यु पसून्दश्च नामकर्मा करोत्तयोः । ततस्सुन्दो पसुन्दोतो ववृधाते महाबलौ ॥३४॥ मातुर्वर-प्रसादेन चिकीर्षु र्दि ग्जय क्रमात् ॥ तस्मिन्नवसरे दैत्याः पाताला निर्गताः स्वयं ॥३५॥ पंचकोट्यो महावीर्या स्तयोःपार्श्व मुपाग ताः॥ व्यजिज्ञप नमस्कृत्य किमिदं दुखवस्थितौ।।३६ ।। मत्सहाया विनिर्गत्य स्वर्गलोकच तिष्ठतं ॥ त्वदाज्ञया वयंलोकान् जयिष्यामश्च लीलया ॥३७॥ तच्छुत्वा व चनंतेषां दैत्यानां तामहाबलौ ॥ऊपतुश्च चिरभोगान् जाना देवराजवत् ॥३८॥ देवापलायिता स्स. सिद्ध गंधर्व किन्नरैः ब्रह्माणं शणं प्राप्ता नमस्कृत्वा व्यजिज्ञ पन् ।॥३९॥ सुन्दोप सुन्दो भगवन् त्वद्वराद्वै बलोत्कटौ ॥

·लोकान जित्वा खिलान्स्वर्गेवर्तेतैराक्षसै स्संह।।४ातौहंतुं सर्वथोद्योगं कुरुष्वेतिच तेब्रुवन् ।। श्रुत्वादिवौकसां वाक्यं ब्रह्मालोकपितामहः॥४१।मामाहूय कृपाविष्टस्तयोस्संहार कारणात् ॥ प्रेषयामास तौहंतु महमेकै वानर्गता ॥४२॥ भूषिता भूषणे मुख्य गंधमाल्यैर नुत्तमैः।। गत्वाहं नंदनो द्यानं गायंतीच विपंचिकां ॥४३॥सुन्दोप सुन्दयो ता मां दृष्टा विस्मितास्तयाः॥भवनंप्राप्य वेगेन संभ्रमादब्रुवन्व च॥४४॥ राजानौ नन्दनादेशे दृष्ट्वा कांचित्सुराङ्गनां ॥ दे वयोग्योति निश्चित्य विज्ञापितु मिहागताः ॥४५॥ इ तिविज्ञापितुं श्रुत्वा दूतमोहन निश्चितौ।।दृष्ट्रामां नन्दनो देशे गायंती मधुरंतदा ॥४६॥ ममेति ममभार्येय मूच तु स्तोपरस्परा।अन्योन्यं वादायित्वातु चक्रतुयुद्धमद्भुतंः ४७॥पञ्चकोट्य सुरास्सद्यो निशेषं निधनं गताः॥ तत' सुन्दोप सुन्दौतो गदायुद्धं वितेनतुः ॥४८॥ ताडयित्वा तु मांदृष्ट्वा अन्योन्यं मरणंगती॥ ततोहं ब्रह्मणो लोकं गत्वा कृत्वा नमस्क्रियां ॥४९॥ सुन्दोप सुन्दयोत्त मित्यवाचं यथाक्रमातताम वांछितं वेधा दास्यामी त्या हवैवरं ॥५०॥ ब्रह्मणो वाक्य माकर्ण्य विष्णोस्सामीप्य मेवमे ॥ प्रसन्नोमायचद्देयं वरमिष्ट मिदमम ।।५१॥ इति महाक्य माकर्ण्य युवाच कमलासनः ॥ तथाभवतु तो दाबी तपःकुरु यथाविधि ॥५२॥ इत्येवं ब्रह्मणः प्राप्य ·तोतामाहात्म्यम् वरंगच्छाम्य नुत्तम।।तोदादौ तप्तुमन्येषां दुष्करं परमंतपः ॥५३॥ अहंच तत्र गच्छामि परण तपसाहरिं॥ तोषयि साथ संप्राप्तंतत्सामीप्यं सुदुलभ ॥ ५४ ॥ इत्यंन्योन्यं संवदन्न्या वुर्वशीच तिलोत्तमा॥ प्रपेदाते स्वयंव्यक्तं तो दाद्रि स्थलमव्ययं ॥५५॥ नानावृक्ष लताकीणं पुष्पो धै स्सुरभिःकृत।चंदनैः स्यंदनै श्थूतैः पनसैश्च कपित्थकः ॥५६॥ खजूरै रर्जुनै नींपे दाडिम बंकुलैरपि ॥ विल्वे राम लकै रुच्चैः कदलीनांच संचयैः ॥५७ मालिका पाटली कुन्द कुरु विन्दैश्च चंपकैः॥अन्यैश्च पुष्पित वृक्ष श्छायाव द्वि मनोहरैः ॥५८|| मंदमारुत निर्धूत श्शीतीकृत व नांतरं । पारावतै इशुकैः केकी कोकिलै श्वामिनादित। ५९॥ वराहै महिषै या| जिर्जा वनसूकरैः॥ मत्तै र्ग जैश्च पञ्चास्यै ालिभि श्चपरैर्मृगें ॥६०॥एणीभिः कृष्ण सारैश्च गोधिकाभिश्च पन्नगैः॥एतैरन्योन्य निर्वैरैयूथैऍथेश्च सेवितं ॥६१॥ कल्हारैः कुमुदै नीले रुत्पलैः श्वेतपंकजैः उत्फुल्लै कमले नित्यं शोभमानै स्सरोवरैः ॥६२॥ संपूर्ण पारिजातायैर्दिव्य वृक्षैश्च शोभित।लताभिर्दिव्यरूपाभिः पुष्पिताभि रनेकशः॥६३।। राजितराजहंसैश्च चक्रवाकै श्च सारसैः।। नत्यूहैः संततोन्मत्तै स्सन्नादित वनांतरं ।। ६४॥ तस्मिन्सुपावनं तीर्थं सर्व लोंके स्सुपूजितं । पंकतामरसं नाम पावनं सर्वदेहिनां ॥६५।। तत्तीर दे ·भ०७का वगंधर्वा स्सिद्धाश्चैव ऋषीश्वराः॥ यतयश्च महात्मानो योगिनश्च जितेन्द्रियाः ॥६६॥ चारणाः किन्नराश्चैव विद्याधर महोरगाः ॥ तोताद्रिनायकंदैवं सर्वलोके नम स्कृत।६७ावरदं सर्वभूतानांसंततं पर्युपासते॥दृश्नातीहस्मि से भूत्वा नत्वा तोताद्रिनायकं ॥६८॥ कारणं जगता मीशं उर्वशीच तिलोत्तमा॥ मुनि पतंजलिं नत्वा द्योत मानं तपोर्जितं ॥६९॥सहस्र फणसंयुक्तं सर्वदेवै नमस्कृ त॥ तांश्चसर्वा न्मुनान्सिद्धान्तत्रत्यान् विजितीन्द्रयान ॥७॥ प्रदर्शे कुत्रचि त्तस्मि न्नुर्वशी सातिलोत्तमा॥ तृणकाष्ठ जलेयुक्ते युक्तेपरमसाविकैः॥ ७१॥ गत्वात- स्मि न्महात्मानं वैखानस मृर्षितदा ॥ तप्यंत मृषिभि स्सार्द्ध तपासिद्ध महात्मभिः॥७२॥ वैखानसै बालखिल्यैः संप्रक्षालै मरीचिभिःगाबहुभि देवगंधर्व विद्याधर महोरगैः ॥७३॥ उपास्यमानमे काग्रं ज्वलंतं स्वेनतेजसा ॥ मू- र्तिमंत मिवासिनं तपसांराशि मूर्जित ॥७४|| दान्तं शांतं जितक्रोधं विजितारि महोजसं ॥ प्राणायामेन मह ता ध्यायन्तं वैजनार्दनं ॥७५॥ ब्रह्मासने स्मासीनंग जन्तं ब्रह्मवर्चसा ॥ नत्वा तंमुनिशार्दूलं वैखानस मथो चतुः ॥७६॥ भगवस्त्वत्कृपालेशा दावामना गतहरेः॥ प्राप्तुं सामीप्य मिच्छन्त्या वित्याज्ञापय नौमुने ॥७७॥ ततःस भगवान्वाक्यं श्रुत्वा वैखानसस्तयोः॥ श्रीमदष्टा

·तोनाद्रिमाहात्म्यम्
क्षरजपं कुरुतवै यथाविधि ॥७८|| पंकलानरसे स्नात्वा
ध्यात्वा तोंदाद्रि नायकं ॥ तंतःस्यात् विष्णुसामीप्यं ल
ब्ध मन्यसुदुर्लभं ॥७९॥ ततस्तद्वाक्य माकर्ण्य नत्वा
वैखानसं मुनि ॥ पतंजलिं नमस्कृत्वा ततस्ते तपसेगते
॥ ८० ॥ मुनिवेष धरभूत्वा जटावल्कल संयुते ॥ अनं
त्यौ जीर्णपर्णानि स्थिते पंचामि मध्यतः ॥ ८१॥ कुर्व
त्यो सर्व कर्माणि नित्यं हरिपरायणे ॥ श्रीमदष्टाक्षरजपं
यथादशं स्मचक्रतुः ॥८२॥ तर्पणंच यथान्यायंहामं भो
जन मेवच ॥ एवंकृत्वा तपोनित्यं गुरुशुश्रूषणंचते ॥
।८३॥ कुर्वत्या वर्द्धयेतेस्म चिंतितंमुनिसत्तमं ॥ भगव
न्विष्णुसामीप्यं कदानौ संभविष्यति १८४॥ केनोपाये
न वक्तव्यं वात्सल्यादा वयोर्मुने ॥ श्रुत्वा वैखानसोवा
क्यं तयोः मुनिसत्तमः ॥८५॥ ज्ञात्वाप्रत्यक् दृशासर्व
मब्रवीद मृतोपमं ॥ श्रुयतां सुरनायौँमे वर्धनं त्वत्सुखो
त्तरं ॥८६॥ सर्वेषां विष्टपानांहि स्वर्गलोकोति रिच्यते॥
तस्मात्सत्य स्ततोविष्णु लोकःसर्वोत्तमोमतः ॥८७॥ यं
पाप्य ननिवर्तते तद्विष्णोः परमपदं ॥ प्राप्यते तच्छ्रि
योभर्तुः कृपयैवा मलात्मनः॥८॥अन्यथा दुर्लभं लोके
तपोयज्ञ क्रियादिभिः ॥ तस्मादष्टाक्षरी मेव जपन्त्यौ सु
रयोषितौ ॥८९॥ ध्यावाच विष्णुवरदं सर्वलोकेश्वरंप्रभु
॥ वर्तते यदिलोकात्मा तदाप्रत्यक्ष मेष्यति ॥९०॥ इति

·अ०७वा वैखानसे नोक्तं मुनिना भावितात्मना ॥ वचनं तत्स माकर्ण प्रार: नन्दे बराड्ने ॥ ९१ ॥ यावा नारा यणं देवं तपउग्रं समास्पिते तिलोत्तमा चोर्वशीच जप त स्समनूरमं ॥९.२॥ एवंतप श्चरत्यास्तुबहवो वत्सराग ताः ॥ ततोनारायणो देवो भूषणोत्तम भूपितः ॥९३॥ लक्ष्मी महिन्यां साहितः विमानं दिव्यमास्थितः ॥ वि राजय न्दिशस्सर्वाः स्वीयया प्रभया प्रभुः ॥९४॥ तो ताद्रि रितिविख्यात स्थले यससुगड़ने ॥ अविरासी सलोकात्मा तदातत्र स्वयंहरिः ॥१५॥ स्तूयमानो मु निगणैः सनकायैश्च योगिभिः॥ ब्रह्मशायैः सुरैर्मुख्य गं धर्वैः सिद्धर रणैः ॥९६॥ अप्सरोभि वराहाभि नृत्यंती भि स्समंततः ॥ ततःसुराङ्गने चोभेदृष्ट्वा लक्ष्म्याः पति पुरः ॥९७॥ योगमुत्सृज्य वैवेगा दुवंशीच तिलोत्तमा आनन्दरूपिणं देव मचिंत्यं हरिमच्युतं ॥९८॥ स्तुत्वा पुरुषसूक्तेन नमस्कृत्वा पुनःपुनः ।। बद्धांजलि पुटेभुत्वा स्तुत्यौ गद्दस्वरं ॥ ९९॥ आनन्दानु परीताक्ष्यौ के पमानच भक्तितः ॥ अग्रतो मधुहन्तुस्ते तस्थतु र्ध्या न मास्थिते ॥१००॥ ततोनारायणो देवः शंखचक्र ग दाधरः ॥ पीतवासा जगद्भर्ता कर्ताचैव सतांगतिः ॥ ।१०१।भक्तवात्सल्य सौशील्य सौलभ्यादि गुणोदधिः।। दर्शनीयो दयासिन्धु रिन्द्रनीलाचल प्रभः ॥१०२॥स्म

·वे
तोताविमाहात्म्यम्
यमानस्तु तेदृष्ट्वा प्रोवाच मधुराक्षरं ॥ भोभोद्वे देवसुन्द
व्य दिव्यान्भोगा विसृज्यच ॥ १०३॥ देवलोका दिह
प्राप्ते किमर्थं कुरुथस्तपः ॥ अमृतं भोजनं याला विमा
ने सुमनोहरे ॥१०॥ निश्चलाच स्थितिस्सम्यक् देवो
द्यानेषु चारण ॥ सर्वत्यत्का तपः कस्मा क्रियते देवक
न्यके ॥१०५॥ युवाभ्यां मिहतोदाद्रौ वक्तव्यं स्वंमनो
गतं ।। ततस्ते सुजनेनार्या खुर्वशीच तिलोत्तमा॥१०६
॥ ऊचतुः परमोदारं लक्ष्मीशं स्वमनीषितं ॥ भगवन्स
लोकाना मण्डाना त्वमधीश्वरः ॥१०७॥ सृष्टं पातुंच
संहतुं शक्तोद्यसि सुरोत्तमा ॥ मत्स्यरूपी पुराभूत्वा
दानुद्दत वान्स्वयं ॥१०८॥ कूर्मोभूत्वाततः पृथ्वीं धारय
स्य चलौत्तरां ॥ पोलीरूपं वहन्पश्चात् उद्धरेस्त्वं मही
मिमां ॥ ततो दिशोगजोभृस्त्वं पश्चाच्छेषो भवः स्वयं
॥१०९॥ सएष भगवा न्भर्ता सर्वेषां जगतामपि ॥ त
स्योपरिच भूभागो नवखण्ड इतिस्मृतः ॥१०॥ तन्म
ध्येतु महामेरुः कांचनो दिव्यरुपवान् । समुद्रस्सप्त शै
लाश्च दीपैस्सप्तभि रावृतः ॥१११॥ श्वतहीपो महांस्त
स्मि भूभागे परमोत्तमः ॥ शंभु स्त्वदर्शनाकांक्षी द्वीपेत
स्मि सुपांडुरे ॥ ११२ ॥ तपस्तपतिधर्मात्मा श्वेतर्षिस्स
न्सुरोत्तमः ॥ चक्रवाल गिरिः पश्चा त्सुऱ्या चन्द्रमसोर
थः ॥११३॥ तस्मिंश्चरति वैनित्यं भ्राजयन्वै वसुन्धरां।

·नेभस्थलं दिशस्सर्वाः त्वदाज्ञां परिपालयन् ॥११४॥ श्रु तिः स्मृतिश्च नीतिश्च शास्त्राणि विविधानिच ॥ यज्ञादि कानि कर्माणि ज्ञान भक्ति बिधाचसा ॥११५।। प्रपत्ति रितिसर्वाणि त्वदा बेतराणिच ॥ चतुर्विधानि जन्मा- नि मनुष्याश्च चतुर्विधाः ॥११६॥ आश्रमाश्च तथैवोव्या जातिभेद स्त्वनेकधा ॥ चतुर्विशति तत्वानि गुणाधा पडर्मयः ॥ ११७ ॥ पापं पुण्यं सुखं दुख भोगो मुक्ति भवाद्भवः ॥ एतत्सर्व मनुष्याणा माज्ञयाते विवर्तते ॥११८॥ ऋषयोधि महात्मान स्तपसा धूतकल्मषाः ॥ स्वन्मायां नविजानन्ति ममकारं गताःप्रभो ॥११९॥ जा नन्ति केचि त्वद्भक्ता संत स्वच्छेषभोजिनः ॥त्वदीयच रणद्वंद्वे न्यस्तभारा स्सतांमताः ॥१२०॥ तस्मा सर्वेषु कालेषु त्वदीये चरणांबुजे ॥ दातव्या भक्तिरेकैव त्वायोः सात्वतांपते ॥१२१॥ त्वद्भक्ति लेशमात्रेण लब्धंस्या दै हिकहरे ॥ कर्तुत्वत्संनिधौनित्यं कर्य कर्तुकामतः।१२२॥ तोदाद्री तुस्वयंव्यक्ते सर्वदेव नमस्कृते ॥ ध्यायंत्यौ स- दातारं कुर्वस्त्वांव तपोर्जितं ॥ १२३ ॥ त्वंतु प्रत्यक्षतां यातो ह्यावयो र्भाग्यवत्तया ॥ दातव्या तवसामीप्य स्थि तिरन्य सुदुर्लभा ॥१२४॥ इत्थंसंपार्थिस्ताभ्यां चामरी भ्या मधोक्षजः ॥ नीलाचलो परिभ्रांत ज्योत्स्नाराशि शुचिस्मितः१२५।मधुरांमधुरालापो वाचमूचे श्रियःपतिः।।

·तातानिमाहात्म्यम् तथास्तु भक्त्यामत्सेवां कुर्वत्यौ द्वौवराङ्गने ॥१२६॥ वह- त्यो चामरोनित्यं तिष्टतं पाश्वयोर्मम ॥ इत्युत्का सर्वलोक शः श्रीपतिः पद्मलोचनाः ॥१२७॥ अन्तर्धानगतो देवैः पूज्यमानः स्वकंपदंतेदेवकन्ये द्यापि तोदाद्रिशस्य पा श्वयोः॥१२८॥चामरग्राहिणी भृत्वा तिष्टतः पार्वतिसदा॥ एतत्सर्वं तदाज्ञात्वा वैखानस मुनिश्वरः ॥१२९॥ सोपि तोदाद्रिनाथंत मुपास्तै चिरमव्यं ॥ विनतायाःसुतःपश्चा प्तन्नगेशश्च तौमिथः॥१३०॥ संवादेन तपःकृत्वा तोदाद्री सुचिरंततः। तत्समीपस्थितिं प्राप्तौ प्रायमाना मपीश्व- रैः ॥१३१॥ एतरकथा त्वयादेवि श्रुतालोकविश्रुता ॥ स्रवणा पठना पापै मुच्यते सर्वजंतवः ॥१३२॥ इति गिरितनयायै शंभुनापूर्वमुक्तं निखिलनिगमतुल्यं साधुतो दाद्रिनेतुः॥ चरितममृतसारं रोमहर्ण्यस्यसूनु विगतकल षमूचे शौनकनौमेशस्थं ॥१३३॥ इतिश्रीब्रह्माण्डपुराणे क्षेत्र वैभवखण्डे तोदादिमाहात्म्ये चामरग्राहीणीकथानाम सप्तमोध्यायः ॥ समाप्तम् ॥ अष्टमोध्याय प्रारंभ श्रीमतेरामानुजायनमः ॥ पार्वत्युवाच ॥ देवदेवमा हाप्राज्ञ कथितं परमं त्वया।तोदाद्रिस्थल माहात्म्यं पाव नं शृण्वतांनृणां ॥१॥ मध्येतु पक्षिणामीश स्तपसाप्राप्त ·अवा वानहरेः ॥सामीप्य मिती चाप्युक्तं तद्वदख सुविस्तगत् ॥२॥ शिवउवाच ॥ श्रुयता मभिधास्यामि ताक्ष्यस्य च रितमहत् ॥३॥ विष्णोर्लीला वतारेषु तेषु तेषु सुपावनं ॥ चरितंच यथाबुद्धि स्तथातोदाद्रिवैभवं ॥४॥ पुराकृत युगे देवि काश्यपोभू प्रजापतिः।। अभूतां तस्य पत्न्यौद्वे कद्रूश्च विनततिच ॥५॥ तेतावद्यौवनंपाते रुपेणाप्रतिम भुवि ।। भतारते महाप्राज्ञे मुनि प्राप्ते वराङ्गन ॥६॥शु- श्रूषत्यौ चिरंभर्तु रूषतु स्तलमीपतः ॥ कश्च विनता चोभे कदाचि त्यितुरंतिकं ॥७॥ गत्वातं देवसंकाशं पि तरं सत्यवादिनं । नत्वा पुत्रार्थ मब्रूतां आवा मद्यागत प्रभो ॥८॥ एवमुक्तस्तु पुत्रीभ्या मुवाच प्रहसन्मुनिः ।। कद्रूतबहवःपुत्रा जनियन्ति मदोत्कटाः ॥९॥ विनतेवृत्त संपन्नौ द्वौपुत्रोते जनिष्यतः ॥इत्युक्ते दक्षकन्येते प्राप्य काश्यप मंदिरं ॥१०॥ तत्रोषतु स्सुग्वंहृष्टे चिंतयन्त्यौ सु तोत्सवं ।। काश्यपापि महातेजा चकारानं तपश्चिरं॥११॥ ततःकदू बहुन्नागा सुषुवे पन्नगोत्तमान् ॥ तेषां अष्टौ म हाकाया महाबल पराकमाः ।।१२।। बभूवु लोकविख्या ताः पन्नगाना मधिश्वराः ॥ विनताप्य रुणंपुत्रं सुसुवेलो कविश्रुतं ॥१३॥ जगती रक्षणार्थवै सोभव त्सूर्य सार थिः ॥ ततःसमभवत्तायः प्रणवार्थ स्वरुपभाक् ॥१४॥ शिष्टानां रक्षणंकुर्वन्दुष्टानां शिक्षणेरतः ॥ नानारूपपरो ..

·नीतामिाहात्म्यम् नित्यै बलवान भितद्युतिः ॥१५. तहरिः कृपयाविष्टो वा हनाथें महाबलं ॥ स्वीचकार महातेजाः पुण्डरीके क्ष- णःपुरा ॥१६॥ पश्चात पन्नगागतिः पातालं प्राप्तवांस्त दा ॥ तंदृष्टः विननापुतं मा मदोत्कटाः॥१७॥ न- नमश्चक्रिरेवेचं बंधतममरैरपि ॥प्रत्युत्थानंच नोचक्रुःको भवानिति चाब्रुवन् ॥१८॥ किमिहागम कृत्यंते बंधुःको वेहवर्तते ॥ कावाजातिः क्तमाता :पिता काचल्लभा ॥१९॥ एवंते बहुधानिंद्य गच्छगच्छति चाब्रुवन् ॥ एत द्वचन नैष्टुर्य श्रुत्वा चक्षुश्रवोदित ॥ २० ॥ हास्यकृत्वा खगाधीशो ह्याश्चर्य मितिचाब्रवीन|एतेमद्रुश्संभूताः कि मिदं व्याहरतिमां ॥२१॥ नजानति खगाकारं सांदू षयंत्युतं । तथापि ममवंशस्य प्रभाव पन्नगास्त्वमी।२२। कृण्वतुच यथातत्वं ततोजानन्तुमामिह॥इतिनिश्चिम नसा वैनतेयो महाबलः ॥२३॥ नमस्कृत्वाह नागांस्तान् वचनं मृदुपूर्वकं ॥ भोभोअजगरा स्सर्वे गोलंमे ध्रुयता- मिति ॥२४॥ पितामे काश्यपः ख्यातः माताच विनता मम ॥ मातामहरतु मेदक्षः प्रजापतिरि तिश्रुतः॥२५॥ विनताया स्वपुत्रो गरुत्मानिति विश्रतः॥ मत्समोना स्ति वैलोके बले वीर्ये पराक्रमे ॥२६॥ वाहनंमां श्रिया भर्तुः पूजयन्तीति साधवः ॥ पाताले मातरं दृष्टु मागतो ह मिहाभयः ॥२७॥ युयमे बांधवार्किमे युष्माभिनकथा :

·अ० वा श्रुता।मममाता महासाध्वी विनता लोकविश्रुता ॥२८॥ इत्येवं मृदुपूर्वेण पक्षिराजेन भापित ॥ श्रुत्वासः परी- हास मुक्ता तंदूषयन्यपि ॥२९॥ पुगन सदनेचेटी च चारका किलांगना ॥ सासू सुतपंगु मेकं पुत्रंतु पक्षि- णं ॥३०॥ भापित पूर्वकर्वाक्यं श्रुतमस्ति स्वकैरिति ॥ त्वंचास्मि विष्टपढेष्टो ह्यस्माभिर्न कदाचन ॥३१॥ त्वदु क्तं तत्तथैवास्तु गच्छ गच्छति चाब्रुन् ॥ ततःताक्ष्योंपि गेहंस्त्रं गत्वा नत्वा स्वमातरं ॥३२॥ दत्तंगाला ततोभु- क्ता भोजन सुखमास्थितः ॥ तस्मन्काले महानागा स्ती हंतुं समागतः ॥३३॥ महावलो महाकायः खगो भीम पराक्रमः ॥ ज्ञातिसंहर्तु कामोला वस्मानिह स मागतः ॥३४॥ इत्युक्ता दंतशूकास्त ददंशु स्तंखगेश्व रं ॥ ततःऋद्धन वैसा वैनतयेन ताडितः ॥३५॥ शि थिली कृ सर्वांङ्ग : के चत्तु मरणंगताः ।। केचिदूचुः ख- गाधाशं कोपसं.क्तलोचनाः ||३६॥ अस्माभि श्चरितेलो के किमर्थं त्वमिहागतः ।। कथंच प्रहरस्यस्मान् बलवा निति गर्वितः ॥३७॥ ततानन्तो महानागो गरुडं प्रत्य भाषतः ॥ अहं भगवता विष्णो संनिधौ स्थितवानहं ॥३८॥ त्वं चैव संस्थितस्तस्य लोकनाथस्य सन्निधौ ॥त थैव सततं लोके भविष्यसि समोमम॥३९॥इत्युक्तः का- द्रवेयाणा मधिपेन महाबलः ॥ पाताला निर्गतस्तायः

·तातन्द्रिमाहात्म्यम्
श्वेतद्वीप भगात्ततः ॥४०॥ तस्मिन्वृक्षो महानासी न्म.
हाशास्त्रो महोच्छ्रयः ॥ न्यग्रोधः स्थितवान्तस्य शाखा-
यां वेगतःक्षणात् ।।११।। आस्थितः सहिधर्मात्मा वैनते
यो महाबलः ॥ छायायां संस्थितास्तस्य न्यग्रोधस्थ मु-
नीश्वराः ॥४२॥ बालखिल्या स्तमुवीक्ष्य प्रोचुस्ते तार्थ
मागतं ।। पाक्षिराज महाबाहो स्वागतंते सुरोत्तमः ॥४३
दत्तमस्माभि रातिथ्य ग्रहाण पतगेश्वर ॥ इतिदत्तं मु
निश्रेष्ट बालखिल्यै स्तपोधः ॥४४॥ स्वीचकार पतत्री
द्रो वन्यस्वादु फलादिकं ॥ ततोवभाषिरे हृष्टा:पनगेन्द्र
मृषीश्वराः ॥४५॥ अमृताहरणार्थवे गच्छंस्त्वं क्षत्प्रपीडि
तः ॥ वटस्यै नस्यशाखायां गृहीत्वा गजकच्छपौ ॥४६॥
आगतस्त्वं महावेगात् पुगनिक्षिप्तवानथः ॥ तदाभग्नांच
तांशाखा महती मवनायनः ॥४७॥ स्यएवगृहित्वावं पु
नर्निर्गतवानसि ॥ त्वत्समो बलवान्लांके नाास्तधन्यश्च
तेसमः ॥४९॥ अयागनोसि पन्द्र किन दुहितत्वतः
॥ इत्युक्तो मुनिभिस्सर्वं स्तार्य सिंहृष्टमानसः ॥४९॥
नमस्कृत्य मुनीन्सर्वा नुवाच स्वमनीषितं ॥ भवतां द.
र्शनादध कृतार्थोस्मि मुनीश्वराः ॥५०॥ लब्धुकामो प्र
सादाद्वो विष्णु नामोप्य मुत ॥ आगतोस्मि मुनिश्रेष्टा
स्तदुपायश्च कथ्यतां ॥५१ इत्थं संप्रार्थयतंतं वैनतेयं स
माहित।तदामुनीश्वरास्सःज्ञानदृष्टया विचार्यच॥५२॥

·: : अ० ८ वा निश्चित्येदं सुनिष्पन्नं गरुत्मात मथाब्रुवन् ॥ श्रीपत स्सं निधी वामो दुर्लभोहि महीतले ॥५३॥ ब्रह्मादीना मपि तपः सिद्धानांच दिवाकलां ॥ यज्ञादिकमकतृणां कतृणां च जपंसदा ॥५४ । सुलभश्च सदाविष्णुभक्ताना मंडजे श्वरा ॥ तस्माल्लाके विष्णुभक्तिः कार्यास। रिहात्मभिः ॥५५॥ अष्टाक्षरजपश्चैव कर्नव्यो भाविता मभिः ॥ क- तव्य स्तत्स्थलेवासः पूजनेच सदाहरेः॥५६॥ दक्षिणस्य दिशोभागे वस्ते पर्वतोत्तमः ॥ महेन्द्र इतिविख्यातः सिद्धसंघ स्सुपूजितः ।। ५७ ॥ तस्य पूर्वोत्तरेभाग ताम्रपास्तु दक्षिणे ॥ तोताद्रि रिनिविख्यातं स्थला ना मुत्तमोत्तमं ॥५८॥ स्वयंव्यक्तं स्थलं सर्वे दैवतैरपि पूजितं ॥ सेवितं सिद्धगंध श्चारण रप्सरांगणैः ॥५९॥ ऋषिभिश्च तपःसिद्धे योगिभि विजित द्रयैः ॥ यतिभिः सुद्धसत्वेश्च शुद्धांतः करणैनरैः ॥ ६॥ सेवितं सर्वतोनि त्यं ब्रह्मघा विनादितं ॥ नादितं भङ्गमंधानां झकारैः सन्ततोदितैः॥६१॥कृष्णेति मधुरां वाणी व्याहरद्भिःस मन्ततः ॥ पक्षीशैः पक्षिणां संधै रन्यैश्च बहुभिर्वृतं ॥६२।। मन्दार पारिजातायै दिव्यै क्षैः सुशोभितं ॥ वापिभिः फुल्लपद्माभि स्तीयपूर्णे स्सरोवरैः ॥६३।। उद्या नै नन्दनो त्कृष्टै बहुभि सितं सदा ॥ देवदुंदुभि नि निर्धेषौ रुघुष्टं श्रीमतोहरेः॥६॥ आराधनार्थ सततं दि

·६४
तोनादिमाहात्म्यम्
व्यरूपे मनारमः सेवार्थ मागते स्सद्भि विष्णुभक्तै
विरागिभिः।।१५।। देशांतरेश्यः सततं सेव्य मानव दे
शिकै ।। संपूर्ण पर्णशालाजि पूर्णभिः परमभिः ॥६६
॥ तस्मिन्कृत्वा नपस्ती चहवास्मिद्धिमागता: ॥ व्या
सोदधीचि दुर्वासाः शतायुः शतयागकृत् ॥६७॥ कुशा
सनो मुनिश्रेष्ठो वैवानम ॥ मुनीश्वरः ॥ पतञ्जलि स्त
पोगशिः गेमशाश्च महातपः ॥६८॥ अन्येच बहवोदेवा
सिद्ध गंधर्व चारणाः ॥ निष्टं त्यद्यापि कुर्वतः तपउग्रं मु
मुक्षवः ॥ ६९ ॥ तलगत्वा महाक्षत्रे तपउग्रं समाचा ।।
जप:मष्टाक्षरस्यत्वं कुरुपक्षीन्द्र योगतः ॥७॥ तपसा श्री
पतिः प्रीत स्तवाभिष्टं प्रदास्यतिः ॥ गच्छशीघ्रं महामा
ग तोलाद्रिस्थल मुत्तनं ।।७१॥ एवंमुनीनां वचनं श्रुता
तायो महाबलः ॥ नमस्कृत्वा मुनिगणां स्त.दाद्रिं मन
सास्मान् ॥७२॥ निर्गत्य वायुवेगेन समतःत्य नभस्थलं
।। सेवितं सप्तभिर्वात श्चारणैश्च महामतिः ॥७३॥ वैखा
नस मुनिश्रेष्ठा यत्रतिष्ठति शाश्वताः ।। ऋषयस्तत्र तादा
द्रौ प्रविवेश खगेश्वरः ।।७४॥ तत्रत्या न्समुनी लन
मस्कृत्य यथोचितं ॥ पूजिनस्तैश्च पूजार्हः पक्षिराजो म
हात्मभिः।।७५।।तत्रतत्रा श्रमेपुण्ये वासंकृत्वा विशेषवत्
वैिखानस मुनेस्ताव दाश्रमं प्रविवेशह ॥७६||तपूजयित्वा
विधिव त्समुनि दीप्ततेजसं ॥ स्वकार्य अवदत्तस्मै वैनतेयो

·अ.८दा
६५
महाबलः॥७७॥तकुत्वा वचनंहृष्टो मुनिखानसोसमः।
तदेवतस्यो पदिश च्छ्रीमदष्टाक्षारं मनुन्। ७८॥सांङ्गोपाङ्ग
सनिष्ठाकं सरहस्य सतर्पणं ॥ सद्ध्यानं सतपोहोमकुरुष्वैवं
यथा विधि।७९॥इत्येवं मुनिनानेन समादिष्ट स्त्रयीमयः॥
कर्तुतप समारेभे यथादेशं द्विजेश्वराः ॥८०॥ विषुकालेषु
चनानं कुर्व विश्वश्वरहरी ॥ संस्मरन्कुंभकेयोगे संस्थि
तोपि जितेन्द्रियः ॥८१॥ प्राणायाम परोनित्यं निरुच्छ्वा
सो महातपाः ॥ संरुध्यच नवद्वारं श्रीमदष्टाक्षरं मनु।।
८२॥ जजाप परमोदार स्तारकं सर्वदेहिनां ॥ ततोनारा
यणंदेवंत्रीहिपुच्छान वासिनं ॥८३।। हेमाभं सूक्ष्म मत्य
क परमात्मा नमव्ययं ॥ ऋतंसत्यं परं ब्रह्म पुरुष कृष्ण
पिंगलं ॥४॥ निर्गुणंच निरालंबं निर्विकारं निरंजनं ॥
व्यक्ताव्यक्त स्वरुपंत पुण्डरीकाय तेक्षणं ॥८५ ॥ परम
ज्योतिषां राशिं पंचोपनिषदात्मकं ॥ ध्यात्वाहरपुण्ड
रीकस्थं सदासर्वेश्वरं हरिं ॥८६॥ ताय॑स्त्वे महा
बाहु श्वचार परमंतपः॥ तस्मिन्काले महाघोर मचिन्त्य
रोमहर्षणं ॥ ८७ ॥ देवाना मसुराणांच युद्धमासी
निथोमहत् ॥ ताडिता समरे तस्मि नसुरैस्ते दिवो
कसः ॥ ८८ ॥ ब्रह्माणं शरणं जग्मु रिन्द्राद्यै लोकपा
ल। व्यजिज्ञपं स्तदातस्मै दैत्यानां क्रूरकर्मणां ॥८९||
पहिलो विहाराणां दुष्टभावं सुरेश्वराः ॥ श्रुत्वातेषां वचो

·तोतानिमाहात्म्यम् वेधा आश्चर्य मितिविस्मितः ॥९०॥ बभाषे निर्जरा न्स र्वा निंद्राद्यान सुरक्षतान् । किमर्थं दुर्बला जाता यूयं पीयूष पायिनः ॥९॥ हंतते दानवा नष्ठा भविष्यति सुखोत्तमाः ॥ तद्वयं सन्निधौ विष्णो इशरणागत रक्षिणः ॥९२॥ गमिष्यामश्च तत्सर्व वक्ष्यामश्चा सुरैकृतं ॥ इत्यु क्ता तूर्णमुत्थाय स्वयंभू स्तर्वदेवतैः ॥९३।। वैकुण्ठ भव नं प्राय द्यनानंत स्सतां गतिः ॥ भ्राजते सूरिभि नि त्यै स्सेव्यमानो दयानिधिः ॥ ९४ ॥ सचसर्वेश्वर श्रीमान् ज्ञात्वादव समागमं ॥ कैश्चि परिजनै स्सार्ध वेगादग्रे दिवौकसां ॥ ९५ ॥ आविरासी सलोकात्मा कालमेघ इवोत्थितः॥ तंदृश्य धोक्षजं हृष्टाः कोटि सों दयद्युति।।९६॥तुष्टुवु लोंककर्ताद्या कृत्यंचोचु दिवौकसः।। तच्छुत्वा वचनंतेषां देवानामग्रीहरिः॥९७॥ बलसंपत्तये दिव्य माहर्तु ममृतं ययो ॥ तीरंक्षारांबुधेवेंगा तैश्चस। स्सहामरैः॥९८॥मथितुतं सुधांभोधिं योकंकृत्वातु वासुकिं ॥ मन्थानं कर्तुकामस्सन्मंदरं पर्वतोत्तम।।९९॥तत्समीपं गतादेव स्तूयमानोजनार्दनः।तमागत माभप्रेक्ष्य सर्वदाता र मीश्वरं ॥१०॥ मंदरः पर्वताहृष्टः प्रोवाचेदं कृतांजालः ॥ पुरापक्षी ममस्वामि न्छिन्नौ वृत्रारिणाकृते ॥१०१॥ युगेतस्मा नशक्नोमि ह्युस्थेतुं धरणीतलात् ॥ उधृत्यमां महाबाहो मंथानं कुरुमांचिरं ॥१०२।। तथेतिदेवताःसर्वे ॥

·समुदतु न्तमुद्यताः॥ नाशक्नुवं सदाहेश साय स्वा हूयतामिति ॥१०३॥ तच्छस्वा वचनंतस्य मधुहन्तु स्सु रोत्तमः पाताले तायमन्विष्य पुनरागत्य चाब्रुवन् ।। १०॥ स्वामिन्स मिथः कृत्वा सम्बादं कारणान्तरे ॥ स्वत्समीपे सदाबासं सर्वेषां भुषिदुर्लभे ॥१०५॥ कांक्ष स्ताय स्तपः कर्त तोदादा वतिपावने । गतवानिति नोज्ञातं यथेष्ठं कुर्वतः परं ॥ १०६॥ इत्थंदेव स्समाकर्य प्रोक्तं पद्मेक्षणोहरिः॥ अहमेव गमिष्यामी त्युक्त्वाव्हाने गरुत्मतः ॥१०७॥ वर्तते यत्रपक्षीन्द्र तत्रैवाविरभूतक्ष णात् ॥ स्तूयमान स्सूरेन्द्राद्यै देवबंदे सचारणे ॥ १०८ ॥ अथेशं सर्वलोकानां क्षितारं दिवौकसां ।। भ तारं कमलापृथ्व्यो रिंद्रनीलो ज्वलश्रियं ॥१०९॥ तप्त हाटक केयूर कटिसूत्रो पशोभितं ॥ चन्द्रहासो ज्वलं श्रीम न्मुक्ताहार वीराजितं ॥ ११ ॥ श्रीवत्स लांछितं वक्षो बिभ्राणं कमलेक्षणं ॥ तदात्वो ल्लिखितोन्निद्र विद्रुमाधर सौष्ठवं ॥१११॥ दूरीकृताखिल ध्वांतं मंदहासां कुरश्रिया ॥ तन्मध्ये स्तोकदृश्याच्छै ई तैरुद्भासितास्यकं ॥११२॥ शिखरी भृत नासाग्रं नूतनां भोजलोचनं ॥ विभ्राणं कुंतलं नीलं जीमृतो लासा रिणं ॥११३।। किरीटं सर्वलोकाना मीश्वरत्वा भिसूचक ॥ बहतमहतां राशि महता मभयं करं ॥११४|| संखच

·নানালিস্থায়
क्र गदा शाई नंदकाथै वरायुधैः ॥ समेतं सर्वभूताना
मंतरात्मा नमव्ययं ॥११५॥ श्रीमन्त संश्रितत्राण प्रवी
णं प्रणवात्मकं । दर्शनीयं परज्योतिः परमं धाम संस्थि
तं ॥१६॥ वरदं सर्वभूतानां वंदारु सुरशाखिनं दृष्ट्वासर्वे
श्वरं विष्णुं पुरस्तादि नतासुतः ॥११॥ संमोदवशमा
पन्नो बाष्प संपूर्ण लोचनः ॥ पुल.कांकुर संदोहेर्दृश्यमा
ना खिलां गकः ।।११८॥ प्रणम्य शिरसा भूयो भूयोभू
यः प्रणम्यच ।। स्तुत्वा श्रुतिभि रग्याभिः श्रुतिसिद्धा
भि रग्रतः ॥११९॥ भूतले निपपाताथ चरणौ शिरसा
वहन् । ततस्तं पुण्डरीकाक्षः कृपया भक्तवत्सलः||१२०
॥ भूमौ निपतितं तार्य मुत्थाय पुरुषोत्तमः ॥बाहुभ्यां
पीनवृत्ताभ्या मुवाच प्रहसन्वचः ॥१२॥ तपसाते सुसं
तुष्टो दास्यामि वरमाप्सितं ॥ नत्यक्ष्यामि कदाचित्त्वां
सन्निधे ममसुवृत ॥१२२॥ प्राप्तोमदाहनत्वंच किमतः
परमंक्रं ॥ इदंविष्णो र्वच श्रुत्वा कृपयोक्तं खगोत्तमः ॥
१२३॥ बद्धांजलि पुटःप्रीतः प्रत्युवाच शुभंवचःस्वामि
स्व संनिधौर्ति देहिमे पुरुषोत्तम ॥१२४ ॥ मगुरोश्चव
रंदातु मर्हसित्वं यथेप्सितं ॥ तथैवास्तु वयः श्रेष्ठ नित्यं
मत्सन्निधौवस ॥१२५॥ त्वद्गुरुश्च ममोप्तन्नो देहात्पूर्व म
हातपाः। वैखानस इतिख्यात स्तमप्यानय सत्वरं ।।
१२६॥ इत्युक्तस्तं महावेगः पन्नगारि मुनिश्चरं । स्वा

·मिन्पृष्टे समारोप्य वेगादागा खगोत्तमः ॥१३७॥ त तोवैखानसो विष्णु सर्वदेव नमस्कृत।. दीर्घबाहुं विशा- लाक्षं कोटिसूयों दयप्रभं ॥१२८॥ श्रुतिभि त्तत्वरूपा भिवंद्यम न पदों जं ॥ श्रीवास वक्ष श्रीमत्कौस्तुभन विराजितं ॥ २९॥ वनमाला घरं सद्यः प्रफुल्ल कमलेक्ष णं ॥ भूषितंच गुणैर-शि रानन्दाथै स्नन्तकैः ॥१३॥ श्रीमन्तं श्रीपतिं पुंसां भवता पाति हारिणं ॥ प्रभया नन्यया सर्वा भासयंतं दिशः स्वया ॥ १३१ ॥ श्रीखं- ड कर्दमो ल्लास स्पर्धिभिः शीतःसतां ॥ कटाक्षे री- प्सितार्थानां दातारं दीनकल्पकं ॥१३२॥ चिन्मयं नि गुणं शांतं निर्विकारं निरंजनं ॥ परम ज्योतिषां राशिं. परमात्मान मव्ययं ॥१३३॥ असमाभ्यधिकं तत्वं श्री वैकुण्ठ निकेतनं ॥ क्षीराब्धि शायिनं श्रीश सबैशांस- वशेषिणं ॥१३४॥ दृष्टा नत्वा चिरं मम आनन्दान्धी महामनः ॥ स्तुत्वा ततस्तु वेदोक्तैः सूक्तैः तस्थौ तदप्रतः ॥१३५॥ वैखानसो मुनिश्रेष्ठो भावयं स्तत्पदां बुजं ॥ ततन्त्र नो भगवा न्भक्तवात्सल्य वारिधिः । १३६॥ प्रोवाच कृपयाविष्ट स्तंऋषि तपसां निधि ।। दास्यामि तव प्रितो वरंवश्य सुवृत ॥१३७॥ कृतार्थों सि मुनिश्रेष्ठ तोदाद्रिस्थल वसतः ॥ तच्छृत्वा वचन विष्णो मुानखानसोत्तमः ॥१३८॥ भगव, न्मुक्तिमो ·सामादिमाहात्म्यम व प्रार्थये पुरुषोत्तम ॥ ददला मधिकर्तव्या क्यासह त्मनाहरे ॥१३९॥ इत्युक्ता सन्निधो तस्य साष्टाङ्ग प्र. णनामसः ॥ इत्थंसं प्रार्थितस्तेन मुनिना श्रीपतिस्तदा ॥१४० मोवाच परमादारः प्रीतःप्रीतन तसा ॥ तथे व भक्ता नाम श्रुयतां कारणंतव ॥१४॥ भूलोके जन्म नोविद्वं नित्याह भगवान्हरिः ॥ अारूपंग लोकेस्मि न्यामेवा नगखते ॥१४२॥ तीर्थे नयास्तटे चैव ग्रहेवा- गिरिपूर्धनि ॥ मामिययत्राहं तलसर्वत्र सर्वदा ॥ १५३ ।। पुनितुंयां सुनश्रेछु पूलादि भितः। जनितत्त्वं महाभाग समान्मामधान ॥ १४४ ॥ बहूनीहं युगानित्व मंतेमोक्ष मवाप्रयास ॥ इत्युक्त्वा ग रुडारुढो देवसंधैः परिवृतः ॥१४५॥ शीतली कृतगात्र स्स न्पुष्पवर्दिवौकसां ॥ स्तुयमानो मुनिगणैः सनका येश्च योगिभिः ॥१४६॥ ब्रह्मेशानादिभि स्ताङ्गः पूज्य- मानः सूरर्षिभिः ॥ आहृत्य मंदरं ताा दमृतो न्मथ नायतु ।।१४७॥ तीरंक्षीरांबुधेः श्रीमान्प्रययौ पुरुषोत्तमः ॥ इत्थंताक्ष्यों भजद्विष्णोः सन्निधौ सर्वदास्थितिः ॥१४८॥ देवितस्यैव कृपया तद्गुरुश्च महानृषिः ॥ पूज यश्चापि धर्मात्मा तमारूपिणहरि ॥१४९॥ उवाच प्राप्त वानायु दीर्घलोकेचिरसुग्वी ॥ इत्युक्तं शंभुना पूर्व पा- बत्ये रोमहर्षणः ॥१५०॥ कथयामास धर्मात्मा शौनका ·द्या नृषीश्वरान् ॥ इतिश्रीब्रह्माण्डपुराणे क्षेत्रवेमवखण्टे तोदादिमाहात्म्येगरुडप्रत्यक्ष वैखानसार्चनाया ज्ञप्तिविधि र्नामाष्टमोध्यायः ।। समाप्तं ॥ नवमोध्याय प्रारंभ श्रीमतेरामानुजायनमः ॥ इत्थं सूतोदितांश्रुत्वा वाचंपाञ्चो मुनिश्वराः ॥प्रत्युचु श्शनकाः पृष्टाः पूरिताः परया मुदा ॥१॥ त्वतःश्रुतं रहस्यानां रहस्यं परमाद्भुतं तोदाद्रेश्वरितं दिव्य पावनं रोमहर्षणं ॥२॥ तथापि किं चि वक्ष्यामो सावधान मनाशृणु ॥ आदित्य चंद्रमा श्चैव प्रकाशेते किलस्वयं ॥३॥ तयोलोक महाशत्वं के नप्राप्तं तपोवन ॥ फेनवा वमत प्राप्ता नियष्णिोतु सन्निधौ ॥2॥ कमामातिस्तु संजाता तयोलॉक पका शयोः॥ एतद्विस्तर विद्व वक्तुमर्हसि नोमुने ॥५॥ इतिसूतो मुनिन्द्राणां प्रार्थना पूर्वकंवचः ॥ श्रुत्वास भ क्तिमान्मूतो मुनीन्द्रा निदमबृवीत् ॥६॥ श्रुयता मुनि शाला महदाश्चर्य कारण ॥ पावनं सर्वलोकानां तोदा द्विस्थल वैभवं ॥७॥ सूर्या चन्द्रमसो रद्य चरितं परमा द्भुतं । इत्युका समुनी सूतो नमस्कृत्वा जनार्दनं ॥ ८॥ देशिकं व्यासमन्याश्च शुकादि मुनिसत्तमान् । उ वाच परमप्रीतः शौनकादी नृषीन्प्रति ॥९॥ विष्णौच ·तोतारमात्म्यम् तत्पुराणेषु तदीयेषुविशेषतः। भक्तियुष्मासु चैवेहनान्यत्र जगतीतले ॥१०॥दूषयंति पुराणानि हसाते परिहासतः ॥ तत्कथासुच विश्वासं येनकुर्वति मानवः॥११॥ तेषां यावच्छशीभानुस्तावद्वासस्तु गैरवा इत्थंव्यासेन शप्तहि गुरुणाममशोनकाः॥१२॥तद्युयंभक्तियुक्तास्तु शृणुध्वं के थितमया ॥ पुगणश्रवणभक्ति युष्मास्वेव मुनीश्वर ॥ १३॥ बसस्सु नैभिशारण्ये नास्तिको नहिकश्चन ॥ गुह्या दुध तरंवक्ष्ये श्रुयतां सावधानतः ॥१४॥ पूवार्थ मदि तिः पूर्व माघस्नानं ऋषीश्वराः ॥ चकार द्वादशसमा स्तत्तन्मासि वरांगना ॥१५॥ कुस्ती पुण्यकर्नाणि तत्त- स्काले विशेषतः॥ पूजामतिथि पूजांच प्रत्येक सातपस्वि- नी॥१६॥ पुराण श्रवणादीनि गुरुशुश्रुषणं तथा की तयन्ता हरेर्नाम ध्यायन्ती तत्पदांबुजम् ॥१७॥ श्रीमद टाक्षरी मन्सं जपन्ती त परायणा ॥ एवंसा द्वादशसमा माघनानं चकारह ।।१८॥ ततस्त त्पुण्यपाकेन त्रयस्त्रिंश दारन्दमान्॥ देवां स्त्वजनयद्देवी शोभने दिवसेतदा ॥ १९॥ तेषु सर्वेषु देवेषु पुष्पवन्तो महायुनी ॥ तपसा म हतासूर्यो द्वादशात्मावभूवह॥२०॥ शक्तिभि स्तावताभि श्च संयुक्तो भूत्प्रभाकरः॥ प्रकाशय स्वयादीप्त्या नभ श्च प्रथिवींदिशः॥२१॥ सर्वेदेवाश्च तस्यागे प्रादुर्भुताभ वन्तिहि॥ चंद्रोपि तपसायुक्तो मूर्ति षोडश भागिनीं।

·२२॥ सुधामयी मथप्राप्तो लोकानां जनयन्मुदं । चचा
र शीतलो भूत्वा रात्रौरानो प्रकाशते ॥२३॥ एतस्मिन्न
न्तरे वेवास्त्वसृजद्वै प्रजापतीन् ॥ तेषु दक्षइतिख्यातः
प्रजापति रभून्महान् ॥२४॥ तस्यप्रजापते रासन् चतुष्ष
ष्टि कुमारिकाः ।। ताकन्या यौवनंप्राप्ता रुपेणा प्रतिमा
भुवि ।। २५ ॥ देवेभ्यो रददादक्षो वध्वर्थेप्रीतमानसः।।
सतीनामततःपुत्री तस्यतेपेमहत्तपः ॥२६॥ उपयेमेच तां
शंभुः प्रसन्नोभगवान्सती ॥ दक्षप्रजापतवैरं कदाचिच्शे
करेजनि ॥२७॥ वर्तमानेचतद्वैरे दक्षोयज्ञसमारभत् ॥
वर्तमानेकृतोतस्मि न्दृष्टुकामा समागताः ॥२८॥ आदि
स्या वसव स्साध्या अश्विनौ मरुतांगणाः । ऋषयश्च म
हात्मानो देवसंघा स्सचारणाः ॥२९॥ सिद्धा विद्याधरा
श्चैव पितरो मनवस्तथा।। आहुतास्तेन दक्षण समवेता:
सहस्रशः ॥३०॥ समेत्य तेसभामध्ये प्रजापति मथाब्रुव
न् । दक्षप्रजापते विद्व बुद्रभागोनदास्यते ॥३१॥ यदि
चयां महादोष स्तंभविष्यतिनस्ततः॥ वाक्यंतेषां अना
हत्य दक्षकर्माण्यकारयत्॥३२॥ तवृत्तज्ञापनार्थाय नारदो
थ महामुनिः।। कैलास मगमद्रेगा प्रीतिसंहृष्टमानसः ।।
३३॥ तंदृष्ट्वा शंकरंस्तुत्वा सन्निधौ तस्यसंस्थितः॥ नाना
विधाः कथादिव्याः कथयामास नारदः ॥३४॥ तन्मधे
दक्षयागस्य प्रवृतिंच न्यवेदयत्॥ दक्षप्रजापतिर्यज्ञं त्व

·तोताद्रिामाहात्म्यम् रा कुरुतेप्रभा॥३५॥त्वद्भागंच नदास्थामी त्युक्तवां स्त्व धिरोषितः । देवोपि वचनश्रुत्वा क्रुद्धोथ त्रिपुरांतकः ॥ ३६॥ प्रहस्यपरमामर्षी प्रोवाच मुनिपुङ्गवं ॥ तेषु बलिहो मेषु सप्ततंतुषु कर्मसु ॥३७॥ आगमेषुव सूत्रेषु वेदेषु वि हितंयथा ।। तथाकरोति मतिमा नन्यथा विफलोभवेत्।। ||३८॥ तत्फलं भूजतेदेवाः कथंतहाग भागिनः॥ तथे वतेना वमता यास्यतिच यथागतं ॥३९॥ तवृत्तश्रवणे- नालं देवर्षेभजमानता। इत्युक्तश्शंभुनातेन देवर्षि ना रदस्ततः॥४०॥ विष्णोर्लीलावतारेषु यानिकृत्यानीदेहि नां ॥ पापनानि पवित्राणि तान्यगायत वैमुनिः ॥४१॥ तस्मिन्काले सतीनाम दुहितासत्यवादिनी ॥ दक्षप्रजा पतेस्तस्य प्रोवाच वचनंशिवं ॥४२॥ दृष्टुमिच्छामि देवे श क्रियमाण महंप्रभो॥ पित्रामेकर्मठिनाद्य त्वमाज्ञापय मामिति ॥४३॥ देवीवाक्यं ततःश्रुत्वा कोपरक्तक्षणाःशि वः उवाच वचनं किंचि दुच्चैर्देवीमाप्रति॥४४॥ मद्वेषी मत्परित्यागी निर्मर्यादाविमूढधिःn दक्ष प्रजापतिर्थशंकु रुतेयदिभामिनि॥४५॥ तंदृष्टुं तत्रगतुंच नोचितात्वं वरा नने।उक्तापि शंभुनैवसा चापल्या दगराट्सुता॥४६॥लि नेत्रं रोषताम्राक्षं यास्यामी त्याहशूलिनं ॥तथैवास्तु माहा भागेगच्छेत्युक्ताथशूलिना॥४७॥जगामतस्ययागेतुमातरं

·अ० २.वा
पितरंचसा ॥ मातुलं बंधुवाँश्व नमस्कृत्वा यथाविधीः
॥४८॥ तस्थौतत्रसभामध्ये सर्वैदेवश्च पूजिता ॥ एत
स्मिन्नन्तरे दक्षो गर्वेणादृषयच्छिवं ॥ ४९॥ तामसः प्रे
तसंघेशः प्रेतभूमौ वसन्सदा ॥ अस्थिमाला धरश्चर्म
वसाने धारयन्जटी ॥५०॥ भूतप्रेत पिशाचाद्यैः सुवृतो
रक्तमूर्ध्वजः ॥ कपाली शूलपाणिस्तु नटउन्मादकोजडः
॥५१॥ तस्मैमूदाय मेपुत्री मज्ञानादददंपुरा । इयंचम
सुतादृष्टुं यागंनाहतिवैसुराः ॥५२॥ एवमुक्ता सुरान्द
क्षः स्वांसुतां चदमब्रवीत् ॥ गच्छाद्यैव सुतेकस्मादना
हूतात्वमागता ॥५३।। नहिसंभाषितुंयोग्या तद्भार्यात्वं
सतिपम ॥ इतिक्रुद्धस्य दक्षस्य वचस्स बेसुरेश्वराः ॥
५४॥ शंभुदूषणसंयुक्त मंगीकृत्य स्थितास्तदा । ततः
श्रुत्वा सभामध्ये पितृवाक्यं सतीतदा ॥५५।। कोपात्सं
घूर्णमानाक्षी स्वाश्चाहपरिचारिकाः॥ मागास्त्वं तत्सभाम
ध्य मिातमामवदत्किल ॥५६॥ भर्तृवाचमतिक्रम्य ह्या
गतायास्त्विदंफलं ॥ ममप्राप्तमिदंत्वद्य प्रायश्चित्त मभू
तकिल ॥५७॥ इतिकोपा समाहूय निवर्त्यचसखीजन
। कैलासमगमद्धेगा तदत्तंच निवेदयत् ।।५८॥ तच्छु
वा शंकरः कुद्धो जटांभूमा वताडयत् ॥ तत्क्षणा ही
र भद्रोभू त्सहस्रभुजसंयुतः ॥ ५९।। रक्ताक्षो रक्तवस्त्रश्च
रक्तचन्दनरूषितः ॥ रक्तभाजनहस्तस्स रक्तमाल्यैरलं

·मानाद्रिमात्म्यम् कृतः ॥६॥ खड्गान्सखेटकांस्तीक्ष्णान्धारयन्वैकरकरे ।। एवंनानायुधोपेतो रुद्रकोपामिसंभवः ॥६१॥ क्रुद्धंशिवं नमस्कृत्य किंकर्तव्यंमयाधुना ॥ इतिप्रार्थयमानंतं वीर भद्रमथाब्रवीत् ॥६२॥ कालाग्निरिवकोपेन प्रज्वलन्वैस तीपति ॥ वीरभद्रमयादिष्टो गत्वादक्षप्रजापतेः ॥६३॥ सत्वरंयज्ञशालायां शिक्षयत्वंतमोजसा । इत्युक्तो वीरभ द्रस्तु वहुभिश्चकिरातकै ॥६४॥ म्लेच्छैश्च यवनोन्मित्रै स्ताम्रबक्तैश्च संवत । वीरभद्रोथ गत्वाशु यागशाला प्र जापतेः॥६५॥ आवाह्यचसुरान्सर्वा न्यूपानुन्मूलयन्तदा ॥ सम्भांडांश्च विभेदाशु पूरयामासपांसुभि ॥६६।। अ ग्निकुण्डंच वेदींच भित्वाविद्रावुऋत्विजः ॥ चिच्छेदरो पित शीर्ष दक्षस्याशुप्रजापतेः ॥६७॥ दुर्वासप्रमुखान्य द्धान स्मश्रुनुत्पाव्यवैततः॥ दुद्रावच सरस्वत्या नासि कामच्छिनबली ॥६८॥ सूर्याचन्द्रमसोश्चैव दन्तानुत्पा व्यवैबलात् ॥ शेषान्विद्रावयामास वीरभदोमहाबलः ॥ ६९॥ ततोरुद्रोमहद्रूपं कृत्वातस्मिन्महाबलः ॥ आविरासी दमेयात्मा पग्निकुण्डा प्रजापतेः ॥७॥ तंदृष्ट्वा रूपम त्युग्रं कालाग्निसमलोचनं । वहंतशूलमातानं कालदं ण्डोपममहत् ।।७१।। भीषणं भूषणैस्स भूषितं भुवने श्वरं ।। सदेवर्षिसंघास्ते भीतभीताः पलायिताः॥७२॥ तस्मिनवसरेभीतौ ताडितोचविशेषतः ॥ पलायमानो

·सहसा चन्दसूर्यों सुरोत्तमौ ।।७३॥दृष्ट्वाततः स्वमाचार्य
वृहस्पतिमथोचतुः ॥ शरणं भवनोविद्व न्भीतयोस्त्रिपुरा
न्तकात् ॥७॥ अथवारक्षकोयस्तु सर्वेषांतं वदस्वनः॥
इतिसंप्राथितोदेव श्चन्द्रसूर्या वथाब्रवीत् । ।७५ ॥ स
वेषां भवभीताना मार्तानांच दिवौकसां ॥ रक्षकस्सर्व
दाश्रीमान् चन्द्रसूर्या वधोक्षजः॥७६॥ हिरण्यकशिपो
देत्या प्रल्हादोरक्षितः पुरा ग्राहग्रस्तंगजेद्रंच ररक्षजगती
पतिः ॥७७॥ अन्यांश्चवहुलान्लोके महतोविश्वभावनः
॥ तस्माधुवां महींप्राप्तुं शरणविष्णुमव्ययं ॥७८॥ इ
त्युक्तोतोसुरश्रेष्ठौ चन्द्रसूर्यों मुदान्वितौ ॥ गुरुणा तत्त
थैवेति गतौकतुं तपश्चिरं ॥७९॥ तत्रतत्रस्थलपुण्य
तीर्थस्नात्वा विशेषतः॥चरंतौचन्द्रसूर्योती क्रमात्ताताद्रि
मीयतुः ।।८०॥ ततस्तौ तस्समासाद्य मनोज्ञसर्वदंशुभं
॥ सिद्धचारणगंधर्वे स्सेवितंपरमर्षिभिः ॥८१॥ शुद्धं
शुद्धि करनृणां सर्वेषा मर्थदायकं ॥ निरैःसततंयुक्त म
न्योन्यंमृगपक्षिभिः ॥ ८२॥ फलमूलां बुकाष्टाभिः संपू
पादपैरपि ॥ एतत्क्षेत्रेतपःपुण्ये करिष्यावस्सुघोषितो
॥८३॥ इतिनिश्चित्यमनसा पुष्यवंतों महाद्युती ॥ कुरु
तस्तो महारंभं तप्तुकालतपोर्जितं ॥८॥ ब्राझेमुहूर्तेचो
स्थाय ध्यात्वादेवंजनार्दनं ॥ शरीरशुद्धिं कृत्वाथ दन्तधा
वनपूर्वकं ॥ ८५॥अनुष्टानंच कृत्वाती जप्त्वाचपरमंज

·१८ तोतादिमाहात्म्यम् ॥ श्रीमदाराधनं विष्णो रतिथीनांच पूजनं ॥८६॥कृत्वा जितेन्द्रियो विष्णो श्चरणाब्जैकधारको ॥ इत्थंतो प्रत्यहं देवौ चरतस्मोत्तमंतपः ॥८७॥ तीतो सुवहून कालां स्ततस्संशुद्ध मानसौ ॥ सर्वदासन्निधौ विष्णोरीहमानी स्थितिपरां ॥८॥ पशनौ पुराभूत्वा तोयाहारौततःप रं॥ वायुभक्षौच तौपश्चा निरुच्चासौ बभूवतुः ॥८९ विरमेवं तपःक्रूरं कुर्वतोश्चन्द्रसूर्ययोः ।। प्रादुरासीदमेया स्मा तयोरग्रेसतांगतिः।।९०॥दिव्यचामरहस्ताभि दिव्य नारीभिरास्थितं ॥ वीज्यमान मुदारेण हारेणभ्राजितोर सं ॥९१॥ तप्तहाटक केयूर कटकोल्लास भासितं । वा सितंबनमालानां श्रेणिभिः श्रीपदांबुजं ॥९२॥श्रीवत्स कौस्तुभोपेतं दिव्यःश्रीखंडकर्दमः ॥ लिप्तवक्षस्तु वि भ्राणं कंवुग्रीवं सुनासिकं ॥९३॥ रक्षणेनैवसर्वेषां दत्ता भय मधोक्षजं ॥ कीरीटिं सर्वलोकाना मैश्वर्यद्यौतकं श्रि यं ॥ ९४॥ वहंत कुंतलं लीलं नीलकंठो स्करच्छवि । कांचीरत्नप्रभा पूरै रुत्तरंगीकृतोदरं ॥९५॥ श्रीमतापां चजन्येनराजितदक्षणेतरं ॥ चक्रराजेनचदीप्तं दक्षिणंच करंसदा ॥ ९६ ॥ बिभ्राणं पुण्डरीकाक्षं पुण्यभाजांसु दर्शनं ॥तपसा मूर्जितं राशिं तपोमूर्ति तपात्मकं ॥९७॥ तपःफल प्रदातारं भर्तारं जगतामपि|आर्जवौदार्य सोशि ल्यैः स्थैर्य गांभीर्य मार्दवैः ॥ १८ ॥ राजंतं भानुभिः ·अ० ९वा ७० स्थानं सहसे बहुभिर्यथा ॥ वंद्यमान पदांभोज वंदारु भि रनेकधा ॥९९॥ श्रीमद्भि देवतावृन्दैः सिद्धसंधे में नीश्वरैः ॥ योगिभिः सनकायैश्च साध्यै सर्वाधिकंप्रभु।। १००॥ श्रितानां कल्पकंशौरि श्रीपति पुरुषोत्तम। श्रीम तंतं गरुत्मततं समारूढं जगत्पति॥१०शासर्व सवेश्वर विष्णुं दृष्ट्वाती चंद्र भास्करौ ॥ संभ्रमा दुस्थितो तुर्ण वाग्यतो संयतां जली॥३०२॥ स्तुत्वा स्तुतिभिरग्याभिः श्रुतिसिद्धाभि रीश्वरं । तस्थतु: पाश्वत: प्रती वीक्षमा जो सदाहरिं ॥१०॥ तावुवाच महाबाहुः प्रसन्नो भ गवान् हरिः॥ चन्द्रसूर्यो युवामद्ये वीरभद्रकृतंभयं॥१०४ त्यज्यतां मत्समिपेच कर्तव्याच स्थितिस्सदा ॥ मदाज्ञ याच लोकस्मि दिवारात्रि प्रकाशकौ ॥१०५॥ भवतं सौम्यरूपेण रालोचन्द्रोदिवारविः।। क्रूररुपेण वैनित्यं एवं भूतो विराजतं॥१०६।युवोरन्तराविष्टा श्चन्द्रसूर्यो महायु तिः॥लोका प्रकाशयिष्यामि अण्डमेवनसंशयः॥१०॥इ त्थं दत्वावर श्रीमान्श्रीवैकुंण्ठं ययोहरिः॥ब्रह्माद्यै लोकपा लैश्चसिद्धसंघैस्सुरोत्तमैः।।१०८॥स्तूयमानोथ योगिन्दैश नकायै जनार्दनःएवमादि सुहृच्छ्रष्ट भक्तानांभक्तवत्सलः ॥१०९॥हरिरेव गतिःसत्यं वदाम्यहं ऋषीश्वराः।गजेंद्र द्रौ पती चैवगंगाधरमथार्जुनं॥११०॥अपालयदिहवेश स्त्वन्यां श्वपुरुषोत्तमः॥ तस्मात्सर्वेषु कालेषु प्राप्य स्सर्ववपुष्मतां।।

·८० तोतादिमाहात्म्यम् १११॥ हरिरेव परब्रह्म श्रीपतिः कमलेक्षणः।। अज्ञावा बुद्धिमान्वापि हरिभक्त्या युतःपुमान् ॥ ११२॥ सपूना तिजगत्सर्व विष्णुलोकं सगच्छति इतिश्रीब्रह्माण्डपुराणे. क्षेत्रवैभवखंडे तोताद्रिमहात्म्ये चन्द्रसूर्ययोःप्रत्यक्षोनाम नवमाध्ययः||समाप्तम् दशमोध्याय प्रारंभ श्रीमतेरामानुजायनमः सूतवक्त्रेन्दु गलिता पीत्वा विष्णु कथासुधा ॥ शौनका या मुनिश्रेष्ठा नैमिशारण्य वासिनः ॥ १ ॥ नतृ- तास्तु ततस्सूतं वचनं चेद मब्रुवन् । मूतसर्वपुराणज्ञ पुराणार्थ विचक्षण ॥२॥ श्रृण्वतां पठतांचापि तत्तसं वधिनामपि ॥ पवित्राणि परंनणां पापनानी विशेषतः।। ३।। त्वत्त श्रुतानि सर्वाणि पुराणानि महामुने ॥ भव्या नि भवतापार्ति च्छेदनानि मनीषिणां॥ ४॥ तेषामपि म हातेजाः स्थलानां वैभवानिच॥ तन्मध्ये परमपुंसां परमा बैंक चेतसां॥५॥ भक्तिदं मुक्ति विद्वं स्तोदाद्रि स्थ लवैभवं ॥ श्रुतंयत्किचि दस्माभि रङ्गव होमहर्षणे ॥६॥ ततोवक्तव्य मस्माकं विस्तरेण स्वयानघ । केनाभु ने मिशनाम वनस्यास्य महामते ॥७॥ तादाद्रौ रोमश स्तस्मिन् किमर्थ मकरोत्तपः॥ तत्क्षसे वैष्णवंधाम स्वय मावि रभूत्कृतः॥८॥ तद्धाम परमविष्णोः कथंदश्यं बभ ·अ० १० वा ८१ वह ॥ केवातस तस्मिद्धा: केवाति ष्ठन्ति सर्वदा ॥९॥ तत्स्थलं विपिनंपूर्वआम्रारण्य मितिश्रुतं ॥ केनाभू न गरंदिव्यं श्रीवैकुण्ठोत्तममुने ॥ १०॥ विस्तरा नोमु निश्रेष्ठ वक्तव्यं तदद्भुतं ॥ इत्युत्का शौनकपृष्ठा स्सू तसर्वार्थवादन।।११॥मुनयोमौनमासेदु स्तोतुकामस्तदड तं ।। सूत उवाचः ॥शोनकाया मुनिश्रष्टा स्तत्वरुपांक थामिमां ॥१२॥ तोदाद्रिप्रभवांदिव्यां नदीमिवसुनिर्म लां ।। वक्तुर्मतत्वतः प्राज्ञाः शृणुध्वं सावधानतः ।१३ पुराकृतयुगमुख्य स्थले पुष्करनामके ॥ मुनिना मुत्त मोविद्वान्तत्वज्ञानी महामुनिः ॥१४॥ दीर्घरामेति त्रि ख्यातस्तपस्नेविगत्पतिस्मिन्नवसरतस्मिन्नागता मुनि सत्तमाः।।१५।अन्योन्यंसंवदतस्तेतत्वेतत्वार्थकोविदा।म रीचिः काश्यपी मौग्लो भृगुः कात्यायनोंगिराः॥१६॥जा वालि गालव कन्वा दधीचि नारदोरविः ॥ अन्येच व हवःशिष्यै बहुभि ब्रह्मवादिनः ॥१७॥ उटजं दीर्घरोमा स्ते समवेता स्समाययुः॥ ततस्ता न्तपसावृद्धा न्बयसा च मुनीश्वरान् ॥१८॥ दीर्घरोमा मुनीन्दृष्ट्वा समुत्तस्थ) कृताजलिः।। उवाचच सतांप्रोत्या स्वागतं वस्तपोवनाः ।१९॥ ततस्ते दीर्घतपलो दीघम्णिा मुनीश्वराः ॥ पू जितास्तु यथान्यायं संवादं चक्रिरेमिथः ॥२०॥ केचि तु पृथिवीतत्वं केचिदाप ऋषीश्वराः ॥ केचिदग्निंच ·८२ ताताद्विमहात्म्यम् वायुच केचिदाकाश मब्रुवन् ॥२१॥ केचिदक्षर मेवेति केचिदात्मेति वादिनः ॥ कंचि चतुर्मुखस्तत्वं केचिदीश मुमापतिं ॥२२॥ केचित्सत्वगुणोपेता स्तपसाधूतकल्मषाः ॥ परतत्वंविनिश्चिक्युः श्रीपतिःकमलेक्षणः।।२३।। भू यापि संवदंतस्ते संसदं ब्रह्मणोगताः ॥ गत्वातु तत्सभा मध्ये ब्रह्माणं जगदीश्वरं।२४|नमस्कृत्वा यथान्यायं पूज यित्वा विशेषतः ॥ न्यवेदयंश्च तत्सर्वं तत्वसंवाद मात्म नः ॥२५॥ तच्छ्रुत्वा वचनंतषां संवादं त्वात्मसंभवः ।। क्षणमालं विचिन्त्याथ विनिश्चित्य पितामहः ॥२६॥ विमानं किंचिदुत्पाद्य वचनं चेदमब्रवीत् ॥ भोभोऋषी गणास्सर्वे समारुह्यो त्तमंत्विदं ॥२७॥विमानं सूर्यसंका शं यथेष्टं गच्छताधुना ॥एतन्निपतितं भूमौ यत्रतल स्थ लेस्थिताः ॥२८॥ कुरुताधोक्षजस्यांघी निधायहृदयेतपः ॥ ततस्सर्वात्मकोवायु रागत्य मुनिसत्तमाः॥२९॥ तत्वं श्रुतिशिरोवेद्यं परमंस्मृति पूजितं ॥वेदैश्च गदितं सूक्षम वेदविद्भिश्च सात्विकैः ॥३०॥ व्यासादिभि पुगणेषु क थितं तत्ववेदिभिः॥ श्रीमदष्टाक्षरादीनां मन्त्राणां म धिदैवतं ॥३१॥ उपदक्ष्येति युष्माकं गच्छताशु महर्षयः ॥ इतिवेधो वचःश्रुत्वा तथैवेति मुनीश्वराः ॥३२॥ स मारूढास्तु तहिव्यं विमानं प्रययुस्तदा ॥ गच्छतांतु ततस्तेषां तद्विमान मनुत्तमं ॥३३॥क्षणेनालकनन्दाया ·अ० १० वा स्त रेपुण्ये मनोहरे ॥ न्यपत कुत्रचित्तस्य भिन्नाने निश्च तत्क्षणात् ॥३॥ यस्मान्नेमि विमानस्य शयित्वा न्यपतद्भुवि ॥ तस्मात्त नैमिशनाम तदारभ्या भवद्धनं ॥३५॥ तदाप्रभृति येपुण्ये नैमिशेते मुनीश्वराः ॥ पंच योजन विस्तीर्णे तपःश्चक्रु श्चिरंस्थिताः॥३६॥ तपतांतु तपस्तेषा माविरासी महात्मनां । वायुस्सर्वात्मकः त स्मि समये ब्रह्मवादिनां ॥३७॥ पूजितश्च यथान्यायं तैस्समस्तैः कृतात्माभिः ॥ हरिरेव परंतत्वं नान्यो लो केषु तत्समः ॥३८॥ इतिव्याहृत्य भगवा न्वायुरंत ई धेततः ।। एतद्वायु पुराणेच तत्वमे तदुदीरितं ॥३९॥ भारतायेषु कृत्स्नेषु पुराणेषुच भाषितं ॥ श्रुतिषु स्मृतिषुव्यक्तं योगिना हृदये वरि ॥४॥ तस्माद्वो वि ब्णूभक्तानां तत्वज्ञानां विशेषतः।। परमं पावनं दिव्यं तोदाद्रि स्थलवैभवं ॥४१॥ रहस्यमपि वक्ष्यामि श्रुयतां सावधानतः ॥ मनुष्याणां सहस्रेषु त्रयःप्राताः श्रियाय तेः॥४२॥ सान्निधौ सर्वदावास मन्येषां भुविदुर्लभं ॥ पुरामृकण्ड स्तनयो मार्कण्डेयो महातपाः॥४३॥षोडशा हू मिदं प्राप्य वयोनित्यं जितेन्द्रियः ॥ नानाविधां श्च चाराथ लोकान्सर्वत्र वैचिरं ॥४४॥ इत्येवं चरतोलो का संवतोंवे महानभूत् ॥ तदालोका नदृष्टदेव मार्कण्डे यो महामुनिः ॥४५॥क्षीराब्धो सुचिरंकालं संचरम्व र ·ताताद्रिमहात्म्यम मापति॥ अद्राक्षी देकमेवाथ निदानं जगतामपि ॥४६ ॥ तंदृष्ट्वा देवदेवेश नमस्कृत्वा कृतांजलिः || मार्कण्डे यो मुनिश्रेष्ठ बाचमूचे जनार्दन ॥४७॥ भगवंस्त्वां प्र पश्यामिनान्यदेवं हिकंचन || तस्मादेक स्त्वमेतेषां ज गतां मीश्च रोविभुः ॥४८॥ शरणत्वां प्रपन्नोस्मि दास भूतोस्मि तविभो ॥ सान्निधौतव सर्वत्र स्थास्यामिति मतिर्मम ॥४९॥ तन्मेददस्व भक्तस्य कृपया भक्तवत्स ल ॥ इत्थं संप्राथि स्तेन मार्कण्डेयेन माधवः ॥५०॥ सन्निधा वात्मनो नित्यं स्थापयामास तंमुनि ॥ ततस्तु जगतां नाथो भक्त वात्सल्य वारिधिः ॥५१॥ भृगुंच त पसां राशिं कदाच कारणांन्तरे ॥स्वसमीपे स्थितं प्राप्त चक्रे चक्रायुधोहरिः।।५२॥रामशम्तु मुनिश्रेष्टो महतामपि संमतः ॥ नित्यं विषवणं स्नायी मंत्रज्ञो मन वित्तमः ५३॥पंचकाल परोनित्यं परमंतपआस्थितः॥ ध्याथस्तुसत तविष्णुं स्वाध्याय वृततत्परः॥५४॥शांतो दान्तो जितको घोजितारि जितकामनः ॥ एवंभूत श्चिरंलोके तत्रतत्र स्थलेशुभ।।५५॥तीर्थेष्वपिच पुण्येषु विचरन्धे महातपाः।। कुलतिष्टं स्तपस्तप्स्य रम्योद्यानवयुत। ५६॥ पुण्ये पुण्य जनावासे तीर्थेसर्वार्थ दायिनि । इत्येवं चिंतयन्प्राज्ञो रोमशाख्यो महामुनिः ॥५७॥ अथसर्वोत्तमं ज्ञात्वा तो दाद्रिस्थलमुत्तमं ॥ पावनं सर्वजंतूनां प्रसिद्धं पुण्यवर्द्ध

·अ० १० वा
नं ॥५८॥ पंकतामरसन म तस्मिन्नीर्थं महत्तरं ॥ ति
रेतस्य तपःकर्तुं योग्ययोग्यैः परिवृते ॥५९॥ इतिनि
श्चित्य मनसा रोमशो मुनिसत्तमः ।। प्रययौ तत्क्षणादे
व तोदादि सुद्रुमैवत ।।६०॥ पुन्नागै स्तिलकै नी स्त
कालैः पनसैरपि हिंताले निचुले श्चते डिमै बकुले
धवैः ॥६१॥ आवृतं विविधै वृक्ष इशाखावद्भि मनोरमैः
॥ पुष्पितैः फलिभिः पक्वः पादपैस्तु मधुसवैः ॥६२।। ना
नाविधैः पक्षिगणे व्यहरद्भि मनोरम ॥ मगसंघश्च वि
विधै स्संचरद्धि रितस्ततः ॥६३॥ संपूर्ण पर्णशालाभि
स्टजैश्च मनोहरैः ॥ तट के निर्मले नीलैः पंकजैः कम
लोत्करैः ॥६४ पुण्डरीकैश्च कुमुदै रुत्फुल्लैः परिशोभित
॥ सेवितं देवगंधर्वैः सिद्धे रप्सरसांगणैः ॥६५॥ ऋषि
भि वालखिल्यायै मुनिभिश्च निसवितं ॥ ब्रह्मविद्भिः
सदापूर्ण ब्रह्मघोषै विनादितं ॥६६॥ शुद्धसत्वमयं शां
तं सिद्धसंधैश्च पूजितं ॥ तत्प्रविश्य मुनि श्रीमा ब्रोम
शाख्यो महामनाः ॥६७॥ पंकतामरसे स्नात्वा भूत्वा
नियतमानसः ॥तत्तीरे कुत्रचिद्देशे शुद्धेशुद्धेन चेतसा ।।
६८॥ समाहितमनास्तरिम श्वचारोग्रं तपश्चिरं । तप्य
मानो तपोघोरं तस्मिन्विप्रो महामुनिः ॥६९॥ इन्द्रा
दि देवता स्सर्वा स्सिद्ध गंधर्व चारणाः ॥ वसवो लो
कपालाश्च रुद्रा दित्याश्च मारुतः ॥७०॥ भीतास्तस्या

·तांताद्विमहात्म्यम श्रमेतस्मि ब्रोमशस्य ययुस्तदा ॥ अब्रुवंश्च मुनिश्रेष्ठ रो मशं तपसर्जितं ॥७१॥ किमर्थं मुनिशार्दूल कुरुषे सु चिरंतपः ॥ मनोगतं वदस्वाय दास्यामस्ते वयंहितत् ॥७२॥ इत्युक्तं लोकपालेश्च श्रुत्वाददै स्सरोमशः॥प्र हस्य मुनिशार्दूलः प्रत्युवाचा र्थसंयुतं ॥७३॥ भोभोसु रे श्वरास्सवे माभैष्टमत्कृतेध्रुव । युष्माकं कस्यचित्स्था नं प्रार्थितमेन चाधुना ॥७४॥ अहंहि देवदेवेश सर्वेश्व र मजहरिं ॥ निष्कलं निर्मलं शांतं निर्विकारं निराश यं ॥७५॥ निस्तुलं निर्गुणं नित्यं निर्विकल्पं निरंजनं ।। सत्य सत्यात्मकं सत्यं सत्येसर्वात्मनास्थितं ॥७६॥ त्रिषु कालेषु दृष्टुंवो निदानं जगतामपि ॥ श्रीवत्सलांछितो रस्कं श्रीमन्तं पुष्करेक्षणं ॥७७n असक्तं सर्वदासक्तं सर्वत्र पुरुषोत्तमं ।। श्रीवैकुण्ठे स्थितोनित्यैः सेव्यते सु रिभि यथा ॥७८॥ तथारूप मिहोयतं तोदादि जगती पतिं ॥ प्रेक्षितुं प्रार्थयानोहं चरामि सुचिरंतपः ॥७९॥ तदस्मा पार्थितोदेवः पुण्डरीके क्षणोविभुः ॥जगतार क्षगायेह श्रीमा नाविर्भविष्यति ॥८०॥ ततोन्यत्प्रार्थनी यमे नास्तिलोकेषु किंचन ॥ इत्युक्ता समुनिश्रेष्ठो रो मशोमुनिवित्तमः ॥८१॥ मध्येसुमनसा मासी तूष्णीभू तो महातपाः। तच्छुत्वा रोमशेनोक्तं वचनं भावुकोत्तरं ॥ ८॥ यथागतं गतास्सर्वे देवा स्संकरष्णादयः॥ग

·अ० १० वा
तेषु तेषु सर्वेषु देवेषु मुनिसत्तमः ॥८३॥ रोमशस्तु त.
तश्चके तपउग्रं समाहितं ॥ ऋषयऊचुः ॥ सूत सर्वपुरा
णार्थ पीयूषां भौनिधसुधाः ॥८४॥ त्वतःश्रुतानि सा-
णि तीर्थानांवैभवानिच ॥ किंतु पंकांबुजस्यास्य वैभव
महदद्भुतं ॥८५॥ इत्युक्त ऋषिभिः सूतः शौनकाय र्मा
हातपाः ॥ श्रुत्वातस्यैव तीर्थस्य महिमान मशेक्तवान
॥८६॥ त्रिवेण्या स्त्वधिक लोके तत्तीर्थ चितितार्थदं ।
ब्रह्मादिभिः सुरैस्सर्वे लोकपालैश्च पूजितं ॥८७॥ एक
वार मपिस्नात्वा तस्मिन्तीर्थे क्षितौनरः ॥ मुच्यते सर्व
पापेभ्यो मोक्षंचावाप्स्यति ध्रुवं ॥८८.। तस्मिन् तीर्थ य
थास्त्रानं कुरुते मनुजस्तदा ॥ अमाया मपिकुर्वीत बप
नं तर्पणतथा ॥८९॥ क्षेत्रपिंड प्रदानंच श्राद्धचापि स
दक्षिणं ॥ महालयंच विधिव दुपवासं यथोचितं ॥९०
॥ खर्गपाथेय दानंच सोदकुंभं सदक्षिणं ॥ अन्नदाना
दिकं दानं पितृणां प्रीतिकारकं ॥ ९१ ॥ लभते
सनरोनूनं गयाश्राद्धाधिकंफलं ॥ इत्थंतीर्थतर स्या
स्य पंकपंके रहस्यवे ॥ ९२॥ संक्षेपतो मयाप्युक्तं वै
भवं भवतारकं ॥ ब्रह्माशिवश्च वृत्रारिः स्कंदः सोमो ह्य
पां पतिः ॥९३॥ ऋषयः पितरः साध्या स्सिद्धा तस्मि
न्सरोवरे । आशंसंत यतींद्राश्च कदाम्नानं लभेदिति
॥ ९४ ॥ महापातक युक्तोवा पुष्कलः पतितोपिया

·८८ तांताद्रिमाहात्म्यम् ॥ स्नान मात्रेण निष्पापो भविष्यति नसंशयः॥९४॥ तत्तीवासिनः सो पशुपक्षि मृगादयः। तत्तोय पानमा त्रेण परंयास्यन्ति वैपदं ॥९५॥ तत्तीरे मरणं प्राप्ता ये वाके वापि पापिनः॥ यास्यति पूतपाप्मान स्तद्विष्णो परमपदं ।।९६।। तस्मिन्सरोवरे रम्ये पंकपका रुहाभि धे ॥ सेवितः सिद्धगंधर्वैः पूजितश्वा खिलैस्सुरैः ॥९७ रोमशस्तु मुनिश्रेष्ठा वरोब्रह्म विदांसतां ॥ तपश्चकार धर्मात्मा श्रीकांतस्य दिदृक्षया ॥९८॥ प्रत्यहं प्रातरुत्था य कृत्वा पूर्वान्हिकी क्रियां । श्रीमदष्टाक्षरं मन्त्रं जपं श्च मुनिसत्तमः ॥ ९९ ॥ एवं सबहुकालान्वै तीर्वात वैक चिंतकः ॥ रोमशो मुनिशार्दूल स्तपः क्रूरं समाच रत्॥१०० ग्रीष्मे पंचामिमध्यस्थो वर्षाकाले निराश्रयः ॥ शैशिरे समयेतिष्ट न्कंठमग्ने जलेसदा ॥ १०१ ॥ ए वंवर्षसहस्राणि त्रिंशत्तस्य महात्मनः ॥ गतानि कुर्वतः क्रूर मन्येषां दुष्करंतपः ॥१०२॥ ततपर महोरात्रं निरु च्यासो निराश्रयः ॥ निर्निद्रश्च निराहारो निश्चलो नि- जितेन्द्रियः ॥१०३।। पदापिन स्पृशन्भूमि स्थाणुवत्स- महातपाः॥परमं पुरुषं प्राप्य सर्वेषां हृदयस्थित॥१०॥ चिंतय न्समहाप्राज्ञः संततवै व्यरोचत ॥ वर्तमाने तथा भूते रोमशाख्ये महामुनी ॥१०५॥ दिव्यवर्ष सहस्राणि व्यतीतानि ततःपरं ॥ पंकपके रुहाख्याया वापिकाया ·अ० १० वा स्तटेशुभे ॥१०६॥ आम्रारण्ये वरेण्यानां शरण्ये पुण्य कर्मणां ॥ पुण्य पूर्ततु तोदाद्रौ रोमशस्य महात्मनः ॥१०७॥ पूर्वभागे श्रुचौ श्रीमा नाविरासी स्वयंहरिः॥ सहस्रमिवभानुना मुत्थितं युगपद्यथा ॥१०८॥ तेजसा खनवेसर्वा दिशोविष्णु पदंक्षिति ॥ विराजय सपस्ता नांरक्षणार्थेशरीरिणां ॥१०९॥ तस्मि प्रवसरेदिव्यदुंदु भीनांचनिस्वनं ॥ शंखानांच मृदंगानां संबभूवु रनेकशः ११०॥मुर वाः पणावाश्चैवमंड काः पूरिकास्तथा ॥ताला निचमहाणिसस्वनु सहस्रधा ।।१११॥ पुष्प वृष्टिभह त्यासीदंतरिक्षा सुभा स्वरा ॥ श्रीपतिः पुण्डरीकाक्षः श्रीवत्सांकः सुरेश्वरः ॥ ११२॥ बनमाली जगहूर्ता निदानजगतामपिः॥शंखचक्रा युधोपेतः श्रीमन्मकरकुण्ड लः ॥११३॥ पक्षीन्द्र वाहनोविष्णु देवनाथो जगत्पतिः ॥आगतः स्वयामित्युच्चैःश्रीचिन्हानि समन्ततः॥११४॥ सस्वनुस्तं समाकी सर्वेदेवा समापतन् ॥ तोहाद्रौतु स्वयंव्यक्तं सेवितुवै जनार्दनं ॥११५॥ ब्रह्मारुद्रश्च देवे- न्द्रो वसवो लोकपालकाः॥अश्विनौमरुतो रुद्रा आदित्या श्च दिवौकसः ॥११६॥ गंधर्व यक्षप्रवराः सकिन्नर महो रगाः ॥ ऋषयश्च महात्मानः सिद्ध विद्याधरेश्वराः ११७ नारद स्तुम्बुमश्चैव शनकाद्याश्च योगिनः ॥ अन्येच ब- हवरिश्रष्टाः स्वैस्स्वैः परिजनैताः ॥११८॥ विमानानी ·: तोताद्रिमाहात्म्यम् समारूढा चित्राणि मणिभिनवैः ॥ऋषयः सप्तसंघाश्चचार णानां महात्मनां ॥११९॥ दिव्याश्चाप्सरसो बहव्य स्स वाभरणभूषिताः ॥ तुष्टुवु स्संगताः सर्वे देवनाथं दिवो कसः॥१२०॥ गंधर्वा किन्नराश्चैव प्रजगुः सुमनोहरं ॥ ननृतुश्वाप्सरस्संघा श्चारणाश्च ववंदिरे ॥१२१॥ तदावि रुरुचे सद्भि स्तद्विमानै रनुत्तमैः ॥ संवृतं शतसाहस्त्रै रा दित्याना मिवांबरं ॥१२२॥ रोमशोथ मुनिश्रेष्ठ श्चारि- त्रार्थो महातपाः ॥ उन्मील्य नयनेतूर्ण ददर्शाने रमाप तिं ॥१२३।। कोटिसूर्य प्रतीकाशं कोमलावयवोज्वल॥ सस्यकामं समस्तेशं सच्चिदानन्द विग्रहं ॥१२॥तप्तचा मीकराकारे विमाने भास्करभृशं ॥ तेजोमये स्समासीन मेकस्मि न्नासनेविभुं ॥१२५॥ पार्श्वद्वये श्रियाभूम्या वै नतेयेन चेन्दुना ॥ सूर्येण सैनिकेशेन मृकण्डु तनयेन- च ॥१२६॥ चामरग्राहिणीभ्यांच भृगुणापि महात्मना। ज्वलंत तेजसास्वेन श्रीपतिं पुरुषोत्तमं ।।१२७॥तोदाद्रि नायकं दृष्ट्वा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ॐनमो वासुदेवाय परमानन्द स्वरूपिणे ॥१२८॥ प्रणवार्थ स्वरूपाय परस्मै ब्रह्मणेनमः ॥ त्रयीवेद्याय नित्याय गुणातीताय तेनमः ॥१२९।। सर्वभूतात्मने पंच पंचमावस्वरुपिणे॥पंचपंचेन्द्रि यार्थाना मधिष्ठात्रे नमोनमः ॥१३०॥ यज्ञाय यज्ञकर्तेच यज्ञांगाय नमे नमः॥ स्वाहा स्वधा वषट्कार दव्य मन्त्र : ..

·अ० १० वा स्वरूपिणे ॥१३१॥ सक् स्राज्य स्वरूपाय फलदात्रे न मानमः ॥ कर्तृकारण रूपाय कारणातीत मूर्तये ॥१३२ नमस्ते पद्मनाभाय पंकजाक्षाय तेनमः ॥ त्वन्मुखा द्रा झणोजातः स्त्वदाहोः क्षलियास्तथा ॥ १३३॥ त्वदूर्वो रपिवेश्याश्च पद्यांशूद्रास्तु तेभवन् । चन्द्र सूर्योच ते- नेले नेतारौ सर्वतेजसां ॥१३४॥ त्वन्मुखा दग्नि रिन्द्र श्च त्वत्प्राणा दायवोभवन् । अन्तरिक्षच नाभ्यास्ते यौ श्चते शिरसो भवत् ॥१३५॥ त्वत्पादाभ्यां महोजाता श्री साभ्यांते दिशोदश ॥ तस्मात्वय्येव सर्वेश विश्वमेतद्य बस्थितं ॥१३६॥ त्वमेव जगतां नाथस्त्वमेव पुरुषोत्त मः ॥ त्वमेव देवदेवेशो देवनाथ नमोस्तुते ॥ १३७ ।। स्वदीया वयवेभ्यस्तु ब्रह्मरुद्रादयः सुराः ॥जातास्त्वं कृ पया ह्यस्मिन् तादाद्रौ जगतामपि ॥१३८॥ रक्षणार्थतु संभूतः स्वयमेव कृपानिधे ॥ नमः परम कल्याण गुणा नां निधयेनमः ॥१३९॥ तोदादीशाय हृदये देवनाथाय तेनमः ॥ एतेसुरगणाःसर्वे सुरज्येष्ठादयोहरे ॥१४॥ ऋषय स्सप्तगंधर्वा महात्मानश्च योगिनः ॥ तोदाद्रिशो हरिस्साक्षा देवनाथ स्समागतः ॥१४१॥ इत्युच्चेः का हली शब्दं श्रुत्वातूर्णं समाययुः ॥ स्तुवन्ति स्तुतिभिः केचि त्प्रणमन्ति तथापरे ॥१४२॥ गायन्ति चान्येगंध- ई नृत्यंत्यप्सरसांगणाः॥ विमानै शतसाहले रेषाभू- ·तोतादिमाहात्म्यम् मि नभौदिशः ॥१४३॥ सर्वत स्संवृतास्वामिन् श्रीपते देवनायक ॥ पाहिमां कृपया भक्त्या त्वत्पदाब्ज कधार कं१४४ इत्थंस्तुत्वामुनिश्रेष्टो रोमशाख्यो महातपाःतो दाद्रि नायकदेवं देवनाथंजगत्पतिं ॥१४५॥ आनन्दा म्भा निधो मन आनन्दाश्रु परिप्लुतः ॥पुल.कांकित गा बस्मन् तस्थौ तूष्णी कृतांजलिः ॥१४६॥ इतिश्री ब्र ह्माण्ड पुराणे क्षेत्रवैभवखंडे तोदादिमाहात्म्ये रोमशस्तो त्र कथनं नाम दशमोध्यायः ॥१०॥ एकादशोध्यायप्रारंभः श्रीमतेगमानुजायनमः ॥ श्री सूत उवाच ॥ ततोक्द्धांजलिपुटं रोमशं मुनिपु गावं ॥ संविक्ष्यं कृपया विष्णु मंदहासोप लक्षितः ।। १ ॥ मेघगंभीर निषः किंचिचलित कुंडलः ॥ उ वाच मधुरांवाचंभगवानब्जलोचनः ।। २ ।। त्वयातपः कृतंक्रूर बहुकालं सुदुष्कर ॥ दृष्टुकामेन मामस्मिन् तो तादोमुनिसत्तम ॥ ३ ॥ त्वयाकृत मपिस्तोत्र मिदंप्रीति- करहिम॥ त्वत्कृतेह मिहप्राप्तो स्तादादौ स्वयमेवहि॥४॥ श्रीवल्लिमंका नामैषा भविष्यति पुरीशुभा ॥ क्षेत्राणा मुत्तमंत्वेत द्रोमश क्षेत्रमित्यपि ॥ ५ ॥ पंकपंके रहा- ख्यस्मि तीर्थस्नात्वा महामुने ॥ तीरेस्य पावने पुण्ये प्रीतोस्मि जपतस्तदा ॥ ६ ॥ मयापि दर्शितरूपं दुनि ·अ०११वा .. रीक्ष्यं प्रथजनः ।। एतत्तीर्थेतु यनानं जपंच कुरते नरः ॥ ७ ॥ तस्याहं सुप्रसन्नस्तु दास्येचार्थ मभिप्सि तंतस्मैमोक्षच दास्यामि प्रीतिपूर्व नसंशयः ॥ ८ ॥ तस्मात्त्वत्प्रार्थितदातु मागतोहं मुनीश्वर ।। त्वयायत्ता थितंसर्व दास्यामितवसुवृत ॥ ९॥ बृणीष्व मुनिशा र्दूल रोमशत्वं मनीषितं ॥ एवभगवतोबाक्यं श्रुखासं- हृष्ठमानसः ॥ १० ॥ रोमशस्तुतपःश्रेष्टः सर्वेषांच दि वौकसां ।। मध्येतोदाद्रिनार्थतं बवेभक्तिपुरस्सरं ॥११ ॥ स्वामि न्प्रसीप भगव भक्ताना मभयंकर ॥ एभिः परिजनै स्साधं सर्वेषां रक्षणायच ॥ १२ ॥ मत्कृतेपिच तोताद्रा बस्मिन्तीर्थे महत्तरे ॥ पंकनामर से नित्यं स- न्तिधस्वा खिलेश्वर ॥ १३॥ नमस्ते देवनाथायनमस्तो दाद्रि वासिने ॥ नमस्ते पंकजाक्षाय पद्माधीशाय तेन- मः ॥ १४ ॥ इत्थं संप्रार्थयंतंतं रोमशाख्पं तपोनिधि। उवाच कृपयावीप सस्मितं मधुसूदनः ॥ १५ ॥ त- थैव मुनिशार्दूल त्वत्कृतस्मि स्थलशुभे ॥ पंक्रतामरसे तीर्थे तीरे नित्यंवसाम्यहं ॥ १६ ॥ ममरूप मिदलो के दिव्यतेजः समन्वितं ॥ द्रष्टुंनशक्यते मत्य रन्यश्चा- पिसुपर्वभिः ॥ १७ ॥ तस्मात्सर्वेषु कालेषु पूजार्थ सर्वदेहिनां । अच रूपेण तिष्टामि सौम्यरूपो मुनीश्वर ॥ १८॥ मत्प्रभावश्च तत्वेन ज्ञातुतेदर्शितमया ॥ अ- ·ताताद्रिमाहात्म्यम् त्यद्भुत मिदंरूप दिव्यम प्राकृतं भुवि ॥ १९ ॥ अप्रा- कृतं विमानंच देवास्तत्पालका अपि ॥ अात्मना व तीणोरिम नवानुग्रह काम्यया ॥ २० ॥ एवमर्चा व तीर्णमा मर्चयत्वं सदासुचिः॥ लीलार्थतु मयासृष्टा स्स वेलोका मुनीश्वर ॥ २१ सुरक्षिताः क्वचित्काले संहरि ध्यामिचक्कचित् ॥ सर्वेषामपि जंतूनां कर्मेकि कारणं प्रथक् ॥ २२ ॥ प्रवृतिच निवृतिच चेष्टितंच प्रथक् प्र- थक् ॥ एतत्तवं चसंकल्पा न्माययाच कृतमम ॥२३॥ अज्ञानिनो नजानन्ति ज्ञानीज्ञानेन पश्यति॥सम्बादिनी पि योगीन्द्रा नमांजानन्ति तत्वतः ॥ २४ ॥ अण्डांतर्व तिनश्चमानक्षितुं मेत्रयास्थितिः॥ क्षीराब्धो शेषपके शायिनोमे मुनीश्वर ॥ २५ ॥ अन्तरिक्ष दिनमणिःस्व. में चेन्द्रानुजोस्म्यहं ॥ मायया मांनजानन्ति राजसास्ता मसा अपि ॥ २६॥ तस्मादर्चात्मना लोके कल्पे कल्पे मुनीश्वर॥ भविष्यामि कृतार्थास्युः पूजयित्वेति मांजनाः ॥२७ ॥ क्वचिदावि भविष्यामि स्वयमेव मुनिश्वरः॥ अ वक्ष्यामि कचिजतु स्तिष्टा म्यचामना क्वचित् ॥२८॥ यसयत स्थले तीर्थे पुण्यक्षेसेच सर्वदा ॥ मूर्तयसति मेलोके दारु लोह शिला मयाः ॥ २९॥ तत्रसर्वत्र स. वासु मूर्तिषुप्रीति संयुतः ॥ जगतां रक्षणार्याय प्रादुर्भ तो वसाम्यहं ॥३०॥ यद्यत्समर्पितयैस्तु तत्तभोक्ष्ण ·तोताद्रिमहात्मम् मि भक्तितः॥ एवंमा नविजानन्ति शिला काष्टादि वुद्धयः॥३१॥ दूषयनिच येमुढा स्तेयाति नरकंध्रुवं ।। अर्च यंतिच येभक्त्या लोकमां भक्तिपूर्वकं ॥३२॥ त्यक्तसनसो भूता स्तेयास्यतिचमेपदं ॥ चतुर्विधं भवत्येत दचीव तरणमम ॥ ३ ३ ॥ दिव्यं सैद्धं स्वयं व्यक्तं मानुषंचेति कीर्त्यते॥त्रिविधं कृत्रिमंतेषु स्वयंव्यक्त मकृत्रिमं ॥३४॥ अहंपंच विधोभूत्वा लोकानक्षामि स र्वदा ॥ परव्यूहश्च विभव स्त्वारूपों तरास्थितः॥३५॥ तेषु सर्वेषु लोकेस्मि न मूर्तिस्तु गण्यते ॥ एकधाच द्विधा लेधा पंचधेति मनीषिभिः ॥३६॥ स्वयं व्यक्त मिदंश्रेष्ठं प्रोक्त मष्टविधं भुवि ॥ श्रीरंग नैमिशंक्षेत्रं वें कटाद्रिश्च पुष्करं ॥ ३७ ॥ शालग्रामंच तोदाद्रिनरना रायणाश्रमं ॥ श्रीमुष्णं चेति विख्यात मेतेषां नास्ति वैभवं ॥३८॥ कांचिपुर्या मथानंत शयने वृषभाचले ॥ द्वारकेचक्रतीर्थेच श्रीनिवासेति पुष्करे ॥३९॥ नाराय णपुरेचैव कुंभकोणे महास्थले ॥ सारक्षेत्रेतु विप्रेन्द्र मू तयः सन्तिमसदा ॥४०॥ एतानि ममदिव्यानि स्थला न्याहु मनीषिणः ॥ चित्रकूटे भृगोस्र्थे शिखरे सत्य नामक॥४१॥नन्दीपुयाँ व्यासतीर्थे कुंभद्वीपे स्थितोस्मी हं ॥ एवमादि स्थलानीह सैद्धान्याहु मनीषिणः ॥४२ यसयत्रच भक्त्या प्रतिष्ठाप्य स्थलेनराः ॥प्रजयन्तिच ·९६ अ० ११ बा तत्मर्व मानुषं परिकीर्त्यते ॥ ४३॥ सर्वत्रफलदाताहं रो मशास्मिनसंशयः ॥ स्वयंव्यक्त विमानस्य चतुर्दिक्षु द्वियोजनं ॥४४॥ क्षेत्रतत्रस्थितोयस्तु मृतोवा जनितो पिवा ॥ तेचसर्वे महात्मानः प्राप्स्यंतिच पराङ्गतिं ।। ४५॥ दिव्यानां योजनं क्षेत्रं सैद्धाना मर्धयोजनं ॥मा नुषं क्रोशदूरस्गत् गृहेषु गृहमानतः ॥४६॥ शालग्राम शिलायब झेकाद्वि लिन एवच ।। चतःस्रोवा मुनिश्रे 8 तद्धाम परमंमम ॥४७॥ तत्स्थलंच स्वयंव्यक्तं यत्र तिष्ठति शाश्वत ॥ शालग्राम द्वादशच स्पर्शदोषो न विद्यते ॥४८॥ स्वयंव्यक्तेषु सर्वेषु स्थलेष्विद मनुत्तमं ॥ तोदाद्रिस्थल मात्रेहं बसामि निरतस्सदा ॥४९॥ पंकतामरसाबापी क्षीराब्धि रियमेवहि ॥ श्रीवैकुण्ठंतु नगरं दिव्यतेजो मयंहितत् ॥५०॥ एषाश्री वल्लिमंका ख्या पुरीत नसंशयः ॥ इदंरूपं त्रिलोकेषु ममदिव्यं मुनीश्वर ।।५१॥ दृष्टपूर्व नकस्यापि त्वतःसर्वात्मनाभुवि ॥ त्वत्समोनास्ति लोकेस्मि न्तपसा वत्तया ॥५२॥ सकलेन स्वरूपेण दृष्टवानसिमां यत अर्चना स्मरणा दृष्टया ममतोदादिवासिनः ॥५३॥ पं चपातक युक्तीपि मुक्तो मोक्षमवाप्स्यति ॥ पंकतामरसे स्नात्वा तीर्थेनियत मानसाः ॥५४॥ यमजंतितु मांभ त्या जपंतश्च नरोत्तमाः ॥५५॥ तेषांदत्वा बहून्कामा भाग्य ·अ० ११वा नन्तेदास्यामि चामृतं ॥ एवमुक्ता मुनिश्रेष्ठरोमशंतं त पोनिधिं ॥५६॥ मध्यसुमनमा श्रीमा न्तोदादाशोव्य रोचत ॥तस्मिन्नवसरे सर्वे ऋषिसंघा समागताः ॥५७॥ वैखानसो मुनिश्रेष्ठो दधिचिश्व पतंजलिः।। मरीचे का श्यमे मौल्गो भृगुः कात्यायनोंगिराः॥५८॥ जावालि लवः कण्वो ह्यतिथि नारदो ऋषि || अन्येच बह वश्शिष्य बहुभिब्रह्मवादिनः ॥५९॥ नारायणं नमश्च क्रु स्तोतादिशं रमापतिं ॥ तुष्टवुश्च यथान्यायं मोदमा नाः समततः ॥६०॥ ततस्स भगवा न्सान देवनाथ स्समीक्ष्य च।। वैखानस मुनिश्रेष्ठं किंचिदूचे जनार्दनः ॥६१॥ वैखानस मदंशस्त्वं पूजयित्वातू मांचिरं । तव सूत्र प्रकारेण ततस्त्वा गच्छमेपदं ।। ६२॥ इत्युक्त्वा दे वदेवेशो देवनाथः श्रियःपतिः ॥ उवाच ब्रह्मरुद्राद्यां त्रिदिवेष्णा निदेवचः ॥६३॥ ब्रम्हादयः सुरादेवाः म्था- नं तोदाद्रि नामकं ॥ आहृय विश्वकर्माणं दिव्यं पुराम वापरं ॥६४ ।। पुरींश्री वल्लिमकाख्यां निर्मापयतु महथा। चातुर्वणांश्च संस्थाप्य ममनित्यो त्सवादिकान्॥६५॥ आ गमोक्त प्रकारेण माससंवत्सरोत्सवानायस्मिन्कालेच वि. हिता नित्यपूजादिकोत्सवाः ॥६६॥ तल्काले कुरुतन्न णां तान्सर्वान्मुनिसत्तम। एवंभगवतोवाक्यं श्रुत्वादेवा स्तथेतिते ॥६७ ॥ वनंतोदादिनामत त्पुरामिन्द्रप्रश्रियं ·तोताद्रिमहात्म्पर ॥ सत्वरत्वं कुरुष्वेति विश्वकर्माण मब्रुवन् ॥६८।। तत स्तन्निर्जरप्रोक्तं श्रुत्वाहृष्टो महात्मनां निर्ममेसपुरीश्रेष्ठ तत्क्षणादेवतदनं ॥६९॥ नाम्नाश्रीवल्लिमंकेति सर्वरत्न श्व पुष्कलां ॥ गोपुराणि विचित्राणि हाणि विवि धानिच॥७॥अष्टापदमयैस्तंभै विटंकैश्च विराजितान् । मंडपांश्च बहुव्रम्या न्सर्वरत्नविभूषितान् ॥७१॥ स्वर्णसो पान पंक्तींश्च स्फाटिका कुटिमानपि । विद्रुमां स्तोर णस्तंभा कपाटांश्च मनोरमान् ॥७२॥ वेदिकाभि वि चित्राभि गृहाश्च ग्रहिणांवरान् ॥ विथीश्व विविधाकारा दांतराजत वेदिकान् ॥७३॥ विचित्रा श्चन्द्रशालाश्च वरनारीजनैर्युताः ॥ प्रपाश्चास्वाद्य पानीयाः सरसीतोय पुष्कलाः॥७॥ दिव्य नानाविधै व्रक्षैः पुष्पितैश्च फलोप गैः॥ लक्षितानि ततस्तस्या मुद्यानानि बहून्यपि ॥७५॥ एवंविनिर्मितातेन सापुरीविश्वकर्मणा ॥ श्रीवल्लिमकाना मेति क्षणमात्रेणसावभौ ॥७६॥ चतुर्वणाश्च तत्रास न्व हवोनित्यवासिनः॥ धनधान्य समायुक्ता भूषणैश्च विभू षिताः ॥७७॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या इशूद्रा स्तदनु सारिणः ॥ स्वोस्वोचितेषु कृत्येषु सुप्रितास्ते वसन्सुखं ॥७॥ ततस्तोदाद्रिनाथस्य देवनाथस्य चस्वयं ॥ उ त्सवांश्च विचित्रान्वै नित्यपूजां विशषतः ॥७९॥ चक्रु स्ते श्रद्धयोपेताः प्रत्यहं प्रीतिसंयुताः । ततःप्रसन्नोभ

·भ० ११ वा
गवा न्देवनाथो मुदान्वितः ॥८॥ सर्वादेवा समुद्रि
क्ष्य यथेष्टं गच्छताधुना ॥ सुखेन स्थीयतां तत्र व्याह
स्य भगवान्हरिः ॥८१॥ तस्मिन् श्रीवल्लिमंकाख्य पत्त
ने श्रीपतिस्वयं। आविर्भूतो जगन्नाथो वसतिस्म सुरेश्व
रः ॥८२॥ वैखानसो मुनिश्रेष्ठो रोमशश्च महातपा ॥
पतंजलिश्च भगवा नागेश सुतिलोचनः ।। ८३॥ अति
थिश्च महाप्राज्ञः शतायुः शतयागकृत् ॥ अन्येच मुन
योभक्ता ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥४॥ पंकतामरसतीर्थे
मात्वानित्यं जितेन्द्रियाः ॥ प्रत्यहं प्रातरुत्थाय नत्वा
तोदाद्रिनायकं ॥८५॥ पूजयंतश्च तंभक्त्या देवनाथस्य स
निधौ ।। सुसुखसस्थितस्तस्मिंस्त्यक्त कार्यातरोद्यम:
॥८६॥ श्रीवल्लिमंकानगरे देवनाथस्य सन्निधौ ॥ जपं
स्तोत्रं पुराणंच कीर्तनं स्थलवैभवं ॥८७॥ प्रदक्षिण न
मस्कारा न्येकुर्वति पठतिच ॥ तेषांक्षेत्राणि धान्यानि
गृहंवस्त्रंच भूषणं ॥८८॥ योददाति सभूलोके सुखस्थि
त्वा ततःपरं ॥ परमंच पदंप्राप्तो भविष्यात नसंशयः
॥८९॥ तत्स्थले देवनाथस्य सन्निधौयोद्विजोत्तमः ॥ ए
वंपुराणं पठति भन्यायस्तु शृणोतिच ।। ९० ॥ पुत्रका
मो लभेत्पुत्रा न्धनकामो धनलभेत् ॥ गर्भिणी जनयत्पु
वं कन्याभार माप्नुयात् ॥९१॥ ऋणीऋणा द्विमुच्ये
त रोगीरोगाद्विमुच्यते॥ दरिद्रोपिच दारिया स्थापीपापा

·तोतादिमाहात्म्यम् द्विमुच्यते॥९२॥ श्रियमाप्नोति परमा श्रीकामस्तु सदा- पठेत् ॥ क्षत्रियोजयमाप्नोति वैश्योवह्वींच संपदं ॥१३॥ सुद्राश्च विष्णुभक्ताःस्यु रंतेप्राप्स्यति चामृतं ॥ यएत स्थलमाहात्म्यं लिखित्वा पठितुंस्थले ॥९४॥ ददाति विष्णुलोकेसः पुत्रपौत्र महीयते ॥ गृहेतिष्ठति यस्येदं स्थलमाहात्म्य मुत्तमं ॥९५॥ सपुमा न्वैष्णवेलोके नि त्यवासं करिष्यति ॥ शौनकाद्या मुनिश्रेष्ठा युष्माभिः पृष्टमादरात् ॥९६॥ कथितंच मयासर्व तोदाद्रि स्थलवै भवं ॥ युष्माकं सहवासेन संल्लापेनच सेवया।।९७॥ कृ तार्थोस्मि मुनिश्रेष्ठा भवतोदर्शनेनच ॥ अत्यद्भुत मिदं शुद्धं तोदाद्रिस्थल वैभवं ॥९८॥ शृण्वतः पठतोवापि तस्य सर्वेपि विभ्यति ॥ भूत प्रेत पिशाचाथै ग्रंस्ताये कल्मषैरपि ॥९९॥ एतत्श्रवण मालेण मुक्ताःस्यु स्ते- नसंशयः॥राजद्वारे विशदेवा स्मशाने शत्रुसंकटे।।१०।। भूतसंघे वनेचैव दावामी जलमध्यतः ॥ सिंह्मव्याघ्र ग जादिभ्यो भयकाल उपस्थिते ॥१०१॥ तदापठनमात्रे ण मुच्यते सर्वभीतिभिः ॥ एवंसूतेन कथितं श्रुत्वा तो दाद्विवैभवं ॥१०२॥ कृतार्थास्म इतिप्रोक्ता नैमिशार ण्यवासिनः ॥ बहूमन्यन्ततंसूतं शौनकाद्या ऋषीश्वराः ।।१०३।। इतिश्री ब्रह्मांडपुराणे क्षेत्रवैभव खंडे तोदाद्रि महात्म्ये क्षेत्रनिर्माण मर्चासुयोजनकथननाम एकादशो ध्यायः समाप्तम्॥

·द्वादशोध्यायप्रारंभः श्रीमतेरामानुजायनमः इत्थं तोदाद्रि महास्य तस्मैकथयतेददुः ॥ सूताय सर्वशास्त्रार्थ तत्वज्ञान ऋषीश्वराः ॥ १ ॥ केचित्कमण्डलु केचिदण्ड मन्येतु वल्कलं ॥ ददुः केचित्फला न्यस्मै मूलानि विविधानि च ॥ २ ॥ तुलसीपत्रमावंतु ददुः केचि न्मुदान्विताः ॥ श्रुत्वातोदाद्रि माहात्म्यं सूतंतं रोमहर्षणं ॥ ३ ॥ स्तुत्वानमस्क्रियां कृत्वा भक्तिज्ञान समन्विताः॥ शौन- काद्या मुनीद्रास्ते पुनः पप्रच्छरादरात्॥ ४ ॥ सूतसर्वत्र सारज्ञ देवानां कस्यवामुने ।। भूलोके वान्तरिक्षेवा ब- ह्मशापो विमोचितः । ५ ॥ पापंच मोचिंत कस्य केवाप्राप्ता पराङ्गतिं ।। पंकतामरसे स्नात्वा द्रष्ट्वा तोता- विनायकं ॥ ६॥ इत्थंसंप्रार्थितः सूत स्तानुवाच मु- नीश्वरान् ॥ शौनकादि मुनिश्रेष्ठा रहस्यं श्रूयतामिदं। ७॥ पुराकल्पांत कालेतु ब्रह्मालोक पितामह ॥ पंक तामरसेस्नात्वा देवनाथं समर्चयन्॥८॥किंचित्कालं स्थि तस्तस्मिं स्तोदाद्रौच तपश्चरन् । लब्धात त्सृष्टिसामर्थ्य देवनाथ प्रसादतः ॥ ९॥ सत्यलोके स्थितःपश्चा लो- कसृष्टिं चकारह ॥ सूर्यश्चन्द्रो ङ्गारकश्च बुधौदेव गुरू- ·सोतानिमाहात्म्यम् भृगुः ॥ १० ॥ शनीश्चरश्च राहुश्च केतुरेते नवग्रहाः।। कृपया देवनाथस्य कदाचि कारणान्तरे ॥११ || चर न्ति लोकरक्षार्थ भृत्वाते ग्रहनायकाः ॥ सप्तर्षयोपि तपसा तोषयित्वा भृशंहरिं ॥ १२ ॥ पंकतामरसे स्ना ना त्भूत्वानिर्धत कल्मषाः ।। नक्षत्रपदवींप्राप्य वर्ततेसंध तीयुताः ॥१३॥ देवेन्द्रोपि महातेजा वृत्रासुरवधेकृते ॥ ब्रह्महत्या मथप्राप्तो भूलोकेसंचचारह ॥ १४ ॥ तदापं- कांबुजेतीर्थ स्नात्वापि त्यक्तकल्मषः॥ तोदाद्रीशंचदेवेशं पूज्ययित्वा यथाविधि ॥ १५ ॥ प्रदक्षिण नमस्कार स्तोषयित्वा ततःपरं ।तत्प्रसादा दगात्स्वर्ग देवस्सम मितिश्रुतं ॥ १६॥ लोक्यं पालयामास सेव्यमान स्सुरेश्चिरं ॥ व्यास:पराशरो भीष्मो नारदश्शौनकः शु कः॥ १७ ॥ अम्बरीषश्च विख्यातः सर्वेभागवताअपि ॥ सोदादिवासं संप्राप्ताः पंकतामर सेचिरं ॥ १८ ॥ स्नात्वा तोदाद्रिनार्थतं पूजयित्वा विशेषतः ॥ तत्प्रसा दाच तेसर्वे महत्वं संप्रपेदिरे ॥ १९॥ अन्येपि बहवोदे वा ऋषयश्च महीभृतः ॥ तोदाद्रौवसतिं प्राप्य प्रापुश्च परमाङ्गति ॥ २० ॥ श्रीवल्लिमंका नगरे दिव्य पुण्यत मेशुभ॥ योजनद्वय विस्तीर्णे वसंतोपि मृगादयः ॥२१॥ तेस सूरिभिस्तुल्या जीवन्मुक्ता नसंशयः।।अहोतोदाद्रि महात्म्यं महदाश्चर्य कारणं ॥ २२ ॥ सर्वपाप प्रशमनं ·अ० १२ वा १.३ सर्वाभिष्ट प्रदायकं । स्मरणादपि सर्वेषां दूरितक्षय का रकं ॥२३ ॥ येपठति सतांमध्ये सन्निधोयोश्रियःपतेः॥ तेषां हस्तगतमन्ये पुरुषार्थ चतुष्टयं ॥ २४ ॥ इदंपुरात नं वार्ष वेदेश्च समतांगतं ।। यःपठेत्सर्वपापेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥ २५ ॥ यइदंश्रावये द्विद्वा न्मातर पितर गुरुं ॥ सर्वपापा त्प्रमुच्येत विष्णुलोकं सगच्छति ॥ २६ ॥ ब्राह्मणा क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्त्रियोत्त- माः॥श्रृण्वन्तु सततंभक्त्या पुजयेयुश्च तद्विज ॥२७ ।। वस्त्राणिच महार्हाणि क्षेत्राणिच ग्रहाणिच ॥ बहुनि धनधान्यानि भूषणानि वराण्यपि ॥ २८ ॥ तस्मैदत्वा द्विजेन्द्राय पठतेस कथामिमां ॥ पूजयेयु श्चतंसवे गंध- पुष्पा क्षतादिभिः॥ २९ ॥ येतुश्रृण्वन्ति तोदाद्रि स्थ- लमाहात्म्य मुत्तमं ॥ सर्वपापहरंनृणं मुक्तिमार्ग प्रदी- पकं ॥ ३० ॥ तेषु श्रीवल्लिमकेशः सुप्रसन्नो भविष्यति ॥ एवमेतत्पुरावत्त मारव्यातं भद्रमस्तुवः ॥ ३१ ॥ प्र- व्याहरत विसृब्धं बलंविष्णोः प्रवर्धतां ॥ इतिश्रीब्रह्मा ण्डपुराणे क्षेतवैभवखण्डे उमामहेश्वरसंवादे तोदाद्रिमा हात्म्ये ब्रह्महत्याविमोचननाम द्वादशाध्यायः॥ ३२ ॥ ब्रह्माण्डपुराणान्तर्गत श्रीतोताद्रिमहात्म्यम्समाप्तम् ॥

·त्रियोदशाध्यायप्रारंभः an ॥ श्रीमतेरामानुजायनमः ॥ ॥ श्रीः ।। स्कंदपुराणे तीर्थमाहात्म्यं ॥श्रीहर उवाचः ।। शृणुभद्रे महाश्चर्य कथां कथयतोमम ॥ यःशृणोति क- यांलाके सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥१॥ तोदाद्रिनाथ कथना स्नाना पंकेरुहे प्रिये ॥ पुरावाच वैश्यपति स्तस्यक्षे सस्य वैभवात् ॥२॥ स्नानापाना दर्शनाच्च विष्णोश्चैव- विशेषतः ॥ पिडितो व्याधिभिर्वेश्य उग्रैः कुष्ठादिभिर्भू शं ॥३॥ स्तुत्वा स्तुत्वा जगन्नाथं लेपयित्वा स्वकंवपुः।। तीर्थोदकैः प्रतिदिनं तैलपूतैरमण्डयत् ॥४॥पीत्वातीर्थ उषःकाले मध्यान्हे सायमेवहि ॥ हविष्याशी जितको धो. नित्यदान परायणः ॥५|| ऋषर्भार्गव वाक्येन व्या- धित्यक्त्वा वणिपतिः ॥ पूर्वव त्स्वपुरं प्राप्य वणिकर्म पय बंचकः ॥६॥ आजीयत्वा बहुधनं पुत्रपौत्रादि संयु- त:॥ लोकेबहुविधा भोगा न्भुक्त्वान्ते मोक्षमश्नुते॥७॥ इतिभर्तुः कथांश्रुत्वा गौरीप्रत्याह कौतुकात् ॥ गौरीउ- बाचः ॥ कथांकथय विस्तार्य तस्यवैश्यस्य मेप्रिय ॥८॥ इतितस्या वचःश्रुत्वा पुनराहमहेश्वरः ॥ पुराकश्चित् व णिश्रेष्ठः कावेर्या उत्तरेतटे ॥९॥ रुद्रस्थले महापुण्ये नाम्नाश्रीमूलसंज्ञिके ॥ तस्मिन्तिष्ठति वैश्यानां पतिर्ना न्मा विभीतकः ॥१०॥ सर्वसंप समायुक्तः समबुद्धिर्वि

·अ०१३ बा
१०६
शेषतः ॥ विष्णौ हरेच विप्रेषु पूजांकुर्वन्हि भक्तितः
॥११॥ एवंतिष्ठति वेश्येन्द्रे तस्मिन्पुरवरोत्तमे ॥ तस्यपु
स्रो महानासी नाम्नावैधर्म वत्सवलः ॥१२॥ पुत्रस्य मु
निनिक्षिप्य संसारस्य धुरंमहत् ॥ तीर्थयात्रां प्रकुर्वाण
प्राप्तवान्वैष्णवंपदं ॥१३॥ धर्मवत्सल नामातु पित्रादत्तं
महद्धनं ॥ गृहीत्वाविविधा भोगा न्भुक्त्वातिष्ठति तत्र
॥ १४ ॥ पितेवधर्मा न्कृत्वातु वणिक्कर्म चकारसः ॥
कर्मणातेन वैश्यस्तु आर्जयामास वैधन ॥ १५॥ को
टिनिस्क मुपायेन वाणिक्कर्मण्य वंचकः।एतस्मिन्नेव का
लेतु तस्यवैश्य पतेःप्रिये ॥ १६ ॥ दुर्बुद्धि रभवक्रूरा
विष्णो र्दूषण संभवा ॥ कापालिकन केनापि संगम्य
विधिचोदनात् ॥ १७ ॥ धनंसर्व झपात्रेषु दत्वा प्रति
दिनंबहु ॥ पितृद्रोहं महत्कृत्वा मातृद्रोहं तथैवच ॥
१८ ॥ देवब्राह्मण द्रोहंच सचक्रे बुद्धिपूर्वकं ॥ धनंस
वं विहायाशु बंधुभिश्च समुझितः ॥ १९ ॥ देशाद्देश
परिभ्राम्य चौर्यकृत्वातु वैपुनः ॥ चचार विविधा न्दे
शा नेकाकी धर्मवत्सलः ॥ २० ॥ उपायेन बहुदृव्या
ण्यार्जयामीति निश्चितः ॥ व्यापारा विविधा कर्तु
मनश्चके वणिक्श्वरः ॥ २१॥ व्यापारार्थ ममदृव्यं नकि
चि दिहविद्यते ॥ कपटेनच व्यापारः कर्तव्य इतिनि
श्चितः ॥ २२ ॥ यलव्यापार कार स्तत्रगत्वा वणिक्प

·तोताद्रिमहात्म्यम् तिः ॥ चकार तत्तद्वयापार वैश्यैस्साक मशंकितः ॥ २३।। तेश्चसर्वैर्व हुमतो विश्वास विविधानसौ ।। चका रतेषां तेसर्वेचक्रुविश्वास मेबहि ॥२४॥ कुलंगोत्रं स्थलं चैव पितरं मातरंतथा ॥ उवाचतेषां विश्वासा च्छुत्वाते परयामुदा ॥२५॥ वहुमानंच कृत्वास्य व्यापासर्थ धनं- ददुः ॥ गृहीत्वातु धनंतेभ्यो व्यापारंच चकारह ॥२६॥ एतस्मि नेकालेतु दुर्बुद्धिरभव रक्षणात् ॥ बंचयित्वा वै श्यवरा नादायबहुलं धनं ॥२७॥ देशांतर मनुप्राप्तो यत्र व्यापारकास्थिताः॥सतत्रगत्वा चिरकाल मवसद्भय वर्जि तः ॥२८॥ एतस्मिन्नेव कालेतु व्यापारार्थं वणीश्वराः गृहीत्वा विविधा न्द्रव्या व्यापारार्थ समुत्सुकाः ॥२९॥ निर्ययु नगरात्तस्मा त्तेसर्वे वैश्यसत्तमाः॥ समयंचैव विज्ञाय वंचनार्थं मनोदधे ॥ ३०॥ निश्चि त्यममसा सोपि तैःसार्ध निर्ययौप्रिये ॥ गृहीत्वा ऋषभांकाश्चि त्स्व ल्पमूल्येन वैपुनः॥३१॥उपायेनतु तान्सर्वा पूरयामीति निश्चितःकोणिका न्पुरयामीति निश्चित्य मनसासदा ॥३२॥ कपटेनच कृत्वातु कोणिका पूरितान्बहून्।लो ष्टाभ्यां शर्कराभ्यांवै सूरणाभ्यांच पूरितान् ॥३३॥ ता न्कृत्वा ऋषभारुढा वंचनार्थं ययौमुदा ॥ दुरादुरतरंग त्वा देशाद्देशं चचारसः३४।एवंचरति तस्मिन्वै वहुकालं विधेर्वशात् ॥ वैश्यास्तु वहबोमूढा स्वान्स्वान्द्रव्या न- ·अ० १३ वा नेकशः ॥३५॥ व्यापारार्थ ययुदेशं यवव्यापारकाबहु ॥ तलगन्तु मनास्सर्वे अर्धरात्रे विनिर्ययुः ॥३६॥ एतस्मि न्समये सोपि तैःसार्धं निर्ययौमुदा ॥ संभाष्यतैबहुमत स्तैस्लार्धं संचचारह ॥३७॥ तेतुबैश्याश्च तेनापि गत्वादू रंवुभुक्षिताः ॥ कुत्रचित्स्थलमुद्दिश्य अवरोप्य धनान्स्व कान् ॥३८॥ स्वयंपाकवशात्तपि तंविना कुत्रचित्स्थले। एतस्मिन्नेव कालेतु तंदृष्ट्वा समयंवणिक् ॥३९॥ स्वकी- या न्तत्र निक्षिप्य ह्यन्यानादाय सत्वरं ॥ ययौचतिर्यग्मा मेंण मोहयित्वाच तानपि ॥४०॥ विक्रीत्वा तानि सर्वा णि अर्धमूल्य युतानिवै ॥ क्रीत्वातान्यविशेषेण तेभ्यो नपरिशंकितः ॥४१॥ गृहीत्वा तानिमनुजा बहुमूल्य यु तानि ॥ गृहीत्वास्वल्प मूल्येन ययुस्तस्यग्रहप्रति।४२। धर्मवत्सलनानातु दूराडूरतरंगतः ॥ गणयामासतान्द्रव्या नेकान्ते कुत्रचित्स्थले ॥४३॥ निक्षिप्यतानि द्रव्याणि गृहीत्वा स्वल्पमेवहि ॥ संचचार भयादीत स्तैरलक्ष्य स्सपापकृत् ॥४४॥ अथविश्वास्य वेश्याः क्षुत्पिपासा दितावहु ॥ दृशदूरेजलंचैव कूलेमहतिसंभवाः ॥४५॥ इतिनिश्चित्य तेवैश्या स्तननिक्षिप्यतप्रिये ॥ यत्रदुरेजलं दृष्टं तत्रतेजग्मुरंजसा।।४६स्नात्वापित्वा जलंसर्वस्वयंपाक चचक्रिरे॥स्वयंपाकंच कृत्वाथ भुक्त्वाचैव यथेष्टतः॥४७॥ श्रान्तेन मनसा युक्ता स्तत्रतेसस्वपुर्वने ॥ अर्धरात्रे ..

·সালানাঙ্কা समुत्थाय यत्रतिष्ठति तत्रवें ॥४८॥ गत्वादृष्ट्वाच त श्यं धनंचैवच सर्वशः॥ दुःखेनमहताविष्टाः शुशुचु स्त सकारणात् ॥४९॥ देशान्नानाविधा न्वीक्ष्य तंचवैश्य पतेरसुतं ॥ अदृा दुःखसंरना विचिन्वतो दिदृक्षया ॥५०॥ गूढेनकुत्रचित्स्थाने वमतविक्ष्य दुःखितं ॥ वध्वा पाशेन महता स्वदेशप्रदिपेदिरे ॥५१॥ निर्गलेनच सं योज्य वाधांचकुर्दिनेदिने ॥ एवैतैस्ताड्यमानोपि ऊचे किंचिन्नतान्यति ॥५२॥ शेषधनंच दत्वातु निक्षिप्तंच धनंचवै ।। कारागृहे चिरंकाल मवसन्निर्गलेनसः॥५३।। तस्थमाला प्रार्थ्यमाना वंधुभिश्चवणीश्वराः॥ मुमुचुनि गलं छित्वा याहियाहीतिचाब्रुवन् ।।५।। एवमुक्तस्तु तैस्सर्वे वनंघोरमुपाययौ ॥ वनेवहुमृगान्हत्वा क्षुत्पिपा सा समाकुलः ॥५५|| सिझेन महताकांतः पंचत्वं प्र तिपेदिवान् । नरकयातनान्भुच्या पिशाची योनिमाप्त वान् ॥५६।। पिशाचो विचर कालं सहस्र दशकंभुवि ॥ स्थावरादीनि जन्मानि जंगमाजंगमानिच ॥५७॥ कृमिकीटादि संप्राप्य चांडालीयोनि माप्तवान् ॥ बहु दुःख मनुप्राप्य पश्चाच्छूद्रो भवत्तदा ॥५८|| शूद्रजन्म मनुप्राप्य व्यापारण सजीवति।। वैशयत्रींच विवाह्यासो तयारेमे चिरंप्रिये।।५९॥पूर्वजन्मविपाकेन व्याधिस्तस्या भवरक्षणात्।। कुष्ठाद्यपस्मरादिनि वहुनि विविधानिच ·अ० १३वा ॥६०॥ तैश्चैवं बहुभिक्लिष्टो व्याधिभिः परमादितः ।। कृमिभि र्दश्यमानस्तु क्षुधाचपरिकंपितः ॥६१॥ आधि ना व्याधिना व्याप्तः शुशोच परमातुरः । एवंसंसोच मानस्य केंद्विजं शरणलभे ॥६२॥ दैवयोगेन तस्यैवं ज्ञानसमभवत्तदा ॥ सत्संगादिह मुच्यते च्याधिनापि प्रपीडितः ॥६३॥ इतिनिश्चित्य मनसा भार्गवं शरणंय यौ ॥नत्वास्तुत्वा द्विजश्रेष्ठ मुवाचविनयान्वितः ॥६४॥ भगवन्नां कृपादृष्ट्या पापपूरित विग्रहं ॥ व्याधिभिः कुठविंकुष्ठाऽयस्माराभिश्रमार्दतः ॥६५॥ रक्षरक्षेतिकृपया याचतेबहुधागिरा ॥ तस्यतद्वचनंश्रुत्वा भार्गवो वाक्य मब्रवीत् ॥६६॥ सर्वपूर्वकृतपापं त्वयावणिजकर्मणा ॥ वंचयिस्वा धनानित्वं वणिजान्सु वहून्यपि ॥६७॥ चौ येणसुचिरंकालं लोके चरसि पापकृत् ॥ कार्यसकोणि कानांच कुथालोभ वतासदा ॥६८॥ हृतानितेनदोषण कुष्ठव्याध्यादि संयुतः ॥ बहुक्लेशयुत स्त्वहि चिरंचरसि भृतले ॥६९॥ यत्तत्प्राप्तं त्वयापूर्व नरकप्राप्तिमेवच ।। स्थावरादिषु जन्मंच पशुपक्षिमृगादिषु ।।७०|| अधुना कुष्ठवेषण व्याधिना परिपीडनं ।। सर्वविज्ञात मत्रैव दि व्यदृष्ट्या वणीश्वर ॥७१॥ ममाश्रमपदं प्राप्य सुखमे ष्यति मानवः ।। तस्मात्वां रक्षयाम्यद्य मुंचदुःखं सुदा रुणं ॥७२॥ तस्यतद्वचनं श्रुत्वा सपापिया॑धिनातुरः ॥

·तोताद्रिमाहात्म्यम् हर्षेणमहताविष्ट स्तुष्णीमास्ते दिजाग्रतः ॥७३॥ भार्ग वस्तु विचार्याथ तस्यमोक्षस्य कारणं ॥ लाक- प्रसिद्धं यत्तीर्थ तत्तीर्थेद्यस्यमोचनं ॥७४।। इतिनिश्चित्य मनसि तमुवाच कृपानिधि ॥ वैश्यवर लोकेषु प्रसिद्धं यत्स्थलंशुभं ॥७५|| तस्थले व्याधिना मुक्तः पूर्ववत्त्वं भविष्यसि ॥ तोदाद्रिरिति विख्यानं दक्षिणादिशि सं- स्थितं ॥७६॥ पंकपंकेरुहन्नाम तीर्थमस्तिशुभोदकं ॥ह रिःसंनिहतस्ता लक्ष्मीभूम्यानिसेवितः ॥७७॥ मार्क ण्डेयेन मुनिना भृगुणापरिसेवितः॥ चामरग्राहिणीभ्यांच पश्चियोरुभयोरपि ॥७८॥ सेवितःपुष्पवद्भयांतु धरित्र्या- चैकपार्श्वतः ॥ लक्ष्म्याचैव परेभागे एकसिह्मासने स्थि तः ॥७९॥ प्रत्यक्षंकुरुतेनित्यं भक्तानांहितकाम्यया ॥ तलगत्वा कुरुस्नानं त्रिकालंविधिपूर्वकं ॥८॥ सेवित्वा देवदेवंच पीत्वातीर्थोदकं शुभं ॥ विष्णुभक्ता नमस्कृ- त्य मण्डलावधितत्रवै ॥८१॥ एवंदिने दिनकृत्वा विपा पोभवसिध्रुवं ॥ तस्यैववचनं श्रुत्वा नमस्कृत्वाद्विजोत्तम ॥८२॥अनुज्ञाप्यचतंभक्त्या भार्यासाकं वणीश्वरः॥त लगत्वा महातीर्थे पंकतामरसेशुभे ॥८३।। कृत्वात्रिषव स्नानं नत्वादेवं जनार्दनं ॥ पूजयित्वा यथान्यायं षो डशैरुपचारकैः ॥८४॥ नैवेद्या न्बहुधा कृत्वा अपूपादि रसान्वितान्।निरांजनंच ताम्बुलं दत्वातस्मै वणीश्व रः ॥८५ ॥ अभिषेकोदकेनैव तैलपूतेनवासकृत् ॥ पी

·अ० १३ वा
..
स्वाविक्षिप्य दहेच मण्डलावधि सन्निधौ ॥८६॥ उषि
त्वाच निराहारो निनिद्रसर्वकामदं ॥ देवनाथं विशेषण
अभिषिच्य नवैःश्रितैः ॥८७॥ तैले प्रतिदिनंविष्णु देव
नाथ मपूजयत् ॥ ब्राह्मणान्भोजयित्वातु तत्स्थले निव
सन्वहून् ॥८॥ ताम्बुलं चंदनदिव्यं दक्षिणाभि स्सम
न्वितं ।। दत्वातेभ्यो नमस्कृत्य आसीर्भि रभिवर्धितः
||८|| तेषामनुमतेनैव भुक्त्वाचेष्ठं निवेदनं ॥ वैष्णवैश्च
समायुक्तो हरिलांछन लांछितः ॥९॥श्वतमृत्तिकयाफा
ले भुजधारिततोरिणा ।। तुलसीवनमालाभिः पवित्रमा
लयांकितः॥९१॥ मुंडीकाषायवसनो विष्णुशुश्रूषयायु
तः ॥ देवनाथस्य भृत्यस्सन्चिरं वसतितत्पुरे ॥९२ात्रि
वर्ष मवसत्तत्र भार्ययासहितस्तुवै ॥ एवंवसति वैश्येन्द्र
देवनाथः कृपानिधिः ॥१३॥कृपांकतु मनश्चक्रे भक्तव
श्योहरिःसदा ॥ स्वप्नंचदर्शयामास विपापोसिंदृढवृतात्
॥९॥ नानापाना दर्शनाच्च पूजयावैश्यसत्तम ॥ अ
चनादभिषेकाच्च कुष्टादिभ्यो विमुच्यसे ॥१५॥पूर्ववत्ता
प्यसेदेहं व्याधिनामोचितंदृढं ।। अत्रैवचचिरंकालं मह
शनपरायणः ॥९६॥अन्तेचमत्पदंप्राप्य मल्लोकेवससत्तम
॥ एवंदृशवैश्यवरो निद्रामुत्सृज्यदूरतः ॥१७॥ किमेत
दितिचिंत्यासी भार्यायाःप्रोक्तवान ॥ देवनापरथाकु
र्या देववाक्य नसंशयः ॥९८॥ एक्जन्योन्यप्राभाष्य सु

·तोताद्रिमहात्म्यम्
खंतावूषतुर्मुदा ॥ एतस्मिन्नवकालतु व्याधिभि मोंचि
तो वणिक् ॥९९॥पूर्ववच्च वपुःप्राप्य दिव्यदेहो भवत्क्ष
णात्॥आधिभिर्व्याधिभि मुक्त दवनाथस्य सेवया॥१००
चिरंकालं वसंस्तत्र देवनाथस्थ दासकः ॥ कुर्वन्बहुविधा
कृत्या परिवारादिकानलौ,१०१॥ एवंबहुचिरकालं व
सत्यस्मिन्वणीश्वरे ॥ वार्धक्यमभवत्तस्य धर्मनिष्टापर
स्यच ॥ १०२ ॥ पुत्रेषुभारंनिक्षिप्य विष्णोपदम
वाप्तवान् ॥ श्रद्धधानस्तु योमर्त्य स्तस्मिस्तीर्थे
निमज्यच ॥ १०३ ॥ नमस्कृत्वा देवदेवं पीत्वातैलोद
कंशुभं ॥ प्रदक्षिण नमस्कार परिचर्या विशेषतः १०४
मुव्यतेसर्वपापेभ्यो व्याधिभि श्चापीडीतः ॥ दारिगै
वचाक्रान्तो यथावैश्यवरःप्रिये ॥१०५॥ तथैवतैर्विनिर्मु
तो विष्णोस्सायुज्यमामुयात् ॥ यइदंशृणुयान्नित्यं पठते
वानरस्तथा ॥१०६।। सर्वपापै प्रमुच्येत विष्णोस्सायुज्य
मामुयात् ।। यइद मिहभवान्य व्याहृतधर्मयुक्तं ब्रजिन
विलयहेतुं भूतनाथेननृणां।वहुविध मपिविष्णो देवनाथ
स्य लीलां लिखतिपठतियोवा प्रामया सर्वकामान्१०७
इतिस्कांदे पुराणे तीर्थवैभवखंडे तोदादिमहिमानाम ए
कोनशीतितमस्सर्गः समाप्त ॥अत्रत्रयोदशशः॥

·चतुर्दशोध्याय प्रारंभ
श्रीमतेरामानुजायनमः
।। हरउवाचः ॥ पुराकश्चि द्विजाविधा नाम्नावैव
धनाथकः ॥ रुद्राक्षमालाभरण त्रिपुण्डां कित्तमस्तक:
॥१॥ भस्मो दलित सर्वाङ्गो वेदवेदांगपारगः ॥ नित्यना
नपरोदान्तः सर्वभूतेषु समतः।।२।। वेगवत्यास्तटेरम्ये भाः
र्यया सहविश्रुत ॥ अवसत्तत्र कुर्वाणः शिवपूजा सुनि-
श्चलः ॥३॥ आपासनादि कर्माणि शिवभक्ति समन्वि-
तः ॥ कुर्वन्सर्वाणि तवैव वासंचक्रे द्विजोत्तमः॥४॥स
वैगुणैश्च संपनः सर्वभूतेष्वहिंसकः ॥इत्थंवसति विप्रेन्द्रे
तस्यपुत्रोभवत्सुधीः॥५॥ ततःपितृऋणान्मुक्तो तानकर्मा
करोस्क्रमात्।।उद्युक्तस्तहिविप्रेन्द्रो नामकर्तुं शिशोस्तदा
॥६॥ रात्रौस्वप्नंच दृष्ट्वासौ दुःखेनमहतावृतः ।। स्वभा
र्यायां निवेद्याथ तथाबंधुभिरेवच ॥ ७॥ ऊचस्वनंच ते
भ्योपि वैद्यनाथो द्विजोत्तमः ॥ द्विजउवाचः ॥ अहंचद
ष्टवानस्मि स्वप्नंदुःखकरंपरं॥८॥शृणुध्वं बांधावायूयं विस्त
रेण वदाम्यहं ॥ शंकरः प्रिययासाधू ऋषभेन्द्र समास्थि
तः ॥९॥ स्वपंतंमांच बोध्यासौ उवाचपरयागिरा ॥ सु
तस्यतविप्रेन्द्र ममनामांकन द्विज ॥१०॥ विसृज्यनाम
कर्णच विष्णुनामांकितंकुरु ॥ इतिप्रोवाचमां प्रीत्या म
हादेवो महामनाः ॥११॥ यूयंयथोचितंकर्म बूथशुद्धन

·तोताद्रीमहात्म्यम् चेतसा ॥ तस्यतद्वचनंश्रुत्वा प्रत्यूचु बांधवाश्वतं ॥१२॥ भृणुस्वं कारणंविघ्न यड्याञ्चमहेश्वरः ॥ तत्कुरुत्वं महादेव भक्तोनान्य धियाधुना ॥ १३ ॥ तेष तुवचनं श्रुत्वा प्रत्युवाचकृतांजलिः ॥ ममवंशे पुरा कोवा नामकर्मविशेषतः ॥१४॥ कृतवान्शिव भक्तस्स न तस्मान्ममनरोचते ॥ इतिनिश्चित्य मनसा शिवना मान्वितंशिशोः॥१५॥चकारनामकरणं महादेवइतिश्रुतं ॥ वासंतोषयुक्तोसौ सुखेनोवास वैचिरं ॥१६॥ अन्न प्रासन्नमेवाथ उपनिषत्क्रामणतथा ॥ चौलंकृत्वातु वि धिवत् पोषयामास तंशिशुं॥१७॥ पंचमेदपितातस्य च कारोपनयंमुदा ॥ ब्रह्मचर्येण संयुक्तो भिक्षाशेविजितेन्द्रि यः । १८॥ शुद्धयज्ञो पवीतश्च शुद्धकोपीनवान्सदा ॥ मौजीकृष्णा जिनधरो लवणक्षार वर्जितः ॥१९॥ ब्रह्म चर्याश्रमस्यैता न्यनर्हाणि सवालकः। त्यक्त्वातानि वि शेषेण वसन्गुरु कुलेसदा ॥२०॥ वेदामध्यापयामास वे दाङ्गानिचसर्वशः काव्य नाटक शास्त्रादी न्यधीत्य विवि धान्यपि ॥२१॥ गुरोश्च दक्षिणांदत्वा अनुज्ञाप्य गुरुंत दा ॥ कर्तुविवाह मुद्युक्तः पिलोरतिक माविशत् ॥२२॥ तंदृष्टा विद्यया पूर्ण माचारेणसमन्वितं ।। पितासंतोष युक्तस्स परिष्वज्ये दमब्रवीत् ॥२३॥ त्वांदृष्ट्वा पुनतुष्टो स्मि वेदवेदाङ्गपारगं ॥ कर्तुविवाहसमय इतिपुत्रममा ·भ० १४ बा १९ यत॥२४॥इत्युक्त्वाच पितातस्य विवाहार्थेमनोदधेविसि ठगांचे उत्पन्नां कन्यांकमललोचना।।२५।।मुद्गलस्यसुतामे च्छहिवाहार्थसुतस्यवै॥मुद्गलस्यगृहंगत्वाकन्यांतवसुतस्य मे॥२६॥प्रदेहिकन्यादानंच मुद्गलस्तमुवाचसःतिथेतिच पुनश्चोक्वा गंधताम्बूल कान्बहून्।॥२७॥दत्वातस्मै द्विज श्रेष्टो निश्चयंचचकारहाएतस्मिन्नेवकालेतु सुतस्यब्रह्मचा रिणः॥२८॥पाणिपादतलेदेहे वेंकुष्ठस्समदृश्यतः॥एवंकुष्ठे न चाक्रांतो व्याधिभिर्बहुलैर्वृतः।।२९॥सचकुत्सितदेहस्स विवचार चिरंभुवि॥एवंकुत्सितदेहस्तु स्वगुरुं प्राप्यखि नधीः ॥३०॥ कृतांजलिपुटोभूत्वा प्रणम्य बहुधाद्विज ॥ प्रार्थयामासविप्रेन्द्रं व्याधेस्तुपरिमोचन॥ ३१॥ भग वस्त्वत्प्रसादेन व्याधयोमेव्यवस्थिताः ॥ यथानाशमुपे व्यन्ति तथाकुरुकृपानिधे ॥३२॥ तस्यतद्वचनंश्रुत्वा पु नरेवमभाषत ॥ ज्ञानेनचक्षुषासर्व विदितंतबदुष्कृतं ॥ ३३॥ त्वन्निमित्तं महादेवः प्रोक्तवान्पितरंतव ॥ स्वप्ने तवसुतस्यास्य विष्णोर्नामाभिधायिनं ॥३४॥ कुरुपुत्रं ममप्रीत्यै इतिहोवाच शंकरः ॥ तस्यवाक्य मनादृत्य कुल धर्मेण तेपिता ॥३५।। नामकर्मच तेचक शिवना मांकितपिता ॥ तेनदोष प्रभावेन वेंकुष्ठा व्याधयश्चताः ॥३६॥ पीडांकुर्वति तेत्युग्रां तच्छांत्यै शृणु मद्वचः।। उ पायं प्रवदाम्यय ज्ञात्वादिव्येन चक्षुषा।।३७॥ पांड्यदेशे ·तोताद्रिमहात्म्मम् पुण्यतमे क्षेत्रमस्तिजगत्पतेः ॥ श्रीवल्लिपुरमित्याख्यं सर्वपापौघनाशनं ॥३८॥स्थलाना मुत्तमंश्रेष्ठं विष्णोःत्री तिकरंसदा॥तनपंकेरुहन्नामतीर्थमस्ति शुभोदकं ॥३९॥ तत्रस्नात्वाच पीत्वाच दृष्टाविष्णुं जगत्पति पीत्वातीर्थ प्रतिदिनं तिलतेलेन पूरित॥४०व्याधिभि बाध्यतयस्तु मुच्यते मंडलावधि ॥ तस्मात्वमपि गत्वातु स्नात्वातत्र- शुभोदके ॥४१॥ मेवित्वादेवनाथंच पूजयित्वा यथावि धि ॥ लेपित्वा देहमखिलं मंडला वधि भक्तितः॥४२॥ तीर्थोदके नमहता तैलपूतेन सादरं ॥ हविष्याशी जि- तक्रोधो विष्णुलांछन लांछितः ॥४३॥ सेवित्वातत्रबहु- ला ब्राह्मणा न्विष्णुभक्तकान् ॥ उषित्वामण्डलंतत व्याधिभि परिमोक्षसे ॥४४॥ तंविना ते[पायोन विद्य तेभुवनलये ।। शीघ्रं गत्वा कुरुस्नानं भक्तिपूर्व मतंत्रितः ॥४५॥ विष्णुचिन्हानि कृत्वातु विष्णुनाभच भक्ति- तः ॥विष्णुभक्ता निषेव्याथ तत्स्थले वसतोदिन॥४६।। मण्डलावधितव वसविष्णुप्रियंकरः ॥ मण्डलांते व्या धिभिस्वं मुच्यसेनानसंशयः ॥४७॥ एवमुक्तस्तु गुरुणा कृत्वाचैवनमस्क्रिया ॥ अनुज्ञाप्य ययोगेहं स्वकीयंपितृ सन्निधौ ॥४८॥ पित्रेनिवेदयामास गुरोर्वचनमादरात् ।। तच्छुत्वा प्रीतिसंयुक्त स्तथाकुरु सुताधुना ॥४९॥ द्रव्य मादायबहुशः प्रतस्थतीर्थसेवया । वयस्यैस्सहिताविप्रो

·अ०१४ बा
विष्णुसन्दर्शनादृतः ॥ ५०॥ यत्रत्रस्थलंशुद्ध तत्रस्ना
स्वाशनेःशनैःसिवित्वादेवतास्सर्वा स्तोदाद्रिस्थल मावि
शत् ॥५१॥ स्नात्वापंके रुहेतीर्थे पापक्षयकरेशुभे ॥ ती
र्थदेवान्समुद्दिश्य कृत्वातर्पण मंजसा।।५२॥देवनाथाल
यंगत्वा स्तुत्वादेवंजनार्दनं ॥ विष्वक्सेनादि कान्देवा
न्यथावत्प्रणिपत्यच ॥५३॥ क्षेत्रोपवासंक्षौरंच चकारवि
धिपूर्वकं|आज्येनबहुनादीपं वर्धयित्वाच संन्निधौ।।५४॥
षोडशेनोपचारेण पूजांकृत्वा यथाविधि ॥राबोजागरणं
कर्तु मुद्युक्तोभूद्विजोत्तमः ॥५५॥ पीत्वातीर्थोदकंशुद्धले
पयित्वास्वकंवपुः ॥रात्रौजागरणकृत्वा तस्यनामानिकी
तयन् ॥५६॥ प्रातव्योममणिदृष्वा स्नात्वाकृत्यंनिवर्त्यच
॥ देवदेवस्य भक्त्यावै अभिषेक कृतत्वरः ॥५७॥ तैले
श्शुद्धतिलोत्पन्नै रभिषिच्य जनार्दनं ॥ तन्नैवेद्यन्बहुवि
धा न्क्रत्वाघूपादिभिर्युतान् ॥५८॥ निवेद्यतस्मभक्त्यातु
ताम्बूलंसंनिवेद्यच ॥ नीरांजनविधिकृत्वा नमस्कारादि
काः क्रियाः ॥५९॥ ब्राह्मणान्भोजयित्वाथ विष्णुभक्ति
समन्वितान्॥ यत्किंचिद्धनमादाय ब्राह्मणेभ्योददौपुनः
॥६०|| मुक्ताहारादिकान्तस्य नवरत्नविभूषितान् ॥ व
स्वान्धहुविधांश्चापि बहुमूल्ययुतान्द्विजः ॥६१॥ महाही
णि विचित्राणि विविधानि नगात्मजे ॥ भूषणानि द
दौतस्य भक्तियुक्तेन चेतसा ॥६२॥ कृत्वासंकल्पविधि

·तोताद्रिमहात्म्पम .. व त्मण्डलावधिहेविभो । हविष्याशी जितक्रोधो धर णीशयननिशि ॥६३॥ आलयेतवदेवेश वसामिकृपयात व ॥ दासस्यमकृपांकृत्वा त्वन्नामधरणस्य ॥६४॥ त्व चिन्हानिधानस्य वैकुष्टादीन्यपोहय॥इतिस्तुत्वा न- मस्कारं भोजनंकुरुतद्विजः॥६५॥ वयस्यैस्सहधर्मात्मा निवेद्यान्नसभक्तिकः ॥ एवंदिनदिनेकृत्वा मण्डलावा धिवैद्विजः ॥६६॥ मण्डलांते विमुच्यासो व्याधिकुष्ठा दयश्चताः । दिव्यदेह धरोभूत्वा व्यरोचतद्विजोत्तमः ॥६७॥ तंदृष्ट्वादेवसंकाशं कुष्टाद्यभिसमन्वितं ॥ देवनाथे तितविन माव्हयंतिमुदान्विताः॥६८|| तदाप्रभृतितन्ना म लोकेविस्तारमच्छति ॥ श्वेतमृत्तिकयाफाले भुजयो स्तापितोरिणा ॥६९ ॥ तुलसीमालयाचापि भूषितः प अमालया ॥ देवनाथइतिख्यातो लोकख्याति मगात्ति ये ॥७०॥ उद्यानानि विचित्राणि कृत्वाचैवविशेषतः ॥ आराममण्डपंचैव चकारबहुधाद्विजः ॥७१ ॥ एता कृत्वाचबहुशो अनुज्ञाप्यचतान्द्विजान्।सन्निधौदेवनाथ स्यप्राथयित्वाभिवांछित॥७२॥स्वपुरंगंतुकामोसा वश्रुणो दशरीरकं ॥ गच्छसौम्यस्वदेशं मच्छासनपुरस्कृतः॥ ७३ ॥ तत्रगत्वाद्विजश्रेष्ठ वृतांकन्यांमहात्मनः। विवाहा विधिनात्वंहि सुखीभवतयासह ।।७४॥ ममचिन्हानिदे है तानिसर्वाणिवेडिज तसस्थितानां मानां शिवधि

·अ०१४वा
-
न्हानिवैध्रुवं ॥ ७५ ॥ भवांस्तुमत्प्रसादेन विष्णुचिन्हा
निनान्यथा॥ प्रतिवर्षमिहागत्य सेवित्वादेवनायकं!!७६॥
प्रतिगच्छपुरभिति श्रुत्वावाक्यमदेहिकं ॥ संतोषण समा
विष्ठो वयस्यैस्सहधर्मवित् ॥७७॥ विष्णूचिन्हेन संयुक्तः
स्वगृहंगतवानसौ ।। वंदित्वामातरंपश्चा त्पितरंचाभ्यवाद
यत्।।७८॥ तस्मैनिवेदयामास स्वस्यवृतांतमद्भुतं॥ श्रुत्वा
तुविस्मयाविष्टः पुत्रसंतोष्यपिता ॥७९॥ उवाचपुत्रसं
तुष्टो यथाहभगवान्हरिः ॥ तथाभवतुहेपुत्र शिवचिन्हा
न्वितंवपुः॥८०॥ दृश्यतेतवदेहेच विष्णुचिन्हं न विद्यते।।
पुनःप्रत्याहपितरं तथाममवरंददौ ॥८१॥ विष्णुाचिन्हं व
पुस्तेद्य दृश्यतेनान्यथाभुवि ॥तद्वपुश्शिवभक्तानां तथा
भवतुनान्यथा ॥८॥ममचैववरोदत्तोह रिणालोकसाक्षि.
णा ॥ तस्मात्तवैवहिपितः शिवचिन्हनसंयुतं ॥८३॥ दृ
श्यतेमेवपुस्सम्यक् शिवभक्तिर्युतैजनैः ॥ एवंब्रुवाणंपुत्रं
परिष्वज्य पुनःपुनः ॥८४॥ आश्चर्येणसमाविष्टो विष्णु
मायादुरत्यया ।। इतिनिश्चित्य मनसि विष्णुभक्तियुतो
द्विजः ॥८४॥ कर्तुविवाहमुद्युक्तः पूर्ववृत्तांशुचिस्मितां।
वसिष्टगोत्रउत्पन्ना मुपयेमविधानतः ॥८६॥ तयारेमेचि
रंकालं विष्णुभक्तिसमन्वितः। भुक्त्वाविविधभोगांश्च ज
नयित्वा बहून्सुतान् ॥८॥विष्णुनाम्नाच संयुक्ता कृ
ष्णरामादिसंयुतान् ॥ पुत्रेषु भारंनिक्षिप्य संसारस्यमह

·१२. तोताद्रिमहात्म्यम् चसः ॥८८॥ विष्णुलोकमनुप्राप्य तद्विष्णोपरमपदं ॥ प्राप्तवान्सबलोकस्य रक्षितुश्चक्रपाणिनः ।।८९॥ यइदंशृ णुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वानरस्तथा ।। आधिभिर्व्याधिभिर्मु तो द्विजपुत्रइवप्रिये ॥९॥ सर्वकामानवाप्याथ विष्णु लोकंगमिष्यति ॥ तोदाद्रिनाथस्य महिमाकेनवा पठ्य तेधुना ॥९१॥ संक्षेपतोमयाप्रोक्त स्तवभक्त्याजगत्प्रभोः ॥ इतिस्कांदे पुराणे तीर्थवैभवखण्डे तोदाद्रिमहिमाक थननाम अशीतितमस्सर्ग समाप्त। अत्रचतुर्दशः।। पंचदशोध्याय प्रारंभ श्रीमतरामानुजायनमः श्रीहर उवाचः शृणुदेवि महाश्चर्य कथांकथयतोमम ।। श्रुत्वातां सर्वपापेभ्यो मुच्यते मनुजोध्रुवं ॥॥ पुराका चित्सुशीलाच नाम्नाशंखनिधेस्सुता ॥ वीणागानरसा भिज्ञा नर्तनेसा विचक्षणा |॥२॥ नानानादविनोदेषु कलासुचविचक्षणा ॥ एवंसासुखिनी स्वार्थं सखीभि सहितानिशं ॥३॥ विनोदान्विविधान्कृत्वा रेमेगीतैश्चि रंप्रिये ॥ एकदामाधवेमासि स्नातुंताभिवृतानदीं ॥४॥ कावेरीमापपुण्यायां कलिकल्मषनाशिनी ॥ स्नात्वाच विधिववृत्वा क्षोमगंधादि कांबहून् ॥५॥ कृत्वालंकरणं मापि पूजार्थचजगत्पतेः ॥ मल्लिकाजातिबकुल कुडजा ·अ० १५ बा १२१ निवहन्यपि ॥६॥ अन्यानिविविधान्येव पुष्पाण्याहृत्यपे टके ॥ चकारपूजांविष्णोश्च लक्ष्म्यासहमनोरमे ॥७॥ नवरत्नमयपीठे कल्पयित्वा यथाविधि ॥ आदित्य मंवि का विष्णु गणनाथं महेश्वरं ॥८॥ एतानावाह्यविधिवत षोडशोपचारकैः॥ पूजयित्वाजगन्नाथं स्तुत्वास्तोत्रैस्स भक्तिकं ।।९।। वीणावादादिभिर्वाये नर्तनं कुरुतेंचसा ॥ एवंबहुविधांकृत्वा उद्यापनकृतत्वरा ॥१०॥ तस्यामुयु कमानायां स्नानकर्तु मनाद्विजः । नाम्नाप्रियंवदइति लोकेख्यातिगत:प्रिय ॥११ सुघोषस्य सुतस्सम्यक् वेद वेदाङ्गपारगः॥ माध्यंदिनकर्तुमना स्तस्यांतिक मुपेयवा न् ॥१२॥ तंदृष्ट्वारूपसंपन्नं वेदवेदान्तपारगं ॥ तन्वी मोहवशंप्राप्ता सखीभिस्तिभिस्सहः ॥१३॥ त्यक्त्वा तस्त्रक्रियांसा विप्रवर्यमनोदधे ॥ एतस्मिन्नेवकालेतु द्विजपुत्रप्रसन्नधीः १४ स्नानंकृत्वायथान्यायं तर्पयित्वा र्षिदेवताः ॥ माध्यदिनादिकंकर्म निवर्त्यत्वरयासह ॥१५ स्वगृहंगंतुकामोसौ मनस्येवमचिन्तयत् ॥ रूपेणैतेनगंतव्यं नगृहंसांप्रतंपितुः ॥१६॥ दृष्ट्वामांबालकानुनं मदनेनसु पीडिताः ॥ वलात्कारकरिष्यति अध्यमत्यंतरूपिणं ॥१७ इतिनिश्चित्यमनसि यंतर्धानंगतोद्विजः । तमदृष्ट्वाच ता बाला मदनेन सुपीडिताः॥१८॥ अन्विष्यचततःसर्व वनं वृक्षोपशोभितं ॥ कालातिक्रमणाभीत्या मातापित्रोश्च- ·१२२ .. तोताद्रिमहात्म्यम् बालकाः ॥ १९ ॥ स्वगृहंचप्रविश्याथ पूर्ववत्स्वस्थमा नसाः ॥ नचक्रुर्भोजनंचैव नास्वपन्कुलचित्स्थले॥२०॥ किमिदंबहुभिपृष्म नोत्तरंकिंचिदब्रुवन् ॥ एवंयुगसमारा त्रि स्तासामासित्प्रियेतदा ॥२१॥ प्रातरव्योममणिदृष्टा कचिर्द्धयमास्थिता ॥ पूर्ववत्समुपागम्य कावरींपापना शिनी ॥२२ ॥ स्नात्वाकृत्यानिनिर्वृत्य तिरोधानं गता श्चताः ॥ एकान्तकुत्रचित्स्थाने तस्थुदृष्टुमनाद्विजं॥२३ एतस्मिन्नेवकालेतु ब्रह्मचारीप्रियंवदः ॥ स्नानार्थमाग तस्तत्र शंकमानः शनैश्शनैः ॥२४॥ स्नात्वाविधिवदा चम्य कृत्यंनिरवृत्यसत्वरं ॥ स्वगृहंगंतुकामेतु तस्मिन्न वसरेप्रिये ॥२५॥ शीघ्रंगत्वा सुशीलाद्या बब्रुस्तद्विजपुं गवं ॥ मत्तंवनान्तेषाष्ठिक्यं वाशिकाइववारणं ॥२६॥ ऊचुःप्रांजलयोभूत्वा विनयाचारपूर्वकं ॥ अस्माकंपाणि मद्यैव गृहीष्वद्विजसत्तम ॥ २७ ॥ तासांतुवचनं श्रुत्वा प्रत्युवाचद्विजाग्रणीः ॥ तथाभवतुहेसौम्या ब्रह्मचर्यपरा यणः ॥२८॥ दक्षिणांचप्रदत्वातु गुरवेयदभीप्सितं ॥ अनुज्ञातस्ततस्तेन पितृभ्यांचयथाविधि ॥२९॥ नित्य गोदान विधिं गृह्णामिकरपंकज।युष्माकंविधिनासम्यक तथाकुरुतबालकाः ॥ ३०॥ तस्यतद्ववचनं श्रुत्वा प्रत्यूचु स्ताश्शुचिस्मिताः॥ विषादप्यमृतंग्राह्य ममेध्यात्कांचन तथा ॥३१॥ नीचादप्प्युत्तमाविद्या कुलहीनात्सुकन्य

·अ० १५ वा
१२३
का !! एवंवदन्तिबहुशो वेदवेदान्तपारगाः ॥३२॥ तस्मा
वमनुजोविद्वा न्वयंचसुरकन्यकाः॥ त्वंकुतश्चक्यंचैव दै
वमेवात्रकारणं ॥ ३३ ॥ तस्माच्छीघ्रंगृहाणत्व मस्मत्पा
णि द्विजोत्तम।एवमन्योन्यमाभाष्य चिरंकालद्विजश्चताः
॥ ३४ ॥ तस्थुस्तत्रैवमोहेन सुशीलाद्यामिथःक्षणात् ॥
बलात्कारंचकृत्वाथ रन्तुमारेभिरेतदा ॥३५॥ दृष्ट्वाता
सांचसंरंभं कोपेनकलुषीकृतः॥ शप्तुमारभतेभीरु स्ता
श्चयस्मा त्पिशाचवत् ॥३६ ॥ मांस्पृष्टास्तेनपान पिशा
च्योभवतक्षणात्॥ इतितस्यवचःश्रुत्वा सुशीलाद्यास्सुदुः
खिताः ॥३७॥ प्रत्युचुर्वाष्पकंठ्यश्च विनयाचारपूर्वकं ।।
अपराधमकुर्वत्सु जनेष्वपिविशेषतः ॥ ३८॥ हितंकुर्वति
विद्वांस इतिलोकेषु विश्रुतं ॥ अहितंकुरुतेयस्तु नरकेषु
निपात्यते ॥३९॥ तस्मात्वमापिशापेन पिशाचोभवभूसुर
॥ एवमन्योन्यशापेन वभुवू स्तत्क्षणात्तथा ॥४०॥ एवं
विप्रवरश्चापि ताश्चकन्यास्तथाप्रिये ॥पिशाचश्चपिशाच्य
श्च क्षुत्पिपासादिपीडिताः ॥४१॥ कंदमानारुदन्तश्चचेरु
श्चबहुलंसमाः ॥ वहुकालंगततस्मि न्दैवयोगेनतस्यवै
॥४२॥ तासांचमोक्षकालोहि समपद्यततत्क्षणात् ॥ वै
शाखेमासितत्रैव स्नातुमभ्यागतोमुनिः ॥४३॥ नाम्ना-
बेदनिधिर्विप्रः कावेयांप्रातरागतः॥ प्रियंवदस्यजनकः सु
घोषाब्राह्मणात्तमः ॥४४॥ सोपिमाध्यान्हिकंस्नानं कर्तु

·तोताद्रिमहात्म्यम् मभ्यागतःक्षणात् ॥ दृष्ट्वावेदनिधिविप्रं स्वसुतं वालका श्चताः ॥४५॥ दृष्ट्वापरमदुःखात शरणसमुपागमत् ।। द्विजंबेदनिधिप्राह विनयाचारपूर्वकं ॥४६॥ भगवन्स्त्व- प्रसादेन मिथःशापात्सुदुःखिताः ॥ पुतश्चममवालाश्च पिशाचींतनु माश्रिताः ॥४७॥ त्वदर्शनेनसत्यक्ता भवं तुद्विजपुङ्गवा क्लेशात्परमदुःखाच तथाकुरुकृपानिधे॥४० तस्यतद्वाक्य माकर्ण्य प्रोवाचअमृताक्षरं ॥ ध्यात्वाम. नसि दुःखंच तासांवद्विजपुङ्गवः ॥४९॥ प्रत्युबाच द्वि. जश्रेष्टं स्मितपूर्व प्रसन्नधीः ॥शृणुद्विज कुमारस्य कुमा- रीणां मिथःकृतं ॥५०॥ शापंमोकुंनान्यदस्ति भुवनेरिम न्द्विजोत्तम ॥ तोदाद्विरितिविख्यातो देशेपाण्डयमही पतेः ॥५१॥ अस्तिदक्षिणदेशेच ताम्रपर्ण्याश्च दक्षिणे ॥ योजनद्वयमाश्रित्य तिष्टत्यद्भुतदर्शनः ॥५२॥ तत्र केरुहनाम तीर्थमस्तिमहत्तरं ॥ तत्रस्नात्वानरोभक्त्या सर्व पापैःप्रमुच्यते ॥५३ । सेवित्वादेवदेवेशं जगतांपतिमव्ययं ॥विष्णुजितेन्द्रियोमर्त्यः सर्वान्कामानवाप्स्यति ॥५४॥ माघमासे विशेषण स्नात्वातलसरोवरे ॥ संतlऋषि- देवांश्च पितृणांश्चविशेषतः ॥५५॥ यथाशक्तिंच दत्वातु तत्रस्थानां द्विजन्मनां भक्त्यापरमयायुक्तः सवित्वा दे वनायकं ॥५६॥ प्रदक्षिणनमस्कारा पूजांचैवविशेषतः ॥ अभिषेकोदकशुद्धं सर्वपापप्रणाशनं ॥५७।। तैलमिश्र ·अ० १५ वा शिरःप्राक्ष्य प्राशित्वानिमशुभं । निवद्यान्नंच भुक्त्वा तु सर्वपापैःप्रमुच्यते ।५८तस्मात्पुत्रस्यतेविप्र कन्यका नां दिवौकसां ॥ मिथशापविमोक्षार्थ मुपायंशृणुसादर ॥५९॥ तोदाद्रिस्थलमागत्य माघमासेनिरंतरं ॥स्नात्वा पंकेरुहेतीर्थे सर्वपापप्रणाशने ॥६॥ सवित्वादेवदेवेश पीत्वार्थोिदकंशुभं ॥ एतेषामपि सर्वेषां प्रोक्ष्यतीर्थसु पावनं ।। ६१ ॥ माघावधि निराहारो भवतत्सन्निधौ मुने ॥ माघान्ते गरुडारुढं लक्ष्म्यासह जनार्दनं ॥ १२ ॥ अभिषिच्यशिवनैव शंखतोयेन वैद्विज ॥ शापाद्विमोच्यतेनूनं पुत्रंकन्याश्च ताध्रुवं ॥ ६३ ॥ अहंददामियांसांच पुलस्यगमनंप्रति ॥ आकाशेनेवमार्गेण तत्रगच्छन्तुसत्वराः ॥ ६४ ॥ तत्रगत्वा कुरुस्नानं मकरे समुपस्थिते ॥ इतितस्य वचःश्रुत्वा ब्राह्मणोवेदपारगः ॥६५॥ स्त्रीसमेतः सर्वधनं गृहीत्वा द्विजसत्तमः पिशाच रूपं पुलंच समाहुयच कन्यकाः ॥६६॥ सगत्वादूरमध्वा नं पविबिश्रम्यतैःसह ॥ तोदाद्रिस्थल मावेश्य ह्यनुज्ञा प्यच तान्दिजान् ॥६७॥ आचम्यविधिव त्कृत्वा स्ना नपंकेरुहेशुभे ॥ तर्पयित्वर्षिदेवांश्च पितॄश्चैव तिलोदकैः ॥६८॥ देवदेवं जगन्नाथं नत्वास्तुत्वा यथाविधि ॥ पूजा कृत्वा यथान्याय मुपवासं चकारह ॥६९॥ रालोजागर णकृत्वा पुराणे स्तोत्रपाठकैः । अपरेधुर्यथान्यायं स्त्री ..

·.. १२६ ताताईमहात्म्यम् दमेतः प्रसन्नधीः ॥७०॥ स्नात्वाकृत्यंच निर्वृत्य सेवित्वो सवनायकं ॥ अभिषिच्यचतेलेन नैवेद्यान्विविधान्व हून् ॥७१॥ अपुपाद्यभि संयुक्ता निवेद्य विधिपूर्वकं ॥ ताम्बूलंच निवेद्याथ भोजयित्वा वहन्द्विजान् ॥ ७२ ॥ दक्षिणांच यथाशक्ति दत्वातेभ्योद्विजोत्तमः ॥भुक्त्वास्व वंधुभिः सार्धं भार्ययाच द्विजोत्तमान् ॥७३॥ अवसद्भा र्ययासाधं तोदाद्रौ पुण्यवर्धने ।। माघमासेगते तस्मि विनोधर्मपरायणः ॥७॥ त्रिकालं विधिवत्कृत्वा स्ना नं होमं जपंतथा ॥ सेवनंचमहाविष्णोः प्रदक्षिण नम स्क्रियाः ॥७५॥ कृत्वासुखेन तवस्था विष्णुभक्तांश्च भक्तितः ॥ नमस्कृत्वा प्रतिदिनं यत्किंचिद्दान माचरन् ॥७६।। दत्वाच वैष्णवेभ्यश्च उवास सुचिरंद्विजः॥ मा घमासेतु संप्राप्ते भार्यासार्धं सरोवरे॥७७॥ स्नानंकृत्वा यथापूर्व किंचिदभ्युदितेरवौ ॥ माघस्नानंच कृत्वाथ तस्यमासस्य संभवां ॥७८॥ कथांश्रुत्वा यथाशक्ति दत्वा दानसभक्तिकं ॥ माघमासेतु यत्कृत्यं कृत्वातच विशेषतः ॥७९॥ पंकतामरसेतीर्थे तीर्थेनच शुभेनसः ॥ अभिषि तेन विष्णोश्च पिशाचं प्रोक्ष्यवालकाः ॥ ८० ॥ प्राश यित्वा प्रतिदिन प्रार्थगमास भक्तितः ॥ देवदेवं जग नाथ कारुण्य निलयाच्चुत ॥८॥ अप्रमेयादि रूपाय श्रृष्टिस्थित्यन्त कारिणे ॥ देवनाथाय भक्ताना मीष्ट ·अ० १५ वा १२७ फलदायिने ॥४२॥ नमोहिरण्यगर्भाय तोदाद्रिनिलया यच ॥ मार्कण्डेयेन मुनिना भृगुणातोषितायच ॥ ८३ ॥ त्वत्स्थले वसतांपुसा मभीष्ट फलदायिने ॥ नमोनमः पुनस्तुभ्यं सच्चिदान्दरूपिणे ॥ ८४ ॥ पाहिमां कृपया विष्णो पुख्रममच बालकाः ।। मिथश्शा पेन दुःखार्ताः पिशाचा अभवन्प्रभो ॥८५॥ तस्यतासां चहेविष्णो प्रसादं कुरुसांप्रतं ।। इतिस्तुतो महाविष्णुर्दे वनाथो जगत्पतिः ॥ ८६ ॥ उवाच द्विजवर्यंतं स्मितपूर्व प्रसन्नधी ॥ श्रीहरिरुवाचः ॥ शृणुविप्र वरश्रेष्ठ विष्णु भक्तो त्तमोत्तमः॥८७॥ नानात्पाना दर्शनाच्च ममसर्वोप चारणात्॥प्रीतास्मिस्तुतिनानेन यत्तकांक्षित मद्यवाद तथाभवतु विप्रेन्द्र सुखीभव दृढव्रत ॥ यदाह मांभवा न्पूर्व तथाभवतु निश्चयः ॥८९॥ इत्युक्तमाले लक्ष्मीशे पिशाचीतनुमु सृजन् । पूर्वदेहमनुप्राप्ता स्सर्वावयर्व शोभनाः ॥९०॥ पुरस्थितं महाविष्णुं दृष्ट्वाविप्रसुतश्च ताः ॥ प्रणिपत्य स्तुतिकृत्वा तस्थुरग्रे हरेश्चते ॥९१॥ दृष्ट्वातां व्रतसंयुक्ता शंखतोयेन वैहरिः ॥ अभिषिच्य शिरस्तासां तस्यविप्र सुतस्यच ॥९२ ॥ उवाच मधुरां वाणी लक्षम्यासार्धं जगत्पतिः ॥ हेविप्रवर मद्वाक्यं शृ णुत्वं त्वत्सुतश्चताः ॥९३॥ आसांतुपाणिमद्यैव गृह्णातु तवपुत्रकः ॥ यद्यादच्छसि विप्रेन्द्र तत्सर्वं भवतुध्रुवं ।

·१२८ तोताद्रीमहात्म्यम् ९४॥ इत्युक्त्वा देवनाथोमु मंतर्धान भगारक्षणात्॥ तत स्तद्वचमधूत्वा कारयामास वैदिकं ॥९५॥ विवाहविधि बच्चके यथाविधियथाकृमं ॥ विवाह्य कन्यांविप्रेन्द्रः पि तृभ्यामभि नन्दितः ॥९६।। ब्राह्मणा विष्णुभक्कैश्च आ- शोभिरभिनन्दितः ॥ तेषांतवेव समतिं चकारपरयामुदा ॥९७॥ कृत्वापकरुहेस्नानं नमस्कृत्वा जगत्पतिं । शुश्रू षणरतोनित्यं द्विजःस्त्रीभिश्च संयुतः ॥ ९८॥ पितृभ्यां बंधुभिः सार्धं विष्णुलांछन लांछित ॥ तवैववसतिंचके पुत्रपौत्रै समम्वृत ॥९९॥ भोगांश्च विविधान्भुक्त्व देवै रपि सुदुलर्भान् ॥ अंतेविष्णुपदंप्राप्तो भाभि स्सहवै द्विजः ॥१००॥ एवंतत् क्षेत्रमतुलं पिशाचत्वविमोचन ॥ यशृणाति सदालोके नरःपापात्प्रमुच्यते ॥ १०१ ।। माघमासे विशेषेण यःपठे सततंनरः ॥ शृणुयाच्चापियो विद्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥१०२॥ एतदाख्यान मायु व्यं पुत्रपौत्राभि वर्धनं ॥ यःशृणोति सदालोके नरःपा पा प्रमुच्यते ॥१०३॥ तत्स्थलेदेव नाथस्य सन्निधौ या द्विजोत्तमः॥ एतपुराणं पठति भक्त्यायस्तु शृणोतिच ॥ १०४॥ पुत्रकामो लभेत्पुवा न्धनकामो धनलभेत् ॥ग भिणी जनयेत्पुत्रं कन्याभतार माप्नुयात् ॥१०५॥ ऋ णऋिणा द्विमुच्यत रोगीरोगा द्विमुच्यते ॥ दरिद्रोपिच दारिद्या त्यापीपापा द्विमुच्यते ॥१०६॥ श्रियमाप्नोति ·अ०१५ चा परमां श्रीकामस्तु सदापठेत्॥ क्षत्रियोजय मानाति व श्योबहीन्तु संपदं ।। १०७ ॥ शुद्राश्च विष्णु भक्तास्स्यु रन्येप्राप्स्यति चामृतं ॥ यएतत्स्थल माहात्म्यं लिखि त्वा पठीतुस्थले॥ १०८॥ ददातिविष्णुलोकेसः पुत्र पौत्र महीयते ॥ गृहतिष्टातियस्येदं स्थलमहात्म्य मुत्तम ॥१०९॥ सपूमा न्वैष्णवेलोके नित्यवासं करिष्यति ॥ शौनकाद्या मुनिश्रेष्टा यूष्माभिः पृष्ठमादरात् ॥ ११०॥ कथितंच मयासर्वं तोदाद्रिस्थल वैभवं ॥ यूष्माकं सह वासेन सल्लापे नच सेवया ॥१११॥ कृतार्थोस्मि मुनि- श्रेष्ठा भवतां दर्शनेनच ॥ असद्भुतं मिदंशुद्धं तोदा द्रिस्थल वैभवं ॥ ११२॥ शृण्वतः पठतोवापि तस्यसर्वे पि विभ्यात ॥ भूत प्रेत पिशाचाथै प्रस्तायेच मलेरपि ॥११३॥ एतत्श्रवणमात्रेण मुक्तास्स्यु स्तेनसंशयः ॥रा जद्वारे विवादेवा श्मशाने शत्रुसंकटे ॥११४॥ भूतसंघे बनेचैव दाबानो जलमध्यतः॥सिम्हव्याघ्र गजादिभ्यो भयकाल उपस्थिते ॥ ११५ ॥ तदापठनमात्रेण मुच्यते सर्वभीतिभिः ॥ एवंसूतेन कथितं श्रुत्वातोदाद्रि बैभवं ॥११६॥ कृतार्थास्म इतिप्रोक्ता नैमिशारण्यवासिनः। बहुमन्यंत तंसूतं शौनकाद्या ऋषीश्वराः॥ ११७ ॥ इ तिस्कांदे पुराणे तीर्थवैभवखण्डे तोदाद्रि महात्म्ये पै शाच विमोचननाम एकाशीतितमस्सर्गः अत्रपञ्चदशः ·तोनाद्रिमाहात्म्मम् श्रीतोताद्रिमाहात्म्यम् स्कान्दपुराणांतरगतसमाप्तम् ॥ अथ षोडशोध्याय प्रारंभः ।। श्रीमतेरामानुजायनमः॥ श्रीमते शठको पायेनमः श्रीमद्वरवर मुनयेनमः ॥ व्योमशल मा हात्म्यं ब्रहन्नारसिम्ह ॥ श्रीशौनकउवाच ॥ सूतपुत्र महाभाग श्रुतंसर्व मयानघ । क्षेत्राणां चैव माहा मथ तीर्थानांच विशेषतः ॥ १ ॥ त्रैलोक्यां तरगतं वृत्तं यत्तत्पूर्वं दयालुना ॥ भूयःपुत्र महाभाग श्रोतुमि च्छामि वैभवे ॥२॥ अस्तिदक्षिण दिग्भागे रोमशाख्यं महत्स्थलं । एवमुक्तं त्वयापूर्व प्रसंगा त्तलपुनः॥३॥ कुरंगख्य महापुण्यं कुरुकापिच वैमुनेः। त्वत्सकाशात् श्रुतं पूर्व रोमशाख्तु नश्रुतं ॥४॥ इदानीं श्रोतुमि च्छामि तस्यक्षेत्रस्य विस्तगत् ॥ वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ सर्वजानाति वैभवान् ॥५॥ एवंपृष्टतस्तेनैव शौनकेन महामतिः ॥ वक्तुमचक्रमतस्य रोमशाख्यस्य वैभव।। ६।। श्रीस्तउवाचः॥ अहंतत्ते प्रवक्ष्यामि रोमशाख्यस्य वैभवं ॥ श्रोतारं वाथवक्तारं पुनाति दशपूर्वकं ॥७॥ शेमशोनाम विप्रेन्द्रो दीर्घजीवी महत्तपः ॥ प्रयटन्पृ थिवी स्ला इशंखचक्रधरहार ॥८॥ द्रष्टुकामो महा योगी इत्थंचिन्तितवान्सदा ॥ कथंद्रक्ष्याम्यहं विष्णु

·अ. १६वा
देवदेवं जगत्पतिं ॥९॥ सर्वयोगेश्वरंकुल प्रसादसुमुख
हरि । एवंचिन्तितवान्पूर्व गंगाकूलं समाश्रितः ॥१०
तस्मिन्क्षणे तदाविप्रा बागुताबा शरीरिणी ॥ व्योम
स्थाच महाभाग रोमशाख्यं मह मुनि ॥११॥ वाप्यो
बाचः ॥ भोभाविध महाभाग रोमशेई श्रृणुष्वह ।।
कस्त्वंशोचास विप्रेन्द्र विष्णुं द्रक्ष्यसियेनवै ।।१२।। हेतु
ना विप्रवर्याशु तद्वदामीहरसादरं ॥ यज्ञदानतपोभित
न हैद्रक्ष्यति सूनुगः ॥१३॥ बिनाभक्ति महाभाग त
स्मात्मतेस्तु भवालित्येव तवैवाशु स्थानमाहात्म्य
गौर त् ि॥१४॥ तत्स्थानं गम्यतामाशु माविलंबित
वैभवान् ॥ अस्तिकान्चिन्नहापुण्या तानपणीति नामतः।
१५॥विख्याता पावनाविप्र नदीनां प्रवरामुने ।। मलयाच
संभृता दक्षिणायांच वैदिशि॥१६॥ तस्यास्तु दक्षिणेभ.
योजनस्य द्वयमुने ॥ अर्धयोजन मालेतु कुरुंगार
पूर्वके ॥ १७॥ योजनानां नयेतद्वत्पूर्वाभाधेस्तु प
कन्यकायास्तु विप्रन्द्रोदीच्या योजनेद्वय ॥ १८
स्याथ महत्स्थानं विष्णोः प्रीतिकरंशुभं ॥ योजन
विस्तारं दिव्यस्थानं महामुने ॥ १९ ॥ अनश्या
विष्णु स्तत्रचास्ते श्रियासह ॥ व्योमशैलति ।
मध्ये कृत्वा महत्पदं ॥ २०॥ क्षत्रंदिव्यं महार
षिभिः परिसेवित ॥ पुण्यवृक्ष समाकीर्ण

·१३२ तोताद्रीमाहात्म्यम् भिरावृतं ॥ २१ ॥ वापी कूप तटाकैश्च शतपर रल कृतं ॥ कल्हारायै स्तथान्यैश्च पुण्यपुष्प रलंकृतं ॥ २२ ॥ एवंभूतं महाक्षेत्रं सद्यस्तिद्धि करमुने ॥ गंतुमर्हसि विप्रेन्द्र स्थानतत्कमलापतेः ॥ २३ ॥ अ- तिप्रियतमं विप्र यदीच्छसि जगत्पति ।। द्रष्टुंसूलम- तो विप्र माविलंबतु वैभवात् ॥ २४ ॥ ए छुट्या तदा- विप्रो रोमशोपि महामुनिः ।। अतीवतोषं संत्राप्य द- क्षिणाभिमुखोययौ ॥ २५ ॥ यथाश्रुतं तथाद्रष्ट्वा क्षेले तत्र महाद्भुतं ॥ उबाल कतिचित्कालं तपसातोषय- हरिं ॥ २६ ॥ स्तोत्रेणा राधयन्भूयः कृत्वाचोग्रं तप स्ततः ॥ रोमशउवाचः ॥ नतोस्मिनित्यं जगदेकवंध वेदान्तवेद्यं परिणामहीनं । अचिन्त्य मव्यक्त मरूपिणं- तं ब्रह्माभिधान गुणहीनमायं ॥ २७॥ शक्यंहिवक्तुं मुनिभिस्तस्थान्य रस्तीतिसम्य प्रकृतेः परन्तं ।।गन्तुं नशक्यं त्वथचेंद्रियश्च वुध्यातुलभ्यं त्वपियोगिनांहि ॥ २८ ॥ समाधिभि पूरितमानसानां द्रष्टुंसुशक्यं मनसा विदूरं ॥ अयोगिनां दुष्कृतकारिणांच तमादिपूर्ष प्रण तोस्मिनित्यं ॥ २९ ॥ ब्रह्मादिभि देववरेनशक्यं द्रष्टुंच सम्य कमनसाकिमन्यैः ॥ ध्यातुनशक्यं मनसापिसाध्यै तमादिदेवं पुरुषंनतोस्मि ॥ ३० ॥ नमस्तस्मै नमस्त स्तै पुरुषाया मितौजसे ॥ यस्यस्मरणमालेग संसार

·No text on this page.