·POEN गांधी कस्तूरचंद्स्यात्माजबालचंद्रस्य स्मरणार्थ । ॐ श्रीपरमात्मने नमः। सनातनजैनग्रंथमाला 3 ८, 29 Kahwa Trekkilam श्रीमद्भट्टाकलंकदेवविरचितं PANE Fa में कर सकता DERANCE तत्त्वार्थराजवार्तिकं। ४ संपादक :- न्यायतीर्थ पंडित गजाधरलालजैन शास्त्री। श्रीयुत पंडित मक्खनलालजैन सिद्धांतशास्त्री। मूल्यं रूप्यकपंचकं । Imelan WHONNA । SEAS R EpiPUNE DANCINATIME HOMHINE THANISEMISTRURNSURE taplerial

·No text on this page.

·HALIVANAMIdeaspurn
FARAHASRANASI
1G
श्रीपरमात्मने नमः।
सनातनजैनग्रंथमाला।
४
आचार्यवर्य श्रीमद्भट्टाकलंकदेवविरचितं
तत्त्वार्थराजवार्तिकं।
श्रीयुत न्यायतीर्थपंडितगजाधरलाल जैन साहित्यशास्त्रिणा
संपादित
उस्मानाबादविवासिस्वर्गीय श्रेष्ठिवर्यकस्तूरचंद्रस्यात्मजबालचंद्रस्य स्मरणार्थ
श्रीभारतीयजैन सिद्धांतप्रकाशिनीसंस्थाया मंत्रिणा
श्रीपन्नालालजैनेन
काशीस्थचंद्रप्रभानाम्नि मुद्रणयंत्रालये मुद्रापितं ।
श्रीवीरनिर्वाणसंवत्सरः २४४१ । खिष्टाब्दः १९१५ ।

·Printed by Gauri Shankar Lal Manager,
at the Chandraprabba Press Benares City
Published by Pannalal Jain Benares.

·प्रस्तावना। सहृदयप्राज्ञप्रवर ! अद्य समुपतिष्ठे नाम स्वयंकष्टायमानमपि शुद्धतमग्रंथसाहाय्याभावात्कष्टस- मायमानममुं श्रीमद्राजवार्तिकं यथामति संपाद्य श्रीमतां पुरस्तात् । इदं च भगवदुमास्वामि (उमास्वाति ) मुखविनिर्गतस्याहतसिद्धांतक्षीरार्णवमथनसमुद्भूतघृतकल्पस्य श्रीमोक्षशास्त्रस्य झटिति स्फुटतमार्थप्रति- पादिका महती टीका । न केवलं दिगंबरजैनसमाज एव मोक्षशास्त्रस्य (तत्त्वार्थसूत्रस्य) गरीयसी समाह- तिर्विश्रुतिश्च परं सहयोगिनोऽपि श्वेतपटप्रभृतयः समामति तद्वहलतमया निष्ठया। सूत्राणां वृद्धिहासपरि- मार्जनपक्षमवलंब्य संशेरते कतिपये, भगवदुक्तं मूलभूतं किमिति ! तदन्यत् तत्वार्थराजवार्तिक दिगंबरसमाजे टीकैषा विशेषतया राजवार्तिकनाम्ना विश्रूयते । ग्रंथप्रणेता तु भगवद कलंकदेवेन- प्रणम्य सर्वविज्ञानमहास्पदमुरुश्रियं । निर्धेतकल्मषं वीरं वक्ष्ये तत्त्वार्थवार्तिकं ॥ १ ॥ पधेनामुना तत्त्वार्थवार्तिकाभिधया व्यश्रावि, तत्र कारणमिदं निर्णीयते श्रीमद्भट्टाकलंकविरचित- बार्तिकाणां झटितिप्रतिपत्तिद्योतकैः प्रमितैश्चाक्षरै दुष्प्रतिपाद्यतमस्य विषयस्य प्रतिपादनशैली सरलामनु- व्य समादाय च नामैकदेशपक्षं भक्तिस्रोतोंऽतःपतिततया केनापि विदुषा भवेत्प्रदत्तं वार्तिकाणां भावस्फोरणाय राजवार्तिकमिति तदीयं नाम । मोक्षशास्त्रस्य प्रस्फुटतत्त्वार्थप्रतिपादकत्वात् तत्त्वार्थसूत्रनाम्नापि जागर्ति विश्रुतिः । तस्योपरिष्टादेध तिकस्यास्य विरचितत्वात्, वार्तिकमिदं मान्यस्य विज्ञायीति प्रस्फुटप्रतिपत्तये च, देवस्तु तत्त्वार्थवार्तिकनाना कामिमां व्याजहार । ततो ग्रंथनामनि मा कश्चित्संशयिष्टेयस्माभिस्तदीयं नाम तत्त्वार्थराजवार्तिकमिति बुदबोधि । अस्यैव वार्तिकस्य तत्त्वार्थवार्तिकालंकारः, राजवार्तिकालंकारश्चेति द्वे नामनी अपि स्तः तत्त्वस्वरूपस्य परमनिश्रेसज्ञानोपयोगित्वाच्छास्नेऽस्मिन् प्रामुख्येन मोक्षस्वरूपमेव भगवान् व्यवै- त् । तत्र यद्यपि केचित् सुप्रतिभाः षड्रिंशतितत्त्वानि ब्याजद्दुः, अन्ये च सप्ततत्त्वानि षट्तत्त्वानि अपरे षडधिकशतत्त्वानि, एकं तत्त्वं च परे । किंत्वार्हतनये मूले जीवाजीवेतितत्त्वद्वययेवोच्यमाने, सवबंधयोः संसारोत्पत्तिप्रधानहेतुत्वेन संवरनिर्जरयोश्च परमनिश्रेयसपरमकारणत्वेन जौवाजीवानवबंध निर्जरामोक्षेतितत्त्वसप्तकं समुपवर्णितं, पराभिमततत्त्वानामत्रैवांतर्भावविभावनात् तथा च सूत्रितं- जीवाजीवासवबंधसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वं ॥४॥ नच तत्त्वस्वरूपस्य परमनिश्रेयसज्ञानोपयोगित्वमसिद्धं सर्वैर्मोक्षाभ्युपगंतृभिस्तत्त्वानां साक्षात्परंपर- वा तत्कारणत्वेनोल्लेखात् तद्यथा- धर्मविशेषप्रसूतद्रव्य गुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां साधर्म्यवैधाभ्यां तत्वज्ञानानिःश्रेसाधिगम इति काणादाः प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टांतसिद्धांतावयवतर्क- निर्णयवादजल्पवितंडाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्वज्ञानानिःश्रेय साधिगम इति गौतमीयाः प्रकृतिपुरुषविवेको मोक्ष इति कापिलाः । 'आनंदं ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षेऽभिव्यज्यते' इत्यागमप्रामाण्यात् आनंदरूपो मोक्ष इति वेदांतिनः । एवमन्येऽप्यास्तिकंमन्याः तत्त्वस्वरूपस्य परमनि- Pune ·। [ २ ] श्रेयसज्ञानानुकूलत्वमभिमन्यते । आईता अपि क्षायिकसम्यग्दर्शनादिस्वस्वभावाभिव्यक्तिमाक्षइस्याभमन्य माना मोक्षकारणत्वेन तत्त्वस्वरूपं समुल्लिखंति ततश्च तत्त्वस्वरूपाच्यावश्यं प्रतिपाद्यत्वेन शास्त्रेऽस्मिन् तत्व स्वरूपोपवर्णनं नापार्थकं । आईतनये 'सन्मानं तत्वमिति' तत्त्वलक्षणं न्यदर्शि, सच्च उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकं उत्पादव्ययज्य- व्ययुक्तं सदित्यनुशासनात् । नचैतल्लक्षणमव्यापि लक्ष्यमात्रे सत्त्वात् । नाप्यतिव्याप्तं अलक्ष्यवृत्तित्वाभावात् नाप्यसंभवि, अवाधबोधतया लक्ष्ये सत्त्वात् अत्र कश्चित्- नन्वस्तु घटकटादीनामुत्पादविनाशशालित्वं न त्वात्मनः नित्यस्वाद्विमुत्त्वाचं कालादिवत्, यद्यात्मन उत्पादविनाशशालित्वं स्यान्नान्यत्र कालाकाशादौ दंडवारितं स्यान्न घटादिवदात्मनोऽपि तत्रितयसंगत- त्यात् कालाकाशस्य च पक्षांतर्भावविभावनात् तथाहि- यथा घटोत्पत्तौ प्राच्यस्य मृत्तिकायाः पर्यायरूपस्य पिंडस्य विनाशः, घटपर्यायस्य च समुत्पादः मृत्तिकायाः पर्यायद्वयेऽपि तदवस्थत्वात् ध्रुवता तथा पर्यायपर्यायिणोऽभेदात् पर्यायनाशे द्रव्यनाशस्यापि सभवात् आत्मनोऽपि पूर्वपर्यायेण विनाश उत्तरपर्यायेण प्रादुर्भावः, आत्मत्वेन ध्रुवता । एवं कालाकाशा- दिष्वपि, पूर्वोत्तरपर्याययोर्विनाशोत्पादाभ्यां-उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वस्यानिवार्यत्वात् । एवं सुवर्णपर्यायेषु कटकादिषु पयःपर्यायेषु दध्यादिषु चोत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वं परिभावनीयं । एनमेव भावं पुरस्कृत्य समुपवर्णयांचक्रिरे भगवत्समंतभद्रस्वामिनः । घटमौलिसुवर्णार्थी नाशोत्पादस्थितिष्वयं । शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं जनो याति सहेतुकं ।। पयोव्रतो न दध्यत्ति न पयोत्ति दधिनतः । भगोरसवतं नोभे तस्मात्तत्वं त्रयात्मकं ।। ततश्च द्रव्यार्थिकनयमवलंव्य द्रव्यस्य विनाशाभावात् पर्यायार्थिकनयमवलंब्य पर्यायाणां विनाशो- त्पादात्कथंचिन्नित्यानित्यत्वमनुसंधेयमात्मनः, कूटस्थानित्यत्वे, अर्थक्रियाया अभावात् । अर्थक्रियायाश्चाभावे तत्त्वस्यापि व्याहन्यमानत्वात् । विभुत्वं च परपरिकल्पितमात्मनो नो युक्तियुक्तमवतिष्ठते प्रत्यक्षादिप्रमाणवाधात् शरीरावच्छिन्नात्म- न एवाहप्रत्ययविषयत्वेन तदितरत्रात्मनोऽननुभवात् । न च यद्यन्मध्यमपरिमाणवत्तत्तत्कृतकं यथा घटादीति व्याप्त्या घटादिवदात्मनोऽनित्यत्वापत्तिः । तथाविधायां व्याप्ती प्रमाणाभाभात् घटादीनामपि सर्वथाऽनित्य- वानभ्युपगमेनात्मयदेव कथंचिन्नित्यत्वानित्यत्वस्वीकाराद् दृष्टांतस्यानुकूलखात् । दूषणमिदं सर्वथा नित्यत्ववा- दिन एवाधिक्षिपति नास्मान् । एतेन संकोचविकाशशालित्वाद्य आत्मनि वस्त्रादिवदनित्यत्वैकांतदूषणमची- क्लपत् तदपि निरस्तं वस्त्रेऽपि कथंचिन्नित्यत्वानित्यत्वव्यवस्थानानिदर्शनस्यानुकूलत्वात् । नन्वस्त्वात्मनो मध्यमपरिमाणवत्त्वं न नो क्षतिः परं नित्यत्वानित्यत्वादिविरुद्धधर्माधिकरणः स इति तु न युक्तमुत्पश्याम: न हि रजन्यहनी पुंस्त्वस्त्रीत्वे च युगदेकत्र समवस्थिते दृश्येते ! न एकत्र वस्तुनि नित्यत्वानित्यत्वादिधर्माणामपेक्षया विद्यमानत्वे दोषाभावात् । न वयमभ्यनुजानीमहे यदपेक्षया नित्यत्वं सदपेक्षयैवानिस्यत्यं, किं तु द्रव्यार्थिकनयापेक्षया नित्यत्वं पर्यायार्थिकनयापेक्षया चामित्यत्वं । यथा एक एव पुमान् पुत्रापेक्षया पिता पित्रपेक्षया पुत्रः, भागिनेयापेक्षया मातुल:, मातुलापेक्षया भागिनय इति । नचै- कत्र पुत्रत्वभागिनेयत्वादिधर्माणामुपलंभादविरुद्धत्वमेवेति वाच्यं । अपेक्षासराणिशरणत्वेनैव तत्राविरुद्ध- वप्रतिभासया नित्यत्वादावपि तथानभ्युपगमे नरपतिनिदेशाभावात् । एवं च एकत्रैव घटे परत्वापरत्वजा- तिमत्त्वमपि तार्किकोपकल्पिलमापनीपधते नान्यथा अपेक्षानभ्युपगमे तत्रापि प्रोक्तदूषणानुषंगात् । तथा १ तिरोभावः। २ आविर्भावः ।

·[ ३ । MIND एकस्मिन्नेव वृक्षेऽपेक्षामवलंब्य विरुद्धानामपि कर्तृत्वादिधर्माणां समावेशो दृश्यते तद्यथा-वृक्षस्तिष्ठतीत्यत्र वृक्षस्य पारतंत्र्याभावात् कर्तृत्व । वृक्षं पश्यतीत्यत्र दर्शनेनाप्तुमिष्यमाणतमत्वात्कर्मत्वं । वृक्षण चद्रमसं विबो- घयतीत्यत्र ज्ञापकस्य साधकतमत्वाद् वृक्षस्य करणत्वं । वृक्षायोदकमासिंचतीत्यासिच्यमानेनोदकेन वृक्षामभि श्रेतीति संप्रदानं । वृक्षात्पर्ण पततीति ध्रुवमपायेऽपादानमित्यपादानं । वृक्षे वयांसीत्याधारोऽधिकरणमिति । एवमात्मन्यपि, यदोपलब्धिविषयस्तदात्मा प्रमेयं यदा चोपलब्धिसाधनं तदा प्रमाणमिति प्रमेयत्वप्रमाणत्वे- तिविरुद्धधर्मसमावेशो नापेक्षामादाय विरुध्यते । एवं चापेक्षाश्रयणे। प्रमेयता च तुलाप्रामाण्यवदिति, आक्ष- पिदिक शास्त्रमपि संगच्छेत नान्यथा ततश्च वस्तुना याथात्म्यपरिपालनाय नियतमपेक्षा समादेया- यञ्च निदर्शनं दर्शितं रजन्यहनी स्त्रीत्वपुंस्त्वे. इति तदपि न नो विरुद्धं रजन्यहोरप्येकस्यैवाधिकरणस्य सत्वात् मेर्वव्यवहितसौरप्रकाशविलक्षणसंयोगो वासरः । तदभावश्च रजनी तयोश्चैक एवाधारः । स्त्रीत्वपुंस्ने अप्येकाधिकरणे विसृष्टपुंस्त्वपर्यायस्यात्मन एवाशुभोदयान्मृतस्य स्त्रीत्वपर्यायेण परिणतत्वात् । तथा चाभ्युपगम्यमानायामपेक्षायां- स्थानित्य आत्मा १ स्यादनित्यः २ स्यान्नित्यश्चानित्यश्च ३ स्यादवक्तव्यः ४ स्यादस्ति चावक्तव्यः ५ स्यान्नास्ति चावक्तव्यः ६ स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति, नित्यत्वानित्यत्वधर्ममवलंब्य सप्तभंग्यपि समवतिष्ठते एवमास्तिवनास्तित्वादिषु प्रत्येकस्येयं सप्तभंगी योजनीया ततश्च सिद्ध्यतीदं, कथंचिन्नित्योह. विभुश्चात्मा । अत्राह ननु प्रतिपादितेयं सप्तभंगी न युक्तियुक्ता संशयादीनामधिकरणत्वेनाप्रामाण्यात् तद्यथा- आत्मा केन स्वरूपेण नित्यः केन चानित्य: १ इति संशयः। यत्रानित्यत्वं तत्र नित्यत्वस्य विरो- छो पत्र चानित्यत्वं तत्र नित्यत्वस्य विरोध इति विरोधः २ तथा नित्यत्वस्याधिकरणं द्रव्यमनित्यत्वस्य चा- धारः पर्याया इति वैयधिकरण्यं । तथैकांतेन नित्यात्मकत्वेऽनित्यत्वाभावः, अनित्यात्मकत्वे च नित्यत्वाभाव इत्युभयदोषः। तथा बेन स्वभावेनात्मनोनित्यत्वं तेनैवानित्यत्वप्रसंगः येन चानित्यत्वं तेन नित्यत्वमपीति संकरप्रसंगः ६ तथा येन खभावेनानित्यत्वं तेन नित्यत्वमपि प्राप्नोति येन च नित्यत्वं तेनानित्यत्वमपीति व्यतिकरः ७ तथा येन रूपेण कथंचिन्नित्यत्वं तेन कथंचिदनित्यत्वमपि येन च कथंचिदनित्यत्वं तेन कथंचिन्नित्यत्वमपीयनवस्था ८ इति न, अनक्बोधात् तथाहि- संशयो हि-एकवस्तुविशेष्यकविरुद्धनानाधर्मप्रकारकं ज्ञानं सच सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षा- द्विशेषस्मृतेश्च जायते यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेल्यत्रो तामात्रं सामान्यप्रत्यक्षं । विशेषाप्रत्यक्षं च स्थाणुगतानां बक्रकोटरपतत्रिनीड़ादीना, शिरःपाण्यादीनां च पुरुषाधिकरणानां । उभयगतानां च वक्रकोटरशिरःपाण्या- दीनां स्मरणमिति तत्र संशयः । न बनेकांतवादे संशयावकाशः स्वरूपपररूपादीनां नित्यत्वानित्यत्वादि- धर्माणां प्रत्यर्थमुपलंभाद्विशेषोपलब्धेरप्रतिहतत्वात् । नाप्यनेकांतवादे विरोधगतिः विरोधस्यानुपलभसाथ्य- स्वात् । न हि यदा स्वरूपेण वस्तुनि नित्यत्वमुपलभ्यते तदैव पररूपेण तदनित्यत्वानुपलंभः । एकस्मिन्नेव काले स्वरूपादिभिः सत्त्वस्येव पररूपादिभिरसत्त्वस्यापि विद्यमानत्वात् । किंच वध्यघातक-सहानवस्थान- प्रतिवध्यप्रतिबंधकरूपेण त्रिविधो विरोधः तत्र नाद्यः स चैकत्रैकदा विद्यमानयोः संयोगे सति भवति यथा मयूरोरगयोः, अनलसलिलयोश्च । नचैकत्रैकदा नित्यत्वानित्यत्वादीनां समम्युपगम्यते सत्ता प्रतिवादिना । अभ्युपगम्यमानायां त्वेकत्र वृत्तौ नित्यत्वानित्यत्वादीनां तुल्यवलत्वान्न तत्र विरोधाक्काशः । नापि द्वितीयः एकत्र मातुलिंगे श्यामतापीतते इव एकाधिकरणे कालभेदेन वर्तमानानां तदभ्युपगमात् । न चैकत्र नित्यत्वा- नित्यत्वे कालभेदेन वर्तेते विवक्षयां युगपदेवाम्युपगमात् । नापि तृतीयः-यथा शीतांशुमण्युपस्थितौ दाहा- भावाहाहप्रतिबंधको माणि वमस्तित्वसत्त्वे नस्तित्वाभावान्नास्तित्वप्रतिबंधको भवितुमर्हस्तिस्तित्वं ततो १ विभिन्नाधिकरणवृत्तित्वं । २ सर्वेषां युगयत्प्राप्तिः संकरः । ३ परस्परविषयगमनं व्यतिकरः । ४ अप्रमाणिकपदार्थपरंपरावीरकल्पनाविश्रांत्य भावः ।

·NAME [ ४ ] - । मात्र कसमस्यापि विरोधस्यावकाशः । नापि वैयधिकरण्य अवाधबोधे नित्य त्यानित्यत्वयोरेकाधिकरणतया प्रतीयमानत्वात् । नाप्युभयदोषः भेदाभेदयोरन्योन्यनिरपेक्षयोराहतमतेऽनभ्युपगमात् । नापि सकरव्यतिकरौ मेचकरत्नादिवत् वस्तुनि नित्यत्वानित्यत्वयोः प्रतीयमानत्वात् । नाप्यनवस्था अनंतधर्मात्मकस्य वस्तुनः स्वयं प्रमाणप्रतिपन्नत्वेनाभ्युपगमेनाप्रामाणिकपदार्थपंरपरापरिकल्पनाविरहात् । ततश्चाहतं जीवतत्त्वं निरवद्य- मभ्युपगंतव्यं । तच जीवतत्त्वं-आ अध्यायचतुष्टयादवगंतव्यं । तदनंतरं पंचमेध्यायेऽजीवतत्त्वनिरूपणं- तच्च धर्माधर्माकाशपुद्गलकालभेदात्पंचविधं तत्र मत्स्यानां सलिलवत् नेत्रांधानां वंशयाष्टिवद्वा जीवपुद्गलानां गमनसहकारी धर्मः । पांथानां छायावत् जीवपुद्गलानां स्थितिसहायकोऽधर्मः । सर्वद्रव्याणामवकाश- दानसहकारि गगनं । रूपरसादिधर्मवान् पुद्गलः । सर्वद्रव्याणां वर्तनादिहेतुः कालः इति । तत उत्तरं षष्ठसप्त माध्याययोरास्त्रवस्वरूपनिरूपणं येन परिणामेन कर्मास्रवति स आस्रवः” सोऽपि द्रव्यास्रवभावास्रवभेदेन द्विविधः । अष्टमाध्याये बंधस्वरूपप्रतिपादन सच "कर्मात्मनोरन्योन्यप्रदेशसंश्लेषात्मकः" सोपि प्रकृत्यादिभेदेन चतुर्विधः । नवमेऽधिकारे संवरनिर्जरयोवर्णन तत्र-आस्त्रवनिरोधः संवरः एकदेशकर्म- संक्षयलक्षणा निर्जरा । दशमे मोक्षस्वरूपाख्यानं सच कृत्स्रकर्मविप्रमोक्षात्मक इति कृतेयं दिग्दृष्टीराज- वार्तिकसमुपवर्णितविषयाणां । सर्वेषामनवद्यस्वरूपं तु तत्त्वानां ग्रंथस्य पौर्वापर्यसमालोचनत एव विभो- त्स्यते लब्धवर्णपाठकपरिकरः ततः समाशास्महे न मोघीभविष्यति कृतेयं नम्रशिरसा समभ्यर्थना विदुषां पुरस्ताद्विलोकयितुं पौर्वाप-शमेतस्यानवद्यग्रंथस्य । ग्रंथसारस्यैतस्य संपादनसमये समभुनजमहं शुद्धग्रंथसाहाय्याभावात् गरीयांसं तापं । अत्र ग्रंथाभावात् मुद्रणयंत्रालयपुस्तिकाऽपि ( प्रेसकापी ) सिद्धांतपाठशालामोरेनाध्यापकपदविभूषितैः एतत्संपादकपदालं- कृतैश्व सुहृद्वरैः सिद्धांतशस्त्रिभिः श्रीमक्खनलालहोदयैः प्रेषिता तत्रापि प्रतिमूर्तिद्वयमासीद्रजवार्तिकस्य तच कथंचिच्छुद्धं ततश्च जातमत्र वहुत्र परिस्खलनं । परंतु महता कष्टेन पुस्तकांतरभ्यः प्रकाशितमवसाने शुद्ध्य शुद्धिपत्रं ततस्तदवलोक्य भवेयुः पठनपाठनप्रवणा विद्वांस इति विनतशिरोभ्यर्थनं । केवलया मुद्रणयंत्रालयपुस्तिकया यदा दुःशशाकाहं संपादयितुं वार्तिकमदस्तदा कृतायां प्रार्थनायां प्रेषिता प्रतिमूर्तिरेका बिजयनगर (विजनौर). वास्तव्यैर्विद्वद्वरश्रीबद्रीप्रसादजीमहोदयः तत्साहाप्यावहषु स्थलेषु संपादनसाहाय्यमभूत् ततोऽस्म्यहमनुग्रहामत्रं प्रोक्तमहानुभावानां । मोरेनासिद्धांतावद्यालयस्थछात्रैः प्रियभ्रातृपंडितपन्नालालसोनिमहादयैः राजवार्तिकपठनसमये परिश्रम्य संकलय्य बहूनि स्खलितानि प्रेषितान्यस्मत्पार्श्वे ततो मन्यामहे वयं परमसौहार्द तेषां । श्रीयुतजैनहितैषिसंपादयितृभिः पं. श्रीनाथूरामप्रेमिभिः स्वकीये जैनहितैषिपत्रे प्रकाशितं श्री मद्भट्टाकलंकजीवनचरितमत्र केषुचित्स्थलेषु समवलंध्य विलिखितं ततोऽस्म्यहमुपकार्यस्तेषां । ne विदुषामनुचरः- श्रीगजाधरलाल जैनः ·परिचितिः श्रीमद्भट्टाकलंकस्य । सुभावितमेतत्प्रत्यक्षतया यःकिल युनक्ति नामात्मनीनजीवनस्य निरर्थकमपि तात्कालिकं कतममंशं यदा परार्थ, लभते सोऽपि नियतममानसन्मानामत्रतां भुवि निरवच्छिन्नं, तदा यो जन्मत एव-आपात- रमणीयमपि किंपाकफलकल्पं वैषयिकसुखमुपेक्षमाणः, अनभिदधानश्च जननीरमणीप्रभृतितः समभ्य- तमस्यापि विग्रहस्य विलेपनादिसंस्करणं निदीनजनपरिकरनिरवग्रहोपग्रहमनाः, स कियान् समादरणीयः स्यादिति समभिधानं-अपारपारावारीणावसानीनभूरुहराजिकुसुमसौरभव्यावर्णनमिव दुर्घट सुचतुरचतोनिकर! अद्य समुटुंजामहे नाम तथाविधमहात्मनीनमेव किमपि चाक्षुषप्रत्यक्षागोचरत्वे- ऽपि श्रुत्यैव तत्साक्षादर्शनमिव परमतोषकरं समुल्लेखयितुं । समुल्लेखयिष्यमाणोयं महात्मा न केवलं पीयूषा- यमाणात्मवाणीपरिकरणैव समयुगीनाञ्जनान् तुतोष परं गायनयंत्रचूडिकाविव स्वानघवचनानि तालपत्रादिषु संक्रम्य आ अवसर्पिणीकालं भववर्तिनः प्राणिनः समाहादयांचकारेति परमतोषस्थानं । यद्यपि समजनिषत नैके सूरयो दिगंबरजैनसमाजे तथापि तर्कादिविविधविषयासाधारणवैदुष्यपरिपूर्ण प्रतिभत्वात्स्वामिसमंतभद्रस्वामिनोनन्यसाधारणा प्रख्यातिर्जगति विराजते । संतुष्टुवुश्च गुणगरिमाणमिमं प्रभुमेनेके सूरयो भिन्नभिभागमप्रणेतारः । तद्यथा- नमः समंतभंद्राय महते कविवेधसे यहचोबज्रपातेन निर्भिन्नाः कुमताद्रयः । कवीनां गमकानां च वादिनां वाग्मिनामपि यशः सामंतभद्रीयं मूर्ध्नि चूडामणीयते ॥ अमोघवर्षगुरुः, महापुराणकर्ता भगवजिनसेनाचार्य: सरस्वतीस्वैरविहारभूमयः समंतभद्रप्रमुखा मुनीश्वराः । जयंति वागबज्रनिपातपाटितप्रतीपराद्धांतमहीध्रकोटयः ॥ महाकावश्रीवादभिासिंहः लक्ष्मीभृत्परमं निरुक्तिनिरतं निर्वाणसौख्यप्रदं कुज्ञानातपवारणाय विधृतं छत्रं यथा भासुरं । सज्ज्ञानैर्नययुक्तिमौक्तिकरसैः संशोभमानं परं वंदे तद्धतकालदोषममलं सामंतभद्रं मतं ।। श्रीवसुनंदिसैद्धांतिकचक्रवर्ती समंतभद्रादिकवींद्रभास्वतां स्फुरंति यत्रामलसूक्तिरश्मयः । ब्रजति खद्योतवदेव हास्यता न तत्र किं ज्ञानलवोद्धता जनाः ॥ श्रीशुभचंद्राचार्यः गुणान्विता निर्मलवृत्तमौक्तिका नरोत्तमैः कंठविभूषणीकृताः । न हारयष्टिः परमेव दुर्लभाः समंतभद्रादिभवा च भारती ॥ महाकविश्रीवीरनंदी परंतु श्रीसमंतभद्रभगवतोऽनंतरं विधातुः किलैतेद्ग्रंथरत्नस्य श्रीमद्भट्टाकलंकस्यैव समवर्तिष्ट भुवि गरीयसी विश्रुतिः । प्रस्मर्यते च सर्वतः प्राक् तस्यैव देवस्य नाम । न केवलं कृतिरेव तदीया तन्महत्व- जननी समजनि किंतु स्वसामयिकविद्वत्सु तस्य प्रवलदिग्विजयित्वात् तादात्विकाहतधर्मततिस्तज्जीवना- महती प्रभाववती सती व्यद्योतिष्ट । तदा-आर्हतपथानुवर्तिषु नूतनजीवनसमारंभः प्रादुरभूत । तस्यैवायं जीवनप्रभावो यत्--माणिक्यनंदि-प्रभाचंद-विद्यानंद--व दिसिंह-कुमारसेनप्रभृतयोऽने- के सूरयः कर्णाटकदेशे समुदपादिषत । विररक्षुश्च सुगतादिप्रखरपरवादिभ्यः पावनं जैनधर्म। भट्टाकलंक- देवस्य ग्रंथनिर्माणवैदुष्यतोऽपि वाग्मित्वे वक्तृत्वे वादित्वे च प्रवला प्रख्यातिरजायत । तदीया वक्तृत्वशक्तिः सभामोहनशक्तिश्च तदानीमुपमीयतेस्म । महाकविश्रीवादिराजप्रशंसायां- IND PICS anilionki ·[ २ ] सदसि यदकलंकः कीर्तने धर्मकीर्तिः वचसि सुरपुराधा न्यायवादेऽभपादः । इति समयगुरूणामेकतः संगताना प्रतिनिधिरिव देवो राजत वादिराजः ॥ अमुना पद्येन श्रीद्भट्टदेवेन समुपमितो वादिराजः कविः । विद्वत्सु विश्रुतत्वादेव:-भट्टाकंलकाभिधया व्यश्रौषीत् । तदात्वे भट्ट इत्युपाधिरेवासीत् । कैवायुपाधिरपि तमभूषयत् । कवीत्युपाधिस्तदा महनीयः समादर- गीयश्चोपाधिरासीत्-तदैतत्प्राप्तौ प्रसिद्धोत्तमलेखकानामेव भाम्यं जागर्तिस्म । लघुसमंतभद्रविद्यानंदाभ्यां च महात्मायं सकलतार्किकचूडामणिविशेषणेनास्मारि । अकलंकचंद्रोऽपि तन्नामासीन् । केचिद्वदंति-भट्टाकलंकः-जिनदासाभिधजैनब्राह्मणस्य जिनमतीब्राह्मण्याः समुत्पन्नः पुत्र आसीत्। केचिच पद्मावत्या लब्धजन्मा पुरुषोत्तममंत्रिणः पुत्र आसीदिति ब्रुवते । परंतु कथाप्रसारकैः देवस्य मातापित- नामानि कल्पनागोचरीभूतानि विश्चीयते । तस्य राजपुत्रत्वात् । स्वविरचितेऽस्मिन् राजवर्तिकप्रथे प्रथमाध्यायस्य। जीयाच्चिरमकलंकब्रह्मा लघुहव्वनृपतिवरतनयः । अनवरतनिखिलविद्वज्जननुतविद्यः प्रशस्तजनहृयः ॥११॥ अंत्येनामुना पद्येन देवः स्वयमात्मानं लघुहव्वनृपतिजन्मानं समभ्यधत्त । नैहत्यसंशयस्यापि कस्य- चिदवकाशः। देवस्य जन्मभूमिः कासीदिव्यानिर्णीतविषय एव सर्वथा । आराधनाकथाकोषका जन्मभूमिस्त- दीया मान्यखेटनगरो न्यदर्शि । परं न तद्युक्तियुक्तं मान्यखेटनगरीयनरपतीनां शृंखलाबद्धनामावस्यां कधि- दपि लघुहव्वनृपतेरनुल्लेखात् । संभाव्यमेतन्मान्यखेटं परतो भवेत्कश्चिन्मांडलिकराजा लघुहव्वः । देवः खलु समाजगामैकदा नरपतिसाहसतुंगस्य (शुभतुंगस्य वा) राजधान्यां मान्यखेटे, इति समुपलभ्यते समुल्लेखः । अनुमानमिदं तमेव समुल्लेखं समाश्रित्य आराधनाकथाकोषकृता भवेत् प्रदर्शितं मान्यखेट इति जन्मस्थानं देवस्य । कथाकोषकारः राजपुत्रमपीमं नो व्यज्ञासीत् ततः संभवोयं मंत्रिपुत्रमेव देवं विज्ञाय तदीयं मान्य- खेट इति जन्मस्थानं तेन विलिखितं भवेत् । राजावलीकथे ग्रंथे देवस्य जन्मस्थानं कांची (कांजीवरं) अवाबोधि । भवेत्तदेव समंजसमिति संभावना । 'राजावलीकथे' इति नामधेयः कन्नडभाषायां कश्चिद्ग्रंथः। प्रथेऽस्मिन्नतिहासिककथानामेव समुल्लेखः । खीष्टकोनविंशतितम (१९) शताब्दस्य प्रारंभे व्यरचि चायं ग्रंथो देवचंद्रकविना कस्य चिन्मैसूरराजवंशीय देवीरंभनामकरमण्यर्थ । एनमेव प्रथं समवलंब्य राइलमहोदयेन-अकलंकदेवः सुधापुरे देशीयगणस्या- चार्यपदे संप्रतितस्थौ । सुधापुरस्थानं च उत्तरकनारायां विद्यते-अद्यत्वऽपि तत्र सोड इति संजया विश्रुतो नगर एव प्राचीनं सुधापुरमिति, स्वरचिते इन्स्क्रिपशन्स एट श्रवणवेलगोलामिधे पुस्तके व्यलेखि । तेनैव राइसमहोदयेन विलरानमहोदयविरचित-मेकेंजीक्लेकशनपुस्तकीयप्रस्तावनां समाधार्येदमपि व्यदीपि-पोनतगनगरस्य वौद्धमहाविद्यालये देवः शिक्षामादत्तवान् स्थानमिदं च टिवटूरनिकटस्थं श्रूयते । यानि यान्याख्यानान्युपलभ्यते देवषिषयाणि तैरिदमेव विस्तार्यते भट्टाकलंकदेवः जन्मत एव ब्रह्मचर्य समाराधितवान् । प्राप्तविद्यश्च दिगंवराचार्योपाधिना चकमे। विद्याप्राप्तिकाले च स गरीयस्यो यातना बुभोज । कास्मिंश्चिद्वौद्धमहाविद्यालये ताथागतागममध्यगीष्ट । समभूच्च नंदिसंघाचार्यः । उपरिष्टाद्यद्देवचंद्रेण देशी- 1 Vide IDs No 39 Nagat taiuy by Mr. Rice. २ डा. भांडारकरस्य १८८३-८४ तमसंवत्सरलिखितग्रंथसूचीषु १२२ तमे पूरे कविशब्दस्य परिभाषा दर्शनीया। न्यायमुकुचंद्रादयप्रणेता भट्टारकप्रभाचंद्रोऽपि कस्यचिदपि काव्यग्रंथस्याप्रणीतत्वेऽपि कवीत्युपाधिना विभूषित आसीत् । ३ भधारकोऽपि कश्चिदकलंकनाना भुवि समुपलब्धवान् विश्रुति ।

·। [ ३ ] यगणाचार्यत्वेन समभिदधे देवः, भवेदनुमानतः स देवसंघांतःपात्येव गणः । परं न तत्र किमपि परिचायक बलयद्गमकं यतो नाविर्भावयामास देवः क्वापि संघमात्मनीनं । गुरुमपि स्वीयं नोल्लेखयांचकार कापि, विदूर आस्तां तदीयगुरुपरंपरोल्लेखः । कविवरमंगराजेन १३५५ तमशकाब्दे विलिखितः कश्चिच्छिला लेखः, तमवलंब्य विज्ञायते नंदिसंघप्रभृतयश्चत्वारः संघा देवस्य पश्चादेव प्रादुरभाविषत । अकलंकदेवा- प्राक्कालवर्तिनः-भवगत्याराधना - पद्मपुराण-समंतभद्रकृतजिनशतकप्रभृतयो ये ग्रंथा संप्रति समुप- लभ्यते तेषु, तथा देवसमकालीनविभुविद्यानंद-प्रभाचंद-माणिक्यनंदिप्रभृतिविरचितग्रंथेष्वपि न कापिण संघचतुष्टयमिदमुपवर्णितं ततो देवकालीनो न कतमोऽपि तेषु संघः समजनिष्ट । अकलंकदेवश्च न तदात्वे कस्य चित्संघस्याचार्यः समभूत्किंतु समस्तदिगंबरजैनसंघस्याचार्य इति मंगराजकविवचनं सर्वथा सुप्रतीत मेवाभाति । परमेवंविधमपि कविवरमंगराजकथनं बलवत्प्रमाणनि पुरस्कृत्य सर्वथा परीक्षणीयमेव यतः श्रुतावतारकथायां-भट्टदेवाद्वहलकालपूर्व विक्रमप्रथमशताब्दिसमभ्यर्ण, आचार्यः श्रीमदर्शवलिः संघच. तुष्टयमिदं संस्थापयांचकारेति तद्विरोधी समुल्लेखोऽध्यास्ते । अन्यत्रापि वर्ति समुल्लेखोयमिति । भट्टदेवः प्रखरतार्किकचूडामणिर्दार्शनिकचूडामणिश्चासीत् । स हि अनन्यजेयात्मनीनवैदुष्यपाटवेन प्रवलबौद्धवादिनः पराभूय जैनधर्म प्रत्यतिष्टपदिति तदीयप्रवलकार्य समचीकरत्तदीयां भुवि गरीयसी विश्रुति । अभूत्कदाचिद्देवस्य विवादो नरपतिहिमशीतलपरिषदि । हिमशीतलश्च पल्लववंशीयनरपतिरासीत् राजधानी च तदीया कांच्यां सच वौद्धोऽजायतेत्यत्र न कश्चित्संशयावकाशः । देवेन समं वादो दिवससप्त कमभूदिति केषां चिन्मतं । आराधनाकथाकारश्च षण्मासपर्यंतमभूदित्याह परं नात्र संशीतिः सर्वजनचेतस्सु तदा जैनधर्मस्य गरीयान् प्रभावः प्रापप्तत् । हिमशीतलनृपनिदेशेन च प्रायः सर्वे बौद्धा सीलोनदशयिकौंडी नगरं निरूसुः । वौद्धाः कौंडीनगरं निवासिता इति समुल्लेखो विलसनमहोदयैरपि कृतः । वर्तते च वौद्धैः सह वादस्य जिनधर्मविजयस्य च समुल्लेखः श्रवणवेलगोलाप्रशस्तावित्थं । तारा येन विनिर्जिता घटकुटीगूढावतारा समं बौद्धोधृतपीडपीडितकुदृग्देवार्थसेवांजलिः । प्रायश्चित्तमिवांघ्रिवारिजरजःस्नानं च यस्याचर होषाणां सुगतः स कस्य विषयो देवाकलंकः कृती॥ चूणिः-यस्येदमात्मनोऽनन्यसामान्यनिरवद्यविभवोपवर्णनमादयते- राजन् साहसतुंग ! संति वहवः श्वेतातपत्रा नृपाः किंतु त्वत्सदृशो रणे विजयिनस्त्यागोन्नता दुर्लभाः । तद्वत्संति बुधा न संति कवयो वागीश्वरा वाग्मिनो नानाशास्त्रविचारचातुरधियः काले कलौ मद्विधाः ॥ राजन् सर्वारिदर्पप्रविदलनपटुस्त्वं यथात्र प्रसिद्ध- स्तद्वख्यातोहमस्यां भुवि निखिलमदोत्पाटने पंडितानां । १ सतः परं शास्त्रविदा मुनीनामप्रेसरोभूदकलंकदेवः । मिथ्यांधकारस्थगिताखिलार्थाः प्रकाशिता यस्य वचोमयूखैः ॥ १८ ॥ तस्मिन् गते वर्गभुवं महर्षों दिवःपतिं नर्तुमिव प्रकृष्टां । तदन्वयोद्भतमुनीश्वराणां वभूवुरित्थं भुवि संघ भेदाः ॥ १९ ॥ स योगिसंघश्चतुरः प्रभेदानासाद्य भूयानविरुद्धवृत्तान् । यमावयं श्रीभगवाजिनेंद्रश्चतुर्मुखानीव मिथः समानि ॥ २०॥ देवनंदिसिंहसेनसंघभेदवर्तिनां देशभेदतः प्रबोधभाजिदेवयोगिनां । वृत्ततः समस्ततो विरुद्धधर्मसेविना मध्यतः प्रसिद्ध एव नंदिसंघ इत्यभूत् ॥ ३१ ॥ ABRAHA ·[ ४ ] नो चेदेषोहमेते तव सदसि सदा संति संतो महांतो वक्तुं यस्यास्ति शक्तिः स वदतु विदिताशेषशास्रो यदि स्यात् ।। माहंकारवशीकृतेन मनसा न दूषिणा केवलं नैरात्म्यं प्रतिपद्य नश्यति जने कारुण्यबुद्धया मया । राज्ञः श्रीहिमशीतलस्य सदसि प्रायो विदग्धात्मनो बौद्धौघान् सकलान्विजित्य सुगतः पादेन विस्फोटितः ।। समयविचारः। यद्यपि न क्वापि देवेन स्ववचनेन स्वसमयो विज्ञापितस्तथापि दृढतरैरनेकैः प्रमाणैः स कृतनिर्णयः- १ । उपरिष्टात्प्रतिपादितमल्लिषेणप्रशस्तिपद्यैः स्फुटमिदं निर्णायते यत्समुपतस्थौ कदाचिद्देवोऽकलंकः साहसतुंगनरपतिसदसि । साहसतुंगश्च राष्ट्रकुट ( राठोर ) वंशीय राजासीत् स च शुभतुंग-कृष्णराज नामभ्यामपि भुवि व्यत्रौसीत् । यदा समभूद्विनिर्माणं जिनसेनहरिवंशपुराणस्य ८४० तमे वैक्रमशताब्दे (७०९ शकशताब्दे) तदा नरपतिकृष्णराजात्मजः-इंद्रायुधो द्वितीयगोविंदो राज्यमचीकरत् ततोऽमु- नापि प्रमाणेन नियतं विज्ञायते. कृष्णराजस्यैतस्मात्प्राक् राज्यकाल आसीत् । अनेन कृष्णराजनरपतिना ८१० तमविक्रमसंवत्सरात् ८३८ तमसंवत्सरपर्यंतं राज्यं समपादीति डां. भांडारकरमहोदयैरपि स्वनिर्मित- दक्षिणेतिहासे प्रकटीकृतं ततोपि निःशल्यं निर्धार्यते देवः श्रीमदकलंकः ८१० तमसंवत्सरात् ८३२ तम- संवत्सरपर्यंते कस्मिंश्चित्काले भुब्यजीवीत् । २। हरिवंशपुराणो व्यरचि ८४० तमे वैक्रमसंवत्सरे श्रीमज्जिनसेनैः । तस्मिंश्च जिनसेनैः कुमारसेनः समुल्लिखितः । कुमारसेनसाहाय्यमासाद्य मामकीनोयं-अष्टसहध्यभिधो ग्रंथः प्राप वृद्धिमिति विद्यानंदि विभुरपि कुमारसेनं समुल्लिखितवान् । विद्यानंदविभुना च अष्टशतीभाष्यमधिकृत्य--अष्टसहस्री विरचिता तथाच प्रमाणेनामुनापि नियतं निश्चीयते भट्टाकलंकदेवः ८४०तमसंवत्सरात्प्रागेव समुदपद्यत हरिवंश- पुराणरचनाकाले न भवेत्तदस्तित्वमित्यत्रापि न चित्रं । ३ । अष्टसहस्रयां नैकत्र प्रसिद्धमीमांसककुमारिलभट्टविदुषो भट्टनाम्ना कृतः समुल्लेखः । भट्टसमयश्च ७५७ तमवैक्रमसंवत्सरात् ८१७ वैक्रमसंवत्सरपर्यंतं कृतनिर्णयः । अतश्च विभुवरविद्यानंदी भट्टसम- युगीनः किंचित्तत्समयानंतरोद्भवश्च भवेदित्यनवद्यं निर्णयः । भट्टाकलंकश्च विद्यानंदितः प्राक्कालीनस्ततश्च भट्टदेवास्तित्वसमयेन वैक्रमशताब्देश्चतुर्थपादो नवमशताब्देश्च प्रारंभश्चेति भवितव्यं । ४ । डा. सतीशचंद्रविद्याभूषणप्रभृतिभिर्विद्वद्भिश्च विद्वान् भट्टाकलंकदेवः ७५० तमे खीष्टान्दे, अर्थात् ८०७ तमविक्रमसंवत्सरसमभ्यर्णं वभूवेति निर्णीतं । ५। अत्र के. वी. पाठकमहोदयानामतिमसिद्धांतः ६७५-तमे शकाब्दे महाराष्ट्रकर्णाटकदेशयोः शासकः दंतिदुर्गाभिधः कश्चिदवनिपालः समजायत । तस्य च साहसतुंग इति विरुद आसीत् । तत्समयुगीनश्च बभूव भट्टाकलंकदेवः । राज्ञः श्रीदंतिदुर्गस्य पश्चात् शुभतुंगाभिरझ्यस्तपितृव्यो राज्यमचीकरत् । अस्यापि च साहस- तुंग इति विरुद आसीत् तत्समकालीनोऽपि देव आसीत् । ततश्च कथाकोषकृता 'देवः शुभतुंगसमयुगीनः समभूदिति प्रकटीकृतं यत् , तत्सर्वथा निरवद्यमेव पूर्वोक्तनरपतिद्वयस्यापि समये देवास्तित्वस्य निश्शंस्वयं सिद्धत्वादिति । देवसमकालीना विद्वांसोऽतेवासिनश्च श्रीमद्देवसमये भूयसां ननु जैनविदुषां भुवि गरीयान् संदोह आसीत्। यावंतः किल तदात्वे समजी- जनन् विद्वांसो-विशेतया तार्किकविद्वांसो न तावंतः समयांतरे । प्राचीनग्रंथानां शिलालेखानां च दर्श- नास् लादाात्विकानेकविदुषां नामानि समवतरंति दर्शनपथं । - ·[ ५ । कः प्रावतिष्ट श्रीमद्देवानां गुरुरित्यनिर्णीतविषय एव सर्वथा परं विज्ञापितमस्माभिःपुरा श्रीमत्पुष्पसेन- सूरिर्बभूव देवानां सतीर्थः सहपाठी वा श्रीमल्लिषेणप्रशस्तिप्रामाण्यात्-तद्यथा- श्रीपुष्पसेनमुनिरेव पदं महिम्नो देवः स यस्य समभूत्स भवान्सधर्मा । श्रीविभ्रमस्य भवनं ननु पद्ममेव पुष्पेषु मित्रमिह यस्य सहस्रधामा ॥१॥ अमुना पद्येन विबोध्यते श्रीपुष्पसेमसूरिर्गरीयान्विद्वान्, कश्चिज्जगत्यवातरदिति । माणिक्यनंदि-विद्यानंद-प्रभाचंद्राश्चेति त्रयोऽपि सूरयो भगवद्देवसमकालीना एव बभूवुः । स्वकर- विरचितन्यायकुमुदचंद्रोदयस्य प्रथमाध्याये श्रीमत्प्रभाचंद्रप्रभुस्तु 'श्रीमदकलंकगुरुचरणसमभ्यर्ण समस्त- विषयं बोधं प्राप, इति निम्नलिखितेन पद्येन प्रकटयामास तद्यथा- बोध: कोप्यसमः समस्तविषयं प्राप्याकलंकं पदं जातस्तेन समस्तवस्तुविषयं व्याख्यायते तत्पदं । किं न श्रीगणभृजिनद्रपदतः प्राप्तप्रभावः स्वयं व्याख्यात्यप्रतिमं वचो जिनपतेः सर्वात्मभाषामयं ॥१॥ प्रभुप्रभाचंद्रेण भगवान् माणिक्यनंद्यपि स्वविरचिते प्रमेयकमलमार्तडे समस्मारि तद्यथा- गुरुः श्रीनंदिमाणिक्यो नंदिताशेषसज्जनः । नंदताहुरितैकांतरजो जैनमतार्णवः ॥ १॥ माणिक्यनंदिनं नमस्कुर्वता प्रखरविदुषानंतवीर्येणापि प्रमेयरनमालावृत्तिप्रारंभे दर्शितमिदं- अकलंकवचोंऽभोधेरुद्दभ्रे येन धीमता। न्यायविद्यामृतं तस्मै नमो माणिक्यनंदिने अमुना प्रमाणेन निर्धार्यते भगवान् माणिक्यनंदी देवसमकालीन एव समभूत् । 'अकलंकचरण- सविधे निखिलविषयं बोधं प्राप्नुवमहमिति, प्रतिपादकेन भट्टारकप्रभाचंद्रेण भगवान माणिक्यनंदी गुरुत्वेन संस्मृतस्ततो माणिक्यनंदी देवात्प्राक् समुदपादीति नार्हामः प्रतिपादयितुं । प्रभाचंद्रेण प्रमेयकमलमार्तडे देवेन समं भगवान् विद्यानंदोऽपि समस्मारि ततो भगवान् विद्या- नंयपि देवसमकालमेव भुवं कामयांचकार तद्यथा- सिद्ध सर्वजनप्रबोधजननं सद्योऽकलंकाश्रयं विद्यानंदसमंतभद्रगुणतो नित्यं मनोनंदनं । निर्दोष परमागमार्थविषयं प्रोक्तं प्रमालक्षणं युक्त्या चेतसि चिंतयंतु सुधियः श्रीवर्धमानं जिनं ॥ १ ॥ विद्यानंदिविभुना च देवनिर्मिताष्टशत्युपर्येव गूढगभीरतात्पर्यप्रतिपादकः-अष्टसहस्रयभिधो प्रथो निर्ममे- तत्र प्रमाणं- श्रीमदकलंकशशधरविवृतां समंतभद्रोक्तिमत्र संक्षेपात् । परमागमार्थविषयामष्टसहस्री प्रकाशयति ।। अतश्च-अकलंकदेवप्रभृतीनां सूरीणाममुना प्रकारेण क्रमः संघव्यते-अकलंकदेवः, माणिक्य- नदी, विद्यानंदः, प्रभाचंद्र इति । आचार्यचतुष्टयेऽप्यस्मिन् भगवान् भट्टाकलंकदेव एव पूज्यपदाश्रितः । भगवान् माणिक्यनंदी नोल्लिखितवान् कतमेऽपि स्वकरलालितपंथे विद्यानंदिन । नापि प्रभाचंद्रविभुः कापि विद्यानंदं गुरुत्वेन समभ्यधात्ततः प्रमाणेनामुना प्राक्कालीनत्वमेव विद्यानंदतो भगवतो माणिक्यनंदिनः । । अत्र देवपदं भाकलंकदेवं सूचयति-एतत्पद्यप्राच्यपन स्पष्टीमवत्ययमर्थः । २ ·Here- [ ६ ] कुमारसेनवादीभासंही सूरी अपि देवकालीनावेवाजायतां । विभुर्विद्यानंदी-अष्टसहच्यंते 'कुमार- सेनभट्टारकसाहाय्यतः संववृधे मामकीनोऽयं ग्रंथ' इति कुमारसेनं संस्मृतवान् । हरिवंशपुराणनिर्माता विद्वद्वरजिनसेनोपि कुमारसेनप्रशंसायामिदं समश्लोकयत् आकूपारं यशोलोके प्रभाचंद्रोदयोज्वलं । गुरोः कुमारसेनस्य विचरत्यजितात्मकं ॥ ३८ ॥ मल्लिषेणप्रशस्तिकारश्च बहुलप्रभाववत्त्वेन कुमारसेनमुनि समभ्यष्टोत्-तथा हि- उदेत्य सम्यग्दिशि दक्षिणस्यां कुमारसेनो मुनिरस्तमाप । तत्रैव चित्रं जगदेकभानोस्तिष्ठत्यसौ तस्य तथा प्रकाशः ।। कविवरवादीभसिंहस्य 'श्रीमता वादीभसिंहनोपलालितामाप्तमीमांसां' अमुना वाक्येन-अष्टसह- भ्युत्थानिकायां कृतः समुल्लेखो विराजते । अमुमेव महात्मानं वादीभासिंह, जिनसेनस्वामी वादिसिंह- नाम्ना समुदलेखयत् तद्यथा- कवित्वस्य परा सीमा वाग्मित्वस्य परं पदं। गमकत्वस्य पर्यंतो वादिसिंहोऽर्च्यते न कैः ॥ वीरसेनस्वामी महापुराणकर्तुर्भगवजिनसेनाचार्यस्य गुरुरासीत् यद्यपि तदीया बलवती विश्रुतिः सिद्धांतवेत्तृत्व एव तथापि स पावनात्मा प्रबलन्यायापारकूपारो नैयायिकः समभूत्-अष्टसहस्रयंते भग- वान् विद्यानंदस्तार्किकरूपेणैवामुं संस्तुतवात् । उत्तरपुराणनिर्मात्राप्ययं प्रास्तुतामुनापद्येन- तत्र वित्रासिताशेषप्रवादिमदवारणः । वीरसेनाप्रणीीरसेनभट्टारको बभौ ॥ तदात्वे परवादिमल्लदेवनाम्ना कश्चिदपरोऽपि तार्किकविद्वान् भुवि विश्रुतः सोऽपि कृष्णराज (साह- सतुंग) समक्षं कदाचित्समुपातिष्ठदिति समुपलभ्यते समुल्लेखो माल्लिषेणप्रशस्तौ । तद्यथा- घटवादघटाकोटिकोविदं कोविदां प्रवाक् । परवादिमल्लदेवो देव एव न संशयः ।। येनेयमात्मनामधेयनिरुक्तिरुक्ता नामप्रष्टवतं कृष्णराज प्रति- गृहीतपक्षादितरः परः स्यात्तद्वादिनस्ते परवादिनः स्युः । तेषां हि मल्लः परवादिमल्लस्तन्नाम सन्नाम वदंति संतः ।। कश्चित्-श्रीपालनाम्नापि तदानीं विश्रुतविद्वान् बभूव तं च जिनसेनस्वामी भट्टाकलंकाविद्यानं- दाभ्यां समं समुल्लिखितवान् । जयधवलसिद्धांतस्य वीरसेनीया महती टीका विदुषा श्रीपालेनैव समपादि । तस्मिन्नेव समये कुमारनंदिभट्टारकोऽपि कश्चित्समुपालेभे मुवि जन्म तदीयग्रंथस्य कंचिच्छ्लोकं विभुर्विद्यानंदी समुद्दधे क्वचित्प्रमाणपरक्षिायां स्वकरकलितायां । अनया प्रमाणपरिपाट्या जिनधर्मनिके- तनस्तंभायमानभूयोभिर्विद्वाद्भिर्निष्कलंकतया प्राभाविषत जैनमार्गः, न कश्चिदपि तदानीं पावनार्हतमताभि- घाताय समुद्यग्रीवः पुमान् प्रादुरासीद्भुवि । ग्रंथनिर्माणं । अष्टशती-प्रणीतेष्वपि भूयस्सु गूढगभीरानवद्यतात्पर्यप्रतिपादकेषु ग्रंथेषु श्रीमदकलंकदेवानां सर्वतो विश्रुतोयं ग्रंथः । स्वामिसमंतभद्रविरचितगंधहस्तिमहाभाष्यमंगलाचरणस्य देवागमस्तोत्रस्य भाष्य- भूतश्चार्य। राजवार्तिक- टीकेषा श्रीमद्भगवदुमास्वामिविरचिततत्त्वार्थसूत्रस्योपरिष्टात् । श्लोकसंख्या चैतस्य १६००० सहस्रपरिमिता। aunuser ·[ ७ ] न्यायविनिश्चयः-प्रामाणिकप्रबलतर्कग्रंथोऽयं देवस्य । विराजते चायं ग्रंथ:-आरासिद्धांतमकने, कविवरवादिराजनिर्मितवृत्तिविभूषितः । मूलग्रंथा न्यायविनिश्चयः पद्यात्मकः । लघीयत्रयी-भट्टारकप्रभाचंद्रविरचितो न्यायकुमुदचंद्रोदयः, अस्यैव ग्रंथस्य विस्तृतं भाष्यमिदं । वृहत्त्रयी-( वृद्धत्रयी) लघीयत्रयी वृहत्त्रयी द्वावपीमौ ग्रंथौ निटवे, इत्युपनामविभूषितानां पंडितकलपाभरमापामहोदयानां सन्निधौ कोल्हापुरे वर्तेते । न्यायचूलिका - अयमपि ग्रंथो देवस्यति प्राप्यते समुल्लेखः । अकलंकस्तोत्रं -(अकलंकाष्टकं) देवस्यैव निर्मितमिदं स्तोत्रं परं तन्निर्मितत्वे संशीतिर्भूयसां । अकलंकप्रायश्चित्तं-अकलंकप्रतिष्ठापाठश्च देवेनैव निर्मिताविति. वर्तते भुवि विश्रुतिः परं भ्रांति- रेवेयं महती तद्ग्रंथयोनिस्सारत्वात् युक्तिवहिर्भूतत्वाच्च । एवंविधयुक्तिशून्यग्रंथयोः प्रणेता देवः सम- जनीति कलंकीकरणं देववैदुष्यस्य । स्वरूपसंबोधनाभिधस्तदीयः कश्चिदृग्रंथ इति प्रादुरभावि डा. सतीशचंद्रविद्याभूषणमहोदयैः, परं नाक्सीयते ग्रंथः प्राप्योऽप्राप्यो वायं । कथाग्रंथेषु यद्यपि देवस्य जीवनवृत्तमपि समुपलभ्यते परं विवादास्पदत्वात्तस्य नोल्लेखयितुमभीष्यते--- श्रीमदुमास्वामी मूलग्रंथः किलैतस्य तत्त्वार्थराजवार्तिकस्य तत्त्वार्थसूत्रापरनामधयो मोक्षशास्त्राभिधः । मोक्षशास्त्र- प्रणेता भगवान् उमास्वामी-उमास्वातिर्वा । कदायं पावनात्मा विभूषयामासात्मनीनजीवनेन भारतभूमि- मिति निर्णयाय न पारयामो वयमस्खलिततया । महात्मायं दिक्पटसमाजे भगवदुमाखामीत्यभिधया भिहितः । संबंधिनस्तु श्वेतपटा इममेव भगवंतं-उमास्वातीत्यभिदधति । भगवल्लुपनाविभूतेषु दिक्पटा- भिमतेषु सूत्रेष्वपि परिवृद्धिः परावृत्तिरल्पीयस्ता च दृश्यते, ततश्च भगवानयं दिगंबराचार्यः श्वेतांबरसूरिर्वा बभूवेति महीयसी संशीतिरपि तदीयकालादिनिर्णयप्रतिबंधिका । एवंविधप्रखरप्रतिभस्य भगवतो जीवने- तिहासोवश्यमुल्लेखाई इति तदीयजीवनेतिवृत्तमाविर्भावयितुं समुझुंजाना अपि वयं न शेकिमः सामग्रवभावा- दिति परिदूयते नश्चेतोऽनवलोकितपाराकूपारांतरालगतपोतकोटिसमुपविष्टपतत्रिण इव । परं नात्र संशयः भगवज्जीवनाविर्भावाय समारभ्यमाणे प्रयत्ने यदि तत्त्वार्थवार्तिकतात्पर्यनिदर्शकः श्लोकवार्तिकालंकारः प्रका- शपदवीमुपानेष्यत् नियतं पाठकसंदोहस्तत्र तदद्रक्ष्यदिति ततः क्षमा प्रार्थयमाना वयमत्रैव विरमामः-- अंत्र विदुषामग्रेसराः के. वी. पाठकमहोदया: भगवदुमास्वामिविरचितं मोक्षशास्त्रमुभयोरपि दिक्पटश्वेतपटयोः समादरणीयं । समनुमीयते विनिर्माण किलैतन्मोक्षशास्त्रस्य दिपटश्वेतपटप्रभेदात्प्रागेव अर्थात् खिष्टीयसंवत्सरात्प्रागेवः समभूदिति प्रतिपादयंति । Marawasi विनीतो गजाधरलाल ·NARAYARISHNAMIN राजवार्तिकीयसूत्राणामकाराद्यनुक्रमः। खुवाणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठसंख्या अगार्यनगारश्च २८० आ अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः १८७ आ आकाशादेकद्रव्याणि १९८ अणवःस्कंधाश्च २३५ आकाशस्यानंताः २०५ अणुव्रतोऽगारी २८१ आकाशस्यावगाहा अतोऽन्यत्पापं ३१५ | आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षगण- अदत्तादानं स्तेयं कुलसंघसाधुमनोज्ञानां ३४६ अधिकरणं जीवाजीवाः २५२ | आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयायधये ३५२ अनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसंख्यान- आदितस्त्रिषु पीतांतलेश्याः रसपरित्यागविविक्तशय्यासनकाय आदितस्तिसृणामंतरायस्य च त्रिंशसागरो- क्लेशा वाद्यं तपः ३४२ पमकोटीकोट्यः परा स्थितिः अनादिसंबंधे च १०५ | आयं संरंभसमारंभारंभयोगकृतकारितानु- अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्यानव- मतकषायविशेषैस्त्रिस्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः २५३ संवरनिर्जरालोकबोधिदुर्लभधर्म- आद्य परोक्षं ३७ स्वाख्यातत्वानुचिंतनमनुप्रेक्षाः ३२६ | आद्यो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीय- अनुश्रेणि गतिः ९६ मोहनीयायुनीमगोत्रांतरायाः २९९ अनुप्रहाथै स्वस्यातिसर्गो दानं २९२ | आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपा- अनंतगुणे परे नुपातपुद्गलक्षेपाः २८९ अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनासिद्धत्वेभ्यः३६२ | आरणाच्युतादूर्वमेकैकेन नवसुप्रैवे- अपरा पल्योपममधिकं यकषु विजयवैजयंतजयंतापरा- अपरा द्वादशमुहूर्ता वेदनीयस्य जितेषु सर्वार्थसिद्धौ च अप्रतीघाते १०५ | आर्तममनोज्ञस्य संप्रयोगे तद्वि- अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादानसंस्तरो- प्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः ३५१ पक्रमणानादरस्मृत्यनुपस्थानानि २९० आर्या म्लेच्छाश्च १४२ अर्थस्य ४६ | आर्तरौद्रधयेशुक्लानि ३५० अर्पितानर्पितसिद्धेः २४० | आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेक- अल्पारंभपरिप्रहत्वं मानुषस्य २६३ व्युत्सर्गतपच्छेदपरिहारोपस्थापनाः ३४४ अवमहेहावायधारणाः ४२ | आविद्धकुलालचक्रवन्यपगतलेपाला- मविप्रहां जीवस्य बुवदेरंडबीजवदग्निशिखावच्च ३६४ भवीचार द्वितीय ३५५ | आस्रवनिरोधः संवरः असदभिधानमनृत २७६ मसंख्येयाः प्रदेशा धर्माधर्मकजीवानां २०१। इंद्रसामानिकत्रायविंशपारिषदा- भसंख्येयभागादिषु जीवानां त्मरक्षलोकपालानीकप्रकीर्णकाभि- ६ Ash ·उ कालच [ २ ] सूत्राणि पृष्ठसंख्या মুজি पृष्ठसंख्या योग्यकिल्विषिकाश्चैकशः १५१ | औपशमिकक्षायिकौ भावौ मिश्रश्च इंद्रियकषायावतक्रियाः पंच चतुःपंच जीवस्य स्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिकौ च ६९ पंचविंशतिसंख्याः पूर्वस्य भेदाः २४९ | औपशामिकादिभव्यत्वानां च ३६२ क ईर्याभाषैषणादाननिक्षेपोत्सर्गाःसमितयः ३२१ | कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च १५९ कषायोदयातीव्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य २६२ उच्चैर्नीचैश्च ३१० | कंदर्पकौत्कुच्यमोखर्यासमीक्ष्याधिक- उत्तमक्षमामार्दवावशौचसत्यसंय- रणभोगोपभोगपरिमाणानर्थक्यानि २८९ मतपस्यागाकिंचनब्रह्मचर्याणि धर्मः ३२३ | कायवाङ्मनःकर्मयोगः २४५ उत्तमसंहननस्यैकाप्रयचिंतानिरोधो कायप्रवीचारा आ ऐशानात् १५२ ध्यानमांतर्मुहूर्तात् ३४८ २४३ उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्त सत् २३८ । कमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्या- उत्तरा दक्षिणतुल्याः १३५ दीनामेकैकवृद्धानि ९४ उपयोगो लक्षणं ८२ | केवलिश्रुतसंघदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य २६१ उपर्युपरि १५९ | क्रोधलोमभीरुत्वहास्यप्रत्याख्या- ऊ नान्यनुवीचिभाषणं च पंच २७१ ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धिस्मृसंतरा- क्षयोपशमनिमित्तः षड्विकल्पः शेषाणां धनानि २८८ | क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनाग्न्या- रतिस्त्रीचर्यानिषद्याशय्याक्रोश- ऋजुविपुलमती मनःपर्ययः ५७ वधयाचनालाभरोगतृणस्पर्श- मलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि ३३३ एकद्वित्रिपल्योपमस्थितयो हैमवतक- क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्य- हारिवर्षकदैवकुरुवकाः १३६ दासीदासकुप्यप्रमाणातिक्रमाः २८८ एकप्रदेशादिषु भाज्यः पुगलानां २०७ | क्षेत्रकालगतिलिंगतीर्थचारित्रप्रत्ये- एक समयाविग्रहाः ९७ कबुद्धबोधितज्ञानावगाहनांत- ३३८ रसंख्याल्पबहुत्वतः साध्याः एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकोनविंशतिः३३९ ग एकादीनि भाज्यानि युगपदेक- गतिकषायलिंगमिथ्यादर्शनाज्ञानासंयता- स्मिन्नाचतुर्थ्यः सिद्धलेश्याश्चतुश्चतुस्त्र्यैकैकैकैकषड्भेदाः ७५ एकाश्रये सवितर्कवीचारे पूर्वे ३५५ | गतिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीनाः १६८ एकं द्वौ त्रीन्वानाहास्कः ९७ / गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मयोरुपकारः औ गतिजातिशरीरांगोपांगनिर्माणबंधन- औदारिकवैक्रियिकाहारकतैज- संघातसंस्थानसंहननस्पर्शरस- सकार्मणानि शरीराणि गंधवर्णानुपूर्व्यागुरुलघूपघाता- औपपादिकमनुष्येभ्यः शेषास्तिर्यग्योनयः १७५ तपोद्योतोच्छासविहायोगतयः- औपपादिकं वैक्रियिक १०७ प्रत्येकशरीरत्रससुभगसुखरशु- भोपपादिकचरमोत्तमदेहा- भसूक्ष्मपर्याप्तिस्थिरादेययश- संख्येयवर्षायुषोऽनपवायुषः १११ स्कीर्तिसतराणि तीर्थकरत्वं च एकादश जिन J PAHARIRICIRNAY ·पृष्ठसंख्या च [ ३ ] মাগি सूत्राणि पृष्ठसंख्या गर्भसंमूर्छनजमाचं १०६ | तत्प्रमाणे गुणसाम्ये सदृशाना २४१ | तप्रदोषनिवमात्सर्यातरायासाद- गुणपर्ययवद्रव्यं २४३ नोपघाताज्ञानदर्शनावरणयोः २५६ गंगासिंधूरोहितरोहितास्याहरिद्धारकांता त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः ३१२ सीतासीतोदानारीनरकांतासुवर्णरूप्य त्रायस्त्रिंशलोकपालवा व्यंतरज्योतिष्काः १५१ कूलारक्तारक्तोदासरितस्तन्मध्यगाः १३२ | त्रिसप्तनवैकादशत्रयोदशपंचदश- भिरधिकानि तु त्र्येकयोगकाययोगायोगाना चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्रा तत्स्थैर्यार्थ भावनाः पंच पंच २७१ प्रचलाप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयश्च ३०२ तथोत्तरा चतुर्दशनदीसहस्रपरिवृत्ता- तदष्टभागोऽपरा गंगासिंध्वादयो नद्यः तदनंतभागे मनःपर्ययस्य चारित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याको तदविरतदेशविरतप्रमत्तसंयतानां शयाचनासत्कारपुरस्काराः तदनंतरमूर्ध्व गच्छंत्यालोकांतात् ज तदादीनि भाज्यानि युगपदेकास्मिन्नाचतुर्म्यः१०६ जगत्कायस्वभाव वा संवेगवैराग्यार्थ २७४ | तदिद्रियानिद्रियनिमित्तं ४२ जंबूद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो तन्निसर्गादधिगमाद्वा द्वीपसमुद्राः ११९ | तन्निवासिन्यो देव्यः श्रीहीधृतिकीर्ति- जरायुजांडजपोतानां गर्भ: १०० बुद्धिलक्ष्म्यः पल्योपमस्थितय:- जीवभव्याभव्यत्वानि च ससामानिकपारिषत्काः जीवाश्च तपसा निर्जरा च ३२० जीवाजीबास्रवबंधसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वं तन्मध्ये मेरुनाभिवृत्तो योजनशतस- १७ जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखा- हस्रविष्कभो जंबूद्वीपः १२० नुबंधनिदानानि तन्मध्ये योजनं पुष्कर २९२ ज्योतिष्काणां च तद्विभाजिनः पूर्वापरायताहिमवन्महा- १७८ ज्योतिष्काः सूर्याचंद्रमसौ ग्रहनक्षत्र- हिमवन्निषधनीलरुक्मिशिख- प्रकीर्णकतारकाच रियो वर्षधरपर्वताः १२८ १५५ तद्विगुणद्विगुणा हृदाः पुष्कराणि च ज्ञ ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च तद्विगुणद्विगुणविस्तारा वर्षधरवर्षा ७३ विदेहांताः ज्ञानदर्शनचारित्रोपचारः ३४५ तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुत्सेको चौत्तरस्य ज्ञानाज्ञानलब्धयश्चतुत्रित्रिपंचभेदः २६७ सम्यक्त्वचारित्रसंयमासयमाश्च तद्भावाव्ययं नित्यं ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने तद्भावः परिणामः २४४ तद्विपरीतं शुभस्य ताभ्यामपरा भूमयोऽवस्थिताः ततश्च निर्जरा तासु त्रिंशत्यंचविंशतिपंचदशदश- तत्कृतः कालविभाग १९८ त्रिपंचोनैकनरकशतसहस्राणिः तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शन पंच चव यथाक्रम -U त 10 ·९० १०७ | विर्घातकी खंडे न [४] सूत्राणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठसंख्या तिर्यग्यानिजानां च १४९ / द्विदिविष्कंभाः पूर्वपूर्वपरिक्षपिणी तीव्रमंदज्ञाताज्ञासभावाधिकरण- वलयाकृतयः ११९ वीर्यविशेषेभ्यस्तद्विशेषः २५१ द्वद्रियादयस्त्रसाः ८९ तेष्वेकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयः द्विविधानि स्त्रिंशत्सागरोपमा सत्त्वानां परा स्थिति : ११७ | द्वयाद्वयोः पूर्वाः पूर्वगाः तैजसमपि ध दर्शनमोहांतराययोर्दर्शनालाभौ ३३९ | धर्मास्तिकायाभावात् ३६५ दर्शनविशुद्धिर्विनयसंपन्नताशीलनतेष्वन- धर्माधर्मयोः कृस्ने २०७ तिचारोऽभीक्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौ श- कितस्त्यागतपसी साधुसमाधिर्वैया न चक्षुरनिंद्रियाभ्यां वृत्त्यकरणमर्हदाचार्यबहुश्रुतप्रवचन न जघन्यगुणानां २४१ भक्तिरावश्यकापरिहाणिर्मार्गप्रभा- न देवाः वनाप्रवचनवत्सलत्वमितितीर्थकरत्वस्य२६५ | नवचतुर्दशपंचद्विभेदं यथाक्रमं प्रारध्यानात् ३४३ दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनी- नाणोः यास्त्रिद्विनवषोडशभेदाः सम्यक्त्व- नामप्रत्ययाःसर्वतोयोगविशेषात्सूक्ष्मैकक्षे- मिथ्यात्वतदुभयान्यकषायकषायौ- त्राबगाहस्थिताः सर्वात्मप्रदशेष्वनं. हास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्सास्त्री- तानंतप्रदेशाः पुंनपुंसकवेदा अनंतानुबंध्यप्रत्या- नामस्थापनाद्रव्यमावतस्तन्न्यासः २० ख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनविक- नामगोत्रयोरष्ठौ ३१२ ल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभाः ३०४ - नारकतैर्यग्योनमानुषदैवानि दशवर्षसहस्राणि प्रथमायां १७८ | नारकसमूर्छिनो नपुंसकानि दशयोजनावगाहः नारका नित्याशुभतरलेश्यापरि- दशाष्टपंचद्वादशविकल्पा:कल्पोपपन्नपर्यंताः१५० णामदेहवेदनाविक्रियाः दानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च ३१० नारकाणां च द्वितीयादिषु १७८ दिग्देशानर्थदंडविरतिसामायिकप्रोषधो- निश्शल्या व्रती २७९ पवासोपभोगपरिभोगपरिमाणातिथि- निदानं च संविभागवतसंपन्नश्च २८१ - नित्यावस्थितान्यरूपाणि १९६ दुःखमेव वा २७२ | निरुपभोगमत्यं १०६ दुःखशोकतापानंदनवधपरिदेव- निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः२७ नान्यात्मपरोभयस्थानान्यसद्वेद्यस्य २५८ | निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गा देवाश्चतुर्णिकाया: द्विचतुर्द्वित्रिभेदाः परं देशसर्वतोऽणुमहती २७१ | निवृत्त्युपकरणे द्रव्येद्रिय देवनारकाणामुपपादः १०१ | निश्शीलबतित्वं च सर्वेषां २६४ द्रव्याणि १९१ । निष्क्रियाणि च द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः २४४ | नृस्थिती परावर त्रिपल्पोपममांतर्मुहूर्ते द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रम ७१ | नैगमसंग्रहव्यवहारऋजुसूत्र- यधिकादिगुणानां तु शब्दसमभिरूद्वैवंभूता नयाः ·१२० [ ५ ] सूत्राणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठसंख्या प पद्ममहापद्मतिगंछकेसरिमहापुंडरीक- बहुबहुविधक्षिप्रानिःसृतानुक्तध्रुवाणां सेतराणां४४ पुंडरीकह्रदास्तेषामुपार १३० | बह्वारभपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः परविवाहकरणेत्वरिकापारगृहीतापरिगृहीता बंधहत्वभावनिर्जराभ्यां कृत्स्नकर्म- गमनानंगक्रीडाकामतीव्राभिनिवेशाः २८८ विप्रमोक्षो मोक्षः परतः परतः पूर्वा पूर्वानंतरा १७७ | बंधवधच्छेदातिभारारोपणानपाननिरोधाः २८६ परस्परोपग्रहो जीवानां २२३ | बंधधिको पारिणामिको च २४२ परस्परोदीरितदुःखाः ११६ | बाह्याभ्यंतरोपध्योः परा पल्योपममधिकं १७८ ब्रह्मलोकालया लोकांतिकाः परात्मनिंदाप्रशंसे सदसद्गुण- भ च्छादनोद्भावने च नीचर्गोत्रस्य २६७ | भरतस्य विष्कंभोजंबूद्वीपस्यनवतिशतभागः१३७ परं परं सूक्ष्म १०३ | भरतैरावतयोवृद्धिहासो षट्समया- परेऽप्रवीचाराः भ्यामुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभ्यां परे मोक्षहेतू ३५० भरतहैमवतहरिविदेहकरम्यकहैरण्यव- परे केवलिनः तैरावतवर्षाः क्षेत्राणि पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वित्रिशेषेषु १७० | मस्तैरावतविदेहाः कर्मभूमयो- पुलाकवकुशकुशीलनिग्रंथस्नातका निग्रंथाः ३९८ ऽन्यत्र देवकुरुत्तरकुरुभ्यः पुष्कराधैं च १३९ भरतः षड्विंशतिपंचयोजनशतविस्तारा पूर्वप्रयोगादसंगत्वाद्वंधच्छेदात्तथा षद् चैकोनविंशतिभागा योजनस्य १३५ गतिपरिणामाच ३६४ | भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णाग्नि- पूर्वयोभद्राः वातस्तनितोदधिद्वीपदिक्कुमाराः पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रिया- भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणां प्रतिपातिव्युपरतक्रियानिवर्तीनि ३१५ | भवनेषु च १७८ पृथिव्यप्तेजोवायुतवनस्पतयः स्थावराः ८८ | भूतव्रत्यनुकंपादानसरागसंयमादि. पंचनवद्व्यष्टाविंशतिचतुर्द्धि- योगः क्षांतिः शौचमिति सद्वेद्यस्य २६० चत्वारिंशाहपंचभेदा यथाक्रम ३०१/ भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः २३७ पंचेंद्रियाणि ९० | भेदसंघातेभ्य उत्पद्यते २३७ प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशास्तद्विधयः २९८ | भेदादणुः २३७ प्रत्यक्षमन्यत् ३८ प्रथमो योजनसहस्रायामस्तदर्धविष्कंभो हृदः१३० | मणिविचित्रपाी उपरिमूले च तुल्यविस्ताराः१३० प्रदेशसंहारविसर्पाभ्यां प्रदीपवत् २०९ | मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च प्रदेशतोऽसंख्येयगुणं प्राक्तैजसात् १०४ | मतिश्रुतयोर्निबधो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा २७४ | मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानां प्रमाणनयैरधिगमः २४ । मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानं प्राग प्रैवेयकेभ्यः कल्पाः १७२ । मतिःस्मृतिः संज्ञा चिंताभिनिबोधइत्यनर्थातरं ४१ प्राङ्मानुषोत्तरान्मनुष्याः १४० । मनोज्ञामनोजेंद्रियविषयरागद्वेषवर्जनानि पंच२७२ प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्त्यखा- माया तैर्यग्योनस्य २६३ ध्यायव्युत्सर्गध्यानान्युसरे ३४३ | मारणांतिकी सल्लेखनां जोषिता १० ·विपाकोऽनुभवः २७७ | वेदनायाश्च লুঙ্গালি। पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठसंख्या मार्गाच्यवननिर्जरार्थ परिसोढठयाः परीषहाः ३३३ | विदेहेषु संख्येयकाला: मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगाबंधहेतवः२९४ विधिद्रव्यदातृपात्रीवशेषेभ्यस्त द्विशेषः २९२ मिथ्योपदेशरहोभ्याख्यानकूटलेखक्रिया- विपरीतं मनोज्ञस्य न्यासापहारसाकारमंत्रभेदाः २८७ मूर्छा परिग्रहः २७९ / विंशतिर्नामगोत्रयोः मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो नृलोके १५६ / विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्ययोः ५९ मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थानि च विशुद्ध्यप्रतिपाताभ्यां तद्विशेषः सत्वगुणाधिकक्लिश्यमानाविनयेषु २७३ / वीचारोऽर्थव्यंजनयोगसंक्रांतिः मैथुनमब्रह्म मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणांतरायक्षयाच्च वेदनीये शेषाः केवलं वैमानिकाः व्रतशीलेषु पंच पंच यथाक्रम २८६ योगवक्रताविसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः २६५ / व्यंजनस्यावग्रहः योगदुःप्रणिधानान्यनादरस्मृत्यनुपस्थानानि२९० / व्यंतराः किन्नरकिंपुरुषमहोरगगंधर्व- यक्षराक्षसभूतपिशाचाः र व्यंतराणां च रत्नशर्कराबालुकापंकधूमतमोमहातमप्रभा- भूमयो घनांबुवाताकाशप्रतिष्ठाः सप्ताधोधः ११२ श शब्दबंधसौक्ष्म्यस्थौल्यसंस्थानभेदत- रूपिष्ववधेः मश्छायातपोद्योतवंतश्च २३० १९७ शरीरवाङमनःप्राणापानाः पुद्गलानां शुक्ले चाद्ये पूर्वविदः लब्धिप्रत्ययं च शुभं विशुद्धमव्याघातिचाहारकं लब्ध्युपयोगौ भावेंद्रियं ९१ प्रमत्तसंयतस्यैव १०७ लोकाकाशेऽवगाहः २०५ शुभः पुण्यस्याशुभः पापस्य २४७ लोकांतिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेषां १७९ शून्यागारविमोचितावासपरोपरोधा- करणभैक्ष्यशुद्धिसद्धर्मविसंवादा:पंच २७२ वनस्पत्यंतानामेक वर्तनापरिणामक्रियापरत्वापरत्वे च कालस्य २२३ | शेषाणामंतर्मुहूर्ता बाहिरवास्थिताः १५८ | शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः १५२ वाङ्मनोगुप्तीर्यादाननिक्षेपणसमि- शेषास्त्वपरगाः १३२ त्यालोकितपानभोजनानि पंच २७१ | शेषास्त्रिवेदाः वाचनापृच्छनानुप्रेक्षाम्नायधर्मोपदेशाः ३४७ | शंकाकांक्षाविचिकित्सान्यदृष्टिप्रशंसा- घादरसांपराये सर्वे ३३८ संस्तवाः सम्यग्दृष्टेरतीचाराः २८ विग्रहगतौ कर्मयोगः ९५ | श्रुतं मतिपूर्वे व्यनेकद्वादशभेदं विग्रहवती च संसारिणः प्राक्चतुर्यः ९६ | श्रुतमनिद्रियस्य ९३ विघ्नकरणमंतरायस्य स चिजयादिषु विचरमाः १७४ सकषायाकषाययोः सांपरयिकर्यापथयोः विरतर्कः श्रुतं ३९५ | सकषायत्वाज्जीवः कर्मणो योग्या- रूपिणः पुद्गलाः ल व ९४ ! शेषाणां संमूर्छनं ·[ ७ ] सूत्राणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठसंख्या नपुद्गलानादत्ते स बंधः २९७ व्यावाधारिष्टाश्च १७३ सचित्तसंबंधसंमिश्राभिषवदुःपक्काहारः २९१ / सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्च २२२ सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेशमा- सूक्ष्मसांपरायछद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश सर्यकालातिक्रमाः २९१ / सोऽनंतसमयः २४३ सचित्तशीतसंवृत्ताः सेतरा मिश्राश्चै- सौधर्मशानयोः सागरोपमेऽधिके १७६ कशस्तधोनयः ९९ | सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेंद्रब्रह्मब्रह्मोत्तरलां- सगुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः ३१९ तवकापिष्टशुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारे सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालांतरभावाल्पबहुत्वैश्च २९ ध्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु- सदसतोरविशेषाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत् प्रैवेयकेषु विजयवैजयंतजयंतापरा सदसवेद्ये जितेषु सर्वार्थसिद्धौ च ३०४ सद्व्यलक्षणं २३८ / संक्लिष्टासुरोदीरितदुःखाश्च प्राक् चतुर्थ्याः ११६ स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः ८६ | संख्येयासंख्येयाश्च पुद्गलानां २०४ सद्वेधशुभायुनीमगोत्राणि पुण्यं ३१५ | संज्ञिनः समनस्काः सप्ततिर्मोहनीयस्य ३११ | संमूर्छनगर्भोपपादा जन्म ९८ समनस्काऽमनस्काः ८७ | संसारिणस्त्रसस्थावराः ८८ सम्यक्त्वं च २६४ | संसारिणो मुक्ताश्च ८६ सम्यक्त्वचारित्रे ७२ | स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमही. सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः नाधिकमानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहारा:२८५ सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणिमोक्षमार्गः ३ | स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहरांगनिरीक्षण- सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानंतवियोजक- वृष्येष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागा:पंच' २७२ दर्शनमोहक्षपकोपशमकोपशांत- स्निग्धरूक्षत्वार्द्वधः मोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रमशो- स्थितिरसुरनागसुपर्णद्वीपशेषाणां ऽसंख्येयगुणनिर्जराः सागरोपमत्रिपल्योपमार्धहीनमिताः १७६ स्थितिप्रभावसुखद्युतिलेश्याविशुद्धी संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिंगलेश्यो. द्रियावधिविषयतोऽधिकाः पपादस्थानविकल्पतः साध्याः स्पर्शरसगंधवर्णवंतः पुद्गलाः २२९ सरागसंयमसंयमासंयमाकामनिर्जरा- स्पर्शरसगंधवर्णशब्दास्तदर्थाः ९२ बालतपांसि दैवस्य २६४ स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुः श्रोत्राणि सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य स्वभावमार्दवं च २६३ सर्वस्य १०५ है सानत्कुमारमाहेंद्रयोः सप्त हिंसादिविहामुत्रापायावद्यदर्शनं २७२ सामायिकछेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धि- हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतं २६९ सूक्ष्मसांपराययथाख्यातमिति चारित्रं ३४० सारस्वतादित्यवयरुणर्गदतायतुषिता हेमार्जुनतपनीयवैडूर्यरजतहेममया; इति सूत्रसूची समाप्ता। २४० स यथानाम tv 0 0/0/ १७६ ·श्री तत्त्वार्थराजवार्तिकस्य विषयानुक्रमणिका । प्रथमोध्यायः । विषयाः पृ.सं. पं.सं. १ १ ३ २ १ २ MANO २० ८ विषयां: पृ.सं. पं.स. मंगलाचरणं १८ ज्ञानादेव मोक्षमभ्युपगच्छता मोक्षमार्गयोर्गिस्यैव मतपरिहारः कथं सूत्रकृता कृताल्लेख- १९ युगपत्प्रवृत्तिपक्षमभ्युपगम्य इत्यत्र युक्तिप्रदर्शनं ज्ञानदर्शनयोरेकत्वं व्यवस्थापयतो- मोक्षास्तित्वाख्यानं ऽभिमतपरिहतिः वंधकारणनिर्देशपूर्वक २० ज्ञामचारित्रयोः कालाभेदं प्ररूप्य मोक्षकारणोपदर्शनमयुक्त- तयोरेकत्वनिरूपयितुः मित्यत्र विचारः १५ सिद्धांतपरिहार १२ मोक्षमार्गस्वरूपाख्यानं २१ सम्यग्दर्शनादीनां लक्षणभेदादेक- सम्यग्दर्शनस्वरूपोपाख्यानं मार्गानुपपत्ति प्रदर्शयतो मत- सम्यग्ज्ञानस्वरूपोपाख्यानं निराकरण सम्यक्चारित्रस्वरूपोपाख्यानं , २२ २२ सम्यग्दर्शनज्ञानयोनिचारित्रयो ९. सम्यग्ज्ञानादीनां कादि- श्वाविनाभावप्रदर्शनं तत्रत्यप्रति- व्युत्पत्तिप्रदर्शनं वाद्युपन्यस्तपूर्वपक्षनिराकरणं च १० आत्मज्ञानादीनामेकांतेन २३ सूत्रकृन्निर्दिष्ठसम्यग्दर्शनलक्षणं१३ भेदाभेदपक्षं निरस्य युक्तिपुरस्सरं २४ सम्यक्शब्दार्थविवेकः कथंचिदाभेदपक्षस्थापन २५ दर्शनशब्दार्थनिरूपणं ११ समवायसंबंधविप्रतिषेधः २६ तत्त्वशब्दार्थनिरूपणं सम्यग्द- १२ नयानां साहाय्यात् पर्याय- र्शनस्यात्मपरिणामत्वप्रदर्शनं च१४ पर्यायिणोः कथंचिद्रंदा २७ तत्त्वार्थशब्दयोः प्रहणाग्रहण- भेदारूपणं कृतोविवेकः १३. ज्ञानादीनां पौर्वापर्यप्रतिपादने २८ तत्त्वार्थश्रद्धानशब्दार्थनिरूपणं , युक्तिप्रतिपादन १६ । २९ श्रद्धानस्य इच्छार्थत्वे दूषणं १४. ज्ञानादीनां प्रत्येक सम्यग्विशे ३० सम्यक्त्वपमेदपूर्वकं तल्लक्षण- षणमिति कथनं प्रदर्शन १५ मोक्षस्वरूपनिर्देश: ३१ निसर्गजाधिगमजभेदेन सूत्रकृ. १६. मार्गशब्दपरीक्षण निर्दिष्टसम्यग्दर्शनभेदप्रदर्शन १७ कपिलकणादगौतमतथागतां ३२ निसर्गजाधिगंमजसंभ्यग्द- भिमतमोक्षकारणान्युपन्यस्य निस्वीकारे प्रतिवायुपन्यस्ता तन्निराकरणपूर्वकमर्हत्प्रतिपादित-: क्षपाणां परीहार: सम्यग्दर्शनादित्रितयस्य मोक्ष ३३ सूत्रस्थतच्छन्द्रग्रहणप्रयो कारणत्वनिरूपणं जमापदर्शनं २६ २७ ३४ १ २ Jium ·१ ३ १२ २० सनातनजैनग्रंथमालाया- विष्याः पृ.सं. पं.सं. विषया: पू.सं. पं.सं. ३४ सूत्रकृत्तत्त्वभेदप्ररूपणं २६ ५४ सूत्रकृन्निर्दिष्टनिर्देशाधधिगम- ३५ तस्वभेदस्य मध्यमत्वेनाभिधान हेतूपदर्शनं प्रयोजनं २८ ५५ याथाक्रम्येण निर्देशाधमिधान- ३६ जीवाजीवांतर्गतस्वेऽप्याजवादीनां प्रयोजन पूर्वपक्षपुरस्सर पृथगुल्लेखप्रयोजनं १८ ५६ जीवं पुरस्कृत्य नयद्वयं चावलंब्य ३७ जीवादीनां निर्वाचनप्ररूप २४ निर्देशादिसंघटनं २६ ३८ जीवादीनां वार्तिकाभिमतलक्षण- ५७ सूत्रकृनिर्दिष्टसदादीनामधिगम प्रदर्शनं १६ हेतुत्वप्रदर्शन १९ ३९ जीवादीनो याथाक्रम्यनिदर्शन- ५८ सच्छब्दार्थप्ररूपणं फलं ३१ ५९ युक्तिपूर्वकं सूत्रस्थसदादिपौर्या- वत्त्वशब्दस्य जीवादिभिः पर्यनिरूपणं समानाधिकरणत्वप्रकार- ६० सदादिषु प्रतिवाद्युपन्यस्तविप्रति प्रदर्शनफलं पत्तिपरिहार ४१ सूत्रकृन्निर्दिष्टजीवादिव्यवहारस्य ११ सूत्रकृन्निर्दिष्टज्ञानभेदप्ररूपणं ३१ नामादिकारणप्रदर्शनं १२ मत्यादिशब्दानां सूत्रनिर्दिष्टानां १२ नामादीनां लक्षणाख्यानं निर्वाचनाभिधानं ३२ नामस्थापनयोरेकत्वशंका ६३ आर्हतमतातिरिक्तमतेशानस्य परिहारः २१ करणत्वानुपपत्तिरिति निरूपणं३२ २९ ४३ द्रव्यभावयोरेकल्वशंकायां परीहारः,, २४ ६४ मत्यादीनां पौर्वापर्यक्रमनिरूपणं३४ ४४ नामादीनां युक्तिपूर्वक सप्रयोजनं ६५ प्रतिवाद्याक्षिप्तमतिश्रुतयो- पौर्वापाख्यानं २८ रेकत्वस्य निराकरणं २० ४५ नामादिचतुष्टयाभिधाने ६६ श्रुतशब्दार्थस्पष्टीकरणं विरोधमवकल्प्य, आक्षेप ६७ सूत्रेण ज्ञानानां प्रमाणत्रव्य- प्ररूपणे निराकरणं वस्थापनं २० ४६ द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकांत:- ६८ प्रमाणशब्दस्य निर्वाचनपूर्वक पानिनामादीनां पौनरुक्तयोल्लेखे स्वपरावभासकरखसमर्थन परिहारः २२ विज्ञानस्य फलनिदर्शनं च २१ १७ सूत्रनिर्दिष्टतच्छब्दसाफल्यं २६ । ६९ सनिकर्षस्य प्रामाण्य- ४८ सूत्रहनिर्दिष्टाधिगमकारण- प्रत्याख्यानं ३१ ३० निरूपणं ४ ७० सूत्रेण मतिश्रुतज्ञानयोराधयोः ४९ सूत्रे प्रमाणशब्दस्य पूर्वनिपासस्ने परोक्षत्वव्यवस्थितिः युक्तिप्रदर्शनं ७१ मतिश्रुतयोः कथमाद्यत्वमित्यत्र १० अधिगमहेतुभेदप्रदर्शन प्रतिवाापन्यस्तदूषणपरिहारः ५१ सप्तभंग्या लक्षणपुरस्सर परोक्षस्य प्रामाण्यव्यवस्थापनं च,, २८ तत्स्वरूपप्रदर्शन ७२ सूत्रे अवध्यादिज्ञानानां १२ अनेकांतसप्तभंग्याः प्ररूपणं २५ २३ प्रत्यक्षत्वप्रतिपादनं 4 सप्तभंग्या प्रतिवाद्युपम्पस्व. ७३ प्रस्थक्षलक्षणकथन बादिदोषपरिहारः २६ तनिर्वाचनं च ६ ६ 190 ७ ·पृ.सं. प.सं. १ ५६ HD विषयानुक्रमणिका । विषयाः विषयाः पृ.सं. प.स. ७४ प्रतिवाद्यभिमतप्रत्यक्षपरो- ९० अंगप्रधिष्टांगवाह्यानां स्वरूप- क्षस्वरूपनिराकरणं, निदर्शनपुरस्सरं विशेषविधृतिः५१ ९ प्रतिवादियोगिनामतींद्रिय ९१ देवनारकाणामवधेर्भव प्रत्यक्षासंभवप्रदर्शनं च प्रत्ययस्वसमर्थमं सूत्रण ७५ सूत्रेण मतिशब्दस्य ९२ सूत्रस्थशब्दानामर्थप्रतिपादनं मामांतरप्रदर्शन ४१ तत्रत्याविवादपरिहारश्च २६ ७६ मत्यादिनामांतराणां मति ९३ देवनारकशेषाणामवधेः शब्दादनार्थीतरत्वप्रदर्शन- क्षयोपशमनिमित्तत्वप्रदर्शनं पूर्वकं तत्र प्रतिवाद्युपन्यस्त भेदाख्यानं च सूत्रण १६ खूषणपरिहारः १० ९४ सूत्रतात्पर्ये जिनमतपथवहि- ७७ सूत्रेण मतिज्ञानस्य कारणत्व- ष्ठानां विप्रतिपत्तिनिराकरणं ६६ प्रर्शनं १२ ९५ अनुगाम्यादिषधित्वप्रदर्शन ७८ इंडियानिद्रियशब्दानामर्थ- मवधेः १२ प्रतिपादन १५ / ९६ अवधेर्देशावध्यादिभेदेन च ७९ सूत्रेण मतिज्ञानस्यावाहादि त्रिविधत्वप्रदर्शनं देशावध्यादेर्ज- भेदचतुष्टयप्रदर्शनं घन्यादिभेदेन तारतम्यनिरूपणं च,, ८. भवग्रहादीनां लक्षणप्रतिपादनं, ९७ सूत्रेण मनःपर्ययभेदारव्यानं ५७ २९ ८१ अवग्रहेहयोरप्रामाण्यपरीहारः४३ ९८ ऋज्वादीनां लक्षणस्य मनः ८२ मतिज्ञानस्यावग्रहादिभेद- पर्ययार्थस्य च प्रदर्शन भेदवहादिप्रदर्शनं २० निराकरणं च मनःपर्ययशानं ८३ वहादिशब्दानां युक्तिपूर्वक मविज्ञानमेवेति विप्रतिपत्ते: ५८ मर्थप्रतिपादनं ९९ ऋजुमतेविपुलमतेश्च भेदप्रदर्शनं,, ८४ बहुवहुविधादीनां शब्दानां १०० सूत्रेण ऋजुविपुलमत्योर्भेद- परस्परं भेदप्रदर्शन ४६ प्रदर्शनं सूत्रस्थशब्दाना ८५ बहादयो भेदा द्रव्यस्य न तु तात्पर्यनिरूपणं च गुणादीनामिति परिहारार्थ, १०१ अवधिमनःपर्ययोयोर्विशेषाल्यानं 'अर्थस्येति' सूत्रोपादानं विप्रतिपत्तिनिरसनपूर्वक प्रतिवाद्युपन्यस्तसूत्रस्थविप्रति- सूत्रशन्दानां तात्पर्यनिरूपणं च,, २६ पत्तिपरिहारथ ३४ १०२ मतिश्रुतयोविषयनिरूपणं ८९ केषां भवत्यवाहो न केषां सूत्रस्थशब्दानां तात्पर्य चेति प्ररूपणाय व्यंजनस्यायग्रह, प्ररूपणं च इत्यादि सूत्रद्वयोपादानं, तत्रत्य- १०३ अवधेविषयप्रदर्शनं विप्रतिपत्तिपरिहतिश्च २१ १०४ मनःपर्ययविषयप्रदर्शनं ६१ ८७ मनसोऽनिद्रियाननिद्रियत्वे १०५ केवलविषयप्रदर्शनं सूत्रस्थ विवादस्तत्परिहतिश्च शब्दानामाभिधानं वैशयेन ८८ सूत्रेण मातिज्ञानभेदप्रदर्शनं ४९ १०६ एकस्मिन्नात्मनि मत्यादि- ८९ श्रुतस्य मतिपूर्वकत्वे प्रतिवा- ज्ञानानां स्थितिमर्यादाप्रदर्शनं ६२ १९ ग्रुपन्यस्ताक्षेपनिराकरण ३१ । १०७ सूत्रस्थायादिशब्दाना तात्पर्य १ २ १ vř v ११ ·COMTARATHISROIN विषयाः ६ ११ ३१ सनातमजैनग्रंथमालायां- पृ.सं. प.सं. विषयाः पृ.सं. प.सं. प्रतिपादनं ज्ञानसंबंधिविशेष ख्यानं प्रत्येकभेदस्य लक्षणो विवरणं च २१ पादानं च ८ १०८ मत्यादिज्ञानत्रयस्य सूत्रेण १० मिश्रभावस्य भेदप्ररूपणं वैपरीत्याख्यानं ११ सूत्रस्थशब्दानां परस्परं १०९ निदर्शनपूर्वकं विपर्यया- वृत्तिप्रदर्शनं दिशब्दार्थाभिधानं २५ १२ क्षयोपशमस्वरूपोपादानं ११० मत्यादिज्ञानत्रयस्य वैपरीत्य- १३ स्पर्धकस्य लक्षणं प्रकारप्रदर्शनं सूत्रेण ६४ १ १४ क्षायोपशमिकभेदानां ज्ञानादीनां १११ प्रतिवाद्यभिमतकारणादि भेदप्रदर्शनं २४ वैपरीत्याख्यानं १५ औदायिकमावस्य भेदप्रदर्शनं ७५ ११२ सूत्रेण नयानां भेदप्रदर्शनं ६५ १८ १६ औदायिकभेदानां गत्यादीनां ११३ नयलक्षणप्रतिपादनं स्वरूपनिदर्शनं ११४ सप्तानामपि नयानां विस्तृति- १७ पारिणामिकभावस्य भेद. पूर्वकं लक्षणकथन प्रतिपादन इति प्रथमोऽध्यायः। १८ जीवत्वादीनां पारिणामि- कत्वसमर्थन ३२ अथ द्वितीयोध्यायः । १९ जीवत्वादिषु परवादिविप्रति- १ जीवस्यौशमिकादिभावानां पत्तिनिर्हरणं जीवत्वादिस्वरूप- सूत्रेण नाम्नां प्रतिपादनं ६९ प्रतिपादनं च उपशमादिशब्दानां लक्षण- २० सूत्रस्थचशब्दसाफल्य- प्रतिपादनं प्रदर्शन ३ औपशमिकादीनां पौर्वापर्य- २१ प्रतिवादिसमुपन्यस्तसान्नि- पातिकमावनिराकरण औपशमिकादीनां द्वयादि सान्निपातिकभावस्य मिश्रे- शब्दै दप्रदर्शनं सूत्रेण तर्भावपूर्वकमाप्तोक्त सूत्रस्थन्यादिशब्दानां भेदोपदर्शनं भेदशब्देन वृत्तिनिरूपणं, २२ औपशामकादीनामात्म- व्यादिपदानां परस्परं तत्त्वव्यवस्थाने युक्तिप्रदर्शनं ८१ विप्रतिपातनिराकरणपूर्वक २३ सूत्रण जीवस्योपयोगलक्षण- वृत्तिसमर्थनं च २० प्रतिपादनं, उपयागलक्षण- आद्यस्यौपशमिकस्य सम्यक्त्व. योश्च लक्षणप्रतिपादनं चारित्रेतिभेदाख्यानं ७२ १० २४ जीवस्योपयोगस्य लक्षण- औपशमिकसम्यक्त्वलक्षणं ७३ १२ त्वालक्षणत्वे पिप्रतिपत्ति- सप्तप्रकृत्युपशमकारणकथनं परिहारः ८२ औपशमिकचारित्रस्वरूप- २५ गुणगुणिनोस्तादात्म्ये चोपयोग निरूपणं, सम्यक्त्वचारित्रयोः लक्षणासंभवपरिहारः पौर्वापर्योपनिपाते युक्तिप्रदर्शनं च,, १ २६ आत्माभावे प्रदर्शितयुक्तीनां २ सूत्रेण क्षायिकभावम्य भेदा परिहारः ८४ १३ ७७ १ २ ९ क्रमप्रदर्शनं युक्तया द २८ १८ " ६ ८ ९ ·५ २५ २४ विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृ.सं. प.सं. विषयाः पृ.सं. प.सं. २७ उपयोगभेदतद्भेदयोः प्रदर्शनं८६ ९ ४४ प्रतींद्रियनामव्युत्पत्तिं नि- २८ उपयोगभेदानामुल्लेखः रूप्य तेषां क्रमप्रतिपादने सूत्रस्थपदानां पौर्वापर्य- युक्तिप्रदर्शनं क्रमप्रदर्शनं च ११ ४५ इंद्रियाणां विषयनामाख्यानं ९२ २९ संसारिमुक्तभेदेन जीव- ४६ प्रतिस्पर्शादिव्युत्पत्तिं निरूप्य भदप्रदर्शन २२ सूत्रस्थशब्दानां व्युत्पत्तिप्रद- ३० सूत्रस्थपदानामर्थप्रतिपादनं र्शनपूर्वकं पौर्वापर्यप्रतिपादने वृत्तिसमर्थनं, चशब्दस्य युक्तयाख्यानं स्वतस्तद्वतश्च तेषां साफल्यप्रदर्शनं च कथंचिदेकत्वपृथक्त्वप्रदर्शनं च। ३१ समनस्कामनस्कभेदेन संसारि- ४८ मनसो विषयप्रतिपादनं जीवभेदप्रदर्शन ८७ सूत्रशब्दार्थप्रतिपादनं ३१ ३२ सूत्रगत शब्दानां तात्पर्यप्रतिपादनं, ४९ वनस्पत्यंतानां जीवाना समनस्कामनस्कयोः केन संबंध मेकेंद्रियप्रतिपादनं सूत्रस्थ इत्यत्र प्रतिवाद्युपन्यस्त पदानां वैशयेन तात्पर्य- विप्रतिपत्तिपरिहरणं निरूपणं च ३३ त्रसस्थावरभेदेन संसारिणां ५० क्रिम्यादि जीवानामेकैक- भेदोपाख्यानं ८८ ९ द्विवलेनेंद्रियप्रतिपादन २० ३४ सशब्दार्थप्रतिपादनं तत्रत्य सूत्रेण समनस्कशब्दार्थप्रति- विप्रतिपत्तिपरिहारश्च पादनं १ ३५ स्थावरशब्दार्थप्रतिपादनं ११ सूत्रस्थसंज्ञाशब्दार्थप्रतिपा- तत्रस्यविप्रतिपत्तिपरिहारः दनपूर्वकं तत्रत्यविप्रति- त्रसस्थावरयोः पौर्वीपर्यक्रमे पत्तिपरिहारः युक्तिनिरूपणं च ५२ विग्रहगतौ जीवस्य कर्म- ३६ स्थावरभेदोपाख्यानं २९ योगप्रतिपादनं, ३७ सूत्रस्थपृथिव्यादिशब्दानां ५३ सूत्रगतानां विग्रहादिपदानां तात्पर्याख्यानं प्राच्यपौरस्त्य प्रस्फुटतया तात्पर्यप्रति प्रतिपादने युक्तिप्रदर्शनं च पादनं च ३८ के त्रसाः ? इति प्रतिपादनं ८९ ५४ जीवगतिस्थाननिरूपणं ३९ सूत्रस्थपदानां विप्रतिप- सूत्रस्थतात्पर्य प्रतिवाद्यु- त्तिपरिहारपूर्वकं तात्पर्य- पन्यस्त विमतिनिराकरणं च ९६ विवेचन २३ ५५ मुक्तजीवस्य गतिनिरूपणं २० ४० इंद्रियसंख्याप्रतिपादनं ९० ५६ समयमवधीकृत्य संसारिजीवानां ४१ इंद्रियशब्दार्थप्रतिपादनं, विग्रहवत्या गत्याः प्रतिपादनं, पराभिमतेंद्रियनिराकरणं अविग्रहगतेर्निरूपणं च ९७ १४ ४२ इंद्रियाणां मूलभेदप्रतिपादन ५७ समयमवधीकृत्यानाहारफल सूत्रस्थपदानां प्रस्फुटतया प्रतिपादन २६ तात्पर्यप्रदर्शनं च २॥ १८ आहारशन्दार्थप्ररूपणं ३४ ४३ इंदियनामाख्यानं १५ ५९ जन्मभेदाल्यानं १८ " १ १ ४ ·९७ १ १ ९९ १० 0 १९ Rar १२ सनातननग्रंथमालायां- विषयाः पृ.सं. पं.स. विषयाः ६. संमूर्छनादिशब्दार्थ निरुण्य सूत्रस्थपदानां वैशाधेन तात्पर्य तेषां पौर्वापर्यप्रतिपादने प्रतिपादनं च १०४ युक्तिप्रदर्शनं ८. उत्तरयोः शरीरयोरनंतगुण- ६१ जन्मनः सचित्तादियोनि त्वव्यवस्थापनं तत्रत्यक्याने प्रदर्शन ९९ कत्वयोर्विप्रतिपत्तिपरिहरणं १२ सचित्तादिशब्दानां तात्पर्य सूत्रस्थप्रतिपदार्थनिरूपणं च " प्रतिपादन च २ ८१ उत्तरयोः शरीरयोरप्रति- १३ चशब्दतच्छब्दयोः साफल्य घातित्वसमर्थन प्रदर्शनं ८२ उत्तरयोः शरीरयारनादि १४ योनिजन्मनोरभेदविप्रतिपत्ता संबंधत्वव्यवस्थापन युक्तिप्ररूपणं २६ ८३ अनादिसंबंधप्रतिपादनं १५ सचित्तादीनां पौर्वापर्य- सर्वथाद्यनादित्वे दोषनि- निरूपणे युक्तिप्रदर्शनं रूपणं च १६ अचित्तयोनिकादयः के ? ८६ उत्तरशरीरे केषां भवत इति प्रतिपादनं इति निरूपणं १७ जरायुजादिगर्मभेदनिरूपणं १०० ८७ एकस्मिन्नात्मनि यौगपद्येन १८. जरायुजादिशब्दाना कियंति शरीराणि भवितुमर्ह- तात्पर्यप्ररूपणं तीति प्रतिपादनं, सूत्रस्थ ६९ जरायुजादीनां पौर्वापर्य पदानां तात्पर्यस्फोरणं च १०६ क्रमे युक्तिप्रदान १०१ ९ ८८ अंत्यशरीरस्य निरुपभोगत्व- ७. उपपादजन्मनिरूपणं प्रतिपादनं विप्रतिपत्तिपरि- ७१ संमूर्छनजन्मप्रतिपादनं हारपूर्वकमुपभोगशब्दार्थ- ७२ शरीरभेदारव्यानं १०२ ८ निरूपणं ७३ शरीरशब्दार्थनिरूपणं ९ ८९ औदारिकशरीरस्य गर्भसंमू- ७४ औदारिकादिशब्दानां व्युत्पत्ति- छनजत्वाख्यानं निदर्शनपूर्वकंसारार्थप्रतिपादनं, १९ ९० वैक्रियिकशरीरस्योपपादजत्व ७९ सर्वेषामौदारिकादीनां कार्म- लब्धिजत्वप्रतिपादनं १०७ णत्वप्रसंगस्तल्लक्षणांतर्भूतत्वा ९१ सर्वशरीरिणां बैक्रियिकत्वा- ७६ तेषामित्यत्रोपन्यस्तविप्रतिपत्ति क्षेपे युक्तिप्रदर्शनं परिहारः कार्मणशरीरस्य ९२ तैजसशरीरस्य लब्धिजत्व कारणवशरीरत्वयोः प्रतिपादनं प्रतिपादनं च ६ ९३ आहारकशरीरस्वरूपवर्णनं ७७ औदारिकादीनां पौर्वापर्यक्रसे सूत्रस्थपदानां तात्पर्यप्ररूपणं च, युक्तिप्रदर्शनं २० ९४ सकलानां शरीराणां परस्प- ७८ औदारिकादिशरीराणां परं- रतः सज्ञादिभिर्भदाख्यानं १०८ परं सूक्ष्मत्वाख्यानं २६ ९५ जीवविशेषाणां नपुंसकत्व ७९ तेजसाप्राच्यानां शरीराणाम- प्रतिपादनं सूत्रस्थपदानां संख्येयगुणत्वप्रतिपादन तात्पर्यनिरूपणं च M ३ ६ १ २८ १३ ८ २३ २७ ११० ·१ " ९ विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. प.सं. देवानां नपुंसकत्वाभाव संबंधाख्यानं ११ प्रतिपादनं १३ रत्नप्रभादिषु प्रतिप्रस्तारं मारकाचतिरिक्तजीवाना जघन्या स्थितिः त्रिवेदत्वप्रतिपादन २४ १४ द्वीपसमुद्राणां नामारव्यानं ११९ शेषजीवानां वेदत्रयसिद्धौ १५ जंबूद्वीपशब्दार्थः वाचोयुक्तिः १६ लवणोदशब्दार्थ २३ औपपादिकचरमोत्तमदेहानां १७ द्वीपसमुद्राणां विष्कंभ- संख्येयवर्षायुष्ट्वानपवायुष्व- स्थितिप्रकाराख्यानं प्रतिपादनं १ १८ सूत्रस्थद्विििवष्कभादीनां सूत्रस्थौपपादिकादिपदानां पदानां साफल्यप्रदर्शन विप्रतिपत्तिपरिहारपूर्वक १९ जंबूद्वीपस्वरूपवर्णनं १२० ८ निरवद्यार्थप्ररूपणं २ २० क्षेत्राणां नामाख्यानं २२ इति द्वितीयोऽध्यायः। भरतशब्दार्थप्रतिपादन तत्स्थाननिरूपणं २४ अथ तृतीयोध्यायः। २१ विजयाधरजताद्रिवर्णनं आलंबनस्थितिप्रकारपूर्वक २२ हैमवतादिशब्दानामर्थप्रति- सप्तानां नरकभूमीनामुल्लेखः ११२ पादनं तत्स्थाननिरूपणं च १२१ २६ सूत्रस्थपदानां संघटनपूर्वक २३ विदेहक्षेत्रभेदाख्यानं प्रत्येक प्रतिपदसाफल्यप्रदर्शन ११ तेषां स्वरूपनिरूपणं च १२२ १० सप्तासु भूमिषु नरकसंख्या २४ क्षेत्रविभाजिनां हिमवदादि- प्रतिपादनं पर्वतानां नामाख्यानं १२८ २२ रतप्रभादिषु नियतप्रदेशे हिमवदादिशब्दानामर्थ- नरकनिदर्शनं प्रतिपादनं स्थितिक्षेत्र- नारकाणां खभावप्ररूपणं ११४ २५ निरूपणं वर्णनं च तेषां सूत्रस्थशब्दानां वैशयेन २६ हिमवदादिगिरीणां हेमादिव- तात्पर्यप्ररूपणं १२ र्णमयत्वप्रतिपादनं १३ नारकाणां परस्परोदीरित- २७ हिमवदादिमहीधराणां माणि- दुःखत्वप्रदर्शन विचित्रपार्श्वत्वतुल्यविस्तार चतुर्थ्याः प्राच्यासु भूमिपु त्वयोवर्णनं संक्लिष्टासुरोदीरितदुःख २८ पर्वतानामुपरि याथाक्रम्येण प्रदर्शनं षण्णां सरसां नामाख्यानं २४ सूत्रस्थशब्दानां तात्पर्यनिरूपणं १२ २९ प्रथमसरसो-विष्कंभावगाह- चशब्दसाफल्यं, उदीरित योवर्णनं २८ शब्दमहणाग्रहणकृत- ३० तन्मध्यस्थपुष्करस्य परिमा- विप्रतिपत्तिपरिहारश्च णाख्यानं याथाक्रम्येण नरकेषु जीवाना ३१ प्रथमहदातिरिक्तदानां वि- मुत्कृष्टास्थित्युपवर्णनं कंभादिनिरूपणं तन्मध्य- सूत्रस्थपदानां परस्पर स्थानी पुष्कराणां च परि- . ३ ८ ·१० १८ २१ २३ ४ सनातनजैन ग्रंथमाला- विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.से. माणनिरूपणं हैमवतकादीनां स्थितिसाम्य- ३२ सूत्रस्थानां प्रत्येकपदस्य प्रदर्शन साफल्यप्रदर्शनं १५ ४८ वैदेहिकानां जनानां स्थिति- ३३ इदस्थानां देवीनां नामाख्यानं प्ररूपणं सूत्रस्थपदानां साफल्य- ४९ प्रकारांतरण भरतक्षेत्रस्य प्रदर्शनं विष्कंभोपवर्णन ३४ आर्हतमताभिमतनदीनां ५० लवणसमुद्रोपवर्णनं नामाख्यानं ५१ धातकीखडस्थवर्षादीनां परि- ३५ प्रतियमलादिनदीनां पूर्वसमुद्र- माणादिप्रदर्शनं गमनप्रतिपादनं सूत्रस्थप्रति- ५२ धातकीखंडस्थभरतस्याभ्यं- पदसार्थक्य प्रदर्शनं च तरविष्कंभादिप्रतिपादनं २१ ३६ प्रतियुगलांत्यनदीनामपरस- ५३ भरतातिरिक्तक्षेत्राणां विष्क- मुद्रगमनत्वप्रतिपादनं भवर्णन ३७. गंगासिंवादिनदीनां पद्मादि- ५४ वर्षादीनामवगाहप्रदर्शनं हृदोत्पत्तिनिरूपणं विस्तरेण ५५ पुष्करार्धस्थक्षेत्रादीनां वि. वर्णनं च तासां ३१ कंभादिवर्णन २२ ३८ गंगासिंवादिनदीनां परिवा- ५६ पुष्करार्धसंज्ञाया अभिधेयनि- राख्यानं सूत्रस्थपदानां विप्र- रूपणं तिपत्तिपरिहारपूर्वकं साफ- ९७ मानुषोत्तरपर्वताद्वाहमनुष्या- त्यप्रदर्शन ३० सत्त्वप्रतिपादनं ३९ भरतक्षेत्रस्य परिमाणनि- ५८ नंदीश्वरद्वीपवर्णनं रूपणं ९ ९ मानुषोत्तरात्प्राग्वर्तिनां मनुष्या- ४० विदेहांतवर्षधरवर्षाणां परि- णामार्यम्लेच्छतिभेदप्रतिपादनं १४२ २८ माणनिरूपणं सूत्रस्थपदानां ६० आर्याणां भेदाख्यानं साफल्यप्रदर्शनं च अनृद्धिप्राप्तार्याणां भेदप्रभेदाल्यानं ४१ उत्तरैरावतादीनां दक्षिण- ६१ ऋद्धिप्राप्तार्याणां भेदप्रभेदा- स्तौल्यप्रदर्शनं २७ ख्यानं १४ ४२ उत्सर्पिण्यवसर्पिणीभ्यां षट्- ६२ म्लेच्छानां भेदप्रतिपादनं १४५ समयाभ्यां भरतैरावतयो- ६३ कर्ममूभित्वं केषां क्षेत्राणा. द्विह्रासोपवर्णनं ३० मिति प्रतिपादनं ४३ वृद्धिहासनिमित्तप्रदर्शनं ६४ कर्मभूमित्वव्यपदेशसमर्थन ४४ अवसर्पिण्यादीनां लक्षण- ६५ मनुष्याणामुत्कृष्टानुत्कृष्टस्थि- प्रतिपादनं त्युपवर्णनं ८ ४५ भरतैरावतापरभूमीनामव- ६६ प्रमाणभेदाख्यान स्थितत्वप्रतिपादनं ६७ लौकिकप्रमाणस्य भेदाख्यान ४६ हेमवतकहारिवर्षकदेवकुरुव- ६८ अलौकिकप्रमाणस्य भेदाख्यान,, काणां स्थितिप्ररूपणं २२ ६९ द्रव्यप्रमाणभेदप्रतिपादन ४७ दक्षिणहैमवतकादिभिरुत्तर- ७० संख्याप्रमाणभेदाख्यानं HAMAJWM १४ ३ १ ९ ·PHASHA स्य वर्णन ?? ग ११ y पादनं विषयानुक्रमणिका । १ विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.सं. ७१ संख्येयप्रमाणादीनां वर्णनं १. सूत्रस्थशेषपदार्थसाफल्यप्रति- ७२ उपमानप्रमाणस्य भेदाः पादनं, सूत्रस्थ तात्पर्यविनि- ७३ पल्यभेदास्तेषां वर्णनं पत्तिपरिहारश्च ७४ क्षेत्रप्रमाणभेदास्तेषां प्रत्येक- ११ कल्पातीतदेवानामवीचारत्व- प्रतिपादन ७९ भावप्रमाणभेदाख्यानं १४९ ९ १२ भवनवासिदेवानां भेदाख्यानं ३० ७६ तिर्यग्योनिजानां स्थिति- १३ असुरादिदेवानामसुरत्वादि- प्ररूपणं १० संज्ञासु हेतुप्रतिपादन तिर्यग्योनिशब्दार्थः असुरकुमारशब्दयोर्विप्रतिपत्ति ७८ तिरवां भेदास्तेषां प्रत्येकस्यो- १४ पुरस्सरं तात्पर्यप्रतिपादनं स्कृष्टस्थित्युपवर्णनं च १५ असुरादिकुमाराणां संख्यापूर्वक ७८ तिरश्चां भवस्थितिकायस्थि- भवनप्रतिपादनं ११ तिप्ररूपणं, उभयोर्विशेषप्र. १६ व्यंतरदेवभेदाख्यानं तिपादनंच व्यंतरशब्दार्थप्रतिपादनपूर्वकं इति तृतीयोध्यायः । किनरादीनां किन्नरत्वादि- १७ संज्ञासु हेतुप्रदर्शनं अथ चतुर्थोध्यायः। १८ ज्योतिष्कदेवानां भेदप्रति- देवानां भेदप्रतिपादनं सूत्रस्थ- पदानां तात्पर्याख्यानं च १९ ज्योतिष्कादिशब्दानामर्थप्रति भवनवासिव्यंतरज्योतिष्कनि- पादनं, सूर्यादीनां पूर्वापर- कायेषु पीतांतलेश्याचतुष्टुप्र- त्वोपनिपाते युक्तिप्रदर्शनं २० तिपादनं २० ज्योतिष्काणां गतिविशेष- भवनवास्यादिनिकायानामंत- प्रतिपत्तिनिरूपणं विकल्पप्रतिपादनं २१ सूत्रस्थपदानां युक्तिपूर्वक इंद्रादिभेदेन देवानां विशेष- तात्पर्य प्रस्फुटीकरणं प्रतिपादनं २२ गतिमज्ज्योतिःसंबंधेन व्यव- इंद्रादिशब्दानां प्रस्फुटतया हारकालप्रतिपादनं तात्पर्यप्रतिपादन २३ कलासमूह एव काल इति व्यंतरज्योतिष्काणां त्रायस्त्रिं- सिद्धांतस्य प्रत्याख्यान २६ शल्लोकपालौ वर्जयित्वा, इत- २४ ज्योतिष्कदेवानां वहिरवस्थि- राष्टविकल्पप्रतिपादनं तत्वप्रतिपादनं भवनवासिव्यंतरयोदत्वप्र- २५ चतुर्थनिकायस्य नामाख्यानं तिपादनं २६ वैमानिकशब्दार्थविमानभेद- ८ ईशानांतवर्गस्थदेवानां प्रवी- योश्च प्रतिपादनं चारोपदेशः, सूत्रस्थपदानाम- २७ वैमानिकदेवभेदप्रतिपादनं १२ भिधेयप्रस्फुटीकरणं च २० २८ वैमानिकानामवस्थितिविशेष ईशानांतस्वर्गातिरिक्तस्वार्गणां प्ररूपणं प्रवीचारप्रतिपादनं ३० २९ वैमानिकदेवानां सौधर्मादि २ ३ २ २४ ३ १ ·निदर्शनं च २० १ सनातनजनप्रथमालायां- विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.सं. स्थाननामाख्यान २ ४६ औपपादिकमनुष्येभ्यः ३० सौधर्मादिशब्दाना तात्पर्य- शेषाणां तिर्यग्योनत्व प्रतिपादनं प्रतिपादनं १७५ २२ ३१ सर्वार्थसिद्धयादिसूत्रस्थपदानां ४७ सूत्रस्थपदानां तात्पर्य- पृथग्ग्रहणे तात्पर्यनदर्शनं २९ २६ ३२ सौधर्मादिस्वर्गाणां स्थानान ४८ भवनवासिनामुत्कृष्टस्थि- विमानप्रस्ताराणां तन्त्रस्थदे- त्युपवर्णन १७६ ९ वपरिषदां देवानामायुषां चे. ४९ सौधर्मेशानदेवानामुत्कृष्ट- त्यादीनां विस्तरेण वर्णनं १६१ स्थित्युपवर्णनं ३३ स्थितिप्रभानादिभिरुत्तरोत्तर- १० सनत्कुमारमाहेंद्रयोलत्कृष्ट- देवानां विशेषप्रतिपादन १६८ स्थितिनिर्देश: ४ स्थित्यादिशब्दाना तात्पर्य- ५१ ब्रह्मलोकायच्युतांतेषूत्कृष्ट निरूपणं स्थित्याख्यानं ३५ गत्यादिभिर्देवानां हीनत्व- ५२ अच्युतादूर्ध्वविमानाना- प्रतिपादनं गत्यादिशब्दार्थ मुत्कृष्टस्थित्युपवर्णनं निरूपणं च २७५३ सौधर्मेशानदेवानामनुत्कृष्ट ३६ गत्यादिशब्दानां पौर्वापर्यक्रमे स्थित्युपवर्णनं युक्तिप्रतिपादनं १४ सौधर्मेशानातिरिक्तविमा- ३७ देवानामुत्तरोत्तरमभिमानहा- नानां जघन्यस्थिति- नित्वे युक्तिनिरूपणं प्रतिपादन २३ १८ सौधर्मादिषु कल्पेषु लेश्या- ५५ सूत्रस्थपदानां तात्पर्य- प्रतिपादनं विवेचनं २४ ३९ लेश्याया निर्देशवर्णपरिणा- ५६ प्रथमनरकस्योत्कृष्ट- मादिकारणनिरूपणं विस्त- स्थितेर्द्वितीयादिनरकाणां रेण जघन्योत्कृष्टस्थित्योश्च ४० प्रैवेयकेभ्यः प्राच्यानां विमा- प्रतिपादनं नानां कल्पत्वप्रतिपादन प्रथमनरकस्य जघन्य. ४१ लोकांतिकदेवानां स्थानवि- स्थित्युपवर्णन निर्णयः १९ ५८ भवनवासिना जघन्य- ४२ लोकांतिकदेवानां भेद- स्थित्युपवर्णनं प्ररूपणं २७ ५९ व्यंतराणां जघन्य- ४३ सारस्वतादित्याचंतरालवर्तिनां स्थित्युपदेशः देवानां नामाख्यानं विस्तरेण १० व्यंतराणामुत्कृष्ट- तेषां वर्णनं च स्थितिनिर्देश: १८ ४४ विजयाद्यनुदिशविमानस्थदेवानां ६१ ज्योतिष्काणांमुत्कृष्ट द्विचरमत्वप्रतिपादन स्थित्युपदेशः ४५ द्विवरमशब्दस्य विमतिपत्ति १२ ज्योतिष्काणां जघन्य- निरसनपूर्वकं तात्पर्याख्यानं स्थित्युपपादनं ३ १ ९ ३ १ ९ २ ९ २१ ·पृ.सं. पं.सं. २६ ३० १ ६ নিজাঙ্গটিাব্দ। विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः ६३ लोकांतिकानां स्थित्यु धर्मादीनां पौर्वापर्यक्रमप्रति पदर्शनं पादने हेत्वाभिधानं १९० ६४ जीवस्यैकानेकात्मक- ९ अजीवादीनि द्रव्याणीति. स्वोपवर्णन प्रतिपादन १९१ ६५ आत्मनोनेकात्मत्वप्रतिपा- १० द्रव्यशब्दार्थनिरूपणं दने युक्तिप्रदर्शनं १३ ११ द्रव्यत्वयोगाद्व्यमित्य- ६६ अनेकात्मकस्यैकस्य जीवस्या मिवादिनां सिद्धांत भिधानप्रकारोपवर्णन निराकरण १९२ ६७ क्रमयोगपचाभिधाने १२ गुणसद्भावो द्रव्यमिति युक्तिप्रदर्शन सिद्धांतनिराकरणं १९४ ६८ सकलविकलादेशयोः १३ सूत्रस्थवहुवचनं धर्माचति- स्वरूपप्रतिपादनं रिक्तद्रव्यनिराकरणार्थ १४ अजीवाभिधानानंतरं ६९ सप्तभंग्या नामाख्यान जीवाभिधानं पदार्थसंघटनपूर्वक १२ जीवस्वयोगाज्जीव इति स्वरूपोपवर्णनं च वदतां सिद्धांतनिराकरण कलादीनां भेदनिरूपणं १२ ७१ विकलादेशे सप्तभंग्यु- १६ सूत्रस्थवहुवचनप्रतिपादन प्रयोजन पाख्यानं १८६ १७ द्रव्याणि, जीवाश्चेति ७२ सप्तभंग्या प्रतिवायु- सूत्रस्यैकीकरणे दोषाभिधान । पन्यस्तविरोधपरिहारः १६ धर्माधर्मादिद्व्याणां विशेष- इति चतुर्थोऽध्यायः प्रतिपादनं १९ विप्रतिपत्तिनिराकरणपूर्वक अथ एच मोऽध्यायः । सूत्रस्थनित्यादिपदानां अजीवपदार्थभेदाल्यानं तात्पर्य प्रतिपादन १ विप्रतिपत्तिनिरसनपूर्व. १० युद्धलानां स्वरूपप्रतिपादनं १९७ कमजीवकायशब्दस्य २६/२१ सूत्रस्थपदानां तत्पर्यस्य बहु- सामानाधिकरण्येन वृत्ति- वचनफलस्य च प्रतिपादनं १९८ समर्थन २२ आकाशावधिद्रव्याणां प्रत्ये- प्रतिवाद्युपन्यस्तजीव- कमेकत्व प्रतिपादन शब्दे विप्रतिपत्ति- २३ सूत्रस्थपदानां प्रतिवाद्युपन्य- परीहारः स्तविप्रतिपपत्तिनिराकरण- कायशब्दार्थनिरूपण- पूर्वकं तात्पर्यप्रतिपादन पूर्वकं तत्साफल्यप्रदर्शन २४ आकाशांतद्रव्याणां निष्कि- ६ धर्मादिसंज्ञानां हेतुप्रदर्शन १८९ २२ यस्त्रप्रतिपादनं १९९ धर्मादीनां संक्षेपण विप्रति २५ क्रियालक्षणं तद्वृत्ति प्रदर्शनं च, पत्तिनिवृत्तिपूर्वक निष्क्रियत्वादुत्पादायभाव स्वरूपवर्णन २६ इति विप्रतिपत्तिनिरसन २१ 11 १ ३ १८ a ३ ·४ सनातनजैनथमाला- विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः इ.सं. प.सं. सूत्रस्थचशब्दसाफल्यप्रदर्शनं, यत्वे युतसिद्धिप्रसंग इति आत्मा सर्वगतत्वानिष्क्रियः प्रतिवाशुवन्यस्तविप्रतिपत्ति २६ क्रियाहेतुगुणसद्भावात्परत्र ४२ परिहारः क्रियाहेतुरितिसिद्धांतनिरा- ४३ लोकशब्दार्थप्ररूपणं २६ करणं ४४ धर्माधर्मयोः कृत्स्नलोकाकाशे. २७ पुद्गलानां क्रियाभेदप्रति- ऽवगाहप्रदर्शन १६ पादन २०० ४५ एकप्रदेशादिषु पुद्गलाना- २८ क्रियायोगादात्मनः क्रियावत्वं मवगाहप्रदर्शनं २६ नतु स्वरूपत इति सिद्धांत- ४६ पुद्गलादीनामेकप्रदेशे युक्ति- परिहरणं २०१ पूर्वकमवस्थानप्रतिपादनं ३९ धर्माधर्मैकजीवानामसंख्येय- ४७ जीवानामसंख्ययभामादि- प्रदेशत्वप्रतिपादन ववगाहप्रतिपादनं १३ विप्रतिपत्तिनिरसनपूर्वकमसंख्येय ४८ असंख्येयभागादिषु जीवाना प्रदेशशब्दयोः सूत्रस्थयो मवगाहत्वे प्रतिवाद्युपन्यस्त ३. स्तात्पर्यप्रदर्शनं किप्रतिपत्तिनिराकरणं ३१ उपचारतः प्रदेशवत्वपारहार- ४९ जीवात्मनां स्वशरीरप्रमाणत्व- निरूपणं २०२ १० व्यवस्थापनं ३३ घटवदात्मादीनां प्रदेशवस्व ६० आत्मनः शरीरपरिमाणत्वे निराकरणं समुपन्यस्ते प्रदीपदृष्टांत ३३ आकाशस्यानंतप्रदेशवत्व प्रदीपवदात्मनोनित्य- प्रतिपादनं २०४ स्वविशरणत्वप्रसंग इतिवि- ३४ असंख्येयानंतशब्दयोर्भेदप्रदर्शनं,, प्रतिपत्तिनिरास: १५ पुद्गलानां प्रदेशसंख्याप्रतिपादन , ३७ ५१ विप्रतिपत्तिनिरसनपूर्वक- असंख्ययप्रदेशे लोके कथम- मात्मनः प्रतिप्रदेशं गुणवि- नंतदेशानामवस्थानमित्यत्र शेषाभावप्रतिपादनं ३० ३६ युक्तिप्रतिपादन ३१ / १२ धर्माधर्मद्रव्ययोरुपकार- परमाणोः प्रदेशानामभाव- प्रदर्शन ३१० प्रतिपादनं युक्तिपूर्वकं ५३ सूत्रस्थगत्यादिशब्दानां ३७ अप्रदेशत्वादभावः परमाणोः तात्पर्यप्रतिपादनं स्यादिति विप्रतिपत्तिपरिहाराय ५४ गतिस्थित्युपग्रहाविति २८ युक्तिप्ररूपणं सूत्रस्थपदस्य स्फुटया, १९ लोकाका धर्मादीनामवगाह- वृत्तिनिरूपणं प्रदर्शनं २८. १५ उपग्रहवचनसाफल्यप्रदर्शनं २११ ४. आकाशास्यास्वप्रतिष्ठत्व- ५६ आकाशस्यैव गतिस्थित्युप- प्रतिपादन प्रहत्वमभिमन्यानां नार्थों परमार्थतयाधाराधेयाभाष धर्माधर्माम्यामिति विप्रति- प्रतिपादनमाकाशादीनां पत्तिपरिहारः ११२ ४१ भाकाशधर्मादीनामांधाराधे ५७ धर्माधर्मद्रव्ययोः स्वोपकारे १ y १२ २१ २०६ ५ L ·ASNALISTMAKAARRIAss, पृ.सं. पं.सं. विषयानुक्रमणिका। विषयाः विषयाः पृ.सं. पं.सं. परस्पराविरोधोपवर्णनं ११ ७५ कालकृतवर्तनाधु ५८ धर्माधर्मयोरस्तित्वप्रतिपादनं पकारवर्णन तत्रत्यविप्रतिपत्तिनिरासश्च ७६ वर्तनादीनां विप्रतिपत्ति- ५९ आकाशस्योपकारप्रदर्शनं २१५ २१ निराकरणपूर्वकं स्वरूपाभिधानं १० अयुतसिद्धत्वेऽप्याकाशादीनामा ७७ परत्वापरत्वयोः साफल्यस्य धाराधेयत्वसमर्थन ३१ वर्तनादीनां याथाक्रम्यस्य च ११ एकत्र स्थितांनां धर्मादीनां ७८ प्रतिपादनं २२९ परस्परोपघाताभावे युक्ति ७९ पुद्गलस्वरूपाभिधानं प्रदर्शन, आकाशस्थावगाहन ८० स्पर्शादीनां पौर्वापर्याभिधाने सामर्थ्यप्रदर्शनं प्रतिवाद्यभि- युक्तिप्रदर्शनं तत्रत्यविप्रति- ६२ मताकाशस्वरूपनिराकरणं च२१६ ११ पत्तिपरिहारश्च १३ पुद्गलानां शरीरायु ८१ स्पर्शादीनां भेदाख्यानं २३० १३ पकारोपवर्णनं १४/८२ शब्दादिभेदेन पुद्गलानां स्व- ६४ विप्रतिपत्तिनिराकरणपूर्वकं रूपप्रतिपादनं च २० शरीरादीनां याथाक्रम्ये ८३ शब्दस्य भेदप्रभेदनिर्देशपूर्वक हेतूपदर्शनं स्वरूपाख्यानं ६५ शरीरादीनां पुद्गलस्योपकारकत्व ८४ बंधस्य भेदनिर्देशपूर्वक प्रदर्शनपूर्वकं तदुपदेश- स्वरूपाभिधानं ९ साकल्यप्रदर्शन २१८ ८५ सौक्ष्यादीनां भेदनिर्देश- वाचः स्वरूपनिदर्शनपूर्वक पुरस्सरं स्वरूपाभिधानं भेदाख्यानं १३/८६ क्रियाभेदोपवर्णनं २० १६ मनसो भेदनिर्देशपूर्वकं स्वरूप- ८७ शब्दादीनां पुद्गलैरन्यत्वान- वर्णनं प्रतिवाद्यभिमत- न्यत्वाद्यनेकांतत्वप्रदर्शन २९ १७ मनःस्वरूपस्य विस्तरेण ८८ पुद्गलानां मूलभेदाख्यान १६ निराकरणं २१९ १८ ८९ अणुस्कंधानामर्थस्य तत्रत्य- १८ प्राणापानस्वरूपवर्णनं २२१ वचननिर्देशतात्पर्यस्य च १९ पुद्गलानां सुखाद्युपका- निरूपणं १७ रांतरवर्णन २२२ ८ ९. अण्वादीनां स्वरूपे प्रति- सुखादीनां स्वरूपाख्यानं वाद्युपन्यस्तविवादपरीहारः ७१ सुखादीनां याथाक्रम्ये ९१ स्कंधानामुत्पत्तिप्रकारोप युक्तिप्रदर्शन वर्णनं ७२ सूत्रस्थोपप्रहशब्दसाफल्यस्य ९२ अणूत्पत्तिवर्णनं पुद्गलकृतमरणस्वरूपोपग्रहत्वस्य ९३ भेदसंघातेभ्य उत्पद्यते, इति चात्मन: समर्थन २६ सूत्रे भेदसंघातपदसाफल्य- ७३ सूत्रस्थविवादपरिहारप्रदर्शनं २२३ कथनं ३१ ७४ जीवानामुपग्रहत्वप्रदर्शनं सूत्रस्थ ९४ सदितिद्रव्यलक्षणप्रति पदानां साफल्यकथनं च २२३ पादनं २२८ ३१ १७ ४ ·samta । " ३ ४ १ ६ १४ समातनजैनग्रंथमालाया- विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.सं. ९५ सत्पदार्थनिरूपणं ८ ११५ परिणामभेदप्रतिपादन ९६ सूत्रस्थात्पादादिपदाना अति पंचमोध्यायः। तात्पर्यप्रतिपादनं ९७ द्रव्याणामुत्पादाद्यात्मकत्वा- षष्ठोध्यायः नेकांतसमर्थन १८ योगशब्दार्थनिरूपणं ९८ सच्छब्दार्थप्ररूपणं, एकत्रो- कर्मशब्दार्थनिरूपणं त्पादादित्रयाणामविरोध- कर्मयोगशब्दयोः कादिव्युः- प्रतिपादनं त्पत्तिनिरूपणं १७ ९९ सूत्रेण नित्यशब्दार्थनिरूपणं२३९ आत्मपरिणामत्वाद्योगशब्दस्य १०० व्ययोत्पादयोः सूत्रेण त्रैविध्यानुपपत्तिरिति विप्रति- विरोधपरिहारः पत्तिपरिहारः २४६ १०१ बंधकारणोपदर्शन योगशब्दार्थस्य विप्रातेपत्ति- १०२ सूत्रस्थस्निग्धादिशब्दाना परिहारपूर्वकं प्रतिपादनं तात्पर्याख्यानं स्निग्धादीनां आस्रवशब्दार्थनिरूपणं प्रतीतिप्रदर्शनं च पूर्वोत्तरसूत्रयोरैक्पसंबंधिविन- १०३ जघन्यगुणानां बंधाभाव- तिपत्तिनिरासः निरूपणं २४१ ८ आस्त्रवसंज्ञायां युक्तिप्रदर्शनं २४७ १०४ गुणसाम्ये सदृशाना बंधा- ९ पुण्यपापभेदेन कर्मद्वविध्य- भावानरूपणं प्ररूपणं १०५ ब्यधिकादिगुणानां बंध- १० शुभादिसूत्रपदाना तात्पर्य- प्रतिपादनं सूत्रस्थपदानां २९ निरूपणं तात्पर्यनिरूपणं च ११ पुण्यपापयोरैक्यपरिहारः १०६ बंधेऽधिकयोगुणयोः पारि- १२ सकषायाकषायप्राणिनोरास्त्र- णामिकत्वप्रतिपादनं १६ वविशेषाख्यानं २४८ २७ १०७ द्रव्यस्य गुणपर्ययवत्व १३ सूत्रस्थकषायादिशब्दानां समर्थन २४३ तात्पर्यनिरूपणं २२ १०८ गुणपदार्थसमर्थनं तत्रत्य- १४ सांपरायिकास्त्रवस्य भेदाल्यानं२४९ विप्रतिपत्तिपरिहारश्च १५ इंद्रियादीनामात्मनो भेदाभे- १०९ गुणपर्ययवदिति वाक्य- दयोरनेकांतसमर्थन समर्थन २० १६ पंचविंशतिक्रियाणां विस्तरेण: ११० कालस्य द्रव्यत्वसमर्थन २६ लक्षणनिर्देशपूर्वकं विवरणं २२ १११ कालस्यानंतसमयत्व १७ इंद्रियकषायाव्रतानां क्रियास्व- प्रतिपादन भावत्वान्नार्थ उल्लेखेनेति विप्रति- ११२ गुणलक्षणप्रतिपादनं पत्तिनिराकरणं २५० ११३ गुणानां विप्रतिपत्तिपरिहार १८ इंद्रियग्रहणमेव सूत्रेस्त्वित्या. पूर्वकं निर्गुणत्वविशेषणसमर्थनं,, १० दिविप्रतिपत्तिपरिहरणं २११ ११४ परिणामशब्दार्थप्ररूपणं २३ | १९ तीब्रादिभेदनानवविशेषा- १९ १ १ ६ ३५ L ·PAHARIANE विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.सं. भिधानं २० या तात्पर्योपवर्णनं २० सूत्रस्थतीवादिपदानां ता- ४१ असद्वेधशब्दार्थनिरूपणं २६९ १२ स्पयनिरूपणं ४२ दुःखशब्दस्य प्राथम्याभिधाने २१ सूत्रस्थ भावशब्दस्य तीव्रादिदि- युक्तिप्रदर्शनं शोकादिशब्द- शेषणत्वे विप्रतिपत्तिपरिहारः स्योपलक्षणत्वप्रतिपादनं च २२ वीर्यादेः पृथग्ग्रहणसमर्थनं २५२ १२ ४३ दुःखादिषु प्रतिवाद्युपन्यस्तक- २३ आस्त्रवाधिकरणनिरूपणं २२ टाक्षपरिहारः २४ जीवाधिकरणस्य भेदाख्यानं २५३ ५ ४४ सद्वेद्यस्यास्त्रबकारणप्रतिपादनं २६० १२ २५ सूत्रस्थसंरभादिपदानां तात्प. ४५ सूत्रस्थभूतवृत्यनुकंपादीनां ख्यिानं १० पदानां तात्पर्यनिरूपणं २६ संरंभादीनां पौर्वापर्यक्रमे ४६ वृत्तौ, इतिव्रतिशब्दयोश्च ग्रहणे युक्तिनिदर्शनं ८ प्रतिवाद्युपन्यस्तदोषसमाहितिः२६१ ८ २७ चशब्दसाफल्यनिर्देशपूर्वक ४७ दर्शनमोहस्य आस्वकारण- संरंभादीनामास्त्रवत्वसमर्थनं २६ प्रतिपादनं २८ अजीबाधिकरणभेदनिरूपणं ३३ / ४८ सूत्रस्थकेवल्यादिपदानां ता- २९ सूत्रस्थपदानां वृत्तिप्रदर्शनं २५५ त्पर्यनिरूपणं ३० सूत्रस्थपरशब्दस्य विस्तरेण ४९ केवल्यादिषु विभिन्नस्पष्टतया. साफल्यप्रदर्शनं वर्णवादस्वरूपकथनं २६२ ५ ३१ निवर्तनीदानां भेदप्रतिपादनं, २० ५० चारित्रमोहस्यानवकारणनि- ३२ ज्ञानदर्शनावरणयोरास्त्रवका- रूपणं रणप्रतिपादनं ५ ५१ सूत्रस्थशब्दानां तात्पर्यनि- ३३ सूत्रस्थप्रदोषादिशब्दानां ता- रूपणं पर्यप्रतिपादनं गृहीततच्छब्द- कषायोदयानिमित्तस्तीत्रपरिणाम- साफल्यं च श्चारित्रमोहस्यात्रवःस्विरूपः । ३४ प्रतिपाद्युपन्यस्तज्ञानदर्शनाव- ५२ इति प्रतिपादनं २६ रणयोरेकत्वशंकापरीहारः २९ ५३ नारकायुष आस्वकारण- ३५ केवलिनि ज्ञानदर्शनयोर्योग- निरूपणं सूत्रस्थपदानां तात्प- पद्यस्य तदितरेषु क्रमिकत्व- र्यप्रतिपादनं च २६३ ५ स्य च प्रतिपादनं २५७ ५४ तिर्यगायुष आस्त्रवकारण- ३६ अतीतपदार्थेष्वपि केवलिना- निरूपणं मवधिज्ञानिनां च दर्शनशक्ति- ५९ मानुषायुष आस्वकारण- प्रतिपादनं निरूपणं २८ ३७ मनःपर्ययदर्शननिषेधोपवर्णनं ,, २१ / ९६ सकलायुष आस्रवकारण ३८ सूत्रस्थतात्पर्यविशेषवर्णन ३० निरूपणं २६४ ३९ असद्वेद्यस्य शोकाद्यास्त्रवकार- ५७ देवायुष आस्रवकारण- णनिरुवणं २५८ प्रतिपादनं ४० सूत्रस्थशोकादिपदानां वि. ५८ अशुभनान्न आनवकार- प्रतिपत्तिपरिहारपूर्वकं स्फुटत. णनिरूपणं ६ ·: " २३ १३ सनातनजनग्रंथमालायां- विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.सं. १९ शुभनाम्न आस्वकारण- १३ ब्रह्मचर्यव्रतस्य भावनाः निरूपणं २० १४ परिग्रहपरिमाणव्रतस्य ६० तीर्थकरनाम्न आस्त्रवका- पंचभावनोपदर्शः रणनिरूपणं २६ १५ प्रतित्रतविरोधिभावना ११ सूत्रस्थदर्शनविशुद्ध्यादि नामप्युपदेशः २७३ शब्दानां विस्तरेण तात्पर्य- १६ व्रतसंपादनाय प्रतिपादनं विशेषभावनोपदेशः २७३ २२ १२ नीचैर्गोत्रनाम्न आस्रवकारण- १७ सूत्रस्थमैत्र्यादिपदानां प्रतिपादनं तात्पर्यनिरूपणं १३ सूत्रस्थपदानां विस्तरेण १८ जगत्स्वभावकायस्वभाव- तात्पर्यनिरूपणं च भावनयोः कार्यनिरूपणं २७४ ६४ उच्चगोत्रस्यास्रवकारण- १९ हिंसालक्षणप्रतिपादनं ३२ प्रतिपादनं २८ २० प्रमत्तयोगप्राणव्यरोपणशब्दानां ६५ अंतरायकर्मण आस्रवकार- तात्पर्यनिरूपणं णाभिधानं २६८ ५ २१ सवर्था प्राणादिभ्य आत्मनो- प्रतिवाद्युपन्यस्तास्रवानि- भिन्नत्वं स्वीकुर्वता प्रतिवादिना, यमशंकापरीहारः २१ प्रदत्तविप्रतिपत्तिपरीहारः २७५ इति षष्ठोध्यायः। २२ प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपण- मिति विशेषणद्वयस्य अथ सप्तमोध्यायः। तात्पर्यनिरूपणं १ व्रतशब्दार्थनिरूपणं २६२ २३ असत्यस्वरूपप्रतिपादनं सूत्रस्थपदानां तात्पर्यनिद- सूत्रस्थपदानां स्पष्टतया शनपुरस्सरं सूत्रस्थपंचम्याः स्वरूपप्रतिपादनं च २७६ समर्थन २४ स्तेयस्वरूपनिरूपणं २७७ अहिंसादीनां पौर्वापर्ये युक्ति- २५ सूत्रतात्पर्यस्थविप्रतिपत्तिपरिहारः, ३ प्रदय विरतिशब्दसमन्वया- २९ २६ प्रतिवाद्युपन्यस्तस्तेयप्रसंग- भिधानं व्रतानां संवरांतर्भा- परिहारः २३ वाभावप्रतिपादन २७० २७ अब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनं व्रतनिदर्शकसूत्रे रात्रिभोजन २८ विप्रतिपत्तिपरिहारपूर्वक विरतेर्हेतुप्रदर्शनं मैथुनशब्दार्थवर्णनं २७८ तत्वरूपप्रकाशनं च २९ ब्रह्मशब्दार्थनिरूपणं २७९ ४ ८ जतिनां द्वैविध्यप्रतिपादनं २७१ ३० परिग्रहस्वरूपप्रतिपादनं प्रतिव्रतस्थयार्थ भावना- ३१ विप्रतिपत्तिनिरासपूर्वक संख्यानं मूर्छाशब्दार्थकथनं १० अहिंसावतस्य पंचभावनो- ३२ वतिलक्षणं २७ ३३ भेदप्रदर्शनपुरस्सरं ११ सत्यव्रतस्य पंच भावनाः ३२ शल्यशब्दार्थनिरूपणं १२ भचौर्यव्रतस्य भावनाः २७२ ३४ प्रतिवाद्युपन्यस्त ११ २ ६ tor & ९ ४ ९ पदेशः श १ L ·PARASARAM ६ १ १ " १ विषयानुक्रमणिका। १७ विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.सं. सूत्रसंगतिपरिहारः २८० ५४ सत्यव्रतस्थातिचाराणां ३५ अगार्यनगारभेदेन व्रति- तत्सूत्रस्थपदतात्पर्यस्य द्वैविध्यनिरूपणं च निरूपणं २८७ ३६ व्रतिव्यपदेशनिरूपणं ३१ ५५ अचौर्यव्रतस्याति- ३७ अगारिणो लक्षणं २८१ चारोपाख्यानं ३८ गुणव्रतशिक्षाव्रतयो- ५६ ब्रह्मचर्यन्वतस्यातिचाराः २८ र्भेदनिरूपणं ५७ पंचमत्रतस्यातिचाराः ३९ सूत्रस्थपदानां तात्पर्य- ५८ दिग्व्रतस्यातिचाराः २८ निरूपणं ५९ दिग्व्रतातिचाराणां ४० दिग्विरतस्वरूपप्रतिपादनं पौनरुक्त्यपरीहारः २८९ ३ ततः परं महाव्रत- ६० देशव्रतस्यातिचाराख्यानं ११ सिद्धिनिरूपणं च २८२ ६१ अनर्थदंडवतस्यातिचाराः ४१ अनर्थदंडभेदाख्यानं प्रत्येक ६२ सामायिकवतस्यातिचाराः २९० च तेषां लक्षणप्रतिपादनं ६३ प्रोषधोपवासव्रतस्यातिचाराः ३० तत्रत्यविशेषवर्णनं च ६४ उपभोगपरिमोगव्रत- ४२ भोगपरिसंख्यानभेदाख्यानं २८३ स्यातिचारा. २९१ ६ ४३ अतिथिसंविभाग- ६५ अतिथिसंविभागवतातिचाराः २३ भेदाख्यानं ६६ सल्लेखनाव्रतस्यातिचाराः ४४ संल्लेखनां प्रत्यादरभाव- ६७ सूत्रस्थपदानां सामस्त्ये निरूपणं ८ नार्थप्रतिपानं ४५ सूत्रस्थशब्दानां विस्पष्टत- ६८ दानस्वरूपाख्यानं यार्थप्रतिपादनं ६९ विध्यादिविशेषेण दानविशेष कृतायां सल्लेखनायामात्मवधकत्व प्रतिपादनं २३ प्रसंगःस्यादिति प्रतिवाद्युपन्यस्त. इति सप्तमोऽध्यायः। ४६ दोषपरिहारः अथाष्टमोध्यायः ४७ सल्लेखनासमयनिरूपणं २८५ १५ बंधकारणप्रतिपादनं २९४ ६ ४८ एकयोगकरणाभावस्य २ सूत्रस्थपदानां तात्पर्यनिरूपणं फलप्रदर्शन ३ मिथ्यादर्शनभेदप्रभेदाख्यानं ४९ सम्यग्दृष्टीनामतीचारो- आगमप्रामण्यात्प्राणिवधो- पवर्णनं ३० धर्महेतुरितिसिद्धांतनिराकरण १० प्रशंसासंस्तययोर्भेद- अविरत्यादीनां भेद- प्रतिपादनं, अतीचार- प्रतिपादनं २९६ मिथ्यादर्शनस्य समुदा- ६१ व्रतशीलयोरतीचार- यत्वेनावयवत्वेन बंधहेतुत्व संख्यानं २८६ प्रतिपादनं ३९७ ५२ अहिंसाव्रतस्यातिचारोपदेशः अविरतिप्रमादयोः ५३ सूत्रस्थवधादिशब्दानां कषायाविरत्योश्च भेदप्रति तात्पर्यनिरूपणं पादने हेतुः १० of " १ १ ९ ४ ५ ३१ शब्दार्थश्च १ .

·AND ९ mr of २८ १ ३ सनातनजैनग्रंथमालाया- विषया: पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.स. ८ बंधस्वरूपाख्यानं २८ चक्षुरादिदर्शनावरणोदया सूत्रस्थपदानां प्रत्येकस्य दात्मनोऽवस्थाप्रतिपादनं विप्रतिपत्तिनिराकरणपूर्वक २९ वेदनीयकर्मभेदाख्यानं साफल्यप्रदर्शनं ३० चारित्रमोहनीयकर्मप्रकार- १० वधस्य भेदाख्यानं प्रतिपादन १७ ११ सूत्रस्थप्रकृत्यादिशब्दानां २९८ ३१ सूत्रस्थपदानां स्फुटतया विप्रतिपत्तिनिराकरणपूर्वकं तात्पर्यप्रतिपादन २१ प्रत्येकस्य स्वरूपवर्णन २४ ३२ आयुःकर्मभेदनिरूपणं २९ १२ मूलोत्तरभेदात्प्रकृतिबंधस्य ३३ आयुःशब्दस्य विप्रतिपत्ति- भेदप्रतिपादन २९९ ११ निराकरणपूर्वकं तात्पर्य- १३ मूलप्रकृतीनां भेदाख्यानं निरूपणं १४ सूत्रस्थपदानां व्युत्पत्ति- ३४ नारकाद्यायुषां स्वरूप- निदर्शनं २० प्रतिपादनं ३०६ १५ ज्ञानावरणमोहयोर्विशेषाख्यानं ,, ३५ नामकर्मण उत्तरप्रकृति- १६ ज्ञानदर्शनावरणयोरन्यत्वं भेदनिरूपणं प्रतिपाद्य ज्ञानावरणस्य ३६ गत्यादीनां सर्वासां नामप्रकृतीनां विशेषेपि प्रत्यास्रवं मत्यादीनां विस्तरेण स्वरूपप्रतिपादनं भेदप्रतिपादनं ३७ गणधरत्वचक्रधरत्वादि- १७ एकस्य पुद्गलद्रव्यस्यावरणसुखादि पदकारणनिरूपणं निमित्तत्वासिद्धिरिति ३८ तीर्थकरत्वस्य भेदेनोल्लेखस्य विप्रतिपत्तिनिराकरणं १० प्रयोजनप्रतिपादन १८ कर्मणां संख्याविशेष- ३९ गोत्रकर्मभेदनिरूपणं प्रतिपादनं २६ ४० अंतरायकर्मप्रकारप्रतिपादनं १९ ज्ञानावरणादीनां क्रम- ४१ भोगोपभोगयोः पार्थक्य- प्रतिपादने युक्तिप्रदर्शनं ३०१ प्रतिपादनं २९ २० उत्तरप्रकृतिबंधभेदनिरूपणं , २० ४२ ज्ञानावरणदर्शनावणवेदनी- २१ ज्ञानावरणभेदाख्यानं यांतरायाणामुत्कृष्टस्थित्युपदर्शनं३१ २२ मत्यादीनामावरणत्वसिद्धिः ३०२ ४३ सूत्रस्थपदानां साफल्य- २३ अवधिमनःपर्ययावरणयो प्रदर्शन रभव्ये सत्ताप्रतिपादन २० ४४ मोहनीयकर्मण उत्कृष्ट २४ भव्यत्वाभव्यत्वयोयुक्ति- स्थितिप्रतिपादनं प्रदर्शन ४५ नामगोत्रयोरुत्कृष्ट- २५ दर्शनावरणस्य भेदाख्यानं स्थितिप्रतिपादनं ३१२ २ २६ सूत्रस्थनिद्रादिपदानां ४६ आयुःकर्मण उत्कृष्ट- विस्तृतार्थप्रतिपादन १ स्थितिप्रदर्शनं २७. निद्रादिपरिणामसिद्धि- ४७ वेदनीयकर्मणो जघन्य- निद्रादीनां दर्शनावरणेना स्थितिप्ररूपणं भेदप्रतिपादनं च २३ । १८ नामगोत्रयोर्जधन्यस्थितिकथनं, २३ १ २७ - L ·प्ररूपणं १ ३२३ " 20 " DING ११ विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषया: पृ.सं. पं.सं. ४९ ज्ञानावरणदर्शनावणांतराया- ईयादीनां पार्थक्येन द्यवशिष्टपंचकर्मणां लक्षणप्रतिपादनं जघन्यस्थितिः १३ जीवस्थाननामानि ५० विपाकशब्दार्थनिरूपणं २६ १४ गुप्तिसमित्योर्भेदनिरूपण ३२२ १८ ५१ अनुभवभेदनिरूपणं १५ मुनीनां युक्तिपूर्वकं पात्र ५२ कर्मणां तदनुसार्यनुभव- ग्रहणानिषेधः २३ १६ धर्माणां नामाख्यानं ९३ अनुभूतकर्मानंतर- १७ धर्मशब्दसाफल्यनिरूपणं दशाप्रतिपादनं १८ क्षमाशब्दार्थनिरूपणं ५४ निर्जरालक्षणनिरूपण- १९ मार्दवार्जवयोः स्वरूपनिरूपणं,, १० पूर्वकं तद्भेदनिरूपणं ८ २० शौचलक्षणकथन १३ ५५ निर्जरापदोलखप्रयोजनं २१ २१ शौचस्य गुप्तेराकिंचन्या- ५६ प्रदेशबंधस्य हेतुस्वभाव- द्भेदप्रतिपादनं निर्देशपूर्वकं विवरणं २२ शौचभेदनिरूपणं ५७ सूत्रस्थपदानां तात्पर्य २३ सत्यशब्दार्थनिरूपणं तस्य निरूपणं भाषासमितितो भेदश्च २४ ५८ पुण्यप्रकृतिपरिगणनं ३ २४ विप्रतिपत्तिनिवृत्तिपूर्वकं ५९ पापप्रकृतिपरिगणन १३ संयमशब्दार्थप्ररूपणं ३२ इत्यष्टमोऽध्यायः २५ संयमभेदप्रतिपादनं ३२४ २६ अपहृतसमप्रतिपादनार्थः अथ नवमोऽध्यायः। शुद्ध्यष्टकोपदेशः संवरस्वरूपप्रतिपादनं २७ तपस्त्यागयोः स्वरूपनिर्देशः ३२५ आस्रवनिरोधादिसूत्रस्थ- २८ उत्सर्गतपस्त्यागधर्माम्यां- पदानां तात्पर्य प्रतिपादनं ३१६ १ त्यागस्य पार्थक्यसमथनं ९ संवरभेदनिरूपणं २९ आकिंचन्यब्रह्मचर्ययोः गुणस्थाननामानिप्रत्येकस्यतेषां,, स्वरूपाख्यानं स्फुटतया स्वरूपनिर्देशश्च ३० सूत्रस्थोत्तमशब्दतात्पर्य- संवरव्यवस्थाप्रतिपादनं निरूपणं संवरकारणनिरूपणं २१९ २८ ३१ उत्तमक्षमादीनां सर्वेषां संयम- सूत्रस्थगुप्त्यादिपदानां हेतुत्वप्रतिपादनं तात्पर्यनिरूपणं ३२ अनित्यत्वादिभावनानां ८ संवरगुप्त्यादीनां कथंचिद्भद- नामाख्यानं प्रतिपादन ३२० ३३ अनित्यत्वभावनावर्णनं संवरस्य तपोऽपि कारणं अशरणभावना ६ निर्जरायाश्चेति निर्देशः २० ३५ संसारभावना १० सूत्रेण गुप्तिशब्दार्थनिरूपणं ३२१ ३६ एकस्वभावना ३२८ ११ समितीनां संख्यानं २२ ३७ अन्यत्वभावना १० १२ समितिशब्दार्थनिरूपणं, ३८ अशुचित्वभावना १८ १ २ ६ ३ aar ७ २ ९ १० PAU ६ of ४ ow ·or ४ १ ९ , १८ २० सनातनजैनग्रंथमालायां- विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.सं. ३९ तत्त्वेभ्य आत्रवादीनां भावनानां ७० सत्कारपुरस्कारपरीषहः पार्थक्यप्रतिपादनतात्पर्यनिरूपणं,, ३१ ७१ प्रज्ञाविजयः आस्रवभावनास्वरूपनिरूपणं ,, ३४ ७२ अज्ञानपरीषयजयः ४१ संवरानुप्रेक्षा ७३ अदर्शनपरीषहः ४२ निजर्रानुप्रेक्षा ७४ अधिकपरीषहापंसख्यान- ४३ लोकानुप्रेक्षा १२ प्रतिषेधः ४४ बोधिदुर्लभानुप्रेक्षा ७५ सूक्ष्मसांपरायछमस्थवीतरा- ४५ गत्यादीत्यत्रादिशब्दग्राह्याणां गयोः परीषहेयत्ताप्रतिपादनं" भेदनिर्देशपूर्वकं विस्तरेण ७६ जिनेऽहत्येकादशपरीषहोप- स्वरूपप्रतिपादन पादनं ९ ४६ सूत्रस्थस्वाख्यातानुप्रेक्षाशब्द- ७७ वादरसांपराये सर्वपरीषह- योर्विप्रतिपत्तिनिरासपूर्वकं ग्रहणप्रतिपादनं २३ व्युत्पत्तिनिदर्शनं १९ ७८ वादरसांपरायशब्दार्थ- ४७ परीषहाणां सहने हेतुप्रदर्शनं ३३३ २ निरूपणं २४ ४८ परीषहाणां नामाख्यानं १३ ७९ ज्ञानावरणप्रकृतिकार्यनिरूपणं, ४५ क्षुधापरीषहोपवर्णन ८० दर्शनमोहांतराययोः ५० पिपासापरीषहोपर्वणनं कार्यनिरूपणं ५१ क्षुत्पिपासयोर्भेदसमर्थन ३२ ८१ चारित्रमोहस्य कार्यनिरूपणं १३ ५२ शीतपरीषहजयोपाख्यानं ३३४ ८२ वेदनीयकार्यनिरूपणं ५३ उष्णपरीषहः ९ ८३ एकस्मिन्नात्मनि यौगपद्येन ५४ दंशमशकपरीषहर्वणनं परीषहसत्ताप्रतिपादनं २७ ५५ दंशमशकेतिशब्दवयस्य ८४ परीषहाणां न्यूनाधिक- पार्थक्यप्रयोजनं २० विवादपरीहारः ५६ नाग्न्यपरीषहः ८५ चारित्राणां नामाख्यान ३४० ६७ अरतिपरीषहः ८६ गुप्त्यादिभ्यः सामायिकस्य ५८ अरतिपरीषहस्य पृथगुपादान- व्यवच्छित्तिप्रतिपादनं २९ प्रयोजनं ८७ सूत्रस्थछेदोपस्थापनादिपदानां ५९ स्त्रीपरीषहजयनिरूपणं ३३५ ३ तात्पर्यनिरूपणं ३४१ ६० चर्यापरीषहजयः १० ८८ गुप्तिसमितिभ्यां सूक्ष्मसांपरा- ६१ निषद्यातितिक्षा १६ यचारित्रस्य भेदसमर्थन ६२ शय्यापरीषहः २१ ८९ सूत्रस्थेतिशब्दसाफल्यप्रदर्शनं , ६३ आक्रोशपरीषहः ९० सामायिकादीनां पौर्वापर्ये ६४ वधपरीषहः युक्तिप्रदर्शन ६५ याचनापरीषहः ३ ९१ वाह्यतपसां नामोल्लेखः ३४२ ६६ अलाभपरीषहः ११ ९२ भेदनिर्देशपूर्वकमनशनतपः- ६७ रोगपरीषहः स्वरूपवर्णनं ६८ तृणस्पर्शपरीषहः ९३ अवमोदर्यवृत्तिपरिसंख्यानर- १९ मलपषिहः २५ सपरित्यागतपसां स्वरूपकथनं, ८ २ ३३ ७ १७ १ ३ ·१ ३ or ३. विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृ.स. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.सं. ९४ प्रतिवाद्युपन्यस्तावरुद्धरसपरि ११६ पात्रकालनिर्देशपूर्वकं ध्यान- त्यागशब्दार्थपरिहारः १५ स्वरूपकथनं ९५ वृत्तिपरिसंख्यानादनशनाव ११७ सूत्रस्थपदानां तात्पर्यनिरूपणं मोदर्यरसपारत्यागानां ११८ सूत्रस्थोत्तमसंहननादिशब्दानां भेदप्रतिपादनं २३ तात्पर्यनिरूपणं ३४९ ९ ९६ विविक्तशय्यासनस्य ग्रहणं ११९ अभावस्य वस्तुत्वसमर्थनं ९७ भेदनिर्देशपुरस्सरं कायक्ले- १२० प्रतिवादिप्रकल्पितध्यानस्व- शप्रयोजनं रूपनिराकरणं ३५० ९८ परीषहजयकायक्लेशस्य १२१ गुप्यादिप्रकरणस्य विप्रतिप- भेदप्रतिपादन त्तिनिराकरणपूर्वकं ध्यानोपा- ९९ अनशनादितपसां बाह्यत- यत्वनिरूपणं पस्त्वसमर्थन १२ १२२ ध्यानभेदनिरूपणं प्रत्येक- १०० अंतरंगतपसां नामाख्यानं भेदस्य स्वरूपनिरूणं १०१ प्रायश्चित्ताद्यंतरंगतपसां प्रत्ये- १२३ धर्म्यशुक्लयोर्मोक्षहेतुत्वप्रतिपादनं" २८ कस्य भेदसंख्यानं १२४ आर्तध्यानस्य लक्षणं भेदानां १०२ प्रायश्चित्ततपसः प्रकारप्रति- निर्देशश्च पादनं १२५ आर्तध्यानस्य स्वामिनिरूपणं,, १०३ आलोचनातपसः स्वरूप- १२६ स्वभावस्वाम्यादिनिर्देशपूर्वकं प्रतिपादनं १२ रौद्रध्यानस्वरूपनिर्देश: ३५२ १०४ आलोचनदोषाणां निरूपणं १५ १२७ संयतस्य रोद्रध्यानप्रतिषेधः ९ १०५ प्रतिक्रमणादीनां स्वरूपप्र- १२८ प्रकारनिर्देशपूर्वकं रौद्रध्यान- तिपादनं ३० स्वरूपनिरूपणं १६ १०६ विनयतपसः प्रकारनिरूपणं ३४५ २१ १२९ विचयशब्दार्थनिरूपणपूर्वक १०७ ज्ञानविनयादीनां स्वरूपप्रति- तत्समन्वयनिरूपणं २४ १३० आज्ञाविचयस्वरूपनिर्देश: १०८ वैयावृत्त्यतपसः प्रकारप्र- १३१ अपायविचयलक्षणं ३१ काशनं ३४६ १३२ विस्तरेण विपाकविचय- १०९ सूत्रस्थाचार्यादिशब्दानां स्वरूपनिदर्शनं तात्पर्यप्रतिपादनं १० १३३ संस्थानविचयस्वरूपाख्यानं ३५४ १३ ११० वैयावृत्त्यफलनिदर्शनं ३३ १३४ अनुप्रेक्षातो धर्म्यस्य १११ स्वाध्यायतपसः प्रकारनिर्देश:३४७ पार्थक्यसमर्थन ११२ वाचनादिस्वाध्यायतपसां स्व- १३५ अप्रमत्तस्य धर्म्यप्रतिषेध- रूपनिदर्शनं प्रतिपादनं २१ ११३ व्युत्सर्गतपसोभेदप्रतिपादनं २२ १३६ उपशांतक्षीणकषाययोधर्म्य ११४ व्युसर्गतपसो वाह्याभ्यंतरभेद- प्रतिषेधनिरूपणं योर्विस्तरेण स्वरूपोपादानं २३ १३७ पृथक्त्ववितकैकत्ववितर्केति ११५ धर्मादिभ्यो व्युसर्गस्य भेद- शुक्लध्यानप्रकारद्वयस्य निरूपणं ३४८ स्वाम्याख्यानं १ " १७ पादनं " our ·६ ७ २० aw २२ सनातनजैनग्रंथमालायां- विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः पृ.सं. पं.सं. १३८ सूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युप- कर्माभावस्य द्वैविध्यनिरूपणं २८ रतक्रियानिवर्तीतिशुक्लपका- औपशमिकादिभावकर्मणां रद्वयस्य स्वामिनिरूपणं ६ क्षयादपि मोक्ष इति निरूपणं ३६२ १३९ शुक्लध्यानस्य प्रकारनिरूपणं , भव्यत्वग्रहणस्य प्रयोजनप्र- १४० शुक्लध्यानस्यालंबननिरूपणं १४ तिपादनं १४१ पृथक्त्ववितर्काख्यशुक्लध्या- ८ केवलसम्यक्त्वादीनां मोक्ष नस्य विशेषस्वरूपनिरूपणं सद्भावनिरूपणं २० १४२ एकत्ववितर्काख्यशुक्लध्यानस्य ९ अनंतवीर्यादीनामपि मोक्ष विशेषस्वरूपनिरूपणं २८ सत्त्वप्रतिपादनं १४३ वितर्कशब्दार्थनिरूपणं ३२ १० सकलकर्मणि विनष्टे पुनस्त- १४४ वीचारशब्दार्थनिरूपणं २ द्वंधाभावनिरूपणं १४५ ध्यानप्रकारनिरूपणं १० ११ स्थानवत्त्वेऽपि मुक्तात्मनां १४६ सम्यग्दृष्टीनां निर्जरातारतम्य- पातप्रतिषेधनिरूपणं प्रतिपादनं ३९७ १२ सिद्धानां परस्परोपरोध- १४७ निर्जराया उत्तरोत्तरक्रमस्य प्रतिषेधः किंचित्स्वरूपप्रतिपादनं ८ १३ सिद्धानां सुखस्य निरतिशय- १४८ क्षपकस्य साधुत्वनिरूपणं २९ त्वप्रतिपादनं १४९ पुलाकादीनां निर्गथत्व- १४ सिद्धात्मनां निराकारस्व- प्रतिपादनं ३५८ प्रतिषेधः २० १५० पुलाकादीनां प्रत्येकस्य १५ सिद्धात्मनां विसर्पणाभाव- विप्रतिपत्तिनिरासपूर्वकं निरूपणं ૨૨ स्वरूपोपादनं २ १६ प्रदीपवत् सर्वथाभावो मोक्षः, १५१ पुलाकादीनां निग्रंथत्वसाधनं यत्रैव कर्मविप्रमोक्षस्तत्रैव भनत्रतत्वेऽपि निग्रंथस्वसाधनं १६ अवस्थानमिति विप्रतिपत्तिद- १५२ पुलाकादीनां संयमादितो यनिरासः ३ विशेषनिरूपणं ३२ १७ निरस्तकर्मभारपुरुषस्य १५३ संयमादिषु पुलाकानां स्वरूपप्रतिपादनं १६ साध्यस्वप्रदर्शन १५९ १८ मुक्तस्योर्ध्वगमने दृष्टांतप्र- इति नवमोध्यायः। दर्शनं १९ दृष्टांतानां दाटते मुक्तात्मनि अथ दशमोऽध्यायः। विप्रतिपत्तिनिरासपूर्वकं केवलज्ञानोत्पत्तिकारण- समन्वयप्रदर्शनं २६ निरूपणं २० मुक्तात्मनामलोकाकाशे कथं २ मोहादीनां क्षयप्रकारप्रति- न गतिरित्यत्र हेतूपदर्शनं ३६५ २१ व्यवहारनयेन क्षेत्रादिभिः ३ कारणनिर्देशपूर्वकं मोक्षस्व- सिद्धानां भेदप्रतिपादनं २४ रूपाख्यानं २२ क्षेत्रभेदासिद्धभेदप्रदर्शनं २९ कर्मातत्वनिरूपणं २३ कालभेदात्सिद्धभेदप्रदर्शनं ६ २१ alopmNAPAN १ ६ पादनं ४ ·पृ.सं. पं.सं. २ विषयानुक्रमणिका विषयाः पृ.सं. पं.सं. विषयाः २४ गतिभेदासिद्धभेदवर्णनं ३६६ २८ भेदनिर्देशपूर्वकमवगाहनभे- २५ लिंगभेदाढ़ेदनिरूपणं दात्सिद्धभेदप्रतिपादनं सिद्धात्मनां २९ अंतरभेदात्सिद्धभेदः २६ भेदनिर्देशपूर्वकं तीर्थास्सिद्धानां ३० अल्पबहुत्वात्सिद्धभेदप्ररूपणं भेदाख्यानं ३१ कियतां चित्तत्त्वार्थसारीय- २७ प्रत्येकबुद्धबोधितबोधासिद्ध- पद्यानां निरूपणं भेदाख्यानं इति दशमोऽध्यायः। ६ समातोयं विषयानुक्रमः श्रीराजवार्तिकस्य ।

·प्रकरणसूचिका।
पृष्ठादिः
पृष्ठांत:
पृष्ठादिः पृष्टांतः
१
सरवनामानि
जीवतत्त्वनिरूपणं
अजीवतत्त्वनिरूपणं
आस्रवतत्त्वानरूपणं
बंधतत्त्वनिरूपणं
तत्त्वनामानि
संवरनिर्जरातत्त्वनिरूपणं
मोक्षतत्त्वनिरूपणं
कियंतिचित्पद्यानि
9
२४५
२९३
२४५
२९३
इति प्रकरणसूचिका लमाता।
L

·, पंचमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। न जघन्यगुणानां ॥ ३३ ॥ शाखादित्वादेहाङ्गत्वाद्वा जघन्यशब्दसिद्धिः॥१॥ जघन्यमिव जघन्यमिति शाखादित्वात् सिध्यति । क उपमार्थः ? यथा शरीरावयवेषु जघनं निकृष्टं । तथाऽन्योपि निकृष्टो जघन्य इत्युच्यते । अथवा देहांगत्वात्सिद्धिः । जघने भवः, जघन्य इव जघन्यः । यथा जघने भवो निकृष्टस्तथान्योऽपि निकृष्टो जघन्य इति व्यपदिश्यते । गुणशब्दस्यानेकार्थत्वे विवक्षावशाद्भागग्रहणं ।। २ ।। गुणशब्दो ऽनेकस्मिन्नर्थे दृष्टप्रयोगः । कश्चिद्रूपादिषु वर्तते रूपादयो गुणा इति । कचिद्भागे वर्तते द्विगुणाः यवा इति । कचिदुपकारे गुणज्ञः साधु उपकारज्ञ इति यावत् । कचिद्रव्ये वर्तते-गुणवानयं प्रदेश इत्युच्यते यस्मिन् गावः शस्यानि च निष्पद्यते । कचित्समेष्ववयवेषु द्विगुणा रज्जुरिति । कचिदुपसर्जने गुणभूता वयमस्मिन्ग्रामे उपसर्जन भूता इत्यर्थः । तत्रेह भागे वर्तमानः परिगृह्यते । जघन्यो गुणो येषां ते जघन्यगुणास्तेषां जघन्यगुणानां नास्ति बंधः । एतदुक्तं भवति एकगुणस्निग्धस्य एकगुणस्निग्धेन द्वितीयादिसंख्येयासंख्येयानंतगुणस्निग्धेन वा नास्ति बंधः । तस्यैवैकगुणस्निग्धस्य एकगुणरूक्षेण द्वयादिसंख्येयासंख्येयानंतगुणरूक्षेण वा नास्ति बंधः । तथा एक- गुणरूक्षस्यापि योज्यमिति । एतौ जघन्यगुणस्निग्धरूक्षौ वर्जयित्वा अन्येषां स्निग्धरूक्षाणां परस्परेण संबंधो भवतीति अविशेषेण प्रसंगे तत्रापि प्रतिषेधज्ञापनार्थमाह- गुणसाम्ये सदृशानां ॥ ३ ॥ सदृशग्रहणं तुल्यजातीयसंप्रत्ययार्थम् ॥१॥ स्निग्धजात्या रूक्षजात्या च तुल्यानां संप्रत्ययः कथं स्यादिति सदृशग्रहणं क्रियते। गुणसाम्यग्रहणं तुल्यभागसंग्रहार्थम् ॥ २॥ तुल्यभागाः येषां तेषां ग्रहणार्थ गुणसाम्यग्रहणं क्रियते । सदृशग्रहणमनर्थक गुणसाम्यवचनादिति चेन्न समानगुणकारयोः स्निग्धरूक्षयोः पति- षेधप्रसंगात् ॥ ३ ॥ स्यादेतत्सदृशग्रहणमनर्थकं । कुतः ? गुणसाम्यवचनासिद्धेरिति चेन्न, किं कारण ? समानगुणकारयोः स्निग्धरूक्षयोः प्रतिषेधसंगात् । सदृशग्रहणे ह्यसति द्विगुणस्निग्धानां द्विगुणरूक्षः त्रिगुण. स्निग्धानां त्रिगुणरूक्षैर्गुणकारसाम्यावधः प्रतिषिध्येत । सदृशग्रहणे पुन: सति द्विगुणस्निग्धानां द्विगुण- स्निग्धौर्गुिणरूक्षाणां द्विगुणरूक्षैरित्येवमादिसंबंधः कृतो भवति । नचेष्टत्वात् ॥ ४ ॥ न वा एतत्प्रयोजनमस्ति किं कारणं ? इष्टत्वात् । इष्यते द्विगुणस्निग्धानामपि द्विगुणरूबंधप्रतिषेधः । किमर्थं तर्हि सदृशग्रहणं ? गुणवैषम्यबंधपतिपत्त्यर्थ ॥ ५ ॥ गुणवैषम्ये सदृशानां बंधो भवतीत्येतस्यार्थस्य प्रतिपत्त्यर्थं सदृशग्रहणं क्रियते । अतो विषमगुणानां तुल्यजातीयानां चाविशेषेण प्रसक्ताविष्टार्थसंप्रत्ययार्थमिदमुच्यते- यधिकादिगुणानां तु ॥ ३५ ॥ व्यधिकश्चतुर्गुणः द्वाभ्यां गुणाभ्यामधिको व्यधिकः । कः पुनरसौ ? चतुर्गुणः । आदिशब्दस्य प्रकारार्थत्वात्पंचगुणादिसंप्रत्ययः॥१॥ व्यधिकादीत्ययमादिशब्दः प्रकारार्थः कः पुनरसौ प्रकारः ? द्वाभ्यामधिकता । तेन पंचगुणादिसंप्रत्ययो भवति । अवयवेन विग्रहः समुदायो वृत्त्यर्थ इति चतुर्गुणस्यापि ग्रहणं भवति। तेन व्यधिकादिगुणानां तुल्यजातीयानामतुल्यजातीयानां च बंध उक्तो भवति, नेतरेषां । तद्यथा-द्विगुणस्निग्धस्य परमाणोः एकगुणस्निग्धेन द्विगुणस्निग्धेन त्रिगुणस्निग्धेन वा नास्ति बंधः । चतुर्गुणस्निग्धेन पुनरस्ति बंधः । तस्यैव पुनर्द्विगुणस्निग्धस्य षट्सप्ताष्टनवदशसंख्येयासं- Pathariya ·सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- ख्येयानंतगुणास्निग्धेन बंधो न विद्यते । एवं त्रिगुणस्निग्धस्य पंचगुणस्निग्धेन बंधोस्ति, शेषैः पूर्वोत्तरर्न भवति । चतुर्गुणस्निग्धस्य षड्गुणस्निग्धेनास्ति बंधः, शेषैः पूर्वोत्तरैर्नास्ति । एवं शेषेष्वपि योज्यं । तथा द्विगुणरूक्षस्य एकद्वित्रिगुणरूर्नास्ति बंधः । चतुर्गुणरूक्षेण त्वस्ति बंधः, तस्यैव द्विगुणरूक्षस्य पंच- गुणरूक्षादिभिरुत्तरैर्नास्ति बंधः । एवं त्रिगुणरूक्षादीनामपि द्विगुणाधिकैबंधो योज्यः । एवं भिन्नजाती- यवीप द्विगुणस्निग्धस्य एकद्वित्रिगुणरूक्षैर्नास्ति बंधः । चतुर्गुणरूक्षेण त्वस्ति बंधः । उत्तरैः पंचगुण- कक्षादिभिर्नास्ति एवं त्रिगुणस्निग्धादीनां पंचगुणरूक्षादिभिरस्ति । शेषैः पूर्वोत्तरैर्नास्ति बंध इति योज्यः । उक्तं च- णिद्धस्स णि ण दुराहिएण लुक्खस्स लुक्खेण दुराहिएण । णिद्धस्स लुक्खणउवेदि बंधो जहण्णवज्जो विसमे समे वा ॥१॥ एवमुक्तेन विधिना बंधे सत्यणूनां द्वयणुकाद्यनंतानंतप्रदेशावसानस्कन्धोत्पत्तिर्वेदितव्या । तुशब्दो व्यावृत्तिविशेषप्रतिपत्त्यर्थः ॥ २ ॥ तुशब्दः क्रियमाणः प्रतिषेधं व्यावर्तयति-बंधं च विशेषयति । अत्राह किमर्थं संयोगजातीयपुद्गलानां बंधो नाम धर्मः कल्प्यते, न प्राप्तयाद्यात्मकत्वादनेनैव सर्वसामूहिकव्यवहारसिद्धिरित्युच्यते-संयोगेऽपि सति प्राप्तिमात्रेण कृतार्थत्वात् परस्परानुप्रवेशनिरुत्सको स्निग्धरूक्षगुणा स्कन्धौ परमाणूनां संयोगमात्रत्वात् पारिणामिको न स्यातां, शुक्लकृष्णतन्तुसंयोगावस्था- नवत्ततोऽयमारंभः । बंधेऽधिको पारिणामिकौ च ॥ ३६ ॥ प्रकृतत्वाद्गुणसंप्रत्ययः ॥ ९॥ प्रकृतं गुणग्रहणं तदभिसंबंधाद्गुणसंप्रत्ययो भवतीत्यधि- कगुणाविति । भावांतरापादानं परिणामकत्वं क्लिन्नगुडवत् ॥ २ ॥ यथा क्लिन्नगुडो हि मधुररसः पतितानां रेण्यादीनां स्वगुणापादानात्परिणामकः। तथाऽन्योपि अधिकगुणः अल्पीयसः परिणामक इति कृत्वा द्विगुणा- दिस्निग्धरूक्षस्य चतुर्गुणादिस्निग्धरूक्षपरिणामको भवतीति, ततः पूर्वावस्थानच्यवपूर्वकं तातीर्यकमवस्थांतरं प्रादुर्भवतीत्येकस्कंधत्वमुपपद्यते, इतरथा हि शुक्लकृष्णतंतुवत्संयोगे सत्यप्यपरिणामकत्वात् सर्वविविक्तरूपेणै- वावतिष्ठते, दृश्यते हि श्लेषे सति वर्णरसगंधस्पर्शानामवस्थांतरभावः शुक्लपीतादिसंयोगे शुकपत्रवर्णादि प्रादुर्भाववत् । समाधिकावित्यपरेषां पाठः ॥ ३ ॥ बंधे समाधिको परिणामिकावित्यपरे सूत्रं पठंति, द्विगुण स्निग्धस्य द्विगुणरूक्षोपि परिणामक इति । तदनुपपत्तिरार्षविरोधात् ॥ ४ ॥ सः पाठो नोपपद्यते, कुतः ! आर्षविरोधात । एवं ह्युक्त मार्षे वर्गणायां बंधविधाने नोआगमद्रव्यबंधविकल्पे सादिवैमासिकबंधनिर्देशः प्रोक्तः । विषमरूक्षतायां च बंधः । समस्निग्धतायां समरूक्षतायां च भेदः इति तदनुसारेण च सूत्रमुक्तं । गुणसाम्ये सदृशानामित्यतः समगुणानां बंधप्रतिषेधाद्वन्धे समः परिणामक इत्यार्षविरोधिवचो न विद्वद्ग्राह्यं । विषमे समे वास्ति बंधः इति वचनाद्विरोध इति चेन्नार्षाज्ञानात् ॥ ५ ॥ स्यान्मतं जघ- न्यवयों विषमे समे पास्ति इति वचनात्समगुणस्यापि बंध इत्यभ्युपगमान्नास्ति विरोध इति चेन्न किं कारणं? आर्षाज्ञानात । नायमस्यार्थः समगुणस्य बन्ध इति कस्तर्हि ? समस्तुल्यजातीयः । विषमोऽतुल्यजा- तीयः । समस्य चतुर्गुणस्निग्धस्य षड्गुणस्निग्धेनास्ति बंधः । विषमस्य चतुर्गुणरूक्षस्य षड्गुणस्निग्धेना- स्तिबंधः इत्ययमार्षस्तत्रैतस्य किमर्थोऽयमारम्भ इत्युच्यते पौद्गलिकं कर्मात्मस्थानंतानंतप्रदेशं कायवाङ्मनो- योगनिमित्तविस्त्रसोपचितानंतप्रदेशस्निग्धरूक्षपरिणतं बन्धमायातमात्मनः ज्ञानावरणादिभावेन त्रिंशत्सागरो- पमकोटिकोट्यध्यवस्थानभाक्-तत्परिणामकापादितपरिणामाद्धनादिवन्न विश्वग्भवतीति । अत्राह-उक्तं भवता द्रव्याणि जीवाजीवाश्चति तत्र किमुद्देशात एव द्रव्याणां प्रसिद्धिराहोस्विलक्षणतोऽपीत्यत्रोच्यते-लक्षणतोऽपि प्रसिद्धिः । तत्कथामिति चेदुच्यते- ?

·SMSMARAN पंचमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । गुणपर्ययवद्रव्यं ॥ ३७ ॥ गुणाश्च पर्यायाश्च गुणपर्यायास्ते यस्य संतीति तद्गुणपर्यायवदिति मतुर्नोपपद्यते अनर्थांतरभा- यात् । अर्थातरभावेऽभावप्रसंग इत उत्तरं पठति- अनन्यत्वेऽपि लोके सुवर्णागुलीयकवद्यपदेशदर्शनान्मत्वर्थीयसिद्धेः ॥१॥ अनन्य- स्वेऽपि लोके व्यपदेशो दृश्यते, यथा सुवर्णस्यांगुलीयकमिति । तथा लक्षणतः कथंचिद्भेदोपपत्तेः गुणपर्या- येभ्योऽनन्यत्वे कथांचढ़ेदसिद्धेः मत्वर्थीयमुपपद्यते । गुणाभावादयुक्तिरिति चेन्नाहत्प्रवचनहृदयादिषु गुणोपदेशात् ॥ २॥ गुणा इति संज्ञा तंत्रांतराणां, आर्हतानां तु द्रव्यं पर्यायश्चेति द्वितीयमेव तत्त्वं अतश्च द्वितीयमेव तद्वयोपदेशात् । द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिक इति द्वावेव मूलनयौ यदि गुणोऽपि कश्चित्स्यात्, तद्विषयेण मूलनयेन तृतीयेन भवितव्यं । न चास्त्यसावित्यतो गुणाभावात् , गुणपयायवदिति निर्देशो न युज्यते ? तन्न किं कारणं? अर्हत्प्रवचनहृदया- दिषु गुणोपदेशात् । उक्तं हि अर्हत् प्रवचने "द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणा" इति । अन्यत्र चोक्तं- गुण इति व्वविधाणं दव्ववियारोयपज्जयो भणिदो। तेहि अणूणं दव्वं अजुदवसिद्ध हवदि णिचं ॥१॥ इति यदि गुणोऽपि विद्यते ननु चोक्तं-तद्विषयस्तृतीयो मूलनयः प्राप्नोति ! नैषः दोषः द्रव्यस्य द्वा- वात्मानौ सामान्य विशेषश्चेति । तत्र सामान्यमुत्सर्गोऽन्वयः गुण इत्यनांतरं । विशेषो भेदः पर्याय इति पर्यायशब्दः । तत्र सामान्यविषयो नयो द्रव्यार्थिकः । विशेषविषयः पर्यायार्थिकः । तदुभयं समुदितमयुतसि- द्धरूपं द्रव्यमित्युच्यते। न तद्विषयस्तृतीयो नयो भवितुमर्हति, विकल्पादेशत्वान्नयानां । तत्समुदायोऽपि प्रमाणगोचरः सकलादेशत्वात्प्रमाणस्य । गुणा एव पर्याया इति वा निर्देशः । अथवा उत्पादव्ययध्रौव्याणि न पर्यायाः । न तेभ्योऽन्ये गुणाः सन्ति ततो गुणा एव पर्यायाः इति सति सामानाधिकरण्ये मतौ सति गुणपर्यायवदिति निर्देशो युज्यते । विशेषणानुपपत्तिराभेदादिति चेन्न मतांतरनिवृत्यर्थत्वात् ॥ ३ ॥ स्यादेतद्यदि गुणा एवं पर्याया विशेषणमपार्थकं, कुतः ? अर्थाभेदाततो गुणवदिति वा पर्यायवदिति वा वक्तव्यमिति तन्न किं कारणं! मतांतरनिवृत्त्यर्थत्वात् । मतान्तरे हि द्रव्यादन्ये गुणाः परिकल्पिताः, न ते संति ? अर्थांतरभावे सत्यनुपलब्धिप्रसङ्गात् । अतो द्रव्यस्य परिणमनं परिवर्तनं पर्यायः । तद्भेदा एव गुणाः न भिन्नजातीया इति मतांतरनिवृत्त्यर्थत्वात् विशेषणमर्थवत् । उक्तानां द्रव्याणां लक्षणनिर्देशात्तद्विषय एव द्रव्यव्यवसाय- प्रसक्ते, अनुक्तद्रव्यसंसूचनार्थमिदमाह- कालश्व ॥ ३८ ॥ यथोक्तद्रव्यलक्षणोपेतत्वाद्र्व्यं ॥ १ ॥यथोक्तं द्रव्यलक्षणं उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् , गुणपर्या यवद्रव्यमिति च तेन लक्षणेनोपेतत्वात् कालश्च द्रव्यमित्यवगम्यते । कथं लक्षणोपेतत्वमित्युच्यते । आकाशदिवत्तत्सिद्धिः ॥ २ ॥ यथाकाशादीनां लक्षणं तथा कालस्यापि सिध्यति । धौध्यं तावत्कालस्य स्वप्रत्ययं स्वभावव्यवस्थानात् । ख्ययोदयौ परप्रस्थयौ अगुरुलघुगुणवृद्धिहान्यपेक्षया स्वप्रत्ययो च । तथा गुणा अपि कालस्य साधारणासाधारणरूपाः संति । तत्रासाधारणः वर्तनाहेतुत्वं साधारणाश्चाचे- तनत्वामूर्तत्वसूक्ष्मत्वागुरुलघुत्वादयः। पर्यायाश्च व्ययोत्पादलक्षणा योज्याः । तस्यास्तित्वालिङ्ग सनिवेशक्रमच ब्याख्यातः। आह द्रव्यत्वे सति किमसौ काल: आकाशवदेक उत संख्येयोऽसख्येयोऽनंतो वेति ? अत्रोच्यते- सोऽनंतसमयः ॥ ३९ ॥ व्यवहारकालप्रमाणावधारणार्थं वचनम् ॥ १॥ मुख्याः परमार्थकालाणवः । धर्मास्तिकाय- Puremedyge ·maom सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- प्रदेशतुल्याः संख्येया व्याख्याताः। इदं तु वचनं व्यवहारकालप्रमाणावधारणार्थं क्रियते सांप्रतिकस्यैकसम यिकत्वष्यतीतानागताश्च समया अंतातीता इति कृत्वा अनंता व्यपदिश्यते । मुख्यस्यैव वानंतपर्यायवर्तनाहेतुत्वात् ॥ २ ॥ अथवा मुख्यस्थैव कालस्य प्रमाणावधार- णार्थमुच्यते। अनंतपर्यायवर्तनाहेतुत्वादेकोऽपि कालाणुरनंत इत्युपचर्यते । समयः पुनः परमानिरुद्धका- लांशः तत्प्रचयविशेष आवलिकादियाख्यातः। आह-गुणपर्यायवद्र्व्यमित्युक्तं तत्र के गुणाः इत्यत्रोच्यते- द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः ॥ ४० ॥ आश्रयशब्दोधिकरणसाधनः कर्मसाधनो वा ॥१॥ अयमाश्रय शब्दः अधिकरणसाधनः, गुणा यत्राश्रयन्ते स आश्रय इति पुल्लिंगे ण्यः । अथवा कर्मसाधनः गुणैराश्रियत इत्याश्रयः । द्रव्यशब्द उक्तार्थः द्रव्यमाश्रयो येषां ते द्रव्याश्रयाः। निर्गुण इति विशेषणं द्वथणुकादिनिवृत्त्यर्थं ॥ २॥ द्रव्याश्रया गुणा इत्युच्यमाने व्यणुका- दिष्वपि गुणसंप्रत्ययः स्यात् , कारणद्रव्याश्रयाणि कार्यद्रव्याणीति ततस्तन्निवृत्त्यर्थं निर्गुणा इति विशेषेण- मुपादीयते । द्वयणुकादीनां हि रूपादयो गुणाः संतीति तन्निवृत्तिः कृता भवति । पर्यायाणां गुणत्वप्रसंग इति चेन द्रव्याश्रया इति विशेषणात्तनिवृत्तेः ॥ ३॥ स्या- न्मतं यदि गुणा द्रव्याश्रया इत्येतत्तावल्लक्षणं गुणानां पर्यायाणामपि घटसंस्थानादीनां तदुभयमस्तीति गुणत्वं प्राप्नोतीति, तन्न किं कारणं ? द्रव्याश्रया इति विशेषेणात्तन्निवृत्तेः। ननु द्रव्याश्रया इति विशेषणं तदाश्रयत्वप्रतिपत्त्यर्थं तदंतरेणापि सिध्यति कुतः ? सामर्थ्यतः निराश्रयगुणाभावात् । आश्रयांतराभावाच्च, ततस्तदनर्थकं पर्यायनिवृत्त्यर्थं भवति । किं शब्दाधिक्यादर्थाधिक्यमिति पर्यायनिवृत्तिर्गृह्यते ? न । इत्याह मत्वर्थे वा निवृत्तिविधानात् ॥ ४ ॥ इति मत्वर्थेऽन्यपदार्थे वृत्तिमत्वर्थश्च नित्ययोगे विद्यत इति नित्ययोगोऽत्र वेदितव्यः । नित्यं द्रव्यमाश्रित्य ये वर्तन्ते ते गुणा इति । पर्यायाः पुनः कादाचिल्का इति न तेषां ग्रहणं । तेनान्वयिनो धर्मा गुणा इत्युक्तं भवति तद्यथा जीवस्यास्तित्वादयः, झानदर्शनादयश्च । पुद्ग- लस्याचेनत्वादयः रूपादयश्चेति । पर्यायाः पुनः घटज्ञानादयः कपालादिविकाराश्च । आहात्रोक्तः परिणामशब्द: असकृन्न तु तस्यार्थो बर्णितः तस्मादुच्यतां कः परिणाम: ? इति- तद्भावः परिणामः ॥ ४१ ॥ अथवा गुणा द्रव्यादातरभूता इति केषांचिद्दर्शनं, तत्किं भवतः सम्मतं ! नेत्याह--यद्यपि कथंचि- व्यपदेशादिभेदहेत्वपेक्षया द्रव्यादन्ये तथापि तद्व्यतिरेकात्तत्परिणामाचानन्ये । यद्येवं स उच्यतां कः परिणामा इति ? । तन्निश्चयार्थमिदमुच्यते, तद्भावः परिणामः । धर्मादीनां येनात्मना भवनं सः तद्भावः परिणामः ॥ १॥ धर्मादीनि द्रव्याणि येनात्मना भवंति स तद्भावः तत्त्वं परिणाम इत्याख्यायते । तत्स्वरूपं व्याख्यातं ॥ २ ॥ तस्य परिणामस्य स्वरूपं व्याख्यातं । क ? वर्तनापरिणाम । क्रिया इत्यत्र । स द्विधाऽनादिरादिमांश्च ॥३॥ स एष परिणामो द्विधा भिद्यते । अनादिरादिमांश्चेति । तत्रानादिर्धर्मादीनां गत्युपग्रहादिः । न ह्येतदस्ति धर्मादीनि द्रव्याणि प्राक्, पश्चाद्गत्युपग्रहादिः । प्राग्वा गत्युपग्रहादिः पश्चाद्धर्मादीनि इति, किं तर्हि ! अनादिरेषां संबंधः । आदिमांश्च बाह्यप्रत्ययापादितोत्पादः । अन्नान्ये धर्माधर्मकालाकाशेषु अनादिःपरिणामः आदिमान् जीवपुद्गलेषु इति वदन्ति तदयुक्तं । कुतः ? सर्वद्रव्याणामनाद्यात्मकत्ववत्त्वं, अन्यथा नित्याभावप्रसंगात् । कथं तर्हि ग्राह्यं ?

·षष्ठोऽध्यायः। तत्वार्थराजवार्तिक। नयद्वयवशात्सर्वत्र तदुभयसिदिः ॥ ४ ॥ द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयद्वयाववक्षावशात् , सर्वेषु धर्मादिद्रव्येषु स उभयः परिणामोऽवसेयः। अयं तु विशेषः धर्मादिषु चतुषु द्रव्येष्वत्यंतपरोक्षेष्वनादिरादि- मांश्च परिणाम: आगमगम्यः जीवपुद्गलेषु कथंचित्प्रत्यक्षगम्योपि। इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालंकारे पंचमोध्यायः ।। अथ षष्ठोऽध्यायः। -अजीवपदार्थों व्याख्यात. इदानीं तदनंतरोद्देशभागास्त्रवपदार्थों व्याख्येय इति ततस्तत्प्रसि:- ड्यर्थमिदमुच्यते- कायवाङ्मनःकर्मयोगः ॥ १॥ कायादीनामितरेतरयोगलक्षणो द्वंदः॥१॥ कायश्च वाक्च मनश्च कायवामनासि इती- रेतरयोगे द्वंद्वः। वाङ्मनसः प्रसंग इति चेन्न बहुषु तदभावात् ॥ २ ॥ स्यादेतद्वाङ्मनसमिति प्राप्नोतीति तत्र किं कारणं? बहुषु तदभावात् । द्वयोः हि सविधिस्तेन बहुषु न भवति। कायवाजमनसां कर्म कायवाचनस्क मैति। कृतमिकं 'सः' इति सत्वं, कायादयः शब्दा व्याख्यातार्थाः । कर्मशब्दस्यानेकार्थत्वे क्रियावाचिनो ग्रहणमिहान्यस्यासंभवात् ॥ ३॥ कर्मशब्दोऽने- कार्थः क्वचित्कर्तुरीप्सितमेव वर्तते यथा घटं करोतीति । क्वचिपुण्यापुण्यवचनः यथा कुशलाकुशलं कर्मेति । क्वचिच्च क्रियावचनः यथा उत्क्षेपणमवक्षेपेणमाकुंचनं प्रसारणं गमनमिति कर्माणीति. । तत्रेह कियावचिनो ग्रहणं । कुतः ? अन्यस्यासंभवात् । तत्कथमिति चेदुच्यते- न कर्तुरीप्सिततमस्येतरस्योभयस्य च विवक्षासंभवात् ।।४॥ कर्तुः क्रियया आप्तुमिष्टतम कर्म तत्त्रिविधं निर्वत्यै-विकार्य-प्राप्यं चेति त्रितयमपि कर्तुरन्यत्। तत्र यदि कायादीनां कर्तृत्वं कर्मान्यद्वाच्य, नचातो ऽन्यत्सूत्रग्रहीतमस्ति । अथ कर्मत्वं कायादीनां कर्ताऽन्यो वाच्यः । न चासौ संगृहीतोऽस्ति । अथ युगपत्कर्तृत्वं चेष्टितं तच्चासंभवात् असत् । तस्मात्कर्तुरीप्सिततमं नेह परिगृहीतं । नापि पुण्यापुण्यलक्षणमुत्तरसूत्रस्य सामर्थ्यात् ॥ ५॥ नापीह पुण्यापुण्यलक्षणं कर्म गृह्यते कुतः ! उत्तरसूत्रसामर्थ्यात् । यदि पुण्यापुण्यलक्षणमिह गृह्येत, स आम्नवः शुभः पुण्यस्येत्युत्तरसूत्रारंभो- ? नर्थकः स्यात् । कर्तुरीप्सिततमं वात्मनः कर्तृत्वात् ॥ ६ ॥ अथवा सामर्थ्य सन्निहित इहात्मा कर्ता तस्य कर्तु- रीप्सिततमत्वात्पारिभाषिकं कर्म गृह्यते । कोदिसाधनेविच्छातो विशेषोध्यवसेयः ॥ ७॥ कर्मशब्दस्य कादिषु साधनेषु संभवात् स्वेच्छातो विशेषोऽध्यवसेयः । वीर्यान्तरायज्ञानावरणक्षयोपशमापेक्षणात्ममात्मपरिणामः पुद्गलेन स्वपरिणामः व्यत्ययेन च निश्चय- व्यवहारनयापेक्षया क्रियत इति कर्मकरणप्रशंसाविवक्षायां कर्तृधर्माध्यारोपे सति स परिणामः । कुशल- मकुशलं च द्रव्यभावरूपं करोतीति कर्म । आत्मनः प्राधान्यविवक्षायां कर्तृत्वे सति परिणामस्य करणत्वो पपत्तेः । बहुलापेक्षया क्रियतेऽनेन कर्मेल्यपि भवति । साध्यसाधनभावानभित्सायां स्वरूपावस्थिततत्त्वकथ- नात् कृतिः कर्मेत्यपि भवति । एवं शेषकारकोपपत्तिश्च योज्याः । योगशब्दस्यापि तथैव ॥ ८ ॥ त्वेनैव प्रकारेण योगशब्दस्यापि कादिसाधनसंभवो योज्यः ।

·car ? २४६ सभातनजैमग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- त्रैविध्यानुपपत्तिरात्मपरिणामाविशेषादिति चेन्न पर्यायविवक्षाव्यापारादूपादिवत् ॥ ९॥ स्यान्मतं योगस्य त्रैविध्यं नोपपद्यते कुतः ? आत्मपरिणामाविशेषात् । आत्मा हि निरवयवद्रव्य तत्परिणामो योगः सोऽविशिष्ट इति तन्न, किं कारणं पर्यायविवक्षाव्यापाराद्रूपादिवत् । यथा घटस्यैकत्वमजहतश्चक्षुरादि करणसंबंधवशाद्रूपादिपरिणामभेदः । तथात्मनः एकत्वेऽपि पर्यायभेदात् योगस्य भेदो ज्ञेयः । चक्षुरादिग्रहणनिमित्तच्याद्रूपाध्यवसायस्येति चेत्रात्माभेदेऽपि कायादीनां पूर्वकृतक- मांपादितसामोपलंभात् ॥ १० ॥ स्यादेतद्युज्यते घटस्य रूपादिभेदाध्यवसायः। कुतः १ चक्षुरा- दिग्रहणनिमितत्वात् । ग्रहणभेदाद्धि लोके ग्राह्यभेदो दृष्टः न तथात्मन इति, तन्न किं कारणं ? आत्माभेदे- ऽपि कायादीनां पूर्वकृतकर्मापादितसामोपलंभात् । तद्यथा पुद्गलविपाकिनः शरीरनामकर्मण उदयापादिते कायवाङ्मनोवर्गणान्यतमालंबने सति वीर्यान्तरायमत्यक्षराद्यावरणक्षयोपशमापादिताभ्यंतरवाग्लब्धिसान्निध्ये वाक्परिणामाभिमुख्यस्यात्मनः प्रदेशपरिस्पंदो वाग्योगः । अभ्यंतरवीयांतरायनोमंद्रियावरणक्षयोपशमात्मकमन उपलब्धिसन्निधाने पूर्वोक्तबाह्यनिमित्तालंबने च सति मनःपरिणामाभिमुखस्यात्मनःप्रदेशपरिस्पंदो मनोयोगः । वीर्यातरायक्षयोपशमसद्भावे च औदारिकादिसप्तविधकायवर्गणान्यतमालंवऽनापेक्षात्मप्रदेशपरिस्पंदःकाययोगः यदि क्षयोपशमलब्धिरभ्यन्तरहेतुः क्षये कथं ? क्षयेऽपि हि सयोगकेवलिनः त्रिविधो योग इष्यते। अथ क्षय- निमित्तोऽपि योगः कल्य्यते अयोगकेवलिनां सिद्धानां च योगः प्राप्नोति ? नैष दोषः क्रियापरिणामिनः आत्मन स्त्रिविधवर्गणालंबनापेक्षः प्रदेशपरिस्पन्दः । सयोगकेवलिनो योगविधिर्विद्यते, तदालंबनाभावात् उत्तरेषां योगविधिर्नास्ति। अनेकांताच लावकादिवत् ॥ ११ ॥ यथा देवदत्तस्य जातिकुलरूपसंज्ञालक्षणसम्बंधाद्यविशेषा- देकत्वमजहतः बाह्योपकरणसंबंधोपनीतभेदलावकपावकादिपर्यायानास्कन्दतः स्यादेकत्वं स्यादनेकत्वमित्यने- कान्तस्तथा प्रतिनियतक्षायोपशमिक-शरीरादिपर्यायाादेशात्स्यात्त्रैविध्य योगस्य, अनादिपारिणामिकात्मद्र- व्यार्थादेशात्स्यादैकविध्यमित्यनेकांतः । ततो नायमुपालंभः । ध्यानं योग इति चेन्न तस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।।१२।। स्यादेतद्ध्यानं योगशब्दार्थः न काय- पावनस्कर्मेति तन्न किंकारणं ! तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । युजे समाधिवचनस्य योगः। समाधिः ध्यानमित्य- नर्थान्तरं स तु वक्ष्यते । इहानवप्रतिपादनार्थत्वात् त्रिविधः क्रियायोग इत्युच्यते । समुदाये योगव्यपदेशमसङ्ग इतिचेन्न प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्तेः ॥ १३ ॥ स्यान्मतं यथा गर्गाः शतं दण्डयतामिति अर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवंति न प्रत्येकं दण्डयन्ति । कुतः? समुदाये वाक्य- परिसमाप्तेः, तथा कायवाङ्मनस्कर्मसमुदाये योगव्यपदेशः प्रसक्त इति चेन्न किंकारणं! प्रत्येकं वाक्यपरि- समाप्तेः । यथा देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोज्यतामिति भुजिः प्रत्येक परिसमाप्यते । तथा योगव्यपदेशोपि प्रत्येकं त्रिषु कर्मसु वेदितव्यः । अत्राहाभ्युपेमः आहितत्रैविध्याः क्रिया योग इति प्रकृत इदानीं निर्दिश्यतां किंलक्षण आस्रव इत्यत्रोच्यते योयं योगशब्दाभिधेयः संसारिणः पुरुषस्य प्रयोगस्त्रिविधः- स आस्त्रवः ॥ २ ॥ कायवाङ्मनस्कासव इत्यस्तु लघुत्वादिति चेन्न योगाप्रत्याख्यानात् ॥ १ ॥ स्यान्मतं कायवाङ्मनस्कास्रव इत्यस्तु सूत्रं, कुत: लघुत्वादिति तन्न किं कारणं ! योगाप्रत्याख्यानात् । योगशब्दो हि आगमे प्रसिद्धः, तस्यार्थी प्रत्याख्यातः स्यात् । कायवाङ्मनस्कर्मयोग आस्रव इति चेन्न सर्वयोगासवप्रसंगात् ॥ २॥ अथ मतमेत- कायवाङ्मनस्कर्म योग आस्रव इत्येकयोगः कर्तव्यस्तथा सति सच्छब्दस्यावचनात् , योगविभागस्य चा करणात् निर्देशश्च लघुर्भवति, योगशब्दार्थश्वाप्रत्याख्यातो भवति इति । तन्न किं कारणं ! सर्वयोगासवप्र- ।

·PHATANGARPMEHRIDEVAR । षष्ठोऽध्यायः । तत्त्वार्थरांजवार्तिकं। २४७ सङ्गात् । केवलिसमुद्धातकाले हि दण्डकपाटप्रतरलोकपूर्णयोगस्याप्यास्रवत्वं प्रसज्येत । अस्त्वास्त्रवत्वं को दोषः ! सूक्ष्मयोगत्वं तत्रेष्यते तन्निमित्तश्च बन्धोऽल्पः, तद्विपरीतता प्राप्नोति । अपि च वर्गणालम्बन निमित्तो योग आस्त्रवः इष्यते, नच दण्डादियोगस्तदालम्बनहेतुकः, तस्मादस्यास्त्रवत्वं नेष्यते । यद्येवं दण्डादिव्यापारकाले नास्रवत्वादबंधकत्वं प्राप्नोति इष्यते च बंधः ? नैष दोषः । न दण्डादियोगनिमित्तो बंधः किं तर्हि ? कायवर्गणानिमित्तः आत्मप्रदेशपरिस्पन्दोस्ति तन्निमित्तस्तत्र बंधः । एकयोगेऽपि तत्प्रयोजनकारणात्तदप्रसङ्ग इति चेन्न योगविभागकरणसामर्थ्यात्तत्प्र- तीतेः ॥ ३॥ यथा केवलिनः सत्स्वपींद्रियेषु तदव्यापारात् , इन्द्रियजकर्मबन्धाभावः तथा दण्डादियोगे सत्यापि तत्पूर्वकबन्धाभावात् आस्रवत्वमस्य । योगविभागवदेकयोगेऽपि व्यावर्तत इति तन्न किं कारणं ? योगविभागकरणसामर्थ्यात्तत्प्रतीतेः । सति हि योगविभाग उद्दिष्टयोगः स आस्रवो भवति नान्य इत्ययमों ऽवगंतुं शक्यते तेनान्योऽपि योगोऽस्तीति सूच्यते । एकयोगे पुनः सति तस्यार्थस्याप्रतीतेः सर्वस्य योगस्यास्त्रवत्वं प्रसज्यत एव । अथास्त्रवाभिधानं कुतो भवति ? तत्मणालिकया कर्मास्रवणादास्रवाभिधानम् ॥ ४ ॥ सलिलबाह्यद्वारं तदास्रवणकारणत्वात् आस्रव इत्याख्यायते । तथा योग्यप्रणालिकया आत्मनः कर्म आस्रव इति व्यपदेशमर्हति । कषायक्लिनस्य सदुपश्लेष आर्द्रवस्त्ररेणुवत् ॥ ५ ॥ यथावासः समान्ताद्वातानीतं रेणु- मुपादत्ते, तथा कषायताई आत्मा योगानीतं कर्म सर्वप्रदेशैर्गृह्णाति । यथा वानिष्टप्तायःपिण्डोऽम्भसि प्रक्षिप्त अम्भः समन्तादात्मसात्करोति । तथा सकषायो जीवो योगानीतं कर्म समन्तादादत्ते । आह कर्म द्विविधं पुण्वं पाप चेति तस्य किमविशेषेण योगः आस्रवणहेतुराहोस्विदस्ति कश्चित्प्रति- विशेष इत्यत्रोच्यते- शुभः पुण्यस्याऽशुभः पापस्य ॥ ३ ॥ प्राणातिपातानृतभाषणवधचिंतनादिरशुभः ॥ १ ॥ प्राणातिपातादत्तादानमैथुनप्रयोगादि रशुभः काययोगः । अनृतभाषणपुरुषासत्यवचनादिरशुभो वाग्योगः । वधचिंतनेासूयादिरशुभो मनोयोगः। ततोऽनंतविकल्पादन्यः शुभः ॥ २ ॥ तस्मादनंतविकल्पादशुभयोगादन्यः शुभयोग इत्युच्यते । तद्यथा अहिंसाऽस्तयब्रह्मचर्यादिः शुभकाययोगः । सत्यहितमितभिषणादिः शुभो वाग्योगः । अहंदादिभक्ति तपोरुचिश्रुतविनयादिः शुभोमनोयोगः । आहाऽसंख्येयलोकत्वादध्यवसायावस्थानानां कथमनंतविकल्पत्वं ? इत्युच्यते । अनंतानंतपुद्गलप्रदेशप्रचितज्ञानावरणवीर्यातरायदेशसर्वघातिद्विविधस्पर्धकक्षयोपशमादेशाद्यो- गत्रयस्यानत्यं । अनंतानंतप्रदेशकर्माधानकारणत्वाद्वा, अनंतानंतनानाजीवविषयभेदाद्वानंतः । कथं योगस्य शुभाशुभत्वम् । शुभाशुभपरिणामनिवृत्तत्वाच्छुभाशुभव्यपदेशः॥ ३ ॥ शुभपरिणामनिवृत्तो योगः शुभः । अशुभपरिणामनिवृत्तश्चाशुभः इति कथ्यते । न शुभाशुभकर्मकारणत्वेन । यद्येवमुच्यते शुभयोग एव न स्यात् शुभयोगस्यापि ज्ञानावरणादिबंधहेतुत्वाभ्युपगमात् । पुनात्यात्मानं पूयतेऽनेनेति वा पुण्यं ॥ ४ ॥ कर्मणः स्वातंत्र्यविवक्षायां पुनात्यात्मानं प्रीणय- तीति पुण्यं । पारतंत्र्यविवक्षायां करणत्वोपपत्तेः पूयतेऽनेनेति वा पुण्यं तत्सद्वेद्याद्युत्तरत्र वक्ष्यते । तत्पतिद्वंद्विरूपं पापं ॥ ५॥ तस्य पुण्यस्य प्रतिद्वंद्विरूपं पापमिति विज्ञायते । पाति रक्षत्यात्मानं यस्माच्छुभपरिणामादिति पापाभिधानं तदसवेद्याद्युतरत्र वक्ष्यते । उभयमपि पारतंत्र्यहेतुत्वादविशिष्टमिति चेन्भेष्टानिष्टानिमित्तभेदात्तत्सिद्धेः ॥ ६ ॥ स्यान्मनं यथा निगलस्य कनकमयस्यास्य खतंत्रीकरणं फलं तुल्यमित्यविशेषः । तथा पुण्यं पापं चात्मनः ।

·। सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- पारतंत्र्यनिमित्तमविशिष्टमिति नात्र संकल्पभेदो युक्त इति तन्न, किं कारणं ? इष्टानिष्टनिमित्तभेदात्त- सिद्धेः । यदिष्टगतिजातिशरीरेंद्रियविषयादिनिर्वर्तकं तत्पुण्यं । अनिष्टगतिजातिशरीरोंद्रियविषयादिनिर्वर्तक यत्तत्पापमित्यनयारय भेदः । तत्र शुभो योगः पुण्यस्यास्त्रवः । अशुभः पापस्य । शुभपरिणामस्य घातिकनिमित्तत्वात्तदनिर्देश इति चेन्नेतरपुण्यपापापेक्षत्वात् ॥ ७ ॥ स्यादेतच्छुभः पुण्यस्येत्यनिर्देशः अगमको निर्देशः अनिर्देशः कुतः ? घातिकर्मबंधस्य शुभपरिणामहेतुत्वा दिति तन्न किं कारणं ! इतरपुण्यपापापेक्षत्वात्। अघातिकर्मसु पुण्यं पापं चापेक्ष्येदमुच्यते कुतः? घातिकर्म- बंधस्य स्वविषये निमित्तत्वात् । अथवा नैवमवधारणं क्रियते शुभः पुण्यस्यैवेति कथं तर्हि ? शुभ एव पुण्यस्येति तेनाशुभः पापस्यापि हेतुरित्यविरोधः । यद्येवं शुभः पापस्यापि भवति अशुभः पुण्यस्यापि भवती त्यभ्युपगमः कर्तव्यः, सर्वोत्कृष्टस्थितानां उत्कृष्टक्लेशहेतुकत्वात् । उक्तं च- सव्वट्टिदीण मुक्कस्स गोदुउक्कस्स संकिलेसेण । विपरीदे दु जघण्णो आयुगतिगवज्जससाणं ॥ इति ततः सूत्रद्वयमनर्थकमिति । नानर्थकं अनुभागबधं प्रत्येतदुक्तं । अनुभागबंधो हि प्रधानभूतः तन्निमित्तत्वात्सुखदुःखविपाकस्य । तत्रोत्कृष्टविशुद्धपरिणामनिमित्तः सर्वशुभप्रकृतीनामुत्कृष्टानुभागबंधः । उत्कृष्टसंक्लेशपरिणामनिमित्तः सर्वाशुभप्रकृतीनामुत्कृष्टानुभागबंधः । उत्कृष्टः शुभपरिणामः । अशुभज- धन्यानुभागबंधहेतुत्वेऽपि भूयसः शुभस्य हेतुरिति शुभः पुण्यस्येत्युच्यते । यथाल्पापकारहेतुरपि बहूपकार- सद्भावादुपकार इत्युच्यते । एवमशुभः पापस्येत्यपि । उक्तंच- शुभपगदीण विसोधिए तिव्वमसुहाणसंकिलेसेण । विपरीदे दु जघण्णो अणुभागो सव्वपगदीणं ॥ इति आह किमयमानवः सर्वसंसारिसमानफलारम्भहेतुराहोस्वित्कश्चिदस्ति विशेष इत्यत्रोच्यते- सकषायाकषाययोः सांपरायिकर्यापथयोः॥४॥ आस्रवस्योभयस्वामिकत्वाद्वयीप्रसिद्धिः॥१॥ उभौ-आस्रवस्य स्वामिनौ सकषायोऽकषाय- श्चेति । तस्यानवस्यानंत्येऽपि स्वामिनोद्वैविध्यकल्पनया द्वयीप्रसिद्धिरवसेया । कोऽत्र कषायः ? कपत्यात्मानमिति कषायः ॥२॥ क्रोधादिपरिणामः कषति हिनस्त्यात्मानं कुगतिप्रापणा- दिति कषायः । कषायचद्वाश्लेषहेतुत्वात् ॥ ३ ॥अथ वा यथा कषायो नैयग्रोधादिः श्लेषहेतुस्तथा क्रोधादिरप्या- त्मनः कर्मश्लेषहेतुत्वात्कषाय इत्युच्यते । सह कषायेण वर्तते इति सकषायः । न विद्यते कषायोस्यत्यक- षायः । सकषायश्चाकषायश्च सकषायाकषायौ तयोः सकषायाकषाययोः । समन्तात्पराभव आत्मनः संपरायः ॥ ४ ॥ कर्मभिः समन्तादात्मनः पराभवोऽभिभवः संप- राय इत्युच्यते ।। तत्प्रयोजनं सांपरायिकं ॥५॥ तत्प्रयोजनं कर्म सांपरायिकमित्युच्यते यथा ऐंद्रमहिकामिति । ईरणमीर्या योगगतिः ॥ ६॥ईरेर्गत्यर्थाद्भावे ण्यः । ईरणमीर्या योगगतिरिति यावत् । तद्वा- रकमीर्यापथं । सा ईर्याद्वारं पन्था यस्य तदीर्यापथं कर्म । सांपरायिकं च इर्यापथं च सांपराायिकर्यापथे तयोः सांपरायिकर्यापथयोः यथा संख्यमभिसंबंधो भवति। सकषायस्यात्मनः सांपरायिकस्य कर्मण आस्रवो भवति । अकषायस्य ईर्यापथस्येति । तद्यथा-सांपरायः कषाय इत्यर्थः। मिथ्यादृष्टयादीनां सूक्ष्मसांपरायांतानां कषायोदये ऽपि तच्छीलपारणामानां योगवशादानीतं कर्म भावेनोपश्लिष्यमाणं आर्द्रचर्माश्रितरेणुवत् स्थितिमापद्यमानं संपरायिकमित्युच्यते । उपशांतक्षीणकषाययोः योगिनश्च योगवशादुपात्तकर्मकषायाभावाढूधाभाबे शुष्क- कुडयपतितलोष्ठवत् अनन्तरसमयवर्तमानमीर्यापथमिथुच्यते । ।

·षष्ठोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । २४९ अजापदित्युभयत्र पूर्वनिपातमसंग इति चेन्नातिबहुवक्तव्यतया तयोरभ्यहित- वात् ॥ ७॥स्यादेतदकषायशब्दस्येयापथशब्दस्व चाजाद्यदिति पूर्वनिपातः प्राप्नोति ? तन्न किं कारणं ! अतिबहुवक्तन्यतया तयोरभ्यर्हितत्वात् सकषायशब्दस्य सांपरायिकशब्दस्य चाभ्यर्हितत्वमिति पूर्वनिपातो भवति । यदि सांपरायिकास्रवो बहुबक्तव्यः तस्य के भेदाः ? इत्यत्रोच्यते ॥इंद्रियकषायाव्रतक्रियाः पंचचतुःपंचपंचविंशतिसंख्याः पूर्वस्य भेदाः॥५॥ इंद्रियादय उक्तलक्षणा द्वंद्वविषयाः ॥१॥ इंद्रियादीनामुक्तलक्षणानां द्वंदो वेदितव्यः । इंद्रियाणि च कषायाश्च अव्रतानि च क्रियाश्च इंद्रियकषायाव्रतक्रिया इति स चायं द्वंद्व इतरेतरयोगलक्षण इति बहुवचनं भवति । पंचादीनां संख्याशब्दानां संख्यया वृत्तिः ॥२॥ पंचादीनां संख्याशब्दानां संख्याशब्देन सह बृत्तिदृष्टव्या पंचाधिका विंशतिः पंचविंशतिः। पंच च चत्वारश्च पंच च पंचविंशतिश्च पंचचतुःपंच- पंचविंशतिः सा संख्या येषां ते पंचचतुःपंचपंचविंशतिसंख्याः । पूर्वशब्दो व्यवस्थावचनः॥३॥ अयं पूर्वशब्दो व्यवस्थावञ्चनः अतीतसूत्रे यः प्राङ् निर्दिष्टस्तस्येति । भिद्यते इति भेदाः ॥ ४॥ परस्परतो भियते विशिष्यते इति भेदाः प्रकारा इत्यर्थः । यथासंख्यमभिसंबंधो व्याख्यानतः ॥५॥ यथासंख्यमभिसंबंधोऽत्र दृष्टव्यः । कुतः ? ध्यान ख्यानतः । पंचेद्रियाणि चत्वारः कषायाः, पंचाव्रतानि पंचविंशतिः क्रिया इति । इंद्रियादीनामात्मनोऽनन्यत्वान्यत्वं प्रत्यनेकांतः ॥६॥ इंद्रियादीनामात्मनः अनन्य- स्वान्यत्वं प्रत्यनेकांतो वेदितव्यः । तद्यथा-अनादिपारिणामिकचैतन्यद्रव्यार्थादेशादिंद्रियादीनां भेदाभा- दनन्यत्वं । कर्मोदयक्षयोपशमनिमित्तपर्यायार्थीदेशाद्भेदोपपत्तेः स्यादन्यत्वम् । इंद्रियादिनिवृत्तौ द्रव्यावस्थानाच स्यादन्यत्वं तत एव पर्यायभेदात्पंचादिसंख्यानिर्देश उपपन्नो भवति । तत्र पंचेंद्रियाणि स्पर्शादीन्युक्तानि । क्रोधादयः कषायाः अनंतानुबंध्यादिविकल्पाः वक्ष्यंते । हिंसादीन्यव्रतानि प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसेत्येवमादिलक्षणानि वक्ष्यंते । पंचविंशतिः क्रिया उच्यते- सम्यक्त्वमिथ्यात्वप्रयोगसमाधानेर्यापथक्रियाः पंच ॥ ७ ॥ तत्र चैत्यगुरुप्रवचनपूजादि लक्षणा सम्यक्त्ववर्धिनी क्रिया सम्यक्त्वक्रिया । अन्यदेवतास्तवनादिरूपा मिथ्यात्वहेतुका प्रवृत्तिमिथ्यात्व- क्रियाः । गमनागमनप्रवर्तनं कायादिभि- प्रयोगक्रिया । वीतरायज्ञानावरणक्षयोपशमे सति अंगोपांगो- पष्टंभादात्मनः कायवाङ्मनोयोगनिवृत्तिसमर्थपुद्गलग्रहणं या संयतस्य सतः अविरतिं प्रत्यभिमुखं समादान- क्रिया। ईर्यापथकर्मनिमित्ता ईर्यापथक्रिया । एताः पंचक्रियाः ॥ प्रदोषकायाधिकरणपरितापमाणातिपातक्रियाः पंच ॥ ८॥ क्रोधावेशात्प्रादोषिकी क्रि- या सा क्रोधस्वभाविकेति क्रोधग्रहणेनैव गृहीते पौनरुक्तयमिति चेन्न । क्रोधनिमित्तत्वात् । क्रोधो हि प्रदोषहेतुः, अतः कार्यकारणभेदादपौनरुक्तयं । निमित्तनैमित्तिकभेदाच । इष्टदारवित्तहरणादेनिमित्ताद्वि- नापि पिशुनखभावत एव क्रुध्यति । तथा दृष्टिविषादयश्च । उक्तंच- अणिमित्तमेव कोई कम्मस्सव संगदो कसायाणं॥ उदयं उबेदि जीवो बंदइव महग्गहं पन्वे ।। तथा मृगलोहिततीव्रलोलजिलैर्हरिशार्दूलवृकैनिसर्गहिंसैः भुजगैश्च सर्वैरजातरोषैः समरूपाण्यसतां विचेष्टितानि इत्यनिमित्तः क्रोधः निमित्तवान्प्रदोषः । प्रदुष्टस्य सतोऽभ्युद्यमः कायिकी क्रिया । हिंसोप- करणदानादाधिकरणकी क्रिया । दुःखोत्पत्तितंत्रत्वात्पारितापिकी क्रिया । आयुरािंद्रियबलप्राणानां वियोगक रणात्प्राणातिपातिकी क्रिया एताः पंचक्रियाः । । Hemamam ३ ·D - सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- दर्शनस्पर्शनप्रत्ययसमंतानुपातनाभोगक्रिया:पंच॥९॥ रागार्दीकृतत्वात्प्रमादिनः रमणीयरूपावलो- कनाभिप्रायो दर्शनक्रिया । प्रमादवशात्स्पृष्टव्यसचेतनानुबंधः स्पर्शनक्रिया । ननु इंद्रियग्रहणादेव सिद्धिर्द- शनग्रहणमनर्थकमिति नैष दोषः । पूर्वद्रियविज्ञानग्रहणं । इह तत्पूर्वपरिस्पंदग्रहणं । अपूर्वाधिकरणोत्पादा नात्प्रात्ययिकी क्रिया । स्त्रीपुरुषपशुसंघातिदेशेऽतर्मलोत्सर्गकरणं समान्तानुपातक्रिया । अप्रमृष्टादृष्टभूमौ कायादिनिक्षेपोऽनाभोगक्रिया । एताः पंचक्रियाः । स्वहस्तनिसर्गविदारणाज्ञाच्यापादनानाकांक्षाक्रियाः पंच ॥ १० ॥ या परेण निर्वा क्रियां स्वयं करोति सा स्वहस्तक्रिया । पापादानादिप्रवृत्तिविशेषाभ्यनुज्ञानं निसर्गक्रिया । आलस्याद्वा प्रशस्त- क्रियाणामकरण पराचरितसावद्यादिप्रकाशनं विदारणक्रिया। यथोक्तामाज्ञामावश्यकादिषु चारित्रमोहोद- यात्कर्तुमशक्नुवतोऽन्यथाप्ररूपणादाज्ञाव्यापादिका क्रिया । शाठ्यालस्याभ्यां प्रवचनोपदिष्टविधिकर्तव्य तानादरोऽनाकांक्षा क्रिया। ता एताः पंचक्रियाः। आरंभपरिग्रहमायामिथ्यादर्शनाप्रत्याख्यानक्रियाः पंच ॥ ११ ॥ छेदनभेदनविलंसनादि- क्रियापरत्वं, अन्येन वारंभे क्रियमाणे प्रहर्ष आरंभक्रिया। परिग्रहाविनाशार्था पारिवाहिकी क्रिया । ज्ञानदर्शना दिषु निकृतिर्वचनं मायाक्रिया । अन्य मिथ्यादर्शनक्रियाकरणकारणाविष्टं प्रशंसादिभिईढ़यति यथा साधु करोषीति सा मिथ्यादर्शनक्रिया । संयमघातिकर्मोदयवशादनिवृत्तिरप्रत्याख्यानक्रिया । इंद्रियकषायावताना क्रियास्वभावानतिवृत्तेः क्रियावचनेनैव गतत्वात्मपंचमात्रप्रसंग इति चेन्नानेकांतात् ॥ १२ ॥ स्यान्मतं इंद्रियकषायाव्रतान्यपि क्रियास्वभावानि ततस्तेषां क्रियाग्रहणेन प्रहणादनर्थकमुपादानं, सति चोपादाने प्रपंचमात्रत्वं प्राप्नोतीति तन्न किं कारणं ?-अनेकांतात् । नायमे- कांतः इंद्रियकषायाव्रतानि क्रियास्वभावान्येवेति, कुतः ? नामस्थापनाद्रव्येंद्रियकषायावतेषु परिस्पंदाभावात्। यतो नामेंद्रियादौ न क्रियास्ति नाममात्रत्वात् । स्थापनायां च न मुख्यक्रियास्ति तदेवेदमिति वाग्बुद्धिप्रवृ- त्तिमात्रनिमित्तत्वात् । द्रव्ये च प्रच्युतेंद्रियकषायाव्रतक्रियापरिणामे अनागतेंद्रियकषायाव्रतक्रियापरिणा- माभिमुखे वा सांप्रतिकेंद्रियकषायावतानामभावान्न परिस्पंदात्मिका क्रियास्ति । अथवा नायमेकांतः, इंद्रियकषायावतानि क्रियास्वभावान्येवेति कुतः? आदेशवचनात् । द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्यायार्थिकप्राधान्यतः इंद्रियकषायाव्रतानां स्यात् क्रियास्वभावाऽनतिवृत्तिः । पर्यायार्थिकगुणभावे द्रव्यार्थिकप्राधान्यात्स्याक्रियास्व- भावातिवृत्तिरिति । किं च- शुभेतरास्ववपरिणामाभिमुखत्वात् इंद्रियकषायावतानां द्रव्यास्रवत्वात् ॥१३॥ शुभेतरास्रव परिणामाभिमुखत्वादिद्रियकषायावतानां द्रव्यास्रवत्वं, भावात्रवः कर्मादानं तच पंचविंशतिक्रियाभिरास्त्रवति कर्मेत्येतदर्थमिंद्रियकषायावतवचनम् । नवा प्रतिज्ञातविरोधात् ।।१४॥ नवा एतत्प्रयोजनमस्ति। किं कारणं ! प्रतिज्ञातविरोधात् । यत्प्रति- ज्ञातं कायवाङ्मनस्कर्मयोग आस्त्रव इति तद्विरुध्यते । द्रव्यास्रव इत्यभ्युपगमात् । कार्यकारणक्रियाकलाप विषये ज्ञापनार्थ वा । निमित्तनैमित्तकविशेषज्ञापनार्थं (तर्हि) पृथगिंद्रियादिग्रहणं क्रियते तत्स्पृशत्यादयः कुध्यत्यादयः हिनख्यादयश्च क्रिया आस्रव इमाः पुनस्तत्प्रभावाः पंचविंशतिक्रिया सत्स्वेतेषु त्रिषु प्राच्येषु परिणामेषु भवंति-यथा मुी कारणं परिग्रहः कार्य तस्मिन्सति पारिग्राहिकी क्रिया । न्यासरक्षणविनाश संस्करादिलक्षणा । तथा क्रोधः कारणं प्रदोषश्च कार्य तस्मिन् सति प्रादोषिकी क्रिया। मानः कारणं कार्यमप्रणतिः तस्यां सत्यामपूर्वाधिकरणोत्पादनत्वात्प्रायिकी किया। माया कारण कार्य कुटिलक्रिया तस्या सका ज्ञानदर्शनचरित्रेषु मायाप्रवृत्तिक्रिया। प्राणातिपातः कारणं कार्य प्राणातिपातिकी क्रिया । मृषावा- दादत्तादानाब्रह्मचर्याणि कारण कार्यमसंयमोदयादाज्ञाब्यापादिकी क्रिया एवमितरत्रापि मोज्यं । ?

·षष्ठोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजबार्तिक । २५१ इंद्रियग्रहणमेवास्त्विति चेन्न तदभावेप्यास्रवसद्भावात् ॥ १५ ॥ स्यादेतदिंद्रयग्रहण वास्तु कुतः लघुत्वात् इंद्रियैर्हि उपलभ्य विचार्य च कषायाव्रतक्रियासु प्रवर्तते प्रजाः । अतः इंद्रियवचनेनैव गत- त्वात् कषायाव्रतक्रियासु कषायाव्रतक्रियाणामग्रहणमस्त्विति ? तन्न किं कारणं तदभावेप्यास्त्रवसद्भावात् यदि हींद्रियग्रहणमेव स्यात् प्रमत्तस्यैव उक्तःस्यात नाप्रमत्तस्य । प्रमत्तो हि चक्षुरादिभिः, रूपादिविषया सेवनं प्रत्यादृत्तः रूपादीन् सेवमानो वा अनंतानुवंध्यप्रत्याख्यानाधमानमायालोभहिंसादिकरणकषाया- ष्टकपरिणतः हिंसादीन् कुर्वन्नकुर्वन्न वा सातत्येनाविरतः प्रमत्तः कर्मादत्ते । अप्रमत्तस्तु पंचदशप्रमादातीतोपि योगकषायनिमित्तमात्रवमश्नुते । एकद्वित्रिचतुरिंद्रियसंज्ञिपंचेद्रियेषु च यथासंभवं चक्षुरादींद्रियमनोविचा- राभावेपि क्रोधादिहिंसापूर्वककर्मादानं दृश्यते तस्मात् सर्वग्रहणं क्रियते । कषायाणां सांपरायिकभावेपि पर्याप्तत्वात् अग्रहणमिति चेन्न सन्मात्रेपि तत्प्रसंगात्॥१६॥ स्यान्मतं नारक्तद्विष्ठो रूपाधीनत्वात् चक्षुरादिभिरुपलभते वाऽरक्तद्विष्टो जीवान् हिनस्ति मृषावादादिषु वा वर्तते अतः कषायग्रहणेनैव सांपरायिकास्नवस्य पर्याप्तत्वात् इंद्रियाव्रतक्रियाणां अग्रहणमस्तु इति ? तन्न किं कारणं ? सन्मात्रपि तत्प्रसंगात् । उपशांतकषायस्य कषायसन्मात्रावस्थानचक्षुरादिभीरूपादिग्रहणात् रागद्वेषहिंसाद्यात्मलाभप्रसंगः । किं च चक्षुरादिभिः रूपादिग्रहणं वीतरागत्वात् अन्यथा यस्य चक्षुरादिभी रूपादिग्रहणमात्रत्वात् रक्तद्विष्टत्वं तस्य वीतरागत्वाभावः । तस्मात् कषायग्रहणमात्रमयुक्तं । अवतवचनमेवेति चेन्न तत्प्रवृत्तिनिमित्तनिर्देशार्थत्वात् ॥१७॥ स्यादेतत् अव्रतवचनमेव युक्तं तत्रैवेद्रियकषायक्रियापरिणामांतर्भावादिति ? तन्न किं कारणं ? तत्प्रवृत्तिनिमित्तनिर्देशार्थत्वात् । तस्य हि अव्रतस्येंद्रियपरिणामाः प्रवृत्तिनिमित्तानि भवति ततस्तद्ग्रहणं न्याय्यं । आह योगत्रयस्य एकान्नचत्वा- रिंशत्प्रभेदाः सर्वात्मकार्यत्वात् संसारिणां सर्वेषां साधारणाः ततः फलानुभव प्रत्यविशेष इति ? अत्रोच्यते नैतदेवं यस्मात् सत्यपि प्रत्यात्मसंभवे तेषां परिणामेभ्यः, अनंतविकल्पेभ्यः, विशेषोभ्यनुज्ञायते। कथमिति चेदुच्यते- तीव्रमंदज्ञाताज्ञातभावाधिकरणवीर्यविशेषेभ्यस्तविशेषः ॥ ६॥ अतिप्रवृद्धक्रोधादिवशात् तीवनात्तीवः ॥ १॥ बाह्याभ्यंतरहेतूदीरणवशादुद्रिक्तः परिणामः तीवनात् स्थूलभावात् तीव्र इत्युच्यते । तद्विरीतो मंदः ॥ २ ॥ अनुदारणप्रत्ययसन्निधानात् उत्पद्यमानानुद्रिक्तः परिणामो मंदना- न्मद इत्युच्यते। ज्ञातमात्रं ज्ञात्वा वा प्रवृत्तेति ॥ ३॥ हिनस्मि इत्यसति परिणामे प्राणव्यपरोपणे ज्ञानमात्रं मया व्यापदित इति ज्ञात । वा अयं प्राणी हंतव्यः इति ज्ञात्वा प्रवृत्तेः ज्ञातीमत्युच्यते । मदात्यमादाद्वाऽनवबुध्यप्रवृत्तिरज्ञातं ॥ ४॥ सुरादिपरिणामकृतात् करणव्यामोहकरात् मदाद्वा प्रणिधानविरहलक्षणात् प्रमादाद्वा ब्रज्यादिष्वनवबुध्य प्रवृत्तिरज्ञातमिति व्यवसीयते । अधिक्रियतेस्मिन्नर्था इत्यधिकरणं ॥ ५ ॥ अर्थाः प्रयोजनानि पुरुषाणां यत्राधिक्रियते प्रस्तूयंते तदधिकरणं द्रव्यमित्यर्थः । द्रव्यस्यात्मसामर्थ्य वीर्य ॥६॥ द्रव्यस्य शक्तिविशेषः सामर्थ्य वीर्यमिति निश्चीयते । भावशब्दस्य प्रत्येकं परिसमाप्ति जिवत् ॥ ७॥ यथा देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोऽयंतामिति भुजिः प्रत्येक परिसमाप्यते तथायं भावशब्दः प्रत्येक तीवादिभिरभिसंबध्यते । तीव्रभावः मंदभावः सात- भाव: अज्ञातभाव इति । युगपदसंभवात् भावशब्दस्यायुक्तं विशेषणमिति चेन्न बुद्धिविशेषव्यापारात् ॥ ८ ॥ स्पान्मतं भावो नाम द्रव्यस्य अहेयः परिणामः तस्यैकत्वात् सदात्मख्यापनं युगपत्तीनादिविशेषणं चानुपपन्न ·? सनातनजैनग्रंथमालाया- मोक्षशास्त्रे- धथा गोत्वमेकं न खंडमुंडादीनां गोद्रध्याणां विशेषकं गोप्रत्ययाभिधानहेतुत्वात् तथा भावः सत्प्रत्ययाभि- धानहेतुत्वात् न तीव्रादीनां विशेषक इति ? तन्न किं कारणं ? बुद्धिविशेषब्यापारात्, बौद्धोयं ब्यापारः ती- ब्रादिपरिणामानां विशेषकः । कथं ?- भाववैविध्यात् ॥ ९॥ द्विविधो हि नौद्रव्याणां भावः परिस्पंदरूपः इतरश्च । तत्रापरिस्पंदो द्रव्याणां अस्तित्वभावोनादिः । परिस्पदरूपस्तु व्ययोत्पादात्मकः आदिमान् । तत्र योऽपरिस्पंदः स सामान्यमात्रगतोभावः नासौ तीव्रादीनां विशेषकः । यस्तु कायादिक्रियालक्षणो भावः स कायादि- मत्त्वस्य युगपत्तीवादीनां च विशेषकः कायवाङ्मनस्कर्मयोगाधिकारात् सोऽयं विशेषः बौद्धाव्यापारात् विभाब्यते । अथवा भावबचनात् आत्मनोऽन्यतिरेकात् तीव्रादीनामपि भावसिद्धिः । किं च- भावभूयस्त्वात् ॥१०॥ असंख्येयलोकपरिणामा हि भावाः एकैकस्मिन्नपि कषायादिपरिणामे ततो भावबहुत्वोपपत्तेः युगपदसंभवात् एकस्य भावस्य, अयुक्तः संबंधः इत्यवबोध्यते, योपि त्वन्मत्याऽयं भावः एकः तथापि बौद्धाद् व्यापारात्संबंधः । वीर्यस्यात्मपरिणामत्वात् पृथग्ग्रहणमिति चेन्न तद्विशेषवतो व्यपरोपणादिष्वास्रवफलभेद ज्ञापनार्थत्वात् ॥११॥ स्यान्मतं पृथग् वीर्यग्रहणमनर्थकं । कुतः ? आत्मपरिणामत्वात्, जीवाधिकरणस्य हि परिणामो षीर्यमधिकरणग्रहणेनैव गृह्यत इति ? तन्न किं कारणं ? तद्विशेषवतो व्यपरोपणादिष्वास्रवादि- शापनार्थत्वात् । वीर्यवतो हि आत्मनः तीव्रतीव्रतरादिपरिणामविशेषो ज्ञायते । तथाच तीव्रादिग्रहणसिदिः॥१२॥ तेन प्रकारेण तथा आस्रवफलभेदज्ञापनेनेत्यर्थः। तीत्रादीनां पृथग्ग्रहणं सिद्धं भवति । इतरथा हि जीवाधिकरणस्वरूपत्वात् तीब्रादीनां पृथग्रहणमनर्थकं स्यात् । तन्निमित्तत्वाच्छरीराद्यानंत्यसिद्धिः ॥१३॥ कार्यभेदेनावश्यं कारणभेदपूर्वेण भवितव्यं । उक्ताश्चानंता आस्रवभेदा अनुभागविकल्पात् ततः सत्कार्यमात्मनः शरीराद्यानंत्यं सिध्यति । कार्यानत्यं च कारणानंत्यस्यानुमानं । अत्राह अधिकरणमुक्तं तत्स्वरूपमनितिमतस्तदुच्यतामिति तत्र भेदप्रतिपादनद्वारेण अधिकरणस्वरूपनिर्मानार्थमिदमुच्यते- आधिकरणं जीवाजीवाः ॥७॥ उक्तलक्षणा जीवाजीवाः ॥१॥ जीवानामजीवानां च लक्षणं व्याख्यातं पुनर्वचनमिदानी किमर्थ ? पुनर्वचनमधिकरणविशेषज्ञापनार्थ ॥ २ ॥ पुनर्वचनं क्रियते अधिकरणविशेषज्ञापनार्थ । जीवा- नामधिकरणं इत्यर्थविशेषो ज्ञापयितव्य इति । कः पुनरसौ हिंसाद्युपकरणभावः । द्विवचनप्रसंग इति चेन्न पर्यायाणामाधिकरणत्वात् ॥ ३ ॥ स्यादेततन्मूलपदार्थयोत्विात् जीवश्चाजीवश्च जीवाजीवाविति द्विवचनं प्राप्नोतीति ? तन्न किं कारणं ? पर्यायाणामधिकारत्वात् । न जीवा- जीवसामान्यमधिकरणत्वं विभर्ति किं तहिं पर्यायाः येन केनचित् पर्यायेण विशिषं द्रव्यं अधिकरणमित्या- ख्यायते ततो बहुवचनं न्यायप्राप्तं । जीवाजीवाधिकरणमित्यस्तु लघुत्वादिति चेन्न वृत्तिद्वयेप्यभिप्रेतार्थगत्यभवात् ॥ ४ ॥ स्यादेतत् जीवाजीवाधिकरणमित्येतत्सूत्रमस्तु कुतः ? लघुत्वादिति तन्न किं कारणं ? वृत्तिद्वयेप्यभिप्रेतार्थगत्य भावात् । अत्र द्वितयी वृत्तिः स्यात् जीवाजीवावेवाधिकरणं जीवाजीवोवाधिकरणं जीवाजीवाधिकरणमिति न तावत्सामानाधिकरण्यलक्षणा वृत्तिरुपपद्यते जीवाजीवत्वविशेषणविशिष्टाधिकरणमात्रप्रतिपत्तेः आस्त्रवरिशे- पन्नापनाभावात् अभिप्रेतार्थगत्यभावः । नापि भिन्नाधिकरणा वृत्तिः युज्यते तयोराधारमात्रप्रतिपत्तेः अभिप्रे- तास्रवविशेषार्थगत्यभाव इति। न च तयोरधिकरणं व्यतिरिक्तमुपलभ्यते तस्मादस्तु तयोराद्य एव पाठः । अथ जीवाजीवाधिकरणं कस्य ? आस्रवः प्रकृतः तस्येत्यभिसंबध्यते । स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः? न कर्तव्यः अर्थ- ·PERMAITRINEPARAMHARTATIES PASASHAN षष्ठोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । बशाद्विभाक्तिपरिणामोपपत्तरानवस्येत्यभिसंबंधः । यथोच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि आमंत्रयस्वैनं देवदत्तमिति अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामो भवति । एनीमहाप्यधिकरणं जीवाजीवौ कस्य ? आस्रवस्येत्यभिसंबंधोऽर्थवशाद्वेदि- तव्यः । तदुभयमधिकरणं दशप्रकारं विषलवणक्षारमधुकाम्लस्नेहाग्निदुःप्रयुक्तकायवाङ्मनोयोगभेदात्। कि- मेतावानेव भेदः आहोस्थित् कश्चिदन्योऽप्यस्ति । अस्तीत्याह-यद्येवं आवस्वैव तावद्भेदः कथ्यतामित्यत्रोच्यते- आधं सरंभसमारंभारंभयोगकृतकारितानुमतकषायविशेषैस्त्रि- स्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः ॥८॥ आधाग्रहण सामर्थ्यात् सिद्धेरिति चेन्न विस्पष्टार्थत्वात् ॥ १॥ स्यान्मतं आद्यग्रहणमनर्थक कुतः सामर्थ्यात् सिद्धेः । किं पुनः सामर्थ्य ? वक्ष्यमाणानंतरसूत्रे परवचनं तेनाद्यमिदं विज्ञायत इति तन्न किं कारणं ? विस्पष्टार्थत्वात् । आनुमानिके हि सति संप्रत्यये प्रतिपत्तौरवं स्यात् । प्रयत्नावशः संरंभः ॥ २॥ प्राणव्यपरोपणादिषु प्रमादवतः प्रयत्नादेशः संरंभ इत्युच्यते । साधनसमभ्यासीकरणं समारंभः ॥ ३॥ साध्यायाः क्रियायाः साधमानां समभ्यासीकरणं समाहारः समारंभ इत्याख्यायते । प्रक्रमः आरंभः ॥ ४॥ प्रशब्दस्यादिकमणि प्रवृत्तेः आदी क्रमः प्रक्रमः आरंभ इति विज्ञायते । आंड आदिकर्मणो द्योतनत्वात् । तत्त्वकथनात् सर्वे भावसाधनाः॥ ५ ॥ संरंभणं संरंभः, समारंभण समारंभः, आरंभण- मारंभः, इति । व्याख्यातार्थो योगशब्दः ॥ ६ ॥ योगशब्दस्यार्थों ब्याख्यातः कायवाड्मनस्कर्मयोग इति । कृतवचनं स्वातंत्र्यप्रतिप्रत्यर्थ ॥ ७ ॥ स्वातंत्र्यविशिष्टेनात्मना यत्प्रादुर्भावितं तत्कृतमित्युच्यते। कारिताभिधानं परप्रयोगापेक्ष ।। ८ ॥ परस्य प्रयोगमपेक्ष्य सिद्धिमापद्यमानं कारितमिति कथ्यते । अनुमतशब्दः प्रयोजकस्य मानसपरिणामप्रदर्शनार्थः ॥ ९॥ यथा मौनव्रतिकश्चक्षुष्मान् पश्यन् क्रियमाणस्य कार्यस्याप्रतिषेधात् अभ्युपगमात् अनुमंता । तथा कारयिता प्रयोक्तृत्वात् तत्समर्थाचर- णावहितमनःपरिणामः अनुमंतेत्यगम्यते । अभिहितलक्षणाः कषायाः ॥१०॥ कषायाणां लक्षणमभिहितं कषत्यात्मानं, अतः कषाया इति । विशिष्यते विशिष्टिा विशेषः ॥ ११ ॥ विशिष्यतेऽर्थोतरादिति विशेषः । अथवा वि. शिष्टिया विशेषः । तस्य प्रत्येकमभिसंबंधः ॥ १२॥ स विशेषशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते--सरंभविशेषः सभा- रंभविशेष इत्यादि। विशेषैरिति निर्देशानुपपत्तिः क्रियापदाभावात् ।। १३॥ यथा देवदत्तेन भुक्तं पाणिना कृतमिति क्रियाप्रयोगे सति कर्तृकरणनिर्देश उपपद्यते न तथेह क्रियापदमस्तीति विशेषैरिति निर्देशो नोपपद्यते ? न वा वाक्यशेषापेक्ष्यत्वात् ॥१४॥ नवैष दोषः। किं कारणं ? वाक्यशेषापेक्ष्यत्वात्, क्रियापदमत्रोप- स्क्रियते । संरंभसमारंभारंभयोगकृतकारितानुमतकषायविशेषैर्भिद्यते इति। अप्रयुक्तक्रियापेक्षा हि कारकविवक्षा दृश्यते शकुलया खंडः प्रविशपिंडीमिति यथा । १ आरंभ इत्यत्राशब्द आदिकर्मार्थद्योतकः ।

·२५४ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- अधिकृताभिसंवैधाद्वा ॥ १५ ॥ अथवाधिकृतो भेदशब्दः पूर्वस्य भेदा इत्यतः स इहाभिसंबध्यत इति तदपेक्षः कारकनिर्देशो वेदितव्यः । त्रिस्त्रिस्त्रिचतुरिति सुजंतानां यथाक्रममभिसंबंधः ॥ १३ ॥ एते त्रयस्त्रिशब्दाश्चतुशब्दश्च सरं- भादिभिः यथाक्रममभिसंबध्यते सुजताः संरंभसमारभारंभास्त्रयः योगास्त्रयः कृतकारितानुमतास्त्रयः कषायाश्चत्वार इत्येतेषां गणनाभ्यावृत्तिः सुचा द्योत्यते । एकश इति वीप्सार्थनिर्देशः ॥ १७ ॥ एकशब्दः वीप्सार्थद्योतनः 'संख्यैकाद्वीप्सायां' इति शस् एकमेकं त्र्यादीन् भेदान्नयेदित्यर्थः । संरंभादित्रयस्यादौ वचनं बस्तुत्वात् ॥ १८ ॥ सरंभादित्रयमिदं वस्तु वस्तुतद्भेदहेतुत्वात् इतरेषां, अतोस्यादौ वचनं क्रियते । योगादीनामानुपूर्व्यवचनं पूर्वापरविशेषणत्वात् ॥ १९ ॥ योगादीनामानुपूर्व्यवचनं क्रियते कुतः? पूर्वापरविशेषणत्वात्। तस्मात् क्रोधादिचतुष्टयकृतकारितानुमतभेदात् कायादियोगानां सरंभसमारंभा- रंभाः विशेष्याः प्रत्येकं षट्त्रिंशद्विकल्पाः। तत्र सरंभस्तावत् क्रोधकृतकायसंरंभः मानकृतकायसंरंभः माया- कृतकायसंरंभः लोभकृतकायसंरंभः । क्रोधकारितकायसंरंभः मानकारितकायसंरंभः मायाकारितकायसंरंभः लोभकारितकायसंरंभः । क्रोधानुमतकायसंरंभः मानानुमतकायसरंभः मायानुमतकायसंरंभः लोभानुमतका- यसंभरश्चेति द्वादशधा सरंभः । क्रोधकृतकायसमारंभः मानकृतकायसमारंभः मायाकृतकायसमारंभः लोभकृत- कायसमारंभः । क्रोधकारितकायसमारंभः मानकारितकायसमारंभः मायाकारितकायसमारंभः लोभका- रितकायसमारंभः । क्रोधानुमतकायसमारंभः मानानुमतकायसमारंभः मायानुमतकायसमारंभ: लोभानुमत- कायसमारंभश्चेत्येवं समारंभोपि द्वादशधा । क्रोधकृतकायारंभः मानकृतकायारंभः मायाकृतकायारंभः लोभकृतकायारंभः । क्रोधकारितकायारंभः मानकारितकायारंभः मायाकारितकायारंभः लोभकारितकाया- रंभः । क्रोधानुमतकायारंभः मानानुमतकायारंभः मायानुमतकायारंभ: लोभानुमतकायारंभश्चत्येवमारंभोपि द्वादशधा एते सपिंडिताः कायविकल्पाः षट्त्रिंशत् । संरंभो द्वादशधा क्रोधादिकृतादिकायसंयोगात् । आरंभसमारंभो तथैव भेदास्तु षट्त्रिंशत् ॥ १ ॥ इति । तथा वाडमानसयोरपि प्रत्येकं षट्त्रिंशत् । त एते सपिंडिताः जीवाधिकरणानवभेदाः अष्टोत्तर- शतसंख्या भवति। चशब्दः क्रोधादिविशेषोपसंग्रहार्थः ॥ २० ॥ चशब्दः क्रियते क्रोधादीनां विशेषाणां उपसंग्र- हाथ। तेनानंतानुबंध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनषोडशकषायभेदात् द्वात्रिंशदुत्तरचतुःशतगणाना विकल्पा वेदितव्याः । कथमेषां, आस्रवत्वमिति चेदुच्यते- सरंभादीनां क्रोधाधाविष्टपुरुषकर्तृकाणां तदनुरंजनाधिकरणभावो नीलीपटवत् ॥२१॥ यथा नील्यां प्रक्षिप्तः पटः नील्यनुरंजनान्नीली भवति तथा संरंभादिक्रियाणामनंतानुवंध्यादिकषायाविष्टाना- मनुरंजनाज्जीवाधिकरणत्वं सिद्धं । निरूपितविकल्पादाद्यादधिकरणाद्विलक्षणस्य सांपरायिकनिमित्तविरुढदोषस्य भेदप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते- निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गा बिचतुर्दित्रिभेदाः परं ॥ ९ ॥ निर्वर्तनादीनां कर्मसाधनं भावो वा ॥ १ ॥ एते निर्वर्तनादयः शब्दाः कर्मसाधना वेदितव्याः निर्वत्यते इति निर्वतना । निक्षिप्यत इति निक्षेपः । संयुज्यतेऽसौ संयोगः । निसृज्यतेसौ निसर्ग इति । अथवा भावसाधनाः निर्वर्तनं निर्वर्तना, निक्षिप्तिर्निक्षेपः, संयुक्तिःसयोगः, निसृष्टिनिसर्ग इति । उक्तंच- ·१ ? - । बष्टोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजबार्तिक । २५५ 'सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन वाधिकरणसंबंधः ॥ २ ॥ अधिकरणशब्दोऽनुवर्तते तस्येह सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन वाभिसंबंधो दृष्टव्यः । यदा कर्मसाधना एते शब्दास्तदा सामा- नाधिकरण्येन संबंधः । निर्वर्तनव अधिकरणमित्यादि । यदा तु भावसाधनास्तदा वैयधिकरण्येन निर्वतना- निक्षेपसंयोगनिसर्गलक्षणा भावाः परमधिकरणं विशिष्यंतीति अध्याहियमाणक्रियापदापेक्षया कर्मनिर्देशः । निर्वर्तना निष्पादना, निक्षेपः स्थापना, संयोगो मिश्रभावः, निसर्गः प्रवर्तनं । द्विचतुर्वित्रिभेदा इति द्वंद्वपूर्वोऽन्यपदार्थनिर्देशः ।। ३ ।। द्वौ च चत्वारश्च द्वौ च त्रयश्च द्विच- तुत्रियः ते भेदाः एषां ते द्विचतुर्द्वित्रिभेदाः इति द्वंद्वगभीन्यपदार्थः प्रत्येतव्यः । परवचनमनर्थकं पूर्वत्राद्यवचनात् ॥ ४ ॥ परवचनमनर्थकं कुतः ! पूर्वत्राद्यवचनात् । अस्मिन् सति पूर्वाधवचनं अनर्थकं अर्थापत्तिसिद्धेः ॥ ५ ॥ अस्मिन् परवचने सति पूर्व- सूत्रं आयवचनमनर्थकं । कुतः ? अर्थापत्तिसिद्धेः । अर्थापत्तिरनैकांतिकीति चेन्न प्रयासमात्रत्वात् ॥ ६॥ स्यादेतत् अर्थापत्तिरनैकांतिकी दृष्टा यथा हि असति मेधे वृष्टिर्नास्तीत्युक्ते अर्थादापन्नं सति मेवे वृष्टिरस्तीति । सत्यपि मेधे कदाचिद्वृष्टि स्ती- त्यापत्तिरनैकांतिकीति ? तन्न किं कारणं ? प्रयासमात्रत्वात् । प्रयासमात्रमेतत् अर्थापत्तिरनकांतिकीति । अहिंसाधर्म इत्युक्ते अर्थापत्त्या हिंसाधर्म इति न सिध्यति ? सिध्यत्येव । असति मेघे च वृष्टिरित्युक्ते सति धे च वृष्टिरित्युक्ते सति मेवे वृष्टिरित्यत्रापि सत्येव मेघे इति नास्ति दोषः । असंबंधार्थत्वादिति चेन्न निवाभावात् ।। ७ ॥ स्यादेतत् असति परशब्दे असंबंधार्थमिदं स्यात् ततः संबंधार्थ परशब्दोपादानमिति ? तन्न किं कारणं ? निवाभावात् । किमन्यन्निवर्यमस्ति येनेदम- संबंधः स्यात् ? ननु संरंभादिकं जीवाधिकरणं निवर्त्यमस्ति न तस्य संबंधत्वादाद्यजीवाधिकरणं संरंभादि- विशिष्टमिति । ततः परिशेषात अजीवाधिकरणमेवेदमिति व्यर्थ परवचनं एतेन प्रकृष्टवाचित्वं प्रत्युक्तं । केन ? निवाभावात् इत्यनेन न हि निकृष्ट जीवाधिकरणं यत्प्रकृष्टेन जीवाधिकरणेन निवर्खेत । इष्टवाचित्वमिति चेन्नात एवं ॥८॥ स्यादेतत् इष्टवाचिपरशब्द इति यथा परं धाम गत इति इष्टं धाम गत इति ? तन्न किं कारणं ? अत एव । कुत एव निवाभावात् इत्येव किमनिष्टं । यस्मिन् सात निवर्षे इष्टवाचिपरशब्दोऽर्थवान् स्यात् । नचाऽन्यार्थत्वात् ॥ ९॥ नचानर्थकः कुतः अन्यार्थत्वात् परशब्दोयमन्यार्थः संरंभादिभ्योऽन्यत् निर्वर्तनादीत्यर्थ निर्वर्तनादीनामप्यात्मपरिणामसद्भावाज्जीवाधिकरणविकल्पाविति विज्ञायेत । अथवा उक्तमेतत् विस्पष्टार्थत्वादिति ॥ इष्टार्थसंप्रत्यायाद्वा ॥ १० ॥ अथवा इष्टार्थः, तेन परशब्देन संप्रत्याय्यते । कः पुनरिष्टार्थ इति चेदुच्यते- निर्वर्तनाधिकरणं द्विविधं मूलोत्तरभेदात् ॥ ११ ॥ अजीवाधिकरणं निर्वर्तनालक्षणं द्वेधा व्यवतिष्ठते । कुतः ? मूलोत्तरभेदात् । मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणं उत्तरगुणनिर्वर्तनाधिकरणं चेति । तत्र मूलं पंचविधानि शरीराणि वाङ्मनःप्राणापानाश्च । उत्तरं काष्ठपुस्तचित्रकर्मादि । निक्षेपश्चतुर्धाऽप्रत्यवेक्षादुःप्रमार्जनसहसानाभोगभेदात् ।। १२ । निक्षेपश्चतुर्धा भिद्यते कुतः । अप्रत्यवेक्षितदुःप्रमार्जनसहसानाभोगभेदात् अप्रत्यवेक्षितनिक्षेपाधिकरणं दुःप्रमृष्टनिक्षेपाधिकरणं सहसा निक्षेपाधिकरणं अनाभोगनिक्षेपाधिकरणं चेति । संयोगो द्विधा भक्तपानोपकरणभेदात् ॥ १३ ॥ संयोगो द्विधा विभज्यते । कुतः ! भक्तपानो- पकरणभेदात् । भक्तपानसंयोगाधिकरणमुपकरणसंयोगाधिकरणं चेति ॥ ? ? AWANI ·सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- निसर्गस्त्रिधा कायादिभेदात् ॥ १४ ॥ निसर्गस्त्रिधा कल्प्यते कुतः १ कायादिभेदात् । कायनि- सर्गाधिकरणं वानिसर्गाधिकरणं मनोनिसर्गाधिकरणं चेति । आह-आहितत्रैविध्यानंतपर्यायः काय वाङ्मनसां परिणामः आस्त्रवशब्दाभिलाप्यः किमसौ सकलसांपरायिकार्जनहेतुरैक ध्येन प्रणिधीयमानः ? नेत्युच्यते कश्चित् कस्यचित् कुतश्चित् कायिकादिव्यापाराविशेष सति यस्मानियमेनैव- तत्पदोषनिह्नवमात्सर्यातरायासादनोपघाता ज्ञानदर्शनावरणयोः ॥ १० ॥ ज्ञानकीर्तनानंतरमनभिव्याहरतोंत: पैशून्यं प्रदोषः॥१॥ मत्यादिज्ञानपंचकस्य मोक्षप्रापणं प्रति मूलसाधनस्य कीर्तने कृते कस्य चित् अनभिव्याहारः अंतःपैशून्यपरिणामो यो भवति स प्रदोष इति कथ्यते । पराभिसंधानतो ज्ञानव्यपलापो निहवः ॥ २॥ यत्किंचित् परनिमित्तमभिसंधाय मास्ति न वेनीत्यादिज्ञानस्य व्यपलपनं वचनं निन्हव इत्युच्यते ॥ यावद्यथावद्देयज्ञानाप्रदानं मात्सर्य ॥३॥ कुतश्चित् कारणात् आत्मना भावितज्ञानं दानाह- मपि योग्याय यतो न दीयते तन्मात्सर्यं ।। ज्ञानव्यवच्छेदकरणं अंतरायः॥४॥ कल्लषेणात्मना ज्ञानस्य व्यवच्छेदकरणमंतराय इति भण्यते। वाकायाभ्यां ज्ञानवर्जनमासादनं ॥ ५॥ कायेन वाचा च परप्रकाशज्ञानस्य धर्मनमासादनं वेदितव्यं । प्रशस्तज्ञानदूषणमुपधातः ॥ ६ ॥ स्वमतेः कलुषभावाद्युक्तस्याप्ययुक्तमत्प्रतीतेः दोषोद्भावनं दूष- णमुपघात इति विज्ञायते ।। आसादनमेवेति चेन्न सतोविनयाद्यनुष्ठानात् ॥ ७॥ स्यादेतत् एवं सति उपधात आसादन मेव प्राप्नोति ? तन्न किं कारणं ? सतो विनयाद्यनुष्ठानात् । सतो हि ज्ञानस्य विनयप्रकाशनादिगुणकीर्त- नानुष्ठानमासादनं । उपघातस्तु ज्ञानमज्ञानमेवेति ज्ञाननाशाभिप्राय इत्ययमनयोर्भेदः । तदित्यनेन किं प्रतिनि दिश्यते ? तदिति ज्ञानदर्शनप्रतिनिर्देशः ॥ ८॥ तदित्यनेन ज्ञानदर्शने प्रतिनिर्दिश्येते तयोः प्रदोषनिव मात्सर्यांतरायासादनोपघाताः तत्प्रदोषनिह्नवमात्सयाँतरायासादनोपघाता इति । कथं पुनरप्रकृतयोरसंशब्दित- योस्तदित्यनेन परामर्शः स्यान् ?- सामर्थ्यात्तदभिसंबंधः ॥ ९॥ सामर्थ्यात्तयोनिदर्शनयोः अभिसंबंधो भवति । किंसामर्थ्यात् ज्ञानदर्शनवरणयोरास्रव इति वचनसामर्थ्यात्तत्प्रदोषादय इति संबंधः क्रियते । अथ ज्ञानदर्शनवस्तु तत्सा- धनेषु च का प्रतिपत्तिस्तदासादनप्रदोषादयश्च तत्प्रदोषादिग्रहणेनैव गृह्यते तन्निमित्तत्वात् । तुल्यास्रवत्वादेकत्वमिति चेन्न वचनविरोधात् ॥ १० ॥ स्यान्मतं तुस्यास्रवत्वादनयोरेकत्वं प्राप्नोति । तुल्यकारणानां हि लोके एकत्वं दृष्टमिति ? तन्न किं कारणं ? बचनविरोधात् । यदि तुल्याचव- त्वात् ज्ञानदर्शनावरणयारेकत्वं ननु कठादिसंयोगविभागतुल्यहेतुत्वात् वचनसाधकदूषकत्वाविशेष यत्रोप- दिष्टस्तत्रासाधकत्वाद्वचनविरोधः । अथ तुल्यत्वेपि वचनं स्वपक्षस्य साधकं, परपक्षस्य दूषकमेवेति न साधकदूषकधर्मयोरेकत्वमिति मतं ननु युक्तं तुल्यहेतुत्वादेकत्वामिति । तद्धि न दृष्टागमव्याघातात् ॥ ११॥ दृष्टागमव्याघाताच्च नैतदुक्तं यस्य तुल्यहेतुकानां एकत्वं तस्य मृत्पि- डादितुल्यहेतुकानां घटशरावादीनां नानात्वं व्याहन्यत इति दृष्टव्याघातः । प्रधानतुल्यनिमित्तामां महद हंकारादीनामविद्यातुल्यप्रत्ययानां पुण्यापुण्यानेज्यसंस्कारादीनां चतुष्टयसन्निकर्षाविशिष्टकारणरूपादिज्ञान- सुखदुःखादीनां चैकत्वमित्यागमयाघातः ।

·षष्ठोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। आवरणाभावे साहचर्यात् ।। १२ ।। आवरणात्यंतसंक्षये केवलिनि युगपत् केवलज्ञानदर्शनयोः साहचर्य, भास्करे प्रतापप्रकाशसाहचर्यवत् । ततश्चानयोस्तुल्यास्रवत्वं युक्तं । इतरत्र क्रमवृत्तिर्जलसमवेताग्निप्रतापप्रदीपप्रकाशवत् ॥ १३ ॥ इतरस्मिन् सावरणे ज्ञान- दर्शनयोः क्रमेण वृत्तिः, यथा जलसमवायिनोग्नेः प्रताप एव न प्रकाशः । प्रदीपस्य च प्रकाश एव न प्रतापः । तथा छद्मस्थस्य च यदा ज्ञानोपयोगः न तदा दर्शनोपयोगः । अतीतानागतयोदर्शनाभावस्तल्लक्षणाभावादिति चेन्न निरावरणत्वात् ।। १४ ॥ स्यान्मतं नास्त्यतीतेऽनागतं च दर्शनं, कुतः ? तल्लक्षणाभावात् । अस्पृष्ट विषये च ज्ञानमुत्पद्यते स्पृष्ट विषये च दर्शनं न ह्यतीतानागतयोः विनष्टानुपनत्वे सत्यसत्त्वात् स्पृष्टत्वविषयत्वे स्त इति । तत्र ज्ञानमेव दर्शनमिति केव- लिनोतीतानागतदार्शत्वमयुक्तं तन्न किं कारणं ? निरावरणत्वात् । यथा भास्करस्य निरस्तघनपटलावरणस्य यत्र प्रकाशस्तत्र प्रतापः यत्र च प्रतापस्तत्र प्रकाशः । तथा निरावरणस्य केवलिभास्करस्याऽचित्यमाहात्म्य विभूतिविशेषस्य यत्र ज्ञानं तत्रावश्यं दर्शनं यत्र च दर्शनं तत्र च ज्ञानं । किं च- तद्वृत्तेः ॥ १५ ॥ यथा हि असद्भूतमनुपदिष्टं च जानाति तथा पश्यति किमत्र भवतो हीयते । ? mowon किंच- विकल्पात् ॥ १६ ॥ यथा ह्यस्पृष्टे विषये च सावरणस्योपदेशाभावे न ज्ञानमस्ति केवलिनोपि कि तद्भवति । तथा सावरणस्य विषये स्पृष्टे च दर्शनप्रवृत्तेः न केवलिनस्तद्वद्भविष्यति इति सिद्धं केवलिनस्त्रि- कालगोचरं दर्शनं । भवतु तावन्निरावरणत्वात् केवलिनोऽतीतानागतयोर्दर्शनप्रवृत्तिरवधिज्ञानिनः सावरणस्य कथं दर्शनमित्यत्रोच्यते- करणनिरपेक्षक्षयोपशमशक्तिविशेषयोगादवधिज्ञानिनः ॥ १७ ॥ यद्यप्यवधिज्ञानिन आव- रणमस्ति तथाप्यवधिदर्शनावरणक्षयोपशमविशेषस्य करणनिरपेक्षत्वात् केवलदर्शनवत् अनुपदेशपूर्वक प्रवृत्तेः अतीतानागतयोरस्पृष्टाविषयत्वेपि अवधिदर्शनं प्रवर्तते । मनापर्ययदर्शनमप्यस्त्विति चेन्न कारणाभावात् ॥ १८ ॥ यथावधिज्ञानं दर्शनपूर्वकं तथा मनःपर्ययज्ञानेनापि दर्शनपुरस्सरेण भवितव्यमिति चेन्न किंकारणं ? कारणाभावात् । न मनःपर्ययदर्शनावर- णमस्ति दर्शनावरणचतुष्टयोपदेशात् । तदभावात् तत्क्षयोपशमाभावे तन्निमि तमनःपर्ययदर्शनोपयोगाभावः । किं च- । - परकीयमनःप्रणालिकया तदधिगमात् ॥ १९॥ मनःपर्ययज्ञानं स्वविषयेऽवधिज्ञानवत् न स्वमुखेन वर्तते । कथं तर्हि ? परकीयमनःप्रणालिकया । ततो यथा मनोतीतानागतानश्चितयति न तु पश्यति तथा मनःपर्ययज्ञान्यपि भूतभविष्यतौ वेत्ति न पश्यति । वर्तमानमपि मनोविषये विशेषाकारे- गैव प्रतिपद्यते ततः सामान्यपूर्वकवृत्त्यभावान्मनःपर्ययदर्शनाभावः । अलमतिप्रसंगिन्या कथया प्रकृतं प्रस्तूयते । भिन्नास्रवत्वं वा भदोषादीनां विषयभेदाभेदसिद्धः ॥ २० ॥ अथवा भिन्नास्रवत्वं ज्ञानत्वं ज्ञानदर्शनावरणयोर्वेदितव्यं । कुतः प्रदोषादीनां विषयभेदाढ़ेदसिद्धेः । ज्ञानविषया हि प्रदोषादयो ज्ञानावर- णस्यास्रवाः । दर्शनविषयाश्च दर्शनावरणस्येति । अपि चाचार्योपाध्यायप्रत्यनीकत्वाकालाध्ययनश्रद्धाभावाभ्या- सालस्यानादरार्थश्रवणतीर्थोपरोधबहुश्रुतगर्वमिथ्योपदेशबहुश्रुतावमानस्वपक्षपरिग्रहपंडितत्वस्वपक्षपरित्यागाबद्ध प्रलापोत्सूत्रवादसाध्यपूर्वकज्ञानाधिगमशास्त्रविक्रियप्राणातिपातादयः ज्ञानावरणस्यानवाः । दर्शनमात्सयाँ- तरायनेत्रोत्पाटनेंद्रियप्रत्यनीकत्वदृष्टिगौरवायतस्वापितादिवाशयनालस्यनास्तिक्यपरिग्रहसम्यग्दृष्टिसंदूषणकुती- र्थप्रशंसाप्राणव्यपरोपणयतिजनजुगुप्सादयो दर्शनावरणस्यास्त्रवाः इत्यस्ति आस्रवभेदः । यथा अनयोः कर्मप्रकृत्योरास्त्रवभेदस्तथा- ३३ ·सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- दुःखशोकतापानंदनबधपरिदेवनान्यात्मपरोमयस्थानान्यसदेद्यस्य ११ पीडालक्षण: परिणामो दुःखं ॥ १॥ विरोधिद्रव्योपनिपाताभिलषितवियोगानिष्टनिष्ठुरश्रवणा दिबाह्यसाधनापेक्षादसवद्योदयादुत्पद्यमानः पीडालक्षणः परिणामो दुःखमित्याख्यायते । अनुग्राहकसंबंधविच्छेदे वैक्लव्यविशेषः शोकः ॥ २ ॥ अनुग्राहकस्य बांधवादेः संबंधविच्छेदे तद्गताशयस्य चिंताखेदलक्षणः परिणामो वैक्लव्यविशेषो मोहकर्मविशेष शोकोदयापेक्षः शोक इत्युच्यते । परिवादादिनिमित्तादाविलांतःकरणस्य तीव्रानुशयस्तापः ॥ ३ ॥ परिवादः परिभवः परुषवचनश्रवणादिनिमित्तापक्षया कलुषांतःकरणस्य तावानुशयः परिणामः ताप इत्यभिधीयते । परितापजानुपातप्रचुरविलापाद्याभिव्यक्तं क्रंदनमाक्रदनं ॥ ४॥ परितापनिमित्तेनाश्रु- पातप्रचुरविलापेनांगविकारादिना चाभिव्यक्तं क्रंदनमाक्रंदनं प्रत्येतव्यं । आयुरिंद्रियवलप्राणवियोगकरणं बधः ॥५॥ भवधारणकारणस्यायुषः रूपादिग्रहणनिमित्तानां इंद्रियाणां कायादिवर्गणालंबनवलस्योच्छासलक्षणस्य च प्राणस्य परस्परवियोगकरणं बध इत्यवधार्यते । संक्लेशमवणं स्वपरानुग्रहाभिलाषविषयमनुकंपापायं परिदेवनं ॥ ६ ॥ संक्लेशपरिणामालं- बनं स्वपरानुग्रहाभिलाषाविषयं अनुकंपाप्रचुरं परिदेवनमिति परिभाष्यते । दुःखजातीयत्वात् सर्वेषां पृथगवचनमिति चेन्न कतिपयविशेषसंबंधेन तज्जात्याख्या- नात् ॥ ७ ॥ स्यान्मतं शोकादयो हि सर्वे दुःखजातीयाः, ततो दुःखग्रहणादेव सिद्धः पृथगेषां वचनमन- र्थकमिति ? तन्न किं कारणं ? कतिपयविशेषसंबंधेन तज्जात्याख्यानात यथा गौरित्युक्ते अनितिविशेषे तत्प्र. तिपादननार्थं खंडमुंडशुक्लकृष्णाद्युपादानं क्रियते । तथा दुःखविषयास्रवासंख्येयलोकभेदसंभवात् दुःख- मित्युक्ते विशेषानिर्ज्ञानात् कतिपयविशेषानिदर्शनेन, तद्विवेकप्रतिपत्तिः कथं स्यादिति शोकायुपादानं क्रियते । एते खल्वपि विधयः सुपरिग्रहीता भवंति । येषु लक्षणं प्रपंचश्चेति । कथंचिदन्यत्वोपपत्तेश्च ॥ ८॥ यथा मृत्पिडघटकपालादीनां मूर्तिमद्रूपद्रव्यार्थादेशात् स्यादनन्यत्वं । प्रतिनियतसंस्थानादिपर्यायादेशात् स्यादन्यत्वं । तथा दुःखशोकतापानंदनबधपरिदेवनानामपीति सामा- म्यादेशात् स्यादुःखपरिणामादनन्यत्वं, प्रत्यर्थनियतहेतुभेदाहितावशेषदुःखशोकतापानंदनबधपरिदेवनपर्या- यादेशात् स्यादन्यत्वं । दुःखादीनां कादिसाधनभावः पर्यायिपर्याययोर्भेदा भेदविवक्षोपपत्तेः ॥ ९ ॥ दुःखा- दीनां शब्दानां कादिसाधनत्वमवसेयं । कुतः ? पर्यायिपर्याययोर्भेदाभेदविवक्षोपपत्तेः । यदा पर्यायियर्याययो- रभेदविवक्षा तदा तप्तायःपिंडवत्तत्परिणामादात्मैव दुःखयतीति दुःखमिति कर्तृसाधनत्वं । यदा पर्यायिपर्याययो भैदविवक्षा तदा दुःखयत्यनेनास्मिन्निति वा दुःखमिति कारणादिसाधनत्वं वस्तुस्वरूपमात्रकथनात् । दु:खनं दुःखमिति भावसाधनत्वं वा । एवं शोकादिष्वपि योज्यं । तदेकांतावधारणेऽनुपपन्न अन्यतरैकांतअंग्रहात् ॥ १० ॥ कादिसाधनत्वं दुःखादीनामे- कांतावधारणेनुपपन्नं । कुतः ? अन्यतरैकांतसंग्रहात् । पर्यायमात्रत्वे तावदसत्यात्मनि विज्ञानादीनां करणादिसा- धनत्वमयुक्तं कर्तुरभावात् । स्वातंत्र्यशक्तिविशिष्टार्थापेक्षाणि हि शेषकारकाणि तदभावादभावमास्कंदेयुः । कर्तृसाधनत्वमपि वा युक्तं करणादिसाध्यव्यपेक्षाभावात्। न च तेषां विज्ञानादीनां परस्परं प्रति साचिव्यमस्ति युगपदुपजायमानत्वात् सव्येतरगोविषाणवत् । नाप्यतीतानागतानां वर्तमानं प्रति सहायभावोस्ति असत्वाएं- ध्यापुत्रवत् । क्षणिकत्वाच्च पूर्वानुभूतस्मरणाभावात् शोकादिपरिणामाभावः ॥ १९ ॥ पुर्वानुभूत- हि अर्थ विनष्टं चिंतयतः शोकादयो भवंति । नच क्षणिकवादे स्मरणमस्ति तदभावाच्छोकाद्य- ·षष्टोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। २१९ भावः । संतानादिति चेन्न तदभावादित्युक्तत्वात् । भावसाधनत्वमपि नोपपत्तिक्षम भाववंतमंतरेण भा- यस्य वृत्त्यभावात् । द्रव्यमात्रत्वे च क्रियागुणविरहात् पुरुषस्य निर्गुणवं निःक्रियत्वं वा दधानस्य सुखदुःखादिपरिणामप्राप्तिं प्रति कर्तृत्वाभावः । तदभावात् करणादानामध्यभावः । अय कादि- साधनभावः कल्प्यते न तर्हि निर्गुणत्वं निष्क्रियत्वं चात्मनावतिष्ठत । तथाऽचेतनस्यापि दुःखा- दिपरिणामं प्रति कर्तृत्वाभावोनुपपन्नः । दुःखादीनां घटादिध्वचेतनेष्वदर्शनात् । यद्यचेतनस्यापि दुःखा- दयोभ्युपगम्येरन् चेतनाचेतनयोरविशेषः स्यात् । निःक्रियत्वप्यधनिमित्ताः पुरुषस्य दुःखादय इति चेन्न निःक्रियस्य धर्माधर्मोपार्जनविध्यभावात् तत्फलानुभवनाभावाच । तान्यात्मपरोभयस्थानि क्रोधाद्यावेशात् ॥ ११ ॥ तानि दुःखादीनि क्रोधाद्यावेशात आत्म- परोभयस्थानि भवति । तद्यथा--यदा क्रोधाद्याविष्ट आत्मा स्वस्मिन् दुःखादीन्युत्पादयति तदात्मस्थानि भवंति । यदा पुनरीश्वरः कषायवशात् परस्य दुःखादीनि जनयति तदा परस्थानि भवति । यदा तूत्तमा- दयः अधमर्णादिनिरोधे वर्तमानाः तज्जनितानि क्षुत्पिपासादीनि वाप्नुवंति तदोभयस्थानि । विद्यादीनामवगमनाद्यर्थत्वादनिर्देश इति चेन्न विदेश्चेतनार्थस्य ग्रहणात् ॥ १२ ॥ स्यान्मतं इमे चत्वारो विदयः विदतिविंदतिविद्यतयः अवगमनलाभविचारसद्भावार्था एतेषां कस्यचिदपि संग्रहेऽभिप्रेतस्यार्थस्यागतेरनिर्देश इति तन्न किं कारणं ? विदेश्चेतनार्थस्य ग्रहणात । विदेः चुरादिण्यंतस्य चेतनार्थस्येदं वेद्यमिति । तदसवेद्यमप्रशस्तत्वात् ॥ १३ ॥ तद्वेद्यमसदिति विशेष्यते । कुतः ? अप्रशस्तत्वात् । अनिष्ट- फलप्रादुर्भावकरणत्वादप्रशस्तमित्याख्यायते । दुःखाभिधानमादौ प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ दुःखग्रहणमादौ क्रियते । कुतः । प्रधानत्वात् । कुतः पुनरस्य प्राधान्यं ? तद्विकल्पत्वात् । इतरेषां किमतावंत एव विकल्पा ? नेत्याह- शोकादिग्रहणस्य विकल्पोपलक्षणत्वादन्यसंग्रहः॥१५॥ इमे शोकादयः दुःखविकल्पा दुःखवि- कल्पानामुपलक्षणार्थमुपादीयते ततोन्येषामपि संग्रहो भवति । के पुनस्ते ? अशुभप्रयोगपरपरिवादपैशुन्यानुकं- पाभावपरपरितापनांगोपांगच्छदनभः नताडनत्रासनतर्जनभर्त्सनतक्षणविशंसनबंधनरोधनमर्दनदमनवाहनविहे- डनहेपणकायरोक्षपरनिंदात्मप्रशंसासंक्लेशप्रादुर्भावनायुर्वहमानतानिर्दयत्वसत्वव्यपरोपणमहारमपरिग्रहमिश्रंभो- पघातवक्रशीलतापापकर्म जीवित्वानर्थदंडविषमिश्रणशतजालपाशवागुरापंजरयंत्रोपायसर्जनवलाभियोगशस्त्रप्र- धानपापमिश्रभावाः । ते दुःखादयः आत्मपरोभयस्था असवेद्यस्थानवा वेदितव्याः । स्वतीर्थकरोपदेशविरोधादयुक्तिमिति चेन्न सर्वथा प्रश्नविनिवृत्तेः ॥१६॥ स्यादेतत् यदि दुःखाधिकरणमसद्वेद्यहेतुः । ननु नाग्न्यानशनादितपःकरणं दुःखहेतुरिति तदनुष्टानोपदेशनं स्वतीर्थकरस्य विरुद्धं तदविरोधे च दुःखादीनामसद्वेद्यास्त्रवस्यायुक्तिरिति ? तन्न किं कारणं ? सर्वथा प्रश्नविनिवृत्तेः न तावदाहतस्य प्रश्न उपपद्यते स्वतीर्थकरोपदेशव्याघातप्रसंगात् । यस्य क्षणिकवादः तस्यापि न युज्यते । सर्वदुःखशून्यानात्मकत्वाभ्युपगमे हिंसादिवत् दानादरप्यकुशलत्वं दुःखहेतुतुल्यत्वादिति । तथेतरेषामपि हिंसादीनां दुःखहेतुत्वन पापात्रवहेतुनाभ्युपगच्छता यमनियमपरिपालनविविधवेषानुष्ठानदुश्चरोपवासब्रह्म- चर्यादीनां दुःखहेतुत्वात् तदनुष्ठानाविरोधप्रसंगानोपपद्यते प्रश्नः । किं च- द्वेषासंभवात् ।। १७ ॥ यथानिष्टद्रव्यसंपर्काद्वेषोत्पत्तौ दुःखोत्पत्तिः न तथा बाह्याभ्यंतरतपःप्रवृत्ती धर्मध्यानपरिणतस्य यतेरनशनकेशढुंचनादिकरणकारणापादितकायक्लेशस्ति द्वेषसंभवः । तस्मान्नासद्वेध- बंधोस्ति । क्रोधाद्यावशे.हि सति स्वपरोभयदुःखादीनां पापास्त्रवहेतुत्वमिष्टं न केवलानां । किं च- आहितप्रसादत्वात् ॥ १८ ॥ यथा यतिरहिंसादिकरणकारणोद्यतत्वादाहितप्रसादः तथायमु पवासादिकरणकारणेप्याहतप्रसादः अनशनादितपः करोतीति दुःखाद्यभावः । किं च- ·सनातनजनप्रथमालायां- मोक्षशास्त्रे- प्रायश्चित्तोपदेशात् ॥ १९ ॥ कादाचित्कान्यकारणाविर्भूतक्रोधादिपरिणामे च सति तदुत्सिस- क्षार्थ प्रायश्चित्तविधानं क्रियते ततः कथमिव यते:-अनशनादितपश्चरणे क्रोधादिपरिणामो भवेत् ।। किंच- अनुग्रहबुद्ध्या तव्यापारातूंडपाटनवत् ॥ २०॥ यथा भिषक् करुणार्दीकृतचेताः संयतस्यो- परि अनुग्रहबुद्ध्या गंडं पाठयंस्तत्र क्रोधाद्यभावात् नापुण्यं बध्नाति । तथा अनादिसांसारिकजातिजरामरणवेद नाजिघांसं प्रत्यागूणों यतिः तदुपाये प्रवर्तमानः स्वपरस्थदुःखाहेतुत्वे सत्यपि क्रोधाद्यभावात् पापस्याबंधकः । किंच- मनोरत्या सौख्याभिधानात् ।। २१ ॥ यथा दुखाभिभूतानामपि संसारिणां यत्र मनोरतिस्तत्र सौख्यं तथानशनादिकरणस्य यतेमनोरतिसौख्यसान्निध्यात् अदोषः। उक्तं च-- पुरे वने वा स्वजने जने वा प्रसादशृंगे द्रुमकोटरे वा । प्रियांगनांडकेऽथ शिलातले वा मनोरतिं सौख्यमुदाहरंति ॥१॥ इति । यद्यसद्वेद्यस्यामी प्रयोगाः यथा द्वितीयस्य क आस्रव इत्युच्यते- भूतवृत्त्यनुकंपादानसरागसयमादियोगःक्षांतिःशौचमिति सद्भेद्यस्य ॥ १२॥ आयुर्नामकोदयवशाद्भवनाद्भूतानि ॥१॥ तासु तासु योनिष्वायुनीमकर्मोदयवशाद्भवनाद्भूता- नि सर्वे प्राणिन इत्यर्थः । व्रतामिसंबंधिनो व्रतिनः ॥२॥ व्रतानि वक्ष्यंते अहिंसादीनि तदाभसंबंधिनो ये ते तिनः । ते द्वेधा आरंभं प्रति निवृत्तौत्सुक्याः संयताः गृहिणश्च संयतासंयताः। अनुकपनमनुकंपा ॥ ३ ॥ अनुग्रहार्दीकृतचेतसः परपीडामात्मस्थामिव कुर्वतोऽनुकपनमनुकंपा । भूतानि च तिनश्च भूतव्रतिनः भूतव्रतिष्वनुकंपा भूतव्रत्यनुकंपा । 'साधनं कृता बहुलामिति' वृत्तिः । यथा गलचोपक इति । मयूरव्यंसकादित्वाच । स्वस्य परानुग्रहबुद्ध्याऽतिसर्जनं दानं ॥ ४ ॥ आत्मीयस्य वस्तुनः परानुग्रहबुद्धया अति- सर्जनं दानमिति कथ्यते । संपरायनिवारणप्रवणोऽक्षीणाशयः सरागः ॥ ५ ॥ पूर्वोपात्तकर्मोदयवशादक्षीणाशयः सन् संपरायनिवारणं प्रत्यागूर्णमनाः सराग इत्युच्यते । प्राणींद्रियेष्वशुभप्रवृत्तेविरतिः संयमः ॥ ६ ॥ प्राणेश्वेकेंद्रियादिषु चक्षुरालिष्विद्रियेषु चाऽशुभ- प्रवृत्तेविरतिः संयम इति निश्चीयते । सरागस्य संयमः सरागसंयमः । सरागो वा संयमः सरागसंयमः । आदिशब्देन संयमासंयमाऽकामनिर्जराबालतपोनुरोधः ॥ ७ ॥ संयमासंयमः अकामनि- जरा वालतप इत्यतेषामादिशब्देनानुरोधः क्रियते । तत्र संयमासंयम अनात्यंतिकी विरतिः । विषयानर्थ- निवृत्तिं चात्माभिप्रायेणाकुर्वतः पारतन्त्र्याद्भोगनिरोधोऽकामनिर्जरा यथार्थप्रतिपत्त्यभावादज्ञानिनों वाला मिथ्यादृष्टयादयस्तेषां तपः वालतपः अग्निप्रवेशकारीषसादनादिप्रतीतं । निरवद्यक्रियाविशेषानुष्ठानं योगः ॥ ८॥ निरवद्यस्य क्रियाविशेषस्यानुष्ठानं स योगः समा- धिः । सम्यक् प्रणिधानमित्यर्थः । दंडभावनिवृत्त्यर्थं च तस्य ग्रहण क्रियते । भूतव्रत्त्यनुकंपादानं च सराग- सयमादयश्च मूतव्रत्त्यनुकंपादानसरागसंयमादयस्तेषां योगः भूतव्रत्त्यनुकंपादानसरागसंयमादियोगः । १ जैनेंद्रमहावृत्तिरित्यर्थः।

·? षष्ठोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । २६१ धर्मप्रणिधानात्क्रोधादिनिवृत्तिः क्षांतिः ॥ ९॥ क्रोधादे; कषायस्य शुभपरिणामभावनापूर्विका निवृत्तिः क्षांतिरित्युच्यते । ननु क्षमूपिति षित्वात् अङि क्षमेति भवितव्यं सत्यमेवमेतत् यदि भूवादिषु पठि- तस्य ग्रहणं स्यात् । इदं दिवादिपठितस्य क्षमूषु सहने इत्यस्य रूपं । लोभमकाराणामुपरमः शौचं ॥ १० ॥ लोभप्रकारेभ्यः उपरतः शुचिरित्युच्यते तस्य भावः कर्म वा शौच । के पुनर्लोभप्रकाराः ? स्वद्रव्यात्यागपरद्रव्यापहरणसान्यासिकानन्हवादयः । इति करणं प्रकारार्थहेत्वेवं प्रकारादिव्यवच्छेदादिषु दृष्टप्रयोग इति शब्दः । तत्रेह प्रकारार्थो गृह्यते एवंप्रकाराः सद्वेद्यस्यानवा इति । वृत्तिप्रसंगो लघुत्वादिति चेन्नान्योपसंग्रहार्थत्वात् ॥ १९॥ स्यान्मतं वृत्तिरत्र न्याय्या संयमा- दियोगक्षांतिशौचानीति । कुतः ? लघुत्वादिति ? तन्न किं कारणं ? अन्योपसंग्रहार्थत्वात् । इति करणानर्थक्यमिति चेन्नोभयग्रहणस्य व्यक्तयर्थत्वात् ॥ १३॥ स्यादेतत् यद्यवृत्तिकर- णमन्योपसंग्रहार्थमिति शब्दोपादानस्यापि तदेव प्रयोजनमिति तस्यानर्थक्यमिति तन्न किं कारणं ? उभय- ग्रहणस्य व्यक्तयर्थत्वात् । व्यक्तयर्थमुभयं गृह्यते । के पुनस्ते गृह्यमाणाः अर्हत्पुजाकरणपरतापतावालवृद्ध- तपस्विवैयावृत्योद्योगार्जवविनयप्रधानतादयः । प्रतिग्रहणमनर्थकामिति चेन्न प्राधान्यख्यापनार्थत्वात् ॥ १३ ॥ स्यान्मतं भूतग्रहणादेव सिद्धं प्रतिग्रहणमनर्थक सामान्यनिर्देशस्य सर्वविशेषव्यापित्वाविरोधादिति ? तन्न किं कारणं? प्राधान्यख्यापनार्थ- वात् । भूतेषु यानुकंपा तस्या ब्रतिष्वनुकंपा प्रधानभूतेत्ययमर्थः ख्याप्यते । नित्यानित्यात्मकत्वेऽनुकंपादिसिद्धिर्नान्यथा ॥ १४ ॥ द्रव्यत्वाद्यन्वयादेशान्नित्यतामजहतः नैमित्तिकपरिणाममुखनानित्यतामस्कंदतः जीवस्यानुकंपादयः परिणामाविशेषा युज्यंते नान्यथा । यदि नित्यत्वमेव स्यात् विक्रियाभावात् अनुकंपादिपरिणत्यभावः तदभ्युपगमे च नित्यताव्याघातः । क्षणिकैकांतेपि पूर्वोत्तरावग्राहकैकविज्ञानाभावात् अनुकंपादिप्रच्यवः । संस्करादिति चेन्न तस्याप्यनित्यत्वात् । ज्ञानाज्ञानभावे- वानुपपत्तेः । आह उक्ताः सदसत्प्रकारस्य वेदनीयस्योपादानहेतवः । अथ अनंतरस्यानंतप्रवाहसंसारास्पद कारणस्य मोहस्यात्मलाभे को हेतुरित्यत्रोच्यते- केवलिश्रुतसंघधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य ॥ १३ ॥ करणक्रमव्यवधानातिवर्तिज्ञानोपेताः केवलिनः ॥ १॥ करणं चक्षुरादि, कालभेदेन वृत्तिः क्रमः, कुड्यादिनांऽतर्धानं व्यवधानं एतान्यतीत्य वर्तते । ज्ञानावरणस्यात्यंतसंक्षये आविर्भूतमात्मनः स्वा- भाविकं ज्ञानं तद्वंतः अहंतो भगवंतः केवलिन इति व्यपदिश्यते । तदुपदिष्टं बुद्ध्यतिशयर्दियुक्तगणधराधारितं श्रुतं ॥ २ ॥ तैर्व्यपगतरागद्वेषमोहैरुपदिष्टं बुद्धयतिशयद्धियुक्तैः गणधरीवधारितं श्रुतमित्युच्यते तद्विस्तरतो व्याख्यातं । रत्नत्रयोपेतः श्रवणगणः संघः ॥ ३॥ सम्यग्दर्शनादिरत्नत्रयभावनापराणां चतुर्विधानां श्रव- णानां गणः संघ इति कथ्यते । एकस्यासंघत्वमिति चेन्नानेकवतगुणसंहननादेकस्यापि संघत्वसिद्धः ॥ ४ ॥ स्यादेत संघो गणो वृंदमित्यनर्थोतरं तस्य कथमेकस्मिन् वृत्तिरिति ? तन्न किं कारणं अनेकवतगुणसंहननादेक- स्यापि संघत्वसिद्धेः उक्तं च- संघो गुणसंघादो कम्माणविमोखदो हवदि संघो । दंसणणाणचरित्ते संघादितो हवदि संघो ॥ १ ॥ अहिंसादि लक्षणो धर्मः ॥ ५ ॥ तस्मिन् जिनप्रवचने निर्दिष्टोऽहिंसादिलक्षणो धर्म इत्युच्यते ।

·सनातननग्रंथमाला- मोक्षशास्त्रे- देवशब्दो व्याख्यातार्थः ॥ ६॥ देवाश्चतुर्णिकाया इत्यत्र देवशब्दो व्याख्यातार्थः । अंतःकलुषदोषादसद्भूतमलोद्भावनमवर्णवादः ॥ ७॥ गुणवत्सु महत्सु स्वमतिकलुषदोषात् असद्भूतमलोद्भावनमवर्णवाद इति वर्ण्यते । केवलिश्रुतसंघधर्मदेवानामवर्णवादः केवलिश्रुतसंघधर्मदेवा- वर्णवादः । पिंडाभ्यवहारजीवनादिवचनं केवलिषु ॥ ८॥ पिंडाभ्यवहारजीविनः केवलदशानिर्हरणाः अलांबूपात्तपरिग्रहाः कालभेदवृत्तज्ञानदर्शनाः केवलिन इत्यादिवचनं केवलिष्ववर्णकादः । मांसभक्षणानवद्याभिधानं श्रुते ॥ ९ ॥ मांसमत्स्यभक्षणं मधुसुरापानं वेदनार्दितमैथुनोपसेवा- रात्रिभोजनमित्येवमाद्यनवद्यमित्यनुज्ञानं श्रुतेऽवर्णवादः । शूद्रत्वाशुचित्वाद्याविभावनं संघ ॥ १० ॥ एते श्रवणाः शूद्राः अस्नानमलादिग्धांगाः अशु- चयो दिगम्बराः निरपत्रपा इहैवेति दुःखमनुभवंति परलोके कुतश्च सुखिन इत्यादिवचनं संधेऽवर्णवादः । निर्गुणत्वाद्यभिधानं धर्मे ॥ ११ ॥ जिनोपदिष्टो दशविकल्पो धर्मः निर्गुणः तदुपसेविनो ये ते चासुरा भवंति । इत्येवमाद्यभिधानं धर्मावर्णवादः । सुरामांसोपसेवाद्याघोषणं देवावर्णवादः ॥ १२॥ सुस मांसं चोपसेवंते देवाः अहल्यादि- ध्वासक्तचेतसः इत्याद्याघोषणं देवावर्णवादः ।। दर्शनं मोहयति मोहनं वा दर्शनमोहः ॥ १३ ॥ दर्शनमुक्तलक्षणं तत्त्वार्थश्रद्धानमित्यत्र, दर्शनं मोहयतीति दर्शनमोहः दर्शनस्य मोहनं व. दर्शनमोहः तस्य दर्शनमोहस्यैते आस्रवा वेदितव्याः । आह यदेते दर्शनमोहस्यापादकाः परिणामा निश्चीयते । क इदानीमनंतरोदिष्टस्य चारित्रमोहस्यास्रव इयत्रोच्यते- कषायोदयातीव्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य ॥ १४ ॥ द्रव्यादिनिमित्तवशाद कर्मपरिपाक उदयः॥ १ ॥ प्रागुपात्तस्य कर्मणः द्रव्यादिनिमित्तय- शात् फलप्राप्तिः परिपाक उदय इति निश्चीयते । कषायो निरुक्तः । कषायस्य उदयः कषायोदयः तस्मात् कषायोदयात् । तीव्रपरिणामशब्दावुक्तार्थों ॥ २ ॥ तीव्रमंद इत्यत्र तीव्रशब्दो व्याख्यातार्थः तद्भाक् परिणामः इत्यत्र परिणामशब्दो वर्णितार्थः । चारित्रं मोहयति मोहनं वा चारित्रमोहः ॥३॥ चारित्रमुक्तलक्षणं तन्मोहयति मोहनं वा तस्य चारित्रमोह इति निर्दिश्यते तस्य चारित्रमोहस्य कषायोदयनिमित्तः तीव्रपरिणामो यः स आस्रव इति वेदितव्यः। स किंस्वरूपः ? इति चेदुच्यते-जगदनुग्रहतंत्रशीलवतभावितात्मतपस्विजनगहणधमविध्वसनतदं- तरायकरणशीलगुणदेशसंयतविरतिप्रच्यावनमधुमद्यमांसविरतचित्तभ्रमापादानवृत्तसंदूषणसाक्लिष्टलिंगवतधार- णस्वपरकषायोत्पादनादिलक्षणः कषायवेदनीयस्यास्रवः । उत्प्रहासदीनाभिहासित्वकंदोपहसनबहुप्रलापा- पहासशीलता हास्यवेदनीयस्य । विचित्रपरक्रीडनपरतौचित्यावर्जनवहुविधपीडामावदेशाधनौत्सुक्यप्रीति- संजवनादिः रतिवेदनीयस्य ।. परारतिप्रादुर्भावनरतिविनाशनपापशीलसंसर्गताकुलालक्रियाप्रोत्साहनादिः, अरतिवेदनीयस्य । स्वशोकामोदशोचनपरदुःखाविष्करणशोकप्लुताभिनंदनादिः शोकवेदनीयस्य । स्वयं भय- पारीणामपरभयोत्पादननिर्दयत्वत्रासनादिर्भयवेदनीयस्य । सद्धर्मापन्नचतुर्वर्णविशिष्टवर्गकुलक्रियाचारप्रवणजु- गुप्सापरिवादशीलत्वादिर्जुगुप्सावेदनीयस्य । प्रकृष्टक्रोधपरिणामातिमानितेाव्यापारालीकाभिधायितातिसं- धानपरत्वप्रवृद्धरागपरांगनागमनादरवामलोचनाभावाभिष्वंगतादिः स्त्रीवेदस्य । स्तोकक्रोधजैह्मनिवृत्यानुत्सि क्तत्वालोभत्वांगनासमवायाल्परागत्वस्वदारसंतोषग्रंविशेषोपरमस्नानगंधमाल्याभरणानादरादिः पुंवेदनीय- ।

·. षष्ठोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक स्य । प्रचुरक्रोधमानमायालोभपरिणामगुह्याद्रियव्यपरोपणस्त्रीपुसानंगव्यसनित्वशीलवतगुणधारिप्रव्रज्याश्रित- प्रथमपरांगनावस्कंदनरागतीब्रानाचारादिनपुंसकवेदनीयस्य । आह-मोहनीयस्यान कविकल्पस्यास्त्रत्रभेदो निर्दिष्टः । इदानीं आयुश्चतुष्टयस्यास्त्रवभेदो वक्तव्य इति । तत्राद्यस्य नियतकालपरिपाकस्यायुषः कारण- प्रदर्शनार्थमिदमुच्यते- बहारंभपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः ॥ १५ ॥ संख्यावैपुल्यवाचिनो बहुशब्दस्य ग्रहणमविशेषात्।।१||अथबहुशब्दः अस्त्येव संख्यापदं एकः, द्वौ बहव इति । अस्ति वैपुल्यवाची बहुरोदनो बहुसूप इति । तस्य द्विप्रकारस्थापि ग्रहणमिह न विरुध्यते । कुतः विशेषात् । आरंभो हैंसं कर्म ॥ २॥ हिंसनशीलाः हिंस्राः तेषां कर्म हैलं आरंभ इत्युच्यते । बहव आरंभाः बहारंभाः बहुर्वा आरंभो बहारंभः । ममेदमिति संकल्पः परिग्रहः ॥३॥ ममेदं वस्तु अहमस्य स्वामीत्यात्मात्मीयाभिमानः संकल्पः परिग्रह इत्युच्यते । वहारंभाः परिग्रहा यस्य स वह्वारंभपारग्रहः तस्य भावः बह्वारंभपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः आस्त्रवो भवति । एतदुक्तं भवति-परिग्रहप्रणिधानप्रयुक्ताः तीव्रतरपरिणामा हिंसापरा बहुशो विज्ञप्ताश्चानु- मताः भाविताश्च तत्कृतकर्मात्मसात् करणात् तप्तायःपिंडवत् अहितक्रोधाद्यर्था नारकस्यायुषः आस्रव इति संक्षेपः । तद्विस्तरस्तु मिथ्यादर्शनश्लिष्टाचारतोत्कृष्टमानताशैलभेदसदृशरोषतीव्रलोभानुरागानुकंपादीनभाव- परपरितापांतःप्रणिधानबधबंधनाभिनिवेशप्राणभूतजीवसत्त्वाजस्रोपघातपरिणामप्राणबधात्मकानृतवचनशील- त्वपरस्वहरणानिभृताभिध्वंगपरिणाममैथुनेोपसेवनाविरतिमहारंभवशीकृतेंद्रियताकामभोगाभिलाषप्रवृद्धता नैः शील्यपापनिमित्ताहाराभिप्रायस्थिरवैरनृशंसासमीक्षितक्रंदनकारितानिरनुग्रहस्वाभाव्ययातसमयभेदतीर्थकरासा- दनकृष्णलेश्याभिजातरौद्रध्यानमरणकालत्वादिलक्षणो विज्ञेयः । आह उक्तो नारकस्यायुष आस्रवः तैर्य- ग्योनस्यदानी वक्तव्य इत्यत्रोच्यते- माया तेर्यग्योनस्य ॥ १६ ॥ चारित्रमोहोदयात् कुटिलभावी माया ॥१॥ चारित्रमोहकर्मोदयाविर्भूत आत्मनः कुटिल स्वभावः मायेति व्यपदिश्यते । सा माया निकृतिस्तैर्यग्योनस्यायुष आस्रव इति संक्षेपः । प्रपंचस्तु--मि- ध्यात्वोपष्टंभाधर्मदेशनानल्पारंभपरिग्रहनिकृतिकूटकर्मावनिभेदसदृशरोषनिःशीलताशब्दलिंगवंचनातिसंधानप्रि- यताभेदकरणानर्थोद्धावनवर्णगंधरसस्पर्शान्यत्वापादनजातिकुलशीलसंदूषणविसंवादनाभिसंधिमिथ्याजीवित्व- सद्गुणव्यपलापासद्गुणख्यापननीलकपोतलेश्यापारणामार्तध्यानमरणकालतादिलक्षणः प्रत्येतव्यः । आह- व्याख्यातस्तैर्यग्योनस्यायुष आस्रवः । इदानीं मानुषस्यायुषः को हेतुरित्यत्रोच्यते- अल्पारंभपरिग्रहत्वं मानुषस्य ॥१७॥ नारकायुरास्त्रवविपरीतो मानुषस्य ॥ १॥ नारकाथुरामको व्याख्यातः तद्विपरीतो मानुष- स्थानव इति संक्षेपः व्यासस्तु-मिथ्यादर्शनालिंगितमतिविनीतस्वभावताप्रकृतिभद्रतामार्दवाजवसमाचार- सुखप्रज्ञापनीयतावालुकाराजिसदृशरोषप्रगुणव्यवहारप्रायताऽल्पारंभपरिग्रहसंतोषाभिरतिप्राण्युपघातविरमणप्र- दोषकर्मनिवृत्तिवागताभिभाषणामौखर्यप्रकृतिमधुरतालोकयात्रानुग्रहौदासीन्यानुसूयाल्पसंक्लेशतागुरुदेवता -- तिथिपूजासंविभागशीलताकपोतपीतलेश्योपश्लेषधर्मध्यानमरणकालतादिलक्षणः । किमेतावानेवायुषो मानुष- स्यान्नव ? इत्युच्यते- स्वभावमार्दवं च ॥ १८ ॥ उपदेशानपेक्षं स्वभावमार्दवं ॥२॥ मृदोर्भावः कर्म बा मार्दवं । स्वभावेन मार्दवं स्वभावमार्दवं च । - ·AND 100 ? -Resun २६४ सनातनजैनग्रंथमाला- मोक्षशास्त्रे- उपदेशानपेक्षमित्यर्थः । ननु पूर्वत्र व्याख्यातमिदं पुनर्ग्रहणमनर्थकं सूत्रेनुपात्तमिति कृत्वा पुनरिदमुच्यते- एकयोगीकरणमिति चेन्नोत्तरापेक्षत्वात् ।। १ ॥ स्यान्मतं एको योगः कर्तव्यः-अल्पारंभपरिग्रहत्वं स्वभावमार्दवं मानुषस्येति ? तन्न किं कारणं ? उत्तरापेक्षत्वात् । दैवस्यायुषः कथमयमासूवः स्यादिति पृथक्क- रणं । किमेतदेव द्वितीयं मानुषस्यासूवः ? नेत्युच्यते--- निःशीलवतत्वं च सर्वेषां ॥ १९ ॥ च शब्दोधिकृतसमुच्चयार्थः ॥ १ ॥ अल्पारभपरिग्रहत्वं मानुषस्यायुः निःशीलवतत्वं वेत्याधिकृत- समुच्चयार्थश्चशब्दः क्रियते । शीलानि च व्रतानि च शीलव्रतानि निःक्रांतः शीलवतेभ्यः निःशीलवतः तस्य भावः निःशीलवतत्वं। सर्वेषां ग्रहणं सकलास्वप्रतिपत्त्यर्थ ॥ २ ॥ सकलस्यायुष: आस्रवप्रतिपत्तिः कथं स्यादिति सर्वेषामित्युच्यते । देवायुषोपि प्रसंग इति चेन्नातिक्रांतापेक्षत्वात् ॥ ३ ॥ यदि सर्वेषां ग्रहणं सकलसंग्रहार्थे क्रियते देवायुषोप्ययमास्रवः प्रसक्तः ? नैष दोषः अतिक्रांतापेक्षत्वात् अतिक्रांतानामायुषां सर्वेषामानव इत्यपेक्ष्यते । पृथक्करणात् सिद्धरानर्थक्यमिति चेन्न भोगभूमिजार्थत्वात् ॥ ३ ॥ स्यादेतत् पृथक्करणा- देवातिक्रांतायुस्त्रयापेक्षा सिध्यति यदि मानुषायुरानव एवेष्टः स्यात् तत्रैव क्रियते ततः सर्वेषां ग्रहणमनर्थ- कमिति तन्न किं कारणं ? भोगभूमिजार्थत्वात् । भोगभूमिजापेक्षय' निःशीलवतत्वं दैवस्यायुष आस्रव इत्ये- तस्य प्रदर्शनार्थ सर्वेषामित्युच्यते । आह--त्रयाणामानवविधिरुक्तः । इदानीं दैवस्यायुषो वित्रियता-- मित्यत्रोच्यते- सरागसंयमसंयमासंयमाकामनिर्जरावालतपांसि देवस्य ॥२०॥ व्याख्याताः सरागसंयपादयः ॥ १॥ शुभपरिणामाः सरागसंयमादयः व्याख्याताः ते देवस्यायुष आस्रव हेतवो भवंतीति संक्षेपः । विस्तरस्तु कल्याणमित्रसंबंधायतनोपसेवासद्धर्मश्रवणा- गौरवदर्शनानवद्यप्रोषधोपवासास्तपोभावनादिषु अनधिगतजीवाजीवा वालतपसः अनुपलब्धतत्त्वस्वभावा- ज्ञानकृतसंयमासक्लेशभावविशेषात् केचिद्भवनव्यतरादिषु सहस्रारपर्यतेषु मनुष्यतिर्यक्ष्वपि च । आकामानिर्ज- राक्षुत्तृष्णानिरोधब्रह्मचर्यभूशय्यामलधारणपरितापादिभिः परिखेदितमूर्तयः नारकाः निरोधकबंधनबद्धाः दी- र्घकालरोगिणः असंक्लिष्टाः तरुगिरिशखरपातिनः अनशनज्वलनजलप्रवेशनविषमक्षणधर्मबुद्धयः व्यंत- रमानुषतिर्यक्षु । निःशीलव्रताः सानुकंपहृदयाः जलराजितुल्यरोषाः भोगभूमिसमुत्पन्नाश्च व्यंतरादिषु जन्म प्रतिपद्यते । इत्युक्तो दैवस्यायुष आक्रांतभेद आसूवः । किमतावानेव देवायुरासूवविधिराहोस्विदन्पोप्यस्ती- त्यत्रोच्यते- सम्यक्त्वं च ॥ २१ ॥ किं ? दैवस्यायुष आसूव इत्यनुवर्तते । उक्तं सम्यक्त्वलक्षणं ॥ १ ॥ अविशेषाभिधानेपि सौधर्मादिविशेषगतिः पृथकरणात् ॥ २ ॥ सम्यक्त्वं देवस्यायुष आसन इत्यविशेषाभिधानेपि सौधर्मादिविशेषगतिर्भवति । कुतः ! पृथक्करणात् यद्यविशेषगतिरेवेष्टा स्यात् पृथक्कर णमनर्थकं स्यात् पूर्वसूत्रे एवोच्यते । यद्येवं पूर्वसूत्रे उक्त आसूवविधिः अविशेषेण प्रसक्तः तेन सरागसंयम- मसंयमासंयमावपि भवनावास्याद्यायुष आस्रवौ प्रसक्तौ ? muvis । HD ·Stein षष्ठोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजबार्तिक । नातस्तत्सिद्धेः ।। ३ ।। नैष दोषः । कुतः ! अतस्तासिद्धेः । यत एव सम्यक्त्वं सौधर्मादिष्विति नियम्यते तत एव तयोरपि नियमसिद्धिः । नासति सम्यक्त्वे सरागसंयमसंयमासंयमव्यपदेश इति । आह- आयुषोनंतरं यन्निर्दिष्टं नाम तस्य क आस्रव इत्यत्रोच्यते-तत्र तद्विविधमशुभं शुभं वेति । तत्राशुभनामा- सूवप्रतिपत्त्यर्थमारभ्यते- योगवक्रता विसवादनं चाऽशुभस्य नाम्नः ॥ २२ ॥ कायवानसा कौटिल्येन वृत्तियोगवक्रता ॥१॥ कायवाङ्मनांसि व्याख्यातानि तेषा कुटिलता योगवक्रता इत्युच्यते । अनार्जवं प्रणिधानमिति यावत् । विसंवादनमन्यथाप्रवर्तनं ॥ २ ॥ अन्येन प्रकारेण प्रवर्तनं प्रतिपादनं विसंवादनमिति विज्ञायते। योगक्रतैवेति चेत्सत्यमात्मांतरेपि तद्भावप्रयोजकत्वात् पृथग्वचनं ॥३॥ स्यादेतत् अन्यथा- प्रवर्तन विसंवादनं तदेव योगवक्रतापीति पृथग्ग्रहणमनर्थकमिति ? सत्यमेवमेतत् किंतु आत्मांतरेपि तद्भाव प्रयोजकत्वात् पृथग्वचनं । सम्यगभ्युदयनिःश्रेयसार्थासु क्रियासु प्रवर्तमानमन्यं कायवाङ्मनोभिर्विसंवाद- यति-मैवं कार्पोरेवं कुर्विति कुटिलतया प्रवर्तन विसंवादनं । आत्मगता योगवक्रता, इत्ययमनयोर्भेदः । चशब्दोनुक्तसमुच्चयार्थः ॥ ४॥ चशब्दः क्रियते अनुक्तस्यास्रवस्य समुच्चयार्थः । कः पुनरसौ ? मिथ्यादर्शनपिशुनतास्थिरचित्तस्वभावताकूटमानतुलाकरणसुवर्णमणिरत्नाद्यनुकृतिकुटिलसाक्षित्वांगोपांगच्या- पनवर्णगधरसस्पर्शान्यथाभावनयंत्रपंजरक्रियाद्रव्यांतरविषयसंबंधनिकृतिभूयिष्ठतापरनिंदात्मप्रशंसानृतवचन- परद्रव्यादानमहारंभपरिग्रहोज्वलवेषरूपमदपरुषासत्यप्रलापाक्रोशमौश्चर्यसौभाग्योपयोगवशीकरणप्रयोगपरकुतू- हलोत्पादनालंकारादरचैत्यप्रदेशगंधमाल्यधूपादिमोषणविलंबनोपहासेष्टकापाकदवाग्निप्रयोगप्रतिमायतनप्रतिश्र- यारामोद्यानविनाशतीव्रक्रोधमानमायालोभपापकर्मोपजीवनादिलक्षणः । स एष सर्वोऽशुभस्य नान्नः । आह-अथ शुभनामकर्मणः क आस्रव इत्युच्यते- तविपरीतं शुभस्य ॥ २३ ॥ ऋजुयोगोऽविसंवादनं च ॥१॥ तद्विपरीतं कायवाङ्मनसा ऋजुत्वमविसंवादनं च तद्विपरीत- मित्युच्यते । चशब्देन धार्मिकदर्शनसंभ्रमसद्भावानयनसंसरणभीरुताप्रमादवर्जनासंभेदचरिततादयो यथो- क्ताऽशुभाविपरीताः परिणामाः शुभनाम्न आस्रवाः प्रत्येतव्याः । आह-किमतावानेव शुभनामास्रवविधिः । उत कश्चिदस्ति प्रतिविशेषः ! इत्युच्यते-यदिदं तीर्थकरनामकर्म अनंतानुपमप्रभावमचिंत्यविभूतिवि- शेषकारणं त्रैलोक्यविजयकरं तस्यास्रवविधिविशेषोस्तीति । यद्येवमुच्यतां तस्यास्त्रव इत्यत इदमारभ्यते- दर्शनविशद्धिविनयसंपन्नता शीलवतेष्वनतिचारोऽभीक्ष्णज्ञानोपयोग- संवेगौ शक्तितस्त्यागतपसी साधुसमाधिर्वैयावृत्त्यकरणमहदा- चार्यवहुश्रुतप्रवचनभक्तिरावश्यकापरिहाणिर्मार्गप्रभावना प्रवचनवत्सलत्वमिति तीर्थकरत्वस्य ॥ २४ ॥ जिनोपदिष्टे निग्रन्थे मोक्षवमनि रुचिः निःशैकितत्वाधष्टांगा दर्शनविशुद्धः ॥ १॥ जिनेन भगवताऽर्हता परमेष्ठिनोपदिष्टे निर्ग्रन्थलक्षणे मोक्षवमनि रुचिर्दर्शनविशुद्धिः । तस्या अष्टावंगानि- निःशंकितत्वं, निःकांक्षता, विचिकित्साविरहः, अमूढदृष्टिता, उपबृंहणं, स्थितिकरणं, वात्सल्यं, प्रभावनं- चेति । तत्रेहलोकपरलोकव्याधिमरणासंयमारक्षणाकस्मिकसप्तविधभयावनिर्मुक्तता-अहंदुपदिष्टे वा प्रवचने किमिदं स्याद्वा नवेति शंकानिरासो निःशंकितत्वं । उभयलोकविषयोपभोगाकांक्षानिवृत्तिः कुदृष्ट्यंतराकांक्षा- ३४ ·S । .. २६६ सभातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- निरासो वा निःकांक्षता । शरीराद्यशुचिस्वभावमवगम्य शुचीति मिथ्यासंकल्पापनयः, अर्हत्प्रवचने वा इद- मयुक्तं घोरं कष्टं न चेदिदं सर्वमुपपन्नमित्यशुभभावनाविरहः निर्विचिकित्सता । वहुविधेषु दुर्नयदर्शनवर्त्मसु तत्त्ववदाभासमानेषु युक्तयभावं परीक्षाचक्षुषा व्यवसाय्य विरहितमोहता अमूढदृष्टिता । उत्तमक्षमादिभाव- नयात्मनो धर्मपरिवृद्धिकरणमुपवृहणं । कषायोदयादिषु धर्मपरिभ्रशकारणेषु उपस्थितेष्वात्मनो धर्मप्रच्यवनं परिपालनं स्थितीकरणं । जिनप्रणीतधर्मामृते नित्यानुरागता वात्सल्यं । सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्ररत्नत्रयप्रभा- वेनात्मनः प्रकाशनं प्रभावन । ज्ञानादिषु तद्वत्सु चादरः कषायनिवृत्तिर्वा विनयसंपन्नता ॥ २ ॥ सम्यग्ज्ञानादिषु मो- क्षसाधनेषु तत्साधनेषु गुर्वादिषु च स्वयोग्यवृत्त्या सत्कार आदरः कषायनिवृत्तिर्वा विनयसंपन्नता । चारित्रविकल्पेषु शीलवतेषु निरवद्या वृत्तिः शीलवतेष्वनतिचारः ॥ ३ ॥ अहिंसादिषु व्रतेषु तत्परिपालनार्थेषु च क्रोधवर्जनादिषु शीलेषु निरवद्या वृत्तिः कायवाङ्मनसां शीलवतेष्वनतिचार इति कथ्यते। ज्ञानभावनायां नित्ययुक्तता ज्ञानोपयोगः ॥ ४॥ मत्यादिविकल्पं ज्ञानं जीवादिपदार्थस्वत- स्वविषयं प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणं अज्ञाननिवृत्त्यव्यवहितफलं हिताहितानुभयप्रातिपरिहारोपेक्षाव्यवहितफलं यत्तस्य भावनायां नित्ययुक्तता ज्ञानोपयोगः । संसारदुःखानित्यभीरता संवेगः ॥ ५॥ शारीरं मानसं च बहुविकल्पं प्रियविप्रयोगाप्रिय- संयोगेप्सितालाभादिजनितं संसारदुःखं यदतिकष्टं ततो नित्यरिता संवेगः । परप्रीतिकरणातिसर्जनं त्यागः ॥ ६॥ आहारो दत्तः पात्राय तस्मिन्नहनि तत्प्रीतिहेतुर्भवति, अभयदानमुपपादितमेकभवव्यसननोदनकरं। सम्यग्ज्ञानदानं पुनः अनेकभवशतसहस्रदुःखोत्तरणकारणमत- एतस्त्रिविधं यथाविधिप्रातिपद्यमानं त्यागव्यपदेशभारभवति । अनिहितवीर्यस्य मार्गाविरोधिकायक्लेशस्तपः ॥ ७॥ शरीरमिदं दुःखकारणमनित्यमशुचि, नास्य यथेष्टभोगविधिना परिपोषो युक्तः, अशुच्यपीदं गुणरत्नसंचयोपकारीति विचिंत्य विनिवृत्तविषयसुखा- भिष्वंगस्य स्वकार्य प्रत्येतद्ददद्भुतकामिव नियुजानस्य यथाशक्तिमार्गाविरोधि कायक्लेशानुष्ठानं तप इति निश्चीयते मुनिगणतपःसंधारणं समाधिः भांडागाराग्निप्रशमनवत् ।। ८॥ यथा भांडागारे दहने समु- स्थिते तत्प्रशमनमनुष्ठीयते वहूपकारत्वात तथानेकवतशीलसमृद्धस्य मुनिगणस्य तपसः कुतश्चित प्रत्यूहे समुत्थिते तत्संधारणं समाधिरिति समाख्यायते । गुणवद्दुःखोपनिपाते निरवयेन विधिना तदपहरणं वैश्यावृत्त्यं ॥ ९॥ गुणवतः साधु- जनस्य दुःखे सन्निहिते निरवद्येन विधिना तदपहरणं बहूपकारं वैयावृत्त्यमिति व्याख्यायते । अहंदाचार्येषु बहुश्रुतेषु प्रवचने च भावविशुद्धियुक्तोनुरागो भक्तिः ॥ १० ॥ अहंदाचा- र्येषु केवलश्रुतज्ञानादिदिव्यनयनेषु परहितकरप्रवृत्तेषु स्वपरसमयावस्तरनिश्चयज्ञेषु च वहुश्रुतेषु प्रवचने च श्रुतदेवतासन्निधिगुणायोगदुरासदे मोक्षपदभवनारोहणसुरचितसोपानभूते भावविशुद्धियुक्तोनुरागः, भक्तिः, त्रिविधा कल्प्यते । षण्णामावश्यकक्रियाणां यथाकालं प्रर्वतनमावश्यकापरिहाणिः ॥११ ॥ षडावश्यकक्रि- याः-सामायिकं चतुर्विंशतिस्तवः वंदना प्रतिक्रमणं प्रत्याख्यानं कायोत्सर्गश्चेति । तत्र सामायिकं सर्वसावद्य- योगनिवृत्तिलक्षणं चित्तस्यैकत्वेन ज्ञाने प्रणिधानं । चतुर्विंशतिस्तवः तीर्थकरगुणानुकीर्तनं, वंदना त्रि- शुद्धिः व्यासना चतुःशिरोवनतिः, द्वादशावर्तना। अतीतदोषनिवर्तनं प्रतिक्रमणं, अनागतदोषापोहनं प्रत्याख्यानं, परािमतकालविषया शरीरे ममत्त्वानिवृत्तिः कायोत्सर्गः । इसेतासां षण्णामावश्यकक्रियाणां यथा कालप्रवर्तनं अनौत्सुक्यं आवश्यकापरिहाणिरिति परिभाष्यते । ।

·षष्ठोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक ज्ञानतपोजिन पूजाविधिना धर्मप्रकाशनं मार्गप्रभावनं ।। १२ ॥ ज्ञानरविप्रभया परसमयख- द्योततिरस्कारिण्या, सत्तपसा महोपवासादिलक्षणेन सुरपतिविष्टरप्रकपनाहेतुना, जिनपूजया वा भव्यजन- कमलखंडप्रबोधनप्रभाकरप्रभया, सद्धर्मप्रकाशनं मार्गप्रभावनमिति संभाव्यते । वत्से धेनुवत्सधर्माणि स्नेहः प्रवचनवत्सलत्वं ॥ १३ ॥ यथा धेनुर्वत्सेऽकृत्रिमस्नेहमुत्पादयति तथा सधर्माणमवलोक्य तद्गतस्नेहार्दीकृतचित्तता प्रवचनवत्सलवमित्युच्यते । यः सधर्मणि स्नेहः स एव प्रवचनस्नेह इति । तान्येतानि षोडशकारणानि सम्यग्भाव्यमानानि व्यस्तानि समस्तानि च तीर्थकरनाम- कर्मास्त्रवकारणानि प्रत्येतव्यानि । आह-नामानंतरनिर्देशभाजो गोत्रस्योपादाने किं निबंधनामिति प्रतिवि- धीयते-तद्वैविध्ये सति आवस्य तावत्- परात्मनिंदाप्रशंसे सदसद्गुणच्छादनोद्भावने च नीचैर्गोत्रस्य ॥२५॥ दोषोद्भावनेच्छा निंदा ॥ १॥ तथ्यस्य वाऽतथ्यस्य वा दोषस्योद्भावनं प्रतीच्छा मनःपरिणामाव- क्षेपो निंदेत्युच्यते ॥ गुणोद्भावनाभिप्रायः प्रशंसा ॥ २ ॥ सद्भूतस्यासद्भूतस्य वा गुणस्योद्भावनं प्रत्यभिप्रायः प्रशंसे- त्युपदिश्यते । परश्च आत्मा च परात्मानौ निंदा च प्रशंसा च निंदाप्रशंसे परात्मनोनिंदाप्रशंसे परात्मनि- दाप्रशंसे यथासंख्यमभिसंबंधः । परनिंदा आत्मप्रशंति यावत । अनुम॒तत्तिताच्छादनं ॥ ३ ॥ प्रतिबंधकहेतुसंनिधाने सति अनुभूतवृत्तिताविर्भावः, छादनमित्यवसीयते ॥ प्रतिबंधकाभावे प्रकाशितवृत्तितोद्भावनं ॥४॥ प्रतिबंधकस्य हेतोरभावे प्रकाशितवृत्तिता उद्भा- बनमिति व्यपदेशमहति सश्चासंश्च सदसंतौ तौ च तो गुणौ च सदसद्गणौ, छादनं चोद्भावनं च छादनोद्भा- बने सदसद्गुणयोः छादनोद्भावने सदसद्गुणच्छादनौद्भावने, अत्रापि यथासंख्यमभिसंबंधः । सद्गुणच्छाद- नमदसद्गुणोद्भावनमिति । गूयते तदिति गोत्रं ॥ ५ ॥ गूयते शब्द्यते तदिति गोत्रं उणादिकेन त्रदा निष्पत्तिः । नीचैरित्यधिकरणप्रधानः शब्दः ॥ ६॥ नीचरित्ययं शब्दः अधिकरणप्रधानो दृष्टव्यः नीचैः स्थाने येनात्मा क्रियते तन्नीचैर्गोत्रं तस्यास्रबकारणान्येतानि परनिंदादीनि । तत्प्रपंच उच्यते-जातिकुलवल- रूपश्रुताश्वर्यतपोमदपरावज्ञानोत्प्रहसनपरपरिवादशीलताधार्मिकजननिंदात्मोत्कर्षाऽन्ययशोविलोपासत्कीयु - त्पादनगुरुपरिभवतदुद्धनदोषख्यापनविहेडनस्थानावमानभर्सनगुणावसादनांजलिस्तुत्यनभिवादनाभ्युत्थाना- करणतीर्थकरादिक्षेपादिः । आहोपपादितः नीचैर्गोत्रस्यास्त्रवः, इदानीमुच्छगोत्रस्यास्रवविधिः क इति ? अत्रोच्यते- तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुत्सेको चोत्तरस्य ।। २६ ।। नीचैर्गोत्रास्त्रवप्रतिनिर्देशनाथस्तच्छब्दः ॥ १ ॥ प्रत्यासत्तेस्तादत्यनेन नीचैर्गोत्राचवः प्रति- निर्दिश्यते। विपर्ययोऽन्यथावृत्तिः ।। २ ।। अन्येन प्रकारेण वृत्तिविपर्यय इति व्यपदिश्यते तस्य विपर्ययः तद्विपर्ययः । कः पुनरसौ-आत्मनिंदा परप्रशंसे सद्गुणोद्भावनमसद्गुणच्छादनं च । गुरुष्ववनतिर्नीचैदृत्तिः ॥ ३॥ गुणोत्कृष्टेषु विनयेन अवनतिर्नीचर्वृत्तिरित्याख्यायते । अनहंकारतानुत्सेकः ॥ ४ ॥ विज्ञानादिभिरुस्कृष्टस्यापि सतः तत्कृतमदविरहोऽनहंकारतानुत्सेक इत्युच्यते । तान्येतानि उत्तरस्योच्चैर्गोत्रस्यानवकारणानि भवति । प्रपंचस्तु वित्रियते--जातिकुलरूपबलवीर्य । Annaphy ·NिAMA HALHANNE milieon सनातनजैनग्रथमालायां- मोक्षशास्त्रे-- परिज्ञानैश्वर्यतपोविशेषवतः आत्मोत्कर्षाप्रणिधानं परावज्ञानाद्धत्यनिंदास्तवोपहासपरपरिवादनिवृत्तिः विनि- हतमानता धर्म्यजनपूजाऽभ्युत्थानांजलिप्रणतिवंदना--ऐदंयुगीनान्यपुरुषदुर्लभगुणस्याप्यनुत्सित्तता। अहका- रात्यये नीचैर्वृत्तिता भस्मावतस्यैव हुतभुजः स्वमाहात्म्याप्रकाशनं धर्मसाधनेषु परमसंभ्रम इत्यादि । आहोक्तः सप्तविधकर्म प्रत्यानवविकल्पः । इदानीमष्टमस्य कर्मणोंतरायस्यास्त्रवविधिः कः? इत्यत्रोच्यते- विघ्नकरणमंतरायस्य ॥ २७॥ दानादिविहननं विघ्नः ॥ १॥ दानादीन्युक्तानि दानलाभभोगोपभोगवीर्याणि चेत्यत्र तेषां विह- ननं विघ्न इत्युच्यते। पनर्थे कविधानं ॥ ३ ॥ "स्थानोपाव्यधिहनेयुध्यर्थमिति" कविधिः । विघ्नस्य करणं विघ्नकरणमंत- रायस्यानव इति संक्षेपः। तद्विस्तारस्तु विवियते-ज्ञानप्रतिषेधसत्कारोपघातदानलाभभोगोपभोगवीर्यना नानुलेपनगंधमाल्याच्छादनविभूषणशयनासनभक्ष्यभोज्यपेयलेह्यपरिभोगविघ्नकरणविभवसमृद्धिविस्मयव्याप. रित्यागद्रव्यासंप्रयोगसमर्थनाप्रमदावर्णवाददेवतानिवेद्यानिवेद्यग्रहणनिरवद्योपकरणपरित्यागपरवीर्यापहरणधर्म- व्यवच्छेदनकुशलाचरणतपस्विगुरुचैत्यपूजाव्याघातप्रनजितकृपणदीनानाथवस्तुपात्रप्रतिश्रवप्रतिषेधक्रियापर - निरोधबंधनगुह्यांगछेदनकर्णनासिकौष्ठकर्तनप्राणिवधादिः । अत्र चोद्यते सूत्रेनुपात्तः सर्वास्त्रवप्रपंचः कथ- मेवं गंतुं शक्यते ! इत्यत्रोच्यते इतिकरणानुवृत्तेः सर्वत्रानुक्तसंग्रहः ॥ ३ ॥ इति करणोनुवर्तते । क प्रकृतः ! क्षांतिशौ- चमिति सद्वेद्यस्येत्यतः तेनानुक्तार्थसंग्रहः सर्वत्र वेदितव्यः । प्रकारार्थो हि इतिकरण इति । स्वोपात्तकर्मवशादात्मनो विकारः शौंडातुरवत् ॥ ४ ॥ एवमुक्तेनास्रवविधिनोपात्तं कर्माष्ट- विधं ज्ञानावरणादिसंज्ञकं वक्ष्यमाणं मूलोत्तरप्रकृतिभेदं यत्तन्निमित्त आत्मा संसाराविकारमनुपरतमनुभवति । यथा शौंडः स्वरुचिविशेषान्मदमोहविभ्रमकरी मादरां पीत्वा तत्परिपाकवशात् अनेकविकारमास्कंदति । यथा वा आतुर अपथ्यभोजनकृतं वातादिविकारमवाप्नोति । अनपदिष्टहेतुकत्वादानवानियम इतिचेन्न खभावाभिव्यंजकत्वाच्छास्त्रस्य ॥ ५ ॥ स्यान्मतं य उक्त आस्रवनियमो ज्ञानावरणादीनां तत्प्रदोषनिवादिः स नोपपद्यते कुतः अनपदिष्टहेतुत्वात् । नात्र हेतुरपदिष्टः येनास्वनियमं प्रतिपचेमहि । यच्च नाम सहेतुकं तद्विदुषां प्रायमिति ! तन्न किं कारणं ? स्वभावाभिव्यंजकत्वात् शास्त्रस्य । यथा प्रदीपो घटादीनां स्वभावमभिव्यनक्ति तथा शास्त्रमपि सतामेवार्थानां प्रकाशकं, तत्रायं परिणाम इदं वीर्य द्रव्यावर्जनसमर्थ इति स्वभावव्याख्यानादुपालंभाभावः । तसिद्धिरतिशय ज्ञानदृष्टत्वात् ॥ ६ ॥ तस्य शास्त्रस्य सतामर्थानामाभिव्यंजकत्वं दृष्ट कुतः भ- तिशयज्ञानदृष्टत्वात् । भगवतामहतामतिशयवज्ञानं युगपत्सर्वार्थावभासनसमर्थ प्रत्यक्षं तेन दृष्टं यच्छास्त्र तदर्थोपदेशकं, अतस्तत्प्रामाण्यातू ज्ञानावरणाद्यानवनियमप्रसिद्धिः। सर्वाविसंवादाचोपालंभनिवृत्तिः ॥ ७ ॥ तत्र प्रवादिनो न विसंवदंते-पृथिव्यादीनां द्रव्याणां कठिनद्रवोष्णचलनादिस्वभावानां रूपादीनां च गुणानां चाक्षुषत्वादिप्रतिनियतस्वभावादीनां चौरक्षे- पणादीनां च संयोगविभागनिरपेक्षकारणत्वादिस्वभावानामभ्युपगमात । तथा सत्त्वरजस्तमसां गुणान! प्रकाशप्रवृत्तिनियमस्वभावानामभ्युपेतत्वात् । तथा अविद्यानां संस्कारादिप्रतिनियतकारणस्वभावानामिष्टत्वात् ततो नायमुपालंभः आस्रवनियमाभाव इति । तत्सदोषादीनां सर्वास्त्रवत्वान्नियमाभाव इतिचेन्न अनुभायविशेषनियमोपपत्तेः ॥८॥ स्यादेतत् यत्प्रदोषनिहवादयः ज्ञानावरणादीनामास्रवाः प्रतिनियता उक्ताः, ते सर्वेषां कर्मणां आस्रवा भवति । ज्ञानावरणे बध्यमाने युगपदितरेषामपि बंध इष्यते आगमे, तस्मादास्रवनियमाभाव इति ? तन्न ·सप्तमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । किं कारणं ? अनुभागविशेषनियमोपपत्तेः । यद्यपि तत्प्रदोषादिभिः ज्ञानावरणादीनां सर्वासां प्रकृतीनां प्रदे- शादिबंधनियमो नास्ति तथापि अनुभागविशेषनियमहेतुत्वेन तत्प्रदोषनिहवादयः प्रविभज्यंते । इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालंकारे षष्ठोध्यायः समाप्तः ॥६॥ अथ सप्तमोध्यायः। आस्त्रवपदार्थो व्याख्याप्रतिज्ञयोक्तोऽष्टोत्तरशतभेदसंख्यो बहुविचारः स द्वेधा पुण्यपापलक्षणसांपरायि- कनिमित्तत्त्वात् । तत्र पुण्यात्रवो व्याख्येयः प्रधानत्वात् तत्पूर्वकत्वात् मोक्षस्य । यद्येवमुच्यता कैस्ते क्रिया- विशेषाः प्रारभ्यमाणास्तस्यास्रवा भवंतीत्यत्रेत्युच्यते व्रतिभिः तत्रानिर्धारिते यत्राविशेषलक्षणत्वात् (?) व्रतस्य तत्प्रसिद्ध्यर्थमिदमुच्यते । अथवा 'कायवाङ्मनस्कर्म योगः स आसव शुभः पुण्यस्येति' सामान्येनोक्तः तद्वि- शेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते । अथवा उक्तमेतत् सद्वेद्यास्वविधाने भूतव्रत्यनुकंपेति तत्र न ज्ञायते किं व्रतं ? कोव्रतीति तन्निर्धारणार्थमिदमुच्यते- हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतं ॥१॥ हिंसादयो निर्देक्ष्यमाणलक्षणाः ॥ १॥ प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसेत्येवमादिभिः सूत्रैः हिंसादीनां लक्षणं निर्देक्ष्यते । विरमणं विरतिः ॥ २ ॥ चारित्रमोहोपशमक्षयक्षयोपशमनिमित्तौपशमिकादिचारित्राविर्भावात् विरमणं विरतिः। व्रतमभिसंधिकृतो नियमः ॥ ३ ॥ बुद्धिपूर्वकपरिणामोभिसंधिः इदमेवेत्थमेव वा कर्तव्यमित्यन्य- निवृत्तिः नियमः । अभिसंधिना कृतः अभिसंधिकृतः सर्वत्र व्रतव्यपदेशभाग्भवति । हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्य इत्यपादाननिर्देशः ॥ ४ ॥ हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिमहेभ्य इत्य- पादाननिर्देशो दृष्टव्यः । ध्रुवत्वाभावात्तदनुपपत्तिरिति चेन्न बुद्धयपाये ध्रुवत्वविपक्षोपपत्तेः॥५॥ स्यान्मतं नात्रा- पादानत्वमुपपद्यते कुतः ध्रुवत्वाभावात् ध्रुवत्वेन हि प्रसिद्धोर्थः अपादानसंज्ञो भवति यथा प्रामादागच्छति इति, न तथा हिंसादयः परिणामा ध्रुवाः कारणत्वात्, तदपायेऽपादानाप्रतीतेः । अथ हिंसादिपरिणत आत्मैव हिंसादिव्यपदेशभागिति द्रव्यार्थादेशात् ध्रुवत्वं कल्प्यते । एवमपि ततो विरतिर्नोपपद्यते नित्यत्वात्तस्मादपा- दानत्वमयुक्तमिति ? तन्न, किं कारण ? बुद्धयपाये ध्रुवत्वविवक्षोपपत्तेः । यथा धर्माद्विरमतत्यित्र य एष मनुष्यः संभिन्नबुद्धिः स पश्यति दुष्करो धर्मः फलं चास्य श्रद्धामात्रगम्यमिति स बुद्धया संप्राप्य निवर्तते । एव मिहापि य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी स पश्यति य एते हिंसादयः परिणामाः पापहेतवः पापकर्मणि च प्रवर्तमानमिहैव राजानो दंडयंति परत्र च बहुविधं दुःखमवाप्नोतीति स बुद्धया संप्राप्य निवर्तते ततो बुद्ध्या ध्रुवत्वविवक्षोपपत्तेः अपादानत्वं युक्तं । अहिंसायाः प्रधानत्वादादौ तद्वचनमितरेषां तत्परिपालनार्थत्वात् ।। ६ आहिंसा सर्वेषु व्रतेषु प्रधानमतस्तद्वचनमादौ क्रियते । कुतः पुनः प्राधान्यं ! इतरेषां तत्परिपालनार्थत्वातू । इतराणि हि सत्यादीनि व्रतानि सस्यवृत्तिपरिक्षेपवत् अहिंसापरिपालनार्थानि । विरलिशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते ॥ ७॥ हिंसाया विरतिः, अनृताद्विरतिः, स्तेयाद्विरतिः, भब्रह्मणो विरतिः, परिग्रहाद्विरतिः । यद्येवं- विषयभेदाद्विरतिभेदे वहुत्वप्रसंगः ॥ ॥ यथा गुडतिलौदनादीनां पक्तव्यानां भेदात पाको ·१ २७० सनातनजैनग्रंथमाला- मोक्षशास्त्रे- भिद्यते । दौ पाको त्रयः पाका इति । एवं वक्तव्यहिंसादिभेदात्त्यागस्यापि भेदोपपत्तेः विरतेर्वहुत्वं प्राप्नोति इति ? न वा तद्विषयविरमणसामान्योपादनात् ॥ ९ ॥ नवा एष दोषः किं कारणं । तद्विषयविरमण- सामान्योपादानात् । नात्र विषयभेदाङ्दो विवक्षितः । यथा गुडतिलौदनादीनां पाक इति सामान्ये विवक्षिते एकवचनं तथा विरमणसामान्यस्य विवक्षितत्वादेकवचनं न्याय्यं तत एव सर्वसावधनिवृत्तिलक्षणसामा- यिकापेक्षया एकं व्रत, भेदपरतंत्रच्छेदोपस्थापनापेक्षया पंचविचं व्रतं, अत्र कश्चिदाह- हिंसादिभ्यो निवृत्तिवचनमनर्थकं संवरेंतर्भावात् ॥१०॥ हिंसादिभ्यो निवृत्तिव॑तमिति आ- सवप्रकरणे विधानमिदमनर्थकं कुतः सवरेतीवात् । प्रतिज्ञामात्रमिति चेन्न धर्माभ्यंतरत्वात् ॥११॥ स्याम्मतं प्रतिज्ञामात्रमेतत् संवरेंतर्भाव इति ? तन किं कारण ? धर्माभ्यंतरत्वात् । दशविधो हि धर्मों वक्ष्यते तत्र संयमे भावकायविनयर्यापथभैक्ष्यशयनास- नप्रतिष्ठापनवाक्याष्टविधविशुद्धिलक्षणे आहिंसादीनामतर्भावः । सत्यादिषु च तत्मपंचार्थ उपन्यास इति चेन्न तत्रैवाकरणात् ॥ १२ ॥ स्यादेतत् तस्य संयमस्यायं प्रपंचो यथा स्यादित्यहिंसादीनां उपन्यास इति ? तन्न किं कारणं ? तत्रैवाकरणात् । यदि तस्यैवायं प्रपंचः तत्रैव क्रियेत प्रकरणोत्कर्षकरणे प्रयोजनाभावात् । न संवरो व्रतानि परिस्पंददर्शनात् ॥ १३ ॥ व्रतानि संवरव्यपदेशं नाहति कुतः परिस्पंदद- र्शनात् । परिस्पंदो हि दृश्यते अमृतादत्तादानपरित्यागे सत्यवचनदत्तादानक्रियाप्रतीतेः । गुप्त्यादिसंबरपरिकर्मत्वाच्च ॥ १४ ॥ गुप्त्यादिलक्षणः संवरो वक्ष्यते तस्येदं परिकर्म व्रतानि, कृतव्रतपरिकर्मा हि साधुः सुखेन संवरं करोतीति ततश्च पृथक्त्वमवसेयं ।। रात्रिभोजनविरत्युपसख्यानमितिचेन्न भावनांतर्भावात् ॥ १५ ॥ स्यान्मतमिह रात्रिभो- जनविरत्युपसंख्यानं कर्त्तव्यं तदपि षष्ठमणुव्रतमिति ? तन्न किंकारण ? भावनांतर्भावात् । भावनासु हि अंतर्भवति रात्रिभोजनविरमणं ॥ अनिर्देशादितिचन्न आलोकितपानभोजनवचनात् ॥ १६ ॥ अथ मतमेतत् भावनासु नि- देशाभावादयुक्तमिति ! तन्न किं कारणं ? आलोकितपानभोजनवचनात् । वक्ष्यते यहिंसाव्रतपरिपालनायालो- कितपानभोजनभावना कार्या इति । प्रदीपादिसंभवे सति रात्रावपि तमसंग इतिचेन्नानेकारंभदोषात् ॥ १७ ॥ स्यान्मतं यद्यालोकनार्थ दिवाभोजनं, प्रदीपचंद्रादिप्रकाशाभिव्यक्तं रात्रौ भोजनं कार्यमिति ! तन्न किं कारणं अने- कारंभदोषात् । अग्न्यादिसमारंभकरणलक्षणो हि दोषः स्यात् । परकृतपदीपादिसंभवे सदभाव इति चेन्न चक्रमणाद्यसंभवात् ॥ १८ ॥ स्यादेतत् परकृत प्रदीपादिसंभवे नारंभदोषः इति तन्न किं कारणं चंक्रमणायंसभवात् । ज्ञानादित्यस्त्रोंद्रियप्रकाशपरीक्षितमा- र्गेण युगमात्रपूर्वापक्षी देशकाले पर्यव्य यतिः भिक्षां शुद्धामुपादीयतेत्याचारोपदेशः, मचायं विधिः रात्रौ भवतीति चक्रमणाद्यसंभवः । दिवानीतस्य रात्रौ भोजनप्रसंग इतिचेन्नोक्तोत्तरत्वात् ॥ १९ ॥ स्यान्मतं दिवा प्राम पर्यव्य केनचिद्भाजनेन भोजनाद्यानीय रात्रावुपयोगः प्रसक्त इति ? तन्न किं कारणं उक्तोत्तरत्वात् । उक्तो- त्तरमेतत् प्रदीपादिसमारंभ इति, नेदं संयमसाधनमानीय भोक्तव्यमिति । नापि निस्संगस्य पाणिपात्रपुटा- हारिणः आनयनं संभवति । भाजनांतरसंग्रहे अनेकावद्यदर्शनादतिदीनचरितप्रसंगादचिरादेव निवृत्तिपरि- णामासंभवाच्च । भाजनेनानीतस्य परीक्ष्य भोजनं संभवतीतिचन्न योनिप्राभृतज्ञस्य संयोगविभागगुणदोष विचारस्य तदानीमेवोपपत्तेरानीतस्य पुनर्दोषदर्शनात् विसर्जनेऽनेकदोषोपपत्तेश्च । ?

·सप्तमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। २७१ स्फुटाभिव्यक्तेश्च दिवाभोजन युक्तं ॥ २० ॥ यथा रविप्रकाशस्य स्फुटार्थाभिव्यंजकत्वा- भूमिदेशदातृजनचंक्रमणाद्यन्नपानादिपतितमितरच स्पष्टमुपलभ्यते । न तथा चंद्रादिप्रकाशानामस्फुटार्थाभि व्यंजकत्वात् । स्फुटा भूभ्यांद्युपलब्धिरस्तीति दिवाभोजनमेव युक्तं तदेतदविशेषचोदितं । पंचतयविषयव. ताभिधानं विरत्याश्नयविवक्षाद्वयसंभवादभिधेयात्मभूतधर्मोपादानादभिधानानां व्यक्तिव्यपदेशवद्वैविध्यमनु- भवतीत्याह- देशसर्वतोणुमहती ॥२॥ कुतश्चिद्दिश्यते इति देशः ॥ १ ॥ कुतश्चिदवयवान् दिश्यत इति देशः प्रदेशः । एकदेश इत्यर्थः । सरत्यशेषानवयवानिति सर्वः ॥२॥ सरति गच्छति अशेषानवयवानिति सर्व इत्युच्यते । देशश्च सर्वश्च देशसवौं देशसर्वाभ्यां देशसर्वतः । विरतिरित्यनुवर्तते । हिंसादेर्देशतो विरतिरणुव्रतं । सर्वतो विरतिर्महाव्रतं । अणु च महच्च अणुमहती इति व्रतापेक्षया नपुंसकलिंगनिर्देशः । आह न हिनस्मि नानृतं वदामि नादत्तमाददे नांगनां स्पृशामि न परिग्रहमुपाददे इति एषोऽमि- संधिः । योऽत्राऽसमर्थभावनापरः कथं यथाप्रतिज्ञाताभिघातभाक् स्यात् इत्यत्रोच्यते-यस्मादविहितेनेमाः भावयितव्याः परमार्थादित्सया । तत्स्थैर्यार्थ भावनाः पंच पंच ॥३॥ भावनाशब्दः कर्मसाधनः ॥१॥ अयं भावनांशब्दः कर्मसाधनो दृष्टव्यः । वीयांतरायक्षयोप- शमचारित्रमोहोपशमक्षयोपशमांगोपांगनामलाभापेक्षेणाऽऽत्मना भाव्यले ता इति भावनाः । पंच पंचेत्यत्र वीप्सायां शस्त्रसंग इतिचेन्न कारकाधिकारात् ॥ २॥ स्यादेतत् पंचपंचे- त्यस्मिन् निर्देशे बीप्साविविक्षिते वीप्सायां शसा भवितव्यं पंचश इति तथा सति लघुश्च निर्देशो भव- तीति ? तन्न किं कारणं ? कारकाधिकारात् । कारकादिति तत्र वर्तते नचाऽत्र कारकत्वमस्ति इति शसा न भवितव्यं ॥ क्रियाध्याहारात् कारकत्वमितिचेन्न विकल्पाधिकारात् ॥३॥ स्यादेतत् पंच पंच भाव- येत् इत्येवमादि क्रियापदाध्याहारे कारकत्वोपपत्तौ शसा भवितव्यामिति तन्न किं कारणं विकल्पाधिका- रात् । वेत्यनुवर्तते तेनात्र शसा (!) [शस् ] न भवति । ननु लघुत्वात् शसा निर्देशः कर्तव्यः ? प्रति- पत्तेः गौरवं माभूत् इति द्वित्वमेव कृतं, वाक्येध्याहारे हि क्रियमाणे प्रतिपत्तेौरवं स्यात् इति । तस्य पंचविधस्य व्रतस्य स्थैर्या) एकैकस्य पंच पंच भावना वेदितव्याः । यद्येवमाद्यस्य अहिंसावतस्य का इत्युच्यते- वाङ्मनोगुप्तीर्यादाननिक्षेपणसमित्यालोकित- पानभोजनानि पंच॥४॥ वाग्गुप्तिर्मनोगुप्तिरीर्यासमितिरादानानिक्षेपणसमितिरालोकितपानभोजनामित्येताः पंच अहिंसांव्रतस्य भावनाः॥ अथ द्वितीयस्य व्रतस्य काः ? क्रोधलोभभीरुत्वहास्यप्रत्याख्यानान्यनुवीचिभाषणं च पंच ॥५॥ क्रोधप्रत्याख्यानं लोभप्रत्याख्यानं भीरुत्वप्रत्याख्यानं हास्यप्रत्याख्यानं अनुवीचिभाषणं चेत्येताः पंच भावनाः सत्यव्रतस्य ज्ञेयाः । अनुवीधिभाषणं अनुलोमभाषणमित्यर्थः । ननु अप्रशस्यक्रियस्यापि वचसो- ऽनुवांचिभाषणमापन्नं ? नैष दोषः पुण्याश्रवस्य प्रकृतत्वात् अप्रशस्तक्रियानुवर्वाचिभाषणस्यानधिकारः । विचार्य भाषणमनुवीचिभाषणमिति वा । इदानीं तृतीयस्य व्रतस्य भावना वक्तव्याः- - । REAM ·- NED २७२ सनातनजैनग्रंथमालाया- मोक्षाशास्त्रे- शून्यागारविमोचितावासपरोपरोधाकरणभैक्ष्यशु- द्धिसद्धर्माविसंवादाः पंच ॥ ६॥ शून्यागारेषु गिरिगुहातरुकोटरादिष्वावासः । परकीयेषु च मोचितेष्वावासः । परेषां उपरोधाकरणं । आचारशास्त्रमार्गेण भैक्ष्यशुद्धिर्वा । ममेदं तवेदमितिसर्द्धमाभिः-आविसंवाद इत्येताः पंच अदत्तादानविर- मणव्रतस्य भावनाः प्रत्येतव्याः । अथेदानी ब्रह्मचर्यस्य भावनाः कथ्यते- स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहरांगनिरीक्षणपूर्वरतानुस्मरणवृष्ये ष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागाः पंचः ॥७॥ स्त्रीरागकथाश्रवणवर्जनं तन्मनोहरांगनिरीक्षणविरहः पूर्वरतानुस्मरणपरित्यागः वृष्येष्टरसानुभवन- निरासः स्वशरीरसंस्कारत्यागश्चेति चतुर्थव्रतस्य भावनाः पंच विज्ञेयाः। अतः परं पंचमव्रतस्य भावनाः निर्देष्टव्या:- मनोज्ञामनोजेंद्रियविषयरागद्वेषवर्जनानि पंच ॥८॥ पंचानामिंद्रियाणां स्पर्शादीनामिष्टानिष्टेषु विषयेषु उपनिपतितेषु रागद्वेषवर्जनानि पंचाऽस्य आकिं- चन्यस्य व्रतस्य भावनाः प्रत्येतव्याः । किंचान्यद्यथामीषां व्रतानां दृढिमार्थ भावनाः प्रतीयंते तद्विपश्चिद्भिरिति भावनोपदेशः तथा तदर्थं तद्विरोधिष्वपीत्याह- हिंसादिष्विहामुत्रापायावद्यदर्शनं ॥९॥ अभ्युदयनिःश्रेयसार्थानां नाशकोपायो भयं बा ॥१॥ अभ्युदयनिःश्रेयसार्थानां क्रियासा- धनानां नाशकोऽनर्थ अपाय इत्युच्यते । अथवा ऐहलौकिकादिसप्तविधं भयमपाय इति कथ्यते । अवघं गडं ॥ २ ॥ गहमवद्यमिति यावत् । अपायश्च अवद्यं च अपायावद्य । अपायावद्ययोर्दर्शनं अपायावद्यदर्शनं भावयितव्यं । क्व ? इहामुत्र च । केषु ? हिंसादिषु । कथमितिचेदुच्यते-हिंसायां तावत् हिंस्रो हि नित्योद्वेजनीयः सततानुबद्धवैरश्च । इहैव च वधबंधपरिक्लेशादीन् प्रतिलभते । प्रेत्य चाशुभां गति गर्हितश्च भवति इति हिसायां व्युपरम: श्रेयान् । तथा अनृतवादी श्रद्धेया न भवति इहैव च जिह्वाछेदादीन् प्रतिलभते । मिथ्याभ्याख्यानदुःखितेभ्यश्च बद्धवैरेभ्यो बहूनि व्यसनानि अवाप्नोति । प्रेत्य चाशुभां गतिं गर्हितश्च भवति इति अनृतवचनात् व्युपरमः श्रेयान् । तथा स्तेनः परद्रव्याहरणासक्तमतिः सर्वस्योद्वेज- नीयो भवति । इहैवाभिघातबधबंधहस्तपादकर्णनाशोत्तरोष्ठछेदनसर्वस्वहरणादीन् प्रतिलभते । प्रेत्य चाशुभां गतिं गर्हितश्च भवतीति स्तेयात् व्युपरमः श्रेयान् । तथा अब्रह्मचारी मदविभ्रमोद्ग्रार्थितचित्तः वनगज इव वनितावंचितो विवशो वधबंधपरिक्लेशादीन् अनुभवति । मोहाभिभूतत्वाच्च कार्यानभिज्ञा न किंचिदपि कुशलमाचरति । परांगनालिंगनासंगकृतरतिश्च इहैव वैरानुवंधिनः लिंगछेदनवधबंधसर्वस्वहरणादीन् अपा- यान् प्राप्नोति । प्रेत्य वाऽशुभां गतिमश्नुते गर्हितश्च भवतीति । अतो विरतिरात्महिता । तथा परिग्रहवान् शकुनिरिव गृहीतमांसखंड: अन्येषां तदार्थनां पतत्रिणां, इहैव तस्करादीनामभिभवनीयो भवति । तदर्जन- रक्षणप्रक्षयकृतांश्च दोषान् वहूनवाप्नोति । नचास्य तृप्तिर्भवतींधनैरिवानेः । लोभाभिभूतत्वाच्च कार्याका- र्यानपेक्षो भवति प्रेत्य वाऽशुभां गतिमास्कंदति । लुब्धोयमिति गर्हितश्च भवति इति तद्विरमणं श्रेयः । एवं हिंसादिष्वपायावद्यदर्शनं भावनीयं । हिंसादिषु भावनांतरप्रतिपादनार्थमिदमुच्यते- दुःखमेव वा ॥१०॥ अत्र चोद्यते दुःखमसद्वेद्योदयकृतः परितापः हिंसादयः क्रियाविशेषाः । कथं दुःखमेव हिंसादयः ! इत्यत्रोच्यते- - ·। सप्तमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । २७३ दुःखमेवेति कारणे कार्योपचारोऽन्नप्राणवत् ॥ १॥ यथान्नं वै प्राणाः इति प्राणकारणे अन्ने प्राणोपचारः तथा दुःखकारणेषु हिंसादिषु दुःखमेव इत्युपचारो वेदितव्यः । कार्यकारणे वा धनमाणवत् ॥ २ ॥ अथवा यथा द्रविणकारणमन्नपानं, अन्नपानकारणाः प्राणाः इति प्राणकारणे द्रविणे प्राणोपचारः । उक्तंच- यदेतद्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चरा: स तस्य हरते प्राणान् यो यस्य हरते धनं ॥ १ ॥ इति तथा हिंसादयोऽसद्वेद्यकारणं, असवैद्यकर्म दुःखकारणमिति दुःखकारणकारणेषु हिंसादिषु दुःख. मेवेत्युपचारः । तत्परत्र भावनमात्मसाक्षिकं ॥ ३ ॥ तदेतदुःखमेवेति भावनं परत्रात्मसाक्षिकं अवगतव्यं । तद्यथा-ममाऽप्रियं यथा वधपरिपीडनं तथा सर्वसत्वानां । यथा मम मिथ्याख्यापनकटुकपरुषादीनि बचांसि शृण्वतः अतितीव्रदुःखमनुभूतपूर्वमुत्पद्यते एवं सर्वजीवानां । यथा च ममेष्टद्रव्यवियोगे व्यसन. मपूर्वमुपजायते एवं सर्वभूतानां । यथा च मम कांताजनपरिभवे परकृते सति मानसपीडातितीव्रा जायते तथेतरेषां । यथा च मम परिग्रहेषु अप्राप्तेषु प्राप्तविनष्टेषु कांक्षारक्षाशोकोद्भवंदुःखं तथा सर्वप्राणिनामिति हिंसादिभ्यो व्युपरमः परम:, हितः । स्पर्शकृतं सुखमिति चेन्न वेदनापतीकारत्वात् ॥ ४ ॥ स्यादेतत् न सर्व दुःखमेव किं तर्हि स्पर्शकृतं सुखमप्यस्ति वरांगनामूदुसुभगगात्रसंश्लेषणात् रतिसुखमुपजायत इति ? तन्न । किं कारणं ? वेदनाप्रतीकारत्वात् । यथा त्वङ्मांसरुधिरकलुषभावोदीर्णया कंड्वा वाध्यमानः नखमुखसकलशर्करादिभिः छिन्नगात्रो रुधिराज़्नुपरतकंड्यो दु:खेमपि तत्सुखमिति मन्यते । तथा मैथुनोपसेवी मोहादसुखमपि सुखमिति मन्यते । दुःखयोनित्वाच्च दुःखमेवेति भावनीयं । यथैते क्रियाविशेषाः तात्पर्येण भाव्यमानाः व्रतपूर्णतां जनयंति तथामूनि तादात् ऐहिकप्रयोजनविनिवृत्तौत्सुक्येन अवहितचेतसाऽजस्रं भाव्यमाना- नि व्रतसंपदमापादयंतीत्याह- मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थानि च सत्वगुणाधिकक्लिश्यमानाविनयेषु॥११॥ परेषां दुःखानुत्पत्त्यभिलाषा मैत्री ॥ १ ॥ स्वकायवाङ्मनोभिः कृतकारितानुमतविशेषणैः परेषां दुःखानुत्पत्तौ, अभिलाषः मित्रस्य भावः कर्म वा मैत्री । बदनप्रसादादिभिरभिव्यज्यमानांतर्भक्तिरागः प्रमोदः ॥ २॥ वदनप्रसादेन नयनप्र- रहादनेन रोमांचोद्भवेन स्तुत्यभीक्ष्णसंज्ञाकीर्तनादिभिश्च अभिव्यज्यमानांतर्भक्तिरागः प्रकर्षेण मोदः प्रमोद इत्युच्यते । दीनानुग्रहमावः कारुण्यं ॥ ३ ॥ शरीरमानसदुःखाभ्यादतानां दीनानां प्राणिनां अनुग्रहात्मकः परिणामः करुणस्य भावः कर्म वा कारुण्यमिति कथ्यते । रागद्वेषपूर्वकपक्षपाताभावो माध्यस्थं ॥ ४ ॥ रागद्वेषाच्च कस्य चित् पक्षे पतनं पक्षपातः तदभावात् मध्ये तिष्ठतीति मध्यस्थस्य भावः कर्म वा माध्यस्थं । अनादिकर्मबंधवशात् सीदंतीति सत्वाः ॥ ५॥ अनादिनाष्टविधकर्मसंतानेन तीनदुःखयो- निषु चतसृषु गतिषु सीदंतीति सत्वाः । सम्यग्ज्ञानादिभिः प्रकृष्टा गुणाधिकाः ॥६॥ सभ्यज्ञानदर्शनादयो गुणास्तैः प्रकृया गुणाल धिका इति विज्ञायते । ima ·, । सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- असवेद्योदयापादितक्लेशाः क्लिश्यमानाः ॥ ७ ॥ असद्वद्योदयापादितशरीरमानसदुःखसंता- पात् क्लिश्यंत इति क्लिश्यमानाः । तत्त्वार्थश्रवणग्रहणाभ्याससंपादितगुणा अविनेयाः ॥ ८॥ तत्त्वार्थोपदेशश्रवणग्रहणाभ्यां विनीयंते पात्रीक्रियत इति विनेयाः । न विनेया अविनेयाः । एतेषु सत्वादिषु मैत्र्यादीनि यथाक्रमं भावयि- तव्यानि । तद्यथा क्षमयामि सर्वजीवान्, क्षाम्यामि सर्वजीवेभ्यः, प्रीतिमें सर्वसत्वैः, वैरं मे न केनचित् इति मैत्री सत्वेषु भावयितव्या । सम्यग्ज्ञानचारित्राधिकेषु वंदनास्तुतिवैयावृत्त्यकरणादिभिः प्रमोदो भावनीयः । मोहाभिभूतेषु मतिश्रुताज्ञानाविभंगपरिंगतेषु विषयतयाग्निना दह्यमानमानसेषु हिताहितविपरीतप्रवृत्तिषु विविधदुःखाभिभूतेषु दीनकृपणानाथवालवृद्धेषु क्लिश्यमानेषु कारुण्यं भाव्यं । अविनेयेषु ग्रहणधारणविज्ञानो पोहवियुक्तेषु महामोहाभिभूतेषु दुष्टव्युद्गाहितेषु च माध्यस्थं भावनीयं । न हि तत्र वक्तुर्हितोपदेशस्य फलवत्त्वं भवतीत्येवं भावयतः परिपूर्णानि अहिंसादीनि व्रतानि भवंति । किमेतावानेव अभिनवाकुशलकर्मादान निवृत्तिपरेण महाव्रतधारिणा क्रियाकलापः प्रणिधातव्यो नेत्याह- जगत्कायखभावौ वा संवेगवैराग्याथ ॥१२॥ जगत्कायशब्दावुक्तार्थौ ॥ १॥ जगच्छब्दः कायशब्दश्च उक्ताओँ दृष्टव्यौ । स्वेनात्मना भवनं स्वभावः ॥ २॥ स्वेनात्मना असाधारणेन धर्मेण भवनं स्वभाव इत्युच्यते जगच्च कायश्च जगत्कायौ, जगत्काययोः स्वभावौ जगत्कायस्वभावौ संसाराद् भीरता संवेगः ॥३॥ संसाराद् विविधवेदनाकराद् भीरुता संवेजनं संवेग इत्युच्यते। रागकारणभावात् विषयेभ्यो विरंजनं विरागः ॥ ४ ॥ चारित्रमोहोदयाभावे तस्योपशमात् क्षयात् क्षयोपशमाद्वा शब्दादिभ्यो विरंजनं विराग इति व्यवसीयते। विरागस्य भावः कर्म वा वैराग्यं । संवेगश्च वैराग्यं च संवेगवैराग्ये संवेगवैराग्याभ्यां संवेगवैराग्यार्थं जगत्कायस्वभावौ भावयितव्यौ। तद्यथा-जग- स्वभावस्तावत् आदिमदनादिमत्परिणामद्रव्यसमुदायरूपः तालवृक्षसंस्थानः अनादिनिधनः । अत्र जीवाः चतसृषु गतिषु नानाविधदुःखं भोज भोजं परिभ्रमति नचात्र किंचिन्नियतमस्ति । जलवुद्बुदोपमं जीवितं विद्युन्मेघादिविकारवत् अफला भोगसंपदः इत्येवमादिः । कायस्वभावश्च अनित्यता दुःखहेतुत्रं निःसार- ता अशुचित्वमित्येवमादिः । एवं भावयतः संवेगः संजायते । तत आरंभपरिग्रहदोषदर्शनाद्विरतिः धर्मे वहुमानो धार्मिकेषु च धर्मश्रवणे धार्मिकदर्शने च मनःप्रसादः । उत्तरोत्तरगुणप्रत्तिपत्तौ च श्रद्धति वैराग्यं च भवति शरीरभोगोपभोगसंसारनिर्वेदलक्षणं । एवं भावनोपेतः सम्यग्व्रतानि परिपालयति । ता एताः सर्वाः व्रतभावनाः सर्वेषु पदार्थेषु सर्वथा नित्येषु सत्सु विक्रियाभावात् नोपपद्यते, विक्रियाभ्युपगमे च नित्यताप्रतिज्ञाहनिः । सर्वथैवानित्येषु चाऽनेकक्षणवृत्त्येकवस्त्वभावात् अनेकार्थविषयैकाविज्ञानाभावाच्च स्मरणानुपपत्तेर्भावनाभावः, अनेकांतवादिनः पुनः द्रव्यार्थिकनयादेशात् नित्यतामवलंबमानस्य उभय- निमित्तवशात् उत्पत्तिनिरोधौ प्रत्याभिमुख्यमादधानस्य स्मरणोपपत्तेः विक्रियोपपत्तेश्च भावनासिद्धिः । अत्राह उक्तं भवता हिंसादिनिवृत्तिव्रतमिति तत्र न जानीमः के हिंसादयः क्रियाविशेषा इति ? अत्रोच्यते युगपदशक्यत्वात् तल्लक्षणनिर्देशस्य क्रमप्रसंगे यासावादौ चोदिता सैव तावत्- प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा ॥ १३ ॥ अनवगृहीतप्रचारविशेषः प्रमत्तः ॥ १ ॥ इंद्रियाणां प्रचारविशेष अनवधार्य प्रवर्तते । यः स प्रमत्तः। अभ्यंतरीकृतेवाओं वा ॥ २॥ अथवा अभ्यंतरीकृतेवार्थः प्रमत्त इत्युच्यते। कः पुनरिवार्थः ? यथा सुरापः प्रवृद्धमदत्वात् कार्याकार्यवाच्याद्यनभिज्ञस्तथा जीवस्थानयोन्याश्रयविशेषानविद्वान् कषायो- दयाविष्टः हिंसाकारणेषु स्थितः अहिंसायां सामान्येन यतत इति प्रमत्तः ।

·। सप्तमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । पंचदशनमादपरिणतो वा ॥ ३ ॥ अथवा चतसृभिः विकथाभिः कषायचतुष्टयेन पंचभि- रिंद्रियैः निद्राप्रणयाभ्यां च परिणतो यः स प्रमत्त इति कथ्यते । योगशब्दः संबंधपर्यायवचनः ॥ ४ ॥ अयं योगशब्दः संबंधपर्यायवचनो दृष्टव्यः । योजन योगः संबंध इति यावत् । यद्येवं भावप्रधानो निर्देशः कर्तव्यः प्रमत्तत्वयोगाद् इति, द्रव्यप्रधाने हि सति संबंधाप्रतीतेः ? नैष दोषः आत्मपरिणाम एव कर्तृत्वेन निर्देश्यते प्रमाद्यतिस्म इति प्रमत्तः परिणामः । तेन योगात् प्रमत्तयोगादिति । कायवाङ्मनस्कर्म वा ॥५॥ अथवा कायवाङ्मनस्कर्मयोग इत्युच्यते । प्रमत्तस्य योग प्रमत्तयोगः तस्मात्प्रमत्तयोगात् इति हेतुनिर्देशः । प्रमत्तयोगाद्धेतोः प्राणव्यपरोपणं हिंसेति । व्यपरोपणं वियोगकरणं ॥६॥ वियोगकरणं व्यपरोपणमित्युच्यते । प्राणा उक्ताःतेषां व्यपरोपणं । प्राणव्यपरोपणं प्राणग्रहणं तत्पूर्वकत्वात् प्राणिव्यपरोपणस्य ॥ ७ ॥ प्राणग्रहणं क्रियते तत्पूर्वकत्वात् प्राणिव्यपरोपणस्य । प्राणवियोगपूर्वको हि प्राणिवियोगः, स्वतः प्राणिनो निरवयवत्वाद्वियोगाभावात् । अन्यत्वादधर्माभावः इति चेन्न दुःखोत्पादकत्वात् ।। ८॥ स्यान्मतं प्राणेभ्योऽन्य आत्मा अतः प्राणवियोगेन आत्मनः किंचिद्भवतीत्यधर्माभावः स्यात् इति ! तन्न किं कारणं । तहुःखोत्पादकत्वात् । प्राणव्यपरोपणे हि सति तत्संबंधिनो जीवस्य दु:खमुत्पद्यत इत्यधर्मसिद्धिः शरीरिणोऽन्यत्वात् दुःखाभाव इति चेन्न पुत्रकलत्रादिवियोगे तापदर्शनात् ॥ ९॥ स्यादेतदन्यः शरीरी प्राणेभ्यः अतस्तत्पूर्वकदुःखमस्य न युज्यते इति १ तन्न किं कारणं पुत्रकलत्रादिवियोगे तापदर्शनात् अन्यत्वेऽपि सति पुत्र कलत्रादिवियोगे तापो दृश्यते । वंधं प्रत्येकत्वाच ॥ १०॥ यद्यपि शरीरिशरीरयोः लक्षणभेदान्नानात्वं तथापि बंधं प्रत्येकत्वात् तद्वियोगपूर्वकदुःखोपपत्तेरधर्माभाव इत्यनुपालंभः । एकांतवादिनां तदनुपपत्तिधाभावात् ॥ १९ ॥ ये निःक्रियत्वनित्यत्वशुद्धत्वसर्वगतत्वादिभिः एकांतेन आत्मानं कल्पयंति तेषां शरीरेण सह बंधाभावात् दुःखादीनामनुपपत्तिर्भवति । उभयविशेषणोपादानमन्यतराभावे हिंसाभावज्ञापनार्थ ॥ १२ ॥ प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरो. पणमित्येतदुभयं विशेषणमुपादीयते । किमर्थं ? अन्यतराभावे हिंसाभावज्ञापनार्थं यदा प्रमत्तयोगो नास्ति कैवलं प्राणव्यपरोपणमेव न तदा हिंसा । उक्तंच-"वियोजयति चासुभिर्नच वधेन संयुज्यते " उच्चालदम्मि पादे इरियासमिदस्स णिग्गमट्ठाणे आवादेज कुलिंगो मरेज्ज तज्जोगमासेज ॥ १ ॥ णहि तस्स तण्णिमित्तो वंधो सुहमोपि देसिदो समये । मुच्छा परिग्गहोत्तिय अज्झप्प पमाणदो भणिदो ॥ २ ॥ इति । ननु च प्राणव्यपरोपणाभावपि प्रमत्तयोगमात्रादेव हिंसेष्यते । उक्तं च- मरदुव जियदुव जीवो अयदाचारस्स णिच्छिदा हिंसा । पयदस्स णस्थि वंधो हिंसामेत्तण समिदस्स ॥ १ ॥ इति । नैष दोषः तत्रापि प्राणव्यपरोपणमस्ति भावलक्षणं । तथा चोक्तं--- स्वयमेवात्मनात्मानं हिनस्त्यात्मा प्रमादवान् । पूर्व प्राण्यंतराणां तु पश्चात्स्याद्वा न वा वधः ।। १ ।। इत्येवं कृत्वा यैरुपालभः क्रियते- -- ANANA ·२७६ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- " जले जंतुः स्थले जंतुराकाशे जंतुरेव च । जंतुमालाकुले लोके कथं भिक्षुरहिंसकः ॥ इति ।" सोत्रावकाशं न लभते । भिक्षोनिध्यानपरायणस्य प्रमत्तयोगाभावात् । किंच स्थूलसूक्ष्मजीवाभ्युपगमात् । सूक्ष्मा न प्रतिपीड्यंते प्राणिनः स्थूलमूर्तयः । ये शक्यास्ते विवज्यंते का हिंसा संयतात्मनः ॥ १॥ अत्र कश्चिदाह-साधूक्तं भवता प्राणव्यपरोपणं हिंसेति । प्राणानां परस्परतो वियोगो हिंसा न कश्चित् प्राणी विद्यते इति । अत उत्तरं पठति । प्राण्यभावे प्राणाभावः कर्तुरभावात् ॥ १३ ॥ यदि प्राणी न स्यात प्राणानामभावः । कुतः ? कर्तुरभावात् । इह कुशलाकुशलात्मककर्मपूर्वकाः प्राणाः तच्च कर्मासति कर्तरि न भवतीति प्राणाभावः स्यात् अतः प्राणसद्भाव एव प्राणिनोस्तित्वं गमयति । संदशादिकरणसद्भावेऽयस्कारसंसिद्धिवत् । किंचासति प्राणिनि रूपणानुभवनोपलंभननिमित्तग्रहणसंस्करणभिन्नलक्षणा: रूपवेदनासंज्ञाविज्ञानसंस्काराः विविक्तश- क्तित्वात् परस्परोपकारप्रतिनिवृत्तौत्सुक्याः क्षणिकत्वात स्वप्रयोजनं प्रत्यप्यसमर्थाः हिंसानिवृत्तिहेतवो न भ- पंति । स्मृत्यभिसंधिक्रियाचिंतानां ब्यधिकरणवदेकाधिकरणेप्यनुपपत्तेः । एकेनापि विकले प्राणातिपातान भ्युपगमात् । अपि च उत्पत्त्यनंतरं विनाशाभ्युपगमे विरोधस्याहेतुकत्वात् प्राणातिपातलक्षणस्य विनाशस्य हिंसको हेतुर्न भवति इति तत्फलानभिसंबंधः । अथाहेतोरपि तत्कलमिष्यते । अहिंसको नाम न कश्चि. दस्ति भिन्नसंतानोत्पत्तिहेतुहिंसक इति चेन्नाऽसत उत्पत्तेहेत्वभावात् । अथासत उत्पत्तहेतुरिष्यते सतो बिनाशे हेतु: स्यादिति को विरोधः । आह-अभिहितलक्षणापहिंसानंतरोदिष्टं अनृतं किं-लक्षण मित्यत्रोच्यते- असदविधानमनृतं ॥ १४ ॥ असदिति नबासत्पतिषधाच्छ्न्यार्थसंप्रत्ययप्रसंगः ॥ १ ॥ न सदसदिति नआसत्प्र- तिषेधः क्रियते तेन शून्यार्थसंप्रत्ययः प्रसज्यते तेन नास्ति न किंचिदियेवमायेवानृतं स्यात् यदसत सदिति त्र्यात् न तदनृतं स्यात् । न वा सच्छब्दस्य प्रशंसार्थवाचित्वात् ॥ २॥ न वैष दोषः किं कारणं सच्छब्दस्य प्रशंसार्थवा- चित्वात् । न सदसत् अप्रशस्तमिति यावत् । अभिधानशब्दः करणादिसाधनः ॥ ३ ॥ अयमभिधानशब्दः करणादिषु साधनेषु दृष्टव्यः । अभिधीयते अनेन अभिधा वा अभिधानमिति । असतोर्थस्याभिधानं असदभिधानं । ऋतं सत्यार्थे ॥ ४ ॥ ऋतमित्येतत् पदं सत्यार्थे दृष्टव्यं सत्सु साधु सत्यं प्रत्यवायकारणानिष्पाद करवात । न ऋतमनृतं । मिथ्यावृतमित्यस्तु लघुत्वात् इति चेन्न विपरीतार्थमात्रसंप्रत्ययप्रसंगात् ॥ ५ ॥ स्यान्मतं मिथ्यानृतमित्येतत् सूत्रमस्तु । कुतः ? लघुत्वात् । सूत्रं हि नाम यल्ल्धु गमकं च तत् कर्तव्य मिति ! तन्न । किं कारणं ? विपरीतार्थमात्रसंप्रत्ययप्रसंगात् । अयं हि मिथ्याशब्दः विपरीतार्थे वर्तते । तेन भूतनिहवे अभूतोद्भावने च यदभिधानं तदेवानृतं स्यात् नास्ति आत्मा नास्ति परलोक इति शामाकतं. डुलमात्र आत्मा अंगुष्ठपर्वमात्रः सर्वगतो निष्क्रियः इति च । यत्तु विद्यमानार्थविषयं परप्राणिपीडाकरणं तन स्यात् । असदिति पुनरुच्यमाने अप्रशस्तार्थ यत् तत्सर्वमनृतमुक्तं भवति । तेन विपरीतार्थस्य प्राणिपीडाकरस्य चानृतत्वमुपपनं भवति । अथाऽनृतानंतर उहिष्ट यस्तेयं तस्य किं लक्षणं ! इत्यप्त आह- । ? - - minat ·? सप्तमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । अदत्तादानं स्तेयं ॥१५॥ आदानं ग्रहणं अदत्तस्याऽऽदान अदत्तादानं स्तेयमित्युच्यते ॥ सर्वमदत्तमाददानस्याउकुशलकल्पनायां कर्मादेयमात्मसात्कुर्वतः स्तेयप्रसंगः ॥१॥ यद्यविशेषण अदत्तस्य आदानं स्तेयमित्युच्यते कर्माष्टविधं अन्येनाऽदत्तमाददानस्य स्तेयं प्राप्नोतीति । एते. न नोकर्मापि चोदितं भवति । न दानादानयोर्यत्रैव प्रवृत्तिनिवृत्ती तत्रैवोपपत्तेः ।। २ । नैष दोषः येषु मणिमुक्ताहिरण्या दिषु दानादानयोः प्रवृत्तिनिवृत्तिसंभवः तेष्वव स्तेयस्योपपत्तेः, तेन कर्मणि नास्ति प्रसंगः । इच्छामात्रमिति चेन्न अदत्तादानग्रहणात् ॥ ३ ॥ स्यादेतत् इच्छामात्रमिदं यस्य दानादानसं भवस्तस्य ग्रहणमिति ? तन्न किं कारणं ? अदत्तादानग्रहणात्। यस्य हि दानादाने संभवतः तस्य ग्रहणमकु- शलं यदि हि कर्मादानमपि स्तेय स्यात् अदत्तादानामत्येतत् विशेषणमयुक्तं स्यात् , प्रसक्तस्यादत्तमिति प्रति- षेधोपपत्तेः । कर्मापि हि किमर्थ कस्मैचिन्न दीयत इति चेन्न हस्तादिकरणग्रहणविसर्गासंभवात् सूक्ष्मत्वात् ।।४।। अथ मतमेतत् किमर्थं कर्म न कस्मै चिद्दीयत इति गृह्यते ननु लोकवादः प्रसिद्धः -आ- रामविहारादिपादपानां फलं अन्यस्मै जलसेकेन दीयते इति ? तन्न। किं कारणं ? हस्तादिकरणविसर्गासंभवात् । यथा वस्त्रपात्रादि हस्तादिकरणैरादीयते अन्यस्मै च दीयते न तथा कर्म हस्तादिभिरादीयते अन्यस्मै च दीयते । कुतः ? सूक्ष्मत्वात् । सूक्ष्मं हि कर्म हस्तादिग्रहणविसर्गयोग्यं न भवति । कथं तर्हि तदादीयते ? शरीराहारविषयपरिणामतस्तद्वंघः ॥ ५॥ स्वपरकीयेषु शरीरेषु आहारेषु शब्दादिविषयेषु च रागद्वेषरूपात्तीवादिविकल्पात् परिणामात् तस्य कर्मबंधो भवति ततः स्वपरिणामवशीकृतत्वाच नान्यस्मै दीयते । यद्येवं नित्यकर्मबंधः प्राप्नोति ? नैषदोषः । आस्रवनिरोधे सति संवृतत्वाद्धाभावः ॥ ६ ॥ आस्रवनिरोधो वक्ष्यते गुप्त्यादिलक्षण: तस्मिन् सति संवृतत्वात् नास्ति बंधः इति नित्यबंधाभावः । अतो यत्रैवैहलौकिकोपकारविशेषादानाभिप्राय- स्तत्रैव अदत्तादानप्रक्लप्तिः । शब्दादिविषयरथ्यादाराघदत्तादानात्स्तेयप्रसंग इतिचेन्न अप्रमत्तत्वात् ॥ ७ ॥ स्यादेतत् शब्दादिविषयरथ्याद्वारादीन्यदत्तानि आददानस्य भिक्षो: स्तेयं प्राप्नोतीति ? तन्न किं कारणं? अप्रमत्तत्वात । यत्नवतो ह्यप्रमत्तस्य ज्ञानिनः शास्त्रदृष्ट्या शब्दादिविषयरथ्याद्वाराद्यादानेपि विरतस्यास्तेयप्रसिद्धः, सामान्य- तो मुक्तत्वात् दत्तमेव वा तत्सर्वं । तथा हि अयं पिहितद्वारादीन् न प्रविशति। वंदनादिनिमित्तधर्मादानात् स्तेयप्रसंग इतिचेन्न उक्तत्वात् ॥ ८ ॥ स्यान्मतं वं नाक्रिया संबंधेन धर्मोपचये सति प्रशस्तं स्तेयं प्राप्नोति ? तन किं कारणं । उक्तत्वात् । उक्तमेतत् दानादानसंभवो यत्र तत्र स्तेयप्रसंग इति । प्रमत्ताधिकाराच्चान्यत्राऽप्रसंगः ॥ ९ ॥ प्रमत्तयोगात प्राणव्यपरोपणं हिंसेत्यतः प्रमत्तयोगन- हणं अनुवर्तते । तेन प्रमत्तस्य स्तेयं वंदनादिषु योगत्रयेणाऽऽभिमुख्यादात्मनः प्रमत्तत्वं नास्ति । अतः सत्यपि धर्मादानेऽस्य न स्तेयं परिशेषात् प्रमत्तस्य सत्यसति च परकीयद्रव्यादाने त्रिधापि तदादानाद्यर्थी- द्यतत्वात् स्तेयं तदपि प्राणिपीडाकारणत्वात् पापास्त्रव इत्युच्यते । अत्राह व्याख्यातं हिंसादित्रयलक्षणं । अथाऽब्रह्म किंलक्षणमित्यत्रोच्यते- मैथुनमब्रह्म ॥ १६ ॥ मैथुनमिति । किमिदं ? मिथुनस्य भावो मैथुनं । ।

·? - ? २७८ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षाशास्त्रे- मिथुनस्य भाव इति चेन्न द्रव्यद्वयभवनमात्रप्रसंगात् ॥ १॥ यदि मिथुनस्य भावो मैथुनमि- त्युच्यते नैतदुक्तं । कुतः ? द्रव्यद्वयभवनमात्रप्रसंगात् । एवं सति औदासीन्यावस्थितनिवृत्तरागस्त्रीपुंसभव- नेपि मैथुनप्रसंगः । मिथुनस्य कर्मेति चेन पुरुषद्वयनिवर्त्यक्रियाविशेषप्रसंगात् ॥ २॥ यदि मिथुनस्य कर्म मैथु- नमित्युच्यते नैतदुपपन्नं कुतः ! पुरुषद्वयनिवर्त्यक्रियाविशेषप्रसंगात् द्वयोः पुरुषयोः निर्वत्यं यद्भारोदहनादि कर्म तत्रापि प्रसंगः स्यात् । स्त्रीपुंसयोः कर्म इति चेन्न पच्यादिक्रियाप्रसंगात् ॥ ३ ॥ स्यान्मतं न सर्वमिथुनमिह परिगृ- ह्यते अनिष्टप्रसंगात् ततः स्त्रीपुंसमिथुनविषयकर्मसंग्रह इति ? तन्न किं कारणं ? पच्यादिक्रियाप्रसंगात् । ततश्च स्त्रीप्रव्रजितयोनमस्काराद्यासेवने मैथुनप्रसंगदोषः । अत उत्तरं पठति स्त्रीपुंसयोः परस्परगात्रोपश्लेषे रागपरिणामो मैथुनं ॥ ४ ॥ चारित्रमोहोदये सति स्त्रीपु. सयोः परस्परगात्रोपश्लेषे सति सुखमुपलिप्समानयोः रागपरिणामो यः स मैथुनव्यपदेशभाक् । ननु नायं शब्दार्थः सत्यमेवमेतत् तथापि प्रसिद्धिवशात् अर्थाध्यवसाय इतीष्टार्थो गृह्यते । नवैकस्मिन्नप्रसंगात् ॥ ५ ॥ नवैतद्युक्तं कुतः ? एकस्मिन्नप्रसंगात् । हस्तपादषुद्गलसंघटनादि- भिरब्रह्म सेवमाने एकस्मिन्नपि मैथुनमिष्यते, तन्न सिध्यति । उपचारादिति चेन्न मुख्यफलाभावप्रसंगाद ॥६॥ स्यादेतत् यथा स्त्रीपुंसयोः चारित्रमोहो- दये वेदनापीडितयोः कर्म मैथुनं तथैकस्यापि चारित्रमोहोदयोदिक्तरागस्य हस्तादिसंघट्टनस्ति मैथुनमिति ? तन्न मुख्यफलाभावप्रसंगात् । यन्मुख्यं मैथुने कर्मास्रवफलं तदत्र न प्रसज्येत । मुख्यसिंहगतक्रौर्यशौर्यादे- र्माणवकेऽप्रवृत्तिवत् । दृष्यते च मुख्यमतो नोपचारः । नवास्य स्पर्शवद्रव्यसंयोगस्याविशेषाभिधानात् ॥७॥ यथा स्त्रीपुंसयोरत्यर्थे संयोगे पर- स्परकृतस्पर्शाभिमानात् सुखं । तथैकस्यापि हस्तादिसंघटनात् स्पर्शाभिमानस्तुल्यस्तस्मान्मुख्य एव तत्रापि मैथुनशब्दलाभः रागद्वेषमोहाविष्टत्वात् । किंच. एकस्य द्वितीयोपपत्तौ मैथुनत्वसिद्धेः ॥ ८ ॥ यथैकस्यापि पिशाचवशीकृतत्वात् सद्वितीयत्वं तथैकस्य चारित्रमोहोदयाविष्कृतकामपिशाचवशीकृतत्वात् सद्वितीयत्वासिद्धेः मैथुनव्यवहारसिद्धिः । प्रसिद्धवशाचार्थविशेषप्रतीतेः पूर्वोक्तानां चाऽनवद्यत्वं ॥ ९॥ अयं मैथुनशब्दः लोके शास्त्रे च स्त्रीपुरुषसंयोगजरतिविशेषे प्रसिद्धः। लोके तावद्गोपालादयोपि स्त्री पुंसरतिकर्म मैथुनमित्याचक्षते । शास्त्रेपि अश्ववृषभयोमैथुनेच्छायां इत्येवमादौ तदेव कर्माख्यायते ततः प्रसिद्धिवशात् अर्थविशेषप्रतीतेः पुर्वोक्तानां च पक्षाणां अनवद्यत्वमवसेयं । तद्यथा-यत्तावदुक्तं मिथुनस्य भाव इति चेन्न द्रव्यद्वयभवनमात्रप्रसंगादिति तदसत् अभ्यंतरपरिणामाभावे बाह्यहेतोरफलत्वात् यथा कंकडुकचणकादीनां अभ्यंतरपाककारणविक्लवा- भावात् वाह्योदकाग्निसंबंधस्याफलत्वं तथाभ्यंतरचारित्रमोहोदयापादितस्त्रैणपौंस्नात्मकरतिपरिणामाभावात् बाह्यद्रव्यद्वयभवनपि न मैथुनं । यच्चोक्तं-मिथुनस्य कर्मेति चन्न पुरुषद्वयनिवर्त्यक्रियाविशेषप्रसंगात् इति तच वात, कुतः कदाचित् पुरुषद्वयेपि दर्शनात् । चारित्रमोहोदयाविष्टानां हि पुरुषाणां तादृशेषु पुरुषेषु मैथुनं दृश्यते । उक्तंच- पुरुषाः पुरुषेष्वेव यदनिष्टप्रयोजनाः । अत्यारूढस्य तत्सर्व रागस्यैव विचेष्टितं ॥ १॥ इति । यदप्युक्तं स्त्रीपुंसयोः कर्मेति चन्न पच्यादिक्रियाप्रसंगात् इति तदसांप्रतं-कुतः तद्विषयस्यैव ग्रहणात् तयोरेव यत्कर्म तदिह गृह्यते पच्यादिकर्म पुनः अन्येनापि क्रियते । अपि च प्रमत्तयोगादित्यनुवर्तते mero ·सप्तमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजबार्तिक । २७९ ततः चारित्रमोहोदयात् प्रमत्तस्य मिथुनस्य कर्म मैथुनमित्युक्तं नमस्काराद्युपयुक्तस्य चाऽप्रमत्तत्वात् चारित्र मोहोदयाभावात् सत्यपि वंदनादिमिथुनकर्मणि न मैथुनं । अहिंसादिगुणबृंहणाद्ब्रह्म ॥१०॥ अहिंसादयो गुणाः यस्मिन् परिपाल्यमाने वृहति वृद्धि- मुपयति तद्ब्रह्मेत्युच्यते । न ब्रह्म अब्रह्म किं तन्मैथुनं । तत्र हिंसादयो दोषाः पुष्यति । यः स्यान्मैथुनसेवन प्रवणः स्थाष्णूंश्चरिष्णून् प्राणिनो हिनस्ति मृषावादमाचष्टे अदत्तमादत्ते सचेतनमितर च परिग्रहं गृह्णाति ! अत्राह उक्तं भवता हिंसादिचतुष्टयस्य विशेषलक्षणमिदानीमिदमुच्यतां परिग्रहस्य किं लक्षणमित्यत्रोच्यते । मूर्छा परिग्रहः ॥ १७ ॥ मूछेत्युच्यते । केयं मूर्छा ! वाद्याभ्यंतरोपधिसंरक्षणादिब्यापृतिमूर्छा ॥१॥ बाह्यानां गोमहिषमणिमुक्तादीनां चेतना- चेतनानां अभ्यंतराणां च रागादीनामुपधीनां संरक्षणार्जनसंस्कारादिलक्षणव्यापृतिः मूर्छति कथ्यते । वातपित्तश्लेष्मविकारपूसंग इतिचेन्न विशेषितत्वात् ।। २ ।। स्यान्मतं वातपित्तश्लेष्मणाम- न्यतमस्य दोषस्य प्रकोपात् उपजायमानो विकारो मूर्छति ? तन्न किं कारणं विशेषिततात् । मूर्छिरिय मोह- सामान्ये वर्तमानः बाह्याभ्यंतरोपधिसंरक्षणादिविषयः परिगृहीत इति विशेषितत्वातू इष्टार्थसंप्रत्ययो भवति । सामान्यचोदनाश्च विशेषेष्वतिष्ठत इति । बाह्यस्याप्रसंग इति चेन्नाध्यात्मिकप्रधानत्वात् ॥ ३॥ स्यादेतत् मूर्छत्यनेन आध्यात्मिकः परिग्रहः परिगृह्यते । तेन बाह्यस्य परिग्रहत्वं न प्राप्नोतीति ? तन्न किं कारणं ? आध्यात्मिकप्रधानत्वात् ममेति संकल्पः आध्यात्मिकः परिग्रहः स प्रधानभूत इति तस्योपादानं क्रियते तस्मिन् संग्रहीते तत्कारण- स्याप्यनुषंगेण प्रतीतेः । अथ यदा बाह्यः प्राधान्येन इष्यते कथं तस्य संग्रहः मूछीकारणत्वात् बाह्यस्य मूर्छा- व्यपदेशः । यथान्नं वै प्राणा इति प्राणकारणे अन्ने प्राणोपचारः । तथा मूर्छाकारणत्वात् वाह्यपरिग्रहो मूर्छ- ति व्यवह्रियते। ज्ञानदर्शनचारित्रेषु संगः परिग्रहः इति चेन्न प्रमत्तयोगाधिकारात् ॥ ४ ॥ स्यान्मतं यथाध्यात्मिकेपि रागादावात्मपरिणामे संगः परिग्रह इत्युच्यते । ज्ञानदर्शनचारित्रेष्वपि संगः परिग्रहः प्राप्नो- तीति? तन्न किं कारणं? प्रमत्तयोगाधिकारात् । ततः ज्ञानदर्शनचारित्रवतो प्रमत्तस्य मोहाभावात् न मूर्छा- स्ति इति निःपरिग्रहत्वं सिद्धं । किंच तेषां ज्ञानादीनां अहेयत्वात् आत्मस्वभावानतिवृत्तेरपरिग्रहत्वं । रागा दयः पुनः कर्मोदयतन्त्रा इत्यनात्मस्वभावत्वाद्धेयाः ततस्तेषु संकल्पः परिग्रह इति युज्यते । तन्मूलाः सर्वदोषानुषंगाः ॥ ५ ॥ स परिग्रहो मूलमेषां ते तन्मूलाः । के पुनस्ते सर्वदोषानु- पंगाः ममेदमिति हि सति संकल्मे रक्षणादयः संजायते । तत्र च हिंसावश्यं भाविनी तदर्थमनृतं जल्पति चौर्य चाचरति मैथुने च कर्मणि प्रतियतते तत्प्रभवाः नरकादिषु दुःखप्रकाराः । इहापि अनुपरतव्यसन- महार्णवावगाहनं । एवममूभिर्भावनाभिः स्थिरीकृतचेतसोपायावद्यदर्शिनो विरक्तस्य सर्वसंसारिक्रियाकलापा दुःखवुद्ध्या निरुत्सुकीकृतविषयकुतूहल स्य मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यप्रणिधानापादितसौहार्द्रस्य जन्म- मरणपरिखेदितमतेरवलोकितशरीरस्वभावस्य मोक्षं प्रत्यवहितस्य यस्य संति व्रतानि स भवति- निःशल्यो व्रती ॥ १८॥ अनेकधा प्राणिगणशरणाच्छल्यं ॥ १ ॥ विविधवेदनाशलाकाभिः प्राणिगणं शृणाति हिनस्ति इति शल्यं । आवाधकत्वादुपचारासद्धिः ॥२॥ यथा शरीरानुप्रवेशादिप्रहरणं शरीरिणो वाधाकर शल्यं तथा कर्मोदयविकारोपि शारीरमानसवाधाहेतुत्वात् शल्यमिव शल्यमित्युपचर्यते ।

·- २८० सनातनजैनग्रंथमाला- मोक्षशास्त्रे- तत्रिविधं मायानिदानमिथ्यादर्शनभेदात् ॥ ३ ॥ तदेतच्छल्यं त्रिविधं वेदितव्यं कुतः मायानिदानमिथ्यादर्शनभेदातू, माया निकृतिर्वचनेत्यनांतरं । विषयभोगाकांक्षा निदानं, मिथ्यादर्शनमत- त्वश्रद्धानं । एतस्मात्रिविधाच्छल्यान्निःक्रांतो निःशल्यो व्रतीत्युच्यते । अत्र कश्चिदाह- विरोधाद्विशेषणानुपपत्तिः ॥ ४ ॥ निःशल्यत्वं व्रतित्वमित्येतदुभयं विरुद्धं ततो न निःशल्य- खाद्बती भवितुमर्हति न हि दंडसंबंधाच्छत्री स्यात् , तस्मात् व्रताभिसंबंधादेव व्रतीति वक्तव्यं । शल्याभा- वाच निःशल्य इति । आनर्थक्यं वाऽन्यतरेण गतार्थत्वात् ॥ ५॥ यदि व्रतित्वान्निःशल्यस्तस्मात् व्रतीत्येतावद्वाच्यं, न निःशल्य इति । यदि च निःशल्यत्वात् व्रती तस्मान्निःशल्य इत्येताबद्वाच्यं ? न व्रतीति विकल्पः इति चेन्न फलविशेषाभावात् ॥ ६ ॥ स्यादेतत् विकल्पोत्र गृह्यते नि:- शल्यो वा व्रती वा इति ततो न विशेषणविशेष्यसंबंधाभावो दोष इति ? तन्न किं कारणं ? फलविशेषाभावात् फलविशेषवतां हि लोके विकल्पो दृष्टः । यथा देवदत्तं घृतेन वा सूपेन वा दना वा भोजयेत् इति । न तथेह फलाविशेषोस्ति निःशल्यो वा व्रती वेति उभयविशेषणविशिष्टस्यैकस्येष्ठत्वात् । नवांगांगिभावस्य विवक्षितत्वात् ॥ ७॥ न वा एषः दोषः किं कारणं? अंगांगिभावस्य विवक्षि- तत्वात् न हिंसाधुपरतिमात्रव्रतसंबंधात् व्रती भवति अंतरेण शल्याभावं, सति शल्यापगमे व्रतसंबंधात् व्रतीति विवक्षितो यथा वहुक्षीरघृतो गोमानिति व्यपदिश्यते, वहुक्षीरघृताभावात् सतीष्वपि गोषु न गोमान् तथा सशल्यत्वात् सत्स्वपि व्रतेषु न व्रती यस्तु निःशल्यः स व्रती। तत्रैतत् स्यात् कथमेतदेवं भविष्य- तीच्युच्यते- प्रधानानुविधानात् अप्रधानस्य ॥ ८ ॥ यथा तीक्ष्णेन परशुना छिनत्तीति तीक्ष्णगुणविशिष्ट- परशुरप्रधानभूतः छेत्तुः प्रधानस्योपकारे प्रवर्तते तथा निःशल्यस्वगुणविशिष्टानि ब्रतानि गुणभूतानि तद्वत: प्रधानस्य विशेषकाणि । आह-किमेष व्रती व्यपगतशल्यत्रयो हिंसाद्यभावात् यथोक्तक्रियासमूहविजृभित- परिणामः परिग्रहे निरपेक्षः । सर्व एव अगारसंबंध प्रति निवृत्तौत्सुक्यः प्रतिज्ञायते उत विरतोपि कश्चित् गृहीति निश्चीयत इति । अत्रोच्यते-अमीषामेव हिंसादीनां विरतिविशेषस्य भेदात् अधिकृतो व्रती द्वेधा- अगार्यनगारश्च ॥ १९॥ पतिश्रयार्थित यांगनादगारं ॥ १ ॥ प्रतिश्रयार्थिभिः जनैरंग्यते गम्यते तदित्यगारं वेश्म इत्यर्थः । अगारमस्यास्तीत्यगारी न विद्यते अगारमस्येत्यनगारः । अनियमप्रमंग इति चेन्न भावागारस्य विवक्षितत्वात् ।। २ ।। स्यान्मतं शून्यागारदेवकुला- द्यावासस्य मुनेरगारित्वं प्राप्त अनिवृत्तविषयतृष्णस्य कुतश्चित्कारणात् विमुच्यागारं वने वसतः अनगारत्वं चत्यनियमप्रसंग इति ? तन्न किं कारणं ? भावागारस्य विवक्षितत्वात् । चारित्रमोहोदये सति अगारसंबंध प्रत्यनिवृत्तपरिणामः अगारमित्युच्यते स यस्यास्त्यसो वने वसन्नपि अगारीति व्यपदेशं, अर्हति । तदभावा- दनगार इति च भवति । व्रतिकारणसाकल्यात् गृहस्थस्यावतित्वमिति चेन्न नैगमसंग्रहव्यवहारव्यापारात् नग. रावासवत् ।। ३ ॥ यथा गृहापवरकादिनगरैकदेशे निवास्यपि नगरावास इति शब्दयते । तथा असक- लवतोपि नैगमसंग्रहव्यवहारनयविवक्षापेक्षया व्रतीति व्यपदिश्यते । राजवटा ॥ ४ ॥ यथा द्वात्रिंशज्जनपदसहस्राधिपतिः सार्वभौमो राजेति । एकजनपदपतिः तदर्थे- श्वरो वा न राजा न भवति भवत्येव । तथाष्टादशशीलसहस्रचतुरशीतिगुणशतसहस्रधरत्वादनगारः संपू- र्णवत इति संयतासंयतोणुब्रतधरत्वात् न व्रतीति न भवति भवत्येव । अत्राह हिंसादीनामन्यतमस्मात् यः प्रतिनिवृत्तः स खल्वगारी प्रती नैवं, किं तर्हि पंचतय्या अपि विरतवैकल्येन विवक्षित इत्युच्यते- । - - ·? सप्तमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । २८१ अणुव्रतोगारी ॥२०॥ अणुशब्दः सूक्ष्मवचनो द्रष्टव्यः । अणूनि व्रतानि, अस्य सोऽणुव्रतः । कथमणुत्वमिति चेत् उच्यते- सर्वसावनिवृत्त्यसंभवात् । कुतस्तर्हि असौ निवृत्तः द्वींद्रियादिव्यपरोपणान्निवृत्तः ॥ १॥ द्वींद्रियादीनां जंगमानां प्राणिनां व्यपरोपणात विधा निवृत्तः अगारीत्याद्यमणुव्रतं । स्नेहद्वेषमोहावेशात् असत्याभिधानवर्जनप्रवणः ॥३॥ स्नेहस्य द्वेषस्य मोहस्य चोद्रेकात् यदसत्याभिधानं ततो निवृत्तादरो गृहीति द्वितीयमणुव्रतं । अन्यपीडाकराद् पार्थिवभयाधुत्पादितनिमित्तादप्यदत्तात् प्रतिनिवृत्तः ॥ ३ ॥ अन्यपी- डाकरं पार्थिवभयादिवशादवश्य परित्यक्तमपि यददत्तं ततः प्रतिनिवृत्तादरः श्रावक इति तृतीयमणुव्रतं । उपात्तानुपात्तान्यांगनासंगाद्विरतरतिः॥४॥ उपात्ताया अनुपात्तायाश्च अन्यांगनायाः संगाद्वि- रतरतिः, विरताविरत इति चतुर्थमणुव्रतं । परिच्छिन्नधनधान्यक्षेत्रावधिही ॥५॥ धनधान्यक्षेत्रादीनां इच्छावशात् कृतपरिच्छेदः गृ- हीति पंचममणुव्रतं । आह स्थवीयसि विरतिमभ्युपगतस्य श्रावकस्य किमतावानेव विशेषः आहोस्विदस्ति कश्चिदन्योपीत्यत्रोच्यते- दिग्देशानार्थदंडविरतिसामायिकमोषधोपवासोपभोगपरिभोगपरि- माणातिथिसंविभागवतसंपन्नश्च ॥ २१ ॥ आकाशप्रदेशश्रेणी दिक् ॥ १ ॥ आकाशस्य प्रदेशाः परमाणुपरिच्छेदात्प्रविभक्ताः श्रेणीकृता दिग्व्यपदेशमहीत । आदित्यादिगतिविभेदस्तद्भदः॥२॥ आदित्यादिगत्योदयास्तमयपरिच्छिन्नया विभक्तस्तद्भेदः । प्राची दिक् दक्षिणा प्रतीची उत्तरा, ऊर्ध्वमधो 'विदिक्चेति । ज्ञानादीनां अवधृतपरिमाणः प्रदेशो देशः ॥ ३ ॥ ग्रामनगरगृहापवरकादीनामवधृतपरिमाणा- नां प्रदेशो देश इत्युच्यते। उपकारात्यये पापादाननिमित्तमनर्थदंडः ॥ ४ ॥ असत्युपकारे पापादानहेतुः अनर्थदंड इति व्यवह्रियते । विरमणं विरतिः निवृत्तिरिति यावत् । दिग्देशानर्थदंडेभ्योविरतिः दिग्देशानर्थदंडविरतिः। साधनं कृतेति बृत्तिः । विरतिशब्दः प्रत्येकं परिसमाप्यते-दिग्विरतिः देशविरतिरनर्थदंडविरतिरिति । विरत्यग्रहणमधिकारादिति चेन्नोपसर्जनानभिसंबंधात् ॥५॥ स्यादेतत् हिंसानृतस्तेयान- ह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव॑तं, इत्यतः विरतिग्रहणमनुवर्तते, ततः पुनरिह विरतिग्रहणमनर्थकमिति ? तन्न । किं कारणं ? उपसर्जनानभिसंबंधात् । तदनुवर्तमानं विरतिग्रहणं दिग्देशानर्थदंडग्रहणेन उपसर्जनेन नाभिसं- बध्यते ततः पुनर्विरतिग्रहणं क्रियते । एकत्वेन गमनं समयः ॥ ६॥ समेकीभावे वर्तते तद्यथा संगतं घृतं संगतं तैलं इत्युक्ते एकीभू- तमिति गम्यते एकत्वेन गमनं समयः । प्रतिनियतकायवाङ्मनस्कर्मपर्यायार्थ प्रतिनिवृत्तत्वादात्मनो द्रव्या- थेनैकत्वगमनमित्यर्थः । समय एव सामायिकं, समयः प्रयोजनं अस्योति वा सामायिक । उपेत्य तस्मिन् वसंतींद्रियाणि इत्युपवासः ॥७॥ शब्दादिग्रहणं प्रति निवृत्तौत्सुक्यानि पंचा- १ विदिशति म. पुस्तके पाठः । ३६

·SENATE
२८२
सनातननग्रंथमालायां-
मोक्षशास्त्रे-
पींद्रियाणि उपेत्य तस्मिन् वसंतीत्युपवासः । अशनपानभक्ष्यलेह्यलक्षणचतुर्विधाहारपरित्याग इत्यर्थः ।
प्रोषधशब्दः पर्वपर्यायवाची । प्रोषधे उपवासः प्रोषधोपवासः । साधनं कृतेतिवृत्तिः, संज्ञायामिति वा ।
उपेत्य भुज्यते इत्युपभोगः॥ ८॥ उपेत्यात्मसात् कृत्य भुज्यते अनुभूयत इत्युपभोगः ।
अशनपानगंधमाल्यादिः ।
परित्यज्य भुज्यत इति परिभोगः ॥९॥ सकृद्भुक्त्वा परित्यज्य पुनरपि भुज्यते इति परि-
भोग इत्युच्यते । आच्छादनप्रावरणालंकारशयनाशनगृहयानवाहनादिः । उपभोगश्च परिभोगश्च उपभोगप-
रिभोगौ उपभोगपरिभोगयोः परिमाणं, उपभोगपरिभोगपरिमाणं ।
संयममाविनाशयत्रततीत्यतिथिः ॥ १० ॥ चारित्रलाभवलोपेतत्वात् संयममविनाशयन् अतती-
त्यातिथिः । अथवा नास्य तिथिरस्ति इत्यतिथिः । अनियतकालागमनं, इत्यर्थः। संविभजनं संविभागः,
अतिथये संविभागः अतिथिसंविभागः । अश्वघासादिवद्वृत्तिः ।
व्रतगृहणमनर्थकमिति चेदुक्तं ॥ ११ ॥ व्रतमित्यनुवर्तते पुनर्जतग्रहणमनर्थकमितिचेदुक्तं कि-
मुक्तं ! उपसर्जनानभिसंबंधादिति ।
व्रतसंपनशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते ॥१॥ दिग्विरतिव्रतसंपन्नः देशविरतिव्रतसंपन्न इत्यादि ।
अथ किमर्था दिनिवृत्तिः ।
दुष्परिहारक्षुद्रजंतुप्रायत्वादिनिवृत्तिः ॥ १३ ॥ दुष्परिहारैः क्षुद्रजंतुभिराकुला दिश अत-
स्तनिवृत्तिः कर्तव्या ।
तत्परिमाणं च योजनादिभिरभिज्ञानवद्भिः॥ १४ ॥ तासां परिमाणं योजनादिभिः पर्व-
तादिप्रसिद्धाभिज्ञानैः कर्तव्यं ।
अगमनेपि माणिवधाभ्यनुज्ञानमिति चेन्न निवृत्त्यर्थत्वात् ॥ १५॥ स्यान्मतं दिक्परिमा-
णकरणात अगमनेपि तदंतरावस्थितप्राणिगणवधाभ्यनुज्ञानं प्रसक्तं अन्यथा वा दिक्परिमाणमनर्थकं इति
तन्न। किं कारणं ! निवृत्त्यर्थत्वात् । कात्स्न्यैन निवृत्तिं कर्तुं अशक्नुवतः शक्त्या प्राणिवधविरतिं प्रत्यागूर्णस्यात्र
प्राणयात्रा भवतु वा मा वा भूत् । सत्यपि प्रयोजनभूयस्त्वे परिमितात् दिगवधेहि स्कत्स्यामिति प्रणि-
धानान्न दोषः।
तृष्णाप्राकाम्यनिरोधतंत्रत्वाच ॥ १६ ॥ प्रवृद्धेच्छस्य आत्मनस्तस्यां दिशि विना यत्नात् मणि-
रत्नादिलाभोस्तीत्येवं अन्येन प्रोत्साहितस्यापि मणिरत्नादिसंप्राप्तितृष्णाप्राकाम्यनिरोधः कथं तंत्रितो भवे-
दिति दिग्विरतिः श्रेयसी।
ततो वहिर्महाव्रतमसिद्धिः ॥ १७ ॥ अहिंसाद्यणुव्रतधारिणोप्यस्य परिमितादिगवधेवर्हिर्मनोवा-
काययोगैः कृतकारितानुमतविकल्पैः हिंसादिसर्वसावद्यनिवृत्तिरिति महाव्रतत्वमक्सेयं ।
तथैव देशनिवृत्तिः ॥ १८ ॥ यथा दिनिवृत्तिः कृता तथैव देशनिवृत्तिः कार्या । मदीयस्य
गृहांतरस्य तटाकस्य वा मध्यं मुत्का देशांतरं नास्कंत्स्यां इति तन्निवृत्तौ पूर्ववत् प्रयोजनं वेदितव्यं ।
महाव्रतत्वं च वहिर्व्यवस्थाप्यं । अयमनयोर्विशेषः-दिग्विरतिः सार्वकालिकी देशविरातिर्यथाशक्तिका-
लनियमेनेति ।
अनर्थदंडः पंचधा अपध्यानपापोपदेशप्रमादाचरितहिंसाप्रदानाशुभश्रुतिभेदात् ।।१९।।
अनर्थदंडः पंचधा भिद्यते कुतः ? अपध्यानपापोपदेशप्रमादाचरितहिंसाप्रदानाशुभश्रुतिभेदात् ।
तत्र परेषां जयपराजयवधांगछेदस्वहरणादि कथं स्यादिति मनसा चिंतनमपध्यान॥२०॥

·सप्तमोऽध्यायः। तत्स्वार्थराजवार्तिक क्लेशतिर्यग्वणिज्यावधकारंभकादिषु पापसंयुतं वचनं पापोपदेशः ॥२१॥ तद्यथा अस्मिन् देशे दासा दास्यः सुलभास्तानमुं देशं नीत्वा विक्रयकृते महानर्थलाभो भवतीति क्लेशवणि- ज्या । गोमाहिष्यादीन् अमुत्र गृहीत्वा अन्यत्र देशे व्यवहारे कृते भूििवत्तलाभ इति तिर्यग्वाणिज्या । वागु- रिकसौकरिकशाकुनिकादिभ्यो मृगवराहशकुंतप्रभृतयोऽमुस्मिन् देशे संतीति वचनं वधकोपदेशः । आरंभकेभ्यः कृषीवलादिभ्यः क्षित्युदकज्वलनपवनवनस्पत्यारंभोऽनेनोपायेन कर्तव्यः इत्याख्यानमारंभको- पदेशः । इत्येवं प्रकारं पापसंयुक्तं वचनं पापोपदेशः । प्रयोजनमंतरेणापि वृक्षादिछेदनभूमिकुट्टनसकिळसेचनायवधर्म प्रमादाचरितमिनि कथ्यते ॥ २२॥ बिषशस्त्राग्निरज्जुकशादंडादिहिंसोपकरणप्रदानं हिंसाप्रदानमित्युच्यते ॥ २३॥ हिंसारागादिप्रवर्धितदुष्टकथाश्रवणशिक्षणव्यापृतिरशुभश्रुतिरित्याख्यायते ॥ २४ ॥ एतस्मादनर्थदंडाद्विरतिः कार्या । मध्येऽनर्थदंडग्रहणं पूर्वोत्तरातिरेकानर्थक्यज्ञापनार्थं ॥ २५ ॥ पूर्वयोः दिग्देशयोरुत्त- रयोश्चोपभोगपरिभोगयोरवधृतपरिमाणयोरनर्थकं चंक्रमणादिविषयोपसेवनं च निष्प्रयोजनं न कर्म कर्तव्यमि- त्यतिरेकनिवृत्तिज्ञापनार्थ मध्येऽनर्थदंडवचनं क्रियते । सामायिक नियतदेशकाले महाव्रतत्वं पूर्ववत् ॥ २६ ॥ इयति देशे, एतावति काल इत्यव- धारिते सामायिक स्थितस्य महाव्रतत्वं पूर्ववद्वेदितव्यं, अणुस्थूलकृताहिंसौदिनिवृत्तेः । संयममसंग इति चेन्न तद्धातिकर्मोदयात् ॥ २७ ।। स्यान्मतं सामायिके सर्वसावधनिवृत्ति- लक्षणे स्थितस्य तस्य संयमः प्राप्नोतीति ! तन्न । किं कारणं ! तद्धातिकर्मोदयात् । तस्य हि संयमघातिकर्मों- दयोस्तीति न संयतत्वं । महाव्रतत्वाभाव इतिचेन्नोपचारात् राजकुले सर्वगतचैत्रवत् ॥ २८ ॥ यद्यभ्यंतरसंयमघा- तिकर्मोदयोस्ति तदुदयेनावश्यं अनिवृत्तपरिणामेन भवितव्यं ततश्च महाव्रतत्वमस्य नोपपद्यत इति मतं ? तन्न । किं कारणं ! उपचारात् । राजकुले सर्वगतचैत्रवत् । यथा पौरजनपदकोष्ठागारादिषु वाह्येषु व्यापारेषु सर्वेषु व्यापृतः स्नानानुलेपनशयनांतःपुरादिव्यापारेषु अभ्यंतरेषु केषुचित् व्यापृतिमननुगच्छन्नपि राजकुले सर्वगतश्चैत्र इत्युपचर्यते । तथा हिंसादिषु बाह्येषु सर्वेषु अनाशक्तविषणः अभ्यंतरसंयमघातिकर्मोदया- पादितमंदाविरतिपरिणामे सत्यपि महावत इत्युपचर्यते । एवं च कृत्वा अभव्यस्यापि निग्रंथलिंगधारिणः एकादशांगव्यापिनः महाव्रतपरिपालनादसंयतभावनस्यापि उपरिगैवेयकविमानवासितोपपन्ना भवति । स्नानगंधमाल्यादिविरहितोऽवकाशे शुचावुपवसेत् ॥ २१ ॥ स्वशरीरसंस्कारसंस्करणस्ना- नगंधमाल्याभरणादिभिर्विरहितः शुचौ अवकाशे साधुनिवासे चैत्यालये स्वप्रोषधोपवासगृहे वा धर्मकथा- श्रवणश्रावणचिंतनावहितांतःकरणः सन्नुपवसेत् निरारंभः श्रावकः । भोगसंख्यानं पंचविधं त्रसघातप्रमादवहुवधानिष्टानुपसेव्यविषयभेदात् ॥ ३० ॥ भोगपरिसख्यानं पंचविधं प्रत्येतव्यं । कुतः ? सघातप्रमादवहुवधानिष्टानुपसेव्यविषयभेदात् । तत्र मधु- मांसं सदा परिहर्तव्यं त्रसघातं प्रति निवृत्तचेतसा । मद्यमुपसेव्यमानं कार्याकार्यविवेकसमोहकर- मिति तद्वर्जनं प्रमादविरहायानुष्ठेयं । केतक्यर्जुनपुष्पादीनि वहुजंतुयोनिस्थानानि शृंगवेरमूलकाई हरिद्रार्निवकुसुमादीन्यनंतकायव्यपदेशााणि, एतेषामुपसेवने वहुघातोल्पफलमिति तत्परिहारः श्रेयान् । यानवाहनाभरणादिषु एतावदेवेष्टमतोन्यदनिष्टमित्यनिष्टानिवर्तनं कर्तव्यं । न हि असत्यभिसंधिनियमे व्रत·can २८४ सनातनजैनग्रंथमालाया- मोक्षशाब मिति इष्टानामपि चित्रवस्त्रविकृतवेषाभरणादीनामनुपसेव्यानां परित्यागः कार्यः, यावज्जीवं । अथ न शक्ति- रस्ति कालपरिच्छेदेन वस्तुपरिमाणेन च शक्त्यनुरूपं निवर्तनं कार्य । अतिथि संविभागश्चतुर्विधोभिक्षोपकरणौषधप्रतिश्रयभेदात् ॥ ३१ ॥ अतिथिसंविभाग- श्चतुर्धा भिद्यते कुतः भिक्षोपकरणौषधप्रतिश्रयभेदात् । मोक्षार्थमभ्युद्यतायातिथये संयमपरायणाय शुद्धाय शुद्धचेनसा निरवद्या भिक्षा देया। धर्मोपकरणानि च सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रोपवृंहणानि दातव्यानि । औषधं प्रायोग्यमुपयोजनीयं । प्रतिश्रयश्च परमधर्मश्रद्धया प्रतिपादयितव्य इति । चशब्दो वक्ष्यमाणगृहस्थधर्म- समुच्चयार्थः । कः पुनरसौ? मारणांतिकी सल्लेखनां जोषिता॥ २२ ॥ स्वायुरिद्रियवलसंक्षयो मरणं ॥१॥ स्वपरिणामोपात्तस्यायुषः इंद्रियाणां वलानां च कारण- वशात् संक्षयो मरणमिति मन्यते मनीषिणः । अंतग्रहणं तद्भवमरणप्रतिपत्त्यर्थ ॥२॥ मरणं द्विविधं नित्यमरणं तद्भवमरणं चति । तत्र नित्यमरणं समये समये स्वायुरादीनां निवृत्तिः । तद्भवमरणं भवांतरप्राप्त्यनंतरोपश्लिष्टं पूर्वभववि- गमनं । तत्रांतग्रहणं कियते तद्भवमरणपरिग्रहार्थ । मरणमंतो मरणांतः मरणांतः प्रयोजनमस्या इति मारणांतिकी। सम्यकायकषायलेखना सल्लेखना ॥३॥ लिखेर्यंतस्य लेखना तनूकरणमिति यावत् । काय- स्य बाह्यस्य अभ्यंतराणां च कषायाणां तत्कारणहापनया क्रमेण सम्यक् लेखना। तां मारणांतिकी सल्ले- खनां जोषिता । सेविता गृहीत्यभिसंबंधः । सेविताग्रहणं विस्पष्टार्थमिति चेन्नार्थविशेषोपपत्तेः॥ ४॥ स्यान्मतं इह सेवितेत्येव विस्प- ष्टार्थ वक्तव्यमिति तन्न । किं कारणं? अर्थविशेषोपपत्तेः। न केवलमिह सेवनं गृह्यते किं तर्हि ? प्रीत्यर्थोपि । जुपि प्रीतिसेवनयोरिति यस्मात् । असत्यां प्रतिौ वलान्न सल्लेखना कार्यते सत्यां हि प्रतिौ स्वयमेव करोति । सल्लेखमाया जोषितेति प्राप्नोतीति चेन्न तृनः प्रयोगात् ॥ ५॥ स्यान्मतं यथा कटस्य कर्तेति विभक्तिनिर्देशः तथा सल्लेखनाया जोषितेति प्राप्नोतीति ? तन्न किं कारणं ? तृनः प्रयोगात् । आत्मवधकत्वमसंग इतिचेन्नाऽप्रमत्तत्वात् ॥ ६॥ स्यान्मतं सल्लेखनामास्थितस्य स्वाभिसंधि- पूर्वकायुर्विनिवृत्तिरात्मवधः प्राप्नोतीति ? तन्न किं कारणं ? अप्रमत्तत्वात् । प्रमत्तयोगाद्धि प्राणव्यपरोपणं हिंसेत्युक्तं नचास्य प्रमादयोगोस्ति कुतः । रागाद्यभावात् ।। ७ ॥ रागद्वेषमोहाविष्टस्य हि विषशस्त्राद्युत्तरकारणप्रयोगवशात् आत्मानं घ्नतः स्वघातो भवति । न तथा सल्लेखनां प्रतिपन्नस्य रागादयः संति ततो नात्मवधदोषसंस्पर्शः । उक्तंच- रागादीणमणुप्पा अहिंसकत्तेति देसिदं समये । तेसिं चेदुप्पत्ती हिंसेति जिणेहि णिहिट्ठा ।। १ ।। किंच- मरणस्यानिष्टत्वात् ।। ८ ॥ यथा वणिजः विविधपण्यदानादानसंचयपरस्य गृहविनाशोऽनिष्टः तद्विनाशकारणे चोपस्थिते यथाशक्ति परिहरति दुष्परिहरे च पण्याविनाशो यथा भवति तथा यतते । एवं गृहस्थोपि व्रतशीलपुण्यसंचयप्रवर्तमानस्तदाश्रयस्य शरीरस्य न पातमभिवांछति तदुपप्लवकारणे चोप- स्थिते स्वगुणाविरोधेन परिहरति, दुष्परिहरे च यथा स्वगुणाक्नाशो न भवति तथा प्रयतति कथमात्म- वधो भवेत् । किंच- ।

·SatarindianfessayaayensivelerateRECROSONAMITHAMAKAR MSHAmavan सप्तमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । २८५ उभयानाभिसंधानात् ॥ ९॥ यथा तपस्थः शीतोष्णजसुखदुःखानभिसंधानात् नाभिसंहितसु- खदुःखसंबंधेपि सुखदुःखकृतरागद्वेषाभावात् न सुखदुःखकृतकर्मबंधभाक् । तथाईत्प्रणीतां सल्लेखनां कुर्वन जीवितमरणानभिसंधानात् अनभिसंहितात्मीयमरणसंबंधे रागद्वेषाभावात् नात्मवधकः । किंच- खसमयविरोधात् ॥ १० ॥ यथा क्षणिकवादिनः, अक्षणिकाः सर्वे भावाः इति ब्रुवतः स्वसम- यविरोधस्तथा यदा सत्वश्च भवति सत्वसंज्ञा च भवति वधकश्च भवति वधचित्तं चास्योत्पन्नं भवति इत्येतां चतुर्विधां चेतनां प्राप्य हिंसा जायत इति ब्रुवतोऽसत्यात्मवधकत्वाचेत्ते सल्लेखनां कुर्वतः आत्मवधकत्वं जायत इत्याचक्षाणस्यासंचेतितकर्मवंधाभावात् समयविरोधः । अथ स्वसमयविरोधो माभूदिति चतुर्विधयैव चेतनया कर्म भिद्यत इतीष्टं । ननु सल्लेखनायां आत्मवधकचित्ताभावात् आत्माहिंसकत्वं सिद्धं । अथवा यथा सदा मौनव्रतिकस्य मौनव्रतिकोस्मीति वचनं स्ववचसा विरुध्यते। तथा सर्वानात्मकवादिनः आत्मा- भावादात्मनो वधकत्वमाचक्षाणस्य सर्वात्मकार्यसत्ववचनविरोधः । अथ स्वसमयाविराधो माक्लृपदिति सर्वा- स्मकमिष्टं । नन्वात्माभावात् आत्मवधाभावः । योपि ब्रूयात निःक्रिय आत्मेति तस्य पुनः साधनतः सेवितां सल्लेखनामातिष्ठमानस्यात्मवधकत्वं भवतीत्यभिलषतः आत्मनोनिःक्रियत्वे प्रतिज्ञाहानिः । निःक्रियत्वाभ्युप- गमे चात्मवधप्राप्त्युपालंभनाभावः । आह- कदा अनेन सल्लेखनायां प्रयतितव्यमित्यत्रोच्यते- जरारोगोंद्रियहानिभिरावश्यकपरिक्षये ॥ ११ ॥ जरसा शरीरदूषिण्या यदा प्रहतजंघावलवीयों भवति रोगैश्व वातादिविकारजनितैरभिद्रुतः प्रक्षीणेंद्रियवलश्च भवति तदा आवश्यकपरिक्षयमपेक्षमाणं स्मृ- तिमान् प्रासुकाशनपानकोपवाससेवनादिना क्रमेण प्रक्षीयमाणशरीरवल: आमरणाद्भावनानुप्रेक्षासमाधिब- हुल: शास्त्रोक्तेन विधिना सल्लेस्वनां जोषिता उत्तमार्थस्याराधको भवति । एकयोगकरणं न्याय्यमिति चेन्न कदाचित्कस्यचित्तां प्रत्याभिमुख्यज्ञापनार्थत्वात् ॥ १२ ॥ स्यादेतत् पूर्वसूत्रेण इह एक एव योगः कर्तव्यः, लध्वर्थ इति ? तन्न किं कारणं ? कदाचित् कस्यचित् तां प्रत्याभिमुख्यज्ञापनार्थत्वात् । सप्ततयशीलवतः कदाचित् कस्यचिदेव गृहिणः सल्लेखनाभिमुख्यं न सर्व- स्येति । किंच- वेश्मापारत्यागिनस्तदुपदेशात् ॥ १३ ॥ वेश्मापरित्यागिनः दिग्विरत्यादिसप्ततयशीलोपदेशः । वेश्मपरित्यागेन तु श्रावकत्वेनैव गृहिणः सल्लेखनेत्येवमर्थो भेदेनोपदेशः । अविशेषविधिप्रतिपादनार्थत्वाहा ॥ १४ ॥ अयं सल्लेखनाविधिः, न श्रावकस्यैव दिग्विर- त्यादिशीलवतः ? किं तर्हि संयतस्यापीति अविशेषज्ञापनार्थत्वाद्वा पृथगुपदेशः कृतः । अत्राह उक्तं भवता निःशल्यो व्रतीति तत्र चोक्तानि शल्यानि मायानिदानमिथ्यादर्शनसंज्ञकानि ततः सम्यग्दृष्टिना तिना भवितव्यं । तत्सम्यग्दर्शनं किं निरपवादमुत सापवादमित्युच्यते । कस्यचिन्मोहनीयावस्थाविशेषात् कदा- चिदिमे भवंत्यपवादाः- शंकाकांक्षाविचिकित्सान्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः सम्य- ग्दृष्टेरतीचाराः ॥ २३ ॥ निःशंकितत्वादयो व्याख्याताः दर्शनविशुद्धिरित्यत्र । तत्प्रतिपक्षभूताः संकादयो बेदितव्याः । अथ प्रशसासंस्तवयोः को विशेषः ? वाङ्मानसविषयभेदात् प्रशंसासंस्तवभेदः ॥ १॥ मनसा मिथ्यादृष्टिज्ञानचारित्रगुणोद्भावनं प्रशंसा । भूताभूतगुणोद्भावनवचनं संस्तव इत्ययमनयोर्भेदः । ? ।

·सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षाशास्त्रै- प्रकरणादगार्यपधारणमिति चेन्न सम्यग्दृष्टिग्रहणस्य उभयार्थत्वात् ॥ २ ॥ स्यान्मतं अगारिनतशीलप्रकरणमिदमतः तस्यैव सम्यग्दृष्टेः शंकादयोतिचाराः प्रसक्ता नानगारस्येति ! तन्न । किं कारणं ? सम्यग्दृष्टिग्रहणस्योभयार्थत्वात् । पुनः सम्यग्दृष्टिग्रहणमेवमर्थं सम्यग्दर्शनसामान्यस्येमेतिचारा इति । यद्येवमर्थ सम्यग्दृष्टिग्रहणं नार्थोनेन, अगारिग्रहणं निवृत्तमित्याख्येयं ? नैवं शंक्यं उत्तरत्राऽगारिग्रहणानु- वर्तनस्येष्टत्वात् । दर्शनमोहोदयादतिचरणमतीचारः ॥ ३॥ दर्शनमोहोदयात्तत्त्वार्थश्रद्धानादतिचरणमतीचारः अतिक्रम इत्यनर्थातरं । एते शंकादयः पंच सम्यग्दर्शनस्यातिचाराः । अष्टांगत्वात् सम्यर्दशस्यातिक्रमणात्तावत्तमेवेति चेन्नात्रैवांतर्भावात् ॥ ४॥ स्यादेतत् सम्यग्दर्शनमष्टागं निःशंकितत्वादिलक्षणं उक्तं तस्यातिचारैरपि तावद्भिरेव भवितव्यमित्यवष्टावतिचारा उपदेष्टव्याः । इति तन्न किं कारणं ? अत्रैवांतर्भावात् । व्रतशीलानां पंच पंचातिचारान् विवक्षुणा आचा- येण प्रशंसासंस्तवयोरितरेतरानंतर्भाव्यसम्यग्दृष्टेरपि पंच वातिचारा उक्ता इति न दोषः । आह-सम्यग्दर्शनस्याद्यस्य व्रतालपत्रांचितजिनधर्मकमलकर्णिकाकारस्यागार्यनगारयोः साधा- रणाः शंकादयोतिचारा व्याख्याताः । इदानी व्रतशीलानां अतिचारगंणना कर्त्तव्येति । तत्र व्रतशीला- तिक्रमेयत्ताख्यापनार्थमिदमुच्यते- व्रतशीलेषु पंच पंच यथाक्रमं ॥२४॥ व्रतानि अहिंसादीनि । शीलानि दिविरत्यादीनि । व्रतानि च शीलानि च तशीलानि । तेषु व्रतशीलेषु । व्रतग्रहणमेवास्त्विति चेन्न शीलविशेषद्योतनार्थत्वात् ॥ १ ॥ स्यान्मतं व्रतग्रहणमेवास्तु दिग्विरत्यादीनि अपि व्रतान्येव अतश्चैतदेवं यदाह 'अतिथिसंविभागवतसंपन्नश्चेति' ? तन्न किं कारणं ? शील- विशेषद्योतनार्थत्वात् । अभिसंधिपूर्वको नियमो प्रतमिति कृत्वा दिग्विरत्यादीन्यपि व्रतानि भवति । किंतु व्रतपरिरक्षणं शीलमित्यस्य विशेषस्य द्योतनाथै शीलग्रहणं तेन दिग्विरत्यादीनि शीलग्रहणेन गृह्यते । सामर्थ्याद्गृहिव्रतसंप्रत्ययः ॥२॥ यद्यपि इदं सूत्रमविशेषेणोक्तं तथापि सामर्थ्याद्गृहिव्रत ग्रहणमवसेयं । किं सामर्थ्य ? वक्ष्यमाणवंधवधच्छेदादिवचनं । ते हि वंधवधच्छेदादयो गृहस्थस्यैव नानगारस्यति । पंच पंचेति चीप्सायां द्वित्वं ॥ ३ ॥ पंच पंचेत्येतत् वीप्सायां द्वित्वमवसेयं ततोनवयवाभि- धानं वीप्सार्थमिति अनवयवेन व्रतशीलानि पंचसंख्यया व्याप्यते । ननु च लघ्वर्थ पंचश इति शसा निर्देशः कर्तव्यः ? सत्यमेवमेतत् व्यक्तयर्थ वाक्येन निर्देशः क्रियते । यथाक्रमवचनं वक्ष्यमाणातिचारक्रमसंबंधनार्थ ॥४॥ वक्ष्यमाणा अतिचारा अहिंसा- दिभिः क्रमेणाभिसंबध्यतामित्येवमर्थं यथाक्रमवचनं क्रियते । यो यः क्रमो यथाक्रम क्रमानतिवृत्त्येत्यर्थः । आह यद्येवं तस्मादुच्यतां तावदाद्यस्य प्राणव्यपरोपणनिवृत्तलक्षणस्याणुव्रतस्य केतिचाराः ? येभ्यो निवृत्तौ निरपवादो भवतीत्यत्रोच्यते-- वंधबधच्छेदातिभारारोपणानपाननिरोधाः ॥ २५ ॥ अभिमतदेशगतिनिरोधहेतुर्वधः ॥ १॥ अभिमतदेशगमनं प्रत्युत्सुकस्य तत्प्रतिबंधहेतुः काला- दिषु रज्वादिभिः, व्यतिषंगो बंध इत्युच्यते ॥ प्राणिपीडाहेतुर्वधः ॥ २॥ दंडकशावेत्रादिभिरभिघातः प्राणिनां वध इति गृह्यते तेन प्राणिव्य- परोपणं, ततः प्रागेवास्य विनिवृत्तत्वात् ।

·सप्तमोऽध्यायः। तत्वार्थराजवार्तिक। छेदोंगापनयनं ॥ ३॥ कर्णनासिकादीनां अवयवानां अपनयनं छेद इति कथ्यते । न्याय्यभारादातीरक्तभारवाहनमातभारारोपणं ॥ ४ ॥ न्याय्यादनपेताद्धारादतिरिक्तस्य भा- रस्य वाहनमतिलोभाद्वादीनामतिभारारोपणमिति गण्यते । क्षुतापिपासावाधनमन्नपाननिरोधः ॥५॥ तेषामेव गवादीनां कुतश्चित् कारणात् क्षुत्पिपा- सावाधोत्पादनमनपाननिरोध इत्याख्यायते । एते पंच आहिंसाणुव्रतस्यातिचाराः । मिथ्योपदेशरहोभ्याख्यानकूटलेखक्रियान्यासापहार- साकारमंत्रभेदाः ॥ २६ ॥ मिथ्यान्यपवर्तनमतिसंधापनं वा मिथ्योपदेशः ॥ १॥ अभ्युदयनिःश्रेयसार्थेषु क्रियाविशे. षेषु अन्यस्यान्यथा प्रवर्तनमतिसंधापनं वा मिथ्योपदेश इत्युच्यते । संतृतस्य प्रकाशनं रहोभ्याख्यानं ॥३॥ स्त्रीपुंसाभ्यां एकांतेनुष्ठितस्य क्रियाविशेषस्य प्रकार शनं यत् रहोभ्याख्यानं तद्वेदितव्यं । परप्रयोगादन्यानुक्तपद्धतिकर्म कूटलेखक्रिया ॥ ३ ॥ अन्येनानुक्तं किंचित् परप्रयोगवशात् एवं तेनोक्तं अनुष्ठितमिति वंचनानिमित्तं लेखन कूटलेखाक्रया । हिरण्यादिनिक्षपेऽल्पसंख्यानुज्ञावचनं न्यामापहारः ॥ ४॥ हिरण्यादेव्यस्य निक्षेप्तुर्वि- स्मृतसंख्यस्याल्पशः संख्यानमाददानस्यैवमित्यनुज्ञावचनं न्यासापहार इत्याख्यायते । अर्थादिभिः परगुह्यप्रकाशनं साकारमंत्रभेदः ॥ ५॥ अर्थप्रकरणांगविकारभ्रूक्षेपादिभिः पराकूतमुपलभ्य तदाविष्करणमसूयादिनिमित्तं यत्तत्साकारमंत्रभेद इति कथ्यते । त एते सत्यव्रतस्य पंचातिक्रमाः । स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधिकमानो- न्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः॥२७॥ मोषकस्य त्रिधा प्रयोजनं स्तेनप्रयोगः॥१॥ मुष्णतं स्वयमेव वा प्रयुक्त अन्येन वा प्रयोज- यति प्रयुक्तमनुमन्यते वा यतः स स्तेनप्रयोगो वेदितव्यः । चोरानीतग्रहणं तदाहृतादानं ॥ २ ॥ अप्रयुक्तेनाननुमतेन चोरेणानीतस्य ग्रहणं तदाहृतादानं प्रयतव्यं । तत्र को दोषः ? परपीडाराजभयादयः प्रतीताः । एतेन विरुद्धराज्यातिक्रमादयो व्याख्याताः । उचितादन्यथादानग्रहणमतिक्रमः ॥३॥ उचितान्न्यायात् अन्येन प्रकारेण दानग्रहणमति क्रम इत्युच्यते । विरुद्धं राज्यं विरुद्धराज्यं विरुद्धराज्येऽतिक्रमः विरुद्धराज्यातिक्रमः । तत्राल्पमूल्यलभ्यानि महा_णि द्रव्याणीति प्रयत्नः । कूटमस्थतुलादिभिःक्रयविक्रयप्रयोगो हीनाधिकमानोन्मानः ॥ ४॥ प्रस्थादि मानं तुला-. हुन्मानं । एतेन न्यूनेनान्यस्मै देयं अधिकेनात्मनो ग्राह्यमित्येवमादिकूटप्रयोगः हीनाधिकमानोन्मानमित्या- ख्यायते। कृत्रिमहिरण्यादिकरणं प्रतिरूपकव्यवहारः॥ ५॥ कृत्रिमः हिरण्यादिभिः वंचनापूर्वको व्यवहारः प्रतिरूपकव्यवहार इति व्यपदिश्यते । त एते पंच भदत्तादानविरतरतीचाराः ।

·सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- परविवाहकरणेत्वारिकापरिगृहीतापरिगृहीतागमनानंगकी- डाकामतीव्राभिनिवेशाः॥ २८ ॥ सवेद्यचारित्रमोहोदयाद्विवहन विवाहः ॥१॥ सवेद्यस्व चारित्रमोहस्य चोदयात विवहनं कन्यावरणं विवाह इत्याख्यायते । परस्य विवाहः परविवाहः परविवाहस्य करणं परविवाहकरणं । अयनशीलेवरी ॥१॥ ज्ञानावरणक्षयोपशमापादितकलागुणज्ञतया चारित्रमोहस्त्रीवेदोदयप्रक- र्षादंगोपांगनामोदयावष्टंभाच्च परपुरुषानेति गच्छतीत्येवंशीला इत्वरी। ततः कुत्सायां कः। इत्वरिका । अपरिगृहीता च परिगृहीता च अपरिगृहीतापरिगृहीते । या गणिकात्वेन पुंश्चलित्वेन वा परपुरुषमगमन- शीला अस्वामिका अपरिगृहीता । या पुनः एकपुरुषभर्तृका सा परिगृहीता। इत्वरिके च ते अपरिगृहीता- परिगृहीते च इत्वारिकापरिगृहीतापरिगृहीते तयोर्गमनं इत्वरिकापरिगृहीतापरिगृहीतागमनं । अनंगेषु क्रीडा अनंगक्रीडा ॥ ३ ॥ अंगं प्रजननं योनिश्च ततोन्यत्र क्रीडा अनंगक्रीडा । अनेकविधप्रजननविकारेण जघनादन्यत्र चांगे रंतिरित्यर्थः। कामस्य प्रवृद्धः परिणामः कामतीवाभिनिवेशः ॥ ४॥ कामस्य प्रवृद्धः परिणामः अनु- परतवृत्त्यादिः कामतीब्राभिनिवेश इत्युच्यते । एते पंच स्वदारसंतोषव्रतस्यातिचाराः । दीक्षितातिवालातैर्यग्योन्यादीनामनुपसंग्रह इति चेन्न कामतीव्राभिनिवेशग्रहणात् सिद्धः ॥ ५॥ स्यान्मतं दीक्षिता अतिवाला तैर्यग्योनीत्येवमादीनां अनुपसंग्रह इति ? तन्न किं कारणं ? कामती वाभिनिवेशग्रहणात् सिद्धेः । दीक्षितादिषु हि परिहर्तव्यासु वृत्तिःकामतीब्राभिनिवेशाद्भवति । उक्तोत्र दोषः राजभयलोकापवादादिः । क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्यप्रमाणातिक्रमाः ॥२९॥ क्षेत्रवास्त्वादीनां द्वयोद्वयो द्वः प्राक् कुप्यात् ॥ १॥ क्षेत्रवास्त्वादीनां द्वयोर्द्वयोः द्वंद्वो भवति । किं-अविशेषेणेत्याह-प्राक्कुप्यात् । क्षेत्रं च वास्तु च क्षेत्रवास्तु, हिरण्यं च सुवर्णं च हिरण्यसुवर्ण, धनं च धान्यं च धनधान्यं, दासी च दासश्च दासीदासं । क्षेत्रवास्तु च हिरण्यसुवर्णं च धनधान्यं च दासीदासं च कुप्यं च क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्यानि । दासीदासमिति गवाश्वादिषु निपातनात् एक- शेषभावः । क्षेत्रं सस्याधिकरणं, वास्तु आगारं, हिरण्यं रूपादिव्यवहारतंत्र, सुवर्ण प्रतीतं, धनं गवादि, धान्यं ब्रीह्यादि दासीदासं भृत्यस्त्रीपुंसवर्गः कुप्यं क्षौमकार्पासकौशेयचंदनादि । तीव्रलोभाभिनिवेशादतिरेकाः प्रमाणातिक्रमाः ॥२॥ एतावानेव परिग्रहो मम मातोन्य इति परिच्छिन्नात क्षेत्रवास्त्वादिविषयादतिरेकाः, अतिलोभवशात् प्रमाणातिकमा इति प्रत्याख्यायते। त एते पंच परिग्रहविरमणस्यातिकमा उक्ता व्रतानामतिचाराः । शीलानामतिचारा वक्ष्यते । तद्यथा- ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षत्रवृद्धिस्मृत्यंतराधानानि ॥ ३० ॥ परिमितदिगवधिव्यतिलंधनपतिक्रमः ॥ १॥ परिमितस्य दिगवधेरातिलंघनमतिक्रम इत्युच्यते स समासतत्रिविधः-ऊर्धातिक्रमः अधोतिक्रमः तिर्यगतिक्रमश्चेति ॥ २ ॥ तत्र पर्वताचारोहणावा॑तिक्रमः ॥ ३॥ पर्वततरुभूम्यादीनामारोहणादू•तिक्रमो भवति । कूपाचतरणादेरघोतिवृत्तिः ॥ ४ ॥ कूपावतरणादेः, अधो दिगवधेरतिवृत्तिर्वेदितव्या । विलप्रवेशादिस्तिर्यगतीचारः ॥६॥ भूमिविलगिरिदरीप्रवेशादिस्तिर्यगतीचारो दृष्टव्यः ।

·सप्तमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजबार्तिक । अभिगृहीताया दिशो लोभावशादाधिक्याभिसंधिः क्षेत्रवृद्धिः ॥६॥ प्राग् दिशं योजनादि- भिः परिच्छिद्य पुनर्लोभवशात्ततोधिकाकांक्षणं क्षेत्रवृद्धिरित्यध्यवसीयते । इच्छापरिमाणेऽतर्भावात् पौनरुक्त्यमिति चेन्न तस्यान्याधिकरणत्व त् ॥ ७॥ स्यादेतत् इच्छापरिमाणे पंचमेऽणुव्रते अस्थांतर्भावात् पुनर्ग्रहणं पुनरुक्तमिति ! तन्न । किं कारणं ! तस्यान्याधिकरण- स्वात्, इच्छापरिमाणं क्षेत्रवास्त्वादिविषयं इदं पुनः दिग्विरमणमन्याथै अस्यां दिशि लाभे जीवितमलाभे च मरणमतोऽन्यत्र लाभेपि न गमनामति, न तु दिशि क्षेत्रादिष्विव परिग्रहबुद्ध्यात्मसात्करणा र परिमाणकरण- मस्ति, ततोऽर्थविशेषोऽस्यावसेयः । तदतिक्रमः प्रमादमोहव्यासंगादिभिः ॥ ८॥ तस्यैतस्य दिपरिमाणस्यातिक्रमः प्रमादात् , मोहाद् व्यासंगाद्वा भवतीत्यवसयः । अननुस्मरणं स्मृत्यंतगपानं ॥ ९॥ अनुस्मरणं परामर्शनं प्रत्यवेक्षणमित्यनर्थांतरं । इदमिदं भया योजनादिभिराभज्ञानं कृतमिति तदभावः स्मृत्यंतराधानं । त एते पंच दिविरमणस्यातिकमाः। आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपानुपातपुद्गलक्षेपाः ॥ ३१ ॥ अन्यमानयेत्याज्ञापनमानयनं ॥१॥ आत्मना संकल्पिते देशे स्थितस्य प्रयोजनवशास् यत्किं- चिदानयेत्याज्ञापनं आनयनमित्याख्यायते । एवं कुर्विति विनियोगः प्रेष्यप्रयोगः ॥२॥ परिच्छिन्नदेशाद्वहिः स्वयमगत्वा अन्यमप्यना- नीय प्रेष्यप्रयोगणवाभिप्रेतव्यापारसाधनं प्रेष्यप्रयोगः । अभ्युत्कासिकादिकरणं शब्दानुपातः ॥ ३ ॥ व्यापारकरान् पुरुषान् उद्दिश्याभ्युत्कासि- कादिकरण शब्दानुपात इति शब्द्यते । स्त्रविग्रहमरूपणं रूपानुपातः॥४॥ मम रूपं निरीक्ष्य व्यापारमचिरान्निष्पादयति इति स्ववि- ग्रहप्ररूपणं रूपानुपात इति निर्णीयते । लाष्ठादिनिपातः पुद्गलक्षेपः ॥ ५ ॥ कर्मकरान् पुरुषानुद्दिश्य लोष्ठपाषाणनिपातः पुद्गलक्षेप इति कथ्यते । त एते देशविरमणस्य पंचातिक्रमाः । कथं पुनरतिक्रम इत्युच्यते- स्वयमनाक्रामन्नन्येनाकामयतीत्यतिक्रमः ॥ ६ ॥ यस्मात् स्वयमनतिकमन् अन्येनातिक्रम- यति ततोतिक्रम इति व्यपदिश्यते । यदि हि स्वयमतिक्रमेत, ब्रतलोप एवास्य स्यात् । कंदर्पकौत्कुच्यमौखासमीक्ष्याधिकरणोपभोगपरि- भोगानर्थक्यानि ॥ ३२ ॥ रागोद्रेकात् महासमिश्रोऽशिष्टवाक्मयोगः कंदर्पः ॥ १ ॥ चारित्रमोहोदयापादितात रागो- देकात प्रहाससंयुक्तो योऽशिष्टवाक्प्रयोगः स कंदर्प इति निर्णीयते । तदेवोभयं परत्र दुष्टकायकर्मयुक्तं कौत्कुच्यं ॥ २ ॥ रागस्य समावेशाद्धास्यवचनं अशिष्टवचनं इत्येतदुभयं परत्र दुष्टेन कायकर्मणा युक्तं कौत्कुमित्युच्यते । धायप्रायमबदबहुपलापित्वं मौखर्य ॥ ३ ॥ अशालीनतया यत्किंचनानर्थकं वहुप्रलपनं माखर्यमिति प्रत्येतव्यं । ३७ ·? ? सनातमजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- असमीक्ष्य प्रयोजनमाथिक्येन करणमनिकरणं ॥ ४ ॥ अधिरुपमावे वर्तते, करोतिश्चापूर्व- प्रादुर्भावे, प्रयोजनमसमीक्ष्य आधिक्येन प्रबर्तनमधिकरणं । तत्तेधा कायवानोविषय भेदात् ॥ ५ ॥ तदाधकरणं त्रेधा व्यवतिष्ठते। कुतः ? कायवाङ्मनो- विषयभेदात् । तत्र मानसं परानर्थककाव्यादिचिंतनं, वाग्गतं निष्प्रयोजनकथाख्यानं परपीडाप्रधानं यत्- किंचनवक्तृत्वं, कायिकं च प्रयोजनमतरण गच्छंस्तिष्ठन्नासीनो वा सचित्तेतरपत्रपुष्पफलच्छेदनभेदनकुट्टन- क्षेपणादीनि कुर्यात् । अग्निविषक्षारादिप्रदानं चारभत्येवमादि तत्सर्वमसमीक्ष्याधिकरणं । यावतार्थेनोपभोमपरिभोगौ सोर्धस्तनोन्यस्याधिक्यपानर्थक्यं ॥ ६ ॥ यस्य यावतार्थेन उप- भोगपरिभोगी प्रकल्प्येते तस्य तावानर्थ इत्युच्यते ततोन्यस्याधिक्यमानर्थक्यं भवति । उपभोगपरिभोगव्रनेऽतर्भावात् पौनरुक्त्यप्रसंग इति चेन्न तदर्थानवधारणात् ॥ ७ ॥ स्यादेतत् उपभोगपरिभोगव्रतेंऽतर्भवतीति पौनरुक्त्यमासज्यत इति ? तन्न, किं कारणं? तदर्थानवधारणात् । इच्छावशात् उपभोगपरिभोगपरिमाणावग्रहः सायद्यप्रत्याख्यानं चेति तदुक्तं । इह पुनः कल्प्यस्यैव आधिक्यमित्यतिक्रम इत्युच्यते । नन्वेवमपि तद्ब्रतातिचारांतर्भावात् इदं वचनमनर्थकं ? नानर्थकं सचित्ता- द्यतिक्रमवचनात् । असमीक्ष्याधिकरणमित्यत्र 'सुप्सुपेति वृत्तिः । मयूरव्यंसकादित्वाद्वा । त एते पंचानर्थ- दंडविरतेरतीचाराः । योगदुःप्रणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि ॥ ३३ ॥ योगशब्दो व्याख्यातार्थः ॥ १॥ अयं योगशब्दो व्याख्यातार्थो दृष्टव्यः । क ! कायवाल्म- नष्कर्मयोग इत्यत्र । दुष्ट प्रणिधानमन्यया वा दुःप्रणिधानं ॥ २॥ प्रणिधानं प्रयोगः परिणाम इत्यनर्थातरं । दुष्टु पापं प्रणिधानं दुःप्रणिधानं अन्यथा वा प्रणिधानं दुःप्रणिधानं । तत्र क्रोधादिपरिणामवशात् दुष्ठु प्रणि- धामं शरीरावयवानां अनिभृतमवस्थानं, वर्णसस्काराभावार्थागमकत्वचापलादि वाग्गतं, मनसोऽनर्पितत्वं च, इत्यन्यथा प्रणिधानं । अनादरोनुत्साहः ॥ ३ ॥ इतिकर्तव्यं प्रत्यसाकल्यात् यथाकथंचित् प्रवृत्तिरनुत्साहः अना- दर इत्युच्यते । मनकाम्यं स्मृत्यनुपस्थामं ॥४॥ अनैकाग्यमसमाहितमनस्कता स्मृत्यनुपस्थानमित्याख्यायते । मनो दुःपणियानं तदिति चेन्न तत्रान्याचिंतनात् ॥ ५॥ स्यादेतत् स्मृत्यनुपस्थानं तन्मनो- दुःप्रणिधानमेवेति तस्य ग्रहणमनर्थकमिति ? तन्न किं कारणं ? तत्रान्याचिंतनात् तत्र हि अन्यत् किंचित अचिंतयश्चिंतयत एव वा विषये क्रोधाद्यावेशः औदासीन्येन वाऽत्रम्थ न मनसः । इह पुनः परिस्पंदनात् चिंताया एकाग्येणानवस्थानमिति विस्पष्टमन्यत्वं । रात्रिंदिवि यस्य वा प्रमादाधिकस्य संचित्यानुपस्थानं । त एते पंच सामायिकस्यातिक्रमाः । अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादानसंस्तरोपक्रमणाना- दरस्मृत्यनुपस्थानानि ॥३४॥ प्रत्यवेक्षणं चाक्षुषो व्यापारः ।। १ ।। जंतवः संति न संति चेति प्रत्यवेक्षणं चाक्षुषो ध्या- पारः प्रतीयते । प्रमार्जनमुपकरणोपकारः ॥ २ ॥ मृदुनोपकरणेन यत् क्रियते प्रयोजनं तत् प्रमार्जनं प्रत्येतव्यै । तस्व प्रतिषेपविशिष्टस्योत्सर्गादिभिः संबंधः ॥ ३ ॥ तस्वोभवस्वं प्रतिषेधविशिष्टस्य उत्स- ·सप्तमोऽध्यायः । नस्वार्थराजवार्तिक । र्गादिभित्रिभिः प्रत्येकमभिसंबंधो भवति अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्ग इत्यादि । तत्राऽप्रत्यवेक्षितायां भुवि मूत्रपुरीपोत्सर्गः अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितस्य अर्हदाचार्यपूजोपकरणस्य, गंधमाल्यधूपादरात्मपरिधानाद्यर्थस्य वस्त्रपात्रादेश्चाऽऽदानमप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितस्य प्रावरणादेः संस्तरस्योपक्रमणं । आवश्यकेष्वनादरः ॥४॥ अनुत्साहो भवति । कुप्तः ? क्षुदभ्यर्दितत्वात् । स्मृत्यनुपस्थानं व्याख्यातं । त एते पंच प्रोषधोपवासस्यातिचाराः। सचित्तसंबंधसंमिश्राभिषवदुःपक्काहाराः॥ ३५॥ सह चित्तेन वर्तत इति सचित्तः ॥१॥ चित्त विज्ञानं तेन सह वर्तत इति सचितः, चेतना- बद्न्यमित्यर्थः। तदुपश्लिष्टः संबंधः ॥ २ ॥ तेन चित्तवता द्रव्येणोपश्लिष्टः संबंध इत्याख्यायते । संबध्यत इति संबंधः। तयतिकीर्णः संमिश्रः ॥ ३ ॥ तन सचित्तेन द्रव्येण व्यतिकीर्णः संमिश्र इति कथ्यते । संमिश्रयत इति संमिश्रः । पूर्वेणाविशिष्ट इति चेन्न तत्र संसर्गमात्रत्वात् ॥४॥ स्यान्मतं संबधनाविशिष्टः संमिश्र इति ! तन्न । किं कारणं ? तत्र संसर्गमात्रत्वात् । सचित्तसंबंधे हि संसर्गमात्रं विवक्षितं इह तु सूक्ष्मजंतुव्याकुलत्वे विभागीकरणस्याशक्यत्वात् नानाजातीयद्रव्यसमाहारः सूक्ष्मजंतुप्राय आहारः संमिश्र इष्टः । कथं पुनरस्य सचित्तादिषु वृत्तिः ! प्रमादसंमोहाभ्यां सचित्तादिषु वृत्तिः । क्षुत्पिपासातुरत्वात् त्वरमाणस्य सचि- त्तादिषु अशनाय पानायानुलेपनाय परिधानाय वा वृत्तिर्भवति । द्रवो वृष्यं वाऽभिषवः ॥ ५॥ द्रवः सौवीरादिकः वृष्यं वा द्रव्यमसिषवः इत्यभिधीयते । असम्यक् पक्वो दुष्पक्वः ॥ ६ ॥ अंतस्तंडुलभावेनातिविक्लेदनेन वा दुष्ठु पक्क आहारः दुष्पक इत्युच्यते । ननु दुष्पच इति प्राप्नोतीति तन्न । किं कारणं ! कृच्छार्थविवक्षाभावात् न भवति । तस्याभ्यवहारे को दोषः ? इंद्रियमदवृद्धिः स्यात् । सचित्तप्रयोगो वा वातादिप्रकोपो वा । तत्प्रतीकारविधाने स्यात् पापलेपः। अतिथयश्चैनं परिहरेयुरिति । स एते पंच उपभोगपरिभोगसंख्यानमांदाभ्रेषाः । सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेशमात्सर्यकालातिकमाः ॥ ३६ ॥ सचित्ते निक्षेपः सचित्तनिक्षेपः॥१॥ सचित्तो व्याख्यातः । सञ्चित्ते पद्मपत्रादौ निधानं निक्षेप इत्युच्यते । साधनं कृतेति वा मयूरव्यंसकादित्वाद्वा वृत्तिः । प्रकरणात् सचित्तेनाऽपिधानं ॥ २ ॥ अपिधानमावरणमित्यर्थः । प्रकरणवशात् सचित्तेना- पिधानमिति विशेष्यते, इतरथा हि प्रागविकरणवेन निर्दिष्टं सचित्तग्रहणं नाभिसंबध्येत । अन्यदातृदेयार्पणं परव्यपदेशः ॥ ३ ॥ अन्यत्र दातारः संति दीयमानोप्ययमन्यस्येति वा अर्पणं परव्यपदेश इति प्रतिपद्यते । प्रयच्छतोप्यादराभावो मात्सर्य ॥ ३ ॥ प्रयच्छतोपि सतः आदरमंतरेण दानं मात्सर्य- मिति प्रतीयते । अकाले भोजन कालातिक्रमः ॥ ५ ॥ अनगाराणां अयोग्यकाले भोजनं कालातिक्रम इति कथ्यते । पंचातिथिसंविभागशीलभेषाः प्रणीता:-सप्तानामपि शीलानामतीचारा उक्ता:, उच्चावचाः । अथ सल्लेखनाया मरणविशेषापादानसमर्थाया अनुपदिष्टचित्तेनारभ्यायाः केतीचाराः भवतीत्यत आह - १ ख. पुस्तके पाठोऽयमधिकः । २ अतीचारा इत्यर्थः ।

·सनातनजैनग्रंथमाला- मोक्षाशास्त्रे- जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानुबंधनिदानानि ॥ ३७॥ आकाक्षणमाशंसा ॥१॥ आकांक्षणमभिलाषः आशंसत्युच्यते । जीवितं च मरणं च जीवितमरणे तयोराशंसा जीवितमरणाशंसा। अवश्यहेयत्व शरीरस्यावस्थानादरो जीविताशंसा ॥ ३ ॥ शरीरमिदमवश्यं हेयं जलवुद्बुद्वद- नित्यं अस्यावस्थानं कथं स्यादित्यादरो जीविताशंसा प्रत्येतव्या। जीवितसंक्लेशान्मरणं प्रति चित्तानुरोधो मरणाशंसा ॥३॥ रोगोपद्रवाकुलतया प्राप्तजीवित- सक्लेशस्य मरणं प्रति चित्तस्य प्रणिधानं मरणाशंसा इति व्यपदेशमर्हति । पूर्वकृतसहपांशुक्रीडनाउनुस्मरणान्मित्रानुरामः ॥ ४ ॥ व्यसने सहायत्वमुत्सवे संभ्रम इत्ये- बमादिषु कृतं वाल्ये युगपत् क्रीडनमित्येवमादीनामनुस्मरणात् मित्रनुरागो भवति । अनुभूतप्रीतिविशेषस्मृतिसमन्वाहारः सुखानुबंधः ॥ ५॥ एवं मया भुक्तं शायितं क्रीडित- मित्येवमादि प्रीतिविशेष प्रति प्रीतिविशेषस्मृतिसमन्वाहारः सुखानुबंध इत्यभिधीयते । भोगाकांक्षया नियतं दीयते चित्तं तस्मिंस्तेनेति वा निदानं ॥ ६॥ विषयसुखोत्कर्षाभि- लाषो भोगाकांक्षा तया नियतं चित्तं दीयते तस्मिंस्तेनेति वा निदानमिति व्यपदिश्यते । त एते पंच सल्ले- खनायाः क्रमव्यतिक्रमाः । अत्राह उक्तं भवता तीर्थकरत्वकारणकर्मास्वनिर्देशे शक्तितस्त्यागतपसी इति, पुनश्चोक्तं शीलवत. विधानेऽतिथिसंविभाग इति तस्य दानस्य लक्षणमनिहतं तदुच्यतामित्यत आह- अनुग्रहार्थ स्वस्यातिसगों दानं ॥ ३८॥ स्वपरोपकारोनुग्रहः ॥ १॥ स्वस्य परस्य चोपकार अनुग्रह इत्याख्यायते । स्वोपकारः पुण्या- संचयः परोपकारः सम्यग्ज्ञानादिवृद्धिः ।। स्वशब्दो धनपर्यायवचनः ॥ ३॥ आत्मास्मीयज्ञातिधनपर्यायवाचित्वे स्वशब्दस्य धनपर्यायवाचि- नो ग्रहणमिह दृष्टव्यं । अनुग्रहार्थ स्वस्यातिसर्गस्त्यागो दानं वेदितव्यं । अत्राहोक्तं दानं तत्किमविशिष्टफलमाहोस्वित् अस्ति कश्चित् प्रतिविशेष इत्यत्रोच्यते- विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तद्विशेषः ॥ ३९ ॥ प्रतिग्रहादिक्रमो विधिः ॥ १ ॥ प्रतिग्रह उच्चदेशस्थापनं पादप्रक्षालनं अर्चनं प्रणमनमित्येवमा- दिक्रियाविशेषाणां क्रमो विधिरित्याख्यायते । विशेषो गुणकृतस्तस्य प्रत्येकमाभिसंबंधः ॥ ३॥ परस्परतो विशिष्यते विशिष्टि; विशेषः स गुणकृतस्तस्य प्रत्येकमभिसंबंधो भवति विधिविशेषः, द्रव्यविशेष: दातृविशेषः, पात्रविशेष इति । तन्त्र विधिविशेषः प्रतिग्रहादिषु आदरानादरकृतो भेदः । तपःस्वाध्यायपरिवृद्धिहेतुत्वादिद्रव्यविशेषः ॥ ३ ॥ दीयमानेनादौ प्रतिगृहतिस्तपःस्वाध्या- घपरिणामविवृद्धिकारणत्वादिद्रव्यविशेष इति भाष्यते । अनुसूयाविषादादिदातविशेषः ॥ ४ ॥ प्रतिग्रहीतरि अनुसूया त्यागेऽविषादः दित्सतो ददतो दत्तवतश्च प्रीतियोगः- कुशालाभिसंधिता दृष्टफलानपेक्षिता निरूपरोधत्वमनिदानवमित्येवमादिः दातृ- विशेषोवसेयः Harmoni ·अष्टमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । २९३ मोक्षकारणगुणसंयोगः पात्रविशेषः ॥ ५॥ मोक्षकारणैः सम्यग्दर्शनादिभिः गुणैः योगः पात्रविशेष इति प्रतीयते । ततश्च फलविशेषः क्षित्यादिविशेषाहीजफलविशेषवत् ।। ६॥ ततश्च विद्यादिविशेषादान- फलविशेषा भवति यथा वित्यादिकारणविशेषसंन्निपाते सति नानाविधबीजफलविशेष इति । निरात्मकत्वे सर्वभावानां विद्यादिस्वरूपाभावः ॥७॥ निरात्मकाः सर्वे भावा इत्यस्मिन् दर्शने विद्यादिस्वरूपाभावः स्यात्। अस्ति चेद्विद्यादिस्वरूपं ? निरात्मकाः सर्वे भावा इत्यमुष्य संगरस्य व्याघातः। क्षणिकत्वाच विज्ञानस्य तदभिसंधानाभावः ॥ ८ ॥ क्षणमात्रावलंबिनि विज्ञाने पात्रभूतो यमृषिस्तपःस्वाध्यायपरायणो मामनुगृहीष्यति । अस्मै च देयमिदं व्रतशीलभावनापरिवहणकरं । अयं चात्र विधिरित्यभिसंधिर्न स्यात् । पूर्वोत्तरक्षणविषयसंस्कारावग्रहसमर्थंकज्ञानाभावात् नित्यत्वाज्ञत्वनिष्क्रियत्वाच्च ॥९॥ यस्यापि दर्शनं सत आत्मनोऽकारणत्वान्नित्यत्वं ज्ञानगुणादातरभूतत्वादज्ञत्वं सर्वगतत्वानिष्क्रियत्वं तस्य तत एव विद्याद्यनुपपत्तिः । क्रियागुणसमवायादुपपत्तिरिति चेन्न तत्परिणामाभावात् ॥ १० ॥ स्यादेतत् अर्थातरत्वेपि इहेदं बुद्धिलक्षणात समवायादेकत्वापत्ताविव सद्यपदेशोपपत्तेः विद्याद्युपपत्तिरिति ! तन्न । किं कारणं ? तत्प- रिणामाभावात् । यथा देवदत्तस्य दंडयोगाइडिव्यपदेशेऽपि न दंडस्वभावापत्तिः तथात्मनोपि क्रियागुणवन्द्यप- देशपि तत्स्वभावसंक्रमाभावः ततश्चाधिकृतविद्याद्यभाव एव । क्षेत्रस्य वाचेतनत्वात् ॥ ११ ॥ यस्यापि दर्शनं चतुर्विशतिविध क्षेत्रं अचेतन, क्षेत्रज्ञश्चेतनः पुरुष इति तस्यापि क्षेत्रस्याचेतनत्वाद्विद्याद्यभिसंधानाभावो घटादिवत् । अथास्ति विद्याद्यभिसंधि तर्हि अचेतनं क्षेत्रं, क्षेत्रज्ञस्य च नित्यत्वात् शुद्धत्वात् निःक्रियत्वादेव विद्याधनुपपत्तिः । स्याद्वादिनस्तदुपपत्तिरनेकांताश्रयणात् ॥ १२ ॥ स्याद्वादिनस्तु तेषां विद्यादीनां उपपत्तिः कुतः ! अनेकांताश्रयणात् । स्यान्नित्य आत्मा स्यादनित्य इत्येवमाद्यनेकांताश्रयणादेकांतदृष्टिदोषाभावः। इति तत्त्वार्थवार्तिकव्याख्यानालंकारे सप्तमोध्यायः ॥ ७ ॥ । ॐनमः सिद्धेभ्यः । अथाष्टमोध्यायः। आश्रवपदार्थ उक्तः। अवसरप्राप्तं बंधं व्याचक्ष्मह । स पुनश्चेतनेतरद्रव्यपरिणामः नामादिचतुष्टय- धर्मभागपि द्रव्यभावसंबंधविशेषाद्दयीमवस्था विभर्ति । तत्र जतुकाष्ठरज्जुनिगलादिलक्षणं द्रव्यबंध वहु- प्रकारं हित्वा प्रकरणसामर्थ्याद्भावबंध ब्रूमः । स द्वेधा कर्मनोकर्मबंधभेदात् । मातापितूपुत्रस्नहसंबंधः नोकर्मबंधः । यः पुनः अयमितरः कर्मबंधः । तं पौन विककर्मबंधसंततिसद्भावादादिमंतमनादिभंतं च प्रतिजानीमहे बीजांकुरप्रादुर्भावसंतानवत् । आस्तामेतावव्याख्यान इदमेव तावदले वक्तव्य-इमे बंधहेतवो धैरयं बंधः प्रवर्तत इति । इतरथा हि बंधपदार्थप्रक्लप्तये पुनस्तद्धतकः प्रणेतव्याः स्युः । स्यादेतत् कार• गाभावाद बंधप्रसिद्धिसामर्थ्यमित्येतच वार्तमनिमोक्षप्रसंगात ।

·२९४ सनातनजैनग्रंथमालाया- मोक्षशास्त्रे- अकस्माच तदभावात् ॥ १ ॥ यद्यकस्माद्वंधः मोक्षः कस्मान्नाकस्मात् , न चाकस्मार्बुधमोक्षौ तदर्थप्रक्रियाया विरोधप्रसंगात् । अतो बंधमुक्त्वा मापुनर्वोचं इति आदौ एव वंधकारणनिर्देशोऽनुष्ठेयः । कार्य कारणयोश्च पूर्वापरभावात् पूर्व कारणं वाच्य पश्चात् कार्यमुच्यते । न वक्तव्याः पुनरिह यस्मात् षष्ठसप्तमयोः विविधफलानुग्रहतंत्रास्रवप्रकरणवशात् सप्रपंचाः, आत्मनः कर्मवंधहेतवो व्याख्याताः । के पुनस्त ? मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बंधहेतवः ॥१॥ क पुनरेते ? उक्ताः मियादर्शनं क्रियास्वंतर्भूतं ॥ १ ॥ पंचविंशतिः क्रिया उक्ताः तास्वंतर्भूतं मिथ्यादर्शनं दृष्टव्यं । विरतिप्रतिपक्षभूनाप्यविपतिः ॥२॥ विरतियाख्याता तत्प्रतिपक्षभूता अविरतिरपि तत्रैव वर्णिता-इंद्रियकषायाव्रतक्रिया इत्यत्र । आज्ञाव्यापादनानाकांक्षक्रिययोरंतर्भावः प्रमादस्य ॥३॥ आज्ञाव्यापादनक्रियानाकांक्ष- क्रियेत्यनयोः प्रमादस्यांतर्भावो वेदितव्यः । सच प्रमादः कुशलेष्वनादरः मनसोऽप्रणिधानं । कषायाः क्रोधादयः प्रोक्ताः॥ ४ ॥ क्रोधादयोऽनंतानुबंध्यप्रत्याख्यानसंज्वलनविकल्पाः कषा- याः प्रोक्ताः । क्व ! इंद्रियकषायाव्रतक्रिया इत्यत्रैव । योगः कायादिविकल्पः प्रक्लुप्तः ॥ ५ ॥ योगश्च कायादिविकल्पः प्रक्लुप्तः । क ! काय- वाङ्मनस्कर्मयोग इत्यत्र । मिथ्यादर्शनं द्वधा नैसर्गिकपरोपदेशनिमित्तभेदात् ॥ ६ ॥ मिथ्यादर्शनं द्वेधा व्यवतिष्ठते कुतः ! नैसर्गिकपरोपदेशनिमित्तभेदात् । तत्रोपदेशनिरपेक्ष नैसर्गिक ॥ ७॥ तत्र परोपदेशमंतरेण मिथ्याकर्मोदयवशात् यदाविर्भवति तत्त्वार्थाश्रद्धानलक्षणं तनैसर्गिकमिति व्यवसीयते । परोपदेशनिमित्तं चतुर्विध क्रियाक्रियावाद्याज्ञानिकवैनेयिकमतविकल्पात् ॥ ८ ॥ परोपदेशनिमित्तं मिथ्यादर्शनं चतुर्विधं अवगंतव्यं । कुतः ? क्रियाक्रियावाद्याज्ञानिकवैनेयिकमतविकल्पात् । चतुरशीतिक्रियावादाः इति कौकलकांड विद्धिप्रभृतिमतविकल्पात् ॥ ९ ॥ कौक्वलकांडे विद्धिकौशिकहरिश्मश्रुमान्कापिकरामशहारिताश्चमुंडाशालयनादिमतविकल्पात् क्रियावादाश्चतुरशीतिविधा १ ? दृष्टव्याः। अशीतिशतमाक्रयावादानां ॥१०॥ मरीचिकुमारोलूककपिलगाय॑व्याघ्रभूतिवाद्धलिकमाटर- मौद्गलायनप्रभृतिदर्शनभेदात् भक्रियावादा अशीतिशतसंख्याः प्रत्येतव्याः । आज्ञानिकवादाः सप्तषष्ठिसंख्याः साकल्यवाष्कलप्रभृतिदृष्टिभेदात् ॥ ११ ॥ साकल्यवा- कलकुंथुविसाव्यमुग्रिचारायणकुटमाध्यंदिनीमौदपैप्पल्यादवादरायणस्विष्टिकृदैतिकायनवसुजैमिनिप्रभृतिदृष्टि- भेदात् सप्तषष्ठिसंख्या आज्ञानिकवादा ज्ञेयाः । वैनयिकानां द्वात्रिंशद्वशिष्टपाराशरादिमार्गभेदात् ॥ १२ ॥ वशिष्टपाराशरजतुकर्णवाल्मीकि- रोमहर्षिणसत्यदत्तव्यासैलापुत्रौपमन्यवेंद्रदत्तायस्थूलादिमार्गभेदात् वैनयिकाः द्वात्रिंशद्गणना भवंति । त एते मिथ्योपदेशभेदाः त्रीणि शतानि त्रिषष्ठ्युत्तराणि । अत्र चोद्यते-वादरायणवसुजैमिनिप्रभृतीनां श्रुतिविहि- तक्रियानुष्ठायिनां कथमाज्ञानिकत्वमित्युच्यते प्राणिवधधर्मसाधनाभिप्रायात् । न हि प्राणिवधः पापहेतु- धर्मसाधनत्वमापत्तुमर्हति । आगमप्रामण्यात् प्राणिवधो धर्महेतुरितिचेन्न तस्यागमत्वासिद्धः ॥ १३ ॥ स्यादतत ·अष्टमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। २९५ अपौरुषयो वेदागमोस्ति तस्य कर्तृदोषानुषंगाशंकाभावात् प्रामाण्यमतस्तत्र प्रणीतः प्राणिवधो धर्महेतुरिति ? तन्न । किं कारणं ! तस्यागमकत्वासिद्धेः । सर्वप्राणिहितानुशासने हि प्रवृत्त आगमः, न हिंसाविधायि वचः आगमो भवितुमर्हति दस्युजनवचनवत् । किंच अनवस्थानात् ॥ १४ ॥ यथाद्य पुष्य अद्य पुनर्वसू इति विसंवादिवचोनवस्थानात अप्रमाणं तथा वेद एव कचित् प्रदेशे धर्महेतुः पशुवध उक्तः । पशुवधन सर्वान् कामान् न वाप्नोति “ यज्ञो हि भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञे वो वधः " इति च । क्वचित पुनरजैः त्रिवर्षपरमोषितैर्वी जैरजं पिष्टमयं कृत्वा यष्टव्यमिति, हिंसा परिहता । अतोनवस्थानाच वेदागमस्याप्रामाण्यं । किंच- परमागमे प्रतिषिद्धत्वात् ।। १५ ।। अर्हता भगवता प्रोक्त परमागमे प्रतिषिद्धः प्राणिवधः सर्वत्र हिंसाविरतिः श्रेयसीति । अतः परमागमे प्रतिषिद्धत्वात् न धर्महेतुः प्राणिवधः । तदसिद्धिरिति चेन्नातिशयज्ञानाकरत्वात् ।।१६।। स्मान्मतं आहतस्य प्रवचनस्य परमागम- त्वमसिद्धं तस्य पुरुषकृतित्वे सति अयुक्तेरिति तन्न। किं कारणं? अतिशयज्ञानाकरत्वात् । यदिदं जीवादिप- दार्थस्वरूपनिरूपणं नयप्रमाणाधधिगमोपायप्रापितयुक्तिबधमाक्षादिप्रतिपादनसमर्थमित्येवमादीनामतिशय- ज्ञानानामाकर आहेत आगमः, रत्नानामिवोदधिः, अतोस्य परमागमत्वं । अन्यत्राप्यतिशयज्ञानदर्शनादिति चेन्नात एव तेषां संभावात् ॥१७ ॥ स्यान्मतमन्यत्रापि अतिशयज्ञानानि दृश्यते । कल्पव्याकरणछंदोज्योतिषादीनि ततोनैकांतिकत्वात् नायं हेतुरिति ! तन्न । किं कारणं ! अत एव तेषां संभवात् । आर्हतमेव प्रवचनं तेषां प्रभवः । उक्तंच- सुनिश्चितं नः परतन्त्रयुक्तिषु स्फुरति याः काश्चनसूक्तसंपदः । तवैव ताः पूर्व महार्णवोत्थिता जगत्प्रमाणं जिनवाक्यविग्रुषः ।। इति । श्रद्धामात्रमिति चेन्न भूयसामुपलब्धेरत्नाकरवत् ॥ १८ ॥ स्यादेतत् आईतमेव प्रवचन सर्वेषां अतिशयज्ञानानां प्रभव इति श्रद्धामात्रमतत् न युक्तिक्षममिति ? तन्न । किं कारणं ? भूयसामुपलब्धे- रत्नाकरवत् । यथा प्रामनगरपत्तनादिषु दृश्यमानानामपि रत्नानां तत्प्रभवत्वमध्यवस्यति लोकः, भूयसा- मुपलब्धेरत्नाकरवत्तेषां प्रभव इति अध्यवसीयते । तथा सर्वातिशयज्ञानविधानत्वात् जैनमेव प्रवचनं आकर इत्यवगम्यते । तदुद्भवत्वात्तेषामपि प्रामाण्यमिति चेन्न निःसारत्वात् काचादिवत् ।। १९ । अथ मत- मेतत् यदि वेदव्याकरणादीनां अर्हत्प्रवचनोद्भवत्वमभ्युपगम्यते तेषां प्रामाण्यात् तद्विहितहिंसाद्यनुष्ठान दानादिवन्न दोषकारणं ? इति तन्न । किं कारण ! निःसारत्वात् यथा काचमणिक्षारसंबूकादीनां रत्नाकर- समुद्भवत्वपि निःसारत्वं । तथा वेदादीनां जिनशासनसमुद्रसमुद्भवत्वपि न प्रमाण्यामित्यवसेयं । किंच- सर्वेषामविशेषप्रसंगात् ॥ २० ॥ यदि हिंभा धर्मसाधनं मत्स्यवंधशाकुनिकसौकरिकादीनां सर्वे. षामविशिष्टा धर्मावाप्तिः स्यात् । ततश्चाऽहिंसालक्षणोधर्म इत्येवमादिवचनमयुक्तं स्यात् । यज्ञात्कमणोन्यत्र वधः पापायेति चेन्नोभयत्र तुल्यत्वात् ।। २१ ।। स्यादतत् यज्ञे पशुवधः प्रत्यवायहेतुर्न भवति अन्यत्र पापहेतुरिति न अहिंसालक्षणधर्मविरोध इति ! तन्न किं कारणं ? उभयत्र तुल्यत्वात् । उभयत्र हि असौ दुःखहेतुत्वेन तुल्यः, अतः फलेनापि समेन भवितव्यं । अंतर्वेदिगतः पशुव- धः प्रत्यवायहेतुः प्राणवियोगहेतुत्वात् । बाहिर्वोदपशुवधवत् । विपर्ययो वा तादात सर्गस्येति चेन्न साध्यत्वात् ॥ २२ ॥ स्यादेतत् “यज्ञाथै पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा । इयंगिसर्गस्य यज्ञार्थत्वात् न तस्य विनियोक्तः पापमिति : तन किं कारण ? साध्यत्वात् । साध्यमेतत् स्वयंभुषा यज्ञार्थं पशवः सृष्टा इति" किंच ? - । min ·है २९६ सनातनजनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- अन्यथोपयोगे दोषप्रसंगात् ॥ २३ ॥ यद्धि यदर्थ तस्यान्यथोपयोगे दोषो दृष्टः यथा श्लेष्म- प्रशमनार्थ औषधं, अन्यथा प्रयुज्यमानं दोषकर तथा यज्ञार्थः पशुसर्ग इति कृत्वा क्रयविक्रयादिषु क्रिय- माणेषु कर्तुरनिष्टफलावाप्तिः प्रसज्येत । मंत्रप्राधान्याददोष इति चेन्न प्रत्यक्षविरोधात् ॥ २४ ॥ स्यान्मतं यथा विषं मंत्रप्राधान्या- दुपयुज्यमानं न मरणकारणं । तथा पशुवधोपि मत्रसंस्कारपूर्वकः क्रियमाणो न पापहेतुरिति ! तन्न किं कारणं प्रत्यक्षविरोधात् । यथा मंत्रेणाऽसंस्क्रियमाणं गौरवहीनं प्रत्यक्षत उपलभ्यत । यथा वा विना रज्जुनिग- लादिबंधेभ्यो जलमनुष्यादिस्तंभयंतः प्रत्यक्षतः प्रतीताः मंत्रवलादेव केवलान् । तथा यदि मंत्रेभ्यः एव केवलेभ्यो याज्ञ कर्मणि पशून्निपातयतः दृश्येरन मंत्रवलं श्रद्धीयेत । दृश्यते तु रज्वादिभिर्मारणं तस्मात् प्रत्यक्षविरोधात् मन्यामहे न मंत्रसामर्थ्यमिति । हिंसादोषाविनिवृत्तेः ॥ २५ ॥ अभ्युपगम्योच्यते--यथा शस्त्रादिभिः प्राणिनो व्यापादयन्न- शुभाभिसंधिः पापेन वध्यते तथा मत्रैरपि पशून मारयन् दुष्कर्मवंधो भवेदेवेति हिंसादोषो न निवर्तते । नियतपरिणामनिमित्तस्यान्यथाविधिनिषेधासंभवात् ॥ २६ ॥ नियतं शुभाशुभलक्षणं परिणाम प्रतीत्य पुण्यपापकर्मबंधो भवति । नासावन्यथा विधातुं निषर्बु वा शक्यते । यदि स्याद- संचतितकर्मबंधाभ्युपगमे बंधमोक्षप्रक्रियाविरोधः स्यात् । कसुर संभवाच ॥ २७ ॥ 'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इति' अग्निहवनादिक्रियायाः कर्ता पिंडो वा स्यात् भौतिकः पुरुषो वा ? । यदि भौतिकः पिंडः तस्याचेतनत्वात् घटादिवत् पुण्यापुण्यलक्षणक्रिया- संचतनाभावात् कर्तृत्वाभावः । अथः पुरुषः स नित्यो वा स्यात् क्षणिको वा ! यदि क्षणिकः मंत्रार्थानु- स्मरणतत्प्रयोगानुविधानचिंतनाद्यभावात् न कर्तृत्वमुपपन्नं । अथ हि नित्यः स्यात् पूर्वापरकालतुल्यत्वात विक्रियाविरहे दूरोदेव कर्तृत्वं व्यावृत्तं ततः कर्तुरभावात् क्रियाफलानभिसंबंधः, पुरुष एवेदं सर्व यच्च भूतं यच्च भाव्यमित्येवमायुपनिषद्वाक्यप्रामाण्याच, एकपुरुषकांतकल्पनायां वध्यघातकादिविवेकाभावः । चेतना- शक्तिपरिणाममात्राभ्युपगमे च दृश्यस्य विरूपस्याभावात् प्रत्यक्षविरोधः । प्रमाणतदाभासाविशेषप्रसंगस्तु, निर्विकल्पपुरुषतत्त्वकल्पनायां च निवकल्पकत्वादिविकल्पभावाभावयोः संगरवचनविरोधप्रसंगश्चेति विषय तृष्णातुरविकल्पितं वैदिकवचनं न प्रामाणिकं कर्तव्यं । एवं परोपदेशनिमित्तमिथ्यादर्शनविकल्पा अन्ये च संख्येया योज्याः, ऊह्याः । परिणामविकल्पात् असंख्येयाश्च भवंति । अनंताः, अनुभागभेदाधनैसर्गिक मिथ्यादर्शनं तदप्येकद्वित्रिचतुर्रािद्रियासज्ञिपंचेद्रियसंज्ञितिथंङ्म्लेच्छशवरपुलिंदादिपरिग्रहादनेकविधं । पंचविघं वा ॥ २८ ॥ अथवा पंचविधं मिथ्यादर्शनमवगंतव्यं-एकांतमिथ्यादर्शनं विपरीतमि- थ्यादर्शनं संशयामिथ्यादर्शनं वैनयिकमिथ्यादर्शनं आज्ञानिकमिथ्यादर्शनं चेति । तत्रेदमेवेत्थमेवेति धर्मि- धर्म पोरभिनिवेश एकांतः, पुरुष एवेदं सर्व इति वा । नित्य एव वा अनित्य एवेति सग्रन्थो निग्रंथः, केवली कवलाहारी स्त्री सिद्ध्यतीत्येवमादिविपर्ययः । सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः किं स्याद्वा नवेति मतिद्वैतं संशयः। सर्वदेवतानां सर्वसमयानां च समदर्शन वैनयिकत्वं । हिताहितपरीक्षाविरह आज्ञानिकत्वं । अविरतिकषाययोगा द्वादशपंचविंशतित्रयोदश भेदाः ॥ २९ ॥ अविरतिः कषायः योगः इत्येते द्वादश--पंचविंशति--त्रयोदश-भेदाः दृष्टव्याः । तत्र पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रसकायचक्षुःश्रोत्राण- रसनस्पर्शननोइंद्रियेषु हननासंयमनाविरतिभेदात् द्वादशविधा अविरतिः । षोडश कषायाः नव नोकषायाः ईषद्भेदो नोभेद इति पंचविंशतिः कषायाः । चत्वारो मनोयोगाः चत्वारो वाग्योगाः, पंच काययोगाः इति त्रयोदशविकल्पो योगः | आहारककाययोगाऽऽहारकमिश्रयोगयोः प्रमत्तसंयते संभवात् पंचदशापि भवंति । प्रमादोनेकविधिः ॥३०॥ भावकायविनयेर्यापथमैक्ष्यशयनासनप्रतिष्ठापनवाक्य शुद्धिलक्षणाष्टविध- संयमोत्तमक्षमामार्दवार्जवशौचसत्यतपस्त्यागाऽऽकिंचन्यब्रह्मचर्यादिविषयानुत्साहभेदादनेकविधःप्रमादोवसेयः।

·? - । । अष्टमोऽध्यायः । तस्वार्थराजवार्तिक । १९७ समुदायावयवयोधहेतुत्वं वाक्यपरिसमाप्तचिच्यात् ॥ ३१ ॥ मिथ्यादर्शनादीनां बंधहेतु- त्वं समुदायेऽवयवे च वेदितव्यं । कुतः ? वाक्यपरिसमाप्तेर्वैचित्र्यात् । तत्र मिथ्यादृष्टे: पंचापि समुदिताः बंधहेतवः। सासादनसम्यग्दृष्टि-सम्यमिथ्यादृष्टि-असंयतसम्यग्दृष्टीनामविरत्यादयश्चत्वारः। संयतासंयतस्या- विरतिमिश्राः प्रमादकषाययोगाश्च । प्रमत्तसंयतस्य प्रमादकषाययोगाः । अप्रमत्तादीनां चतुर्णा कषाययोगौ। शांतक्षीणकषायसयोगकेवलिना एक एव योगः । अयोगकेवली, अबंधहेतुः । तत्र च मिथ्यादर्शनादिविकल्पानां प्रत्येकं बंधहेतुत्वमवगंतव्यं । न हि सर्वाणि मिथ्यादर्शनानि एकस्मिन्नात्मनि युगपत् संभवंति । नापि हिंसा- दयः सर्वे परिणामाः। अविरतेः प्रमादस्य चाविशेष इति चेन्न विरतस्यापि प्रमाददर्शनात् ।। ३२ ॥ स्यादेतत् प्रमादोपि, अविरतिरेवेति पृथग्ग्रहणमनर्थकमिति तन्न। किं कारणं ? विश्तस्यापि प्रमाददर्शनात् विरतस्यापि पंचदशप्रमादाः संभवंति-विकथाकषायेंद्रियनिद्राप्रणयलक्षणाः । कषायाविरत्योरभेद इति चेन्न कार्यकारणभेदोपपत्तेः ॥ ३३ ॥ स्यादेतत् कषायाविरत्यो- नास्ति भेदः उभयोरपि हिंसादिपरिणामरूपत्वादिति ! तन्न । किं कारणं! कार्यकारणभेदोपपत्तेः। कारणभूता हि कगयाः कार्यात्मिकाया हिंसाद्यविरतेरातरभूता इति । आह-प्रपंचेनोपपादितान् बंधहेतून्निरजेष्म इदं तु संदिह्यः, अमूर्तेरास्मनो हस्ताद्यसंभवे सत्यादानश- क्तिविरहात् कथं संबंधो भवतीति ? इमे ब्रूमहे आत्मकर्मसंबंधसंतते: पूर्वापरीभावानवधारणात् ॥ ३४ ॥ नैवमवधार्यते-पूर्वमात्मा पश्चात कर्माणि प्राक् वा कर्माण्यवर आत्मेति ऐकांतिकाऽमूर्तत्वनिवृत्तिः ततः कार्माणशरीरसंबंधात्तप्तायःपिंडाभ इव- सकषायत्वाजीवः कर्मणो योग्यान पुद्गलानादत्ते स बंधः ॥२॥ पुनः कषायग्रहणमनुवाद इति चेन्न कर्मविशेषाशयवाचित्वात् जठराग्निवत् ॥ १॥ यथा जठराग्न्याशयानुरूपमभ्यवहरणं तथा कषायेषु सत्सु तीव्रमंदमध्यमकषायाशयानुरूपे स्थित्यनुभवने भवत इति एतस्य विशेषस्य प्रतिपत्त्यर्थ बंधहेतुविधाने कषायग्रहणं निर्दिष्टं पुनरनूद्यते । जीवाभिधानं प्रचोदितत्वात् ॥ २ ॥ यच्चोदितममूर्तिरहस्तो जीवः कथं कर्मादत्त इति तस्य प्रतिवचनार्थ जीव इत्यभिधीयते । जीवनाविनिर्मुक्तत्वाहा ॥ ३ ॥ जीवनमा युस्तदविनिर्मुक्तोयं कर्मादत्ते न विनिर्मुक्त इति, अतश्च जीववचनं । कर्मणो योग्यानिति पृथग्विभक्त्युच्चारणं वाक्यांतरज्ञापनार्थ. ॥ ४ ॥ कर्मयोग्यानिति लघुनिर्देशात् सिद्धे कर्मणो योग्यानिति पृथविभक्त्युच्चारणं वाक्यांतरज्ञापनार्थ क्रियते किं पुनस्तद्वाक्यांतरं ! कर्मणो जीवः सकषायो भवतीत्येकं वाक्यं । एतदुक्तं भवति कर्मण इति हेतुनिर्देशः, कर्मणो हेतो वः सकषायो भवति, नाकर्मकस्य कषायलेशोस्ति ततः जीवकर्मणोरनादिसंबंध इति । द्वितीयं वाक्यं-योग्यान् पुद्गलानादत्त इति एतदुक्तं भवति अर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम इति प्राकर्मण इति हेतुनिर्देश इह संबंधनिर्देश: संपद्यते, सकषायत्वाज्जीवः कर्मणो योग्यान् पुद्गलानादत्त इति । पुद्गलवचनं कर्मणस्तादात्म्यख्यापनार्थ ॥ ५ ॥ पुद्गलात्मकं कर्मेयेतस्य विशेषस्य ख्यापनार्थ पुद्गलग्रहणं क्रियते। तदसिद्धमिति चेन्नामूर्तेरनुग्रहोपघाताभावात् ॥ ६ ॥ स्यादेतत् पौद्गलिकं कर्मेत्येतदसिद्धं आत्मगुणत्वात् तस्यति ? तन्न । किं कारणं ! अमूर्तेरनुग्रहोपघाताभावात् । यथाऽऽकाशममूर्ति दिगादी- नाममूर्तानां नानुग्राहकं उपधातकं च तथैवामूर्ति कर्मामूर्तेरास्मनोनुग्राहकोपघातयोहेतुर्न स्यात् । ३८ ·-- २९८ सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- आदत्त इति प्रतिज्ञातोपसंहारार्थ ॥ ७ ॥ यत्प्रतिज्ञातं सकषायत्वाज् जीवो बंधमनुभवति इति तस्योपसंहारार्थ इदमुच्यते आदत्त इति । अतस्तदुपश्लेषो बंधः ॥ ८ ॥ अतो मिथ्यादर्शनाद्यावेशादार्दीकृतस्यात्मनः सर्वतो योगविशेषात् तेषां सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाहिनां अनंतप्रदेशानां पुद्गलानां कर्मभावयोग्यानामविभागोपश्लेषो बंध इत्याख्यायते । तद्भावो मदिरापरिणामवत् ॥ ९ ॥ यथा भाजनविशेषे प्रक्षिप्तानां विविधरसवीजपुष्पफलानां मदिराभावेन परिणामः तथा पुद्गलानामपि आत्मनि स्थितानां योगकषायवशात् कर्मभावेन परि- णामो वेदितव्यः । सवचनमन्यनिवृत्त्यर्थ ॥ १० ॥ स एष बंधो नान्योस्तीत्यन्यनिवृत्त्यर्थ सवचनं क्रियते तेन गुणि- गुणबंधो निवर्तितो भवति । यदि हि गुणिगुणबंधः स्यात् मुक्त्यभावः प्रसज्येत, गुणस्वभावापरित्यागा- दू गुणिनः, स्वभावपरित्यागे च गुणिनोप्यभाव इति मुक्त्यभावः । करणादिसाधनेष्वयं बंधशब्दो दृष्टव्यः ॥ ११ ॥ तत्र करणसाधनस्तावत् वध्यतेऽनेनात्मेति बंधः । “ हल" इति करणे घञ् । कः पुनसौ मिथ्यादर्शनादिः । ननु स बंधहेतुरुक्तः कथं बंधो भवितु- मर्हति सत्यमेवमेतत् अभिनवद्रव्यकर्मादाननिमित्तत्वाद् बंधहेतुरपि सन् पूर्वोपात्तकर्महेतुकत्वात् कार्यतामास्कं- दन् तदनुविधानात् आत्मनोऽस्वतंत्रीकरणत्वात् करणव्यपदेशमहतीति तदनेनात्मनात्मसाक्रियते इति कर्मसाधनत्वमपि च युक्तिमत् ज्ञानदर्शनाव्यावाधानामगोत्रानंतरायत्वलक्षणं पुरुषसामर्थ्य प्रतिबध्नाति बंधः इति कर्तृसाधनत्वमपि चोपपत्तिमत् एवं बंध इति भावसाधनो वास्वतंत्रीक्रियामात्रविवक्षायां । ननु भावसाधने सामानाधिकरणं नोपपद्यते ज्ञानावरणं बंध इति नैष दोषः तदव्यतिरेकात् भाबस्य तद्वता सामाना धिकरण्यं भवति । यथा ज्ञानमेवात्मेति । एवमितरसाधनयोजना च कर्तव्या । तस्योपचयापचयसद्भावः कर्माऽऽपव्ययदर्शनाद्रीहिकोष्ठागारवत् ॥ १२ ॥ यथा कोष्ठागारे ब्रीहिणामन्येषां निर्गमादपरेषां च प्रवेशनात् उपचयापचयौ दृष्टौ तथानादिकार्मणकोष्ठागारस्यान्येषां कर्मणां भोगादानदानाच्चेतरेषामुपचयापचयौ स्तः । आह किमयं बंध एकरूप एव आहोस्वित् प्रकारा अपि अस्य संतीत्यत इदमाह- प्रकृतिस्थित्यनुभव ( भाग) प्रदेशास्तविधयः॥३॥ अकर्तरीत्यनुवृत्तेरपादानसाधना प्रकृतिः ॥ १॥ स्त्रियां क्तिरित्यत्र अकर्तरीत्यनुवर्तते तस्मा- दपादाने प्रकृतिशब्दो व्युत्पाद्यते प्रक्रियते अस्या ज्ञानावरणादेरर्थानवगमादिति प्रकृतिः । भावसाधनौ स्थित्यनुभवौ ॥ २ ॥ स्थानं स्थितिः अनुभवनमनुभव इति भावसाधनत्वमनयो- रवगंतव्य । कर्मसाधनः प्रदेशशब्दः ॥ ३ ॥ प्रदिश्यतेऽसाविति प्रदेशः कर्मणि घञ् । प्रकृतिः स्वभाव इत्यनर्थातरं ॥ ४ ॥ यथा निंबस्य का प्रकृतिः तिक्ततास्वभावः। गुडस्य का प्रकृतिः मधुरतास्वभावः । तथा ज्ञानावरणीयस्य का प्रकृतिः अर्थानवगमः । प्रकृतिः स्वभाव इत्यनर्थी- तरं । एवं दर्शनावरणस्य अर्थानालोचनं, वेद्यस्य सदसल्लक्षणस्य सुखदुःखसंवेदनं, दर्शनमोहस्य तत्त्वार्था- श्रद्धानं, चारित्रमोहस्याऽसंयमः परिणामः, आयुषो भवधारणं, नाम्नो नारकादिनामकरणं, गोत्रस्य उच्चैर्नीचैः स्थानसंशब्दनं, अंतरायस्य दानादिविघ्नकरणं तदेवं लक्षणं कार्य प्रक्रियते प्रभवत्यस्या इति प्रकृतिः । तत्स्वभावाप्रच्युतिः स्थितिः ॥ ५ ॥ तस्य स्वभावस्य अप्रच्युतिः स्थितिरित्युच्यते । यथा अजागोमहिष्यादिक्षीराणां माधुर्यस्वभावादच्युतिः स्थितिः । तथा ज्ञानावरणादीनामर्थानवगमादिस्वभावा- दच्युतिः स्थितिः । MAHadurin . L ·A MituRNA अष्टमोऽध्यायः । तस्वार्थराजवार्तिक । २९९ तद्रसविशेषोनुभवः ॥ ६॥ यथा-अजागोमहिष्यादिक्षीराणां तीव्रमंदादिभावेन रसविशेषः तथा कर्मपुद्गलानां स्वगतसामर्थ्यविशेषोनुभव इति कथ्यते । इयत्तावधारणं प्रदेशः ॥ ७ ॥ कर्मभावपरिणतपुद्गलस्कंधानां परमाणुपरिच्छेदेनावधारणं प्रदेश इति व्यपदिश्यते । विधिशब्दः प्रकारवचनः ॥ ८॥ अयं विधिशब्दः प्रकारवचनो दृष्टव्यः विषयः प्रकारा इति । यावत् तस्य विधयस्तद्विधय बंधप्रकारा इत्यर्थः । त एते प्रकृत्यादयश्चत्वारो बंधप्रकाराः । तत्र योगनिमित्तौ प्रकृतिप्रदेशौ ॥ ९॥ तेषु बंधविकल्पेषु प्रकृतिबंधः प्रदेशबंध इत्येतौ द्वौ योगनिमित्तौ वेदितव्यौ। स्थित्यनुभवी कषायहेतुकौ ॥ १० ॥ स्थिविबंधोनुभवबंध इत्यतौ द्वावपि कषायहेतुको प्रत्ये- तव्यौ तत्प्रकर्षाप्रकर्षभेदात् तद्वंधविचित्रभावः । कारणानुरूपं हि कामिति । आयो द्वेधा मूलोत्तरप्रकृतिभेदात् ॥ ११ ॥ आद्यः प्रकृतिबंधः द्वेधा विभज्यते। कुतः! मूलो- त्तरप्रकृतिभेदात् । यद्येवं कारता मूलप्रकृतय इत्यत्रोच्यते- आद्यो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रांतरायाः ॥४॥ सामानाधिकरण्ये सति पूर्वोत्तरवचनविरोध इति चेन्नोभयनयधर्मविवक्षासद्भावात् ।।१।। स्यादेतत् ज्ञानावरणादयोंतरायांता प्रकृतिबंधो नान्य इति ज्ञानावरणादिभिः सामानाधिकरण्यात् आद्य- शब्दस्य बहुवचनप्रसंग इति ? तन्न किं कारणं ? उभयनयधर्मविवक्षासद्भावात् । द्रव्यार्थिकनयविषयस्व सामान्यस्य विवक्षातः प्रकृतिबंध एक इत्याद्यशब्दादेकवचनप्रयोगः कृतः, तस्य विशेषा ज्ञानावरणादयः पर्यायार्थिकनयविषयभूताः प्राधान्येन विवक्षिताः इति तेभ्यः वहुवचनप्रयोगः कृतः । दृश्यते हि लोके सत्यपि सामानाधिकरण्ये वचनभेदाः । यथा प्रमाणं श्रोतारः, गावो धनमिति । यथासंभवं कादिसाधनत्वं ज्ञानावरणादिशब्दानां ॥२॥ ज्ञानावरणादयः शब्दाः कादिषु यथासंभवं साधयितव्याः । तद्यथा-आवृणोति आत्रियतेऽनेन वा इत्यावरणं, आवरणशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते ज्ञानावरणं दर्शनावरणमिति। ननु करणाधिकरणयोरनट् , कथं कर्तरि बहुलापेक्षया। वेद्यत इति वेदनीयं "कर्मण्यनीयः" मोहयति मुह्यतेऽनेनेति वा मोहः, कथं ज्ञानावरणीयं दर्शनावरणीयं मोहनी- यमिति ! बहुलापेक्षया कर्त्तर्यनीयः । एत्यनेन गच्छति नारकादिभवमित्यायुः । जनेरुसिति प्रकृते, एतर्णि- चैत्युसिः । नमयत्यात्मानं नारकादिभावेन नम्यतेनेनेति नाम, उणादिषु निपातितः शब्दः । उच्चैर्नीचैश्च गूयते शब्द्यतेनेनेति गोत्रं । अंतरं मध्यं दातृदेयादीनामंतरं मध्यमेति ईयते वानेनेत्यंतरायः । बर्हिोंगे वा ॥ ३॥ यस्मिन् मध्ये ऽवस्थिते दात्रादीनां दानादिक्रियाभावः, दानादीच्छाया बहिर्भावो वा सोतरायः । प्रयोगपरिणामादागच्छदेवाऽविशिष्टं कर्माऽऽवरणादिविशेषविभज्यते अन्नादेालादि- विकारवत् ॥ ४॥ यथाऽन्नादेरभ्यवह्रियमाणस्यानेकविकारसमर्थवातपित्तश्लेष्मखलरसभावेन परि- णामविभागः तथा प्रयोगापेक्षानंतरमेव कर्माण्यावरणानुभवनमोहापादानभवधारणनानाजातिनामगोत्र- व्यवच्छेदकरणसामर्थ्यवैश्वरूप्येणाऽऽत्मनि सन्निदानं प्रतिपद्यते । ज्ञानावरणमेव मोह इति चेन्नार्थातरभावात् ॥ ५॥ स्यादेतत् सति मोहे हिताहितपरीक्ष- णाभावात् ज्ञानावरणादविशेषो मोहस्येति तन्न । किं कारणं ? अर्थातरभावात् । याथात्म्यमर्थस्यावगम्यापि इदमेवेति सद्भतार्थाश्रद्धानं, यतः स मोहः । ज्ञानावरणेन ज्ञानं तथान्यथा वा न गृह्णाति ।

·सनातनजैनग्रंथमालाया- मोक्षाशास्त्रे- कार्यभेदे च कारणान्यत्वात् ॥ ६॥ यथा भिन्नलक्षणांकुरदर्शनात् बीजकारणान्यत्वं तथैवा- ज्ञानचारित्रमोहकातिरदर्शनात् ज्ञानावरणमोहनीयकारणभेदोऽध्यवसीयते । ज्ञानदर्शनयोरन्यत्वं प्रयुक्तं ॥ ७॥ ज्ञानदर्शनयोरन्यत्वं पुरस्ताद्विहितं अतः किं ! ज्ञानदर्शन कार्यान्यत्वात् यत् क्षयक्षयोपशमकरणे ज्ञानदर्शने तयोरपि ज्ञानदर्शनावरणयोरन्यत्वं सिद्धं । ज्ञानावरणस्याविशेषेपि प्रत्यास्रवं मत्यादीनामविशेषो जलवत् ॥ ८॥ यथांभो नभसः पत- देकरसं भाजनविशेषात् विष्वम् रसत्वेन विपरिणमते । तथा ज्ञानशक्त्युपरोधस्वभावविशेषात् उपनिपतत् कर्म प्रत्यास्त्रवं सामर्थ्यभेदात् मत्याद्यावरणभेदेन व्यवतिष्ठले । एतेनेतराणि व्याख्यातानि ॥९॥ इतराणि दर्शनावरणादीनि मूलोत्तरप्रकृतिविकल्पवंति उक्ते. नैव क्रमेण व्याख्यातानि भवंति । अत्र चोद्यते- पुद्गलद्रव्यस्यैकस्यावरणमुखदुःखादिनिमित्तत्वानुपपत्तिर्विरोधात् ॥ १० ॥ एकस्य पुद्गल द्रव्यस्यावरणसुखदुःखादिनिमित्तत्वं नोपपद्यते कुतः ! विरोधात् । न वा तत्स्वाभाव्यादनेहपाकप्रतापप्रकाशसामर्थ्यवत् ॥ १९॥ न वैष दोषः। किं कारणं ? तत्स्वाभाव्यात् । यथाग्नेरेकस्यापि दाहपाकप्रतापप्रकाशसामर्थ्य न विरुध्यते, तथैकस्यापि पुद्गलद्रव्यस्यावर- णसुखदुःखादिनिमित्तत्वं न विरुध्यते । किंच- अनेकांतिकत्वात् ॥ १२ ॥ एकानेकलक्षणस्वात् द्रव्यस्य स्यादेकत्वं स्यादनेकत्वं । द्रव्यार्थीदेशात् स्यादेकं पुद्गलद्रव्यं । अनेकपरमाणुस्निग्धरुक्षबंधापादितानेकात्मकस्कंधपर्यायार्थादेशात् स्यादनेकं ततश्च नास्ति विरोधः। पराभिप्रायेणेंद्रियाणां भिन्नजातीयानां क्षीराधुपभोगे वृद्धिवत् ॥ १३ ॥ पराभिप्रायेणे दमुच्यते यथा पृथिव्यप्तेजोवायुभिरारब्धानामिंद्रियाणां भिन्नजातीयानां क्षीरघृतादिष्वेकमप्युपयुज्यमानं अनुप्राहकं दृष्टं तथेदमपि इति । वृद्धिरेकैवेति चेन्न प्रतींद्रियवृद्धिभेदात् ॥१४॥ स्यादेतत् वृद्धिरेकैव, तस्या घृताउनुग्राहकमिति न विरोध इति ? तन्न किं कारणं? प्रतींद्रियवृद्धिभेदात् । यथैवेंद्रियाणि भिन्नानि तथैवेंद्रियवृद्धयोपि भिन्नाः। तथैवातुल्पजातीये नानुग्रहसिदिः ॥ १५ ॥ तथा भिन्नजातीयेन क्षीरेण तेजोजातीयस्य चक्षुषोनुग्राहः । तथैवात्मकर्मणोश्चेतनाचेतनत्वात् अतुल्यजातीयं कर्मात्मनोनुग्राहकामिति सिद्धं । किमेता वानेव संख्याविकल्पः ! नेत्युच्यते- एकादिसंख्येयविकल्पश्च शब्दतः ॥ १६ ॥ एकादयः संख्येयविकल्पा भवंति शब्दतः तत्रैक स्तावत् समादानकर्मवंधः विशेषाणामविवक्षितत्वात- सेनावनवत् ॥१७॥ यथा सैनिकानां तुरगादीनां भेदानां अविवक्षायां समुदायादेशात् एका सेना। यथा वा अशोकतिलकवकुलादीनां भेदेनाविवक्षायां सामान्यादेशात् एकं वनं । स एव पुण्यपापभेदाढिविधः। यथा स्वामिभृत्यादेशात् द्विविधा सेना । त्रिविधो बंधः अनादिः सांतः। अनादिरनंतः। सादिः सांतश्चेति । भुजाकाराल्पतरावस्थितभेदाद्वा प्रकृतिस्थित्यनुभवप्रदेशाच्चतुर्विधः, द्रव्यक्षेत्रकालभवभावनिमित्तभेदात् पंच- विधः । षड्जीवनिकायविकल्पात् षोढा व्यपदिश्यते । रागद्वेषमोहक्रोधमानमायालोभहेतुभेदात् सप्ततयीं वृत्तिमनुभवति । ज्ञानावरणादिविकल्पादष्टधा, एवं संख्येया विकल्पाः शब्दतो योज्याः। चशब्देनाथ्यवसाय स्थानविकल्पात् असंख्येयाः । अनंतानंतप्रदेशस्कंधपरिणामावधिरनंतः । ज्ञानावरणाद्यनुभवाविभागपरिच्छे- दापेक्षया वा अनंतः ।

·अष्टमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक। क्रमप्रयोजनं ज्ञानेनात्मनोधिगमात् ॥ १८ ॥ क्रमप्रयोजनमिदानी वक्तव्यं तदुच्यते ज्ञानाव- रणं सर्वेषामादावुक्तं कुतः ज्ञानेनात्मनोधिगमात् । ज्ञानं हि स्वाधिगमनिमित्तत्वात् प्रधानं । ततो दर्शनावरणमनाकारोपलब्धेः ॥१९॥ ततः पश्चात् दर्शनावरणमुच्यते कुतः अनाकारोपल- ब्धेः साकारोपयोगाद्धि अनाकारोपयोगो निकृष्टोऽनभिव्यक्तग्रहणात्। उत्तरेभ्यस्तु प्रकृष्यते अर्थोपलब्धितंत्रत्वात् तदनंतरं वेदनावचनं तदव्यभिचारात् ॥ २० ॥ तदनंतरं वेदना उच्यते कुतस्तदव्यभिचा रात् जानदर्शनाऽव्यभिचारिणी हि वेदना घटादिष्वप्रवृत्तेः । ततो मोहाभिधानं तद्विरोधात् ॥ २१॥ ततः पश्चात् मोहोभिधीयते कुतस्तद्विरोधात् । तेषां ज्ञानदर्शनसुखदुःखानां विरोधात् । मूढो हि न जानाति न पश्यति न च सुखदुःखं वेदयते । ननु च मूढा- नामपि सुखदुःखज्ञानदर्शनानि उपलभ्यते । यदि हि विरोधः स्यात् सुखदुःखज्ञानदर्शनानि मिथ्यादृष्टय- संयतानां न स्युः । नैष दोषः कचिद्विरोधात् इत्युच्यते-न सर्वत्र मोहाभिभूतस्य हि कस्यचित् हिताहि- तविवेकादिर्नास्ति । आयुर्वचनं तत्समीपे तान्निबंधनत्वात् ॥ २२ ॥ तत्समीपे आयुर्वचनं क्रियते कुतस्तन्निबंध. नत्वात् । आयुर्निबंधनानि हि प्राणिनां सुखादीनि । तदनंतरं नामवचनं तदुदयापेक्षत्वात् प्रायोनामोदयस्य ॥ २३ ॥ तदनंतरं नाम वचनं क्रियते कुतः । तदुदयायेक्षत्वात् प्रायो नामोदयस्य । आयुरुदयापेक्षोहि प्रायेण गत्याद्युदयो लक्ष्यते । ततो गोत्रवचनं प्राप्तशरीरादिलामस्य संशब्दनाभिव्यक्तः ॥ २४॥ परिप्राप्तशरीरादिला- भस्य हि पुंसः गोत्रोदयनिमित्तं शुभाशुभं संशब्दनं अभिव्यज्यते ततो नाम्नोनंतरं गोत्राभिधामं क्रियते । परिशेषादंतेतरायवचनं ॥ २५ ॥ अन्यस्याभावात् परिशेषात् भंत अंतरायवचनं क्रियते । आह उको मूलप्रकृतिवंधोऽष्टविधः । अथ द्वितीयः पुनरुत्तरप्रकृतिबंधः कतिविध इत्यत्रोच्यते- पंचनवद्यष्टाविंशतिचतुर्दिचत्वारिंशद्धिपचभेदोयथाक्रमं ॥५॥ पंचादीनां पंचांतानां द्वंद्वपूर्वोन्यपदार्थनिर्देशः ॥ १॥ पंच नव च द्वौ च अष्टाविंशतिश्च चत्वारश्च द्विचत्वारिंशच द्वौ च पंच च पंचनवद्व्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशंद्विपंच, ते भेदा यस्य स भवति पंचनवद्व्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशहिपचभेदः, इति द्वंद्वगर्भोऽन्यपदार्थनिर्देशो वेदितव्यः । द्वितीयग्रहणमिति चेन्न परिशेषात्सिद्धेः ॥ २ ॥ स्यादेतत् द्वितीयग्रहणं कर्तव्यं द्वितीय उत्तर प्रकृतिबंधः एवंभेद इति संप्रत्ययः कथं स्यात् इति ! तन्न किं कारणं ! परिशेषात् सिद्धेः । आधो मूल प्रकृतिबंधो व्याख्यातः, ततः परिशेषात् उत्तरप्रकृतिबंधसंप्रत्ययः सिद्ध्यति । भेदशब्द: प्रत्येक परिसमाप्यते ॥ ३ ॥ अयं भेदशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते पंचभेदो नवभेदः इत्यादि । यथाक्रमं यथानुपूर्व ॥ ४ ॥ योयः क्रमः यथाक्रमं यथानुपूर्वमित्यर्थः पंचविधं ज्ञानावरण नव- विधं दर्शननावरणमित्यादि । यद्येवमाद्यमावरणं केषां पंचानामित्यत्रोच्यते- मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानां ॥६॥ मत्यादीन्युक्तलक्षणानि ॥ १॥ मत्यादीनि ज्ञानानि उक्तलक्षणानि वेदितव्यानि । क आयेऽध्याये। मत्यादीनामिनि पाठो लघुत्वादिति चेन्न प्रत्येकमभिसंबंधार्थत्वात् ।। २ ।। स्यान्मतं म- सादीनि ज्ञानानि उक्तानि तेषामिहादिशब्दोपलक्षितानां पाठोप्युक्तो लघुत्वादिति ? तन्न किं कारण ? प्रत्येक- HD ·। सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- मभिसंबंधार्थ इह प्रतिपदं पाठः क्रियते । मतेरावरणं श्रुतस्यावरणमित्यादि । इतरथा हि मत्यादीनामित्यु- च्यमाने तेषामेकमावरणमिति संप्रत्यय: स्यात् । वचनात् पंचसंख्यापतीतिरिति चेन्न प्रत्येक पंचत्वप्रसंगात् ॥३॥ स्यादेतत् पंच ज्ञाना- वरणस्योत्तरप्रकृतयः इत्युक्तं, मत्यादीनि च ज्ञानानि पंचोक्तानि ततो वचनात् पंचसंख्यासंप्रत्ययः इति ? तन्न किं कारणं ? प्रत्येक पंचत्वप्रसंमात् । वचनात् मत्यादीनां प्रत्येकं पंचावरणानीत्यनिष्टं प्रसज्येत । प्रति- पदग्रहणे पुनः सति सामर्थ्यादिष्टार्थसंप्रत्ययः शक्यते कर्तुं । अत्र कश्चिदाह- मत्यादीनां सत्चासत्वयोरावृत्त्यभावः ॥ ४ ॥ इदमिह संप्रधार्य सतां मत्यादीनां कर्मावरणं भवेत् असतां चेति । किंचातः ! यदि सतां प्राप्तात्मलाभत्वात् सत्त्वादेव आवृत्तिर्नोपपद्यते । अथासतां नन्वावरणाभावः । नहि खरविषाणवदसदाब्रियते । न वादेशवचनात् ॥५॥ न वैष दोषः। किं कारणं? आदेशवचनात् । कथंचित् सतामावरणं कथं- चिदसतां । द्रव्यार्थादेशेन सतां मत्यादीनामावरणं । पर्यायार्थादेशेनासतां । यदैकांतेन सतामावरणं क्षायो- पशमिकत्वमेषां न स्यात् । अथैकांतेनासतामेवमपि क्षायोपशमिकत्वं नोपपद्यते असत्त्वात् । सत- श्वावरणदर्शनात् । सतो हि नभसः मेघपटलादिना आवरणं दृश्यते तथा सतां मत्यादीनां आवरण- मिति को विरोधः । अर्थातरभावाच्च प्रत्याख्यानावरणवत् ॥ ६ ॥ यथा न कुटीभूतं प्रत्याख्यानं नाम कश्चित् पर्यायोस्ति, यस्यावरणात् प्रत्याख्यानावरणत्वं भवेत् किंतु प्रत्याख्यानावरणसान्निध्यात् आत्माप्रत्याख्यान- पर्यायेण नोत्पद्यत इति, अतः प्रत्याख्यानावरणस्य आवरणत्वं । तथा न कुटीभूतानि मत्यादीनि कानिचित् संति येषामावरणात् मत्याद्यावरणानां आवरणत्वं भवेत् किंतु मत्याद्यावरणसन्निधाने आत्मा मत्यादिज्ञानप- र्याय!त्पद्यते इत्यतो मत्याद्यावरणानां आवरणत्वं । अपर आह- अभव्यस्योत्तरावरणद्वयानुपपत्तिस्सदभावात् ॥ ७ ॥ इदमिह संप्रधार्य मनःपर्ययज्ञानगमन- शक्तिः केवलप्राप्तिसामर्थ्य चाभव्यस्य स्याद्वा न वेति ? यदि स्यात्तस्याभव्यत्वानुपपत्तिः । अथ नास्ति तदुभय- सामर्थ्याभावात् तदावरणकल्पना व्यर्थेति उत्तरस्यावरणद्वयस्य नोपपत्तिः ? नवोक्तत्वात् ॥ ८॥ नवैष दोषः किं कारणमुक्तत्वात् । उक्तमेतत् । आदेशवचनादिति । द्रव्या- र्थादेशेन सतोर्मनःपर्ययकेवलज्ञानयोरावरणं । पर्यायार्थादेशेनासतोरपि चोक्तं-'अर्थातराभावाच्च प्रत्याख्या- नावरणवदिति' । यदि द्रव्यार्थादेशेन मनःपर्ययज्ञानं केवलज्ञानं चास्त्यभव्यस्य भव्यत्वमस्य, प्राप्नोति । न सम्यज्ञानदर्शनचारित्रशक्तिभावाभावाभ्यां भव्याभव्यत्वं कल्प्यते । कथं तर्हि- सम्यक्त्वादिव्यक्तिभावाभावाभ्यां भव्याभव्यत्वमिति विकल्प: कनकेतरपाषाणवत् ॥९॥ यथा कनकभावव्यक्तियोगमवाप्स्यति इति कनकपाषाण इत्युच्यते तदभावादंधपाषाण इति । तथा सम्य- क्वादिपर्यायव्यक्तियोगार्हो यः स भव्यः तद्विपरीतोऽभव्यः इति चोच्यते- ज्ञानावरणादशातिदुःखितः ॥ १० ॥ ज्ञानावरणोदयेनोपरतज्ञानसामर्थ्यः लुप्तस्मृतिधर्म- श्रवणनिरुत्सुकः ज्ञानावमानकृतं च बहुदुःखमनुभवति । आह उक्तो ज्ञानावरणोत्तरप्रकृतिविकल्पः । इदानी दर्शनावरणस्य वक्तव्य इत्यत आह-- चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्राप्रचला- प्रचलामचलास्त्यानगृद्धयश्व ॥ ७॥ चक्षुरादीनां दर्शनाचरणसंबंधात् भेदनिर्देशः ॥ १ ॥ चक्षुश्वाचक्षुश्चावधिश्च केवलं च चक्षुर- चक्षुरबाधकेवलानि तेषां चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां दर्शनावरणानीति भेदनिर्देशः दर्शनावरणसंबंधाद्वेदितव्यः। ।

·। अष्टमोऽध्यायः। तत्वार्थराजवार्तिक । मदखेदक्लमविनोदार्थः स्वापो निद्रा ॥ २ ॥ मदखेदक्लमानां विनोदाय यः स्वापः स निद्रा इत्युच्यते कथं निपूर्वस्य द्रातः कुत्साक्रियस्याङि निद्राशन्दनिष्पत्तिः। यत्सन्निधानादात्मा निद्रायते कुत्स्यते सा निद्रा । यतेर्वा स्वप्नक्रियस्य निद्रा । उपर्युपरि तद्वृत्तिनिद्रानिद्रा ॥३॥ तस्या निद्राया उपर्युपरि पुनः पुनः वृत्तिः निद्रा- निद्रा इत्युच्यते । पचलयत्यात्मानमिति प्रचला ॥४॥ या क्रिया आत्मानं प्रचलयति सा प्रचलेत्युच्यते । पचादिलक्षणे अचि । सा पुनः शोकश्रममदादिप्रभवा । विनिवृत्तेंद्रियव्यापारस्यांतः प्रीतिलवमात्रहेतुः आसी- नस्यापि नेत्रगात्रक्रिया सूचिता । पौनःपुन्येन सैवाहिता वृत्तिः प्रचलाप्रचला ॥ ५॥ सैव प्रचला पुनः पुनरावर्तमाना प्रचलाप्रचलेत्युच्यते । स्वप्ने यया वीर्यविशेषाविर्भावः सा स्त्यानगृद्धिः ॥ ६॥ यत्सन्निधानाद्रौद्रकर्मकरणं वहुकर्मकरणं च भवति सा स्त्यानगृद्धिः कथं स्त्यायतेरनेकार्थत्वात् स्वप्नार्थ इह गृह्यते । गृद्धेरपि दीप्तिः । स्त्याने स्वप्ने गृध्यति दीप्यते यदुदयादात्मा रौद्रं वहुकर्म करोति सा स्त्यानगृद्धिः । नानाधिकरणाभावात् बीप्सानुपपत्तिरिति चेन्न कालादिभेदतस्तद्भेदसिद्धः ॥ ७ ॥ स्यान्मतं नानाधिकरणविषया वीप्सा न चेह नानाधिकरणत्वमस्ति एकात्मगोचरत्वात् ततो वीप्साभावात् असति द्वित्वे निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलेति निर्देशो नोपपद्यत इति ? तन्न । किं कारणं ? कालादिभेदात् तद्भेद- सिद्धेः । इह एकस्यापि वस्तुनः कालकृताद्गुणभेदाद् भेदो दृश्यते पटु वान् पटुरासीत् पटुतर एव स इति। तथा देशकृतादपि-मथुरायां दृष्टः, पुनः पाटलीपुत्रे दृश्यमान उच्यते, अन्योत्र त्वमास संपन्न इति। एवमि- हापि कालादिभेदात् भेदोपपत्तेः वीप्सा युज्यते । आभीक्ष्ण्ये वा हित्वप्रसिद्धिः ॥८॥ अथवा मुहुर्मुहुर्वृत्तिराभाषण्यं तस्य विवक्षायां द्वित्वं भ- वति यथा गेहमनुप्रवेशामस्त इति । निद्रादिकर्मसद्वेद्योदयात् निद्रादिपरिणामसिद्धिः ॥ ९॥ निद्रादिकर्मणः सद्वेद्यस्य चोदयात् निद्रादिपरिणामसिद्धिर्भवति तत्र हि शोकलमादिविगमदर्शनात् सद्वद्योदयः स्फुटोवगंतव्यः । असद्वेद्यस्य च मंदोदयः । निद्रादीनामभेदेनाभिसंबंधः॥ १० ॥ निद्रा च निद्रानिद्रा च प्रचला च प्रचलाप्रचला च स्त्यानगृद्धिश्च निद्रानिद्रानिद्राप्रचलाप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयः । अनुवर्तमानेन दर्शनावरणेनाभेदेनाभि संबंधः क्रियते। निद्रादीनामभेदेनाभिसंबंधो विरोध इति चेन्न विवक्षातः संबंधात् ॥ ११ ॥ स्यादेतत् चक्षुरादीनां भेदनिर्देशः निद्रादीनामभेदनिर्देशः एकमेव दर्शनावरणमपेक्ष्य क्रियमाणो विरुद्ध इति ! तन्न । किं कारणं ! विवक्षातः संबंधात् विवक्षावशाद्धि भेदेनाभेदेन च संबंधो न विरुध्यते । अथ चक्षुरादिदर्शनावरणोदयात् आत्मा किमवस्थो भवति । अत्रोच्यते- चक्षुरचक्षुर्दर्शनावरणोदयात् चक्षुरादींद्रियालोचनविकलः ॥ १२ ॥ चक्षुर्दर्शनावरणस्याच- क्षुर्दर्शनावरणस्य चोदयात् आत्मा चक्षुरादींद्रियालोचनविकलो भवति एकेंद्रियभावेन विकलेंद्रियभावेन च पंचेंद्रियत्वेप्युपहतेंद्रियलोचनसामर्थ्यश्च भवति । अवधिदनावरणोदयादवधिदर्शनविप्रामुक्तः ॥ १३ ॥ अवधिदर्शनावरणोदयाझ्यपेतावधिद- र्शनः संपद्यते । smawa ·NE । सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- केवलदर्शनावरणोदयादनाविर्भूतकेवलदर्शनः ॥ १४ ॥ केवलदर्शनावरणस्य कर्मण उदयात् अनाविर्भूतकेवलदर्शनः, अप्रसवसितसंसारोवतिष्ठते । निद्रानिद्रानिद्रोदयात्तमोमहातमोवस्था ॥ १५ ॥ निद्राया उदयात् तमोवस्था निद्रानिद्राया उदयात् महातमोवस्था संजायते । प्रचलामचलामचलोदयाञ्चलनातिचलनभावः ॥ १६ ॥ प्रचलोदयादासीनो घूर्णमानश्चलनय नगात्रः पश्यन्नपि न पश्यति । प्रचलाप्रचलोदयादासीनोऽतिपूर्णमानः स्वन्यमानमपि शरनाराचादिभिः शिरों- गप्रत्यंगादि यत्किंचिन्न पश्यति । आह यत्तत्कर्म तृतीयगणनामवाप्तं तस्योत्तरप्रकृतिविकल्पो न निति इत्यत्रोच्यते- सदसदेचे ॥८॥ यस्योदयादेवादिगतिषु शारीरमानससुखप्राप्तिस्तत्सद्धेचं ॥ १ ॥ देवादिषु गतिषु बहुप्रका रजातिविशिष्टासु यस्योदयात् अनुगृहीतद्रव्यसंबंधापेक्षात् प्राणिनां शारीरमानसानेकविधसुखपरिणामस्तत्स- द्वेद्यं । प्रशस्तं वेद्यं सद्वेद्य । यत्फलं दुःखमनेकविधं तदसद्वेधं ॥ २ । नारकादिषु गतिषु नानाप्रकारजातिविशेषावकीर्णासु कायिकं वहुविध मानसं वातिदुःसहं जन्मजरामरणप्रियविप्रयोगाप्रियसंयोगव्याधिवधबंधादिजनितं दुःखं यस्य फलं प्राणिनां तदसद्वेद्यं । अप्रशस्तं वेद्यं असद्वेद्यं । आह व्याख्यातो वेदनीयस्य प्रकृतिबंधः । अथ खलु मोहनीयस्याष्टाविंशतिप्रभेदस्य किमाख्याः प्रकारा इत्यत्र ब्रूमः- दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायाकषायवेदनीयाख्यास्त्रिदिनवषोडशभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयान्यकषायकषायौ हास्यरत्यरतिशोकमयजुगु- प्सास्त्रीपुंनपुंसकवेदाः अनंतानुबंध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनवि- कल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभाः ॥९॥ दर्शनादिभिस्त्रिद्विनवषोडशभेदानां यथासंख्येन संबंधः॥१॥ दर्शनादयश्चस्वारः त्र्याद- योपि तेषां यथासंख्येन संबंधो भवति-दर्शनमोहनीयं त्रिविधं चारित्रमोहनीयं द्विभेदं अकषायवेदनीयं नवविध कषायवदनीयं षोडशविधमिति । तत्र दर्शनमोहनीयं त्रिभेदं सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयानीति ॥ २॥ तत्र दर्शनमोहनीयं त्रिभेदमवगंतव्यं । कुतः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयानि इति । तद्वंध प्रत्येकं भूत्वा सत्कर्मापेक्षया त्रैविध्यमास्क दति । तत्र यस्योदयात् सर्वज्ञप्रणीतमार्गपराङ्मुखः तत्त्वार्थश्रद्धाननिरुत्सुको हिताहितविभागासमर्थो मिथ्या- दृष्टिर्भवति तन्मिथ्यात्वं । तदेव सम्यक्त्वं शुभपरिणामनिरुद्धस्वरसं यदौदासीन्येनावस्थितमात्मानं श्रद्दधानं न निरुणद्धि । तद्वेदयमानः पुरुषः सम्यग्दृष्टिरित्यभिधीयते । तदेव मिथ्यात्वं प्रक्षालनविशेषात् क्षीणाक्षीण- मदशक्तिकोद्रववत् सामिशुद्धस्वरसं तदुभयमित्याख्यायते सम्यमिथ्यात्वमिति यावत् , यस्योदयादात्मनः अर्धशुद्धमदकोद्रवौदनोपयोगापादितमिश्रपरिणामवदुभयात्मको भवति परिणामः । चारित्रमोहनीयं वेधा कषायाकषायभेदात् ॥ ३ ॥ चारित्रमोहनीयं द्वेधा विभज्यते अकषाय- कषायभेदात् कषायप्रतिषेधप्रसंग इतिचेन्नेषेदर्थत्वात् नमः । यथा अलोमिकांडका इति । नास्याः कच्छपवल्लो मा भावः किंतु छेदयोग्यलोमाभावेपि ईषत्प्रतिषेधादलोमिकेत्युच्यते तथा नोकषाया अकषायाः हास्यादय इति । नैषां सर्वथैवाकषायत्वं किंतु परोपष्टंभात् श्ववत्प्रवृत्तरीषत्प्रतिषेधः। यथा श्वा स्वाम्युपष्टंभात् प्रवृद्धवल: खन्नजिघांसा प्रति वर्तते खामिनिधर्तनाच्च निवर्तते। तथा क्रोधादिकषायावष्टंभातू ईषत्प्रतिषेधे सति हास्या- ।

·ASHTRANSES । अष्टमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिकं । दीनां प्रवृत्तेः । क्रोधाद्यप्रवृत्तौ च निवृत्तेरकषायत्वं । कथमीषत्प्रतिषेधगतिरिति चेव्याख्यानतः । अकषायवेदनीयं नवविध हास्यादिभेदात् ॥ ४ ॥ अकषायवेदनीयं नवविधं, कुतः ! हास्यादिभेदात् । तत्र यस्योदयात् हास्याविर्भावस्तद्धास्यं । यदुदयादेशादिष्वौत्सुक्यं सा रतिः। अरतिस्त- द्विपरीता । यद्विपाकः शोचन स शोकः । यदुदयादुद्वेगः तद्भयं सप्तविधं । कुत्साप्रकारो जुगुप्सा । यद्येवं कु- त्साग्रहणमेवास्तु लघुत्वात् ! न अर्थविशेषोपपत्तेः। आत्मीयदोषसंवरणं जुगुप्सा। परकीयकुलशीलादिदोषाविधक- रणावक्षेपभर्त्सनश्वणा कुत्सा । यस्योदयात् स्त्रैणान् भावान् मार्दवास्फुटत्वक्कैव्यमदनावेशनेत्रविभ्रमास्फालन- सुखपुंस्कामादीन् प्रतिपद्यते स स्त्रीवेदः । तस्योद्धृतवृत्तित्वमितरयोः पुंनपुंसकयोः सत्कर्मद्रव्यावस्थानान्य- ग्भावः । ननु लोके प्रतीतं योनिमृदुस्तनादि स्त्रीवेदलिंगं ? न तस्य नामकर्मोदयनिमित्तत्वात् , अतः पुंसोपि स्त्रीवेदोदयः । कदाचिद्योषितोपि पुंवेदोदयोप्याभ्यंतरविशेषात् । शरीराकारस्तु नामकर्मनिवर्तितः । एतेने तरौ व्याख्यातौ । यस्योदयात् पौस्नान् भावानास्कंदति स पुंवेदः । यत्कर्मोदयात् नपुंसकान् भावान् प्रब्रजति स नपुंसकवेदः । कषायवेदनीयं षोडशविघं अनंतानुवंध्यादिविकल्पात् ॥ ५ ॥ कषायवेदंनीयं षोडशविधं द्रष्टव्यं, कुतः ! अनंतानुबंध्यादिविकल्पात् । तद्यथा कषायाः क्रोधमानमायालोभाः। स्वपरोपघातनिरनुग्रहाहि- तक्रौर्यपरिणामोऽमर्षः क्रोधः, स चतुःप्रकारः पर्वतपृथ्वीवालुकोदकराजितुल्यः । जात्याद्युत्सेकावष्टंभात् पराप्रणतिर्मानः शैलस्तंभास्थिदारुलतासमानश्चतुर्विधः । परातिसंधानतयोपहितकौटिल्यप्रायः प्रणिधि र्माया प्रत्यासन्नवंशपर्वोपचितमूलमेषशृंगगोमूत्रिकावलेखनीसदृशी चतुर्विधा । अनुग्रहप्रवणद्रव्याद्यभिका क्षावेशो लोभः कृमिरागकज्जलकर्दमहरिद्रारागसदृशश्चतुर्विधः । तेषां क्रोधमानमायालोमानां चतस्रोवस्था:- अनंतानुबंधिनः अप्रत्याख्यानावरणाः प्रत्याख्यानावरणाः संज्वलनाश्चेति । अनंतसंसारकारणत्वान्मि- थ्यादर्शनमनंतं तदनुबंधिनोऽनंतानुबंधिक्रोधमानमायालोभाः । यदुदयाद्देशविरतिसंयमासंयमाख्यामल्पामपि कर्तुं न शक्नोति ते देशप्रत्याख्यानमावृण्वंत अप्रत्याख्यानावरणाः क्रोधमानमायालोमाः। यदुदयाद्विरतिं कृत्स्नां संयमाख्यां न शक्नोति कर्तुं ते कृत्स्नं प्रत्याख्यानमावृण्वंतः प्रत्याख्यानावरणाः क्रोधमानमायालो- भाः । संमेकीभावे वर्तते संयमेन सहावस्थानादेकीभूताः ज्वलंति संयमो वा ज्वलति एतेषु सत्स्वपीति सं- ज्वलनाः क्रोधमानमायालोमाः। त एते समुदिताः षोडश कषाया भवंति । आह व्याख्यातमष्टाविंशत्यु- त्तरप्रकृतिभेदं मोहनीयमथायुषश्चतुर्विधस्य को नामनिर्देश इत्यत्रोच्यते नारकतैर्यग्योनमानुषदैवानि ॥ १० ॥ नारकादिषु भवसंबंधेनायुर्व्यपदेशः ॥१॥ नारकादिषु भवसंबंधेनायुषो व्यपदेशो भव- ति । नरकेषु भवं नारक तिर्यग्योनौ भवं तैर्यग्योनं मनुष्येषु भवं मानुषं देवेषु भवं दैवमिति । यद्भावाभावयोर्जीवितमरणं तदायुः ॥ २॥ यस्य भावान् आत्मनः जीवितं भवति यस्य चाभावात् मृत इत्युच्यते तद्भवधारणमायुरित्युच्यते । अन्नादि तन्निमित्तं इति चेन्न तस्योपग्राहकत्वात् ॥ ३॥ स्यादेतदन्नादि तन्निमित्तं तल्लाभालाभयोर्जीवितमरणदर्शनादिति ? तन्न किं कारणं ! तस्यानुग्राहकत्वात् । यथा घटभवने मृपिंडो- मूलकारणं तस्योपग्राहकं दंडादि तथाभ्यंतरं भवधारणस्य कारणमायुः, अन्नादि तस्योपग्राहकं, अतश्चैतदेवं यत्क्षीणायुषोऽन्नादिसन्निधानेपि मरणं दृश्यते । देवनारकेषु चान्नाद्यभावात् ॥ ४ ॥ देवेषु नारकेषु चानाद्यभावात् भवधारणमायुरधीनमेवे- त्यवसेयं । तेषां हि कादाचित्क आहारोऽनाभोगो व्याख्यातः । *.RAJ १ अनुप्रहप्रवणद्रवणान्याकांक्षावेश: पाठोयं ख. पुस्तके । ३ ९ ·- । सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- नरकेषु तीव्रशीतोष्णवेदनेषु यनिमित्तं दीर्घजीवनं तभारकायुः ॥ ५॥ नरकेषु तीन- शीतोष्णवेदनाकरेषु यन्निमित्तं दीर्घजीवनं भवधारणं भवति तन्नारकायुः क्षुत्पिपासाशीतोष्णादिकृतोपद्रवप्रचुरेषु तिर्यक्षु यस्योदयाद्वसनं तत्तैयग्योनं ॥ ६ ॥ क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकादिविविधव्यसनविधेयीकृतेषु । तिर्यक्षु यस्योदयाद्वसनं भवति तत्तर्यग्योनमायु- रवगंतव्यं । शारीरमानुषसुखदुःखभूयिष्ठेषु मनुष्येषु जन्मोदयात् मनुष्यायुषः ॥ ७ ॥ शारीरेण मान सेन च सुखदुःखेन समाकुलेषु मनुष्येषु यस्योदयाज्जन्म भवति तन्मानुषमायुरवसेयं । शारीरमानससुखप्रायेषु देवेषु जन्मोदयात् देवायुषः ॥ ८॥ शारीरेण मानसेन च सुखेन प्रायः समाविष्टेषु देवेषु यस्योदयाजन्म भवति तदेवमायुरवगंतव्यं । कदाचित् प्रियाविप्रयोगात् महद्धिदेव- निरीक्षणात् च्यवनलिंगाज्ञाहानिमालाभूषाम्लानदर्शनाच मानसं दुःखमाविर्भवतीति ज्ञापनार्थ प्रायग्रहणं । आह व्याख्यातमायुश्चतुर्विधं तदनंतरमुद्दिष्टं यन्नामकर्म तदुत्तरप्रकृतिसमाख्याः का इत्यत्रोच्यते । गतिजातिशरीरांगोपांगनिर्माणबंधनसंघातसंस्थानसंहननस्पर्शरसगंध- वर्णानुपूर्व्यागुरुलघूपधातपरघातातपोद्योतोच्छ्वासविहायोगतयः प्रत्ये- कशरीरत्रससुभगसुस्वरशुभसूक्ष्मपर्याप्तिस्थिरादेययशस्कीर्तिसेतराणि तीर्थकरत्वं च ॥ ११ ॥ यदुदयादात्मा भवांतरं गच्छति सा गतिः ॥१॥ यस्य कर्मण उदयवशात् आत्मा भवांतरं प्रत्यभिमुखो ब्रज्यामास्कंदति सा गतिः, गम्यत इति गतिरित्युच्यमानेपि रूढिवशात् कस्मिंश्चिद्गतिविशेषे वर्तते गोशब्दप्रवृत्तिवत् ! इतरथा हि यदात्मा न गच्छति च तदा गतिर्भवेत् सत्कर्मावस्थायां च गति- व्यपदेशो न स्यात् । सा चतुर्विधा नरकगतिस्तिर्यग्गतिर्मनुष्यगतिर्देवगतिश्चेति । यनिमित्त आत्मनो नारकभावः तन्नरकगतिनाम एवं शेषेष्वपि योज्यं । तत्राव्यभिचारिसादृश्यैकीकृतोऽर्थात्मा जातिः ॥२॥ तासु नारकादिगतिषु अव्यभिचारिणा सादृश्येन एकीकृतोर्थात्मा जातिरिति व्यपदेशमर्हति । तन्निमित्तं जातिनाम तत्पंचविधं-एकेंद्रियजाति- नाम द्वींद्रियजातिनाम त्रींद्रियजातिनाम चतुरिंद्रियजातिनाम पंचेंद्रियजातिनाम चेति । यदुदयादात्मा एकद्रिय इति शब्द्यते तदकेंद्रियजातिनाम एवं शेषेष्वपि योज्यं । यदुदयादात्मनः शरीरनिर्वृत्तिस्तच्छरीरनाम ॥ ३ ॥ यस्योदयादात्मनः शरीरनिवृत्तिर्भवति तच्छरीरनाम । तत्पंचविधं--औदारिकशरीरनाम वैक्रियिकशरीरनाम आहारकशरीरनाम तैजसशरीरनाम कार्मणशरीरनाम चेति । तेषां विशेषो व्याख्यातः । यदुदयादंगोपांगविवेकस्तदंगोपांगनाम ॥ ४ ॥ यस्योदयाच्छिरः पृष्ठोरुवाहरदनालकपाणिपा- दानामष्टानामंगानां तद्भेदानां च ललाटनासिकादीनां उपांगानां विवेको भवति तदंगोपांगनाम । तत्रिविधं औदारिकशरीरांगोपांगनाम वैक्रियिकशरीरांगोपांगनाम आहारकसरीरांगोपांगनाम चीत । यन्निनित्ता परिनिष्पतिस्तन्निर्माणं ॥ ५॥ अंगोपांगानां यन्निमित्ता परिनिष्पत्तिस्तन्नि- र्माणमिति ज्ञायते तहिविधं स्थाननिर्माणं प्रमाणनिर्माणं चेति । तजातिनामकर्मोदयापेक्षं चक्षुरादीनां स्थानं प्रमाणं च निर्वर्तयति । निर्मीयतेऽनेन इति हि निर्माणं । । १ वाहूदरनस कति पाठांतरं ग, पुस्तके ।

·न अष्टमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । ३०७ शरीरनामकर्मोदयोपात्तानां यतोम्योन्यसंश्लेषणं तद्वंधनं ।।६॥ शरीरनामकर्मोदययशा- दुपात्तानां पुद्गलानामन्योन्यप्रदेशसंश्लेषणं यतो भवति तद्वंधनमित्याख्यायते । तस्याभावे शरीरप्रदेशानां दारुनिचयवत् असंपर्कः स्यात् । अविवरभाबेनैकत्वकरणं संघातनामकर्म ।। ७ ॥ यदुदयादौदारिकादिशरीराणां विवरविरहि- तान्योन्यप्रदेशानुप्रवेशेनैकत्वापादनं भवति तत्संघातनाम । यद्धेतुका शरीराकृतिनिवृत्तिस्तत्संस्थाननाम ॥ ८॥ यदुदयादौदारिकादिशरीराकृतिनिवृत्ति- भवति तत्संस्थाननाम प्रत्येतव्यं । तत् षोढा प्रविभज्यते समचतुरस्त्रसंस्थाननाम, न्यग्रोधपरिमंडलसंस्थान- नाम, स्वातिसंस्थाननाम, कुब्जकसंस्थाननाम, वामनसंस्थाननाम, हुंडकसंस्थाननाम चेति तत्रो_धोम- ध्येषु समप्रविभागेन शरीरावयवसंनिवेशव्यवस्थापनं कुशलशिल्पिनिर्वर्तितसमस्थितिचक्रवत् अवस्थानकर समचतुरस्रसंस्थाननाम । नाभेरुपरिष्टाद्भूयसो देहसंनिवेशस्याधस्ताच्चाल्पीयसो जनकं न्यग्रोधपरिमंडल संस्थाननाम, न्यग्रोधाकारसमताप्रापित्वादन्वर्थ । तद्विपरीतसंनिवेशकरं स्वातिसंस्थाननाम बल्मीकतुल्या- कारं । पृष्ठप्रदेशभाविवहुपुद्गलप्रचयविशेषलक्षणस्य निर्वर्तकं कुब्जकसंस्थाननाम । सर्वांगोपांगहस्वव्यव- स्थाविशेषकारणं वामनसंस्थाननाम । सर्वांगोपांगानां इंडसंस्थितत्वात् इंडसंस्थाननाम यदुदयादस्थिबंधनविशेषस्तत्संहननं ॥ ९ ॥ यस्योदयादस्थिबंधनविशोषोभवति तत्संहननं तत्षड्विधं-वर्षभनाराचसंहनननाम, वज्रनाराचसंहनननाम नाराचसंहनननाम, अर्धनाराचसंहनननाम, कीलिकासंहनननाम, असंप्राप्तसृपाटिकासंहबननाम चेति । तत्र वज्राकरोभयास्थिसंधि प्रत्येकं मध्ये वलय- वंधनं सनाराचं सुसंहतं वज्रर्षभनाराचसंहननं । तदेव वलयबंधनविरहितं वज्रनाराचसंहननं । तदेवोभयं वज्राकारबंधनव्यपेतमयलयबंधनं सनाराचं नाराचसंहननं । तदेवैकपाधै सनाराचं इतरात्रानाराचं अर्ध- नाराचसंहननं । तदुभयमंते सकीलक कीलिकासंहननं । अंतरसंप्राप्तपरस्परास्थिसंधि वहि:सिरास्नायुमांसघ- टितं असंप्राप्तसृपाटिकासंहननं । पदुदयात्स्पर्शरसगंधवर्णविकल्पा अष्टपंचद्विपंचसंख्यास्तानि स्पर्शनामादीनि ॥ १० ॥ यस्योदयास्पर्शप्रादुर्भावः तत्स्पर्शनाम तदष्टविधं-कर्कशनाम, मृदुनाम, गुरुनाम, लघुनाम, स्निग्धनाम, रूक्षनाम, शीतनाम, उष्णनाम चेति । यन्निमित्तो रसविकल्पः तद्रसनाम तत्पंचविधं-तिक्तनाम, कटुकनाम, कषायनाम, आम्लनाम, मधुरनाम चेति । यदुदयभवो गंधस्तद्धनाम तद्विविधं सुराभि- गंधनाम, असुरभिगंधनाम चेति । यद्धेतुको वर्णविभागस्तद्वर्णनाम तत्पंचविधं-कृष्णवर्णनाम, नीलवर्ण- नाम, रक्तवर्णनाम, हारिद्रवर्णनाम, शुक्लपर्णनाम चेति । अचेतनेषु स्पर्शादयः कथमितिचेत न कर्मोदयकृतास्ते पुद्गलस्वभावपरिणामाः । यदुदयात्पूर्वशरीराकारविनाशस्तदानुपूर्व्यनाम ।।१९।। यत्पूर्वशरीराकाराऽविनाशः यस्योदया- द्भवति तदानुपूर्व्य नाम । तच्चतुर्विधं नरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम तिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम मनुष्य- गतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम देवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम चेति । यदा छिन्मायुमनुष्यस्तिर्यग्वा पूर्वेण शरीरेण वियु. ज्यते तदेव नरकभवं प्रत्यभिमुखस्य तस्य पूर्वशरीरसंस्थानानिवृत्तिकारणं विग्रहगतावुदेति तन्नरकगातिप्रा- योग्यानुपूर्व्यनाम, एवं शेषेष्वपि योज्यं । ननु च तन्निर्माणनामकर्मसाध्यं फलं नानुपूर्व्यनामोदयकृतं ! नै दोषः पूर्वायुरुच्छेदसमकाल एव पूर्वशरीरनिवृत्तौ निर्माणनामोदयो निवर्तते तस्मिभिवृत्तेऽष्टविधकर्म तैजस- कार्माणशरीरसंबंधिन आत्मनः पूर्वशरीरसंस्थानाविनाशकारणमानुपूर्व्यनामोदयमुपैति । तस्य कालो विप्रह- गतौ जघन्येनैकः समयः, उत्कर्षेण त्रयः समयाः । ऋजुगतौ तु पूर्वशरीराकाराविनाशे सति उत्तरशरयो- ग्यपुद्गलग्रहणान्निर्माणनामकर्मोदयव्यापारः । यनिमित्तमगुरुलघुत्वं तदगुरुलघुनाम ॥ १२ ॥ यस्योदयादयः पिंडवत् गुरुत्वान्नाधः पतति ·३०८ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षाशास्त्रे- न वार्कतूलवल्लघुत्वादूर्व गच्छति तदगुरुलघुनाम । धर्मादीनामजीवानां कथमगुरुलघुत्वमिति चेत् अनादि- पारिणामिकागुरुलघुत्वगुणयोगात् । मुक्तजीवानां कथमिति चेत् अंगादिकर्मनोकर्मसंबंधानां कर्मोदयकृत- मगुरुलघुत्वं, तदत्यंतविनिवृत्तौ तु स्वाभाविकमाविर्भवति । यदुदयात्स्वयंकृतोद्धंधनाद्युपघातस्तदुपघातनाम ॥ १३ ॥ यस्योदयात् स्वयंकृतोद्वधनमरु- प्रपतनादिनिमित्त उपघातो भवति तदुपघातनाम । यनिमित्तः परशस्त्राद्याघातस्तत्परघातनाम ॥१४॥ परशब्दोन्यपर्यायवाची फलकाद्यावरण- सन्निधानेपि यस्योदयात् परप्रयुक्तशस्त्राद्याघातो भवति तत्परघातनाम । यदुदयान्निवृत्तमातपनं तदातपननाम ॥ १५ ॥ आतपति येन आतपनमातपतीति वातपः । तस्य निर्वर्तकं कर्म आतपननाम । तदादित्ये वर्तते । यन्निमित्तमुद्योतनं तदुद्योतनाम ॥ १३ ॥ उद्योत्यते येन उद्योतनं वोद्योतः तन्निमित्तं कर्म उद्योतनाम । तच्चंद्रखद्योतादिषु वर्तते । यद्धेतुरुच्छासस्वदुच्छ्वासनाम ॥ १७ ॥ उच्छ्सनमुच्छ्वासः प्राणापानकर्म तद्यद्धेतुकं- तदुच्छ्वासनाम। विहाय आकाशं तत्र गतिनिर्वतकं विहायोगतिनाम ॥१८॥ विहायाकाशं तत्र गति- निर्वर्तकं विहायोगतिनाम तद्विविधं प्रशस्ताप्रशस्तविकल्पात । वरवृषभद्विरदादिप्रशस्तगातकारणं प्रशस्तविहायोगतिनाम । उष्ट्रखराधप्रशस्तगतिनिमित्तमप्रशस्तविहायोगतिनाम चेति । सिध्यजीवपुद्गलानां विहायोगतिः कुत इति चेत् सा स्वाभाविकी। ननु च विहायोगतिनामकर्मोदयः पक्ष्यादिष्वेवं प्राप्नोति न मनुष्यादिषु ! कुतः ! विहायसि गत्यभावात् । नैष दोषः सर्वेषां विहायस्येव गतिरवगाहनशक्तियोगात् । एकात्मोपभोगशरीरकारणता यतस्तत्मत्येकशरीरनाम ॥ १९॥ शरीरकर्मोदयात् निर्व- य॑मानं शरीरमेकात्मोपभोगकारणं यतो भवति तत्प्रत्येकशरीरनामकर्म । एकमेकमात्मानं प्रति प्रत्येक शरीरं। यतो वहात्मसाधारणोपभोगशरीरं तत्साधारणशरीरनाम ॥ २० ॥ वहूनामात्मनामुपभो- गहेतुत्वेन साधरणं शरीरं यतो भवति तत्साधारणशरीरनाम तदुदयवर्तिनो जीवाः कीदृशा इति चदुच्यते- साधारणाहारादिपर्याप्तिचतुष्टयजन्ममरणप्राणापानानुग्रहोपघाताः साधारणजीवाः । यदैकस्याहारशरीरें- द्रियप्राणापानपर्याप्तिनिर्वृत्तिस्तदैवानंतानामाहारादिपर्याप्तिनिवृत्तिः । यदैको जायते तदैवानंतानां जन्म । यदैवैको म्रियते तदैवानंतानां मरणं । यदैकस्य प्राणापानग्रहणविसर्गों तदैवानंताः प्राणापानग्रहणविसर्गों कुर्वति । यदैक आहारादिनानुगृह्यते तदैवानंताः तेनाहारेणानुगृह्यते । यदैकोऽग्निविषादिनोपहन्यते तदैवानंतानां उपघातः । यदुदयावींद्रियादिषु जन्म तत्त्रसनाम ॥ २१ ॥ यस्योदयाद् द्वींद्रियादिषु प्राणिषु जंग मेषु जन्म लभते तत्रसनाम । यनिमित्त एकेंद्रियेषु प्रादुर्भावः तत्स्थावरनाम ॥ २२ ॥ एकेंद्रियेषु पृथिव्यप्तेजोवायुवन- स्पतिकायेषु प्रादुर्भावो यन्निमित्तो भवति तत्स्थावरनाम । यदुदयादन्यप्रीतिप्रभवस्तत्सुभगनाम ॥ २३ ॥ विरूपाकृतिरपि सन् यदुदयात्परेषां प्रीतिहे- तुर्भवति तच्छुभगनाम । यदुदयात् रूपादिगुणोपेतोपि अप्रीतिकरस्तदुर्भगनाम ॥ २४ ।। रूपादिगुणोपेतोपि सन् यस्योदयात परेषामप्रीतिहेतुर्भवति तदुर्भगनाम ।

·HEN अष्टमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । यनिमित्तं मनोज्ञस्वरनिर्वर्तनं तत्सुस्वरनाम ॥ २५ ॥ मनोज्ञस्वरनिर्वर्वनं यनिमित्तमुपजा- यते प्राणिनस्तत्सुस्वरनाम । तद्विपरीतं दुःस्वरनाम ॥२६॥ तद्विपरीतफलस्वात् तद्विपरीत अमनोज्ञस्वरनिर्वर्तनकरं दुःस्वरनाम। यदुदयाद्रमणीयत्वं तच्छुभनाम ॥ २७॥ यदुदयादृष्टः श्रुतो वा रमणीयो भवत्यात्मा तच्छुभनाम। तद्विपरीतमशुमनाम ॥ २८ ॥ तद्विपरीतफलं दृष्टुः श्रोतुश्चारमणीयकरं अशुभनाम । सूक्ष्मशरीरनिर्वर्तकं सूक्ष्मनाम ॥ २९ ॥ यदुदयादन्यजीवानुपग्रहोपघातायोग्यसूक्ष्मशरीरनिवृत्ति र्भवति तत्सूक्ष्मनाम। अन्यवाधाकरशरीरकारणं वादनाम ॥ ३० ॥ अन्यवाधानिमित्तं स्थूलं शरीरं यतो भवति तद्वादरनाम। यदुदयादाहारादिपर्याप्तिनिर्वृत्तित्स्तपर्याप्तिनाम ॥ ३१ ॥ यस्योदयात् आहारादिपर्याप्तिभि- रात्मांतर्मुहूर्तं पर्याप्तिं प्राप्नोति तत्पर्याप्तिनाम । तत्षड्विधं-आहारपर्याप्तिनाम, शरीरपर्याप्ति नाम, इंद्रियपर्याप्ति- नाम, भाषापर्याप्तिनाम, मनःपर्याप्तिनाम चेति । अत्राह प्राणापानकर्मोदये वायोर्निष्क्रमणप्रवेशनात्मकं फलमुच्छ्वासकर्मोदयेपि तदेवेति नास्त्यनयोर्विशेष इत्युच्यते- ऐंद्रियकानिद्रियभेदात्तहिशेषः ॥३२॥ शीतोष्णसंबंधजनितदुःखस्य पचेंद्रियस्य यावु- छासनिःश्वासौ दीर्घनादौ श्रोत्रस्पर्शनेंद्रियप्रत्यक्षौ तावुच्छासनामोदयजौ, यौ तु प्राणापानपर्यप्तिनामो- दयकृतौ सर्वसंसारिणां श्रोतृस्पर्शानुपलभ्यत्वादतींद्रियौ । षड्डिधपर्याप्त्यभावहेतुरपर्याप्तिनाम ॥ ३३ ॥ यस्योदयात् घडपि पर्याप्तीः पर्यापयितुं आत्मा असमर्थों भवति तदपर्याप्तिनाम । स्थिरभावस्य निर्वतकं स्थिरनाम ॥ ३४ ॥ यदुदयात् दुष्करोपवासादितपस्करणेपि अंगोपा- गानां स्थिरत्वं जायते तस्थिरनाम । तद्विपरीतमस्थिरनाम ॥ ३५॥ यदुदयादीषदुपवासादिकरणात स्वल्पशीतोष्णादिसंबंधाच्च अंगो- पांगानि कृषीभवति तदस्थिरनाम । प्रभोपेतशरीरताकरणं, आदेयनाम ॥ ३६॥ यस्योदयात् प्रभोपेतशरीरं दृष्टेष्टमुपजायते तदादेयनाम । निष्पभशरीरकरणमनादेयनाम ॥ ३७ ॥ निष्प्रभं शरीरं यस्योदयादापद्यते तदनादेयनाम । अत्राह तैजसं नाम सूक्ष्मशरीरमस्ति तन्निमित्ता शरीरप्रभा नादेयकर्मनिमित्तेत्युच्यते-सर्वसंसारिजीवशरीर प्रभाविशेषप्रसंगः स्यात् तैजसस्य सर्वेषां साधारणत्वात् , तत आदेयकर्मोदयनिमित्ता प्रभेति युक्तं । पुण्यगुणख्यापनकारणं यशस्कीर्तिनाम ॥ ३८ ॥ पुण्यगुणानां ख्यापनं यदुदयाद्भवति तद्य- शस्कीर्तिनाम प्रत्येतव्यं । ननु यशःकीर्तिरित्यनयो स्त्यर्थविशेष इति पुनरुक्तत्वप्रसंगः ? नैष दोषः । यशोनाम गुणः कीर्तनं संशब्दनै कीर्तिः, यशसः कीर्तिः यशः कीर्तिरित्यस्त्यर्थभेदः । तत्सत्यनीकफलमयशस्कीर्तिनाम ॥ ३९ ॥ पापगुणख्यापनकारणं अयशस्कीर्तिनाम वेदितव्यं । आर्हत्यकारणं तीर्थकरत्वं नाम ॥४०॥ यस्योदयादार्हत्यमचिंत्यविभूतिविशेषयुक्तमुपजायते तत्तीर्थकरत्वनाम कर्म प्रतिपत्तव्यं । गणधरत्वादीनामुपसंख्यानमिति चेन्नाऽन्यनिमित्तत्त्वात् ॥ ४१ ॥ यथा तीर्थकरत्वनाम | ·- सनातनजैनग्रंथमाला- मोक्षशाने- कर्मोच्यते तथा गणधरत्वादीनां उपसंख्यानं कर्तव्यं, गणधरचक्रधरवासुदेववलदेवा अपि विशिष्टाईयुक्ता इति चेत् तन्न । किं कारणं ! अन्यनिमित्तत्वात् । गणधरत्वं श्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमनिमित्तं चक्रधरत्वा- दीनि उच्चैर्गोत्रविशेषहेतुकानि । तदेव तीर्थकरत्वस्यापीति चेन्न तीर्थप्रवर्तनफलत्वात् ॥ ४२ ॥ स्यान्मतं तदेव उच्चैर्गोत्रं तीर्थकरत्वस्यापति निमित्तं भवतु किं तीर्थकरत्वनाम्नेति ? तन्न । किं कारणं ! तीर्थप्रवर्तनफलत्वात् तीर्थप्रव- निफलं हि तीर्थकरनामेष्यते न चौञ्चैर्गोत्रोदयात् तदवाप्यते चक्रधरादीनां तदभावात्। किमर्थं विहायोग- त्यंतानां प्रत्येकशरीदिभिरेकवाक्यत्वं न कृतं ! पूर्वेषां प्रतिपक्षविरहात् एकवाक्यत्वाभावः ॥ ४३ ॥ पूर्वे गत्यादयो विहायोगत्यंताः प्रति- पक्षविरहिताः प्रत्येकशरीरादयः सेतरग्रहणेन विशेषयितुमिष्टास्ततस्तेषां एकवाक्यभावोजन कृतः । अथ किमर्थं तीर्थकरत्वस्य पृथग्ग्रहणं ! प्रधानत्वात्तीर्थकरत्वस्य ॥ ५४॥ तीर्थकरत्वं हि प्रधानभूतं सर्वेषु शुभकर्मसु ततस्तस्य पृथ- ग्ग्रहणं क्रियते । अंत्यत्वाच ॥४५॥ प्रत्यासन्ननिष्ठस्य तस्योदयो जायते ततश्चास्य पृथग्ग्रहणं क्रियते। आह उक्ताः सोत्तरप्रकृतिबंधभेदा विविधभावनामनिर्वर्तनाहितान्वर्थसंज्ञा षष्ठी कर्मप्रकृतिः । अथ सप्तमी कियत्प्रकारेत्यत्रोच्यते- उच्चनीचेश्च ॥ १२॥ गोत्रं द्विविधमुच्चैर्नीचैरिति विशेषणात् ॥ १॥ गोत्रं द्विविधं द्रष्टव्यं उच्चैर्नीचैरिति विशेषणात् उच्चैर्गोत्रं नीचैर्गोत्रमिति । तत्र कीदृशमुच्चैर्गोत्रं कीदृग्वा नीचैर्गोत्रं ! यस्योदयात् लोकपूजितेषु कुलेषु जन्म तदुच्चैर्गोत्रं ॥ २ ॥ लोकपूजितेषु कुलेषु प्रथितमा- हात्म्येषु इक्ष्वाकुयदुकुरुहरिजातिप्रभृतिषु जन्म यस्योदयाद्भवति तदुच्चैर्गोत्रमवसेयं । गहितेषु यत्कृतं तन्नीचैर्गोत्रं ।। ३ ।। गर्हितेषु दरिद्राप्रतिज्ञातदुःखाकुलेषु यत्कृतं प्राणिनां जन्म तन्नीचैर्गोत्रं प्रत्येतव्यं । आह व्याख्यातौ गोत्रभेदौ तदनंतरमुद्दिष्टस्यांतरायस्य किमाख्याः प्रकारा इत्यत्रोच्यते- दानलाभभोगोपभोगवीर्याणां ॥ १३ ॥ दानादीनामंतरायापेक्षयाऽर्थव्यतिरेकनिर्देशः ॥ १ ॥ अंतराय इति वर्तते तदपेक्षया दाना- दीनामर्थव्यतिरेकः क्रियते दानस्यांतरायो लाभस्यांतराय इत्यादि । दानादिपरिणामव्याघान हेतुत्वात् तद्व्यपदेशः ॥ १ ॥ यदुदयादातुकामो न प्रयच्छति लन्धुकामोपि न लभ्यते भोक्तुमिच्छन्नपि न भुक्ते उपभोक्तुमिच्छन्नपि नोपभुक्ते उत्सहितुकामोपि नोत्सहते । त एते पंचांतरायव्यपदेशा वेदितव्याः । भोगोपभोगयोरविशेष इति चेन्न गंधादिशयनादिभेदतस्तद्भेदसिद्धेः ॥ ३ ॥ स्यान्मतं भोगोपभोगयोरविशेषः कुतः ! सुखानुभवननिमित्तत्वाभेदादिति ? तन्न किं कारणं ! गंधादिशयनादि- भेदतस्तद्भेदसिद्धेः गंधमाल्यशिरःस्नानवस्त्रानपानादिषु भोगव्यवहारः । शयनासनांगनाहस्त्यश्वरध्यादि- धूपभोगव्यपदेशः । ता एता ज्ञानावरणादीनां उत्तरप्रकृतयः संख्येया उक्ताः । ज्ञानावरणस्य नाम्न- श्वाऽसंख्येया अपि भवंतीत्याप्तोपदेशः । व्याख्यातः प्रकृतिबंधविकल्पः, अतः परं स्थितिबंधविकल्पं व्याख्यास्यामः ।

·? अष्टमोऽध्यायः । तत्त्वाथरीजवार्तिक। आह व्याख्यास्यति भवान् स्थितिबंध इदं तु संशेमहे किमसावभिहितलक्षणात् पूर्वस्मात् प्रकृ- तिबंधात् विशिष्टात् अर्थातरभूतकर्मविषय आहोम्वित् तस्यैव प्रथमकल्पिककर्मणः प्राकृतिबंधव्यपदे- शवत् पर्यायांतरनिर्देश इति । अत्र ब्रूमहे -अस्थानेऽयं संशयः कुतः ? यस्मादेतासामेव प्रकृतीनां अने- कभेदानां यथास्वमनिर्जीणानां यावंतं कालमवस्थानं आश्रयविनाशाभावात् तस्मिन् स्थितिबंधविवक्षा सा पुनः स्थितिरुभयथा-परापरा च । प्रकृष्टात् प्रणिधानात् परा निकृष्टात् प्रणिधानात् अपरा । यद्येवं उच्यतां कियत्कालयं कर्मप्रकृतिरित्यत्रोच्यते सति वक्तव्ये- आदितस्तिसृणामंतरायस्य च त्रिंशत्सागरोपमकोटी- कोट्यः परा स्थितिः॥४॥ आदित इति वचनं मध्यांतमिवृत्त्यर्थं ॥ १ ।। मध्ये अंते वा तिसृणां ग्रहणं माभूदित्येवमर्थ- मादित इत्युच्यते आदी आदितः तसा प्रकरणे-'आद्यादिभ्य उपसंख्यानमिति' तस् । तिसृणामिति वचनं अवधारणार्थ ॥ २ ॥ आदित इत्युच्यमाने इयतीनां प्रकृतीनां ग्रहणमित्य- वधारणं न स्यात् अतोवधारणार्थ तिसृणामित्युच्यते । अंतरायस्य चेति क्रमभेदवचनं समानस्थितिपतिपत्त्यर्थं ॥ ३॥ मूलप्रकृतिक्रममुलंध्यांतरा- यस्य चेत्युच्यते समानस्थितिप्रतिपत्त्यर्थ । का पुनरसौ समानस्थितिः ! त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोव्यः । उक्तप- रिमाण सागरोपमं । कोटीकोव्य इति द्वित्वे बहुत्वानुपपत्तिः इति चेन्न राजपुरुषवत्तत्सिद्धेः ॥ ४॥ स्यान्मतं यथा ग्रामो ग्रामो रमणीय इति वीप्सायां द्वित्वेनैव गतत्वात् वहुवचनं न प्रयुज्यते तथा कोटीकोट्य इत्य- त्रापि वीप्सायां द्वित्वेन गतत्वात् वह्वर्थस्य वहुवचनं न प्राप्नोति ! तन्न । किं कारणं ! राजपुरुषवत्तत्सिद्धेः । यथा राज्ञः पुरुषः राजपुरुष इति । एवं कोटीनां कोट्यः कोटीकोट्यः इति वृत्तिदृष्टव्या। पगभिधानं जघन्यस्थितिनिवृत्यर्थ ॥ ५ ॥ परेत्युच्यते किमर्थ ? जघन्यस्थितिनिवृत्त्यर्थं परा उत्कृष्टा इत्यर्थः । सा कस्येति चेदुच्यते- संज्ञिपंचेंद्रियपर्याप्तकस्य परा स्थितिः ॥६॥ संज्ञिनः पंचेद्रियस्य पर्याप्तकस्य ज्ञानदर्शनावरण- वेदनीयांतरायाणां त्रिंशत् सागरोपमकोटीकोव्यः परा स्थितिर्भवति । अन्येषामागमात् संप्रत्ययः ॥ ७ ॥ अन्येषामेकेंद्रियादीनामागमात् संप्रत्ययो भवति । तद्यथा एकेंद्रियपर्याप्तकस्य एकसागरोपमसप्तभागास्त्रयः । द्वीद्रियपर्याप्तकस्य पंचविंशतिसागरोपमसप्तभागाः त्रयः । त्रींद्रियपर्याप्तकस्य पंचाशत्सागरोपमसप्तभागास्त्रयः । चतुरिंद्रियपर्याप्तकस्य सागरोपमशतसप्तभा गास्त्रयः । असंज्ञिपंचेद्रियपर्याप्तकस्य सागरोपमसहस्रसप्तभागास्त्रयः । संज्ञिपंचेंद्रियपर्याप्तकस्यांतःसागरो- पमकोटीकोश्यः । एकेंद्रियापर्याप्तकस्य त एव भागाः पल्योपमस्यासंख्येयभागोनाः । द्वित्रिचतुःपंचेंद्रि- याऽपर्याप्तसंज्ञिनां त एव भागाः पत्योपमासंख्येयभागोनाः । यस्य कर्मणः स्थितिमतिलव्यान्यकर्मस्थितिरभि- हिता तस्य खलु वेदनीयानंतरोदेशभाजः सप्ततिर्मोहनीयस्य ॥१५॥ सागरोपमकोटीकोव्यः परा स्थितिरित्यनुवर्तते । इयमपि परा स्थितिः संज्ञिपंचेंद्रियपर्याप्तकस्यावसेया। इतरेषामेकेंद्रियादीनां यथागमं । तद्यथा-पर्याप्तकैकद्वित्रिचतुरिंद्रियाणामेकपंचविंशतिपंचाशच्छतसागरोपमा- णि यथासंख्यमपर्याप्तकैकेंद्रियस्य पल्योपमासंख्येयभागोना सैव स्थितिः । द्वींद्रियादीनामपि सैव पल्योपमा- संख्येयभागोना पर्याप्तकासंज्ञिपंचेंद्रियस्य सागरोपमसहस्रं तस्यैवापर्याप्तकस्य सागरोपमसहस्रं पल्योपमसं- ख्येयभागोनं, अपर्याप्तसंज्ञिनः अंतःसागरोपमकोटीकोव्यः । - ·- सनातनजैनग्रंथमालायां- माक्षशास्त्रे- आह निर्दिष्टा पंचानां कर्मप्रकृतीतां स्थितिः अथोपरिष्टयोः का परा स्थितिरित्यत्रोच्यते- विंशतिर्नामगोत्रयोः॥ १६ ॥ सागरोपमकोटीकोव्यः परा स्थितिरित्यनुवर्तते इयमप्युत्कृष्टा संज्ञिपंचेद्रियपर्याप्तकस्य, एकेंद्रियादीनां यथागमं तद्यथा-एककेंद्रियपर्याप्तकस्यैकसागरोपमसप्तभागौ द्वौ । द्वींद्रियपर्याप्तकस्य पंचविंशतिसागरोपम- सप्तभागौ द्वौ । त्रींद्रियपर्याप्तकस्य पंचाशत्सागरोपमसप्तभागौ द्वौ । चतुरिंद्रियपर्याप्तकस्य सागरोपमश- तसप्तभागौ द्वौ । असज्ञिपंचेंद्रियापर्याप्तकस्य अंतःसागरोपमकोटीकोव्यः । एकेद्रियापयर्याप्तकस्य तावव भागौ पल्योपमासंख्येयभागोनौ। द्वित्रिचतुःपंचेंद्रियापर्याप्तकासंज्ञिनां सैव स्थितिः पल्योपमासंख्येभागोना । आह आयुषः कोत्कृष्टा स्थितिरित्यत्रोच्यते त्रयस्त्रिंशत् सागोपमाण्यायुषः ॥ १७ ॥ पुनः सागरोपमग्रहणं कोटीकोटीनिवृत्त्यर्थ, परा स्थितिरित्यनुवर्तते एवं अस्याप्युत्कृष्ठा स्थिति : संजि- पर्याप्तकस्यैव । इतरेषां यथागमं तद्यथा-असंज्ञिपंचेंद्रियपर्याप्तकस्य पल्योपमस्यासंख्येयभागः, शेषाणां उत्कृष्टा पूर्वकोटी। आह अष्टानामपि कर्मप्रकृतीनां व्याख्याता परा स्थितिः । अथ तासामेव का जघन्या स्थितिरि- त्युपदिश्यते-अन्यकर्मस्थितिविशेषाधिकत्वात् । आनुपूर्योल्लंघनेन अमुध्यैव तावत् स्वसंवेद्यफलस्य वेद्यस्य वेदितव्या स्थिति:- अपरा द्वादश मुहूर्ता वेदनीयस्य ॥ १८ ॥ सूक्ष्मसांपराय इति वाक्यशेषः । अथानुपूर्व्यविशेषात्यये सति मोहायुर्व्यवहितयोरन्ययोः का जघन्या स्थितिरित्युच्यते- नामगोत्रयोरष्टौ ॥ १९ ॥ अत्रापि सूक्ष्मसांपराय इति वाक्यशेषः । मुहूर्ता इत्यनुवर्तते । अपरा स्थितिरिति च । अथान्यासां कर्मप्रकृतीनां का जघन्या स्थितिरित्युच्यते-- शेषाणामंतर्मुहूर्ता ॥ २०॥ अपरा स्थितिरित्यनुवर्तते । तत्र ज्ञानदर्शनावरणांतरापाणां सूक्ष्मसांपराये मोहनीयस्यानिवृत्तिवादर- सांपराये आयुषः संख्येयवर्षायुस्सु तिर्यक्षु मनुष्येषु च । आह उभयी ज्ञानावरणादीनामभिहिता स्थितिः, अथानुभवः किंलक्षणः ! इत्यत्रोच्यते- विपाकोनुभवः ॥ २१ ॥ विशिष्टः पाको नानाविधो वा विपाकः ॥१॥ ज्ञानांवरणादीनां कर्मप्रकृतीनां अनुग्रहोपघातात्मि- कानां पूर्वास्त्रवतीव्रमंदभावनिमित्तो विशिष्टः पाको विपाकः । द्रव्यक्षेत्रकालभवभावलक्षणनिमित्तभेद- जनितवैश्वरूप्यो नानाविधो वा पाको विपाकः असावनुभव इत्याख्यायते । शुभपरिणामानां प्रकर्षभावात् शुभप्रकृतीनां प्रकृष्टोनुभवः अशुभप्रकृतीनां निकृष्टः । अशुभपरिणामानां प्रकर्षभावात् अशुभप्रकृतीनां प्रकृष्टोनुभवः शुभप्रकृतीनां निकृष्टः । स एवं प्रत्ययवशादुपात्तोनुभवो द्विधा प्रवर्तते स्वमुखेन परमुखन च । सर्वासां मूलप्रकृतीनां स्वमुखेनैवानुभवः । उत्तरप्रकृतीनां तु तुल्यजातीयानां परमुखेनापि भवति-आयुर्दर्शन चारित्रमोहवर्जानां । न हि नारकायुर्मुखेन तिर्यगायुर्मनुष्यायुर्वा विपच्यते । नापि दर्शनमोहः चारित्रमोहमु. मुखेन चारित्रमोहो वा दर्शनमोहमुखेन । आइ अभ्युपेमः प्रागुपचितनानाप्रकारकर्मविपाकोनुभव इति इदं तु न विजानीमः किमयं संख्यातोऽप्रसंख्यातः । इत्यत्रोच्यते प्रसंख्यानोऽनुभूयत इति महे कुतः! यतः । 220 ·4- अष्टमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिकं। स यथानाम ।। २२ ।। ज्ञानावरणादीनां सविकल्पानां प्रत्येकमन्वर्थसंज्ञानिर्देशादनुभवसंप्रत्ययः ॥ १ ॥ ज्ञाना- वरणस्य फलं ज्ञानाभावः, दर्शनावरणस्य फलं दर्शनशक्त्युपरोध इत्येवमाद्यन्वर्थसंज्ञानिर्देशात् सर्वासां कर्म- प्रकृतीनां सविकल्पानां अनुभवसंप्रत्ययो जायते । आह यदि विपाकोनुभवः प्रतिज्ञायते तत्कर्मानुभूतं सत् किमावरणवदवतिष्ठते ! आहोस्विन्निष्पीडितसारं प्रच्यवते इत्यत्रोच्यते- ततश्च निर्जरा ॥ २३ ॥ पूर्वार्जितकर्मपरित्यागो निर्जरा ॥ १ ॥ पीडानुग्रहावात्मानं प्रदायाभ्यवहृतोदनादिविकारवव्या- वर्तते स्थितिक्षयादवस्थानाभावात् । सा द्विपकारा विपाकजेतरा च ॥ २॥ सा द्विप्रकारा वेदितव्या। कुतः ! विपाकजेतरा चेति । तत्र चतुर्गतावनेकजातिविशेषावधूर्णित संसारमहार्णवे चिरं परिभ्रमतः शुभाशुभस्य कर्मण औदायकभावा- दीरितस्य क्रमेण विपाककालप्राप्तस्य यथासदसवेद्यतान्यतरविकल्पबद्धस्य तस्य तेन प्रकारेण वेद्यमानस्य यथानुभवोदयावलीस्रोतोनुप्रविष्टस्यारब्धकर्मस्वस्थितिक्षयादुदयागतपरिमुक्तस्य या निवृत्तिः सा चिपाकजा निर्जरा । यत्कर्माप्राप्तविपाककालमौपक्रमिकक्रियाविशेषसामर्थ्यादनुदीर्ण बलादुदीर्य उदयावलिं प्रवेश्य वेद्यते आम्रपनसादिपाकवत् सा अविपाकनिर्जरा । निमित्तांत्तरसमुच्चयार्थश्वशब्दः ॥ ३ ॥ तपसा निजेरेति वक्ष्यते तस्य समुच्चयार्थश्वशन्दः क्रियते । ततश्च भवति अन्यतश्चेति । संबरात्परत्र पाठ इतिचेन्नानुभवानुवादपरिहारार्थत्वात् ॥ ४ ॥ स्यान्मतं संवरान्निर्जरा प- रत्र पठितव्या यथोदेशः तथा निर्देश इति ? तन्न । किं कारणं ! अनुभवानुवादपरिहारार्थत्वात् तत्र हि पाठे क्रियमाणे विपाकोनुभव इति पुनरनुवादः कर्तव्यः स्यात् । पृथा निर्जरावचनमनर्थकं बंधेतर्भावादिति चेन्नाऽर्थापरिज्ञानात् ॥ ५ ॥ स्यान्मतं यथा पुण्यपापयोः पृथग्ग्रहणं न कृतं बंधेऽतर्भावात् तथा निर्जरा अपि उक्तेन क्रमेण अनुभवबंधेतर्भवति इति पृ- थगस्या ग्रहणमनर्थकमिति ! तन्न । किं कारणं ! अर्थापरिज्ञानात् । फलदानसमर्थ्यमनुभव इत्युच्यते । ततोनुभूतानामात्तवीर्याणां पुद्गलानां निवृत्तिनिर्जरेलयमर्थभेदः । एवं च कृत्वा ततश्चेति अपादाननिर्देश- उपपन्नो भवति इतरथा हि भेदाभावान्नोपपद्यते । लध्वमिहव तपसेति वक्तव्यमितिचेन्न संवरानुग्रहतंत्रत्वत् ॥ ६ ॥ स्यादेतत् लध्वर्थमिहैव 'ततो निर्जरा तपसा चेति' वक्तव्यं पुनर्निर्जरोप्रहणमाकर्षमिति ? तन्न । किं कारणं ? संवरानुग्रहतत्रत्वात् । तपसा निजरा च भवति संवरश्चेति । धर्मेंतर्भावात् संवर हेतुत्वमिति चेन्न पृथग्रहणस्य प्राधान्यख्यापनार्थत्वात् ॥७॥ स्यान्मतं उत्तमक्षमामार्दवार्जवादियोगे उत्तमं तपः संयरहेतुरिति वक्ष्यते ततस्तत्रांतर्भावात् संवरहेतुत्वसिद्धेः इह वचनाच्च निर्जराहेतुत्वनिर्ज्ञानात् पृथक् तत्र तपोग्रहणमनर्थकमिति ! तन्न । किं कारणं ! पृथग्ग्रहणस्य प्राधान्यख्यापनार्थत्वात् । सर्वेषु संवरनिर्जराहेतुषु तपः प्रधानभूतमित्येतस्य ज्ञापनार्थ पुनस्तपोग्रहणं क्रि- यते । उक्तं च- कायमणोवचिगुत्तो चोंतवसाचेदुदे अणेयविहं । सो कम्मणिज्जराए विपुलाए बहुदि मणसोत्ति ॥ १ ख. पुस्तके आरब्धकर्मणःस्थितीसादि पाठः। २ निर्जराग्रहणं माका दिति प्रातभाति । PRER ·mins सनातनजैनग्रंथमालाया- प्रेक्षशास्त्रे- तत इह तपोवचनं गौरवं जनयति इति न कृतं । ताः पुनः कर्मप्रकृतयो द्विविधाः-घातिका अघा- तिकांश्चेति । तत्र ज्ञानदर्शनावरणमोहांतरायाख्या घातिकाः । इतरा अघातिकाः । घातिकाश्चापि द्विविधा सर्वघातिका देशघातिकाश्चेति । तत्र केवलज्ञानावरणनिद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धिनिद्राप्रचलाकेवलदर्श- नावरणद्वादशकषायदर्शनमोहाख्याः विंशतिप्रकृतयः सर्वघातिकाः । ज्ञानावरणचतुष्कदर्शनावरणत्रयांतरा- यपंचकसंज्वलननोकषायसंज्ञिकाः देशघातिकाः । अवशिष्टाः प्रकृतयः, अघातिकाः । तथेदमपरमवसेयं- शरीरनामादयः स्पर्शाताः अगुरुलघूपघातपरघातातपोद्योतप्रत्येकशररिसाधारणशरीरस्थिरास्थिरशुभाशुभ- निर्माणनामाख्याश्च पुद्गलविपाकप्रदाः । अनुपूर्व्यनाम क्षेत्रविपाककरं, आयुर्भवधारणफलं । अवशिष्टाः प्रकृतयोजीवविपाकहेतव इत्येवमनुभवबंधो व्याख्यातः । इदानी प्रदेशबंधो वक्तव्यस्तस्मिंश्च वक्तव्ये सति इमे निर्देष्टव्याः किंहेतवः कदा ! कुतः : किंस्वभावाः ! कस्मिन् ! किंपरिमाणाश्चेति ! तदर्थमिदं यथासंख्यप- रिगृहीततत्प्रश्नापेक्षा भेदं सूत्रं प्रणीयते । नामप्रत्ययाः सर्वतोयोगविशेषात् सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाहस्थिताः सर्वात्मप्रदेशेष्वनंतानंतप्रदेशाः॥ २४ ॥ नाम्नः प्रत्यया नामप्रत्ययाः । नामेति सर्वाः कर्मप्रकृतयः, अभिधीयते स यथानामेति वचनात् । नामासां प्रत्यय इतिचेन्न समयविरोधात् ॥ १॥ अथमतमेतत् नामप्रत्ययो यासां ताः नामप्रत्यया इति ! तन । किं कारणं ? समयविरोधात् । एवं हि विग्रहे क्रियमाणे नामकर्म एव सर्वासा प्रकृतीनां प्रत्यय इति प्राप्तं तच्च समयविरुद्धं । अनेन हेतुभाव उक्तः। सर्वेषु भवेषु सर्वतः ॥२॥ 'दृश्यतेऽन्यतोपीति' तसि कृते सर्वेषु भवेषु सर्वत इति भवति । अनेन कालोपादानं कृतं । एकैकस्य जीवस्य अतिक्रांता अनंता भवा आगामिनः संख्येया असंख्येयाः अनंता वा भवा भवंति तेषु सर्वेष्वेवेति । योगविशेषादिति वचनं निमित्तनिर्देशार्थ ।। ३॥ योगो व्याख्यातः कायवाङ्मनस्कर्मलक्षणः । परस्परतो विशिष्यते इति विशेषः । ततो योगविशेषानिमित्तात्कर्मभावेन पुद्गला आधीयंत इति योगविशेषा- दित्यनेन निमित्तनिर्देशः कृतो भवति । सूक्ष्मग्रहणं ग्रहणयोग्यस्वभावप्रतिपादनार्थं ॥ ४ ॥ प्रहणयोग्याः पुद्गलाः सूक्ष्मा न स्थूला इति प्रतिपादनार्थ सूक्ष्मनहणं क्रियते । एकक्षेत्रावमाहवचनं क्षेत्रांतरनिवृत्त्यर्थं ॥ ५॥ आत्मप्रदेशकर्मपुद्लैकाधिकरणब्यतिरिक्तक्षेत्रां- तरनिवृत्त्यर्थमेकक्षेत्रावगाह इति वचनं क्रियते । स्थिता इति वचनं क्रियांतरनिवृत्यर्थं ॥ ६ ॥ स्थिताः कर्मभावमापद्यते न गच्छंत इति क्रि- यांतरनिवृत्त्यर्थं स्थिता इत्युच्यते । एवं सूक्ष्मादिग्रहणेन कर्मयोग्यस्वभावानुवर्णनं कृतं भवति । सर्वात्मप्रदेशेष्विति वचनमेकपदेशाद्यपोहाथ ।। ७ । एकद्वित्रिचतुरादिप्रदेशेष्वात्मनः कर्म- प्रदेशाः न प्रवर्तते, किं तर्हि ? ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्षु सर्वेष्वात्मप्रदेशेषु व्याप्य स्थिता इति प्रदर्शनार्थ ऊर्चमध- स्तिर्यक्सर्वात्मप्रदेशेष्वित्युच्यते । अनंतानंतमदेशवचनं प्रमाणांतरव्यपोहाथै ॥ ८॥ न संख्येयाः नचासंख्येयाः नाप्यनंताः इति प्रतिपादनार्थ अनतानंतप्रदेशा इत्युच्यते । ते खलु पुद्गलस्कंधा अभव्यानंतगुणाः सिद्धानंतभागप्रमि- तप्रदेशाः धनांगुलासंख्येयभागक्षेत्रावगाहिनः एकद्वित्रिचतुःसंख्येयानंतसमयस्थितिकाः पंचवर्णरसद्विगंधचतुः स्पर्शभावाः अष्टविधकर्मप्रकृतियोग्याः, योगवशात् आत्मना आत्मसातक्रियत इति प्रदेशबंधः समासतो ·- Mond नवमोऽध्यायः। तत्वार्थराजवार्तिक। वेदितव्यः । आह वंधपदार्थानंतरं पुण्यपापोपसंख्यानं चोदितं तद्वंधेतभूर्तमिति प्रत्याख्यातं । तत्रेदं वक्तव्यं कोत्र पुण्यवंधः कः पापवंध इति तत्र पुण्य कृतेपरिगणनार्थमिदमुच्यते- सदेद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यं ॥ २५ ॥ शुभग्रहणमायुरादीनां विशेषणं ॥ १॥ शुभं प्रशस्तमित्यर्थः तद्ग्रहणमायुरादीनां विशेषणं दृष्टव्यं । शुभायुः, शुभनाम शुभगोत्रमिति । शुभायुत्रिविधं ॥३॥ तिर्यगायुमनुष्यायुदवायुरिति एतत्रितयं शुभायुरित्युच्यते । शुभनाम शतत्रिंशद्विकल्पं ॥ ३ ॥ शुभनाम सप्तत्रिंशद्विकल्पं, अवगंतव्यं । तद्यथा-मनुष्यगतिः, देवगतिः, पंचेंद्रियजातिः, पंचशरीराणि, त्रीण्यंगोपांगानि, समचतुरस्त्रसंस्थानं, बर्षभनाराचसंहनन, प्रशस्तवर्ण-गंध-रस स्पर्शाः, मनुष्यगति-देवगत्यानुपूर्व्यद्वयं अगुरुलघुपरघातोच्छासातपोद्योतप्रशस्तवि- हायोगतयः त्रस-वादर-पर्याप्ति-प्रत्येत्यशरीर-स्थिर--शुभ-सुभग-सुस्वर-आदय-यशस्कीतयः निर्माणं तीर्थकरनाम चति शुभमेकमुच्चैर्गोत्रं सद्वेद्यमित्येता द्वाचत्वारिंशत्प्रकृतयः पुण्यसंज्ञाः । अतोन्यत् पापं ॥२६॥ अस्मात् पुण्यसंज्ञककर्मप्रकृतिसमूहादन्यत् कर्म पापमित्युच्यते । तद्द्वयशीतिविधं । तद्यथा ज्ञानावरण- प्रकृतयः पंच, दर्शनावरणस्य नव, मोहनीयस्य षड्विंशतिः, पंचांतरायस्य, नरकगतिः, तिर्यग्गतिः, चतम्रो जातयः, पंच संस्थानानि, पंच संहनानि, अप्रशस्तवर्ण-गंध-रस-स्पर्शाः नरकगतितियग्गत्यानु- पूर्व्यद्वयं उपघाताप्रशस्तविहायोगतिस्थावरसूक्ष्मापर्याप्तिसाधारणशरीराशुभदुर्भगास्थिरदुःस्वरानादेयायशस्की- तयश्चति नामप्रकृतयः चतुस्त्रिंशत् असद्वेद्यं नरकायुः, नीचैर्गोत्रमिति । एवं व्याख्यातः सप्रपंचो बंधपदार्थः भवधिमनःपर्ययकेवलज्ञानप्रत्यक्षप्रमाणगम्यः तदुपदिष्टागमानुमेयः । इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालंकारेऽष्टमोध्यायः समाप्तः ॥ ८ ॥ ॐनमः सिद्धेभ्यः। अथ नवमोध्यायः । अत्राह योऽयं अनादिसंततिपनिर्भविकसुखदुःखहेतुः, अष्टविधविशेषोपचितमूर्तिः नानाजातिविग्रहा- त्पादनप्रवणः पौरुषेण यः सर्वात्मप्रदेशावेष्टनसमर्थः कर्मबंधः स केनचिदुपायनापि नाम कस्यचित् अनात्यं- तिकः स्यादिति ? अत्रोच्यते-भवति हि केषांचिदात्यंतिकस्तद्विनाशः यस्मात्तदर्थमेव भगवद्भिरुपदिष्टः । आस्रवनिरोधः संवरः ॥ १ ॥ अथवा आह कथं पुनरेतदाहितवैचित्र्यं नानास्वापादितं ज्ञानावरणादिकर्मसंबंध नोपयादिति । अत्रोच्यते संवरात् । कोसौ संवर इति । अत एवाह आस्रवनिरोधः संवर इति । अथवा बंधपदार्थों निार्दष्टः । इदानीं तदनंतरोदेशभाजः संवरस्य निर्देशः प्राप्तकाल इत्यत इदमाह । आस्रवनिरोधः संवर- इति । कोयमानवनिरोधः ।

·सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षाशास्त्रे- कर्मागमनिमित्ताऽप्रादुर्भूतिरास्रवनिरोधः ॥ १॥ कर्मागमनिमित्तं वहुविकल्पं व्याख्यातं तस्य कायवाङ्मनःप्रयोगस्य स्वात्मलाभहेतुत्वसन्निधानात् अप्रादुर्भूतिरास्रवनिरोध इत्युच्यते। अह यदि अयमात्र- यनिरोध: ध्याख्यायतामित्यत्र, इदानीं संवर इत्यत्राभिधीयते-स न व्याख्यातव्यः। किं कारणं यस्मात्तन्निराधे सति- तत्पूर्वककर्मादानाभावः संवरः कारणाभावात् कार्याभाव इति ॥ २ ॥ तस्मिन्नानवे नि- रुद्धे तत्पूर्वकस्यानेकदुःखवीजजनकस्य कर्मणः उपनिपाताभावो यः स संवराभिमतः, इति वाक्यशेषः । तथानिर्देशः कर्तव्य इति चेन्न कार्ये कारणोपचारात् ।। ३ ॥ स्यादेतत् यद्ययमर्थ इष्टस्तथा निर्देशः कर्तव्यः, यथा गमको भवति आस्रवनिरोधे सति संवरः आस्रवनिरोधादिति वा ? तन्न। किं कारणं? कार्ये कारणोपचारात् । यथान्नं वैप्राणा इति अन्नकार्येषु प्राणेषु अन्नोपचारः । तथाऽऽस्रवनिरोधकार्ये संवरे आस्त्रवनिरोधोपचारः कृतः । निरुध्यतेऽनेन निरोध इति वा ॥ ४ ॥ अथवा नायं भावसाधनः निरुद्धिनिरोध इति । किं तर्हि ! करणसाधनः निरुभ्यते येन स निरोध इति । तथा संवरशब्दापि करणसाधनः संत्रियतेऽनेनेति । कः पुनरसौ ? गुप्त्यादिः वक्ष्यमाणः तेन ह्युभयं क्रियते इति सामानाधिकरण्यं, सपपद्यते । योगविभागो वा ॥ ५॥ अथवा योगविभागोऽत्र दृष्टव्यः, आस्रवनिरोधो हितार्थिना कर्तव्यः इति वाक्यशेपः । तस्य किं प्रयोजनमिति चेत् अत आह संवर इति । संवरः प्रयोजनमस्येत्यर्थः । कःपुनरसौ ? मिथ्यादर्शनादिमत्ययकर्मसंवरणं संवरः ॥ ६ ॥ मिथ्यादर्शनादयः प्रत्यया व्याख्याताः तदुपादानस्य कर्मणः संवरणं संवर इति निधियते । स द्वेधा द्रव्यभावभेदात् ॥ ७॥ संवरा द्वेधा व्यवतिष्ठते कुतः ? द्रव्यभावभेदात् । संसारनिमित्तक्रियानिवृत्तिर्भावसंबरः इति ॥ ८ ॥ आत्मनो द्रव्यादिहेतुकभवांतरावाप्तिः संसारः तन्निमित्तक्रियापरिणामस्य निवृत्तिर्भावसंवर इति व्यपदिश्यते । तन्निरोधे तत्पूर्वककर्मपुद्गलादानविच्छेदो द्रव्यसंवरः ॥ ९ ॥ तस्य संसारकारणस्य भाव- संवरस्य निरोधे तत्पूर्वकस्य कर्मपुद्गलस्य निरासो द्रव्यसंवरः इति निश्चीयते । सद्विभावनार्थ गुणस्थानविभागवचनं ॥ १०॥ तस्य संवरस्य विभावनार्थ गुणस्थानविभाग- वचनं क्रियते तद्यथा- मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्टयसंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतप्रमत्तसं- यताऽप्रमत्तसंयतापूर्वकरणानिवृत्तिवादरसांपरायमूक्ष्मसांपरायोपशमकक्षपकोपाशांतक्षीणक- पायवीतरागछद्मस्थसयोग्ययोगकेवलिभेदात् चतुर्दशगुणस्थ नविकल्पः ॥ ११॥ मिथ्यादृष्टिः सासादनसम्यग्दृष्टिः सम्यमिथ्यादृष्टिः असंयतसम्यग्दृष्टिः संयतासंयतः प्रमत्तसंयतः अप्रमत्तसंयतः अपू- र्वकरणोपशमकक्षपको अनिवृत्तिवादरसांपरायोपशमकक्षपको सूक्ष्मसांपरायोपशमकक्षपको उपशांतकषाय- वीतरागछद्मस्थः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थः सयोगकेवल्ययोगकेवली चैवं भेदात् चतुर्दशगुणस्थानवि- कल्पो वेदितव्यः । तत्र मिथ्यादर्शनोदयवशीकृतो मिथ्यादृष्टिः ॥ १२ ॥ तेषु मिथ्यादर्शनकाँदयेन वशीकृतो जीवो मिथ्यादृष्टिरभिधीयते । यत्कृतं तत्त्वार्थानामव्यपदेशभांजि भवंति तस्य विकल्पाः, प्राग्व्याख्याताः । ते सर्वे समासेन द्विधा व्यवतिष्ठते-हिताहितपरीक्षाविरहिताः परीक्षकाश्चति । तत्रैकोंद्रियादयः सर्वे संज्ञि- पर्याप्तकवर्जिताः हिताहितपरीक्षाविरहिताः, पर्याप्तका उभयपि भवति । तदुदयाभावेऽनंतानुबंधिकषायोदयविधेयीकृतः सासादनसम्यग्दृष्टिः ॥ १३ ॥ तस्य मि- ध्यादर्शनस्योदये निवृते अनंतानुबधिकषायोदयकलुषीकृतांतरात्मा जीवः सासादनसम्यग्दृष्टिरित्याख्यायते। - ·। नवमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। मिथ्यादर्शनोदयनिवृत्तिः कथमिति चेदुच्यते-अनादिमिथ्यावष्टिव्यः षड्विंशतिमोहप्रकृतिसत्कर्मकः सादिमिथ्यादृष्टिर्वा षड्विंशतिमोहप्रकृतिसत्कर्मकः सप्तविंशतिमोहप्रकृतिसत्कर्मको वा अष्टाविंशतिमोहप्रकृति- सत्कमको वा प्रथमसम्यक्त्वं गृहीतुमारभमाणः शुभपरिणामाभिमुखः अंतर्मुहूर्तमनंतगुणवृद्धया वर्धमानवि- शुद्धिः, चतुषु मनोयोगेषु अन्यतमेन मनोयोगेन, चतुषु वाग्योगेषु अन्यतमेन वाग्योगेन, औदारिकवैक्रियि- ककाययोगयोरन्यतरेण काययोगेन का समाविष्टः हीयमाननूतनकषायः साकारोपयोगः त्रिषुः वेदेष्वन्यतमेन वेदेन संक्लेशविरहितः वर्धमानशुभपरिणामप्रतापेन सर्वकर्मप्रकृतीनां स्थिति ह्रासयन, अशुभप्रकृतीनामनुभा- गबधमपसारयन् शुभप्रकृतीनां रसमुद्वर्तयन् त्रीणि करणानि कर्तुं उपक्रमते । अथाप्रवृत्तकरणं अपूर्वकरणं आनवृत्तिकरणं चति । तानि त्रीण्यपि करणानि प्रत्यकमंतर्मुहूर्तकालानि । तत्र अंतःकोटीकोटीस्थितिकानि कमाण कृत्वा अथाप्रवृत्तकरणस्य आदिसमयं कालादिलब्ध्युपेतः प्रविशति, इदं तु करणं प्राक् न कदा- चिदाप प्रवृत्त अत एवास्यान्वर्थसंज्ञा । अथेदं करणं न तथा प्राक् प्रवृत्तमित्यथाप्रवृत्तमिति । तत्राये समये जघन्या विशुद्धिरल्पा, द्वितीये समये जघन्याऽनतगुणा, तृतीये समये जघन्या अनंतानंतगुणा एव- मादि अंतमुहूर्तपरिसमाप्तैः, ततः प्रथमसमय उत्कृष्टा अनंतगुणा द्वितीये उत्कृष्टा अनंतगुणा एवमादि । अथा- प्रवृत्तकरणचरमसमयांत भव्या एवमेते नानाजीवानामसंख्येयलोकप्रमाणाः परिणामविकल्पाः समा विषमा. श्च भवति । एषां समुदायरूपमथाप्रवृत्तकरणं । अपूर्वकरणस्य प्रथमसमये जघन्या विशुद्धिरल्पा तस्यैवोत्कृष्टा अनंतगुणा । द्वितीये समये जघन्या अनंतगुणा, एवमादि, अंतर्मुहूर्तपरिसमाप्तेतस्त एते प्रथमसमये उत्कृ- ष्टानंतगुणा द्वितीये उत्कृष्टानंतगुणों एवमांतमूहर्तपरिसमाप्तेः त एते नानाजीवानामसंख्येयलोकप्रमाणाः परि- णामविकल्पा नियमेन विषमा एव परस्परतः तेषां समुदायरूपमपूर्वकरणमत एवास्यात्यंतापूर्वस्वादन्वर्थसंज्ञा । अनिवृत्तिकरणकाले नानाजीवानां प्रथमसमये परिणामा एकरूपा एव द्वितीयसमये ततोनंतगुणा एकरूपा एवमांऽतर्मुहूर्तपरिसमाप्तेः, तेषां समुदायरूपमनिवृत्तिकरणमत एवास्यान्वर्थनाम परस्परतो निवृत्त्यभावाद- निवृत्तिकरणमिति । अत्राथाप्रवृत्तकरणेपि स्थितिखंडनमनुभागखंडनं गुणश्रेणी गुणसंक्रमो वा नास्ति केवलमनंतगुणवृद्ध्या विशुद्धयत्र प्रशस्तप्रकृतीरनंतगुणानुभागहीना बध्नाति प्रशस्तप्रकृतीश्चानंतगुणरस- वृद्धया । स्थितिमपि पल्योपमसंख्येयभागहीनां । अपूर्वकरणानिवृत्तिकरणयोः स्थितिखंडादीनि संभवंति स्थितिबंधश्च क्रमेण हीयते । अशुभप्रकृतीनामनुभवबंधोऽनंतगुणहान्या शुभ्रप्रकृतीनां चानंतगुणवृद्धया- वर्तते । तत्रानिवृत्तिकरणकारणसंख्येयेषु भागेषु गतेष्वंतरकरणमारभते येन मिथ्यादर्शनकर्मणः उदयघातः क्रियते ततश्चरमसमये मिथ्यादर्शनं त्रेधा विभक्तं करोति । सम्यक्त्रं मिथ्यात्वं सम्यमिथ्यात्वं चेति । एता- सां तिसृणां प्रकृतीनां अनंतानुबंधिक्रोधमानमायालोभानां चोदयाभावेऽतर्मुहूर्तकालं प्रथमसम्यक्त्वं भवति। तदंते जघन्येन एकसमये उत्कर्षेणावलिकाषदेवशिष्टे यदानंतानुबंधिक्रोधमानमायालोभानामन्यतमस्योदयो भवति तदा सासादनसम्यग्दृष्टिरित्युध्यते अत एवास्यान्वर्थसंज्ञा । आसादनं विराधनं सहासादनेन वर्तत इति सासादना सासादना सम्यग्दृष्टिर्यस्य सोयं सासादनसम्यग्दृष्टिरिति, तस्य मिथ्यादर्शनोदयाभावेपि अनंतानु- बंध्युदयात् त्रीणि ज्ञानानि अज्ञानान्येव भवंति अत एवास्यान्वर्थसंज्ञा । अनंत मिथ्यादर्शनं तदनुबंधनादनं- तानुबंधीति । स हि मिथ्यादर्शनोदयफलमापादयन् मिथ्यादर्शनमेव प्रवेशयति । सम्यमिथ्यात्वोदयात् सम्यमिथ्यादृष्टिः ॥ १४ ॥ सम्यड्मिथ्यात्वसज्ञिकायाः प्रकृतेरु- दयात् आत्मा क्षीणाक्षीणमदशक्तिकोद्रवोपयोगापादितेषत्कलुषपरिणामवत् तत्त्वार्थश्रद्धानाश्रद्धानरूपः सम्यङ्- मिथ्यादृष्टिरित्युच्यते । अत एवास्य त्रीणि ज्ञानानि अज्ञानमिश्राणि इत्युच्यते । सम्यक्त्वोपेतश्चारित्रमोहोदयादिपादिताऽविरतिरसंयतसम्यग्दृष्टिः ॥१५॥ औपशमिकेन क्षायोपशामकेन क्षायिकेण वा सम्यक्त्वेन समन्वितः चारित्रमोहोदयात् अत्यंतमविरतिपरिणामप्रवणोऽसंयत- ३ एतदवसानो द्विरावृत्तः पाठः ग. पुस्तके १ अध: प्रवृत्तिकरणमित्यर्थः प्रसिद्धः । २इतः समारभ्य। समुपलब्धः सच न सम्यगितिनिर्धाय न प्राकाशि।

·सनातननग्रंथमाला- मोक्षशास्त्रे- सम्यग्दृष्टिरिति व्यपदिश्यते । तस्य त्रीण्यपि ज्ञानानि सम्यज्ञानव्यपदेशमहति । तत्त्वार्थश्रद्धानसमावेशात् इत ऊर्च गुणस्थानेषु नियमेन सम्यक्त्वं । द्विविषयविरत्यविरतिपरिणतः संयतासंयतः ॥ १६॥ एतदादीनि गुणस्थानानि चारित्र- मोहस्य क्षयोपशमादुपशमात् क्षयाच्च भवंति । तत्रानंतानुबंधिकषायाः क्षीणाः स्युरक्षीणा वा तथा अप्र- स्याख्यानावरणकषाया वा प्रत्याख्यानावरणकषाया सर्वघातिन एव तेषामुदये सति संज्वलनकषायाः नव नोकषायाश्च देशघातिन एव तेषामुदये सति संयमासंयमलन्धिर्भवति । तद्योग्यया प्राणींद्रियविषयया विरताविरतवृत्त्या परिणतः संयतासंयत इत्याख्यायते । परिमाप्तसंयमः प्रमादवान् प्रमत्तसंयतः ॥ १७ ॥ अनंतानुबंधिकषायेषु क्षीणेष्वक्षीणेषु वा प्राप्तोदयक्षयेषु अष्टानां कषायाणां उदयक्षयात् तेषामेव सदुपशमात् संज्वलननोकषायाणां उदये संयम- लब्धिर्भवति । तन्मूलसाधनोपपादितोपजनं वाह्यसाधनसन्निधानाविर्भावमापद्यमानं प्राणेंद्रियविषयभेदात् द्वितयीं वृत्तिमास्कंदंतं संयमोपयोगमात्मसात् कुर्वन् पंचदशाविधप्रमादवशात् किंचित्प्रस्खलितचारित्रपरि- णामः प्रमत्तसंयत इत्याख्यायते । प्रमादविरहितोऽप्रमत्तसंयतः॥१८॥ पूर्ववत्संयममास्कंदन पूर्वोक्तप्रमादविरहात् अविचलित- संयमवृत्तिः, अप्रमत्तसंयतः समाख्यायते । इत ऊवं गुणस्थानानां चतुणां द्विश्रेण्णौ भवतः । उपसम- श्रेणी क्षपकश्रेणी चेति । यत्र मोहनीयं कर्मोपशमयन्नात्मा आरोहति सोपशमकश्रेणी। यत्र तत्क्षयमुपग- मयन्नुद्गच्छति सा क्षपकश्रेणी। अपूर्वकरणपरिणाम उपशमकः क्षपकश्चोपचारात् ॥ १९॥ अपूर्वकरणपरिणामस्तद्विशुद्धि- वशेन श्रेणीमारोहयन्नपूर्वकरण इति व्यपदेशमश्नुते तत्र कर्मप्रकृतीनां नोपशमो नापि क्षयः किंतु पूर्वोत्तरत्र च उपशमं क्षयं वाऽपेक्ष्य उपशमकः क्षपक इति च घृतघटवदुपचर्यते । अनिवृत्तिपरिणामवशात् स्थूल भावेनोपशमकः क्षपकश्चानिवृतिवादरसांपगयौ ॥२०॥ पूर्वोक्तानिवृत्तिपरिणामस्तद्वशाव् कर्मप्रकृतीनां स्थूलभावेनोपशमकः क्षपकश्चानिवृत्तिवादरसांपरायाविति भाष्यते । तत्र उपशमनीयाः क्षपणीयाश्च प्रकृतय उत्तरत्र वक्ष्यते । सूक्ष्मभावनोपशमात् क्षपणाच्च मूक्ष्म पापरायां ।। २१ ॥ सपरायः कषायः स यत्र सूक्ष्मा- भावेनोपशांति क्षयं च आपद्यते तो सूक्ष्मसांपरायौ वैदितव्यौ । सर्वस्योपशमात क्षपणाच्च उपशांतकषायः क्षीणककषायश्च ॥ २२ ॥ सर्वस्य मोहस्योप- शमात् क्षपणाच्च उपशांतकवायः क्षीणकषाय इति च व्यपदेशमर्हतः । घातिकर्मक्षयादाविर्भूतज्ञानाद्यतिशयः केवली ॥ ३॥ ॥ घातिकर्मणां अत्यंतक्षयात् आकि- भूतस्वभावाचिं य केवलज्ञान द्यातिशयविभूतिर्भगवान् केवलीत्यभिलष्यते । स द्विविधो योगभावाभावभेदात् ॥ २४ ॥ स केवली द्विधा भिद्यते कुतः योगभावाभावभेदात् योगवान् सयोगीति गीयते तदभावादयोगीति च । तत्र मिथ्यात्वप्रत्ययस्य कर्मणः तदभावे संघरः शेषे ॥ २५ ॥ तत्र मिथ्यात्वप्राधान्येन यत्कर्मास्रवति तन्निरोधात शेषे सासादनसम्यग्दृष्ट्यादौ तत्संवरो भवति । किं पुनस्तन्मिथ्यात्वं नपुं- सकवेदनरकायुर्नरकगयेकाद्वित्रिचतुरािंद्रियजातिहुंडकसंस्थानाऽसंप्राप्तासृपाटिकासंहनननरकगतिप्रायोग्यानुपू- याऽऽतपस्थावरसूक्ष्माऽपर्याप्तकसाधारणशरीरसंज्ञकषोडशप्रकृतिलक्षणं । असंयमन्त्रिविधोऽनंतानुबंध्यप्रत्याख्यानमत्याख्यानोदयविकल्यात् ॥ २६ ॥ असंयम- त्रिविधो वेदितव्यः कुतः ? अनंतानुबंध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानविकल्पात् । ।

·KUWARIYARRARIANTAR । नवमोऽध्यायः। तत्त्वाराजवार्तिक । ३१९ तत्प्रत्ययस्य तदभावे संवरः ॥ २७ ॥ तत्प्रत्ययस्य कर्मणः तदभावे संवरोऽवसेयः। तद्यथा निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्ध्यनंतानुबंधिक्रोधमानमायालोभस्त्रीवेदतिर्यगायुस्तिर्यग्गतिचतुः संस्थानचतु: संहननतिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्योद्योताऽप्रशस्तविहायोगतिदुर्भगदुःस्वरानादेयनीचैर्गोत्रसंज्ञकानां पंचविंशति- प्रकृतीनां अनंतानुबंधिकषायोदयकृतासंयमप्रधानासवाणां एकेंद्रियादयः सासादनसम्यग्दृष्ट्यंताः बंधकाः तदभावे तासामुत्तरत्र संचरः । अप्रत्याख्यानाचरणक्रोधमानमायालोभमनुष्यायुर्मनुष्यगत्यौदारिकशरीरतदं- गोपांगवज्रर्षभनाराचसंहननमनुष्यगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनामकानां दशानां प्रकृतीनां अप्रत्याख्यानकषायोद- यकृतासंयमहेतूनां एकद्रियादयः असंयतसम्यग्दृष्ट्यंता बंधकाः तदभावादूर्व तासां संवरः । सम्यमि- थ्यात्वगुणेनायुर्न बध्यते प्रत्याख्यानावरणक्रोधमानमायालोभानां चतसृणां प्रकृतीनां प्रत्याख्यानकषायोद- यकारणासंयमास्त्रवाणां एकेंद्रियप्रभृतयः संयतासयतावसानाः बंधकाः। तदभावात उपरिष्टात् तासां संवरः। प्रमादोपनीतस्य तदभावे निरोधः ॥ २८ ॥ प्रमादोपनीतस्य कर्मणः प्रमत्तसंयतादूर्वं तद- भावान्निरोधः प्रत्येतव्यः। किं पुनस्तत् ! असद्वेद्यारतिशोकस्थिराशुभायशस्कीर्तिविकल्पं । देवायुबंधारंभकस्य प्रमाद एव हेतुः, अप्रमादोपि तत्प्रत्यासन्नः । ततः ऊर्ध्वं तस्य संवरः । कषायात्रवस्य तनिरोधे निरासः ॥ २९ ॥ कषाय एवात्रवो यस्य कर्मणः न प्रमादादिस्तस्य तनिरोधे तन्निरासोवसेयः स एव कषायकः प्रमादादिविरहितः तीव्रमध्यमजघन्यभावेन त्रिषु गुणस्थानेषु व्यवस्थितः । तत्रापूर्वकरणस्यादौ संख्येयभागे द्वे कर्मप्रकृती निद्राप्रचले बध्येते । तत ऊर्ध्वं संख्येयभागे त्रिंशत्प्रकृतयो-देवगतिपंचेंद्रियजातिवैक्रियिकाहारकतैजसकर्मिणशरीरसमचतुरस्रसंस्थानवैक्रियिकाहारकश रीरांगोपांगवर्णगंधरसस्पर्शदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यागुरुलघूपघातपरघातोच्छ्वासप्रशस्तविहायोगतित्रसवादरपर्या- प्तकप्रत्येकशरीरस्थिरशुभसुभगसुखरादेयनिर्माणतीर्थकरनामाख्याः बध्यते। तस्यैव चरमसमये बंधकराः चतस्रः प्रकृतयः हास्यरतिभयजुगुप्सासंज्ञा बंधमुपयांति । ता एताः तीवकषायास्रवाः तदभावानिर्दिष्टा- द्भागादूच संबियंते । अनिवृत्तिवादरसांपरायस्यादिसमयादारभ्य संख्येयेषु भागेषु पुंवेदक्रोधसंज्वलनौ बंध- मुपगच्छतः । तस्यैव चरमसमये लोभसंज्वलनो बंधमेति ता एताः प्रकृतयः मध्यमकषायास्रवाः, तदभावे निर्दिष्टस्य भागस्योपरिष्टात् संवरमाप्नुवंति । पंचानां ज्ञानावरणानां चतुर्दर्शनावरणानां यशस्कीर्तेरुच्चैों- त्रस्य पंचानामंतरायाणां च मंदकषायास्रवाणां सूक्ष्मसांपरायो बंधकः तदभावादुत्तरत्र तेषां संवरः । केवलयोगनिमित्तं सदेयं तदभावात्तस्य निरोधः ॥ ३० ॥ केवलेनैव योगेन सद्वेद्यस्योप- शांतकषायक्षीणकषायसयोगिनां बंधो भवति तदभावादयोगकेवलिनस्तस्य संवरो भवति । अत्राह आस्रवनिरोधः संवर इति व्याख्यातं तत्रेदमानतिमात्मलाभहेतुसानिधाने सत्यास्रवतां कर्मणां केन निराधो भवतीति तत्र वक्तव्यमनेनास्त्रवनिरोधः । इत्यत्रांच्यत- सगुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः ॥ २ ॥ संसारकारणगोपनाद्गुप्तिः ॥ १ ॥ यतः संसारकारणात् आत्मनो गोपनं भवति सा गुप्तिः । भावे क्तिः । अपादानसाधनो वा यतो गोपनं सा गुप्तिरिति, कर्तृसाधनो वा किच गोपयतीसि गुप्तिरिति । सम्यगयनं समितिः ॥ २ ॥ परप्राणिपीडापरिहारेच्छया सम्यगयनं समितिः । संपूर्वादिणो भावे- क्तिः । कर्तरि वा क्तिच् । इष्टे स्थाने धत्त इति धर्मः ॥ ३ ॥ आत्मानमिष्टे नरेंद्रसुरेंद्रमुनींदादिस्थाने धत्त इति धर्मः । उणादिषु निष्पादितः। स्वभावानुचिंतनमनुमेक्षाः ॥ ४॥ शरीरादीनां स्वभावानुचितनमनुप्रेक्षा वेदितव्याः । अनुपूर्वा- दिक्षेः भावादिसाधनः, अकारः। RE ·THAN - सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- परिषह्यत इति परीषहः ॥ ५॥ परिपूर्वात्सहेः कर्मण्यकारः परिषह्यत इति परीषहः । कथम- कारः ! पचादिलक्षणोच् । ननु स कतरि विहितः यस्तर्हि स करणाधिकरणयोर्विहितो घञ् ! तर्हि कर्म- ण्येव । परीषाह इति प्राप्नोति अनुबंधकृतमनित्यं यथा ज्योतिषमिति । अथवा बहुलवचनात् कर्मण्यकारः 'अन्यस्यापीति' दीर्घः परीषहस्य जयः परीषहजयः । चारित्रशब्दो व्याख्यातः ॥ ६॥ सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग इत्यत्र चारित्रशब्दो व्याख्यातः । चर्यते तच्चारित्रमिति । संवृण्वतो गुप्त्यादयः करणं ॥ ७ ॥ संवरणक्रियायाः साधकतमत्वविवक्षायां गुप्त्यादीनां कर- णभावः प्रत्येतव्यः । गुप्तिश्च समितिश्च धर्मश्चानुप्रेक्षा च परीषहजयश्च चारित्रं च गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षा- परीषहजयचारित्राणि तैर्गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैरिति । संवर एव गुप्त्यादय इति चेन्नास्रवनिमित्तकर्मसंवरणात् ॥ ८॥ स्यान्मतं संत्रियतेनेनेति संवरः गुप्त्यादिभिश्च कर्म संवियते गुप्त्यादय एव संवर इति भेदनिर्देशो नोपपद्यते इति ! तन्न। किं कारणं ! आस्रवनिमित्तकर्मसंवरणात् । संवरणमिह संवर इति संवर इति भावसाधनः। तस्य गुप्त्यादयः करणत्वेन निर्दिश्यते । संब्रियते संवर इति कर्मसाधनो वा । गुप्त्यादिभिर्हि कर्म संबियत इति । स इति वचनं गुप्त्यादिभिः साक्षात् संबंधनार्थ ॥ ९॥ संवरोधिकृतोपि पुन इति परामृ- श्यते । किमर्थ ! गुप्त्यादिभिः साक्षात् संबंधनार्थे । तेन किं लब्धं ! नियमः कृतो भवति स एव संवरो गुप्त्यादिभिरेव नान्येनोपायनेति तेनं तीर्थाभिषेकदीक्षाशीर्षोपहारदेवताराधनादयो निवर्तिता भवंति रागद्वे- षमोहोपात्तस्य कर्मणः अन्यथा निवृत्त्यसंभवात् । यदि हि स्यात् मत्स्यादीनामपि सुलभो मोक्षः स्यात् रक्तद्विष्टमूढानां च । एषां तत्त्रभेदकथनं उत्तरत्र करिष्यते । आह किमतैरेव गुप्त्यादिभिः अयं संवरो निष्पाद्यते ! न । किं तर्हि ! अन्येन च। यद्येवमुच्यतां केन ! तपसा निर्जरा च ॥३॥ धर्मेतर्भावात् पृथग्रहणमनर्थकमिति चेन्न निर्जराकारणत्वख्यापनार्थत्वात् ॥ १॥ स्यान्मतं धर्मविकल्पेषु उत्तमक्षमादिषु तपो वक्ष्यते । ततः संवरहेतुत्वसिद्धेः पृथगस्य ग्रहणमनर्थकमिति ? तन्न किं कारणं ? निर्जराकारणत्वख्यापनार्थत्वात् । तपोनिर्जराकारणमपि भवतीति प्राधान्यातिपत्त्यर्थं च ॥ ३॥ सर्वेषु संवरहेतुषु प्रधानं तप इत्यस्य प्रतिपत्त्यर्थं च पृथग्ग्रहणं क्रियते । संवरनिमित्तसमुच्चयार्थश्वशब्द ॥ ३ ॥ संवरहेतुरपि तपो भवतीति एतस्य समुच्चयार्थश्चशब्दः क्रियते तपसा हि अभिनवकर्मसंबंधाभावः पूर्वोपचितकर्मक्षयश्चाऽविपाकनिर्जराप्रतिज्ञानात् तस्मात्तपोजाती- वात् ध्यानानां निर्जराकारणप्रसिद्धिः । तपसोभ्युदय हेतुत्वान्निर्जराभाव इति चेन्नैकस्याने ककार्यारंभदर्शनात् ॥४॥ स्यादेतत् तपोभ्युदयकारणमिष्टं देवेंद्रादिस्थानप्राप्तिहेतुत्वाभ्युपगमात्ततोस्य निर्जरांगत्वमनुपपन्नं ! तन्न किं कारणं ? एकस्यानेककार्यारंभदर्शनात् । यथाग्निरेको विक्केदनभस्मसाद्भावनादिप्रयोजन उपलभ्यते । तथा तपोभ्यु- दयकर्मक्षयहेतुरित्यत्र को विरोधः ! गुणप्रधानफलोपपत्तेर्वा कृषीरसवत् ॥ ५ ॥ अथवा यथा कृषीवलस्य कृषिक्रियायां पलालस्य फलंगुणप्रधानफलाभिसंबंधः तथा मुनेरपि तपस्क्रियायां प्रधानोपसर्जनाभ्युदयनिःश्रेयसफलाभिसंबंधिवशा- ·नवमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । द्वदितव्यः । आह गुप्त्यादय उद्दिष्टाः संवरहेतवः ते किंविषयाः कियत्प्रकाराः प्रत्येकं च किंसामर्थ्याः । इत्यत्राच्यते- सति वहुवक्तव्ये आदावुद्देशभाजो गुप्तेरवे तावन्निर्धारणं क्रियते । सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः ॥४॥ योगशब्दो व्याख्यातार्थः ॥१॥ अयं योगशब्दो व्याख्यातार्थो दृष्टव्यः । क ? कायवाङ्मन- स्कर्म योग इत्यत्र। प्राकाम्याऽभावो निग्रहः ॥२॥ प्राकाम्यं यथेष्टं चारित्रं तस्याभावो निग्रह इत्याख्यायते, योगस्य निग्रहो योगनिग्रहः । सम्यगिति विशेषणं सत्कारलोकपंक्तयाद्याकांक्षानिवृत्त्यर्थं ॥ ३ ॥ पूजापुरस्सरा क्रिया सत्कारः संयतो महानिति, लोके प्रकाशः लोकपंक्तिः एवमायैहलौकिकमनुद्दिश्य पारलौकिकं च विषयसुखं अनपेक्ष्य क्रियमाणो निग्रहो गुप्तिरिह परिगृहीतेति प्रतिपत्त्यर्थं सम्यगिति विशेषणमुपादीयते । तस्मात्कायादिनिरोधात्तन्निमित्त कर्मानास्रवणे संवरप्रसिद्धिः॥४॥ तस्मात् सम्यविशेषण विशिष्टात् संक्लेशाप्रादुर्भावपरात् कायादियोगनिरोधे सति तन्निमित्तं कर्म नास्रवतीति कृत्वा संवरप्रसिद्धिव गंतव्या । तद्यथा तिस्रो गुप्तयः-कायगुप्तिः वाग्गुप्तिः मनोगुप्तिरिति । तत्र यत्कायकमनिभृतस्याप्रत्यवेक्षिताप्रमा- र्जितधरणिप्रदेशचंक्रमणद्रव्यांतराधाननिक्षेपशयनासनादिनिमित्तं कर्म संमूर्छति न तनिगृहीतकायप्रचारस्या- प्रमत्तस्यास्रोतुमर्हति । यच्च वाचिकमसंवृतस्यासत्प्रलापिनोऽप्रियवचनादिहेतुकं कर्म निपतति न तद्विनि- वृत्तवाक्प्रयोगस्यास्रवति । यदपि मानसैः प्रदोषैः रागद्वेषाभिभूतस्यातीतानागतविषयाभिलाषिण आस्रवति न तदात्मीकृतमनसः कदाचिदप्युपनिपतति । आह यदि मूर्तिपरित्यागं कास्न्येन कर्तुमशक्नुवतः संक्लेश- निवृत्तये योगनिरोधः प्रतिज्ञायते स यावन्न भवति तावदनेनावश्यं प्राणयात्रानिमित्तं तत्प्रत्यनीकभावात् परिस्पंदः कर्तव्यः, वाक्प्रयोगो वा प्रश्नापेक्षः शरीरमलनिर्हरणार्थश्च तस्मिन् सति कथमस्य संवरःस्या- दित्यत्रोच्यते- ईयाभाषेषणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः ॥ ५ ॥ सम्यग्ग्रहणेनाधिकृतेन प्रत्येकमभिसंबंधः ।।१।। सम्यगित्यनुवर्तते तेन प्रत्येकमिहाभिसंबं. धः क्रियते । सम्यगीर्या सम्यग्भाषा सम्यगेषणा सम्यगादाननिक्षेपौ सम्यगुत्सर्ग इति । समितिरित्यन्वर्थसंज्ञा वा तांत्रिकी पंचानां ॥ २ ॥ समितिरितीयं अन्वर्थसंज्ञा सम्यगितिः समितिरिति । क प्रसिद्धा ! तांत्रिकी । केषां ? पंचानामीर्यादीनां । तत्र व्रज्यायां जीवबधपरिहार ईर्यासमितिः ॥ ३ ॥ विदितजविस्थानादिविधेर्मुनेः, धर्मार्थ प्रयतमानस्य सवितर्युदिते चक्षुषो विषयग्रहणसामर्थ्य उपजाते मनुष्यादिचरणपातोपहतावश्यायप्रायमार्गे अनन्यमनसः शनैर्वा न्यस्तपादस्य संकुचितावयवस्य युगमात्रपूर्वनिरीक्षणावहितदृष्टेः पृथिव्यारंभाभावात ईर्यासमितिरित्याख्यायते । अत्राह विदितजीवस्थानादिविधेरित्युक्तं तत्र न ज्ञायते कति जीवस्थानादीनि इत्यत्रोच्यते मुक्ष्मवादरैकद्वित्रिचतुरिंद्रिय संयनशिप.द्रियपर्याप्तकापर्याप्तकभेदाच्चतुर्दश जीवस्था- नानि ॥ ४॥ एकेंद्रियादयः प्राक् व्याख्यातलक्षणाः । तत्रैकेंद्रिया द्विविधाः सूक्ष्मा वादराः । तत्र सूक्ष्मा द्विविधाः पर्याप्तका अपर्याप्तकाः । वादरा द्विविधाः पर्याप्तका अपर्याप्तका इति । द्वींद्रिया द्विविधाः पर्याप्तका अपर्याप्तकाः त्रींद्रिया द्विविधाः पर्याप्तका अपर्याप्तकाः । चतुरिंद्रिया द्विविधाः पर्याप्तका अपर्याप्तकाः । ?

·। - ३२२ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रै- पंचेंद्रिया द्विविधाः संज्ञिनोऽसजिनः । संज्ञिनो द्विविधाः पर्याप्तका अपर्याप्तकाः। असंज्ञिनो द्विविधाः पर्याप्तका अपर्याप्तकाश्च एवं जीवस्थानानि वेदितव्यानि । तानि नामोदयापादितविशेषाणि एकेंद्रियजातिसूक्ष्मवादर- पर्याप्तकाऽपर्याप्तकनामोदयजनितानि चत्वारि जीवस्थानानि एकेंद्रियेषु। द्वींद्रियादिषु वादरनामोदय एव । विकलोंद्रियेषु द्वित्रिचतुरिंद्रियजातिपर्याप्तकापर्याप्तकनामोदयनिर्वर्तितानि षड्जीवस्थानानि । पंचेंद्रियेषु संझ्यसीज्ञपर्याप्तकापर्याप्तकनामोदयलब्धभेदानि चत्वारि जीवस्थानानि । हितमितासंदिग्धाभिधानं भाषासमितिः ॥ ५॥ मोक्षपदप्रापणप्रधानं फलं हितं, तद्विविधं स्वहितं परहितं चेति । मितमनर्थकवहुप्रलपनरहितं स्फुटार्थ व्यक्ताक्षरं वाऽसंदिग्धं, एवंविधमभिधानं भाषा- समितिः । तत्प्रपंचः-मिथ्याभिधानासूयाप्रियसभेदाल्पसारशंकितसंभ्रातकषायपरिहासाऽयुक्ताऽसभ्यनिष्ठु- राधर्मविध्यदेशकालालक्षणातिसंस्तवादिवाग्दोषविरताभिधानं । अन्नादावुद्गमादिदोषवर्जनमेषणासमितिः ॥ ६ ॥ अनगारस्य गुणरत्नसंचयसंवाहिशरीरश- कटिं समाधिपत्तनं निनीषतोऽक्षम्रक्षणमिव शरीरधारणमौषधमिव जाठराग्निदाहोपशमनिमित्तमन्नाद्यनास्वाद यतो देशकालसामर्थ्यादिविशिष्टमगार्हतमभ्यवहरतः उद्गमोत्पादनैषणासंयोजनप्रमाणकारणांगारधूमप्रत्यय- नवकोटिपरिवर्जनमेषणासमितिरिति समाख्यायते । धर्मोपकरणानां ग्रहणविसर्जनं पति यतनमादाननिक्षेपणा समितिः ॥७॥ धर्माविरोधिनां परानुपरोधिनां द्रव्याणां ज्ञानादिसाधनानां ग्रहणे विसर्जने च निरीक्ष्य प्रपूज्य प्रवर्तनमादाननिक्षेपणा समितिः। जीवाविरोधेनांगमलनिहरणमुत्सर्गसमितिः॥ ८ ॥ स्थावराणां जंगमानां च जीवादीनां अविरोधेनांगमलनिहरणं शरीरस्य च स्थापनं उत्सर्गसमितिः, अवगंतव्या । वाकायगुप्तिरियमपीति चेन्न तत्र कालविशेषे सर्वनिग्रहोपपत्तेः ॥ ९॥ स्यान्मतं इर्या- समित्यादिलक्षणा वृत्तिः वाक्कायगुप्तिः, रक्षणं प्राणिपीडापरिहार इत्यनांतरमिति ? तन्न किं कारणं ! तत्र कालविशेषे सर्वनिग्रहोपपत्तेः । परिमितकालविषयो हि सर्वयोगनिग्रहो गप्तिः । तत्रासमर्थस्य कुशलेषु वृत्तिः समितिरतो गमनभाषणाभ्यवहरणग्रहणनिक्षेपोत्सर्गलक्षणसमितिविधावप्रमत्तानां तत्प्रणालिकाप्रसृ- तकर्माभावान्निभूतानां प्रासीदत्संवरः । पात्राभावात् पाणिपुगहाराणां संवराभाव इति चेन्न परिग्रहदोषात् ॥ १० ॥ स्यादे- तत् असति पात्रे पाणिपुटेन भुंजानस्य भिक्षोः पतिताहारानिमित्तप्राणातिपातदर्शनादेषणासमियभावात् संवराभाव इति ? तन्न । किं कारणं! परिग्रहदोषात् नैस्संगीचर्यामातिष्ठमानस्य पात्रग्रहण सति तत्संरक्षणा धिकृतो दोषः प्रसज्यते । तस्मात स्वायत्तेन पाणिपुटेन निरावाधदेशे स्थित्वा परीक्ष्य भुंजानस्य निभृतस्य तद्गतदोषाभावः । किंच- दैन्यप्रसंगात् ॥ ११॥ कपालमन्यद्वा भाजनमादाय पर्यटतो भिक्षोर्दैन्यमासज्यते । गृहिजना- नीतमपि भाजनं सर्वत्र सुलभं तत्प्रक्षालनादिविधौ च दुःपरिहारः पापलेपः, स्वभाजनेन देशांतर नीत्वा भो- जने च आशानुबंधनं स्यात् । वपूर्वविशिष्टभाजनादिकगुणासंभवाच्च येन केनचित मुंजानस्य दैन्यं स्यात् ततः स्वकरपुटभाजनान्नान्यद्विशिष्टमस्ति भिक्षोः । अन्नवत्तत्मसंग इति चेन्न तेन विनाऽभावात् ॥ १२ ॥ स्यादेतद्यथा प्राप्तव्यमन्नं संस्कृतं परमं परित्यज्य परगृहे यत्किंचित् असंस्कृतमन्नं अरसमनुभूयते भिक्षुणा तथा कपालाद्यादानमपि स्यादिति ? तन्न । किं कारणं तेन विनाऽभावात् चिरकालं तपः संचिकीर्षतः संयतस्य शरीरयात्रा आहारमंतरेण न सं- भवतीति यत्किंचित्प्रासुकं कादाचित्कमभ्युपगम्यते न तथा भाजनमिति असमंजसो दृष्टांतः । आह उक्तं गुप्तिसमित्योः संवरहेतुत्वमिदानी वदनंतरमुद्दिष्टस्य धर्मस्य संवरहेतुत्व संवर्णयितव्यमि- त्यत्रेदमुच्यते- - ·नवमोऽध्यायः तत्वार्थराजवार्तिक । उत्तमक्षमामार्दवार्जवशौचसत्यसंयमतपस्त्यागा- किंचन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः ॥ ६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते प्रवर्तमानस्य प्रमादपरिहारार्थ धर्मवचनं ॥ १ ॥ आद्यं गुप्त्यादिप्रवृत्तिनिग्रहार्थं । तत्रासमर्थानां प्रवृत्त्युपायप्रदर्शनार्थ द्वितीयमेषणादि । इदं पुनर्दशविधधर्माख्यानं, प्रवर्तमानस्य प्रमाद- परिहारार्थ वेदितव्यं । क्रोधोत्पत्तिनिमित्ताविषह्याक्रोषादिसंभवे कालुष्योपरमः क्षमा ॥ २ ॥ शरीरस्थितिहेतु- मार्गणार्थ परकुलान्युपगच्छतो भिक्षोर्दुष्टजनाक्रोशोपसहनावज्ञानताडनशरीरव्यापादनादीनां क्रोधोत्प- तिनिमित्तानां सन्निधाने कालुष्याभावः क्षमेत्युच्यते । जात्यादिमदावेशादभिमानाभावो मार्दवं ॥३॥ उत्तमजातिकुलरूपविज्ञानैश्वर्यश्रुतलाभवीर्य- स्यापि सतस्तत्कृतमदावेशाभावात् परप्रयुक्तपरिभवनिमित्ताभिमानाभावो मार्दवं माननिहरणमवगंतव्यं । योगस्यावक्रतार्जर्व ॥ ४ ॥ योगस्य कायवाङ्मनोलक्षणस्यावक्रता आर्जवमित्युच्यते । प्रकर्षाप्ता, लोभनिवृत्तिः शौचं ॥५॥ लोभस्य निवृत्तिः प्रकर्षप्राप्ता, शुचेर्भावः कर्म च शौचमिति निश्चीयते । गुप्तावंतर्भाव इति चेन्न तत्र मानसपरिस्पंदप्रतिषेधात् ॥ ६ ॥ स्यादेतत् मनोगुप्तौ शौच- मंतर्भवतीति पृथग्ग्रहणमनर्थकमिति ? तन्न । किं कारणं ! तत्र मानसपरिस्पंदप्रतिषेधात् । मनोगुप्तौ हि मानसः परिस्पंदः सकलः प्रतिषिध्यते तत्रासमर्थेषु परकीयेषु वस्तुषु अनिष्टप्रणिधानोपरमार्थमिदमुच्यते । आकिंचन्येऽवरोध इति चेन्न तस्य नैमर्म्यप्रधानत्वात् ॥७॥ स्यादेतत् आकिंचन्यं वक्ष्यते तत्रास्यावरोधात् शौचग्रहणं पुनरुक्तमिति ? तन्न । किं कारणं ? तस्य नैर्मम्यप्रधानत्वात् । स्वशरीरादिषु सं- स्काराद्यपोहार्थमाकिंचन्यमिष्यते । तच्चतुर्विधं जीवितारोग्येंद्रियोपभोगभेदात् ॥ ८॥ लोभश्चतुःप्रकारः --जीवनलोभ आरो- ग्यलोभ इंद्रियलोभ उपभोगलोभश्चेति स प्रत्येकं द्विधा भिद्यते स्वपरविषयत्वात् अतस्तन्निवृत्तिलक्षणं शौचं चतुर्विधमवसेयं । सत्सु साधुवचनं सत्यं ॥ ९॥ सत्सु प्रशस्तेषु जनेषु साधुवचनं सत्यमित्युच्यते । तद्दश- प्रकारं व्याख्यातं । भाषासमितावंतीब इति चेन्न तत्र साध्वसाधुभाषाव्यवहारे हितमितार्थत्वात् ॥१०॥ स्यादेतत् सत्यग्रहणमनर्थकं ? कुतः भाषासमितावंतर्भावात् इति ? तन्न किं कारणं ? तत्र साध्वसाधुभाषा- व्यवहारे हितमितार्थत्वात् । संयतो हि साधुषु असाधुषु च भाषाव्यवहार कुर्वन् हितं मितं च ब्रूयात् । अन्यथा रागानर्थदंडादिदोषानुषंगः स्यादिति समितिलक्षणमुक्तं । इह पुनः संतः प्रव्रजितास्तद्भक्ता वा तेषु साधु सत्यं ज्ञानचारित्रशिक्षणादिषु वह्वपि वक्तव्यमित्यनुज्ञायते धर्मोपवृंहणार्थ । अथ कः संयमः ? काश्च- दाह-भाषादिनिवृत्तिरिति । न भाषादिनिवृत्तिः संयमो गुप्त्यंतर्भावात् ॥ ११ ॥ गुप्तिर्हि निवृत्तिप्रवणा अतोत्रांत- भीवात् संयमाभावः स्यात् । अपर आह कायादिप्रवृत्तिर्विशिष्टा, संयम इति । नापि कायादिप्रातिविशिष्टा समितिप्रसंगात् ॥ १२ ॥ समितयो हि कायादिप्रवृत्तिदोष- निवृत्तयः अतस्तत्रांतर्भावः प्रसज्यते । है ·सनातमजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- त्रसस्थावरवधप्रतिषेध आत्यंत्तिकः संयम इति चेन्न परिहारविशुद्धिचारित्रांतर्भावात्॥१३॥ अथ मतं द्वद्रियादीनां त्रसानां पृथिवीकायिकादीनां स्थावराणां च प्राणिनां वधप्रतिषेध आत्यंतिकः संयम इति तदपि नोपपद्यते । कुतः ? परिहारविशुद्धिचारित्रांतीवात् । वक्ष्यते हि चारित्रभेदेषु परिहार- विशुद्धिलक्षणं चारित्रमिति तत्रांतर्भावात् पृथक् संयमग्रहणं अनर्थकं स्यात् । कस्तर्हि संयमः । समितिषु भवर्तमानस्य प्राणींद्रियपरिहारः संयमः ॥ १४॥ ईर्यासमित्यादिषु वर्तमानस्य मुनेस्तत्परिपालनार्थः प्राणींद्रियंपरिहारः संयम इत्युच्यते । एकेंद्रियादिप्राणिपीडापरिहारः प्राणिसंयमः । शब्दादिष्विद्रियार्थेषु रागानभिष्वंग इंद्रियसंयमः । अतोपहृतसंयमभेदसिद्धिः ॥ १५ ॥ एवं च कृत्वाऽपहृतसंयमभेदसिद्धिर्भवति । संयमो हि द्विविधः-उपेक्षासंयमोऽपहृतसंयमश्चेति दशकालविधानज्ञस्य परोपरोधने उत्कृष्टकायस्य त्रिधागुप्तस्य रागद्वे- षानभिष्वंगलक्षण उपेक्षासंयमः। अपहृतसंयमास्त्रिविधः उत्कृष्टो मध्यमो जघन्यश्चेति । तत्र प्रासुकवसत्या- हारमात्रवाह्यसाधनस्य स्वाधीनतरज्ञानचरणकरणस्य वाह्यजंतूपनिपाते आत्मानं ततोपहृत्य जीवान् परि- पालयत उत्कृष्टः, मृदुना प्रमृज्य जीवान् परिहरतो मध्यमः, उपकरणांतरेच्छया जघन्यः । तत्पतिपादनार्थः शुद्धयष्टकोपदेशः ॥ १६ ॥ तस्यापहृतसंयमस्य प्रतिपादनार्थः शुद्धयष्टकोप- देशो दृष्टव्यः । तद्यथा-अष्टौ शुद्धयः-भावशुद्धिः कायशुद्धिः विनयशुद्धिः ईर्यापथशुद्धिः भिक्षाशुद्धिः प्रतिष्ठापनशुद्धिः शयनासनशुद्धिः वाक्यशुद्धिश्चेति । तत्र भावशुद्धिः कर्मक्षयोपशमजनिता मोक्षमार्गरुच्या- हितप्रसादा रागाद्युपप्लवरहिता तस्यां सत्यां आचारः प्रकाशते परिशुद्धभित्तिगतचित्रकर्मवत् । कायशुद्धि- निरावरणाभरणा निरस्तसंस्कारा यथाजातमलधारिणी निराकृतांगविकारा सर्वत्र प्रयतवृत्तिः प्रशमसुखं मूर्तिमिव प्रदर्शयंतीति तस्यां सत्यां न स्वतोस्य भयमुपजायते नाप्यन्यतः तस्य । विनयशुद्धिः अहंदादिषु परमगुरुषु यथार्ह पूजाप्रवणा ज्ञानादिषु च यथाविधिभक्तियुक्ता गुरोः सर्वत्रानुकूलवृत्तिः प्रश्नस्वाध्यायवाच- नाकथाविज्ञप्यादिषु प्रत्तिपतिः कुशला देशकालभावावबोधनिपुणा आचार्यानुमतचारिणी, तन्मूलाः सर्वसंपदः। सैषा भूषा पुरुषस्य सैव नौः संसारसमुद्रतरणे । ईर्यावथशुद्धिः नानाविधजीवस्थानयोन्याश्रयावबोधजनित- प्रयत्नपरिहृतजंतुपीडाज्ञानादित्यस्खद्रियप्रकाशनिरीक्षितदेशगामिनी द्रुतविलंवितसंभ्रांतविस्मितलीलाविकार- दिगंतरावलोकनादिदोषरहितगमना तस्यां सत्यां संयमः प्रतिष्ठितो भवति विभव इव सुनीतौ । भिक्षाशुद्भिः परीक्षितोभयप्रचारा, मृष्टपूर्वापरस्वांगप्रदेशविधाना आचारसूत्रोक्तकालदेशप्रवृत्तिप्रतिपत्तिकुशला लाभालाभ- मानापमानसमानमनोवृत्तिः लोकगर्हितकुलपरिवर्जनपरा चंद्रगतिरिव हीनाधिकगृहा, विशिष्टोपस्थाना दीना- नाथदानशाला विवाहयजनगेहादिपरिवर्जनोफ्लक्षिता दीनवृत्तिविगमा प्रासुकाहारगवेषणप्रणिधाना आग- मविहितनिरवद्याशनपरिप्राप्तप्राणयात्राफला, तत्प्रतिबद्धा हि चरणसंपत् गुणसंपदिव साधुजनसेवानिवंधना सा लाभालयाभोः सुरसविरसयोश्च समसंतोषाद्भिक्षेति भाष्यते यथा सलीलसालंकारवरयुवतिभिरुपनीय- मानघासो गौर्न तदंगगतसौदर्यनिरीक्षणपरः तृणमेवात्ति । यथा वा तृणोल्लूपं नानादशस्थं यथालाभमभ्य वहरति न योजनासंपदमवेक्षते तथा भिक्षुरपि भिक्षापरिवेषकजनमृदुललितरूपवेषविलासाबलोकननिरुत्सु- कः शुष्कद्रवाहारयोजनाविशेष चानवेक्षमाणः यथागतमश्नाति इति गौरिव चारो गोचार इति ब्यपदिश्यते । तथा गवेषिणेति च यथा शकटं रत्नभारपरिपूर्ण येन केनचित् स्नेहेन अक्षलेपं च कृत्वा अभिलषितदेशां- तरं वणिगुपनयति तथा मुनिरपि गुणरत्नभरितांततनुशकटीमनवद्यभिक्षायुरक्षम्रक्षणेन अभिप्रेतसमाधिपत्तनं प्रापयतीत्यक्षम्रक्षणमिति च नामरूढं । यथा भांडागारे समुत्थितमनलं अशुचिना शुचिना वा वारिणा शमयति गृही तथा यतिरपि उदराग्निप्रशमनमिति च निरुच्यते। दातृ जनवाधया विना कुशलो मुनिर्भमरवदाहरतीति भ्रमराहार इत्यपि परिभाष्यते । येन केनचित्प्रकारेण स्वभ्रपूरणवदुदरगर्तमनगारः पूरयति स्वाहुनेतरेण घेति स्वभ्रपूरणमिति च निरुच्यते । प्रतिष्ठापनशुद्धिपरः संयतः नखरोमसिंघाणकनिष्ठीवनशुक्लोच्चारप्रस्रव- गशोधने देहपरित्यागे च विदितदेशकालो जंतूपरोधमतरेण प्रयतते । संयतेन शयनासनशुद्धिपरेण स्त्री- ·नवमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। क्षुद्रचौरपानाख्यौंडशाकुनिकादिपापजनवासा वाः श्रृंगारविकारभूषणोज्वलवेषवेश्याक्रीडाभिरामर्गात- नृत्यवादित्राकुलशालादयश्च परिहर्तव्याः अकृत्रिमगिरिगुहातरुकोटरादयः कृत्रिमाश्च शून्यागारादयो मुक्त- मोचितावासाः अनात्मोद्देशनिवर्तिताः निरारंभा: सेव्याः | वाक्यशुद्धिः पृथिवीकायिकारंभादिप्रेरणरहिताः परुषनिष्ठुरादिपरपीडाकरप्रयोगनिरुत्सका व्रतशीलदेशनादिप्रधानफला हितमितमधुरमनोहरा संयतस्य योग्या तदधिष्टाना हि सर्वसंपदः ।। तपो वक्ष्यमाणभेदं ॥ १७ ॥ कर्मक्षयाथै तप्यत इति तपः, तदुत्तरत्र वक्ष्यमाणं द्वादश विकल्पं अवसेयं । परिग्रहनिवृत्तिस्त्यागः ॥ १८ ॥ परिग्रहस्य चेतनाचेतनलक्षणस्य निवृत्तित्याग इति निश्चीयते । अभ्यंतरतपोविशेषोत्मनग्रहणात्सिद्धिरितिचेन्न तस्यान्वर्थत्वात् ॥ १९ ॥ स्यान्मतं वक्ष्यते तपोभ्यंतरं षड्विधं तत्रोत्सर्गलक्षणेन तपसा ग्रहणमस्य सिद्धमित्यनर्थकं त्यागग्रहणमिति तन्न । किं कारण ? तस्यान्वर्थत्वात् । तद्धि नियतकालं सर्वोत्सर्गलक्षणं । अयं पुनस्त्यागः, यथाशक्ति अनियितकालः क्रियते इत्यस्ति भेदः। शौचवचनामिद्धिरिति चेन्न तत्रासत्यपि गोत्पत्तेः ॥ २० ॥ अथ मतं व्याख्यातं शौचं तत्रास्यांतर्भावात् त्यागग्रहणमनर्थकामिति ? तन्न किं कारणं ? तत्रासत्यपि गोत्पत्तेः असन्निहिते प- रिग्रहे कर्मोदयवशात् गर्द्धउत्पद्यते तन्निवृत्त्यर्थं शौचमुक्तं । त्यागः पुनः सन्निहितस्यापायः दानं वा स्वयोग्यं, अथवा संयतस्य योग्यं ज्ञानादिदानं त्याग इत्युच्यते । ममेदमित्यभिसंधिनिवृत्तिराकिंचन्यं ॥ २१ ॥ उपात्तेषु अपि शरीरादिषु संस्कारापोहाय ममे- दमित्यभिसंधिनिवृत्तिराकिंचन्यमित्याख्याते । नास्य किंचनास्ति इत्यकिंचनः तस्य भावः कर्म चाकिंचन्यं । अनुभूतांगनास्मरणतत्कथाश्रवणस्त्रीसंशक्तशयनासनादिवर्जनाद्ब्रह्मचर्यं ॥ २२ ॥ मयानुभूतांगना कलागुणाविशारदा इति स्मरणं तत्कथाश्रवणं रतिपरिमलादिवासितस्त्रीसंशक्तशयनासनमि- येवमादिवर्जनात् परिपूर्णब्रह्मचर्यमवतिष्ठते । स्वातंत्र्यार्थ गुरौ ब्रह्मणि चर्यमिति वा ॥ २३ ॥ अथवा ब्रह्म गुरुस्तस्मिंश्चरणं तदनुविधान- धर्मस्वातंत्र्यप्रतिपत्त्यर्थं ब्रह्मचर्यमित्याचर्यते । अन्वर्थसंज्ञाप्रतिपादनार्थत्वाद्वा पौनरुक्तयं ॥ २४ ॥ अथवा सर्वेषामेव परिहारः । यद्यपि गुप्तिसमित्यादिष्वंतर्भूताः केचन इहोपदिश्यते तथापि तेषां संवरणधारणसामर्थ्याद्धर्म इत्येषा संज्ञा अन्व- थेति प्रतिपादनार्थं पुनर्वचनमिति नास्ति पौनरुक्तयं । तद्भावनाप्रवणत्वाद्वा सप्तप्रकारप्रतिक्रमणवत् ॥ २५॥ अथवा ऐर्यापथिकरात्रिंदिवीयपाक्षि- कचातुर्मासिकसांवत्सरिकोत्तमस्थानीकलक्षणं सप्तप्रकारप्रतिक्रमणं गुप्त्यादिप्रतिष्ठानार्थ भाव्यते । तथो- तमक्षमादिदशविधधर्मभावना गुप्त्यादिपरिपालनाथैवेति तत्रांतर्भूतानामपि पृथगुपदेशो युक्तः । उत्तमविशेषणं दृष्टप्रयोजनपरिवर्जनाथ ॥ २६ ॥ यत्किचिदृष्टं प्रयोजनमनुद्दिश्य क्रियमाणानि क्षमादीनि संवरणकारणानि भवंतीत्यस्य विशेषस्य प्रतिपत्त्यर्थमुत्तमविशेषणमुपादीयते । उत्तमक्षमा उत्तम- मार्दवामित्यादि । कथं पुनरेषां संवरहेतुत्वमिति चेदत्रोच्यते । सर्वेषां स्वगुणप्रतिपक्षदोषभावनात् संवरहेतुत्वं ॥ २७ ॥ सर्वेषामेवैषां उत्तमक्षमादीनां स्व- गुणस्य प्रतिपक्षदोषस्य भावनात् संवरहेतुत्वमवसेयं । तद्यथा-उत्तमक्षमायास्तावत्-व्रतशीलपरिक्षण- मिहामुत्र च दुःखानभिष्वंगः सर्वस्य जगतः सम्मानसत्कारभावपरिपङ्क्तयादिगुणः तत्प्रतिपक्षस्य क्रोधस्य धर्मार्थकाममोक्षप्राणनाशनं दोष इति विचिंत्य क्षमितव्यं । किंच- ·- सनातनजैनग्रंथमाला- मोक्षशास्त्रे- क्रोधनिमित्तस्य खात्मभावानुचिंतनात् ॥ २८ ॥ परैः प्रयुक्तस्य क्रोधनिमित्तस्य आत्मनि भावचिंतनं तावाद्विद्यते मय्येते दोषाः । किमत्रासौ मिथ्या ब्रवीतीति क्षमितव्यमभावचिंतनादपि नेते मयि विद्यते दोषाः अज्ञानादसौ ब्रवीति इति क्षमा कार्या । अपि च वालस्वभावचिंतनं परोक्षप्रत्य- क्षाक्रोशताडनमारणधर्मभ्रंशनानामुत्तरोत्तररक्षार्थ । तद्यथा-परोक्षमाक्रोशति वाले क्षमितव्यं एवं स्वभावा हि वाला भवंति दिष्ट्या च मां परोक्षमाक्रोशति न प्रत्यक्षमेतदपि विद्यते वालेष्विति लाभ एव मंतव्यः । प्रत्यक्षमाक्रोशति षोढव्यं विद्यत एतत् वालेषु दिष्ट्या च मां प्रत्यक्षमाक्रोशति न ताडयति, एतदपि विद्यते वालेष्विति लाभ एव मंतव्यः । ताडयत्यपि च मर्षितव्यं दिष्ट्या च मां ताडयति न प्राणैर्वियोजयति इत्येतदपि विद्यते वालेष्विति लाभ एव मंतव्यः । प्राणैर्वियोजयत्यपि तितिक्षा कर्तव्या दिष्ट्या च मां प्राणैर्वियोजयति न धर्माद्भशयति इति । किंचान्यत् ममैवापराधे यत्पुराचरितं तन्महदुष्कर्मः तत्फलमिदमाक्रोशवचनादि निमित्तमात्रं परोत्रेति सहितव्यं । मार्दवोपेतं गुरवोऽनुगृहति साधवः साधु- मन्यते ततश्च सम्यग्ज्ञानादीनां पात्रीभवति। ततः स्वर्गापवर्गफलावाप्तिः। मतिमलिने मनसि व्रतशीलानि नाव- तिष्ठते । साधवश्चैनं परित्यजंति च । तन्मूला: सर्वा विपदः । ऋजुहृदयमधिवसति गुणाः मायाचारं नाश्र- यतेऽगर्हिता च गतिर्भवति । शुच्याचारमिहापि सन्मानयंति, सर्वे विश्रंभादयश्च गुणाः तमधितिष्ठति, लोभ- भावनाक्रांता हृदये नावकाशं लभते गुणाः, इह चामुत्र वाऽचिंत्यं व्यसनमसावश्नुते, सत्यवाचि प्रतिष्ठिताः सर्वाः गुणसंपदः । अनृतभाषिणं बंधवोपि अवमन्यते, मित्राणि च परित्यजंति, जिवाछेदनसर्वस्वहरणादि व्यसनभागपि भवति, संयमो ह्यात्महितः तमनुतिष्ठन्निहैव पूज्यते परत्र किमस्ति वाच्यं असंयतः प्राणवध- विषयपरागेषु नित्यप्रवृत्तकर्माशुभं संचिनुते तपः सवार्थसाधनं तत एव ऋद्धयः संजायंते । तपस्विभिरध्यु- षितान्येव क्षेत्राणि लोके तीर्थमुपगतानि तद्यस्य न विद्यते स तृणालघुर्लक्ष्यते मुंचंति तं सर्वे गुणा, नासौ मुंचति संसारं, उपधित्यागः पुरुषहितः. यतो यतः परिग्रहादपेतः ततस्ततोस्य खेदो व्यपगतो भवति निरवद्ये मनःप्रणिधानं पुण्यविधानं परिग्रहाशा वलवती सर्वदोषप्रसवयोनिः न तस्या उपधिभिः तृप्तिरस्ति सलिलैरिव सलिलिनिधेरिह वडवाया अपि च कः पूरयति दुःपूरमाशागर्त दिनेदिने यत्रास्तमस्त- माधेयमाधारत्वाय कल्पते । शरीरादिषु निर्ममत्वः परमनिवृत्तिमवाप्नोति । शरीरादिषु कृताभिष्वंगस्य सर्व- कालमभिष्वंग एव संसारे, ब्रह्मचर्यमनुपालयतं हिंसादयो दोषा न स्पृशंति । नित्याभिरतगुरुकुलावासमधि- विसति गुणसंपदः । वरांगनाविलासविभ्रमविषयीकृतः पापैरपि विषयीक्रियते । अजितेंद्रियता हि लोके प्राणिनाशधात्रीत्येवमुत्तमक्षमादिषु तत्प्रतिपक्षेषु च गुणदोषविचारपूर्विकायां क्रोधादिनिवृत्ती सत्यां तन्निबंधन- कर्माञवाभावात् महान् संवरो भवति । व्यक्तिवचनभेदात् निर्देशवलक्षण्यमिति चेन्न सर्वेषां धर्मभावाव्यतिरेकस्यैकत्वादाविष्ट लिंगत्वाच्च ॥ २९ ॥ स्यान्मतं यथा शुक्लः पटः शुक्ला शाटी शुक्ल वस्त्रं शुक्लौ कंवलौ शुक्ला: कंवला इति सामानाधिकरण्ये व्यक्तिवचनयोरभेदो दृश्यते नच तथेहाभेदः ततो निर्देशो विलक्षणः इति ? तन्न किं कारण ? सर्वेषां धर्मभावाव्यतिरेकस्यैकत्वात् सर्वेषूत्तमक्षमादिषु संवरणलक्षणो धर्मभावः अस्ति सच एकः तस्य विवक्षितत्वात् एकवचननिर्देशः । आविष्टलिंगश्च धर्मशब्दः नान्यसंबंधे स्वलिंग जहाति । आह क्रोधाद्यनुत्पत्तिः क्षमादिविशेषप्रत्यनीकालंबनादित्युक्तं तत्र कस्मात् क्षमादीनयमवलंवते नान्यथा वर्तते इत्युच्यते यस्मात्तप्तायस्पिडवत् क्षमादिपरिणतेनात्महितैषिणा कर्तव्या। अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्याशुच्यास्रवसंवरनिर्जरा लोकबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्यातत्त्वानुचिंतनमनुप्रेक्षाः ॥ ७ ॥ उपात्तानुपात्तद्रव्यसंयोगव्यभिचारस्वभावोऽनित्यत्वं ॥ १ ॥ आत्मना रागादिपरिणा- मात्मना कर्मनोकर्मभावेन गृहीतानि उपात्तानि पुद्गलद्रव्याणि अनुपात्तानि परमाण्वादीनि तेषां द्रव्यात्मना नियत्रं पर्यात्मना सततं अनुपरतभेदसंसर्गवृत्तित्वादनित्यत्वं । इमानि शरीरोंद्रियविषयोपभोगद्रव्याणि । - ।

·नवमोऽध्यायः। तत्वार्थराजवार्तिक । समुदयरूपाणि जलवुवुद्वदनवस्थितिस्वभावानि गर्भादिषु अवस्थाविशेषेषु सहोपलभ्यमानसंयोगविपर्यः पाणि मोहादत्राज्ञो नित्यतां मन्यते न किंचित्संसारे समुदितं ध्रुवमस्ति आत्मनो ज्ञानदर्शनोपयोगस्वभावा- दन्यदिति चिंतनमनित्यत्वानुप्रेक्षा एवं ह्यस्य चिंतयतस्तषु अभिष्वंगाभावात् भुक्तोज्झितगंधमाल्यादिषु इव वियोगकालेपि विनिपातो नोत्पद्यते । क्षुधितव्याघ्राभिद्रुतमृगशाववज्जतोजरामृत्युरुजांतके परित्राणाभावो शरणं ॥२॥ शरणं द्विविधं लौकिकं लोकोत्तर च । तत्प्रत्येकं त्रिधा जीवाजीवमिश्रकभेदात् तत्र राजा देवता लौकिकं जीवशरण, दुर्गादिकं लौकिकमजीवशरणं । ग्रामनगरादि मिश्रकं । पंच गुरवो लोकोत्तरं जीव- शरणं, तत्प्रतिबिंबाद्यजीवशरणं, सधर्मोंपकरणसाधुवर्गो मिश्रकशरणं । तत्र यथा मृगशावस्य एकांते वलवता क्षुधितेन आमिषैषिणा व्याघेणाभिद्रुतस्य न किंचित् शरणमस्ति तथा जन्मजरामृत्युव्याधि- प्रियविप्रयोगाप्रियसंयोगेप्सितालाभदारिद्यदर्मिनस्यादिसमुत्थितेन दुःखेनाभिभूतस्य जंतोः शरणं न विद्यते, परिपुष्टमपि शरीरं भोजनं प्रति सहायि भवति न व्यसनोपनिपाते । यत्नेन संचिता अपि न भवांतरमनुगच्छंति संविभक्तसुखदुःखाः सुहृदोपि न मरणकाले परित्रायंते । वंधवः समुदिताश्च रुजा परीतं न परियांति अस्ति चेत् सुचरितो धर्मो व्यसनमहार्णवे तरणोपायो भवति । मृत्युना नीयमानस्य सहस्त्रनयनादयोपि न शरणं तस्माद्भवव्यसनसंकटे धर्म एव शरणं । सुहृदर्थोपि अनपायी नान्यत्किंचिच्छ- रणमिति भावनमशरणानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्याध्यवस्यतः नित्यमशरणोस्मीति भृशमुद्विग्नस्य सांसारिकेषु भावेषु ममत्वविगमो भवति । भगवदर्हत्सर्वज्ञप्रतीते एव वचसि प्रतिपन्नो भवेत् ॥ द्रव्यादिनिमित्ता आत्मनो भवांतरावाप्तिः संसारः ॥ ३ ॥ चतुर्विधात्मावस्था संसारः असंसारः नोसंसारः तत्रितयव्यपायश्चेति । तत्र संसारश्चतसृषु गतिषु नानायोनिविकल्पासु परि- भ्रमणं, अनागतिरसंसारः शिवपदपरमामृतसुखप्रतिष्ठा, नोसंसारः सयोगकेवलिनः चतुर्गातभ्रमणाभावात् असंसारः प्राप्त्यभावाच ईपत्संसारः नोसंसार इति । अयोगकेवलिनः तस्त्रितयव्यपायः, तत्र भ्रमणाभा- वात् सयोगकेवालवत् । प्रदेशपरिस्पदविगमात् असंसारावाप्त्यभावाच्च । देहपरिस्पंदाभावेपि देहिनः सततं प्रदे- शचलनमस्ति ततः सदा संसार एव । सिद्धानामयोगकेवलिनां च नास्ति प्रदेशचलनं इतरेषां त्रिधावसीयते । स पुनः संसारः कचिदनादिनिधनः अभव्यापेक्षया, भव्यसामान्यार्पणया च क्वचित् अनादिरुच्छेदवान् , भव्यविशेषापेक्षया सादिः सनिधनः । नोसंसार अनिधनः सादिरसंसारः तस्त्रितयव्यपायोंऽतर्मुहूर्तकालः। तत्र द्रव्यनिमित्तः संसारश्चतुर्विधः कर्मनोकर्मवस्तुविषयाश्रयभेदात् । तत्र क्षेत्रहेतुको द्विविधः स्वक्षत्रपरक्षेत्रविक- ल्पात् । लोकाकाशतुल्यप्रदेशस्यात्मनः कर्मोदयवशात संहरणविसर्पणधर्मणः हीनाधिकप्रदेशपरिणामावगा- हित्वं स्वक्षेत्रसंसारः संमूर्छनगर्भोपपादजन्मनवयोनिविकल्पाद्यालंवनः परक्षेत्रसंसारः । कालो द्विविधः परमार्थरूपो व्यवहाररूपश्चेति तयोलक्षणं प्राग्व्याख्यातं । तत्र परमार्थकालवर्तितपरिस्पंदतरपरिणाम- विकल्पः तत्पूर्वककालव्यपदशौपचारिककालत्रयवृत्तिः कालसंसारः । भवनिमित्तः संसारः द्वात्रिश- द्विधः पृथिव्यप्तेजोवायुकायिकाः प्रत्येकं चतुर्विधाः सूक्ष्मवादरपर्याप्तकापर्याप्तकभेदात् । वनस्पतिका- यिकाः द्वेधा प्रत्येकशरीराः साधारणाश्चेति । प्रत्येकशरीराः द्वेधा पर्याप्तकापर्याप्तकभेदात् । साधा- रणशरीराश्चतुर्धा सूक्ष्मवादरपर्याप्तकापर्याप्तकविकल्पात् विकलेंद्रियाः प्रत्येकं द्विधा पर्याप्तकापर्याप्तक- विकल्पात् पंचेंद्रियाश्चतुर्धा संझ्यसज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तापकापेक्षयेति । भावनिमित्तः संसारो द्वधा स्वभा- वपरभावात स्वभावो मिथ्यादर्शनादिः परभावो ज्ञानावरणादिः कर्मरसादिः एवमेतस्मिन्ननेकानेककुयो- निकुलकोटिवदुशतसहस्त्रसंकटे संसारे परिभ्रमन् जीवः कर्मयंत्रपरितः पिता पितामहो भूत्वा भ्राता पुत्रः पौत्रश्च भवति माता भूत्वा भगिनी भार्या दुहिता च भवति किं बहुना स्वयमात्मनः पुत्रो भवतीत्येवमादि संसारस्वभावचिंतनं संसारानुप्रेक्षा । एवं यस्य भावयतः संसारदुःखभयादुद्विग्नस्य ततो निर्वेदो भवति निर्विष्णश्च संसारप्रहरणाय प्रतियतते। ।

·-- -- ३२८ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- जन्मजरामरणावृत्तिमहादुःखानुभवनं प्रति सहायानपेक्षत्वमेकत्वं ॥ ४ ॥ एकत्वमने- कत्वामित्येतदुभयं द्रव्यक्षेत्रकालभावविकल्पं । तत्र द्रव्यैकत्वं जीवादिष्वन्यतमद्रव्यविषयत्वनाऽभेदकल्पनं । क्षेत्रकत्वं परमाण्ववगाहप्रदेशः । कालैकत्वमभेदः समयः । भावकत्वं मोक्षमार्गः । तथानेकत्वमपि भेदविषयं नहि किंचिदेकमेव निश्चितमस्ति अनेकमव वा। एकमपि सामान्यापणया विशेषार्पणया। अनेकमपि तत्र परि- प्राप्तबाह्याभ्यंतरोपधित्यागस्य सम्यग्ज्ञानादेकस्वनिश्चयमास्कंदतः यथाख्यातचरित्रकवृत्तिः मोक्षमार्गो भावैकलं तत्प्राप्तये एक एवाहं न कश्चिन्मे स्वजनः परजनो वा व्याधिजरामरणादीनि दुःखानि परिहरति । बंधुमि- त्राणि स्मशानं नातिवर्तते । धर्म एव मे सहायः सदानपायीति चिंतनमेकत्वानुप्रेक्षा । एव ह्यस्य भावयतः स्वजनेषु प्रीत्यनुबंधो न भवति परजनेषु च द्वेषानुबंधो नैव जायते ततो निस्संगतामभ्युपगतो मोक्षाय एव घटते । शरीराव्यतिरेको लक्षणभेदादन्यत्वं ॥ ५॥ अन्यत्वं चतुर्धा व्यवतिष्ठते नामस्थापनाद्रव्यभा- वालंबनेन आत्मा जीव इति नामभेदः, काष्ठप्रतिमेति स्थापनाभेदः, जीवद्रव्यमजीवद्रव्यमिति द्रव्यभेदः, एक- स्मिन्नपि द्रव्ये वालो युवा मनुष्यो देव इति भावभेदः । तत्र बंधं प्रत्येकवे सत्यपि लक्षणभेदादन्यत्रं ततः कुशलपुरुषप्रयोगसन्निधौ शरीरादन्यत्वं । तद्व्यतिरेकेण आत्मनो ज्ञानादिभिरनंतैरहेयैरवस्थानं मुक्त- रन्यत्वं शिवपदमिति चोच्यते । तदवाप्तये बैंद्रियिकं शरीरमतींद्रियोह, अझं शरीरं ज्ञोह, अनित्यं शरीरं नित्योह, आयंतवच्छरीरमनाद्यंतोहं, वहूनि मे शरीरशतसहस्राणि अतीतानि संसारे परिभ्रमतः स एवाहं अन्यस्तेभ्यः इत्येवं शरीरादन्यत्वं मे किमंग पुनर्वाह्यभ्यः परिग्रहेभ्य इति चिंतनं अन्यत्वानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य मनस्समादधानस्य शरीरादिषु स्पृहा नोपपद्यते ततश्च श्रेयसि वर्तते । शरीरस्यायुत्तराशुभकारणत्वादिभिरशुचित्वं ॥६।। शुचित्वं द्विविधं लौकिकं लोकोत्तरं चेति । तत्रात्मनः प्रक्षालितकर्ममलकलंकस्य स्वात्मन्यवस्थानं लोकोत्तरं शुचित्वं तत्साधनं सम्यग्दर्शनादि तद्वंतश्च सा- धनः तदधिष्ठानानि निर्माणभूम्यादीनि यत्प्राप्त्युपायत्वाच्छुचिव्यपदेशमहँति। लौकिक शुचित्वं अष्टविधं-का- लाग्निभस्ममृत्तिकागोमयसलिलज्ञाननिर्विचिकित्सत्वभेदात् । तदिदं शरीरं शुचीकर्तुं नालं कुतः ? अत्यंताशु- चित्वात् । शरीरमिदमाद्युत्तराशुभकारणादिभिरशुचि लक्ष्यते । तद्यथा-आद्यं तावत्कारणं शरीरस्य शुक्रं शो- णितं च तदुभयमत्यंताशुचि । उत्तरकारणमाहारपरिणामादिकवलाहारा हि प्रस्तमात्रः श्लेष्माशयं प्राप्य श्लेष्मणा द्रवीकृत अधिकमशुचि भवति, ततः पित्ताशयं प्राप्य पच्यमान आप्लीकृतः अशुचिरेव भवति, पक्को वाताशयमवाप्य वायुना विभज्यमानः खलरसभावेन भिद्यते खलभागो मूत्रपुरषिादिमलविका- रेण विविच्यते । रसभागः शोणितमांसमदमज्जाशुक्रभावेन परिणमते । सर्वेषां चैषां अशुचीनां भाजनं शरीरमवस्करवत् अशक्यप्रतीकारं खल्विदं शरीरं स्नानानुलेपनधूपप्रघर्षवासमाल्यादिभिरप्यशक्यमशुचित्व- मपहर्तुं अंगारवदाश्रितमपि द्रव्यमाश्वेवात्मभावमापादयतीति जलादीनामशुचिहेतुत्वं । सम्यग्दर्शनादि पुन- र्भाव्यमानं जीवस्यात्यंतिकी शुद्धिमाविर्भावयतीति तत्त्वतो भावनमशुचित्वानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य संस्मरतः शरीरनिर्वेदो भवति निर्विण्णश्च जन्मोदधितरणाय चित्तं समाधत्ते । आस्रवसंवरनिराग्रहणमनर्थकमुक्तत्वादिति चेन्न तद्गुणदोषान्वेषणपरत्वात् ॥ ७ ॥ स्यान्मतमास्रवसंवरनिर्जरा वर्णिताः अतस्तासामिह पुनर्ग्रहणमनर्थकमिति तन्न । किं कारण ? तद्गुणदोषा- न्वेषणपरत्वात् । आस्रवदोषानुचिंतनमुद्वेगार्थमास्रवोपाक्षेपः । आस्रवा हि इहामुत्र चापायप्रसक्ताः। महानदी स्रोतोवेगतीक्ष्णाः इंद्रियादयः । तद्यथा-प्रभूतयवकोशोदकप्रमादावगाहनादिगुणसंपन्नसहचारिणः मदांधाः ब- लवंतोवारणाः हस्तिबंधकीषु स्पर्शनेद्रियप्रसक्तंचित्ताः मनुष्यविधेयतामुपगत्य वधर्वधनवाहनांकुशताडनपा- फ्रिघातादिजनितं तीब्रदुखमनुभवंति नित्यमेव च स्वयूथस्य स्वच्छंदप्रविचारसुखस्य च वनवासस्यानुस्मरतो महांत खेदमवाप्नुवंति । तथैव च जिव्हेंद्रियविषयलोलाः मृतहस्तिशरीरस्थस्रोतोवेगावगाहिवायसवत् व्यसन- ।

·। ननमोऽध्यायः। तस्वार्थराजवार्तिक । मुपनिपतंति । घाणेंद्रियवशंगताश्च औषधगंधलुब्धपन्नगवाद्विनिपातमिच्छति । चक्षुरिंद्रियविषयीकृताश्च दीपालोकनलोलपतंगवद् व्यसनप्रतापाभिमुखा भवांते । श्रोत्रोद्रयविषयसंगाकृष्टमनसोपि गीतध्वनिविषंग- विस्मृततृणप्रसनहरिणवत् अनर्थोन्मुखा भवंति । परत्र च नानाजातिषु वहुविधदुःखप्रज्वालितासु पर्यटंति। इत्येवमाद्य सवदोषदर्शनमास्रवानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य चिंतयतः क्षमादिधर्मश्रेयस्वबुद्धिर्न प्रच्यवते । सर्व एते आम्रवदोषाः कूर्मवत्संवृतात्मनो न भवंति यथा महार्णवे नावा विवरपिधानेऽसति क्रमाश्रितजल- विप्लवे सति तदाश्रयाणां विनाशोवश्यंभावी, छिद्रपिधाने च निरुपद्रवमभिलषितदेशांतरप्रापणं । तथा- कर्मागमद्वारसंचरणे सति नास्ति श्रेय प्रतिबंध इति संचरणगुणानुचिंतनं संव- रानुप्रेक्षा ॥ ८ ॥ एवं ह्यस्य चिंतयतः संवरे नित्योद्युक्तता भवति । निर्जरा वेदनाविपाक इत्युक्तं ॥९॥ सा द्वेधा अबुद्धिपूर्वा कुशलमूला चेति । तत्र नरकादिषु कर्मफलविपाकजा अबुद्धिपूर्वा साऽकुशलानुबंधा । परीषहजये कृते कुशलमूला सा शुभानुबंधा च । इत्येवं निर्जराया गुणदोषभावना निर्जरानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्यानुस्मरतः कर्मनिर्जरायै वृत्तिर्भवति । लोकसंस्थानादिविधियाख्यातः ॥ १० ॥ समंतादनतस्यालोकाकाशस्य बहुमध्यदेशभाविनी- लोकस्य संस्थानादिविधियाख्यातः तत्स्वभावानुचिंतनं लोकानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्याध्यवस्यतः तत्त्वज्ञानादि- विशुद्धिर्भवति । रत्नत्रयस्वभावादिलाभस्य कृच्छ्रात्मातिपत्तिः बोधिदुर्लभत्वं ॥ ११ ॥ उक्तंच- एगणिगोदसरीरे जीवा दव्वप्पमाणदो दिट्ठा । सिद्धे हि अणंतगुणा सव्वेण वितीदकालेण ॥१॥ इत्यागमप्रामाण्यादेकस्मिन्निगोतशरीरे जीवाः सिद्धानामनंतगुणाः । एवं सर्वलोको निरंतरं निचितः स्थावरैरतस्तत्र त्रसताबालिका समुद्रे पतिता वनसिकताकणिकेव दुर्लभा। तत्र च विकलेंद्रियाणां भूयिष्ठत्वात् पंचेंद्रियता गुणेषु कृतज्ञतैव कृच्छूलभ्या । तत्र च तिर्यक्षु पशुमृगपक्षिसरीसृपादिषु बहुषु सत्सु मनुष्यभावश्च- तुष्पथे रत्नराशिरिव दुरासदः, तत्प्रच्यवे पुनस्तदुपपत्तिर्दग्धतरुपुद्गलतद्भावापत्तिवत् दुर्लभा, तल्लाभे च कुदेशा- नां हिताहितविचारणाविरहितपशुसमानमानवाकीर्णानां बहुत्वात् सुदेशः पाषाणेषु मणिरिवासुलभः । लब्धेपि सुदेशे सुकुले जन्म कृच्छ्रालभ्यते, पापकर्मजीवकुलाकुलत्वात् लोकस्य । कुले हि जातिः प्रायेण शीलविनया- चारसंपत्तिकरी भवति । सत्यामपि कुलसंपदि दीर्घायुरिंद्रियबलरूपनीरोगत्वादीनि दुर्लभानि । सर्वेष्वपि तेषु लब्धेषु सद्धर्मप्रतिलाभो यदि न स्यात् व्यर्थ जन्म वदनमिव दृष्टिविकलं, तमेवं कृछूलभ्यं धर्ममवाप्य विषय- सुखे रंजनं भस्मार्थ चंदनदहनामिव विफलं । विरक्तविषयसुखस्य तपोभावनाधर्मप्रभावनासुखमरणादिलक्षणः समाधिर्दुरखापः तस्मिन् सति बोधिलाभः फलवान् भवतीति चिंतनं बोधिदुर्लभत्वानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्म भावयत: बोधि प्राप्य प्रमादो न कदाचिदपि भवति । जीवस्थानगुणस्थानानां गत्यादिषु मार्गगालक्षणो धर्म स्वाख्यातः॥१२॥ उक्तानि जीन- स्थानानि गुणस्थानानि च तेषां गत्यादिषु मार्गणास्थानेषु स्वतत्त्वविचारणालक्षणो धर्मः जिनशासने स्वाख्यातः अत्राह-गत्यादय इत्युच्यते के पुनर्गत्यादय इत्यत्रोच्यते गतींद्रियकाययोगवेदकषायज्ञानसंयमदर्शनलेश्या- भव्यसम्यक्त्वसंज्ञाहारकेषु मार्गणाः । गम्यत इति गतिः सा द्वेधा कर्मोदयकृता क्षायिकी चेति । कर्मोदय- कृता चतुर्विधा व्याख्याता-नरकगतिः तिर्यग्गतिः मनुष्यगतिः देवगतिश्चेति । क्षायिकी मोक्षगतिः। इंद्रस्य लिंगमिंद्रेण सृष्टमिति वा इंद्रियं तद्र्व्यभावभदेन द्विविधं सत् पंचधा वर्णितं एकद्रियद्वींद्रियत्रींद्रिय चतुरिंद्रियपंचेंद्रियभेदन तत्कर्मकृतं, अतींद्रियत्वादात्मनः क्षायिकं । आत्मप्रवृत्युषचरितपुद्गलपिंड: कायः तत्संबंधिजीवः षड्विधः पृथिवीकायिकः अप्कायिकः तेजस्कायिकः वायुकायिकः बनस्पतिकायिकः त्रस- कायिकश्चेति । त्रसस्थावरनामकर्मविशेषोदयापादिता एतै भावाः । नामकीत्यंतोच्छेदादकायाः सिद्धाः । । ४२ ·HOM -- - । सनातनजैनग्रंथमालायो- मोक्षशास्त्रे- चार्यातरायक्षयोपशमलब्धवृत्तिवीर्यलब्धिर्योगः । तद्वत आत्मनो मनोवाक्कायवर्गणालंबनः प्रदेशपरिस्पंदः उपयोगो योगः । स पंचदशप्रकारः चत्वारो मनोयोगाः चत्वारो वाग्योगाः सप्त काययोगाश्चेति । योगसंबं- धाभावः आत्मनः क्षायिकः । तत्र सत्यमनोयोगः मृषामनोयोगः सत्यमृषामनोयोग: असत्यमृषामनोयोगश्चेति चतुर्विधो मनोयोगः । सत्यवाग्योगः मृषावाग्योगः सत्यमुषावाग्योगः असत्यमृषावाग्योगश्चेति चतुर्विधो वाग्यो- गः । औदारिककाययोगः औदारिकमिश्रकाययोगः वैक्रियिककाययोगः वैक्रियिकमिश्रकाययोगः आहारकका ययोगः आहारकमिश्रकाययोगः कार्मणकाययोगश्चेति सप्तविधः काययोगः । आत्मप्रवृत्तिसंमोहोत्पादो वेदः स नोकमायविशेषोदयनिमित्तः त्रिविधः स्त्रीवेदः पुंवेदो नपुंसकवेदश्चेति । आत्मनि औपशमिकं क्षायिकं चापि गतवेदत्वं । चारित्रपरिणामकषणात् कषाय: स चतुर्विधः क्रोधमानमायालोभलक्षणो व्याख्यातः । अकषायत्व- मात्मनश्चौपशामिकं क्षायिक वा । तत्त्वार्थावबोधो ज्ञानं तसंचविधमुद्दिष्ट । मिथ्यादर्शनोदयापादितकालु- ष्यमज्ञानं त्रिविधं । व्रतसमितिकषायदंडेंद्रियधारणानुवर्तननिग्रहत्यागजयलक्षणः संयमः पंचविधो वक्ष्यते । संयमः संयमासंयमश्चाक्तौ स च सर्वश्चारित्रमोहस्योदयोपशमात् क्षयोपशमात् क्षयाच्च भवति, तत्परिणामत्र- यविरहितं सिद्धत्वं क्षायिकं । दर्शनावरणक्षयक्षयोपशमाविर्भूतवृत्तिरालोचनं दर्शनं तच्चतुर्विधमुपदिष्टं चक्षुर- चक्षुरवधिकेवलदर्शनभेदात् । कषायश्लेषप्रकर्षाप्रकर्षयुक्ता योगवृत्तिर्लेश्या सा षड्विधा कृष्णनीलकपो- ततेजःपद्मशुक्लविकल्पात् । शरीरनामोदयापादिता द्रव्यलेश्या । अलेश्यत्वं क्षायिकं । निर्वाणपुरस्कृतो भव्यः तद्विपरीतोऽभव्यः तदुभयं पारिणामिकं । विरहितभव्यत्वाभव्यत्वविकल्पो मुक्तः । तत्त्वार्थ- श्रद्धानलक्षण सम्यक्त्वमुक्तं दर्शनमोहस्योपंशमात् क्षयोपशमात् क्षयाच भवति । “सासादनसम्यक्त्वं अनं- तानुबंधिकषायोदयाद्भवतीत्यौदायिक, सम्यक्त्वमिथ्यात्वं क्षायोपशमिक, मिथ्यात्वमौदयिकं । शिक्षाक्रियाला- पग्राही सज्ञी तद्विपरीतोऽसंज्ञी । तत्र संज्ञित्वं क्षायोपशमिकं, असज्ञित्वमौदायकं । तदुभयाभावः क्षायिकः । उपभोगशरीरप्रायोग्यपुद्गलग्रहणमाहारक। तत्राहारः शरीरनामोदयात् विग्रहगतिनामोदयाभावाच्च भवति । भनाहारः शरीरनामत्रयोदयाभावात् विग्रहगतिनामोदयाच्च भवति । तान्येतानि चतुर्दशमार्गणास्थानानि तेषु जीवस्थानानां सत्ता विचिंत्यते । तिर्यग्गतौ चतुर्दशापि जीवस्थानानि सति । इतरासु तिसृषु द्वे द्वे पर्याप्तकापर्याप्तकभेदात् । एकैदियेषु चत्वारि जीवस्थानानि । विकलेंद्रियेषु द्वे द्वे, पंचेंद्रियेषु चत्वारः, पृथिव्यप्तेजोवायुकायिकेषु प्रत्येकं चत्वारि, वनस्पतिकायिकेषु षट्, त्रसकायिकेषु दश, मनोयोगे एकं, जी- वस्थानं संक्षिपर्याप्तकः, वाग्योगे पंच जीवस्थानानि द्वित्रिचतुरिंद्रियपर्याप्तकसंश्यसंज्ञिपर्याप्तकनामानि, काय- योगे चतुर्दश संति । स्त्रीवेदपुंवेदयोः प्रत्येकं चत्वारि जीवस्थानानि असंज्ञिसंज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तकाख्यानि । नपुंसकवेदे चतुर्दशापि सति । अवेदे एकं जीवस्थान संज्ञिपर्याप्तकसंज्ञं | चतुर्वपि कषायेषु चतुर्दशापि जीवस्थानानि संति । अकषाये एकमेव संक्षिपर्याप्तकाख्यं । मत्यज्ञानश्रुताज्ञानयोश्चतुर्दशापि संति । विभं- गमनःपर्ययज्ञानयोरेकमेव जीवस्थानं संज्ञिपर्याप्तकाख्यं । मतिश्रुतावधिज्ञानेषु द्वे जीवस्थाने संज्ञिपर्याप्तकापयाप्त- काख्ये, केवलज्ञाने एकमेव जीवस्थानं संज्ञिपर्याप्तकाख्यं । सामायिकछेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसांपराय- यथाख्यातसंयमासंयमेषु एकमेव जीवस्थानं संज्ञिपर्याप्तकनामकं । असंयमे चतुर्दशापि संति । अचक्षुदर्शने चतुर्दशापि जीवस्थानानि संति । चक्षुर्दर्शने त्रीणि जीवस्थानानि चतुरािंद्रियसंयसंज्ञिपर्याप्तकाख्यानि । तेषामेवाऽपर्याप्तका लब्धौ संति न निवृत्तौ । अवधिदर्शने द्वे जीवस्थाने संज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तकसंज्ञे । केवलदर्शने संज्ञिपर्याप्तकाव्यं । आद्यासु तिसृषु लेश्यासु चतुर्दशापि जीवस्थानानि सति । तेजःपद्मशुक्ल- लेझ्यासु द्वे जीवस्थाने संज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तकनामनी । अलेश्यत्वे एकं जीवस्थानं संज्ञिपर्याप्तकाख्यं । भव्येषु अभव्येषु चतुर्दशापि जीवस्थानानि संति । औपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिकसम्यक्त्वसासादनसम्यक्त्वेषु- जीवस्थाने सज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तकसंज्ञे । सम्यमिथ्यात्वे एकमेव संज्ञिपर्याप्तकाख्यं । मिथ्यात्वे चतुर्द- शापि संति । संज्ञिषु द्वे जीवस्थाने पर्याप्तकापर्याप्तकनामनी । असंज्ञिषु द्वादशावशिष्टानि । संझ्यसंज्ञित्वाऽभा- बे एकं जीवस्थानमपर्याप्तकाख्यं । कर्मोदयापेक्षयाहारे चतुर्दशापि सति । अनाहारे सप्ताऽपर्याप्तकस्था. अपगतवेदत्वमिति भावः । । । -- ·। - नवमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिकं। नानि । पर्याप्तकं च केवलसमुद् ते अयोगकेवालिनि च कर्मोदयार्पणात् । सिद्धाः सर्वत्रातीतजविस्थानाः । गुणस्थानानामपि तष्वेव सत्ता विचार्यते-नरकगतौ नारकेषु पर्याप्तकेषु चत्वारि गुणस्थानानि आद्यानि । सप्तसु पृथिवीसु प्रथमायां पृथिव्यां अपर्याप्तकेषु द्वे गुणस्थाने मिथ्यादृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टी । इतरासु पृथिवीषु अपर्याप्तके एकमेव मिथ्यात्वं । तिर्यग्गता तिर्यक्षु पर्याप्तकेषु पंच गुणस्थानानि आद्यानि । तेषामपार्याप्तकेषु त्रीणि गुणस्थानानि मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टिसंज्ञानि । तिरश्चीषु पर्याप्तिकासु पंच गुणस्थानानि आद्यानि । अपर्याप्तिकासु द्वे आये स्त्रीत्वेन प्रवेशाभावात् असंयतसम्यग्द- व्यभावः । मनुष्यगतौ मनुष्येषु पर्याप्तकेषु चतुर्दशापि गुणस्थानानि भवंति । अपर्याप्तकेषु त्रीणि गुणस्थानानि मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्ट्याख्यानि । मानुषीपर्याप्तिकासु चतुर्दशापि गुणस्थानानि संति भावलिंगापेक्षया, द्रव्यालंगापेक्षेण तु पंचाद्यानि । अपर्याप्तिकासु द्वे आद्य सम्य- क्वेन सह स्त्रीजननाभावात् । तिर्यङ्मनुष्येषु भवापर्याप्तकेषु एकमेव गुणस्थानं आद्यं । देवगतौ भवनवासिव्यंतरज्योतिष्कदेवेषु पर्याप्तकेषु चत्वारि गुणस्थानानि आद्यानि । अपर्याप्तकेषु द्वे आये तद्देवीषु सौधर्मेशानकल्पवासिदेवीषु च एषः क्रमः । सौधर्मैशानादिषु उपरिमौवेयकांतेषु चत्वारि गुणस्था- नानि आद्यानि । अपर्याप्तकेषु त्रीणि मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टिनामानि । अनुदिशानु- त्तरविमानवासिषु पर्याप्तापर्याप्तकेषु च एकमेव गुणस्थानं, असंयतसम्यग्दृष्टिसंज्ञं । एकद्वित्रिचतुरिंद्रि. याऽसंज्ञिपंचेंद्रियेषु एकमेवगुणस्थानमाद्यं । पचेंद्रियेषु संज्ञिषु चतुर्दशापि संति । पृथिवीकायादिषु वनस्पत्यंतषु एकमेव प्रथमं । त्रसकायिकेषु चतुर्दशापि सति । सत्यमनोयोगेऽसत्यमृषामनोयोगे च संज्ञिमिथ्यादृष्ट्यादयः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थांताः । असत्यमृषावाग्योगे द्वींद्रियादयः सयागकवल्यं- ताः ? सत्यवाग्योगे संज्ञिमिथ्यादृष्ट्यादयः सयोगिकेवल्यंताः। मृषावाग्योगेसत्यमृषावाग्योगे च संज्ञिमिथ्यादृष्टि- प्रभृतयः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थांताः । औदारिककाययोगे त्रयोदश गुणस्थानानि सयोगिकेवल्यंतानि । औदारिकमिश्रकाययोगे चत्वारि गुणस्थानानि मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यदृष्टिसयोगि- केवलिसंज्ञानि । वैक्रियिककाययोगे चत्वारि गुणस्थानानि आद्यानि । वैक्रियिकमिश्रकाययोगे त्रीणि तान्येव सम्यमिथ्यात्ववर्जितानि । आहारककाययोगाहारकमिश्रकाययोगयोरेकमेव गुणस्थानं प्रमत्तसयताख्यं । कार्मणकाययोगे चत्वारि गुणस्थानानि मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टिसयोगकेवल्याख्यानि । अयोगे गुणस्थानमेकं । स्त्रीवेदवेदयोरसंज्ञिपंचोंद्रयादयः अनिवृत्तिवादरसांपरायिकांताः । नपुंसकवेदे एकद्रियप्रभृतयः अनिवृत्तिवादरसांपरायिकांताः । नारकाश्चतुर्षु स्थानेषु नपुंसकवेदे । तिर्यंच एकद्रिया- दयः चतुरिंद्रियांताः शुद्धे । नपुंसकवेदे असंज्ञिपंचेंद्रियादयः संयतासंयतांताः । तिर्यंचस्त्रिषु वेदेषु, मनुष्याः त्रिषु वेदेषु, मिथ्यात्वादयः अनिवृत्तिवादरसांपरायिकावसानाः । ततः परे मनुष्या अवेदाः । देवाश्चतुर्यु स्थानेषु स्त्रीपुवेदयोः ज्ञेयाः । क्रोधमानमायासु एकेंद्रियादयः अनिवृत्तिवादरसांपरायिकावसानाः । लोभकषाये त एव सूक्ष्मसांपरायिकांताः ततः परे अकषायाः । मत्यज्ञानश्रुताज्ञानयोरकोंद्रियादयः सासादनसम्यग्दृष्टयंताः, विभंगज्ञाने संज्ञिमिथ्यादृष्टयो वा सासादनसम्यग्दृष्टयो वा पर्याप्तका भवति नाऽपर्याप्तकाः । सम्यमिध्यादृष्टयः त्रिषु ज्ञानेषु अज्ञानमिश्रेषु वर्तते कारणसदृशत्वात् कार्यस्य । मतिश्रुता- वधिज्ञानेषु असंयतसम्यग्दृष्टिप्रभृतयः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थांताः । मनःपर्ययज्ञाने प्रमत्तसंयतादयः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थांताः । केवलज्ञाने द्वे गुणस्थाने सयोगायोगिसंज्ञे । सामायिकछेदापस्थापनशुद्धिसं- यमयोः प्रमत्तसंयतादयः अनिवृत्तिवादरसांपरायिकान्ताः । परिहारविशुद्धिसयमे द्वे गुणस्थाने प्रमत्ताप्रमत्तल- क्षणे। सूक्ष्मसांपरायसंयमे एकमेव गुणस्थानं सूक्ष्मसांपरायशुद्धिसंयमाख्यं । यथाख्यातविहारशुद्धिसंयमे चत्वारि गुणस्थानानि उपशांतकषायक्षीणकषायसयोग्ययोगसंज्ञानि । संयमासंयमे एकमेव गुणस्थान संय- तासंयताख्यं । असंयमे चत्वारि गुणस्थानान्याद्यानि । चक्षुर्दर्शने चतुरिंद्रियादयः क्षीणकषायवीतरागछ - स्थांताः । अचक्षुर्दर्शने एकेद्रियादयः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थांताः । अवधिदर्शने असंयतसम्यग्दृष्टया- दयः क्षीणकषायांताः । केवलदर्शने द्वे गुणस्थाने अंते । आद्यासु तिसृषु लेश्यासु एकद्रियादयः असंयत. ।

·- - सनातनजैमप्रथमाला- मोक्षशास्त्र- सम्यग्दृष्टयत्ताः । तेजःपालेश्ययोः संझिमिथ्यादृष्टिप्रभृतयः अप्रमत्तावसानाः । शुक्ललेश्यायां संज्ञिमिथ्या- दृष्टिप्रभृतयः संयोगिकेवल्यंताः । अलेश्या अयोगकेवलिनः । भव्यत्वे चतुर्दशापि गुणस्थानानि संति । मभन्यत्वे प्रथममेव । क्षायिकसम्यक्त्वे असंयतसम्यग्दृष्ट्यादयः अयोगकेवल्यंताः । वेदकसम्यक्त्वे असं- बतसम्यग्दृष्टयादयः अप्रमत्तांताः । औपशमिकसम्यक्त्वे असंयतसम्यग्दृष्टयादयः उपशांतकषायांताः । सासादनसम्यमिथ्यात्वेषु एकमेव प्रत्येकं । नारकेषु प्रथमायां पृथिव्यां क्षायिकवेदकौपशमिकसम्यक्त्वाः असंयतसम्यग्दृष्टयः । इतरासु, भूमिकेषु वेदकौपशमिकसम्यक्त्वाः तिर्यक्षु असंयतसम्यग्दृष्टि स्थाने क्षायिक- वेदकौपशमिकसम्यक्त्वानि संति । संयतासंयतस्थाने क्षायिकसम्यक्त्वं नास्ति इतरद्वयमस्ति भोगभूमा- वेवोत्पादात् । तिरश्चीषु उभयोरपि स्थानयोः क्षायिकसम्यक्त्वं नास्ति । मनुष्यस्य क्षपणामारब्धवतः पुरु- षलिंगेनैव वृत्ते: इतरद्वितयमस्ति । मनुष्येषु असंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतसंयतस्थानेषु क्षायिकवेदकौपश- मिकसम्यक्त्वानि संति । भवनवासिव्यंतरज्योतिष्कदेवेषु तद्देवीषु सौधर्मेशानकल्पवासिनीषु देवीषु चाऽसयतस- म्यग्दृष्टिस्थाने क्षायिकसम्यक्त्वं नास्ति इतरद्वितयमस्ति । सौधर्मादिषु उपरिमौवेयकांतेषु क्षायिकवेदको- पशमिकसम्यक्त्वानि संति । अनुदिशानुत्तरविमानवासिदेवेषु क्षायिकवेदकसम्यक्त्वे स्तः। औपशमिकं चास्ति उपशमश्रेण्यां मृतानां सत्संभवात् । संज्ञित्वे संजिमिथ्यादृष्टयादयः क्षीणकषायांताः । असंज्ञिवे एकोद्रियादयः असंज्ञिपंचेंद्रियांताः तदुभयाभावे द्वे गुणस्थाने अंत्ये । आहारे एकेद्रियादयः सयोगिकेवलिपर्यंताः अनाहारे पंचगुणस्थानानि । विग्रहगतौ मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टयः । प्रतरलोकपूर- रणयोः सयोगकेवलिनोऽयोगकेवलिनश्च । सिद्धा व्यतीतगुणस्थाना इत्येवमादिलक्षणो धर्मो निःश्रेयसप्राप्ति- हेतुरहो भगवद्भिरर्हद्भिः स्वाख्यात इति चिंतनं धर्मस्वाख्यातत्वानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य चिंतयतः धर्मा- नुरागात् सदा प्रतियनो भवति । एवं नित्यत्वाद्यनुप्रेक्षासन्निधाने उत्तमक्षमादिधारणान्महान्संवरो भवति । स्वाख्यात इति युप्रसंग इति चेन्न प्रादिवृत्तेः ॥ १३ ॥ स्यान्मतं सुना योगे अकृच्छ्रार्थे युचा भवितव्यमिति तन्न किं कारणं-प्रादिवृत्तेः । नोभन आख्यातः स्वाख्यातः इति प्रादिलक्षणा वृत्तिर्भवति। अनुप्रेक्षा इति भावसाधनत्वे बहुवचनविरोधः ॥ १४ ॥ अयमनुप्रेक्षाशब्दो यदि भावसा- धनः, बहुवचनं नोपपद्यते तस्यैकत्वात् । कर्मसाधनले सामानाधिकरण्याभावः ॥ १५ ॥ स्यात् कर्मसाधनत्वं एवमपि युज्यते बहुव- चन सामानाधिकरण्यं तु नोपपद्यते अन्था ह्यनुप्रेक्षा अन्यदनुचिंतनमिति । अथानुचितनमेवानुप्रेक्षा एव- मपि लिंगवचनभेदविरोधः । न वा कदाभिहितस्य द्रव्य वद्भावात् ॥ १६ ॥ नैष दोषः । किं कारणं ? कृदभिहितस्य द्रव्यवद्भा- बात् । कृदभिहितो भावो हि द्रव्यवद्भवति यथा पाकः पाकौ पाका इति तथाऽनुप्रेक्षितव्यार्थभेदात् भावस्य भेदे विवक्षिते बहुवचनं न्यायप्राप्त । सामानाधिकरण्यसिदेश्चोभयोः कर्मसाधनत्वात् ॥ १७ ॥ सामानाधिकरण्यं च सिध्य- ति कृतः उभयोः कर्मसाधनत्वात् । अनुप्रेक्ष्यते इत्यनुप्रेक्षाः । अनुचित्यते इत्यनुचिंतनं । अनित्यादिस्व- तत्वं ह्यनुचिंत्यमानमनुप्रेक्षाव्यपदेशभाग्भवति । कथं कर्मण्यन: "युड्व्या बहुलमिति" यथा निरदनमवसे- चनमिति । एवमपि लिंगसंख्याभेदो नापपद्यते ! उपात्तलिंगसंख्यानां परस्पराभिसंबंधो युज्यते यथा गावो धनमिति । अथ धर्मोपदेशात् प्रागनुप्रेक्षा: किमर्थं नोक्ताः ? मध्येनुप्रेक्षावचनं उभयनिमित्तत्वात् ॥ १८ ॥ अनुप्रेक्षावचनं मध्ये क्रियते कुतः निमित्तत्वात् अनुप्रेक्षा हि भावयन् उत्तमक्षमादींश्च परिपालयति परीषहांश्च जेतुमुत्सहते । व्याख्याता अनुप्रेक्षाः सवरहेतुः परीषहजय इत्युक्तमतस्ताव्याचक्ष्महे । आह व्याख्यास्यति भवा- १ प्रतिपारः पागंतरमिच. पुस्तके | २ शुभायोगे पाठःख. पुस्तके । ३ अकृत्रार्थे-पाठांतरमपि ख. पुस्तके । । । १ उभय- ·नवमौऽध्यायः । सत्वार्थराजवार्तिक। ३३३ निदमेव तावद्वक्तव्यं किमर्थमेते सोते ! किमेषां पारिभाषिकी संज्ञा उत्तान्वर्था ! इत्यत्रोच्यते- मार्गाच्यवननिर्जरार्थं परिषोढव्याः परीषहाः॥८॥ परीषहाऽमहत्वादन्वर्थसंज्ञा ॥१॥ संज्ञा च नाम यतो न लघीयसी । कुत एतत् ? लध्वर्थ सनाकरणमिति तत्र महत्याः संज्ञायाः करणे एतत्प्रयोजनमन्वर्थसंज्ञाः परीषहा इति यावत् । यथा विज्ञायते तद्विभाव्यते। प्रकरणात् संवरणमार्गप्रतिपत्तिः ॥२॥ संवरो हि प्रकृतः अतस्तदभिसंबंधान्मोक्षपदप्रापक- संवरमार्गप्रतिपत्तिरिह वेदितव्याः । तदच्यवनार्थो निर्जरार्थश्च परीषहजयः ॥ ३॥ कर्मागमद्वाराणि संवृण्वंतो जैनेदान्मार्गान्मा- ध्योष्महीति पूर्वमेव परीषहान् विजयंते जितपरीषहाः संतः तैरनभिभूयमानाः प्रधानसंवरमाश्रित्याऽप्रति- बंधनक्षपकश्रेण्यारोहणसामर्थ्य प्रतिपद्याभिन्नोत्साहाः सकलसांपरायिकप्रंध्वसनशक्तयो ज्ञानध्यानपरशुभिः छिन्नमूलानि कर्माणि विधूय प्रस्फोटितपक्षरेणवइव पतत्त्रिणः ऊर्च ब्रजंति इत्येवमर्थं परिषोढव्याः परी- षहाः । "सोढ" इति षत्वाप्रतिषेधः । यद्येवमुच्यतां के परीषहाः ? कियतो वेत्यतइदमाह- क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनाग्न्यारतिस्त्रीचर्यानिषद्याशय्याकोशवध- याचनालाभरोगतृणस्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि ॥९॥ क्षुधादयो द्वाविंशतिः परीषहाः ॥ १ ॥ त एते बाह्याभ्यंतरद्रव्यपरिणामाः शारीरमानसप्रकृष्ट- पीडाहेतवः क्षुधादयो द्वाविंशतिः परीषहा प्रत्येतव्याः । तद्विजये विदुषा संयतेन मोक्षार्थिना प्रतियत्नः कार्यः । तद्यथा- प्रकृष्टक्षुदग्निप्रज्वलने धृत्यंभसोपशमः क्षुज्जयः॥२॥ निवृत्तसर्वसंस्कारविशेषस्य शरीरमात्रोपकरणसं- तुष्टस्य तपःसंयमविलोपं परिहरतः कृतकारितानुमतसंकल्पितोद्दिष्टक्लिष्टक्रयागतप्रत्यात्तपूर्वकर्मपश्चात्कर्मदश- विधदोषप्रमुक्तषणस्य देशकालजनपदव्यवस्थापक्षस्यानशनाध्वरोगतपःस्वाध्यायश्रमवेलातिक्रमावमौदर्या- सद्वंद्योदयादिभ्यः नानाहारेंधनोपरमे जठराग्निदाहिनी मारुता लोलिताग्निशिखेव समंताच्छरीरेंद्रियहृदयसंक्षोभ- करी क्षुधोत्पद्यते तस्याः प्रतीकारं अकाले संयमविरोधिभिर्वा द्रव्यैः स्वयमकुर्वतोन्येन क्रियमाणमसेव- मानस्य मनसा वानभिसंदधतः, दुस्तरेयं वेदना महांश्च कालो दीर्घा हे तिविषादं अनापद्यमानस्य त्वग- स्थिसिरावतानमात्रकलेवरस्यापि सतः आवश्यक क्रियादिषु नित्योद्यतस्य क्षुद्वशप्राप्तानर्थकारकबंधनस्थम- नुष्यपंजरगततिर्यक्प्राणिनः क्षुदभ्यर्दितान् परतंत्रानपेक्षमाणस्य ज्ञानिनो धृत्यंभसा संयमकुंभधारितेन क्षुदाग्नि शमयतः तत्कृतपीडां प्रत्यवगणयन् क्षुज्जय इत्युच्यते । उदन्योदोरणहेतूपनिपाते तशाप्राप्तिः पिपासासहनं ॥ ३॥ स्नानावगाहनपरिषेकल्यागि- नः पतत्रिवदध्रुवासनावस्थस्यातिलवणस्निग्धरूक्षविरुद्धाहारगृष्मातपपित्तज्वरानशनादिभिरुदीणां शरीरें- द्रियोन्माथिनीं पिपासां प्रत्यनाट्रियमाणप्रतीकारमनसः निदावे पटुतपनकिरणसंतापिते अटव्यामासन्ने- ध्वपि ह्रदेषु अप्कायिकजीवपरिहारच्छया जलमनादधानस्य सलिलसेकविवेकम्लाना लतेव ग्लानिमुपगतां गात्रयष्टिमवगणय्य तपःपरिपालनपरस्य भिक्षाकालेपि इंगिताकारादिभिः योग्यमपि पानमचोदयतः धैर्य- कुंभावधारितशैलसुगंधिप्रज्ञातोयेन विध्यापयतः तृष्णाग्निशिखां संयमपरत्वं पिपासासहनमित्यवसीयते । पृथगवचनमेकार्थ्यादिति चेन्न सामर्थ्य भेदात् ॥ ४ ॥ स्यादेतत् क्षुत्पिपासयोः पृथग्वचन- मनर्थकं कुतः ऐकार्थ्यादिति ? तन्न किं कारणं ? सामर्थ्यभेदात् । अन्यद्धि क्षुधः सामर्थ्यमन्यत्पिपासायाः । अभ्यवहारसामान्यादिति चेमाधिकरणभेदात् ॥ ५॥ स्यान्मतं अभ्यवहारसामान्यात् एका ·- सनातनजैन ग्रंथमाला- मोक्षशास्त्रे- र्थमिति ! तदयुक्तं कुतः अधिकरणभेदात् । अन्यद्धि क्षुधः प्रतीकाराधिकरणं अन्यत्पिपासायाः । शैत्यहेतुसन्निधाने तत्प्रतीकारानभिलाषात् संयमपरिपालनं शीतक्षमा ॥६॥ परित्यक्तवा- ससः पक्षिवदनवधारितालयस्य शरीरमात्राधिकरणस्य शिशिरवसंतजलदागमादिवनवृक्षमूलपशिगुहादिषु पतितप्रालयलेशतुषारलवव्यतिकरशिशिरपवनाभ्यासहतमूर्तेः तत्प्रतिक्रियासमर्थद्रव्यांतराग्न्याद्यनाभसंधा- नातू नारकदुःसहशीतवेदनानुस्मरणात् तत्प्रतीकारचिकीर्षायां परमार्थविलोपभयात् विद्यामंत्रौषधपर्ण- वल्कलत्वक्तृणाजिनादिसंबंधाव्द्यावृत्तमनसः परकीयमेव देहं मन्यमानस्य धृतिविशेषप्रावरणस्य गर्भागा- रेषु धूपप्रवेकप्रकरप्ररूपितप्रदीपप्रभवेषु वरांगनानवयौवनौष्णघनस्तननितंबभुजांतरतर्जितशीतेषु निवास सुरतसुखरसाकरमनुभूतमसारत्वावबोधादस्मरतः विषादविरहितस्य संयमपरिपालनं शीतक्षमेति भाष्यते । दाहप्रतीकारकांक्षाभावाच्चारित्ररक्षणमुष्णसहनं ॥ ७॥ ग्रैष्मेण पटीयसा भास्करकिरणसमूहेन संतापितशरीरस्य तृष्णानशनपित्तरोगधर्मश्रमप्रादुर्भूतोष्णस्य स्वेदशोषदाहाभ्यर्दितस्य जलभवनजलावगा- हनालेपनपरिषेकामा॑वनीतलनीलोत्पलकदलीपत्रोत्क्षेपमारुतजलतूलिकाचंदनचंद्रपादकमलकल्हारादिपूर्वानुभू- तशीतलद्रव्यप्रार्थनापेतचेतसः उष्णवेदना अतितीब्रा बहुकृत्वः परवशादवाप्ता इदं पुनस्तपो मम कर्मक्षय- कारणमिति तद्विरोधिनी क्रियां प्रत्यनादराच्चारित्ररक्षणमुष्णसहनमिति समाम्नायते । देशमशकादिवाधासहनमप्रतीकारं ॥ ८ ॥ प्रत्याख्यातशरीराच्छादनस्य क्वचिदपि अप्रतिबद्धा- वसतः परकृतायतनगुहागह्वरादिषु रात्रौ दिवा वा दंशमशकमक्षिकापिकशुकपुत्तिकायूकमकुणकीटपि- पीलिकावृश्चिकादिभिः तीक्ष्णपातैर्भक्ष्यमाणस्यातितीवेदनोत्पादकैः अव्यधितमनसः स्वकर्मविपाकमनुचित यतोविद्यामंत्रौषधादिभिः तन्निवृत्तिं प्रति निरुत्सुकस्य आशरीरपतनादपि निश्चितात्मनः परबलप्रमर्दन प्रति प्रवर्तमानस्य मदांधगंधसिंधुरस्य रिपुजनप्रेरितविविधशस्त्रप्रतिघातादपराङ्मुखस्य निःप्रत्यूहविजयोपलं- भनमिव कर्मागतपृतनापराभवं प्रत्यप्रयतनं दंशमशकादिवाधासहनमप्रतीकारमित्याख्यायते । दंशमशकमात्रप्रसंग इतिचेन्नोपलक्षगार्थत्वात् ॥ ९॥ स्यान्मतं देशमशकस्यैव वाधाकारणस्य प्रहणं प्राप्नोतीति ? तन्न किं कारणं उपलक्षणार्थत्वात् । दशनपरितापकारस्य सर्वस्यैवेदं उपलक्षणं । यथा काकेभ्यो रक्ष्यतां सर्पिरित्युपघातकोपलक्षणं । यद्येवमन्यतरग्रहणं ॥ १०॥ यद्येवमन्यतरग्रहणमेव कर्तव्यं ? अन्यतरोपादाने स्वरूपग्रहणप्रसंगात् ॥ ११ ॥ द्वितीयवचनमुपलक्षणं संपद्यते । जातरूपधारणं नाग्न्यं ।। १२ ।। गुप्तिसमित्यविरोधिपरिग्रहनिवृत्तिपरिपूर्णब्रह्मचर्यमप्रार्थिकमो- क्षसाधनचारित्रानुष्ठानं यथाजात रूपं असंस्कृतमविकारं मिथ्यादर्शनाविष्टविद्विष्टं परममांगल्यं नाग्न्यम- भ्युपगतस्य स्त्रीरूपाणि नित्याशुचिवीभत्सकुणपभावेन पश्यतो वैराग्यभावनावरुणमनोविक्रियस्याऽसंभा- वितमनुष्यत्वस्य नाग्न्यदोषासंस्पर्शनात्परीषहजयसिद्धिरिति जातरूपधारणं उत्तमं श्रेयःप्राप्तिकारण- मित्युच्यते । इतरे पुनर्मनोविक्रियां निरोद्धुमसमस्तित्पूर्विकां संगविकृतिं निगूहितकामाः कौपीनफलकचीव- राद्यावर्णमातिष्ठंत अंतेंऽगसंवरणार्थमव तन्न कर्मसंवरणकारणं । संयमे रतिभावादरतिपरीषहजयः ॥ १३ ॥ संयतस्य क्षुधाद्यावाधासंयमपरिरक्षणेंद्रियदुर्जय- त्वव्रतपरिपालनभारगौरवसर्वदाप्रमत्तत्वदेशभाषांतरानभिज्ञत्वविषमचपलसत्वप्रचुरभीमदुर्गनियतैकविहारत्वा- दिभिररतिं प्रादुष्यंती धृतिविशेषान्निवारयतः संयमरतिभावनाद्विषयसुखरतिर्विषाहारसेवेव विधाककटुकेति चिंतयतः रतिपरिवाधाभावादरतिपरीषहजय इति निश्चीयते । सर्वेषामरतिकारणत्वात् पृथगरतिग्रहणानर्थक्यमिति चेन्न क्षुधायभावेपि मोहोदयात्त- १ पतिपात इत्यपि पाठांतरं ।

·नवमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। पत्तेः ॥ १४॥ स्यादेतत् क्षुधादीनां सर्वेषां अरतिहेतुत्वात् पृथगरतिग्रहणं अनर्थकमिति ? तन्न किं कारणं । क्षुधाद्यभावेपि मोहोदयात्तत्प्रवृत्तेः । मोहोदयाकुलितचंतसो हि क्षुधादिवेदनाभावेपि संयमेऽरति- रुपजायते । वरांगनारूपदर्शनस्पर्शनादिविनिवृत्तिः स्त्रीपरीषहजयः ॥ १५ ॥ एकांते आरामभवनादि- प्रदेशे रागद्वेषयौवनदर्परूपमदविभ्रमोन्मादमद्यपानावेशादिभिः प्रमदासु वाधमानासु तदक्षिवक्त्रभ्रूविकार- शृंगारकोरविहारविलासलीलाविज़ुभकटाक्षविक्षेपसुकुमारस्निग्धमृदुपीनोन्नतस्तनकलशनितांतताम्रोदरपृथुजघ- नरूपगुणाभरणगंधवस्त्रमाल्यादिप्रतिनिगृहीतमनोप्लुतेर्दर्शनस्पर्शनाभिलाषनिरुत्सुकस्य स्निग्धमृदुविशदकु- माराभिधानतंत्रीवंशमित्रातिमधुरगीतश्रवणनिमित्तादरश्रोत्रस्य संसारर्णवव्यसनपातालावगाढदुःखरौद्रातकुटि- लध्यायिनः स्त्रणानर्थविनिवृत्तिः स्त्रीपरीषहजय इति कथ्यते । अन्यवादिपरिकल्पिता देवताविशेषाः ब्रह्मा- दयः तिलोत्तमादेवगणिकारूपसंदर्शनलोललोचनविकाराः स्त्रीपरीषहपंकान्नोद्वर्तुमात्मानं समर्थाः । ब्रज्यादोषनिग्रहश्चर्याविजयः ॥ १६ ॥ दीर्घकालाभ्यस्तगुरुकुलब्रह्मचर्यस्याधिगतबधमोक्षपदार्थ- तत्त्वस्य कषायनिग्रहपरस्य भावनार्पितमतेः संयमायतनभाक्तहतोदेशांतरातिथेः गुरुणाभ्यनुज्ञातस्य नाना- जनपदव्याहाराव्यहाराभिज्ञस्य ग्रामे एकरात्रं नगरे पंचरात्रं प्रकर्षणावस्थातव्यमित्येव संयतस्य वायोरिव निः- संगतामुपगतस्य देशकालप्रमाणोपेतमध्वगमनमनुभवतः क्लेशक्षमस्य भीमाटवीप्रदेशेषु निर्भयत्वात् सिंहस्येव सहायकृत्यमनपेक्षमाणस्य पुरुषकर्कशकंटकादिव्यधनजातपादखेदस्यापि सतः पूर्वोचितयानवाहनादिगम- नमस्मरतः सम्यग्वज्यादोषं परिहरतः चर्यापरीषहजयो वेदितव्यः । सकल्पितासनादविचलनं निषद्यातितिक्षा ॥ १७ ॥ स्मशानोद्यानशून्यायतनगिरिगुहागह्व- रादिषु अनभ्यस्तपूर्वेषु विदितसंयमक्रियस्य धैर्यसहायस्योत्साहवतो निषद्यामधिरूढस्य प्रादुर्भूतोपसर्गरोगवि कारस्यापि सतः तत्प्रदेशादविचलतः मंत्रविद्यालक्षणप्रतीकाराननपेक्षमाणस्य क्षुद्रजंतुप्रायविषयदेशाश्र- यात्काष्ठोपलवन्निश्चलस्यानुभूतमृदुकुप्यास्तरणादिस्पर्शसुखमविगणयतः प्राणिपीडापरिहारोद्यतस्य ज्ञानध्यान- साधनाधीनधियः संकल्पितवीरासनात्कुटिकासनादिरतेरा पनदोषजयान्निषद्यातितिक्षेत्याख्यायते । आगमोदितशायनात् अप्रच्यवः शय्यासहनं ।। १८ ॥ स्वाध्यायध्यानाध्वश्रमपरिखेदितस्य मौहर्तिकी खरविषमप्रचुरशर्कराकपालशकटातिशीतोष्णेषु भूमिप्रेदेशेषु निद्रामनुभवतः यथाकृतैकपार्श्वदं- डायतादिशायिनः संजातवाधाविशेषस्य संयमार्थमस्पंदमानस्यानुतिष्ठतः व्यंतरादिभिर्वा वित्रस्यमानस्य पलायनं प्रति निरुत्सुकस्य मरणभयनिर्विशंकस्य निपतितदारुवब्द्यपगतासुवच्चापरिवर्तमानस्य द्वीपशार्दू- लमहारगादिदुष्टसत्वप्रचरितोऽयं प्रदेशोऽचिरादतो निर्गमनं श्रेयः, कदा नु रात्रीविवसतीति विषादमना- दधानस्य सुखप्राप्तावप्यपरितुष्यतः पूर्वानुभूतनवनीतमृदुशयनरतिमनुस्मरतःसम्यगागमोदितशयनादप्रच्य. वः शय्यासहनमिति प्रत्येतव्यम् । अनिष्टवचनसहनमाक्रोशपरीषहजयः ॥. १९ ॥ तीव्रमोहाविष्टमिथ्यादृष्ट्यायम्लेच्छखलपापा- चारमत्तादृप्तशकितप्रयुक्तमाशब्दधिक्कारपरुषावज्ञानाक्रोशादीन् , कर्णविवरे चरणात्, हृदयशूलोद्भावकान , क्रोधज्वलनशिखाप्रवर्दनकरानप्रियान्, शृण्वतोऽपि दृढमनसः, भस्मसात्कर्तुमपि समर्थस्य परमार्थावगाहित- चेतसः, शब्दमात्रश्राविणस्तदर्थावेक्षणावनिवृत्तव्यापारस्य , स्वकृताशुभकर्मोदयो ममेष यतोऽमीषां मां प्रति द्वेष इत्येवमादिभिरुपायैरनिष्टवचनसहनमाक्रोशपरीषहजय इति निर्णीयते । मारकेष्वमर्षापोहभावनं वधमर्षणं ॥ २० ॥ ग्रामोद्यानाटवीनगरेषु नक्तं दिवा चैकाकिनो निरावरणमूर्तेः समंतात्पर्यटद्भिश्चौरराक्षसम्लेच्छशवरपरुषवधिरपूर्वापकारिद्विषत्परलिंगिभिराहितक्रोधस्ताड- नाकर्षणबंधन शस्त्राभिधातादिभिर्मार्यमाणस्याप्यनुपन्नवैरस्यावश्यप्रपातुकमेवेदं शरीरं कुशलद्वारेणानेना- पनीयते न मम व्रतशीलभावनाभ्रंसनमिति भावशुद्धस्य दह्यमानस्यापि सुगंधमुत्सृजतश्चंदनस्येव शुभपरि- ·- प्रज्ञाख्यापनमनसः ३३६ सनातनजनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- णामस्य स्वकर्मनिर्जरामभिसंदधानस्य दृढमतेः क्षमौषधिवलस्य मारकेषु सुत्स्विवामर्षापोहभावनं वधमर्ष- णमित्याम्नायते । प्राणात्ययेप्याहारादिषु दीनाभिधाननिवृत्तिर्याचनाविजयः ॥ २१ ॥ क्षुधावपरिश्र- मतपोरोगादिभिः प्रच्यावतवीर्यस्य, शुष्कपादपस्येव निरार्द्रमूर्तेरुन्नतास्थिस्नायुजालस्य निम्नाक्षिपुटपरि- शुष्काधरोष्ठक्षामपांडुकपोलस्य, चर्मवत्संकुचितांगोपांगत्वचः, शिथिलजानुगुल्फकटिवाइयंत्रस्य, देश- कालक्रमोपपन्नकल्पादायिनः, वाचयमस्य मौनिसमस्य वा शरीरसंदर्शनमात्रव्यापारस्य, उज्झितमदस्य प्राणात्ययेप्याहारवसातभेषजानि दीनाभिधानमुखवैवण्यांगसंज्ञादिभिरयाचमानस्य रत्नवणिजो मणिसंदर्शनमिव स्वशरीरप्रकाशनमकृपणं मन्यमानस्य वंदमानं प्रति स्वकरविकशनमिव पाणिपुटधारणमदीनमिति, गणयतः याचनसहनमवसीयते । अद्यत्वे पुनः कालदोषादीनानाथपाखंडि- वहुले जगत्यमार्गहरनात्मविद्भिर्याचनमनुष्ठीयते । अलाभेऽपि लाभवत्संतुष्टस्यालाभाविजयः ॥ २२ ॥ वायुवदनेकदेशचारिणः अप्रकाशित- वीर्यस्याभ्युपगतैककालभोजनस्य सकृन्मूर्तिसंदर्शनव्रतकालस्य देहीति असभ्यवाक्प्रयोगादुपरतस्या- नुपात्तविग्रहप्रतिक्रियस्यायेदं श्वश्वेदमिति व्यपेतसंकल्पस्य एकस्मिन् ग्रामे अलब्ध्वा प्रामांतरान्वेषण- निरुत्सुकस्य पाणिपुटमात्रपात्रस्य, बहुषु दिवसेषु बहुषु च गृहेषु भिक्षामनवाप्याप्यसंक्लिष्टचेतसः नायं दाता तत्रान्योस्तीति व्यपगतपरीक्षस्य लाभादप्यलाभो मे परमं तपः इति संतुष्टस्यालाभविजयोवसेयः । नानाव्याधिप्रतीकारानपेक्षत्वं रोगसहनं ॥ २३॥ दुःखादिकरणमशुचिभाजन जीर्ण वस्त्रवत्परिहये । पित्तमारुत्तकंफसन्निपातनिमित्तानेकामयवेदनाभ्यर्दितमन्यदीयमिव विग्रहं मन्यमानस्य उपेक्षिकत्वाप्रच्युतेश्चिकित्साव्यावृत्तचेष्टस्य शरीरयात्राप्रसिद्धये व्रणालेपनवद्यथोक्तमाहारमाचरतः । जल्लो- षधिप्राप्त्याद्यनेकतपोविशेषर्द्धियोगे सत्यपि शरीरनिःस्पृहत्वात्प्रतीकारानपेक्षिणः पूर्वकृतपापकर्मणः फल- मिदमनेनोपायेनानृणाभवामीति चिन्तयतो रोगसहनं संपद्यते । तृणादिनिमित्तवेदनायां मनसोप्रणिधानं तृणस्पर्शजयः ॥ २४ ॥ यथाभिनिर्वृत्ताधिकर- णशायिनः शुष्कतृणपत्रभूमिकंटकफलकशिलातलादिषु प्रासुकेष्वसंस्कृतेषु व्याधिमार्गगमनशीतोष्ण- जनितश्रमविनोदार्थ शय्यां निषद्यां वा भजमानस्य तृणादिवाधितमूर्तेरुत्पन्नकंडुविकारस्य दुःखमनभि- चिन्तयतः तृणादिस्पर्शवाधावशीकृतत्वात्तृणस्पर्शसहनमवगंतव्यम् ॥ स्वपरमलापचयोपचयसंकल्पाभावोधारणम् ॥ १५ ॥ जन्तुपीडापरिहारायाऽस्नानप्रतिज्ञ- स्य, स्वेदपंकदिग्धसागस्य, सिध्मकदडूदीर्णकायस्य, (१) नखरोमश्मश्रुकेशविकृतसहजवाह्यमलसंपर्ककार- णानेकत्वे निराकारस्य स्वगतमलापचये परमलापचये वा प्रणिहितमनसः कर्ममलपंकापनोदायैवोद्यतस्य पूर्वानुभूतस्नानानुलेपनादिस्मरणपराङ्मुखचित्तवृत्तेर्मलधारणमाख्यायते । केशल्लंचने तत्संस्काराकरणे वा महत्खेदसहनोपसंख्यानमिति चेन मलपरीषहाव- रोधात् ॥ २६ ॥ स्यादेतत्केशढुंचने तत्संस्काराकरणे वा महान् खेदः संजायते । तत्सहनमपरमुप- संख्यातव्यमिति तन्न किं कारणं ? मलपरीषहावरोधात् । मलसामान्यसंग्रहे हि तदंतर्भवति । मानापमानयोस्तुल्यमनसः सत्कारपुरस्कारानभिलाषः ॥ २७ ॥ चिरोषितब्रह्मचर्यस्य, महातपस्विनः, खपरसमयनिश्चयज्ञस्य, हितोपदेशपरस्य, तथामार्गकुशलस्य, बहुवः परवादिविजयिनः, प्रणामभक्तिसंभ्रमासनप्रदानादीनि मे न कश्चित्करोतीत्येवमविचिन्तयतः, मानापमानयोस्तुल्यमनसः सत्कारपुरस्कारानराकांक्षस्य श्रेयोध्यायिनः, सत्कारपुरस्कारपरीषहजयो वेदितव्यः । सत्कारः पूजाप्रशंसा स्मकः । पुरस्करो नाम क्रियारंभादिष्वग्रतः करणमामंत्रणं या ।

·नवमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । प्रज्ञोपकार्यावलेपनिरासः प्रज्ञाविजयः ॥ २८ ॥ अंगपूर्वप्रकीर्णकविशारदस्य, कृत्स्नग्रं- थार्थावधारिणः, अनुवादिनस्त्रिकालविषयार्थविदः, शब्दन्यायाद्यागमनिपुणस्य मम पुरस्तादितरे भास्करप्र- भाभिभूतोद्योतखद्योतवत् नितरामवभासते इति विज्ञानमदनिरासः प्रज्ञापरीषहजयः प्रत्येतव्यः । अज्ञानावमानज्ञानाभिलाषसहनमज्ञानपरीषहजयः ॥ २९ ॥ अज्ञोऽयं न किंचिदपि वेत्ति पशुसम इत्येवमाद्यविक्षेपवचनं सहमानस्याध्ययनार्थग्रहणपराभिभवादिष्वसक्तबुद्धेश्विरप्रव्रजितस्य विवि- धतपोविशेषभराक्रांतमूर्तेः सकलसामर्थ्याप्रमत्तस्य, विनिवृत्तानिष्टमनोवाक्कायचेष्टस्याद्यापि मे ज्ञानातिशयो नोत्पद्य त इत्यनभिसंदधतः अज्ञानपरीषहजयोऽवगंतव्यः । प्रवज्याद्यनर्थकत्वासमाधानमदर्शनसहनं ॥३०॥ संयमप्रधानस्य दुःखकरतपोनुष्ठायिनः परम वैराग्यभावनाशुद्धहृदयस्य विदितसकलपदार्थतत्त्वस्याऽर्हदायतनसाधुधर्मपूजकस्य चिरंतनस्य अद्यापि मे ज्ञानातिशयो नोत्पद्यते महोपवासाद्यनुष्ठायिनां प्रातिहार्यविशेषाः प्रादुरभूवन्निति प्रलापमात्रमिदमनर्थकेयं प्रव्रज्या, विफलं व्रतपालनमित्येवमसमादधानस्य, दर्शनशुद्धियोगाददर्शनपरीषहसहनमवसातव्यम् । एवं परी- षहान् , असंकल्पोपस्थितान्सहमानस्यासंक्लिष्ठचेतसः रागादिपरिणामास्रवाभावान्महान्संवरो भवति । श्रद्धानालोचनब्रहणमविशेषादिति चेन्नाव्यभिचारदर्शनार्थत्वात् ।। ३१ ॥ स्यादेतच्छ्रद्धा- नमालोचनमिति द्विविधं दर्शनं तस्याविशेषेण ग्रहणमिह प्राप्नोति, कुतः ? अविशेषात् । न हि किंचिद्विशेष- लिंगमिहाश्रितमस्तीति तन्न। किं कारण ? अव्यभिचारदर्शनार्थत्वात् । मत्यादिज्ञानपंचकाव्यभिचारिश्रद्धानं दर्शनं । आलोचनस्य श्रुतमनःपर्यययोरप्रवृत्तेरतोऽस्याव्यभिचारिणः श्रद्धानस्य ग्रहणमिहोपपद्यते । मनोरथकल्पनामात्रमिति चेन्न वक्ष्यमाणकारणसामर्थ्यात् ॥ ३२ ॥ स्यादेतच्छ्रद्धानद- शनग्रहणमिदमिति , स्वमनोरथपरिकल्पनामात्रमिति तन्न किं कारणं ? वक्ष्यमाणकारणसामर्थ्यात् । वक्ष्यते हि कारणं "दर्शनमोहांतराययोरदर्शनालाभाविति"। अवध्यादिदर्शनपरीषहोपसंख्यानमिति चेन्नावधिज्ञानाद्यभावे सहचरितदर्शनाभावाद- शानपरीपहावरोधात् ।। ३३ ।। स्यान्मतमवध्यादिदर्शनोपेताः सुष्ठ पश्यंति नास्य किंचिदतिशयवद- स्ति दर्शन, गुणप्रत्ययं च तदित्युक्तं आगमे नूनमस्मिस्तद्योग्या गुणा न संतीत्येवमादिवचनसहनमवध्या- दिदर्शनपरीषहजयः तस्योपसंख्यानं कर्तव्यमिति ! तन्न किं कारणं ? अज्ञानपरीषहावरोधात् । तत्कथमिति- चेदुच्यते अवध्यादिज्ञानाभावे तत्सहचरितदर्शनाभावः। आदित्यस्य प्रकाशाभावे प्रतापाभाववत्तस्माद- ज्ञानपरीषहेऽवरोधात् । यद्येवं श्रद्धानमपि दर्शनमपि ज्ञानाविनाभावीति प्रज्ञापरीषहे तस्यांतर्भावः प्राप्नो- तीति ? नैष दोषः प्रज्ञायां सल्यामपि क्वचित्तत्त्वार्थश्रद्धानाभावाद् व्यभिचारोपलब्धेः । आह उपपादितं परीषहजयात्संवरो भवतीति । इदमुच्यतां किमेते सर्वे संसारमहार्णवादुत्तितीर्षतममुं प्रवज्यामभ्युपगतमभिद्रवति उत कश्चित्प्रतिविशेष इत्यत्रोच्यते । अमी व्याख्यातलक्षणा क्षुधादयश्चारि- प्रांतराणि प्रतिभाज्याः नियमेन पुनरनयोः प्रत्येतव्या:- सूक्ष्मसांपरायछद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश ॥१०॥ चतुर्दशवचनादन्याभावः ॥ १॥ चतुर्दशति वचनादन्येषां परीषहाणामभावो येदितव्यः । कुतः संख्याविशेषपरिग्रहस्य नियमार्थत्वात् । चतुर्दशैव नान्ये इति । सूक्ष्मसांपरायेति नियमानुपपत्तिर्मोहोदयादिति चेन्न सन्मात्रत्वात् ॥ २ ॥ स्यान्मतं युज्यते वीतरागछद्मस्थे निरवशेषमोहनीयस्योपशमात्क्षयाच तत्कृतवक्ष्यमाणपरीषहाष्टकाभावाच्चतुर्दश- संख्यानियमः सूक्ष्मसांपराये तु मोहोदयसद्भावाचतुर्दशेति नियमो नोपपद्यते इति । तन्न ? किं कारणं ! तन्मात्रत्वात् । तत्र हि केवलो लोभसंज्वलनकषायोदयः स चात्यंतसूक्ष्मस्ततो वीतरागछमस्थकल्पत्वाच्च- तुर्दशेति नियमस्तत्रापि युज्यते । ? - PRE ·३३८ सनातनजैनग्रंथमालायां- মীয়া तत एव परीषहाभाव इति चेन्न वाधाविशेषोपरमेऽपि तद्भावस्याविरध्यासितत्वात्स- बार्थसिद्धस्य सप्तमीगमनसामर्थ्यवत् ।। ३ ॥ अथ मतं तत एव तयोः परीषहाभावः । कुत एव ? मोहोदयान्मंदोदयाभावात् । मंदोदयाच्च यस्य हि क्षुधादिवेदनाप्रकर्षोदयस्तस्य तत्सहनात्परीषहजयो भवति न च मोहोदयबलाधानाभावे वेदनाप्रभवोस्ति तदभावात्सहनवचनं भक्तिमात्रकृतमिति । तन्न । किं कारणं ! तद्भावस्याविरध्यासितत्वात् । यथा सर्वार्थसिद्धिदेवस्थानुपरतसद्वद्योदयप्रकर्षस्यापि सप्तम- पृथिवीगमनसामर्थ्य न हीयते तथा वीतरागछमस्थस्य कर्मोदयसद्भावकृतपरीषहव्यपदेशो युक्तिमवतरति । आह यदि शरीरवत्यात्मनि परीषहसन्निधानं प्रतिज्ञायते । अथ भगवत्युत्पन्नकेवलज्ञाने कर्मचतुष्ट- यफलानुभवनवशवर्त्तिनि कियंत उपनिपतंतीत्यत्रोच्यते, तस्मिन्पुनः- एकादश जिने ॥ ११ ॥ कैश्चित्कल्प्यंत इति वाक्यशेषः । वेदनीयोदयभावात् क्षुधादिप्रसंग इति चेन्न घातिकर्मोदयसहायाभावात्तत्सामर्थ्य चिरहात् ॥ १ ॥ स्यान्मतं घातिकर्मप्रक्षयान्निमत्तोपरमे सति नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचनालाभ- सत्कारपुस्कारप्रज्ञाज्ञानदर्शनानि माभूवन् । अमी पुनर्वेदनीयाश्रयाः खलु परीषहाः प्राप्नुवंति भगवति जिने इति ! तन्न । किं कारणं ? घातिकर्मोदयसहायाभावात् तत्सामर्थ्यविरहात् । यथा विषद्रव्यं मंत्रौषधि- वलादुपक्षीणमारणशक्तिकमुपयुज्यमानं न मारणाय कल्प्यते तथा ध्यानानलनिर्दग्धघातिकर्मेधनस्यानंता- प्रतिहतज्ञानादिचतुष्टयस्यांतरायाभावान्निरंतरमुपचीयमानशुभपुद्गलसंततेर्वेदनीयाख्यं कर्म कदापि प्रक्षी- णसहायबलं स्वयोग्यप्रयोजनोत्पादनं प्रत्यसमर्थमिति क्षुधाद्यभावः । तत्सद्भावोपचाराद्ध्यानकल्पनवत् । अथवा नायं वाक्यशेषः एकादश जिने कैश्चित्कल्प्यंते इति, किं तर्हि ? एकादश संतीति। कथं उपचाराद्यथा- निरवशेषनिरस्तज्ञानावरणे परिपूर्णज्ञाने एकाग्रचिंतानिरोधाभावेऽपि कर्मरजोविधूननफलसंभवात् ध्यानो- पचारः । तथा क्षुधादिवेदनाभावपरीषहाभावेपि वेदनीयकर्मोदयद्रव्यपरीषहसद्भावात् एकादश जिने संतीति उपचारो युक्तः । आह् यदि सूक्ष्मसांपरायादिषु व्यस्ताः परीषहा अथ समस्ता क्वेति ?- वादरसांपराये सर्वे ॥ १२ ॥ वादरसांपरयाग्रहणात्ममत्तादिनिर्देशः ॥ १॥ वादरसांपराय इति नायं गुणस्थानविशेष- परिग्रहः किं तर्हि ? अर्थनिर्देशस्ततः प्रमत्तादीनां संयतानां सामान्यग्रहणं । वादरः सांपरायो यस्य सोऽयं वादरसांपराय इति । तत्र हि निमित्तविशेषस्यानुपक्षीणत्वात्सर्वे ॥ २ ॥ ज्ञानावरणादिनिमित्तविशेषो वक्ष्यते । तस्यानुपक्षीणत्वात्सर्वे संभवंति । कस्मिन्पुनश्चारित्रे सर्वेषां संभवः ?- सामायिकछेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसंयमेषु सर्वसंभवः ॥ ३॥ एतेषां त्रयाणां चा- रित्राणामन्यतमे सर्वे क्षुत्परीषहादयो द्रष्टव्याः । आह गृहीतमेतत्परीषहाणां स्थानविशेषावधारणं, इदं तु न विनः, कस्याः प्रकृतेः कः कार्य ? इत्यत्रोच्यते- बानावरणे प्रज्ञाज्ञाने ॥ १३ ॥ शांनावरणे अज्ञानं न प्रक्षेति चेन्नान्यज्ञानावरणसद्भावे तद्भावात् ॥ १॥ स्यादेतत् ज्ञा- नावरणे सति अनानमबोधो भवति न प्रज्ञा ज्ञानस्वभावत्वादात्मने इति ? तन्न । किं कारणं ? अन्यज्ञानावर- णसद्भावे तद्भावात् । प्रज्ञा हि क्षायोपशमिकी अन्यस्मिन् ज्ञानावरणे सति मदं जनयति न सकलावरणक्षय इति ·sta - नवमोऽध्यायः। तस्वार्थराजवार्तिक। प्रज्ञाज्ञाने ज्ञानावरणे सति प्रादुःस्त इत्यभिसंबध्यते । मोहोदयादिति चेन्न तद्भेदानां परिगणितत्वात् ॥ २॥ स्यान्मतं मोहोदयादहं महाप्राज्ञो नान्य इति मन्यते न ज्ञानावरणादिति । तन्न ? किं कारणं । तद्भेदानां परिगणितत्वात् । मोहभेदा हि परिगणिता दर्शनचारित्रव्याघातहेतुभावेन तत्र नायमंतर्भवति । चारित्रवतोऽपि प्रज्ञापरीषहसद्भावात्ततो ज्ञानावरण एवेति निश्चयः कर्तव्यः । आह यद्यनयोरेककर्महेतुत्वमात्मलाभेऽवसीयते । अदर्शनालाभयोः को हेतुरित चेत्- दर्शनमोहांतराययोरदर्शनालाभौ ॥ १४ ॥ विशिष्टकारणनिर्देशादवध्यादिदर्शनसंदेहाभावः ॥१॥ दर्शनमोह इति विशिष्टमिह कारणं निर्दिश्यते ततोऽवध्यादिदर्शनविषयः संदेहो न भवति । अंतराय इति सामान्यनिर्देशेऽपि सामार्थ्याद्विशेषसंप्रत्ययः ॥ २॥ यद्यप्ययमंतराय इति सामान्यनिर्देशः तथापि सामर्थ्याल्लाभांतरायविशेष संप्रत्ययो भवति । आह यद्याद्ये मोहनीयभेदे सत्यदर्शनपरीषहो भवति । अथ द्वितीयस्मिन् केषां जन्मेत्यत्रोच्यते- चारित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचनासत्कारपुस्काराः ॥१५॥ मोहोदयहेतुत्वं नाग्न्यादीनां प्रतिपद्यामहे पुंवदोदयादिनिमित्तत्वात् । निषद्यापरीषहस्य मोहोदयहेतुत्वं प्राणिपीडार्थत्वात् ॥ १ ॥ मोहोदये सति प्राणिपीडाप- रिणामः संजायते तत्परिपालनार्थत्वात् निषद्यापरीषहोदयहेतुरित्यवसीयते । आहाभ्युपेमः कर्मप्रकृतिविशेषत्रय अमी परीषहा उक्ता इति । अथानेकस्मिन् सति निमित्ते. भवंती- सत्राभिधीयते- वेदनीये शेषाः॥१६॥ उक्तादन्यनिर्देशः शेषा इति ॥ १॥ उक्ताः प्रज्ञापरीषहादयः तेभ्योऽन्ये शेषा इति निर्दि- श्यते । के पुनस्ते. ? क्षुत्पीपासाशीतोष्णदंशमशकचर्याशय्यावधरोगतृणस्पर्शमलपरीषहाः । निमित्तात्कर्मसंयोग इति चेन्न तद्योगाभावात् ॥ २॥ स्यान्मतं यथा चर्मणि द्वीपिनं हंति निमित्तात्कर्मयोग इति विभक्तिविशेषविधानं यथा वेदनीये इत्येवमादिनिर्देशो भवतीति । तन्न । किं कारणं ? तद्योगाभावात् । कर्मसंयोगे हि तद्विभक्तिविधानं । न चात्र कर्मसंयोगोस्तीति तदभावः । कथं तर्हि निर्देशः? सन्निर्देशस्तदुपलक्षणत्वात् ॥ ३॥ यथा गोषु दुह्यमानासु गतः । तद्दुग्धास्वागत इतिनिर्देशः। तथा वेदनाये सतीत्येवमादिः सन्निर्देशोवसेयः, कुतस्तदुपलक्षणत्वात् । आह व्याख्यातनिमित्तलक्षणविकल्पाः, प्रत्यात्मं प्रादुर्भवंतः, कति युगपदवतिष्ठत इत्यत्रोच्यते- एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नकोनविंशतेः ॥ १७ ॥ आङभिविध्यर्थः ॥ १ ॥ आङयमभिविध्यर्थो दृष्टव्यः । तेन एकानविंशतिरपि क्वचिद्युगपद्भवंती- सवगम्यते । तत्कथमिति चेदुच्यते । शीतोष्णशय्यानिषद्याचर्याणामसहभावादेकान्नविंशतिसंभवः ॥ २ ॥ शीतोष्णपरीष- हयोरेकः, शय्यानिषद्याचर्याणां चान्यतम एव भवति एकस्मिन्नात्मनि, कुतः ? सहानवस्थानात् । ततस्त्रयाणा मपगमे युगपदेकात्मनीतरेषां संभवादेकानविंशतिविकल्पो बोद्धव्यः । प्रज्ञाज्ञानयोर्विरोधादन यतराभावेऽष्टादशमसंग इति चेन्नापेक्षातो विरोधाभावात् ॥ ३॥ - ·सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्र स्याम्मतं प्रज्ञाज्ञाने अपि विरुद्धे तयोरन्यतराभावेऽष्टादशसंख्याप्रसंग इति । तन्न किं कारणं ? अपेक्षातो. विरोधाभावात् । श्रुतज्ञानापेक्षया प्रज्ञाप्रकर्षे सति अवध्याद्यभावापेक्षया अज्ञानोपपत्तेः । दंशमशकस्य युगपत्मवृत्तरेकान्नविंशतिविकल्प इति चेन्न प्रकारार्थत्वान्मशकशब्दस्य॥४॥ स्थादेतत्प्रज्ञाज्ञानयोविरोधाद्युगपदसंभवे दंशमशकस्य युगपत्प्रवृत्तरेकानविंशतिविकल्प इति ? तन्न । किं कारणं ? प्रकारार्थत्वान्मशकशब्दस्य एक एव ह्ययं परीषहः । दंशग्रहणातुल्यजातीयसंप्रत्यय इति चेन्न श्रुतिविरोधात् ॥ ५॥ अथ मतमेतद्देशग्रहणा- तुल्यजातीयसंप्रत्ययस्ततो मशकशब्दस्य न प्रकारार्थत्वमिति ? तन्न । किं कारणं ? श्रुतिविरोधात् । यच्छब्द आह तन्न प्रमाणं न च दंशशब्दः प्रकारमभिधत्ते ततोऽस्य विरोधः स्यात् । तुल्यमिति चेन्नान्यतरेण परीषहस्य निरूपितत्वात्॥६॥ यदि श्रुतिविरोधादन्यार्थकल्पनमयुक्त- मित्युच्यते । ननु मशकशब्देपि तत्तुल्यमिति प्रकारार्थत्वमस्य नोपपद्यते इति तन्न । किं कारणं ? अन्यतरेण परीषहस्य निरूपितत्वात् । दशग्रहणेनैव परीषहे निरूपिते मशकग्रहणसामर्थ्यात्प्रकारार्थो विज्ञायते । चर्यायविशेषादेकान्नविंशतिवचन मिति चेन्नारतौ परीषहजयाभावात् ॥ ७॥ स्यान्मतं चर्यादीनां परीषहाणामविशेषादेकत्र नियमाभावादेकत्वमित्येकानविंशतिवचनं क्रियते इति ! तन्न । किं कारणं? अरतौ परीषहजयाभावात् । यद्यत्र रतिर्नास्ति परीषहजय एवास्य व्युच्छिद्यते । तस्माद्यथोक्तप्रति द्वंद्विसान्निध्यात्परीषहस्वभावाश्रयपरिणामात्मलाभनिमित्तविचक्षणस्य तत्परित्यागायापरप्रवृत्त्यर्थमौपोद्धातिकं प्रकरणमुक्तं । निर्दिष्टाः परीषहाः यैरनाविष्टा विपश्चितोऽभिनवानि कर्माणि नोपचिन्वंति पूर्वप्रचितानि च निर्जरयंति । तदनंतरं खलु कर्मनिर्हरणार्थमाहितसामर्थ्य पुरुषसाध्यं यदवोचाम चारित्रं तच्चारित्रमोहो- पशमक्षयक्षयोपशमलक्षणात्माविशुद्धिलब्धिसामान्यापेक्षयकं । प्राणिपीडापरिहारेंद्रियदर्पनिग्रहशक्तिभेदाहिवि- धं । उत्कृष्टमध्यमजघन्यविशुद्धिप्रकर्षापकर्षयोगात्तृतीयमवस्थानमनुभवति । विकलज्ञानविषयसरागवीतरागा- सकलावबोधगोचरसयोगायोगविकल्पाच्चातुर्विध्यमप्यश्नुते । पंचतयीं च वृत्तिमास्कंदति । तद्यथा- सामायिकछेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसांपरा- ययथाख्यातमिति चारित्रं ॥१८॥ सामायिकशब्दोतीतार्थः ॥ १॥ अयं सामायिकशब्दोतीतार्थों दृष्टव्यः । क ! दिग्देशानर्थदंड- विरतिसामायिक इत्यत्र । सामायिकामिति वा समासविषयत्वात् । अथवा अयंतीत्यायाःअनर्थाः, सत्वव्यपरो- पणहेतवः, संगताः आयाः समायाः, सम्यग्वा आया: समायास्तेषु भवं, ते वा प्रयोजनमस्येति सामायिक- मत्रस्थान । सर्वसावधयोगप्रत्याख्यानपरं ॥ २ ॥ सर्वस्य सावद्ययोगस्याऽभेदेन प्रत्याख्यानमवलंम्ब्य प्रवृत्त- मवधृतकाल वा सामायिकं प्रत्याख्यायते । गुप्तिप्रसंग इति चेन्नेह मानसप्रवृत्तिभावात् ॥ ३ ॥ स्यादेतन्निवृत्तिपरत्वात्सामायिकस्य गुप्ति प्रसंग इति ? तन्न । किं कारणं ? मानसप्रवृत्तिभावात् । अत्र मानसीप्रवृत्तिरस्ति निवृत्तिलक्षणाद् गुप्तेरि- त्यस्ति भेदः । समिनिप्रसङ्ग इति चेन्न तत्र तस्य प्रवृत्युपदेशात् ॥ ४॥ स्यान्मतं यदिप्रवृत्तिरूपं सामा- यिक समितिलक्षणं प्राप्तमिति तन्न । किं कारणं ! तत्र यतस्य प्रवृत्त्युपदेशात् । सामायिक हि चारित्रे यतस्य समितिषु प्रवृत्तिरुपदिश्यते । अतःकार्यकारणभेदादस्ति विशेषः BHEER ।

·नधमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । ३४१ धर्मप्रसंग इति चैन्नांते वचनस्य कृत्स्नकर्मक्षयहेतुत्वज्ञापनार्थत्वात् ॥ ५॥ स्यादेतद्दश- विधो धर्मों व्याख्यातः तत्र संयमेंतर्भावोऽस्य प्राप्नोतीति तन्न । किं कारणं ! अंते वचनस्य कृत्स्नकर्म- क्षयहेतुत्वज्ञापनार्थत्वात् । धर्मेंतर्भूतमपि चारित्रमंते गृह्यते मोक्षप्राप्तेः साक्षात्कारणमिति ज्ञापनाय । प्रमादकृतानर्थप्रबन्धविलोपे सम्यक् प्रतिक्रिया छेदोपस्थापना ॥ ६॥ त्रसस्थावरजंतु- देशकालप्रादुर्भावे विरोधात्प्रत्यक्षत्वात्प्रमादवशादभ्युगतनिरवद्यक्रियाप्रबंधविलोपे सति तदुपात्तस्य कर्मणः सम्यक् प्रतिक्रिया छेदोपस्थापना विज्ञेया । विकल्पनिवृत्तिर्वा ॥७॥ अथवा सावद्यं कर्म हिंसादिभेदेन विकल्पनिवृत्ति: छेदोपस्थापना । परिहारेण विशिष्टा शुद्धियस्मिंस्तत्परिहारविशुद्धिचारित्रं ॥ ८ ॥ परिहरणं परिहारः प्राणिवधान्निवृत्तिस्तेन विशिष्टा शुद्धिर्यस्मिस्तत्परिहारविशुद्धिचारित्रं प्रत्येतव्यं । तत्पुनस्त्रिंशद्वर्षजातस्य संवत्सरपृथक्त्वं तीर्थंकरपादमूलसेविनः, प्रत्याख्याननामध्येयपूर्वापरगतस्य, जंतुनिरोधप्रादुर्भावकालपरिणा- मजन्मयोनिदेशद्रव्यस्वभावविधानज्ञानस्य, प्रमादरहितस्य, महावीर्यस्य, परनिर्जरस्य, अतिदुष्करचर्यानि- ष्ठायिनः, तिस्रः संध्या वर्जयित्वा द्विगव्यूतगामिनः संपद्यते । नान्यस्य । अतिसूक्ष्मकषायत्वात्सूक्ष्मसांपरायत्वं ॥ ९ ॥ सूक्ष्मस्थूलसत्ववधपरिहाराप्रमत्तत्वात् अनुपहतोत्साहस्य अखंडितक्रियाविशेषस्य, सम्यग्दर्शनज्ञानमहामारुतसंधुक्षितप्रशस्ताध्यवसायाग्निशिखो- पश्लुष्टकमधनस्य ध्यानविशेषविवसीकृतकषायविषांकुरस्य, अपचयाभिमुखानितस्तोकमोहबीजस्य, ततएक परिप्राप्तार्थसूक्ष्मसांपरायशुद्धिसंयतस्य, सूक्ष्मसांपरायचारित्रमाख्यायते । गुप्तिसमित्योरन्यतरत्रांतर्भाव इति चेन्न तद्भावेऽपि गुणविशषनिमित्ताश्रयणात् ॥१०॥ स्यान्मतं गुप्तिसमित्योरन्यतरत्रांतर्भवतीदं चारित्रं प्रवृत्तिनिरोधात्, सम्यगयनाच्चेति ? तन्न । किं कारणं ? तद्भावेऽपि गुणविशेषनिमित्तानयणात् । लोभसंज्वलनाख्यः सांपरायः सूक्ष्मो भवतीत्ययं विशेष आश्रितः। निरवशेषशान्तक्षीणमोहत्वादथाख्यातचारित्रं ॥१९॥ चारित्रमोहस्य निरवशेषस्योपशमात्, क्षयाच्चात्मस्वभावावास्थापेक्षालक्षणमथाख्यातचारित्रमित्याख्यायते । पूर्वचारित्रानुष्ठायिभिराख्यातं न तु परि- प्राप्त प्रामोहक्षयोपशमाभ्यामित्यथाख्यातं । अथशब्दस्यानंतर्यार्थवृत्तित्वान्निरवशेषमोहस्याथोपशमानंतरमा- विर्भवतीत्यर्थः । यथाख्यातमिति वा ॥ १२ ।। अथवा यथात्मस्वभावोवस्थितः । तथैवाख्यातत्वाद्यथाख्यातमि- त्याख्यायते । इतेरुपादानं ततः कर्मसमाप्तिज्ञापनार्थत्वात् ॥ १३ ॥ हेतित्वेवं प्रकारव्यवस्थाविपर्यासादिषु दृष्टप्रयोगे इतिरिह विवक्षातः समाप्तिद्योतनो दृष्टव्यः । ततो यथाख्यातचारित्रात् सकलकर्मक्षयसमाप्ति- र्भवतीति ज्ञाप्यते । उत्तरोत्तरगुणप्रकर्षख्यापनार्थमानुपूर्व्यवचनं ॥ १४ ॥ सामायिकादीनामानुपूर्व्यवचनमु- त्तरोत्तरगुणप्रकर्षल्यापनार्थ क्रियते । तद्यथा-सामायिकछेदोपस्थापनासंयमजघन्यविशुद्धिलब्धिरल्पा । ततः परिहारविशुद्धिचारित्रस्य जघन्या लब्धिरनंतगुणाः, तस्यैवोत्कृष्टा विशुद्धिरनंतगुणाः । ततः सामा- यिकछेदोपस्थापनासंयमोत्कृष्टा विशुद्धिरनंतगुणाः । ततः सूक्ष्मसांपरायचारित्रस्य जघन्यविशुद्धिरंतगुणाः । तस्यैवोत्कृष्टा विशुद्धिरनंतगुणाः । ततो यथाख्यातचारित्रस्य विशुद्धिः संपूर्णा प्रकर्षाप्रकर्षविरहिता अनंत- गुणा एव । पंच एते चारित्रोपयोगाः शब्दविषयत्वेन संख्येयभेदाः । बुद्धयध्यवसानभेदादसंख्येयाः । अर्थ- तोऽनंतभेदाश्च भवंति । तदेतच्चारित्रं पूर्वाश्रवनिरोधकारणत्वात्परमसंवरहेतुरवसेयः । आहोक्तं चारित्रे तदनंतरमुद्दिष्टं यत्तपसा निर्जरा चेति तस्येदानीं तपसो विधानं कर्तव्यमित्यत्रोच्यते । तहिविधं बाह्यमभ्यंतरं च तत्प्रत्येकं षड्विधं तत्र बाह्यस्य भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- - ·३४२ सनातनजैनग्रंथमाला- मोक्षशास्त्रे- अनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्यागविविक्तशय्यास नकायक्लेशा वाह्यं तपः ॥ १९ ॥ दृष्टफलानपेक्षं संयममसिद्धिरागोच्छेदकर्मविनाशध्यानागमावाप्त्यर्थमनशनवचनं ॥१॥ यत्किंचिद्दृष्टफलं मंत्रसाधनाद्यनुद्दिश्य क्रियमाणमुपवसनमनशनमित्युच्यते । तत्किमर्थ ? संयमप्रसिद्धि रागोच्छेदकर्मविनाशध्यानागमावाप्त्यर्थमवसेयम् । तहिविधमवधृतानवधृतकालभेदात् ॥ २ ॥ तदनशनं द्वेधा व्यवतिष्ठले, कुतोऽववृतानव- धृतकालभेदात् । तत्रावधृतकालं सकृद्धोजनं चतुर्थभक्तादि, अनवधृतकालमादेहोपरमात् । संयमप्रजागरदोषप्रशमसंतोषस्वाध्यायसुखसिद्ध्याद्यर्थमावमोदय ॥ ३॥ आशितं भवो य औदनः तस्य चतुर्भागेनार्द्धग्रासेन वा अवममूनं उदरमस्यासावमोदरः, अवमोदरस्य भावः, कर्म वा आवमौदर्य, तत्किमर्थ ? संयमप्रजागरदोषप्रशमसंतोषस्वाध्यायसुखसिद्ध्यर्थे । एकागारसप्तवेश्मैकरथ्यार्द्धग्रामादिविषयः संकल्पोवृत्तिपरिसंख्यानं ॥ ४॥ भिक्षार्थिनो मुनेरेकागारादिविषयः संकल्पश्चिंतावरोधः वृत्तिपरिसंख्यानमाशानिवृत्त्यर्थमवगंतव्यं । दांतेंद्रियत्वतेजोहानिसंयमोपरोधब्यावृत्त्याद्यर्थं घृतादिरसत्यजनं रसपरित्यागः ॥५॥ दांतेंद्रियत्वं तेजोहानिः संयमोपरोधनिवृतिरिन्येवमाद्यर्थं, घृतदधिगुडतैलादिरसत्यजनं रसत्यागः । रसपरित्याग इति चेन्न मतोलप्तनिर्दिष्टत्वात् ॥ ६ ॥ स्यान्मतं रसशब्दोऽयं गुणवाची तद्व- तश्चात्र परित्याग इष्ट इति तस्माद्रसवत्परित्याग इति निर्देशःकर्त्तव्य इति ? तन्न। किं कारणं! मतो लुप्तनि- दिष्टत्वात् । निर्दिष्टोऽत्र मतुः यथा शुक्ल पट इति । व्यतिरेकाद्वा तत्संप्रत्ययः ॥७॥ अथवां न गुणं व्यतिरिच्य गुणी वर्तते ततः सामार्थ्यात्त- द्वन्निर्देशः प्रतिपत्तव्यः । द्रव्यत्यागमुखेन रसपरित्यागो नान्यथेति । सर्वत्यागप्रसंग इति चेन्न प्रकर्षगतेः ॥ ८ ॥ स्यादेतत्सर्वमुपभोगार्ह पुद्गलद्रव्यं रसवत् । अतः सर्वत्यागः प्राप्नोतीति तन्न । किं कारणं प्रकर्षगतेः । यथाभिरूपाय कन्या देयेति । अभिरूपतमे संप्रत्ययो. भवति तथा सर्वस्य पुद्गलद्रव्यस्य रसवत्त्वात् प्रकृष्टरसत्यागसंप्रत्ययो भवति । कश्चिदाह- अनशनावमोदर्यरसपरित्यागानां वृत्तिपरिसंख्यानावरोधात् पृथनिर्देशः ॥९॥ वृत्तिपरिसंख्यानमिदं सामान्य भिक्षाचरणे नियमकारित्वात् । अतो अनशनावमोदर्यरसपरित्यागानां तेनै- वावरुद्धत्वात् पृथनिर्देशोऽनर्थकः । तद्विकल्पनिर्देश इति चेन्नानवस्थानात् ॥ १० ॥ अथ मतं तस्य बृत्तिपरिसंख्यानस्य विकल्पा निर्देष्टव्याः, इति पृथगुपदेशः कर्तव्य इति चेन्न किं कारणं ? अनवस्थानात् । न वा कायचेष्टाविषयगणनार्थत्वावृत्तिपरिसंख्यानस्य ॥११॥ न वा एy दोषः किं कारणं ? भिक्षाचरणे प्रवर्तमानः साधुः एतावत्क्षेत्रविषयां कायचेष्टां कुर्वीत, कदाचिद्यथाशक्तिरिति विषयगण- नार्थं वृत्तिपरिसंख्यानं क्रियते अनशनमभ्यवहर्त्तव्यनिवृत्तिः । आवमोदर्यरसपरित्यागावभ्यवहर्तव्यैकदेश- निवृत्तिपराविति महान्भेदः । आवाधात्ययब्रह्मचर्य स्वाध्यायध्यानादिप्रसिद्ध्यर्थं विविक्त शय्यासनं ॥ १२ ॥ शून्यागारादिषु विविक्तिषु जंतुपीडाविरहितेषु संयतस्य शय्यासनं वेदितव्यं । तत्किमर्थे ? आवाधात्ययब्रह्म- चर्यस्वाध्यायध्यानादिप्रसिद्ध्यर्थं । maa ·नवमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। कायक्लेशः स्थानमौनातपनादिरनेकधा ॥ १३॥ प्रतिमास्थानं वाचंयमत्वं, आतपनं, वृक्षमूल इत्येवमादिना शरीरखेदः कायक्लेश इत्युच्यते । स किमर्थ- देहदुःख तितिक्षासुखानभिष्वंगप्रवचनप्रभावनाधर्थ ॥ १४ ॥ दुःखापनिपाते सति तिति- क्षार्थ विषयसुखे वानभिष्वंगार्थ प्रवचनप्रभावनाद्यर्थं च कायक्लेशानुष्ठानं क्रियते । इतरथा हि ध्यानप्रवेश- काले सुचोदितस्य द्वंद्वोपनिपाते सति समाधानं न स्यात् । परीषहजातीयत्वात्पीनरुक्त्यामिति चेन्न स्वकृतक्लेशापेक्षत्वात् ॥ १५॥ स्यान्मतमयं कायक्लेशः स्थानमौनादिः परीषहजातीयस्ततः पुनरुपदेशः पौनरुक्त्यं जनयतीति ! तन्न । किं कारण ? स्व- कृतकायक्लेशापेक्षत्वात् । बुद्धिपूर्वो हि कायक्लेश इत्युच्यते । यतोयदृच्छयोपनिपाते परीषहः । दृष्टफलानपेक्ष- मित्येतत्सर्वत्रानुवर्तते । तत्तर्हि कर्तव्यं- सम्यगित्यनुवृत्तेदृष्टफलनिवृत्तिः ॥ १६ ॥ सम्यग्योगनिग्रहोगुप्तिरित्यतः सम्यग्ग्रहणमनुवर्तते तेन दृष्टफलनिवृत्तिः कृता भवति सर्वत्र बाह्यत्वमस्य कुतः । बागद्रव्यापेक्षत्वाबाह्यत्वम् ॥ १७ ॥ बाह्यमनशनादिद्रव्यमपेक्ष्य क्रियत इति वाह्यत्वमस्य ग्राह्यं । परमत्यक्षत्वात् ॥ १८ ॥ परेषां खल्वप्यनशनादिप्रत्यक्षं भवति ततश्चास्य वाह्यत्वम् । तीर्थ्यगृहस्थकार्यत्वाच्च ॥ १९ ॥ अनशनादि हि तीर्थैर्गृहस्थैश्च क्रियते ततोऽप्यस्य बाह्यत्वं । कथे तर्खेतदनशनादितप इत्युच्यते- कर्मनिर्दहनात्तपः ॥२०॥ यथाग्निः संचितं तृणादि दहति तथा कर्म मिथ्यादर्शनाद्यर्जितं निर्दह- तीति तप इति निरुच्यते । देहेन्द्रियतापाद्वा ॥ २१ ॥ अथवा देहस्येन्द्रियाणां च तापं करोतीत्यनशनादि तप इत्युच्यते । तत्तापादिन्द्रियनिग्रहः सुकरो भवति । उक्तं बाह्यं तपः, अथाभ्यन्तरस्य के भेदा इत्यत्रोच्यते । प्रायश्चितविनयवैयावृत्यस्खाध्यायव्युत्सर्गध्यानान्युत्तरम् ॥२०॥ कुतः पुनरुत्तरत्व ? यतोन्यतीर्थानभ्यस्तत्वादुत्तरत्वं ॥१॥ यतोऽन्यैस्तीथ्र्यैरनभ्यस्तमनालीढं ततोऽस्योत्तरत्वम् अभ्यन्तरामिति यावत् । अतःकरणव्यापारालंबनं ततोऽस्याभ्यन्तरत्वम् । बाह्यद्रव्यानपेक्षत्वाच ॥२॥ न हि बाह्यद्रव्यमपेक्ष्य वर्तमान प्रायश्चित्तादि, ततश्चास्याभ्यंतर- त्वमवसेयं । तद्भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह । नवचतुर्दशपंचद्विभेदं यथाक्रमं प्रारध्यानात् ॥ २१ ॥ नवादीनां भेदशब्दोपसहितानामन्यपदार्थे वृत्तिः ॥ १॥ नवादीनां भेदशब्दोपसंहितानामन्य पदार्थ वृत्तिर्भवति नव च चत्वारश्च दश च पंच च द्वौ च भेदा अस्य नवचतुर्दशपंचद्विभेदामिति । द्विशब्दस्य पूर्वनिपातप्रसंग इति चेन्न पूर्वसूत्रापेक्षत्वात् ॥ २॥ स्यादेतत् द्विशब्दस्य पूर्व- निपातः प्राप्नोति । द्वन्द्वे-अल्पान्तरमिति सूत्रप्रामाण्यात्संख्यायाः अल्पीयस्था इत्युपसंख्यानाचेति तन्न । किं कारणं ! पूर्वसूत्रापेक्षत्वात् । पूर्वसूत्रे बिहितानां च नवादिभिर्यथाक्रममाभिसंबन्धः कथं स्यादिति नैतद्युक्तं न लक्षणेन हि पदकारा अनुवाः, पदकारैर्नामलक्षणमनुवर्त्य नच प्रयोजनेन लक्षणमुल्लङ्घ नीय नैष दोषः । राजदन्तादिषु पाठः करिष्यते । लक्ष्यानुविधानालक्षणस्य ।

·३४४ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- प्राग्ध्यानादिति वचनं यथासंख्यप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ ३ ॥ प्राग्ध्यानादित्युच्यते यथासंख्यप्रति. पत्तिःकथं स्यादिति । इतरथा हि वैषम्याद्यथासख्यं न स्यात् । तत्राभ्यन्तरतपोभेदस्याद्यस्य निर्दिष्टविकल्पसंख्या भेदाख्या, विशेषप्रकृत्यर्थमिद मुच्यते । आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतपश्च्छेदपरिहारो पस्थापनाः॥ २२ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । प्रमाददोषव्युदासभावप्रसादनः शल्पानवस्थाव्यावृत्तिमर्यादात्यामसंयमदायराघ- नादिसिद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तम् ॥ १॥ प्रमाददोषव्युदासः । भावप्रसादो नैःशल्यानवस्थावृत्तिः । मर्या- दात्यागः । संयमदायमाराधनमित्येवमादीनां सिद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं नवविधं विधीयते । प्रायः साधुलोकः । प्रायस्य यस्मिन्कमीर्ण चित्तं तत्प्रायश्चित्तम् । प्रायाच्चितिचित्तयोरिति सुस् अपराधो वा प्रायः, चित्तं शुद्धिः । प्रायस्य चित्तं प्रायाश्चतं-अपराधविशुद्धिरित्यर्थः । तत्र गुरवे प्रमादविनिवेदन दशदोषवर्जितमालोचनं ॥ २ ॥ तेषु नवसु प्रायश्चित्तवि- कल्पेषु गुरवे एकान्ते निषण्णाय प्रसन्नमनसे विदितदेशकालस्य शिष्यस्य सविनयेनात्मप्रमादविनिवेदनं, दशभिर्दोषैर्विवर्जितमालोचनमित्याख्यायते । के पुनस्ते दशदोषा इति चेदुच्यते- उपकरणेषु दत्तेषु प्रायश्चित्तं मे लघु कुर्वन्तीति चिन्त्य दानं प्रथममालोचनदोषः ॥ १ ॥ प्रकृत्या दुर्बलो ग्लानोहं उपवासादि न कर्तुमलं यादि लघु दीयेत ततोदोषनिवेदनं करिष्ये इति वचनं द्वितीयोदोषः।।२।। अन्यादृष्टदोषगूहनं कृत्वा प्रकाशदोषनिवेदन मायाचारस्तृतीयो दोषः ॥३॥ आलस्यात्प्रमादाद्वात्माप- राधावबोधनिरुत्सुकस्य स्थूलदोषप्रतिपादनं चतुर्थः ॥ ४ ॥ महादुश्चरप्रायश्चित्तभयान्महादोषसंवरणं कृत्वा तदनु प्रमादाचारनिबोधनं पंचमः ॥ ५ ॥ ईदृशे व्रतातिचारे सति किं नः स्यात्प्रायश्चित्तीमत्युपायेन गुरूपासना षष्ठः ॥ ६ ॥ पाक्षिकचातुर्मासिकसांवत्सरिकेषु कर्मसु महति यतिसमवाये आलोचनशब्दा. कुले पूर्वदोषकथनं सप्तमः ।। ७ ।। गुरूपपादितं प्रायश्चित्तं किमिदं युक्तं आगमे स्यान्नवेति शंकमानस्या- न्यसाधुपरिप्रश्नोऽष्टमः ॥ ८॥ यत्किञ्चित्प्रयोजनमुद्दिश्यात्मना समानायैव प्रमादाचरितमावेद्य महदपि ग्रहीतं प्रायश्चित्तं न फलकरमिति नवमः ॥ ९॥ अस्यापराधेन ममातिचारः समानः तमयमेव वत्ति अस्मै यहत्तं तदेव मे युक्तं लवकर्तव्यमिति स्वदुश्चरितसंवरणं दशमो दोषः ॥ १० ॥ आत्मन्यपराध चिरमनवस्थाप्य कृतिभावमन्तरेण बालवदृजुबुद्धया दोष निवेदयतः न ते दोषा भवन्त्यऽन्ये च । संय- तालोचनं द्विविधमिष्टमेकान्ते संयतिकालोचनं, आश्रयं प्रकाशते लज्जापरपरिभवादिगणनया निवेद्यातिचार यदि न शोधयेदपरिक्षितायव्ययाधमर्णमवसीदति । महदपि तपस्कर्म अनालोचनपूर्वक नाभिप्रेत- फलप्रदं, अतिक्तकायगतौषधवत्कृतालोचनस्यापि गुरुदत्तप्रायश्चित्तमकुर्वतोऽपरिकर्म सस्यवन्महाफलं न स्यात् । कृतालोचनचित्तगतं प्रायश्चित्तं परिस्पष्टदर्पणतलरूपवत्परिभ्राजते । मिथ्यादुष्कृताभिधानाधभिव्यक्तप्रतिक्रिया प्रतिक्रमणं ॥ ३॥ कर्मवशप्रमादोदयजनितं मिथ्या मे दुःकृतमित्येवमाद्यभिव्यक्तः प्रतीकारः प्रतिक्रमणमित्युच्यते । तदुभयसंसर्गे सति शोधनात्तदुभयं ॥ ४ ॥ किञ्चित्कर्मालोचनमात्रादेव शुध्यति । अपरं प्रतिक्रमेण, इतरत्पुनस्तदुभयसंसर्गे सति शुद्धिमुपयातीति तदुभयमित्युपदिश्यते । इदमयुक्तं वर्तते किमत्रायुक्तमनालोचयतः न किञ्चिदपि प्रायश्चित्तमित्युक्तं पुनरुपदिष्टं प्रतिक्रमणमात्रादेव शुद्धिकरमिति एतदयुक्तं अथ तत्राप्यालोचनपूर्वकत्वमभ्युपगम्यते तदुभयोपदेशो व्यर्थः ? नैष दोषः सर्व प्रतिक्रमणमालोचनपूर्वकमेव । किन्तु पूर्व गुरुणाभ्यनुज्ञातं शिष्येणैव कर्त्तव्यम् । इदं पुनर्गुरुणैवानुष्ठेयं ·नवमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । ३४१ संसक्तामपानोपकरणादिविभजनं विवेकः ॥ ५॥ संसक्तानामन्नपानोपकरणादीनां विभजनं विवेक इत्युच्यते । व्युत्सर्गः कायोत्सर्गादिकरणं ॥ ६ ॥ कालनियमेन कायोत्सर्गादिकरण व्युत्सर्ग इत्युच्यते । तपोऽनशनादि ।। ७ ।। अनशनावमौदर्यवृत्तिपरिसंख्यानादि तपोऽवगंतव्यं । दिवसपक्षमासादिना प्रवज्याहापनं छेदः ॥ ८ ॥ चिरप्रवजितस्य दिवसमासादिविभागेन प्रश्नज्याहापनं छेद इति प्रत्येतव्यं । पक्षमासादिविभागेन संसर्गमंतरेण द्रतः परिवर्जनं परिहार इत्यवध्रियते ॥ ९॥ पुनर्दीक्षाप्रापणमुपस्थापना ॥ १० ॥ महाव्रतानां मूलच्छेदं कृत्वा पुनर्दीक्षाप्रापणमुप- स्थापनेत्याख्यायते । विद्यायोगोपकरणग्रहणादिषु प्रश्नविनयमंतरेण प्रवृत्तिरेव दोष इति तस्य प्रायश्चि- त्तमालोचनमात्रं । दशकालनियमेनावश्यं कर्त्तव्यमित्यास्थितानां धर्मकथादिव्याक्षेपहेतुसन्निधानेन विस्मरणे सति पुनरनुष्ठाने प्रतिक्रमणं तस्य प्रायश्चित्तं । भयत्वरणविस्मरणेऽनवबोधाशक्तिव्यसनादिभि- महाव्रतातिचारे सति प्राक्छेदात्षड्विधं प्रायश्चित्तं विधेयं । शक्तयनिगृहनेन प्रयत्नेन परिहरतः कुत- श्चित्कारणादप्रासुकग्रहणग्राहणयोः प्रासुकस्यापि प्रत्याख्यानस्य विस्मरणात् प्रतिगृहे च स्मृत्वा पुनस्त- दुज्झनं प्रायश्चित्तं । दुःस्वप्नदुश्चितनमलोत्सर्जनमूत्रातिचारमहानदीमहाटवीतरणादिषु व्युत्सर्गः प्राय- श्चित्तं । बहुकृत्वः प्रमादबहुदृष्टापराधप्रत्यनीकवृत्तिविरुद्धदृष्टीनां यथाक्रमं छेदः मूलभूम्यनुपस्थापन पाविकैविधानं क्रियते । अपरकृष्टयाचार्यमूले प्रायश्चित्तग्रहणमनुपस्थापनं । आचार्यादाचार्यांतर प्रापणमातृतीयं पारंविकं तदेतन्नवविधं प्रायश्चित्तं, देशकालशक्तिसंयमाद्यविरोधेनापराधानुरूपं दोषप्रशमनं चिकित्सितवद्विधेयं । जीवस्यासंख्येयलोकपरिमाणाः-परिणामविकल्पाः, अपराधाश्च तावंत एव, न तेषां तावद्विकल्प प्रायश्चित्तमस्ति । व्यवहारनयापेक्षया पिंडीकृत्य प्रायश्चित्तविधानमुक्तं । आह व्याख्यातं प्रायश्चित्तमिदानीं तदनंतरमुदिष्टस्य विनयस्य विकल्पा वक्तव्याः । अत्रोच्यते,- ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः ॥ २३ ॥ विनय इत्यनुवृत्तेः प्रत्येकमभिसंबंधः ॥ १ ॥ विनय इत्यनुवर्त्तते तेन प्रत्येकमभिसंबंधो भवति ज्ञानविनयो दर्शनविनयश्चारित्रविनय उपचारविनयश्चेति । तत्र सबहुमानज्ञानग्रहणाभ्यासस्मग्णादिनिविनयः ॥ २ ॥ अनलसेन शुद्धमनसा देशकालादिविशुद्धिविधानविचक्षणेन सबहुमानोयथाशक्तिनिषेव्यमाणो मोक्षार्थ ज्ञानग्रहणाभ्यासस्मरणादि- निविनयो वेदितव्यः । पदार्थश्रद्धाने निशंकितत्वादिलक्षणोपेतता दर्शनविनयः।।३।। सामायिकादौ लोकविंदुसार- पर्यते श्रुतसमुद्रे यथा भगवद्भिरुपदिष्टाः पदार्थाः यथालक्षणा वर्तते 'नान्यथा वादिनो जिना' इति निःसंश- योपेतता दर्शनविनय इत्याख्यायते। तद्वतश्चरित्रे समाहितचित्तता चारित्रविनयः ॥ ४ ॥ तद्वतो ज्ञानदर्शनवतः पंचविधदुश्चर चरणश्रवणानंतरसमुद्भिनरोमांचाभिव्यज्यमानांतर्भक्तेः परप्रसादो मस्तकांजलिकरणादिभिर्भावतश्चानुष्ठातृत्वं चारित्रविनयः प्रत्येतव्यः । प्रत्यक्षेष्वाचार्यादिषु पूजनीयेश्वभ्युत्थानाभिगमनांजलिकरणादिरुपचारविनयः॥५॥ प्रत्यक्षेष्वाचार्यादिषु पूजनीयेषु अभ्युत्थानाभिगमनांजलिकरणवंदनानुगमनादिरात्मानुरूप उपचारविन- योऽवगंतव्यः। MMS १ पारंचिक इत्यपि पाठांतरं ।

·May । १४१ समातनजैनग्रंथमाला- मोक्षशाने- परोक्षेष्वपि कायवाअनोभिरंजलिक्रियागुणसंकीर्तनानुस्मरणादिः॥६॥ परोक्षष्वाचार्यादि- ज्वंजलिक्रियागुणसंकीर्तनानुस्मरणज्ञानानुष्ठायित्वादिः कायवाङ्मनोभिरवगंतव्यः । किमर्थमिदं विनयभावनं । ज्ञानलाभाचारविशुद्धिसम्यगाराधनाद्यर्थ विनयभावनं ॥७॥ ज्ञानलाभः, आचारविशुद्धिः, सम्यगाराधनमित्येवमादीनां सिद्धिर्भवति विनयभावनेन । ततश्च निवृत्तिसुखमिति विनयभावनं क्रियते। आह विनयोवर्णितः, तदनंतरोद्देशभाजो वैयावृत्त्यस्येदानी विवरणं कर्तव्यमित्यत इदानीमुच्यते- आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्ष्यग्लानगणकुलसंघसाधुमनोज्ञानां ॥२४॥ वैयावृत्यमित्यनुवृत्तेः प्रत्येकमभिसंबंधः ॥ १॥ वैयावृत्यमित्यनुवर्त्तते तेन प्रत्येकमभि- संबंधो भवति । आचार्यवैयावृत्त्यमुपाध्यायवैयावृत्त्यमित्यादि । व्यावृत्तस्य भावः कर्म च वैयावृत्यं ॥२॥ कामचेष्टया द्रव्यांतरेण वा व्यावृत्तस्य भावः कर्म वा वैयावृत्त्यमित्युच्यते । आचरंति यस्माद्ब्रतानीत्याचार्यः ॥ ३ ॥ यस्मात्सम्यग्ज्ञानादिगुणाधारादाहत्य व्रतानि स्वर्गापवर्गसुखामृतबीजानि भव्या हितार्थमाचरंति स आचार्यः । उपेत्य यस्मादधीयते इत्युपाध्यायः ॥ ४॥ विनेयेनोपेत्य यस्माद्वतशीलभावनाधिष्ठानादा- गमं श्रुताख्यमधीयते स उपाध्यायः । महोपवासाद्यनुष्ठायी तपस्वी ॥ ५ ॥ महोपवासादिलक्षणं तपोनुतिष्ठति यः स तपस्वीत्युच्यते । कुत एतत् ! अतिशयार्थे मत्वर्थीयप्रयोगात् । शिक्षाशीकः शैक्ष्यः ॥६॥ श्रुतज्ञानशिक्षणपरः अनुपरतव्रतभावनानिपुणः शैक्षक इति लक्ष्यते । रुजादिक्लिष्टशरीरो ग्लानः ॥ ७॥ रुजादिभिः क्लिष्टशरीरो ग्लान इत्युच्यते । गणः स्थविरसंततिः ॥ ८॥ स्थविराणां संततिर्गण इत्युच्यते । दीक्षकाचाशिष्यसंस्त्यायः कुलं ॥९॥ दीक्षकस्याचार्यस्य शिष्यसंस्त्यायः कुलव्यपदेशमर्हति । चतुर्वर्ण श्रमणनिवहः संघः ॥ १० ॥ चतुर्वर्णानां श्रमणानां निवहः संघ इति समाख्यायते। चिरपत्र जितः साधुः ॥ ११ । चिरकालभावितप्रव्रज्यागुणः साधुरित्याम्नायते । मनोज्ञोऽमिरूपः ।। १२ ।। अभिरूपो मनोज्ञ इत्यभिधीयते । संमतो वा लोकस्य विद्वत्तावक्तृत्वमहाकुकत्वादिभिः ॥ १३ ॥ अथ वा विद्वान्, बाग्मी, महाकुलीन इति यो लोकस्य संमतः स मनोज्ञः, तस्य ग्रहणं प्रवचनस्य लोके गौरवोत्पादनहेतुत्वात् । असंयतसम्यग्दृष्टिा ॥ १४ ॥ अथवा असंयतसम्यग्दृष्टिर्मनोच इति गृह्यते संसारोपेतरूप- स्वात् । तेषां व्याधिपरीषहमिथ्यात्वाद्युपनिपाते प्रासुकौषधिभक्तपानप्रतिश्रयपीठफलकसंस्तरणादिभिर्धर्मो- पकरणैस्तत्प्रतीकारः सम्यक्प्रत्यवस्थापनमित्येवमादि वैयावृत्त्यं । बाधद्रव्यासंभवे खकायेन तदानुकूल्यानुष्ठानं च ॥१५॥ बाह्यस्यौषधभक्तपानादेरसंभवेऽपि स्वकायेन श्लेष्मसिंघाणकाद्यंतर्मलापकर्षणादितदानुकूल्यानुष्ठानं च वैयावृत्त्यमिति कथ्यते । तत्पुनः किमर्थमिति चेदुच्यते, समाध्याधानविचिकित्साभावप्रवचनवात्सल्याघभिव्यक्त्यर्थ ॥ १६॥ समाभ्याधान ·नवमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक। विचिकित्साभावः प्रवचनवात्सल्यं, सनाथता चेत्येवमाद्याभिव्यक्त्यर्थं वैयावृत्यमिष्यते । किमर्थं बहूना- मुपक्षेपः क्रियते । ननु संघवैयावृत्त्यं गणवैयावृत्त्यमिति वा वक्तव्यं । बहूपदेशात्कचिनियमेन प्रवृत्तिज्ञापनाय भूयसामुपन्यासः ॥ १७ ॥ बहुषु वैयावृत्या- हे पदिष्टेषु क्वचित्कस्यचित्प्रवृत्तिर्यथास्यादित्येवमाद्यर्थं भूयसामुपन्यासः क्रियते । आह व्याख्यातं वैयावृत्त्यं तत्समीपोदेशभाजः स्वाध्यायस्येदानी निर्देशः करणीय इत्यत्राभिधीयते,- वाचनाच्छनानुप्रेक्षाम्नायधमोपदेशः॥ २५ ॥ निरवद्यग्रंथाभियपदानं वाचना ॥१॥ निरवद्यग्रंथस्यार्थस्य तदुभयस्य वा पात्रे प्रतिपादनं वाचनेत्युच्यते । संशयच्छेदाय निश्चितबलाधानाय वा परानुयोगः पृच्छनं ॥ २ ॥ आत्मोन्नतिपराति- संधानोपहाससंघोषप्रहसनादिविवर्जितः संशयच्छदाय निश्चितबलाधानाय वा ग्रंथस्यार्थस्य वा परं प्रत्यनु. योगः पृच्छनमिति भाष्यते । भधिगतार्थस्य मनसाभ्यासोऽनुप्रेक्षा ॥ ३॥ अधिगतपदार्थप्रक्रियस्य तप्तायस्पिंडवदर्पित- चेतसो मनसाभ्यासोऽनुप्रेक्षा वेदितव्याः । घोषविशुद्धपरिवर्तनमाम्नायः ॥ ४ ॥ तिनो वेदितसमाहारस्यैहलौकिकफलनिरपेक्षस्य द्रुत- विलंबितादिघोषदोषविशुद्धं परिवर्तनमाम्नाय इत्युपदिश्यते । धर्मकथाधनुष्ठानं धर्मोपदेशः ॥ ५ ॥ दृष्टप्रयोजनपरित्यागादुन्मानिवर्तनाथ संदेहव्यावर्त्तना- पूर्वपदार्थप्रकाशनार्थ धर्मकथाद्यनुष्ठानं धर्मोपदेश इत्याख्यायते । किमर्थोऽयं स्वाध्यायः! प्रज्ञातिशयप्रशस्ताध्यवसायाद्यर्थः स्वाध्यायः ॥ ६ ॥ प्रज्ञातिशयः, प्रशस्ताध्यवसायः प्रव- चनस्थितिः संशयोच्छेदः परवादिशंकाभावः । परमसंवेगः तपोवृद्धिरतिचारविशुद्धिरित्येवमाद्यर्थः स्वा- ध्या योनुष्ठेयः । आह वर्णितः पंचविधः स्वाध्यायः तदनंतरमुद्दिष्टो यो व्युत्सर्गस्तस्य भेद इदानीं वक्तव्य इत्यत्राभिधीयते,- बाह्याभ्यंतरोपध्योः ॥ २६ ॥ व्युत्सर्ग इत्यनुवृत्तेर्व्यतिरेकनिर्देशः ॥१॥ व्युत्सर्जनं व्युत्सर्ग इति भावसाधनः शब्दोनुव- तते । तदपेक्षोऽयं व्यतिरेकनिर्देशः । उपधीयते बलाधानार्थमित्युपधिः।।२।। योर्थोऽन्यस्य बलाधानार्थमुपधीयते स उपधिरित्युच्यते । अनुपात्तवस्तुत्यागो वाह्योपधिव्युत्सर्गः ॥ ३ ॥ आत्मनानुपात्तस्य एकत्वमनापन्नस्य वस्तुन- स्त्यागो वाह्योपधिव्युत्सर्गो वेदितव्यः । क्रोधादि भावनिवृत्तिरभ्यन्तरोपधिव्युत्सर्गः ॥ ४ ॥ क्रोधमानमायालोभमिथ्यात्वहास्यरत्य- रतिशोकमयादिदोषनिवृत्तिरभ्यंतरोपधिव्युत्सर्ग इति निश्चीयते । कायत्यागश्च नियतकालो यावज्जीव वा ॥ ५॥ कायत्यागश्चाभ्यंतरोपधिव्युत्सर्ग इत्युच्यते । स पुनर्द्विविधः । नियतकालो यावज्जीवं चेति । परिग्रहनिवृत्तेरवचनमिति चेन्न तस्य धनाहिरण्यवसनादिविषयत्वात् ॥ ६ ॥ स्यादेतन्महाव्रतोपदेशकाले परिग्रहनिवृत्तिरुक्ता ततः पुनरिदं वचनमनर्थकमिति तन्न । किं कारणं ! तस्य धनहिरण्यवसनादिविषयत्वात् ।

·सनातनजैनग्रंथमालाया- मोक्षशास्त्रे- धर्माभ्यंतरे भावादिति चेन्न प्रासुकनिरवद्याहारादिनिवृत्तितंत्रत्वात् ॥ ७ ॥ स्थादेतदश विधधर्मेऽतरीभूतस्त्याग इति पुनरिदं वचनमनर्थकामिति तन्न किं कारणं ! तस्य प्रासुकनिरवद्याहारा- दिनिवृत्तितत्रत्वात् । तस्य प्रायश्चित्ताभ्यंतरत्वादिति चेन्न प्रतिद्वंद्विभावात् ॥ ८ ॥ अथमतमेतत्प्रायश्चित्ता- भ्यंतरो व्युत्संगस्ततः पुनस्तस्य वचनमनर्थकमिति तन्न किं कारणं ? तस्य प्रतिद्वंद्विभावात्तस्य हि व्युत्स. र्गस्यातिचारः प्रतिद्वंद्वी विद्यते । अयं पुनरनपेक्षः क्रियते इत्यस्ति विशेषः । अनेकत्रावचनमनेनैव गतत्वादिति चेन्न शक्त्यपेक्षत्वात् ॥ ९ ॥ अनकेत्र वचनमनर्थकमे- वास्तु पर्याप्तमिति तन्न किं कारणं शक्त्यपेक्षत्वात् । कचित्सावा प्रत्याख्यायते क्वचिन्निरवद्यमपि नियत- कालं क्वचिदनियतकालं पुरुषशक्त्यपेक्षत्वानिवृत्तिधर्मस्योत्तरोत्तरगुणप्रकर्षादुत्साहोत्पादनार्थत्वाच न पौन- हत्यं । किमर्थं पुनर्युत्सर्गः, निःसंगनिर्भयत्वजीविताशाव्युदासाद्यर्थो व्युत्सर्गः ॥ १० ॥ निःसंगत्वं निर्भयत्वं जीवि- ताशाव्युदासः दोषोच्छेदो मोक्षमार्गभावनापरत्वमित्येवमाद्यों व्युत्सर्गोऽभिधीयते । स द्विविधः । आह अभ्यतरतपः षोढा प्रतिज्ञाय प्रारध्यानादिति यत्संन्यस्तं तपोध्यानाभिधानं तदनाविष्कृतार्थ प्राप्तविचारकालमित्यत्रोच्यते, - उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिंतानिरोधो ध्यानमांतर्मुहूर्तात् ॥२७॥ आधं संहननत्रयमुत्तमं ॥१॥ वज्रवृषभनाराचसहननं, वज्रनाराचसंहननं, नाराचसंहनन- मित्येतत्रितयं संहननमुत्तमं । कुतो ध्यानादिवृत्तिविशेषहेतुत्त्रात् । तत्र मोक्षस्य कारणमाद्यमेकमेव । ध्यानस्य त्रितयमपि उत्तमसंहननं । सस्य उत्तमसंहननस्यैकशब्दः संख्यापदं ॥२॥ अन्या सहायाचनेकार्थसंभवे एक शब्दोऽत्र संख्यावाची गृह्यते । अंग्यते तदंगमिति तस्मिन्निति वाप्रमुखं ॥ ३ ॥ अगेर्गत्यर्थस्य कर्मण्यधिकरणे वा उणा- दौ राग्निपातितः । 'वजेंद्रभद्राग्र इत्यत्र, अनं मुखमित्यर्थः । चिंता अंत:करणवृत्तिः ॥ ४ ॥ अंतःकरणवृत्तिरर्थेषु चिंतेत्युच्यते । अनियतक्रियार्थस्य नियत क्रियाकर्तृत्वेनावस्थानं निरोधः ॥ ५ ॥ गमनभोजनशयना- ध्ययनादिषु क्रियाविशेषेषु अनियमेन वर्तमानस्य एकस्य, एकस्याः क्रियायाः कर्तृत्वेनावस्थानं निरोध इत्यवगम्यते । एकमग्रं मुखं यस्य सोयमेकामः । चिंताया निरोधः चिंतानिरोधः । एकाग्रः चिंतानि- रोधः । एकाग्रचिंतानिरोधः । कुतः पुनरसौ एकाग्रत्वेन चिंतानिरोधः ? वायविशेषात्मदीपशिखावत् ।। ६॥ यथा प्रदीपशिखानिरावाधे प्रज्वलिता न परिस्पंदते तथा निराकुळे देशे वीर्यविशेषादवरुध्यमाना चिंता विना व्याक्षेपण एकाग्रेणावतिष्ठते । अर्थपर्यायवाची वानशब्दः ॥ ७ ॥ अथवा अग्यते इत्यग्रमर्थ इत्यर्थः । एकमग्रं एकानं । एकाने चिंताया निरोधः एकाग्रचिंतानिरोधः । योगविभागान्मयूरव्यंसकादित्वाद्वा वृत्तिः एकस्मिन्द्रव्यपरमाणौ भावपरमाणो वाऽर्थे चिंतानियम इत्यर्थः ॥ ध्यानशब्दो भावकर्तृकरणसाधनो विवक्षावशात् ॥ ८॥ अयं ध्यानशब्दः, भावकर्तृकरण- साधनो विवक्षावशाद्वेदितव्यः । तत्र ध्येयं प्रति अव्यावृत्तस्य भावमात्रेणाभिधाने ध्यातिानमिति भाव साधनो ध्यानशब्दः । ज्यायतीति ध्यानमिति बहुलापेक्षया कर्तृसाधनश्च युज्यते । करणप्रशंसापरायाम- ·नवमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । ३४९ भिधानप्रवृत्तौ समीक्षितायां यथा साध्वसिश्च्छिनत्तीति प्रयोक्तृनिवर्ययोः सतोरप्युद्यमननिपातनयोरविशेष- तंत्रत्वाच्छेदनस्य कर्तृधर्माध्यारोपः क्रियते तथा दिध्यासोरप्यात्मनः ज्ञानावरणवीयांतरायक्षयोपशमाविशेष- तंत्रत्वात् ध्यानपरिणामस्य युज्यते कर्तृत्वं । करणत्वमपि चास्य पर्यायपर्यायिणार्भेदपरिकल्पनासद्भावात् । युज्यते । अग्नेर्दाहपाकवेदादिक्रियाप्रवृत्तस्यात्मभूतोष्ण्यकरणपरिकल्पनवत् । एकांतपरिकल्पनायां दोषविधानमुक्तं ॥ ९ ॥ अर्थातरभावोऽनांतरभाव एवेत्येकांत- कल्पनायां दोषविधानमुक्तं आदिसूत्रे । प्रणीतपरिमाणो मुहूर्तः ।। १० । मुहूर्त इति काल विशेष्वाचिशब्दः । तस्य परिमाणं प्राविहितं । उत्तमसंहननाभिधानमन्यस्येयकालाध्यवसायधारणसामात् ॥ ११ ॥ अन्यत्संहन- नमेतावंतं कालं चिंतानिरोधधारणे साधनभावं प्रत्यसमर्थमिति उत्तमसंहनग्रहणं क्रियते । एकाग्रवचनं वैयग्रयनिवृत्त्यर्थं ॥ १२ ॥ एकाग्रवचनं क्रियते वैयप्रयनिवृत्यर्थे । व्यग्रं हि ज्ञानमेव न ध्यानमिति । चिंतानिरोधग्रहणं तत्स्वाभाव्यप्रदर्शनार्थ ॥ १३ ॥ यथा पृथिव्याः कस्मिंश्चित्परिणाम- विशेषे घटशब्दो वर्तते । एवं चिंतायाः ज्ञानात्मिकायाः वृत्तिविशेष ध्यानशब्दो वर्त्तते इति प्रदर्शनार्थं चितानिरोध इति विशेष्यते । ध्यानमित्यविकृतस्वरूपनिर्देशार्थ ॥१४॥ यत्तदधिकृतमुत्तमं तपः, तत्स्वरूपनिर्देशार्थ ध्यान वचनं क्रियते । मुहूर्त्तवचनादाहरादिविनिवृत्तिः ॥ १५ ॥ आहरादिकालांतरव्यावृत्त्यर्थं मुहूर्त्तवचनं क्रियते । अतः परं दुर्द्धरत्वात् । अभावो निरोध इति चेन्न केनचित्पर्यायेणेष्टत्वात् ॥१६॥ स्यान्मतमभावो निरोध इत्यनर्थी- तरं स चेत्, ध्यानशब्दार्थः खरविषाणवत् ध्यानमसत्प्रसजतीति ? तन्न । किं कारणं! केनचित्पर्यायेणेष्टत्वात् । अन्यचिंताभावविवक्षायामसदेव ध्यानं । विवक्षितार्थविषयावगमस्वभावसामर्थ्यापेक्षया सदेवेति चोच्यते । अभावस्य च वस्तुत्वाद्धेत्वंगत्वादिति ॥ १७ ॥ अभावोऽप्ययं वस्तुधर्मः कुतः हेत्वंगत्वादिति ततश्चोभालंभाभावः। एकार्थवचनं विस्पष्टत्वादिति चेन्नानिष्टप्रसंगात् ॥ १८ ॥ स्यान्मतमेकार्थचिंतानिरोध इत्यस्तु विस्पष्टत्वादिति तन्न किं कारणमनिष्टप्रसंगात् । किमनिष्टं 'वीचारोर्थव्यंजनयोगसंक्रांतिरिति' वक्ष्यते तेनार्थसंक्रम इष्यते द्रव्यात्पर्याये पर्यायाच द्रव्ये । यद्येकार्थे निरोध इह गृह्यते तद्विरोधः स्यात् । एकाग्रवचने तुल्यमिति चेन्नाभिमुख्ये सति पौन पुन्येनापि प्रवृत्तिज्ञापनार्थत्वात् ।।१९।। अथ मतमेतदेकाप्रवचनेऽपि तस्यानिष्टस्य प्रसंगः तुल्य इति चेन्न किं कारणमाभिमुख्ये सति पौन:पुन्येना ऽपि वृत्तिविज्ञानार्थत्वात् । अग्रं मुखमिति ह्युच्यमानेऽनेकमुखत्वं निवर्तितं एकमुखं तु संक्रमोऽभ्युपगत एवेति नानिष्टप्राप्तिः । प्राधान्यवाचिनो वैकशब्दस्य ग्रहणं ॥ २० ॥ अथवा प्राधान्यवचनमेकशब्द इह गृह्यते प्रधानस्य पुंस आभिमुख्येन चिंतानिरोध इत्यर्थः । अस्मिन्पक्षेऽर्थो गृहीतः । अंगतीत्यग्रमात्मेति वा ॥ २१ ॥ अथ वा अंगतीत्यग्रमात्मेत्यर्थः । द्रव्यार्थनयैकस्मिन्नात्मन्यग्रे चिंतानिरोधो ध्यानं ततः स्ववृत्तित्वात् बाह्यध्येयप्राधान्यापेक्षा निवर्त्तिता भवति । -- ·३५० । - ? सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- दिवसमासाद्यवस्थानमुपयुक्तस्येति चेन्नेंद्रियोपघातप्रसंगात् ॥२२॥ स्यादेतद्ध्यानोपयोगेन दिवसमासाद्यवस्थानं नांतमुहूतादिति तन्न किं कारणमिंद्रियोप घातप्रसंगात् । माणापानविनिग्रहो ध्यानमिति चेन्न शरीरपातप्रसंगाव ॥ २३ ॥ स्यादेतत्प्राणापानक- मणो निग्रहो ध्यानमिति तन्न किं कारणं ! शरीरपातप्रसंगात् । प्राणापाननिग्रह सति तदुद्भूतवेदना प्रकर्षात् । आश्वेव शरीरस्य पातः प्रसज्येत । तस्मान्मंदमंदप्राणापानप्रचारस्य ध्यानं युज्यते । मात्राकालपरिगणनमिति चेन्न ध्यानातिकमात् ॥ २४ ॥ स्यान्मतं मात्राकालपरिगणनं ध्यान मिति तन्न किं कारणं ! भ्यानस्यौतिक्रमात् । मात्राभिर्यदि कालगणनं क्रियते ध्यानमेव न स्याद्वैयप्रयात् । विध्युपायनिर्देशः कर्तव्य इति चेन्न गुप्त्यादिप्रकरणस्य तादात् ॥ २५ ॥ स्यान्मतमेकाप्रचिंतानिरोधोध्यानमित्येतद्युक्तं किंतु तदुत्पत्तये विध्युपायनिर्देशः कर्तव्य अनेन विधिना भनेनोपायेन ध्यानं भवतीति तन किं कारणं ! गुप्त्यादिप्रकरणस्य तादर्थ्यात् । ध्यानविधानभावनार्थमेव हि गुप्त्यादिप्रकरणं प्रक्रांतं । संवरार्थं तदिति चेन्न मागुपदेशस्योभयार्थत्वात् ॥ २६ ॥ स्यान्मतं संवरप्रतिपत्त्यर्थं तद्ग- प्यादि प्रकरणमुक्तं न ध्यानोपायप्रतिपत्त्यर्थ नवाऽन्यार्थ प्रकृतमन्याथ भवतीति तन्न । किं कारणं ! प्रागु- पदेशस्योभयार्थत्वात् । अन्यार्थमपि प्रकृतमन्याथं भवति च । तद्यथा-शास्यथ कुल्याः प्रणीयंते । ताभ्यश्च पानीयं पीयते । उपस्पृश्यते च शालयश्च भाव्यते । सकळध्यानधर्मासंग्रह इति चेन्न ध्यानमाभृते प्रणीतत्वात् ॥२७॥ स्यान्मतं सकलोध्यान धर्मो नास्मिन्सूत्रे संग्रहीत इत्यपरिपूर्ण लक्षणमिति तन्न किं कारणं ? ध्यानप्राभृते प्रणीतत्वात् । तत्र हि ध्यानलक्षणं सकलं प्राधान्येनोक्तं इह त्वानुषंगिकमिति । तस्य ध्यानस्य सामान्येनोक्तस्य विकल्पप्रति- पत्त्यर्थमिदमुच्यते, आर्तरौद्रधHशुक्लानि ॥ २८॥ ऋतमर्दनमार्निवा तत्र भवमात ॥१॥ ऋतं दुःख, अथवार्दनमातिर्वा तत्र भवमाः । रुद्रः क्रूरस्तत्कर्म रौद्रं ॥ २ ॥ रोदयतीति रुद्रः क्रूर इत्यर्थः । तस्येदं कर्म , तत्र भवं वा रौद्रमित्युच्यते। धर्मादनपेतं धर्म्य ।। ३ ।। धर्मों वर्णितः, ततोऽनपेतं ध्यानं धर्म्यमित्याख्यायते । शुचिगुणयोगाच्छुल्लं ॥ १ ॥ यथा मलद्रव्यापायतः शुचिगुणयोगाच्छुक्तं वस्त्रं तथा तद्गुण साधादात्मपरिणामस्वरूपमपि शुक्लमिति निरुच्यते । तदेतच्चतुर्विधं ध्यानं दैविध्यमश्नुते । कुतः प्रशस्ता- प्रशस्तभेदात् । अप्रशस्तं अपुण्यास्रवकारणत्वात्, कर्मनिर्दहनसामर्थ्यात्प्रशस्तं । किं पुनस्तदिति चेदुच्यते,- परे मोक्षहेतू ॥ २९ एकस्यैव परत्वमिति चेन्न व्यवहितेऽपि परशन्दप्रयोगात् ॥१॥ स्यान्मतमेकस्यैव पर- त्वमुपपद्यते न द्रुपोरिति तन्न । किं कारणं ! व्यवहितेऽपि परशब्दप्रयोगात् । तद्यथा परा मथुरा पाटलीपुत्रादिति । द्विवचननिर्देशाद्वा गौणस्यापि संप्रत्ययः ॥ १॥ अथवा परमत्यंतं तत्समीपवर्त्यपि परमि- स्युपचर्यते द्विवचनानिर्देशात्तस्यापि ग्रहणं भवति । परयोर्मोक्षहेतुत्वात्, पूर्वयोः संसारहेतुत्वमसिद्धिः ॥ ३ ॥ परे मोक्षहेतू इति वचनात्परि शेषात्पूर्वे संसारहेतू इति विज्ञायते । तृतीयस्य साध्यस्याभावात् । - ·नयमोऽध्यायः। तत्वार्थराजवाति। आह किमेषां लक्षणमिति । तत्रानेकस्य वक्तव्यसंभवे वाचः क्रमवृत्तेराद्यस्य लक्षणप्रतिपादनार्थ- मिदमुच्यते । आर्तममनोज्ञस्य संप्रयोगे तदिप्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः ॥३०॥ भप्रियममनोझं वाधाकारणत्वात् ॥१॥ यदाप्रयं वस्तु विषकंटकशत्रुशस्त्रादि तद्वाधाकारण- स्वादमनोज्ञमित्युच्यते। भृशमांतरचिंतनादाहरणं समन्वाहारः ॥ २ ॥ अर्थातरचिंतनादाधिक्येनाहरणमेकत्रावरोधः समन्वाहारः । स्मृतेः समन्वाहारः स्मृतिसमन्वाहारः । अमनोज्ञस्योपनिपाते स कथं नाम मे न स्यादिति संकल्पश्चिंताप्रबंधः आर्तमित्याख्यायते । आह किमिदमनभिमते चेतनद्रव्यपर्यायसंप्रयोगहेतुकमेवार्थ निधियते न कि तर्धन्यथाप्यतत्प्रत्येतव्य- मित्युच्यते, विपरीतं मनोज्ञस्य ॥ ३१॥ प्रागुक्तनिमित्तविपयर्याद्विपरीतं ॥१॥ प्रागुक्तं यन्निमित्तं ततो पर्ययाद्विपरीतमित्यभिधी- यते । तद्यथा मनोज्ञस्य विषयस्य विप्रयोगे संप्रयुयुक्षा प्रति या परिध्यास्मृतिसमन्वाहार शब्दचो- दिता असावप्यात ध्यानमिति निश्चीयते । यथा च प्रियसमवाये तदभावादाहितकालुष्यस्यात प्रतिज्ञा- यते । तथा ज्वरादिसंतापाभ्याहतमूर्तेः । वेदनायाश्च ॥ ३२॥ प्रकरणाद् दुःखवेदनासंप्रत्ययः॥१॥ यद्यपि वेदनाशब्दः सुखदुःखानुभवनविषयसामान्य- स्तथापि आर्तस्य प्रकृतत्वाद्दुःखवेदनासंप्रत्ययो भवति । तस्प्रतिचिकीर्षी प्रत्यागूर्णस्यानवस्थितमनसो धैर्योपरमात्स्मृतिसमन्वाहार आर्तध्यानमवगंतव्यं । अंगविक्षेपशोकाक्रंदनाश्रुपाताभिव्यक्तं तृतीयं ॥२॥ यथानिष्टसंप्रयोगेष्टविप्रयोगाशुभवेदना- समवायनिबंधनमाः । तथा चेदमपि प्रीतिविशेषाभिष्वंगमंथरकामातुरमतेः पौन विकाविषयसुखरसगृद्धस्य तत्संस्कारपरायणस्य कायादिखेदहेतुकं । निदानं च ॥ ३३ ॥ "विपरीतं मनोज्ञस्य" इत्येव सिद्धमिति चेन्नाप्राप्तपूर्वविषयत्वानिदानस्य ॥१॥ स्यादेतद्वि- परीतं मनोज्ञस्येत्यनेनैव निदानं सुगृहीतमिति तन्न किं कारणमप्राप्तपूर्वविषयत्वान्निदानस्य सुखमात्रया प्रलंबि- तस्याप्राप्तपूर्वप्रार्थनाभिमुखादनागतार्थप्राप्तिनिबंधननिदानमित्यस्ति विशेषः । तदेतच्चतुर्विधमार्तं कृष्णनीलकापोतलेश्याबलाधानं, अज्ञानप्रभवं पौरुषेयपरिणामसमुत्थं पापप्रयो- गाधिष्ठान, परिभोगप्रसंग, नानासंकल्पासंगं धर्माश्रयपरित्यागिकषायाश्रयोपस्थानं अनुपशमप्रवर्द्धनं प्रमाद- मूलमकुशलकर्मादानं कटुकविषाकासद्वेद्यं तिर्यग्भवगमनपर्यवसानं तदेतस्किं स्वामिकमिति चदुच्यते, तदविरतदेशविरतप्रमत्तसंयतानां ॥ ३४ ॥ अविरताः असंयतसम्यग्दृष्ट्यंताः । देशविरताः संयतासंयताः संयताः, प्रमत्तसंयताः पंचदशप्रमा- दोपेताः । क्रियानुष्ठायिनः । कदाचित्माच्यमार्तध्यानत्रयं प्रमत्तानां ॥ १ ॥ निदानं वर्जयित्वा अन्यदासत्रयं प्रमादोद- योद्रेकात्कदाचित्प्रमत्तसंयतानां भवति । आह व्याख्यातमाद्यमप्रशस्तं संज्ञादिभिः, अथ द्वितीयं किं स्वभावसंज्ञाप्रभवस्वामिकमित्यत उच्यते, १ विपाकाकामदुधमिति पाठोतरं ग. पुस्तके ।

·३५२ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- हिंसानृतस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः ॥ ३५ ॥ ध्यानोत्पत्तहिंसादीनां निमित्तभावादेतुनिर्देशः ॥१॥ हिंसादीन्युक्तलक्षणानि तानि रौद्रध्या- नोत्पत्तेनिमित्तीभवतीति हेतुनिर्देशो विज्ञायते । तेन स्मृतिसमन्वाहाराभिसंबंधः ॥ २ ॥ तेन-हेतुनिर्देशेनानुवर्तमानः स्मृतिसमन्वाहारोऽभि. संबध्यते । हिंसायाः स्मृतिसमन्वाहार इत्याद्यविरतस्य भवतु रौद्रध्यानं देशविरतस्य कथं- देशविरतस्यापि हिंसाचावेशाद्वित्वादिसंरक्षणतंत्रत्वाच ॥ ३ ॥ देशविरतस्यापि रौद्रध्यानं, कुतः हिंसाद्यावेशाद्वित्वादिसंरक्षणतंत्रत्वाच्च कदाचिद्भवितुमर्हति । तत्पुनारकादीनामकारणं सम्यग्दर्शन- सामर्थ्यात् । अथ कथमिदं रौद्रध्यानं संयतस्य न भवति ? तदयुक्तं संयते तदावेशे संयमप्रच्युतेः ॥४॥ संयतेरौंद्रध्यानं न युज्यते कुतस्तदावेशे संयमप्रच्युतेः । यदा रौद्रध्यानाविशिष्टो भवत्यात्मा न तदा संयमोऽत्रावतिष्ठते । तदेतच्चतुर्विधं रौद्रध्यानं अतिकृष्णनीलकापोतलेश्याबलाधानं प्रमादाधिष्ठानं नरकगतिफलावसानं, एवमुक्ताप्रशस्तध्यानपारिंगत आत्मा तप्तास्पिड इवोदकं कर्मादत्ते । आह परे मोक्षहेतू इति ये उपदिष्टेऽनिर्दिष्टसंज्ञाभेदस्वभावे तयोस्तावदाद्य किमभिधानप्रकारस्वभाव- विषयमित्यत्रोच्यते । तत्खलु सम्यग्ज्ञानबीजमुपशमार्थमप्रमादसंचितं मोहवश्चनं धर्मानुबंधि सुखफलं त्रिविष्टपावसानं। आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्य ॥३६॥ प्रमत्ताप्रमत्तसंयतस्य विचितिर्विवेको विचारणं विचयः ॥१॥ विचितिर्विचयो-विवे- को विचारणेत्यनर्थातरं । तदपेक्षया आज्ञादीनां कर्मनिर्देशः ॥ २॥ तं विचयभावमपेक्ष्याज्ञादीनां कर्मनिर्देशः क्रियते । आज्ञा चापायश्च विपाकश्च संस्थानं च आज्ञापायविपाकसस्थानानि तेषां विचय आज्ञापायविपाकसं- स्थानविचयः तदर्थमाज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय । अधिकारात्स्मृतिसमन्वाहारसंबंधः ॥ ३ ॥ स्मृतिसमन्वाहार इत्यनुवर्तते, तेन प्रत्येकमभि- सबंधो भवति । आज्ञाविचयाय स्मृतिसमन्वाहार इत्यादि । तत्रागमप्रामाण्यादर्थावधारणमाज्ञाविचयः ॥ ४॥ उपदेष्टुरभावान्मंदबुद्धित्वात्कर्मोदयात्सू- क्षमत्वाच्च पदार्थानां हेतुदृष्टांतोपरमे सर्वज्ञप्रणीतमार्ग प्रमाणीकृत्य इत्थमेवेदं नान्यथा वादिनो जिना इति गहनपदार्थश्रद्धानादर्थावधारणमाज्ञाविचयः । आज्ञामकाशनार्थो वा ॥ ५॥ अथवा सम्यग्दर्शनविशुद्धपरिणामस्य विदितस्वपरसमयपदार्थ- निर्णयस्य सर्वज्ञप्रणीतानाहित सौम्यानस्तिकायादीनानवधार्य एवमेते इत्यन्यं प्रति पिपादयिषतः कथा- मार्गे श्रुतज्ञानसामर्थ्यात्स्वसिद्धांताविरोधेन हेतुनयप्रमाणविमर्दकर्मणा ग्रहणसहिष्णून्कृत्वा प्रभाषतः, तत्स- मर्थनार्थस्तर्कनयप्रमाणयोजनपरः स्मृतिसमन्वाहारः सर्वज्ञाज्ञाप्रकाशनार्थस्वादाज्ञाविचय इत्युच्यते । सन्मार्गापायचिंतनमपायविचयः ॥ ६ ॥ मिथ्यादर्शनपिहितचक्षुषां आचारविनयाप्रमादवि- षयाः संसारविवृद्धये भवंत्यविद्याबाहुल्यात् । अंधवत् ॥ ७ ॥ तद्यथा जात्यंधा बलवंतोऽपि सत्पथात्प्रच्युताः कुशलमार्गादेशकेनाननुष्ठिताः 'नोचानतैशलीवषमोपलकठिनस्थाणुनिहितकंटकाकुलाटवीदुर्गपतिताः परिस्पन्दवंतोऽपि न च मार्गमनुसतु- महति देशकाभावात्तथा सर्वज्ञप्रणीतमार्गाद्विमुखाः मोक्षार्थिनः सम्यमार्गापरिज्ञानात्सुदूरमेवापयंतीति सन्मार्गापायचिंतनमपायविचयः । ।

·EN । नवमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। असन्मार्गापायचिंतनमपायविच यः असन्मार्गापायसमाधानं बा ॥ ८ ॥ अथवा मिथ्या दर्शनाकुलितचेतोभिर्वादिभिः प्रणीतादुन्मार्गात्कथं नाम इमे प्राणिनोऽयुः । अनायतनसेवापायो वा कथं स्यात् पापकरणवचनभावनाविनिवृत्तिर्वा कथमुपजायते इत्यपायार्पितचिंतनमपायविचयः । कर्मफलानुभवनविवेकं प्रति प्रणिधानं विपाकविचयः ॥ ९ ॥ कर्मणां ज्ञानावरणादीनां द्रव्यक्षेत्रकालभवभावप्रत्ययफलानुभवनं प्रति प्रणिधानं विपाकविचयः । तद्यथा मिध्यादर्शकद्वित्रि- चतुरिंद्रियजात्यातपस्थावरसूक्ष्मापर्याप्तकसाधारणाख्यानां कर्मप्रकृतीनां प्रथमगुणस्थाने उदयो नोर्द्ध । अनंतानुबंधिक्रोधमानमायालोमानां प्रथमद्वितीयगुणस्थानयोरुदयो नो? । सम्यग्मिथ्यात्वस्य सम्यग्मि- थ्यादृष्टौ उदयो नो नाधः । अप्रत्याख्यानक्रोधमानमायालोभनरकदेवायुर्नरकदेवगतिवैक्रियिकशरीरांगोपां- गानुपूर्व्यचतुष्कदुर्भगानादेयायशस्कीर्तिसंज्ञानां सप्तदशानां कर्मप्रकृतीनामुदयोऽसंयतसम्यग्दृष्टयंतेषु नोपरि । चतुर्णामानुपूर्व्याणां सम्यग्मिथ्यादृष्टावुदयो नास्ति शेषाणामस्ति । प्रत्याख्यानक्रोधमानमायालोभतिर्यगायुस्ति- धग्गत्युद्योतनीचैर्गोत्रसंज्ञानामष्टानां कर्मप्रकृतीनां विपाकः संयतासंयतांतेषु नोपरि। निद्रानिद्राप्रचलास्त्यान- मृद्धिनामिकानां तिसृणां कर्मप्रकृतीनां फलानुभवनमनुत्तरशरीरप्रमत्तसंयतेषु नोपरि । आहारशरीराहा- रशरीरांगोपांगनाम्नोऽप्रमत्तसंयते उदयः नोज़ नाधः । वेदकसम्यक्त्वप्रकृतेरुदयोऽसंयतसम्यग्दृष्टयादिष्वप्रम- त्तसंयतांतेषु नो नाप्यधः। अर्धनाराचसंहननकीलिकासंहननासंप्राप्तामृपाटिकासंहननाख्यानां तिसृणां प्रकृतीनामुदयोऽप्रमत्तसंयतांतेषु नोपरि । हास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्साख्यानां षण्णां कर्मप्रकृतीनाम- पूर्वकरणचरमसमयांतेषु फलानुभवनं नोर्ध्वं । त्रयाणां वेदानां त्रयाणां संज्वलनानां चोदयः अनिवृत्तिवादर- सांपरायकालस्य शेषे संख्येयान्भागान्गत्वोदयच्छेदः । लोभसंज्वलनस्य विपाकः सूक्ष्मसापरायचरमसमयांतेषु नोपरि । वज्रनाराचसंहनननाराचसहननयोरुदयः उपशांतकषायांतेषु नो । निद्राप्रचलयोरुदयः क्षीणकषायोपांतसमयांतेषु नोपरि । पंचानां ज्ञानावरणानां चतुणी दर्शनावरणानां पंचानामंतरायाणां चोदयः क्षीणकषायचरमसमयांतेषु नोपरि । अन्यतरवेदनीयौदारिकतैजसकार्मणशरीरसंस्थानषटौदा- रिकशरीरांगोपांगववृषभनाराचसंहननवर्णगंधरसंस्पर्शागुरुलचूपघातपरघातोच्छासप्रशस्ताप्रशस्तविहायोग-- तिप्रत्येकशरीरस्थिरास्थिरशुभाशुभसुस्वरदुःस्वरनिर्माणनामिकानां त्रिंशत्प्रकृतीनामुदयः सयोगकेवलिनश्च- रमसमये नो । अन्यतरवेदनीयमनुष्याथुर्मनुष्यगतिपंचेंद्रियजातित्रसवादरपर्याप्तकाशुभगादेययशस्की- युच्चैर्गोत्रसंज्ञकानामेकादशानां प्रकृतीनामुदयः अयोगकेवलिनश्चरमसमये नोचें । तीर्थकरनामकर्मोदयः द्वयोः केवलिनोर्नोपरि नाप्यधः । अयथाकालविपाकः उदीरणोदयः॥ १०॥ तत्र मिध्यादर्शनस्य उदीरणोदयः मिथ्यादृष्टौ उप- शमसम्यक्त्वाभिमुखस्य, चरमावलीमुत्सृज्येतरत्र भवति । एक-द्वित्रिचतुरिंद्रियजात्यातपस्थावरसूक्ष्मा- पर्याप्तकसाधारणसंज्ञिकानां नवानां प्रकृतीनामुदीरणोदयः मिथ्यादृष्टौ भवति नोवं । अनंतानुबंधि क्रोधमानमायालोभानामुदीरणोदयो मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यादृष्ट्योनोंपरि । सम्यग्मिथ्यात्वस्योदीरणोदयः सम्यग्मिथ्यादृष्टौ नोपरि नाप्यधः । अप्रत्याख्यानावरणकोधमानमायालोभनरकगतिदेवगतिवैक्रिायिकशरी- रांगोपांगदुर्भगानादेयायशस्कीर्तिसंज्ञका एकादशप्रकृतय असंयतसम्यग्दृष्ट्यंतेषूदीर्यते नोचे । नरकायषो- देवायुषश्च मरणकाले चरमावलिं मुक्त्वा असंयतसम्यग्दृष्टावुदीरणोदयो भवत्यधश्च नोछ । चतुर्णामानु- पूाणां विग्रहगतो मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टि दीर्णोदयो नेतरत्र । प्रत्याख्यानको- धमानमायालोभतिर्यग्गत्युद्योतनीचैर्गोत्राणां सप्टानां प्रकृतीनामुदीरणोदयः संयतासंयतांतेषु नोपरि । तिर्यगायुषो मरणकाले चरमावलिं मुक्त्वा संयतासंयतांतेषूदीरणोदयो नोज़ । निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्या- नगृद्धिसदसद्वद्यानां पंचानां प्रकृतीनां प्रमत्तसंयतांतेषूदीरणोदयो नोपरिष्टात् । उत्तरशरीरवर्तिपूर्वचरमा- वल्या सह उदीरणोदयो नास्ति । आहारकशरीरांगोपांगनाम्नोः प्रमत्तसंयते उदीरणोदयो नोचं नाप्यधः । मनुष्यायुष उदीरणोदयः-मरणकाले चरमावलिं मुक्त्वा प्रमत्तसंयतांतेषु सम्पर्गमिथ्यादृष्टिवर्जितेषूदीरणो- ।

·Hindited Transactimes सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- दमो भवति नोपरि । वेदकसम्यत्कस्योदीरणोदयः असंयतसम्यग्दृष्ट्यादिष्वप्रमत्तसंयतांतेषु भवति नोर्च नाप्यधः। अर्धनाराचकीलिकासंप्राप्तासृपाटिकासंहननामुदीरणोदयः अप्रमत्तसंयतांतेषु भवति नोचे । हास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्सानां षप्णां प्रकृतीनामपूर्वकरणचरमसमयांतेषूदीरणोदयो भवति नोव॑ । त्रयाणां वेदानां त्रयाणां संज्वलनानां चोदीरणोदयो निवृत्तिवादरसांपरायेषूपांतेषु भवति नोर्चे । तस्मि- श्वानिवृत्तिकाले शेष ऊर्ध्वं संख्येयभागान् गत्वा उदीरणोदयोच्छेदः । लोभसंज्वलनस्योदीरणोदयः सूक्ष्म- सांपरायचरमावलीअर्जितेषु पूर्वेषु नोपरि । वज्रनाराचनाराचसंहननयोरुपशांतकषायांतेषूदीरणोदयो नोप- रिष्टात् । समयोत्तरचरमावलीवर्जितक्षीणकषायांतेषु निद्राप्रचलयोरुदीरणोदयो नोपरि । पंचानां ज्ञाना- वरणांनां चतुर्णा दर्शनावरणानां पंचानामंतरायाणां च चरमावलीवर्जितक्षीणकषायांतेषूदीरणोदयो नो- ध्वं । मनुष्यगतिपंचेंद्रियजात्यौदारिकतैजसकार्माणशरीषट्संस्थानौदारिकशरीरांगोपांगवज्रवृषभनाराचसंह- ननवर्णगंधरसस्पर्शागुरुलघूपधातोच्छ्वासप्रशस्ताप्रशस्तविहायोगतित्रसवादरपर्याप्तिप्रत्यकशरीरस्थिरास्थिरशु- भाशुभसुभगसुस्वरदुःस्वरादेययशस्कीर्तिनिर्माणोच्चैर्गोत्रसंज्ञिकानामष्टात्रिंशतः प्रकृतीनां सयोगकेवलिचर- मसमयांतेषूदीरणोदयो नोपरि । तीर्थकरनाम्न उदीरणोदयः सयोगिकेवलिन्येव नोपरि नाभ्यधः । लोकसंस्थानस्वभावावधानं संस्थानविचयः ।। ११ ॥ लोकसंस्थानं प्राग्वर्णितं तदवयवानां च द्वीपादीनां तत्स्वभावावधानं संस्थानविचयः । धर्मादनपेतं धर्म्यम् ।। १३ ।। मर्ध उत्तमक्षमादिदशविकल्पः, ततोनपेतं धय॑ ध्यानं । उत्तम- क्षमादिभावनावतः प्रवृत्तेः। अनुप्रेक्षाणां धर्म्यध्यानजातीयत्वात्पृथगनुपदेश इति चेन्न ज्ञानप्रवृत्तिविकल्पत्वात्॥१३॥ स्यादेतदनुप्रेक्षा अपि धर्थध्यानेऽतर्भवंतीति पृथगासामुपदेशोऽनर्थक इति तन्न किं कारणं ! ज्ञानप्रवृत्तिवि- कल्पत्वात् । अनित्यादिविषयचितनं यदा ज्ञानं तदानुप्रेक्षाव्यपदेशो भवति । यदा तत्रैकाग्रचिंतानि- रोधस्तदा धर्म्यध्यानं। धर्यमप्रमंत्तस्येति चेन्न पूर्वेषां विनिवृत्तिप्रसंगात् ।। १४ ॥ कश्चिदाह धर्म्यमप्रमत्तसंयत स्यैवेति तन्न किं कारणं ? पूर्वेषां विनिवृत्तिप्रसंगात् । असंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतप्रमत्तसंयतानामपि धर्म्यध्यानमिष्यते सम्यक्त्वप्रभावत्वात् । यदि धर्म्यमप्रमत्तस्यैवेत्युच्येत तर्हि तेषां निवृत्तिः प्रसज्येत । उपशांतक्षीणकषाययोश्चेति तन्न शुक्लाभावप्रसंगात् ॥ १५ ॥ कश्चिदाह उपशांतक्षीण- कषाययोश्च धय॑ ध्यानं भवति न पूर्वेषामेवति तन्न किं कारणं! शुक्लाभावप्रसंगात् उपशांतक्षीणकषाययो हि शुक्लध्यानमिष्यते तस्याभावः प्रसज्यते। तदुभयं तत्रेति चेन्न पूर्वस्यानिष्टत्वात् ॥ १३ ॥ स्यादेतदुभयं धय शुक्लं चोपशांतक्षीण- कषाययोरस्तीति ! तन्न । किं कारणं ! पूर्वस्यानिष्टत्यापूर्व हि धर्म्य ध्यानं श्रेण्योर्नेष्यते, आर्षे पूर्वेषु चेष्यते । आह यदि धर्म्यध्यानमविरतदेशविरतप्रमत्ताप्रमत्तसंयतांतानां भवति, अथ शुक्लध्यानं कस्य ? इत्यत्रो ध्यते तद्वक्ष्यमाणं चतुर्विकल्पं तत्र प्रथमयोर्विकल्पयोः स्वामिनो निर्देशः क्रियते, शुक्ले चाये पूर्वविदः ॥३७॥ पूर्वविद्विशेषणं श्रुतकेवलिनस्तदुभयप्रणिधानसामर्थ्यात् ॥१॥ सकलश्रुतधरस्याद्यशुक्लभ्या- नद्वयप्रणिधानसामर्थ्य नेतरस्येति प्रतिपत्त्यर्थ पूर्ववद्विशेषणमुपादीयते । चशब्दः पूर्वध्यानसमुच्चयार्थः ॥२॥ घशब्दः क्रियते पूर्वस्य धर्म्यध्यानस्य समुच्चया- यः । शुषले चाये पूर्वविदो भक्तः धयं चेति । ? ?

·Napalalaman MANOR नवमोऽध्यायः। तस्वार्थराजवार्तिक। विषयविवेकापरिज्ञानमिति चेन्न व्याख्यानतोविशेषप्रतिपत्तेः ॥३॥ स्यादेतच्च- शब्देन पूर्वस्य ध्यानस्य समुच्चये क्रियमाणे विषयविवेको न ज्ञायते इति ? तन्न । किं कारणं व्या- ख्यानतो विशेषप्रतिपत्तेः । श्रेण्यारोहणात् प्रागधर्म्यध्यानं, श्रेण्योः शुक्लभ्यानमिति व्याख्यास्यामः, आह-यद्याद्ये शुक्ले उपशांतनिर्दग्धमोहयोर्नियमेन प्रतिज्ञायते अविशिष्टे कस्य भवत इत्यत्रोच्यते, परे केवलिनः ॥ ३८॥ केवलिशब्दसामान्यनिर्देशातहतोरुभयोर्ग्रहणं ॥ १ ॥ केवलीत्ययं शब्दः सामान्यवि- षयस्ततोऽचिंत्यविभूतिविशेषकेवलज्ञानसाम्राज्यमनुभवतोरुभयोः सयोग्ययोगिकेवलिनोर्ग्रहणं । परे शुक्ल ध्याने तयोर्भवतो न छद्मस्थस्य । आह अंधकारमुष्टयभिधातसादृश्यादतस्तां शुक्लध्यानाधिष्टातृप्रक्रियां प्रति न व्याप्रियामहे--कुतः ! तल्लक्षणविशेषनिर्देशानुपलंभात् । उच्यते स्यादेतदेवं यद्यमूनि तस्य विशिष्टानि पर्यायांतराणि न स्युः,- पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रियानिवतींनि ॥३९॥ वक्ष्यमाणलक्षणापेक्षया सर्वेषामन्वर्थत्वं ॥ १ ॥ वक्ष्यमाणलक्षणमपेक्ष्य सर्वेषामन्वर्थत्व- मवसेयं । यदिदमुपासचातुर्विभ्यं शुक्लध्यानं तत्किमालंबनमिति चेदुच्यते,- त्र्येकयोगकाययोगायोगानां ॥४०॥ पोगशब्दो व्याख्यातार्थः ॥ १॥ अयं योगशब्दो व्याख्यातार्थः कायवाड्यनस्कर्म योग इत्यत्र । यथासंख्यं चतुर्णामभिसंबंधः ॥२॥ चतुर्णा त्रियोगादीनामुक्तैश्चतुर्भिः शुक्लध्यानविकल्पैः सह यथासंख्यमाभिसंबंधो भवति । त्रियोगस्य पृथक्त्ववितर्क, त्रिषु योगेष्वेकयोगस्यैकत्ववितर्क, काययोग- स्य सूक्ष्मक्रियाप्रतिपत्तिः, अयोगस्य व्युपरतक्रियानिवर्तीति । तत्राद्यस्य विशषेप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते । एकाश्रये सवितर्कवीचारे पूर्वे ॥ ४१ ॥ पूर्वविदारभ्यत्वादेकाश्रयसिद्धिः ॥ १ ॥ उभेऽपि परिप्राप्तश्रुतज्ञाननिष्ठेनारभ्यते इत्ये- काश्रये इत्युच्यते,- सवितर्कवीचार इति द्वन्हपूर्वोन्यपदार्थनिर्देशः ॥ २॥ वितर्कश्च वीचारश्च वितर्कवीचारौ सह वितर्कवीचाराभ्यां वर्तते सवितर्कवीचारः । पूर्वत्वमेकस्यैवेति चेन्नोक्तत्वात् ॥ ३ ॥ किमुक्तं तत्समीपवर्तिनस्तव्यपदेश इति द्विवचन- सामर्थ्यादुभयोर्ग्रहणं । तत्र यथासंख्यप्रसंगनिवृत्त्यर्थमिदमुध्यते । अवीचारं द्वितीयं ॥ ४२ ॥ पूर्वयोर्द्वितीयं तदवीचारं प्रत्यतव्यं । अर्थात्-आचं सवितर्क सवीचारं च भवति । द्वितीय सवितर्कमवीचारमिति । अथ वितर्कवीचारयोः कः प्रतिविशेष इत्युच्यते,- वितर्कः श्रुतं ॥४३॥ विशेषेण तर्कणमूहन वितर्कः श्रुतज्ञानमित्यर्थः यदि श्रुतज्ञाने वितर्कशब्दो वर्तते सहि पुनरपि amesNGINE wwsanileon ·सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- पृष्टभ्य अथ वीचारः किं लक्षणः ? इत्यत्रोच्यते । वीचारोऽर्थव्यंजनयोगसंक्रांतिः॥४४॥ अर्थों ध्येयः द्रव्यं पर्यायो वा, व्यंजनं वचनं, योगः कायवाङ्मनस्कर्मलक्षणः, संक्रांतिः परिवर्त्त- मं । द्रव्यं विहाय पर्यायमुपैति पर्यायं त्यक्त्वा द्रव्यमित्यर्थसंक्रांतिः । एकं श्रुतवचनमुपादाय वचनांतर मालंबते तदपि विहायान्यदिति व्यंजनसंक्रांतिः । काययोगं त्यक्त्वा योगांतरं गृह्णाति योगांतरं च त्यक्त्वाऽन्ययोगमिति योगसंक्रांतिः । एवं परिवर्तनं वीचार इत्युच्यते । तदेसामान्यविशेषनिर्दिष्टचतुर्विधं शुक्लं धर्म्य च पूर्वोदितगुप्त्यादि बहुप्रकारोपायं संसारविनिवृत्तये मुनिातुमर्हति तदारंभे च परिकर्म भवति । यदोत्तमशरीरसंहनन तया परीषहवाधासहनशक्तिमतमात्मानभवगच्छति तदा ध्यानयोगपरिचयायोपक्रमते । कथमिति चेदु- ध्यते-पर्वतगुहाकंदरदरीद्रुमकोटरनदीपुलिनपितृवनजीर्णोद्यानशून्यागारादीनामन्यतमेऽस्मिन्नवकाशे व्या- लमृगपशुपक्षिमनुष्याणामगोचरे तत्रत्यैरागंतुभिश्च जंतुभिः परिवर्जिते नात्युष्णे नातिशीते नातिवाते- वार्षातपवर्जिते बाह्यांतःकरणविक्षेपकारणवर्जिते (विरहिते ) भूमितले शुचावनुकूलस्पर्शे यथासुखमुपवि- ष्टो वद्धपल्यंकासनः समृगँ प्रणिधाय शरीरयष्टिमस्तब्धां वांके वामपाणितलस्योपरि दक्षिणपाणितलमुत्तलं समुपादाय नात्युन्मीलन्नातिनिमीलन्दंतैर्दैताग्राणि संदधानः ईषन्नतिमुखः प्रगुणमध्योस्तब्धमूर्तिः प्रणिधानगंभीरशिरोधरः प्रसन्नवक्त्रवर्णः , अनिमिषस्थिरसौम्यदृष्टिः । विनिहितनिद्रालस्यकामरागरत्य- रतिशोकहास्यभयद्वेषविचिकित्सः । मंद मंदं प्राणापानप्रचार इत्येवमादिकृतपरिकी साधु:, नाभेरूचं वृदये मस्तकेऽन्यत्र वा मनोवृत्तिं यथापरिचयं प्रणिधाय मुमुक्षुः प्रशस्तभ्यानं ध्यायेत् । तत्रैकाग्रमनाः उपशांतरागद्वेषमोहो नैपुण्यान्निगृहीतशरीरक्रियो मंदोच्छ्वासनिःश्वासः सुनिश्चिताभिनिवेशः क्षमावान् बाह्याभ्यंतरान्द्रव्यपर्यायान्ध्यायन्नाहितवितर्कसामर्थ्यः अर्थव्यंजने कायवचसी च पृथक्त्वेन संक्रामता मनसाऽपर्याप्तबलोत्साहवव्यवस्थितेनानिशितेनापि शस्त्रेण चिरात्तरं छिदन्निव मोहप्रकृतीरुपशमयन्क्षपयं श्च पृथक्त्ववितर्कवीचारध्यानभाग्भवति । पुनर्वीर्यविशेषहानेर्योगाद्योगांतरं व्यंजनाढ्यंजनांतरमर्थादर्थी- तरमाश्रयन्ध्यानविधूनितमोहरजाः ध्यानयोगान्निवर्तते । इत्युक्तं पृथत्कवितर्कवीचार । अनेनैव विधिना सतूलमूलं मोहनीयं निर्दिधिक्षन्ननंतगुणविशुद्धं योगविशेषमाश्रित्य बहुतराणां ज्ञानावरणसहायिभूतानां प्रकृतीनां बंधं निरुधन् स्थितेः ह्रासक्षयौ च कुर्वन्श्रुतज्ञानोपयोगवानिवृत्तार्थव्यंजनयोगसंक्रांतिः । अवि- चलितमनाः क्षीणकषायो वैडूर्यमणिनिरुपलेपो थ्यात्वा पुनर्न निवर्तत इत्युक्तमेकत्ववितर्क । एवमे- कत्ववितर्कशुक्लध्यानवैश्वानरानिर्दग्धघातिकमॆधनः प्रज्वलितकेवलज्ञानगभस्तिमंडल: मेघपंजरानिरोध- निर्गत इव धर्मरश्मि भास्यमानो भगवांस्तीर्थकर इतरो वा केवली लोकेश्वराणामभिगमनीयोर्चनीय श्चोत्कर्षेणायुःपूर्वकोटिं देशोनां विहरति स यदांतर्मुहूर्त्तशेषायुष्कः , तत्तुल्यस्थितिवेद्यनामगोत्रश्च भवति तदा सर्ववाङ्मनसयोगं वादरकाययोगं च परिहाण्य सूक्ष्मकाययोगालंबनः सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति- भ्यानमारकंदतुमर्हति । यदा पुनरंतर्मुहूर्तशेषायुष्कस्ततोऽधिकस्थितिविशेषकर्मत्रयो भवति योगी, तदा- स्मौपयोगातिशयस्य सामायिकसहायस्य विशिष्टकरणस्य महासंवरस्य लघुकर्मपरिपाचनस्य शेषकर्मरेणु- परिशातनशाक्तस्त्राभाब्याइंडकपाटातरलोकपूरणानि स्वात्मप्रदेश विसर्पणतश्चतुर्भिः समयैः कृत्वा पुनरपि तावद्भिरेष समयैः समुपहृतप्रदेशविसरणः समीकृतस्थितिविशेषकर्मचतुष्टयः पूर्वशरीरपरिमाणो भूत्वा सूक्ष्मकाययोगेन सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति भ्यानं ध्यायति । ततस्तदनंतरं समुच्छिन्न क्रियानिवर्तिध्यान- मारभते । समुच्छिन्नपाणापानप्रचारसर्वकायवाङ्मनोयोगसर्वप्रदेशपरिस्पंदक्रियाव्यापारत्वात् समुच्छिन्न क्रियानिवर्तीत्युच्यते । तस्मिन्समुच्छिन्नक्रियानिवर्तनि ध्याने सर्वबंधानवनिरोधसर्वशेषकर्मशासनसामोप- पचेरयोगिनः केवलिनः संपूर्णयथाख्यातचारित्रज्ञानदर्शनं सर्वसंसारदुःख जालपरिष्वंगोच्छेदजननं साक्षा मो- ।

·भवमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिकं। क्षकारणमुपजायते । स पुनरयोगिकेवली भगवांस्तदा ध्यानानलनिर्दग्धसर्वमलकलंकबंधो निरस्तकिट्टधातु- पाषाणजात्यकनकवल्लब्धात्मा परिनिर्वाति । तदेतद्विविधं तपः अभिनवकमीनरोधहेतुत्वात्संवरणकारणं । प्राक्तनकर्मरजोमलविधूननहेतुत्वान्निर्जराहेतुरपि । भत्राह सक्तं परीषहजयात्तपसश्च कर्मनिर्जरा भवतीति तत्रेदं न ज्ञायते सर्वे सम्यग्दृष्टयः समनिर्जराः आहोस्विदस्ति कश्चित्प्रतिविशेष इत्यस्तीत्याह, सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानंतवियोजकदर्शनमोहक्षपकोपशमकोपशांत मोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः ॥४५॥ प्रथमसम्यक्त्वादिप्रतिलंभे अध्यवसायविशुद्धिप्रकर्षादसंख्येयगुणनिर्जरास्वं दशानां मद्यपानाविष्टस्य मदैकदेशविगमादव्यक्तावगमशक्तिवत् । प्रकृष्टनिद्रस्य वा तदेकदेशक्षयादल्पस्मृतिजन्मवत् विषमोहितमूर्तेर्वा एकदेशविषप्रच्युतेश्चेतनाप्रतिलंभवत् । पित्तादिविकारोपजातमूर्च्छस्य वा मोहैकदेशनिवृत्तेरव्यक्तचैत- न्यवत्, एकेंद्रियेष्वनंतकायादिषु अनंतकालमुत्पद्योत्पद्यपरिभ्रमतः विशेषलब्ध्या द्वौद्रियादि जन्म यावत्पंचेद्रिय इति कदाचित्पुनः प्रतिनिवर्तते । तदेवं बहुकृत्यो निवर्तनारोहणवहुशतसहस्रेषु कदाचि पंचेंद्रियत्वं नरकादिषु दीर्घकालमनुभूय घुणोत्कीर्णाक्षरसमानजातीयमानवेषु जन्मावाप्नुयात् । भ्रांत्वा पुनरपि ततो दुर्लभानि देशकुलादीन्यवाप्य संक्लेशस्य म्रदिम्ना विशुद्धव्यवसायः प्रतिभाशक्तियुक्तः भव्यः परिणामशुद्ध्या प्रक्षालितांतरात्माप्युपदेशासंभवात्सन्मार्गमलभमानः कुतीर्थप्रतिपादितमिथ्यादर्शनो भूत्वा पुनरपि संसारमहाजनपदातिथिर्भवति । अभिहितक्रमेणैव भूयोज्ञानावरणकमैकदेशप्रशमोपजात- विशुद्धिरुपदेशलब्धिसपन्नः । अथवा मौनींद्रं दर्शनं कदाचिच्छृणुयात् प्रतिबंधिनश्च कर्मणः न्यग्भावात् श्रद्दध्यात् कतकसंपर्कोपजनितकलुषतोयप्रसादवत् असद्भूतार्थोपदेशमलीमसः मिथ्यात्वोपशमात्प्रीणि- तप्रसादः श्रद्धानाभिमुखोऽभिलाषाभिमुख्यादसंख्येयगुणनिर्जरः अभूतपूर्वकरणात्प्रथमसम्यक्त्वाभिमुखो रुचितजिनवचन उपशमसम्यग्दृष्टितामनुभवति । ततः सम्यक्त्वभावनामृतरसविवर्द्धितविशुद्धिः मिथ्या- स्वविघातिवीर्याविर्भावे क्षुद्यमानव्रीहितुषकणतन्दुलविवेकवत्, मिथ्यादर्शनकर्ममिथ्यात्वसम्यक्त्वसम्यग्मि- थ्यात्वविभागेन त्रिधा विभज्य सम्यक्त्वं वेदयमानः सद्भूतपदार्थश्रद्धानफलं, वेदकसम्यग्दृष्टिर्भवति । ततः प्रशमसंवेगादिमान् जिनेंद्रभक्तिप्रवर्द्धितविषुलभावनाविशेषसंचारो यत्र केवलिनः संति भगवंतस्तत्र मोहं क्षपयितुमारभते निष्टापकः पुनश्चतिसृषु गतिषु भवति स निराकृतमिथ्यात्वः क्षायिकसम्यग्दृष्टिरित्या- ल्यायते । अथवा पूर्वोदित एव शंकादिदोषविनिर्मुक्तः कुसमयैरक्षोभितमतिः उपलब्धसद्भावो मोहति- मिरपटलविप्रयुक्तदृष्टिः, जैनेंद्रपूजाप्रवचनवात्सल्यसंयमादिप्रशंसादिपरतया क्षपितोपशमितदेशघातिकर्मा संयमप्राप्त्या श्रावकोऽपि स्यात् पूर्वनिर्दिष्टस्ततो विशुद्धिप्रकर्षात्पुनरपि सर्वगृहस्थसंगविप्रमुक्तो निग्रं- थतामनुभवन् विरत इत्यभिलप्यते । एवमुत्तरोत्तरक्रमो वेदितव्योन्वर्थः । त एते दशाप्युपर्युपरि असं- ध्येयगुणनिर्जरा वेदितव्याः । क्षपक इत्य साधुरन्वाख्यानाभावादिति चेन्न चशब्देन मित्संज्ञोपलब्धेः ॥ १ ॥ स्यान्मतं क्षपक इत्ययमसाधुः कुतोऽन्वाख्यानाभावादिति तन्न किं कारणं ! चशब्देन मित्संज्ञोपलब्धेः क्षै वै पै क्षय इत्यस्य कृतात्वस्य 'णिविप्युकिजविजष्टुसुरजोमंताश्चेति' चशब्देन मित्संज्ञायां सत्यां हस्वत्वात्सा- धुर्भवति । प्रयुक्तानामन्वाख्यानात् प्रयोगदर्शनाच्च । आह सम्यग्दर्शनसन्निधानेऽपि यद्यसंख्येयगुणनिर्जरात्वात्परस्परतो न साम्यमेषां हंत तर्हि श्राव- कवदमी पूर्वसूत्रचोदिता न सर्वे विरतादयो गुणभेदात् निग्रंथतामहतीत्युच्यते । नैतदेवं कुतो यस्माद् गुणभेदादन्योन्यविशेषेऽपि नैगमादिनयव्यापारात्सर्वेऽपि भवति ।

·सनातननग्रंथमाला- मोक्षशास्त्रे- पुलाकवकुशकुशीलनिग्रंथस्नातका निग्रंथाः ॥४६॥ अपरिपूर्णव्रता उत्तरगुणहीनाः पुलाकाः ॥ १॥ उत्तरगुणेष्वनापेतमनसो प्रतेष्वपि क- दाचित्कचित्परिपूर्णतामपरिप्राप्नुवंतः अविशुद्धपुलाकसादृश्यात्पुलाकव्यपदेशमर्हति । अखंडितव्रताः शरीरसंस्कारदिसुखयशोविभूतिप्रणवा वकुशाः ॥ २ ॥ नैथ्यं प्रस्थिताः, अखंडितव्रताः शरीरोपकरणविभूषानुवर्तिनः । ऋद्धियशस्कामाः, शातगौरवाश्रिताः, अविवि- तपरिवाराः छेदशवलयुक्ताः, वकुशाः । शवलपर्यायवाची वकुशशब्दः । कुशीला द्विविधाः प्रतिसेवनाकषायोदयभेदात् ॥ ३ ॥ कुशीला द्विविधा भवंति कुतः ? प्रतिसेवनाकषायोदयभेदात् । अविविक्तपरिग्रहाः परिपूर्णोभयाः कथंचिदुत्तरगुणविराधिनः प्रतिसेवनाकु- शीलाः । प्रीष्मे जंघाप्रक्षालनादिसेवनाद्वशीकृतान्यकषायोदयाः संज्वलनमात्रतंत्रत्वात् कषायकुशीलाः । उदके दंढराजिवत्संनिरस्तकर्माणोतर्मुहूर्त केवलज्ञानदर्शनपापिणो निग्रंथाः ॥ ४ ॥ उदके दण्डराजिर्यथा आश्वेव विलयमुपयाति तथाऽनभिव्यक्तोदयकर्माणः ऊर्ध्व मुहूर्तादुद्भिद्यमान- दर्शनकेवलज्ञानभाजो निर्ग्रन्थाः प्रक्षीणघातिकर्माणः केवलिनः स्नातकाः ॥५॥ ज्ञानावरणादिघातिकर्मक्षयादाविर्भूतकेव- लज्ञानाद्यतिशयविभूतयः सयोगिशैलेशिनो लब्धास्पदाः केवलिनः स्नातकाः " स्नातवेदसमाप्ताविति" स्वार्थिके के निष्पन्नः शब्दः त एते पंचनिग्रंथाः । कश्चिदाह- प्रकृष्टाप्रकृष्टमध्यानां निग्रंथाभावश्चारित्रभेदाद्गृहस्थवत् ॥ ६॥ यथा गृहस्थश्चारित्रभे- दानिप्रैथव्यपदेशभाग् न भवति तथा पुलाकादीनामपि प्रकृष्टमध्यमचारित्रभेदान्निग्रंथत्वं नोपपद्यते । न वा दृष्टत्वाब्राह्मणशब्दवत् ॥७॥ न वैष दोषः कुतो दृष्टत्वात् ब्राह्मणशब्दवत् । यथा जात्या चारित्राध्ययनादिभेदेन भिन्नेषु ब्राह्मणशब्दो वर्त्तते तथा निग्रंथशब्दोऽपि । किं च- संग्रहव्यवहारापेक्षत्वात् ॥ ८॥ यद्यपि निश्चयनयापेक्षया गुणहीनेषु न प्रवर्त्तते । तथापि संग्र- हव्यवहारनयविवक्षावशात्सकलविशेषसंग्रहो भवति । किं च- दृष्टिरूपसामान्यात् ॥ ९॥ सम्यग्दर्शनं निग्रंथरूपं च भूषाकेशायुधविरहितं तत्सामान्ययो- गात् सर्वेषु हि पुलाकादिषु निग्रंथशब्दो युक्तः । भन्नवते वृत्तावतिप्रसंग इति चेन्न रूपाभावात् ॥ १० ॥ यदि भग्नव्रतेऽपि निथशब्दो वर्त्तते श्रावकेऽपि स्यादिति-अतिप्रसंगो नैष दोषः कुतो रूपाभावात् निग्रंथरूपमत्र नः प्रमाणं न च श्रावके तदस्तीति नातिप्रसंगः । अन्यस्मिन्स्वरूपेऽतिप्रसंग इति चेन्न दृष्ट्यभावात् ॥ ११ ॥ स्यादेतद्यदि रूपं प्रमाणम- न्यस्मिन्नपि सरूपे निग्रंथव्यपदेशः प्राप्नोतीति तन्न । किं कारणं ! दृष्ट्यभावात् दृष्ट्या सह यत्र रूपं तत्र निर्ग्रथव्यपदेशः । न रूपमात्र इति । अथ किमर्थः पुलाकादिव्यपदेशः चारित्रगुणस्योत्तरप्रकर्षे वृत्तिविशेषख्यापनार्थः पुलाकाद्युपदेशः क्रियते । तेषां पुलाकादीनां भूयो विशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते,- संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिंगलेश्योपपादस्थानविकल्पतःसाध्या ॥४७॥ तसो लक्षणत्वादनिर्देश इति चेन्नान्यतोऽपीति वचनासिद्धेः॥१॥ स्यादेतत्तसो नोत्पचे लक्षणमस्ति ततो निर्देशो न युक्त इति । तन्न किं कारणं 'अन्यतोऽपीति' वचनात्सिद्धेः । । । HDHINDI ·भवमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। भवदादियोग इति चेन्नान्यत्रापि दर्शनात् ॥ २॥ स्यान्मतं भवदादियोगे अन्यतोऽपि लक्षणं व्याक्रियते, नान्यत्रेति तसोनोत्पत्तिरिति तन्न । किं कारणमन्यत्रापि दर्शनात् । अन्यत्र तसःप्रयोगो दृश्यते नार्थतो न शब्दतोनाभिधानतः स मध्यम इति । प्रतिसेवनेति षत्वाभावः क्रियांतराभिसंबंधात् ॥३॥ यथा विगताः सेवकाः, अस्माद्ग्रामा- द्विसेवको ग्राम इति षत्वं न भवति तथा प्रतिगता सेवना प्रतिसेवनेति क्रियांतराभिसंबंधात् षत्वं न भवति । पुलाकादयः संयमादिभिः साध्याः॥४॥ एते पुलाकादयः पंच निग्रंथविशेषाः संयमादि भिरष्टाभिरनुयोगैः साध्या व्याख्येया इत्यर्थः । तद्यथा कः कस्मिन्सयमे भवति ? पुलाकवकुशप्रतिसेवना कुशीलाः द्वयोः संयमयोः सामायिकच्छेदोपस्थापनयोर्भवति । कषायकुशीला द्वयोः परिहारविशुद्धिसूक्ष्मसांप- राययोः पूर्वयोश्च । निग्रंथ स्नातकाः एकस्मिन्नेव यथाख्यातसंयमे । श्रुतं-पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीला: उत्कर्षेणाभिन्नाक्षरदशपूर्वधराः। कषायकुशीला निग्रंथाश्चतुर्दशपूर्वधराः । जघन्येन पुलाकस्य श्रुतमा- चारवस्तु । वकुशकुशीलनिग्रंथानां श्रुतमष्टी प्रवचनमातरः । स्नातका अपगतश्रुताः केवलिनः । प्रतिसेवना-पंचानां मूलगुणानां रात्रिभोजनवर्जनस्य च पराभियोगात् बलादन्यतम प्रतिसेवमानः पुलाको भवति । वकुशो द्विविधः उपकरणवकुशः शरीरवकुशश्चेति । तत्र उपकरणाभिष्वक्तचित्तो विविध विचित्रपरिग्रहयुक्तः, बहुविशेषयुक्तोपकरणकांक्षी तत्संस्कारप्रतीकारसेवी भिक्षुरुपकरणवकुशो भवति । शरीरसंस्कारसेवी शरीरवकुशः । प्रतिसेवनाकुशीलो मूलगुणानविराधयन् उत्तरगुणेषु कांचिद्विराधनां प्रतिसेवते । कषायकुशीलनिग्रंथस्नातकानां प्रतिसेवना नास्ति तार्थमिति सर्वेषां तीर्थकरणातीर्थेषु भवंति । लिंग-द्विविधं द्रव्यलिंगं भावलिंगं च भावलिंगं प्रतीत्य सर्वे पंच निग्रंथा लिंगिनो भवंतीति । द्रव्यलिंगं प्रतीत्य भाज्याः । लेश्याः-पुलाकस्योत्तरास्तिस्रो लेश्या भवति । वकुशप्रतिसेवनाकुशीलयोः षडपि । कषायकुशीलस्य परिहारविशुद्धश्चतस्र उत्तरा । सूक्ष्मसांपरायस्य निग्रंथस्नातकयोश्च शुक्लेव केवला भवति । अयोगशले प्रतिपन्नाः अलेश्याः । उपपादः-पुलाकस्य उत्कृष्ट उत्पादः, उत्कृष्टस्थितिषु देवेषु सहस्रारे, बकुशप्रतिसेवनाकुशीलयो द्वाविंशतिसागरोपमस्थितिष्वारणच्युतकल्पयोः, कषायकुशीलनिग्रंथयो स्त्रायत्रिंशत्सागरोपमास्थितिषु । सर्वार्थसिद्धौ सर्वेषामपि जघन्यः । सौधर्मकल्पे द्वे सागरोपमस्थितिषु स्नातक- स्य निर्वाणमिति । स्थानं-असंख्येयानि संयमस्थानानि कषायनिमित्तानि भवति । तत्र सर्वजघन्यानि लब्धिस्थानानि पुलाककषायकुशालयोः, तौ युगपदसंख्येयानि स्थानानि गच्छतः, ततः पुलाको व्युच्छि- द्यते । कषायकुशीलप्रतिसेवनाकुशीलवकुशाः युगपदसंख्येयानि स्थानानि गच्छति, ततो वकुशो व्युच्छिद्यते । ततोऽप्यसंख्येयानि स्थानानि गत्वा प्रतिसेवनाकुशालों व्युच्छिद्यते । ततोऽप्यसंख्येयानि गत्वा कषायकुशीलो व्युच्छिद्यते । अत ऊर्ध्व अकषायस्थानानि निग्रंथः प्रतिपद्यते । सोप्यसंख्ये- यानि स्थानानि गत्वा व्युच्छिद्यते । अतो ऊर्ध्वमेकं स्थानं गत्वा स्नातको निर्वाणं प्राप्नोतीत्येतेषां संयमल- ब्धिरनंतगुणा भवतीति । इति तत्वार्थवार्तिके व्याख्यानालंकारे नवमोध्यायः ॥९॥ - - । अथ दशमोध्यायः। आह-आस्रवदोषानवलिप्तत्वं परिस्पदवतोऽपि कुशलस्य कर्मागमद्वारसंवरणादित्युपपादितः संव- रपदार्थः, तदनंतरनिर्देशभाविनी निर्जराभिधीयतामित्यत्र ब्रूमः-नासाविह पुनर्वक्तव्या कुतस्तपोनुभव- संबंधेन यस्मात्पुरैव व्याख्यातां । यथानामोपमुक्तविचित्रफलकर्मनिवृत्तिनिर्जर। । तत्रानुभवः संप्राप्त इति ·more सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- चेन्नार्थवशाच्छानगरीयस्त्वपरिहारार्थत्वाच्च । संवरानंतरनिर्देशाहेति चेत्तथैवाभिहिता "तपसा निर्जरा चति" । अत एव गुप्तयाध्यवसानं । इतरथा हि उभयहेतुत्वविपर्ययेण यत्र कचनाभिधानं स्यात् । आह प्रक्लप्ता निर्जरा मोक्षोभिधातव्यः। स चानुपसंप्राप्तकेवलज्ञानावस्थस्य नोपपद्यते । इत्यतः केवल- ज्ञानमेव तावद्यथा भवति तथोपदेष्टब्यमित्युच्यते। नैतदपि भूयो निर्देशाह वेदितव्यं कुतो यस्माद्ध्यान- प्रकरणे व्याख्यातं, मोहक्षयाज्ञानदर्शनावरणांतरायक्षयाच्च केवलं ॥१॥ अथवा सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग इत्युपक्षिप्य लक्षणोत्पत्तिविषयनिबंधनादिभिर्विशे- षैर्दर्शनचारित्रे समर्थिते ज्ञानं च प्रमाणस्वभावं पंचविधमभ्युपेत्य तत्र चतुष्टयस्य लक्षणोत्पत्तिहेतुविषय- निबंधाः प्रक्रांता: अतः परमिदं वक्तव्यमेवमुत्पद्यते केवलमिति अत्र ब्रूमः-न वक्तव्यं पुनर्यस्मा पुरस्तादेव व्याख्यातं संवरनिरुपादानीकृतसंततिचारित्रध्यानाग्निप्रज्वलितेंधनमोहक्षयात् ज्ञानदर्शनावरणां- तरायक्षयाच केवलं किमुत्पद्यत इत्युपदिष्टमिति वाक्यशेषः । वृत्तिप्रसंगो लघ्वर्थमिति चेन्न क्रमेण क्षयज्ञापनार्थत्वात् ॥ १॥ स्यान्मतमिह वृत्त्या- निर्देशः कर्तव्यः । मोहज्ञानदर्शनावरणांतरायक्षयात्केवलमिति किमर्थों लब्ध्यर्थमिति तन्न किं कारणं ! क्रमेण क्षयज्ञापनार्थत्वात् । प्रागेव मोहक्षयमुपनीयांर्तमुहूर्त क्षीणकषायव्यदेशमवाप्य ततो युगपद् ज्ञानदर्शनावरणांतरायाणां क्षयं कृत्वा केवलमवाप्नोति । तत्क्षयहेतुः केवलोत्पत्तिरिति हेतुलक्षणविभक्तिनिर्देशः ॥२॥ तत्क्षयः केवलज्ञानोत्पत्ते हेतुरिति कृत्वा तदभिसंबंधावद्योतिकया हेतुलक्षणया विभक्त्या निर्देशः क्रियते । तत्क्षयः प्रणिधानविशेषात् ॥ ३ ॥ तेषां मोहादीनां क्षयो भवति कुतः ? प्रणिधानविशे- षात् । परिणामविशेषादिति यावत् । तद्यथा--पूर्वाहितेन विधिना परमतपोविशेषैः प्रशस्ताध्यवसाय- प्रकर्षात् विशुद्ध्यतः शुभाभिमताः प्रकृतयः स्फीतीभवंति । अप्रशस्ताश्च तत्र भूयो विलीयते । तत्र कश्चिद्वेदकसम्यग्दृष्टिरप्रमत्तगुणस्थाने सप्तप्रकृत्युपशमात् श्रेण्यारोहणाभिमुखश्चारित्रमोहमुपशमयितु मारभते । अपरः--असंयतसंयतासंयतप्रमत्तसंयताप्रमत्तसंयतगुणस्थानेषु कस्मिंश्चित्सप्तप्रकृतीः भयमुपनीय क्षायिकसम्यग्दृष्टिभूत्वा चारित्रमोहमुपशमयितुमुपक्रमते । ततोऽथाप्रवृत्तकरणमपूर्वकरणमनिवृत्ति- करणं च कृत्वा उपश्रमश्रेणिमारुह्यापूर्वकरणोपशमकगुणस्थानव्यपदेशमनुभूय तत्राभिनवशुभाभिसंधि- तनूकृतपापकर्मप्रकृतिस्थित्यनुभागः विवर्द्धितशुभकर्मानुभवः, अनिवृत्तिवादरसांपरायोपशमकगुणस्थान- मधिरुह्य नपुंसकवेदस्त्रीवेदनोकषायषट्क'वेदाप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानक्रोधद्वयमायाद्वयलोभद्वयकोधमानसं- ज्वलनसंज्ञिकाः प्रकृतीः क्रमेणोपशमय्य ततः सूक्ष्मसांपरायप्रथमसमये मायासंज्वलने चोपशमं गते सर्वमोहप्रकृयुपशमात् उपशान्तकषायव्यपदेशभाग्भवति । आयुषः क्षयात् म्रियते । अथवा पुनरपि कषायानुदीरयन् प्रतिनिवर्त्तते । स एव चान्यो वा विशुद्धाध्यवसायानुपरतोत्साहः पूर्ववत् क्षायिकसम्य- दृष्टिभूत्वा कर्मविशुध्या महत्या विशुध्यन् क्षपकश्रेणीमनुप्रपद्य तैरेव करणैत्रिभिः पूर्ववदपूर्वकरणक्षप- कतामाश्लिष्य सत ऊर्ध्वं कषायाष्टकं क्षयं कृत्वा नपुंसकवेदं नाशमापाद्य स्त्रीवेदमुन्माल्य नोकषायषट्कं पुंवेदे प्रक्षिप्य क्षपयित्वा पुंवेदं क्रोधसंज्वलने, क्रोधसंज्वलनं मानसंज्वलने मानसंज्वलनं मायासंज्वलने, मायासंज्वलनं च लोभसंज्वलने, संक्रमक्रमेण वादरकृष्टिविभागेन विलयमुपनीय, अनिवृत्तिवादरसांपराय- क्षपकभावमवाप्य, लोभसंज्वलनं तनूकृत्य सूक्ष्मसांपरायक्षपकभावमनुभूय, निरवशेष मोहनीयं निर्मूल- कार्ष कषयित्वा क्षीणकषायतामधिरह्य, अवतारितमोहनीयभारः उपान्तमे समये निद्राप्रचले प्रलयमुप- नीय, पंचानां ज्ञानावरणानां चतुर्णा दर्शनावरणानां पंचानामंतरायाणां चान्तसमये समुपगम्य तदनंतर ज्ञानदर्शनखभावं केवलपर्यायमतविभूतिविशेष निःसपनमवाप्य निरुपलेपः कमलमिवामलः साक्षात्रि- - ·दशमोऽध्यायः । तत्वार्थराजवार्तिकं। कालसर्वद्रध्यपर्यायस्वभावज्ञः सर्वत्राप्रतिहतदर्शनः अवाप्तनिरवशेषपुरुषार्थः, मलवरनिरोधकालातीत. स्वकिरणकलापसौम्यदर्शनस्तारकाधिपतिरिव ज्वलितमूर्तिः केवली भवति । भाह व्याख्यातं प्रतिबंधविनिर्मुक्तसम्यक्त्वदर्शनानंतवीर्यसमन्वितं केवलं, तदात्मलाभश्च सकल- कर्मोच्छेदहेतुरभ्युपगतः । अथ किंलक्षणः कस्माच हेतोमोक्षो भवतीत्युभयमभिधीयतामित्यत्रोच्यते । तस्व खच भगवतः केवलपर्यायलब्धात्मलाभस्य विग्रहवतः स्वप्रभावार्जितानंतवीर्यभाजः पूर्वदग्धकर्मचतुष्ट. बस्याऽप्रच्युतवेद्यगोत्रायुषश्च । बंधहेत्वभावनिर्जराभ्यां कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः ॥१॥ मिथ्यादर्शनादिहेत्वावादभिनवकर्मादानाभावः ॥१॥ मिथ्यादर्शनादीनां पूर्वोक्तानामेक कर्मास्रबहेतूनां विरोधिकारणाभावात् कार्याभाव इत्यभिनवकर्मादानाभावः । पूर्वोदित्तनिर्जराहेतुसन्निधाने चार्जितकर्मनिरासः ॥ २ ॥ पूर्वोदितानां निर्जराहेतूना पनि- भानेऽनितस्य च कर्मणो निरासो भवति । ताभ्यां बंधहेत्वभावनिर्जराभ्यामिति हेतुलक्षणविभक्तिनिर्देश. स्ततो भवस्थितिहेतुसमीकृतशेषकर्मावस्थस्य युगपदात्यंतिकः प्रत्येतव्यः कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः । आधभावादंताभाव इति चेन्न दृष्टत्वादत्यवीजवत् ॥ ३ ॥ स्यान्मतं कर्मबंधसंतानस्या- पभावादंतेनाप्यस्य न भवितव्यं, दृष्टविपरीतकल्पनायां प्रमाणाभावादिति तन किं कारणं ! दृष्टत्वादत्य बीजवत् । यथा बीजांकुरसंतानेऽनादौ प्रवर्त्तमानेऽत्यबीजमग्निनोपहतांकुरशक्तिकमित्यंतोऽस्य दृष्टस्तथा मिथ्यादर्शनादिप्रत्ययसांपरायिकसंततावनादौ ध्यानानलनिर्दग्धे कर्मबीजे भवांकुरोत्पादाभावान्मोक्ष इति रष्टामिदमपहोतुमशक्यं । उक्तं च,- देग्धे बीजे यथात्यंत प्रादुर्भवति नांकुरः । कर्मबीजे तथा दग्धे न रोहति भवांकुरः ॥ इति ॥ कृत्नस्य कर्मत्वेन क्षयः कर्मक्षयः, सतो द्रव्यस्य द्रव्यत्वेन विनाशो नास्ति कथं तर्हि ? पर्यायेण, तस्यो- त्पत्तिमस्वाद्विनाशेन भवितव्यं, तन्मुखेन द्रव्यमपि व्ययं यातीति व्यपदिश्यते । ततः पुद्गलद्रव्यस्य कार- णवशात्कर्मत्वपर्यायमापन्नस्य तत्प्रत्यनीकहेतुसन्निधाने तत्पर्यायनिवृत्तौ तस्य क्षयः इत्युपेदशो भवतीति युक्तमेतत् कृत्स्नकर्मक्षय इति । भावसाधनो मोशशब्दो द्विविषयो विप्रयोगक्रियामात्रगतेः ॥ ४ ॥ मोक्ष भसने इत्यस्य मीक्षणं मोक्ष इति भावसाधनः शब्दो द्विविषयः मोक्तव्यमोचकापेक्षत्वात् । कुतः ! विप्रयोगक्रियामात्रगतेः । कृत्स्नशब्देन कर्माष्टविधं सद्वंधोदयोदीरणचतुर्विधव्यवस्थं परिगृहीतं तत्र बंधोदयोदीरणानां क्षयविभागो गुण स्थानभेदेन निर्दिष्टः, सत्कर्मोच्छेदस्तु न प्रतिपादितः स वित्रियते,- कर्माभावो द्विविधः यत्नसाध्योऽयत्नसाध्यश्चेति ॥ ५ ॥ तत्र चरमदेहस्य नरकतिर्यग्दै- बायुषामभावोऽयत्नसाध्यः--असत्त्वात् । यत्नसाध्य इत उर्ध्वमुच्यते असंयतसम्यग्दृष्टयादिषु चनुर्पु गुणस्थानेषु कस्मिंश्चिदनंतानुबंधिक्रोधमानमायालोभमिथ्यात्वसम्यग्मिथ्यात्वसम्यक्त्वाख्यप्रकृतिसप्तकविषतरुवनं शुभा- व्यवसायनिशितपरशुपातेन निर्मूलं निच्छिद्यते । निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धिनरकगतितिर्यग्गत्येक- द्वित्रिचतुरिंद्रियजातिनरकगतितिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्व्यातपोद्योतस्थावरसूक्ष्मसाधारणसंज्ञकानां षोडशानां म. कृतीनां पृतनीया युगपदनिवृत्तिवादरसांपरायस्तेन समाधिचक्रेण विजयमवाप्नोति । ततः परं कषाया- टकं नष्टं करोति स एव युगपन्नपुंसकवेदः स्त्रीवेदश्च क्रमेण तत्रैव क्षयमुपयात, नोकषायषदं चैकेनैव प्रहारेण निपातयति । ततः पुवेदसंज्वलनक्रोधमानमायाः क्रमेण तत्रैवात्यंतिकं ध्वंसनमास्कंदति । लोभसंज्वलनः सूक्ष्मसांपरायांते यात्यंतं । निद्राप्रचले क्षीणकषायवीतरागछमस्थस्योपान्तमे समये १ कृतप्रक्षेपोयं श्लोकस्तत्त्वार्थसारीयः । १सेनायाः । ? winni ·सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- प्रलयमुपब्रजतः । पंचानां ज्ञानावरणानां चतुर्णा दर्शनावरणानां पंचानामंतरायाणां च तस्यैवांत समये प्रक्षयो भवति । अन्यतरवेदनीयदेवगत्यौदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्माणशरीरबंधनपंचसंघात संस्थानषटौदारिकवैक्रियिकाहारकशरीरांगोपांगषट्संहननपंचप्रशस्तवर्णपंचाप्रशस्तवर्णगंधद्वयपंचप्रशस्तरस- पंचाप्रशस्तरसस्पर्शाष्टकदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यागुरुलधूपघातपरघातोच्छ्वासप्रशस्तविहायोगत्यपर्याप्तकप्रत्येक-- शरीरस्थिरास्थिरशुभाशुभदुर्भगसुस्वरदुःस्वरानादेयायशस्कीर्तिनिर्माणनामनीचैर्गोत्राख्या द्वासप्ततिप्रकृतयः अयोगकेवलिन उपांत्यसमये विनाशमुपयांति । अन्यतरवेदनीयमनुष्यायुर्मनुष्यगतिपंचेंद्रियजाति- मनुष्यगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यत्रसवादरपर्याप्तकशुभगादययशस्ककीर्त्तितीर्थकरनामोचैर्गोत्रसंज्ञिकानां त्रयोदशानां प्रकृतीनामयोगकेवलिनश्चरमसमये व्युच्छेदो भवति । आह किमासां पौगलिकीनामेव द्रव्यकर्मप्रकृतीनां निरासान्मोक्षोऽवसीयत उत भावकर्मणोऽपीत्यत्रोच्यते-- औपशमिकादिभव्यत्वानां च ॥३॥ किं ! मोक्ष इत्यनुवर्तते । भव्यत्वग्रहणमन्यपारिणामिकानिवृत्त्यर्थं ॥ १ ॥ अन्येषां जीवत्वादीनां पारिणामिकानां मोक्षावस्थायामनिवृत्तिज्ञापनार्थ भव्यत्वग्रहणं क्रियते । तेन पारिणामिकेषु भव्यत्वस्य औपशमिकादीनां घ भावानामभावान्मोक्षो भवतीत्यवगम्यते । ननु च द्रव्यनिरासेऽभिहिते तन्निमित्तानां निवृत्तिरर्थादव गम्यत इति नार्थोनेन योगेन ? नैष दोषः । नायमेकांतः-निमित्तापाये नैमित्तिकानां निवृत्तिः अपि चार्थाव- गमेऽपि सिद्धे साक्षात्प्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते-विस्पष्टाथै वक्ष्यमाणलक्षणनिर्देशार्थ, आह यद्यपवर्गों भावोपरतेः प्रतिज्ञायते ननु चौपशमिकादिभावनिवृत्तिवत् सर्वक्षायिकनिवृत्ती भव्यपदेशो मुक्तस्य प्राप्नोतीति ? स्यादेतदेवं यदि विशेषो नोच्येत अस्ति तु विशेष इति अपवाद- विधानार्थमिदमुच्यते,- अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः ॥४॥ अन्यत्रशब्दोयं वर्जनार्थो दृष्टव्यः, तन्निमित्तः सिद्धत्वेभ्य इति विभक्तिनिर्देशः । यथा-"अन्यत्र द्रोण भीष्माभ्यां सर्वे योद्धाः परांमुखा" इति । अन्य शब्दप्रयोगे तद्विज्ञानमिति चेन्न स्वार्थिकत्वात् ॥ १॥ स्यान्मतमन्यशब्दप्रयोगे को विभक्तिर्विज्ञायते यथाऽन्यो देवदत्तादिति अन्यत्र शब्दोऽयं तस्मान्निर्देशो नोपपद्यते इति तन्न । किं कारणं! . स्वार्थिकत्वात् । स्वार्थिकोऽयं त्रः , केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्योऽन्यस्मिन्नयं विधिरिति । अनंतवीर्यादिनिवृत्तिप्रसंग इति चेन्नात्रैवांतर्भावात् ॥२॥ स्यादेतत्सम्यक्त्वादीनां चतु- णां क्षायिकाणां संग्रहादितरेषां निवृत्तिरनंतवीर्यादीनां प्राप्नोतीति ! तन्न । किं कारणं ? अत्रैवांतर्भावात् ज्ञानदर्शनाविनाभाविनो ह्यनंतवीर्यादयः अत्रैवांतर्भवंति । अनंतसामर्थ्यहीनस्यानंतावबोधवृत्त्यभावात् । ज्ञानमयत्वाच्च सुखस्यति । बंधस्याव्यवस्थाश्वादिवदिति चेन्न मिथ्यादर्शनायुच्छेदे कार्यकारणनिवृत्तेः ॥ ३ ॥ स्यादेतद्यथाऽश्वादीनामेकस्मिन् बंध उच्छिन्नेऽपि पुनर्बधांतरसंभवादव्यवस्था तथा जीवस्यापि कस्मि- श्चिबंधेऽपगतेऽपि बंधांतरप्रसंग इति तन्न । किं कारणं ! मिथ्यादर्शनायुच्छेदे कार्यकारणानवृत्तेः । पुन- बंघहेत्वभावादधाभावः । पुनर्बधप्रसंगो जानतः पश्यतश्च कारुण्यादिति चेन्न सर्वास्रवपरिक्षयात् ॥ ४ ॥ स्यादेतव्यसनार्णवे निमग्नं जगदशेनं जानतः पश्यतश्च कारुण्यमुत्पद्यते ततश्च बंध इति तन्न । किं कारणं १ वक्ष्यमाणमात्रानदेशार्थमित्यपि पाठांतरं । २ पंचमी।

·१ ! दशमोऽध्यायः तत्त्वार्थराजवार्तिक सर्वास्त्रवपरिक्षयात् । भक्तिस्नेहकृपास्पृहादीनां रागविकल्पत्वाहीतरागे न ते संतीति । अकस्मादिति चेदनिर्मोक्षप्रसङ्गः ॥५॥ यदि कारणमंतरेणैव मुक्तस्य बंधः कल्प्यते ननु अनिर्मोक्षः स्यात् । मुक्ति प्राप्त्यनंतरमेव बंधोपपत्तेः । स्थानवत्वात्पात इति चेन्नानास्त्रवत्वात् ॥ ६॥ स्यादेतत्स्थानवत्त्वान्मुक्तस्य पातः प्राप्नो- तीति ? तन्न । किं कारणं अनास्त्रवत्वात् । आस्रववतो हि यानपात्रस्याधःपतनं दृश्यते नचास्त्रवो मुक्तस्यास्ति। गौरवाभावाच ॥ ७॥ गौरववतो हि तालफलस्य तत्प्रतिबद्धवृंतसंयोगाभावे पतनं दृष्टं नागौ. रवस्याकाशस्य न च गौरवमस्ति मुक्तस्येति पाताभावः । यस्य हि स्थानवत्वं पातकारणं तस्य सर्वेषा पदार्थानां पातः स्यात् स्थानवत्त्वाविशेषात् । परस्परोपरोध इति चेन्नावगाहनशक्तियोगात् ॥ ८ ॥ स्यान्मतं अल्पः सिद्धावगायः आका- शप्रदेशः आधारः, आधेयाः सिद्धा अनंताः ततः परस्परोपरोध इति ? तन्न । किं कारणं-अवगाहनशक्ति योगात् । मूर्तिमत्स्वपि नामानेकमणिप्रदीपप्रकाशेषु अल्पेऽप्यवकाशे न विरोधः किमंग ! पुनरमूर्तिषु अव- गाहनशक्तियुक्तेषु । तत एव जन्ममरणद्वंद्वोपनिपातव्यावाधाविरहात् परमसुखिनः ॥ ९॥ तत एवा मूर्त्तत्वादेवेत्यर्थः यस्य हि मूर्तिरस्ति तस्य तत्पूर्वकः प्रीतिपरितापसंबंधः स्यात् , नचामूर्तानां मुक्तानां जन्ममरणद्वंदोपनिपातव्यावाधाऽस्ति, अतो नियावाधत्वात्परमसुखिनस्ते । न तस्यास्त्युपमानमाकाशपरिमाणवत् ॥१०॥ यथा परमाण्यवगाहक्षेत्रमारभ्य एकैकप्रदे- शवृद्ध्या कल्प्यमानं सातिशयं क्षेत्रमाकाशपरिमाणं पुनरिदमेवेत्युपमार्थकल्पनाभावात् अनुपमानं तथा सुखशब्दार्थोऽपि प्रकर्षाप्रकर्षयोगात् संसारगतः सांतः । मुक्तानां पुनः परमानंतपरिमाणयोगानिरति- शय इत्यनुपमानः । अनाकारत्वादभाव इति चेन्नातीतानंतरशरीरानुविधायित्वात् ॥११॥ स्यादेतन्मु- तानां परित्यक्तमूर्तीनामाकाराभावादभावः प्राप्नोतीति तन्न । किं कारणं-अतीतानंतरैशरीरानुविधायित्वात् । शरीरानुविधायित्वे तदभावाद्विसर्पणप्रसंग इति चेन्न कारणाभावात् ॥ १२ ॥ स्यान्मतं यदि शरीरानुविधायी जीवस्तदभावात्स्वाभाविकलोकाकाशप्रदेशपरिमाणत्वात्तावद्विसर्पणं प्राप्नो तीति ! तन्न । कुतः कारणाभावात् । पुनविसर्पणकारणाभावान्न विसर्पति । नामकर्मसंबंधात् संहरणविसर्पणधर्मत्वं प्रदीपप्रकाशवत् ॥ १३ ॥ यथा प्रदीपप्रकाशोऽ- बधृतपरिमाणः शरावमानिकापवरकादिद्रव्योपष्टभान्महानत्पश्च भवति तथा नामकर्मसंबंधात्परिच्छिन्मपरि- माणोऽपि जीवः सहरति विसर्पति च । तदभावान्न संहारो विसर्पणं वा मुक्तस्य जीवस्य । मूर्तिमद्वैधादिति चेन्नोभयलक्षण प्राप्तत्वात् ॥ १४ ॥ स्यान्मतं मूर्तः प्रदीपप्रकाशः अमूर्तस्यात्मनः संहरणविसर्पणधर्मत्वे साध्ये दृष्टांतो नोपपद्यते इति ! तन्न । किं कारणं ! उभयलक्षणप्राप्त त्वादुपयोगस्वलक्षणापेक्षयाऽमूर्तः । बंधपरिणामापेक्षया मूर्तः । उक्तं च- बंध पाडएयत्तं लक्खणदो हवदि तस्स णाणतं तमा अमूत्तिमुत्तो भयंतो होदि जीवस्स । इति । तस्मात्कथंचिन्मूतत्वोपपत्तेः साम्यमेव दृष्टांतेन । अनित्यत्वप्रसंग इति चेन्न तावन्मात्रस्य निर्दिदिक्षितत्वाचंद्रमुखीवत् ॥ १५ ॥ स्यादेतत्संहरणविसर्पणधर्मत्वादेव प्रदीपप्रकाशवदनित्यत्व प्राप्नोत्यात्मन इति ! तन्न । किं कारणं ! तावन्मा- अस्य निर्दिदिक्षितत्वाद्यथा चंद्रमुखी कन्येति बहवश्चंद्रे गुणा या चासौ प्रियदर्शनता सा गम्यते तथा ·SAMADHAN ? सनातनजैमग्रंथमाला- मोक्षशास्त्रे- प्रदीपप्रकाशेऽनित्यत्वादिषु बहुषु धर्मेषु सत्स्वपि संकोचविकाससाधर्म्यमात्रं विवक्षितं । सर्वसाधर्म्याच दृष्टांताभाषप्रसंगः। सर्वथाभावो मोक्ष प्रदीपवदिति चेन्न साध्यत्वात् ॥ १६ ॥ स्यादेतद्यथा घर्तिस्नेहामल- सनिपाते प्रदीपोऽनुपरतवृत्त्या प्रवर्त्तमानस्तत्क्षयन कांचिदिशं विदिशं वा गच्छति तत्रैवात्यंत विनाश मुपयाति तथा कारणवशात्स्कंधप्रतिसंतानरूपेण अवर्तमानः स्कंधसमूहो जीवव्यपदेशभाक् क्लेशक्षया म कांचिदिशं विदिशं वा गच्छति तत्रैवात्यन्तं प्रलयमेतीति ? प्रदीपा एव हि पुद्गलाः पुद्गल जातिमजहतः परिणामवशान्मषीभावमापन्ना इति नात्यंतविनाशः । दृष्टत्वाच्च निगलादिवियोगे देवदत्ताद्यवस्थानवत् ॥ १७ ॥ यथा निगलादिद्रव्यवियोगे देवदत्तादीनामवस्थानं दृष्टं तथा बंधविप्रमोक्ष आत्मनावस्थेयमिति दृष्टमिदमपहोतुमशक्यमिति नाभावः । यत्रैय कर्मविप्रमोक्षस्तत्रैवावस्थानमिति चेन्न साध्यत्वात् ॥ १८ ॥ स्यादेतद्यस्मिन्नेव देशे कर्मविप्रमोक्षस्तस्मिन्नेवावस्थानं प्राप्नोति पुनर्गतिकारणाभावादिति ? तन्न । किं कारणं ! साध्यत्वात् साम्य- मेतत्तत्रैवावस्थातव्यमिति | बंधनाभावादनाश्रितत्वाच स्याद्गमनमिति । माह न तावदस्य बंधाभावेऽधोगतिौरवाभावात् । नापि तिर्यग्गतियोगाभावात् तस्मात्प्राप्तमेतत्त- त्रैवावस्थानं ततो लोकस्योपरि तदवस्थानकल्पनाव्यावृत्तिरित्युच्यते भवेदेवं यद्यनभिमतदेशगतिनिमि- चाभाववत्तस्योर्ध्वगतिनिमित्तं न स्यात् । अस्ति च तत्तस्मादेकसमयेन हि निरस्तकर्मभारः पुरुषः- तदनंतरमूवं गच्छत्यालोकांतात् ॥ ५ ॥ तदित्यनेन प्रकृतोऽर्थो निर्दिश्यते । कश्च प्रकृतः कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षः । तस्यानंतरमूर्वं गच्छति । आङभिविध्यर्थः ॥ १॥ ईषदादिषु दृष्टप्रयोगः आङिह विवक्षावशादभिविधौ बेदितव्यः । छोकस्यांतो लोकांत आलोकांतादिति । भाह-अनुपदिष्टहेतुकमिदमूर्ध्वगमनं कथमध्यवसातुं शक्यमित्यत्रोच्यते,- पूर्वप्रयोगादसंगत्वाबंधच्छेदात्तथागतिपरिणामाच्च ॥ ६ ॥ भाह हेस्वर्थः पुष्कलोऽपि दृष्टांतसमर्थनमंतरेणाभिप्रेतार्थसाधनाय नालमित्यत्रोच्यते,- आविद्धकुलालचक्रवद्यपगतलेपालाबूवदेरंडबीजवदमिशिखावच ॥७॥ हेतुदृष्टांतानां यथासख्यमभिसंबंधः ॥ १॥ पूर्वसूत्रे विहितानां हेतूनामत्रोक्तानां दृष्टांतानां च यथासंख्यमभिसंबंधो भवति । तद्यथा,- अपनर्गमाप्तये बहुशःप्रणिधानादाविद्धकुलालचक्रवत् ॥ ३॥यथा कुलालप्रयोगापादितहस्त- दंडचक्रसंयोगपूर्वकं भ्रमणमुपरतेऽपि तस्मिन्पूर्वप्रयोगादासंस्कारक्षयाद्भवति । एवं भवस्थेनात्मनापवर्गप्राप्तये बहुसः प्रणिधानात्तदभाषेऽपि तदावेशपूर्वकं मुक्तस्य गमनमवसीयते । किं च,- असंगत्वान्मुक्तलेपालाबूद्रव्यवत् ॥३॥ यथा मृत्तिकालेपजनितगौरवमलाबूद्रव्यं जलेऽधः पतति तदेव क्लेदविश्लिष्टमृत्तिकाबंधनं लघु सदूर्ध्वमेव गच्छति तथा कर्मभाराक्रांतवशीकृत आत्मा तदावेशक- धात्वंसारे नियमेन गच्छति तत्संगविमुक्तो तूपर्येव याति । अनियमपसंमोदंडवदिति चेन्नोर्ध्वगौरवात् ॥ ४ ॥ स्यादेतद्यथा द्रव्यांतरसंसक्तो दंडोवस्थित स्तदभावेऽनियमेन पतति तथा कर्मसंगाभावेऽनियमेनात्मनोऽपि गमनं प्राप्नोतीति तन्न । किं कारण ! उर्ध्वगौरवात् । अर्ध्वगौरवपरिणामो हि जीव उत्पतत्येव । किं च,- बंगच्छेदादेरंडवीजवत् ॥ ५ ॥ यथा बीजबंधकोशादिच्छेदादेरंडबीजस्य गतिर्दृष्टा तथा मनुष्या- बिभवनापकगतिजातिनामादिसकलकर्मबंधच्छेदान्मुक्तस्य गतिरवसीयते । किं च,- PHea RANDROIN in ·- ? दशमोऽध्यायः । तस्वार्थराजवार्तिक। तथागतिपरिणामाच्चाग्निशिखावत् ॥ ६ ॥ यथा तिर्यक्प्लवनस्वभावसमीरणसंबंधनिरुत्सुका प्रदीपशिखा स्वभावादुत्पतति तथा मुक्तात्माऽपि नानागतिविकारणकर्मनिवारण सति ऊर्ध्वगतिस्वभावत्वा- दूर्वमेवारोहति । असंगत्वबंधच्छेदयोरादविशेषादनुवादप्रसंग इति चेन्नार्थान्यत्वात् ॥ ७॥ स्यादेत- दसंगत्वबंधच्छेदयोनास्त्यर्थविशेष इति पौनरुक्त्यं प्राप्नोति-बध्नातिरपि व्यतिषंगे वर्तत इति ? तम। किं कारणं ! अर्थान्यत्वात् । अन्योन्यानुप्रवेशे सत्यविभागेनावस्थानं बंधः । परस्परप्राप्तिमात्रं संग इत्यस्त्यर्थ- विशेषः । तस्माक्रियाकारणधर्माधर्माभावेऽपि हेत्वंतरान्मुक्तस्य गतिरभ्यनुज्ञायते । नोदाहरणमलावूरुितावेशादिति , चन्न तिर्यग्गपनप्रसंगात् ॥ ८॥ स्यादेतदलायूद- व्यं मुक्तगमनसिद्धावुदाहरणं न भवति कुतः मारुतावेशादिति तन्न । किं कारणं ? तिर्यग्गमनप्रसंगात् । यदि मारतावेशात्तस्य गमनं स्यात्तिर्यक्प्लवनधर्मत्वान्मरुतस्तिर्यग्गमनमेव स्यानोर्व । ऊर्ध्वगत्यभावे तदभावप्रसंगोऽग्नेरोष्ण्याभावेऽभाववदिति चेन्न गत्यंतरनिवृत्त्यर्थत्वात्॥९॥ स्थान्मतं यथोष्णस्वभावस्याग्नेरौष्ण्याभावेऽभावस्तथा मुक्तस्योर्ध्वगमनं स्वभावस्तदभावेऽभावः प्राप्नोतीति- चेन्न । किं कारणं ! गत्यंतरनिवृत्त्यर्थत्वात् । तथा च मुक्तस्योर्ध्वमेव गमनं न दिगंतरगमनमित्ययं स्वभावो मोर्च गमनमेवति । ऊर्ध्वज्वलनवद्वा ॥१०॥ यथोर्चज्वलनस्वभावत्वेऽप्यग्नेर्वेगवद्रव्याभिघातात्तिर्यग्ज्वलनेऽपि ना- जग्नेर्विनाशो दृष्टस्तथा मुक्तस्योर्ध्वगतिस्वभावत्वेऽपि तदभावभाव इति । अत्राह-ऊर्बज्वलनस्वभावस्याग्नेर्वेगवदभिघातातिर्यग्ज्वलने सति विरोधादूज्वलनाभावो युक्तः । मु- तस्य तु पुनः स्वभावगतिलोपहेत्वभावादूर्ध्वगत्युपरमोनुपपन्न इत्युच्यते लोकांतान्नोर्ध्वगतिर्मुक्तस्य कुतः धर्मास्तिकायाभावात् ॥ ९॥ गत्युपग्रहकारणभूतो धर्मास्तिकायो नोपर्यस्तीत्यलोके गमनाभावः। तदभावे च लोकालोकविभागा- भाव: प्रसज्यते । किं पुनरेते परिनिर्वृत्ताः कार्मणशरीरोपशमकादिभावनिरूपाख्याः पयायान्तरेण शक्याः व्यपदेष्टुं, उसातीतव्यवहारा एव निर्धारयितव्या इत्युच्यते-शक्याः । कथं ! यस्मात्खलु । क्षेत्रकालगतिलिंगतीर्थचारित्रप्रत्येकबुद्धबोधितज्ञाना- वगाहनांतरसंख्याल्पवहत्वतः साध्याः ॥ १० ॥ प्रत्युत्पन्नभूतानुग्रहतंत्रनयद्वयापेक्षया क्षेत्रादिभिः साध्याः सिद्धाः॥१॥ एतैः क्षेत्रादिभिर- स्पषत्वातैदशभिरनुयोगद्वारैः प्रत्युत्पन्नभूतानुग्रहतंत्रनयद्वयापेक्षया साध्याः चिंत्याः विकल्प्याः । के पुनस्ते ? सिद्धाः । तथा क्षेत्रेण तावत्-कस्मिन् क्षेत्र सिध्यति ? सिद्धिक्षेत्रे कर्मभूमिषु वा ॥ २ ॥ सिद्धिक्षेत्रे कर्मभूमिषु वा प्रत्युत्पन्नविषयमाहिनयार्पणेन सिद्धिक्षेत्रे स्वप्रदेशे, आकाशदेशे वा सिद्धिर्भवति । भूतानुग्रहतंत्रनयविवक्षायां जन्म प्रति पंचदशसु कर्मभूमिषु संहरणं प्रति मानुषक्षेत्रे सिद्धिः । ऋजुसूत्रनयः शब्दभेदाश्च त्रयः प्रत्युत्पन्न विषयग्राहिणः शेषा नया उभयभावविषयाः। कालेन-कस्मिन्काले सिद्धिः-एकसमये उत्सर्पिण्यवसर्पिण्योर्वा विशेषेण प्रत्युत्पन्ननयापेक्षया एकसमये सिध्यन् सिद्धो भवति । भूतभावप्रज्ञापननयार्पणया द्वेधा जन्मनः संहरणतश्च । तत्र जन्मनः अविशेषण उत्सर्पिण्यवसर्पिण्योर्जातः सिद्ध्यति । विशेषेणावसर्पिण्यां सुखमदुःखमाया अंते भागे दुःखमसुखमायां च जातः सिद्ध्यति । दुःखमसुखमायां जातः दुःखमायां सिद्ध्यति न तु दुःखमायां जातः । अन्यदा नैव ·- । सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे सिद्ध्यति । संहरणतः सर्वस्मिन्काले अवसर्पिण्यामुत्सर्पिण्यां च सिद्ध्यति । गत्यां-कस्यां गतौ सिद्धिः ! सिद्धिगतौ मनुष्यगतौ वा विशेषः । प्रत्युत्पन्ननयाश्रयेण न सिद्धिगतौ सिद्ध्यति । भूतविषयनयापेक्षया द्विधा कल्पना अनंतरगतौ एकांतरगतौ च । तत्रांनंतरगतौ मनुष्यगतौ सिद्ध्यति । एकांतरगतौ चतसृषु गतिषु जातः सिद्ध्यति । लिंगन-केन चित्सिद्धः । लिंगं त्रिविधो वेदः। अवेदत्वेन त्रिभ्यो वा वेदेभ्यः सिद्धिः । वर्तमान- विषयविवक्षायामवेदत्वेन सिद्धिर्भवति । अतीतगोचरनयापेक्षया अविशेषेण त्रिभ्यो वेदेभ्यः सिद्धिर्भवति । भावं प्रति, न तु द्रव्यं प्रति । द्रव्यापेक्षया तु पुल्लिंगेनैव सिद्धिः । अपरः प्रकार:-लिंगं द्विविधं निग्रंथलिंग स- ग्रंथलिंग चेति। तत्र प्रत्युत्पन्ननयाश्रयेण निपॅथलिंगन सिद्ध्यति । भूतविषयनयादेशेन तु भजनीयं । तीर्थेन- तीर्थसिद्धिदे॒धा तीर्थकरेतरविकल्पात्॥३॥ तीर्थसिद्धिधा भवति-तीर्थकरत्वेनेतरत्वेन च । सति के- चित्तीर्थकरे सिद्धाः अपरेऽन्यथा सिद्धा असति चेति । चारित्रेण केन सिद्ध्यति । अव्यपदेशेनैकचतुः पंचविकल्पचारित्रेण वा सिद्धिः । प्रत्युत्पन्नाञ्च ते हि नयवशान्न चारित्रेण व्यपदेशविरहितेन भावेन सिद्धिः । भूतपूर्वगतिर्द्विधा अनंतरव्यवहितभेदात् । आनंतर्येण यथाख्यातचारित्रेण सिद्ध्यति ब्यवधानेन चतु- भि: पंचभिर्वा । चतुर्भिस्तावत्-सामायिकच्छेदोपस्थापनासूक्ष्मसांपराययथाख्यातचारित्रैः । पंचमिस्तै- रेव परिहारविशुद्धिचारित्राधिकैः । स्वशक्तिपरोपदेशनिमित्तज्ञानभेदात् प्रत्येकबुद्धबोधितविकल्पः । केचित्प्रत्येकबुद्धसिद्धाः । परोपदे- शमनपेक्ष्य स्वशक्त्यैवाविर्भूतज्ञानातिशयाः । अपरे बोधितबुद्धसिद्धाः, परोपदेशपूर्वकज्ञानप्रकर्षास्कदिनः । झामन-एकेन द्वित्रिचतुर्भिश्च ज्ञानविशेषैः सिद्धिः । प्रत्युत्पन्नग्राहिनयनिरूपणया केवलज्ञानेनैकेन सिद्धिर्भ- वति । भूतपूर्वगत्या तु द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिश्च ज्ञानविशेषैर्भवति । द्वाभ्यां-मतिश्रुतज्ञानाभ्याम् -त्रिभिर्म- तिश्रुतावाधभिः मतिश्रुतमनःपर्ययैर्वा । चतुर्भिर्मतिश्रुतावधिमनःपर्ययैः । अवगाहनं द्विविध-उत्कृष्टजघन्यभेदात् ॥ ४ ॥ आत्मप्रदेशव्यापित्वमवगाहनं द्विविधं । उत्कृष्टं जधन्यं चेति । तत्रोत्कृष्टं पंचधनुः शतानि पंचविंशत्युत्तराणि। जघन्यमर्द्धचतुर्थारत्नयः देशोनाः । मध्ये विकल्पाः एतस्मिन्नवगाहे सिद्ध्यंति पूर्वभावप्रज्ञापननयापेक्षया । प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनेन तु एतस्मिन्नेव देशोने । किमंतरं सिद्ध्यतां । अनंतरं च सिद्ध्यति सांतरं च । अनंतरं जघन्येन द्वौ समयौ उत्कर्षेणाष्टौ ॥५॥ आनंतर्येण जघन्येन द्वौ समयौ सिद्ध्यति उत्कर्षणाष्टौ । सांतरं जघन्येनैकः समयः उत्कर्षेण षण्मासाः ॥ ६ ॥ सिद्ध्यतां सिद्धिविरहकालोऽतरं जघन्येनैकःसमयः । उत्कर्षेण षण्मासाः प्रत्येतव्याः । जघन्येन एकउत्कर्षेण अष्टशतमिति संख्या ॥ ७ ॥ एकसमये कति सिद्ध्यन्ति । जघन्यनैकः उत्कर्षेणाष्टशतमिति संख्यावगंतव्याः । क्षेत्रादिभिरभिन्नानां परस्परतः संख्याविशेषः अल्पवहुत्वं ॥ ८ ॥ क्षेत्रादिभिरेकादशभि- रभिन्नानां परस्परतः संख्याविशेषोल्पबहुत्वमित्युच्यते । तद्यथा--प्रत्युत्पन्ननयापेक्षया सिद्धिक्षेत्रे सिद्ध्यतीति- नास्त्यल्पबहुत्वं । भूतपूर्वनयापेक्षया तु चिंत्यते-क्षेत्रसिद्धाः द्वेधा जन्मतः संहरणतश्च तत्राल्पे संहरणसि- द्वाः। जन्मसिद्धाः संख्येयगुणाः । सर्वस्तोका ऊर्ध्वलोकसिद्धाः । अधोलोकसिद्धाः संख्येयगुणाः । तिर्यग्लो- कसिद्धाः संख्ययगुणाः, सर्वस्तोकाः समुद्रसिद्धाः द्वीपसिद्धाः संख्येयगुणाः । एवं तावदविशेषेण विशे- घेण च सर्वस्तोकाः लवणोदसिद्धाः, कालोदसिद्धाः संख्येयगुणाः । जंबूदीपसिद्धाः संख्येयगुणाः । धात- कीखंडसिद्धाः संख्येयगुणाः । पुष्करद्वीपार्द्धसिद्धाः संख्येयगुणा इति । कालविभागत्रिविधः - उत्सर्पिणी- भवसर्पिणी अनुत्सर्पिण्यनवसर्पिणी चेति । सर्वस्तोका उत्सर्पिणीसिद्धाः । अवसर्पिणीसिद्धाः विशेषाधिकाः, - ·ननमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक अनुत्सर्पिण्यवसर्पिणीसिद्धाः संख्येयगुणाः । प्रत्युत्पन्ननयापेक्षया एकसमये सिद्ध्यंतीति नास्त्यल्पबद्दुत्वं । गति प्रति-प्रत्युत्पनभावप्रज्ञापननयस्य सिद्धिगतौ सिद्ध्यंतीति नास्त्यल्पबहुत्वं । भूतविषयनया- पेक्षया वानंतरगतौ मनुष्यगतौ सिद्ध्यंतीति नास्त्यल्पबहुत्वं । एकांतरगतौ तु अल्पबहुत्वमस्ति । सर्वतः तोकास्तिर्यग्योन्यनंतरगतिसिद्धाः । मनुष्ययोन्यनंतरगतिसिद्धाः संख्येयगुणाः । नरकयोन्यनंतरगतिसिद्धाः संख्येयगुणाः । देवयोन्यनंतरगतिसिद्धाः संख्येयगुणा इति । वेदानुयोगे-प्रत्युत्पन्ननयाश्रयणे अवेदाः सिद्ध्यंतीति नास्त्यल्पबहुत्वं । भूतविषयनयाश्रयणे तु सर्वतः स्तोकाः नपुंसकवेदसिद्धाः । स्त्रीवेदसिद्धाः संख्येयगुणाः । पुंवेदसिद्धाः संख्येयगुणाः । तीर्थानुयोगे-तीर्थकरसिद्धाः संख्येयगुणाः । चारित्रानुयोगे प्रत्युत्पन्ननयापेक्षया अव्यपदेशेन सिद्ध्यंतीति नास्त्यल्पबहुत्वं । भूतविषयनयाश्रयणे वानंतरचारित्रपरिग्रहे यथाख्यातचारित्राः सर्वे सिद्धयंतीति नास्त्यल्पबहुत्वं । व्यवधाने पंचचारित्रसिद्धाः । अल्पे चतुश्चारित्रसिद्धाः संख्येयगुणाः । प्रत्येकबुद्धबोधितबुद्धानुयोगे-अल्पे प्रत्येकबुद्धाः बोधितबुद्धाः संख्येयगुणाः । ज्ञानानुयोगे-प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनस्य केवलेन सिद्ध्यतीति नास्त्यल्पबहुत्वं । पूर्वभावप्रज्ञापनस्य सर्वस्तोका द्विज्ञानसिद्धाः चतुर्ज्ञानसिद्धाः संख्येयगुणाः । त्रिज्ञानसिद्धाः संख्येयगुणाः । एवं तावदविशेषण विशेषेण च सर्वस्तोकाः । मतिश्रुतमनःपर्ययज्ञानसिद्धाः मतिश्रुतज्ञानसिद्धाः संख्येयगुणाः । मतिश्रुताव- धिमनःपर्ययज्ञानसिद्धाः संख्येयगुणाः । मतिश्रुतावधिज्ञानसिद्धाः संख्येयगुणा इति । भवगाहनानुयोगे-सर्वस्तोकाः जघन्यावगाहनसिद्धाः । उत्कृष्टावगाहनसिद्धाः संख्येयगुणाः । एवं मध्यसिद्धाः संख्येयगुणाः । अथाधस्ताद्यवमध्यांतरसिद्धाः संख्येयगुणाः । उपरि यवमध्यांतरसिद्धा विशेषाधिकाः । संख्यानुयोगे-सर्वस्तोकाः अष्टोत्तरशतासिद्धाः। अष्टोत्तरशतसिद्धादयः आपंचाशत्सिद्धेभ्यः अनंतगुणाः एकामपंचाशसिद्धादयः आपंचविंशतिसिद्धभ्यः असंख्येगुणाः । चतुर्विशतिसिद्धादयः आ एकसिद्धेभ्यः संख्ये यगुणाः । एवं निसर्गाधिगमयोरन्यतरजतत्त्वार्थश्रद्धानात्मकं शंकाद्यतीचारविमुक्तं, प्रशमसंवेगानुकंपास्तिक्या भिव्यक्तिलक्षणं विशुद्धं सम्यग्दर्शनं । सम्यग्दर्शनोपलब्धिविशुद्धं च ज्ञानमधिगम्यं, निक्षेपप्रमाणनिर्देशसत्सं क्ष्यादिभिरप्युपायैर्जीवानां पारिणामिकौदयिकौपशमिकक्षायोपशमिकक्षयिकाणां भावानां स्वतत्त्रं विदित्वा चेतनानां भोगसाधनानामुत्पत्तिप्रलयस्वभावावगमात् विरक्तो वितृष्णस्त्रिगुप्तः पंचसमितो दशलक्षणधर्मा- नुष्ठानात्तत्फलदर्शनाच्च । निर्वाणप्राप्तियतनायाभिवर्द्धितश्रद्धासंवेगभावनाविर्भावितात्मा अनुप्रेक्षाभिः स्थिरी- कृतानभिष्वंगः संवृतात्मा निरास्त्रवत्वाव्यपगताभिनवकर्मोपचयः परीषहजयाबाह्याभ्यंतरतपोनुष्ठानादनुभ वनाच्च । सम्यग्दृष्टिविरताविरतानां च जिनयर्यतानां परिणामाध्यवसानविशुद्धिस्थानांतराणामसंख्येय गुणोत्कर्षमाप्त्या पूर्वोपचितं कर्म निर्जरयन्सामायिकादीनां च सूक्ष्मसांपरायांतानां संयमविशुद्धिस्थानानामु- त्तरोत्तरोपलंभात्पुलाकादीनां च निग्रंथानां संयमानुपालनविशुद्धिस्थानविशेषाणामुत्तरोत्तरप्रतिपत्त्या घटमानो- त्यंतप्रहीणार्त्तरौद्रध्यानो, धर्म्यध्यानविजयादवाटसमाधिबलः, शुक्लध्यानविकल्पयोश्च पृथक्त्वैकत्ववितर्कयो- श्वान्यतरस्मिन् वर्तमानो नानाविधपूर्वोदितर्द्धिविशेषयुक्तः, तत्रानभिष्वक्तचित्तः, पूर्वोदितेन क्रमेण मोहादीन भयं नीत्वा सर्वज्ञज्ञानलक्ष्मीमनुभूय, ततः शेषकर्मक्षयाद्भावबंधनिर्मुक्तः निर्दग्धपूर्वोपादानेंधनो निरुपादान इवाग्निः, पूर्वोपात्तभववियोगात् हेत्वभावाच्चोत्तरस्याप्रादुर्भावात्सांतसंसारदुःखमतीत्य आत्यंतिकमैकांतिकं निरुपमं निरतिशयं निर्वाणसुखमवाप्नोतीति तत्त्वार्थभावनाफलमेतत् । उक्तं चं- १ पद्यसमष्टिरियं श्रीमदमृतचंद्रसूरिविरचिततत्त्वार्थसारीयमोक्षतत्त्वप्रकरणस्था प्रकृतानुसारित्वात्प्रक्षिप्तेयं केनापि न तु ग्रंथकर्तृभिरुता सांप्रतिकोपलन्धनिर्णीतोतवृत्तेन तत्वार्थराजवार्तिककर्तुस्तत्त्वार्थमारकर्तृतः प्राकालीनत्वादिति विभाव्यते। - । । MAHES या ·Nivrama । । । - । सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशा- सभ्यक्त्वज्ञानचारित्रसंयुक्तस्यात्मनो भृशं । निरास्रवत्वाच्छिन्नायां नवायां कर्मसंततौ ॥ १ ॥ पूर्वार्जितं क्षपयतो यथोक्तैः क्षयहेतुभिः । संसारबीजं कात्स्न्येन मोहनीयं प्रहीयते ॥ २ ॥ युग्मं । ततोतरायज्ञानध्नदर्शनम्नान्यनंतरं । प्रहीयतेऽस्य युगपत्त्रीणि कर्माण्यशेषतः ॥ ३ ॥ गर्भसूच्यां विनष्टायां यथा बालो विनश्यति । तथा कर्मक्षयं याति मोहनीये क्षयं गते ॥ ४ ॥ ततः क्षीणचतु:कर्मा प्राप्तोऽथाख्यातसंयमं । बीजबंधननिर्मुक्तः स्नातकः परमेश्वरः ॥ ५ ॥ शेषकर्मफलोपेक्षः शुद्धो बुद्धो निरामयः । सर्वज्ञः सर्वदर्शी च जिनो भवति केवली ॥१॥ कृत्स्नकर्मक्षयादूर्ध्वं निर्वाणमधिगच्छति । यथा दग्धेधनो वह्निनिरुपादानसंततिः ॥ ७ ॥ दग्धे बीजे यथात्यंत प्रादुर्भवति नांकुरः । कर्मबीजे तथा दग्धे न रोहति भवांकुरः ॥ ८ ॥ तदनंतरमेवोलमालोकांतात्स गच्छति । पूर्वप्रयोगासंगत्वाव॑धच्छेदोर्ध्वगौरवैः ॥९॥ कुलालचक्रडोलायामिषौ चापि यथेष्यते । पूर्वः प्रयोगात्कर्मेह तथा सिद्धगतिः स्मृता ॥ १० ॥ मूलेपसंगनिर्मोक्षाद्यथा दृष्टाप्स्वलाबुनः । कर्म संगविनिर्मोक्षात्तथा सिद्धगतिः स्मृता ॥ ११ ॥ एरंडस्फुटदेलासु बंधच्छेदाद्यथा गतिः । कर्मबंधनबिच्छेदाज्जीवस्यापि तथेष्यते ॥ १२ ॥ ऊर्ध्वगौरवधर्माणो जीवा इति जिनोत्तमैः । अधोगौरवधर्माणः पुद्गला इति चोदितं ॥ १३ ॥ यथाधस्तिर्यगूवं च लोष्टवाय्वग्निवीचयः । स्वभावतः प्रवर्तते तथोर्ध्वगतिरात्मना ॥ १४ ॥ अतस्तु गतिवैकृत्यं तेषां यदुपलभ्यते । कर्मणः प्रतिघाताच्च प्रयोगाच्च तदिष्यते ॥ १५ ॥ अधस्तिर्यक्तथोषं च जीवानां कर्मजा गतिः । ऊर्ध्वमेव स्वभावेन भवति क्षीणकर्मणां ॥ ११ ॥ द्रव्यस्य कर्मणो यद्दुत्पत्त्यारंभवीचयः । समं तथैव सिद्धस्य गतिर्मोक्षे भवक्षयात् ॥ १७ ॥ उत्पत्तिश्च विनाशश्च प्रकाशतमसोरिह । युगपद्भवतो यद्वत्तद्वन्निर्वाणकर्मणोः ॥ १८ ॥ तन्वी मनोज्ञा सुरभिः पुण्या परमभासुरा । प्रारभारानामवसुधा लोकमूर्ध्नि व्यवस्थिता ।। १९ ।। त्रिलोकतुल्यविष्कंभा सितच्छत्रनिभा शुभा । ऊध्वं तस्याः क्षितेः सिद्धाः लोकांते समवस्थिताः ॥२०॥ तादात्म्यादुपयुक्तास्ते केवलज्ञानदर्शने । सम्यक्त्वसिद्धतावस्थाः हेत्वभावाच्च निष्क्रियाः ॥ २१ ॥ ततोऽप्यूर्ध्वगतिस्तेषां कस्मानास्तीति चेन्मतिः । धर्मास्तिकायस्याभावात्स हि हेतुर्गतेः परः ॥ १२ ॥ संसारविषयातीतं सिद्धानामव्ययं सुखं । अव्याबाधमिति प्रोक्तं परमं परमर्षिभिः ॥ २३ ॥ स्यादेतदशरीरस्य जतोर्नष्टाष्टकर्मणः । कथं भवति मुक्तस्य सुखमित्युत्तरं शृणु ॥ २४ ।। लोके चतुर्विहार्थेषु सुखशब्दः प्रयुज्यते । विषये वेदनाभावे विपाके मोक्ष एव च ॥ २५ ॥ सुखो वह्निः सुखो वायुर्विषयेष्विह कथ्यते । दुःखाभावे च पुरुषः सुखितोऽस्मीति भाषते ॥ २१ ॥ पुण्यकर्मविपाकाच्च सुखमिष्टेंद्रियार्थजं । कर्मक्कशत्रिमोक्षाच मोक्षे सुखमनुत्तमं ॥ २७॥ सुषुप्तावस्थया तुल्यां केचिदिच्छंति निवृति । तदयुक्तं क्रियावत्त्वात्सुखातिशयतस्तथा ॥ २८ ॥ श्रमक्कममदव्याधिमदनेभ्यश्च संभवात् । मोहोत्पत्तिविपाकाच्च दर्शननस्य कर्मणः ।। २९ ॥ लोके तत्सदृशोह्यर्थः कृत्स्नेऽप्यन्यो न विद्यते । उपमीयेत तयेन तस्मानिरुपमं स्मृतं ।। ३० ॥ लिंगप्रसिद्धः प्रामाण्यमनुमानोपमानयोः । अत्यंत वा प्रसिद्धं च तत्ते नानुपमं स्मृतं ।। ३१ ॥ प्रत्यक्षं तद्भगवतामहतां तैःप्रभाषितं । गृह्यतेऽस्तीत्यतः प्राज्ञैन छद्मस्थपरीक्षया ॥ ३२ ॥ इति तत्त्वार्थराजवार्तिकव्याख्यानालंकारे दशमोऽध्यायः समाप्तः ॥१०॥ । -- इति श्रीतत्त्वार्थराजवार्तिकं समाप्तं । १ एवं तत्वपरिज्ञानाद्विरक्तस्यास्मनोभृशमिति चिंत्यपाठांतरं ।

·राजवार्तिकस्य शुद्धयशुद्धिपत्रं । पृ सं. पं.सं. २५ ८ १ ६ ८ ६ अशुद्धयः शुद्धयः अशुद्धयः शुद्धयः पृ. सं. पं.स. उष्णत्वं कुतः उष्णत्वमिति चेत् उष्ण तक्षणभेदात् लक्षणभेदात् १२ त्वस्योष्णत्वं कुतः ? ४ २४ त्रयः। त्रयः । किंच- माभूदिति अथानवस्था माभूदिति ,, २५ प्रतिवादिनो न प्रतिवादिनो संबंधेनोष्णत्वं संबंधे नोष्णत्वं ३२ अतत्त्वात् असत्त्वात् तत्त्वभवेन तत्त्वं भावेन सम्यग्दर्शनादिव सम्यग्दर्शनादेरिव १७ २ तथा समवाय तथा समवाय: १६ इति इति अतोविवक्षि- इंद्रियादिव्यपदे- इंद्रादिव्यपदे- तापरिज्ञानान्न सम्यगु तं अधिगमाभाव इति,,१४ शवत् शवत् लक्षणभावः लक्षणाभाव: ३ वचनविकल्पा वचनविकल्पापेक्षया दात्रस्य पक्षया संख्येयासंख्येया ज्ञान- ज्ञेयविकल्पापेक्षया ३३ पुष्पः पुष्यः दृश्यते दृश्यंते पर्यायार्थिक पर्यायार्थिकप्राधान्यात् मोक्षापायः मोक्षोपायः प्रधान्यात् १८१९ अनुपपपत्तिः अनुपपचिः २२ अजीवात् अजीवत् २५ भवति भवत्यधर्मेण निर्जीयते यत: यतेः अभावा अभावो. अनुत्पत्तित अनुत्पत्तिः प्रत्ययोऽपनीतानां,प्रत्ययोपनीतानां १७ विद्या अविद्या पूर्वोक्तानां २१ चत्वारः चत्वारःस्कंधा: ,, २६ / विरोधाऽसत्त्वात् विरोधोऽसत्वात् २२ २६ अभिनंदयाति अभिनंदयति शब्दादिना शब्दाद्विना २३ २९ दुःखदर्शनं दुःखेष्वनित्यानात्म निश्शेषातीति विशेषातीति काशुचिदुःखदर्शनं,, ३८ | योजयिव्या योजयितव्या २५ २८ शरीरेंद्रियनिवृत्तेः शरीरेंद्रियवृत्यादि युक्तागमाभ्यां युक्त्यागमाभ्यां २६ निवृत्तेः १० २८ । पितृपुत्रादिसंबंधवत्,पितापुत्रादिसंबंधवत्,,२५ उभयादोषोपपत्तेः उभयथा देवदत्तस्यैकत्वे न, देवदत्तस्यैकत्वेन २९ दोषोपपत्तेः धर्मविकल्पप्रति स्वामित्वादिका धर्म प्रागननुभूतवि- प्रागननुभूतावि- पतिः विकल्पप्रतिपत्तिः २७ २१ शेषात् शेषात् ११ १६ । तैरेव भावाधिकैः तैरेव भवाधिकै- २९ " २८ / निर्जीयते "" २ २२ / पूर्वोक्तनांs २ ·२ शुद्धयः २४ २० " १३ / हायां " २ / संशयोने १० " " 34 २८ राजबार्तिकस्य- पृ.सं. पं. सं. | अशुद्धयः अशुद्धयः शुद्धयः पृ.सं. पं. सं निर्जरात्मैव वा निर्जरात्मैव वा स्थिति करणस्य वाभिधे- इतिकरणस्य धन्येनैकसमयः,उ- यार्थत्वादथवा वाभिधेयार्थत्वात् ,, स्कर्षेण मुहूर्तः,सादिः इति अथवा-इति सपर्यवसाना वा द्रव्यता द्रवता संख्येयानंतविकल्प,संख्येयासंख्येया नत्ववग्रहः। नत्ववग्रहः, निर्ण नंतविकल्पं यदर्शनात् पृथग्गृहणं पृथगगृहणं ३१ ८ निर्णयदर्शनादी- ईहायां घटक्षेत्रे घटक्षेत्रं श्रुते श्रुतं ३२ ३ कस्मात् विशेषात् कस्मादविशेषात् ४४ २२ विशेषात् विशेषान् १७ नत्वनेकेति नन्वनेकेति ३१ कार्याश्रयान् कायाश्रयान् १८ यस्मैकेति यस्यैकेति ३४ मतेमेतत् मतमेतत् ३३ संशयो न ३८ कारण करणं प्रतिज्ञानिः प्रतिज्ञाहानि: ४५ १० निमित्तत्वा० निमित्तत्वादंत:करण सतेराहणात् सेतरग्रहणात् १७ निमित्तत्वा० ३ | शब्दमगृह्णाति शब्दमवगृह्वाति तर्हि ! किं तर्हि ! १० शाखाचंद्रमसाम शाखाचंद्रमसाव श्रुत्वावधावणात् श्रुत्वावधारणात् " भिन्नोति १८ अधिगमोपर्यय- अधिगमापाययथा व्यंजनावग्रह व्यंजनावग्रहे ४९२४ थात्वेन त्वेन १७ | शातिभद्रेति शालिभद्रेति प्रमाणव्यस्था प्रमाणव्यवस्थाकल्पना प्रपिपत्तिः प्रतिपत्तिः शब्दमपि शाब्दमपि कल्पना ज्ञास्वभा० ज्ञादन्यः प्रकृतिपुरुष प्रकृतपुरुष अन्यत्स्यात् । अन्यत्स्यात्, अन समयेषु अमयेषु ५५ २८ वस्था स्यात् १७ | तावद्संख्यात-तावदसंख्यातभेदेषु भेदेषु अनवस्थास्यात्प्र- प्रकाशवदिति फाशवदिति १८ | देशावधिकः प्रदेशावधिकः संभवति संभवति चक्षुर्मनसोः विपुलमतेर्द्रव्येति विपुलमतेन॒व्यं ५९ २१ प्राप्यकारित्वाभावात् ३७ ६ | द्रव्यपर्यायेति द्रव्येति ६०१५ वितर्कः अर्पणा वितर्कः कवलज्ञानं केवलज्ञानं क्षायिकं ६३ सिक्तसेनमिति सिद्धसेनमिति क्षीयिकत्वात् क्षायिकत्वात् अग्न्युष्णव अग्न्युष्णवत् ३६ विभंगज्ञामिति विभंगज्ञानमिति ६४ १ निमित्तत्वादिति निमित्तत्वात ६ यथा तथा ४४ १४ भिन्नेति १० RE " ५७२९ ५ ७ २ ४२ ·३ ६५ १३ । बाह्यभयेति ९० कार्य । ३६ / वेधा सा वेधा २१ " ६८३१ ते ७ G शुद्धधशुद्धिपत्रं । अशुद्धयः शुद्धयः पृ. सं. पं. सं. | अशुद्धयः पृ. सं. पं.सं. अविशेषापात् अविशेषात् अत्र सत्वप्रसंगात अत्रसत्वप्रसंगात् ८८ १३ ननु न तु वायोभयेति नयप्रकाशितोऽर्थेति नयप्रकाशितार्थेति,, २१ निवृत्यते । नित्यते २६ । कार्य २८ उपदिश्यते सा० उपदिश्यते कंचित् कश्चित् २७ द्रव्यत्वाविरोधात् तदव्यतिरेकाते प्रथमत्व पृथक्त्वं नैकत्वेन संग्रहः संज्ञानां संज्ञानाम जीवमितिचोक्ते निवृत्ति निवृत्ति जीवाजीवतद्भे- तादायें तादर्य २३ दप्रभेदानां द्रव्य पुद्गलाधानेति पुद्गलादानेति त्वाविरोधात् ६६ १५ श्रेणिरानुपूय॑णानु श्रेणेरानुपूत्यै ९६ तंत्वादिकार्य तत्वादिषु पटादि श्रेणिरित णानुपाणि, इति कार्य क्रियांतरे कियांतर निबंधाः । दीनि निबंधादीनि विग्रहोऽस्याऽवि विग्रहोऽस्या अ स्ते प्रहेति विग्रहेति स्तथा तथा मिश्राः १ स्मात् तस्मात् ९ | प्रकृतापेक्षा प्रकृतापेक्षार्थ २१ दिनकरोतेजो० दिनकरतेजो० ७५ ३१ ष सहासणि षट् सहस्राणि १०० ३७ क्षयात् क्षयात्,उपशमात्,७६ ३४ गर्भ एवेति गर्भ इति, अथ नियमा पर्यायवावमपि पर्यायवत्त्वमपि ७८ थे आरंभे सति जरायुजांड पारिणामिकश्च 'पारिणामिकत्वमिति जपोतानां गर्भ एवति १०१ २३ औदयिक एकविंशति शरीरंनामकर्मेति शरीरनामकर्मेति १०२ ११ भेदः पारिणामिकश्च " ३५ | अहियते आहियते सान्निपातिको सान्निपातिको भाव मूत्यतरेण मूर्त्यतरेण १०५ ६ उक्तः, कस्य वा मिश्र भाज्यानि स्यान्मतं भाज्यानि १०६ ९ शब्देनाक्षेपः सान्नि सप्तविध सप्तविधकाययोग पातिकोभावो स्वामिप्ररूपणाया- लक्ष्यलक्षणयोर्य लक्ष्यलक्षणयोर मौदारिककाययोगः तिरेकादित व्यतिरकादिति ८३ औदारिकमिश्रः १०८ २० भवति भवति अत्राह २७ | अष्टपदेति अष्टापदेति अत्राह तदभि- तदभिसंबंधे २८ | तपोवलानां प्रकृष्टतपोवलानां संबंधे प्रकर्ष प्रकर्षापकर्ष १३ - मिश्चाः ७० ९९ । २३ ७९ २२ ८७ २७ ७. ३० ·४ राजतिकस्य-- १२१ ९ १२४११ " 19 9 अशुद्धयः शुद्धयः पृ. सं. पं. सं. | अशुद्धयः शुद्धयः पृ. सं. पं. सं. वद्धः बद्धाः १०९ २१ । षटक्रोश सक्रोश त्वशरीर स्वशरीर ३८ विषध निषध १२२८ इंद्रियसंबंधप्रति इंद्रिसंबंध प्रति নম্ব उत्पन्नवेदनयोः उत्पन्नानुत्पन्न- सिता सीता ३० वेदनयोः १११ २९ उदमाग उदगवाग कृते अधिकृते ११२ ३ पंच पंचविंशति ज्योती-रसांजन-ज्योतीरस-अंजन- मध्यभागे मध्यभागे विजया मूलकांक मलिका-अंक नामा रजतगिरिभरत ,, २६ महापुरी महापुरी विजया यक्षराक्षस यक्ष यदे तदेक १९४२ पुरी १२५ १६ नवति नव २६ विभ्रांत उभ्रांत संस्तन ततकसंस्तनक १२ । त्रिखंड:त्रिश्रोणिः त्रिकांड: एकांत १९ भूमिजलात् भूमितलात् व्यशीतिर्नरकशत-व्यशीतिनरकशत उदगवार उदगवागायता १२७-१९ विस्तीर्णा सहस्राणि सहस्राणि नवतिसह प्राक्प्रत्यग्विस्तीर्णाः । स्राधिकानि त्रीणि च अरिरिक्तकंबला अतिरक्तकंबला शतानि चत्वारिंशानि हिमन् हिमवन् १२८ २२ एताबुभावापि राशी रक्तावली रक्तावती १३० सपिंडितौ चतुरशीति पंचाशच पंचदश नरकशतसहस्राणि ३५ मागधातीर्थन मागधतीर्थन तेप हि जघान्य तेऽपि हि जघन्य ११७ ५ सिंधूग्रहणं गंगासिंधूग्रहणं १३५ २८ नरके सहचरिता नरकसहचरिता नीलांत भरता- नीलांता भरता- २९ अजघन्योत्कृष्टा जघन्योत्कृष्टा दिभिः ध्यवस्थितावाधिके ३१ सम्यग्दृय: गम्यग्दृष्टयः सपरिवारस्या सपरिवारस्यासाधा- आधिके धारण ११९ १५ । तास्थ्यात्तच्छब्धं तात्स्थ्यात्ताच्छब्धं वीप्साभ्यां वृत्ति वीप्साभ्यावृत्ति हैमवते भवा: १३६ २३ द्विदश द्विदेश ३४ | षड्विशत् षट्त्रिंशत् १५ परिक्षेत्री परिक्षेत्री १२० १३ । चत्वारिंशानि द्वाचत्वारिंशानि १३९ द्विपंचाशत् षट्पंचाशत् चत्वारिं शतानि चत्वारि शतानि आख्याते आख्यायते द्वाचत्वारिंशानि, ३५ कासो कोसौ? ३१ - प्रतीच्यां नंदा प्रतीच्यामानंदा १४१ ९ " ६ ११८ १८ । दिभिः ३३ । व्यवस्थितौ पर ३२ हैमवतभवः " २ " २७ 38 .

·५ १७३ ६ २१ नवोत्तराणि ६ ८ २४ धिके RR 0 शुद्धयशुद्धिपत्र। अशुद्धयः शुद्धयः पृ. सं. पं. सं. अशुद्धयः शुद्धयः पृ. सं. पं. सं. पाणिपुटविक्षिप्तं पाणिपुटनिक्षिप्तं १४५ ४। असंख्येययगुणाः तेजोलेश्या विदिक्षु विदिक्षु। २० असंख्येयगुणाः १७२ ३१ प्रंतरेषु अंतरेषु । इति इति तन्न शिखिरिण- शिखरिण- चत्वार दशविधा द्वादशविधाः १४ उभयारंतयोः उभयोरतयोः नवोत्तराणि सप्ता- प्रतिशलाकाकू- शलाकाकुशूले परिपूर्णे धिकानि अरुणाश्च शले परिपूर्णे पूर्ण इति प्रति- पूर्णइति शलाकाकुशूले १४७ तावंत एव गर्द शलाकाकूशूले महाशलाकाकुशले तोया नवसहस्राणि १७४ १० मारक नारक मध्यमजघन्यो मध्यममजघन्यो २६ मध्यमजघन्यो मध्यममजघन्यो सागरोपमेऽ सागरोपमे मध्यमजघन्यो मध्यममजघन्यो अधिके १७६१५ मध्यमजघन्यो मध्यममजघन्यो २६ निमानेषु विमानेषु १७७१४ मध्यमजघन्यो मध्यममजघन्यो २९ नाशसंभवात् नाशासंभवात् १८०२४ पूर्णयुद्धारपल्यं पूर्णमद्धापल्यं १४८ २३ सर्वप्रकारेण सर्वप्रकारेणानित्य- ग्रहणयोगादिंद्राः ग्रहणयोगादिंद- नित्यत्वेन त्वेन १८२ २ तीतद्रिाः इत्येव चेत् इत्येवं चेतरद्रव्य स्पर्श स्पर्श १५२ ३० द्रव्य एवं अस्मत्प्रत्यक्षत्वं अस्मत्प्रत्यक्षत्वं, सात्पुरुषातिशय-सत्पुरुषातिकाय- १५५ १३ तथा अतीताना प्रतिरूप गतकालान्यदेशसं पूर्वदक्षिणोत्तरान् पूर्वदक्षिणोत्तरा- बंधित्वेनाप्यस्मत्प्रत्यक्षत्वं, २१ परान् सामानाधिकरण-समानाधिकरण १८६ २८ देवी देवरूिप सिद्धं। सिद्धं नार्थः काय- चतुर्दैवीरूप चतुर्दैवीरूपसहस्र ग्रहणेन १८८३६ साहचर्यादिंद्राभि-साहचर्याāद्राभि नार्थःकायग्रणेन प्रदेशसंख्या धानं धानं १६० ७ प्रदेशसंख्या मारुतज्ञ-द्वीश मारुत-ऋद्धीश मासं भासं १९० ७ मध्यप्रकार मध्यप्राकार तत्परिच्छेदत्वात् तत्परिच्छेद्यत्वात् ३४ अष्टसागरोप अष्टसागरोपमायूषि, स्वपरमत्योत्पाद स्वपरप्रत्ययोत्पाद १९१ ३१ मायूषि चंद्रा मध्यपरिषत् द्रव्यत्वस द्रव्यत्वसम षदेवसहस्राणि देशो नाष्टसागरोपमायूषि वायात् वायात जतुव्याह्या अष्टौ देवस- द्रव्यत्वस्यासम द्रव्यत्वस्य सम हसाणि अष्ट सागरोपमायूंषि १९४८/ वायिकारणं वायिकारण अत एवं १५३ १४ " २२ ·EHIMANA राजवार्तिकस्य- ६ " ८ " १५ | गतिस्थिती " ४ अशुद्धयः शुद्धयः पू. सं. पं.सं. | अशुद्धयः शुद्धयः पृ. सं. पं. सं. नतु ननु ३२ | असंख्येदभागा असंख्येयभागा सिद्धे दयः दयः १६ त्वत्तोत्यत्तेः वोत्पतेः १९३ १८ | लक्षभेदः लक्षणभेदः २१०२१ तद्व्यंजकस्य तद्रंजकस्य ३२ वृत्तिभावः वृत्त्यभाव: २११ ३ क्रियते ॥ कियते, धर्मादीन्येव द्रव्याणि समानाधिकरण समानाधिकरण नान्यानि क्षणा लक्षणा धर्मादीन्येव द्राणि पुल्लिंगप्रसंगः ततःश्रुते तपःश्रुते १ २२ नान्यानीति पुल्लिंग यद्याकाशोपग्रहाद्- इत्येवं इत्येवं च सति १९६ २२ तिस्थिती २१२ २२ लब्धिरिति लध्विति अन्योन्यप्रदेश अन्योन्यप्रवेश वेविध्य वैविध्य २५ अज्ञातत्वात् अजातत्वात २५ इयत्वान्ना इयत्वं नातिवर्तते शब्दस्य चशब्दस्य तिवर्तते १९७ वाग्ग्रहण वाणग्रहण ३२ आकाशादेक- आकाशादेकैक- उत्पतद्भिः उत्तरद्भिः २१८ १ मिति मिति १९८-२८ प्रत्यक्षत्वात् अप्रत्यक्षत्वात् १३ दृष्टांतोऽसिद्धः। दृष्टांतोऽसिद्धः, मूर्तिग्रहण मूर्तिमवमहण ३२ द्रव्यमेव तथाऽपरि अभ्युपयम्यते इति अभ्युपगम्यते इति न२२०२० णतं क्रियाहेतुरिति २००-१६ आत्मैव नान्योस्य नान्योऽस्य द्रव्यमेव तथाऽ धर्मास्तिकाय इंद्रियपरिणामात् इंद्रियपरिणामा परिणतं क्रियाहेतुः वदिति दात्मैव २९ धर्मास्तिकायवदिति नानूभूतस्य नान्यानुभूतस्य २२१ ४ धर्मास्तिकायाख्ये धर्मास्तिकायाख्यं २१ । चेत् न चेत् त्वसत्वं २२ प्रधानत्वात् प्रधानात् १४ अभ्युपगम्येरन् नाभ्युपगम्येरन् ३१ । स्यादवस्थित स्यादनवस्थित तामतिकांता तमातक्रांता २०१ ३४ वननामायुः वनस्पतिनामायुः २८८ इहोत्पन्नकर्मसु इहोत्पन्नं कर्म बीजो जीवो २२६१३ आश्रयं स्वाश्रयं २०३ २९ । स्थित्यग्रहणं स्थितिग्रहणं २२७ २२ इत्यनंतवत्त्वा इत्यंतवत्त्वाभाव: स्थितेरग्रहणं स्थितेर्ग्रहणं ૨૨ भाव २०४ २५ । शोडशा षोडशा एकप्रदेश एकस्य प्रदेश. २०५ १३ क्रियाकृत० सत्यं क्रियाकृतः तस्य लोकत्वं तस्यालोकत्वं २०६ ३६ दृष्टः । नच, दृष्टाः । नच घ्ननि- प्रदेश अनंता प्रदेशे, अनंता २०८ २ ध्वनेर्मूर्तिः मूर्तिः १७ ७ " २२५२७ " ३२ २ २२८ ३१ २३१ ३५ ·७ योग्यप्रणा लिप: १३ " २६ म " मोदु ओदु " " ७ शुद्धयशुद्धिपत्र। अशुद्धयः पृ. सं. पं. सं. अशुद्धयः शुद्धयः पू. सं. पं. सं. कालांतरस्थायि-कालांतरस्थायी । सलिलवाह्यद्वार सलिलवाहिद्वारं २४ ७१२ प्रतिस० प्रतिस० २३२ ७ योगप्रणालिकया २५७ १५ २९ निकया चतुः चतुश्चतुः ३० समांतात् समंतात् योगाभावलक्षणेन योगभावलक्षणेन २३३ ६ पुरुष परुष एवकारणं एवकारकरणं २३५ ३५ कारणाद्वा कारणाद्वानंत का एक वस्थस्य काण्ववस्थस्य २३६६ कनकमयस्यास्य कनकमयस्याय अनंतनंत अनंतानंत १० सस्य चा ३६ स्पर्शादिगुणस्य आहारस्य स्पर्शा २४८ १० दिगुणस्य २३७ ९ विपरीदे दु विपरीदेण किं कारणं? तत्र किं कारणं? १९ विसोधिए विसोही ज्ञात्यर्थः जात्यर्थः २१ पगदीणं पयडीणं १८ च ३० समांतानु समंतानु सव्यलक्षणं सहव्यलक्षणं २३८४ विषये विशेष पक्षस्यापि परपक्षस्यापि तत्स्पृशत्यादय सत्यं स्पृशत्यादय २३९१३ प्रभावा: प्रभवाः ननु नतु अव्यभिचारिण अव्यभिचारिणी २४० २ प्रायिकी प्रात्ययिकी तहिपरीतं तद्विपरीत ७ सेवमानो वा सेवमानोऽसेव- जघन्यमिव जघनमिव मानोवा २५१ २४१ उवेदि हवेदि २४२ ८ कुर्वन्नकुर्वन्न वा कुर्वन्नकुर्वन्वा जहण्णवज्जो जहण्णबज्जे स्थान स्थाने बंधेऽधिको बंधेऽधिको १५ पृथग्रहणं पृथगग्रहणं २५२ १२ तुल्याः संख्येयाः तुल्याऽसंख्ययाः २४४ हिंसाधर्म इति न हिंसाऽधर्म इति न सिध्यंति? सिध्यति न ? २५५ १४ विशेषण विशेषण १२ । असति मेधे च असति मेघे न वृष्टि- तव्यतिरेकात् तदव्यतिरेकात् । २६ वृष्टिरित्युक्ते रित्युक्ते सति मेघे मनःकर्म मनस्कर्म ८ सतिमेघेवृष्टिरित्युक्ते वृष्टिः वाङ्मनस वाङ्मनस- सति मेघे वृष्टिः प्रसंगः प्रसंग ११ नानुष्ठानं नाननुष्ठानं तन्न वस्तु वत्सु युजे २४६ २२ तदसादन तत्साधन आहितत्रैविध्या आहित्रैविध्या २९ भोगनिरोधः भोगोपभोगनिरोधः। " २ " " १३ घः ९ " " " युजे: HAL ·NAINAMA राजवार्तिकस्य- ८ १० ८ ७ १२ मनष्कर्म २९० १८ ३ " म २० " " २ तदुःखो अशुद्धयः शुद्धयः पृ. सं. पं. सं. । अशुद्धयः शुद्धयः पृ.सं. पं.सं. कुतः विशेषात् कुतःअविशेषात् २६३ इत्यवष्टा इत्यष्टा अहित आहित १४ | कालादिषु कीलादिषु ३२ दीन हीन १५ तेन द्वो पाको द्वौ पाको २७० १ | परपुरुषमगमन परपुरुषगमन २८८ अंतर्भावः। अंतर्भावः सत्यादि आगारं अगारं २३ घु च मनस्कर्म सत्यादिषु तत्प्रपंचा विद्यादि विध्यादि २९३ तत्पपंचा १३ विद्यादि विध्यादि विद्यादि विध्यादि १२ अभिधात अभिघात २७१ १२ सडर्म सधर्म विद्यादि विध्यादि २७२ २ नाशो नासो २४ विद्यादि विध्यादि माध्यस्थानि च माध्यस्थ्यानि च २७३ २२ विद्यादि विध्यादि विनयेषु विनेयेषु संज्वलन प्रत्याख्यानसंज्वलन २९४ १२ सामान्येन सामान्येन न २७४ ३७ तस्यागमकत्वा तस्यागमत्वासिद्धे दुःखो० २७५ असदविधानं असदभिधानं २७६ १९ यथाद्यपुष्य अद्य यथाद्य:पुष्य आद्यः,, अनेन अनेन,अभिधीयते २६ कामान्नवान्नोति कामानवाप्नोति दाराध द्वाराद्य २७७ २३ बधो वध संग: ममेति संकल्पः २७८ २२ पशुवधवत् पशुवधवद्विपर्पयोवा.. ३३ वाच्यं । वाच्य-न ब्रवीति २८० ८ विपर्ययोवा ताद तादात् नववीति विकल्पः विकल्पः र्थ्यात् निपातयतः तिकारणसा तिकारणासाक ८ २९६ कल्यात् ल्यात् ३१ यनैसर्गिक यनैसर्गिक नार्थदंड नर्धदंड २८११५ विधि विधः ३३ ज्ञानादीनां ग्रामादीनां २१ निरजेष्म निरजष्म २९७ शयनाशन शयनासन ६ | इमे इम विक्रयकृते विक्रये कृते ८ स्थिवि स्थिति २९९९ परिपालनादसंय- परिपालनदेशसंयत भेदा भेद: तभावनस्यापि भावस्यापि २६ मत्यादीनाम मत्यादीनां नाभिसंहित० नानभिसंहित. २८५ विशेष विशेष ३०० सम्यग्दर्शन सम्यग्दर्शन ३ | स्वभावविशेषात् स्वभावाविशेषात् सम्यग्दर्शस्य सम्यग्दर्शनस्य पंच च ४ ५ वघोऽबध AD निपातयंतः ३ " २८२ १ ५ ६ २८६ ९ पंच ·३ आवृण्वतः, २६ शुद्धयशुद्धिपत्र। अशुद्धयः शुद्धयः पृ.सं. पं. सं. [ अशुद्धयः पृ. सं. पं. सं. अर्थातराभावाच्च अर्थांतरभावाच्च ३०२ २४ तस्त स्तत ३१७१५ गृद्धयश्व गृद्धयश्च विद्धयत्र प्रशस्तविशुद्धयन्नप्रशस्त सा,निद्रा। यतेर्वा सा निद्रायतेर्वा ३०३ ३ प्रकृती प्रकृती: २१ स्वन्यमानमपि खन्यमानमपि ३०४ ६ तथा तस्त ३१८४ विरति विरतिं ९ द्विश्रण्णौ द्विश्रेण्यौ १४ अवृण्वतः २० मिथ्यात्वं नपुंसक मिथ्यात्वनपुंसक ३२ शरीराकार शरीराकाराविनाश शोकस्थिर शोकास्थिर ३१९११ विनाशः ३०७ २८ अनुपूर्वादिक्षेः अनुपपूर्वादिक्षेः विहायात्काशं विहाय आकाशं ३०८ १४ संवर इति संवर संवर इति तच्छुभगनाम तत्सुभगनाम ३३ । इति ३२० १२ निर्वर्वनं निर्वर्तनं १ / ख्यापनार्थत्वात् ख्यापनार्थत्वात, भाषापर्या प्राणापानपर्याप्ति- तपोनिर्जराकारण प्तिनाम नाम भाषापर्याप्ति मपि भवतीति नाम तपो निर्जरा प्राधान्य उक्ताः उक्ता कारणमपि भव पंचेंद्रियपर्याप्तक पंचेंद्रियापर्याप्तक ३११ २७ तीतिप्राधान्य २७ पर्याप्तसंज्ञिनां पर्याप्तकासंज्ञिनां २९ असंज्ञिपचेंद्रिया असंज्ञिपचेंद्रियपर्या- पलालस्य पलालसस्य पर्याप्तकस्य तिकस्य सागरोपम क्रोषादि कोशादि ३२३ सहस्रभागौ द्वौ अप लामालयाभो लाभालाभयोः ३२४२८ प्तिसंज्ञिनः ३१२६ शुक्लो शुक्रो त्रयस्त्रिंशत् सा त्रयस्त्रिंशत्साग घोढव्यं सोढव्यं गोपमा० रोपमा० दुष्कर्मः औदायकभावा औदायकभावो अन्यत्या अन्यत्वा दीरितस्य दीरतस्य ३१३ १० पर्यात्मना पर्यायात्मना तंत्रत्वत् तंत्रत्वात् संचिता संचितार्था ३२७ ११ शतत्रिंशत् सप्तत्रिंशत् असंसार:प्राप्त्य असंसारप्राप्त्य- प्रत्येत्यशरीर प्रत्येकशरीर १० भावाच भावाच २० नोपयात् नोपेयात् नो संसार यस्मात्तनिरोधेसति यस्मात् बालिका बालुका ३२९ १९ तत्पूर्वककर्मादा तन्निरोधे सति त- तिर्यग्गता तिर्यग्गतौ नाभावः संवरः त्पूर्वककर्मादानाs कारणाभावात् भावःसंवरः॥२॥का भावलिंगापख्या भावलिंगपेक्षया न कार्याभावः रणाभावात्कार्याभावः द्रव्यलिंगापेक्षया ३३१. ९ ३ du ७ दुष्कर्म 0 0 0 0 " " नो संसारः, २४ ·ভাবিত্য ३३७३६ " " " प्रेक्षा २ १० " १ अशुद्धयः শুধু पृ. सं. पं. सं. | अशुद्धयः शुद्धयः सत्यमनोयोगेऽ सत्यमनोयोगेऽसत्य निराकारस्य निकारस्य २७ सत्यमृषामनोयो मृषामनोयोगे च संज्ञि पुरस्कार पुरस्कार ३६ च संज्ञिमिथ्या मिथ्यादृष्टयः सयोग तन्मात्रत्वात् सन्मात्रत्वात् दृष्टयः क्षीणक केवल्यंताः । मृषा षायवीतरागछ मनोयोगे सत्यमृषा वादरसंपरया वादरसांपराय स्थांताः मनोयोगे च संज्ञि यथा तथा ३३९ २३ मिथ्यादृष्टयः क्षीण तन्न प्रमाणं तन्नः प्रमाण ३४० ८ कषायवीतरागछद्म तत्रतस्य तत्र यतस्य ३३ स्थांताः। स्वभावावास्था स्वभावावस्था सयाग सयोग हेतित्वेवं प्रकार हेत्वेवंप्रकार २६ नित्यत्वाद्यनु अनित्यत्वाद्यनुप्रेक्षा दृष्टप्रयोगे इति दृष्टप्रयोग इति २७ ३३२ २८ रगुणाः रनंतगुणाः ३२ परिषोढव्याः परिसोढव्याः औदनः ओदनः ३४२ ९ परीपहाऽमहत्वा परीषहा इति महत्वा मौदर्य मोदर्य दन्वर्थसंज्ञा दन्वर्थसंज्ञा ३ रसपरित्याग रसवत्परित्याग मार्गप्रतिपत्ति मार्गसंप्रतिप्रत्ति पृथङ निर्देशः पृथगनिर्देशः परिषोढव्याः परिसोढव्याः ११ । विविक्तिषु विविक्तेषु ३३ सोढ इति षत्या सोढ इति षत्व शरीरखेदः शरीरपरिखेदः ३४३ १ प्रतिषेधः प्रतिषेधः सकिमर्थ सकिमर्थः दीर्घा हे ति दीर्घाहतिविषादं प्रायश्चित प्रायश्चित्तं २१ विषाद २३ द्वंद्वे-अल्पाच्त शाब्दान्न्यासात् द्वंद्वे वचनमेका वचनभैका रमिति सुरल्पाचतरमिति परकीयमेव परकीयमिव तपश्च्छेद तपश्छेद ३४४ ४ प्रादुष्यंती प्रादुष्यती ३३ | प्रसादनैःशल्या प्रसादनैःशल्या निमित्तादर निवृत्तादरश्रोत्रस्य नैःशल्यानव नैःशल्यमनववस्था श्रोत्रस्य ३३५८ स्थावृत्तिः वृत्तिः संसारर्णय संसारार्णव भूयसामन्यासः भूयसामुपन्यास: ३४७ ३ मित्येव मित्येवं धर्मोपदेशाः ६ पुरुष परुष उत्तमसंहननं । उत्तमसंहनं तस्य मनुस्मरतः मननुस्मरतः उत्तमसंहननस्य । ३४८ १८ संकल्पाभावो संकल्पाभावो मल तस्म उत्तम एकशब्दः संख्या धारणम् धारणम् ३३६ २५ । संहननस्यैक पदं ॥२॥ सिध्मकछूदडूदी सिध्मकच्छूदद्दी र्णकायस्य पदं ॥२॥ २ प ३ ६ ७ ८ ज १३ | धर्मोपदेशः १५ " शब्दः संख्या कायस्थ ·३५६ २७ विप्रयुक्त २७ ३५० ४ " शुद्धयशुद्धिपत्रं । अशुद्धयः शुद्धयः पृ.सं. पं. सं. | अशुद्धयः शुद्धयः पृ. सं. पं.सं. बाप्रमुख वायं मुखं २१ उभेऽपि उभे अपि व्याक्षेपण व्याक्षेपण ३४८२९ | रभ्यते रभ्येते काल विशेष कालविशेष भाभाष्यमानो बाभास्यमानो चितानिरोध चिंतानिरोध १४ निष्टापक निष्ठापक वृत्तिविज्ञाना वृत्तिविज्ञापनार्थत्वात् विप्रमुक्त २६ र्थत्वात् प्रणवा प्रवणा ३५८ निग्रह सति निग्रहे सति स्वरूपे सरूपे पर्यया विपर्यया ३५१ १२ तसो लक्षणत्वा०तसोऽलक्षणत्वा० ३५८ ३३ आर्तध्यान आर्तध्यानमवगंतव्य परिस्पंदवतोऽपि परिस्यंदवतोऽपि ३५९ ३२ मवगंतव्य मंगविक्षपशोकानंद किमर्थों लब्ध्य किमर्थ लध्वर्थमिति नाश्रुपाताभिव्यक्तं र्थमिति तृतीयं गाहनशक्ति गाहनशक्तियुक्तेषु संयतासंयताः संयतासंयता:प्रमत्त युक्तिषु ? मुक्तेषु । संयताः प्रमत्त संयता: संयता: तत्येन नचिोन्नतशैल मृत्तिकालेपा नोई नोर्व ३५२ ६ सिद्विक्षेत्रे कर्म पयप्तिकाशुभगा पर्याप्तकसुभग २३ । भूमिषु वा मर्थ धर्म ३५४ १५ सुखमदुःखमाया सुषमदुषमाया धर्मध्यान धर्म्यध्यानं २० नयवशान्न नययशात्तेन H तत्क्षये न ३६४ ४ न ३५२ ३० मुक्तलेपा २९ " " १ ·तत्वार्थराजवार्तिकस्य लक्षणात्मकशब्दाना मनुक्रमः । पृ. सं. पं. शब्दाः २८७ ३५२ ३१८ १०५ अगुरुलघुनाम अजीवः अजीवः अज्ञानजयः अतिक्रमः अतिथिः अतिभारारोपणं अथाख्यातचारित्रं यथाख्यातचारित्र अदर्शनपरीषहः अधर्मः अधोऽनिवृत्तिः अनर्थदंडः अनर्पित আলহান अनाकांक्षक्रिया पृ. सं. पं. सं. शब्दाः २०७ ३७ अन्नपाननिरोधः १८ २९ अन्यत्वं १९ ५ अपर्याप्तिनाम ४ अपवर्तः २८८ २९ | अपायविचयः २८२ ८ अपूर्वोपकरणोपशमकः २८७ २ अपूर्वकरणक्षपकः २० अप्रतिघातः अप्रत्याख्यानक्रिया ८ अप्रमत्तसंयतः २८ अभयदानं २८८ अभव्यः २३ अभिमानः २४० ७ अभिषवः ३ अभ्यंतरोपाधिव्युत्सर्गः ९ अमनस्कः २९० २२ अयशस्कीर्तिनाम २९१ ४ अयोगकेवली ७३ ७७ १६८ ३४७ ८७ ३०९ २४ अरतिजयः २५० १५१ ४ २४० ४५ ४२ ३४२ अनादरः अनादेयनाम अनाभोगक्रिया अनीक: अनिद्रियं अनिःसृतं अनित्यत्व अनिवृत्तिपरिणामः अनिवृत्तोपकरणोपशमकं अनुकंपा अनुक्तं अनुत्सेकः अनुप्रेक्षा अनुप्रेक्षा अनुभवः अनुमत अनुश्रेणि अनंगक्रीड़ा २६० २६२ ४ অন্ড २१ अर्थ: १७ अर्पितं १४ अवधिः ३६ । अवग्रहः २० अवमानं २. अवमोदर्य १८ | अवर्णवादः १५ | अवसर्पिणी ३४ | अवस्थित १२ अवायः ३५ । अविग्रहगतिः १ | अविनेयः २० अविरतिः ४ अलाभविजयः १० । अल्पबहुत्वं २६ १९७ ३१९ २९९ २५३ २७४ २९४ ૨૮૮ ·বাঘালাবিথ २ पृ. सं. पं.सं. २ २९२ २५६ ४ ३० १० पृ. सं. पं.सं. ३२७ ५ आत २० आलोचनं १८ | आवश्यकापरिहाणिः ५ आंशसा २१ आसादनं २४५ २१ आस्त्रवः १०४ ६ आखवः ७ आसूवनिरोधः १३ आहारः २९० १ आहारकशरीरं ३५ इ ११६ २०९ इंद्रियं इंद्रियं २९ ३२५ इंद्रियपथक्रिया ९ ३१६ ९७ १०२ ३४ ३१ १७ १५ इत्वरिका २८८ २० इंद्रः ७ ar १४ १५ १६ १२ २४९ chy ८ ३३ १८ २७ १८ इपिथक्रिया ईर्यासमितिः ईहा ३२१ २७ २१ शब्दाः अशरणं अशुभकाययोगः अशुचित्वं अशुभनाम अशुभमनोयोगः अशुभवाग्योगः असंख्येयः असंख्येयवर्षायुः असद्वेद्य असमीक्ष्याधिकरणं असंयतसम्यग्दृष्टिः असुर अस्थिरनाम आ आकाश आकिंचन्यं आक्रोशपरीषहः आक्रंदनं आयमद्रव्यजीवः आगमभावजीवः आंगोपांगनाम आचार्यः आच्छादनं आज्ञाविचयः आज्ञाविपादिकाक्रिया आतपनाम आत्मरक्षः आदाननिक्षेपणसमितिः आदेयनाम आधिकारिणिकी क्रिया आनयन आनुपूर्व्यनाम आभियोग्यः आभ्यंतरोपक्रमणं आभ्यंतरानिवृत्तिः आम्नाया आरंभः आरंभः आरभक्रिया आर्जवं ३ उ ३०६ २९ ३०८ १०६ ३२२ ३५२ २५० ३०८ २० १५ ९ १६ ५ १९ ३१ १४८ ३२२ २०९ २४९ २८९ २८ उञ्चैर्गोत्र १२ उच्छासनाम उत्कृष्टसंख्येयं उत्सर्गसमितिः ८. उत्सर्पिणी १६ उदयः १३ उदयः २२ उद्धारपल्य ३३ / उद्भावनं १३ उद्योतनाम २० उन्मानं २४ | उपकरणं ३७ उपकरणं २६ उपघातः उपघातना १३ । उपचारविनयः ९ उपपाद: १२ उपाध्यायः १२ उपभोग १० २ ३०८ १४६ ९० ३२ १७ ३५ ९० २५६ දර ४ ३ २५३ ९८ ३४६ १४ २५० ३२३ ३ ·३ लक्ष्णात्मकशब्दानामअनुक्रमः पृ. सं. पं. सं. पृ. सं. पं.सं. ७३ ८२ २४८ शब्दाः उपभोगः उपभोगः उपभोगपरिभोगानर्थक्यं उपयोगः उपयोगः उपवासः उपशमः उपशांतकषायः उपस्थापना उभयं प्रायश्चित्तप्रतिक्रमणोभयं उष्णपरीषहः ३० २३ १२ २८८ २८१ ६९ २६ क २१ कर्म ७ कर्म १३ कर्मयोगः ७ कषायः ३३ कामतीवाभिनिवेशः ८ कारितं २५ | कारुण्यं ८ कार्मणं काल: कालपरिमाण ९ कालातिक्रमः किल्विषिकः ३१ कुलं २५३ २७३ १०२ २८ ३ १२ ३३४ 15 ऊध्वातिक्रमः २८८ ऋ कूटलेखक्रिया ऋजुमतिः ऋजुसूत्रं ३४६ २८७ २५३ २६१ ३१८ ६६ २१ १२ १८ २४ २७ १७ २९ २७ ए ३२८ ३२ २८९ एकत्वं एवंभूतः एषणासमितिः ૨૨ ऐ १२८ २२७ २७४ ३२३ ६९ १ ७ ३७ केवली केवली केवलं १ कौत्कुयं १३ कंदर्पः ९ क्रिया क्लिश्यमानः १६ क्षमा क्षयः २२ क्षयोपशमः २८ क्षांतिः १९ क्षिप्रं २५ क्षुत्पषिहः ३१ | क्षीणकषायः २ | क्षेत्रं ४ क्षेत्रपरिमाणं १४ क्षेत्रवृद्धिः २६१ १ १३ १८ ३३३ ऐरावतवर्षः औ औदायिककषायः औदयिकमिथ्याशनं औदयिकशरीरं औदयिकलिंग औदयिकाज्ञानं औदयिकासंयतः औदयिकासिद्धः औदयिकी गतिः औदायिकलेश्या अं अंगप्रविष्ट अंगवाह्य अंड अंतर अंतरायः ३१८ ७६ २७ २८९ १ ७६ ग १७ ३४६ २० २८ गणनामानं ११ गणः १ । गतिः ३४ | गतिः १४ | गर्भ: १३ गुणाधिकाः ३०६ ३० १५ २७३ ३४ ·तत्त्वार्थराजवार्तिकस्य शब्दा. गुप्तिः ग्लानः घ घनशब्दः WWW १ चर्याजयः (परीषहः) चारित्र चारित्रमोहः चारित्रविनयः चित्तं ९९ २ २ ca छेदः छेदोपस्थापना REARRAINE जरायुः जातिः जीव: जीवः जीवत्वं जीवितशंसा जीवित जंबूद्वीपः ज्योतिष्क ज्ञानोपयोगः ज्ञानविनयः অন্ধ ज्ञायकमाविव्यतिरिक्त पृ. स. पं. सं. शब्दाः पृ. सं. पं.सं. त्यागः १९ ८८ बसनाम ३०८ २८ २३१ त्रायस्त्रिंशः तीर्थकरत्वनाम तृणस्पर्शजयः (परीषहः) २१ तैजसशरीरं १०२ २५ ७३ तैर्यग्योन ३ २६२ द दर्शनं १३ दर्शनक्रिया दर्शनमोहः २६२ १ दर्शनविशुद्धिः ३० ५ दर्शनविनयः ३४० दातृविशेषः २९२ ३१ दानं २६० ३३ दिक् ૨૮૧ २२२ ११ २४ दुःख २ ३ दुःप्रणिधानं २९० ७७ ७ दुर्भगनाम ३०८ ४ दुष्पक्का રિરર १३ दुःस्वरनाम १५० २० देशः ४८१ २६६ १२ देवायुः ३४५ २४ | देवायुः १० देशमशकादिसहनं (परीषहः) ३३४ ११ धुतिः १६८ द्रव्यं ૨૨ द्रव्य ५ द्रव्यपरिमाणं २६ द्रव्यविशषः २९२ द्रव्यसंवरः २१ २० ध ६ धर्मः २६ २८८ २६१ १४९ ३३ १७ | धर्मस्वाख्यातः १४ देवः 40 MosvorcM ७/ द्रव्यं ततशब्द १ ८ तत्त्वार्थः तदाहृतादानं तपः तपस्वी OF RURU तिर्यगतीचारः तिर्यग्योनिः त्यागः ३३ / धर्मः १२ । धर्मः ·५ २८२ ३०९ धर्मोपदेशः धर्म्य धारणा ध्रुवं धुवः IT नपुंसक नयः नरः नाग्न्यं ३ २९३ २५० २४२ २४९ ३३३ १० पुद्गलक्षेपः २८९ ३५८ १ लक्षणात्मकशब्दानामनुक्रमः पृ. सं. पं.सं. ३४७ १६ परिभोगः ३५० २४ पर्याप्तिनाम ४३ १ | परव्यपदेशः १६ परीषहः २३८ १६ | परिहारविशुद्धिः परोक्ष ११० १५ | पात्रविशेषः २१ । पारिग्रहिकीकिया ७ । पारिणामिकत्वं २५ पारितापिकी क्रिया २० २६ पारिषदः ११० १३ पिपासासहन (परीषहः) ३२१ २६७ ३४ पुलाका १२ पृच्छन ३०३ पोतः ३०३ अकीर्णकः ३५८ १० प्रकृतिः प्रचला ७ प्रचला प्रचला २४ प्रज्ञाविजयः ३१ प्रतिक्रमणं २५ प्रतिमानं प्रतिरूपकव्यवहारः १२९ २१ प्रतीयातः २५० प्रत्यक्षं ९ प्रत्यवेक्षणं प्रत्येकशरीरनाम २६७ प्रदेशः प्रदेशः ६५ प्रदोषः २१ प्रभावः २८७ प्रमत्तः प्रमत्तसंयमः १६८ ३१ प्रमाणातिक्रमस २६३ ११ । प्रमाण १८ प्रमार्जन २८ प्रमोद २५८ १२ प्रयोगक्रिया नारकः निग्रहः निंदा नित्यं मिदानं निंद्रा निद्रानिद्रा निग्रंथः निर्जरा निर्जरा निर्जरा निर्माणं निर्वृत्तिः निषद्या तितिक्षा निषधः निसर्ग किया निह्नवः नांचैर्गोत्रं नीचैवृत्ति नील: नैगमः नो आगमभाविजीवः न्यासापहार प २९८ ३३७ ३४४ ९० २८७ ३८ ३९० ३०८ २९९ १०४ १६८ २८८ परिग्रहः परिग्रहः परिणामः परिणाम: परिदेवनं ३५ २९० ३७३ २४८ ·पं. सं. पृ. सं. पं.सं. ५ १० २९२ ३३६ २५ १ ११ ८ २५६ २९१ २७३ १ ३. ३० २२ १ २५० १८ ३४ शब्दाः प्रवचनवत्सलत्वं प्रवीचारः মহাৰা प्रेष्यप्रयोगः प्राणातिपातिकी क्रिया प्रादोषिकी क्रिया प्रात्यायिकी क्रिया ब वाह्यनिर्वृत्तिः बाल्योपकरणं बोधिदुर्लभत्वं बंधननाम बंध: बंधः वधः ब्रह्म ब्रह्मचर्य १० १४ तत्वार्थराजघार्तिकस्य पृ. सं. पं.सं. शब्दाः २६७ ४ मरणाशंसा २२ मलधारण २६७ १२ महाहिमवान् २८९ १४/मात्सर्य २४९ ३४ मात्सर्य २४९ ३३ माध्यस्थ्य ३ माया मायाक्रिया ९० मार्गप्रभावन २९ मार्दवं ३२९ मित्रानुरागः ३०६ १ मिथ्यात्वक्रिया २८६ ३२ | मिथ्यादर्शनक्रिया ३१ मिथ्याष्टिः १९ १७/ मिथ्योपदेशः २७९ १९ मूर्छा मैत्री २८ | भैथुनं १२० २४ मोक्षः ३१/ मोक्षः २६ मोक्षः मौखये १२ ८ २९२ २४९ २३ २७ ७ २५० २० २ २८७ ९ ३ मिश्रः १ ९ २४ २७३ २७८ १३ ११ भक्तिः भरतः भवनवासी ६ ८ २७ ३० १८ भव्यः १३ भावः य ६ १४६ २८ १९ ३०४ ३३६ २७ ३ यशस्कीर्तिनाम याचनाविजयः (परीषह:) योगः योगवक्रता ३२ २६५ ६ भावप्रमाण भावसंवरः भावी भाषासमितिः भूतं भेदः भोगः ६ ३ २ ३२२ २६० २३७ ७३ ३ १४६ ६ १६ | रम्यकवर्षेः १८ रसमानं रसपरित्यागः ३३ | रहोभ्याख्यान ८ रुक्मिः २८७ १० १ ३२ मतिः मनःपर्ययः मनःपर्ययः मनुष्यायुः मनोशः ন मरणं २८४ ३४ ३०६ ३४६ २८४ ६ । रूपाचपातः २४ रूपी ९ रोगसहनं (परीषहः) २६ १६ २४ ३३६ ३५० २२२ ·७ शब्दाः ल १० ८२ लक्षणं लब्धिः लब्धिः लवणोदः 8 लक्षणात्मकशब्दानामनुक्रमः । पृ. सं. पं.सं. शब्दाः वृत्तिपरिसंख्यानं वैक्रियिकशरीर वैयावृत्त्यं ५ व्यपरोपण व्ययः ७३ १४ व्यवहार २०६ २८ व्यवहारपल्यं १६ / व्युत्सर्गः २०७ व्यंजन व्रती ३५८ २७५ २३८ लोकः १४८ लोकपाल लोकाकांश ३ १ / व्यंतरः व ४७ २६० वकुशः श ३० ३४/शब्द: ३६ शब्दानुपातिः २८ ३३५ ३ २२ ११ ३३ शय्यासनं शरीर शल्यं शिखरी शीतः शीतक्षमा शीलवतेष्वनतिचारः २७३ १३० ३४७ ३०६ ७ २५ ३३४ २७ / शुक्ल २५ ६ शुभनाम ఇంటి १८ शोकः वधमर्षणं वर्तना वहु वहुविधं वाचना वादरनाम बायोपधिव्युत्सर्गः विकलादेशः विग्रहगतिः विनः विचयः वीजमानं विततशब्दः बिदारणक्रिया विदेहः विधिः विनयसंपन्नता विपाकविचयः विपुलमतिः विरुद्धराज्यातिक्रमः विवाहः विविक्तशय्यासनं विवेकः विसंवादनं विहायोगतिनाम वीतरागसम्यक्त्वं वीर्य शौचं ३ श्रुतं ३६१ ३२३ ३२ WW CP २५० १२२ २१२ २६६ २४/ श्रुतं २७ ७.श्रुतं ३५ ४/श्रेणि २८७ २८८ ९ १८१ २९१ ३ २५ | सकलादेशः ३ सचित्तः ३३ / सचित्तनिक्षेपः १. सचित्तसंबंधः - सचित्तापिधानं १४ सत् सत्कारपुरस्कारानभिलाषः २४ सत्त्वः २६५ २६१ २६ ३०७ २६ ३२ ७३ ·तत्त्वार्थराजवार्तिकस्य ८ पृ.सं. पं.सं. ११ शब्दाः सद्वेचं सप्तभंगी समन्वाहारः समनस्क: समभिरूढः पृ. सं. पं.सं. शब्दाः १० संख्या १६ संग्रहः ६ संघः १७ संघः ५संघातः २८१ ६६ २६१ ३४६ ३० संघातनाम २४ संज्ञा २३ संमिश्रः २९१ २५३ ३१६ १४ ४ २४६ १३ ७२ ३ समी ३ संमूर्च्छनं संयमः २३/ संयमः २७ / संयतासंयतः १३ संरंभः २२ संवरः ७ संवरः २६ संवरः ३२ / संवरानुप्रेक्षा २१८ १५३ १० २१ ३३ ३ Octor ON ३८६ ९९ ३ ३१८ १५ १७ समादानक्रिया समाधिः समारभः समितिः समंतानुपातक्रिया सम्यक्त्वक्रिया सम्यक सम्यक्त्वं सम्यक्चारित्रं सम्यग्दर्शनं सम्यग्दर्शन (सूत्र) सम्यमिथ्यादृष्टिः सम्यग्ज्ञानं सयोगकेवली सरागः सरागसत्यक्त्वं सल्लखना साकारमंत्रमेदः साधारणशरीरनाम साधुः सांपरायः सांपरायिक सामयिक सामानिकः सासादनसम्यग्दृष्टिः सुखानुबंधः सुखं सुखं सुमगनाम सुस्वरनाम सूक्ष्मनाम सूक्ष्मसांपरायः सूक्ष्मसापरायः सौषिरशब्दः १७ / संवृतः २९ / संवेगः २३ / संसारः ६ संसारः १५ संसारी १६ संहनननाम १६ २८४ २८७ ३०८ ८६ ३०७ २६ १४ ६ २२ २४८ २४८ २८७ २८१ ११ ३ WWE २१ । संस्थानविचयः २३ सस्थाननाम २८ स्कंधः ३० | स्तनप्रयोग ३१ | त्यानगृद्धिः ६ खीपरीषहजयः २६ स्थावर स्थापना स्थावर नाम ९ स्थितिः ३१ स्थिति १ स्थिरनाम ६ स्नातक: २० २६२ १६२ २२२ ३०८ २९ ३०६ २९८ १६८ ३०९ ३५८ १८ M ३४१ ३१८ १३ | स्निग्धः २३ / स्पर्धक ८ | स्पर्शनक्रिया १ ७४ २५० २

·९
लक्षणात्मकशब्दानामनुक्रमः
पृ.सं. पं.सं.
शब्दाः
पृ. सं. पं.सं.
स्पर्शनादिनाम
स्पर्शन
स्मृत्यनुपस्थानं
स्मृत्यंतराधानं
स्वस्तिक्रिया
स्वाध्यायः
३०
२९०
२८६
२७
हरिवर्षः
२४ हिमवान्
१० हीनाधिकमानान्मान
७ हैमवतः
१८ हरैण्यवर्षः
२२१
१२८
२८७
२५०
१०
इति कोषसूची ।
ANANRNITALUTATAFARMISARTAay