·|| श्रीः॥ काशी संस्कृत ग्रन्थमाला कात्यायनाचार्य-प्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् अथवा वाजसनेयि-प्रातिशाख्यम् तचैतत् श्रीमती इन्दु रस्तोगी, एम० ए०, इत्येतया प्राचीनहस्तलिखितपुस्तहानामाधारण पर्या- लोचनपुरःसरं संपादितम्, इदम्प्रथमेन आङ्गल- भाषानुवादेन च समलंकृतम् प्राक्कथन-लेखकः विद्यामार्तण्डो डाक्टर मङ्गलदेव शास्त्र वाराणसेय-संस्कृत-विश्वविद्यालयस्त्र पूर्वापकुलपति चौरखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस,वाराणसी-१ १६६७

·No text on this page.

·प्रकाशक : चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, वाराणसी-१
मुद्रक
:विद्याविलास प्रेस, वाराणसी-१
संस्करण : प्रथम, वि० संवत् २०२४
मूल्य
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
Gopal Mandir Lane,
P. O. Chowkhamba, Post Box 8,
Varanasi-1 (India)
1967
Phone : 3145

·THE
KASHI SANSKRIT SERIES
179
THE
SUKLAYAJUH-PRĀTISĀKHYA
OF
KĀTY, YANA
Critically edited from original manuscripts
with
English translation of the text
Ву
SHRIMATI INDU RASTOGI, M. A.
With a Foreword
By
Dr. MANGAL DEVA SHASTRI,
M. A., D. Phil. ( Oxon.)
Ex-Vice-Chancellor,
Sanskrit University, Varanasi.
THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE
VARANASI-1
1967

·First Edition
1967
Price Rs
Also can be had of
THE CHOWKHAMBA VIDYABHAWAN
Post Box No. 69,
Chowk, Varanasi-1 (India)

·FOREWORD I am happy that the critical edition of the Sukla-Yajuh-Prätiśākhya ( or the Vajasaneyi-Prātiśākhya ), together with its first English Translation, which was lying with Mrs. Indu Raslogi, my daughter, for so long, is about to be published soon. It was on my own advice that in 1955 she undertook this important work. She worked on the subject for about two years under the guidance and supervision of both myself and Dr. Surya Kant, the then Head of the Sanskrit Department, Banaras Hindu University. The idea was to extend the work in course of time so as to cover a critical edition of the Commentary of Uvata on the same Pratiśākhya. It is at my suggestion that she has decided to publish the present work. I hope the critical edition of Uvața's Commentary on this Prūtiśākhya will also be published as early as possible. The importance of the Sukla-Yajuh-Prūtiśākhya need not be emphasised here. It is as important for the textual study of the Vajasaneyi-Yajurveda-Samhitā as the Rgveda-Prätiśakhya is for the same sort of study of the Rgveda-Samhita. Besides, its detailed treatment of the Pada-text is an additional point in its favour. It is for such reasons that the author of the Prātiśākhya, while concluding the treatise, rather proudly asserts *ETTE FEITEITEATTsfàgrafaat #TATT Premiya:" ( VIII. 68 ). Mrs. Rastogi has taken every care in preparing the present edition along with the first English translation of the Sutras. I am sure the work will be well received by the learned pubilc, especially by those interested in the Prätiśukhya literature. Prachya Anusandhana Parishad, Englishia Line, Mangal Deva Shastri Varanasi-2, 1-7-1967.

·PREFACE I am glad to bring butcre the learned public this critical edition of the Sukla-Yajuh- or Vājasaneyi- ) Prātiśākhya of Kātyāyana, together with its first English Translation. It was lying with me ever since 1957 when I completed it as a part of a more comprehensive work as a research scholar of the Danaras Hindu University. I am deeply indebted to Dr. Surya Kant, the then Head of the Sanskrit Department, Banaras Hindu University, and Dr. Mangal Deva Shastri, my father, for the valuable guidance and supervision I received from them. The present work is being published at the suggestion of my father, which, I have no doubt, will be welcomed by scholars. The detailed introduction to the work has been kept in abcyance till the whole work comprising the critical edition of Uvata's Commentary on the Prätišākhya is completed, as the introduction will necessarily have to deal with the topics concerned with that Commentary also. I hope it will not be long before that commentary is published together with the detailed introduction and additional notes etc. This edition of the Vājasaneyi-Prātisakhya is based on three Text MSS., named here as $7, 8, 53 respectively, and two Commentary MSS., named as Bl and BP. All these MSS. belong to the Manuscript Section ( Sarasvati Bhavana ) of the Varanaseya Sanskrit Vishva-Vidyalaya Library, Varanasi. A brief description of the MSS. ( all on paper ) is as follows: S'. It represents MS. No. 2125 of the Sarasvati Bhayana Library. Called arata fatica, the MS. contains folios : 1-13. Size : 9" x 3.9." Lincs per pages : 9. Letters per line : about 38, Hand-writing : fair Deva-nagari script. Date: not given. By appearance the MS, may be about 200 years old, with marginal corrections in a later hand. It is complete and represents a fairly correct text of the Prätišākhya.

·(vii) It begins :-श्रीगणेशाय नमः। जपादौ नाधिकारोस्ति सम्यक्पाठम- जानतः। प्रातिशाख्यमतो ज्ञेयं सम्यक्पाठस्य सिद्धये। स्वरसंस्कारयोश्छंदसि नियमः etc. It ends:-इति प्रातिशाख्ये कातीये अष्टमोध्यायः समाप्त ॥ श्री।। श्री. The colophons of the MS. are generally like :--gla aifa. शाख्ये प्रथमोध्यायः. On the front page it is called : fraternitat TIET. S2. It represents MS. No. 2137 of the Sarasvati Bhavana Library. It contains folios :--1-23. Size : 8.6" x 3. 9." Lines per page : 7. Letters per line : about 29. Script : Devanāgari. Date: Samvat 1823. It is complete. It begins (fol. 1b) श्रीगणेशाय नमः। जपादौ नाधिकारोस्ति सम्यकपाठमजानतः। प्रातिशाख्यमतो ज्ञेय सम्यक्पाठस्य सिद्धये ॥ स्वरसंस्का- रयोश्छंदसि नियमः। It ends ( fol. 23a):-इनि श्रीकात्यायनप्रातिशाख्यसूत्रे अष्टमोध्यायः समाप्तः। संवत् १८२३ वर्षे चैत्रकृष्ण ३० रवौ दिने या(ज्ञिक)देवकृष्णसूनुना करुणा- कृष्णेन लिखितं शुभं ॥ श्रीः॥ The Colophons are generally like : इति कात्यायन प्रातिशाख्या सूत्रे प्रथमोध्यायः। On the front-page is written :-याज्ञिकदेवकृष्णस्येदं प्रातिशाख्य ॥ सूत्रं पुस्तकं पत्राणि त्रयोविंशतिः । पुस्तकमेतत् रामचन्द्रपाठकीयम् । On the back-page is written : याज्ञिकदेवकृष्णस्येदं प० २३ SS. It represents MS. No. 2149 of the Sarasvati Bhavana Library. It contains folios: 1-17. Size: 9.1"x4.2." Lines per page : 9. Letters per line : about 32 ( ranging from 26 to 35 ). Handwriting : good. Script : Devanagari. Date: not given, but may be about 150 years old. Generally gives a correct text of the Prātišākhya. It begins :-श्रीगणेशाय नमः । श्री सरस्वत्यै नमः। श्रीगुरुभ्यो नमः । ॐ नमः सिद्धम् ॥ जपादौ नाधिकारोस्ति सम्यक्पाठमजानतः ॥प्रातिशाख्यमतो- ज्ञेयं सम्यक्पाठस्य सिद्धये ॥१॥ स्वरसंस्कारयोश्छंदसि नियमः etc. It ends:-इति कात्यायनकृते प्रातिशाख्यसूत्रे अष्टमोध्यायः ॥९॥ श्रीभीमचंख्यै नमो भूयादजस्त्रम् ॥

·(viii) The colophons of the MS. are generally like : -- a gift. शाख्यसूत्रे प्रथमोध्यायः। Bl. It represents MS. No. 47242 of the Sarasvati Bhavana Library. It contains folios : 1-126. Size : 9.6" x 3.3." Lines per page: 7. Letters per line: about 31. Handwriting : fair Devanagari script. Date: not given, but by appearance about 200 years old. It hegins :--ओं श्रीमन्महागणपतये नमः । अथ प्रातिशास्ये भाष्यं लिख्यते जपादौ etc. It ends on Fol. 126b:-इस्यानन्दपुरवास्तव्यमवज्रसूनुना। उवटेन कृतं भाग्यं प्रातिशाख्यस्य निर्मलं ॥ इति श्रीमातृमोदाख्ये प्रातिशाख्यभाष्ये अष्टमोध्यायः समाप्त। श्रीरामो जयति । शुभं भवतु । हे पुस्तक नारायणभट्ट अंढेकराचे असे। B2. It represents MS. No. 47247 of the Sarasvati Bhavana Library. It contains folios : 1, 3-106, 108-109. Size : 9.8" x 3.7." Lines per page: about 10. Letters per line : about 30. Handwriting : indifferent old Devanagari script. It begins :-ओं नमः। श्रीः विघ्नहर्के यजुर्वेदाय सवित्रे नमः। ओं प्रणम्य परमात्मानं व्याख्यास्ये प्रातिशाख्यकम् । सरस्वती च जगतस्तमोनाशनदीपिकां। जपादौ नाधिकारोस्ति सम्यक्पाठमजानतः । प्रातिशाख्यमतो ज्ञेयं सम्यकपाठस्य सिद्धये ॥ स्वरसंस्कारयोश्छंदसि etc. It ends (on fol. 109b ) :-- इत्यानंदपुरवास्तब्यवज्रटसूनुऊअटकृते प्रातिशाख्यभाग्येष्टमोध्यायः॥८॥ आनन्दपुरवास्तव्यबजटाख्यस्य सूनुना। ऊअटेन कृतं भाष्यं प्रातिशाख्यस्य निर्मलं ॥ १॥ इति श्रीप्रातिशाख्यभाष्यं संपूर्ण । समाप्तं ॥ वाल्मीकिज्ञातीयेन शिवाख्येन लिखितमिदं भट्टमहीदासपठनार्थ । शुभं । श्रीनृसिंहो जयतात् । स्वस्ति संवत् चन्द्ररामरसभूमिहायने आश्विनाअदल- विष्णुवासरे विश्वनाथपुरि भूमिकिंकरः । प्रातिशाख्यविवृति ध्यलीलिखत् । It shows that the date of the Ms. is संवत् 1631. In addition to the above evidence, I have also taken into account the Text edited by Professor A. Weber, with German translation, in 1857, in the Indische Studien, Vol. IV, the Banaras edition of 1883-88 by Pandita Jugala Kisora Sarma and the Calcutta edition of 1893 by Pandita Jivananda Vidyasāgara. They are respectively named in the foot-notes as W, B

·(ix)
and K. The last two, though in no sense critical editions,
also contain Uvata's Commentary on the Prātišākhya. The
Banaras edition here and there in the foot-notes refers to four
MSS. called respectively #, a, T and a, but does nos care to
give any details regarding the same. The Calcutta edition is
really a copy of the Banaras edition and practically does not
carry any independent value.
As regards the English translation, every care has been taken
to give a clear and accurate version of the Sütras. Being the
first English translation of the text, it need not be stated, it
has got its own importance.
Shrimati Indu! Rastogi,
C/o Shri R.C. Rastogi,
M. A., Sahityacharya, P. C.S.,
Shrimati Indu Rastogi.
District Planning Officer,
Pilibhit. U.P.
1-6-1967.

·CORRECTIONS शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् (Sanskrit Text) Page Line Incorrect Correct एव- एक- पक्तो- पक्ती- BIBE B BI विश्वपती- १४ विश्पती- १८ २० B २५ BK पृक्त पृङ्त ·अथ शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् प्रथमोऽध्यायः स्वरसंस्कारयोश्छन्दसि नियमः ॥१॥ लौकिकानामर्थ- पूर्वकत्वात् ॥ २ ॥ न समत्वात् ॥३॥ स्याद्वाम्नायधर्मित्वा- च्छन्दसि नियमः ॥४॥ यत्तन्न ॥५॥ वायुः खात् ॥६॥ शब्दस्तत् ॥७॥ सङ्घरोप ॥८॥ स सङ्घातादीन वाक् ॥ ९॥ त्रीणि स्थानानि ॥ १०॥ द्वे करणे ॥११॥ शरीरात् ॥ १२॥ शरीरम् ॥ १३ ॥ शरीरे ॥ १४ ॥ तेषां समूहात् स उदयँस्त्रै- काल्यम् ॥ १५ ॥ ओंकारः स्वाध्यायादौ ॥ १६॥ ओंकारा- थकारौ ॥ १७ ॥ ओंकारं वेदेषु ॥ १८॥ अथकारं भाष्येषु ॥ १९ ॥ प्रयतः॥ २० ॥१॥ शुचौ ॥ २१ ॥ इष्टम् ॥ २२ ॥ ऋतुं प्राप्य ॥ २३ ॥ योजनान्न परम् ॥ २४ ॥ भोजनं मधुरं स्निग्धम् ॥ २५ ॥ १. This Sutra is preceded by the stanza : जपादौ नाधिकारोऽस्ति सम्यक्पाठमजानतः। प्रातिशाख्यमतो ज्ञेयं सम्यक्पाठस्य सिद्धये ॥ in s! S2 Ss WKBB BP. २. स्यादा-W. ३. सङ्करोपहितः B (ग, घ). 8. Instead of this Sūtra W and 53 respectively read and ॐ ·( २ ) वर्णदोषविवेकार्थम् ॥ २६ ॥ तिवृत्तद्धितचतुष्टयसमासाः शब्द- मयम् ।। २७ ॥ तां वाचमोंकारं पृच्छामः॥ २८ ॥ अथ शिक्षा विहिताः ॥ २९ ॥ सवनक्रमेणोरःकण्ठभ्रूमध्यानि ॥ ३० ॥ आयाममार्दवाभिघाताः ॥ ३१॥ उच्चनीचविशेषः ॥ ३२ ॥ अथाख्याः समानायाधिकाः प्राग्रिफिनात् ॥ ३३ ॥ उपदिष्टा वर्णाः ॥ ३४ ॥ अन्त्याद्वर्णात् पूर्व उपधा ॥ ३५ ॥ निर्देश इतिना ॥ ३६॥ कारेण च ॥ ३७॥ अव्यवहितेन व्यजनस्य ॥ ३८॥ र एफेन च ॥ ३९ ॥ स्वरैपि ॥ ४०॥ २॥ नानुस्वारयमविसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीयाः ॥४१॥ दन्त्यस्य मूर्द्धन्यापत्तिर्नतिः ॥ ४२ ॥ समानस्थानकरणास्य- प्रयत्नः सवर्णः॥४३॥ सिमादितोऽष्टौ स्वराणाम् ॥ ४४ ॥ सन्ध्यक्षरं परम् ॥ ४५ ॥ अकण्ट्यो भावी ॥ ४६॥ व्यञ्जनं कादि ॥४७॥ अनन्तरं संयोगः ॥ ४८ ॥ स्पर्शघ्वेव संख्या ॥४९॥ द्वौ द्वौ प्रथमौ जित् ॥ ५० ॥ ऊष्माणश्च हवर्जम् ॥५१॥ मुच्च ॥ ५२ ॥ धि शेषः ॥५३॥ द्वितीयचतुर्थाः सोष्माणः ॥ ५४॥ अमात्रस्वरो हस्वः ॥ ५५ ॥ मात्रा च ॥५६॥ द्विस्तावान् दीर्घः ॥ ५७ ॥ प्लुतस्त्रिः ॥ ५८ ॥ व्यञ्जनमर्धमात्रा ॥ ५९॥ तदर्धमणु ॥६० ॥३॥ परमावर्धाणुमात्रा ॥ ६१ ॥ स्थाने ॥६२॥ हस्तग्रहणे दीप्तिौ प्रतीयात् ॥ ६३ ॥ प्रथमग्रहणे वर्गम् ॥ ६४ ॥ १. SK B BL B2%; the sutra स्वरैरपि precedes र एफेन च in SAS W. २. ह-KB B1; हि-corrected to ह-ins3;हि- BSI Sw.

·( ३ ) - कौ' जिह्वामूले ॥६५ ॥ इचशेयास्तालौ ॥६६ ॥ षटौ मूर्धनि ॥ ६७ ॥ रो दन्तमूले ॥ ६८ ॥ ललसिता दन्ते ॥ ६९ ॥ उबो प्पा ओष्ठे ॥ ७० ॥ अहविसर्जनीयाः कण्ठे ॥ ७१॥ सवर्णवञ्च ॥७२ ॥ ऐकारौकारयोः कण्ठ्या पूर्वा मात्रा ताल्लोष्ठयोरुत्तरा ॥७३॥ यमानुस्वारनासिक्यानां नासिके ॥७४॥ मुखनासिकाकरणोऽनुनासिकः ॥ ७५॥ दन्त्या जिह्वाग्रकरणाः ॥ ७६ ॥ रश्च ॥ ७७ ॥ मूर्द्धन्याः प्रतिवेष्टयाग्रम् ॥७८ ॥ तालुस्थाना मध्येन ॥ ७९ ॥ समानस्थानकरणा नासिक्यौष्ठयाः ॥ ८० ॥ ४॥ वो दन्तायैः ॥ ८१ ॥ नासिकामूलेन यमाः ॥८२ ॥ जिह्वामूलीयानुस्वारा हनुमूलेन ॥८३ ॥ कण्ठ्या मध्येन ॥ ८४ ॥ प्रथमोत्तमाः पदान्तीया अचऔं ॥ ८५ ॥ विसर्जनीयः ॥८६॥ स्वराश्च लकारवर्जम् ॥ ८७॥ णकाराराववग्रहे ॥ ८८ ॥ अनुनासिकाश्चोत्तमाः ॥ ८९ ॥ स्पर्शान्तस्य स्थान- करणविमोक्षः॥९०॥ अवसाने च ॥९१ ॥ प्रगृह्यम् ॥ ९२ ॥ एकारेकारोकारा द्विवचनान्ताः ॥ ९३॥ ओकारश्च पदान्तेऽ- नवग्रहः ॥ ९४ ॥ उकारोऽपृक्तः ॥ ९५ ॥ चमू अस्मे त्वे ॥ ९६ ॥ मे उदात्तम् ॥ ९७ ॥ अमी पदम् ॥ ९८॥ स्वरोऽ. क्षरम् ॥९९ ॥ सहाद्यैर्व्यञ्जनैः ॥१०० ॥५॥ १. ४ को K B SB ; क्को B BAW; को 51 52. २. -चु-8. ३. उवोप्पा Bl B2 w; उवोष्पा S; उवोपोपध्मा K B S3 ; उचौ- पोपध्मा 8. ४. अची S1 SS W BB ; अच् औ K B.

·( ४ ) उत्तरैश्चावसितैः ॥ १०१॥ संयोगादिः पूर्वस्य ॥ १०२ ॥ यमश्च ॥ १०३॥ क्रमजं च ॥१०४॥ तस्माचोत्तरं स्पर्श ॥ १०५ ॥ अवसितं च ॥१०६॥ व्यजनं स्वरेण सस्वरम् ॥१०७॥ उच्चैरुदात्तः ॥ १०८॥ नीचैरनुदात्तः ॥ १०९ ॥ उभयवान् स्वरितः॥ ११० ॥ एकपदे नीचंपूर्वः सयवो जात्यः ॥१११॥ उदात्तादयः परे सप्त ॥ ११२ ॥ त्रयो नीचस्वरपराः ॥ ११३ ॥ एदोद्भ्यामकारो लुगंभिनिहितः ॥ ११४ ॥ युवर्णों यवौ पः ॥ ११५ ॥ इवर्ण उभयतोह्रस्वः अश्लिष्टः ॥ ११६ ॥ स्वरो व्यञ्जनयुतस्तैरोव्यञ्जनः ॥ ११७ ॥ उदवग्रहस्तैरोविरामः ॥११८ ॥ विवृत्तिलक्षणः पादवृत्तः ॥११९ ॥ उदाद्यन्तो न्यव- ग्रहस्ताथाभाव्यः ॥ १२० ॥६॥ हस्तेन ते ॥ १२१ ॥ चत्वारस्तिर्यक् स्वरिताः ॥ १२२ ।। अनुदात्तं चेत्पूर्व तिर्यङ् निहत्य काण्वस्य ॥ १२३ ॥ ऋजु निहत्य प्रणिहन्यन्त उदात्ते ॥ १२४ ॥ तीक्ष्णोऽभिनिहितः परम्परं मृदुस्त्वन्यः ॥ १२५ ॥ तस्यादित उदात्तं स्वरार्धमात्रम् ॥१२६॥ सप्त ॥१२७॥त्रीन् ॥१२८॥ द्वौ ॥१२९॥ एकम् १. नीच-SWK BB13; नि-SS3 B2 corrects नीच-toनि-in a later hand. २. नीच-SWK BB1; नि-S1 S23 B writes नीच-, but also corrects it to fa- on the margin in a later hand, ३. लग्SS KB; s corrects लुब् to लुग; लुब् W BP (B' reads ga ) B2. ४. उदात्ता- B(घ); उदात्ता- corrected to उदा- in Ss. ५.-हन्यन्त Ssss W B2; हन्यत KB Bl. ६. सप्त S1 S2 S K BB1; सप्त सामसुw; B2 corrects सप्त सामसु to सप्त.

·॥ १३० ॥ सामजपन्यूवर्जम् ॥ १३१ ॥ प्रावचनो वा यजुषि ॥ १३२ ॥ तमिति विकारः ॥१३३॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ॥ १३४ ॥ तस्मादित्युत्तरस्यादेः ॥ १३५ ॥ षष्ठी स्थानेयोगा ॥१३६ ॥ तेनेत्यागमः ॥१३७॥ अन्तरेण पर्वणी ॥१३८॥ पर एकस्मात् ॥१३९ ॥ उभयो- विकारः॥ १४०॥७॥ वर्णस्यादर्शनं लोपः॥१४१॥ विकारी यथासन्नम् ॥ १४२॥ संख्यातानामनुदेशो' ययासंख्यम् ॥१४३॥ सन्निकृष्टविप्र- कृष्टयोः सन्निकृष्टस्य ॥ १४४ ॥ पूर्वोत्तरयोरुत्तरस्य ॥ १४५ ॥ द्विरुक्तमानेडितं पदम् ॥ १४६॥ संहितं स्थितोपस्थितम् ॥१४७ ॥ संहितावदवग्रहः स्वरविधौ परं च सर्व चेदनुदात्तम् ॥ १४८ ॥ इतिपरस्तियङ्नीचोऽन्तोदात्ते मध्योदात्ते पर्वणि काण्वस्य वा ॥ १४९ ॥ उदात्तमयोऽन्यत्र नीच एव ॥ १५० ॥ एकवणः पदमपृक्तम् ॥ १५१॥ स एवादिरन्तश्च ॥ १५२ ॥ अवग्रहः पदान्तवत् ॥ १५३ ॥ न वितिकरणम् ॥१५४ ॥ पूर्वेणोत्तरः संहितः ॥ १५५ ॥ पदविच्छेदोऽसंहितः ॥ १५६ ॥ एबपदद्विपदत्रिपदचतुष्पदानेकपदाः पादाः ॥१५७ ॥ वर्णाना- मेकपाणयोगः संहिता ॥१५८ ॥ विप्रतिषेध उत्तरं बलवदलोपे ॥ १५९ ॥ विसर्जनीयो रिफितः ॥ १६० ॥ ८॥ १. अनूदेशो KB. २. एकवर्णः K B; एकवर्ण w ssess. ३. करणःS. ४.-हिता .

·करनुदात्तम् ॥ १६१॥ अन्तरनायुदात्तम् ॥ १६२ ॥ अहरभकारपरम् ॥ १६३ ॥ आवर्वरिति समानर्चि ॥ १६४ ॥ स्तोतर्वस्तः सनुतरभार्वाः ॥१६५ ॥ स्वः पदमनरणे ॥१६६ ॥ पदादिश्चाजित्परः ॥ १६७ ॥ हाः सवितः पुनस्त्वष्ट- नेष्टरकोतर्मातः प्रातर्जामातरजीगः प्रणेतरिति च ॥ १६८ ॥ वृद्धं वृद्धिः ॥ १६९ ॥९॥ ॥ इति कात्यायनप्रातिशाख्यसूत्रे प्रथमोऽध्यायः ॥ १. करन-wsi s2 83 ; करमनु-KB. २. द्वा (for द्वाः) K. ३.च omitted in Bl.

·द्वितीयोऽध्यायः स्वरितवर्जमेकोदात्तं पदम् ॥१॥ अनुदात्तम् ॥२॥ नो नौ मे मदर्थे त्रिद्वयेकेषु ॥३॥ मा च ॥ ४॥वो वान्ते त्वदर्थे ॥५॥ त्वा च ॥ ६॥ पूर्ववाननुदेशः ॥७॥ असि ॥ ८॥ यथा गृभोभुवोऽग्निभ्यः ॥९॥ गिर्वणः ॥१०॥ अग्ने घृतेनेति च ॥११॥ प्रचिकितश्च ॥ १२॥ एनोऽपापे ॥१३॥ इहपूर्व श्रुतम् ॥ १४ ॥ मन्ये पदपूर्वं सर्वत्र ॥ १५ ॥ वा च कमु चित्समस्माद् घ ह स्म त्व ईम्मर्या अरे स्विन्नि- पाताश्चेत् ॥ १६ ॥ पदपूर्वमामन्त्रितमनानार्थेऽपादादौ ॥ १७ ॥ तेनानन्तरा षष्ठयेकपदवत् ॥ १८॥ न पृथिवि देवयजन्योषध्या देव भूरेः पवित्रपते पवित्रपूतस्यापानपानणां नृपते सोमानेः सोमेन्द्रस्य सोम सुवीर्यस्य सोम विश्वेषां देवानां प्रजापते यस्य यस्य देवाग्ने तवाशे वाजस्याग्ने वरुणस्यापो अस्माकम् ॥ १९ ॥ सुमङ्गल सत्यराजन्विकिरिद्र विलोहित दरिद्र नीललोहित श्रेयस्कर भूयस्कराम्बे अम्बिकेऽम्बालिके शरव्ये ब्रह्मसंशिते मरुतो अश्विना यव्ये गव्ये द्यावापृथिवी उरो अग्ना३३ पत्नीवल्लाजी३ञ्छाची३न्मी- दुष्टम शिवतम सहस्राक्ष शतेषुधे वसुपते वसुदावन् ॥ २० ॥१॥ १. नृपान् ( for नृणां) K. २. सोमेन्द्रस्य omitted in S. ३. अग्नाई S. ४. पत्नीवल्ला-'.

·( ८ ) इडोत्तराणि नव स्वानोत्तराणि षडग्न्युत्तराणि चत्वारि भगोत्तराणि चेन्द्रोत्तरमेकं सिनीवाल्युत्तरं च प्रजापतये ब्रह्मन्निति च ॥ २१ ॥ भूतिरायुदात्तम् ॥ २२॥ कदा न-रिष्येम-पूर्वम् ॥ २३ ॥ आमन्त्रितं च ॥ २४ ॥ कृष्णो मृगसंयोगे ॥ २५॥ व्ययवाँश्चान्तः ॥ २६ ॥ परः प्रधाने ॥ २७॥ मात्रा च परिमाणे ॥ २८ ॥ दक्षिणा च ॥ २९ ॥ न दश-विश्वकर्मा- निषद्येन्द्रस्य-पातु-सदः सद्भ्येषु ॥३०॥ कर्णः स्वाङ्गे ॥३१॥ महो नपुंसके ॥ ३२॥ श्रवश्च ॥ ३३ ॥ अन्धो वीर्ये ॥ ३४॥ एता वर्णे ॥ ३५ ॥ रोहितश्च केवलः ॥ ३६॥ यन्त्री राट् ॥३७॥ ओषधीरनामन्त्रिते ॥ ३८ ॥ सर्व विश्व मानुपाशाः स्वाहा वाजः पयो नमः ॥ ३९ ॥ असि शिवा सुपदा पयस्वती यत्तेमधुमतीवर्चस्वानोजिष्ठो भ्राजिष्ठ शुष्मिणी भद्रवाच्याय बन्यों मेध्यों यम आदित्यस्त्रितः सोमेन स्वसेत्येतेषु ॥ ४० ॥२॥ धनदारत्नधाम्यां च ॥४१॥ रायोऽपोषे ॥४२॥ न भागमीशिषयोः ॥ ४३ ॥ त्रिधा बद्धहितयोः ॥ ४४ ॥ सुकृतं १. सदसद्धोषु Bl. २. कर्णw. ३. स्वांग: B. ४. सर्वे विश्वं B. ५. ओजिष्ट भ्राजिष्ठ Bl: Bicorrects ओजिष्ठ भ्राजिष्ट to ओजिष्ठो भ्राजिष्टः. ६. वन्द्यो S1 sass W BB वन्द्या K; वन्द्य Bl; वन्द्य corrected to grat in B2. ७. मेध्य Bl: मेध्य corrected to मेध्यो in B. ८. यम आ-S2 S3 W; यमु आ-51; यमा- K B Bl; यमा- corrected to यम आ-in B3. ९.-त्यत्रितः B1; त्यत्रितः corrected to त्यस्त्रितः in B.

·( ५ ) भूते ॥ ४५ ॥ द्विरुदात्तानि ॥ ४६॥ बृहस्पतिर्वनस्पतिनराशं- सस्तनूनप्त्रे तनूनपान्नक्तोषासोषासानक्ता द्यावापृथिवी द्यावाक्षामा क्रतूदक्षाभ्यामेतवा अन्वेतवा इति च ॥४७॥ देवताद्वन्द्वानि चानामन्त्रितानि ॥४८॥ इन्द्राबृहस्पतिभ्यामिन्द्राबृहस्पती इति त्रीणि ॥४९॥ सर्वमन्ना३३ लाजी३ञ्छाची निति त्रिमात्राणि च ॥ ५० ॥ प्रणवश्च ।। ५१ ॥ विवेशा३ इति चानुदात्तम् ॥ ५२ ॥ आसी३. दिति चोत्तरं विचारे ॥ ५३॥ पूर्वमन्तोदात्तम् ॥५४॥ द्वन्द्वं चेन्द्रसोमपूर्वं पूषाग्निवायुषु ॥ ५५ ॥ अग्निश्चेन्द्रे ॥ ५६ ॥ ऋक्सानि च ॥ ५७॥ यतो गतौ ॥५८॥ पायोर्विशः ॥ ५९॥ आयुरर्यमोश्यस्तिभ्यः ॥ ६० ॥३॥ अस्य रोचनासौ-बोधा मे-पारं-पुर एतारो-दिवः कोऽहं-त्वं- महीं-य ईश-ईशानेभ्यः ॥ ६१ ॥ प्रना-यज्ञस्य-हविषः-पाहीत्पातं- मध्वो-यजमानस्य-होतुरजरासो-लोकेषु च ॥ ६२ ॥ अनुदात्त- मन्यत् ॥ ६३ ॥ पक्तोर्हसयोरन्त उदात्त आदि; ॥ ६४ ॥ वृद्धं वृद्धिः ॥६५॥४॥ ॥ इति कात्यायन-प्रातिशारव्यसूत्रे द्वितीयोऽध्यायः ।। १.-न्यनामंत्रितानि च (for -नि चानामन्त्रितानि)s. 2. B1 B² KB; omitted in Si S2 $3 W. ३. च omitted in W. ४. उदात्त SSS W B1 B%; उदात्तं K B.

·तृतीयोऽध्यायः संहितायाम् ॥ १॥ अर्थः पदम् ॥ २॥ पदान्तपदाद्योः सन्धिः ॥ ३॥ न परकालः पूर्वकाले पुनः ॥ ४ ॥ ह्यन्तराः कालाः ॥ ५॥ विसर्जनीयः ॥ ६॥ चछयोः शम् ॥७॥ तथयोः सम् ॥ ८॥ प्रत्ययसवर्णं मुदि शाकटायनः ॥ ९॥ अविकारं शाकल्यः शपसेषु ॥ १० ॥ प्रकृत्या कखयोः पफयोश्च ॥ ११ ॥ जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ शाकटायनः ॥ १२ ॥ लुङ् मुदि जित्परे ॥ १३ ॥ उपवसने पीवः ॥ १४॥ स ओषधीमयोः ॥ १५॥ व्यञ्जने च ॥१६॥ स्य एष च ॥१७॥ निशको बहुलम् ॥ १८ ॥ अनितावध्याये ॥ १९ ॥ इति- वच्चर्चायाम् ॥ २० ॥१॥ ककारपकारयोः सकारम् ॥ २१॥ भाव्युपधः षकारम् ॥ २२ ॥ आविनिरिड इडाया वसतिर्वरिवः ॥ २३ ॥ दिवोऽ- ककुत्पृथिव्योः ॥ २४ ॥ रायः सहसः पोषपुत्रयोः ॥ २५ ॥ तमसोऽपरस्तात् ॥ २६ ॥ तपसस्पृथिव्याम् ॥ २७ ॥ अध्वनो रजसो रिषः स्पृशस्पातौ ॥ २८ ॥ अध्वनस्कुर्विति च ॥ २९ ॥ समानपदे च ॥३०॥ पराववसाने ॥ ३१ ॥ कविः करत्कृधिषु ॥ ३२ ॥ कृषीश्च कृधौ सकारम् ॥ ३३ ॥ सदो द्यौनमस्कृतं- १. लुङ् K B S1 S2 Ss W; लुप् B1 ; लुम् B2 २. अवि-KB. ३. दिवोःS. ४. कविष् K B SP B.

·(११) पितापथेषु ॥ ३४॥ पति तालव्यस्वरोदये ॥ ३५ ॥ पदे च ॥३६॥ न परुषः परुषि ॥ ३७॥ वाजपतिर्वास एदिधिषुरन्तः- पर्शव्येनान्तःपार्श्वयमिति च ॥ ३८॥ अहर्पतौ रेफम् ॥ ३९ ॥ परश्च मूर्धन्यम् ॥ ४० ॥ २॥ स्वधूः सांसहयोः ॥४१॥ उकारं दुर्दै ॥ ४२ ॥ नाशे च ॥४३॥ पुरो दाशे ॥ ४४ ॥ अनसो वाही सकारो डकारम् ॥४५॥ ओंकारमितः सिञ्चतौ सोपधः ॥ ४६॥ षड् दशदन्तयोः संख्यावयोऽर्थयोश्च ॥ ४७ ॥ त आघादनाडम्बरात ॥४८॥ वनसदोऽवेटो रेफेण ॥ ४९ ॥ पत्यौं च सकारेण ॥ ५० ॥ ऋतावरौ च पतिपरयोः ॥५१॥ तबृहतौ करपत्योस्तलोपश्च ॥५२॥ परि कृते षकारेण ॥५३॥ चन्द्रे सु शकारेण ॥ ५४॥ दुधुक्षन्धो दकारम् ॥ ५५ ॥ भाविभ्यः सः षं समानपदे ॥ ५६ ॥ अनुस्वाराच्च तत्पूर्वात ॥५७॥ करेफाभ्यां च ॥ ५८॥ नेः सीदतेः॥ ५९ ॥ ससाद च॥६० ॥३॥ १. अहर्पतौw Bl B2 ; अहः पतौ KB S1 Sess. २.S1 S2 SW B1 B2; उ-KB. ३.-चयोऽर्थयोश्च ws B. K B;-वयवयोर्थयोश्च S1;-वयवार्थयोश्च 5; -वयोर्थयोश्च योश्च Bl. ४. वन सदे w; वनसदो the rest. 4. S1 S2 S3 KB; qat w B1 B2. ६.सु S1 B2. ७. S1 S2 S3 KB ; ससाद च omitted as a Sutra in W Bl; supplied on the margin in B2.

·(१२ ओकारात्सु ॥ ६१ ॥ ओवा पृक्तात् ॥६२॥ अभेश्व ॥६३ ॥ परेः सिञ्चतेः ॥ ६४ ॥ अभेश्च ॥६५॥ अव्यत्र- हितोऽपि ॥ ६६ ॥ वेर्युदयः ॥ ६७ ॥ हेर्मियोदयः ॥ ६८ ॥ धवेश्च ॥ ६९ ॥ नः स्त्यास्तनोः ॥ ७० ॥ ततक्षौ ॥ ७१ ॥ अनोः स्तुवन्त्याम् ॥ ७२ ॥ दुःष्वप्न्यम् ॥ ७३ ॥वन्दालाकिः ॥ ७४ ॥ सहेः पृतनायाः ॥ ७५ ॥ सधिरंशुरदितिः ॥ ७६ ॥ वायुरनिरभेरेकाक्षरे ॥७॥ सकारपरे च ॥ ७८॥ मातृभिरर्चिभिः पायुभिर्वरूत्रीः षात्तथौ मूर्धन्यम् ॥ ८० ॥ ४ ॥ प्रकृत्या नानापदस्थे तकारे ॥८१॥ अनुसन्तनोतु बृहस्पतिसुतस्य सुसमिद्धाय सुसंदृशमभिसत्त्वाभिसंविशन्तु सुसस्या अतिस्थूलं मुसले पत्नीसंयाजान् ऋतुस्थलाजिसक्थों दिविस्पृशा हृदिस्पृशं हिंसीऋक्सामयोक्सामाभ्यां तित्तिरिः सोसेन सीसाः सीसं पशुसनि गोसनिः" प्रतिसदृङ् प्रतिसदृक्षा- 9. W; 35217- the rest. २. परेश्च KB. ३. सिञ्चते: omitted in w. ४. अभेःS, B (ग, घ). ५. अव्यवेतोऽपि W B2. ६. स्त्यायस्तन्योः B1 B ; स्त्यास्तन्योः B (ख). ७. स्तुवयां B. ८. दु-K; दुष- B. ९.-क्षरेण Bl. १०.-सक्थी ११. सनि K BB - ·(१३ ) सश्चतुस्त्रिंशत् ॥ ८२॥ ऋकाररेफारुदयः ॥ ८३ ॥ पृथिवि- दिव्युपरिचर्षणिशकुनियासिभ्यः ॥ ८४ ॥ ऋषरेभ्यो नकारो णकारं समानपदे ॥ ८५ ॥ स्वरयवहकपैश्च ॥ ८६ ॥ निषण्णाय रथवाहणमिन्द्र एणं परिणीयते समिन्द्र ण उरुष्या णो रक्षा णः घू णः षु णः षु णासत्या स्वास्थूरि णौ प्रण आयूंषि ॥ ८७ ॥ परि ण इति शाकटायनः ॥ ८८॥ प्र नेतिनुदति - हिनोमीनाम् ॥ ८९ ॥ प्रकृत्या पदान्तीयः ॥९० ॥ नि वनि नसः प्रपीनम् ॥ ९१ ॥ श्रीमना इत्येके ॥ ९२ ॥ इन्द्राग्नी चित्रभानो वार्चनं दुःष्वप्न्यं ध्रुवयोनिः पुरोऽनुवाक्याभिः पुरोऽनु- वाक्याश्चर्मम्नम् ॥ ९३ ॥ तवर्गे च ॥ ९४ ॥ पादनन्तर ऋकारे ॥ ९५॥ शिलिसिवर्गमध्यमव्यवहितोऽपि ॥ ९६ ॥ दीर्घम् ॥९७ ॥ अश्व रश्मि मति सुमति श्व सुत चारय घृणि सेदि- मेन्द्रिय धारय चित्र भङ्गुर वयुनाश्वस्य हृदय घुष्यर्ताभ्यवताध्यर्च शक्ति 'पुरु शचि वकारे ॥ ९८॥ नाववद्धिरण्यात् ॥ ९९ ॥ अभि विख्येषवीरेविश्ववत्सवृत्रवाजयन्तेषु ॥ १०० ॥५॥ १. -रुदयश्च K B. २. षु णः षू णः 81 8 ( for षू णः षु णः). ३. -नुदति- W B1; -तुदति-51; -नुदाति-S2 S3 KB; -नुदति- corrected to -नुदाति- in B2. ४. पदान्तः corrected to पदान्तीयः in B2. ५. प्रपीनाम् w. ६.-व्यवेतो B1. ७. शची S3 B1 ; शची corrected to शचि in Bi. ८.-रण्यवत्परम् Bl. ९. -वीर- omitted in W ( in the Sutra only, not in the Comm.)

·(१४) ॥ अश्वस्य वाजिन इति च ॥ १०१॥ विश्व सहभुवपुषवसुषु ॥ १०२ ॥ नरहामित्रेषु च॥ १०३ ॥तिष्ठाद्युदात्तम् ॥ १०४ ॥ प्र वर्णशृङ्गयासेषु ॥ १०५ ॥ नि वारहारयोरनवग्रहे ॥ १०६ ॥ नाव नयामि ॥ १०७॥ धारयाम योजाव सचस्व नुद मो पु जयतोरुष्य रक्ष यज यच्छ मत्सथ पिप्तत गायता तु येन नकारे ॥१०८॥ भव च ॥ १०९॥ सचावरुथ्यवाजस्य- पायुषु च ॥११० ॥ अपृक्तः सौ ॥ १११॥ रथि तकार- नकारयोः ॥ ११२॥ श्रथोदारिथ शोच पनय सादयर्जु वृष शत्रु सलक्ष्म घाघारात्य॒त भवत यकारे ॥ ११३ ॥ व वृधवृजोः ४ ॥ अद्य तंहकारचकारभवतवृणीमहेदेवेषु ॥ ११५ ॥ न होतरि ॥११६ ॥ शृणुतत्विषिधजिभवतपिबेतस्मतिष्ठरक्षा मकारे ॥ ११७॥ विश्वदेव्यसोमौ वत्याम् ॥ ११८ ॥ उष महोमिनक्तमीकारकारौकारनकारेभ्यः ॥ ११९ ॥ पूरुषों- वसाने ।। १२०॥६॥ पूष्णोजहीमस्ते ध्वत्र ॥ १२१॥ नरस्सप्तऋषीनस्त- आहुर्नियुद्भिष्षु यत्र ॥ १२२ ॥ अभिमातिपृतनासुसपत्नधूर्विश्व- १. वन- Bl. २. -योः corrected to -यासेषु in B2. ३. येना B2. ४. श्रथोदारिथ S152s W KB ; श्रथमवतोदारिथ B1 B2. ५. सलचम घाघा-SI S2 S3 B2B सलचमा घाघा-W BK B. ६. -त्यूत भवत S W KB ;-त्यूत भवता S1 Ss ;-त्यता B1 B. ७. रक्षS1 S. ८. पूरुषा-W. ९. -जहीमते-BB2. १०. -शिष्षु K B;-निःषु 82 83; -दिषु sw Bl B2.

·3 (१५) समत्सुपृतनाबातेभ्यः सहेः ॥१२३॥ उक्थाच्च शसेः ॥ १२४ ॥ एवाच्छ चकमार्थ ॥ १२५ ॥ विद्मासौत्रामण्याम् ॥ १२६ ॥ अधायत्स्मशावायुषु ॥ १२७ ॥ पूर्वो द्वन्द्वेष्ववायुषु ॥ १२८ ॥ हरिशयेत्येके ॥ १२९ ॥ पिबा सोमं पिबा सुतस्य स्था मयोभुवो नू रणे शमीष्व मामहानो मामहन्तामशीतम रीरिपो रीरिषत यामयन्ति हि ष्मा ते वर्धया रयिं श्रुधी हवं चरा सोम सूयवसिनी श्रोता ग्रावाणो धर्षा मानुषः पाथा दिवो युवा हि गमया तमः सिञ्चता सुतं परीवाप उक्थाशस्त्राण्यत्ता हवींष्याच्या जानु क्षामा रेरिहत् क्षामा भिन्दन्तो रुहेमा स्वस्तये जनयथा च धारया मयि तराँ मृधो बोधा मे विचूता बन्धमवता हवेषु शृणुधी गिरो रक्षा तोक चर्षणीसहां चर्षणी- धृतो येना समत्सु वनेमा त ऋध्यामा ते शिक्षा सखिभ्यस्तत्रा रथं दीया रथेनेता जयत वर्धया त्वं प्रब्रवामा घृतस्याजगन्था परस्या ररिमा हि पुरीतता प्लीहाकर्णशुण्ठाकौँ । प्रकृतिदीर्घा- १. उक्थाछसे B. २. -था: W. ३. -वायुषु B1 B1 KB ;-वायौ S1 Sss w. ४. धारयाम पितरा K B. ५. विचूता S1 S2 Ss K B; चूता वृता corrected to falar in B. ६. वं ( for तोकं) w. ७. रथेनेता जयत S W BK B; रथेनेता जयता S1; रथेन प्रेता जयत W B2; BI S3. ८. प्लीहाकर्णशुण्ठाकौँ S1 SAS K B; प्लीहाकर्णः शुण्ठाकर्णः w Bl B2 (शुण्ठाकों B, शुण्ठाकौँ B').

·( १६ ) वित्येके । नीकाशा अकाशेन चक्रा जरसं मिथू कस्तरता सखायः सासह्वानपामार्गोभयादत ऋतीपहमभी पुं सुष्टरीमा जुषाणां यजा देवान् येना पावकावायन्तो यदी सरमा स्वदया सुजिह्व निषद्या दधिष्व सदतना रणिष्टन भरा चिकित्वां- श्चिकित्सा गविष्टाववाददद्रक्षा चायुनक् सृजा रराणः सादन्य- मिति च ॥ १३० ॥ अनुनासिकमुपधा प्रागन्तस्थायाः ॥ १३१ ॥ स्वर औपशिविः ॥ १३२ ॥ अनुस्वारेण व्यञ्जने ॥ १३३ ॥ नुः ॥ १३४ ॥ चछयोः शम् ॥ १३५ ॥ तथयोः सम् ॥ १३६ ॥ दधन्वान् स्ववान् यकारे लोपम् ॥ १३७ ॥ रयिवृधे च ॥१३८॥ नपुंसकादिकारस्य ॥ १३९ ॥ न सप्तम्यामन्त्रितयोः॥ १४० ॥७॥ नृन पकारे विसर्जनीयम् ॥१४१॥ शत्रून् परिधीन् क्रतून् वनस्पतीन् स्वरे रेफम् ॥१४२ ॥ आकारोपधो यकारम् ॥ १४३ ॥ न तमे ॥ १४४ ॥ निर्जगन्वान् तमसि ॥ १४५ ॥ 9. stefaçtaffacere omitted in B), given on the margin in B2. २. नू (for अनू-) B. ३. यत्रा नो (for चका जरसं) B] ; यत्रा नो corrected to चक्रा जरसं in B2. ४. षुणः s. ५. जुषाणो B; जुषाणो corrected to जुषाणा in B2 ६. चिकित्वात्सादया S. ७, अवाद् रक्षा K; अवाददन्नो B. ८. चन आयुनकs. ९. नुः added in S1. १०.-शिविःS1 SW B1 B2%:-शवि: SK B. ११. -वृधेन B.

·( १७ ) धामञ्शश्चिकित्वान्त्वं पूषनर्वनिति च ॥ १४६ ॥ अश्यादौ चाध्याये ॥ १४७॥ मनुष्यास्ताँल्लोकानमित्रानुदि ॥ १४८॥ आप्नोतीत्योश्च ॥ १४९ ॥ संक्रमे च वैष्णवान् ॥ १५० ॥ गृहानैमि गृहानुपह्वयामहे वर्चस्वानहं मनुष्यानन्तरिक्षमग्निष्या- त्तानृतुमतः पयस्वानग्ने तानश्विना पतङ्गानसन्दितः स्वर्गानपां पतिः सपत्नानिन्द्रः सपत्नानिन्द्राग्नी नभस्वानादानुर्विद्वान- ग्नेर्देवानाधतानड्वानाशुरथैतानष्टौ विरूपानालभत एतावानस्या- युष्मानग्ने वायव्यानारण्याः प्रविद्वानग्निनानवानधोरामौ शत्रू- ननु यं यातुधानानस्थादस्मानरिष्टेभिरिति ॥ १५१ ॥ वृद्धं वृद्धिः॥ १५२ ॥ ८॥ ॥ इति कात्यायनप्रातिशाख्यसूत्रे तृतीयोऽध्यायः॥ १. -वान् W Bl B2%3 वां S1 ;-खाँस् B Ks2 83. २. इन्द्र: WS1 S2 S3 B1 B2 ; इन्द्र BK. ३. -भिरिति BK B1 B.S3 ;-भि: Sw;-भि S1. २ शु० प्रा० ·अथ चतुर्थोऽध्यायः अनुम्बारं रोष्मसु मकारः ॥ १॥ नुश्चान्तःपदेऽरेफे ॥२॥ अनुनासिका चोपधा ॥ ३ ॥ लोपं काश्यपशाकटायनौ ॥ ४ ॥ प्रकृत्या सम्राट्साम्राजि ॥ ५॥ शं चे पकारादुकारोदयात् ॥६॥ समन्तःपदे कखपफेष्वनूष्मपरेषु ॥७॥ नुश्चानेडिते ॥ ८ ॥ अन्तःस्थामन्तःस्थास्वनुनासिकां परसंस्थानाम् ॥९॥ हि ॥१०॥ स्पर्शे परपञ्चमम् ॥ ११ ॥ तकारो ले लम् ॥ १२ ॥ नुश्चानु- नासिकम् ॥ १३॥ नौ क्ताभ्यां सकारे ॥ १४ ॥ न दाल्भ्यस्य ॥ १५ ॥ रलावलवर्णाभ्यामूष्मणि स्वरोदये सर्वत्र ॥ १६ ॥ प्रगृह्यं चर्चायामितिना पदेषु ॥ १७॥ रिफितं च संहिताया- मनिरुक्तम् ॥ १८ ॥ पदावृत्तौ चान्तरेण ॥ १९ ॥क्रमोक्तावृत्तिः पदेषु ॥ २० ॥१॥ सुपदावसानवर्जम् ॥२१॥ अनितावन्तर्विकारागमं प्रागुक्त्वा ॥ २२ ॥ विश्वपतीवेति. च ॥ २३॥ स्वरश्छकारे चकारेण सर्वत्र ॥ २४ ॥ यस्यातिहाय सहेति न ॥२५॥ विश्वा ऊष्मान्तं परि द्विषस्त्वं त्वां यदजयों विराजत्यनिरा अवीवृधन परिष्ठाः सुक्षितय आशा ओषधीराभाह्यमीवा हि मायास्तेऽसीत्ये तेषु ॥ २६ ॥ पृथिव्या स्वरान्तं सम्भव शुक्रो मन्थी पृथिवीं परो १. वंशः added to -रेफे in S1 ; वंशः given as the third Sutra in BK. २.-सं-SS B1. ३. यदयो B K; यदजयो the rest. ४. -सीत्ये-W S1 S2 SS BIB2B सी-BK. ५. सम्भव: BK.

·( १९) देवेभिरित्येतेषु ॥ २७॥ च विश्वा वो ब्रह्म विश्वा हरी युक्तास्ते शफानां जजान नु कमित्येतेष्विमा ॥ २८ ॥ हवेमोतेमा च ॥ २९ ॥ विष्णो ते बभूव नासत्या भिषजा न आवोढं या देवा हविषो नो मृडातो नो अच्छ विमुश्चेत्येतेषु ता ॥ ३० ॥ ता ता च ॥३१॥ धिष्ण्या वरिवोविदं धिष्ण्या युवमिति च ॥ ३२ ॥ भाव्युपधश्च रिद्विसर्जनीयः ॥ ३३ ॥ रेफे लुप्यते दीर्घ चोपधा ॥ ३४ ॥ रेफ स्वरधौ ॥ ३५॥ कण्ठ्यपूर्वो यकार- मरिफितः ॥ ३६ ॥ लोपं धौ ॥३७॥ भूमेश्वाकारेऽपृक्ते ॥३८॥ यकाराकारयोर्जास्पत्ये पदे ॥ ३९ ॥ अलोपो मांस्पचन्याः ॥ ४० ॥ २॥ सर्वो अकार ओकारम् ॥ ४१ ओकारम् ॥४१॥ अकारे च ॥ ४२ ॥ एषो ह च ॥४३॥ स्वो रुहावहश्च राज्याम् ॥४४॥ स्वरे भाव्यन्तःस्थाम् ॥ ४५ ॥ सन्ध्यक्षरमयवायावम् ॥४६॥ उदात्त- स्यान्तःस्थीभावे स्वरितं परमनुदात्तम् ॥४७॥ कण्ठ्य ऋकारे हस्वम् ॥४८॥ अथैकमुत्तरश्च ॥ ४९ ॥ सिं सवर्णे दीर्घम् ॥५०॥ अनुनासिकवत्यनुनासिकम् ॥५१॥ कण्ट्यादिवर्ण १. इमा च ( for च) W. .२ इत्येतेषु w. ३. अछा S. ४. धिष्ण्य S1. ५, लोपो धौw B13; लोपो धौ corrected to लोपं धौ B. ६.SS W B2; सर्वोअकार B K Bl; सर्वोकार S2. ७. च omitted in W B2. 6. fafta omitted in 53. ९. अनुदात्त स्वरितं.

·( २० ) एकारम् ॥ ५२ ।' उवर्ण ओकारम् ॥ ५३॥ समुद्रस्येमस्त्वेम- स्त्वोमन्निति च ॥ ५४ ॥ एजत्योजोरेकेषाम् ॥ ५५ ॥ संध्यक्षर ऐकारौकारौ ॥ ५६ ॥ वाहौ च स्वरभूते ॥ ५७॥ आरमृकारोऽ- पृक्तात् ॥ ५८॥ लकारश्वाल्कारम् ॥ ५९॥ एदोद्भयां पूर्वमकारः ॥ ६०॥३॥ तौ चेदुदात्तानुदात्ते स्वरितौ ॥६१॥ न देशेऽभवति ॥ ६२॥ गाहमानः शिवो भरन्तो द्वेषोभ्यो जम्भयन्तो वाजे वाजजितो मदन्तः शोचेऽवसे सुषुवे ज्योते सुपर्णो वीरुधः सुवीरो धातवे सूनवे द्रूणान आशवो वहतः संक्रन्दनो बाहवोऽयुध्योऽद्रुहः ॥ ६३ ॥ वोऽहं सोऽहं सोऽस्माकं तेऽभिगरो वोर्चाची ॥६४॥ येऽन्नात्रयोः ॥ ६५ ॥ अविद्यासम्भूत्योश्च ।। ६६ ॥ उपस्थेऽन्त- स्तेभ्योऽकरम् ॥६७॥ नमोऽस्त्वसौत्रामण्याम् ॥ ६८ ॥ विश्वग्रे विशो रायोऽनग्नौ ॥ ६९ ॥ सूर्योऽग्नेऽभौ ॥ ७० ॥ रिषो यवसे पुरुप्रियोऽनपतेऽणवे ॥ ७१ ॥ व्यपरे च ॥ ७२ ॥ गवे मे मनसो वाजयन्तः सोम्यासः पाशिनो विदानोऽनृते मूजवतो वृष्णेऽपाको दीदिवस्त्रयस्त्रिंशे ब्रह्मणे यको रथो विश्वतः पादो वसन्तः ॥७३॥ अवोस्त्वग्ने गृहपतेऽभि सत्वानोऽहं नोऽजस्रया विमानोजस्रः सुतेऽश्विना नमोऽग्नये तेय तेऽग्रे वृक्षस्य प्रथमोऽन्तस्तेऽन्येन ॥७४॥ पणयो जहीमोऽम्बिके ॥७५ ॥ नोनुमोऽदुग्धाइव प्रचेतसोऽवान्नरोऽस्माकं वृषपाण- १. Sutras 52 and 53 read as one Sutra in W. २. उदात्ताद-83. ३. वृष्णो BKS. 8. asg omitted in B K.

·( २१ ) योऽश्वाः प्रदिशोऽनूदिते ऽनागा अन्धसोर्चा पनस्यतेऽद्धा यज्ञियेभ्योऽमृतत्वं विपश्चितोऽभिजनोऽनमीव आयवोऽनु नोऽद्य देशेऽभवद् वयुनेऽजनिष्ट विद्मनापसोऽजायन्त पूर्व्यासोऽरेणवो नोऽश्मा नोऽदितिर्नोऽहिः ॥ ७६ ॥ ब्राह्मणः ॥ ७७॥ यजुष्षु च ॥ ७८॥ संक्रमे च सर्वत्र ७९ ॥ प्रकृतिभाव ऋक्षु ॥८०॥४॥ जुषाणश्चानधनि ॥ ८१ ॥ ते चानुदात्तमनुदात्ते ॥ ८२ ॥ हेड आपो गुवोऽपाने धीरासो देवास उरो रक्षा णो मो वैश्वानरो वृपभो वचः प्राण उदानोऽङ्ग इमा मे वृष्णो दशमास्योऽन्ध आवित्तोऽरिष्टो अर्जुनः प्रत्याश्रावः स्विष्टो घासे प्रणीतस्तेभ्यो नमो अस्तु दूरे नो अद्य यज्ञे सधस्थे सो अध्वरायेन्द्रे हिरण्यपर्णो द्वारो देवोऽब्दो रथिभ्यो महद्भ्यः संसदः ॥ ८३ ॥ छन्दो अङ्कुपमङ्काङ्कमस्रीषयः ॥ ८४ ॥ का ध्रुवोती सदना होतारा ज्या स्वधा पृथिवी प्रतिमेमसदन्नश्यामाकर्मोर्ध्वमियमवस्तादुतास्तिषु ॥ ८५ ॥ प्रगृह्यं स्वरे ॥ ८६॥ न रोदसीमे ॥ ८७॥ विश्पतीवो- पस्थिते ॥ ८८॥ उकारोऽपृक्तोऽस्पर्शात् ॥ ८९ ॥ प्लुतमितौ ॥९० ॥ ओकारश्च ॥ ९१॥ उकारोऽपृक्तो दीर्घमनुनासिकम् ॥९२॥ इतथं परं पदं चर्चायाम् ॥ ९३ ॥तकारवर्गश्चकारव १.-नु उदिते Bl B2. २.-भिर K. ३. आयुवोऽनु BK. ४.-नो अंगS1823;-नोग्र Bl. ५. एतेश्च K; इत्येश्च B1. ६. परं पदं B Ks%; परं पद-S3; परपद-51; परम पदं B B%; परमु पद-w.

·(२२) चकारवर्गम् ॥ ९४ ॥ शकारे च ॥ ९५ ॥ परश्चास्पर्शपरश्छम् ॥ ९६ ॥ उदः स्तभाने लोपम् ॥ ९७ ॥ अश्वात् स्थे' तकारं संज्ञायाम् ॥ ९८ ॥ स्वरात् संयोगादिबिरुच्यते सर्वत्र ॥ ९९ ॥ परं तु रेफहकाराभ्याम् ॥ १०० ॥५॥ ऊष्मान्तःस्थाभ्यश्च स्पर्शः ॥ १०१॥ जिह्वामूलीयो- पध्मानीयाभ्यां च ॥ १०२ ॥ यैस्तु परं तैर्न पूर्वम् ॥ १०३॥ नास्वरपूर्वा ऊष्मान्तःस्थाः ॥ १०४ ॥ विसर्जनीयाद् व्यञ्जनपरः ॥ १०५॥ नौ चेद् ध्रस्त्रपूर्वी स्वरे पदान्तौ ॥ १०६ ॥ संयोगपूर्वव्यञ्जनान्तावसानगताः स्वरा द्विमात्राः ॥ १०७ ॥ प्रथमैद्वितीयास्तृतीयैश्चतुर्थाः ॥ १०८॥ नानुस्वारः ॥ १०९ ॥ सवणे ॥ ११० ॥ ऋवणे ॥१११ ॥ लवणे ॥११२ ॥ यमे ॥ ११३ ॥ विसर्जनीयः ॥११४॥ स्ववर्गीये चानुत्तमे ॥११५॥ अवसितं च ॥११६॥ नान्तःपदे स्वरपञ्चमान्तःस्थासु ॥११७ ।। स्पर्शोऽपञ्चमः स्वरधौ तृतीयम् ॥ ११८॥ जिति प्रथमम् ॥११९॥ असस्थाने मुदि द्वितीयं शौनकस्य ॥१२०॥६॥ पञ्चमे पश्चमम् ॥ १२१॥ हच तस्मात् पूर्वचतुर्थम् ॥ १२२ ॥ नर्कारपरो जातूकय॑स्य ॥ १२३ ॥ हि ॥ १२४ ॥ यवयोः पदान्तयोः स्वरमध्ये लोपः ॥ १२५॥ न वकारस्या- सस्थान एकेषाम् ॥ १२६ ॥ असौ च शाकटायनः ॥ १२७॥ १. अश्वात् स्थे BK W Bis2: अश्वस्थे S18 B2 २. BK omit विसर्जनीयाद् व्यञ्जनपरः, Though its Comm. is given in both of them. ३. Instead of this Sutra Blreads : संयोगवाक्यार्थत्रयं पूर्वव्यंजनं ता अवसानगताः स्वद्विमात्राः। ४. न द्विरुक्तम् added as an additianal Sutra in W.

·( २३ ) प्रउगमिति' यकारलोपः॥ १२८॥ अनादेशेऽविकारः॥१२९॥ प्रागुवर्णादक्षराणामेकीभावः ॥ १३० ॥ स्वरितवान् स्वरितः ॥ १३१ ॥ उदात्तवानुदात्तः ॥१३२ ॥ इवर्णमुभयतोह्रस्वमुदात्त- पूर्वमनुदात्तपरं स्वरितम् ॥ १३३ ॥ वीक्षितायेति च ॥ १३४॥ उदात्ताच्चानुदात्तं स्वरितम् ॥ १३५ ॥ निहितमुदात्तस्वरितपरम् ॥ १३६ ॥ अनवग्रहे ॥१३७॥ स्वरितस्य चोत्तरो देशः प्रणिहन्यते ॥ १३८ ॥ स्वरितात्परमनुदात्तमुदात्तमयम् ।।१३९॥ अनेकमपि ॥ १४० ॥ ७॥ नोदात्तस्वरितोदयम् ॥१४१॥ द्विवर्णमेकवर्णबद्धारणात स्वरमध्ये समानपदे ॥ १४२ ॥ ऐकारौकारौ च ॥ १४३ ॥ डढौ कळहावेकेषाम् ॥ १४४ ॥ द्विसकारं शास्स्व रासस्वेति ॥ १४५॥ ऋलवर्णे रेफलकारौ संश्लिष्टावश्रुतिधरावेकवर्गों ॥१४६ ॥ मात्रार्धमात्राणुमात्रा वर्णापत्तीनाम् ॥ १४७॥ अनुस्वारो ह्रस्वपूर्वोऽध्यर्धमात्रा पूर्वा चार्धमात्रा ॥ १४८ ॥ दीर्घादर्धमात्रा पूर्वा चाध्यर्धा ॥ १४९ ॥ द्वियकारम् ॥ १५० ॥ आप्याय्यमानो यमो रय्यै धाय्यारूपं श्रवाय्यं नृपाय्यं पौरुषेय्या हृदय्याय सह रय्या निचाय्य सान्नायं सन्ताय्येति च १. प्रउगमिति B K Bl B2; प्रयुगमिति W S1 S2 Ss, २. एके added on the margin in S1. ३. उदात्त (for नोदात्त-)w. ४. ए-S. ५. मात्राणुमात्रा BK. ६.-मात्रेति BK. ७. हृदय्याय W S3; हृदय्या B KS S2 B%; हृदयाय Bl. ८. सान्नाय्य BKS BB%सान्नाय्य omitted in w s%3; ss gives it on the margin.

·( २४ ) ॥ १५१ ॥ एकः ॥ १५२ ॥ ज्योतिश्च्यवनः श्येनः श्याम श्यामाकाः श्येतो ज्येष्ठो ज्योग् ज्या च्छयति ॥ १५३ ॥ जुपस्व यविष्ठय शोचा यविष्ठयेति च ॥१५४ ॥ स्येति ण्यत्वं च ॥ १५५ ॥ स्वरपूर्वाश्च शचजाः समानपदे द्विरुक्ताः ॥ १५६ ॥ व्यञ्जनपराश्च न ॥ १५७ ॥ कश्यपस्यानाये जातूकर्ण्यस्य ॥ १५८ ॥ उच्चैरज्जुमजानश्च ॥ १५९ ॥ मत्र्तो बुरीत मर्तेष्वग्निः परो मर्तस्ते मर्त्त इति च ॥ १६० ॥ ८॥ अन्तःपदेऽपञ्चमः पञ्चमेषु विच्छेदम् ॥१६१॥ ऊष्मभ्यः पञ्चमेषु यमापत्तिदोषः ॥ १६२ ॥ स्फोटनं च ककारवर्गे वा स्पर्शात् ।। १६३ ॥ स्वरात् स्वरें समानपदें जो यं न तु ऋकारे ॥ १६४ ॥ ख्यातेः खयौ कशौं गार्ग्यः सख्योख्यमुख्यवर्जम् ॥ १६५ ॥ त्रिपदाद्यावर्तमाने संक्रमः ॥ १६६ ॥ द्विपदैकप- दान्यप्यनुवाके ॥१६७॥ अनन्तरे ॥ १६८ ॥ अपराङ्गे ॥१६९ ॥ अस्वरविकारे । १७० ॥ अलिङ्गविकारे ॥ १७१ ॥ असमाने ॥ १७२ ॥ त्रिरावृत्ते ॥ १७३ ॥ गूढे ॥ १७४ ॥ पदसमूहे ॥ १७५ ॥ संहितायां च ॥ १७६ ॥ अवसानार्थं पुनर्ग्रहणम् ॥ १७७॥ अविकारार्थ च ॥ १७८ ॥ उत्सर्गश्च ॥ १७९ ॥ क्रमः स्मृतिप्रयोजनः॥ १८० ॥९॥ १. स्येति BK BB%3 श्येति S1 S2 w; श्येति corrected to स्येति S. २.-यो , ३.Sपञ्चमाःSIS. 8. Fa K B1-B2; Fatot BW S1 S2 S3. ५. समानपदे BK W S1 S2 S3; पदे समाने B1 B2. ६. कशी BK B BA कसौ ws1sess. ७.च omitted in BK. ८. अवि-B K S1 BB% अधि-ws; अधि-corrected to अवि-53.

·( २५ ) द्वे वे पदे सन्दधात्युत्तरेणोत्तरमावसानादपृक्तवर्जम् ॥१८१।। अपृक्तमध्यानि त्रीणि स त्रिक्रमः ॥ १८२ ॥ पुनराकारेणोत्तरम् ॥ १८३ ॥ मोषूणाभीषुणौ च ॥ १८४ ॥ चत्वार्यपृक्तपूर्वे नकारपरे सौ ॥१८५ ॥ मकारपरे चैके ॥१८६ ॥ पुनः सुपदेनोत्तरम् ॥ १८७ ॥ पूर्वस्योत्तरसंहितस्य स्थितोपस्थित- मवगृह्यस्य ॥ १८८ ॥ सुपदे शाकटायनः ॥ १८९ ॥ अन्त:- पददी(भावे ॥१९० ॥ विनामे ॥ १९१॥ प्रगृह्ये ॥ १९२॥ रिफितेऽनिरुक्ते ॥ १९३॥ अवसाने च ॥ १९४ ॥ यथा- समाम्नातं क्रमावसानं संक्रमेषु ॥ १९५॥ वृद्धं वृद्धिः ॥ १९६॥ ० ।। इति कात्यायनप्रातिशाख्यसूत्रे चतुर्थोऽध्यायः ॥

·अथ पञ्चमोऽध्यायः समासेऽवग्रहो हस्त्रसमकालः॥१॥ तरतमयोश्वातिशयेs- दक्षिणप्रत्यासङ्गे ॥ २॥ वीतमहूतमसूतमगोपातमरत्नधातमवसु- धातमाः पूर्वेण ॥ ३ ॥ सर्वदेवजनेभ्यश्च ॥४॥ तूणवध्ममुत्तरेण ॥५॥ रायस्पोपदे विजावेति च ॥६॥ बहुप्रकृतावागन्तुना पर्वणा ॥ ७॥ तद्वति तद्धिते न्यायसंहितं चेत् ॥ ८ ॥ शस्त्वं त्रातातिषु च ॥९॥ धात्वर्थे यकारे स्वरपूर्वे ॥ १०॥ वांसौ च भूतकाले स्वरेण हस्वादनुषि ॥ ११ ॥ प्रत्नपूर्वविश्वेमतुभ्यस्था ॥१२॥ ह्रस्वव्यञ्जनाभ्यां भकारादौ विभक्तिप्रत्यये ॥ १३ ॥ स्विति चानतौ ॥ १४ ॥ वर्णसङ्ख्येन्यतरतः ॥ १५ ॥ अनुदात्तोपसर्गे चाख्याते ॥ १६॥ गिरि प्रशयोः ॥ १७ ॥ इवकारामेडितायनेषु च ॥१८॥ एकात्समीची ॥ १९ ॥ वायवः शंयोर्बहिर्धास्मयुं मृन्मयी सुम्नया या साधुया धृष्णुया विशालमनुया ॥ २० ॥१॥ मृगयुमुभयादतोऽपामार्गकिम्पूरुषमिति च ॥ २१ ॥ पारा- वतानानिमारुताश्चेति जातूकर्ण्यस्य ॥ २२॥ अधीवासमित्येके ॥ २३ ॥ प्रतिषेधेनानवग्रहः ॥ २४ ॥ उत्तरेण चाकारेण ॥२५॥ द्वापूर्वम् ॥ २६ ॥ संख्यापूर्वश्च धा ॥ २७ ॥ द्वन्द्वानि द्विवच- 9. aga omitted in Si. २. सो इति w. ३.च omitted in w. ४. मृणम-K.. ५. प्रतिषेधेनान-ws1s B% प्रतिषेधे ना-BKS BI ·( २७ ) नान्तानि स्वरान्तपूर्वपदानि ॥ २८ ॥ तद्धिते चैकाक्षरवृद्धा- वनिहिते ॥ २९॥ अञ्चतिसहत्योः कुल्लोपे ॥.३० ॥ अनुरु- सुभ्याम् ॥ ३१ ॥ समिदाभ्यां वत्सरः ॥ ३२ ॥ प्रातिभ्याम- निन्धौ प्रश्लेषे ।। ३३ ॥ पात्रानुद्रोऽब्भ्राय संशयात् ॥ ३४ ॥ जनयत्या ओषधयो वृषायिषत नहि चनास्मभ्यमजावयो बलगम् ॥ ३५ ॥ समानोऽनश्वमेधे ॥ ३६ ॥ वायुरसजातः समुद्रमहोराने विश्वानरों विश्वाहाग्रयणों ऽसपत्ना गोधा गोधूमा आशुशुक्षं- णियग्रोधः पुरोडाशः प्रावणेभिरशीतम तस्करां मस्मसाश्वत्थ उपस्तिर्माकिर्विश्वामित्रो गोपां प्रउगमङ्गानि कक्षीवन्तमदधा त्प- वीरवन्नीहारेण प्रावृता घनाघन ईदृचा न्यादृङ् शूधनासः' कुयवं कुचरः प्रियङ्गवो नीवारो एकादश षोडश चन्द्रमा आयुवों" व्याघ्रो नड्वान् गविष्ठिरः कपर्दिने पुलस्तये १. स्वर-(for स्वरान्त-)s1. २. नहि wS1 S2 Ss B B%3; omitted in BK. ३.-मेधो वायु-s. ४.-नरो BKS1 S2 B%; -नराय W B]; -नरो corrected to-नराय in $3. ५.-ग्रणो BK. ६. गोधा omitted in S. ७.-डाशः BK BBS-डाशंWS1 S2. ८. तस्करा B KWS1 S%; तस्करान् 33; तस्करां B BP. ९. गोपाः S3 (really it reads गोपाः). १०. अधा-(for अदधा-) B; अश्रद्धां लांगलं B. ११. पवि-S, १२. ईदृङ्चा-B K BY; ईदृड्डः-WS1 S2 BA; ईड-SS. १३.-नास S3. १४.-चरं. १५. आयुवौ . १६. व्याघ्रा K. १७. -नड्वानाविष्ठि (-स्थि-S1) : S1 S2.

·( २८ ) निषङ्गिणे कुलालेभ्यः कारेभ्यः पुञ्जिष्ठेभ्यो द्वीप्याय नीप्याय किंशिलायैलबृदाः शूकराय शूकृताय चराचरेभ्यः पारावतान् गोलत्तिकाखुरजगरो विपन्यवो दाक्षायणा आयुधं सुरामं बृहस्प- तिर्वनस्पतिर्नराशंसः सुरभि नरिष्ठायै ॥ ३७॥ उत्तम्भनादी- न्यादिसंशयात् ॥ ३८ ॥ विशौजा इत्यन्यायसमासात् ॥ ३९ ॥ दित्यौही तुयॊही पष्ठीही हृदयौपशेनेति च ॥ ४० ॥ २ ॥ दुष्टरो विष्टरो विष्टपो विष्टम्भो विष्टम्भनीम् ॥ ४१ ॥ ऊवध्यमुगणा उख इष्कृतिरिष्कर्तारमुदरमित्युपसर्गेकदेशलोपात् ॥४२॥ संस्कृतं संस्कृतिस्पिचन्या: पुश्चलूमित्यनुनासिको- पधत्वात् ॥ ४३॥ अनुस्वारागमत्वादित्येके ॥४४॥ परीत्तोऽ- वत्तानां सुविताय सग्धिरिति च ॥४५॥ वृद्ध बृद्धिः ॥ ४६॥३॥ ।। इति कात्यायनप्रातिशाख्यसूत्रे पञ्चमोऽध्यायः॥ ४ १.-वृदा: KB. २. सुराभि-B; सुरभी-s. ३. उख इ- BK S2 B2 (B2 corrects उषे-to उखे इ-); उष इ-515%3B उखे-WBl. ४.-लोपः w. ५.-न्या SBI ६. पुं-ws2; पुं- B2 S]; पूँ- BK B1 SS. ७.संधिरिति S1.

·अथ षष्ठोऽध्यायः अनुदात्तमाख्यातमामन्त्रितवत् ॥१॥ उपसर्ग उपसर्गे ॥२॥ आमेडिते चोत्तरः ॥३॥ कृदाख्यातयोश्चोदात्तयोः ॥४॥ नाभ्येकाक्षरच स्वरसन्धेयेऽकृति ॥५॥ आ पूतजातयोः ॥६॥ अधि नि प्र प्रति श्रितात्रिणं भानवः पचतेषु ॥ ७॥ उज्जेषमावर्त आपनीफणत् संसनिष्यदत् संवतं प्रयाणं संचरन्तं संरभध्वं प्रसितिं विक्रमस्वेत्येतेष्वनु ॥ ८॥ ओप प्रोदात्ते ॥ ९॥ अभिप्रेयुपसंप्रयात प्रत्यातनुष्वासुषाव ॥ १० ॥ प्रकृत्याख्या- तमाख्यातपूर्वम् ॥ ११ ॥ उदात्ताच्चामन्त्रितादनन्तरम् ॥ १२ ॥ एकान्तरादपि.॥ १३॥ यद्वृत्तोपपदाच ॥ १४ ॥ हेश्च ॥१५॥ उत्तरेऽपि ॥ १६ ॥ नेत् ॥ १७॥ समनसस्करत् ॥ १८ ॥ द्वयोः पूर्व समुच्चये ॥ १९ ॥ वा विचारणे ॥ २० ॥१॥ अह विनियोगे ॥ २१ ॥ एवावधारणे ॥ २२॥ उपपदा- प्रयोगेऽपि च ॥ २३ ॥ परोपापाव प्रति पर्यन्वष्यत्यध्याङ् प्र सं निर्दुरुन्नि वि स्वभि ॥ २४ ॥ द्विस्पर्शम् ॥ २५ ॥ वेत्तु वित्त्वास्मयक पात्रमभि क्यम् मृत्तिका द्धं दात्त्रं समावव!- १. चोत्तरम् 81 82. २.-श्व omitted in sh; supplied on the margin in S3. ३.-त्रिणं-S B1 33;-त्रिण-B KWS2. B2 corrects-त्रिणं-to-त्रिण-. ४.-भानवः-83;-भानव-B KSI ws,-भानु-B1 B2. 4. added in W BP ( B2 adds on the margin ). ६. The Sutra एतावधारणे precedes अह विनियोगे in Bl B2. 6, a omitted in B1 B2 W; deleted in Si.

·( ३० ) द्विद्धिरराद्ध्या अर्द्धशुद्धबुद्ध' नक्तं निषण्णस्त्रिनामसत्राश्च ॥२६॥ नक्षवृचिश्विसत येभ्यस्त्रैकम् ॥ २७॥ इध्याय वा(न- सोद्राश्चराश्चेत् ॥२८॥ उपोस्थित उत्तम्भनमुत्तभानोथायोस्थि- तायेति त्रीणि ॥ २९ ॥ वहिरङ्क्ताम् भद्रेण पृङङ्क्त पङ्क्तिः समधि परिवृधि पात्रानिति द्वावनुनासिकौ पूर्वावार- पन्तीवर्जमिति ॥ ३० ॥ वृद्धं वृद्धिः ॥ ३१ ॥२॥ ॥ इति कात्यायनप्रातिशाख्यसूत्रे षष्ठोऽध्यायः ॥ १.-द्धिवृ-S2 S3 B. २. अर्द्धः शुद्धवुद्धः B. ३. नत-BL 8, BK S2 $$ ; a omitted in W B1 B2 $7. ५, -त्त-S. ६. इध्याय-B2 S1 ; ईध्रयाय BK SB ; बीध्रयाय 823; ईध्रय-W B1. -वर्जमिति B1 B2 33;-वर्जम् w;-वर्जमिति च B Ksis.

·अथ सप्तमोऽध्यायः अथावसानानि ॥१॥ कण्ठ्यस्वरमेकारेण परिगृह्णीयात् प्लुतवर्जम् ॥ २॥ इश्वर्णमीकारेण ॥ ३॥ उवर्ण वकारेण ॥४॥ औकारं च ॥५॥ ह्रस्वकण्ठ्योप, विसर्जनीयान्तमरिफितं विवृत्त्या ॥६॥ दीर्घकण्ठ्योपधं विसर्जनीयान्तमेकारान्तमैका- रान्तं प्लुतं प्रगृह्यं च ॥७॥ औकारान्तं चैके ॥ ८॥ भाव्यु- पधरिद्विसर्जनीयान्तानि रेफेण ॥ ९ ॥ प्रथमान्तं तृतीयेन ॥१०॥ उत्तमान्तमुत्तमेन ॥ ११ ॥ वृद्धं वृद्धिः ॥ १२ ॥ ॥ इति कात्यायनप्रातिशाख्यसूत्र सप्तमोऽध्यायः॥ १. इ-W S1 S2 S3 BIB : ई-B K. २. भाव्युपध-W BA; भाव्युपधं B1 3 भान्युपधं च B K; भाव्युपधश्च S1 sss.

·अथ अष्टमोऽध्यायः अथातो वर्णसमाम्नायं व्याख्यास्यामः ॥ १॥ तत्र स्वराः प्रथमम् ॥ २॥ अ इति आ इति आ ३ इति ॥ ३॥ इ इति ई इति ई ३ इति ॥ ४ ॥ उ इति ऊ इति ऊ ३ इति ॥ ५ ॥ ऋ इति ऋ इति ऋ३ इति ॥६॥ ल इति ल इति ल ३ इति ॥७॥ अथं सन्ध्यक्षराणि ॥ ८॥ ए इति ए ३ इति ॥९॥ ओ इति ओ ३ इति ॥ १०॥ ऐ इति ऐ३ इति ॥ ११॥ औ इति औ ३ इति ॥ १२॥ इति स्वराः ॥१३॥ अथ व्यञ्जनानि ॥ १४॥ किति खिति गिति घिति डिति कवर्गः ॥ १५ ॥ चिति छिति जिति झिति जिति चवर्गः॥ १६॥ टिति ठिति डिति ढिति णिति टवर्गः ॥१७॥ तिति थिति दिति धिति निति तवर्गः ॥ १८ ॥ पिति फिति बिति भिति मिति पवर्गः॥ १९॥ इति स्पर्शाः ॥ २० ॥१॥ अथान्तःस्थाः॥ २१ ॥ यिति रिति लिति विति ॥२२॥ अथोष्माणः ॥ २३॥ शिति पिति सिति हिति ॥२४॥ अथायोगंवाहाः ॥ २५॥ इति विसर्जनीयः ॥२६॥क इति जिह्वामूलीयः॥ २७॥ प इत्युपध्मानीयः ॥ २८ ॥ अं इत्य- नुस्वारः ॥ २९ ॥ हुँ इति नासिक्यः ॥ ३० ॥ कुँ खंगँ घु इति यमाः ॥ ३१॥ एते पञ्चषष्टिवर्णा ब्रह्मराशिरात्मा १. सन्न प्रथमं स्वराः Bl:सत्र प्रथमाः स्वराः B. २. अथायोग-BK BISIS, अथ योग-W B.S. This Sūtra is read after gougar: in BK S.

·( ३३ ) वाचः ॥३२॥ यत्किञ्चिद्वाङ्मयं लोके सर्वमत्र प्रयुज्यते ॥३३॥ शुचिना ॥ ३४ ॥ शुचौ देशे ॥ ३५ ॥ शूद्रपतितयोरसंश्रावं स्वाध्यायोऽध्येतव्यः ॥ ३६ ॥ ज्ञानें ॥३७॥ पौरुष्यम् ॥३८॥ स्वय॑म् ॥ ३९ ॥ यशस्यम् ॥ ४० ॥२॥ आयुष्यम् ॥ ४१॥ अथापि भवति ॥ ४२ ॥ वेदस्याध्ययनाद् धर्मः संप्रदानात्तथा श्रुतेः । वर्णशोऽक्षरशो ज्ञानाद्विभक्तिपदशोऽपि च ॥ ४३ ॥ त्रयोविंशतिरुच्यन्ते स्वराः शब्दार्थचिन्तकैः। द्विचत्वारिंशद् व्यञ्जनान्येतावान्वर्णसंग्रहः ॥ ४४ ॥ तस्मिन् ळळहजिह्वामूलीयोपध्मानीयनासिक्या माध्यन्दिनानाम् ॥४५॥ लकारो दीर्घः प्लुताश्चोक्तवर्जम् ॥४६॥ अर्थं वर्णदेवताः ॥ ४७॥ आग्नेयाः कण्ठ्याः॥४८॥ नैऋत्या जिह्वामूलीयाः ॥ ४९ ॥ सौम्यास्तालव्याः ॥ ५० ॥ रौद्रा दन्त्याः ॥५१॥ ओष्ठया आश्विनाः ॥५२॥ वायव्या मूर्धन्याः ॥ ५३ ॥ शेषा वैश्वदेवाः ॥ ५४॥ तत्समुदायोऽ- क्षरम् ॥ ५५ ॥ वर्णो वा ॥५६॥ अक्षरसमुदायः पदम् ॥५७॥ न सन्ति C- १, आत्मा वाचः WB S1 S2 SB ; आत्मवाचः BK Bl. २. प्रयुज्यते w S1 S2 S3 B1 B;प्रतिष्ठितम् B K. ३. -श्राव्यं W. ४.ज्ञानम् W. ५. तथा विभक्तिपरिज्ञानम् added as a Sutra in BK. ६. तृकारो दीर्घः BK B1 (दीर्घ Bl); लूकार: W; लकार: S1 SA eta: 53 ; one Fol. is here missing in B2. ७. अथ W; omitted in all the rest. ८.रौद्रया S. ९. आश्विनाः W BK B1 823; आश्विन्याःS183. १०. अथ वर्णदेवताः to वैश्वदेवाः read as one Sutra ( No. 47) in w. ३ त्रु० प्रा० ·अक्षरं वा ॥ ५८ ॥ तचतुर्धा ॥ ५९॥ नामाख्यातोपसर्ग- निपाताः ॥ ६०॥३॥ तत्र प्रतिविशेषः ॥ ६१॥ क्रियावाचकमाख्यातमुपसर्गो विशेषकृत् । सत्त्वाभिधायकं नाम निपातः पादपूरणः ॥ ६२ ॥ चतुर्दश निपाता येऽनुदात्तास्तेऽपि सञ्चिताः । निहन्यते खल्वाख्यातमुपसर्गाणां चतुष्टय ॥ ६३ ॥ अथ पदगोत्राणि ॥ ६४॥ भारद्वाजकमाख्यातं भार्गवं नाम भाष्यते । वॉसिष्ठ उपसर्गस्तु निपातः काश्यपः स्मृतः ॥ ६५ ॥ अथ पददेवताः ॥६६॥ सर्व तु सौम्यमाख्यातं नाम वायव्यमिष्यते । आग्नेयस्तूपसर्गः स्यान्निपातो वारुणः स्मृतः ॥ ६७॥ इत्याह स्वरसंस्कारप्रतिष्ठापयिता भगवान् कात्यायनः ॥ ६८ ॥ वृद्धं वृद्धिः ॥ ६९॥ ४ ॥ ॥ इति कात्यायनप्रातिशाख्यसूत्रेऽष्टमोऽध्यायः ।। 30 १. प्रति विशेष: BK BISSAss; तत्र विशेष: W. २. निपाताः पादपूरणाः S. ३. संधिताः 81 83. ३. उपसर्गाणां w: उपसर्ग-all the rest. ५. तुष्टये w; चतुष्टये all the rest. ६. भाष्यते B K BP S2 ; भण्यते B1 ; इष्यते W; शिष्यते S1 Ss. ७. -सर्गः स्यान् w. ८. -देवताश्च S1 S. ९ अथ वर्णदेवताः added as a Sutra in B K. कात्यायनः कात्यायन: W.

·S'UKLAYAJUH-PRĀTIS'ĀKHYA TRANSLATION

·No text on this page.

·ADHYAYA I स्वरसंस्कारयोश्छन्दसि नियमः॥१॥ The accent and the phonetic modification (संस्कार) (which are to be expounded in this treatise ) are to be taken as fixed in the rear or Veda. लौकिकानामर्थपूर्वकत्वात् ॥ २ ॥ ( This is not so ) in the case of words in common usage (लैकिकानाम,), because they are used according to ( the intended) meaning. न समत्वात् ॥ ३॥ Not so, on account of similarity (between the Vedic and non-Vedic words). स्याद्वाम्नायधर्मित्वाच्छन्दसि नियमः ॥४॥ Or, the fixity ( with regard to the accent and the phonetic modification ) in the society is due to its having the nature of a sacred traditional text (आम्नाय). यत्तन्न॥ ५॥ That which is not quite evident about sound or speech wili be stated in the following ). वायुः खात् ॥ ६॥ (Coming out of the lungs) the air (passes) through the glottis (ख).

·( ४ ) शब्दस्तत् ॥ ७॥ That is sound (breath or voice). सङ्करोप ॥ ८॥ Due to proper mode of articulation (and ) स सङ्घातादीन् वाक् ॥९॥ the contact etc. (of the organs of pronunciation) that (sound becomes ) speech. Or the effort ( on the part of the speaker ) and other factors that ( sound becomes ) speech. त्रीणि स्थानानि ॥ १०॥ ( There are) three positions or qualities ( स्थानानि, i.e., the soft, middle and loud, of voice).l द्वे करणे ॥११॥ The breathing cr the emission of the air (करण) is of two kinds ( i. e., breath or voice ). शरीरात् ॥ १२॥ ( The air under reference comes ) out of the body (i. e., the lungs ). शरीरम् ॥१३॥ ( It assumes ) the form ( शरीरम् ) (i. e., becomes articulate). शरीरे ॥१४॥ (That takes place ) in the body ( i.e., inside the mouth ). 1. Cp. Rgveda-Pratisakhya XIII. 42.

·( ५ ) तेषां समूहात् स उदयबैकाल्यम् ॥ १५ ॥ ॥ Arising out of the combination of them (i.e., the above factors) that (i.e., the air) (in the form of speech) (expresses objects of ) all the three times ( i.e., the past, the present and the future). ओंकारः स्वाध्यायादौ ॥ १६ ॥ ओम् (is to be recited ) in the beginning of Vedic study. ओंकाराथकारौ ॥ १७॥ (One should take note of t he two words) ओम् and अथ. अ कारं वेदेषु ॥ १८॥ ओम् (is to be recited ) with the Vedic texts. अथकारं भाष्येषु ॥ १९ ॥ 8727 ( is to be used ) in the commentaries ( or, in the works other than the Vedas). प्रयतः ॥ २० ॥ ( While studying the Veda one must get oneself ) purified. शुचौ ॥ २१॥ (One should study) in a clean place. इष्टम् ॥ २२॥ (The posture should be)agreeable. ऋतुं प्राप्य ॥ २३ ॥ Having approached the proger season, योजनान्न परम् ॥ २४ ॥ Without going beyond a योजन.

·( ६ ) भोजनं मधुरं स्निग्धम् ॥ २५॥ (One should take ) food that is sweet and provided with Ghee (स्निग्ध) वर्णदोषविवेकार्थम् ॥ २६ ॥ (One should try ) to clearly understand the faults in the pronunciation of the articulate sounds (वर्ण). तिवृत्तद्धितचतुष्टयसमासाः शब्दमयम् ॥ २७ ॥ The ( Vedic) texts (शब्दमय) (mainly) consist of the verbs (तिङ्), words formed by primary affixes (कृत् ), words formed by secondary affixes (तद्भित)and the four kinds of the compounds (i.e., अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वन्द्व and बहुव्रीहि). तां वाचमोंकारं पृच्छामः ॥ २८ ॥ We are to enquire about that speech from itare (i.e.. a reverential attitude towards sixty in the beginning of Vedie study will be helpful in that study ). अथ शिक्षा विहिताः॥ २९ ॥ Now the aphorisms as regards phonetics are laid down ( in the following). सवनक्रमेणोरःकण्ठभूमध्यानि ॥ ३० ॥ According to the order of the three ) sacrificial libations सवन), (the three positions of the air in speech are) the breast, the throat and the centre of the eye-brows. आयाममार्दवाभिघाताः ॥ ३१ ॥ Stretching (आयाम), relaxing (मार्दव) and carrying across (अभिघात)(of the organs take place in the above-mentioned three positions of the air in speech ).

·( ७ ) उच्चनीचविशेषः ॥ ३२॥ (The circumflex is due to ) a special position of the highand low tones. अथाख्याः समाम्नायाधिकाः प्राग्रिफितात् ॥ ३३ ॥ Now the technical terms, apart from the alphabetic sounds, up to the expression रिफित ( in I. 160 ), (are to be: explained ). उपदिष्टा वर्णाः ॥ ३४ ॥ Alphabetic sounds are already taught ( i. e., orally ). अन्त्याद्वर्णात् पूर्व उपधा ॥ ३५ ॥ A sound preceding a final sound is called उपधा (i.e.a penultimate sound ). निर्देश इतिना ॥ ३६॥ (Alphabetic sounds) are to be indicated by means of इति. कारेण च ॥ ३७॥ Also by means of कार. अव्यवहितेन व्यजनस्य ॥ ३८॥ A consonant is to be indicated (by means of force ) intervened by अ. DA र एफेन च ॥ ३९॥ R (is to be indicated ) also by एफ ( besides इति). स्वरैपि ॥४०॥ (Consonants are to be indicated) also by means of vowels.

·( ८ ) नानुस्वारयमविसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीयाः ॥ ४॥ Anusvāra, Visarjaniya, Jihvāmūliya and Upadhmāniya are not to be indicated ( by कार). दन्त्यस्य मूर्द्धन्यापत्तिर्नतिः॥ ४२ ॥ Cerebralisation of a dental is called afa. समानस्थानकरणास्यप्रयत्नः सवर्णः॥४३॥ (An alphabetic sound ) having a similar place ( FATTAT ) is well as mode of articulation ( vor ) and also similar vocal iffort (आस्यप्रयत्न) is called सवर्ण (or, homogeneous sound ). सिमादितोऽष्टौ स्वराणाम् ॥ ४४ ॥ The first eight of the vowels (i. e., a, a, i, i, u, ü, ?, ?) are called सिम्. सन्ध्यक्षरं परम् ॥ ४५ ॥ The next ( vowels, i.e., e, ai, o, au) are termed संध्यक्षर diphthongs). अकण्ठ्यो भावी ॥ ४६॥ (A vowel) other than a guttural one (i.e., excepting a and a) is called भाविन्. व्यञ्जनं कादि ॥४७॥ Sounds beginning with k are called ST (consonants ). अनन्तरं संयोगः॥४८॥ (Consonants coming together ) without an intervention are called संयोग ( conjunction ). स्पर्शेष्वेव संख्या ॥४९॥ Reference by numbers (as प्रथम, द्वितीय etc.) takes place with regard to the contact consonants (स्पशेषु) only.

·( ६ ) द्वौ द्वौ प्रथमौ जित् ॥ ५० ॥ The first two (in each class of contact consonants, (i.e., k, kh, c, ch, t, th,t, th, p, ph), are called जित्. ऊष्माणश्च हवर्जम् ॥५१॥ Breathings also with the exception of h (i.e., s,s, s) are called जित्). मुच्च ॥५२॥ ( They, i• e., s, s and s) are also called मुत्. धि शेषः॥५३॥ The rest of the consonants, i. e., the last three letters of each class of contact consonants or g, gh, , j, jh, ñ, d, dh, n, d, dh, n, b, bh, m, and y, r. I, v, h ) are called fa. द्वितीयचतुर्थाः सोष्माणः ॥ ५४॥ Second and fourth ones ( of each class of contact consonants, i. e., kh, ch, th, th, ph, and gh, jh, dh, dh. bh. are called सोष्मन् (aspirates). अमात्रस्वरो हृस्वः ॥ ५५ ॥ A vowel having the duration of a is called gra ( short ). मात्रा च ॥५६॥ ( It is) also (referred to as) one मात्रा ( or mora) द्विस्तावान् दीर्घः॥ ५७॥ (A vowel having ) twice that much ( duration ) is called दीर्घ (long ). प्लुतस्त्रिः ॥ ५८॥ (It) is called प्लुत (prolated) with thrice (that much duration).

·ब्यञ्जनमर्धमात्रा ॥ ५९॥ A consonant ( has the duration of ) half a mora. तदर्धमणु ॥ ६०॥ Half of that (i.e., half a mora) is called अणु. परमाण्वर्धाणुमात्रा ॥ ६१॥ Half of an अणु is called परमाणु. स्थाने ॥६२॥ (Now ) with regard to the places of articulation ( of alphabetic sounds). हस्वग्रहणे दीर्घप्लुतौ प्रतीयात् ॥ ६३॥ When a short vowel is mentioned ( in the following ), one should (also) understand the long and prolated vowels. प्रथमग्रहणे वर्गम् ॥ ६४॥ When the first consonant (of a class ) is mentioned (one should understand ) that class (as a whole in the following). ऋ को जिह्वामूले ॥६५॥ Ķ, 7, 73, or Jihvāmūliya and the k-class (i. e., k, kh, g, gh, i) have the root of the tongue (जिह्वामूल) as their place of articulation. इचशेयास्तालौ ॥६६॥ ī, i, i3, the c-class ( i.e.. c, ch, j, jh, ñ), s, e and y have the palate (arg) as their place of articulation (i. e., they are palatals). षटौ मूर्धनि ॥ ६७॥ Sand the t-class (i.e., t, th, d, dh, n) have the hard palate (. मूर्धन् ) as their place of articulation.

·( ११ ) रो दन्तमूले ॥ ६८॥ R has the root of the teeth as its place of articulation. ललसिता दन्ते ॥ ६९॥ L, 1, 13, 1, s and the t-class (i. e., t, th, d, dh, n) are produced at the teeth ( i., e., are dentals ). उवो-प्पा ओष्ठे ॥ ७० ॥ U, ū, ū3, v. o, qor Upadhmāniya and the P-class ( 1. e., P, ph, b, bh, m ) have the lips as their place of articulation (i. e., they are labials ). अहविसर्जनीयाः कण्ठे ॥ ७१॥ A, ā, a3, h and Visarjaniya have the throat as their place of articulation ( i. e., they are gutturals ). सवर्णवञ्च ॥७२॥ (The three varieties of a are to be regarded) as also homogeneous (सवर्ण). ऐकारौकारयोः कण्ठ्या पूर्वा मात्रा ताल्वोष्ठयोरुत्तरा॥७३॥ In ai and au the first mora is guttuarl. As regards the second one, it is palatal and labial ( respectively ). यमानुस्वारनासिक्यानां नासिके ॥ ७४ ॥ The twins (TAT:), the Anusvāra and the Nāsikya are prod uced at the nose (i. e., they are nasals ). मुखनासिकाकरणोऽनुनासिकः ॥ ७५ ॥ A nasalized sound is produced by the mouth and the nose. दन्त्या जिह्वाग्रकरणाः॥ ७६ ॥ The dentals are produced by the tip of the tongue.

·( १२ ) रश्च ।। ७७॥ R also ( is produced by the tip of the tongue ). मूर्द्धन्याः प्रतिवेष्टयाग्रम् ॥ ७८॥ The cerebrals (are produced ) by rolling back the tip (of the tongue). तालुस्थाना मध्येन ॥७९॥ The palatals ( are produced ) by the middle (of the tongue). समानस्थानकरणा नासिक्यौष्ठयाः ॥ ८ ॥ In the case of the Nāsikya and the labials, the place of articulation and the organ of pronunciation are identical. वो दन्ताः ॥ ८१॥ V(is produced ) by the tips of the teeth. नासिकामूलेन यमाः ॥ ८२॥ The twins ( Tat: are produced )by the root of the nose. जिह्वामूलीयानुस्वारा हनुमूलेन ॥ ८३ ॥ The jihvāmūliya sounds and the Anusvāra ( are produced ) by the base of the jaw. कण्ठ्या मध्येन ॥ ८४॥ The gutturals ( are produced ) by the middle ( of the jaw ). प्रथमोत्तमाः पदान्तीया अचऔ॥ ८५॥ With the exception of cand ñ the firsts and fifths of the class-consonants may occur at the end of words. विसर्जनीयः॥८६॥ Visarjaniya ( may occur at the end of words ).

·( १३ ) स्वराश्च लकारवर्जम् ॥ ८७॥ Vowels also, with the exception of i, ( may occur at the end of words). णकाराराववग्रहे ॥ ८८॥ N and r ( may occur at the end of words) only in अवग्रह. अनुनासिकाश्चोत्तमाः ॥ ८९ ॥ The fifths of the class- consonants are also nasalised sounds. (or are also called nasalised or Anupāsikas ). स्पर्शान्तस्य स्थानकरणविमोक्षः ॥९० ॥ There should be stoppage or release of the (activity of ) the place and the organ of articulation at the end of the words ending in contact consonants. अवसाने च ॥ ९१ ॥ Also when there is a pause. प्रगृह्यम् ॥ ९२॥ ( Now we begin with ) the Pragrhya vowels. एकारेकारोकारा द्विवचनान्ताः ॥ ९३ ॥ E, i and u, when standing at the end of a dual, (are Pragphya). ओकारश्च पदान्तेऽनवग्रहः ॥ ९४ ॥ o, standing at the end of a word, but not in Avagraha, ( is Pragrhya). उकारोऽपृक्तः॥९५॥ U, when standing by it-self, (is Pragrhya). चमू अस्मे त्वे ॥ ९६॥ The words चमू, अस्मे and त्वे ( are Pragrhya).

·( १४ ) मे उदात्तम् ॥ ९७॥ #, when accented, ( is Pragſhya ). अमी पदम् ॥ ९८॥ The word sat ( is Pragſhya ). स्वरोऽक्षरम् ॥ ९९॥ A vowel is a syllable (अक्षर). सहाद्यैर्व्यञ्जनैः ॥१०॥ (A vowel,) together with its preceding consonants, (is also a syllable). उत्तरैश्वावसितैः॥१०१॥ Also (a vowel), together with its following consonants standing in pause, (is a syllable) संयोगादिः पूर्वस्य ॥१०२॥ The first letter of a conjunct consonant belongs to the preceding ( vowel ). यमश्च ॥ १०३॥ The twin ( यमः) also ( belongs to the preceding vowel ). क्रमजं च ॥ १०४॥ (A consonant) caused by reduplication also (belongs to the preceding vowel ). तस्माचोत्तरं स्पर्शे ॥ १०५॥ ( The consonant ) following that (i, e., the consonant caused by reduplication ) also, if followed by a contact consonant, (belongs to the preceding vowel).

·( १५) अवसितं च ॥ १०६॥ (Aconsonant or consonants). standing in pause, also ( belong to the preceding vowel ). व्यजनं स्वरेण सस्वरम् ॥ १०७॥ A consonant partakes of the accent of the vowel ( to which it belongs). उच्चैरुदात्तः ॥ १०८॥ (A syllable uttered ) in a high tone is called sgia ( acute ). नीचैरनुदात्तः ॥ १०९॥ (A syllable uttered ) in a low tone is called अनुदात्त (grave). उभयवान् स्वरितः ॥ ११० ॥ (A syllable) having both the (above ) features is called स्वरित (circumflex). एकपदे नीचपूर्वः सयवो जात्यः ॥ १११ ॥ The independent or natural (जात्य) circumfiex is that which in the same word is preceded by grave accent and goes with y or v. उदात्तादयः परे सप्त ॥ ११२ ॥ In the following seven instances of circumflex) the first element is acute. त्रयो नीचस्वरपराः॥११३ ॥ In the following ) three instances the following element is grave. एदोद्भ्यामकारो लुगभिनिहितः ॥ ११४ ॥ ( The circumflex ) is called अभिनिहित (absorbed ), when (a grave ) a following ( an acute ) e or o is dropped.

·( १६ ) युवर्णौ यवौ क्षेपः ॥ ११५॥ (The circumflex) is called क्षेप (hastened), when ( an acute ) i or u (followed by a grave vowel) respectively becomes y or v. इवर्ण उभयतोहस्वः अश्लिष्टः ॥११६ ॥ ( The circumflex ls) प्रश्लिष्ट (contracted ), when (an acute) short i with a following ( grave ) short i ( is changed into one long vowel ). स्वरो व्यञ्जनयुतस्तैरोव्यञ्जनः ॥ ११७ ॥ (The circumfiex) is called तैरोम्यान, when a vowel intervened by a consonant (follows an acute ). उदवग्रहस्तैरोविरामः ॥ ११८॥ ( The same ) is called तैरोविराम, when ( the preceding ) acute vowel stands in Avagraha. विवृत्तिलक्षणः पादवृत्तः॥११९॥ ( The circumflex) is called पादवृत्त, when a vowel intervened by a hiatus ( follows an acute ). उदाधन्तो न्यवग्रहस्ताथाभाव्यः ॥ १२०॥ The accent is called ताथाभाव्य, when a grave vowel at the end of the first part (पूर्वपद)of a compound in Avagraha is preeded and followed by an acute. हस्तेन ते ॥ १२१ ॥ They (i, e., the above accents are indicated ) by means of the hand. चत्वारस्तिर्यक् स्वरिताः ॥ १२२ ॥ In the first four circumflex accents ( i. e., ATTU, अभिनिहित, क्षेप and प्रश्लिष्ट), (the posture of the hand is) oblique.

·( १७ ) अनुदात्तं चेत्पूर्व तिर्यङ् निहत्य काण्वस्य ॥ १२३ ॥ But according to the opinion of Kāņva, ( the posture of the hand is) oblique only when ( the circumflex) is preceded by a grave. ऋजु निहत्य प्रणिहन्यन्त उदात्ते ॥ १२४ ॥ When an acute follows ( the first four circumflex accents ), one should press down the hand ) straight and then let it sink further down. तीक्ष्णोऽभिनिहितः परम्परं मृदुस्त्वन्यः ॥ १२५ ॥ ( Both as regards the utterance and the movement of the hand ) the stafafea circumflex is the sharpest; the next ones are softer and softer successively. तस्यादित उदात्तं स्वरार्धमात्रम् ॥ १२६ ॥ In the beginning of that ( circumflex ) a half-mora is acute. सप्त ॥ १२७॥ ( In reciting the Saman-verses, one should know) the seven ( notes ) (i. e., षड्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, धैवत and निषाद), त्रीन् ॥ १२८॥ ( In the Yajurveda-mantras, however, one should know) the three (accents, i.e., the उदात्त, अनुदात्त and स्वरित ). द्वौ ॥ १२९॥ Two (accents : उदात्त and अनुदात्त, called भाषित, are recognised in the Satapatha-Brāhmaṇa). एकम् ॥ १३० ॥ ( In ritual, however, there is only) one (accent called तान or एकश्रुति).

·( १८ ) सामजपन्यूवर्जम् ।। १३१॥ But with the exception of AHT (chanting of the Mantras), जप ( repetition of the Mantras in a low voice ) and न्यूङ्ख (i.e., sixteen sorts of ओम् ).1 प्रावचनो वा यजुषि ॥ १३२ ॥ In the Yajuh-passages the Samhitā-accent 'be used optionally. प्रावचन) may तमिति विकारः ॥ १३३॥ That which is tbe result of modification (विकारः) is put in the accusative. तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ॥ १३४ ॥ If a term is used in the locative, (the change affects that which (immediately) precedes. तस्मादित्युत्तरस्यादेः ॥ १३५ ॥ If a term is used in the ablative, ( the change affects ) the initial sound of that which follows. षष्ठी स्थानेयोगा ॥ १३६॥ The genitive case ( is to be interpreted as meaning ) 'in the place of'. तेनेत्यागमः॥ १३७॥ An augment ( is indicated ) by the instrumental case. अन्तरेण पर्वणी ॥ १३८॥ (An augment takes place ) between two words. 1. See Āsoalayana-Srautasülra, VIII.

·( १६ ) पर एकस्मात् ॥ १३९॥ In the case of a single word, ( however, the augment is made ) after it. उभयोर्विकारः॥ १४०॥ A modification may affect both (initials and finals of words or only a single sound ). वर्णस्यादर्शनं लोपः॥ १४१ ॥ The elision or disappearance of a sound is called लोप. विकारी यथासन्नम् ॥ १४२॥ ( The sound) to be modified ( is changed ) to that which is nearest to it. संख्यातानामनुदेशो ययासंख्यम् ॥ १४३ ॥ A subsequent mention of (words or sounds), which are equal in number to those already mentioned, is to be taken in the order of their enumeration. सन्निकृष्टविप्रकृष्टयोः सन्निकृष्टस्य ॥ १४४ ॥ (In case of doubt ) as to which of the adjacent and distant words ( is meant, the reference should be understood ) to the adjacent one. पूर्वोत्तरयोरुत्तरस्य ॥ १४५॥ When both the preceding and following words or sounds come under the influence (of a rule at the same time), the following one is affected. दिक्तमाडितं पदम् ॥ १४६ ॥ A word repeated twice is called stafca.

·( २० ) संहितं स्थितोपस्थितम् ॥ १४७॥ That is called स्थितोपस्थित, where ( both the repeated words) are pronounced together ( with sfà interposed ). संहितावदवग्रहः स्वरविधौ परं च सर्व चेदनुदात्तम् ॥ १४८॥ With regard to accentuation sage is to be treated like the Samhita-text. So is the case with the word following (अवग्रह ), if the whole of it is grave. इतिपरस्तिर्यङ्नीचोऽन्तोदात्ते मध्योदात्ते पर्वणि काण्वस्य वा ॥१४९॥ According to the opinion of Kāṇya, the word following gfa is pronounced obliquely grave, when followed by a word accented finally or in the middle. उदात्तमयोऽन्यत्र नीच एव ॥ १५० ॥ In other cases ( i. e., when not followed by a word accented finally or in the middle ) the grave becomes like an acute (or प्रचय 'accumulated accent') (according to Kanva). एकवर्णः पदमपृक्तम् ॥ १५१॥ A word consisting of a single letter is called अपृक्त. स एवादिरन्तश्च ॥ १५२॥ The same is 'treated as initial or final ( of the word ). अवग्रहः पदान्तवत् ॥ १५३ ॥ अवग्रह (i.e., the first part of a word separated by अवग्रह) is to be treated as qerra ( or as the end of a word ). न वितिकरणम् ॥ १५४ ॥ But it is not followed by इति.

·( २१ ) पूर्वेणोत्तरः संहितः ॥ १५५ ॥ When a preceding word (is immediately followed ) by the next word, that is called aifea ( or 'combined' recitation ). पदविच्छेदोऽसंहितः ॥ १५६ ॥ If the words are separated, that is असंहित. एकपदद्विपदत्रिपदचतुष्पदानेकपदाः पादाः ॥ १५७ ॥ ( In the Vedic verses ) the Padas (or the metrical units ) may consist of one word, two words, three words, four words or even more words. वर्णानामेकप्राणयोगः संहिता ॥ १५८ ॥ (In this case of non-metrical Yajuḥ) sifcat consists in the pronunciation of sounds in the same breath. विप्रतिषेध उत्तरं बलवदलोपे ॥ १५९ ॥ In the case of opposition of two rules of equal force, the latter of the two (is effective ); but not so in the cases of elision. विसर्जनीयो रिफितः॥ १६०॥ (In the following cases ) farasiater is fafara (i. e., rhotacized). करनुदात्तम् ॥ १६१॥ The word कः, if Anudatta, (is रिफित ). अन्तरनायुदात्तम् ॥ १६२॥ The word sai, if not initially accented, ( is fifaa ). अहरभकारपरम् ।। १६३ ॥ The word अहः, if not followed by bh, (is रिफित ).

·( २२ ) आवर्वरिति समानर्चि ॥ १६४ ॥ The two words 319: and a:, if occurring in the same RC (i. e., Yajuh XIII. 3), (are रिफित ). स्तोतर्वस्तः सनुतरभाािः ॥ १६५ ॥ The words स्तोतः, वस्तः, सनुतः, अभाः, वाः and द्वाः (are रिफित). स्वः पदमनरणे ॥१६६॥ स्वः, if an independent word and not followed by अरण, (is रिफित). पदादिश्वाजित्परः॥ १६७॥ (स्वः) in the beginning of a word (is रिफित ), if it is not followed by the sounds called faa. हाः सवितः पुनस्त्वष्टर्नेष्टरकोतर्मातः प्रातर्जामातरजीगः प्रणेतरिति च ॥१६८॥ Also the words ह्वाः, सवितः, पुनः, त्वष्टः, नेष्टः, अकः, होतः, मातः, प्रातः, जामातः, अजीगः and प्रणेतः (are रिफित ). वृद्धं वृद्धिः ॥ १६९॥ ( This treatise is) great. ( May it bring) prosperity (to those who study it!)

·ADHYAYA II स्वरितवर्जमेकोदात्तं पदम् ॥ १॥ Every word, excepting that which has a circumflex, has an acute. अनुदात्तम् ॥ २॥ (The rest of it is) grave. नो नौ मे मदर्थे त्रिद्वयेकेषु ॥३॥ The words i, at and #, used in the sense of first person and expressing respectively plural, dual and singular numbers, ( are grave). मा च ॥४॥ Also मा. वो वान्ते त्वदर्थे ॥ ५॥ व, वाम् and ते, used in the sense of second person (and expressing respectively plural, dual and singular numbers, are grave). त्वा च ॥६॥ Also त्वा. पूर्ववाननुदेशः ॥७॥ ( A pronoun ) referring to an object previously mentioned ( is grave). असि ॥८॥ The word असि ( is grave).

·( २४ ) यथा गृभोभुवोऽग्निभ्यः॥९॥ The word यथा following the words गृभा, भुवः and अग्नि (is grave). गिर्वणः ॥१०॥ The word गिर्वणः ( is grave). अग्ने घृतेनेति च ॥ ११॥ The word ada preceded by tà ( is grave ). प्रचिकितश्च ॥ १२॥ The word चिकितः preceded by : (is grave ). एनोऽपापे ॥१३॥ The word एन:, when not in the sense of sin, (is grave). इहपूर्वं श्रुतम् ॥ १४॥ The word श्रुतम्, preceded by इह, ( is grave ). मन्ये पदपूर्व सर्वत्र ॥१५॥ The word मन्ये, preceded by a word, is always (grave). वा च कमु चित्समस्माद् घ ह स्म त्व ईम्मर्या अरे स्विनि- पाताश्चेत् ॥ १६॥ The words वा, च, कम्, उ, चित्, समस्मात्, घ, ह, स्म, त्व, ईम, मर्याः, अरे and स्वित्, when Nipatas, are grave. पदपूर्वमामन्त्रितमनानार्थेऽपादादौ ॥ १७॥ A vocative preceded by a word (is grave), if not used in the beginning of a pie and not signifying more than one object. ॥ , ·( २५ ) तेनानन्तरा षष्ठ्येकपदवत् ॥ १८॥ The sixth case, placed in immediate contact with the ( vocative), is to be treated as one word. अग्ने वाजस्य, न पृथिवि देवयजन्योषध्या देव भूरेः पवित्रपते पवित्रपूत- स्यापानपानृणां नृपते सोमाग्नेः सोमेन्द्रस्य सोम सुवीर्यस्य सोम विश्वेषां देवानां प्रजापते यस्य यस्य देवाने तवाग्ने वाजस्याग्ने वरुणस्यापो अस्माकम् ॥१९॥ ( But) not in the following instances--पृथिवि देवयजन्योषध्याः, देव भूरेः, पवित्रपते पवित्रपूतस्य, अपां नपात्, नृणां नृपते, सोमाग्नेः, सोमेन्द्रस्य, सोम सुवीर्यस्य, सोम विश्वेषां देवानाम्, प्रजापते यस्य, यस्य देव, अग्ने तव, अग्ने वरुणस्य, आपो अस्माकम्. सुमङ्गल सत्यराजन्विकिरिद्र विलोहित दरिद्र नीललोहित श्रेयस्कर भूयस्कराम्बे अम्विकेऽम्बालिके शरव्ये ब्रह्म संशिते मरुतो अश्विना यव्ये गव्ये द्यावापृथिवी उरो अग्ना३इ पत्नीवल्लाजी३ञ्छा- ची३न्मीढुष्टम शिवतम सहस्राक्ष शतेषुधे वसुपते वसुदावन् ॥२०॥ ( The second vocative following a vocative is not grave ) in the following instances--सुमङ्गल सत्यराजन्, विकिरिद्र विलोहित, दरिद्र नीललोहित, श्रेयस्कर भूयस्कर, अम्बे अम्बिकेऽम्बालिके, शरव्ये ब्रह्म संशिते, मरुतो अश्विना, यव्ये गव्ये, द्यावापृथिवी उरो, अग्नाश्इ पत्नीवन्, लाजी३न्छाचीश्न, मीढुष्टम शिवतम, सहस्राक्ष शतेषुधे, वसुपते वसुदावन्. इडोत्तराणि नव स्वानोत्तराणि षडग्न्युत्तराणि चत्वारि भगो- तराणि चेन्द्रोत्तरमेकं सिनीवाल्युत्तरं च प्रजापतये ब्रह्मन्निति ॥२१॥ The nine words following the word ET, the six words following the word fars, the four words following the word अग्नि, the four words following the word भग, the word following the word इन्द्र, the word following the word सिनीवालि, the word ब्रह्मन् following the word प्रजापतये ( are not grave, i.e., they bear acute accent on their first syllable). , ·( २६ ) भूतिरायुदात्तम् ॥ २२॥ The word fa is Ādyudātta (i. e., is acute on its first syllable ). कदा न-रिष्येम-पूर्वम् ॥ २३ ॥ The word $CT, if preceded by a firea, ( is Ādyudātta ). आमन्त्रितं च ॥ २४॥ A vocative also is (Adyudatta). कृष्णो मृगसंयोगे ॥ २५॥ The word कृष्ण, used with reference to a deer, (is Adyudatta). व्ययवाँश्चान्तः ॥ २६ ॥ The word strai, if declinable, ( is Ādyudātta ). परः प्रधाने ॥ २७॥ The word 97 in the sense of a pre-eminent or principal (प्रधान) (is Adyudatta ). मात्रा च परिमाणे ॥ २८ ॥ The word मात्रा used in the sense of measure (परिमाण) (is) also (Adyudatta ). दक्षिणा च ॥ २९॥ The word gfect is also (Adyudātta ). न दश-विश्वकर्मा-निषद्येन्द्रस्य-पातु-सदा-सद्भ्येषु ॥ ३०॥ ( But ) not if followed by दश, विश्वकर्मा, निषय, इन्द्रस्य, पातु, सद: and सद्यः. कर्णः स्वाङ्गे ॥ ३१॥ The word कर्ण, when signifying bodily organ (i.e., an ear ), (is Adyudatta).

·( २७ ) महो नपुंसके ॥ ३२॥ The word महस् , if in neuter gender, (is Adyudatta ). श्रवश्च ॥ ३३ ॥ The word stap also, ( if in neuter gender, is Ādyudātta ). अन्धो वीर्ये ॥ ३४॥ The word in the sense of strength (is Ādyudātta ). एता वर्णे ॥ ३५॥ The word gat in the sense of colour (is Ādyudātta ). रोहितश्च केवलः ॥ ३६॥ The word tifea also ( in the sense of colour ), when used by itself, ( is Ādyudātta ). यन्त्री राट् ॥ ३७॥ The word यन्त्री, if followed by राट् , ( is Adyudatta ). ओषधीरनामन्त्रिते ॥ ३८॥ The word niqaft:, if not a vocative, ( is Ādyudātta ). सर्व विश्व मानुषाशाः स्वाहा वाजः पयो नमः॥ ३९ ॥ ( The words) सर्व, विश्व, मानुषा, आशाः, स्वाहा, वाजः, पयस् and नमस् (are Adyudatta). असि शिवा सुषदा पयस्वती यत्ते मधुमतीवर्चस्वानोजिष्ठो भ्राजिष्ठः शुष्मिणी भद्रवाच्याय वन्द्यो मेध्यो यम आदित्यस्त्रितः सोमेन स्वसेत्येतेषु ॥ ४०॥ The word safe (is Ādyudātta ), when followed by the words--शिवा, सुषदा, पयस्वती, यत्ते, मधुमतीः, वर्चस्वान् , ओजिष्ठः, भ्राजिष्ठः, शुष्मिणी, भद्रवाच्याय, वन्द्यः, मेध्यः, यमः, आदित्यः, त्रितः, सोमेन, स्वसा. " ·( २८ ) धनदारत्नधाम्यां च ॥४१॥ ( The word असि), if preceded by the words धनदा and रत्नधा, (is) also (Adyudatta). रायोऽपोषे ॥ ४२॥ The word रायः, if not followed by the word पोष, ( is Adyudatta). न भागमीशिषयोः॥ ४३ ॥ But not, if followed by the words भागम् and ईशिषे. त्रिधा बद्धहितयोः ॥४४॥ The word निधा, when followed by the words बद्ध and हित, (is Adyudatta). सुकृतं भूते ॥ ४५ ॥ The word सुकृत, when signifying the past (भूत), (is Adyudatta). द्विरुदात्तानि ॥ ४६॥ Now the words having two acute accents. बृहस्पतिर्वनस्पतिनराशंसस्तनूनप्त्रे तनूनपानक्तोषासोषासा- नक्ता द्यावापृथिवी द्यावाक्षामा क्रतूदक्षाभ्यामेतवा अन्वेतवा इति च ॥४७॥ The following words are Dvirudatta--बृहस्पतिः, वनस्पतिः, नराशंसः, तनूनप्ने, तनूनपात् , नक्तोषासा, उषासानक्ता, द्यावापृथिवी, यावाक्षामा, क्रतूदक्षाभ्याम्, एतवै, अन्वेतवै. देवताद्वन्द्वानि चानामन्त्रितानि ॥४८॥ Dvandvas consisting of the names of deities, if not vocatives, (are Dvirudatta). -1 ·( २६ ) इन्द्राबृहस्पतिभ्यामिन्द्राबृहस्पती इति त्रीणि ॥४९॥ The words इन्द्राबृहस्पतिभ्याम् and इन्द्राबृहस्पती have three acute accents ( i. e., are Trirudātta ). सर्वमग्ना३इ लाजी३ञ्छाची३निति त्रिमात्राणि च ॥ ५० ॥ The words अग्ना३इ, लाजी३न् , शाचीइन् are Sarvodatta and the last vowel ( of each ) consists of three moras. प्रणवश्च ॥५१॥ The word ओ३म् ( Pranava) ( is Sarvodatta) and also consists of three moras. विवेशा३ इति चानुदात्तम् ॥५२॥ The word fata is Sarvanudātta ( and its last syllable ) also (consists of three moras). आसीईदिति चोत्तरं विचारे ॥ ५३॥ The word oftea in the sense of deliberation, when used subsequently, (is Sarvanudātta ) and ( its last vowel consists. of three moras ). पूर्वमन्तोदात्तम् ॥ ५४॥ (The word setza in the sense of deliberation ), when first used is Antodātta (and its last vowel has three moras ). द्वन्द्वं चेन्द्रसोमपूर्वं पूषाग्निवायुषु ॥ ५५॥ A Dvandva, in which the word ger or lh is the first member and पूषन्, is the second member is Antodātta. अग्नि or वायु अग्निश्चेन्द्रे ॥५६॥ A Dvandva in which ofta is the first member and the word इन्द्र is the second (is Antodatta.).

·( ३० ) ऋक्सानि च ॥ ५७॥ A Dvandva of the words ऋक् and सामन् ( is Antodatta ). यतो गतौ ॥ ५८॥ The word a: in the sense of movement (is Antodatta ). पायोर्विशः ॥ ५९॥ The word faat: following the word 974 (is Antodārta ). आयुरर्यमोर्वश्यस्तिभ्यः ॥ ६ ॥ The word आयुः when following the words अर्थमा, उर्वशी and arfia ( is Antodātta ). अस्य रोचनासौ-बोधा मे-पारं-पुर एतारो-दिवः-कोऽहं-त्वं- महीं-य ईश-ईशानेभ्यः ॥ ६१॥ The word अस्य, when following the words रोचना, असो, बोधा मे, पारम्, पुर एतारः, दिवः, कः, अहम्, त्वम्, महीम, य ईशे and ईशानम्, (is Antodatta). प्रत्नां-यज्ञस्य-हविषा-पाहीत्पातं-मध्वो-यजमानस्य-होतुरजरा- सो-लोकेषु च ॥ ६२॥ The word अस्य, when followed by the words प्रत्नाम्, यज्ञस्य, हविषः, पाहि, इत्, पातम्, मध्वः, यजमानस्य, होतुः, अजरासः and लोक, (is Antodātta ). अनुदात्तमन्यत् ॥ ६३॥ In other places the word SFT is Anudātta. पक्तीहंसयोरन्त उदात्त आदि; ॥ ६४ ॥ "The words, ait: andre may be either Adyudātta or Antodätta. वृद्धं वृद्धिः॥६५॥ ( This treatise is) great. ( May it bring) prosperity (to those who study it!) .

·ADHYAYA III संहितायाम् ॥ १॥ ( The following rules with regard to Euphonic Combination take effect) in the Samhita text. अर्थः पदम् ॥ २॥ That which has a significance is called पद. पदान्तपदाद्योः सन्धिः॥३॥ Euphonic combination (in the following) takes place between the finals of words and the initials of words. न परकालः पूर्वकाले पुनः ॥ ४ ॥ (Euphonic combination) which has taken place under a rule of a following section is not (to be subjected) again to a rule of the preceding section. ह्यन्तराः कालाः ॥५॥ Sections ( कालाः) are interposed by the word हि. विसर्जनीयः॥ ६॥ Now the word fapiatu ( is continued in the following Sutras). चछयोः शम् ॥७॥ When followed by c and ch ( Visarjaniya ) bceomes ś. तथयोः सम् ॥ ८॥ When followed by t and th ( Visarjaniya) becomes s.

·(३२ ) प्रत्ययसवर्ण मुदि शाकटायनः ॥ ९॥ (Visarjaniya ) becomes homogeneous with the following Mud (i. e. b, s or s) according to ( the opinion of ) Sakatayana. अविकारं शाकल्यः शपसेषु ॥ १० ॥ According to Śākalya, ( Visarjaniya ) does not change when followed bys,s or s. प्रकृत्या कखयोः पफयोश्च ॥ ११ ॥ (Visarjaniya) remains unchanged when followed by k, kh and p or ph according to ſākalya. जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ शाकटायनः ॥ १२ ॥ ( But ) according to Sakatayana ( it) becomes Jihvamāliya (before k and kh ) and Upadhmāniya ( before p apd ph). लुङ् मुदि जित्परे ॥ १३॥ (Visarjaniya ) is dropped when followed byś, ş or s, if they themselves are followed by k, kh, c, ch,, th, t, th and p, ph. उपवसने पीवः ॥१४॥ (Visarjaniya in the word ) पीवः (is dropped) when followed by the word उपवसन. स ओषधीमयोः ॥१५॥ (Visarjaniya of )सः (is dropped) when followed by ओषधी and इम. व्यञ्जने च ॥१६॥ ( Visarjaniya of ) सः (is dropped ) also when followed by a consonant. स्य एष च ॥ १७॥ ( Visarjaniya of ) स्यः and एषः also (is dropped when followed by: a,consonant ).

·निशब्दो बहुलम् ॥ १८॥ ( The final ) नि of a word (is dropped ) very often. अनितावध्याये ॥१९॥ ( Whatever is prescribed ) in this chapter (in the following) does not take place when gfa follows. इतिवचर्चायाम् ॥ २०॥ In gaf (=the repetition of a word after gfa in the Padapātha) it is the same as when sfa follows. ककारपकारयोः सकारम् ॥ २१ ॥ ( In the following Sūtras Visarjaniya) becomes s, when followed by k and p. भाव्युपधः षकारम् ॥ २२॥ (In the following Sūtras VisarjanIya ) becomes ș, when preceded by a Bhāvin vowel (i, e., any vowel excepting a, a ). आविनिरिड इडाया वसतिर्वरिवः ॥ २३ ॥ ( The Visarjaniya of ) आविः, नि:, इडः, इडायाः, वसतिः and वरिवः- ( becomes s or ș, when followed by k and p). दिवोऽककुत्पृथिव्योः ॥ २४ ॥ ( The Visarjaniya of the word ) दिवः (becomes s), excepting when followed by the words ककुत् and पृथिवी. रायः सहसः पोषपुत्रयोः ॥ २५ ॥ (The Visarjaniya of the words) रायः and सहसः ( becomes s), when followed respectively by (the words ) पोष and पुत्र. तमसोऽपरस्तात् ॥ २६ ॥ ( The Visarjaniya of) तमसः ( becomes s), if not followed by the word परस्तात्. ३ ·( ३४ ) तपसस्पृथिव्याम् ॥ २७ ॥ ( The Visarjaniya of the word ) तपसः ( becomess), when followed by the word पृथिव्याम्. अध्वनो रजसो रिषः स्पृशस्पातौ ॥ २८ ॥ ( The Visarjaniya of the words) अध्वनः, रजसः, रिषः and स्पृशः ( becomes s), when followed by the root पा. अध्वनस्कुर्विति च ॥ २९॥ ( The Visarjaniya of) अध्वनः (becomes s,) also when followed by कुरु. समानपदे च ॥ ३०॥ In the same word also ( Visarjaniya becomes s or ș, when followed by k and p). पराववसाने ॥३१॥ (Visarjaniya becomes s ) when followed by tf in pause (or at the and of a Pada). कविःकरत्कृधिषु ॥ ३२॥ When followed by the words कविः, करत् and कृधि, (the preceding Visarjantya becomes s or ş). कृषीश्च कृधौ सकारम् ॥ ३३॥ ( The Visarjaniya of the word) कृषीः becomes s, when followed by the word कृधि. सदो द्यौर्नमस्कृतंपितापथेषु ॥ ३४ ॥ ( The Visarjaniya of the words) सदः, द्यौः and नमः ( becomes s or s), when respectively followed by the words कृतम्, पिता .and पथ. पति तालव्यस्वरोदये ॥ ३५ ॥ ( Visarjaniya becomes s ) when followed by the word ofa ending in a palatal vowel. .

·( ३५ ) पदे च ॥३६॥ Also (when the word पति) is an independent word. न परुषः परुषि ॥ ३७॥ ( The Visarjaniya of) परुषः does not become (s), when followed by the word परुष. वाजपतिर्वास एदिधिषुरन्तःपर्शव्येनान्तःपार्श्वयमिति च ॥ ३८॥ ( The Visarjaniya of the words ) वाजपतिः, वासः, एदिधिषुः, अन्तः- पर्शव्येन and अन्तःपार्श्वयम् also ( does not become s ors). अहः पतौ रेफम् ॥ ३९॥ ( The Visarjaniya of) अहः becomes r, when followed by the word पति. परश्च मूर्धन्यम् ॥ ४० ॥ ( In the following cases) the following (dental letter) also is cerebralised. स्वधूः सांसहयोः ॥ ४१॥ (The Visarjaniya of) Fa: and ex, when respectively followed by the words TH and Ag, (becomes r and the following dental is cerebralised ). उकारं दुर्दे ॥ ४२ ॥ ( The Visarjaniya of) दुः becomes u when followed by d (and the followins dental is cerebralised ). नाशे च ॥४३॥ ( The Visarjaniya of s: becomes u ) also when followed by the word art (and the following dental is cerebralised ). पुरो दाशे ॥४४॥ ( The Visarjaniya of) पुरः (becomes u) when followed by दाश ( and the following dental is cerebralised ).

·( ३६ ) अनसो वाही सकारो डकारम् ॥४५॥ S in अनस् bacomes d whe followed by वाह. ओकारमितः सिञ्चतौ सोपधः ॥४६॥ (Visarjaniya of ) इत: together with its penultimate vowel becomes o when followed by faz ( and the following dental is cerebralised ). षड् दशदन्तयोः संख्यावयोऽर्थयोश्च ॥४७॥ (The final of the word ) 98 (together with its penultimate vowel becomes o ) when followed by the words grand ara respectively in the sense of a number and age ( and the following dental is cerebralised ). त आधादनाडम्बरात् ॥४८॥ T following 87191, not preceded by averat, ( becomes cerebralised). वनसदोऽवेटो रेफेण ॥४९॥ The word aa followed by the word eg ( becomes interposed ) by r, if pot preceded by az. पत्यौ च सकारेण ॥ ५० ॥ (The word aa) similarly followed by the word ufa (becomes interpnsed ) by s. ऋतावरौ च पतिपरयोः ॥ ५१ ॥ Similary the words ha and eat respectively followed by पति and पर (are interposed bys). तबृहतौ करपत्योस्तलोपश्च ॥ ५२ ॥ The words तत् and बृहत् when respectively followed by कर and qfa ( are interposed by s ) and at the same time their final t is dropped.

·( ३७ ) परि कृते षकारेण ॥ ५३॥ The word of when followed by a ( is interposed ) by ș. चन्द्रे सु शकारेण ॥ ५४॥ सु, when followed by चन्द्र, ( is interposed ) by s. दुधुक्षन्धो दकारम् ॥ ५५॥ Dh of qy becomes d. भाविभ्यः सः षं समानपदे ॥ ५६ ॥ S becomes ș in the same word, when preceded by any vowel other than a, ā. अनुस्वाराच तत्पूर्वात् ॥ ५७॥ S becomes s, even if preceded by Anusvāra, which is preceded by a vowel other than a, a. करेफाभ्यां च ॥ ५८॥ (S preceded byk andr (beeomes s). नेः सीदतेः ॥ ५९॥ (S in ) the word eftça preceded by fa (becomes ș ). ससाद च ॥६०॥ Similary (s in the word) ससाद, (when proceded by नि, becomess). ओकारात्सु ॥ ६१॥ (S in) the word सु preceded by o (becomes s). ओश्चात्तात् ॥ ६२॥ Also when preceded by F standing by itself. अभेश्च ॥ ६३॥ Also when preceded by अभि.

·( ३८) परेश्च सिञ्चतेः ॥६४॥ (S) in faa, preceded by the Upasarga ) of, ( becomes ș ). अभेश्च ॥६५॥ Also when preceded by the Upasarga ) erf#, i(s in faz becomess). अव्यवहितोऽपि ॥६६॥ Even when intervened by a. वेर्युदयः ॥ ६७॥ (S becomes s) when preceded by ( the Upasarga) वि and followed by y. हेमिथोदयः॥६८॥ (S) when preceded by fe and followed by m or th (becomess). धवेश्च ॥ ६९॥ (S) when preceded by ufa (becomes ș, when followed by m or lh). नेः स्त्यास्तनोः॥७०॥ (S) of स्स्या and स्तन् ( becomes s) (when preceded by the Upasarga) नि (=निस्). ततक्षौ ॥ ७१ ॥ (S at the end of the Upasarga fare becomes $ ) when followed by ततन्तु (-ततः). अनोः स्तुवन्त्याम् ॥७२॥ (S) of स्तुवन्ति (becomes s ) when preceded by अनु. दुःष्वप्न्यम् ॥७३॥ ( The initial s in gitarra ( in the Samhitā text ) ( bea cemess).

·( ३६ ) वन्दारमाकिः ॥ ७४ ॥ ( The final s in the words ) areta: and Alf: (in the Samhita text becomes s). सहेः पृतनायाः॥ ७५ ॥ (S) in सह preceded by पृतना ( becomes s). सधिरंशुरदितिः ॥ ७६॥ ( The final s in the words ) afsi, sig: and spfefa: ( becomes s). वायुरग्निरनेरेकाक्षरे ॥ ७७॥ ( The final s of the words ) arys, atfn: and eat: (becomes ș ), whec a word consisting of only one syllable follows. सकारपरे च ॥ ७८॥ Also when s follows ( that word, consisting of only one syllable). मातृभिरर्चिभिः पायुभिर्वस्त्रीः ॥ ७९ ॥ ( The final s of the words ) मातृभिः, अर्चिभिः, पायुभिः and वरूत्री: (becomes ș, when a word consisting of only one syllable follows). पात्तथौ मूर्धन्यम् ॥ ८०॥ T and th following a ș are cerebralised. प्रकृत्या नानापदस्थे तकारे ॥ ८१ ॥ ( In the following cases s) remains as it is (in the same word ), (but ) if not in the same word, (it remains as it is only ) when followed by t. अनुसन्तनोतु बृहस्पतिसुतस्य सुसमिद्धाय सुसंदृशमभि- सत्त्वाभिसंविशन्तु सुसस्या अतिस्थूलं मुसले पत्नीसंयाजान् क्रतु- ·( ४० ) स्थलाजिसक्थो दिविस्पृशा हृदिस्पृशं हिंसीऋक्सामयोक्सामा- भ्यां तित्तिरिः सीसेन सीसाः सीसं पशुसनि गोसनिः प्रतिसदृङ् प्रतिसदृक्षासश्चतुस्त्रिंशत् ॥ ८२ ॥ (S remains as it is in the following words-) अनुसन्तनोतु, बृहस्पतिसुतस्य, सुसमिद्धाय, सुसंदृशम्, अभिसत्वा, अभिसंविशन्तु, सुसस्याः, अतिस्थूलम्, मुसले, पत्नीसंयाजान्, ऋतुस्थला, अक्षिसक्थः, दिविस्पृशा, हृदि- स्पृशम्, हिंसी:, ऋक्सामयोः, ऋक्सामाभ्याम्, तित्तिरिः, सीसेन, सीसाः, सीसम्, पशुसनि, गोसनिः, प्रतिसदृङ, प्रतिसदृक्षासः, चतुस्त्रिंशत्. ऋकाररेफारुदयः ॥ ८३॥ (S remains as it is ) when followed by ?, r and ar. पृथिविदिव्युपरिचर्षणिशकुनियासिभ्यः ॥ ८४ ॥ (S) preceded by the words पृथिवि, दिवि, उपरि, चर्षणि, शकुनि and the remains as it is in tho Samhitā text). ऋषरेभ्यो नकारो णकारं समानपदे ॥ ८५ ॥ Preceded by r, ș and r, n becomes n in the same word. स्वरयवहकपैश्च ॥ ८६ ॥ Even when intervened by a vowel, y, v, h and consonants of k-class and p-class. निषण्णाय रथवाहणमिन्द्र एणं परिणीयते समिन्द्र ण उरुष्या णो रक्षा णः पू णः षु णः षु णासत्या स्वर्णास्थूरि णौ प्र ण आयूंषि ॥ ८७॥ (N is cerebralised in the following words-) निषण्णाय, रथ- चाहणम्, इन्द्र एणम, परिणीयते, समिन्द्र णः, उरुष्या णः, रक्षा णः, षू णः, षु णः, खु णासत्या, स्वर्ण, अस्थूरि णौ, प्र ण आयूंषि, परि ण इति शाकटायनः ॥ ८८॥ According to Sākațāyana (n is cerebralised in the combination) परिणः.

·( ४१ ) प्र नेतिनुदतिहिनोमीनाम् ॥ ८९ ॥ (N is cerebralised ) in the roots नि and नुद् and in हिनोमि, when preceded by 57 ( in the Samhitā text ). प्रकृत्या पदान्तीयः ॥ ९० ॥ (N) at the end of a word remains as it is. , नि पनि नसः प्रपीनम् ॥ ९१ ॥ ( N in ) नि, वनि, नसः and प्रपीनम् ( remains unchanged ). श्रीमना इत्येके ॥ ९२॥ ( N in ) श्रीमनाः (remains unchanged) according to some teachers. इन्द्राग्नी चित्रभानो बार्चनं दुःष्वप्न्यं ध्रुवयोनिः पुरोऽनुवा- क्याभिः पुरोऽनुवाक्याश्चर्मम्नम् ॥ ९३॥ ( N in the words) इन्द्राग्नी, चित्रभानो, वार्चनम्, दुःस्वप्नयम्, ध्रुव- योनिः, पुरोनुवाक्याभिः, पुरोनुवाक्या: and धर्मनम् ( remains as it is ). तवर्गे च ॥ ९४॥ ( N preceded by ?, ş or r remains as it is ) also when followed by a consonant of t-class. पादनन्तर ऋकारे ॥ ९५॥ (N,) when immediately preceded by sa, (remains unchanged ) when followed by r शिलिसिवर्गमध्यमव्यवहितोऽपि ॥ ९६ ॥ Even when intervened bys, l,s, and the second, third and fourth classes of consonants (i. e., c-class, t-class and t-class), (n remains unchaged, when preceded by r, ș, or r). दीर्घम् ॥ ९७॥ (In the following Sūtras the words 'a shart vowel ) is lengthened' are to be understood ).

·( ४२ ) - अश्व रश्मि मति सुमति श्व सुत चारय घृणि सेदिमेन्द्रिय धारय चित्र भङ्गुर वयुनाश्वस्य हृदय घुष्याभ्यवताध्यर्च शक्ति पुरु शचि वकारे ॥ ९८॥ ( The final vowel in ) अश्व, रश्मि, मति, सुमति, श्व, सुत, चारय, घृणि, सेदिम, इन्द्रिय, धारत, चित्र, भङ्गुर, वयुन, अश्वस्य, हृदय, घुष्य, ऋत, अभि, अवत, अधि, अर्च, शक्ति, पुरु and शचि ( is lenthened ), when v follows. नाश्ववद्धिरण्यात् ॥ ९९॥ ( But) not in अश्ववत् when preceded by the word हिरण्य. अभि विख्येषंवीरविश्ववत्सवृत्रवाजयन्तेषु ॥ १० ॥ ( The final vowel in ) भभि ( is not lengthencd) when विख्ये- षम्, वीर, विश्व, वत्स, वृत्र and वाजयन्त follow. अश्वस्य वाजिन इति च ॥ १०१॥ Nor in the combination अश्वस्य वाजिनः. विश्व सहभुवपुषवसुषु ॥ १०२ ॥ The fipal vowel in fase ( is lengthened ) when followed by सह, भुव, पुष and वसु. नरहामित्रेषु च ॥ १०३॥ ( The word faza is finally lengthened ) also when followed by नर, हा and मित्र. तिष्ठाद्युदात्तम् ॥ १०४॥ तिष्ठ ! is finally lengthened ) if it has an acute accent on its. first syllable. प्र वणशृङ्गयासेषु ॥ १०५॥ प्र ( is finally lenthened ) when followed by वन, शृङ्ग and यास. नि वारहारयोरनवग्रहे ॥ १०६ ॥ ( The Upasarga ) fa ( is lengthened ) when followed by the words art and gr, if there is no Avagraha.

·( ४३ ) . नाव नयामि ॥ १०७॥ अव is not (finally lengthened ) if followed by नयामि. धारयाम योजाव सचस्व नुद मो षु जयतोरुष्य रक्ष यज यच्छ मत्सथ पिपृत गायता तु येन नकारे ॥ १०८॥ The words धारयाम, योज, अव, सचस्व, नुद, मो षु, जयत, उरुष्य, रत, यज, यच्छ, मत्सथ, पिपृत, गायत, आ तु and येन (are finally lengthened), if followed by n. भव च ॥१०९॥ भव also ( is finally lengthened when followed byn). सचावरूथ्यवाजस्यपायुषु च ॥११० ॥ (भव is finally lengthened ) also when followed by सचा, वरूथ्य, वाजस्य and पायु. अपृक्तः सौ ॥ १११॥ (U,) when an independent word (अपृक्त), (is lengthened ) when followed by सु. रथि तकारनकारयोः ॥ ११२॥ रथि ( is finally lengthened ) when followed by t and n. श्रथोदारिथ शोच पनय सादयर्जुवृष शत्रु सलक्ष्म घाघारात्यृत भवत यकारे ॥ ११३॥ श्रथ, उदारिथ, शोच, पनय, सादय, ऋजु, वृष, शत्रु, सलचम, घ, अघ, अराति, ऋत and भवत ( are finally lengthened) when followed by y. व वृधवृजोः ॥ ११४॥ V(is lengthened) when followed by वृध and वृज. अद्य तंहकारचकारभवतवृणीमहेदेवेषु ॥ ११५॥ अद्य (is finally lengthened) when followed by तम्, h, c, भवत, वृणीमहे and देव.

·( ४४ ) . न होतरि ॥ ११६॥ (अद्य is) not ( finally lengthened ) when followed by होत. शृणुतत्विषिधजिभवतपिबेतस्मतिष्ठरक्षा मकारे ॥ ११७॥ शृणुत, स्विषि, ध्रजि, भवत, पिब, इत, स्म, तिष्ठ and रक्ष (are finally lengthened ) when followed by m. विश्वदेव्यसोमौ वत्याम् ॥ ११८ ॥ विश्वदेव्य and सोम ( are finally lengthened) when followed by वती. उप महोभिर्नक्तमीकारैकारौकारनकारेभ्यः॥ ११९ ॥ उष (is finally lengthened ) when preceded by महोभिः, नक्त, ईम्, i, e, au and n. पूरुषोऽवसाने ॥ १२०॥ The first vowel in 99 is lengthened when it oecurs in pause. पूष्णोजहीमस्तेष्वत्र ॥ १२१ ॥ अत्र ( is finally lengthened ) when followed by the words पूष्णा, जहीमः and ते. नरस्सप्तऋषीनस्तआहुर्नियुद्भिष्षु यत्र ॥ १२२ ॥ यत्र ( is finally lengthened) when followed by नरः, सप्त- ऋषीन् , नः, त आहुः and नियुद्भिः. अभिमातिपृतनासुसपत्नपूर्विश्वसमत्सुपृतनाबातेभ्यः सहेः॥१२३॥ 37 ) in the root az ( is lengthened ) when preceded by अभिमाति, पृतनासु, सपत्न, धूः, विश्व, समत्सु, पृतना and व्रात. उक्थाच्च शसेः॥ १२४॥ अ) in the root शस् ( is lengthened ) when preceded by . , उक्थ.

·( ४५ ) एवाच्छ चकमाथ ॥ १२५ ॥ The words एव, अच्छ, चकृम and अथ ( are finally lengthened, when followed by a consonant ). विद्मासौत्रामण्याम् ॥ १२६ ॥ विद्म (is finally lengthened), but not in (a stanza concerning), सौत्रामणी. अधायत्स्मनावायुषु ॥ १२७ ॥ अध ( is finally lengthened when followed by a consonant), but not when followed by यत् , स्प्र, ग्ना and वायु. पूर्वो द्वन्द्वेष्ववायुषु ॥ १२८ ॥ In coordinative compounds (द्वन्द्व) the first member (isfinally lengthened ), but not when the word arg is the second member. हरि शयेत्येके ॥ १२९॥ According to some teachers the word of ( is finally lengthened ) when followed by the word शय. पिबा सोमं पिबा सुतस्य स्था मयोभुवो नू रणे शमीष्य मामहानो मामहन्तामशीतम रीरिषो रीरिषत यामयन्ति हि ष्मा. ते वर्धया रयिं श्रुधी हवं चरा सोम सूयवसिनी श्रोता ग्रावाणो धर्षा मानुषः पाथा दिवो युक्ष्वा हि गमया तमः सिञ्चता सुर्त परीवाप उक्था शस्त्राण्यत्ता हवींष्याच्या जानु क्षामा रेरिहत् क्षामा भिन्दन्तो रहेमा स्वस्तये जनयथा च धारया मयि तरा मृधो बोधा मे विचूता बन्धमवता हवेषु शृणुधी गिरो रक्षा तोकं चर्षणीसहां चर्षणीधृतो येना समत्सु वनेमा त ऋध्यामा ते शिक्षा सखिभ्यस्तत्रा रथं दीया रथेनेता जयत वर्धया त्वं ·(४६ ) , प्रबवामा घृतस्याजगन्था परस्या ररिमा हि पुरीतता प्लीहाकर्ण- शुण्ठाकौँ । प्रकृतिदीर्घावित्येके । नीकाशा अनूकाशेन चक्रा जरसं मिथू कस्तरता सखायः सासह्वानपामार्गोभयादत ऋतीप- हमभी षु सुष्टरीमा जुपाणा यजा देवान् येना पावकाचायन्तो यदी सरमा स्वदया सुजिह्व निषद्या दधिष्व सदतना रणिष्टन भरा चिकित्वांश्चिकित्सा गविष्टाववाददद्रक्षा चायुनक् सृजा रराणः सादन्यमिति च ॥ १३० ॥ (A short vowel is lengthened in the followin instances :-) 'पिबा सोमम्, पिबा सुतस्य, स्था मयोभुवः, नू रणे, शमीष्व, मामहानः, माम. हन्ताम् अशीतम, रीरिषः, रीरिषत, यामयन्ति, हि ष्मा ते, वर्धया रयिम, श्रुधी हवम्, चरा सोम, सूयवसिनी, श्रोता ग्रावाणा, धर्षा मानुषः, पाथा दिवः, युवा हि, गमया तमः, सिञ्चता सुतम्, परीवापः, उक्था शस्त्राणि, अत्ता हवींषि, आच्या जानु, क्षामा रेरिहत्, क्षामा भिन्दन्तः, रुहेमा स्वस्तये, जनयथा च, धारया मयि, तरा मृधः, बोधा मे, विचूना बन्धम्, अवता हवेषु, शृणुधी गिरः, रक्षा तोकम्, चर्षणीसहाम, चर्षणीयतः, येना समस्सु, वनेमा ते, ऋध्यामा ते, शिक्षा सखिभ्यः, तत्रा रथम, दीया रथेन, इता जयत, वर्धया त्वम्, प्रबवामा घृतस्य, आजगन्था परस्याः, ररिमा हि, पुरीतता, प्लीहाकर्णः and शुण्ठाकर्णः (according to some teachers the lengthcning in these two words is original and as such is not limited to the Samhitā text alone ), at+1TTE, अनूकाशेन, चक्रा जरसम्, मिथू का, तरता सखायः, सासहान् , अपामार्ग, उभयादतः, ऋतीषहम्, अभी षु, सुष्ठरीमा जुषाणा, यजा देवान् , येना पावक, अश्वायन्तः, यदी सरमा, स्वदया सुजिह्व, निषद्या दधिष्च, सदतना रजिष्टन, भरा चिकित्वान् , चिकित्सा गविष्टी, अवाददत् , रक्षा च, आयुनक, सृजा रराणः and सादन्यम्. अनुनासिकमुपधा प्रागन्तःस्थायाः ॥ १३१ ॥ 'The penultimate (vowel) is nasalised'-(these words are to continue in the following ) upto the word state (in Sūtra IV.9). स्वर औपशिविः ॥ १३२॥ According to Aupasivi, ( the penultimate vowel is nasalised only ) when a vowel follows.

·(४७ ) अनुस्वारेण व्यञ्जने ॥ १३३ ॥ When a consonant follows, Anusvāra is added (after the penultimate vowel) (according to Aupasivi ). नुः ॥ १३४॥ ( In the following ), n ( is to be continued, or, is to be taken as understood ). चछयोः शम् ॥ १३५॥ (N) becomes ś when followed by c and ch ( and its penultimate vowel is nasalised ). तथयोः सम् ॥ १३६॥ (N) becomes s when followed by t and th (and its penu- 'litimate vowel is nasalised). दधन्वान् स्ववान् यकारे लोपम् ॥ १३७ ॥ ( The final n in the words) दधन्वान् and स्ववान् is dropped when followed by y. रयिवृधे च ॥ १३८॥ ( The final n is also dropped ) when followed by traqu. नपुंसकादीकारस्य ॥ १३९ ॥ ( Final) i (is dropped ) when preceded by (n of ) a word in neuter gender. न सप्तम्यामन्त्रितयोः ॥ १४० ॥ ( Final i is) not ( dropped ) in the locative and vocative 'cases. नृन पकारे विसर्जनीयम् ॥१४१॥ ( The final n of ) becomes Visarjaniya when p follows (and its penultimate vowel is nasalised ).

·(४८ ) शत्रून् परिधीन् क्रतून वनस्पतीन् स्वरे रेफम् ॥ १४२॥ ( The final n in ) शत्रून् , परिधीन् , क्रतून् , and वनस्पतीन् becomes r, when followed by a vowel (and its penultimate vowel is nasalised). आकारोपधो यकारम् ॥ १४३॥ (Final n,) preceded by a becomes y ( when a vowel fellows and its penultimate vowel is nasalised ). न तमे ॥ १४४॥ (N) remains unchanged when an follows. निर्जगन्वान् तमसि ॥ १४५ ॥ ( N of the word ) fasiria11 ( remains as it is ) when followed by the word तमस्. धामञ्चूँश्चिकित्वान् त्वं पूषन्नवनिति च ॥ १४६ ॥ ( Final n in )धामन्, शत्रून्, चिकित्वान् followed by स्वम्, पूषन् and अर्वन् ( remains as it is). अश्वादौ चाध्याये ॥ १४७॥ In the Adhyaya beginning with अश्वः (i.e., in the 24th. Adhyaya) (n preceded by a remains unchanged, when a vowel follows). मनुष्याँस्ताँल्लोकानमित्रानुदि ॥ १४८ ॥ (N in the words ) मनुष्यान् , तान्, लोकान् and अमित्रान् ( remains. as it is) when followed by ( the Upasarga) उद्. आमोतीत्योश्च ॥ १४९ ॥ (N, preceded by ā, remains unchanged ), when foffowed by आप्नोति and इति. संक्रमे च वैष्णवान् ॥ १५० ॥ In Samkrama (n of ) वैष्णवान् ( remains unchanged ).

·( ४६ ) गृहानेमि गृहानुपह्वयामहे वर्चस्वानहं मनुष्यानन्तरिक्ष- मग्निष्वात्तानृतुमतः पयस्वानग्ने तानश्विना पतङ्गानसन्दितः स्वर्गा- नपां पतिः सपत्नानिन्द्रः सपत्नानिन्द्राशी नभस्वानादानुर्विद्वा- नभर्देवानरोधतानड्वानाशुरथैतानष्टौ विरूपानालभत एतावान स्यायुष्मानने वायव्यानाराण्याः प्र विद्वानग्निनानड्वानधोरामौ शत्रूननु यं यातुधानानस्थादस्मानरिष्टेभिरिति ॥ १५१ ॥ In the following word-groups the final n remains unchanged-गृहानैमि, गृहानुपह्वयामहे, वर्चस्वानहम्, मनुष्यानन्तरिक्षम, अग्निष्वा- त्तानृतुमतः, पयस्वानग्ने, तानश्विना, पतङ्गानसंदितः, स्वर्गानां पतिः, सपत्ना- निन्द्रः, सपत्नानिन्द्राग्नी, नभस्वानादानुः, विद्वानग्नेः, देवाननेधत, अनड्वाना- शुः, अथैतानष्टौ विरूषानालभते, एतावानस्य, आयुष्मानग्ने, वायव्यानारण्याः, प्रविद्वानग्निना, अनड्वानधोरामो, शत्रननु यम्, यातुधानानस्थात्, अस्मानरिष्टेभिः। वृद्धं वृद्धिः ॥ १५२॥ ( This treatise is) great. ( May it bring) prosperity (to. those who study it!)

·ADHYAYA IV अनुस्वारं रोष्मसु मकारः॥१॥ m becomes Anusvara when r and Breathings (i.e.s, s, s and th) follow. नुश्चान्तःपदेरेफे॥२॥ Also n becomes Anusvāra in the interior of a word, but not when r follows. अनुनासिका चोपधा ॥३॥ (In the following modifications of m and n) 'the penultimate 'vowel is nasalised' (these words are to be taken as understood). लोपं काश्यपशाकटायनौ ॥४॥ According to Kāśyapa and ſākațāyana, (m and n) are dropped ( and the penultimate vowel is Dasalised in the aforesaid cases of Sutras 1 and 2). प्रकृत्या सम्राट्साम्राजि ॥ ५॥ Inसम्राट् and साम्राज् ( i.e., साम्राज्य ) (m) remains as it is. शं चे पकारादुकारोदयात् ॥ ६ ॥ (m) preceded by p followed by u, becomes ś when c follows, (and its penultimate vowel is nasalised). समन्तःपदे कखपफेष्वनूष्मपरेषु ॥७॥ (m) becomes s in the interior of a word, when followed by k, kh, p and ph, which are pot followed by a Breathing, (and. the penultimate vowel is nasalised ).

·( ५१ ) नुश्चामेडिते ॥८॥ Alson (at the end of a word becomess), when the same word is repeated. अन्तःस्थामन्तःस्थास्वनुनासिकां परसस्थानाम् ॥ ९॥ When semi-vowels follow, (m) becomes a nasal semi-vowel, having the same place of articulation with the following semivowel. हि ॥१०॥ Here ends the first section of the Euphonic Modifications. (Here refer to Sutras III. 3-5). स्पर्शे परपश्चमम् ॥ ११॥ If a contact consonant follows, ( m ) becomes the fifth of the class of the following consonant. तकारो ले लम् ॥ १२॥ T becomes ! wheul follows. नुश्वानुनासिकम् ॥ १३॥ N becomes a nasal ( 1, when I follows ). नौ क्ताभ्यां सकारे ॥ १४ ॥ N and n followed by s are (intervened respecti and t. न दाल्भ्यस्य ॥१५॥ But not according to the teacher Dalbhya. रलावृलवर्णाभ्यामूष्मणि स्वरोदये सर्वत्र ॥ १६ ॥ Rand l, followed by a breathing followed by a vowel, are always (intervened respectively) by sounds similar tor and I.

·( ५२ ) प्रगृह्यं चर्चाथामितिना पदेषु ॥ १७॥ (A word ending in) a Pragshya vowel, when repeated in the Pada-text, is intervened by the word gfa. रिफितं च संहितायामनिरुक्तम् ॥१८॥ Also a rhotacized word, not indicated as such in the Sanhitā-text, (when repeated in thc Pada-text, is intervened by gfa). पदावृत्तौ चान्तरेण ॥ १९॥ Also when a word is repeated it is intervened (by gfa). क्रमोक्तावृत्तिः पदेषु ॥२०॥ The repetition of words (with fainterposed'), prescribed in the Krama text, (also takes place) in the Pada-text. सुपदावसानवर्जम् ॥ २१॥ With the exception of the word g and pause. अनितावन्तर्विकारागमं प्रागुक्त्वा ॥ २२ ॥ In case of words, in which a modification or insertion has taken place according to the Sūtras beginning with the Sūtra अनितावध्याय (III. 19) to the end of अध्याय III, (the repetition with gfa interposed takes place ), after the word has been recited as such ( in the Pada-text ). विश्पतीवेति च ॥ २३ ॥ Also the word fazyata (should be shown as such before it is repeated with fa intervened ). स्वरश्छकारे चकारेण सर्वत्र ॥ २४ ॥ A vowel followed by ch (is) always ( intervened ) by c. यस्यातिहाय सहेति न ॥२५॥ But not in case of the words यस्य, अतिहाय and सह.

·( ५३ ) . विश्वा ऊष्मान्तं परि द्विषस्त्वं त्वां यदजयो विराजत्यनिरा अवीवृधन् परिष्ठाः सुक्षितय आशा ओषधीराभाह्यमीवा हि मायास्तेऽसीत्येतेषु ॥ २६ ॥ The word fazat should be taken as ending in Visarjaniya (i.e., as विश्वाः), when the words परि द्विषः, स्वम्, त्वाम्, यदजयः, विराजति, अनिराः, अवीवृधन्, परिष्ठाः, सुक्षितयः, आशाः, ओषधीः, आभाहि, अमीवाः, हि मायाः, ते and असि follow. पृथिव्या स्वरान्तं सम्भव शुक्रो मन्थी पृथिवीं परो देवेभिरित्येतेषु ॥ २७॥ The word great should be taken as ending in a vowel, when the words संभव, शुक्रः, मन्थो, पृथिवीम्, परो देवेभिः follow. च विश्वा वो ब्रह्म विश्वा हरी युक्तास्ते शफानां जजान नु कमित्येतेष्विमा ॥ २८॥ The word ga( should be taken as ending in a vowel ), when the words च विश्वा, वः, ब्रह्म, विश्वा, हरी, युक्ताः, ते, शफानाम्, जजान, and नु कम् follow. हवेमोतेमा च ॥ २९॥ The words gaat and gaat also ( end in a vowel ). विष्णो ते बभूव नासत्या भिषजा न आवोढं या देवा हविषो नो मृडातो नो अच्छ विमुश्चेत्येतेषु ता ॥ ३० ॥ The word ar (ends in a vowel), when the words facuit, a, a, नासत्या, भिषजा, न आवोढम, या देवाः, हविषः, नो मृडातः, नो अच्छ and fagra follow. ता ता च ॥ ३१ ॥ The words at, at also ( end in a vowel ). धिष्ण्या वरिवोविदं धिष्ण्या युवमिति च ॥ ३२॥ (The word frozT ends in a vowel in the two combinations--) धिष्ण्या वरिवोविदम् and धिष्ण्या युवम्. , ·( ५४ ) भाव्युपधश्च रिद्विसर्जनीयः ॥३३॥ ( In the followiug ) 'a VisarjanIya with a penultimate vowel other than a and a and a rhotacized Visarjaniya' (both are to be taken as understood ). रेफे लुप्यते दीर्घ चोपधा ॥ ३४ ॥ (A Visarjaniya with a penultimate vowel other than a and a or a rhotacized Visarjaniya ) are dropped when r follows and its penultimate vowel is len thened. रेफ स्वरधौ ॥ ३५॥ ( It ) becomes r when a vowel or a consonant called far ( see 1.53) follows. कण्ठ्यपूर्वो यकारमरिफितः ॥ ३६ ॥ (A Visarjaniya ) preceded by a or ā, if not rhotacized, becomes y ( when a vowel follows ). लोपं धौ ॥ ३७॥ (It) is dropped when धि-consonants follow. भूमेश्वाकारेऽपृक्ते ॥ ३८॥ (Visarjaniya ) of the word भूमिः ( is dropped) when a as an independent word follows. यकाराकारयोर्जास्पत्ये पदे ॥ ३९ ॥ In the word aragau both y and a ( are to be taken as dropped). अलोपो मांस्पचयाः॥४०॥ In HITTFUT: a ( of the word nie ) is dropped. सर्वो अकार ओकारम् ॥ ४१ ॥ ( Before धि-consonants) the whole of ah becomes o.

·अकारे च ॥४२॥ Also when a follows. एषो ह च ॥४३॥ Also in get when h follows. स्वो रुहावहश्च राज्याम् ॥ ४४ ॥ In स्व: before the root रुह , and in अहः before the word रात्रि, (ah becomes o). स्वरे भाव्यन्तःस्थाम् ॥ ४५ ॥ A vowel called भाविन् (see Sitra I. 46) becomes a semivowel when a vowel follows. सन्ध्यक्षरमयवायावम् ॥ ४६॥ Diphthongs (e, o, ai, au) are respectively changed into अय् , अव् , आय , आव , ( when a vowel follows ). उदात्तस्यान्तःस्थीभावे स्वरितं परमनुदात्तम् ॥ ४७ ॥ When a vowel having acute accent is changed into a semivowel, the following grave becomes circumflex. कण्ठ्य ऋकारे हस्वम् ॥ ४८॥ A ( long) guttural vowel is shortened when x follows. अथैकमुत्तरश्च ॥ ४९ ॥ Henceforth the words ( the preceding ) and the following (vowels) become one' (are to continue in the following ). सिं सवर्णे दीर्घम् ॥ ५०॥ The first eight vowels (a, a, i, i, u, u, ?, ? ), when followed by a homogeneos vowel, are ( together with the following vowel ) changed into a long vowel.

·अनुनासिकवत्यनुनासिकम् ॥ ५१ ॥ In case the following vowel is a nasal, (the vowel resulting from the combination is also ) a nasal. कण्ट्यादिवर्ण एकारम् ॥ ५२ ॥ A (i.e., a or a), when followed by i (i.e., lori), is (together with the following vowel) changed into e. उवर्ण ओकारम् ॥ ५३॥ A( i. e., a or a ), when followed by u) i. e., u or u), is ( together with the following vowel ) changed intoo. समुद्रस्येमँस्त्वेमस्त्वोमन्निति च ॥ ५४॥ (A, i.e.a or ā, together with the following e and o) in the special cases समुद्रस्येमन् ( = समुद्रस्य एमन् ), स्वेमन् ( त्वा एमन्) and स्वोमन् ( = स्वा ओभन्) ( is respectively changed into e and o). एजत्योजोरेकेषाम् ॥ ५५ ॥ According to some teachers (a together with the following e and o) in the words एजति and ओजः ( is respectively changed into e and o). संध्यक्षर ऐकारौकारौ ॥ ५६ ॥ ( A, i.e., a or ā), followed by a diphthong, is (together with the following vowel ) changed into ai and au i.e., it becomes ai when e or ai follows and becomes au when o or au follows ). वाहौ च स्वरभूते ॥ ५७॥ (A), followed by the root वह् , (with its initial letter) having been changed into a vowel, (is, together with the following vowel, changed into au ). आरमृकारोऽपृक्तात् ॥५॥ (A), if an independent word, when followed by ?, is (together with the following vowel) changed into ar.

·( ५७ ) लकारचालकारम् ॥ ५९॥ (A, if an independent word, ) when followed by !, is (together with the following vowel) changed into al. एदोद्भयां पूर्वमकारः ॥ ६॥ A, preceded bye or 0, ( becomes one) with the preceding vowel. तौ चेदुदात्तावनुदात्ते स्वरितौ ॥ ६१ ॥ If those (e and o) are acute and are followed by a grave (a), the vowel resulting from their combination is circumflex. सूनवे द्रूणान न देशेऽभवति ।। ६२॥ (The resulting vowel ) does not become (circumflex ) in the combination देशेऽभवत् (= देशे अभवत्). गाहमान: शिवो भरन्तो द्वेषोभ्यो जम्भयन्तो वाजे वाजजितो मदन्तः शोचेऽवसे सुषुवे ज्योते सुपर्णो वीरुधः सुवीरो धातवे आशवो वहतः संक्रन्दनो बाहवोऽयुध्योऽद्रुहः ॥ ६३ ॥ (A following e or o in the words). गाहमानः, शिवा, भरन्त:, द्वेषोभ्यः, जम्भयन्तः, वाजे, वाजजितः, मदन्तः,-शोचे, अवसे, सुषुवे, ज्योते, सुपर्णः, वीरुधः, सुवीरः, धातवे, सूनवे, द्रुणानः, आशवः, वहतः, संक्रन्दनः, बाहवा, अयुध्यः and अद्रुहः (becomes one with the preceding vowel). वोऽहं सोऽहं सोऽस्माकं तेऽभिगरो वोर्वाची ॥ ६४॥ ( In the combinations) वोऽहम्, सोऽहम्, सोऽस्माकम्, तेऽभिगरः and atsafat ( the initial a of the following word becomes one with the preceding vowel ). येऽन्नात्रयोः॥६५॥ (The initial a) of the words अन्न and अन्न, if preceded by ये ( becomes one with the preceding vowel).

·( ५८ )
अविद्यासम्भूत्योश्च ॥ ६६ ॥
( The initial a) of the words अविद्या and असम्भूति, (if prece-
ded by a becomes one with the preceding vowel ).
उपस्थेऽन्तस्तेभ्योऽकरम् ॥ ६७॥
( The absorption of a appears in the following combinations
of two words) उपस्थेऽन्तः, तेभ्योऽकरम्.
नमोऽस्त्वसौत्रामण्याम् ॥ ६८॥
(The absorption of a appears in the combination) नमोऽस्तु,
if it does not occur in the stanhoft (i.e., Adhyâyas XIX to
XXI).
विश्वेने विशो रायोऽनग्नौ ॥ ६९॥
(Initial a following the words) विश्वे, अग्रे, विशो, रायो ( becomes
one with the preceding vowel ), but not in the section dealing
with a fiaurya ( i.e. Addhyāyas XI to XVIII ).
सूर्योऽग्नेऽभौ ॥ ७० ॥
( Initial aof the word ) अभि (following the words) सूर्यो
and apaat (becomes one with the preceding vowel ).
रिषो यवसे पुरुप्रियोऽनपतेऽर्णवे ॥ ७१ ॥
( Initial a following the words) रिषो, यवसे, पुरुप्रियो, अन्नपते
and aruia ( becomes one with the preceding vowel ).
व्यपरे च ॥७२॥
(Initial a) also followed by v or y ( becomes one with
the preceding e and o).
गवे मे मनसो वाजयन्तः सोम्यासः पाशिनो विदानोऽनृते
मूजवतो वृष्णेऽपाको दीदिवस्त्रयस्त्रिंशे ब्रह्मणे यको रथो विश्वतः
पादो वसन्तः॥७३॥

·( ५६ ) ( Initial a following e or o in the words) गवे, मे, मनसः, वाजयन्तः, सोम्यासः, पाशिनः, विदानः, अनृते, मूजवतः, वृष्णे, अपाकः, दीदिवः, त्रयस्त्रिंशे, ब्रह्मणे, यकः, रथः, विश्वतः, पाद: and वसन्तः (becomes one with the preceding vowel ). अवोस्त्वग्ने गृहपतेऽभि सत्वानोऽहं नोऽजस्रया विमानोड- जस्रः सुतेऽश्विना नमोऽग्नये तेऽग्रं तेऽये वृक्षस्य प्रथमोऽन्तस्तेs- न्येन ॥ ७४॥ ( The absorption of initial a takes place in the following combinations-) अवोऽस्तु, अग्ने गृहपतेऽभि, सत्वानोऽहम, नोजस्त्रया, विमानोऽजस्त्रः, सुतेऽश्विना, नमोऽग्नये, तेऽप्रम, तेऽग्रे वृक्षस्य, प्रथमोऽन्तः and तेऽन्येन. पणयो जहीमोऽम्बिके । ७५ ॥ ( Initial a following the words ) पणयो, जहीमो and अम्बिके ( becomes one with the preceding vowel ). नोनुमोऽदुग्धा इव प्रचेतसोऽश्वानरोऽस्माकं वृषपाणयोऽश्वाः प्रदिशोऽनूदितेऽनागा अन्धसोर्चा पनस्यतेऽद्धा यज्ञियेभ्योऽमृतत्वं विपश्चितोऽभि जनोऽनमीव आयवोऽनु नोऽद्य देशेऽभवद् वयुनेजनिष्ट विद्मनापसोऽजायन्त पूर्व्यासोऽरेणवो नोमा नोऽदितिर्नोऽहिः ॥ ७६ ॥ ( The absorption of initial a appears in the following combinations-) नोनुमोऽदुग्धा इव, प्रचेतसोऽश्वान् , नरोऽस्माकम्, वृषपाणयोऽश्वाः, प्रदिशोऽनु, उदितेऽनागाः, अन्धसोऽर्चा, पनस्यतेऽद्धा, यज्ञियेभ्योऽमृतत्वम्, विप- श्चितोऽभि, जनोऽनमीवः, आयवोऽनु, नोऽद्य, देशेऽभवत् , वयुनेऽजनिष्ट, विद्मना- पसोऽजायन्त, पूर्व्यासोऽरेणवः, नोऽश्मा, नोऽदितिः and नोऽहिः. ब्राह्मणः ॥ ७७॥ ( Initial a following the word ) ब्राह्मणः (=ब्राह्मणो)(becomes one with the preceding vowel ).

·( ६० ) यजुष्षु च ।। ७८ ॥ ( Initial a, preceded by e or o, becomes one with the preceding vowel) even in the 17-mantras. संक्रमे च सर्वत्र ७९ ॥ Also in die (i.e., coming together of two words in the Krama when repeated words between them have been passed over, a following e or o ) always ( i.e., both in Rg and Yajus becomes one with the preceding vowel ). प्रकृतिभाव ऋक्षु ॥ ८० ॥४॥ In the Rks (the initial a, preceded by e and o,) remains as it is ( with the exception of the cases of absorption already mentioned ). ते जुषाणश्चानध्वनि॥ ( The initial a) if not that of अध्वन् (preceded by) जुषाणः (i.e., जुषाणो) (remains as it is). चानुदात्तमनुदात्ते ॥ ८२॥ ( Initial a) if grave, (preceded by ) ते, also grave, ( remains as it is). हेड आपो गुवोऽपाग्ने धीरासो देवास उरो रक्षा णो मो वैश्वानरो वृषभो वचः प्राण उदानोऽङ्ग इमा मे वृष्णो दशमा- स्योऽध आवित्तोऽरिष्टो अर्जुनः प्रत्याश्रावः स्विष्टो घासे प्रणीतस्तेभ्यो नमो अस्तु दूरे नो अद्य यज्ञे सधस्थे सो अध्वरा- येन्द्र हिरण्यपर्णों द्वारो देवोऽब्दो रथिभ्यो महद्भ्यः संसदः ॥ ८३॥ (E or o, followed by initial a, remains as it is in the following words or word-groups-) हेडा, आपः, गुवः, अपाने, धीरासः, देवासः, उरः, रक्षा णः, मो, वैश्वानरः, वृषभः, वचः, प्राणः, उदानः, अङ्गे, इमा मे, ·( ६१ ) वृष्णः, दशमास्यः, अन्धः, आवित्तः, अरिष्टो अर्जुनः, प्रत्याश्रावः, स्विष्टः, घासे, प्रणीतः, तेभ्यो नमो अस्तु, दूरे, नो अद्य, यज्ञे, सधस्थे, सो अध्वराय, इन्द्रे, हिरण्यपर्णः, द्वारः, देवः, अब्दः, रथिभ्यः, महद्भयः and संसदः. छन्दो अङ्कुपमङ्काङ्कमस्रीवयः ॥ ८४ ॥ The word छन्दो, (followed by the words) अनुपम, अङ्काङ्कम् and अस्त्रीवयः, ( remains as it is, i.e., it does not absorb the following a). का ध्रुवोती सदना होतारा ज्या स्वधा पृथिवी प्रतिमेमसद- नश्यामाकर्मोप्रमियमवस्तादुतास्तिषु ॥ ८५ ॥ ( The words) का, ध्र वा, ऊती, सदना, होतारा, ज्या, स्वधा, पृथिवी and प्रतिमा respectively followed by ईम, असदन् , अश्याम, अकर्म, ऊर्ध्वम, इयम्, अवस्तात् , उत and अस्ति ( remain as they are ). प्रगृह्यं स्वरे ॥ ८६ ॥ A Pragrhya word, followed by a vowel, (remains unchanged ). न रोदसीमे ॥ ८७॥ रोदसी ( followed by ) इमे does not ( remain unchanged ). विश्पतीवोपस्थिते ॥ ८८॥ विश्पती ( followed by ) इव, when accompanied by इति, ( remains unchanged ). उकारोऽपृक्तोऽस्पर्शात् ॥ ८९ ॥ U, if an independent word and not preceded by a contact consonant, (remains unchanged when followed by a vowel ). प्लुतमितौ ॥९॥ A Pluta vowel ( remaias unchanged) when followed by इति. ओकारश्च ॥ ९१॥ Also o, ( followed by gfa, remains unchanged ).

·( ६२ ) उकारोऽपृक्तो दीर्घमनुनासिकम् ॥९२॥ U, if an independent word, is both lengthened and nasalised (when followed by sfa). इतेश्च परं पदं चर्चायाम् ॥ ९३ ॥ Also the word (u), following gfa in gaf (= the repetition of the word with sta interposed ), (is both lengthened and nasalised ). तकारवर्गश्चकारवर्गे चकारवर्गम् ॥ ९४ ॥ The t-class consonants when followed by c-class consonants are changed into c-class consonants. शकारे च ॥ ९५॥ Also when s follows. परश्वास्पर्शपरश्छम् ॥ ९६ ॥ The following (5)( in the above mentioned combinations), if not followed by a contact consonant, is also changed into ch. उदः स्तभाने लोपम् ॥ ९७॥ (The initials) of स्तभाने is dropped when preceded by उद्. अश्वात् स्थे तकारं संज्ञायाम् ॥ ९८॥ ( The initial s) in स्थ, preceded by अश्व, is changed into t, when denoting a special object. स्वरात् संयोगादिरुिच्यते सर्वत्र ॥ ९९ ॥ The first letter of a conjunct consonant, when preceded by a vowel, is always uttered twice. परं तु रेफहकाराभ्याम् ॥ १०० ॥ But (in case of a conjunct consonant beginning with r or h the consonant) following r or h (is doubled, instead of rand h).

·( ६३ ) ऊष्मान्तःस्थाभ्यश्च स्पर्शः॥१०१॥ But a contact consonant following breathings and semivowels (is doubled, instead of breathings and semi-vowels). जिह्वामूलीयोपध्मानीयाभ्यां च ॥ १०२ ॥ (A contact consonant ) also following Jihvämūliya and Upadhmāniya ( is doubled ). यैस्तु परं तैर्न पूर्वम् ॥ १०३॥ (A consonant) preceding those (consonants) which cause ( the doubling of ) a following ( consonant ) is not ( doubled ). नास्वरपूर्वा ऊष्मान्तःस्थाः ॥ १०४ ॥ (Contact consonants following) breathings and semivowels, not preceded by a vowel, are not ( doubled ). विसर्जनीयाद् व्यञ्जनपरः ॥ १०५॥ (A contact consonant following a Visarjaniya (is doubled), if it ( = the contact consonant) is followed by a consonant. ङ्नौ चेद् ध्रस्वपूर्ती स्वरे पदान्तौ ॥ १०६ ॥ Ń and n, when finals of words and preceded by a short vowel, ( are doubled ), if a vowel follows. संयोगपूर्वव्यञ्जनान्तावसानगताः स्वरा द्विमात्राः॥ १०७ ॥ Vowels, preceding a conjunct consonant, or which are followed by a consonant or occurring in pause, have two moras as their duration. प्रथमैर्द्वितीयास्तृतीयैश्चतुर्थाः ॥१८॥ The second and fourth class-consonants ( are doubled respectively ) with the first and third class-consonants (i.e., in doubling they take the form of the first and the third classconsonants respectively ).

·( ६४ ) नानुस्वारः॥१०९॥ Anusvāra ( preceding a conjunct consonant) is not (dourbled). सवणे ॥११०॥ (Doubling does not take place ) when a homogeneous (consonant) follows. ऋवणे ॥१११॥ (Doubling does not take place) when r follows. लवणे ॥ ११२॥ (Doubling does not taae place) when l follows. यमे ॥ ११३॥ When a Yama follows, ( doubling does not take place ). विसर्जनीयः ॥ ११४ ॥ Visarjanīya ( is not doubled ). स्ववर्गीये चानुत्तमे ॥ ११५ ॥ (Doubling does not take place ) when a consonant of the same class, with the exception of the fifth consonant, follows. अवसितं च ॥११६॥ (Also a consonant) in pause ( is not doubled ). नान्तःपदे स्वरपञ्चमान्तःस्थासु ॥११७॥ ( Whatever is prescribed in the following ) does not take place in the interior of a word, when a vowel or a fifth classconsonant or a semi-vowel follows. स्पर्शोऽपञ्चमः स्वरधौ तृतीयम् ॥ ११८ ॥ A contact consonant, with the exception of the fifth classconsenants, is changed into a third class-consonant, when a vowel or Dhi-consonants (i.e., the last three of class-consonants and y,r,l,v,h) follow.

·( ६५ ) जिति प्रथमम् ॥ ११९॥ (A contact consonant, with the exception of the fifth classconsanants,) is changed into the first class-consonant, wher जित् consonants (i.e., the first two of each class-consonants and Ś, ș, s ) follow. असस्थाने मुदि द्वितीयं शौनकस्य ॥ १२० ॥ (A contact consonant, with the exception of the fifth of each class,) is changed into a second class-consonant accordi ing to शौनक, when a मुत् consonant (i.e.,ss or s), not of thesame place of articulation, follows. पञ्चमे पञ्चमम् ॥ १२१ ॥ (A contact consonant, with the exception of the fiftha of each class,) is changed into a fifth class-coneonant, when. a fifth contact consonant follows. हश्च तस्मात् पूर्वचतुर्थम् ॥ १२२ ॥ . And h, following that (i.e., the third class-consonant in. place of a contact consonant other than the fifth of each class ), is changed into the fourth of the preceding contaco consonant. नारपरो जातूकर्ण्यस्य ॥ १२३॥ ( But h) followed by r (is) not (changed into the fourtha of the preeeding contact consonant) according to Jätūkarnya. (nor is the preceding contact consonant changed into the third). हि ॥ १२४॥ Here ends the second section of the Euphonic modifications.. यवयोः पदान्तयोः स्वरमध्ये लोपः॥ १२५॥ Final y and v, when between two vowels, are dropped.

·( ६६ ) न वकारस्यासस्थान एकेषाम् ॥ १२६ ॥ According to some teachers, ( final ) v (is) not ( dropped ), when (a vowel ) not having the same place of articulation follows. असौ च शाकटायनः॥ १२७॥ ( Final y of) the word erat (is not dropped) aacording to Śākațāyapa (when a vowel not having the same place of articulation follows). प्रउगमिति यकारलोपः॥ १२८॥ Y is dropped in the cambination प्रऽउगम्. अनादेशेऽविकारः॥ १२९॥ In the following, if there is no special instruction, (the accent ) remains as it is. प्रागुवर्णादक्षराणामेकीभावः ॥ १३०॥ (In the following Sutras) coalescence of (accented ) vowels ( is to be understood ) upto Sutra No. 135 which begins with u. स्वरितवान् स्वरितः ॥ १३१ ॥ (The coalescence of vowels,) of which one is circumflex, is circumflex. उदात्तवानुदात्तः ॥१३२॥ (The coalescence of vowels) of which one ir acute, is acute. इवर्णमुभयतोहस्वमुदात्तपूर्वमनुदात्तपरं स्वरितम् ॥ १३३ ॥ (A coalescence of two short i vowels, of which the first is acute and the latter is grave, is circumflex. वीक्षितायेति च ॥१३४ ॥ (The coalescence. of two i vowels in) वीक्षिताय also ( is circumflex ).

·( ६७ ) उदात्ताच्चानुदात्तं स्वरितम् ॥ १३५ ॥ A grave following an acute is changed) into cireumflex. निहितमुदात्तस्वरितपरम् ॥ १३६ ॥ (But that circumflex is changed) into a grave, if followed by an acute or a circumflex. अनवग्रहे ॥ १३७॥ (The above change)does not take place in अवग्रह (according to some). स्वरितस्य चोत्तरो देशः प्रणिहन्यते ॥ १३८॥ The last part of a circumflex becomes grave, (when followed by an acute or a circumflex, according to some ). स्वरितात्परमनुदात्तमुदात्तमयम् ॥ १३९ ॥ A grave following a circumflex is (heard ) like an acute (which is called प्रचय or एकश्रुति). अनेकमपि ॥ १४०॥ Even more than one ( grave syllables following the circumflex are heard like an acute ). नोदात्तस्वरितोदयम् ॥ १४१॥ ( But) not (that syllable) which is followed by an acute or a circumflex. द्विवर्णमेकवर्णवद्धारणात् स्वरमध्ये समानपदे ॥ १४२ ॥ A conjunction of two (consonantal ) sounds, occurring between two vowels in the interior of a word, owing to their holding fast (धारणात्), (is to be pronounced ) as one sound. ऐकारौकारौ च ॥ १४३॥ Ai and au also, (though consisting of two sounds, are to be pronounced as one sound ).

·( ६ ) डढौ ळळ्हावेकेषाम् ॥ १४४ ॥ D and dh ( between vowels and in the interior of a word) ( are changed ) into 3 and we according to some. द्विसकारं शास्स्व रास्स्वेति ॥ १४५ ॥ शास्स्व and रास्स्व, each of these two words consists of two s. sounds. ऋलवर्णे रेफलकारौ संश्लिष्टावश्रुतिधरावेकवर्णौ ॥ १४६ ॥ R and I are united together respectively in ? and l vowels. They, having no distinct sounds, are to be treated as ( parts of) the same sound ( with ? and I). मात्रार्धमात्राणुमात्रा वर्णापत्तीनाम् ॥ १४७ ॥ Sounds which take the place of other sounds have their duration as one mora or half a mora or one fourth of a mora. अनुस्वारो हस्वपूर्वोऽध्यर्धमात्रा पूर्वा चार्धमात्रा ॥ १४८ ॥ An Anusvāra, preceded by a short vowel, is of one and a half mora and the preceding short vowel is of half a more. दीर्घादर्धमात्रा पूर्वा चाध्यर्धा ॥ १४९ ॥ An Anusvära, following a long vowel, is of half a mora, while the preceding long vowel is of one more and a half. द्वियकारम् ॥ १५०॥ (Now ) of the words having double y sounds : आप्याय्यमानो यमो रय्यै धाय्यारूपं श्रवाय्यं नृपाय्यं पौरुषेय्या हृदय्याय सहरय्या निचाय्य सानाय्य सन्ताय्येति च॥ १५१॥ The words भाप्याप्यमानो यमः, रय्यै, धाय्यारूपम्, वाय्यम्, नृपाय्यम्, पौरुषेय्याः, हृदय्याय, सह-स्य्या, निचाय्य, सानाय्य and सन्ताय्य (contain double y sounds ). - , ·( ६६ ) एकः॥१५२॥ (Now of words having only ) one (y as part of a conjunct consonant):- ज्योतिश्च्यवनः श्येनः श्यामं श्यामाकाः श्येतो ज्येष्ठो ज्योग् ज्याच्छयति ॥ १५३ ॥ The words ज्योतिः, च्यवना, श्येनः, श्यामम, श्यामाकाः, श्येतः, ज्येष्ठः, ज्योक्, ज्या, आछ्यति ( have only one y as part of the conjunct consonant). जुषस्व यविष्ठय शोचा यविष्ठयेति च ॥ १५४ ॥ जुषस्व यविष्ठय and शोचा यविष्ठय also ( have only one y as part of the conjunct consonant). . स्येति ण्यत्वं च ॥१५५ ॥ स्य and ण्य (these two ) also ( have one y as part of the conjunct consonant ). स्वरपूर्वाश्च शचजाः समानपदे द्विरुक्ताः ॥ १५६ ॥ When ś, c, ), preceded by a vowel in the interior of the same word, are doubled, (they are followed by one y, as part of the conjunct consonant ). व्यञ्जनपराश्च न ॥ १५७ ॥ ( But ) when followed (or preceded) by a consonant, (they, i.e., ś, c, j are doubled, ) they do not ( go with y). कश्यपस्यानाये जातूकर्ण्यस्य ॥ १५८ ॥ When not referring to a Rsi the word कश्यप ( has no y) according to Jatukarnya. उच्चैरज्जुमजानश्च ॥ १५९ ॥ The words उचैः, रज्जु and मज्जन also ( have no y ).

·( ७० ) मत्तों वुरीत मर्तेष्वग्निः परो मर्तस्ते मर्त इति च ॥१६०॥ In the instances मर्तों वुरीत, मर्तेष्वग्निः, परो मतः and ते मतः also (the word मर्त is withouty ). अन्तःपदेऽपञ्चमः पञ्चमेषु विच्छेदम् ॥ १६१ ॥ In the interior of a word a contact consonant with the exception of the fifth consonants becomes its own twin = विच्छेद), when a fifth class-consonant follows. ऊष्मभ्यः पञ्चमेषु यमापत्तिर्दोषः ॥१६२ ॥ When fifth class-consonants follow breathings, it is a fault to substitute a Yama (in place of a fifth contact consonant). स्फोटनं च ककारवर्गे वा स्पर्शात् ॥ १६३ ॥ When a k-class consonant follows a contact consonant (it is a fault) optionally to pronounce the two consonants separately (or, it is a fault optionally to break their conjunction). स्वरात् स्वरे समानपदे जो यं न तु ऋकारे ॥ १६४ ॥ J following a vowel is (optionally) pronounced asy, when a vowel follows in the same word, but not when se follows. ख्यातेः खयौ कशौ गायः सख्योख्यमुख्यवर्जम् ॥ १६५ ॥ Kh and y in the root But become k and Ś respectively according to Gargya, with the exception of the words सख्य, उख्य and त्रिपदाद्यावर्तमाने संक्रमः ॥ १६६ ।। संक्रम (i.e., bringing together of two distant words in the Krama ) takes places when three or more words repeated in the Samhita text (are passed over). द्विपदैकपदान्यप्यनुवाके ॥ १६७ ॥ In the same ergat even two words or even a single word (when repeated ) is passed over ( in the krama ).

·( ७१ ) अनन्तरे ॥ १६८॥ ( The repetition of words referred to in the preceding two Sūtras should be ) immediate ( as regards the sense or words ). अपराङ्गे ॥ १६९ ॥ (And) it should belong to other words. अस्वरविकारे ।। १७०॥ (And) there should be no change of accentuation in it. अलिङ्गविकारे ॥ १७१॥ (And ) there should be no change of gender. असमाने ॥ १७२॥ (And ) the repetition should not refer to the same object. त्रिरावृत्ते ॥ १७३॥ [संक्रम (i.e., meeting of two words in the krama by omitting those between ) takes place ] when (a word or two) are repeated (at least) thrice. गूढे ॥ १७४ ॥ (संक्रम takes place even ) if (the above thrice repetition). is implied. पदसमूहे ॥ १७५॥ (संक्रम takes place even) if there is a continuous repetition: of words. संहितायां च ॥ १७६॥ (संक्रम takes place) even (with regards to the repetitions) of the Samhita text. अवसानार्थं पुनर्ग्रहणम् ॥ १७७॥ ( The repeated words ) are however retained for the sake of pause.

·( ७२ ) अविकारार्थं च ॥१७८॥ (The repeated word is retained ) also with a view to avoid euphonic modification. उत्सर्गश्च ॥ १७९॥ Even the non-observance (of the above rule is allowed according to some teachers ). क्रमः स्मृतिप्रयोजनः॥१८० ॥ The purpose of the krama is (to sustain) the memory (as Tegards the succession of words ). द्वे द्वे पदे सन्दधात्युत्तरेणोत्तरमावसानादपृक्तवर्जम् ॥ १८१ ॥ With the exception of the Aprkta (i.e., a word consisting of only one letter ), one joins every two words ( into a kramagroup ), the second one to the following, till the conclusion (of the hemistich). अपृक्तमध्यानि त्रीणि स त्रिक्रमः ॥ १८२ ॥ (The krama-group consisting of ) three words, with the Aprkta words (आ and उ) in the middle, is ( called )त्रिक्रम. पुनराकारेणोत्तरम् ॥ १८३॥ ( After the विक्रम, one) again (joins) मा to the next (word). मोषूणाभीषुणौ च ॥ १८४॥ मो षू णः and अभी षु णः also (constitute विक्रम-groups). चत्वार्यपृक्तपूर्वे नकारपरे सौ ॥ १८५ ॥ (One joins togelher ) four words (into a krama-group), When is preceded by an Aprkta and is followed by n. मकारपरे चैके ॥ १८६ ॥ Some ( teachers have a krama-group of four words ) even when (सु) is followed by m.

·( ७३ ) पुनः सुपदेनोत्तरम् ॥ १८७॥ ( Then one) again (joins ) the word सु to the next (word ). पूर्वस्योत्तरसंहितस्य स्थितोपस्थितमवगृह्यस्य ॥ १८८ ॥ The first word which is joined to the next word (in a krama-group), if it is separable by an Avagraha in the Pada-text, (should be) repeated with gfa interposed. सुपदे शाकटायनः ॥ १८९ ॥ According to ſākatāyana the word g, (joined to the next word in a krama-group, should also be repeated with gfèt interposed ). अन्तःपददी(भावे ॥ १९० ॥ When there is a lengthening in the interior of the word, (the first word joined to the next one in a krama-group is to be repeated with gfa interposed ). विनामे ॥ १९१॥ ( So also ) in the case of cerebralisation. प्रगृह्ये ॥ १९२॥ (So also ) in the case of a Pragļhya word. रिफितेऽनिरुक्ते ॥ १९३ ॥ (Also ) in the case of rhotacism of Visarjaniya not already explained. अवसाने च ॥ १९४॥ Also (in the case of a word standing) in अवसान (or pause ). यथासमाम्नातं क्रमावसानं संक्रमेषु ॥ १९५॥ In the case of Sankramas (however ), the pause in the krama is as it has been prescribed. वृद्धं वृद्धिः॥ १९६ ॥ ( This treatise is ) great. (May it being) properity ( to those who study it!)

·ADHYAYA V समासेऽवग्रहो हस्वसमकालः॥१॥ Avagraha takes place in a compound and is of the same duration as that of a short vowel. तरतमयोश्चातिशयेऽदक्षिणप्रत्यासङ्गे ॥२॥ (Avagraha takes place ) when at and h, in the sense of superiority, follow and if there is no contiguity of the word दक्षिण. वीतमहूतमस्तमगोपातमरत्नधातमवसुधातमाः पूर्वेण ॥३॥ In the case of the words वीतम, इतम, सूतम, गोपातम, रनधातम and वसुधातम ( however, Avagraha takes place) after the first word (i.e. the first member of the compound). सर्वदेवजनेभ्यश्च ॥४॥ Also (in the compound) सर्पदेवजनेभ्यः. तूणवध्ममुत्तरेण ॥५॥ In the word तूणवध्मम्, (Avagraha takes place) beside the last word. रायस्पोषदे विजावेति च ॥ ६॥ And so (in the two compounds)-रायस्पोषदे and विजावा. बहुप्रकृतावागन्तुना पर्वणा ॥७॥ In (a compound) consisting,of several members (Avagraha takes place ) beside the word that cames lastly.

·( ७५ ) तद्वति तद्धिते न्यायसंहितं चेत् ॥ ८॥ (Avagraha takes place) when a possessive Taddhitasuffix follows, if (the word ) is an instance of a regular Sandhi. शस्त्वंत्रातातिषु च ॥९॥ (Avagraha takes place ) also before (the तद्धित suffixes) शस, त्वम्,त्रा and तान्ति. धात्वर्थे यकारे स्वरपूर्वे ॥१०॥ ( Avagraha takes place) when y, preceded by a vowel and having a verbal sense, follows. वांसौ च भूतकाले स्वरेण ह्रस्वादनुषि ॥ ११ ॥ (Avagraha takes place ) before ( the sufix ) वांस having the sepse of past tense and preceded by a short vowel; but not so when वांस् is changed into उप. प्रत्नपूर्वविश्वेमर्तुभ्यस्था ॥ १२॥ ( Avagraha takes place) before (the suffix) था, when it is. preceded by प्रन, पूर्व, विश्व, इम, and ऋतु. हस्वव्यञ्जनाभ्यां भकारादौ विभक्तिप्रत्यये ॥ १३ ॥ ( Avagraha takes place ) before a case termination beginning with bh, if it is preceded by a short vowel or a consonant. स्विति चानतौ ॥ १४ ॥ (Avagraha takes place ) also ( before the case termination ) सु, if it is not cerebralised. वर्णसङ्ख्येऽन्यतरतः ॥ १५ ॥ (Avagraha takes place) optionally (in a compound consisting of words meaning colour or number. अनुदात्तोपसर्गे चाख्याते ॥ १६ ॥ (Avagraha takes place ) in a verbal form which is preceded by a preposition having grave accent.

·( ७६ ) गिरि त्रशयोः॥ १७॥ (Avagraha takes place ) after the word firfi, when 7 and follow. इवकारामेडितायनेषु च ॥१८॥ (Avagraha takes place) when इव, कार, a repeated word and the word steht follow. एकात्समीची॥१९॥ The word समीची (is separated by an Avagraha), if preceded by the word एक. त्वायवः शंयोर्बहिर्धास्मयुं मृन्मयी सुम्नयाशुया साधुया धृष्णुया विशालमनुया ॥ २० ॥ The words स्वायवः, शंयोः, बहिर्धा, अस्मयुम, मृन्मयीम्, सुनया, आशुया, साधुया, पृष्णुया, विशालम् and अनुया (are separated by an Avagraha). मृगयुमुभयादतोऽपामार्गकिम्पूरुषमिति च ॥ २१ ॥ The words मृगयुम्, उभयादतः, अपामार्ग and किम्पूरुषम् (are separated by an Avagraha). पारावतानाग्निमारुताश्चेति जातूकर्ण्यस्य ॥ २२ ॥ The two words पारावतान् and आग्निमारुताः (are separated by an Avagraha), according to Jatukarnya. अधीवासमित्येके ॥ २३ ॥ The word अधीवासम् (is separated by an Avagraha), according to some teachers. प्रतिषेधेनानवग्रहः ॥ २४॥ Avagraha does not take place in ( a compound ) with a 'word meaning prohibition. उत्तरेण चाकारेण ॥ २५ ॥ Nor beside , following ( a word meaning prohibition ).

·( ७७ ) द्वापूर्वम् ॥ २६ ॥ ( Avagraha does not take place in a compound ) beginning with the word द्वा. संख्यापूर्वश्च धा ॥ २७ ॥ (Avagraha does not take place ) when aT is preceded by a. word signifying number. द्वन्द्वानि द्विवचनान्तानि स्वरान्तपूर्वपदानि ॥ २८ ॥ (Avagraha does not take place) in co-ordinative compounds. in dual number in which the first member ends in a vowel. तद्धिते चैकाक्षरवृद्धावनिहिते ॥ २९ ॥ (Avagraha does not take place in a compound ) when in its first monosyllabic member alle takes place owing to a alea suffix and when (that member with वृद्धि) is not separated. (from the second member ). अञ्चतिसहत्योः कुल्लोपे ॥३०॥ ( Avagraha does not take place ) before the roots 8 and. सह, when the कृत् suffix is dropped. अनुरुसुभ्याम् ॥ ३१॥ ( Those instances when) उरु and सु precede (the roots अञ्च.. and € ) are an exception to the above rule ( i. e., the Avagraha takes place there). समिदाभ्यां वत्सरः ॥ ३२॥ ( Avagraha does not take place (before the word वत्सरः when it is preceded by सम् and इदा. प्राग्निभ्यामनिन्धौ प्रश्लेषे ॥ ३३ ॥ (Avagraha does not take place ) after 9 and afiat in the so-called contracted combination (प्रश्लेषे), excepting where. the root aa follows.

·. ( ७८ ) पात्रानुद्रोऽब्भ्राय संशयात् ॥ ३४ ॥ The words पात्रान्, उदः, अब्भ्राय ( are not separated by Avagraha ) on account of doubt ( as to the nature of their constituent words ). जनयत्या ओषधयो वृषायिषत नहि चनास्मभ्यमजावयो वलगम् ॥ ३५॥ (Avagraha does not take place in the words) जनयत्यै, ओषधयः, वृषायिषत, नहि, चन, अस्मभ्यम्, अजावयः and वलगम्. समानोऽनश्वमेधे ॥ ३६॥ (Avagraha does not take place in the word) समान, excepting in Mantras belonging to the appaa seetion. वायुरसजातः समुद्रमहोरात्रे विश्वानरो विश्वाहाग्रयणोऽसपत्ना गोधा गोधूमा आशुशुक्षणिन्यग्रोधः पुरोडाशः पाश्णेभिरशीतम तस्करा मस्मसाश्वत्थ उपस्तिर्माकिर्विश्वामित्रो गोपां प्रउगमङ्गानि कक्षीवन्तमदधात्पवीरवन्नीहारेण प्रावृता घनाघन ईदृङ् चान्यादृङ् शूधनासः कुयवं कुचरः प्रियङ्गवो नीवारा एकादश षोडश चन्द्रमा आयुवो व्याघ्रोऽनड्वान् गविष्ठिरः कपर्दिने पुलस्तये निषङ्गिणे कुलालेभ्यः कारेभ्यः पुञ्जिष्ठेभ्यो द्वीप्याय नीप्याय किंशिलायैलबृदाः शूकराय शूकृताय चराचरेभ्यः पारावतान् गोलत्तिकाखुरजगरो विपन्यवो दाक्षायणा आयुधं सुरामं बृहस्प- तिर्वनस्पतिनराशंसः सुरभिर्नरिष्ठायै ॥ ३७॥ The words वायुः, असजातः, समुद्रम, अहोरात्रे, विश्वानरः, विश्वाहा, आग्रयणः, असपत्नाः, गोधा, गोधूमाः, आशुशुक्षणिः, न्यग्रोधः, पुरोडाशः, प्रावणेभिः, अशीतम्, तस्कराः, मस्मसा, अश्वत्थे, उपस्तिः, माकिः, विश्वामित्रः, -गोपाम्, प्रउगम्, अङ्गानि, कक्षीवन्तम्, अदधात, पवीरवत् , नीहारेण प्रावृता, धनाधना, ईदृङ् चान्याहङ्, शूधनासः, कुयवम्, कुचरः, प्रियङ्गवः, नीवाराः, 'एकादश, षोडश, चन्द्रमाः, आयुवः, व्याघ्रः, अनड्वान् , गविष्ठिरः, कपर्दिने, पुलस्तये, निषङ्गिणे, कुलालेभ्यःकरिभ्यः, पुञ्जिष्ठेभ्यः, द्वीप्याय, नीप्याय, किंशिलाय, १ .

·१ ( ७६ ) ऐलबृदाः, शूकराय, शूकृताय, चराचरेभ्यः, पारावतान् , गोलत्तिका, आखुः, अजगरः, विपन्यवः, दाक्षायणाः, आयुधम्, सुरामम्, बृहस्पतिः, वनस्पतिः, नराशंसः, सुरभिः, नरिष्ठायै ( are not separated by Avagraha). उत्तम्भनादीन्यादिसंशयात् ॥ ३८ ॥ (Avagraha does not take place in) the words उत्तम्भन etc. on account of doubt (as to the nature of the beginning of their second member ). विशौजा इत्यन्यायसमासात् ॥ ३९ ॥ (Avagraha does not take place in ) the word faitst: on account of its being an irregular compound. दित्यौही तुयॊही पष्ठीही हृदयौपशेनेति च ॥ ४० ॥ Also in the words हित्यौही, तुझेही, षष्ठीही and हृदयौपशेन (for the same reason ). दुष्टरो विष्टरो विष्टपो विष्टम्भो विष्टम्भनीम् ॥ ४१॥ The words दुष्टरः, विष्ठरः, विष्टपः, विष्टम्भः and विष्टम्भनीम् (are not separated by Avagraha ). ऊवध्यमुगणा उख इष्कृतिरिष्कारमुदरमित्युपसगैंकदेशलो. पात् ॥४२॥ The words ऊवध्यम, उगणाः, उखे, इस्कृतिः, इष्कर्तारम् and उदरम् ( are not separated by Avagraha ) on account of elision of a part of उपसर्ग. संस्कृतं संस्कृतिमाँस्पचन्याः पुंश्चलूमित्यनुनासिको- पधत्वात् ॥ ४३॥ The words सँस्कृतम्, सँस्कृतिः, मॉस्पचन्याः, Jश्चलूम् (are not separated by Avagraha ) on account of nasalisation of the penultimate vowel therein. अनुस्वारागमत्वादित्येके ॥४४॥ On account of the insertion of Anusvāra, according to some teachers.

·(८०) परीत्तोऽवत्तानां सुविताय सग्धिरिति च ॥ ४५ ॥ The words परीत्तः, अवत्तानाम्, सुविताय and सग्धिः also (are not separated by Avagraha). वृद्धं वृद्धिः ॥ ४६॥ ( This treatise is) great. (May it bring) prosperity (to those who study it!).

·ADHYAYA VI अनुदात्तमाख्यातमामन्त्रितवत् ॥ १॥ A verb is grave like a vocative (i.e., under the same conditions as those mentioned in II. 17). उपसर्ग उपसर्गे॥२॥ An Upasarga (= preposition) (is grave), when an Upasarga follows. आमेडिते चोत्तरः ॥३॥ When there is a repetition (of an Upasarga ), the latter (Upasarga is grave). कृदाख्यातयोश्चोदात्तयोः ॥४॥ (An Upasarga is grave ) when an acute, either in a word formed by a a affix or in a verb, follows. नाभ्येकाक्षरश्च स्वरसन्धेयेऽकृति ॥५॥ (The Upasarga ) sf and a monosyllabic ( Upasarga are ) not (grave), when a word which is to have a vowel combination follows, provided it is not formed with a a affix. आ पूतजातयोः ॥ ६॥ (The Upasarga) आ (is not grave) when the words पूत and a follow. अधि नि प्रप्रति श्रितात्रिणंभानवःपचतेषु ॥७॥ The Upasargas अधि, नि, प्र and प्रति ( are not grave) when respectively the words श्रित, अत्रिणम्, and पचत follow. or ·( ८२ ) उजेषमावर्त आपनीफणत् संसनिष्यदत् संवतं प्रयाणं संचरन्तं संरभध्वं प्रसितिं विक्रमस्वेत्येतेष्वनु ॥ ८॥ ( The Upasarga) अनु ( is not grave), when the words उज्जेषम्, आवत्तै, आपनीफणत्, सनिष्यदत्, संवतम्, प्रयाणम्, सञ्चरन्तम्, संरभध्वम्, प्रसितिम् and विक्रमस्व follow. ओप प्रोदात्ते ॥ ९॥ आ and उप (are not grave), when acute x follows. अभिप्रेयुपसंप्रयात प्रत्यातनुष्वासुषाव ॥ १० ॥ ( The first Upasarga in the words) अभिप्रेहि, उपसम्प्रयात, प्रत्यातनुष्व and आसुवाव ( is not grave). कृत्याख्यातमाख्यातपूर्वम् ॥ ११ ॥ A verb preceded by a verb retains its own accent does not change its accent). उदात्ताचामन्त्रितादनन्तरम् ॥ १२ ॥ Also ( a verb ) immediately preceded by a vocative having acute accent ( does not change its accent). एकान्तरादपि ॥१३॥ Also, when a word intervenes between the vocative and the verb. यवृत्तोपपदाच ॥ १४॥ Also (a verb) adjoined (in the same sentence) to any form of the word ga ( retains its own accent ). हेश्च ॥ १५॥ Also ( a verb ) preceded by the word fe (retains its accent). उत्तरेऽपि ॥१६॥ Also, when (the word हि) follows it.

·( ८३ ) नेत् ॥ १७॥ (Afverb) preceded by aa ( does not change its accent). समनसस्करत् ॥१८॥ करत् , preceded by समनसः, (does not change its accent). द्वयोः पूर्व समुच्चये ॥ १९॥ When two (verbs) come together (i.e., are joined by च) the first ( retains its accent ). वा विचारणे ॥ २० ॥ ( The first of the two verbs joined by ) ar, in the sense of deliberation, ( does not change its accent). अह विनियोगे ॥ २१॥ (The first of the two verbs used with) अह, in the sense of distribution,(does not change its accent). एवावधारणे ॥ २२॥ ( The first of the two verbs used with ) ga, in the sense of restriction, ( does not change its accent ). उपपदाप्रयोगेऽपि च ॥ २३ ॥ Even if the words (referred to above, i.e., च, या, अह and एव) are not used, (the first of the two verbs does not change its accent). परोपापाव प्रति पर्यन्वयत्यच्याङ् प्र सं निर्दुरुनि वि स्वभि ॥ २४॥ The Upasargas परा, उप, अप, अव, प्रति, परि, अनु, अपि, अति, अधि, आङ्, प्र, सम, निर्, दुर्, उद्, नि, वि, सु and अभि (retain their accent). द्विस्पर्शम् ॥ २५ ॥ ( In the following, the words ) 'consisting of two contact consonants' ( are to be taken as understood ).

·(८४ ) वेत्तु विचास्मयम् पात्रमभि स्यम् मृत्तिका द्धं दात्रं समाववय॒र्बुिद्धिरराद्ध्या अर्द्धशुद्धबुद्ध नक्तं निषण्णस्विना- नसन्नाश्च ॥ २६॥ The words वेत्तु, विवा, अस्मद्यक्, पात्रम्, अभि त्यम्, मृत्तिका, सम्, दास्त्रम्, समाववर्ति, ऋषिः, वृद्धिः, अराव्यै, अर्द्ध, शुद्ध, बुद्ध, नकतम्, निषण्ण, स्विन, अन, सन्म ( have two contact consonants ). न क्षचिश्विसतयेभ्यस्त्रकम् ॥ २७॥ त्र, preceded by , वृ, चि, शिव, स, त, य, does not have two contact consonants. इध्यायवा(नसोद्राश्चराश्चेत् ॥ २८॥ The words इभ्राय, वार्धीनस, उद्र (do not have two contact consonants), if they signify movable objects. उपोस्थित उत्तम्भनमुत्तमानोथायोस्थितायेति त्रीणि ॥२९॥ In the words उपोस्थितः, उत्तम्भनम, उत्त्तभान, उत्त्थाय and उस्थिताय three (contact consonants are joined together ). बहिरङ्क्ताम् भद्रेण पङ्क्तं पङ्क्तिः समधि परिवृधि पात्रानिति द्वावनुनासिको पूर्वावार- पन्तीवर्जमिति ॥ ३०॥ In the words बहिरङ्क्ताम्, भद्रेण पृतम्, पङ्क्तिः, समाधि, afeeft, 9165919 two nasal consonants ( precede a contact consonant), with the exception of आरपन्ती. वृद्धं घृद्धिः ॥ ३१ ॥ (This treatise is ) great. (May it bring prosperity (to those who study it!).

·ADHYAYA VII
अथावसानानि ॥१॥
Now with regard to the final letters (with इति in परिग्रह =
repetition with gfa interposed ).
कण्ठ्यस्वरमेकारेण परिगृह्णीयात् प्लुतवर्जम् ॥ २॥
One should change a guttural vowel (i.e., a and a), with
the exception of a प्लुत, (together with i of इति) to e in परिग्रह.
इवर्णमीकारेण ॥ ३॥
(One should change final ) i (i.e., i ori ) (together with t
of the following इति) to i ( in परिग्रह).
उवर्ण वकारेण ॥४॥
( Final ) u ( is to be changed ) tov (before इति in परिग्रह ).
औकारं च ॥५॥
( Final ) an also (is changed into आव in परिग्रह ).
हस्वकण्ठ्योपधं विसर्जनीयान्तमरिफितं विवृत्त्या ॥६॥
A word ending in faggiate and preceded by a short guttural
vowel (i.e.,a), if not rhotacised, ( is intervened ) by a hiatus
( in परिग्रह).
दीर्घकण्ठ्योपधं विसर्जनीयान्तमेकारान्तमैकारान्तं प्लुतं
प्रगृह्यं च ॥७॥

·( ८६ ) Also a word ending in faciata, if preceded by a long gutteral vowel, or ending in e or ai or a ga vowel or a fraje vowel ( is intervened by a hiatus in परिप्रह). औकारान्तं चैके॥ ८॥ Also a word ending in au, according to some. भाव्युपधरिद्विसर्जनीयान्तानि रेफेण ॥ ९॥ Words ending in a rhotacised faastata, preceded by a vowel other than a guttural vowel, ( are intervened ) by r (in परिग्रह ). प्रथमान्तं तृतीयेन ॥ १० ॥ A werd ending in a first class-consonant is changed to a third class-consonant ( in परिग्रह ). उत्तमान्तमुत्तमेन ॥ ११॥ A word ending in a fifth class-consonant remains unchanged (in परिग्रह). वृद्धं वृद्धिः ॥ १२॥ (This treatise is ) great. (May it bring ) prosperity (to those who study it!). -- ·ADHYAYA VIII अथातो वर्णसमाम्नायं व्याख्यास्यामः ॥ १॥ Henceforth we shall expound the traditional alphabetic sounds. तत्र स्वराः प्रथमम् ॥२॥ First there are vowels. अ इति आ इति आ ३ इति ॥३॥ इ इति ई इति ई ३ इति ॥ ४ ॥ उ इति ऊ इति ऊ ३ इति ॥५॥ ऋ इति इति ऋ३ इति ॥६॥ ल इति ल इति ल ३ इति ॥ ७॥ They are : अ, आ, आ ३। इ, ई, ई ३। उ, ऊ, ऊ३। ऋ, ऋ, ऋ३। लू, लू, लू३ (and the diphthongs which follow :) अथ सन्ध्यक्षराणि ॥ ८॥ Now the diphthongs. ए इति ए ३ इति ॥ ९ ॥ ओ इति ओ ३ इति ॥ १०॥ ऐ इति ऐ ३ इति ॥११॥ औ इति औ ३ इति ॥ १२॥ They are : ए, ३। भो, भो । ऐ, ऐ३। औ, भौ ३.

·(८) इति स्वराः ॥ १३॥ These are the vowels. अथ व्यञ्जनानि ॥१४॥ Now the consonants. किति खिति गिति घिति डिति कवर्गः ॥ १५ ॥ चिति छिति जिति झिति जिति चवर्गः ॥१६॥ टिति ठिति डिति दिति णिति तिति थिति दिति धिति निति तवर्गः ॥१८॥ पिति फिति बिति भिति मिति पवर्गः॥ १९॥ टवर्गः ॥१७॥ They are: ख ग घ ङ : called k-class%3B च छ ज : called c-class%B ट्दण : called t-class; त्थद्धन : called t-class%3B प्फ ब भ म : called p-class; (and also the following sounds :) इति स्पर्शाः ॥ २०॥ These (i.c., to # ) are the contact consonants. अथान्तास्थाः ॥ २१ ॥ Now the semi-vowels. यिति रिति लिति विति ॥ २२॥ They are : य र ल व. अथोष्माणः ॥ २३॥ Now the breathings. शिति पिति सिति हिति ॥ २४ ॥ They are : समस .

·( ८६ ) अथायोगवाहाः ॥२५॥ Now the Ayogavāhas ( i.e., which are not pronounced without the support of a vowel like a ). अ इति विसर्जनीयः॥२६॥ अ: is विसर्जनीय. क इति जिह्वामूलीयः॥ २७॥ ४क is जिह्वामूलीय. ४प इत्युपध्मानीयः ॥ २८ ॥ प is उपध्मानीय. hom अंइत्यनुस्वारः ॥ २९॥ अं is अनुस्वार. हुँ इति नासिक्यः ॥ ३०॥ is नासिक्य ( nasal sound ). कुँ खु गुँ छु इति यमाः ॥ ३१ ॥ कुँ, खु, गु, धु are the Yamas ( twins ). एते पञ्चषष्टिवर्णा ब्रह्मराशिरात्मा वाचः ॥ ३२॥ These 65 sounds constitute the whole mass of ब्रह्मन् (Vedas or sacred knowledge ); they are the soul of speech. यत्किञ्चिद्वाअयं लोके सर्वमत्र प्रयुज्यते ॥ ३३ ॥ Whatever relates to speech in the world, all that is bases: on these ( sounds ). शुचिना ॥ ३४॥ ( The Sacred Text should be studied) by a pure person. शुचौ देशे ॥ ३५॥ In a clean spot or place.

·(६०)
शूद्रपतितयोरसंश्रावं स्वाध्यायोऽध्येतव्यः ॥ ३६ ॥
One should study the Holy Text in a way that it is not
within hearing of a g or an outcast.
ज्ञाने ॥ ३७॥
( Now ) as regards the knowledge ( of the Sacred Text ).
पौरुष्यम् ॥ ३८॥
स्वर्ग्यम् ॥ ३९॥
यशस्यम् ॥ ४०॥
आयुष्यम् ॥ ४१॥
It is conducive to the object of human life (or salvation ),
heaven, fame and longevity.
अथापि भवति ॥४२॥
As it is also stated ( in the following )
वेदस्याध्ययनाद् धर्मः संप्रदानात्तथा श्रुतेः ।
वर्णशोऽक्षरशो ज्ञानाद्विभक्तिपदशोऽपि च ॥४३॥
Spiritual merit is attained by the study and the teaching of
the Veda, by hearing (it from the teacher) and knowing it letter
by letter, syllable by syllable and word by word together with
case-forms.
त्रयोविंशतिरुच्यन्ते स्वराः शब्दार्थचिन्तकैः ।
द्विचत्वारिंशद् व्यञ्जनान्येतावान्वर्णसंग्रहः ॥ ४४ ॥
Those who reflect on the nature of words and their mean-
nings say that there are twenty-three vowels and forty-two
consonants. This is the number of all sounds together.
तस्मिन् ळव्हजिह्वामूलीयोपध्मानीयनासिक्या
न सन्ति माध्यन्दिनानाः ॥ ४५ ॥

·( ६१ ) लकारो दीर्घः प्लुतायोक्तवर्जम् ।। ४६ ॥ of those sounds ळ , हू, जिह्वामूलीय, उपध्मानीय, नासिक्य, long: and a vowels, excepting those already mentioned, are not recognised by the Mädhyandinas ( i.e., followers of the माध्यन्दिनी शाखा). अथ वर्णदेवताः ॥४७॥ Now the deities of the alphabetic sounds. आग्नेयाः कण्ठ्याः॥४८॥ Guttural sounds have affia as their deity. नैर्ऋत्या जिह्वामूलीयाः ॥ ४९ ॥ जिह्वामूलीय sounds have निति as their deity. सौम्यास्तालव्याः ॥ ५० ॥ Palatal sounds have ata as their deity. रौद्रा दन्त्याः ॥५१॥ Dental sounds have sg as their deity. ओष्ठया आश्विनाः ॥५२॥ Labial sounds have afgaat as their deity. वायव्या मूर्धन्याः ॥ ५३॥ Cerebral sounds have any as their deity. शेषा वैश्वदेवाः ॥५४॥ The rest have fazadat: as their deity. तत्समुदायोऽक्षरम् ॥ ५५॥ A group of those sounds is a syllable. वर्णो वा ॥ ५६ ॥ A letter (i.e., a vowel sound).also (may constitute a syllable.)

·(६२ ) अक्षरसमुदायः पदम् ॥ ५७॥ A Pada or word is constituted by a group of syllables. अक्षरं वा ॥ ५८॥ Or a syllable alone ( may constitute a word ). तञ्चतुर्धा ॥ ५९॥ नामाख्यातोपसर्गनिपाताः ॥ ६० ॥ Words are of four kinds-नाम, आख्यात, उपसर्ग and निपात. तत्र प्रतिविशेषः ॥ ६१॥ Now as regards their particular nature क्रियावाचकमाख्यातमुपसर्गों विशेषकृत। सत्त्वाभिधायकं नाम निपातः पादपूरणः ॥ ६२ ।। A verb expresses an action; a preposition effects a defferentiation ( in meaning ); a noun denotes a being; a particle completes a Pada. चतुर्दश निपाता येऽनुदात्तास्तेऽपि सञ्चिताः । निहन्यते खल्वाख्यातमुपसर्गाणां चतुष्टये ॥ ६३॥ The fourteen Nipātas which have no acute accent have already been put together (in Sūtra II. 16). A verbal form (attached to Upasargas ) bears grave accept. ( This much) as regards the four kinds of words. अथ पदगोत्राणि ॥ ६४॥ Now the Gotras of the words भारद्वाजकमाख्यातं भार्गवं नाम भाष्यते । वासिष्ठ उपसर्गस्तु निपातः काश्यपः स्मृतः ॥ ६५ ॥ Verbs belong to the भारद्वाज गोत्र, nouns belong to the भार्गव गोत्र, Upasargas or prepositions belong to the वासिष्ठ गोत्र and Particles belong to the काश्यप गोत्र.

·( ६३ ) अथ पददेवताः॥६६॥ Now the deities of the words- सर्व तु सौम्यमाख्यातं नाम वायव्यमिष्यते । आग्नेयस्तूपसर्गः स्यान्निपातो वारुणः स्मृतः ॥ ६७॥ All verbs have in as their deity. A noun has ary as its deity. An Upasarga has far as its deity and a Nipāta bas a for as its deity. इत्याह स्वरसंस्कारप्रतिष्ठापयिता भगवान् कात्यायनः॥६८॥ In this way this Treatise was propounded by भगवान् कात्यायन, the founder of accentuation and grammatical modification ( of words ): वृद्धं वृद्धिः ॥ ६९॥ ( This treatise is) great. ( May it bring) prosperity (to those who study it!)