·ww
'चरित्रम्
पुंगरीका
॥२॥
पछी तेनुं मनन करवायी कर्ताए काव्यमां गुंथेली चमत्कृतिनी प्रकाश थाय छे. वांधनारने एकंदर आनंद रस उपनावनार
अने एक वखत, वांच्या पछी फरीथी तेनुं तेन पुस्तक वाचवानी मेरणा करनारं आ पुस्तक छे.
मा संस्कृत काव्य महाकाव्य छे. कर्ताए जो के तेनी अंदर अनेक चमत्कारी अने भायो प्रगटपणे तेमज गढपणे
राखेला छे छत्ता तेने अस्यत: कठण थवा दीधुं नधी, संस्कृत भाषा अत्यंत कोमळ छटादा अने आनंददायक, वांचनारने
संस्कृतनो तेमन जैनशास्त्रनो सारो वोध आपनाएं आ काव्य छे.
भाज. सुधी शश्रृंजयना दीपकतुल्य पुंडरीकस्वामी जेवा महा. पुरुपर्नु चरित्र संपूर्णपणे यहार न पडवार्नु फारणे एज
देखाय छे के कमलप्रभसरिए रवेला भा काव्यनी नकलो जोइए तेटला प्रमाणमा लखायेली नहि होय, कारण और
अनी प्रत-अमने फक्त एफज मळी शफी अने ते पण पड़ी मात्रानी अने अत्यंत जुनी होवाथी जीण मायःहती. आग्रंथ अत्यंत
उपयोगी तेमज प्रसिद्ध करवानी आवश्यकतावाळो होवाथी अमे एक सारा पंडित तरीके गणांता मी. वेचरदास पासे
सारी रीते संशोधन फरावी घहार पाड्यो छे. वांचनारने सरळ थवा-वास्ते पर्याय शब्दो अने नोट पूरता ममाणमां आपेली छे.
आ ग्रंथना आठ-सर्ग अने छेक्टे एक सर्ग जेटली समाप्ति करेली छे. तेमां विस्तारथी पुंडरीकस्वामीनुं चरित्र लखवा
उपरांत-संक्षेपथी प्रथम चक्रवर्ती भरतमहाराजनुं अने प्रथम जिनपति ऋपभदेवर्नु वर्णन आपलं रे. सिद्धादि-शत्रुजय, वर्णन
पण सारा प्रमाणमां आपी घणो मकाश कर्यों है-
विषयानुक्रमणिका-
सर्गः १. लो-आ सर्गमां काए मांगलिक करीने, युगादिनायने केवळज्ञानना प्रसंगमा अयोध्यानगरीयी शरुआत
करीने ऋषभदेषराजा तेमनी पत्निओ, तेमना पुत्रोना पूर्वभवती साथे. जन्म, अने नामो, पुंडरीफस्वामींनो जन्म, ऋषभदेवनी
॥२॥

·परिणम् cooooooooooooo पुडरीक- ' दीक्षा तथा तेमने भिक्षानी अर्माप्ति, कच्छ महाकच्छ, नमि अने विनमि, श्रेयांसकुमारनु दान, तक्षशिलाना उद्याना बाहु- पलिने प्रभुनो समागम न थयो, प्रभुने केवळज्ञान थया पछी मरुदेवा माताने लइने भरतराजानुं वंदन माटे जवू, मरुदेवा माता- सिद्धिगमन, पुंडरीकस्वामीनी दीक्षा अने गणधरपदनी स्थापना विगेरे वर्णवेला छे. सर्ग २ ज़ो-भरतराजानो दिगविजय, भरत चक्रीना अठाणु भाइओनी दीक्षा, वाहुबलि साये युद्धनी तैयारीनुं वर्णन आपेल छे. सर्ग ३ जो-भरत अने बाहुबलिनुं युद्ध. बाहुबलिने केवलज्ञान, ऋषभदेवनुं स्फटिकाचळ उपर गमन भरतमहाराजे करेलं साधर्मिक वात्सल्य, भरतराजाए करेला चार वेदो, भरत पुत्र मरीचिनोमद, भरतमहाराजनुं चोवीश जिनना नामवाळू पार श्लोकनुं वीतराग स्तोत्र, पुंडरीकस्वामीए पोताने केवळज्ञानना संबंधमां करेलो प्रश्न. प्रभुनी आज्ञानुसार पुंडरीकस्वामीनुं विमळाचल प्रत्ये गमन वर्णवेला छे. सर्ग ४ थो-विहार करता पुंडरीकस्वामीनुं पोतनपुरना उद्यानमा आगमन, त्यां मौन रहेल रत्नचूडराजा साये मुनिचंद्र नामना मंत्री- आगमन, मंत्रीए राजाना मौन थवानां संबंधमां करेल प्रश्न, पुंडरीकस्वामीए कहेल दान महिमा प्रद शित राजानो पूर्वभव, ते रत्नचूडराजानुं पांच हजार मंडलिक राजाओ साथे दीक्षा ग्रहणनुं वर्णन. सर्ग ५ मो-पुंडरीकस्वामी, चंपापुरीमा आगमन, लक्ष्मीधरराजानुं चंद्रना छत्र सहित प्रभुने वंदन करवा आवद्यु, हरिणगमेपोदेवे ते राजाने चन्द्रनु छत्र प्राप्त थवानुं पूछेलं कारण, पुंडरीकस्वामीए कहेल नियळ अने तप महिमा प्रदर्शित करनार लक्ष्मीधरराजानो पूर्वभव, पंशी लाख मंडळीकराजां सोये लक्ष्मीधरराजाए लीधेली दीक्षानुं वर्णन. सर्ग ६ हो-पुंडरीकस्वामीनुं गजपुरनगरमा आगमन, त्यां सोमयशाराजानुं विजयसेन मंडळीकराजा तथा गुणाराम ·चरित्र ॥४॥ पुंडरीक- श्वाननी साये भावयु, श्वाननी धर्म भावनाना संबंधमा पुंडरीकस्वामीए कहेल भावमहिमा प्रदर्शित विजयसेन राजानो पूर्वभव अने देव द्रव्य भक्षण उपर गुणाराम श्वानना पूर्व भवन वर्णन अने विजयसेन राजानु दीक्षा ग्रहणः सर्ग ७ मो-पुंडरीकस्वामीनुं मथुरापुरीमा आगमन, त्यां धन श्रेष्ठीनु पोताना, पुत्र देवदत्तने लइने आवq. श्रेष्ठीए देवदत्तनी स्त्री विमळाना दुर्पिगंधपणानो फरेलो प्रश्न, पुंडरीकस्वामीए कहेल देवदत्तनो तथा मुनिनी दुर्गच्छा, मंदिरनी आशातना अने प्राणिओनो वियोग करवाना फळ प्रदशित देवदत्त अने विमळाना पूर्वभवतुं वृत्तांत भने देवदत्तनुं वीश हजार वणिकोनी साथे दीक्षाग्रहण. सगै ८ मो-भरतचक्रवर्ती पथमतीर्थपतिने वांदवा जाय छे. ते वखते तेमनी साये पुंडरीकस्वामीने नहि देखवायी मभुने तेनु कारण पूछे छे. प्रभु कहे छे के पुंडरीफ गणधर विमळाचळ प्रत्ये जाय छे अने त्यां तेमने केवळेशान उत्पन्न धवानु छे. भरतराजानी ते वसते . संघ काढीने सिद्धाचळपत्ये जवानी इच्छा थाय छ अने प्रभुने साथे पधारवा विज्ञप्ति करे छे. पछी प्रभु तथा संघ सहित भरतराजा नीकळी मथुरामा पुंडरीकस्वामीनी साथे मळे हे. संघ सिद्धाचळनी ते वखतना तळाटी रुप वणारसीपुरीमा पहोंचे छे. भरतराजा अहिं विमळाचळना दर्शननो अपूर्व उत्सव करे छे. चैत्री पूर्णीमाने दिवसे पुंडरीकस्वामी पांच क्रोड मुनिओ साथे अनशन करी केवळज्ञान पामी मोक्षे जाय छेः भरतराजा सिद्धावळ उपर जिनमामाद करे छे. प्रांते आदिजिनमो परिवार वताची अष्टापद उपर आदिश्वर प्रभुना निर्वाणर्नु वर्णन अने अष्टापद उपर भरतराजाए करावेल जिनमंदिरखं वर्णन छे. • छेवटे समाप्तिमां-भरतराजाने अरिसाभुवनमा केवळज्ञान अने अष्टापद उपर तेमना निर्वाणनी हकीकत सविस्तर आपेली के प्रांत ग्रंथकारनी परंपरानुं वर्णन आपी आ मंथ समाप्त करेल छ।

·चरित्र आ ग्रंथना पहेला त्रण सर्गमा भने आठमा सर्गमा जे आदिश्वर भगवाननुं चरित्र, भरतमहाराजनुं चरित्र तथा शश्रृंजयनी हकीकत आपेली छे ते जो के घणे टेकाणे आवी गयेली छे, छतां आ ग्रंथमां तेज हकीकतनुं कर्ताए घणी.खुबीथी वर्णन कर्यु छे. सर्ग चोथा, पांचमा, छठा अने सातमामां आपेला चार चरित्री तद्दन अमसिद्ध छे. ते चरित्रो खास मनन पूर्वक वाचवा जेवा छे अने जीवनमा घणोज सुधारो करवावाला छे. आ ग्रंथ हाथमां लीधा पछी साद्यंत वांचवानी रुची थया विना रहेती नथी. आ ग्रंथर्नु जो विस्तारथी विवरण करवा घेसीये तो ग्रंथ करतां पण मोटुं पुस्तक थइ जाय तेम छे वास्ते साधत वांची जइ कर्चानो अने प्रसिद्ध कर्त्तानो श्रम साफल्य करशो एवी आशा छे. आ पुस्तकनुं गौरव वधारवा तेमां आवता पंदर आकर्षक चित्रो नाखवामां आव्या छे. संस्कृतना अभ्यासीओ सर्व होता नथी तेथी तेमज ग्रंथ वाचवा भणवा योग्य होवाथी अमे आ ग्रंथर्नु भाषांतर पण बहार पाडयुं छे ग्रंथनी अंदरना सधळा प्रस्ताविक श्लोको भापांतरमा दाखल कर्या छे. भाषांतर अत्यंत रसीक छे अने १३डीझाइनना चित्रो नाखी सचित्र करेल छे. भाषांतर प्रसारक सभाना मंत्री रा. रा. कुंवरजी आणंदजीभाइनी दृष्टि नीचे छपायेल . भाषांतरनी किंमत फक्त रु. ५ राखी छे. संवत १९८० चैत्र शुद १५ शाह मोहनलाल गीरधरलाल. भावनगर, ·॥ श्रीजैनी शारदा विजयते ॥ अहेम् । श्रीपुण्डरीक-चरित्रम् श्रीरत्नप्रभसूरि-शिष्य- आचार्यश्रीकमलप्रभविरचितम् । मङ्गलानि श्री-कीर्ती-श्वरता-ऽऽत्ममोदसदनं दुष्कर्मनिष्कन्दनं स्थैयाँ-दार्य-विवेकिताप्रमदनं सर्वाऽमरामोदनम् । स्फूर्जत्सतनयं सुहेतुनिचयं विज्ञातविश्ववयं पायात् पुण्यमयं सुमङ्गलमचं वो वाईमयं चिन्मयम् ॥१॥ श्रीप्रथमो जिन: विश्वच्छायाविधायी सकलसुंकविपुस्कोकिलाउँचवाचः. संस्कुर्वन् मजुरीतिप्रभृतिचतुरतामञ्जरीस्वादानात्। आकल्प स्थायिरूपोऽतुलरस-फलदा सद्विवेको रसालो येन प्रारोपितोऽसौ प्रथमजिनपतिर्यच्छताद् वान्छितानि॥ श्रीशान्तिजिनः दत्तेऽल्पादपि सेवनान्निजतुलां पारापतस्यात्मनो देहेनाऽपि तदेप मे त्रिभुवनेश्वर्या जिनेन्द्रश्रियः । १. सप्त नयाश्चैतेः-नैगमः, संग्रहः, व्यवहारस, ऋजुसूत्रः, शब्दः, समभिरूढः, एभूतश्च । २ प्रवचनम् । ३ चितेः कारणात-उपचारदृष्टया चिन्मयम् । ४ उच्चवाचा उच्चा वाचः संस्कुर्वन् । ५ त्रिभुवनेश्वर्याः चक्रवतिश्रियाः। ४

·४
-
परीक दाता सख्यमितीव चक्रिकमलां जन्मध्यस्याऽनुगां यो हृष्टां कृतवान् करोतु स जिनः शान्तिः प्रभा समभाम् ॥ चरित्रम्
॥२॥
श्रीनेमिजिनः
गत्वोदाहमिपानिजीजसगुणेनैवाऽटजन्ममियां मोहारेः प्रविमोच्य पाणिनिहिते दीक्षाऽभिधे भाजने ।
हस्तक्षालनवत् प्रदाय विमलज्ञानाम्वु सिद्धेः सुखं भोज्यं भोजितवान् स्वयं तु भुजे पश्चात् स नेमिः श्रिये ॥४॥
श्रीपार्श्वजिनः
यः पूर्वं कमठस्य वृष्टिसमये नागेश्वरात् सोल्लसद्-देहो वृद्धिमयन् सुरद्रुम इवोत्सर्पत्फणापल्लवः ।
उन्मीलसुमना चिनीलकिरणः परिव मातो जातज्ञानफलस्तदैव कुरुतात् पार्श्वः श्रियं पार्श्वगाम् ॥५॥
श्रीवर्धमानजिनः
स्वामी श्रीत्रिशलोदरेऽतिलघुतां स्नात्रे पद्घान्ततो मेरोर्नर्तनशिक्षणे च गुरुतां विश्वे निजां दर्शयन् ।
मातुगौरवमुचकैः कथितवान् यो गर्भयोगी जिनः सोऽस्तु ध्यानविवर्धमानमहिमा श्रीवर्धमानः श्रिये ॥३॥
श्रीगुरु: पुण्डरीका
आयं केवलरत्नकोशमचलं शर्बुजयाख्यं जवाद् गत्वा यः प्रकटं विधाय विजितक्रोधादिशबजान् ।
योधेन्द्रानिव सन्मुनीन् विहितवानक्षीणलक्ष्मीयुतान् श्रीनाभेयनिदेशतः स गणराट् श्रीपुण्डरीकोऽवतात् ॥
-
-
श्रीगौतमो गुरुः
अस्त्यक्षीणमहानसी मयि यथा लब्धिः खभोगावधिः स्यादेषाऽपि कदा तथेति मनसा ध्यात्वेव हस्तस्थिताम् । ॥२॥

·चरित्रम्
५
-
दरीक-ज्ञानद्धि प्रथमं प्रदाय सुयतिव्यूहाय यो भुक्तवान् स स्वामी मम गो-तमोऽपहरतु श्रीगौतमोऽयं गुरुः ॥८॥
श्रीअतिमुक्तको मुनिः -
येन नारदमुनेः पुरः पुरा सिद्धतीर्थमहिमा महाद्भुतः। कीर्तितः सुकृतकीय॑लंकृतः सोऽतिमुक्तकयतीश्वरोऽवतात्।
श्रीसूरीन्द्राः
यः पञ्चधाऽऽचारविशेपितश्रीरवाप्तसिद्धान्तसमुद्रपारः। सूरीन्द्रवर्गोऽस्तु सुयोधिरत्नभरपदो ज्ञानरुचाग्रदीपः॥
ग्रन्थकर्तुरात्मलाघवम्
पुण्डरीकचरित्रस्य प्रोज्ज्वलस्य विलोकने । मार्तण्डमण्डलस्येव स्वल्पदृष्टिः क्षमोऽस्मि किम् ? ॥ १२ ॥
मुनिप्रेरणया प्रवृत्तिः
मुनीनां पितृतुल्यानां वाक्यालम्बनतोऽथवा । करिष्यामि पदोचारान् वाला स्वल्पवलोऽप्यहम् ॥ १२ ॥
शत्रुजयमाहात्म्ये पूर्वांचा ः
सिरिसत्तुंजयगिरिवर-माहप्पं भद्दयाहुणा रइअं। श्रीशनुजयगिरिवरमाहात्म्यं भगवाहुना रचितम् ॥
२४तत्तो य वयरसामी उद्धरइ इह समासेण ॥१३॥ ततश्च वज्रस्वामी उद्धरति इह समासेन. ॥ १३ ॥
तं इह पालित्तेणं उद्धरिअं गिरिवरिंदरुंदाओ। तद् इह पादलिप्तेन उद्धृतं गिरिवरेन्द्ररौद्रात् ।
१ गोः वाण्याः, तमः-अज्ञानम्-गो-तमः । २ "रुंदो विउल-मुहलेसु"-(दे० स० ०) इति देशीनाममालावचनाव
अत्रत्यो रंद-शब्दो विपुलार्थः, स च रौद्रशब्दमकृतिक इति ।
८
तथाच
॥३॥

·अतश्व-
४
क-कप्पं पाहुभिन्नं भणिमो संखेवओ सारं ॥१४॥ कल्पं प्राभृतभिन्न भणामः संक्षेपतः सारम् ॥ १४॥ परित्रम्.
पौण्डरीकी कथा श्रूयताम्
४॥
विवेकलोचनार्कस्य श्रीनाभेयजिनेशितुः। धर्मवीरत्वशृङ्गारसुभगस्याद्यचक्रिणः ॥१५॥
शत्रुजयस्य सिद्धानेश्चरित्रश्चित्तचित्रदा । पौण्डरीकी कथा पुण्या पुण्याय श्रूयतां जनाः ॥१३॥
सत्पण्डिता:-
-(युग्मम् )
प्रसव सद्भिविद्वद्भिर्मद्वारगुम्फे मनो निजम् । नर्मल्याय निधातव्यं कतकक्षोदवजले ॥१७॥
अयोध्या--
८ अस्त्यऽयोध्येति नगरी गरीयासंपदास्पदम् । याऽहन्नाथा नृत्यतीव देवगेहध्वजैर्भुजैः ॥१८॥
मणिवप्रस्फुरद्धाम-नीरे प्रासादपद्मिनि । यस्याः प्रविष्टो मध्याह्ने हंसो हंस इवाऽऽयभौ ॥१९॥
दानं प्रियवाक्सहितं तो वीक्ष्य सज्जनान् । मौक्यतो लजिता यत्र कल्पवृक्षास्तिरोऽभवन् ॥२०॥
मानयन्ति सदा पुत्राः पिन यन्त्र पुरे भृशम् । इति प्रेक्ष्येव कामा-ऽयौँ धर्म पीडयतो नहि ॥२१॥
१२
ऋपभो भूमिपति:-पौराश्च:-
अर्हन श्रीऋपभस्तत्र पाति भूमीपतिः प्रजाः । सुरा-ऽसुरशिरोरत्नराजिनीरोंजितक्रमः ॥२२॥
आचारचातुरीचार विश्व विश्वं चकार यः । स्रष्टेत्यवादि पुरुषोत्तम-नाभिभवो जनः ॥२३॥
१ एकः श्रीशत्रुजयकल्पः श्रीपादलिप्तमरिणा संकलित- इति जैनग्रन्थावल्या दृष्टम्, स एव अत्र अमेन ग्रन्थकृता
स्मृत इति मुसंभवम् । २ अन धामानि नीराणि, पासादाः पद्यानि । ३ मूकभावात् । ४ कतारात्रिकनमः । ५ विश्वं समस्तम् । ॥४॥

·7 चरित्रम्. पुग्दरीक-चाले गन्द्रेऽतिमी टिल्य नदालत्वं सनीरंगे। वहायेगातिदाहित्वं न पोरेगु कदाचन ॥२४॥ प्रीयन्ते गो-मर्यग्र गो-पोला उभयेऽपि हि । दाने-सगतिसंयुक्ताः कुंजराश्च झुजराः ।२२॥ रादि नीदर्शनाद् मारो बन्धश्च प्रेमतो नृणाम् । गुप्सिमनो-वाक्-कायानां क्रियते पत्र गजनः ॥२३॥ ४ पविना मगरित्रा च समृद्वा तत्र धर्मिणि । न्यायिनि दानिनि सर्वाऽयुर्वराऽजनि राजनि ॥२७.] प्रमोः प्रगयिनी कीर्तिः सुरा-ऽसुर-नरेश्वरान् । नमयामास तन्नासावधिज्यं विदधे धनुः ॥२८॥ किं वरना ८ पान्यादिना जिन-इनः स तमोऽपहारं कुपैस्तु येपु न कर विदधेऽगितापम् । धन्या जनाः प्रभुमहेषु च यः सपुण्याः पीतः कुतूहलरसः स्मितपननेः ॥२९॥ पापमपत्न्यो- सुमङ्गला स्वलोण दशोराहितमला। सुनन्दा च सदाऽऽनन्दा प्रभोः पत्न्पो बभूवतुः ॥३०॥ ग्गामी ताभ्यामनासक्त-मनाः स भुजे सुखम् । पारो भोगफलाम्भोधेः प्राप्यते कथमन्यथा ? ॥३१॥ १२ अचाऽसंपूर्णपदपूर्व-लक्षा देवी सुमङ्गला । दधेस्य गर्ने मौक्तिकं शुक्तिकेव पयोमुचः ॥३२॥ १ द्वितीयाचन्दस्य अविरमासात् । २ पाने । ३ गो-रसा. दधि-नवनीतादिकाः, वाणीरूपाथ । ४ गो-पालाः पृथ्वी- पालाः, भाभीराध । ५ दानं मदः, ददनं च । सद्गतिः-प्रशस्तं गमनम्, सद्रोधच-गतेवोधार्यवान-अथवा गतिः स्वर्गादिः । ६ गुप्तिनिपेक्षे गुप्तिः फारागृहम् । ७ तत असा उपभो न धनुः अपिज्यं विदधे-कोल् एव सर्वेषां वशीकरणात् । ८ इनः सूर्यः, पवित्र । ९ कराः किरणाः, रोज-देया भागाथ ।

·पुण्डरीक- ४ ८ सुनन्दापि हृदानन्दा प्रभुसेवाप्रभावतः'। यभार 'गर्भ सद्धर्म-मर्दभ्रं भव्यधीरिव ॥३३॥ ॥६॥ अन्यदा निशि संसुप्ता साऽथ देवी सुमङ्गला । 'चतुर्दश महास्वप्नान् ददर्शाऽऽमोददायिनः ॥३४॥ गजो-क्ष-सिंह-लक्ष्मी-सक्-चन्द्रा-ऽर्क-कलश-ध्वजाः। पद्माकर-विमाना-ऽब्धि-रलपुक्षा-ऽग्नयश्च ते॥३५॥४ स्वप्नान् स्वयुद्धावास्थाप्य सा प्रवुद्धा महासती। प्रभाते समभा प्रष्टुं प्रमोदात् प्रभुमभ्यगात् ॥३६॥ कराभ्यां क्रान्तहस्तीन्द्र मृगेन्द्रं सान्द्ररोचिषम् । दृष्ट्वा सो (स्वो) संगगं स्वप्ने सुनन्दाऽप्यत्र साऽऽययौ ॥३७॥ तयोः स्वप्नान् निशम्याऽऽह स्वामी कोमलया गिरा । देवि ! स्वप्नप्रभावात् ते चक्री पुत्रो भविष्यति ॥३८॥ सुमङ्गला पुनः प्राह मत्सुतः कर्मतः कुतः । भविष्यति स चक्रेशः १ प्रसयेदं वद प्रिय ! ॥३९॥ जगाद जगदीशोऽथ ज्ञानत्रयपवित्रवाक् । युवाभ्यां स्थिरचित्ताभ्यां देव्यो ! संश्रूयतां वचः ॥४०॥ ऋषभपुत्रपूर्वभवाः- क्षेत्रे महाविदेहाख्ये नगरी पुण्डरी किणी । वज्रसेनाऽहतस्तत्र पुत्राः पश्चाऽभवन्नमी ॥४१॥ वजनाभस्तथा बाहुः सुबाहुः पीठसंज्ञकः । महापीठश्चेति सुता आद्यश्चयभवच्चिरम् ॥४२॥ १२ कियत्यपि गते काले संसाराऽसारताविदः । वज्रसेनजिनस्याऽन्ते तपस्यां ते सभासदन ॥४३॥ गणेश्वरपदे प्राप्ते वज्रनाभो महामुनिः । अहंद्भक्त्यादिभिः स्थानस्तीर्थेशत्वमुपार्जयत् ॥४४॥ पाहुबहुभ्यः साधुभ्यो भक्तं भक्तिभराद् ददत् । आर्जयचक्रवर्तित्वं महाभोगविभूतिदम् ॥४५॥ १ अपभ्रम्-संपूर्णम् ।

·४ पुमरीक- भोपदेशे गुणसन्निवेशे चित्तप्रसादे शुचिशास्त्रवादे। अन्नं हि हेतुर्दुरिताधिसेतुर्देयं यतिभ्यः शम-सन्मतिभ्य!! उक्तंच:- " तीहि ठाणेहिं जीवा सुहदीहाउयत्ताए कम्म त्रिभिः स्थानः जीवा . शुभदीर्घायुष्कतया कम पगरंति. तं जहा-पाणे नो अइयाइत्ता, नो मुसं प्रकुर्वन्ति. तद्यथा-प्राणान् नो अतिपात्य, नो मृया वइत्ता, तदारुयं समणं वा फासुगणं, एसणिज्जेणं, उदित्वा, तथारूपं श्रमणं वा प्रासुकेन, एषणीयेन मणुप्मेणं, पीइकारणं असण-पाण-खाइम मनोज्ञेन। प्रीतिकारणेन, अशन-पान-खादिम- साइमेणं पडिलाभित्ता भवइ-इहिं तीहि ठाणेहिं स्वादिमेन प्रतिलाभ्प भवति-इत्येतैस्त्रिभिः स्थान- जीवा सुहदीहाउयत्ताए कम्मं पगरंति"। र्जीवाः शुभदीर्घायुष्कतया कर्म प्रकुर्वन्ति । सुपारः श्रामणाझेषु चके विश्रामणां सदा । तत्प्रभावेण चक्रेशाऽधिकवीर्यत्वमार्जयत् ॥४७॥ १२ तपापुपा ग्लानिमुपैयुपां यो जराजुपां देहमधो गुरूणाम् । विश्रामणायः कुरते बलाढयं पलाधिकः स्यात् स कथं न विश्धे ? ॥४८॥ श्रीवमनाभो व्याचख्यो सुबाहुं धामप्यथ । जाती पीठ-महापीठी रोपेण कलुपान्तरौ ॥४९॥ उमं तपस्तपस्यन्तावप्येतो रोपतो मुनी। ईपन्मायायुतौ स्त्रीत्वं कर्मोपार्जयतामुभौ ॥२०॥ १ अयं पाठः स्थानासूत्रे तृतीयस्थाने प्रथम उद्देशके (पृ० ११७ बाबू). २ श्रमणस्य इदम्-श्रामणम् । ॥७ ·অফিস ८ पुण्ड फवश्यपश्चेन्द्रियाः पञ्च-नमस्कृतिकृतोऽथ ते । यतिनः कृतिनः पञ्च संप्रापुः पंञ्चतां सुखात् ॥५१॥ जीवः श्रीवज्रनाभस्य च्युतः सर्वार्थसिद्धितः । महदेवोदरेऽभूव-नई नाभिंनृपात्मजः ॥१२॥ ॥८॥ बाहोः पीठस्य जीयौ नु च्युत्वा तस्माद् विमानतः । त्वत्कुक्षावागतौ देवि ! सांप्रतं गुग्मरूपिणी ॥२३॥ ४महापीठः सुवाश्च भोगान भुक्त्वा च्युतौ ततः । संजातौ युग्मकोण सुनन्दाकुक्षिकन्दरे ॥१४॥ सुनन्द। न्यगन्नाथ ! महापीठ-सुपीठयोःजातं मायाफलं स्त्रीत्वं किं भाचि तु तपः फलम् । ॥२५॥ स्वामी जगाद हे देवि ! महानन्दपप्रदम् । लप्स्येते केवलित्वं तौ महापीठ-सुपीठको ॥२६॥ एवं सुकोमलं स्नेह-सहितं मधुरोज्ज्वलम् । स्वामिनो गो-रसं पीत्वा ते प्रीते जग्मतुर्रहम् ॥५७। प्रापभपुत्रादिजननम्- अथो सुमङ्गला युग्मं सुपुचे सुखवेश्महत् (?) । महोजा भरतपुत्रस्तत्र ब्राह्मी च पुत्रिका ॥२८॥ सुनन्दापि ततोऽसूत यमलं विमलं रुचा । तत्र बाहुवलिः पुत्रः सुन्दरी चैव पुत्रिका ॥१९॥ अथो एकोनपञ्चाशत्-पुत्रयुग्मान्यजीजनत् । प्रभूतभाग्यसंभूतमङ्गला सा सुमङ्गला ॥३०॥ १२ तेपां नामानिः- काबेर-कीर-काश्मीर-काम्बोज-कमलो-कलाः । करहार-कुरुक्याग-कैशिकाय-कोशलाः ॥३१॥ कारू-केशका-ऽल्प-कच्छ-कर्णाट-कीटका । केकि-कोल्लगिरी-कामरूप-कुङ्कुण-सुन्तलाः ॥३२॥ कलिङ्ग-कलकृटी च केरलः कलकण्ठकः । खर्परः खस-बेटौ वा गोप्या-ऽङ्गो गोड-गाङ्गको ॥३३॥ १ मृत्युताम् ।

·४
मरीक-नेप-पवरन्डाव जालंधर-कटंकणी । दक्कोडीआण-डाहाल-भर-तायक-तोसलाः ॥३४॥
दशाण-दण्डको देवसम-नेपाल-नर्तकाः। पश्चाल-पल्लवी पुण्डू-पापडय-प्रत्यग्रधा-ऽव॑दाः ॥६५॥
पर्वरा पीर-भट्टीय-माहिष्मक-महोद(व)याः। मरुण्ड-मरुलो मेद-मरु-मद्गुरु-मकनाः ॥६६॥
मयत-महाराष्ट्र-यवना राम-राटकाः। लाद-नामो-त्तरब्रह्मावर्त-ब्राह्मणवाहकाः ॥२७॥
विराट-यग-यदेह-वनवास-बनायुजाः । वाल्हीक-वल्लवा-ऽवन्ति-वदयः शक-सिंहलो ॥६॥
सुषण-पूर-सौवीर-सुराष्ट्र-सुहडा-ऽश्मकाः । हूण-हरक-हाज-हंसा-हुहुक-दंहको ॥६९॥
इत्यष्टानवतिः स्वामि-पुमाः सुनामेरोचिपः। उत्सवाद् दत्तनामानः सुजन्मानः शुभा चभुः ॥७॥
प्रभोरतान्यपत्यानि धात्रीभिः पञ्चपञ्चभिः। लाल्यन्ते स्म समितिभिः शीलागानीय नित्यशः ॥ ७१ ॥
शतपुप्रस्फुरत्पत्रो नालीकप्रतिभः प्रभुः। यशोरसे रसापीठे रेजे राजश्रियाऽनिशम् ॥ ७२ ॥
स्वामी सुवर्णवर्णागः सैच्छायाङ्गतोऽङ्गजः । सुरशैल इवोद्भूतः कोमलैः कल्पवृक्षकैः ॥ ७३ ॥
पुत्राणां विवाहादि-
१२ इतोऽस्ति तघ्राऽयोध्यायामेव देवयशानृपः । शैशवादादिदेवस्य वयस्यः सुप्रशस्यधीः ॥ ७४ ॥
विमलाभिः कलालीभिः कलिता ललिता गुणः । ऋषभश्रीरिति नाम्ना तस्माज्जाताऽस्ति पुत्रिका ॥ ७ ॥
यस्यां विलोकितायां हि रतिर्न रतिदा हशोः । सुदन्त्यां सुवदन्त्यां तु रीणी वीणाऽपि कर्णयोः ॥ ७ ॥
१ इन्द्रकान्तयः । २ नालीकं कमलम् । ३ छाया कान्तिः, क्षच्छाया च । ४ सुरशैलो मेरुः । ५ रतिः स्मरपत्नी ।
६रीणा क्षीणा।
॥.९ ॥

·चरिणम्
तां कन्यां लक्षणैर्धन्यां प्रभुः प्रेक्ष्य विचार्य च । मित्वा ययाचे तं भूपं भरतायाऽऽत्मसूनवे ॥ ७७ ॥
१०॥ अथ देवपशाभूपः प्रणिपत्य जगत्पतिम् । स्वकरी कोरकीकृत्य जगाद जगतां वरः ॥ ७८ ॥
जगदीश ! क्च ते पुनो देवेभ्योऽधिककान्तिमान् ! । मम त्वत्पदासस्य मुग्धरूपा क्व बालिका ? ॥ ७९ ॥
४४किन्तु प्रभो ! मे तनया सवयास्तनयेन ते। अतः प्रसादमाधाय प्रमाणय मनोरथम् ॥ ८० ॥
इति प्रतिश्रुतेऽनेन भरतं स्वसुतं प्रभुः । व्यवाहयत् सुविधिना कुमारीमृपभश्रियम् ॥ ८१ ॥
कुमार भरतं मुग्धं क्रीडारम्भरतं तया । वन-याप्यादिपु प्रेक्ष्य कुतुकी स्वजनोऽभवत् ॥ ८२ ॥
कटाक्षैर्वचनैः पाणिक्षेपैरालिङ्गनस्तयोः । स्नेहेन यौवनेनोचैत्रपा-मौरध्ये तनूकृते ॥ ८३ ॥
वाल्यसेतुं व्यतिक्रम्य यौवनाम्भोधिमध्यगौ । तौ दम्पती नवं सौख्यपीयूषं पपतुर्मिथः ॥ ८४ ॥
भरतपुत्रपुण्डरीकोत्पत्तिः-
इत्थं प्रयाति समये पद्मस्वप्नेन सूचितम् । सूनुमृपभसेनाख्यमृपभश्रीरसूत सा॥ ८५॥
पुण्डरीकगर्भस्वप्नात् पुण्डरीकाङ्गगन्धतः । पुण्डरीक इति जनः कृताख्यो वधे शिशुः ॥ ८६ ॥
श्रीऋपभविचिन्तनम्-
इतश्च जगतां नाथो भवपाथोनिधिं स्वयम् । प्रसरन्मोहतरङ्गं हतरझं व्यचिन्तयत् ॥८॥
हंहो ! आत्मन् ! विहायांऽहो मोक्षं चेद् गन्तुमिच्छसि । संसारे ध्वस्तसंसारे किं लुग्धोऽसि विचेतनः ॥८८॥
आत्मा आह- अन्येऽपि स्थिताः सन्ति ।
१ कोरकीकृत्य संपुटीकृत्य ! २ माणय प्रमाणं कुरु । ३ अंहः पापम् । ४ समीचीनः सारः ध्वस्तो यस्मिन् ।
Coooooooook
१२
॥ १०॥

·चरित्रम्. परीक- ४ पोन्द्रियघटक्षिप्तं म्मरसौख्यविपोदकम् । यथा यथा पिवन्त्येते तथा मूर्छन्ति जन्तवः ॥८९॥ आत्मा आह-अहमत्र राजा। (प्रभुराह-) ग्त्री-पुं-नपुंसकत्ये-श-रकरूपाणि यच्छतः । मोहस्य नदनाजीव ! कट नाऽद्यापि खिद्यसे ? ॥२०॥ किं पहना ?- सिष्णांसुम्पैमृगतृष्णिकासु सोऽन्त्रैर्निजाङ्गं परिधित्सुरेव। ग्यपुष्पमाला स्वगले निधित्सुः समीहते यो विषयैः सुखानि ॥९॥ आत्मा प्रोचे-किं कुर्व ? स्वामी आह- ततो व्रतं समाश्रित्य स्फूर्जनियमतीव्रतम् । आत्मानं च जनं चैनं मोचयाऽऽशु भवारितः ॥१२॥ लोकान्तिकाः सुरा जगुः- अत्रान्तरे प्रभोरने व्योम्नो लोकान्तिकाः सुराः। तीर्थ प्रवर्तय स्वामिन् ! इति प्राञ्जलयो जगुः ॥१३॥ श्रीपापभ-भरतवार्तालाप:- ततः श्रीभरतं पापलिप्रमुखबान्धवैः। युक्तमाकारयत् स्वामी सोऽपि तत्राययो जवात् ॥१४॥ नत्वा पुरस्थितो ज्ञात-नयः स तनयः प्रभोः । प्रसादेभरतः प्रोचे भरतः स्वामिनाऽमुना ॥९॥ वयं मुमुक्षवो यत्स ! भवं परिजिहीर्पवः । ततो भव महीनस्त्यमहीनभुजयिक्रमः ॥१६॥ १ स्नातुमिच्छुः । २ अन्त्र-आंतरडां । ३ परिधातुमिच्छुः। ४ निधातुमिच्छुः । ५ स्फूर्जन्ती नियमस्य तीव्रता यस्मिन् तत् । ६ भवशत्रोः । ७ प्रसाद एव इभो हस्ती । ८ परिहतुमिच्छवः । ९ मह्याः इनः स्वामी । १२ ·चरित्र पुण्ड, क-इत्यादेशं पितुः श्रुत्वा स्नेहगद्गदया गिरा । स कुमारः सुकमारमित्युवाचौचितीचंणा ॥१७॥ यथा तात! पवित्रं मे त्वत्पादरजसा शिरः । तथा राज्याभिषेकेपि सर्वतीर्थाम्भसा नहि ॥१८॥ ॥ १२ ॥ यथा त्वत्पाणिपझेन सलीलेन श्रुती मम । प्रीयेते न तथा तात! मागधानां चक्तिभिः ॥९९॥ श्रीऋषभोक्ति- हर्षद्रुममसनेन मितेन सुरभीकृताम् । उवाच वाचं स स्वामी भरतं स्वसुतं प्रति ॥१००। गृहारम्भं स्वयं श्रित्वा स्वतातं धर्मकर्मणि । अनुमत्य पुनन्त्यत्र पुत्रा अन्वर्थतस्तु ते ॥ १ ॥ वत्स! धत्स्व ततो राज्यं प्राज्यं कुर्मी व्रतं वयम् । वृद्धानामिह सा भक्ति-र्या धर्म प्रेरणा परा ॥ २ ॥ तातस्याऽऽज्ञां सुरैर्मान्यां श्रुत्वेति भरतः सुतः। विधाऽप्यवाङ्मुखस्तस्थौ विनीतानामियं स्थितिः ॥ ३ ॥ भरतराज्याभिषेक-बाहुबलिप्रमुखभागदानं च- युगादीशनिदेशेन भरतं वरवारिभिः । कारितमङ्गलोद्गानाः प्रधानाः सिपिचुस्तदा ॥ ४ ॥ स बाहुबलिमुख्यानां खामी बाहुबलस्पृशाम् । विश्वान् विश्वंभराभोगान् तदौचित्याद् ददौ तदा ॥ ५ ॥ १२ श्रीऋषभप्रवज्याभिषेक:- दानं संवत्सरं यावद् दत्त्वा निमत्सराऽऽन्तरः । श्यामाष्टम्यां तिथौ चैत्रे तुरीये वासरांशके ॥ ६ ॥ चन्द्र श्रितोत्तरापाढे सुरा-ऽसुर-नरेश्वरैः। शुचिभिः स्नापितो नीरैः सुरत्नशिबिकाश्रितः ॥ ७ ॥ अमरीभिश्च नारीभिः गीयमानोऽम्बरे भुवि । संसिद्धार्थः स सिद्धार्थ-वनं प्रापाऽङ्गिपावनः ॥ ८ ॥ .१ सुकोमलम् । २ औचितीचतुरः । ११॥

·४ (विशेषकम् ) गरिमा री श्रीऋपमदीक्षा-मनापर्यवज्ञानम्- ॥ १३॥ रत्नयानाशोत्तीयोऽशोकोऽशोकतरोस्तले । स त्रिलोक्या अलंकारोऽलंकारानमुचत् प्रभुः ॥ ९ ॥ प्रमुः स्वकृन्तलान् श्यामान विश्वश्यामंत्वभित् प्रभुः । उद्यखान युगादीशो जवान मुष्टिचतुष्टयात् ॥१०॥ कल्याणकुम्भस्कन्धान-स्फुरत्पल्लवसंनिभाः । सन्वितीन्द्रेग संरुद्धः प्रभुः पञ्चममुटितः ॥११॥ आयस्त्रलोक्यशृगारः प्रासादाने च मण्डनम् । वासो वासवसंमुक्तं दधौ स्कन्धे जिनेश्वरः ॥१२॥ दुग्धसिन्धी विनिक्षिप्य कुन्तलानमरेश्वरः । तुमुलं मुकुलीचक्रे जनानां हस्तसंज्ञया ॥१३॥ कृतपष्ठतपाः सिद्ध-नमस्कारं स्मरन्नरम् । सायद्ययोगं त्रिविधं त्रिया सर्व निविद्धवान् ॥१४॥ इति दीक्षाजुपो ज्ञानं मनापर्यवसंज्ञकम् । उत्पेदे केवलज्ञानभानोः प्रातःप्रकाशवत् ॥१५॥ श्रीऋपभेण सह अन्येषां प्रव्रज्या- भूपाः फच्छ-महाकच्छ-प्रमुखाः प्रभुणा सह । व्रतं जगृहिरे भक्ताश्चतुःसाहस्रसंपिताः ॥१६॥ श्रीनापभविहारे भिक्षाऽप्राप्ति:-- १२ सुरेषु सर्वपुत्रेषु स्तुत्या नत्या गतवर्थ । मौनवान् मुनिनाथोऽयं विजहार धरातलम् ॥१७॥ चर्प यायत् पुरा दानं ददता सर्वगेहतः। स्वामिना दृरिता भिक्षा प्रभुं प्रापेव सा न तत् ॥१८॥ केऽपि रूपवतीः कन्याः केपि मत्तांश्च दन्तिनः । केऽपि सी समृद्धि स्वां प्रभवेऽढोकयन् मुदा ॥१९॥ १ वासवो देवेन्द्रः । २ पु०-गः ।

·चरित्रम्. पुण्डरीक- दारांस्तु कारा इव योऽत्युदारो नागांव नागानिव नाकिपूज्यः । भूर्ति तथा भूतिमिवोच्चभूति-काम्यऽस्तकामोऽचकमाजिनो न ॥२०॥ ॥ १४ ॥ कच्छ- महाकच्छादीनां त्रिपथगातटस्थितिः ४ दुःसहान् सहमानेन स्वामिनैवं परीषहान् । सह गन्तुमशक्तास्ते कच्छाद्या इत्यचिन्तयन् ॥२१॥ तरणं गरुहेनाऽधौ समीरेण समं रयः। आरब्धं स्वामिनाऽस्माभिः यत् तीनं व्रतपालनम् ॥२२॥ चेतसा चिन्तयित्वैवं कच्छाद्या अल्पशक्तयः । तस्थुस्त्रिपथगाप्रस्थे स्वस्थेन मनसाऽखिलाः ॥२३॥ नमि-विनमी- अथो नमि-विनम्याख्यो व्यावृत्तौ स्वामिकार्यतः। प्रेक्ष्य करछ-महाकच्छौ पितरौ चवमूचतुः ॥२४॥ अभक्ताभ्यां युवाभ्यां किं ताता! लेभे दशेशी ? । ऋषभस्वामिनो भक्तिः परत्रेहाऽपि सौख्यदा ॥२५॥ आहतुस्तौ प्रमोस्तीनं व्रतं स्वं चाल्पशक्तिकम् । ज्ञात्वा राज्यं त्वगृहन्तो वयमित्यमिह स्थिताः ॥२६॥ पित्रोः श्रुत्वा स्वरूपं तौ-ऊचतुः क्षत्रियोत्तमौ । त्यजङ्गयां स्वामिनं नैव युवाभ्यां सुकृतं कृतम् ॥२७॥ १२ ४ त्रिविष्टपहितः स्वामी सेवकानां सुरद्रुमः । अदास्यत् तद् वचो येन युवयोः स्यान् महोदयः ॥२८॥ ४ तदाऽऽवामेकचित्तेन प्रभु सेवावहेऽधुना । साम्राज्यमपि यच्छन्तं भरतं मनसाऽपि न ॥२९॥ इत्थं कृतप्रतिज्ञो तो प्रभुं प्राप्यैकमानसी । पाणी कृपाणौ बिभ्राणी तिष्ठतुः पारिपावंगी ॥३०॥ स्वमनोवद् विभोरग्रे चिरजीकृत्य भूमिकाम् । सिचेतुः सुमोऽम्भोभिा-लिप्सयेव फलस्य तौ ॥३१॥ १ सानिव । २.भस्मवत् । ३ न कामयांचक्रे । ४ पु० सिक्त्वा चक्राते ! ५ मुमानि समानि ।

·४ पुनरीक धरणेन्द्रागमनम्- १५॥ अन्यदा धरणेन्द्रोऽथ जिनपं नन्तुमागतः । सेवाहेवाकिनी वीक्ष्य तौ वीरौ विस्मिताऽवदत् ॥३२॥ दर्शयन्ती प्रभु खड्गयिम्बेनैव हृदि स्थितम् । को युवां कुरुतं सेवां किमर्थं क्षत्रियोत्तमौ? ॥३३॥ नमि-विनमिप्रतिवचः- चतुः फणिनाधं तो भृत्याावामसी प्रभुः। दीक्षां जिघृक्षुर्वर्षेण दानादमीणयजगत् ॥३४॥ तदा दूरस्थितावावामभूव स्वामिकार्यतः । चिन्तामणिरिचकोऽपि दास्यत्यत्राऽपि नौ मतम् ३३५॥ यत:- सेवकैनिजपतिः खलु सेव्यो निर्धनोऽपि सधनोऽपि परो न । नीरहीनमपि नीरदमेव चातकः श्रयति नैव समुद्रम् ॥३६॥ साधिपोऽवदत्- इत्याग्रहस्थी तो प्रेक्ष्य मा भूत् सेवा पृथेत्यसो । प्रभुभक्तरतयोः सवरता सोधिपोऽयदत् ॥३७॥ परत्र भाविनी मुक्तिर्युवयोः स्वामिसेवनात्। साधर्मिकत्वाद् विद्यारवं मत्तो गृहीतमादरात् ॥३८॥ १२ अष्टचत्वारिंशविधाः सहस्रान धरणस्तयोः । प्रददौ रोहिपरि-गौरी-प्रज्ञप्तीममुखानथ ॥३९॥ नमि-विन मिवैतादयगमनम्। प्रणम्य स्वामिनः पादा-वाच्य धरणेश्वरम् । विमानमद्भुतं कृत्वा-ऽऽरुह्य तौ व्योग्नि चेलतुः ॥४०॥ प्रभुभक्तिफलं पित्रोः संदर्य भरतस्य च । ती निजं लोकमादाय गतौ वैताढथपर्वतम् ॥४२॥ १ 'उचतुः' इति भवेत् । २ भृत्या आवाम् । ३ दूरस्थिता आवाम् अभूव । ४ पु० त । ५ गु० शक्ति- ·चरित्रम् पुण्डरीक- कृत्वोत्तरस्यां पष्टिं सत्-पुराणि नमिभूपतिः। राजधानी निजा चक्रे पुरे गगनवल्लो ॥४२१ विनमिदक्षिणभंगयां पञ्चाशनगराण्यसो । संस्थाप्य सुस्थिति चके पुरेऽथ रथपुरे ॥४३॥ आद्यदानी श्रेयांस- अतो वृषभनाधोऽपि क्षुत्परीपहसासहिः। भिक्षी गवेषयामास ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे ॥४४॥ वरं व्रतजनन्या नो वैरस्य भिक्षया सह । इति ज्ञात्वेव स विभु-रीहांचक्रे तयाँ रसान् ॥४॥ ज्ञानादाद्यो जिनो मत्वा श्रेयोंसे त्वाद्यदानिनम् । वत्सरान्ते निराहारः पुरं गजपुरं ययौ ॥४३॥ तत्र श्रीवाहुवलेश-पुत्रः सौम्ययशी नृपः । श्रेयांसोऽस्य सुतः स्वप्नं निश्यऽपश्यदयेदृशम् ॥४७॥ ८ भृशं निष्भता प्राप्तो मेरुः सर्वसुराश्रयः । सुधाम्भाकुम्भसेकेन पुनश्चक्रे प्रभाधिकः ॥४८॥ दृष्टं च श्रेष्ठिना स्वप्नं जयन् कोऽपि बहून् नरान् । खिनःश्रेयांससाहाय्यं प्राप्य सर्वान् जिगाय तान् ॥४९॥ श्रीसोमयशसा दृष्टो भानुभौनुविवर्जितः। श्रेयांसोऽयोजयत् ताश्च सोऽपि तैः शुशुमे पुनः ॥२०॥ सर्वे ते संसदि प्रातः स्वस्वस्वमविचारतः । श्रेयांसस्य शुभप्राप्ति निश्चिन्वन्ति स्म चेतसि ॥५१॥ १२ यावत् सभायाः स्वस्थान विचार्य समये ययुः । तावद् विवेश भगवान् पुरं धर्म इवाङ्गवान् ॥५२॥ पादान्ते लुठनं केचित् केचिन्न्युन्छनकानि च । पुरे प्रविशतश्चक्रुः प्रभोः प्रेतपरायणाः ॥१३॥ घृतं वन्दाभिर्नार्थ चातकरिव नीरदम् । पश्यन् केकिवदुद्रीवः श्रेयांसो मुमुदेतराम् ॥५४॥ इंक्षं रूपमंऽपि दृष्टमित्येष चिन्तयन् । सस्मार प्रांग्भवेऽर्हन्तं वैरसेनं विलोकितम् ॥२५॥ १०.ऋषम-१:. तया भिक्षया । ३ पु. रसा। ४ पु० निभवताम् । ५ चन्दनशीलो पन्दाः । 0000xC00ooxo0- ·चरिणम् १७॥ गोफ यजनाभोऽयं भरते भविता जिनः । स्मृत्वा श्रेयांस इत्यागान-नाभेयं प्रपितामहम् ॥२३॥ नमा मा निमन्त्रणाऽसी दानापाऽनं व्यलोकपत् । तावदिक्षुरमोऽभ्यागान-नव्यः श्रेयांसहकपुरः ॥२७॥ पालो प्रहीमायहत्यरत्याऽन्याः सुखण्यादिकाः । इत्युत्सुक इबाऽन्नेभ्यः स्नेहादिक्षुरसोऽभ्यगात् ॥१८॥ ४ गर्व हुम्मनतरिक्षु-रमं म वितते प्रभोः। करे वरेण भावेन सदाऽऽरोहच्छिखं ददौ ॥१९॥ पदा जगजगारा देवा देव्यो दियि व्यधुः। सुवर्ण-रत्नवर्ष च चक्रुस्तस्य गृहाजिरे ॥३०॥ अंगांम अंगमा म्यानं नृपाः सर्वेऽपि तुष्टुयुः । तापसास्तेऽभ्यधु यो भिक्षार्थी यिविदे कथम् ? ॥३१॥ मोऽयदा पीक्षिते नायेऽम्मा पूर्व निजं भवम् । सारथिर्वजनाभस्य केशवोऽहं पुरा भवे ॥३२॥ गपंप्रमाभयात् पूर्व संगतः स्वामिना समम् । अष्टौ भग अमुं यावद्-उत्पन्नाः स्नेहवन्धतः ॥१३॥ इति श्रुत्वा नृपा दृष्टास्तापसाश्वाशिपं ददुः । जय त्वं दानिनां धुर्य ! जय धीरशिरोमणे ! ॥१४॥ श्रीनाभेयराऽऽलवालयलये वर्षात् प्ररूढः पुरा, कृत्वा गेहजनस्य संमदमथोऽशुप्यन् स दानद्रुमः। मंमिच्येधुरमः कृतो पतिमुदे येनाऽतिनव्यच्छविः, श्रेयांसः स नरोत्तमो विजयतां दानकवीरश्चिरम् ॥६६॥ १२ तदारभ्य जने जाते पुण्यन पुण्यतत्परे। विहरन भगवान् भिक्षां यथाकालं स लेभिवान् ॥३३॥ 'विदर्भ पारणां गन्न स्वामी तत्र स राजमः । व्यधापयन्मणीपीठ-मन्यांहिस्पर्शरक्षकः ॥३७ माक्षादेती प्रभोरंही इति ध्यायन् स पादुके। विधाय तत्राऽनुप्रातः पूजां भूजानिजोऽकरोत् ॥३८॥ अंगांसमिति कुर्यन्तं वीक्ष्याऽन्योऽपि जनोऽखिलः । प्रभुपारणस्य पृथ्व्यां कृत्वा पीठमपूपुजत् ॥१९॥ १ पु० पमन्य-१२ सद्-आरोइत्-शिखम् । ३ पु० भवान् । ४ पु० पारणा ! ॥.१७।

·पुणरीक- परित्रम् ४ आदित्यमण्डलम्- आदिकृद् मण्डलमिद-मित्यस्माद् वचनाच्छनैः । आदित्यमण्डलमिति अतिर्जगति पमये ॥७॥ प्रनुस्तक्षशिलापुरे- ध्यानात् कृतमनोरक्षा प्रभुस्तक्षशिलापुरे । त्यक्तक्रोधादिसंसर्गः कायोत्सर्गमदाद् यहिः ॥७॥ बाहुबलिना वन्दनाय गतेऽपि असमागमः, तद्विलापश्च- उद्यानपाल विज्ञप्तो नृपः स्वामिसमागमम् । सायं मुदाऽयं संध्यौ वली बायली नृपः ॥७२॥ स्फूर्जत्तमोऽपवित्रायां रात्री पात्रौचिती नहि । प्रातस्तातस्ततो वन्द्योऽनवद्योऽयं मया नयात् ॥७३॥ निशायां स विशामीशश्चिन्तयित्वेति संस्थितः । पुरी प्रसाधयामास चारुचन्द्रोदयादिभिः ॥७४॥ प्रातः स्नातः श्वेतवासाः श्रितश्चेतमतंगजः । उच्चैघृतसितछेत्र-सितचामरवीजितः ॥७॥ रगत्तुरंगै राजन्यै राजेराजि स राजितः । परीतोऽन्तापुरीवृन्दैरनुयातः पुरीजनैः ॥७३॥ गीतैरनवगीतैश्च प्रेक्षणः प्रीणितेक्षणः । दत्तवित्तः स्फुरच्चित्तस्तदनं प्राप पावनम् ॥७७१ यावद् गजं परित्यज्य विमुञ्चन् मणिपादुके । क्व प्रभुः क्व प्रभुश्चेति जगाद जगतीपतिः ॥७८॥ वनीपालोऽवनीपालं नत्वा तावद् व्यजिज्ञपत् । देव ! देवाधिदेवो नो तिष्ठेद् भास्वति भास्वति ॥७९॥ श्रुत्वेति मूर्छितः प्राप भुवोऽङ्कमथ भूविभुः। चन्दनः शिशिरैः नीरी ससंज्ञो व्यलपत् शुचा १८०॥ हा तात! त्रिजगत्त्रातः । कथं त्रातस्त्वयाऽस्मि नौ । स्वांहिवन्दनपुण्येन पापारेर्यलिनोऽधुना ॥८१॥ १ पु० त्यक्तः। २ स्फूर्जता तमसा अपवित्रायाम् । ३ यात्रायां औचिती। ४ पु०-सितच्छत्रम्। ५ राज्ञांराट्-राजराद्-तस्मिन् राजरानि । ६ मभावति मर्ये । ७ निषेधार्थे । १२

·N
४
८
वृक्षं प्रति-
स्वामिना कृतसख्यत्वाद् घृक्षमुख्योऽसि वृक्ष ! भोः। त्वत्सहक्षस्तु नैवाऽह-मलब्धप्रभुदर्शनः ॥८२॥
१९
इत्युक्त्वा प्रशं. स्वामिना-ऽऽश्रितपूर्वमालिङ्गति ।
'पृथुपुण्याऽसि हे पृथ्वि ! प्रथमस्य जिनस्य यत् । पादौ व्यूढतरी रात्रा-चप्राप्तौ शिरसाऽपि मे ॥८३॥
इत्युक्त्वा प्रभुपादपद्मयो रजः शिरसि निक्षिपति।
इत्याऽऽभीक्ष्ण्येन मूर्छन्तं मूर्छयन्तं जनानमून् । वीक्ष्य राजमृगाकाख्यो मन्त्री प्रोचे नरेश्वरम् ॥८४॥
राजन् ! विलपनं मुक्त्वा पश्य श्रीऋषभप्रभुम् । कुत्र कुत्रेत्युदित्वाऽसौ राजा हरभ्यां व्यलोकयत् ॥८॥
सचिवः प्रोचिवान् स्वामिन् ! जगन्नाथोरित नो हृदि। नित्यं चित्तस्थितं रूप-प्रनित्यं वीक्षता बहिः ॥८॥
पाहुबलिना पादभूमौ मणिपीठकरणम्-
निःशोकोऽथ नृपो नाथ-पादभूमीवचीकरत् । मणिपीठं योजनोच्च विस्तृतं पञ्चयोजनम् ॥८७॥
प्रभुः पुरिमतालके-
१२ इत्यार्या-ऽनार्यदेशेषु भ्राम्यन् मौनी मुनीश्वरः । जन दर्शनप्तः शान्तं शीतांशुरिव सोऽकरोत् ॥८८॥
व्रताद् वर्षसहस्रान्ते पुरे पुरिमतालके । तले न्यग्रोधवृक्षस्य कानने शर्केटानने ॥८९॥
श्यामफाल्गुनकादश्यां त्रिरात्रं प्रतिमास्थितः। उत्तराषाढगे चन्द्रे घातिकर्मक्षयोज्ज्वलः ॥१०॥
ध्यानान्तरस्था पूर्वाहणे प्रथमः स जिनाधिपः । अवाप केवलज्ञानं लोका-ऽलोकावलोकदम् ॥९१॥ (विशेषकम् )
१ पु० राज । २ पु. चित्रस्थितं रूपमनित्यं वीक्ष्य तं वहि । ३ अचीकरत् । ४ तन्नाम्नि बने ।
-
2
॥ १९॥

·4 चरित्रम् हुण्डरीक- स्वामी सिंहासनमाश्रयत्- । २०॥ यथाधिकार देवेन्द्रर्विहितेऽङ्गिहितेच्छया। स्वामी समवसरणे सिंहासनमथाऽश्रयत् ॥१२॥ पितामया सह भरतः- ४ इतच भरतो भक्ति-भरतो जननीं पितुः । अकुण्ठोत्कृण्ठयाऽभ्येत्य तदा प्रोतनमोऽकरोत् ॥९॥ किमन्यैर्वीक्षितर्वीक्ष्य नन्दनं निजनन्दनम् । नीलीचिहने इतीवाऽऽस्ये नेत्रे तं पश्यतो हृदि ॥१४॥ ज्यायान पौत्रो जगन्मातः ! त्वत्पादानभिवन्दते । उक्त्वेति नत्वा पुरतो निविष्टो भरतेश्वरः ९५॥ हत्कुम्भे स्नेहसंपूर्ण दुःखाग्नितापितेऽथ सा। मुञ्चत्यश्रूणि तद्विन्दु-निवाऽगदत् सगद्गदा ॥१३॥ ८ लीलया लालयामासु-यै स्वर्गललनाः पुरा । स याति तीव्रतापासु पापासु मरुभूमिपु ॥१७॥ बाल्ये दिव्यामृताहारान् इन्द्ररभ्यर्थ्य भोजितः । स पुत्रो मे क्षुधाक्षाम-कुक्षिधमति हा! क्षिती ॥९८॥ न स्नानं नाऽशनं पानं यानं तस्य न चाऽऽसनम् । दुकूलं नास्ति ताम्बूलं श्रुत्वेत्यस्मि निये न धिक् ॥१९॥ एकेनाऽपि सुपुत्रेण सुखी स्याद् वाँधके पिता । असो सुतशते सत्य-प्यत्र भ्रमति दुःखितः ॥२००॥ येन स्वपुत्रमुख्यत्वे कृतो दत्त्वा निजं पदम् । मम पुत्रस्य तस्य त्वं चिन्तामपि करोषि न? ॥१॥ इत्युक्त्वा तारतारं तां रुदती भरतोऽवदत् । कथं सामान्यनारीव-जगजननि ! रोदिषि ? ॥२॥ पुष्टज्ञानत्रयः स्वामी विलोकितजगत्त्रयः । यस्याः कुक्षाववातीर्णः सा किं शोकेन बाध्यते ॥३॥ १ आणे गळीनां टपकां मुखे, तेने (ऋषभने) नेत्रो. हृदये जुर । २ कि आप १२ ·४ ८ तायत्- भरताय वर्धापनमयम्- वेत्रिणा ज्ञापिता-चैत्य तं विज्ञापयतामुभौ । स्वामिज्ञानं य चक्रस्य प्रादुर्भूति नरौ तदा ॥६॥ दिष्टयाऽग यघंसे देव ! कानने शकटानने । युगादिजगदीशस्य संजज्ञे केवलं महः ॥७॥ निजगाद दितीयस्त-मद्भुतप्रतिभं प्रभो।। चक्ररत्न नभोरत्न-मिवाऽऽयुधगृहेऽजनि ॥८॥ अयो व्यचिन्तयचित्ते तदा भरतभूपतिः। तस्यादौ कस्य.वा पश्चाद् उत्सवो मम वुध्यते ? ॥९॥ आ! फुत्मो मम संदेह इन्द्र-चझिपदप्रदम् । पुण्यं प्रभुप्रणामात् स्यात् चक्रात् पापं तु दुस्सहम् ॥१०॥ यन्दनाय गमनम्- राजा ध्यात्येति दानेन तो संतोप्य व्यसर्जयत् । आरूमहद् गजं देवीं मरुदेवां सहात्मना ॥१२॥ परीतोऽन्तःपुरी-पोरीः पुण्डरीकादिभिः सुतैः। पितामहीं महीन्द्रोऽपि जगाद भरतो व्रजन ॥१२॥ रूप्य-स्वर्ण-मणीरूप-मिन्द्रः शालनयं पुरः। कृतमस्ति जनन्यत्र त्वत्पुत्रासनहेतवे ॥१३॥ पवित्रचित्रसंस्तोत्र-व्यग्रास्त्यत्पुत्रहापुरः। कुर्वन्त्येते जयध्वानं चतुष्टिः सुरेश्वराः ॥१४॥ रम्भा-तिलोतमाद्याभि-देवीभिर्दिव्यभापया। चतुराश्चारु चर्चर्यो गीयन्ते शृणु कौतुकात् ॥१५॥ १ पु० सा । यो दृषभः त्रिलोकीदैवतं स किं स्याज्जनमात्रवत् । २ पु लोक-। . १२ ॥२शा

·परित्र
४
पुण्डरीक मम्देवा कणों दत्त्वा आकर्णयति-
अमर-नर-मुकुटमणिकिरणरक्षितपदं विमलतरचरितभरनिहतपापापदम् ।
॥ २२ ॥
ललिततरकलितबहुविमलगुणसुन्दरं प्रथमजिनमखिलजनवृजिनहरणादरम् ॥१६॥
भरतभुवि दुरितभरतिमिररविमद्भुतं सकलकुलगुरुगुरो भिनृपतेः सुतम् ।
नमत दर्शितविवेकौवमणिगणनिधि प्रहतबहुसलिलमलकलितयुगलकविधिम् (युग्मम् ) ॥१७॥
प्रथमजिनेशो विहितावेशो विपुलपरीपहवर्गम् । अहह ! विपेहे सुललितदेहे कथमिह हतसुखसर्गम् । ॥१८॥
वर्षसहस्रं दुःश्चमजलं परिपत्यानिशमेव । प्रकटितसारं जगदुपकारं संमति कुरुपे देश ! ॥१९॥
यस्य कुलेऽमलकमलनिभेऽयं जिनवरराजमरालः । बालः कलिं किल विधे धन्यो धन्यो नाभिनुपालः २०
स्थित्वा पस्या वपुषि जिनो जननयनामृतगात्रम् । ईडररूपं किल विदधे मरुदेवा स्तुतिपात्रम् ॥२१॥
मोहाम्भोधौ युगलविधौ मजन्तं भुवि सर्वम् । धारयति म निर्वचनैर्वन्दे तं गतगम् ॥२२॥
सुर-नर-किनर-नागकुलान्यतिनिर्मलभामन्ति। अस्य निपीय सुवागमृतं संसार संसार संसारं प्रतरन्ति ॥२३॥
१२ सुरवर-किंनर-नाग-नरा यं युगपत् प्रणिपत्य । इह हि पियन्ति सुवागमृतं देवं देवं देवं प्रणमामि ॥२४॥
मरुदेवया ऋपभ-वैभवो दृष्ट:-
श्रुत्वेत्युद्भूतहाश्रु-सुघापुरः सुविस्तृतैः । नीलीपङ्कः क्षणाक्षितः मरुदेवाऽक्षियुग्मतः ॥२५॥
प्रमोर्वाक्यमभोल्लास प्रफुल्लनयनाम्बुजा । आलोककलिताऽऽलोक्य पुत्रद्धिं सां व्यचिन्तयत् ॥२६॥
१ पु० गतवर्गम् । २ भा-प्रभा-तद्वन्ति ।
॥ २२ ॥

·चरित्रम् पुण्डरीक तस्या एकीभावचिन्तनम्- अये। मदीयपुत्रस्य वैभवं भुवनाद्भुतम् । भरतस्याऽस्य हाहाऽहं धृथा दोपमदा पुरा ॥२७॥ सुप्ताः स्युर्यावदुत्सङ्गे सुतास्तावन्निजा ध्रुवम् । एप वैभवसंयुक्तोऽ-प्यौदासीन्ययुतो मयि ॥२८॥ ४४ वदन्त्यां वत्स ! वत्सेति रुदन्त्यां मे मुदे सुतः । अयं स्ववार्ती न प्रैपी-देकदेवमुखादपि ॥२९॥ पृथा तदुःखिता पूर्व-महमस्य विमोहतः। यतो न कोऽपि कस्यापि विश्वे खार्थेकनिष्ठिते ॥३०॥ एवं मोहः सौख्यचौरो मनोऽस्पा धर्नामप्यगात् । दुर्जनस्थानदानेन सतो देशान्तरो भवेत् ॥३१॥ ममदेवासिद्धिगमनम्- जातेऽस्याः परमेश्वर्याः परमे ब्रमणि स्फुटे । आत्माऽत्यजद् निज देहं तिष्ठेद्' गुप्तौ हि का प्रभुः ॥३२॥ अन्न क्षेत्रेऽवसर्पिण्यां सिद्धस्याद्यस्य तबपुः । पूजयित्वाऽऽशु विवुधा निदधुदुग्धनीरधी ॥३३॥ भरतशोकापगमः-ऋपभस्तुतिश्च- अऽसौ भरतः सौरैरिन्द्रवाक्यैरशोकहत् । अशोकच्छापया छनो विशेज्जैनेन्द्रसद्मनि ॥३४॥ गणानिधि प्रविश्याऽसौ त्रिः परीय जिनेश्वरम् । महेन्द्रः स महीन्द्रश्च तदा तुष्टुवतुः समम् ॥३५॥ ८ १५ देण-भरतकृता अपभस्तुतिः- गमो नाभेगार भुवमनुपमेयाय महसा भवल्लोकालोकामलतरविलोकाय सहसा । गलागोहान्मूर्य भयकुहरगढ़ जनमनः प्रचक्रे यो वक्रेतरशिवपरपथस्थं विवृजिनः ॥३६॥ १. निहित् । २ इत्यादयम् ।

·चरित्रम् ८ क.अहो! दहोऽप्यहोवसंतिरिह नानापरिभव-व्यथाकारी मान्यः स्तव-नमनतो मे समभवत् । सितिः पङ्कः पमह निवहतः किं न वहति, प्रसिद्धिं या स्वर्णात् किल मलगंणो जन्यजनिताम् ॥३७॥ २४॥ मनो हन्ता हन्त ! स्फुटमसि सुविदास्यपि जगन्मनांसि त्वय्येवाऽहमहमिकयां यान्ति तदहो!। ४ अपूर्व सौभाग्य किमिदमथवा संसदि तव, प्रभो ! स्निह्यन्त्येते भुजेग-नकुलांद्या अपि मिथः ॥३८॥ जगवन्य ! स्वामिन् ! यदि तव मंता सर्वसमता, तदंहः किं हंसिं प्रमयति चेतांसि किमु वा । विदूरे संसार शिवसुखमदूरे च कुरुये, वितर्क को वाऽसाऽवनवगत ! तुभ्यं जिन ! 'नमः ॥३९॥ गुणानां निर्णाशं विषयसुखविक्षेपमखिलं, कलत्रा-ऽपत्यादिस्वजनविरह देव ! यतिनाम् । भवान् यच्छन् यच्छत्यले मतुलसौख्यं स्थिरतरं, न विज्ञः सर्वज्ञ ! त्वमिव सुखदाने त्रिजगति ॥४०॥ स्फुरत्केन्द्रत्वेन त्वदमलमुखश्वेतरुर्चिना, प्रभो ! दृष्टे जीवे सुकृतधनगेह स्थितिभृति । अभूचित्ते लग्ने त्वयि मम महानन्दजननं, तमाक्रोडो वक्रोऽपि हि मयि न वक्रो भवति तत् ॥४१॥ विभो ! भव्यज्यूह विभव ! विभवस्थं स्थिरविभ!, वृपाङ्गत्वे तिष्ठन्नपमलवृपाङ्गत्वसहितम् । १२ हूनमस्कारायैनं निजपदगतं भक्तिभरतः, करोषीति स्थाने जिन ! निजपदेऽप्यक्षरमये ॥४२॥ प्रसिद्धा ते स्वाभिन ! युगल विधिविच्छेद्परता, यथा सिद्धान्तेऽमी अभिघति दक्षाः खलु तथा अहं व्यक्तं मन्ये सुखमसुखमात्मीयमितरत्, रिपुमित्रं चेति, प्रयलयुगलोन्मूलनमलम् ॥४३॥ १ इन्ता घातकः । २ संसदि सभायाम् । ३ अंहः पापम् । ४ हसि घातं करोपि । ५ असौ अनवगत !। ६ श्वेतरुचिः-चन्द्रः ७ क्रोडो वराहः । ८ अत्र श्लोके वृषभ-शब्दगतानां तृ-घ-भ-इति-अक्षरत्रयाणां पादानुक्रमपूर्वमर्थः मूचितः । ।।२३।।

·।
गहरीक-हदम्भोधेर्जज्ञेऽसमशम-समत्वाऽम्युलहरी-परीता त्वद्वाक्यामृतममर-तिर्यग्-पु सदा ।
समं स्वादं दत्तं सदसि धनिनामप्यधनिना, समं सौख्यं मोक्षे जनकमनु जन्यस्य हि गुणः ॥४४॥
स्वयं व्यर्थं साक्षादमृतममृतांशुक्षयकृते. ददौ गर्भावाप्तेरनृतममरत्वं च महताम् ।
वचः सत्यं तेऽधैरमृतंमिह पीतं भुवि नृणां, प्रदत्ते गर्भादिव्यधनविरतो ताममरताम् ॥४५॥
अपुण्ये पुण्ये वा जगति मनसः संगतिरिति, द्वयोरन्यद् वाग्छन् परिहृतमनास्त्वं जिनवर ।।
अनित्ये नित्ये वा भवति हि नृणां, प्रेरणमति-रनेकान्ते कान्ते चरति विरतिस्थेति तव गौः ॥४६॥
विना युग्यं यातो जिन ! गतिमगम्यां त्वदितरै-विना सन्नाहं त्वं स्मररिपुशराणामविषयः।
८ असंख्यान्निसख्यं महरसि तमोऽरींश्च भविनां, महेलाहीनोऽपि स्थिरमहिम-हेलासुललितः ॥४७॥
न नेत्रैन्नियो मिलति
सह
नान्येन भुवने, न मेयो वाक्यैः सन्मतिभिरुपमेयो में च विभो ।।
श्रयेनापति समतृणमणेऽभावमपि नो, प्रमाणस्थैः पूज्य ! ममितिमयते ते ने महिमा ॥४८॥
वचः शुद्धं वुडेननु मनसि जाता भवति सा, मनोऽणु व्यामूढं त्वमनणुगुणालंकृततनुः ।
१२४/मनोमुक्तो दूर ननु मनासिजाऽगोचररुचे, चिरं विश्वे विश्वेश्वर ! जय जयवागविपय ! ॥४९॥
१ गौः-वाणी। २ युग्यं-शकटम् । ३ सन्माई-कवचम् । ४ पु० नास्ति । ५ निःसंख्यम्-असंग्रामम् । ६ महेला-स्त्री।
७ महिम्नः हेला-महिम-हेला। ८ मत्यक्षाविपयः । ९ अन्येन संमेलाभावाद् व्याप्तेरविषयः-अनुमानातीतः । १० आग-
माविषयः । ११ उपमानाविषयः । १२ अर्यापत्तेरविषयः । १३ हे समणमणे ।। १४ अभावांविषयः । १५ प्रमितिम् अयते-
गच्छति । १६ पु० नास्नि । १७ जयद्वाय ।
॥२५॥

·८
पुनरीक-इत्यं प्रथमतीर्थशं प्रथमार्थकिरा गिरा । नुत्वा नत्वाऽनु देवेन्द्रं भरतो न्यविशत् पुरः ॥५०॥
भायोजनविसर्पिग्या सर्वभापानुरूपया। गिराऽमृतगिराऽकार्षीदू देशनां क्लेशनाशिनीम् ॥५१॥
॥२६॥
श्रीपभदेशना-तथाहि-
४ पापारीन प्रन्ति लब्ध्वा मनुजतनुहयं येऽय तेभ्यः प्रदत्ते, देवेन्द्रत्वादिकेभान सुकृतनरपतिनित्यमारोहणाय।
येतुदुमन्त्यमुष्मैकुचरितनिरतास्तान् खराभेषुदीने प्वाऽऽरोप्याऽङ्गेषुजीवान् भ्रमयतिस भवं पीड्यन्नुअतुम्खैन
निर्मादत्वयुतधर्मः शर्मदः सेव्यतां ततः। यश्च कामा-ऽर्थ-मोक्षाणां जनकत्वं अगत्यहो ! ॥५३॥
ऋषभपुत्र-पौत्रादिपव्रज्या-
श्रुत्वेति निर्मलां धर्मदेशनां देश-ने-गानाः। सम्यक्त्वं श्रावकत्वं च यतित्वं केऽपि केऽप्यधुः ॥१४॥
पुत्रा ऋषभसेनाद्यास्तदा पञ्चशतीमिताः। सस शतानि नसारो भरतस्य प्रवव्रजुः ॥१५॥
आधया देशनया चतुविधसंघा-
ब्रामी व्रतं प्रपेदे सा श्रेयांसः श्रावकायताम् । सुन्दरी श्राविकात्वं च प्रभोर्देशनयाऽऽचया ॥२६॥
१२ चतुर्युतामशीति च गणेशान् विभे विभुः। ऋषभसेनस्तेष्वाद्यः पुण्डरीकाऽभिधो हि यः ॥७॥
गणघरा:-द्वादशाङ्गं च-
उत्पत्ति-विगम-ध्रौव्य-मयीं लब्ध्वा पदयीम् । पुण्डरीकादयश्चक्रुादशाङ्गीमथो रयात् ॥२८॥
मरीचिमनज्या-तापसाच-
१ देशस्य ना-पुरुषः, आनाः-स्त्रियः । २ श्रावकायताम्-श्रावकस्य आयो लाभः तचाम् ।
॥२६॥

·चरित्रम् सर्ग:-२ पुण्डरीक-तस्मिन् समवसरणे मरीचिर्वतमाददे । ऋते कच्छ-महाकच्छौ तदा सर्वेऽपि तापसाः ॥१९॥ पभविहारः-भरतगमनं च- ॥ २७॥ अथो नाथः पायोधर इव सुधारविधी, व्यहाीदन्यत्र प्रगमरमहाज्ञानजलयुक् । महं कृत्वा स्वश्रीभरत इह स श्रीभरतराद, जगामाऽयोध्यायां प्रमदभरकर्पूरकलसः ॥१०॥ ग्रन्थकारोपसंहार:- श्रीरत्नप्रभसूरिसूरकरंतो दोषाभिपङ्ग त्यजन्, यो जाड्यस्थितिरप्यऽभूत् प्रतिदिनं प्राप्ताद्भुतमातिमः । तेन श्रीकमलप्रभेण रचिते श्रीपुण्डरीकमभोः, श्रीशघुजयदीपकरय चरिते सर्गोऽयमायोऽभवत् ॥२६१॥ • इति श्रीरत्नप्रभमूरिशिष्य-आचार्य-श्रीकमलमविरचिते श्रीपुण्डरीकचरिते श्रीयुगादिनाथकेवलज्ञान- श्रीपुण्डरीकचरित्राङ्गीकरण-गणघर-पदस्थापना नाम प्रथमः सर्गः ।। ॥ अथ द्वितीयः सर्गः ॥ भरतः शस्त्रगृहान्तरं गतः अथ शस्त्रगृहान्तरं गतः किल चक्रं भरतोऽतिरगतः । दशहूत्यरयुक् तदाऽनमत् सुदिनायोदितपुण्यसूर्यवत् ॥१॥ अथ हर्पितसर्वपूर्जनं नवनैवेद्यभरेण पूजनम् । दिवसाष्टकमाहितोत्सव नृपतिऋकपुरोऽकरोत् तदा ॥२॥ मागधदेव विजयाय भरतगमनम्- १ निजलक्ष्मीसमूहेन । २ फराः-किरणाः, हस्ताय । ३ दोपा-रात्री, दोपथ । ४. सहस-आरायुक्तम् । ५ पुरः-पुर्याः, मन:-लोकः। ८ - १२ ।।.२७.

·1
॥ २८॥
८
इष्टरीक-गजरत्नमसी समाश्रितः सुमुहूर्तेऽथ गृहीतमङ्गलः । अनुचक्रमवक्र मानसोऽवलदैन्द्री दिशमेश भूपतिः ॥३॥
चरित्रम्.
हय-वकि-चर्म-काकिणी-मणि-सेनान्य-ऽसि-सत्पुरोधसः।नृपमन्वगुरातपत्रयुग-दृदृदण्डो व कुटुम्पिका अपि।४।४ सर्गः-२
भरतेश्वरसैनिकर्यदा जयढक्का पुरतः प्रताडिता। हृद्यानि च गह्वराज्यहो ! युगपद् ध्वनुरूवभूभृताम् ॥२॥
४ ककुभोरभसोत्यदुन्दुभी-भटभेरी-हय-हस्तिशब्दितः।यधिराअभवंस्तदाऽति तत् प्रतिजपन्ति न जल्पिता अपि
जवनं पवनं विजिग्यिरे हरयश्चेह रयप्रचारिणः । तत आतपवारणं रजश्चयनुकृत्य सहाऽचलत् सं तैः ॥७॥
अयमस्प दिनप्रतापतो दहनं मालभतामितीव तैः।हरिभिः खुरखातरेणुभिः पिये प्रीतिभरात् खेंगो हरिः ॥८
अथ योजनवाहिनी शनैर्नृपतेः श्रीभरतस्य वाहिनी । सुगभीरहदः पुरोऽम्बुधेरुपकण्ठं परिलभ्य संस्थिता ॥९॥
वरवधकिना विनिर्मितेवप्रलेपु प्रधुरेषु धाम । व्यवसाय सर्वसैनिका भुवमाद्वादशयोजनी क्षणात् ॥१०॥
मणिपोषयशालिको नृपो विहितांवर्धकिनाऽतिनिर्मलाम्।कुशलः कुशसंतरेस्थितः उपवासत्रयवानुर्वास सः।११
अथ तुर्पदिने दिनोदये नृपतिः स्नाततनुवराम्बरः। चतुरन्तगवीरघण्टिकं रथमभृतमारोह सः ॥१२॥
द्विरविं शशियुग्मसंयुतं प्रयमद्वीपमिवाऽमराचलः । भरतः कनकप्रभा स्थिरः स चतुर्घण्टरथं श्रितो बभौ ॥१३॥
१२ सुमहा: स महारथो रथं रथनाभिद्वयंसे तदाऽम्भसि । नृपतिः स्थिरसारसारथीरितर्रथ्यं स्वरसादसारयत्॥१४॥
धनुरत्र धनुर्धरोईरो जवतोऽधिज्यमयं विधाय तत् । गुरुटतितोऽकरोत् तदाऽखिलयादांसि रणज्जास्यथ ॥१५॥
१ उच्चभूभृतः-उत्तमनृपाः, उच्चपर्वताच । २ पवनः भातपवारणं रजश्वयमुद्धृत्य तैः हरिभिः अश्वैः सह अचल-तैर्विजित-
वाद -विनितो हि छत्रं धरति । ३ खातम्-उत्क्षिप्तम् । ४ खगः-गगनगः । ५ हरि:-मूर्यः। ६ उवास। ७ रयनाभिप्रमाणे
८ ईरितरथ्यम्-रथ्या-मार्गः । ९ उद्वर:-उत्कृष्टो वरः। १० रणेन जवांसि वेगवन्ति-चपलानि-त्रस्तानि ।
॥ २८॥

·पुण्डरीक-अथ मागघनिर्जरं प्रति जलयौ द्वादशाजनस्थितम् । निजनामसुवर्णशोभितं विससर्जाऽऽशु सुवर्णपत्रिगम्॥ चरित्रम् रभसान्नभसा ययौ शरो गुरुसूत्कारपरः श्रमादिव। सुरसंसदि सुस्थितो मुखं भुवि निक्षिप्य तलं गमीव सः॥ सर्ग:-२ ।२९॥ ससुरः सुशरं पुरस्थित सहसा प्रेक्ष्य रूपाऽरुणोऽवदत् । मम संसदि कोऽमुमक्षिपन्निजजीवोदहने विखिनहत्। फणिनाथफणामणीगणैर्मुकुट कोऽत्र चिकीर्षुरुत्कटः । क इहाऽमरदन्तिदन्ततो निजजायाकरकङ्कणे चिकीः॥ इति गर्वयुतः सुपर्वराद् निजपाणौ परिगृह्य पत्रिणम् । इह पुगताक्षरावलिं विमलां वाचयति स्म विस्मयात् ॥ भरतः प्रथमोऽद्य चक्रिराट् दिशतिश्रीरुपमाङ्गभूरिति।मम यच्छत दण्डमाशु भो! यदि नित्यं स्वसुखैपिणासुराः मागधदेवजया- इति वीक्ष्य सुरोऽक्षराण्यसो प्रशमी श्राद्ध इवाऽऽगंमेक्षणात् । मणिभिः कुसुमैरिवोधेः,सुधियाऽऽनर्च नृदेवमेत्य तम् ॥२२॥ भरताहिपुरो विमुच्य तत् मणिसारं सह तेन पत्रिणा विहिताञ्जलिराह भक्तिमान् स जयारावपुरस्सरं सुरः॥ करतः कुलिशं हरेरिव तपसस्तेज इवाऽऽस्य॑तो यतेः। शपनं च सतीमुखादिव सहते को धनुषः शरं तव? ॥२४॥ १२ ४ अहमस्मि तवैव सेवको भवता भूपनिवेशिताऽधुना।सततं मयि तत् प्रसन्नता करणीया निजयाऽऽज्ञया प्रभो! इति भक्तियचोभिरद्भुतैर्भरतः प्रीततरो विसृज्य तम्। उद्घः स्वरथं न्यवर्तयत् प्रगतिप्रान्तरुयो हि.साधवः ॥२६॥ स गतः कटकं विकण्टका प्रविधायाऽऽशु नृपोऽथ पारणम्। दिवसाष्टकमुत्सवं व्यधात् प्रमदाद मागधदैवतं प्रति १ निरो-देवः । २ सु-वर्णाः-शोभनानि अक्षराणि । ३ गच्छतः शरस्य सररर-इति धनिः सूत्कारः। ४ कतु- मिच्छति चिकीः । ५ आगमा:-अङ्गादीनि जैनमूत्राणि । ६ आस्यम्-मुखम् । ७ प्रणतिः-पणामः । ॥ २९।।

·॥३०॥
वरदामपति-प्रभासकाधिपति-सिन्धुनदीविजयः-
वरदामपर्ति प्रभासकाधिपति सिन्धुनदी विजित्य चास्ववलादयभुजोऽथ राजतं गुरुवैतादयगिरिरपादपात्।साठी सन:-२
बताढयदेव विजया-
४ गिरिदक्षिणपक्षतो निजं कटकं चक्रपतिनिवेश्य सः । त्रिरुपोष्यं चकर्ष हर्षतः किल वैतादयकुमारनिर्जरम्॥२९॥
स सुरश्चलितासनः पुरः समुपेत्याद्भुतरत्नढोकनम् । प्रविधाय निधाय मस्तके भरताज्ञां च पथाऽऽगतं ययो ।
कृतपारणकोऽष्टवासरं विरचय्योत्सवमद्भुतं नृपः । ललितः किल लीलयाऽलपद् निजसेनाधिपरत्नमुचकैः॥३१॥
रजताचलसिन्धुनिम्नगातटयुग्मसाधनाप सेनाधिपस्य आज्ञाकरणम्-
रजताचलसिन्धुनिग्नगातट्युग्मं सकलं तु दक्षिणम्। स्वसुखेन सखे । सुखेन भोः। त्वरितं साधय साधनोचतः
सिन्धुनदीपरतीरस्थतुरुष्काणां विजया-
अथ सिन्धुनदी स सैन्यपः सहसोत्तीर्य व चर्मसेतुना । प्रविजित्य तुरुष्कँम्पतीनिह ताण्डधनान्युपानपत्॥३३॥
तमिस्रागुहा-प्रकाशनम्-
१२ पुनराप्य वयोऽत्र चक्रिणः स तमिस्राख्यगुहामकाशने। त्रिरूपोप्य दिनाष्टकोत्सवं कृतमालाय सुराय निर्ममे३४४
हपरत्नगतनिधाऽऽहते दृढदण्देन गुहाकपाटके । विरलीकृतवान् समाधिना मद-रोषाविष निति गमी॥३॥
कृतमालमुरविजया-
तदुपेत्य विभो न्यवेदयत् प्रतिरूढस्तुरगे प्रतापगे। मणिमस्य निवेश्य कुम्भके गजरूदास चचाल चक्रिराट् ३६
१ रयो-वेगः । २.उपोष्य-उपचासं कृत्वा । ३ आकृष्टवान् । ४ तुरुष्कभूपतीन-तुरुक-तुई-इति रूपांतान भूपतीन् । ५ गन्ता। ॥ ३० ॥

·অবিগ, सर्ग:-२ पुण्डरीक-सं तमिस्रगुहां नरोत्तमो मणिभासा वितमिस्रता नयन्।स-कैलेरनुगैः सहोडभिर्गगने चन्द्र इवाऽविशत् तदा। अथ का फिणिमण्डलान्यसौ फिल पश्चाशतमेककं विना । अनुगध्यजिनीप्रकाशने जननायोऽजनयद् गज स्थितः। ॥३१॥ अनिम्नगा-निम्नगा-नद्यौ- ४ पदामपि सुप्रतारिकामनिग्नगां सरितं व्यतीयिवान् । वरवर्धकिसेतुबन्धनात् स निम्नगामपि तूलेमननाम् ॥ स्वयमुद्घटितादधोत्तरात् स गुहा-यारत आशु निर्गतः। प्रचचाल च चक्रपृष्ठगो भरतार्धं पविजेतुमुत्तरम्॥४०॥ भिल्लभटाः संतापसुनामका- नृपसैन्यमदृष्टपूर्विणः किल संतापसुनामकास्तदा । प्रविलोक्य धृतादरायुधा विदधुयुद्धमयाग्रयोध्धुभिः ॥४॥ अथ भिल्लभटैः पराङ्मुखे कटके चक्रपतेरयात् कृते। हयरत्नगतोऽथ सैन्यपः स दधावे भृश-तनिघांसया॥४२॥ भिल्लानां देवाराधनम्- इमकेन निराकृताच ते सुकृतेनेव सुविधराशयः । विविधैनिजदेहतापनः कुलदेवानधिराधमुखयुः ॥४३॥ अतिसेवनतः प्रतोपिता द्रुतमेत्याऽब्दमुखाः सुरा जगुः । कुरुतेतिं किमद्गतापनं ननु वत्सा ! बहुलहनानि च। न नरैन सुरैर्न किन्नरैरसुरैनैव महोरगैरपि । निज़पूर्वभवोत्थपुण्यतः प्रबलश्चक्रविभुविजीयते ॥४५॥ पुनरारमयलानुमानतो भवाराधनतोपिता वयम् । इह विनमहो महत्तरं ननु वत्साः प्रविदध्महेऽधुना४६ १. फलाभिः सहितैः सकलैः, समग्रैर्वा । २ अनुगा ध्वजिनि-सेना । ३ पापाणांनामपि । ४ तूलमपि यंत्र मजति-gडति- तूळमिति-रू' । ५ चक्रस्य पृष्ठ गच्छति इति । ६ न दृष्टं पूर्व यैस्ते । ७ भृशं तेषां इन्तुमिच्छया । ८ कुरुत-इति । ९ भवताम् आराधनं भवदाराधनम् । १२ ॥.३१ ।

·६
४
चरित्रम्
पुनरीक चक्रिपराजयाय तैः कृता मुशलधारा वृष्टिः-
इति मेघमुखा निगद्य ते प्रविकृत्याऽम्बुर्घनान् धनाधनान् । ववृधुर्मुशलममाणकैर्वहुवारानिवहरयाऽम्बरातो४७४ सर्गः-२
॥ ३२॥
ध्वजिनीजनकण्ठदप्रतां गतमालोक्य जलं नृपोत्तमः । स्वकरेण चकार चर्म तत् क्षणतो दादशयोजनस्थितम् ॥
अधिरोप्य निजांचमूमिह प्रततं छत्रमपि व्यधात् तया । जनदृष्टिविलोकहेतवे किल दण्हेऽस्यमणिन्यवीविशत् ॥
इह धान्यचयं कुटुम्बिना निहतं रूहमेयो विपाचितम्। विविधं प्रतिवासरं रसाद् भुजे सैन्यमदैन्यमानसम्॥
इति चर्म-सितातपत्रयोः पुटमालोक्य जलान्तरे तरत्।जगदे जगदेकचित्रदं सुगुरुहिम्यमिदं महाण्डकम् ॥२१॥
अथ चक्रपतिः स ससमे दिवसे चिन्तितवानिदं हृदा।विहिता अहिता ममाहितैः कथमेतेऽम्बुवराः सुदुर्धराः।
इति चिन्तनतोऽस्य चक्रिणस्तनुरक्षासुविचक्षणैः सदा । किल षोडशभिः सहस्रकरमरमयमुखा वभापिरे॥५३
इह चक्रिणि देवता! नृणां भरतक्षेत्रनिवासिनां प्रभो । प्रकुरुध्वमतीवदुष्टतां तदहो! मूर्खतरा मुमूर्षवः ॥१४॥
इति पेक्षवचोभिरुद्धर्यपुरम्भोदमुखा भयाकुलाः। प्रतताप घनौघनिर्ग:तो रविरुचर्भरतप्रतापवत् ॥६५॥
भरतस्य पुरः कनिष्ठिकाङ्गुलिंदानात् निजमूर्धरक्षणम् । विदयुश्चतुरास्तुमककाः क्षितिभोगे तृगचर्वणोदपि।२६
१२ हिमालयगमनम्-
अथ सिन्धुतदं तदौतरं निजतेनापतिना विजित्य सः । प्रसरन्महिमा हिमालयं लयुमेवोऽसमदुबमाऽऽले यः ॥२७
शिविरं विनिवेश्य दक्षिणेस नितम्बेऽस्य गिरेः कृताष्टमः। अधिरुह्य रथं विस.टवान् निजवाणं हिमवत्कुमारके।
१ अम्बुपनान्-नलपूर्णान् मेघान् । २ सेनाजनकण्ठ-प्रमाणताम् । ३ घनाया-प्रेयसमूहः। ४ उच्चरूपापा माया
लक्ष्या आलया-गृहम्-स्थानम । ५ सेनास्थानम् ।
॥ ३२ ॥

·४ पुण्डरीक-अमरः प्रतिगृह्य तं शरं दिकयुक्-योजनससतौ स्थितः। स तदक्षरवीक्षणाच्छमी प्रणनामैत्य नृपं सढोकनः ॥१९॥ चरित्रए. ॥ ३३॥ अविसृज्य सुरं स आर्पमिनिजनामर्षभकूटपर्वते । प्रतिलिख्य च काकिणीमुखाद् विधेऽष्टाहमहं महामहाः सर्ग:-२ रजताचलगमनम्- अथ दिग्विजयानिवृत्तवान् महसाऽनुत्तर एप उत्तरे । कटके रजताचलस्य तत् कटकं पाटयदस्तकण्टकः ॥६॥ विनमिलमिभ्यां सह संग्राम:- विनर्मि च नर्मि खगेश्वरं विजिगीपुर्जगतीपतिस्ततः । अहतप्रसरं स रंहसा स्वशरं वीरवरों व्यसजंयत् ॥३२॥ नृपनायफसायकेक्षणाद् गुरुरोपारणितेक्षणी क्षणात् । गगने गगनेचराधमू परिगृत्वाऽऽययतुनिजाश्चमः ॥३३॥ कटकानि रुषोत्कटान्यध दिर्यि को दादशवत्सरी मिथः। शर-तोमर-भल्लि-शक्तिभिः पविजेंदु दवाहुशक्तिभिः भरतो भरतो मुजोजसा रथमारुह्य महारथस्ततः दृढसंगरयद्धसंगरः स धनुःसंग-रतोऽजनि स्वयम् ॥६५॥ विनमि-नम्योः पराजयः- खचरानपि तान् विपक्षकान् प्रविचार्येव धनुर्घरोत्तमः । विदघे स्वशरै रयेरितैरखिलानुद्गतपक्षकान् क्षणात् ६३ १२ भरता गवेगतो दले दलिते व्योम्नि घनप्रभो यसौ। अचिरयुतितां समाभितः खचराधीवरयो मतापक.६७ अथ शीततैरान्तरौ रयात् कुपितं सान्त्वयितुं तमार्षभिम् । विनमिश्च नमिः प्रणम्य तं चतुरो मोचतुरोचितीचणी १ ७२ योजनानि । २ अमी-नष्टगवा-शान्तः । ३ दिवि-गगने, को-भूमी । ४ महारं चकः। ५ जवानां भरतः-समूहतः । ६ संगरो-युदम् । ७ संगर:-प्रतिज्ञा । ८ पनुःसंगे रतः। ९ रयेण-वेगेन रितः। १० भागाः, वाणाः। ११ शीतसरम्-आन्तरं हृदयं ययोस्तौ । १२ मोचतः औषिवीचणी।

·.1 ४ *-अनभिज्ञतया यदाऽऽवयोरभवललितं प्रभो! त्वयि। अधुना सकलं. सहस्व तत् किल सर्वसईयाऽसि संश्रितः॥ चरिष्ठ ताभ्यो धनदौकनम्, पुत्रीदानं च- सर्ग:- ॥ ३४ ॥ नमिरापभये मणीगणं विधे प्रीतिभरेण ढोकनम् । विनमिः स्वसुतामदान्मुदा स सुभद्रा ललनाशिरोमणिम्॥ समदादध चक्रधारिणा प्रविसृष्टी स्वपुरं समागतो। इति चारुविचारमादराद्विधाते स्थिरमानसाविमौ॥७॥ नमि-विनम्योवैराग्यपूर्व व्रतादानम्- ऋषभमभुपुत्रमादिम भरतेशं स्वगृहे समागतम् । न हि सचकवाऽतिमोहतो हा हा हाऽऽामुचितेन वञ्चितो॥ ऋषभप्रभुपादसेवनादिदमाप्तं गुरुराज्यमीदृशम् । समेरोऽसमेरोषतः कृतो धिगहो । तत् प्रथमांगजन्मनः ॥७३ इह राज्यमदान्ध्यतो धुवं विहितो बादशवाषिको रणः । इति पापनिरीचिकीर्षया करवा प्रभुसंनिधौ व्रतम्।। इति चारु विचार्य चेतसा तनयो ज्ञात यो निजे पदे । अभिपिच्य विभोः कराद् व्रतं बहुविद्याधरसंयुतो श्रितो । भरतस्य सिन्धुतटवने रमणम्- अथ चक्रधरो वसुंधरावलयं निविलयं जयन्नयम् । सुरसिन्धुतटीगतं स्फुटीकृतनानाद्रुममाप काननम् ॥७३॥ १२ सकलां सकलर्तुभिः सदा स सदाकार-महीरुहावलिम् । अवलोक्य वनीमथाऽवनीरमणोऽयं रमणोचतोऽजनि स्थंपतिः स्वपतिस्थितेः कृते मणिभिनिर्मितससभूमिकम् । विदघे धुदधेरिवोद्गतं विमलं मन्दिरमिन्दिराश्रयम्। १ सर्वसहा-पृथ्वी । २ सत्पूर्वस्य कृ-धातोः परोक्षे अस्मत्पुरुषद्विवचनम् । ३ आवाम् । ४ समरो-युदम् । ५ असमरोषः- अत्यन्तरोपः। ६ रणः संग्रामः । ७. निराकर्तुमिच्छया । ८ पश्चम्या . अस्मत्पुरुषद्विवचनं छ-धातोः। ९. नीतिौः। -- १० निर्विघम् । ११ शोभनाकारा । १२ वर्धकिः । .१३ इन्दिरा-लक्ष्मीः। ३४॥

·i ४ पुण्डरीक- स्वपलेऽध यथास्थिति स्थिते तरलोत्तुगतुरङ्गसंगतः । ताराजिविलोकनाय स प्रचचालाऽखिललोकनायकः॥७९॥ ॥ ३५॥ भरतोऽथ रतिप्रियमभः स सुभद्रायवरोधसंयुतः । प्रविलोकितदिव्यकाननः समभूद् विस्मयतः स्मितानना८०४ सर्गः-२ पन्दिकृतं द्रुमसंघ-वर्णनम्- अथ पन्दिवरः प्रियंवदा प्रमुचित्तं परिभाव्य सस्पृहम् । रुचिरं रुचिरञ्जिताम्बरं-द्रुमसंघं स जवादवर्णयत् ।।८१॥ विजयस्व विभो! पृथग्भुवः प्रविभागे सकलर्तुभिःस्थितः। वनमद्भुतपरसं नय-प्रणय! त्वं नय नेत्रभोज्यताम्॥ वपर्यावर्णनम्- हढदिव्यविभावती विभा गगनेऽत्र स्थिरनेग्रचित्रदम् । शुभगं शुभगन्धतः शुचि प्रविमुश्चन्ति पयः पयोमुचः। नयनममदप्रदायिनः पुरतः पश्य विवेककेकिनः । सुमनोहरनृत्यकृत्यतो दयितानां दैथितं वितन्वतः ॥८४॥ पा केऽपि कला-कलापिना सुकलाऽऽलापवतीं विलोक्यताम्।ललितेक्षणवीक्षणात् प्रिया-वृदयं येमदयन्ति हेलया। रवि-वद्विमहोविनाशके जलदेऽप्यात्तपदा महाखिनी । अहमस्मि तडिल्लता मदादिव नृत्यन्ती विलोकयं प्रभो! शुचि सृष्टिकर सुशीतलं सलिलं शोपितवान् भवान् भुवः। विधृताऽशनिरम्बुदोरविं विरुणद्धीति सुकालतांवहन १२ शीतं स्वादुजलं समग्रसरितां नीत्वाऽथ वारांनिधि-निम्नं क्षारमपेयमेव कुरुते मेघो विनष्टं तु तत् कृत्वा प्रोचतरं रसेन रुचिरं विश्वोपकारे नयेत्-जीयासुः सुविवेकिनो धृतधनः किं निर्विवेकैर्जनः ॥८८ १ निजसैन्ये । २ तुरंगा अश्वाः । ३ अघरोधः-अन्तःपुरम् । ४ रुन्या कान्त्या रञ्जितम्-अम्बरं गगनं येन द्रुमसंघेन- अत्युयो दुमगणः । ५ नेत्रेण भोज्यताम्-भक्ष्यता नय-नयनेन पश्य । ६ दिन्यविभावः-दिव्यशक्तिः । ७ विशेषेण भान्ति- इति ८ स्थिरनेत्राः चातकाः-इनि प्रायः । ९. द्वितीयाबहुवचनम् । १० मियम् । ११. कला-कलापवताम् ।

·- सुरांनुभावजाम्बुदपात्रात् परिरीय मारुतः। सुमैमालितमालतीलता-जलनाऽऽलिजनता प्रमोदते॥४९॥ परिषद सुविकासितसत्कदम्विका जगतो जीवनदानतत्परा।तव दृष्टिसमा सुष्टिरप्यवतात् पार्थिव! पार्थिवं जनम्॥९०४ सर्गः-१ शरप्रशंसा- ४ घनकालमयाऽतिभूयसः समयात् संवलितोऽनुभ्य समस्फुटमुचरति प्रियंवदः शरदि प्रोचरंति प्रियंवदे ॥११॥ मितपममुखी सितेतरोत्पलनेत्रा धवलाभ्रवस्त्रयुक् । कलिताऽभुतवन्धुजीवकासयोहासिकुसुम्भचीयरा ॥९२ कुसुमायिततारका शिरोमणिमौलीयितशीतदीधितिः। गुरुमौक्तिकहारवल्लरीथितसुव्यामगहंसमालिका ॥१३॥ क्रिमुकाङ्कितनागवल्लिजच्छदीन शोणमुखान् शुकोत्तमान्। शरदक्षतशालिहस्तके दधती माङ्गलिकाय तेऽस्त्वसौ (विशेषकम् ) ॥१४॥ सरसी सुधुवेऽम्बुजं सुतं विमलाऽस्थात् वपये च निम्नगा। स चकोरनयेऽशनं ददावपि दोषाकर उद्गते मैंनौ। स्वविभा शरदुद्भवां शशी स सुभद्रावदनाय दत्तवान्। विदधाति चकोरगौरवं तदिदं देव! सुराजवल्लभम् ९६ इति पन्दिवरः शशंस तां शरदं सप्रशशंस च प्रभुः। विमलं जगतोऽपि जीवनं कुरुते यः स न कि प्रशस्यते ॥ १२४ अथ.पन्दिवराय तत्क्षणं, निजरत्नाभरणानि देहतः । प्रददो प्रमदोचितीयुता भरताधीश्वरजीवितेश्वरी ॥९८॥ हेमन्तऋतुप्रवर्णनम्- १ मुमेन कुसुमेन मालिता राजिता । २ सप्तपी-एकवचनम् । ३ शीता दीषितयः किरणा यस्य-चन्दः । ४ समस्तमेतत् । ५ क्रमुकं-पूगफलम् । ६ छदैः पक्षांन्ति छदभाः। ७. इस्तको हस्तः, हस्तनक्षत्रं च-शरदि तस्यागमनात् । ८ सरोवरम् । ९ श्वपथः-गगनम्-गम्यते । १० मुना-अगस्तो उदिते ।।

·मी- स ससार ससारमन्मही-मिहिका मिहिकारिता महीम् । वदति स्म ततः भियंवदं स्थिरहेमन्तकतुप्रवर्णनार । ४ चरित्रम् हिमरो चिरतिमतापनादिह निदंय . रुपा सरोजिनीम् । हिममग्लपयद् विभाविभु समये बन्धुरिपुनिहन्यते ।। सर्गः-२ ॥ ३७॥ सवितीरमहो! हिमोयमेन निजाशाश्रयिणं ररक्ष यत्। मुखमप्यवलोंकतेऽस्य तदून हि जीवन जगतीजनोऽखिलः महसामधिपो यथायथा जडतामाम हिमात् तथातथा । जगतो हृदयप्रकम्पना दोषी अपि गुस्तामगुभंशम् ॥२॥ न गुरुगंगने गुरुगुमस्त्वर्गुरूपः किल दुखतोऽसितः । दहने दहति स्वदेहमप्याहिमांशी महिमच्युले हिमात् ॥ पिदधे खगचित्रभानुमप्यऽहहैनं पिदधातु मा हिमम्। करयुग्ममतो हुताशनो-परि लोकः सकलोऽपि.यच्छति। वदतीति तदा प्रियंवदे नृपतिः प्राह सुधूम एप का । अभिमत्य सविस्मयस्तु स न्यगदद् भारतभूपति पुनः॥ कुतुकिन् ! इह दिव्यकुण्डकत्रितये धूपचयोऽसितो, गुरुः । धनसार इति त्रयं. पतद् यियतः पश्य सुरमभावतः॥ असति द्रुमपल्लिने सुमे जननाशी सुखिनी कथं भवेत् । इति तत्सुखहेतवेऽगुममुखा अग्निमुखे विशन्त्यमी। हिमतो हि मतोऽपि मे रुचा निवहोऽल्पो भवितेत्यऽवेत्य तत् । निदघे रविरक्षयं महः स्वपि रे-ति निज़ाभिधाद्वितम् ॥ ८॥ १ सारसहितं ससारं हद् हृदयं यस्य सः । २ मिहिकांशुअन्दः । ३ मिहिका-भूमिका-भातः काले पतद् हिमम् । हिमरोचिः-चन्द्रः । ५ विभाविभु-सूर्यम् । ६ सवितारं-पर्यम् । ७ आशा-दिशा अपि । ८ सूर्यः। ९आम-माप । १० दोषी- रात्रपः-अपि । ११ वृहस्पतिः । १२ अगुरुधूपविशेषः । १३ पूर्य । १४ शीतकाले हि जना अग्निशकटिका अभितः शीत- निवारणाय करयुग्म स्थापयन्ति, तल्लक्ष्यीकृत्य कविना एतद् उदप्रेति पुरसम्-खगं गगनगम्-चित्रभानु सूर्यम् । १५ जन- नासा-त्र-सयोरेक्यात् । १६ अगुरुमभृनयो धूपविशेषाः । १७ त्वयि भरतसम्राजि 'शूर' इति निनाभिभाम् । .. १२

·४
पुमरीक- इति पन्दिवराय वादिने वरवीरेषु मणिः शिरोमणिम् । भरताधिपतिः प्रदत्तवान् निजमुष्णांशुसमानतेजसम्॥ परित्रा
प्रणते शिशिराशयः संति स नरेशः शिशिरामयां भितः । जगदे जगदेकपासनः सुविवेकाद् मुदितेन पन्दिनासन:-
॥ ३८॥
एमपत्रनिपातनाशूगै रचयन् को-रवतीव्रतामपि । नरराज! रराज फाल्नः स्फुटवैरोचेंनधामवृद्धिदः ॥११॥
हरिदहरिप्रभा दुषु स्फुटपत्रं. दयितामुखेन्दुरुक् । कुसुमं च तवाङ्गपिङ्गतां शिशिरोऽप्यातनुते फलोचयम् ॥
वसन्तवर्णना-
चलिते तदिलातलादिलाधिपतो चारु वसन्तवर्णनाम् । अथ मागध एष वार्गधाकृतपीयूपरसोऽगिरद् गिरः
मुलालिकुलाऽतिसंकुला वकृता भान्ति पुरो धराधिप । किमु मौक्तिकनीलरत्नजाः स्मरभूमीश्वरकोशराशयः
अलीनां पटले तमोऽन्तरे ज्वलिताऽग्नाविव चम्पकोत्करे । स्मर एप स योगिनां गुरुहृतवान् यद्विरहातहत्तिलान
त्रिजगत्मिगतामरश्यतां सुप्तन्नामपि वर्णनीयताम् । ललितां जगदात्यहेतुता लभतां किं न सतां मतां से ताम् ॥
(युग्मम्.) १६॥
मुकरोत्थपरागपिञ्जरामलिमालां वरमालिकामिव । ऋतुराजरमाऽध्यरोपपत् सहकारेऽत्र पिकदिजोदितात्म
१४
१ उष्णांचः-सूर्यः । २ सतिं कृत्वा मणते न भने यो नरेशः विधिराशयः जीतलाभिमापः । पुनश्च शिशिराश्रयां शीतल-
समयां स्थितिं स्थिता-इति गम्यते । ३ को प्रविष्याम्, रपतीव्रताम-सम्दतीव्रताम्-खदखदाटम्, फौरवाणां तीव्रता च ।
४ फाल्गनो पासः, अर्जुनध । ५ वैरोचना-सूर्यः । ६ हरिदय-सूर्यः । ७ तद् इलातलात् । ८ बाचा अधः कृतः पीयूषरसः
येन सः । ९ योगवताम्-संयोगिनाम् । १० परिवः । ११.स्मरः । १२ वापरले । १३ मन्यत्रापि दिनोदिनात् प्रामणो-
दितात् . बरमागरोपणम्, अवाऽपि दिनोदितात्-पक्षिषषनाद ।
॥ ३८॥

·सन:-२ नीर-भटिगा गनमकुता कृतचिजतोपाऽमृतमञ्जरीवजा । मधुरा मधुराजधानिका पुरतो भाति रसालमालिका। १३. दददेश सुवर्णवत्फलं कलकण्ठः सुमनोलि हतः। तरुराजिषु राजतां वहन् सहकारो नरराज ! राजताम् ॥ शिभिरं परिपीय गद् भृशं भुवि वृद्धोऽपि वयस्पंतदनम्। द्विविधं सुरभीकरोत्यसो सुकृतज्ञो नृप! पाटला-त मणिवाहिवनं विलोक्यतां कृतकपूरसुवेगवेष्टनम् । सुखयेद् गुणयोग्यताजुपामपि संगो नयनानि धीमताम् ॥ पाना परिष निर्मलं पनकर्पूरपरागमम्परे । सुविकृत्य धृतालि-कालिमं कुरुते चन्द्रममुद्रतेजसम् ॥२२॥ नपने नए नेतरत्र तां नयनेतः ! प्रति नागवल्लरीम। वचसाऽखिलचित्तरशिनी सुरंसंज्ञामपि या तु रअयेत्॥ रदनादिपरिदाता रसना निमंल भारतीवरीम् । कुरता वसनान्वितामिव क्रमुकं नागलतावरञ्जनात् ॥२४॥ १किल नीलदुरुलफली रतिराशी हदयस्य कोमला । फणिवंल्लरिका स्मरमभोः शिरसि श्रीकरिका जपत्पसोग सुरक्षा रण मोहनं नृप ! कपूरतरं पुरस्कुरु । अमुमत्र पिशनपत्रिणा प्रकृतं नागलतायेन तु ॥२६॥ इतराः फणिवाल्यो वने निखिला निर्मलनीलकान्तयः । इदमत्र नवं लतायुगं शुभचामीकरचारुपत्रयुक् ॥२७॥ पनमारतरोः मसौरमं नपसौभाग्यमहो फिमप्यदः । इदमीशवल्लरीयं परिरभ्याऽस्ति रसाकुलं हि पात् २८४ १२ देप! तवप्रियाऽऽगमे भयप्ताऽकोप्यधुनेति निमितम् । वसुधा मियमत्र सौम्यक् वदतीयं वसुधामियायि॥ १ दिनाः पक्षिणः । २ मधुर्वसन्तः । ३ सुमनांसि पुष्पाणि । ४ शिशिरं शीतकालमलम् । ५ मित्ररूपं तद्वनम् । ६ फणिनल्लि ताम्बूललत्ता ७ धृतः अलीनां भ्रमराणां कालिमायत्र परागे । ८ नागवल्लरीम्-ताम्बूलवल्लीम् । ९ सरसझाम्- भनुस्वारस्तु काव्यवेचिश्याम्-रवि गम्पते। १० वसनम्-वसम् । ११ फणिवल्लरिका-ताम्ब्वळता । १२ मानसूचक- विविगेषः। १३ नायगतोयं यथार्थम् । १४ तब निमित्तम् । ३९।

·गरी-नरसिंह! मुसिंहविष्टरं स्वमिहाऽलंकुरु विष्टपाधिप ऋतुराजमुखं गृहाण च श्रममुनिहाण च क्षणम् ॥३० चरित्र ॥४०॥ अनुमस्प सुरागधीगिरः क्षितिपो निर्मलमागधीगिरः। स तु रङ्गमिवाऽऽत्मचेतसि प्रवहन्नेव तुरंगमत्यजत्॥३१॥ ४ सर्ग:- भय तत्र मृगेन्द्रविष्टरे विनिविष्टेऽखिलविष्टपेश्वरे । भरताधिपवल्लभाऽपि सा गुरुभद्रासनमानयत् पुरः ॥३२॥ ४ पाष्टिमयो निजांशुकविरजीकृत्य तदा प्रिपंवदम् । उपदेशयति स्म चासने सुदृशो नोचितवञ्चिताः क्वचित् ॥ अथ भारतभूपभूषणमचयाय प्रसवायचायकाः । कुसुमावचयाय नायकाः प्रययुदिव्यवनान्तरेऽभितः ॥३४॥ पुनरप्यवदत् प्रियंवदो निभृतं संभृतकोतुकोत्सुकः । इह दिव्यविमानमद्भुतं गगने पाति विभोऽवधीयताम् ॥ इह काऽप्यमरी निजेश्वरी प्रति कस्याऽप्यधिपस्य वर्णनम्। विदधाति ततो जगत्प्रभो! निभृतीभूय निशम्यते क्षणम् अनुमत्य सुमत्यलंकृतं वचनं तस्य चकार चक्रयपि । श्रवणो श्रवणोद्यतो निजी नमयेत् प्रेम मम प्रभोरिति ३७ अथ भारतभूपतिस्तदा सकलान्तःपुरसंयुत्तो मुदा । अरणोत् स्वशिरोऽम्बरादिति श्रुतिलेपे पुसृणोपमं वचः ॥ तथाहि-गगने देवीकृता भरतवर्णना- अमरीणामरीणां च महसां मोहयन् मनः। स वीरवरशृङ्गारो जीयाद् भरतभूपतिः ॥३९॥ -१२ यो राजा बंदु (1) वाचि भङ्गमतनुं कम्पं तनो सर्वतो वैवय निजदर्शनेन विततं स्वेदं च रोमोद्गमम् । वामानां द्वितयस्य मानहननं मारेण कुर्वन् समं शृङ्गारं च भयं च यत् पृथगदात् तत् कर्म तत्फलम् ॥४०॥ आदी येन सुविग्रहे क्षतर्मुरः पीठे प्रदत्तं. रसात् संमाप्य द्विविधा अपीह सुभगंमन्या महानायकाः । १ पुप्पोचयकारकाः । २ न गम्यतेऽत्र यदु-मन्दार्थ:-कदाचित 'यदु' स्थानेऽन्यदपि पदं भवेत् । अथवा 'यदु' इति 'यत्+' एवम् अव्ययं भवेत् । ३ क्षत-खण्डितम्-उरा बसस्थकर ।

·पुण्डरीक रजा नित्परताः सुलपविषयाः निर्जित्य संतोपिता-तस्यैकस्य सुवर्ण्यतेऽत्र महिमा श्रीवीर-शृङ्गारिणः ४१३ चरित्र कात्वा भूमिभृतो शिरांसि सहसा सर्वत्र लन्धोदयो यः शुद्धोभयपक्षभाक् कुवलयामोदप्रदोऽहनिशम् सर्ग:-२ ॥४१॥ ज्ञानोसग्रसरस्वतीरसमृतात्-पजन्म जज्ञे जिनात् सोऽयं सूरेंगणे कला प्रचितरन् जीयात् स्थिरेन्चुर्नवः ॥४२॥ ४३.हेमन्तस्तनुम्पनेन शिशिरो निष्पनाधानतः, तजातिप्रसवैच्छिदं मधुरसौ ग्रीष्मस्तु संतापनात् । माद हंसानियासनात् शरदहो! तच्छीर्पविच्छेदनात् शत्रौ पविधकाल एच यद॑सि पादात् पुनः पञ्चताम् याहुर्यस्य विपादकनलजलस्यानेषु दुवैरिणां वक्त्रेषु स्फुटखड्गलेखिनिकया साक्षेपनिक्षिप्तया । सरिमित्तिषु सुस्थिरां जयभवां कीर्ति प्रशस्ति स्थिरा-मेणा न्युतिनिर्मला यदलिग्वत् तत् कस्य नात्यद्भुतम्॥ पो राजा च्युतधर्मिणां फ्रमयुगमक्षालनोत्थैर्जलैः श्रीखण्डद्यसान्द्रित रचितया दानक्षणे गङ्गया । कालिन्दी रिपुकामिनीनगनजीरैः कृतां साजनैः संमील्याऽगाजतां व्यभासयदसौ तीर्थकरस्यात्मनि ॥४५॥ १ पर्वतानाम्, राक्षां च । २ उभयपक्षभार-मात-पिशुद्धपक्षमाक्-पक्षे शुक्ल-श्यामपक्षमाक् । ३ कुवलयम्-पृथिवी- बलयम्, पक्षे चन्द्रविकासि कमलम् । ४ मूरगणः शूरगणः, सूर्यगणश्च । ५ भरतराजो हि हेमन्तः-शवशरीरकम्पनेन । १२ ६ शिशिरः निष्पप्रतायाः पर्णरहिततायाः, शत्रोः निष्पत्रताया आधानतः । ७ मधुर्वसन्तः-शत्रुजाति-उत्पत्तिच्छेदनाय । ८. शत्रुहसाना निवासनात् । ९ शत्रुशीपविच्छेदेन शरत् । १० एतत् तु आश्चर्यम्-या पवियोऽपि यस्य असिः पञ्चतां मृत्युम्, पशसंख्यात्वमपि । ११ एणाचन्द्रः । १२ च्युतधर्मिणां युगलिनाम्-जैनसंपदाये युगलिनो धर्महीनाः (१) प्रसिद्धाः । यथा हि प्रापभनन्माभिषेके युगलिभिजलगङ्गा 'मवाहिना तथा भरतेन रिपुकामिनीनेवनीर साझनैः यमुना प्रवाहिता- इति पिवयत् पुत्रेण कृतम् ।

·पुण्डरीक यः स्वर्णान्यवगम्य गाहमृदुतामाश्रित्य रत्नोचयं त्यक्त्वा क्षारमिहाऽश्व-वारण-मणीन् सुज्ञानतः कामिनीम्। चरित्रम्
॥४२॥ साधूक्त्या हदि कल्पितं प्रवितरन मेरुं चरन्नाचलं पाधि कामगवीं च कल्पफलदं वेगाद् विजिग्ये विभुः ॥४६॥
सर्गः-२
किं बहुना-
४
८
यद्वाक्यं न शृणोत्यसौ न स कवियाँ नेक्षते साऽमरी नारी चारुचिराऽपि नैव सुभगाऽरण्याकुलीपुष्पवत् ।
विश्वे पानभिपेणयेन्नहि नृपास्ते न प्रशंसास्पदं ते स्युनों हृदयालयो हृदयगो येपामसौ न प्रभुः ॥४७॥
देवि ! गट्ने यमधिपो रङ्ग गेयगुणोऽकरोत् । पीयूपरसनाशां तु रसनां मे विभय॑सौ ॥४८॥
अलंकृतसुचाग-ऽङ्गा गङ्गाऽग्ने का पदत्यसौ। सुभद्रयेति तत्रोक्ते व्योम्नि प्रोचेऽथ जादवी ॥४९॥
मनोरमे ! तयाऽऽसिच्य गवां पीयूपवर्पिणीम् । जाती मद-प्रमोदाट्यौ कौँ मे तर्णकाविव ॥५०॥
मनोरमे ! मनोरं मे रमयित्वा वचोऽमृते । मनोरमेऽथ विरम तृष्णाशान्त्यै सुधा पिव ॥५१॥
अमुं मम वनाऽऽयातमवनायाऽयनेः स्थितम् । द्रष्टुं याम्यथ चक्रेशं चक्रे शं योऽत्र जन्मिनाम् ॥२२॥
भविश्य कर्णयोरस्य गुणैर्वद्ध्वा मनो मम । तत्पार्ध जगृहे तन्न शक्नोम्यत्र विलम्बितुम् ॥२३॥
१२ अनयोर्वचनं परस्परं प्रवदन्त्योर्मनसोऽनुरागतः । ब्रजति स्म विमानमाशु तत् नृपचित्ते प्रवितीर्य विस्मयम् ॥५४)
अवलामुखतः स्तुतिः श्रुतेत्यतिमन्दाक्षविलक्षमानसः । स तदा स्थितवानऽवाभुखो वसुधावर्जधरो हृदा गुरु॥
मम जीवितवल्लभः सुरा-ऽसुरनारीहृदये शयो ध्रुवम् । इति तत्र तदा सुभद्रया विकसदक्त्रसरोजया स्थितम्॥
१' आकुली' भापायाम्-'आवळ' शब्देन ख्यावा, तस्याः पुष्पाणि पीतानि मनोहराणि प्रसिद्धानि । २ अवने:-पृथिव्याः,
अवनाय-रक्षणाय । ३ शे-मुखम्, चक्रे कृतवान् । ४ घर-इन्द्रः । ५ शेते इति शयः-निवासी।
॥४२॥

·मानम्. सर्गः-२ 'पुण्डरीक-यति स्म ततः प्रियंवदो जय कर्पूरतरोऽतिथिप्रियः। विष (?)तोऽप्युपनीय सेवनात् प्रददौ यः सुवचःसुर्धा मम॥ ॥ १३ ॥ सपनाथ ! मया सदा तव अवंसी आश्रयसीमसेविते । मम कर्णसुखं मनोरमां परिहाय प्रददाति कोऽधुना ॥५८ अथ ताः कुसुमावचाथिकाः कुसुमालंकरणानि भूभुजे। ग्रथितानि सुभगिभिर्नवान्युपनिन्युनयनाग्रतस्तदा ।।५९ पति पतिप्रियाऽपि सा मणिभूपां प्रविमुच्य पर्यधात् । कुसुमाभरणानि कोमलं सुरभि कोऽमलतान्वितस्त्यजेत् विहिताद्भुतपुष्पभूपणस्तुरगस्थोऽखिलभूविभूषणः । प्रचचाल निजप्रियायुतो धृतसन्नाह इव स्मरोऽङ्गवान् ॥३१ ग्रीष्मवर्णनाः- अथ तर तपतुशोभितां जगतीशो जगतीमधिभिंतः। जगदे मुदितेन वन्दिना रवितापाऽपनयोद्यतं वचः॥३२॥ सविताऽपि सुनिष्दुरैः करैर्जगतीप्राणमतिप्रतापयेत् । दहतीह च भूतधानिका न तु दुष्कील इदं किमद्भुतम्॥६३ जैउसंगमकोऽय गोपति शयरस्य॑विवर्धकोऽभितः। इति दुःखत एव धात्रिका-हृदयं त्यक्तरसं तदाऽस्फुटत्॥६४ तनाऽऽतपतप्तरूक्षितक्षितिवीक्षानपिते स्ववीक्षणे । नृपते । घनगोस्तैनीवने शिशिरस्त्यानसे प्रसाद्य ॥३५॥ रसनात् सुखमद्भुतं फलै रसनायां ददती तु नेत्रयोः । निजदर्शनतः सुनीलतायुत एवाऽधनगोस्तनीलताः ॥६३ १ विपं हि जलम्, पढाकेसरम्, मृणालश्च । २ श्रवसी-कर्णी । ३ आश्रयसीमसेविते-आसमन्तात् श्रवस्य-श्रवणस्य सीमा सेविता याभ्यां ते । ४ निर्मलतायुतः । ५ तपर्तुः-ग्रीष्मर्तुः । ६ दुष्टः कालः । ७ जलसंगमकः-इ-लयोरैक्यात् । ८ गोपतिः सूर्यः-भूपश्च । ९ वैरस्य चिरसताम् । १० तपनः सूर्यः । ११ चीक्षणं नेत्रम् । १२ गोस्तनीवनं द्राक्षावनम् । १३ शिशिरेण स्त्याना वसा वल्लिविशेषो यत्र । १४ बहुवचनम् । ८ ।।३.४३ ·४ पुण्डरीक- सरंसी सरसीद ता सरसीभूतसमीरेंसेविता । खरसेन रसेन ! दृश्यतां गमिता हंसगणैः सुदृश्यताम् ॥३७॥ ४ चरित्रम् फलशालिसुशालशालिताऽस्ति च पालिजिनधाममालिका। सर्गः-२ ॥४४॥ क्षितिपालशिराप्रपालितक्रम! पश्याऽद्भुतविक्रमकमा ॥२८॥ मधुपान मधुपायिनोऽतनो भ्रमरी विर्भूमरीतिरद्भुता। धवला धवलालिता भृशं वर्रलाऽऽस्ते वरलास्यसंगिनी।। इह हंसकरर्विकासिता शुचिहंसैरपि सेविताऽब्जिनी । स्वरसं मधुपाय यद्ददौ तदियं पङ्क-कु-लीनता स्फुटा॥ कलापात्रे चन्द्रे यदनभिमुखी सा कमलिनी, करस्पर्शात् स्मित्वाऽपि न भजति सूरान्तिकमहो!। शिरीरांशान् भोज्यं सितविहगवर्गाय ददती, रसं रोलम्बेऽदात् तदनवगतं स्त्रीहदि गतम् ॥७॥ ८ इद दिव्यसरोवरे सरोरुहरम्येऽमृतपूरपूरिते। जलकेलिविलासतः क्षणं तनुतापं ततामयाऽऽनय ॥७२॥ इति पानवणेन कौतुकात् सैरसोऽयं सैरसोऽन्तरेऽद्भुतम् । प्रविवेश विशामधीश्वरो निजजायात्रजशोभितोऽभितः ॥७३॥ १ सरोवरम् । २ कमलैः । ३ सरसीभूतः रससहितः । ४ समीरणो वायुः । ५ रस-इन!-रसस्वामिन् ! 1 ६ विभ्रमा विविध- १२ भ्रमयुता रीतयो यत्र सा । ७.धवेन स्वामिना लालिता । ८ वरला इंसिनी । ९ सूर्यकरैः । १० अन्निनी मूर्यकरैविकसिता, पवित्रईस सेविता अपि स्वरसं श्यामाय-पकरणाय मधुपाय एव ददौ-न निजरसकाय-निनाश्रिताय च, अत एव तस्याः पर-कुलीनता-पङ्कपथिवीलीनताऽवसीयते-पवाद् हि जातं पङ्कवर्णेन एव भीतिमेति । ११ अब्जिनी-स्त्रीहदि गतं कौटिल्यमे तत्-तस्या रागो न कलापात्रे चन्द्रे न सूर्ये, न हंसे, अपि तु श्यामे रोलम्बे भ्रमरे । १२ तनुताम् कृशताम् । १३ प्रथ- मान्तम् । १४ पछ्यन्तम् ।

·पुगरी-निमणी रमणीयतोऽशुभत् रमणीयो रमणीयसः स्मरात् । अंधिको जगता रतीश्वरो हरपरिव गोपितोऽम्भसि चरित्रम् फिल किचित् फोमलेक्षणा रमयित्वा सुचिरं मृगेक्षणाः। विरराम ततोऽभिरामरुगू जलकेलीरसतो रसाधिपः॥ सर्ग:- नवरो घवरोधेयुक् सरस्तटगोऽयं रुरुचे रुचेः पर्दम् । धनकौलमतीत्य तारिकाकलितो निर्मलचन्द्रमा इव ।। ४ तसाशचीवरस्तदा शुशुभे भूमिशंचीवरः स्थितः। किमु शारदचन्द्र-चन्द्रिका परिधीयास्ति सुवर्णपर्वतः। अथ देवगृहं हिरण्मयं नृपतिर्वीक्ष्य पिवेश पावता। मकरध्वजमूर्तिमद्भुतां पुरतस्तावदसौ.व्यलोकयत् ॥७८ गुरुदिव्यसरोवरोद्भवैर्जलजस्तं परिपूज्य च मरम् । स नृपोऽस्य च रङ्गमण्डपे किल शिश्राय मृगेन्द्र विष्टरम् ॥७९ भरतेन सुरीसमागमः- ८.३ इह काऽपि सुरी सुरीतिवित् समुपेत्य प्रणिपत्य तं नृपम् । अवतंसितपाणिपाका विदुपी प्रौढिमयुक्तमव्रवीत्। विजयस्व चिरं जगत्त्रयम्भुनाभेयजिनेन्द्रनन्दन !। अवधार्य वचः सुधानिभं वसुधाधीश ! शृणु प्रसय मे ॥ भरतक्षितियासिनीचतुर्दशसाहस्रनदीश्वरीघृता । तव दर्शनमिच्छति प्रभो। ननु गङ्गा निजचित्तरगतः ॥८२॥ इति तद्वचनं निशम्य स स्मितलीलाललितं किलाऽलपत् । तव वाग्विपये मनोरमे ! मम हर्पण मनोऽरमेधते ॥८३ १२ अध भारतभूपतिप्रिया सहसा साऽऽह सुहास्यवासितम्। वचनाद् विदितामनोर मे(?)जगतीजीथितनाथ! किंतव इति तद्वचनं निपीय सा मुदिता यातवती च यावता। अभवन् सुविमानराशयः प्रकटास्तावदथाऽम्वरे सुराः॥ १ स्मरादपि रमणीयः । २ जगतां हि मियो रतीश्वरः काम:-शिक्वतः भगात् जले गोपितः प्रच्छन्नीकृत इव भरतः सरोघर-गतो भाति । ३ सुन्दरकान्तिमान् । ४ अवरोधो हि अन्तःपुरम् । ५ पद स्थानम् । ६ मेघकालम् । ७ भूमिइन्द्रः ।, ८ परिधानं कृत्वा । ९ मेरुः । १० सिंहासनम् । ११ सुरीतिं वेत्ति । १२ अरम् अत्यर्थम्-एधते-वर्धते । ॥४५ ·८ पुण्डरीक- तत एकत उगानतः स्वसखीन्दसखी स्मयन्मुखी । मुदितोदतरत् पुरः प्रभोरिह मन्दाकिनिदेवता जवात्।।८६ चरित्र सुरीदर्शनाद् भरतो विस्मित:- सर्ग:- निजदेहमहोजले नृणां नयनं नीरज॑यन्त्यसो तदा । भरतेशितुरप्यऽपाहरत् हृदयं रागतरङ्गभङ्गिभिः ॥८७॥ ४ अथ स त्रिदशापा स्मरविमलस्नेहिलसारसौरभम् । अवलोक्य रसाधिपो रसादिति चित्तान्तरचिन्तयचिरम्॥ विद्वगोरससंभवं स्मरविधिः सत्पौष्पमन्यानतः, शृङ्गारं सुदधि प्रमथ्य जलितैयङ्गवीनैनवैः । गोहावययान प्रयत्ननिरतः सुस्नेहिलान् कोमलान्, स्फूर्जत्सौरभसंभृतान् व्यरचयन् मन्ये मनोमोहिनः ८९ शृगारं दधि पात्रके व शशिनि प्रेयोगुणावेष्टिना, वैशाखेन युवाभिलापनिचयेनैव स्वभार्याकरः । निर्मध्य व्यतनोदिमा स्मरविधिः सारैः कपायादिमत्, ज्योत्स्नातक्रममुश्चदत्र जगतस्तापोपशान्त्यै ध्रुवम् ॥९० फँलत्तामरसं रसपविलसत् सौवर्णनालं स्फुरत्, पञ्चमोज्ज्वलपद्मरागकलितं स्याच्चेत् प्रसपत्प्रभम् । अस्याः शोणतलस्य निर्मलनखज्योतिष्मतः प्रोल्लसज्-जड्डाऽनय॑रुचनुतस्तु समतां दध्यात् पदाम्भोरुहः ॥९१ अरम्भाद्या रम्भा न हरिरणुमंध्यो न कलसः, सुवर्णः सौवण्यों न भवति मृणालं न मृदुलम् न कम्युः शोभाम्बुस्थितिरशितिरु, सोऽपि शिताक्, सगर्हः स्याद् बी सुतनु ! तनुमालोकितवताम् ९२ प्रत्यंशं प्रतिवासरं निजतनुं छित्वा कलकाकितं, चन्द्रः पर्यणि चित्रभानुमैहसो मध्ये जुहावाऽऽशु यत् । १ मुदिता उदतरत्-उत्ततार । २ निनदेहतेजोजले । ३ नीरजयन्ती कमलयन्ती-कमलं कुर्वती-नीरजं हि कमळम् । ४ चित्तान्तः अचिन्तयत् । ५ स्मरब्रह्मा । ६ पुप्पाणां समूहः पौष्पम् । ७ कपायरसादियुक्तं तक्रम् । ८ विकसत् । ९ मध्ये कृशः । १० श्वेतकान्तिः चन्द्र:-अपि शितरुक्. श्यामकान्तिः ।. ११ सूर्यतेजसः । • ॥४६॥ १२ ·८ पुष्टरी अरणा आस्यशु शुताक्षयपदं तत् माप दुष्प्रापवाफ-पीयूपप्रसरात् प्रसिद्धचिवुधप्रीतिपद प्रोज्ज्वलम् ॥९३॥ चरित्रम् ॥ १७॥ निःश्री नयनीलनीरजमहो । लीलाऽमिलान्दोलितं, ज्ञातेोय चलन् कृतप्लुतिरपि स्यात् खाना खंजरुक् । सर्गः--२ सारनी भयतनसत्पगलिताऽपागाऽपि राय नो, अस्याः प्रेक्ष्य मद-प्रमोदरसेकृत्संवीक्षणे वीक्षणे ॥१४॥ ४ दोषोत्मानमवेक्ष्य नाशमपि च ज्ञात्वाऽऽयुपस्तौ खलु चको तीव्रतरं यदक्षतमिह ब्राह्मवतं चतुः। तेनाऽस्यां स्मरयासचामरपुरि मौदस्तनी निर्जरी, जज्ञाते सुकृतेन सुस्थिरनिजज्ञातेयसंयोगिनी ॥१५॥ इति चिन्तयतोऽस्य भूपतेः पुरतः क्षीरतरगगीरमा । कलिताऽद्भुतरत्नपादुका प्रलुलनीलदुलभासिनी ९३ अमरद्रुमपुष्पगुम्फनोत्तमधम्मिल्लसमुल्लसत्प्रभा। मितदिव्यविभूपणा सुरी सुरसिन्धः पुरतः समाययौ ॥ ९७ सुरीकृता भरतशंसाः- अथ भारतभूस्थिराखिलत्रिदशैश्वर्यभवश्रिया श्रितम् । द्विसहस्रमितैः सुरोत्तमैः सकलाङ्गं विकलझतेजसम् ॥ अपभमभुनन्दनं नरामरशृङ्गारशिरोमणिं तु सा । अवलोक्य सविस्मय-स्मय-स्मर-हर्ष-स्थिरसाध्वसाऽजनि॥ उपठोकयति स्म दौकनान्यध यायच सखी मनोरमा । इह तावदियं सुरापगा हृदये ध्यातवतीति विस्मिता २०० १२ / गरिमा गुणिनां गुणज्ञता ललितत्वं चतुरत्वनिर्मलम् । जगदुत्तमनिस्तमस्तनुमतिभैवाऽस्य विभीविभासयेत् ॥१ -इति विस्मयः । १ शुको हि प्रसिद्धः । २ शुनं रद्धिं गतम् । ३ अनिलः पवनः । ४ ज्ञातिभावाय । ५ खञ्जकान्तिः । ६ दोपाया रात्र उत्थानम्, दोपस्य उत्यानम् । ७ नानाक्षराणि पठितुं . शक्यन्ते-पुस्तके त्वक्षपः' इति अस्पष्टम् । ८ चक्रवाफी- चक्रवाको । ९ ब्रह्मचर्यम् । १० अमरद्रुमः कल्पक्षः । .. , ·पुण्डरीक-अपमादिजिनेन्द्रनन्दने भुवनेन्द्रोधृतरागधी-रयः । हृदयं मम धीरयत्यपि स्वदृशा सीम्याचिस्टशा भृशम् ॥२॥ चरित्र -इति स्मयः । सर्ग:- ॥४८॥ भुवनोत्तमकामिनीजनो हृदये ध्यायति यं रतक्षणे। रमयेद् यदि सोऽपि मां विभुः परशृङ्गारसुबासुवाम्बुधिः॥३ -इति स्मरः। भरतेश्वरनेत्रज जनद्वितयीतत्कमलेऽस्ति मे तथा । अचिरादपि कामिनीजनप्रभुता संभवितेति वेम्यहम् ॥ ४॥ -इति हर्षः ॥ किमुमोरध्यमयी महोदधेः किमहं ज्ञानमहोद्धेः पुरः। विदुपा विभुनाऽधुनाऽमुनासह शक्ष्यामि न वक्तुमुत्तमम्॥५ -इति साध्वसम् ॥ चिरमित्यनुचिन्त्य ढोकने निहितेऽसौ सुरसिन्धुदेवता । प्रणनाम सखीशताऽऽवृता भरतं भारतभूमिदैवतम् ॥६॥ या सुरी सा गङ्गाः- प्रतिहारिकया सुविष्टरे निहिते रत्नमये सुरापगा। भरतेशितुरग्रतस्तदा प्रविवेश स्मितहष्टलोचना ॥७॥ १२ मथितमभुता-पवित्रितं पृधिवीशोऽप्रथयद् वचः शुचि। सुखिनी किमु देवि विद्यसे से पुनाना जगतो जनं जलैः। अवदत् स्मितभासुरीकृताऽखिलरत्नप्रतिभा सुरी च सा। जयति त्वयि देव! किं कुतोऽप्यसुखं स्याद् जगदीश ! जन्मिनाम् ॥ ९ ॥ नवकीतिसरोऽन्तरे मन:-कलहंसः सुग्वितोऽस्मि मे तरन् । भवताऽस्मि कृता पविनितास्पदमा त्वनवद्यदर्शन।' १मु-आसने । २.स. पृथिवीशः । ॥४८

·H
४
८
-सुपनित्रा मे मन्दिरं स्वपदाम्भोजरजाप्रसादतः । इति मानसमानमुज्ज्वलं वितर त्वं सुतरस्विनां वर! ११ चरित्रम्
यिनमः गनरशितुः सुता नृपते ! जीवितवल्लभा तव । मम गेहमुपैत्वहं यथा निजशक्त्या विद्धामि सेवनम्। सर्ग:-२.
॥४९॥
गमागृहे भरतगमनम्-
इति भक्तिपुरःसरी सुरी सुरसिन्धुर्नरसिन्धुरं तदा। अधिरोप्य विमानमानयन्निजगेहे परिवारसंयुतम् ॥१३॥
विमल शिशिरः सुगन्धिभिः सुकुमारर्वसनर्दियोभः । विविधैरपि दिव्यभोजनर्जननाथं तमुपाचरत् सुरी
ममुदायसुवासुधारितललितनन्दनचन्दनः सुमैः । अनुर जितमानसं नृपं विदधे सा नति-मानसंगता ॥१६॥
अवगत्य मनम्मकाशितः सविभावैः शुनिहावभावः। सुरसोऽप्यमरी जनो भवेत् इति भावं सुरतंसुरी व्यधात्
भरतस्य मनो मनागपि स्पृहयामास यत्र तत् सुरी। उपभोगविधावुपानयवधिज्ञानवती स्वशक्तितः ॥१७॥
विनमेस्तनयां च भूपति सुरसिन्धुः समुपाचरत् तथा । न विवेद यथा मनस्तयोर्व्यतिरिक्ताममरीमिमां मुदा
अतिदक्षतयाऽतिसेवया ललितत्वेन वशंवदीकृतः । अथ ताममरीमरीरमद् भरतो मुद्धरतो रतो भृशम्१९
गगगा सह दैविकं सुग्र्य वुभुजे भरत:-
१२ विनमे सुतयाच गद्या सहमानुप्यक-दैविकं सुखम्।बुभुजेस निजेच्छयाऽच्छेयाऽऽसैरमेशोऽत्र समाःसहस्रकम्
सुरसं प्रविलोक्य हर्पितं सुरसंगीतकरोऽन्यदा पम् । स तु यन्दिवरः प्रियंवदो वदति स्म प्रकटोचविस्मयः ॥
अयोध्यास्मृतिः-
१ सुधासहितायां यमुपायां सुधारितैः । २ अरीरमत्-रमयामास । ३ हर्षभरतः । ४ अच्छया-निर्मलया ।
५ आस-चिक्षेप ।
॥४९॥

·४ पुण्डरीफ-भुवनोत्तमवल्लभाद्वयान्वितमालोक्य भवन्तमीश्वर । घनसारतरं स्मरामि तं फणिवल्लीयुगलेन शोभितम् ॥ चरित्रम् अथ सस्मितमाह भूपतिः किमहो! त्वदनं प्रियंवद ।चलितोत्कविलोचनद्वयं सुपरिम्लानमिवाद्य वीक्ष्यते ॥ सर्ग:-२ । ५०॥ अवदत् तदनु प्रियंवदस्तदयोध्यानगरं विनाऽधुना । मम नो रमते मनो मनोरमभूमावपि संप्रति प्रभो! ॥ असुखे न समेति रोचते निशि निद्रा न दिने न भोजनम् । अत एव तनुस्तनुप्रभाऽजनि भूजानिशिरोमणे! मम 'यत:- "असुखंचसुखंच चेतसि स्थितमस्त्येव नजातु वस्तुनि।भविनःसुखिनः स्युरन यैर्यतिनस्तैरिह दुःखिताः खलु" भुवि निगराणिसन्तिनोबहवः किन जनाश्च सन्ति वा।निजजन्मपुरे सजन्मभिःसह यः स्यात् प्रमदः सनाऽन्यतः इति तवचनात् सचेतनः समयित्वा कियतोऽपि वासरान्।समभूत् स्वपुरं समायितुंसमहीशः सहसा समुत्सुकः अथ सा सुरसिन्धुदेवताऽप्यवगत्यैव मनो नरेशितुः। निजगाद चिरं प्रसादिता भवताऽक्षोभवताऽहमीश्वर ! तव दर्शनसौख्यसस्पृहा अथ साकेतनिवासिनीः प्रजाः। नृप! मोदयतां भवान् मयि प्रणयो विस्मरणीय एष न इति भोगवियोगदं वचोऽप्यवदत् साऽत्र सुरी सुरीतिमत्। विदुपी हृदि नो तथासुखे यतते प्रेमविधौ यथा भृशम् १२ उचितोक्तित एव रक्षितो भरतोऽवोचत देवि! मेऽनिशम्। ददती मनसो मतं सुखं भवती विस्मरतीह कि कदा ? गङ्गोत्तरतटविजयः- इति स स्ववशां प्रमोद्य तां सुरसिन्धु भरतक्षितीश्वरः। प्रचचाल सुखेन सैन्यात् प्रविजित्याऽत्र तदुसरं तटम् ॥ खण्डप्रतिपातिकागुहाविजयः, नव निधानानि च- १ उत्कम्-उत्सूकम् । २.यापयित्वा । ३ सुरीतियुक्तम् । ४ सैन्यम् एव पादौ यस्य सः । ४५..॥

·४ पुण्डरीकन प्रविजित्य सुरं व्यतीयिवानथ खण्डप्रतिपातिका गुहाम्।सुरसिन्धुतटेऽथ दक्षिणे. विजितेऽत्राऽऽपं निधीनसौ नव चरित्रम् अयोध्याप्राप्ति:- सर्ग:-२ प्रविधाय निदेशवर्तिनः सकलानित्थमसौ नरा-ऽमरान् । स्वपुरं प्रति चेलिवानथो स्वगुहां सिंह इवाऽतिदुस्सहः। भौहेतिभिरत्र दर्शयन्निजतेजोऽहरकानिवाऽग्रतः । निजभूपशतातपत्रकैः कुसुमानि स्वयशस्तरोरिव ॥२६॥ अनतान् नमयन् मसादयन् प्रणतानुन्नमयन् विवेकिनः। विदुषः परिपूजयन्नयं तदयोध्यानगरं समासदत् ॥३७॥ अयोध्यावर्णना- (युग्मम्) मणि-तोरणराजिराजितां मुदितोत्कण्ठितपौरपूरिताम्। कुतुकाकुलसत्कुलस्त्रियं विलसल्लास्यविलासितेक्षणाम् अतिनिर्मलरत्नपुत्रिकाङ्कितमञ्चोचयचारुवीथिकाम् । निजदिग्विजयोत्थगीतिकाऽभिनवाऽऽकर्णनकर्णहर्पदाम्॥ कलमङ्गलतौर्यगजितै दयन् केलिकलापिनां कुलम् । प्रविवेश पुरीमरीणरक् भरतो मुद्भरतो नृपाधिपः ॥४०॥ (विशेषकम्) स्वपुरोहितरत्ननिर्मितान् बहुमाङ्गल्यविधीन् नयन् ययौ। निजसौधेमसौ धराधवः शुचिसौधर्मसदः सुरेन्द्रयत् चक्रधराभिपेकः-- कलमङ्गलगानपूर्वकं विधिना द्वादश वत्सराण्यथो । अभिपिच्य नरा-ऽमराधिपैविदधे चक्रधरोऽयमादिमः ४२ भरतभगिनी-सुन्दरीकृततपांसि- १ आप माप । २ भटहेविभिः भटशस्त्रैः । ३ पुत्रिका-भाषायाम्-'पुत्तलिका' । ४ अक्षीणकान्तिः । ५.साधम् । आवासम् । ६ सौधर्मसभाम् । १२

·चरित्रम्
सर्गः-२
पुण्डरीक-ठस शशाहकलानिवाऽमलामवलोक्याऽतिकृशां च सुन्दरोम् ।
सचिवान् परिपृष्टवान् नृपः प्रति तं प्राहुरमी अधोमुखाः ॥४३॥
॥ ५२ ॥
तव दिग्विजयाद्यवासरादियमुचैतसंजिघृक्षया । नुप ! पष्टिसहस्रवत्सराण्यकृतोऽस्ताऽशनमद्भुतं तपः ४३
सुन्दरीमत्रज्या-
अथ चक्रधरोऽपि सुन्दरीकृतचित्त सहसुन्दरीमिमाम्।परिगृह्य विभोः कराव्रतंस तदाऽऽदापयतिस्मसोत्सवम्
लघुभ्रातून प्रति दूतप्रेषणम्-
अभिषेकविधायनागतान वितते द्वादशवापिकेऽपि तान् अभि दूताणं व्यसर्जयद् भरतोऽटानवति निजानुजान्
स्वनमस्करणाच संगमाद् भरतेशः त्वरितं प्रमोद्यताम् । इति दृतवचो निशम्य तद् जगदुस्ते जगदुद्धरा नृपा
अस्माकं स्वामी तु. ऋषभ एव जनकः-
प्रविभज्य स राज्यमात्मनो जननोऽस्माकमदात् पुराऽस्य च। भवतां पतिरेप लोभतः कथमस्मत्त इदं समीहते।
इतरेण नहि प्रयोजनं निजराज्यं ननु रक्षितुं क्षमाः । चलतोपजुयो वयं स्वयं कथमेनं प्रविधमहे पतिम् । ॥४९॥
भरतो हि इतघी:-
हतधीरतिधीर एप चेत् रणरङ्गे समुपैतु तज्जयात् । न वयं च पराञ्च एव भोः । स्वशरैनैतयितुं तमागतम् ५०
रुपिता अवि भो ! भृशं वयं निजतातेन समं विमृश्य तु । समरं भरतेन कुर्महे कलहारम्भरतेन नाऽन्यथा ५१
अष्टापदे ऋषभस्य देशना-
अकृत-चकार । २ अस्ताशनम्-अस्तं शिप्तम्-अशनं भोजनं यत्र तपसि तद् अस्ताशनम् । ३ जननो जनका-ऋषभदेवः ।
१२
3000000
॥५२॥

·सर्ग:-२ इति ते प्रणिंगद्य भूमिपाः प्रभुमष्टापदपर्वतस्थितम् । अभिगम्य मुदा प्रणम्य चाऽभ्यधुरुर्भरताऽऽभियोगिकम् शुचिशान्तविलोचनांशुभिर्भगवानेप सुधाकणैरिव । अभिपिच्य जगौ निजाङ्गजांस्तदसूयानलशान्तये किला अनयाऽऽश्रितया श्रियाऽनया ननु यूयं तनया नयाविका। कथमिच्छत संगम हहा ! शुचिचित्ता इव धूतवेश्यया ४४ स्वपुरराजितपुण्यनीरदात् धनपूरो भविता विनश्वरः । स्थिरमत्र तु केवल ततोऽद्भुतशीलदुममूलनाशनम् ।। अतिकुत्सतरविनश्वरैभवभागः नरान्तकारकैः । इह तुष्यति रकबजनः शिवराज्याय करोति नोद्यमम् ५६ वरा-उमरराज्यसौख्यदः परमात्मा परमः सुरद्रुमः । प्रकदीक्रियतामथ व्रतैर्विपयाशाविषवल्लिनाशनात् ॥५॥ अपमानकलङ्कपाप्मनां विपयेच्छा ध्रुवमूलमत्र भोः ! । तदिमामपहाय मुक्तये सुकृतायाः कुरुताऽऽदरं रयात् वचसा मनसाऽङ्गकेन च श्रुत-सद्ध्यान-तपस्विह क्षमाः। दुरितान् कुशरीरसंगतान ननु यूयं किमयो करिष्यथ? विभुवाक्यमिदं निशम्य ते शमिनः संयमिनश्च जज्ञिरे। भरताय निजेश्वराय तेऽप्यथ दूता. अभिगम्य चावदन भरतेन लघुवन्धु-राज्यानि ग्रसितानि- अथ भूतिभृतानि जग्रसेऽनुजराज्यानि स सार्वभौमराट्।स्फुटवहिरिवन्धनान्यहो अशनीनीवधनानि भस्मकी १२ भरतं सैन्यपो व्यजिज्ञपत्- नरशेखरशेखरीकृतक्रमयुग्मं भरतेशमन्यदा । प्रणिपत्य सुपेणसैन्यपः समुपेतः सदसि व्यजिज्ञपत् ॥३२॥ १ भरतदूतकथितसंदेशम् । २ अनयो हि अन्यायः, नम् आश्रितया अनयां श्रिया । ३ अत्र संसारे केवलम् - आत्मतचं स्थिरम्, अत एव यद् यूयं शीलद्रुममूलनाशनं कर्तु मुद्यता:-तद् अद्भुतम्-इति गम्यते । ४ पुस्तके तु 'परहांत। इति अस्पष्टम् । ५ रयाद् वेगात् । ६ अशनानि भोजनानि । ७ भस्मकी भस्मकरोगवान् ।

·४ पुण्डरीक चक्र नहि संविंशति- बलतों नमितोचभूधरै विहिते दिग्विजये प्रभो! त्वया। समदद्विरदः स्वशालिंकामिव चक्रं नहि देव । संविशेत् सर्गः-२ को हि अजितः ?- सचिवः शुचिवाचमूचिवान सुमतिः श्रीभरताधिपं प्रति । ननु कोऽस्त्यजितो जगजिति त्वयि नाथेऽपि रयो तमोऽशवत् ॥६४। बाहुवली अजितः- स्मृतमाः! प्रथमस्तवाऽनुजोन महाराज ! भृशं वशंवदः। स हि बाहुवली वलीयसांततिभिः प्रस्तुतविक्रमस्तुतिः गुणरत्ननिधिर्यलाम्बुधिः सहितः खस्य महामहीधरैः। प्रसरन्निजमुद्रया स्थितः स्थिर-ओजोवडवाग्निभीपणः भरतो हि वणिक- अविजित्य महायलं ह्यमुं भवता दिग्विजयस्य कैतवात् । वणिजेय विदेशयायिता विदधे कोऽपि पराक्रमस्तुं न अनुजः संमहा महाभुजस्त्वतिकीर्तिश्च पलं च मेध्रुवम् । इति चक्रिवचो निशम्य स न्यगद् मन्त्रिवरः संसंभ्रमम् १२ मन्त्रिणा भरतः प्रेरितः- उपमेयबलोऽमुनाऽधुना भुवने त्वं भुवनेश्वरोऽपि सन् । विजितेऽत्र महाभुजेऽनुजेऽनुपमौजा भव चक्रनायकः स्वसमं समुपेक्षसेऽथ तं.सरला स्वच्छ नितान्तवत्सलः। लघुनाऽपि लघुकृतं वचो गणयिष्यन्ति नृपाः कथं तव कुरुपे प्रथमं रणं न चेद् निजदूतं विसज प्रभो! ततः । समुपेत्य नमत्यसौ यथेतरथा तु त्वममुं प्रणाम्य ॥७१७ १ समदों हस्ती। २ महसा सहितः-समहाः।

·सर्गः-२ TER याहुयलिं मंति दूतप्रपणम्- ॥५५॥ इति मन्प्रसमीरणविभा-वसुरप्येपं नृपः प्रशान्तहत् । प्रति बाहुबलि दिदेश तु स्वकदूतं नय एष भूर्भुजाम्।। दृतगमनम्- ४ शतशोऽशुकुननिवारितः स सुवेगः पविवेगतो गर्मन् । नियतं नियतिश्रिता गतिर्जगति स्यादिह धीमतामपि पहलीदेशकीर्तिः- कणराशिभिरुचितघनः सुख-लक्ष्म्य-ऽङ्गमणीगणैरिव । घहलीकृतसमदं दृशोबलीदेशमथो विवेश सः ॥५४॥ सुरशैलसमेतदेवता-सुखगीतादिजिनेन्द्रगीतिकाः । प्रपठगिरनुत्सुकैः शुभैः श्रितदूतद्रुमशीतभूतलम् ॥७६|| किल पानुयलिसमेत्यहो! अपशास्त्रा-ऽनययुद्धनिश्चलः। इति भिल्लगिरा भिरुत्त्रसद्गज-शार्दूल-मृगेन्द्र भोगिनम् पथि पान्थयधृषिभूपणातिनिधूततमीतमश्चयम् । फलशालितशालि पालिनीललनाऽऽनीतसुबाभूपतिम् ॥७७॥ (चतुर्भिः कलापकम् ). इति देशममुं ब्यलोकयन् कुतुकैनव्यमनाः स इतना । इव देवभवं समागतं स्फुटमात्मानममन्यत ध्रुवम् ७८ तक्षशिला- अथ निर्मलशालशालितां स विलोलध्वजरो जिराजिताम्। स्फुटधर्म-यशोविाससा सहितां तक्षशिलामवेक्षत पावलिना दूतसमागमः, बाहुबलिकृता भरतभंसना च- स विशिष्टमदो विशिष्टराट चकितः कौतुकितो विवेश ताम्।घटिका गृहपार्श्वगोरथं परिहत्याऽस्मरदीशयाचिकम् -१ 'गन्छन्' स्थाने 'गमन्' इति कवेचिश्यम् । तिमीतमो रात्री-अधिकारः । ३ दूतपुरुपः । . १२ स :॥ ५५ ·४ पुण्डरीक-पवाक्यमवाप्य वेगतः प्रतिहारोऽथ सुवेगसंज्ञकम् । जलरत्नजकुटिमस्फुरज्वलभावं तमवेशयत् सदः ॥८॥ नृपतिः क इति स्वसंशयं जनितं स्तम्भनिपक्तमूर्तिभिः । त्यजति म्म सविस्मयैर्वचोनिचयैर्याहुबलेः स दौत्यकृत् स:- प्रणिपत्य निविष्टवायसावध दूते नृपतिर्जगी गिरम् । हृदयोद्भवहर्पवृक्षजस्मितपुष्पैः परिपूजितामिव ॥८३॥ अघि भद्र ! ममाऽग्रजो पहुकुशली तिष्ठति भोः ! प्रियंवद ।। अयि तेन जिताः सभासदः पृथिवीशाः किमु सन्ति सन्मुदः ॥८४.। मुखभारत ! एप भारतं किमु जित्वा गतवान् महीतलम् । अपि तस्य परस्परं क्वचिद् न पुमत्रितयं वियाघते इति भूपसुवर्णवागलंकृतकर्णोऽथस दूत अचिवान स्मृतितोऽस्य जनाद् रुजावजो व्रजति स्यात कुशली कथं न सः समरेऽसमरेख एप चेत् क्व भटः स्यात् प्रकटस्तदोत्कटः। तरणियदिखे क्य तारको गमडवेत् क्वनु चण्डकुण्डली जननीमिव जीवदां नृपा भरताज्ञा यह मानयन्ति ते । न निजं विपर्य त्यजन्त्यहो!. पुरपार्था अपि तद्भयादिव अथ भारतभूमिभूमिपा भरतस्य स्वकभक्तिभारतः। विदधुर्विदितं स्वक्रितोत्सवमादादशवत्सरीमपि ८९६ स निजाननुजाननागतानवियुध्यात्र महे. महत्यपि । पुरुपानरूपा व्यसर्जयद् मुदितस्तैनिज़संगमश्चिकैः ॥२०॥ १२ सुविकल्प धियो विकल्प्यते किमपिस्वान विषयान् विहाय च।सुमधुव्रततां समाश्रयन् विकसन्नायकरारविन्दतः इति बन्धुवियोगनीरधौ स विषादानवधौ निमज्जति । तमु प्रति धीर! संप्रति त्वमुपेक्षां कुरुपे.किमन्यवत् ॥ लघुषन्धुवशोन यद्यपि त्वमुपेतो नृपते । तदुत्सवे । अपवक्ति तवैतदन्यथा पिशुनोऽयं हि निसर्गतो जनः॥१३॥ १ मुखस्य भायां शोभायां रत!-चाचालशिरोमणे ।। २ असमरेसो हि अद्वितीयः । ३ प्रचण्टसर्पः । ४ निज- शकिपारेण । ५ निजसंगेन मन्ये तिष्ठति-इति निम-संगपशि:-समासनस्वानी।

·Ctnhuman ४ किं पहना- ८ TE-भरनानिमाले कतिन् । मभवलीर्तिमरित्याहो! निजम्।जनवादरजोयुतं गुणप्रथय क्षालय न... गरिन मसुधना प्रददानोऽपि निमिलानुजीविनाम् ।प्रियमानधनोऽतिनिस्टहः स्पृहपत्यय तवाऽऽनर्ति पसर्ग:-२ ॥ ५७॥ पुरगुरहं मनोरमा प्रविधेगस्त्यपि ! धेय! न त्यया । शनिमात्मजमप्यहर्षतिग्लपयत्येष हि सूरभावतः॥९३ मगधीरगमेऽप धीर! चेत् प्रयरं चक्रधरं मदादमुम् । अरिभूमहव हिरेप ते शलभत्वं सुलभं फरिष्यति।९७॥ अपनेरयने पजीवने गदि यात्रा हदि काचिदस्ति ते। स्वरसाच्छिरसाऽस्य शासनं वह भूपा अपरे यथाऽखिलाः अमरमररियास्य यत् परिसेव्यं पदपमयुग्मकम् । पृथिवीतललेशदेशप ! प्रणमंस्त्वं किमु तत्र लजसे? ॥१९॥ इति वसवगो निशम्य स प्रयलो पायलिनिजी भुजी ।अवलोक्य जगाद तत्क्षणे स्फुरति प्रेरयतीव दक्षिणे॥३०० मम मंगममीहते स यत् मचिरं तत् खलु पूज्य एव मे । यदनीनयदात्मनो भुजांस्तदहो । प्रौढवया स्थिरस्मृतिः पदमी शमीभयत्सु भो! अतिवान्ता अपि राज्यसंपदः । अयमाहरदुत्सुकश्ववत् प्रकटस्नेह इवाऽस्ति ते पतिः लाभिजित इत्यसयचो भुवि मा भूदिति ते पान्विताः। विदधुश्चरणं रणं न तन्जितकासी स बभूव निस्त्रपः॥३ भपयक्ति नमा महाजनोऽनुजराज्यग्रहणोद्यतं न तम् । पुनरत्रं वचोहर ! त्वया पतिभक्तिः प्रकटीकृता भृशम् पाहपलिना पभ एच पूज्यः, नान्यः- गरिवस्य इहादितीर्घकृद् भुवनेऽन्यो मम नैव दूत! भोः।। गुरुवन्धुतयानमस्कृति भरतस्याऽस्मि करोमि नाऽन्यथा लगुपन्मुविवासनहिसान हि योग्योऽपिसमीहते नतिम्।इति पापविशुद्धयेऽस्तु मे भुज उच्छेद-कशास्त्रभृद् गुरुः ६ 'अहम्' इत्प। १ प्रभामन्दिर !। २ 'तु-भगि' इति पदच्छेदः । ३ भवनेः अबने रक्षणे । ४ अमीषु अष्टानवतिभ्रादषु । ५ संयमं विदधुः । ।। ५७।। १२ ·४ पुण्डरीक-निजयन्धुपु नैप सौहृदं मयि पुष्णाति मदग्रजोध्रुवम् । निजदिग्विजयजयशो-धनं सुखिनो दित्सति मेऽन्यथाकथम् चरित्रम् अरिभूमहवहिरेप ते पतिरस्ति प्रतिभाति भासुरः। मम चापचनाघने शरैरतिवर्पत्यथ भावि किं हहा! ? ॥८॥ सर्ग:-२ ॥ ५८॥ त्रिजगजनकोटिहृद् मुर्दा जनकोऽयं जनको युगादिकृत् । अनुजोऽस्मि च यस्य विक्रमी न स सेव्योऽस्तु कथं सुरा-ऽसुरैः ? ॥९॥ तरलीकृतलोचनो मया खुरलीभिर्विजितः पितुः पुरः। तदसौ मयि मा विलजतामिति मत्वा कृपयाऽस्मि नागतः स्वकरेण सखे ! संखेरितः प्रपतत्कन्दुकवन मया धृतः । पटुचाटुभृता गिराऽद्य तद् भृशमत्तस्य नु तस्य विस्मृतम् ? अयि दूत! तवेश्वरो ध्रुवं निजचक्रेण करोत्यहंकृतिम् । किमधाकृतचक्रयुग्मका ननु कुर्वन्तु रथाः कथं न ताम् । तदरे ! व्रज दूत ! वेगतो मदभूतग्रहिलं निजं पतिम् । पहिणु स्वकमण्डलाग्रतः शमिनं तं विदधामि मान्त्रिक इति भाविरणश्रुतेरिवाऽऽदृतनत्यं किल बाहुभूपतिः। करवालमलालयत् करे स तु दूतः सभयः सदोऽत्यजत् सुभदान् प्रकटायुधानिह प्रविलोक्यात्मरथं श्रितो भयात् । समतत्वरदुचवैरिणं सतताशङ्कि मनो नृणां भवेत् ॥ दूतः प्रत्यागमत्, भरतं व्यजिज्ञपच- १२ चहलीविषयाद् विनिर्गतः स्थिरचित्तो निजनाथनीवृतः। भयतस्त्रसंतो विलोकयन् स उपेतो भरतं व्यजिज्ञपत्॥ यदि मेरुरहर्पतेः करैर्यदि च व्योम समीरणेरणैः । यदि पाणिनिषेवणाद् पविझटिति प्रस्फुटति क्षितीश्वर ! ॥१७॥ बाहुबलिरजेयः- १ चापमेधे । २ खुरली तीरक्षेपणाभ्यासः । ३ 'सखा' 'ईरितः' इति पदद्वयम् । ४ भृशमत्तो भृशाभिमानी । ५ यदि तब ईश्वरः- भरतः चक्रेण अहंकृति करोति, तदा चक्रद्वयसमेता रथाः कथं न अहंकृति घनघनं कुर्युः। ६ द्वितीयाबहुवचनमेतत् । ७ समीरणेरणैः पवनेरणैः-पवनानाम् ईरणैः। .

·चरित्रम्. परीक-ठून तापि विभो विभीथयः प्रवरानव-देव-दानवः । अनुजस्तु महाभुजस्तव सबलीघाटबली विंजीयते॥(यु०) ।। ५९ ॥ईतय देव! पराममो यदा विहितोऽस्पश्रयणातिथिर्मया।सविलोक्य तदा निजी भुजी स्मयते इमझुनिवेशितांडुलिः सर्गः-२ पिपलरिपुपलेभ्योऽशीतविद्याधरौधैः शरणवितरगेनाऽऽजन्म संतुष्टचित्तः। कृतनवनगरीभिः शोभिता यत् पुरी सा चतुरतरसखीभिः सेविता स्वीश्वरीव ॥२०॥ स विक्रमयुतोऽद्भुतोपकृतिदत्तचित्तस्तथा सुरीभिरिद गीयतेऽप्यमृतपानशैथिल्यतः। यथा श्रुतिप, श्रितो न मम कोऽपि वीरोत्तमः सुरासुरनरेष्वहो ! भरतभूमिवनायुधः ॥२१॥ चरणयुगमसी समेत्य पन्धुर्मम वरिवस्यति चेति चिन्तनम् । मा मनसि नृपपते ! वृथा कृथा त्वं गगनसुमैरिव पूजनं जिनेन्दोः ॥२२॥ इत्थं दृतं वदन्तं प्रति सचिवधवः सोऽद्भुताटोपकोपः प्रोचे वाचं महोचभृकुटिकुटलितः प्रोत्कटास्यः प्रहस्य । वात्रिंशद्भपसाहस्रकथलकलितेऽग्रे सुपेणे रणस्थे । रे! रे! कोऽयं स्वगेहथितपृथुवलो यालिशो पाहुभूपः २३ पाहुयलिना युद्धसवता- १२ प्रयाणं भो! भूपा इति भरतनाथार्धवचन-प्रसाद संपाप्योदसिततनुभिः सैन्यपतिभिः । हतां ढक्का हक्कामिव रिपुनृपत्रासविधये भटौघः श्रुत्वाऽभूत् समरमदकर्पूरकलशः ॥२४॥ द्वितीयः सर्गः- ८ ॥ ५९ । १ भाषायाम्-मूछे ता दइने । २ मु+ईश्वरी-स्वीवरी।

·८ पुण्डरीक-४ श्रीरत्नप्रभसूरिसूरकरतो दोपानुपङ्गं त्यजन् यो जाज्यस्थितिरप्यभूत् प्रतिदिनं प्रासाद्भुतप्रातिभः । चरित्रम् तेन श्रीकमलप्रमेण रचिते श्रीपुण्डरीकपभोः श्रीशत्रुजयदीपकस्य चरिते स! द्वितीयोऽभवत् ॥३२॥ सर्गः- ॥६०॥ इति श्रीरत्नप्रभसूरिशिष्य- कमलप्रभसूरिविरचिते श्रीपुण्डरीकचरिते भरतदिग्विजय- पाहुबलिभूपोत्साहनो नाम द्वितीयः सर्गः । ॥ तृतीयः सर्गः ॥ अचलद् भरतः स श्रीमानय भरतो रतोऽतिसौर्य प्रारूढो गुरुगजरत्नमादरेण । सर्वोवी कटकभरैनिजैरनुवी कुर्वाणोऽचलदखिलैधुतो नरेन्द्रः ॥१॥ त्वत्सैन्याद् व्रजति रसातलं रसाऽसौ तद् भूभृत्प्रथम ! शनैः कुरु प्रयाणम् । प्रोन्नादादिव गिरयोऽभ्यधुस्तमेवं मातङ्गा-ऽश्व-करभ-पत्तिषु नदत्सु.॥२॥ चन्द्रोऽयं ध्रुवमिति भावतो हसन्तीमाश्लिष्य प्रसृतकरः कुमुदतीं ताम् । आत्मानं दलभरधूलिधूसरोऽपि सूपोऽसाविह यह मानयांबभूव ॥३॥ सा सेना बहलीदेशं प्राप- सा सेना प्रसृतरजस्तमासेमूहेऽप्युत्तङ्गस्तैनगुरुहस्तिराजयाना । राजन्ती गुणमणिभिः सुनायका द्राक् प्राप्याऽस्थादध पहलीसुदेशकण्ठम् ॥४॥ १ पुस्तके न स्पष्टम् । २ लावीम् । ३ इसमानाम् । ४ स्वीपक्षे-रात्रौ । ५ स्तनो हि मेघननिरपि । १२ ·सर्ग:-३ "Trr- प्रारी वाहराजः- * मामिपतिमयो निशम्ग हर्षादायातं स्फुटजयडिग्डिमप्रयोः । सन्यानि त्वरयति स्म सभस्म योऽन्तः प्रारूढः करियरमत्र बाहुराजः ॥५॥ ४पटीभिः सुपिहितभास्करऽतिगर्जझिस्यानस्वननिभृताम्बरान्तराले । प्रत्युद्यत्पटुभटहे तिविद्युतीह विस्तीर्ण धृतधनडम्बरेऽस्य सैन्ये ॥३॥ रोमाशाइर उरसत्यरत्नभूपु वीरेषुप्रतिददृशेमरूढः।भीतानां तृणनिचयो मुखेष्वरीणांतन्नारीनयनयुगेषु चाम्बुपूरः पफ्राधीश्वरशिविरस्य नाऽतिदुरे स्वं चक्रं रिपुनृपचवालचक्रः । (युग्मम्) खादेशादथ लघुरापंभिः सतर्पः शुद्धायां भुवि विनिवेशयांचकार ॥८॥ प्रातः स्यादिह जगदा दिवीरगोस्तु संग्रामो व्यसमरसः कुतूहलाढ्यः । व्याहतु वरुणमियाऽगमत् प्रतीच्यां मित्रोऽसौ द्रुतमथ विश्वकर्मसाक्षी ॥९॥ संध्यापामाणविभौ रुपेव दीसावालोक्य दुतमुदितकरैः स्वकीयैः । १२ सैन्यौवान रणभरतोऽरुणत् स राजा सौम्यानां नहि पुरतो भवेद् विरोधः ॥१०॥ (तां श्यामां शशिवदनां विलोलतारां लिसाङ्गीमिवं परिलभ्य चन्द्रभाभिः। वीरेन्द्रा उभयदलेषु चक्रुरुद्यत्क्रीडानि स्फुटविषमायुधार्चनानि ॥११॥ १ सधूलि । २ हेलिः शस्त्रम् । ३ सेनावासः शिविरम् । ४ वाहुबलिः । ५.विषमरसः । ६ सूर्यः । ७ सैन्पसमूहान् । ८ परिरभ्य।

·चरित्रम् सर्गः-३. ४ पुण्डरीक-४ तां दोपां यमजनको भृशारुणास्यः संत्रास्य स्वपत्तियुतां लड़े-युक्तम् । सन्यौँः स निजकरैरैचालरता () वेगेनानणुरणतौर्यगर्जितानि ॥१२॥ ॥ ६२ ॥ टेदिन्दायाऽभ्युदितच मूसमूहमालबन्दस्यापरगिरि-पूर्वशैलसंस्थी। चन्द्रा-ऽौं प्रसृतमहामयूग्वदण्डानुदण्डान् विदधतुरत्नरालभागे ॥१३॥ अश्वोऽश्वं प्रति सुभटो भदं च नागो नागेन्द्रं भुवि रथिनं रथीह खे तु । उन्नादप्रतिनिनदं रजो रजश्वाभ्यायासीद् दलयुगलस्य भावनैक्यात् ॥१४॥ नाराचस्फलनभवस्फुलिङ्गभाराभाराढचे समररजोमहान्धकारे । आः! केपामहरदसौ न जीवितद्रव्याणि प्रबलतरोऽत्र कालचौरः ? ॥१५॥ प्रथमजिनेश्वरपूजा- कृत्वा तौ प्रथमजिनेश्वरस्य पूजां युद्धाय स्थिरमनसो तदाऽऽर्पभी द्वौ । सन्नाह्योत्कटकटकान्यकारयेतो का सूरः स्वसुतहिताय नोद्यतेत ? ॥१६॥ युद्धवर्णना- आकाशे करतललीलयैव वीररुत्क्षिसाः पृथुकुथसंयुताः करीन्द्राः। भूयांसो भुवि सहसाऽसिताः पतन्त उत्पक्षा बलनिचयभ्रमं वितेनुः ॥१७॥ १ यमजनका सूर्यः । २ उडूनि नक्षत्राणि । ३ न प्रतीयते स्पष्टम् । ४ नाराचः लोहमयो वाणः । ५ भारस्य आभा, तया राज्ये । ६ पुस्तके न स्पष्टम् । ७ कुथ:-भाषायाम्-हाथी उपर नाखवानी झूल. । १२ ।। ६२॥

·सर्गः-३ ४ पुण्डरीक-ठमेर्याऽश्वं निजशिरसा हयो रयोचाग्रांऽहिभ्यां रदनयुगाऽऽक्रमाद् ग़जस्य । स्कन्धेऽस्य स्वपत्तिमरोपयद् हतारिः किं न स्यादतिगुरुता सुशिक्षितेभ्यः ॥१८॥ ॥ ६३॥ कौःयक्षतयहुकुम्भिकुम्भमुक्ताकीर्णायां रुधिरिमकुङ्कुमारुणायाम् । तत्रोव्याँ भटधनाटयसंकदायां किं कुर्यान यमनृपः पुरप्रवेशम् ॥१९॥ दयायुक्तो बाहुभूपा- सस्फोटं कुन्त-य-हस्ति-योधदेहप्रस्फोटं स्फुटमवलोक्य घाभूपः। आश्लिष्टो हदि दयया रयात् स चीरो धौर्याढ्यो दृढमिति चिन्तयांबभूव ॥२०॥ ८.संमद करटिभटादिकीटकोटीसंमदोत्कटकलुपं प्रजायमानम् । धर्मज्ञो बलसहितोऽप्युपेक्षमाणः किं लज्जे निजकुलतो दयावतो न ? ॥२१॥ वातूलो रणदहनेऽस्त्रदीपिते य इमालानिव सुभटान् प्रदह्यमानान् । सोच्छ्वासो निकटगतोऽप्युपेक्षतेऽसौ निर्जीवो ध्रुवमिह चर्मभस्त्रिकेव ॥२२॥ १२४/इत्येवं मनसि विचार्य वीरराजः स प्रैपीत् तदनु निजाग्रजाय दूतम् । तद्वाक्याद् भरतपोऽत्रपो रणाय प्राचालीत् खयमथ बन्धनायुयुत्सुः ॥२३॥ आयात भरतमहीमहेन्द्रमेनं दृष्ट्वाऽसौ समरकृते गृहीतदक्षः। राजन्यः स कनककण्टकैः परीतः मारूदः कलभमिलापतिश्चचाल ॥२४॥ १ कौक्षेयः-असिः । २.घटं भाषायाम् 'घड' इति ख्यातम् । ३ पुस्तके कुत-तच अस्पष्टम् । ॥

·चरित्रम्. पुण्डरीक- प्रक्रान्तं स्वयमध युद्धमापंभिभ्यां वीरराभ्याममरवरा निरीक्ष्य सर्वे । विश्वस्य प्रलयभयात् प्रकम्पमाना आजग्मुर्नभसि समुल्लसद्विमानाः ॥२५॥ ४ सर्गः-३ ॥६४॥ द्वयोरापेभ्योः इन्द्रेण सह संवादः- ४ गीर्वाणविजयगिरं पुरो गिरद्भिः संयुक्तं सुरपतिरस्य दृष्टिसंज्ञम् । संपाप्याऽगददुचित चितं च युक्त्या सद्वाक्यं भरतनृपाऽऽन्तरप्रशान्त्यै ॥२३॥ भोश्चक्रिनिखिलमिलातलं विजित्य संग्रामं निजभुजखर्जभञ्जनाय । आरिप्सुः- सह लघुवन्धुना त्वं किं लजां परिरभसे स्वयं न देहे ॥२७॥ स्मित्वोचे भरतमहीमहेन्द्र इन्द्र ! त्वं स्वर्गाधिप ! न हि वेत्सि कार्यतत्त्वम् । स्वभ्रात्रा कलहमहो! कदापि कोऽपि किं कण्डूकलितकरो नरः करोति ॥२८॥ चक्रं तु प्रविशति नैव शत्रगेहे.शान्तत्वे मन इव दुर्मदेऽजितेऽस्मिन् । आत्मत्वं सुविमलकेवलौजसाऽऽइथं विश्वान्तर्मम च पिवीयमानमस्ति ॥२९॥ १२ तचक्रं झटिति निवेश्य शस्त्रधाम्नि मद्भ्राता मयि नमतादथैकवारम् । वेगेनाऽपहरतु सर्वकार्यचक्रं भूपीठे भवतु विभुस्ततः स एव ॥३०॥ श्रुत्वेदं भरतवचः सुनीतिपूर्त:स्व थो लघुमृपभाङ्गजं समेत्य । नाभेयाङ्गज! जय वीरवारवर्य ! व्याहत्येत्यवद् हृदो मुदर्थम् ॥३१॥ १ आरम्भ कर्तुमिच्छु। ॥ ६४.न। ३ ·। सर्ग:-३ पुण्डरी:-श्रीममीन्द्र शायपर ! त्वमग्रज स्वं हर्षेण हुतमिह किं न सत्करोपि। संरंभो भरतमभिप्रयाणकरय पश्य, स्वे मनसि शुभो विभाति किं भोः ! ? ॥३२॥ भय श्रीभरतविभुः प्रयाणमेकं त्वद्माता स्वपमयमिच्छतीह पूज्यः । प्रीत्याऽस्मिन् पिनयपविनितां सुकीर्ति स्वामित्वं सकलभुवश्च संग्रहाण ॥३३॥ देवेन्द्र गरिमगमीरधीरसेनानेताऽसौ स्मयमयहास्यगर्भमुचे । वृद्धत्वाद् यदि मम सस्कृति नर्ति वा गृह्णीयादयमथ तत् करोमि वेगात् ॥३४॥ इंशोऽहं भुवनजयी पळूलयाहुरित्युचैनिनमयिपुर्वलासी माम् । एनं न त्रिदिवपते ! तंतो नमामि गर्वाचे नरि चिनयो नयोदितो न ॥३५॥ अस्पायाऽप्यय न विनष्टमस्ति किश्चित् तधातु स्वपुरमसौ निवृत्त्य वेगात् । त्यवाफ्यादहमपि संगरप्रतिज्ञा मुक्त्वेमा त्रिदिवपते । ध्रुवं निवर्ते ॥३६॥ एपोऽन्यान मदरहितान विधाय भूपान उन्मत्तो मदगजवद् गजान् समग्रान् । १२. निनिन्द्रीकृतमय मामनेकपारि पद् योढुं त्वभिलपतीह तद् मुमूर्षुः ॥३॥ प्रैलोक्योत्तममभिनभ्य तातमीशं सत्यत्वात् सममिदं मदुत्तमाङ्गम् । नेवाऽन्यं नमति परत्र चेहलोके को हित्वा मुकुटमहो! घट विभूति ? ॥२८॥ विस्मित्याऽपदय चासवो महीशं वैषम्यं विपुलमते । मतेर्ममात्र। १ बलूलं-बलिष्ठम् । २ नमयितुमिच्छुः । ३ अनेकपारि सिंहम् । ४ तातम्-ऋषभदेवम् । ५ समद-मदसहितम्

·पुण्डरी
४
८
न्यायस्थो भरतपोऽस्ति चक्रवश्या त्वं मानिन् ! विनयपरोऽस्य शिक्षणीयः ॥३९॥ चरित्रम्
॥६६॥ दृग-वाग्भ्यां भुज-युग-मुष्टि-दण्ड-युद्धोद्धव्यं न तु निशितायुधैर्युवाभ्याम् ।
सर्गः-३
अंबार्थे ननु शपथो युगादिभतुरित्येतौ सुरपतिरूचिवान् नभःस्थः ॥४०॥
एताभ्यामिति वचने प्रतिश्रुतेऽन्यान् वीरांश्च प्रथमजिनाज्ञया निपिध्य ।
अङ्गाङ्गिमधनकृते तयोः सुरेन्द्रश्चकेऽस्यां भुवि सलिलमसूनवर्षम् ॥४॥
अक्षियुद्धम्-
वीरेन्द्रौ मददृढमानसौ समानौ तावन्धी इव सुभृतोऽवनिमितोर्मी।
आयातो रणविधये रणोवरायां दी सूयौं नभसि महाममित्येव ॥४२॥
तावुच्चै कुटियुगी स्थिराग्रतारी गौराङ्गो दृढमहिमोचवीरलक्ष्म्योः।
प्रासादाविव नवतोरणी विनीलपाश्चालीयुगलयुतौ कृतौ सुवर्णः ॥४३॥
देवानामवनिभुजां च लोचनौधैर्दग्युग्मं युगपदपि श्रितं तयोस्तत् ।
१२
नैवाल्पं किमपि विवेद भारखेदं दुष्मापात् सदृशसंगमादिवाऽत्र ॥४४॥
भाव्येषोऽप्रतिदर्शनोऽस्मदने तत् तस्मिन्नपि समशीपिका धरासु ()।
इत्यन्तर्भरतदृशौ विचिन्त्य बाष्पं संवेगादिव गिरतः स्म संनिमिथ्या ॥४५॥
निर्विघ्नं ननु यहलीश्वरेण राज्ञा प्रत्यक्ष त्रिभुवनवासिना जितं भोः।।
१ निशितम्-वीक्ष्णम् । २ मधनम्-युद्धम् । ३. सुभृतौ अनिमितोर्मी-इति पदच्छेदः । ४ प्रमातुमिच्छा पमित्सा ।
॥६६॥

·४ द पुरी इत्युचरमरगिरः स्मितोज्ज्वलाभाः संरंभान्नभसि भृशं रिलेसुराशु ॥४३॥ चरित्रम्. स्वरयुद्धम्- सर्ग:-३ गफीशो नयनजितोऽपि पाहभूपं गर्वोचस्वररणहेतवे जवेन । आयतेऽनुमतेनोन्मृगेन्द्रनादं घाधिर्यप्रदमथ नाकि-नाग-नृणाम् ॥४७॥ स्यस्येपु त्रिभुवनेषु धातुवीरः सिंहरूप ध्वनितममयत् प्रतापी । एतेनाऽभयदचला चलाऽचलानाण्यापेतुः किल फुकुभामिभा मुमूर्छः ॥४८॥ मुष्टियुद्धम्- पशो वचनरणेन निजितोऽपि धैयोनः किल पहलीश्वरं स्वयं सः । आह्वास्त द्रुतमथ पुष्टमुष्टियुद्धे मुञ्चेयुः किमवर्चनै रणं भुजालाः ॥४९॥ भारकाय स्फुटमवनीभुजी भुजी स्वायुत्पाटयोत्कटतरपुष्टिमेकहस्तम् । शोणाक्षी पदपरिकम्प्रभूमिपीठौ दिग्नागाविव झपितो दधावतुस्ती ॥५०॥ १२ यत्पाणिः सकलदलेन नाम्यते न तस्योचर्भरतपतेस्तु मुष्टिसष्ठः । श्रीवाहविगतमन मनाः शिरो धुनानः संरेजे मुदित इव प्रहारतोऽस्मात् ॥११॥ तो मूणे द्रुतमचमत्य बाहुराजश्चमीशं पटुरवंटी स्वमुष्टिनैपः। १ विलास चक्षुः । २ अचला पृथ्वी । ३ अचलाग्राणि गिरिशिखराणि । ४ अवचनैः-निन्दितवचनैः । ५ वाहुवला: ६ आस्फाल्प । ७ रक्तनेत्री । ८ ग्रीवाया अचंभागे-भापायां 'डोक उपर' 1.

·पुण्डरीक- ॥ ६८॥ । ४ । ८ हन्ति स्मः स्वभटविलोचनानुनी साधै सोऽपतदहहा ! बलस्य. गर्वः ॥१२॥ पनि श्रीखण्डद्रवनिवहरखण्डभक्तिव्यक्तिस्तं प्रगुणयतिःस्मा वाढवीरः ।। सर्गः-३ मात्सर्येऽप्यमलतरः कुलस्य. भावः स्यादग्नाविव रत्नकम्बलस्य ॥५॥ दण्डयुद्धम्- आक्षेपादतिखररोपरूक्षवीक्षौ दोर्दण्डस्थितड़दण्डता, प्रचण्डौ। दावेतो, भुवन भयंकरो, मियोऽपि गर्जन्तावथ समधावता, जवेन ॥५४॥ तत्र श्रीभरतनपोऽथ. बाहुभूपं त्वाजानु प्रकदविभोऽपि, वज्रमूर्तिम् । शीर्षस्योपरि घनघातपातनेन वेगेनाऽभिवरणि, मजयांचकार ॥१५॥ एकाङ्कादिव, स. इलातलात्, सहेलं कृष्ट्वाऽही, त्वरितमखण्डचण्डद्पड़ात् । चक्रीशं शिरसि निहत्य कण्ठघ्नं भूपीठे हठकठिनो न्यमन्जयत् तम् ॥५६॥ देवं हास्त्विति सुभटा अपि त्रुवन्तः, शस्त्राणि, स्वभुजमदैः, समं, विमुच्य, कुद्दालान, जगृहुरथेशरत्नलोभात, मान्यः स्यात् क्वचिदपि कार्यतो हि हीनः ॥७॥ माकृष्टं (टः) शिशिरजलविलीनमूर्छश्चतीशः कथमहमेप वाऽत्र, भूमौ । इत्यन्तभरतपतिः स. संशयानश्चक्रेणं त्रित उरुभानुना कराब्जे ॥५०॥ बाहुबलिघाताप चक्रक्षेपः- १ रत्नकम्बलं हि तापसनिधाने शीतलम, शीतसन्निधाने चः उष्णं जायते इति श्रुतिः। पावें। ३ सिलकिरणेन:। १२ ·पुनरीक-मकेशो निजमनुजं जिघांसुराशुमोधोऽयं स्फुटमिव पिण्डितं स्वहस्तात् । ज्वालालीजटलमिपं मुमोच चक्रं कल्पान्ताऽम्बुधर इवाऽशनि प्रगर्जन् ॥५९॥ सर्गः-३ ६९॥ तचक्रं पथि शर-शक्ति-कुन्त-खड्गै राजन्यैरपि परितः महण्यमानम् । संमाप्तं लघु लघुकार्पभेः समीपे किं मूभरतपप्रताप एपा ॥३०॥ पकं विफलम्- पदम्पण्डापनिविजयी ममाऽपि नेता घेताभ्यां जित इति दृष्टिदोपहत्यै । चक्रं तत् खलु पहलीश्वरस्य बाहोरात्मानं भ्रमणपदे चकार हात् ॥६१॥ पायलिना ऊवीकृतो मुष्टिः- पझेऽस्मिन् गतवति चयतिपाणी रोपेणाऽरुणनयनो दृढाग्रमुष्टिम् । दोर्दण्डं त्यरितमुदस्य बाहुयोद्धाऽधाविष्टाऽग्रजमपि बान्धर्व जिघांसन् ॥३२॥ हा! चफी हत इति वादिभिः सुरेन्द्रयों रुद्धो न खलु तमेव पाहुवीरम् । १२ तजन्मा ललिततरो विवेक एको झड्वाऽस्थादिति वली सुतोऽपि. (1) ॥३३॥ पाहुयलेविवेकोद्गम:-वैराग्यं च- लोभे-र्यादिभिरयजित्य यो विचेतीचके तद्गतपरमात्मधैर्य इत्यम् । १ अनुनं लवन्धुम् । २ अशनि विद्युतम् । ३ शीघ्रम् । ४ नेत्राभ्याम् नेत्रयुद्धे चक्रस्वामी भरतो नेत्राभ्यां जित- इति । ५ अपूर्ण प्रतीयने, नानो विशदीक शक्यते । ॥६९ ·.. एनं तं किमहह् हन्मि मुष्टिनाऽहं हन्तव्या न विगतचेतना धीरः ॥१४॥ বিস सर्ग:- स्वगोत्रे किल न हि बुद्धयते विनाशो मर्यादामिति न मुमोच चक्रमेतत् । ।। ७०॥ एतस्मादपि भृशहिंस्रतो नृशंसः स्वं बन्धुं भरतमहं रुपा जिघांसन् ॥१५॥ ४. हामभ्राता किमु विरुणद्धि मां कदापि लोभाधैर्यदि न विचेतनीकृतः स्यात् । एतांश्च ध्रुवमपराधिनोऽन्तरारीन् जेष्यामि स्वयमिह जैनदीक्षयाऽहम् ॥३३॥ पाहुबलिना केशलोचः कृतः- इत्यन्तविमलतरः सुधीः सुधीरो निश्चित्योद्धृतमुष्टिनाऽमुनैव चाहुः । मौलिम्थान द्रुतमुदमूलयत् समूलान मूलानि स्वभवतरोरिवैप केशान् ॥१७॥ लघुकान् कथं नमामि?- एषोऽहं न हि विनतोऽग्रजस्य यन्घोज्ञानाढ्यानपि लघुकान् कथं नमामि । तत्तुल्यो यदि च भवामि केवल द्धा तत् तातान्तिकमुपयामि नान्यथाऽहम् ॥१८॥ १२ कृत्वेति स्वमनसि निश्चलां प्रतिज्ञा योगीन्द्रो विमलदनङ्गसंगरगxx। समधित सत्समाधिमाधि-व्याधिद्रूत्खननकुठारकं कठोरम् ॥३९॥ धावित्वा प्रतिभरतं प्रकोपमलं हन्ति स स्व-परगतं य एक एव । योऽक्षीणं व्यधित कुलाय कीर्तिदानं सोऽख्यात् त्रिभुवनवीरवीरमुष्टिः ॥७० १ मूढाः । २ हिस्रम्-हिंसाकरणस्वभावम् । ३ बाहुचलिः । पु० नास्ति । ४ पुस्तके न स्पष्टं प्रतीयते । ॥७॥ - ।

·४ ri- स्तुत्यरपं मुगरमुग्णः प्रमोदसंगी संगीतं शुचि विरज्य तत् पुरस्तात् । सौधर्म समगमद् देवराजः संयुक्तः सफलसुरैः प्रहृष्टचित्तैः ॥७२॥ ४,सर्ग:-३ । इति श्रीयाहुयलिमहिमोदयः । भरतस्य विमर्श:- परिहताम्पिलशग्नममुवयं स्यमनुजं विगलविपयेन्द्रियम् । भरत एप विलोक्य पुरः स्थितः प्रविममर्श सुचिस्मितदुःखितः ॥७२॥ विरहकृत्सकलैरपि पान्धर्वधिगिदमस्तु सुरक्रिपदं मम । ननु मधूकतरोः फलजन्म किं सरसपत्रविनाशि न निन्द्यते ? ॥७३ यलिमुजैकशाऽपि निजं पलिं परिजनेन विभज्य विभुञ्जता । विहगकेन नु नेत्रशतायितं तदहमस्य समोऽस्मि न संप्रति ॥७४॥ मम विभुः स युगादिविभुर्भवेदिति वदन्तममुं प्रजिंगीपता। न गणितो जनकोऽपि मया ततो दुरिततोऽस्तवलो विजितो ध्रुवम् ॥७॥ विजितपान भुवनं कृतकेवलोत्सव ! भवान् सुकृतादहमग्रतः । पभभक्तममुं परिखेदयन्-असुकृतिश्च श्रितांश्च पराभवम् ॥७६॥ १ स्वकीयम्-लघुपन्धुम् । २ पलिभुक् काफः । ३ शतं नेत्रांणां यस्य असौ नेत्रशतः-तद्वद् आचरितम्-एकदशाऽपि काकेन सपरिजन भोजनं कुर्वता नेत्रशतायितम् । ४ प्रजेनुम्-इच्छतो । ५ नास्ति सुकृतिर्यस्य । १२ ॥ ७ ·चरिषर- सर्गः-३ ४ ८ पुण्डरीक स सुचिरं शुचिरन्तरिलापतिः समनुचिन्त्य घनाश्रुविमिश्रदृक् ।। सपदि वाहुबलि प्रणिपत्य तं विनयवान् गति स्म सगद्गदम् ॥७७॥ ॥७२॥ भरतप्रार्थना- शपथलोपिनि पापिनि तापिनि त्वमकरो रण ऊर्ध्वकरो दयाम् । • अयि मयि प्रविधाय तथाऽद्य ता नरपतित्वमलंकुरु निर्मम ! ॥७८५ परिहतस्य समग्रसहोदरः सुकृतगात्रमिदं मम सांप्रतम् । अपयशोरिपुभिः परिवेष्टितं त्वदितरेण न बान्धव ! रक्ष्यते ॥७९॥ ऋषभनन्दन ! वीरशिरोमणे! कुचरितानि विपद्य नु चक्रिताम् । श्रय कृपाश्रय ! दोस्यमहं श्रये तव चलेन हि बाहुवले ! जितः ॥८०॥ त्वमथ चैकवचोऽमृतबिन्दुना नुदै तनोः तनुतापममुं मम । इति विलापपरं तमिलापति निजगदुः सचिवाः शुचिवॉचिनः ॥८१॥ १२ सचिवानां वाणी त्वदनुजो मनुजोत्तम ! निस्तम पद्मदः सुयतिवतमाश्रितः । भवपरिभ्रमदं प्रसरन्मदं श्रयति चक्रिपदं न शिवेच्छया ॥४२॥ भरतवासव ! संपिहिताश्रवस्तव सहोदर एप महामुनिः । १ अन्तःशुचिः । २ सप्तमीएकवचनम्, पुस्तके तु 'रणस' इति. दुर्गम् । ३ दूरीकुरु । ४ शुचि वक्ति इति शुचिवाचिन् । ५ तमोहीनं पदम् । . .

·। - - - ८ स्वदभिग्रहयन्त्रितविग्रहो न हि महाऽऽग्रहितोऽपि वदत्यहो। ॥८३॥ चरित्रम् . ॥ ७३ ॥ इति निशम्य स भारतभूपतित्रतविभारतमाह निजानुजम् । सर्गः-३ शिशिरयाऽध रयान्निजया दृशा 'मुनिवर : स्टश मां प्रशमस्थामा यापले. प्रसादः- नयविभेव विवेकविवस्वतोनयनकान्तिरनेन निवेशिता।भरतभूमिधरस्य मनोगुहामकृत दुःखतमोरहिताक्षणात विगतसर्वधनोऽल्पधनादिव गलितविद्य इवाऽल्पपदस्मृतेः।अनुजलोचनगोचरमात्रतः प्रमुमुदे भरतो यतिबान्धव! भरतकृता याहुबलिस्तुतिः अध मुनीश्वरमेनमनेनस भरत एप मुदा भरतेस्ततः । विनयवान् नतवान् नुतानयं स्वमतितः प्रवितत्य च वाङ्मयम् ॥८७॥ चौहुपले राज्ये अन्यराजस्थापना-भरतप्रत्यावर्तनं च- इह च सोमपशाः पसरद्यशाः प्रयुरशौर्यमहा महतो यशात् (?) भरतभूपतिना पहलीपतिः स. विहितोऽवहितोऽवनिपालने-ncil १२, पलभरदधती पृथुवेलघुकर ग्रहयामनुरागिणीम्। उपबुभुक्षुरिलां भरतोऽविशत् स्वनगरं मणिचित्रगृहान्तरम् यदनि विश्य न या (1).बुधमन्दिरं स किल वाहुँपलिः परिखेदतः। धिगिह चकचरित्रमिदं ममेत्यजनि चक्रमहो। प्रशमाश्रितम् ॥१०॥ १ प्रतस्य विभायां रतम् । २ अपापम् । ३ भरः-समूहः । ४. स्तुतवान् ।५ अकारान्तोऽपि यश भन्दो भवेत क्विचिंद । ६ वेपथुः-फम्पः।

·॥ ७४ ।। चरित्रम् पुण्ड । अधियलेऽपि हि बाहुबलौ व्रतं श्रितवति प्रतियुद्धमिव स्वयम् । प्रविशति स्म तथा स्वगृहे यथा निरसरन्नहिचक्रमर्थकदा ॥९॥ सर्गः-३ अथसपोडशयक्षसहस्रकैदिगुणसंख्यनुपैश्च निषेवितः। शुचिगुणाभिरितो द्विगुणाभिरप्यनुदिनं प्रमदाभिरमोद्यत ४ चतुरशीतिमिताद्भुतवारणा-ऽश्व-रथलक्षदलैर्भटकोटिभिः। नवतिपद्ममिताभिरथो पुरैदियुतससतिसंख्यसहस्रकः ॥१३॥ सहितमद्भुतचक्रिपदं श्रितो नवनिधान-चतुर्दशरत्नभृत् स्वसमयं समयन्तमयं तदा रसमय न विवेद रसापतिः इतश्च-पाहुवलितपः हिम-समीरण-रेणु-महातपा-ऽम्बुद-लता-हि-खगाश्रयदुःखदैः । स ऋतुभिः सुमना न मनाक् कदाप्यचलि वाहवलिबलिनो व्रतात् ॥१५॥ 8किमु वशी स्ववशीकृतवानमून पडपि पड्रिपुजैत्रमहाव्रतः । सखिभिरेभिरथारिचयं निजं मुनिरजारयदाशु ++ तत् ॥१६॥ याहुवले. तपसा श्रीऋपभस्य ममता जितपडशेकभारतवर्षजित् ऋतुयुतं च स वर्पमिदं मुनिः १२ निरशनो जितवान् कथमन्यथा निजपितुर्लभतां ममतां मताम् ॥१७॥ इह युगादिजिनोऽस्य सहोदरीयुगलवाक्शवणाद् मदनाशनम् । १ इतः । २ संगच्छमानम् । ३ पु० खण्डितम् । ४ जितपदंशकभारतवर्षी हि भरतः, जयति इति-जितपदंशक- भारतवर्षनिव-वाहुवलिः-तेन भरतस्य पराजयात् । ५ अशनरहितः-उपवासी । ६ श्रीपभदेवस्य-अधस्तने श्लोकद्वये सा ममता परिस्फुटा । ७ मदस्य नाशनम् । ॥ ७४।। ~

·सर्गः-३
४
विदितवान् समयं च सुकेवलावरणकर्मविनाशकरं तदा ॥९॥ चरित्रम्-
पुमरीक-
श्रीयुगादिनिदेशेन पाहपलिभगिनीदयेन 'अवतर आशु गजात्' इत्येवं वाहुरूपदिष्टः-
अप युगादिजिनेशनिदेशतः स्वरयुगं समुपेत्य तदन्तिके ।
अवतराऽऽशु गजादपि वान्धवेत्यवद्दुचगिरा युगपत् तदा ॥१९॥
ममुदितश्रवणस्तदुदीरितश्रवणतः श्रमणः स गप्तश्रमः।
हदि विचारयति स्म सविस्मयः किमु मम स्वसवाक्यमिदं मृदु ॥१००॥
न यंदतोऽनृतमादिजिनेशितुर्दुहितरी हितरोपितमानसे।
न हि मतंगजमस्मि च संत्रितस्तदनयोर्गदितं किमु वेद्मि नो? ॥१०॥
पाहपलिविचारणा, तद्-माना-उपगमश्च अहह ! तत्वयुतं च वचोऽनयोरहमचैमि वहिर्मुखधीयुतम् ।
यदिह मानमतंगजतोऽद्य मां द्रुतमिमे अवतारयतो हि ते.॥१०२॥
शिवपषस्य हि यः खकनामजाक्षरयुगेन करोति निषेधनम् ।
तमविमान्य नु मा-नरिपुं कुधीरहमगां स्वपितुर्नतये न ही ॥१०३॥
भरतयुद्धमपास्य लघूनपि व्रतगुरुन् शमिनः स्फुटकेवलान् ।
स्वमनसैव विकल्य विरोधयन्-अहमनल्पमदादतव्रतः ॥१०॥
१ वदतः' तृतीयपुरुपद्विवचनम् । २ हिते रोपितं मानसं याभ्यां ते-। ३ वनसो विशेपणमेतत् । ४ प्रयमाद्विवचनम्
'मा-न' शन्दे 'मा'फार-'न'फारी द्वौ अपि निषेधवाचकौ । ६ असत्यव्रतः।
८
१२
॥७५.॥

·सर्गः- ४ पुण्डरीक-सपरिवारयुगादिजिनानतेः सफलयामि निजं भवमद्य तत् । चिलिम् इतिः विनीतमतिः 'स यतिवादचलदुच्चपदः किल च्यावता-13०५॥ ॥७६ ॥ तावत्-पाहुबले केवलम्- मशमसौम्यतमः स रजस्तमश्चयमयं परिहाय मनो मुनिः। भृशमलोकसुलोकविलोकनमदमवापमहां किल केवलम् "सुरणिों स्तुतिः- उदनदन दिवि दुन्दुभयोऽभितः समभवन् कुसुमोत्करपृष्टयः । उपययुर्नवकेवलिन मुनि सुमनसः प्रमदात् प्रणिनंसवः १०७॥ विमलवीरसुशान्तरसी स्तुति प्रकटयगिरथो दिविद्गणैः । परिवृतो विवृतोत्सवसंमदैमुनिरयात् स रयात्मभुसंनिधौ ॥१८॥ सुरवधूंकृतमलिंगीतिको 'जिनपतिं च परीय विभावसुम् । 'मुनिवरः स उवाह सकेवलनियमिह स्फुटमौक्तिक(सत्) प्रभाम् ॥१०.९॥ यदि न के वलिनोऽप्यभवन् 'समास्तदिह केवलिनोऽस्य भवन्त्वमी। १ रजसाम्, तमसां च चयमयं मनः । २ लोका-इलोकविलोकनकुशलम्-इति ।३ प्रणन्तुम्-इच्छवा-नत्राः सुमनसा-देवाः, संजनाश्च ।-४ दिविपदो-देवाः । ५ लोकें हि विभावसुम्-अग्निम् परिक्रम्य विवाहो वर-वध्वोः प्रसिद्धः-एवम् अत्राऽपि वाहु- बलिः, विभावचम्-केवलज्ञानरूपविभायुतं श्रीऋषभं परीय-प्रदक्षिणीकृत्य केवलेन सहित श्रियम् मुक्तिरमणीम् ‘उवाह श्री- पभपक्षे-विभा शब्दा केवलज्ञानभावाचकः, वसु-शद्रश्च धनवाचकः । ६ पूर्व तावत् अस्य वाहुबले समाः-समानाः केपि, बलिनो'न अभवन् । परन्तु इइ अस्मिन् कालें (वाहुबलि केवलितासमये) अस्य बाहुपलेः * समानाः मी कैलिनो भवन्तु- इति हृदयम् । अत्र व-वयोक्यं नेयम् । .

·४ इति वदत्सु सुरा-ऽसुर-किंनरेष्वधिजगाम स केवलिपर्षदि ॥११०॥४] चरित्रम्, ॥७॥ सकलतापहरं प्रशमात्मकं समयतो बहुतः सरसं मुनिः। सर्गः-३ अनुदिनं कवलोचयमेकशः स सततं तुमुजे स्वयं केवलम् ॥१११॥ [मधमतीर्यपतेः स्फटिकाचले गमनम्-] सकलकेवलिलोकविदूरितामलमनोऽणुगणैरिव निर्मिते प्रथमतीर्थपतिः समवासरत् यतिततिप्रयुतः स्फटिकाचले ॥११२॥ [प्रथमतीर्थपतिदेशना विविधशालसुशालितमद्भुतं सदुपदेशसदो (सदो व्यधुः । चतुरचारुचतुर्मुखरूपभागिह दिदेश स धर्ममधर्मभित् ॥११३॥ [तदा च-भरतदानम्-] दशशतद्विफसार्घमिदं तदा फनककोटिचयं भरतो मुदा ।मभुसमागमनं वदतां नुणामिह वितीर्य गिरें तमवाप सः अय यथाविधिनैप परीय तं प्रथमतीर्थपति भरतेश्वरः। समभिनम्य विधाय च संस्तुति सह सहस्रदशा समुपाविशत् ॥११॥ १२ [भरतो जगाद भरतचकपतिगुरु-देशनामिह निशम्य गतच्छलवत्सलः। निजसहोदरभोगविभुक्तये सपदि सोऽपि जगाद जगत्पतिम् ॥११॥ प्रभुरभाषत चपते ! भव-प्रभवभङ्गुरमोगमरे रतम् । , केवलिना हि मनासि निरुपयोगीनि-अब एव तानि तैर्विरितानि, तेषां केवलिविदूरितमनसाम्-अणूनां विमलत्वेन तैरपुभिरिव निर्मिते अत एवं विमले स्फटिकाचले। २ गुसदो देवाः। ३ अधर्म भिनत्ति-दति । ४ गिर-वाणीम् । 'तम्' इति " लिहमवत्रम्" इत्यनेन 'गिर्' शब्दस्य पुलिगत्वेन, अन्यथा 'ताम्' इवि भवेत् । अथवा 'तम्' इति कोटित्रयस्य विशेषणम्, पित-अन्तम्-'गिरन्तम्' इति समस्तं वा वाच्यम् । ५ इन्द्रो हि सहसहक-इति पौराणिकाः । ॥ ७७.1 1. -

·सर्गः-३
॥ ७८ ॥
निजमनोऽपि विहाय सुसाधवो घभिलपन्त्यपरं न तु भोजनात् ॥११॥ चरित्रम्
पुष्टरीक-
[भरतो भोजनमानयत इति निशम्य दृढप्रतिभो जनप्रभुरिहाद्भुत भोजनमानयत् ।
अथ जगाद विभो ! मम पान्धवान् यतिवरान् विसृजाऽशनहेतवे ॥११८॥
४ जिनवरों न्यगदन्नवभोजनं सुयतिनामिह कल्पत एच न ।
नृपतिपिण्ड-निमित्तकृता-ऽऽहतैत्रिभिरतिप्रकटगुरुदूपणैः ॥११॥
इति विभोर्वचनादतिदैन्यभाक् मुपितवद् भरतोऽजनि चयपि । :
स्वविभुता स्वजनानुपयोगिनी सुमनसां सुखयेन्न मनांस्यहो! ॥१२०॥
[सुरपतिरवदत्-] सुरपतिदृढधार्मिकवान्धवेऽसुखनिराकृतयेऽस्य तदाऽवदत् ।
सुयतिनां हि भवेयुरवग्रहा इह कियन्त इति प्रवद् प्रभो ! 2 ॥१२॥
[अवग्रहा.. पञ्च-] प्रभुरवोचत भारतभूतले प्रथमकल्पपतेरथ चक्रिणः ।
नरपतेगृहिणः स्वगुरोरिति भवति पञ्चविधोऽयमवग्रहः ॥१२२॥
सुरपति-जनपतिभ्याम्-अवग्रहदानम्-] इति तदा गदिते प्रभुणा दिवाप्रभुरवग् जगदीश्वर ! नित्यशः।
विचरणाय मया यतिनां ददै ध्रुवमवह ऐप सुभारते ॥१२३॥
भरतभूपतिरप्यतिहर्षतः प्रथमतीर्थपति प्रणिपत्य सः । वसतये यतिनां प्रदौ तदा भरतभूमितले स्वमवग्रहम्
१ नृपतिपिण्डो-ाजानम् । निमित्तकृतम्-साधून् उद्दिश्य हिंसादिकरणतो यद् . भोजनादि कृतं तत् । आहृतम्-साधूनां भक्षणाय तेषां संमुखम् यद् आनीतं
तत्-एतत्त्रयविशेषणविशिष्ट भोजनं हिंसादिअनेकदोपजनकत्वेन न श्रमणानां कल्पते-इति । २ लुण्टितयत् । ३ दिवःप्रभुः-इन्द्रः ।
अनुज्ञा-पर्यायप्रायः।
८
४ अवग्रह-शब्दः
॥७८॥

·चरित्रम्..
सर्गः-३
४
पुण्डरीक-/कमहमद्य सुरेश्वर ! भोजये ? भरतभूपतिनेत्युदिते तदा ।
प्रतिजगाद दिवोऽधिपतिर्गुणाधिकजनेभ्य इदं प्रवितीयते ॥१२॥
॥७९॥
[जिनविहारः-भरतनगरीगमनं च इति निगद्य विभुं प्रणिपत्य च त्रिदिवमापदसौ त्रिदिवप्रभुः।
व्यहरदन्यत एप जिनेश्वरः स भरतस्तु निजां नगरीमगात् ॥१२६॥
[भरतः सुचिन्तितवान्-] अथ पुरं समुपेत्य सुचक्रभृत्-हदि सुचिन्तितवान् सुकृतोत्सुका
सुमुनयो न नयन्ति ममान्नमप्यथ गुणैर्भुवि को भविकोऽधिकः. ॥१२७॥
अविरताद् मदमी प्रवरा जिनानुगहृदो विरताऽविरता नराः ।
अहममीपु सुवत्सलतां धत् भुवि भवामि कृतार्थधनोऽधुना ॥१२८॥
(भरतेन साधर्मिकेभ्यः उक्तम्-मम गृहे भोजनं विधीयताम्-]
स भरतः सुकृतैकरतः कृती प्रमदतस्त्विति संसदि संस्थितः ।
अविचलान सुकृती भविनो जनान् समनुस्य स भूयेस इत्यवकं ॥१२९॥
ननु कृषिप्रमुखा निजजीविका अपि विहाय गृहे मम भोजनम् ।
इह भवद्भिरहो ! प्रविधीयतां सततधर्मरतैरथ भूयताम् ॥१३०॥
[साधर्मिका वदन्ति-] अनुदिनोदयमेत्य ममाग्रतः प्रपठनीयमिदम्-विजितो भवान् ।
बहुतरं च भयं परिवर्धते-तदिह मा हने मा हन भूपते ! ॥३१॥
१ मम भरतस्य अन्नम्। २ मत-मत्तः-मदपेक्षया इति-'मत्': पञ्चमीएकवचनम् । ३ महाहिंसादिभ्यो विरताः, अपहिमादितो ग विरतास्ते । ४ प्रभूतान् .
५ एतत्-अनुकरणम्-अत एव .न शब्दशास्त्राद् विरुद्धम् ।
१२
॥ ७९.॥

·चरित्रस्..
सर्गः-३
४
८
पुण्डरीक- स्वयमिति स्वविवोधविधित्सया स भरतो भविकाननुशिष्टवान् ।
शिरसि चाऽक्षतवर्धनपूर्वक तिलकतोऽनुवचश्च वदन्त्यमी ॥१३२।।
॥ ८०॥
[भरतभावनम्-] इह समुंद्रससौख्यसमुद्रजाद्भुतमभ्रमिविभ्रमितान्तरः ।
तदुदितं वचनं च निशम्य तत् प्रतिदिनं हृदि चिन्तितवानिति ॥१३३॥
अहह !!! केन जितो? विदितं ध्रुवं दृढतरैः प्रतिघंप्रमुखैरहम् !
इह च तद्भयमेव विवर्धते तदद्य जीवदया क्रियता मया ॥१३४॥
इति स तवचनैः प्रकटीकृताभुतविवेकहुताशनहेतिर्भिः।
निजेरजो ज्वलयंस्तु कुसंगतं सुयश एव सुवर्णमथाऽतनोत् ॥१३५॥
सुकृतिनोऽस्य मुखेन्दुविलोकनात् शिशिरता शुचिता च भवत्यहो।।
इति विचार्य जना अतिदूरतोऽशनमिषाद् वनिनोऽत्र समापयुः ॥१३६॥
साधर्मिकपरीक्षणम् अथ विवेक्य-विवेकिविवेचने निपुणधीभिरथो सचिवैरयम् ।
१२
निगदितो भरताधिपतिः स्वयं प्रकृतवानिह तेषु परीक्षणाम् ॥१३७॥
अणु-गुणा-भुत-शिक्षणसद्गुणवतविदः शुचयः स्वर्सदा त्रिधा ।
इति दशद्विकपुण्ड्रयुताः कृताः त्रिरथ तेन च काकिणिरेखिताः ॥१३८॥
[भरतेन विहिता वेदचतुष्टयी-] स भविनां स्वयमात्मसधर्मिणां प्रपठनाय च वेदचतुष्टयम् ।
१ विधातुम् इच्छया । २ मुद्रासहितः समुद्रा, सौख्यसहितः ससौख्या, समुद्रजा लक्ष्मीः, तस्या अद्भुतमझम्या विभ्रमितम् आन्तरं यस्य सः ।
३ प्रतिषाः क्रोधादिकषायाः। ४ हेतयः-शक्षाणि । ५ निजं रजो मलः । ६ भोजनव्याजात् । ७ वनवासिनः । ८ स्वसमया।
॥ ८०.॥

·सर्गः-३ पुण्डरीक- सुकृतनिर्मलसूक्तसमन्वितं रचितवानथ भारतभूपतिः ॥३९॥ तदनु सगृहाणि वृहत्तराण्यतिसितानि तु पञ्च शतानि सः। (अन्नसग्राणां विधापनम्-) 1८१॥ स्थपतिरत्नकरेण च पूर्वदिग्भुवि पुरात् नृपतिनिरमीमपत् ॥४०॥ हरसवतीः सरसाः स रसांधिपोऽद्भुतरसात् तरसा स्थिरसारवान् । प्रमुदितोऽनुदिनं समभोजयद् विमलसनगृहेगु परीक्षितान् ॥४१॥ स्वपुरपश्चिमभूमितलेऽमलैर्मरकतैर्मणिभिः स महीमणिः । सपदि पञ्चशतीं सितवासनो व्यरचयत्-शुचिसनगृहाण्यसौ ॥४२॥ इह सुपेणपः सुकुटुम्बिना विहितमन्नचयं सैरसं नवम् । विविधशाकविपाफविशोभितं तदितरांश्च जनान् समभोजयत् ॥४३॥ (पाठकशालिका व्यरचयत्-) नगरदक्षिणतो हदि दक्षिणो मणिविनीलितपाठकशालिकाः। व्यरचयद् विपुला यहुशोभितः स सुकृतैर्विततर्वहुशोभितः ॥४४॥ १२/भरतभूमिभुजा त्रिरूपोष्य सा हृदि धृता मुदितैत्य सरस्वती! विमलवेदचतुष्टयपुस्तकैरभृत ताः किल पाठकशालिकाः ॥४५॥ (रचयति सुपौपधशालिकाः-) निजपुरोऽन्तरतस्तु महत्तराः कनकपिङ्गमणीभिरयं नृपः। सुरसहस्रयुजः स्थपतेः करात् रचयति स्म सुपौषधशालिकाः ॥४६॥ १ सत्रगृहम्-अन्नगृहम्-“छय” इति तामिलभाषायां प्रसिद्धम् । २ रसाधिपः-भूमिपतिः। ३ सिता पवित्रा वासना वृत्तियस्य सः । ४ सरसम्-रसेन सहितम, सुन्दरं च । ५ दक्षिणो दक्षः ।.६ अभितः' सर्वतः ।

·cc
पुण्ट क अध चतुर्वपि ते श्रुतपर्वसु प्रथुरपुण्यपवित्रतरा नराः। विदधतेऽमलपोपधशालिकान्तरमुपेत्य सुपौषधमद्भुतम् चरित्रम्.
(विवाह विंध्यादि-) अथ विवाहविधिप्रमुख नपोऽखिलजनव्यवहारममुं तदा ।
सर्गः-३
॥ ८२॥
भविषु तेषु निरोपयति स्म सोऽतुलविवेकितया मुदितो भृशम् ॥४८॥
सुकृतलोभरतो भरतोऽनिशं विविधदानमिति प्रद्दनं मुदा ।
सकलशारदचन्द्रवदुजवलं निजयशः प्रततान विशारदः ॥४९॥
(अष्टमतीर्थपती शिवं गते जिनधर्मविहीनता-) .
किल गतेऽष्टमतीर्थपती शिवं समभयद्-जिनधर्मविहीनता।
अथ तदन्वयिनोऽसुकृते रता अजनि वेदचतुष्कमतोऽन्यथा ॥५०॥
(श्रीऋषभः स्फटिकपर्वते, भरतप्रणतिश्च-) ऋषभदेवजिनः समवासरत् स्फटिकपर्वतशृङ्ग इति श्रुते।
भरतचक्रपतिः समुपेत्य स प्रणतवान् बहुभक्तिभरानतः ॥५२॥
मुकुलितात्मकरः स्थितलोचनः प्रभुमुखाम्बुजतो ममृणोऽशृणोत् ।
१२
सकलकृष्ण-बल-प्रतिकृष्णयुग्-जिनप-चक्रितणां चरितान्यसौ ॥२२॥
इति विचित्रचरित्रसमुच्चयं भरत एप निशम्य पवित्रहृत् ।
विपुलकौतुकसंकुलमानसो जिनपतिं प्रणिपत्य पुनर्जगी ॥५३॥
(भरतमश्न:-) इह हि संसदि कोऽपि नरोत्तमः किमु जिनाधिप! योऽस्ति स पुण्यमान् ।
जिनप-चक्रप-कृष्ण-बलांदिपूत्तमनरेषु भविष्यति तेषु यः ॥५४॥
१ सुकृतलोमे रतः। २ इदानीं यद् वेदचतुष्कं वर्तते तद एतद् अन्यथाभूतम्-दति सांप्रदायिकाः । ३ स्निग्धः । ४ 'पुण्यवान्' इति शिष्टतरम् । ॥ ८२॥

·४
चरित्रम्
पुनरीक-
भरतभूमिपतिः प्रभुणा तदा निजगदे जगदेकदयालुना
(श्रीऋपभमतिवचा, मरीचिपरिचयक्ष-)
शृणु मरीचिरयं तव यः सुतो मम पुरोऽस्ति गृहीतमुनिव्रतः ॥५५॥ ४ सर्गः-३
1८३॥
यहुभवस्थितिकर्मयशादसौ न परिपालयितुं व्रतमीशिंता ।
अथ विभर्ति सहाऽऽतपवारणं स्फुटमिवाऽऽवरणं परमात्मनः ॥५६॥
मम मनः सकपायमतस्तनमपि वृणोति कपायितवाससा।
इह च दण्डित एव भृशं त्रिधा त्रिविधदण्डधरोऽस्मि पहिस्ततः ॥१७॥
न निजकीर्तिसुगन्धियुतोऽस्मि तत् स हरिचन्दनमण्डलमण्डितः ।
इति च वेपधरो भ्रमति क्षिती भवति नैव गृही कुललजया ॥२८॥
भित इतीह नवीनमिव व्रतं भविजनैर्गदितोऽतिकुतूहलात् ।
वद् जवानिजधर्ममथाह सः प्रभुमुखाभिहितोऽस्ति नहीतरः ॥१९॥
अहमशक्त इह व्रतपालने मशकवद् दुरितैरबलो हृदि ।
१२
इति वियोध्य ममान्तिकमानयत्ययमनेकनरान् विमलान्तरः ॥३०॥
(चक्रधर, प्रथमकृष्णः, अन्तिमजिनश्च मरीचि:-)
त्वमिव चक्रधरः प्रियमित्र इत्यथ विदेहजनूपुरीपतिः ।
प्रथमकृष्ण इतो भरतावनौ स भविताऽन्तिमतीर्थकरो ध्रुवम् ॥६॥
(भरतः सहर्ष वक्ति, नमति च-) तनय एप जिनो भविता ममेत्युदितसंमदमेदुरमानसः ।
१ ईशिता समर्थः । २ आत्मनः परम्-आवरणम् । ३ शरीरम् । ४ 'विदेहक्षेत्रे मूकपुरी नाम नगरी' इति जैनसंप्रदायः ।।
॥ ८३ ॥

·. ४ मुनिमरीचिमुपेत्य परीय च स्थित उवाच पुरो भरतेश्वरः ॥६॥ चरित्रम्- व्रतमिदं गततींतमत्र नो न च शरीरमिदं तव किंतु भोः । सर्ग:-३ ॥८४॥ किल भवान् भविता यदपश्चिमो जिनपतिस्तदहं प्रणमाम्यथ ॥६३॥ (मरीचिमदः-) इति निगद्य नमस्कृतवत्यथो प्रभुसमीपगते भरतेश्वरे । मुनिमरीचिरसौ चिरसौहृदान्निजपितुर्नमनान्मदवानभूत् ॥१४॥ अहमहो! प्रियमित्र इति ध्रुवं सुभगभोगयुतः किल चक्रभृत् । अहमहो! प्रथमः पुरुपोत्तमः प्रभविताऽहमहोऽत्र जिनेश्वरः ॥६५॥ विहितविश्वविवेकविलोचनो मम पितामह आयजिनेश्वरः । भरतचक्रपतिश्च पिता ततो महदलं सकलं विमलं कुलम् ॥६६॥ इति मरीचिमुनिविदुरोऽन्तराममदतुन्दिलहृत् मननत सः। अबलधर्म-शरीरजुपामहो! रसवती सहते न हि चक्रगीः ॥१७॥ १२ (भरताभिग्रहग्रहणम्:-) प्रतिदिनं विदधामि जिनार्चनं ध्रुवमभिग्रहमेनमथाग्रहात् । जिनपतेः पुरतो भरतोऽग्रहीद् विमलवासनया कलितस्तदा ॥३॥ (श्रीजिनविम्व-स्थापना-) प्रथमतीर्थपतिं. प्रणिपत्य सोऽवतरति स्म ततः स्फटिकाचलात् सुरपतिर्भरताय च हर्षितो मणिमयं जिनविम्बमिहार्पयत् ॥६९॥ १ परीय-परिक्रम्य । २ गता तीव्रता यास्मिन्- व्रते तत्। ८ ·गप पुरं समुत्प, सपाभृत-निजगृहस्य पुरो मणिधामनि । ॥८५॥ अनुपमेयममेयमहाविभुं जिनविभुं तमतिष्ठपदुचधीः ॥७॥ सर्ग:-३ (जावीसमागमनम्-) “अनधितो भरतं किल जाहवी जिनवरार्चनसंगतमानसम् । संभवगत्य भृशं मुदिता हृदि सुखशयानममुं समुपागमत् ॥७॥ (भरत-जावी-मिपालाप:-) सरभसं-भरतो भृशनीरज:कृतमनाः स्मितलोचननीरजः। परिचितां च पुरा सपुरीस्थित त्रिपथगाममरीमवदन्मुदा ॥७२॥ पहतरापि ! ते दयिते । कथं समयतो भवदागमनं वद । किमु सहास्पमिहास्पसरोरुहं त्वमृतवर्षि विपि शोर्मम ॥७३॥ इति निशम्य वचः प्रियता मियं स्मित:चा सह सा सहसाऽयदत् । अदयतो विपयोदयतो मया सुभग! तत्र तदाऽसि निपेवितः ॥७४॥ नयनसोम! ततो मनसो मम त्वमसि विस्मृत एव कदापि न । १२ अथ भवन्तमवेत्य जिनार्चनाच्छिवपये प्रभवन्तमिहाऽऽगता ॥७॥ भजननाय पुनर्जननायक सुजिननायकमर्चय भावतः। अहमहर्निशमेव निषेवणं तव करोमि यथा विपर्यविना (गङ्गाकारितं भरतस्नानादि-) इति स चफपतिः शुचिजादवी-वचनतोऽनलसो नल-सोमरक् , पापपोचकाणः । २ रजोरहितम् नीरजः । ३ नीरज-कमलम् । ४ वहुतराद्-अयि-इति विशेषः । ५ इह-आस्यसरोपहम्-इति पदमाः । ६ दया- रहिसाब-इति गम्यते । ७ जन्मरहिवपरप्राप्तये। मालस्यहीनः । एनसनरपतिपत् सोमरुचिः। 11.८५' ८ ·'४ उपसि देह विशोधनतो जवादधिजगाम सुमज्जनशालिकाम् ॥७॥ परित्रम् स्फटिकपीठनिविष्टममुं स्फुटप्रभजलैः प्रविमद्य सुगन्धिभिः। सर्गः-३ गगनगा स्वयमेव सुरापगालपयति स्म गतस्मयमानसा ॥७॥ जलकणप्रचयोऽलकलालितो गुरुचे रुरुचेऽस्य शिरःस्थितः। विमलकामतरोरिव शीपंगः सुकृतवीजगणोऽस्य विधायकः ॥७९॥ विमलगाजलं वलयाकृति स्वशिरसि प्रदधत् पृथुनि स्फुटम् । निजगदेऽविजनैरयमीश्वरः प्रियतमा प्रविभर्ति नु जाह्नवीम् ॥८॥ ८ धवलगाङ्गाजलप्रतिमप्रभं प्रविदलत्कदलीदलकोमलम् । वसनयुग्ममढौकयदभुतं नृपपतेः परिधानकृतेऽथ सा ॥ (पहासादितीर्थेश्वराः समीयु:-) श्रीमत्महास-वरदाम-सुमागधाख्य-तीर्थाधिपाः स्वपरिवारयुताः समयाः। चक्रेश्वरं च जिनपूजनबद्धवुद्धिं मत्वा समीयुरमलान् प्रविधाय वेषान् ॥८२॥ (श्रीजिनप्रतिमालपनादि-) जन्माभिऐकविधिमानपरासु सर्वदेवागनासु विलसन्मधुरस्वरासु ॥ गीर्वाणवाक्यसुभगं शुभगन्धवारिपूरजिनलपनमेष चकार चक्री ॥८३॥ आनन्दतस्तदनु नन्दनचन्दनेन कटवा विलेपनमसौ विगतावलेपः। प्रातः । २ पुस्तके प्रायः सत्र एव 'स्फटिक' स्थाने 'स्फुटिक' पाठः । ३ अलालितः जलकणसम्हः । ४ महत्दै शोभाये । ५ परोक्षकालरूपम्- '' भावोः। ६ विस्तीण शिरसि । ७ स्वजनैः-हत्यर्थः । ८ प्रभासादितीर्थनामानि जैनसंप्रदायप्रसिद्धानि । ९ अवलेपो गर्वः। ॥८६॥ १२ ·४ - अष्टप्रकारमपि पूजनमष्टकर्मच्छेदाय तत्र विचकार स निर्विकारः ॥८४॥ चरिम 1८॥भारात्रिकं दशविपत्रिकभापयेत्ता निर्माप स ध्रुवममायमनी नृनाथः । सर्गः-३ सन्मानलिक्यविधये परमाङ्गलिक्यदीपं प्रदीपसुकृतः कृतवान् कृतीशः ॥८॥ (श्रीवीतरागस्तवनम्-) अथो चतुर्विंशतितीर्थराज-नामाक्षराचं भरताधिराजः । श्रीवीतरागरतवनं प्रधानं चके विधायाऽऽत्म-मनोनिधानम् ॥८६॥ तपाहिः- (श्रीपापभ-महावीरो-) श्रीकेवलज्ञान विभक...........धाम ! ऋते भवन्तं हृदयं दुरीहाँ। पट्शनुजातादतिदुःखरा.....वी भक्याऽऽगतोऽस्मीत्यथ रक्ष वीर! ॥ ८७ ॥ , मायारहितमनोयुतः । ३ भवन्त विना दुरीहा दुष्टा ईहा आगत्य हृदयं चित्तम् समलीकरोति-अपवित्रीकरोति-इति भावार्थः। ३ अतवाहम्- परिपुसमूहात-क्रोधादिकपायवर्गात प्रस्तः सन् अतिदुःसरावी अतिदुःसरोदनशीला भवत्या आगतः, अतो हे भगवन् ! वीर ! अथ रक्ष-इति तत्त्वम् । ८७ ·. चरित्रम् सर्गः-३ ।।८८॥ ४ श्रीअजित-पार्श्वनाथी- श्रीवीतरागाद्भुतमोह-ता....पा असंशयं । जग्मुरकर्म पार्श्व ! । जिन ! त्वदास्यांशुसुधानिपाना तथा तव लाजलेन ना....थ ! ॥ ८८ ॥ श्रीसंभव-नेमिनाथी- श्रीमजिन त्वां हृदि दुःखदूने संस्थाप्य यदेव ! सुखीभवामि । भक्तिर्ममेयं न तु काऽपि नाना- वर्णा कृपा ते जयतीह नाथ ! ॥ ८९ ॥ १ श्रीवीतराग ! पार्थ ! अद्भुतमोह-तापाः वदास्यांशुमुधानिपानाः सन्तः असंशयं अकर्म-निष्क्रियतां जग्मुः प्रापुः, तथा तव स्नात्रजलेन-अन्यत् सर्व स्फुरमेव । २ मत्र पूर्वार्ष प्रतिम् । उत्तगर्थे तु-मम काऽपि भक्ति हे नाथ ! तप-ते-कृपा जयति-या न नानावां-किन्तु एकरूपा-अखण्डा-इति यावत् । १२ 11८८॥

·चरित्रम्. सर्गः-३ ? पुण्डरीक- (श्रीअभिनन्दन नमिजिनौ-) अरूपिणी नष्टगुणा शिवश्रीरे- ॥ ८९॥ मिन्ना कदाप्यस्तरसा. रसेन (1) नन्दप्रभावा भवतोचकामि- दमाश्रितास्तां जिन! के न नेमुः (श्रीसुमति-मुनिसुव्रतौ-) न को मनोभूस्त्रिजगन्त्यमू-नि सुखाद् ववन्ध त्वरितं मनस्सु । मत्वेति हत्वा मन एव तीवं (1) तिरोभवस्त्वं शुचिधर्मधातः ! ॥ ९१ ॥ १हे जिन | हे रसेन ! (रसानाम्-इनः स्वामी-रसेनः, तदामन्त्रणे) या शिवथी, नष्टगुणा (रजस्-सत्वादिगुणरहितत्वेन, या क्षायोपशमिकगुणहीनतेन, या १२ आत्मविशेषगुणाभावयुतत्वेन) अत एव मिना, अस्तरसा, अरूपिणी च-एतादृशी अपि सा भवता (भवदाश्रिता सती) नन्दप्रभावा जाता-अत एव हे जिन ! तो शिवश्रियम्-उचकामिदमाश्रिताः के न नेमुः-सर्व एव उधकामिनः उच्चस्थानाभिलापिणः, दमाश्रिता दमयुताः श्रमणाः नेमुः इत्यर्थः । अथवा 'रसेन इति तृतीया-एकवचनम् । अथवा हे भिन्न ! लोकोत्तरत्वेन सर्वतः पृथग्भूत । अकदापि-निरन्तरम् अस्तरसा सहीना-इत्यादि पूर्ववत् । २ को मनोमः कामदेवः- अमूनि त्रिजगन्ति अपि मनस्तु न ववन्ध-आप तु सर्व एव त्वरित पबन्ध, अत एव हे तीव ! हे शुविधर्मधात ! त्वं मन एव हला विरोऽभवः-अतस्त्वयि न कदापि मनोभूसामर्थ्य प्रभवितु प्रभु-इति । अथवा हे शुविधर्मधातः ! त्वं तीनम्-एव मनो हवा इत्यादि प्राग्वत् । 'तीयम्' इति पक्षे अस्य चित्रकाम्यत्वेन "नानुस्वार-विसगा च चित्रभाय सम्मतौ" इति श्रीवाग्भटालंकारवचनत्वेन नात्र अनुस्वारः समपि चित्रमई करोति । ॥८९।।

·oooooccior
पुर
चरित्रम्
सर्गः-३
४
८
(श्रीपमप्रभ-मल्लिजिनी-)
पश्याऽऽहिता दुनिंगडे प्रमादे:-
भको
वयं
दुःखकदनमेव ।
प्रभोऽसि सीख्यामृतमात्तधाम !
भवे त्वदन्ता किमिदं न भलिः ॥९२ ।।
(श्रीसुपार्श्व-अरनाथो-)
श्रीवीतरागेन्द्र शिवश्रिया अं-
सुखा-ऽऽसुखाद्यल्पविकल्पभा-र!
पाचे न तस्याऽक्षरणोऽहिना ना (?)
वन्दमातिष्ठति नैव नाथ ! ॥ ९३ ॥
हे प्रभो । हे आप्तधाम । (प्राप्तज्योतीरूप !-धाम-शब्दः ज्योति:-पर्याय:-अकारान्तश्च) वयं भवे संसारे, प्रमादरूपे दुर्निगडे आहिताः सन्तः दुःख-
कदमकमेव अपक:-अयः (अम एव अमक:-स्वार्षिक: क) तत् त्व पश्य । अस्य एतादृशस्य दुःखस्य प्रतीकाररूपं किमिदं सौख्यामृतमेव त्वदन्ता भतिः-
शसं न ? अर्थात् तत्समीपस्पितं सौख्यामृतमेव तस्य कारस्य छेदनाय भटिः पर्याप्ता । २ हे श्रीवीतरागेन्द्र । हे नाथ! हे असुख-आसुखायल्पविकल्पभार !
त्वं शिवप्रिया विगजसे (असुख दुःखम्, आसुखं संसारसुखम् ) तस्य वीतरागस्य पाएँ अहिना सर्पण सह अक्ष-रणो न-रुद्राक्ष-ध्वनिन (अन्ये देवा रुद्राक्षेण
जाप जपन्ति, मसाथ) एवमेव तस्य पार्श्वे श्ववृन्दमपि न आतिष्ठति (अन्येषां केपाचित् पूज्यतमानां निकटे श्ववृन्दमपि दृश्यत्ते) [अत्र 'भवृन्दम्' इत्यस्य उपरि
गतो रेफ:-चित्रकाम्यायमेव प्रयुक्त इति गम्यते.] नाऽत्र 'ना' शब्दार्थो गम्यते ।
१२
॥ ९० ॥

·चरित्रम् सर्ग:-३ ४ (श्रीचन्द्रप्रभ-कुन्युनायौ चन्द्रो यथा नन्दति सर्वरौ कुं द्रवत् तु चन्द्राइमचयोऽमृतं थु। प्रभो! तथाशान्तरसान्चिता जना भवन्ति ते वाग्भिरनूनवित्पथ! ॥ ९४ ॥ (श्रीसुविधि-शान्तिनाथौ-) श्रीरज्जुबद्धा नृततिं दृढाशा सुमोह एप भ्रमयनरातिर । विभो! तवाग्रे तु नयेत् कदा-ना-ss धि-व्याधि वक्षिप्रशमेऽसि पाथः ॥ ९५॥ १ पुस्तके तु 'चन्द्रो यथा नन्द ह सर्वकुं' इति पाठः । यथा सर्वरी-शर्वरी-रात्री चन्द्रः, कुं पृथिवा नन्दति, एवमेव चन्द्राश्मयो यथा धु इव अमृतं वेत् तफा हे प्रभो !, हे भनूनवित् !-सर्ववित् 1, हे पथ ! मार्गरूप! ते दब धाग्भः-देशनाभिः, जनाः शान्त-रसान्त्रिता भवन्ति । २ एर अराति: प्रमोहा श्रीरज्जुवा लक्ष्मीपाराबदाम, अत एव दृढाशा नृतति भ्रमयन् कदापि हे विभो । तब अग्रे न नयेत्-त्वं तु आधि-व्याधिवहिप्रशमे जलरूपः-भास (पाथ:-जलम्)। . १२

·पुरी-
चरित्रम्
सर्ग:-३
॥ ९२ ।।
४
(श्रीशीतल-धर्मनाधौ-)
श्रीमन्नह मोहतमोभिरन्धः
शीलाध्वहीनं कृतवान् कुकर्म ।
तस्य क्षयोऽभूत् तव दर्शने ना-s-
लसं मनो मेऽस्तु तवातितेऽथ ॥९॥
(श्रीश्रेयांस-श्रीअनन्तौ-)
श्रीमन्! यथाऽऽद्यो लघुरष्टजुः श्री-
'श्रेष्ठः. मवृद्धधै वचनश्रिया ।
यांस्त्वं. . - तृचित्तेऽणुरपीह नूनं
सर्वोरुरेवाऽसि तथाऽध : नेतः ! ॥ १७ ॥
हे श्रीमन् । अहं मोहतमभिः अन्धः सन. शीलावहीनं कुकर्म कृतवान् , तस्य कुकर्मणः तव दर्शने सति क्षयोऽभूत, भय तव भाईते मम
मनः अलम न भवतु-इति । २ हे श्रीमन् । यथा आयो लघुः अकार: बदनधिया: प्रवृदय श्रीश्रेष्ठः अनुः ('अजुः' इति न गम्यते) [अथवा अष्टौ गुणान,
बुपति-ति भवेत् तथा त्वम् अय हे नेतः । चित्ते यान् गच्छन् , अणुः अपि इह नूनं सवारुरेव सर्वगुरुरेव भसि इति।
८
१२
॥९२॥

·चरित्रम् सर्ग:-३ ४ (श्रीवासुपूज्य-श्रीविमलो) वाग्मीश! ते सर्वसमा वचःश्री सुघासवा सद्भिरिति व्यभावि । पूर्णात् सुमात् त्वम्युधितो निकाम ! ज्यायोरसोल्लोलततिः समूल! ॥९८॥ इत्थं श्रीजिनराजमव्ययसुखा-ऽऽयु-वीर्य-तेजोयुतं स्वस्थैः श्रीपभादिनाममणिभिः श्रेणियंस्थैः क्रमात् नित्यं भूपितमात्मचेतसि मुदा संस्थाप्य यो ध्यायति सिद्धिश्रीकमलपभः स भवति स्फूर्जशासौरभः।) -स्तवनम्। इति विधाय जिनार्चनमन्वहं भरतभूमिसुरैर्भरतोऽन्वितः। भविजनान बहुशो भुवि भोजयन् सुकृतवान् कृतवानथ भोजनम् ॥२००॥ सरसरिद्-घरदाम-सुमागधाधिपदेवकृतं लपनं तदा । हृदि निघाय वृपा बहवो भुवि विदधिरे जिनपूजनमन्वहम् ॥२॥ उक्तं च- + पूर्धि प्रतीतम् । उत्तरार्धे तु-यथा पूर्णात सुमात् चन्द्रात् ('.' समुच्चयाथै) अत एव पूणात् अम्बुधितः ज्यायोरसोल्लोलततिः जायते-इत्यादि- अन्यत् तुं स्पेष्टमें। अत्रापि पुस्तके तु गायोरसोल्ोलततिः' इति विचित्रः पाठः । २ पूर्वनिर्दिषु श्लोकेषु श्रेणीद्वये श्रीजिनराजनामानि प्रतीतान्येव-तानि च अस्माभिः विशेपस्पष्टीकरणीय महद्भिरक्षरे: मुद्रितानि । ३ अयं च प्रन्थकर्तुरपिं नामनिर्देशः 'कमलप्रभ' इति । ४ भूमिसुराः भूदेवाः ब्राह्मणा इति यावत् । १ १२ 103 ·॥१४॥ ८ शस्तसमस्तसरित्-समुद्र-तीर्थोदकानि घोपणया । स्मरयन् प्रागभिषेकं छेकः शेषं विधिं कुर्यात् ॥२॥ चरित्रम्. (भरतानुसरणम्-अन्यैः कृतम्-) . भरतचक्रधराचरितं च तद् भविकभोजन-दानमपि क्षितौ । सर्गः-३ सुकृतिभिर्विदधे निजशक्तितो नृपतिभिर्वहुभिर्वहुभावतः ॥३॥ (ऋपभसेनमइनः स्फटिकाचले-) अपभसेनगणः प्रथमोऽन्यदा ऋपभदेवविभु प्रणिपत्य च। सविनयं स्फटिकाचलमूर्धनि सममष्टच्छत केवलसंभवे इह हि पाहुयलिप्रमुखाः प्रभो ! यतिवरा अपि केवलिनोऽभवन् । प्रथमतः श्रिततीव्रतरव्रतः कथमहं न लभे परमं महः ? ॥५॥ यदुभवोपचितं दृढकेवलावरणनाम-कुकर्म मम प्रभो!। व्रजति केन तपोविधिनाऽधुना रुचिरतीर्थभुवि क्व नु वा क्षयम् ॥६॥ (युगादिजिनो जगाद-) अथ जगाद युगादिजिनाधिपो विमलशैल इतोऽपरदिग्भुवि । ध्रुवमनन्तमुनीश्वरमुक्तिदो विमलताकलितोऽस्ति पुराऽपि यः ॥७॥g विमलशैलवरस्य शिरस्यहो! गणपते ! तवं तस्य समीयुषः । विमलता शिवसौख्यफलावलिप्रसवकल्पलताऽस्ति च भाविनी ॥८॥ पथि भविप्रतियोघविधायिनो विमलशैलविभावविभासनम् । . तव च तत्र भवेद् बहुभावनोदय इति त्रितयं दुरितापहम् ॥९॥ १ ऐशः चतुरः । २ शिरसि शिसरे।'३ विभावः प्रभावः । ४, भविप्रतियोधः, विमलशैलविभासनम्, भावनोदयश्च-एतत् त्रिवयम् । ॥९४.in ·44 यतः- चरित्रम् सर्ग:-३ ४ त्रितयमेव तद् दर्शयति- मपलम्मि जीवलोए तेण अहं घोसिउ एअमाघाओ। सकले जीवलोके तेन अहं घोपयितुमेतद् आख्यातः। पि जो दुहत्तं सत्तं पोहेइ जिणवयणे ॥१०॥ एकमपि यो दुःखात सत्वं योधयति जिनवचने ॥१०॥ ममत्तदापगाणं दुप्पंढीपारं भवेसु पटुपसु । सम्यक्त्वदायकानां दुष्पतीकारं भवेपु बहुकेपु । मन्यगुणमीलियादि वि उवयारसहस्सकोडीहिं ॥११॥ सर्वगुणमीलिताभिरपि उपचा(का)र सहस्रकोटिभिः।। -एकम् । --एकम् तित्ययराण गुरूणं साहणं पंभयारीणं । तीर्थकराणां गुरूणां साधूनां ब्रह्मचारिणाम् । तित्थार्ण खु पहायो पयासिओ परमसुहहे.॥१२॥ तीर्थानां खलु प्रभावः प्रकाशितः परमसुखहेतुम् १२ तित्थयराण पहावं तित्थाणं चेव जो प्पयासेइ । तीर्थकराणां प्रभावं तीर्थानामेव यः प्रकाशयति । ग्यविऊण पावकम्मं सिद्धिसुहं सो लहइ जीवो १३ क्षपयित्वा पापकर्म सिद्धिसुखं स लभते जीवः ॥१३॥ तित्थाणं प जिणाणं मन्नेइ पूयं संपइ न पहावं । तीर्थानां च जिनानां मन्यते पूजां संमति न प्रभावम् । १२.४सो अत्यिफविहणो दुल्लहयोही, नरो होही ॥ १४॥ स आस्तिक्यविहीनः दुर्लभवोधिनरो भविष्यति १४ -दितीयम् । -द्वितीयम् जिणनाहा गणनाहा जत्थ यसिज्झन्ति कम्मपरिमुक्का। जिननाथा गणनाथाः यत्र च सिध्यन्ति कर्मपरिमुक्ताः भवियाण पूणिज्जं सिद्धिखित्तं हुतं वत्तं ॥१५॥ भव्यानां पूजनीयं सिद्धिक्षेत्रं खलु तद् वृत्तम् ॥१५॥ सिद्धखित्तगयाणं भवियाणं भावणा भवे तिक्खा। सिद्धक्षेत्रगतानां भव्यानां भावना भवेत् तीक्ष्णा ।

·-- ४ भावणाए पावं कम्मं गलइ सयलं ॥१६॥ तीक्ष्णया भावनया पापं कर्म गलति सकलम् ॥१६॥ -तृतीयम् । -तृतीयम् ४ सर्गः-३ (सिंद्धप्राभृते शन्नुंजय-वर्णिकोः 'गाथा:-) तथा च सिद्धपाहुडे- तथा च सिहप्राभृते-- पदमारए असीई उसहे पन्नास जोयणा दिठा । प्रथमारके अशीतिः ऋपभे पञ्चाशद् योजनानि दृष्टानि। वीरे जोयण वारस छ8 इए सत्त रयणीओ ॥१७॥ वीरे योजनानि द्वादश पंष्ठे इते सप्त रत्नयः॥१७॥ पुब्वमणंत कालं ओसप्पिणि-सप्पिणीसु तित्थगरा। पूर्वमनन्तं कालं अवसर्पिणी-उत्सर्पिणीषु तीर्थकराः ८ सितुंजगिरिवरम्मि अ समोसरिउ सिवं पत्ता १८ शत्रुजयगिरिवर च समवसृत्य शिवं प्राप्ताः ॥२८॥ • (श्रीपद्मनाभप्रमुखा जिना:-) सिरिपउमनाइप्पमुहा तित्थयरा भाविणो असंखिजा! श्रीपद्मनाभप्रमुखाः तीर्थकरा भाविनोऽसंख्येयाः । सिरिसितुंजगिरिम्मि उ विहित्ता नियुडिस्संति।१९। श्रीशत्रुजयगिरौ तु विहृत्य निवृतयिष्यन्ति ॥१९॥ १२ (त्रयोविंशतिजिना:-अन्ये राजानश्च-) तेवीसं तित्थयरा समोसढा नेमिवजिया जेण। त्रयोविंशतिस्तीर्थकरां समयस्ता लेमिवर्जिता येन तं विमलगिरीतित्थं सुकपत्था , केऽपि पिच्छंति २०, तद् विमलगिरितीर्थ सुकृतार्थाः केऽपि प्रेक्षन्ते ॥२०॥ पन्नास कोडिलक्खा अपराई जाव अजियजिणो । पञ्चाशत् कोटिलक्षाणि अतराणि यावत् अजितजिनः आइधजसप्पमुहा रायाणों निव्वुइ पत्ता ॥२२॥ आदित्ययशापमुखा राजानो निवृति प्राप्ताः ॥२१॥ १ षहे अरके इते प्राप्ते-आगते सति । २ रत्लयो हस्ताः । ३ अतराणि-सागरोपमानि-इति जैनानां सांप्रदायिकः कालमानसूचक सकेतनिशेषः ।

·पुतीक- चरित्रम् सर्ग:-३ ४ ८ (गातुर्मासे श्रीअजित-शान्तिजिनी-) ॥ ९७ ॥ सिरिमजिय-संतिनाला चाउम्मासम्मि संठिया जत्थ श्रीमजित-शान्तिनाथाः चातुर्मासे संस्थिता यत्र । निम्मलनयवाणीए पडियोहिस्संति भवियजणं॥२२॥ निर्मलनयवाण्या प्रतियोधयिष्यन्ति भव्यजनम् ॥२२॥ (नारद प्रमुग्या:-) नारयरिसी असमणा भद्दयभावा उ जत्य महरिसिणो। नारदऋपिश्च श्रमणा भद्रकभावास्तु यत्र महर्षयः पगाणउदलपणा सिवं लहिस्संति तित्थम्मि ॥२३॥ एकनवतिलक्षाणि शिवं लप्स्यन्ते तीर्थ ॥२३॥ (पाण्डवाः-) [पाणाम्। सारण वीस कोडी पंडवसरिसाण धीरपुरिसाण। साधूनां विंशतिः कोटिः पाण्डवसदृशानां धीरपुरु । मिद्धि सिनिगिरिम्मि उ भगीरहे. इत्य सिझंति २४ सिद्धि सिद्धिगिरी तु भगीरथे अत्र सिध्यन्ति २४ कोडाफोडीसापर-मज्झे इचवमाइया मुणिणो । कोटाकोटीसागर-मध्ये..इत्येवमादिका मुनयः। सिद्धिमुहं संपत्ता तिलयम्मि इत्य सेलम्मि ॥२५॥ सिद्धिसुखं संप्राप्ताः तिलके अत्र शैले ॥२५॥ १२ प्रतिदिनं भविनः प्रतियोधयन् विधद्भुतभावविभासनम् । विमलयन् स्वमनो विमनोभवं ब्रज मिहाविमलं विमलाचलम् ॥२६॥ इति निदेशमंयाप्य जिनेशितुः सुपतिपञ्चशतीसहितस्तदा । अयततार ततः स्फटिकाचलाद् — विमलशैलमभि प्रयियासया ॥२२७॥ १ मनोभवः कामा-तद्रहितम् । २ मिहा प्रातःकाले पतद् हिम-सीकरम् । ३ प्रयातुम् इच्छया। ९७॥

·४ ८ पुन्हरीक-विमलभूमिधरं प्रति हर्पतः प्रचलिते प्रथमे गणनायके। हरिणवेपसुरंसह वासवः महितवांस्तदुपासनहेतवे॥२२८॥ चरित्रम्- वातव्याधूतनूतध्वजभुजनिवहैरात्तवृत्तेव हृष्ट-स्वर्गस्त्रीवर्गगीतैरिव विहितमहामाङ्गलिक्योचरावा । सर्गः-४ नव्या दिव्या विमानावलिरिह विमलादि प्रति प्रस्थितस्य रेजे श्रीपुण्डरीकमथमगणधरस्यानुगा हपितेव ॥२९॥ जय स्वामिन् ! स्वामिन्निति हरिणवेपमभृतिभिः सुरैः स्तोत्रव्यग्रेरनुगतपदोऽयं गणधरः। चचाल श्रीशमुंजयगिरिवरं प्रत्यथ मुदा, चतुर्तानी सर्वांगमवचनकर्पूरकलशः ॥ २३०॥ श्रीरत्नप्रभसूरिसूरकरतो दोपानुपङ्गं त्यजन् यो जाड्यस्थितिरप्यभूत् प्रतिदिनं प्राप्याद्भुतप्रातिभः। तेन श्रीकमलप्रभेण रचिते श्रीपुण्डरीकमभोः श्रीशजयदीपकस्य चरिते सर्गः तृतीयोऽभवत् ॥३१॥ इति श्रीवाहपलिकेवलज्ञान-भरतसाधर्मिकवात्सल्य-पुण्डरीकयात्राप्रचलनो नाम तृतीयः सर्गः। (विहरन्-धीपुण्डरीक:-) चतुर्थः सर्गः। श्रीपुण्डरीकः संमितोऽप्रतिमप्रतिभप्रभुः । यहूनदीक्षयद् भव्यान् वियोध्य विहरन भुवि ॥ १ ॥ (पोवन पुरम-) धनुःपश्चशतीदेहस्ततः साधुशतैर्वृतः । प्राप पारिपुः पुण्योद्योतनं पोतनं पुरम् ॥ २० ॥ तस्योद्याने शुकहसमङ्गलालापिभिवृते। मुनिप्रभावात् सर्व रमणीयतरूचये ॥ ३ ॥ .१२ वातनिघूतपुष्पीकृतचन्द्रोदयभ्रमे । यतिस्थितिकृते चक्रुस्ते देवा रत्नशालिकम् ॥ ४॥(युग्मम् ) १ हरिणवेपो नाम 'हरिगेगमेपी' नामा देवः प्रतीयते, स च जैनसंप्रदाये प्रसिद्धः । २ आत्तं नृत्तं यया सा-ईदृशी विमानावलिः। ३ रावो-ध्वनिः । । पूर्वगतमोकव्याख्यावद् अस्याऽपि व्याख्या आख्येया। ५ परभिः समितिभिः समितः । ६ अप्रतिमा-अनुपमेया । ७ पापशत्रुः । ८ सर्व-ऋतु-रमणीयः तरुणाम उदयो यत्र । ९ चन्द्रोदय:-भापायाम् चन्दरवो-दति ख्यातः। ॥ ९८ ·चरित्रम् सर्गः-४ पुष्परीफ (दाना आगा -) मुनेस्तन निविष्टस्य काचिद येत्य देवता । नत्वाऽहियुगलं यावत् तस्थौ सुस्थमनाः पुरः ॥५॥ . (श्रीग्लादो गना- तायत् कृतारिदैन्येनं सन्येन परितो घृतः। अगर:महादः सुभटैरुद्भटैस्तथा ॥ ६ ॥ मन्त्रिणा मतिचन्द्रेण राजहंसेन सूनुना । युक्तः श्रीरत्नचूडाख्योऽभ्येत्य राजाऽनमद् मुनिम् ॥ ७ ॥ (गरिमान:-) स ततः सचिवः प्रोचे भगवन् ! अस्य भूपतेः । देवः कोऽपि पुरा वैरान जिलास्तम्भं चकार किम् ? ॥ ८ ॥ कस्माद् वा भक्षणादेप जोपंदोपं पुपोप किम् । यौवराज्येऽवद् वाक्यं नो राज्यप्रापणात् कथम् (जो मुनि:-) मुनिरूचे पुराऽनेन कर्मबन्धकरं वचः । उक्त्वा ज्ञातमिदं पश्चात् क्षामितं विनयात् पुनः ॥ १० ॥ ततः पूर्वभवं स्मृत्वा विभ्यत् वाक्-कर्मवन्धतः । नासौ वदति तद् नाऽन्यद् नृपमौनेऽस्ति कारणम् ॥११॥ (जगाद पुनर्मन्दी) स जगाद पुनमन्त्री कोऽस्य पूर्वभवः प्रभो! । किं वा तवचनं चेति ! कथ्यता संसदि द्रुतम् ॥ १२ ॥ (स्वामिदेशना-रत्ननूदनुपपूर्वभवश्व-) तेनेति पृष्टै 'तेनेऽध स्वामिना देशनाऽमुना। संमोहगेहसंदेह-व्यपोहायँ सुमन्त्रिणः ॥ १३ ॥ क्षेत्रे महाविदेहाख्ये विजयो मङ्गलावती । तत्र रत्नपुरं नाम नगरं पुण्यनागरम् ॥ १४ ॥ -) '.१ छतम् अरिपु दैन्यं येन । २ मूकतादोषम् । ३ वाचा जन्यः कर्म-वन्धः--ततः। ४ सभायाम् । ५ 'तन् ' धातोः परोक्षकालरूपम्-विस्तारं कृतवान्-इत्यर्थः । ६ म्यपोहो-दूरीकरणम् । ७ पुण्याः नागरा नगरवासिनो यत्र तत् । (विदेहे क्षेत्रे रत्नपुरम्-) (वैरसिंहो राजा- ॥ ९९। 'M

·चरित्रम्
सर्गः-४
४
पुण्डरीरु- वेरसिंहोऽत्र राजाऽपि नैव यः कुवलप्रियः । जगन्मित्रोऽपि सूरोऽपि, नैव यः विश्वतापनः ॥ १५ ॥
(लीलापती राशी-)
॥१०॥ शीललीलावती तस्य नाम्ना लीलावती मिया । अक्षीणसत्यपीयूपी यस्या आस्यामृतद्युतिः ॥ १६ ॥
(पुत्रो मेपनाद:-)
पूर्वपुण्यस्तयोदत्तः पुत्रः सुत्रामविक्रमः । मेघनाद इति ख्यात्या ख्यातो ध्यातो जगजनैः ॥ १७ ॥
याल्य क्रमेण तत्याज मोरध्यं सर्वत एव यः। यौवनं यः क्रमात् प्रापं कलाः कीर्तिं च सर्वतः १८ ॥
(मेपनाददानन्यसनम्-)
साक्षिणं शुद्धःपुण्यं यः कृत्वा दत्त्वा निजं करम् । मैत्र्यं दानाख्यमित्रेण स्थिरं जग्राह साग्रहः ॥ १९ ।।
दत्त्याऽधिभ्यः सुवर्ण यः सुवर्ण वाद्मग्रहीत् । विधाप्य पुण्यप्रासादान प्रसाद, पुण्यतोऽनयत् ॥ २० ॥
स दानं च सदानन्दकरं धीमान् सदा दौ । यथा यथा तथाऽभ्येयुः कलापात्राण्यनन्तशः ॥ २१ ॥
महादानं ददानोऽयं वर्धमानमयो दिने। अष्टादश स्वर्णकोटीनॅकोटी प्रदत्तवान् ॥ २२ ॥
(दानव्यसनभीतो राजा जगी-)
दानव्यसनतो भीतो राजा रहसि तं जंगी। वत्स ! स्वच्छतया भोगः कार्यों नौदार्यमद्भुतम् ॥ २३ ॥
(मेघनादप्रवास:-)
निशम्येति महादानी महामानी महानिशि । निस्ससार सदाचारसारः सारभृतो भृशम् ॥ २४ ॥
(प्रीप्म:-)
१ गजा चन्द्रो हि कुवलं फुषलयम्-चन्द्रविकामि पनम्-तस्य प्रियः । अयं वैरसिंहो राजा-नृपः सन्नपि नैव कुबलानां निन्दितबलानां प्रियः-तेषां नाशकत्वात् ।
पुनथ अयं वैरसिंहो नृपः जन्मित्रा, सुगेप सन् नैव विश्वतापनः, जगन्मित्र:-पर-भानुर्हि विश्वतापनः प्रतीतः इति विरोध-परिहारी । २ अक्षीणं सत्यं
पीयूगम्-अवं यस्यां सा । ३ यः शुद्धपुण्यं साक्षि विधाय, निजं हस्तं दत्त्वा दाननाम्ना मित्रेण स्थिर मित्रत्वं संपादितवान्-दानशूर आसीद-इति तत्त्वम् ।
४ शोभना वर्णा यस्मिन्-पशोवादम् इत्यर्थः । ५ पुण्यमहालयान् । ६ कलापात्राणि कलानिपुणाः । . कोटीरो-मुकुटः । ८ कययामास ।
॥१०॥

·चरित्रम् . सर्गः-४ ८ 120/83 पुनरीक-भीमे ग्रीमेऽन्यदा गछन् वकुलस्य तरोस्तले । परिश्रान्तः सुविश्रान्तः शान्तस्वेदस्तु वायुना ॥ २२॥ (सपनि तीणी-) तत्राऽकस्मात् भयग्रस्ता सजला लोललोचना। हरिणी गर्भखिन्नाङ्गी वेगादागात् तदन्तिकम् ॥ २३॥ .१०॥ मनुष्ययाचं जल्पन्ती रक्ष रक्षेति सेोत्सुकाम् । स्वहस्तेन ततस्तेनाऽऽस्पृष्टा हृष्टा स्थिताऽथ सा ॥२७॥ मा भेर्मा भरिति स्पष्टं कृपापुष्टं वदन् वचः । स्वात्सङ्गे रगतो नी:वास ददायभयं तदा ॥ २८ ॥ (आजगाम सिंह:-) तदैव देवयोगेन प्रस्ताऽऽस्यः क्रुधा क्षुधा । आजगाम हरिः काममप्रेक्ष्यः कातराङ्गिनाम् ॥ २९ ॥ (निद-मेपनादयोः रोल प:-) मृगी चीप महानादो मेघनादाइसंगताम् । स्थित्वा सुखं च संमील्याऽऽश्वस्य नागेंगद् गिरम् ॥ ३० ॥ गिलहन्याऽय देवेन दत्तपा यद् गता मृगी। कवलः किल वक्त्रस्थ इव प्रस्तस्तता मम ॥ ३१ ॥ जन्मसनमचारिण्या ह हा क्रूरतया तया । भवन्तं पुण्यवन्तं तु दृष्ट्वा मुक्तः करोमि किम् ॥३२॥ १२ अहं क्रूरोऽपि शूरोऽपि पशुरज्ञानवानपि । भूकल्पभूरुहं नत्वा हन्तुं कुर्वे मनोऽपि नो ॥ ३३ ॥ सदाकार! सदाचार ! सदोपकृतिकारक! ॥ कुमाराऽर्पय मे भक्ष्यं धर्म संख्यं तयाऽस्ति चेत् ॥ ३४ ॥ स.फारमन्मथो वाचमयोवाच :नृपाङ्गभूः । अहो । सिंह ! महोयुक्त ! शृणु संपूर्ण मानसम् ॥ ३५ ॥ (शानियस्यार्थ:-) क्षत्रियासर्वतेजांसि समुच्छित्य भुवस्तले । परमाणपरित्राणकृते सृष्टिकृता कृताः ॥ ३६ ॥ ददी अभयम् । २ कातरमनुष्यः अप्रेक्ष्यः । ३ महानादोऽत्र सिंहः । ४ साग-झटिति । ५ प्रयाणां लवनानां समाहारः-उपवासत्रयी इत्यर्थः । ६ जन्मगहमारिण्या । ७ पृथिव्यां कल्पवृक्षरूपम् । ८ सखीत्वम् । ९ मूर्तिमान् अनङ्गः । १० तेजस्विन् ! ! ११ रुद्ध कुरु। १२ सर्वतेजांसि संगृह्य । ॥१०१५

·चरित्रम्
सर्ग:-
४
८
पुण्डरीक- ततस्ते प्राज्यसाम्राज्य! देहगेहतनूभवान् । दानेनाऽपि सदा दद्युनत्वहो ! शरणागतम् ॥ ३७ ॥
प्रसन्नेनाद्य देवेन पुण्यदेहस्य पोपदम् । भीतत्राणं महाभोज्यं दत्तं तत् किमहं त्यजे ॥ ३८ ॥
॥१०२॥
(सिंहाय मृगीस्थाने स्वदेहदानम्-)
मम भक्ष्यान्तरायेण सर्वमेतत् प्रलेप्यते । इति चेद् वदसि तदेहं ममाऽऽस्वादय सत्वरम् ॥ ३९ ॥
इत्युक्त्वा पतितेऽग्रेऽस्मिन् सिंहोऽवाचन्नरोत्तमः । मानुषं जन्म दुष्प्रापं मोक्षदं किं परित्यज ॥ ४० ॥
मृगकान्ताकृते प्राणान् यच्छतस्तुच्छधीजुपः । भोक्ष्याम्यहं न मांस ते गच्छ स्वच्छ ! विचारय ॥ ४१ ॥
स ऊचे जगृहे मोक्षो मया श्रेयाश्रियाऽनया। मृग्या. जीवस्थापनिको मोक्षं कुर्यानपापदम् ॥ ४२ ॥
प्रसादं कुरु पारीन्द्र ! शरीर मे कृतार्थय । वदन्निति पुनर्यावत् पपाताऽग्रेऽतिसाहसी ॥ ४३ ॥
(मृगी-सिंही अन्तर्हितौ-)
तावदने मृगीं सिंहं नोऽपश्यद् विस्मितस्ततः । पित्तन दूनचित्तेन ददृशे किमिदं मया ॥ ४४ ॥
इति विस्मित्य विस्मित्य स्वेन चित्तेन तचिरम् । वकुलादचलद् मेघ-नादो नाऽदो धिया त्यजन् ॥ ४५ ॥
१२ पुण्येऽरण्येऽन्यदाऽनेन गच्छता स्वच्छतान्यिता । फल-द्रुमालिकलिता नदी काचिददृश्यत ॥ ४६ ॥
हेलया संचरंस्तत्र पुंलिने विपुलेऽमले । मेघनादः फलान्याः पपी नीरं च निर्मलम् ॥ ४७ ॥
(मेघनादो ददर्श प्रासादम्-)
पुरस्तदा स्फुरन्नानारत्नराशिप्रभाभरैः । पवित्रताम्बरतलं प्रासादं प्रददर्श सः ॥ ४८ ॥
१ पुत्रान् । २ प्रलय यास्यति " लीड्च् श्लेषणे” धातुः ! ३ आत्मनेपदमनित्यम् । अत एव भोक्ष्यामि-भोजनं करिष्यामि । ४ जीवरक्षा ! ५ अपापदम् ।
६ सिंह । । ७ पित्तेन शरीरस्थेन तमाम्ना धातुना-पित्तेन हि भ्रमो जायते इति प्रसिद्धः । ८ न अदः एतत् पूर्वोक्तं वैचित्र्यम् । ९ पुलिनः तटः ।
१० आद भक्षयामास।
॥१०२॥

·सर्गः-४
४
'पुरी-
(मागारमा सी)
कुतूहलरमावेशस्फीतप्रीतविलोचनः । तद्वारे सुप्रभाधारे गत्वा मध्यं व्यलोकयत् ॥ ४९ ॥
॥१३॥
एफया सुप्रतीहार्या छत्रधारिकर्यकया । द्वाभ्यां चामरभृद्भ्यां च नारीभ्यां सेविता मुदा ॥ ५० ॥
आनन्दामृतकुल्येव कल्पयालीय जगमा । सीमा सुदर्शनीयाना रेखा रूपभृतां भुवि ।। ५१ ॥
अतीयदिव्यदेहाभिः देवीभिः परिता घृता । रत्नसिंहासनासी। दुःखदीनानचा भृशम् ॥ ५२ ॥
सर्वदेवीवरी काचिद् विदुपा स्मितचक्षुपा । नृसारेण कुमारेण ददृशे हर्षदा दृशोः ॥ ५३ ॥ -
-कलापकम्।
(देश nि:-)
दृष्ट्या दुःखमुनीश्याममुखीमेनां सुमानसः । कामेकां सुमुखीमस्या दुःखहेतुं स पृष्टवान् ॥ १४ ॥
मञ्जुवानमयोवाच सा तदा कर्णसातदोम् । शृणु वृत्तं निजं चित्तं स्थिरीकृत्य सुकृत्यवित् ॥ ५५ ॥
स्पामिन्याः कुलत्तान्तं स्वामिनी ज्ञापयिष्यति । दुःखहेतुं मया कथ्यमानमाकर्णयाऽद्भुतम् ॥ ५६ ॥
(विपादकारणम-)
अन यक्षवने हर्षात् क्रीडन्न्या पुष्पकन्कः । सखी प्रति स्वहस्तेन स्वामिन्या प्रेरितो' यदा ॥ ५७ ॥
तदाऽहंगुलीयोऽप्यनुल्याचिन्तामणिविभूपितः । पार्श्व दिव्याग्निसंपूर्णकुण्डे स सहसाऽपिशत्-॥-५८ ॥
तस्य दिव्यस्य फुण्डस्य पहिज्वाला कुलोचयः। न.शाम्यति विना सत्वं सात्त्विकानां महात्मनाम् ॥५९ ॥
मनापुरा विनिर्वास्य हर्पराज म(हा)या हठात् । विपादो(त्थ)ल्लनिपादोऽस्याः तदा प्रभृति तस्थिवान् ॥३०॥
१ समस्तमेतत् । २ गुदर्शनीयानां सीमा-नातः परा सुदर्शनीया । ३ नातः परा रूपवती । ४ आसीना-स्थिता । ५ कर्णसुसदाम् । ६ कन्दुको
हि भाषायाम् . 'दडो ' इति । ७ अालीपरिधेयः-चिन्तामाणः । ( ) एतविगतः पाठः कल्पितः शोधकेन
१२
॥१०॥

·पुण्डरीक-
चरित्रम्.
“सर्ग:-४
॥१०॥
४
M
८
(सद्विपादनाशाय मेघनादपौषम् -)
इति मौनावलम्बिन्यां कामिन्यां स व्यचिन्तयत् । निशम्याऽपि महादुःखं चेन्न हन्मि ततः पशुः ॥३१॥
विश्वेऽस्मिन् दीनताभीतो न दुःखं कथयेज्जनः । कथयेचेत् तदा दुःखनाशमाशास्य चेतसा ॥ ३२
अस्मात् कायव्ययादेप-रिसरां-पुण्यतनं लभे-1-अथवा मदभाग्यत्यं पुरः प्रादुरभूत् मम ॥ ६३ ॥
न मां वदति जिहाऽस्या यावद् दुःखापनीतये । तावत् करोमि-मे वाञ्छा पुण्यैर्भूयात् फैलेग्रहिः ॥३४॥
सतां मान्यः स तां देवीमवदत् तदनु स्फुटम् । वह्निकुण्डस्थितं शीघ्रमङ्गुलीयं प्रदर्शय ॥ ६॥
साऽऽक्रम्य भूमिका स्तोकां तर्जन्या तदचोऽकरोत् । मुमुदेऽथ स तं दृष्ट्वा मुनिवद् वहितापनम् ॥६६॥
परदुःखविनाशाय काय कुर्यात् पुनर्विधिः । इत्युदित्वा ददौ झम्पा निष्कम्पाङ्ग-मनस्थितिः ॥ १७ ॥
(घोर्जलीभावः-)
तस्मिने सत्त्वसुधाकुण्डे संगते कुण्डमण्डनम् । वद्भिः स जलतां भेजे कीर्तिबीजलतां तदा ॥ ६८॥
(मेघनादस्य साफल्यम्-)
जयनादेन देवीनां स्फीतेन यशसा समम् । मूर्ती मुदमिवैतस्या मुद्रां नीत्वा स निर्ययौ ॥ ६९ ॥
.(देवीप्रसन्नता-)
सत्त्वेन तुष्टाऽतुष्टाऽहं वत्स! स्वच्छ ! वरं घृणु । देव्या एवं वदन्त्यास्तं पुरो मुक्त्वा ननाम सः ॥७०॥
तस्याः प्रसन्नचित्तापा आलोक्याऽऽलोकनिर्मलम् । मुखचन्द्रमदुःखाभ्रमथाऽवादीत् कृताञ्जलिः ॥ ७१ ॥
यद्वरं दर्शनं स्वीयं दत्तं सोऽभूद् महावरः । पूर्ववृत्ते तु संदेहमन्देहं मतिरस्ति में ॥ ७२ ॥
१ भाशा कृता । २ फलवान् । ३ आतापनासेवन यथा मुनिः करोति । ४ मेघनादे । ५ एतस्याः पूर्वोक्ताया देव्याः । ६ दुःख-अनहीनम् । ७ इह सदेहमन्दा ।
१२
॥१०४॥

·चरित्र सर्ग:- ४ ॥ (Emirm-) देगा मनापूरं कर्णपूरं कुरु स्थिरम् । कुमार! सद्गुणाधार ! मन्मनाप्रमदप्रद ! ॥ ७३ ॥ मराज्याधिदेरी मां विद्धि सिद्धिप्रदां सदा । एताश्चतस्रः सैनस्य चतुरङ्गस्य देवताः ॥ ७४ ॥ (मेपनादानशामा लत् देवीदान-) ममात्मस्थानमामीन-देवी जिहाभिरागता । त्वद्वानसंभवा कीर्तिः कर्णाकर्प चंकप सा ॥७५ ॥ सदन्या-दन्यरूपाभ्यां मृगनारी-मृगेन्द्रयोः। अयि क्षत्त्रं च सत्त्वं च वीक्षितं च परीक्षितम् ॥ ७३ ॥ तर मार्गविषण्णस्य निपण्णस्य तरोस्तले । देहाद् दायमहं प्रापं सुदुरप्रापं तदा यतः ॥ ७७ ॥ जना ज्ञातमहत्त्वाय प्रायः स्वमुपकुर्वते । 'त्वं तु मामप्यविज्ञायो-पचके तद् भृशार्यते ॥ ७८ (मेपनाद गा करोमि-) गोग्याः स्वस्पस्य राज्यस्य सेवका यहयोऽपि मे. । अत्यद्भुतगुणं त्वां तु सार्वभौमं करोम्यहम् ॥ ७९ ॥ इत्यूनाना प्रसमास्या पृष्ठेऽस्य करपङ्कजम् । निवेश्योत्थापयांचके राज्यदेवी कुमारकम् ॥ ८० ॥ माणिक्यमणिरत्नाव्यशिर:कोटीरमध्यतः । मन्दारपुष्पं हस्तेन नीत्वा तस्मै ददौ सुरी ॥ ८१ ॥ राजसूनो ! प्रग्नेनाऽनेनाऽवश्यं वशंवदाः। भविष्यन्ति नृपाः सर्वे तमित्यूचेऽथ देवता ॥ ८२ ॥ (मेघनादप्रयाग:-) राज्यदेवी तिरोभूता सा प्रभूताऽमरीता। सोऽप्यचालीदिलीऽऽलोककुतूहलरसाकुलः ॥ ८३ ॥ १ कटवान् । २ मृगी सदेन्या, सिंह -अदैन्यः । ३ तव देहाद् अहं एतादृशं दार्थ प्रापम्-अर्थात् तव देहे अहम् एतादृश दाद्य निरीक्षितवती-यद् अन्यत्र गदुर्लभम् । ४ प्रभूतीभवति । ५ सर्वभूमीश्वरम्-सर्वमुख्यम् । ६ उक्तवती। ७. अस्य मेघनादस्य पृष्ठे । ८ मन्दार:-कल्पतरुः । . ९ प्रसून .पुष्पम् । १. इला-भूमिः। १२ ॥१०

·चरित्रम्.
सर्ग:-४
४
पुष्टरीय-
(पिगाला नगरी-)
भूपभूर्भूतलं भ्राम्पन्-अन्पदा दानिनां नृणाम् । कुञ्जराणां च शालायां विशालायां..गयौ. पुरि .॥ ८४
११०६॥
सहेलाभिर्महेलाभिः पुस्पैः धनपूरुषः । कन्याभिर्गुणधन्याभिः पण्डितैश्चातिमण्डितैः ॥ ८ ॥
सरकारच्दागारर्जनः सुकृतसज्जनः अश्वरनिःश्वैर्महसा वारणैररिवारणैः ।। ८६ ॥-युग्मम् ।
सकौतुकां पुरी प्रेक्ष्य किश्चित् पप्रच्छ पौरुम् | उत्सवैरुत्सवो लोको भद्रेह किनु दृश्यते ? ॥ ८७ ॥
(जेन्द्रो गजशेगा:-)
सोऽवदत् कार्यवान स्मि तथाऽपि शृणु कारपाम् । यशोगङ्गागिरीन्द्रोऽस्ति राजेन्द्रो राजशेखरः॥ ८८ ॥
(हेमपती गमी, तत्पुत्री प्रलोक्यसुन्दरी च-
तस्य हेमवतीभार्या-कुक्षिभूताऽद्भुता सुताः। त्रैलोक्यसुन्दरी नाम कामधाम महोज्ज्वलम् ॥ ८९॥
फैलालीको फिलोद्यानं गुणहंसालिमानसम् । युर्वन्मयूरजीमूतं लज्जामृतहिमर्युतिः ॥ ९० ॥
रोजधाम सुकामस्य सदाचारस्य वासभूः । प्रापाऽतीव निष्पापा: यौवनं रूपपावनम् ॥ ९१ ॥
१२ (यशोमनी गणिनी-तदत्तो महालक्ष्मीमन्त्रः-
मातृध्वस्रा यशोमत्या. गणिन्या हर्पतोऽपितम्.! सा. सस्मार महालक्ष्मीमन्त्रं स्थिरमना भृशम् ॥९२॥
प्रत्यक्षीभूय सा. लक्ष्मी-देवी माह कुमारिकाम् । मम. हंसेन निर्दिष्टं वृणीष्व मण्डपे नरम् ।। ९३ ।।
इत्युक्त्वाऽथ कुमारी सा महालक्ष्मीस्तिरोधे । इतश्चेमा सुतां राजा यौवनस्थां व्यलोकयत् ॥१४॥
। दानिनाम्-दानरगिकानाम, मयतां च । २ निःस्वो निर्धन:-अनिःस्यो धनाढयः अनिःश्वाः भूषणादिसहिता अश्वाः। अत्र स-शोरक्यम् । ३ वारणो
परः। ४ पुरुष एवं पापम्-पुरुषन-दत्यर्थः । ५ कार्यव्यमः । ६ कामगृहम् । ७ समस्तम् । ८ मानसं मानससरोवरम् । ९ 'युवमयूर' इति भवेत् ।
1- हिमपविधन्दा !" गजधानी । १२ भाषायां 'माशी'-मातुर्भगिनी-तया । १३ गणिनी-साध्वीगणस्वामिनी ।'
.
॥१०६॥

·*
चरित्रम्
सर्ग:-४
४
(Tanton, समर्थ भूगानम्-)
'मिन्तापमयो भूपरित्तं तद्रूपदर्शनोत् । पपात स तदाकृष्टिहेतो पानजूहयत् ।। ९५ ॥
1०७॥
पुरीयंदिगो भागे म्पयंचरणमण्डपे। समेष्यन्त्यद्य. सर्वेऽपि निमन्धितमहीभृतः ॥ १६ ॥
कुमारी सुमनीहारी मुग्वार ज्ञात्या नवं वरम् । सप्रेममालया पुष्पमालया केलयिष्यति ॥ ९७ ॥
नयमहाभरत्नोयत्सकणे फरकटगे । इमे नीत्वाऽस्मि याम्यऽस्या भूपायै सिद्धिरस्तु ते ॥ १८ ॥
इत्युदित्वात्सुरे याते तस्मिन् सोऽथ व्यचिन्तयत् । संमुखे करणे श्रेष्ठं शकुन समभूद् मम ॥ ९९ ॥
(भेपनादमप बाल-
मागल्ये पननं चैतत् भूपाय सिद्धिरस्त्विति । ततो यामीति निश्चित्य चचाल फिल तद्दिशिः।.१०० ॥
(परमा:-)
विस्फुरत्स्वर्णकलसं रणत्किकिणितोरणम् । मुक्तावचूलमालाभिर्मालितं शालितं ध्वजः ॥ १ ॥
फरपुरकस्तरीमण्डलीमण्डितक्षितिम् । मौक्तिकस्वस्तिकाकीर्ण विस्तीर्ण तीर्णखार्णवम् ॥२॥
१२ रमणीरमणीयं तमनणीयःश्रिया श्रितम् । मुमुदे मण्डपं दृष्ट्वा : मण्डितं नरमण्डनः ॥ ३ ॥ (विशेषकम् )
(संगनगगनरपतिवर्णना-)
येपा धनेषु सैन्येषु स्फुर्जदुर्जायितं रचे। ज्वालाभिः खञ्जमालानामुद्विगुच्छतायितम् ॥ ४॥
येषां सही। कोटीरैः स्फुरत्सूर्यशतायितम् निर्मलैश्चात पत्रैश्च व्योम्नि सोमशतायितम् ॥ ५ ॥
यान सुवर्णसवर्णाङ्गान् रत्नालंकृत्यलंकृतान् । राजन्यान् रोहणीलीनान् चलान् स्वर्णाचलानिव ॥६॥
पित्ता:-चिन्तापपतितचित्तस्य आकर्षणम् । २ सूर्याा नव प्रहाः । ३ अनणीयो महत् । ४ वियुच्छतमिय आचरितम् । ५ कोटीरा मुकुटाः।
१६ चन्दातवद् आचरितम्। रोहणाख्ये पर्वते आलीनान् ।
॥१०७॥

·चरित्र सर्ग:- ४ पुनिरीक- कुत्ररेन्द्रसमारूढान सिंहान् शृङ्गगतानिय । वनश्च सुधानि जलागि जलदानिव ॥७॥ दिशो दिशः सशतशः-तान् समेतान नृपोतमान् । दृष्ट्वा व्यचिन्तयदहो ! स्त्रीनामाऽप्यतिमोहनम् ॥ ८॥ ॥१०॥ अत्युचचाममञ्चस्था रत्नसिंहासनावलिः । तैनरेन्द्ररलं चक्रे मित्र-मन्त्रिवरावृतः ॥ ९॥ (मेघनादकुमारम् काऽपि देवी अवदत्- अथो कुमारमागत्य देवी काऽप्यवद् वचः । लक्ष्म्या दतममुं हंसं पुण्याश्रय ! समाश्रय ॥१०॥ नराज राजहंसस्थं कृत्वा देवी दिवं ययौ । स ध्यौ मयि साम्राज्यदेवता ममतायुता ॥ ११ ॥ दृष्ट्वा व्योम्नि मंरालस्थं भूपा विस्मयमित्यधुः । सभालोकसमालोकपरः किं कोऽप्ययं सुरः ? ॥ १२ ॥ ( कन्या 'लोक्यसुन्दरी-) ततः श्रीचन्दनालेपा सुधांशुविमलांशुको । सरत्नकोटीकोटीरप्रमुखाभरणभारिणी ॥ १३ ॥ नरयानसमारूढा शतसंख्यसखीवृता। वुद्धिोरीप्रतीहारीनीतमालास्थलोचना ॥ १४ ॥ श्री. पुण्याद् दानतः कीतिः सिद्धिर्ज्ञानाद् मतिःश्रुतात् । पादुरासीत् तथा सौधात् कन्या त्रैलोक्यसुन्दरी ૨૨ शृङ्गाराम्भोधनालीव नृपचित्तसरस्ततिम् । सा तत्रोत्तरेलीचके न तु तं सत्त्वसागरम् ॥ १६ ॥ कुमरी सन्मुखं पाणिमुध्धृत्य वचनोद्वरी । प्रतिहारी समारेभे सुरूपं भूपवर्णनम् ॥ १७ ॥ ( कामनपुरीपतिषः अमरचन्द्रः-- अयि कुवलयनेत्रे! काञ्चनाया नगर्याः नृपतिरमरचन्द्रः कीर्ति-चन्द्रातपाढयः। अनुमितिविमलाझं लोचनाभ्यां निपीय । त्वमसि रसचकोरि ! प्राप्नुहि प्रौढहर्षम् ॥ १८ ॥ १ मेघानिव । २ मरालो-हमः । ३ अंशुकं-वसम् । पारी पात्रविशेषः । ५ चञ्चलीचके। ३ तं मेघनादम् । ७ वरवचना । .॥१०८

·सर्गः-४
४
८
पुग्दरीक-ततेन महोदधेरपि महागम्भीरमत्पद्मृतं । प्रोटैरष्टशतैस्तथाऽष्टसहित रम्यैश्चतुद्धा(दा)रिभिः ।
श्रीजनप्रतिमाऽऽलिमालितमहाप्रासादराजवृतं । पीयूपोज्ज्वलनीरपूरभरितं सारं सरः कारितम् ॥ १९ ॥
.१०९॥
दात्रिंशत् शतान्येवं द्वात्रिंशदधिकान्यसो । जनयिम्यानि निर्माय निर्मायः समपुपुजत् ॥ २० ॥
(गोदभूमीमदेवः).
[* कवित्वस्य व्याख्यां नृपविगणना मस्तकधुतेः ।
अपि । कनकरधोऽयं गौडभूमीमहेन्द्रः स्ववितरणयशोभिर्येन धूतो अहेन्द्रः।
गुणिगणगुणविशे! पृणु त्वं प्रमोदात् शृणु च सुकृतगीतान्यस्य कर्णामृतानि ॥ २१ ॥
आयाल्यात शिक्षितानी सुविमलकरिणां विंशतेः पृष्ठभागे यश्च श्रीखण्डपढेरतिदृढरचनं पीठबन्धं निधाय
सौवण्य जैनहयं तदुपरि च चतुरिरम्यं सुनाट्यं । गर्जनिस्वाननादैरखिलदूलवृतो योऽकरोत् तीर्थयात्राम्।।
(कान्तीनगरीशः पम:-)
[* प्रदेशन्यङ्गल्या अपि विचलनाद् वाक्यविरतौ ।
कान्तीनगयो नृप गप पमा साम्राज्यपद्मास्थिरवासपनः ।
यः कीतिपर्भुवनं सरोवत् व्यापत् पुनः कण्टकसंगहीनः ॥ २३ ॥
१२ संम्पफ्त्यस्य परीक्षणात् प्रमुदितेन्द्रेण दत्ताद वराद् विश्वाजेयो विजित्य प्रतिनृपतिवरान यश्चतुष्पष्टिसंख्या।
चक्रे तेपां करस्थैः शुचिजलकलसैः स्नानपूर्व महात्मा ब्रह्मण्यास्थाप्य चित्तं शशिमणिविहितश्रीजिनस्य
प्रतिष्ठा-राजसूयाख्यमुत्सवं प्रविधाय सःसम्राट् संस्थापयामास स्वस्वराज्येषु भूपतीन॥२५॥ [प्रतिष्ठाम्॥२४॥
(प्रतिप्टानपुरनाथो हेमचूड:--)
[* मुखे हस्तादानात् ।
एनं प्रतिष्ठानपुरस्य नार्थ श्रीहमचूडं प्रथितं पृथिव्याम् । शृङ्गारपूरामृतवल्लिविश्वकल्पद्रुमालिङ्गचकोमलाङ्गिा॥२६॥
* एतचिहितानि वाक्यानि त्रैलोक्यसुन्दयो अस्वीकारसूचकानि .१ वितरणे दानम् । ३ पद्यमिदै विचित्रम् ।
0000
॥१९॥

·" ११०॥ गः पूर्व रचितस्य पत्रनिचये सौवर्ण्यवर्णालिभिः संलेख्य श्रुतपुस्तकान् सुयतिनां प्रादात् पितृश्रेयसे । चरित्रम्- श्रीतीर्थेशपदमणामकृतये देवेश्वरैरागतः दृष्ट्वा तानतिपुण्यहृष्टहृदयधूतं शिरो विस्मयात् ॥ २७ ॥ सर्ग:-४ (अन्ये नृपा.-) [*त्वमतिनिपुणा-इति प्रवचनात् । देमाजद-श्रीधर-पुष्पचूल-वायुध-स्वर्णभुजादयोऽमी।महीमहेन्द्रान मनसा परीक्ष्य पुण्यानुमानेन लभस्व तन्विः॥8 *कुमारी न त्येवम्-पुनरपि पुनः प्रेरयदिमाम् । इति प्रतीहारिकया प्रधानपृथ्वीभुजां वर्णन सिन्धुमध्ये । तथा कथंचिद् निहितं यथाऽस्या मनोऽतिमूढं न विवेद कन्याकरग्रहावेश-रज्जुविश्लेपतस्तदा । नृपचित्तमहाकुम्भाः पेतुर्दुःखमहाऽवटे' ॥ ३० ॥ [ कार्यम् ॥ २९ ॥ युन्जेपु बुद्ध-या यद्धेषु विमुखीपु सखीपु च । पुण्याद् वर इति स्वस्थे. राजशेखरभूपतौ ॥ ३१ ॥ (हलो मेपनादमवर्णयत्--) स्वःसुवर्णविसाहारात् किं सुवर्ण सुकोमलम् । हंसो वाणीमतोऽभाणीत् कुमारं पृष्ठतो वहन् ॥ ३२ ॥ चक्रेशो जयदेवनामनृपतिः पखण्डपृथ्वीजयात् भुञ्जानो विषयान् मुदा प्रतिदिनं लक्षदयीसंख्यया । दत्त्वा हेम ददौ पदं स्वशयनात् भूमी पियाभिर्मितान् प्रासादान् स कृती चकार सुकृती दानैकवीरस्तु यः॥ पुत्रस्तदीयो नृपवरसिंहो जीयाचिरं निर्मलधर्मधीरः। तदङ्गजोऽयं विजयी जगत्यां श्रीमेघनादः स्फुटकीर्तिवादः॥ विततसुकृततस्त्वयि प्रसन्ना समजनि राज्यसुरी ततस्तयाऽयम्।सकलनृपगुणः परीक्ष्य दत्तो वृणु तदमु मम 8 [पृष्ठग कुमारम् ॥ ३५ ॥ लोक्यमुन्दाः अस्वीकारसूरीन वाश्यानि ।। अपटे- ॥११०॥ ८ १२ .

·चरित्रम् सन:- ४ ." पुण्डरीक तदति परिहर. मद्धचिन्ता. स्वजनविषादविनाशहेतवे त्वम् । भज सुखमेखसंमदं हृदन्तः कुरु मुखचन्द्ररुचा शुभां सभां त्वम् ॥ ३३ ॥ तदनु तदनुरागपत्रपात्रात् नृपतनयाहृदयाम्बुजाद् विनिद्रात् । अरुणवदनहंसवामभाभिर्भमर इवाऽपंगतोऽभितो विषादः ॥३७॥ अवहपिततन्हा नताङ्गी स्फुरदुरुवेपथुवेपमानवस्त्रा । तरलतरुकटाक्षलोलनेत्रा नृपदुहिता सहिता (मेपनादस्य मालारोपणम्-). [ बनेकभावैः ॥ ३८ ॥ परिमलमुदितालिगीयमाना स्वकरसरोजयुगेन संगमय । विधिविलसितविस्मितस्य कण्ठे नृपतिसुतस्य मुदा न्यधत्त मालाम् ॥ ३९ ॥ तदा च- हंसास्यद्वारनिर्यातसौभाग्याकृष्टया तया । समं गत्वा नृपदृशः कुमारे विस्मयात् स्थिताः ॥ ४० ॥ देवीदत्तमसूनेऽध भ्रामिते तदृशां पुरः । नीतास्तेन विशामीशास्ते विश्वेऽपि स्ववश्यताम् ॥ ४१ ॥ (क्ष्मीदेवी अप्रवीत्- सुमकाशे तदाकाशे सिंहासनसमाश्रिता । देवताभिर्युता ताभिलक्ष्मीदृष्टा ततोऽब्रवीत् ॥ ४२ ॥ हंहो ! निरंहोर्मनसः श्रूयतां वचनं नृपाः ! । त्रिखण्डानामखण्डानामथो नाथो भवत्यसौ ॥ ४३ ॥ यतः शुचिर्दानरूचिः सुकृती च कलाकृती । तात्त्विका सात्त्विकश्चैप गुणज्ञो गुणिनां गणे ॥ ४४ ॥ पुरा परीक्ष्य' वीक्षायां पद्धनस्य गुणैः । मन्मनोऽन्यं मनोनो मन्यते भुवने नृपम् ॥ ४५ ॥ आज्ञा मान्या ततोऽस्यैव मान्याः कुरुत कल्पनाः । स्वामिनं स्वसमानं तन्नमतैनं गतैनेंस ॥ ४ ॥ १ अरां मना-इति गम्यते । २ अहः-पापम् । ३ पु. मनोऽन्यम्-३ ४ एनः पापम् ।' '. ८ १२ ११.१॥

·चरित्रम् मरी- ॥११२॥ ४ एवमुक्त्वाऽऽसन मुक्त्वा श्रीरेत्याऽम्बरतः पुरः । नमत्सु तेषु भूते(पे)षु पुण्ड्रं चक्रे च चान्दनम् ॥ ४७॥ चतुरजचमचक्रस्वामिनीभिर्मुदा महत् । वर्धापनं प्रवर्धिष्णु दिव्याक्षतभरैः कृतम् ॥ ४८ ॥ दिवि दुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुः सकला दिशः । रसस्फीतं जगुर्गीतं देव्यो दिव्याङ्गकान्तयः ॥ ४९ ॥ अङ्गनागानपीयूष-धाराभिव्योमपल्वलम् । भृतं ततोऽनृणीभूता भूमघोर्पकृतेस्तदा ॥ ५० ॥ सत्मभावनया धर्मो न्यायो बुद्धया यथा तथा । स तया समभो रेजे पद्मया पद्मनाभवत् ॥ ५१ ॥ (कृतलोश्य-सुन्दरीपाणिप्रहगो मेघनादः प्रासादं समासदत् ) ततम पञ्चशब्देषु वाद्यमानेषु निर्भरम् । स्तुवत्सु कविन्देषु जयवादिषु पन्दिषु ॥ ५२ ॥ ददामः स्वर्णदानानि राजहंसासनोऽम्बरे । सकलः कलभारूढः प्रौढभूपतिशोभितः ॥ ५३ ॥ महपूर्विकया लोकनेत्रैः पीतप्रभामृतः । राजशेखरराजस्य प्रासादं स समासदत् ॥ ५४ ॥ मिष्टान्नैः प्राज्यपक्यान्नैः सारैः सरसभोजनैः । सुवर्ण-वज्राभरणर्नुकूलमृदुलैस्तथा ॥ ५५ ॥ महोत्सवे महीनाथान राजा भीराजशेखरः । सच्चकार चमत्कारयुतचित्तोऽतिचित्रितः ॥५६॥ (यु-वि०) ( मेपनादो भामें विजेतु चचाल-) बचाल सोऽचलो जेतुमथो राजकराजिकः । अग्रे तथा प्रतापोऽपि ग्रह जकराजितः ॥ ७ ॥ निस्वानघननिस्वानरूजितैमर्जुर्सजितैः । ढकाभिर्भरहेकाभिः शब्दाढते तदाऽभवत् ॥ ५८ ॥ व्यवजहुर्जनाः कार्य दिस्थ इस्तसंज्ञया । तंदा बाधिर्यतोऽथापि ददते नोत्तर दिशः ॥ ५९॥ इमकुम्भस्थलस्थानि सिन्दुरपटलान्यः । सूरेणाऽनेन विहिता कि संध्यारिग्रहापहा ॥ ६० ॥ . भाषावापामाई'। २ मेघा, मेघनादोऽपि । ३ अराजस्य करेः किरणे:-भजितः-बतोऽपि विशिष्ट इति । ४ मर्जुः- बाटुषादी चारणः । . ५मटाना कारस्पामिः ।

·'सर्ग:-४ ४ .. पुनरोक- यौटमा सुदशाचक्र भ्रान्तमास्माकचक्रवत् । तद् यातेति 'रथाः शत्रून् प्रेरयन्ति स्म किं ध्वजः ॥११॥ सहेतयश्च सस्नेहा दुर्जया मरुता अपि । चेलुः शस्त्रपतंगानां सद्दीपा इव पत्तयः ॥ ६२ ॥ ॥११३॥ दान्ताः कृत्वाऽथ दुर्दान्तानीन्द्रियाणि सुसाधुवत् । ज्ञानीय क्रूरकर्माणि विनाश्य क्रूरचेतसः ॥ ६३ ॥ संस्थाप्प धर्मिणो राज्यप्रासादान भूतले यथा । नीत्वा साध'च 'सबुडान् चण्डो दण्ड-धनानि च ॥६४॥ ( मेघनादा' सर्व जित्वा प्रतिनिवृत:-) इति जित्वा दिशः सर्वाः सर्वोशिसमन्वितः । प्रार्थितः स्वसुरेणाथ विशाला प्रति सोऽचलत् ॥६५॥ ( सरोवरम-) इतथ पञ्चगव्यूतिशेपे पुरपथि स्थितम् । सरोवरं नरोसः प्रेक्ष्याऽस्थात् : सपरिच्छदः ॥ ६६ ॥ केपि 'छायासुः विश्रान्ताः प्रान्तरश्रमपीडिताः । भव्या इव भवं भ्रान्त्याः धर्मस्थानेषु धर्मिणः ॥ १७ ॥ तृषातुरा: पपुरं शास्त्रं प्रज्ञापरा 'इव । मनसीव महाज्ञानाः स्नानं तत्र दयधुर्जनाः ॥ २८॥ मानिभिः कारित तत्र मेघनादो महत्तरम् । राजराजेश्वरी हर्षात राजावासं-समाश्रयत् ॥ ६९॥ भूमीरुहारिशीर्षाणि संचूर्ण्य यशसः कणाः । राशीकृता इयाऽनेन राज्ञां तस्थुर्गुरुदराः ॥ ७० ॥ १ पनपालविहित-उपायनवर्णना-" सिंहासने निविष्टस्य सेवितस्य नरेश्वरैः । तस्य पद्मचयश्चक्रे वनपालरुपायनम् ॥ ७१। तत्र पत्रशताकीर्णमेकं स्वर्णसरोरुह्म् । स ईशा स्वर्शये निन्ये नासा-नेत्रमदप्रदम् ॥ ७२ ॥ तयाणप्राणपीयूष गन्धं जिप्रन्नरानमून । व्यलोकयदिलापालो लीलाललितलोचनः । ७३ ॥ , प्रान्तरो'दूरस्यो मार्गः । २ भूमीरहारि:-अग्निः । ३ शयो हस्तः १२ . ..101 ·चरि सर्ग:- ॥११॥ ४ (इद सर: फेन कारितम् ?-) सरः साररसाऽऽपूर्ण किसेतत् केन कारितम् ? । अप्राक्षीद् वनपालान् सोऽवनिपालावलीवृतः ॥ ७४॥ (सरोवरस्य प्रणेता-) ऊचुस्ते देवराजोऽस्य स्वसुरस्य पुरा तव । पितामहो महोयुक्तोऽभूद् मनोरथसंज्ञकः ॥ ७९ ॥ घृतं भूतचतु:शत्या द्वारैरष्टभिरेव च । संव्याऽपसव्यपक्षस्थसत्रप्रासादशोभितः ॥ ७६ ॥ धर्मकर्ममहोत्कण्ठामकुण्ठां वहता हृदि । कारितं तेन तत् ख्यातं मनोरथसरो ह्यदः ॥ ७७ ॥ सूपकारैः सुपक्वानि सत्रेवन्नानि भावतः । स सदाऽदापयद् धर्मी धर्माधिकृतमन्त्रिभिः ॥ ७८ ॥ पूर्णिमास्याममावास्यां चतुर्दश्या(म)ष्टमीदिने । पष्ठाख्यं च चतुर्थाख्यं तपः कृत्वाऽभ्यगादिह ॥ ७९॥ अष्टासु जैनगेहेपु पूजामष्टविधां स्वयम् । कृत्वाऽष्टसु च सत्रेषु दृष्टौ पान्थानभोजयत् ॥ ८० ॥ पारणस्य दिने स्वर्णदानं दानेश्वरो मुदा । यावद्वेदं सुपान्थेभ्यो यावज्जीवं स्वयं ददौ ॥ ८१ ॥ कालं कृत्वा शुभध्यानादिन्द्रसामानिकः सुरः । ईशानदेवलोकेऽभूत् स राजपिमहद्धिमान् ॥ ८२ ॥ यदा नन्दीश्वरे याति ससुरस्तीर्थयात्रया । सरोवरे तदाऽत्रापि समायाति कदाचन ॥ ८३ ।। वयं तेन सरः-सत्र-प्रासाद-तरुपालने । नियुक्ता धर्मिणो नित्यं ततो रक्षां विद्धमहे ॥ ८४ ।। इत्युक्त्वा सरसो वृत्तं सारसान् स रसाधिपः । जगन्मान्यः स संमान्यः तुष्वा दानाद् व्यसञ्जयत्॥ ८५ ।। ततः सोऽचिन्तयच्चित्ते चित्रः पझे गुणोचयः । सौरभ्यं सौकुमार्य च साधुवत् सुकुलीनता ॥ ८६ ॥ अहो! घ्राणं विनिद्राणं प्राणितोऽकारि येन मे। क्याऽपि पत्रे स पद्मस्य गन्धो मूर्तोऽपि वीक्ष्यते ॥८७॥ १ सन्य-अपसन्पी-दक्षिण-वामी । २ पद्यपक्षे मकः-सभामः. तत्र लीनता । १२ ·४ चरिणम् तेनेति पत्र विततिर्वितेने वितना यदा । तदा मुदाऽत्र मुद्राङ्कमेकं लेखमलोकत || ८८ ॥ पुण्डरीक- (मुमूर्छ मेपनादः-- ) 'श्रीवैरसिंहराजेन मेघनादप्रसादतः । इति प्रेक्ष्याऽक्षरश्रेणिं रसनिश्रेणिमारुहत् ॥८९॥ सर्ग:- ॥११५॥ पितृनामावलोकेन हर्षे दुःखं वियोगतः । आत्मनिन्दामविनयात् विपापः प्राप भूमिकांम् ॥९०॥ तथाहि- (मेघनादपिमा प्रहितो लेख:-) स्वस्तिश्रीरत्नपुर्याः सुकृतकृतमतिर्भूपतिर्वैरसिंहः । क्वाऽपि स्थाने स्वपुत्रं दिशति गुणशतालंकृतं मेघनादम् ।। वत्साऽनिच्छासुखं मां तब विरहभराद् राज्यभाराच खिन्न । तूर्ण भो ! भक्तिपूरामृतकलसनिभात् मोदय उत्कण्ठातस्तताचेशस्तातादेशस्य पत्रिकम् । इति प्रवाच्याऽनिर्वाच्यसंमदं स दधौ हदि ॥१२॥ [स्वागसंगात् ॥ ततो विचार-वित्तेशः स्वचित्ते स व्यचिन्तयत् । अहो! पितृगिरोऽतुच्छसदात्सल्यगिरो भृशम् ॥९३॥ यता- ( मेघनादगतं पितृवात्सल्यम्- ) पितुर्मनोरोहणभूमिकाया अपूर्वमेतत् किल भेदकत्वम् । यन्न स्थिता पुत्रकुदोपधूलिभजेदवश्यंगुणरत्नभावम्।। जनकस्य तनूजा न मान्यतार्जेनकस्य च । प्राप्य शिक्षावचोऽप्येकं कुप्यन्ते ते कुपुत्रकाः ॥ ९५ ॥ ૨૨ निजभाग्यलतोद्भूतं प्रभूतापुष्पमद्भुतम् । प्राप्य यः पूजयेत् पित्रोचरणौ स नरोत्तमः ॥ १६ ॥ करकोमलित ज्यैर्भाजने येन भोजितः । तं तातं विस्मृतं मोहादु हा! हाऽहं स्मारितोऽक्षरः ॥१७॥ लोभाद् धर्म स्मराच्छीलं प्रतिपन्नमर्सत्वतः । स्नेहं च विस्मरेद् वृद्धेयः स जीवेत् पुमान् कथम् ॥ १८ ॥ (पुनरपि मेघनादमूळ-) इति दुःखभराक्रान्तः सोऽपतद् मूर्छया भुवि । विनयस्य मनस्थस्य गुरोः शिक्षाहतेरिव ॥ १ ऐच्छिकसुराहीनम् । २ ततो विस्तारयुतः-आवेशो यस्य । ३ गिरन्ति इति-गिरः । ४ मान्यतया जनकस्य गुरोः । ५ ये तनूजा जनकस्य मान्यताजनकविशेषणविशिष्टम्य शिक्षावकः प्राप्य कुप्यन्ते ते न तनूजाः, किन्तु कुपुत्रका एव-इति ज्ञायते । ६ असत्त्वतो निर्बलत्वेन, प्रतिपानं शरणागतम् । तृवे:-धन-धान्य-राज्य-सुखादिवृद्धः । ८ विनयरूपोऽत्र गुरुः । ॥११५.

·चरित्रम् सगः-४ ॥११६॥ ४ (तदुपचा:-) श्रीमेघनादं राजेन्द्रं स राजा राजशेखरः। समुपाचीचरचारुविधेः स सविधस्थितः ॥ २०० ॥ ततश्व- सिवन्ति स्म जलं केचित् मुवन्ति माऽम्बुजानि के । समीरमीरयन्ति स्म केऽस्मिन् विस्मितदुःखिताः ॥२॥ मसूणैर्युसूणैश्वास चन्दनैरङ्गवन्दनः । तस्याऽवशा विवशता लेपितैनं व्यलोपि तैः ॥ २ ॥ उपचाराः कृताः सर्वे तस्मिन्न परिचक्रमुः । पटूनि वाऽथ चाटूनि हितान्यज्ञे जने यथा ॥ ३ ॥ विद्याशयहृयस्तैवैदेहेऽस्य वीक्षिते । नात्मा लक्षयते लक्ष्यं तदक्षाः प्रवदन्ति तम् ॥ ४ ॥ (निाशे वैद्यानामपि वैफल्यम्-) तस्याङ्गारोग्यसाध्यं ते मत्वाऽसाध्यं विचक्षणाः । क्षणाद् वैद्या ययुर्दुःखात् श्राद्धहीना इव द्विजाः ॥५॥ ( दोकक्षणः-) एवं जाते महोत्पाते ह्यापाते 'दुःखवैरिणः । लुलुः केऽपि भूपीठे तत्पहारहता इव ॥६॥ कस्मादकस्मादस्माकं पश्यतां नय दुर्नय ! । राजेन्द्रं यमराजेति महीशा मुमुहर्मुहुः ।।७।। आजन्माराधिते ! वुद्धे ! सा काऽपि प्रकटा भव । जयी त्वयाऽयं जायेत सचिवा इत्यचिन्तयन् ॥ ८॥ गरीयसां गुणानां क्व स्थानमेनं विना भुवि । शात्रवैरपि तत्रेत्थं दुःखांचक्रे चिरं चरैः ॥ ९ ॥ (लोक्यमुन्दरीशोक:-) अथाऽनमहिषी तस्य देवी त्रैलोक्यसुन्दरी । बहुशोकमलं गाढं तुमलं बहुशोऽशृणोत् ॥ विदुषी सा सखीमेवमवादीत् तां प्रियंवदाम् । दुःखगुरूचीरोहाब्दः कः शब्दः श्रूयते सखि ॥ ११ ॥ अनाकर्येव तत् 'सोचें तदीय वलयद्वयम् । स्पृशन्ती निजहस्तेन स्फारयन्ती स्वलोचने ॥ १२ ॥ प्राप्याऽपि पाणिकमलं तव स्थानमदोऽद्भुतम् । किं करणे गतच्छाये इव त्रैलोक्यसुन्दरिं! १३॥ १ तेस्तैलेपितः तम्प में बनादस्य विवशता न यलोपि । २ द्विजानां श्रादं हि प्रियमन्यतो मोदकप्राप्तिः । ३ कोलाहलम् । गुरूची-भाषायाम्-'गळो' १२ ·4- ४ ८ पुण्डरीक-3 सोचे भङ्गत्वा नवैः स्वर्णरित्यक्ति विपादिनी। दध्यौ भाव्यऽशुभं किञ्चित् नववाक्याद् विलस्यते ॥१४॥ हा! हित्वाऽस्मान् कथं स्वामिन् ! यासि लोकान्तरं स्वयम् । इत्युचै रुदितं श्रुत्वा दध्यौ त्रैलोक्यसुन्दरी ॥१५॥ सर्ग:- ॥११७॥ स्वामिचामरधारिण्यो विमला-कमलाभिधौ । कथं चक्रन्दतुः सेति समुत्तस्थौ समुत्सुका ॥ १६ ॥ ... संभ्रान्ता सा ततो यान्ती त्रुटितात् सारहारतः । चिक्षेप मौक्तिकश्रेणीं पुण्यवीजमिव क्षितौ ॥ १७ ॥ 'प्रियंवदादयः सख्यश्वेलरलक्त-काङ्कण(न)म् (१) । कुर्वन्त्य इवाऽसौख्यस्याऽऽगच्छतोऽनुपदं मुदे ॥१८॥ त्रैलोक्यसुन्दरी-मू -विलापी ) ततः प्रेक्ष्याऽतिदुष्पैश्यामवस्था भर्तुरात्मनः । वियोगोषणर्तुसंतप्ता पद्मिनी साऽपतद् भुवि ॥ १९ ॥ सग्वीशीतापचारैः साग मूर्छाऽगच्छत् तदङ्गतः । ज्वलदियोगज्वलनज्वलज्जालभयादिव ॥ २० ॥ यद्रियोगव्यथामन्था ममन्थाऽस्या मनोऽम्बुधिम् । दुःखक्षाराम्बुयुग्वाणीमणीश्रेणी तदुद्ययौ ॥ २१ ॥ आश्वस्य स्वामिनः स्वस्योन्नमय्यास्यमथाऽब्रवीत् । ब्रूहि नाथ ! यतो नाऽथ करिष्ये विप्रियं प्रिय ! ॥२२॥ वाक्यं देहि दृशं देहि स्मितं वा देहि वल्लभ ! । एकेनाऽप्येषु दत्तेन जीवाम्येपाऽन्यथा कथम् ? ॥२३ ॥ १२ श्यामास्यताऽक्षिसंकोचो मानाद् मौनं चिरं कृतम् । स्नेहं हन्ति त्वयेत्युक्तं मयि स्मरं भृतास्मर ! ॥२४॥ शत्रूणामपि नम्राणां त्वं प्रसादपरः सदा । मपि नाऽसि कथं मानादपमानमनुस्मरन् ॥ २५ ॥ यावदेवमपि प्रोक्त न रेजे च ततस्तया । व्यचिन्ति स्वगतं धर्मवाक्यादेष वदिष्यति ॥ २६ ॥ मोचे प्राणेश ! मध्याहस्वपनं न वरं बहु । उत्तिष्ठाऽमी निविष्ठा हि विद्वांसो वचनेच्छवः ॥ २७ ॥ त्वदानयशसाऽऽनीता द्वारे सन्त्यर्थिनोऽर्थिनः । दानप्रिय ! प्रियं दानं तेभ्यो देहि मुदै हि मे ॥ २८ ॥ ... . १ न गम्यतेऽस्य भावः । २ स्मृति नय । ॥११७ ·सर्ग:- १११८॥ ८ सायंतनी जिने पूजा भूजाने ! क्रियतां त्वया । त्वं पूजापुण्यतः कालं. त्रिकालमपि -वनसे-॥.२९ ॥ तद्वचोऽनाप्य साऽमूर्छन्ः मूर्छयन्ती सभासदः । सखीभिः शिक्षिताऽरोदीद्रोदयन्तीव रोदसी ॥३०॥ (लोक्यसुन्दरी परलोकप्रयाणाय प्रोत्तस्यौ--) परासुं तं परिज्ञाय प्राणनाथं महासती । परलोकप्रयाणाय: प्रोत्तस्थौ सुस्थिरा' तदा ॥ ३१ ॥ ( वदकरणाय अन्येषाम् उपरोध:-) सतां सद्वाक्यसंयोधम्-उपरोधं महीभृताम् । नाऽमस्त शस्तशास्त्रार्थानुक्त्वा विनयवाक्यतः ॥ ३२॥ विश्वान्निास्वामिकाच्छ्न्याद् यिभ्यती वाऽमुना समम् । निजालीपु नृपालीपु साऽचालीद् दुःखितास्वथः॥३३॥ (प्रयंवदा प्रोचे-) तदा प्रियंवदा प्रोचे पृथ्विपत्नीयुतः पतिः । याति ते किं ततोऽस्वस्था ज्ञातं वाऽसि रजोमयी। लोकाः कुलयलं भूपाः हृदलं मुनयस्तदा । सुस्नेहवलमित्याहुदक्षं सर्वं तु साहसे ॥ ३५॥ (सर्वेषां विस्मयः-) प्रजापाश्च जापाश्च प्रजाः सर्वाश्व विस्मिताः । भवामोहेन सत्वेन तस्या रूपेण च फ्रमात् ॥ (चिता-) रचितायां चितागां सा ध्यो-श्रीचन्दनादयः । स्पर्शस्नेहात् समं तस्थुर्भूभुजाऽन हविर्भुजि ॥ (प्रैलोक्यमुन्दरीजननी दुःसिनी-) दुःखिनी जननी सोचे किं दुःखायस्व मानसे । विवाह इव-मन्येऽग्निमद्याऽम्ब ! पंतिपार्श्वगाः॥ ३८ ॥ (जीवन्तौ दम्पती-.) इत्युक्त्वा त्यक्तहत्कम्पा यावज्झम्पामदादसौ। जीवन्तौ दम्पती तावद् दृष्टौ सिंहासने जनैः ॥ ३९॥ एष धन्यः पितुर्भक्तो धन्यैपाऽतिपतिव्रता । स्तुवन्तो ददृशुश्चैवं सुरं लोकाः पुरस्सरम् ॥ ४० ॥ पृथ्वीपते । । २ परासुम्-गतप्राणम् । ३ प्रकर्षेण जापसहिता इति । .

·८ (मपनादजनक-दवयाः संगमः, सल.पव-) आगच्छन् स्वर्गतोऽद्राक्षमहं रत्नपुरेश्वरम् । गवाक्षे दुःखिनं लेखलेखिनं भूविलेखिनम् ॥ ४६ ॥ परोपकृतिलोभेन दुःखक्षाभेण तस्य च । प्रेरितः पार्श्वमेत्याऽहमपृच्छमसुखं नृपम् ॥ ४७ ॥ वैरसिंहनृपः प्रोचे प्रमृज्य निजलोचने । गीर्वाण! शृणु मे वाणीमन्तर्वाणिगणाग्रणीः ॥ ४८ ॥ सुतो गुणयुतो देव ! भूविभूपणमद्भुतः । ययौ देशान्तरे क्वाऽपि मया प्रापि पुनः स न ॥४९॥ अपद्वादश वर्षाणि पश्यतः स्वस्त्यशः (१) सुतम् । जग्मुर्वार्तास्तु नाऽऽजग्मुस्तस्य, प्रीतिपदा मम ॥ यतः- भृशायतेऽन्वहं धर्मः स्वजनश्च सुखायते । वंशः शस्तायते येन को वाञ्छति न तं सुतम् ॥५१॥ देवीदत्तप्रसादोऽयं खण्डत्रितयनायकः। यः श्रूयते स मे पुत्रो नामसाम्येन भूतले ॥५२॥ व्यामोहमेघसंपूर्ण प्रायड्वद् यौवनं ययौ । शरद्वद् वार्धके हंसपेंकाशं संस्मराम्यहम् ॥५३॥ सुरमवर ! चेल्लेखममुमाप्य ममैति सः। तस्य न्यस्य महीमंसे मुनीन् सेवे स्वमुक्तये ॥५४॥ १ भुव विलिखति-इति । सेवे-संयम समाश्रये। २ अन्तर्वाणिः पण्डितः । ३ न अवगतम् । ४ हंसतुल्यं पुत्रम् । ५ तस्य अंसे स्कन्धे महीं भूमिम्-राज्यं न्यस्य मुनीन' १२ int ·E ॥१२०॥ ४ - मोच्येति स शुचिर्वाचं तस्थौ मोचे मया ततः। लेखं स्थापय मत्पाणी हर्ष स्वं मानसं. नृप ! ॥ ५५ चरित्रम् त्वत्पुत्रं मेलयिष्यामि खेलयिष्यामि ते मनः । तत्रेत्युक्त्वा गृहीत्याऽहमागच्छं स्वसरोवरे ॥ ५६ ॥ सर्ग:-- (देवकृता मेघनाद-परीक्षा-) सैन्यावासांस्तव प्रेक्ष्य चित्तेऽचिन्ति .मया ततः । परीक्षेऽहं पितुर्भक्तिमस्मिन् विश्वेश्वरे स्थिराम् ॥ ५७॥ एप लेखस्ततोऽपि छद्मना पद्मनालके । ततो मूर्छा मया प्रेक्ष्य विस्मृतं विनयात् तव ॥ ५८ ॥ मम पौत्रस्य पुत्रीति ज्ञात्या त्वन्मूर्छया ततः । पतिव्रताव्रतस्थैर्यमस्याः सत्या मयेक्षितम् ॥ ५९॥ यतः- दानवान् धनवान् श्रेयान विद्यावान् बलवान् पुमान् । पितृ-मातृ-गुरुग्वेपु विनयेनेव राजते ॥३०॥ चातुर्यमार्जवं रूपं फलासु किल कौशलम् । पतिव्रताव्रतेनैव कुलवध्वाः सुशोभते ॥३१॥ अतः- (दवस्तुष्ट:-) तुष्टस्त्वयि पितुर्भक्त्या हृष्टोऽस्सा भर्तृभक्तितः। आचष्व तद् वरं राजन् ! पुत्रि! त्वमपि सत्वरम् ॥ अमरो विररामैवमुक्त्वा तावूचतुस्ततः । नास्ति वाञ्छा तवाऽऽलोकादावयोस्तुटमांवयोः ॥३३॥ ( देवदत्ता विद्या, प्रतिमा च-) श्रीमेघनादराजस्याऽनिच्छतोऽप्यमरोत्तमः । आकाशयानविद्यायाः कर्ण मन्त्रमदात् तदा ॥ १४ ॥ वियेयं विद्यमानान प्रकाश्या कस्यचित् पुरः । सुरः शिक्षा प्रदायेति प्रोचे त्रैलोक्यसुन्दरीम् ॥६५॥ देवाधिदेवप्रतिमा गुणैरप्रतिमा त्वया । इयं सति ! सुते! पूज्या भक्त्या चित्तस्य नित्यशः ॥ ६६ ॥ बस्से ! चित्तेऽथ किंचित् तेऽसाध्यं साध्यं भवेत् तदा । स्मतव्य एव देवोऽहं समेप्यामि क्षणादिह ॥६७॥ (देवो गतः-) अहो' महाप्रसादोऽयं तयेत्युक्ते कृतेऽजलो। दिवं विद्योतयन् देवो महसा सहसाऽगमत् ॥ ६॥ १२ ·सर्ग:- ४ ८ पुण्डरीक- मूर्ति देवाधिदेवस्य तदा स्वर्णसमुद्गके । संस्थाप्याऽऽरोहयत् पद्धगजं भूपो निजं मुदा ॥ ६९ ॥ (तातदर्शनाय अचलद मेघना:-). द्विविधात्मवले.नैप द्विधा भूमिधरो धरान् । चालयनचलापालोऽचननिश्चलमानसः ॥ ७० ॥ ॥१२१॥ 8 तातदर्शनपीयूपभोज्यं दादशवार्षिकम् । चुभुक्षुभ्यां स्वचक्षुभ्या दृष्टं तेन रंजः पुरा ॥ ७१ ॥ प्रेक्ष्यान्तरिक्षे तडूलीमण्डलं मण्डलाधिपान । निजान भैषीत् परिज्ञानहेतवे वेगतो नृपः ॥ ७२ ॥ गत्या ज्ञात्वा समाग य त प्रगत्य प्रहर्पिताः । याचमानास्तुष्टिदानं तेऽथ भूपं व्यजिज्ञपन् ॥ .७३ . (मेघनादपिता वैरसिंहो मेघनादं सम पति-) श्रीवैरसिंहभूपस्य स सुरस्त्वरिपतुः पुरः । स्वल्पं सकलं स्व.मिन् ! हर्घतोऽकथयत् पुरा ॥ ७४ ॥ ततस्त्वमिलनोत्कण्ठामकुण्ठां मनसा वहन् । देव ! तातस्तवाऽभ्येति देवतातः कृतःगमः ॥ ७ ॥ इति वाक्यसुध प्रीतो कर्णौ तस्याऽवगम्य:च । संरम्भालोचने प्रौढ़े हप्तयेऽध प्रसस्रतुः ॥ ७३ ॥ ( मेघनादो तात दार्श, प्रणगाम च--), मेघनादोऽथ सानन्दः प्रफुल्लाक्षो बिलोकते । यावत् तावत् पुरस्तात् तं हुर्षात् तातं ददर्श सः ॥ ७७ ॥ तदा सर्व सहायं स विहाय सहसा हयम् । मलठन प्रणानामैप पदपङ्केरहे पितुः ॥ ७८ ॥ अकस्मात् पुत्रसंस्पर्शात् पित्रा प्रीतेन मुक्तयोः । हर्षाऽश्रुकणयोः पृष्टे हृष्टे (1) पर्यस्तयोस्तयोः ॥७९॥ ( प्रीतः पिता-) पिताऽपि तापितःस्वाङ्गे स्व.गजं संगमरय साप्रापप्रीतिं परां काञ्चित् वेत्तियां तन्मनोमनाक्।। (मेघनादनेगरप्रवेश:-) स्वाङ्गजंगजमारोप्य जनको जनकोटिभिः परीतः स्वपुरीमध्ये शुभे प्रावीविशदु दिने ॥८॥ सहाऽस्माभिः कृता क्रीडाऽनेन श्रीडाऽपि ना कृता । तत्र क्षत्रियपुत्राः के यार्वदूकास्तदाऽवदन ॥ ८२ ॥ १ समुद्गको मञ्जूपाविशेषः-भाषायां ' हावडो ' इति । २ विद्यावलेन, सैन्यवलेन च । ३ धरान् महीधरान् नृपान् अथवा अकारसंपे अधगन् अन्यान् सर्वान् । ४ देवराहायतः । ५ संदिग्धमेतत् । ६ वाचालाः ।। ॥१२१

·परिश्रम
सगे:-
४
राक- लक्ष्मीवल्लीकलानीव स्वर्णपिण्डानदादसौ । मेघनादः स एवेति जगदुर्मागधा गिरम् ॥ ८३ ॥
उत्सङ्गेऽस्माकमेतेन वालेन फ्रीडितं चिरम् । वृद्धा धात्र्य इति प्रोच्य स्वचित्तेऽन्वभवन मुदम् ॥ ८४ ॥
१२२॥
मङ्गानि धन्दाद् आशीर्वादान् गुरव्रज.त् । उपायनान्य भीष्टेभ्यो गृह्णन् प्रीतिवचो जनात् ॥ ८५ ॥
ईक्ष प्रेक्षयजिने जाम्वुनदोचयम् । ग्रामग्राम कवीन्द्रेभ्योऽगच्छद् यच्छन् पुरान्तरम् ॥८६॥ (युग्मम्)
( मेपनादपितृभक्तिः-) सौधाप्तवैरसिंहोऽथ स्वासने संनिवेशयन् । जगदे मेघनादेन नत्वा कृत्वाऽञ्जलिं पुरः ॥८७ ॥
तात! सर्वाणि सौख्यानि विना त्वत्पादसेवनम् । न रोचन्ते यथा प्रौढमोदका हीनशर्कराः ॥ ८८ ॥
यत:-पितस्तवाऽत्यमाधिपत्यं यदाऽऽनुवम् । हेतुस्त्वं तत्र पुण्यस्य गन्धे मूलं यथा तरोः ॥ ८९ ।।
एवं विनयतः पाद-पीठेऽथ निविर्शन पितुः । स चमत्कारयांचक्र सद्भक्तीनपि भूपतीन् ॥ ९० ॥
( प्रगमः पिता-) अथ द्वादशवर्षेभ्यः स्वसुतस्य समागमात्। प्रीतः स्वजनवर्गभ्यो राजा भोज्यमदाद् मुदा ॥११॥
( मेघनाद गज्यभारः, वैरसिंहनतप्रहण च-)
ततोऽवादीत् सुतं पुत्र ! नय राज्यं नयस्थिरः । भोगेपु गतनिबन्धोऽनिर्वन्धो यास्य(म्य)तः शिवम् ॥१२॥
१२
अनिच्छतोऽपि पुत्रस्य दत्त्वा राज्यं नरोत्तमः । चक्रेश्वरगुरोः पार्श्व साग्रहः सोऽग्रहीद व्रतम् ॥ १३ ॥
वैरसिंह विनेशं हि कथं स्यामिति दुःखिनीम् । गोत्रवृद्धां भुवं भूपः सहसा स शशास तत् ॥ ९४ ॥
(मेपनादो नन्दीश्वरद्वीपं ययी-)
(मघनादप्राप्तिः ) प्रातमध्यंदिने सायं पूजयित्वा जिनेश्वरम् । अदात् सदा स दानेशः स्वर्णकोटित्रिकं मुदा ।।९५॥
देव्या त्रैलोक्यसुन्दर्या युतः शय्यागतोऽन्यदा । जागरूकोऽम्बरे रात्री किञ्चित् तेजो ददर्श सः ॥ १३ ॥
१ मुयोगयम् । २ ग्रामममूहम् । ३ शर्करा-भाषायाम्-' साकर' इति । ४ हे पितः । अह तव अपत्यं यद् आधिपत्यं प्राप्नुवम्-इति । ५ अत्र
निरिशमानः ' इति युक्तम्-निर्वस्य विश:-आत्मनेपदित्वात् ।
॥१२॥

·.. चरित्रम् सर्ग:- ४ ८ पुण्डरोक- तदालोकविलोकाय प्रोत्थितोऽपि व्यलोकयत् । प्रधानानि विमानानि वृन्दारकभृतानि च ॥ ९७ ।। स देवविद्ययाऽचालीदम्बरे संवृताम्बरः। मिलित्वा सह तैरेकममाक्षीत् क्व-प्रयास्यथ -11-९८-1.. ॥१२३॥ पाणीमवाणीद् गीर्वाणः शृणु नन्दीश्वरे वरे । सुराः शाश्वततीर्थेश-प्रणामाय प्रयान्त्यहो। ॥ ९९ ॥ कुतुकिन् ! कौतुकाचेत्थं समायासि मया सह । सुप्रतिष्ठस्ततस्तिष्ठ विमाने मन्मनोमुदे ॥ ३०० ॥ देवसन्माननादेवमासीनः स तदासने । ययौ नन्दीश्वरद्वीपसमीपममरैः समम् ॥ १ ॥ , (नन्दीश्वरगतो जिनदेवपासाद:-) सुधासधर्मसंगीतं कुर्वतीवमरीप्वथ । खे विमुच्य विमानानि देवाः प्रासादमासदन ॥ २ ॥ (देवकृता जिनपूजा-) तीर्धाम्भाकलसः स्नानं दिव्यपुष्पैश्च पूजनम् । धनुःपञ्चशतोन्मानमूर्तीनां विदधुः सुराः ॥३॥ अथो इन्द्राश्चतुष्पष्टिस्तुष्टियुक्ता विवेकतः । जिनस्याऽऽरात्रिक कर्तुमस्मै राज्ञे तदा ददुः ॥ ४ ॥ (हेमशेगा: केवाठी- ) जिनमूर्तीनमस्कृत्य पुरस्कृत्य नृपं सुराः। हेमशेखरनामानं नेमुः केवलिनं जिनम् ॥ ५॥ श्रोतुं चित्तप्रविष्टेपुििनविष्टेषु च तेप्यथ । दिदेश देशना साधुः कृतधर्मनिवेशनाम् ॥ ६ ॥ तथाहि- १२ ( केयलिएता यानादेशना-) सकलसुमनसां या पावनी भावनीः प्रभवति सुकृताः सद्विवेकाब्जयुक्ता। भवमपि तमतीत्य प्रक्रमेत् स्वर्नदीव सुकृतिभिरिति साऽत्राऽऽरभ्यतां तीर्थयात्रा ॥ ७ ॥ भवद्भिः पूर्णिमा-चैत्रीमहापर्व सुपर्वभिः । विहाय विषयासंगं कर्तव्यं सकलं सदा ॥ ८ ॥ एवं सुधर्मवचनैः प्रस्तावौचित्यसंयुतः । देवान प्रमुदितान, श्रुत्या मौनमाप महामुनिः ॥ ९ ॥ ( केवालने इन्द्रप्रश्न:-) । वृन्दारका देवाः । २ सुमनसो देवाः, सुपुरुयाथ । ॥१२३ ·इमरीक- सौधर्मेन्द्रो वचोऽवोचत् भगवन् ! भरतनामनि । मम क्षेत्रे महातीर्थ किञ्चिद् भावि कदापि किम् ? ॥ १० चरित्र (कालिप्रतिपय:-) आविरासीद् मुनेरास्यात् सोत्सुकेव सरस्वती। मा कापीर्मानसं स्वीय दुःखाचासं हि वासवः॥ सर्ग:- ॥१२४॥ यतः-(राजगिरिः, तदर्शना च) पश्चाशत्योजनी मूले तुगत्वे चाटयोजनी । यस्याऽस्ति शिखराचासो दशयोजनसंमितः ॥ १२ ॥ शटुंजयगिरिः' सोऽयं प्रसिद्धः सिद्धिदायकः । सिद्धान्तेऽनन्ततीर्थर्शख्यिातः श्रूयते पुरा ॥ १३ ॥ या ब्रामचर्यग तपोयुतेन धनेन कालेन किलाऽज्यतीर्थ । एकोपवासेन तन जीवा शत्रुजये सिडगिरौ लभन्ते। राजानशमिणश्चाथ मुनिराजा अनन्तशः। सिद्धाः सिद्धिं गमिष्यन्ति पुरा पश्च.दपि ध्रुवम् ॥ १५ ॥ श्रीमयुग.दितीर्थेशतीर्थे सिद्धगिरे भृशम् । आविर्भावी प्रभावोऽस्य सुखितो भव वासंव! ॥ १३ ॥ (गुग', मेपनादध ययुः-) इति श्रुत्वा मुनि नत्वा कृत्वा चित्तं निजं स्थिरम् । सौधर्मेन्द्रस्तथाऽन्येऽपि स्वस्वस्वर्ग सुरा ययुः ॥१७॥ ( केपटी यया ) देवयुक्तोऽथ राजाऽयमगमत् स्वपुराय च ! विद्याधरमुनिश्चर केवली खेऽन्यतो ययौ ॥ १८ ॥ स्थाने तस्मिन् नृपं मुक्त्वा स्वर्ग सोऽगात् सुरोत्तमः । सन्तो यतो दृढस्नेहात् कार्यदीपप्रवृद्धिदाः ॥ १९॥ नृपः प्राणप्रियाः प्रोने दयिते ! किं नु रोदिपि ? । ममीक्ष्य स्वामिन सेत्थमुगिरति स्म मुगिरम् ॥ २० ॥ (लोयमुना ' या गवं भवता' इति पृष्टम्-) विहाय मामिह स्वामिन् ! रजनावजनावनौ। केन किं संगतं क्वाऽपि गतं युष्माभिरुत्सुकैः ॥ २१ ॥ (तदनुत्ताम, गमनापलापर-) , मागष्टे यनमान प्रमिदं तीर्थम् । २ इन्द्र ! । ३ ,अजनावनी-जनरहितभूमी-एकान्ते इति । ॥१२॥ १२ ·चरित्र सर्ग:- पुम्दी-गमने गमनं देव-शिक्षातः स्थगयनिजम् । सस्नेहोऽपि स दक्षोऽपि स्वकर्मप्रेरितोऽवदत् ॥ २२ ॥ लोकेऽस्मिन् लोलमित्तानां लोलाक्षीणां पुरो नराः । गुधवार्तास्तु नैवाऽऽती अपि प्रकटयन्ति ते ॥ २३ ॥ ३१२५॥ लीला निर्विचाराऽसावित्युक्त्या कठिनं वयः । सभामभासयद् गत्वा राजा राजासनश्रितः ॥ २४ ॥ (भा र स्नेहभान ठायगुनार्या घेराम्यम्-) मियाऽऽस्यादप्पदः श्रुत्या साध्यो भुवि नाऽगिनाम् । स्नेहो देहोऽथ नाऽहोऽपि-कल्पनातो भुवोध्रुवम्॥२५॥ मासिनीत्युन्मनीभूग जातभूगस्तराऽतिः । विश्वं विनम्वरं विश्वेमवश्यं सा व्यभावयत् ॥ २३ ॥ (पगामिष्यम्--) पितुः पितामहं देवं तं मनोरथसंज्ञकम् । सस्मार हतशं-सारं संसारं हातुमुत्सुका ॥२७॥ सुरः पातुरभूत् भूतप्रभूतप्रमदस्ततः । उयाच यत्से ! किं धत्से कार्य कर्तुं सुचेतसा ॥ २८ ॥ तं मिजं पूर्व प्रेक्ष्य सा जगाद सगद्गदम् । समीपे सुगुरोमाँ त्वं गृहाण सुर! सत्वरम् ॥ २९ ॥ फर्मणो हि प्रधानत्यम्-इति बियेपजिता। अनित्यः सर्वसंसारः स्नेहहीनाऽहमस्मि तत् ॥ ३० ॥ समग्रस्यजनस्नेह-बन्धनिर्मुरतमानसाम् । कृत्या प्रसादं मां तात | गृहाण गुरुसंनिधौ ॥ ३१ ॥ १२ भयं भावं विभाव्याऽस्या ज्ञानादय सुरोत्तमः । प्रीतः पुत्रीचरित्रेण सोज्यद् वदतां वरः ॥.३२ ।। (मेपनामपिता कोटी, पगमारे गता अलोपयगुन्दरी-) परसे! श्रीधरसिंहम्य राजः सुतपस्यतः । अथैय केवलज्ञानम्-अपुनर्भूत्वभूरभूत् ॥ ३३ ॥ (कापनपते केपली--) १ अपनपन् । २६सिता अपि । । बाल्पनातो भूवः स्नेहः, देहोऽपि अहरपि दिवसमपि न ध्रुवो भुवम्: । पुस्तके तु ' नेहोऽपि स्वल्पानतो री पाठः । ४ जावा भूयस्तरा भरतियस्याः या ५ विश्वं यमप्रम् । ६शंसुराम, शारस्तु मतीवः तो हतो यस्मिन्-तं हतश-स रम्-संसारम् । ॥१२५ ·11 चरि सर्ग:- Roooooooo - परीक-. कमलासनमासीनः सोऽस्ति काञ्चनपर्वते । प्रयान्तः सन्ति, देवेन्द्राः .सुते! तस्य महेऽद्भुते ॥ ३४ ॥ पद्यस्ति परलोकेच्छा मुक्तच्छायाः सुतेऽथ ते'। गेहान्निसर तत् पाप-पयोधि प्रतर त्वर ॥ ३५ ॥ ॥१२६॥ ( तर गता प्रैलोकसमुन्दरी-) इत्युक्त्वा च ततो नीत्वा देवीं त्रैलोक्यसुन्दरीम् । ययौ काश्चनशैलेऽथ, तया सह ननाम तम् ॥३६॥ ( रसिंहकेवलि-देशना--) निविष्टेषु सुरेश्वग्रे वैरसिंहो महामुनिः । सदुःखां स्वस्नुपां वीक्ष्य सवैराग्यं वचोऽब्रवीत् (.प्रैलोक्यमुन्दर्या प्रतयाचना-तस्या दीक्षा च-) निशम्य. शमसंपूर्ण शमिनोऽस्य सुनेर्वचः । चतुर्गतिभवोच्छित्त्यै ययाचे चतुरा व्रतम् ॥ ३८ ॥'. मा कार्भिवनिर्वन्धमेवमुक्त्या मुनीश्वरः । दीक्षा ददौ स दक्षायाः समक्ष सर्वसंसदः ॥ ३९ ॥ - प्रव्रज्यां प्राप्य संतुष्टा मनःसंवेगवेगतः । सा समादाय संन्यासं पारिताऽपि सुपर्वभिः ॥ ४० ॥ (प्रिया विना दुःसितो मेघनाद:-) ૨૨ राजा श्रीमेघनादोऽध प्रियांमेप्रक्ष्य दुःखितः । केनाऽप्यऽपहृतामिति राज्यदेवीमतोऽस्मरत्-॥ ४१. ।। (गज्यदेवा सानिध्यम्) उपवासत्रयपान्ते साऽऽविर्भूताऽवदद् वचः । निस्नेहवचसा ते सा. साते सानुशयाऽभवत् ॥ ४२ ॥ ततः स्मृतेन देवेन नीता संद्गुरुसंनिधौ । दीक्षां नीत्वाऽद्य संन्यासं सा जग्राह महाग्रहा ॥ ४३ ॥ • (मेघनायो ययौ क अनपर्वते.-)- निशम्येति-नृपो राज्ये निवेश्य निजगोत्रिणम् । सह राज्यसुरी नीत्वा ययौ काञ्चनपर्वते ॥ ४४ ॥ 1 महः-उत्सवः । २ मुक्ता इच्छा-यया-जस्याः । ३ लरां कुरु ! * देवः । ५ सा ते तव, साते सुखे सानुशयो सपश्चात्तापा। - ॥१२ ·सर्गः- ४ (मेघनादप्रश्न:-) वैरसिंहमुनि नत्वा सुरसंसदि सोऽवदत् । पतिभक्तिपरित्यागात् कथं पुण्यं प्रशस्यते । पुण्डरीक- पतो युप्मः सर्वम्-अवधूय गृहक्रमम् । स्वयं संन्यासविन्यासं चके वक्रेतरान्तरा ॥ ४६ ॥ ॥१२७॥ मुनिराह. महाराजा भर्तृभक्तिर्भवे वरा । प्रधान मुक्तिमार्गस्य साधने तु व्रतं महत् ॥ ४७ ॥ यतः- (भर्वा न मुक्तिदा- भर्ता मेऽपमिति स्नेहः सतु मोहमयो भृशम् । महामोहान्न मुक्तिः स्याद्-अतो भर्ता न-मुक्तिदः ॥४८॥ (भार्या न मोक्षदा-) माया ममेति च स्नेहः स तु मोहमयः सदा । महामोहान्न मुक्तिः स्याद्-अतो भार्या न मोक्षदा ॥४९॥ नारी.नरस्य मोहेन नरो नारीविमोहतः। यदि व्रते ने वर्तत तदाऽनन्तो भवेद् भवः ॥ ५० ॥ भार्या भवे भवेऽपि स्युः पतयश्च पुनः पुनः । एवं यद्धो भवेत् किं तत् मुक्तिजन्तुब्रजो ब्रजेत् ॥११॥ (केयालदर्शितं मेघनादस्य अल्पम् आयु:-) तथा प्रैलोक्यसुन्दर्यास्तवाऽपि नृप ! संपति। विद्यतेऽनित्यताग्रस्तमायुः सप्त दिनावधिः ॥१२॥ १२. त्यज तस्मान् .महामोहं भज स्थैर्य भुवो' विभो । । स्मर स्मरस्य पापित्वं भव मा भवदुःखभाक् ॥२३॥ (मेघनादी पाणीमाणीत् --) श्रुत्वेति यतितो राजा शमसाम्यसमाकुलः । वाणीमवाणीत् संयोज्य पाणी प्राणेश्वरी प्रति ॥२४॥ मया देवनिपिढेन प्रिये ! न कविता तव । नन्दीश्वरस्य यात्रा यत् न्यूनं तद् मान्यतां मम ॥२५॥ साऽऽह नाऽहमिति क्रोधाद् दान्तमादां तपो नृप ! । मोहव्यपोहतः किन्तु विश्वं वीक्ष्य विनश्वरम् ॥५६॥ १ सरला इति । २ भुवः विभो ।-नृप।। ३ यतिजनात् । ४ भवदुःखभाग मा भव ।

·1१२८॥ क्षान्तं क्षान्तं महाराज! स्वान्तं शान्तं यतो मम । यतस्व त्वं ततः स्वार्थ संकल्पं द्रुतमल्पय ॥१७॥ चरित्र (मेघनादपन्यास:-) ततो नृपोऽपि विज्ञाय निजायुर्वायुचञ्चलम् । मनो निजं नियम्याऽसौ संन्यासे संन्यवेशयत् ॥ ४ सर्गः (भिगिरेः कीर्ति:-) केवली वैरसिंहोऽथ तयोः संन्यस्तचित्तयोः । पुरः पुरा श्रुतां सिद्धगिरेः कीर्तिमकीर्तयत् ।। एवं ततः श्रवणतः शुद्धध्यानस्थयोरतयोः । देही देहान्तरं गन्तुम्-ईहांचक्रे नवं पुनः ॥३०॥ (अलोक्यमुन्दरी सौधर्मस्वर्ग-) जीवः त्रैलोक्यसुन्दर्याः स्वर्ग सौधर्मनामनि । सौधर्मेन्द्रस्य भार्याऽभूद् नाम्ना सेयं मनोरमा ॥६१॥ (मेपनादो रलनी नृपः-) श्रीमेघनादजीवस्तु जातस्वल्पभवस्थितिः। चन्द्रचूडस्य पुत्रोऽयं रत्नचूडनृपोऽभवत् ॥ १२ ॥ (देवी आगता-) पितर्युपगते प्राप्ते राज्ये रात्री च सोऽन्यदा । देवीं ददर्श शय्यास्थो विस्मितस्तां ततोऽवदत् ।। का त्वं सुन्दरि ! कस्याऽसि कामिनी किमिहाऽऽगता । इदं निवेद्यतां सर्व मदीयमनसो मुदे ॥६४। हसित्वा सहसा साऽऽह राजन् ! जानासि किं न माम् । तव पूर्वभवस्याऽस्मि भार्यां त्रैलोक्यसुन्दरी ॥३५॥ (पूर्वमववेदी रत्ननूडो विरक्त:-) इति श्रुत्वा निजं पूर्व-भवं स्मृत्वा नृपोत्तमः । मुञ्चन्नभूणि सोऽवोचत् संसारोद्विग्नमानसः ॥३६॥ पूर्वाम्नातेन नाम्ना ते जातिं स्मृत्वा पुरातनीम् । राज्यं रजस्समं मन्ये विपवद् विषयानपि ॥३७॥ मया स्वयि पुरा प्रोक्तं स्नेहहीनं हि यद् वचः। तद् मे स्मरति हाहि येनाऽदाहि मनस्तव ॥१८॥ तदा त्वां गुरुपादान्ते नाऽहं दान्तेन चेतसा । क्षामये यदि तद्, मे स्यादनन्तं भ्रमणं भवे ॥३९॥ 1 मल्पं कुरु । २ नवं देहान्तरम् । ३ हदयं दहति इति । १२ ।।१२८ ·चरित्रम् सर्ग:-४ ४ रहरीक- भये भयेऽपि भयिनो मनो-वाक्-कायसंभया । व्यापाराऽपारता नित्यं भवेत् पापं ततो हहा ! ॥७०॥ (मा बिहानुदामो लपूर) ११२९॥ भवं विहातुकामोऽमि तत् त्वं कथय सत्वरम् । गुरोर्गुणगुरोः कस्य पार्चे गृह्णाम्यहं व्रतम् ॥ ७१ ॥ (दमदो गुरुः पुरी:-) अवादीत् साऽऽदिदेवस्य पुण्डरीको गणेश्वरः । शजयगिरी गच्छन् समेष्यत्यत्र निश्चितम् ॥७२॥ ममागत्य तदेव त्या ज्ञापयिष्यामि भूमिप! 1 तं गणाधीश्वरं नत्वा स्वार्थ कुर्याद् यथोचितम् ॥७३॥ (गगा देशी--) एवमुक्त्या तिरोभूता सा देवी स्नेहयत्सला । राजा श्रीरलचूडोऽपि स्वचित्तेऽथ व्यचिन्तयत् ॥ मिध्यादृस्कृतदानेन उक्तपूर्व कुवाक्यतः। अहं तु सांप्रतं हन्त पापी स्यां निश्चितं वदन ॥७॥ (मीना नि:-) एवं कुचाक्यतः पाप-तापतोऽद्भुतभीतिभाक् । मन्त्रिन ! श्रीरत्नचूडोऽयं तदा प्रभृति मौनवान् ॥७६।। अस्माननाऽऽगतान् ज्ञात्वा सेयं देवी मनोरमा। श्रीरत्नचूडराजानं प्रमोदादानयत् पुरः ॥७७॥ १२ मतिचन्द्रमहामात्य-पृष्टमुक्त्वा गणेश्वरः । मौनावलम्बिनं भूपं प्रत्यालोक्य ततोऽब्रवीत् ॥७८॥ श्रीरत्नचूडराजेन्द्र ! मा भैपीर्वचनं वद । सत्यां धयां यतो वाचं वदन्ति यतयोऽपि हि ॥७९॥ (इति ग्लभव:- इत्थं पूर्वभवं रोज्ञो मन्त्रिणोऽग्रे मुनीश्वरः । गदित्वा स्वाऽऽस्यकोशान्तर्वाक्यरत्नान्यगोपयत् ॥८॥ (रत्नाता पुण्डरीकस्तुति:-) रत्नचूडस्ततः प्राञ्चद्रोमाञ्चनिचयाञ्चितः । पुण्डरीकगणाधीशं नत्वा स्तोतुं प्रचक्रमे ॥८१॥ १ प्यापागणाम् अपारता । ।।१२९॥

·चरित्र सर्ग:- ४ शहरीक- पूज्यादिदेवकुलपल्वलपुण्डरीक ! श्रीपुण्डरीकगणनाथ ! बहुक्षुधार्ताम् । त्यक्तान्यकवचनधान्यरसा रसज्ञी खां भोजये ननु तव स्तवनामृतान्नैः ॥८२॥ ॥१३०॥ स्वामिन् ! भवोदधिममुं जिनधर्मयानमाप्तेस्तरन्तमपि तत्र स कामचौरः । नारीविलोचनतरीयुगलाधिनाथस्तीक्ष्णः कटाक्षविशिस्वनिरपातय माम् ॥८३॥ यद् राग-रोपरजसा कलुपं किलाऽऽसीत् ज्ञानोदकं मम तवोद्यतस्तदेव । पीतागमामृतसमुद्र ! मुनीन्द्र ! पूतं भूतं विवेककमलालयहंसशोभि ॥ ८४ ॥ पूर्वानुभूतमखिलं नरकस्य दुःखं मंमन्यते मम मनोऽतिमनोहरं तत् । स्यां तद् विनाऽतिविमलः किमहं ततः स्यात् किं दर्शनं तव शिवद्रुमशुद्धबीजम् ॥८५ ॥ त्वं विश्ववन्ध ! यदि सर्वसमोऽस्ति तत् किमहांसि हंसि मम मोदयसे मनः किम् । मोक्षं समीपयसि दूरयसीह जातिं तुभ्यं नमोऽनवगताय ततो यतीश ! ॥ ८६ ॥ ध्यानाद् मनो नयनयुग्ममिदं विलोकात् कौँ वचःश्रवणतश्च शिरः प्रणामात् । १२ स्वामिन् ! कृतार्थमधुनाऽजनि सर्वमेतत् जन्माऽस्ति मेऽद्य सफलं तव सेवया तु ॥ ८७ ॥ (रत्नन्दकृतो राज्यत्याग:-) यतिस्तुतिमिति प्रोच्य ययौ पोतनपत्तने । राज्यं निजं ददौ राजा राजहंसाय सूनवे ।। (श्रीपुण्डरीकगुरुसमीपे रत्ननूढो गतः सपरिवार:- ततश्च-स्नातदेहस्तुटन्मोहैस्त्यक्तगेहावरागिभिः । गजारूढः वयम्प्रौढ़ेः प्रवुद्धैर्चहुबुद्धिभिः ॥ ८९ ॥ श्वेतवस्त्रेधूतच्छन्त्रैः संगीताकृष्टष्टिभिः । मण्डलेशसहस्रेस्तु पञ्चभिः सहितस्तदा ॥ ९० ॥ १ कमलम।। २ रसझा जिहा । ३ मन्यतयंन्त रूपम् । ४ अंहांसि पापानि । ।।१३०

·चरित्रम्.
सर्गः-४
८
- रनलोडगाला दानं ददनचलनेतसा । अतुच्छमत्सर्वविश्वत्रयमुत्सुकपन्नसी ॥ ११ ॥
देशापरितो देवा विदधुर्देवमण्डपम् । पछयोजनविस्तारं गव्यूतित्रितयोरिछूतम् ॥ १२ ॥
श्रीमा-गुगादिदेवस्य तत्र मूर्तिगतुटयम् । जगचित्रकरं चकुश्वारुचामीकरमभम् ।। ९३ ॥
{गिने भर-) दिव्यमतिभृतः स्थालमक्षयं विदधुः सुराः । श्रीपुण्डरीका पूर्वस्यामासीनः सिंह विष्टरे।
भानपत्रं ग ग मुस्त्या मुफुटमप्यसौ । तयुतो रत्नचूडोऽध प्रविश्य प्राणमजिनम् ॥ १५ ॥
(Ter :-) ततः श्रीपुण्डरीकोऽस्य मूनि मन्त्रं समुचरन् । हस्तं न्यवेशयन-वतन्यासं च तत्तनौ।
नाभयमति परितस्ततो भ्रामति भूपतौ । दिव्यचूर्णभरोऽक्षेपि सुरा-सुर-नरेश्वरैः ॥ १७ ॥
तन महालगीतानि गायन्तीपु सुरीयसी । प्रदक्षिणात्रयं दत्वा नुनि नत्या निविष्टवान् ॥ ९८ ॥
(गना--
ततः पक्षमहम्राणां शिष्याणां गोचर मुनिः । निजां प्रचारयामास गावं पीयूपयर्पिणीम् ॥ ९९ ॥ तथाहि-
जनयतं येन गृहीतमेतत् तेनेह पापं निगृहीतमेय। यः पालयेन्निर्मलमानसस्तत् तं लालयेन मुक्तिरियं निजा-
विशेषतोऽपि धन्यास्ते ये मोह राज्यसंभवम् । सुदुस्त्यजं परित्यज्य प्रपन्ना मुक्तिवीथिकाम् ॥ [के॥४००॥
श्रीतशान पयोधिसंभववचोरत्नोपय राजितां स्फूर्जद्वोधगुणोरकरेण सहितां तत्वोपदेशसृजम् ।
सम्येभ्यः परमात्मभूपणकृते दत्त्योज्ज्वला चाऽक्षयं साधुजोमसो पुपोप विगलद्दोपस्तपस्तीवरुक् ॥२॥
(वानागमातिः-) ततोऽन्ये भूमीशा गगधरवरं गच्छसहितं प्रणम्योर्वीपीठे प्रलुठितशिरोहीरनिकराः ।
, निहापिटर मिहानम् । २ मुक्तिमार्गम् । ३ श्रुतेः आगतम्-धानम्-अनशानम् । ४ गुणाः सूत्राणि अपि । ५ जोपं मौनम् ।
१२
॥१३॥

·पुनरीक-8 निजस्थान जग्मुविंगतगृहमोहं व्रतयुतं स्तुवन्तो राजानं शुचिसुकृतकपूरकलसम् ॥ ३ ॥ चरित्र ॥१३२॥ ( गर्गः पूर्ण:--) श्रीरत्नप्रभसूरिसूरकरतो दोषानुपङ्गं त्यजन् यो जाड्यस्थितिरप्यभूत् प्रतिदिनं प्राप्ता - सर्ग:- तेन श्रीकमलमभेण रचिते श्रीपुण्डरीकप्रभोः श्रीशबुजयदीपकस्यं चरिते सर्गश्चतुर्थोऽजनि ॥४॥ तिमातिभः। इति श्रीरत्नप्रभसूरिशिष्य-आचार्यश्रीकमलप्रभ-विरचिते श्रीपुण्डरीकचरिते महाकाव्ये श्रीरत्नचूडपूर्वभव-वर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः । ४ पञ्चमः सर्गः १२ (धोपुण्डरीकः प्रतस्थे-) श्रीपुण्डरीकोऽथ गणाधिनाथो भुवं दिवं तैर्मुनिभिः सुरैश्च । पवित्रयन् विश्ववियोधहेतुं स्वैर्भानुभिर्भानुरिव प्रतस्थे ॥१॥ ( चम्पापुगं प्राप--) अथो यथोक्तकमतो धरित्रीं क्रामन् मुनीशः स मैन:स्थितिज्ञः । स्वशोभया दत्तदिवप्रकम्पां चम्पापुरी प्राप विपावृत्तिः ॥२॥ ( चम्पानुः जगाद-) तस्याः समीपोपवनेऽस्ति शस्तः प्रौढः प्ररूढः किल चम्पद्रुः । स शाखया संनतयाऽवगम्य जगाद ते दिव्यगिरा गणेशम् ॥३॥ (ममीधरो राजा तदागमनं च-) कृत्वा प्रसाद भगवन् ! इहाऽद्य गृहाण वासं निगृहार्ण खेदम् । लक्ष्मीधराख्यं नृपतिं वयस्यं मम प्रशस्यं कुरु बोधदानात् ॥४॥ किरणः, शोभाभिव। २ मनसा स्थिति आनाति इति--मनोवित । ३ या चम्पया दिवस्य स्वर्गस्य-अपि, प्रकम्पो दत्तः । ४ निष्पापः । ५दु:- वृक्षः । ६ मार्गजन्यलदं दुरीकुरु-मति ।

·7
सर्म:-५
।
गरीर क्षार पगमियाकरं निशम्य ज्ञानोपयोगाद्वगम्य किश्चित् ।
तस्पो सुरैनिर्मितरम्यरत्न-सिंहासने तत्र मुनिः स यावत् ॥५॥
सावग कारपरागपूरपभापुर-क्षीरभृताऽभ्रशोभा ।
देहाद हरन्ती तपनस्य तापं ज्योत्स्ना शनैश्च प्रससार तत्र ॥६॥
दिनेऽपि पन्द्रातप एप किं स्यात्-इत्युत्थिता ये मुनयः सुराश्च।
आगच्छतः श्रीधरभूमिपस्य छत्रस्वरूपं ददृशुः शशाकम् ॥७॥
भादो महोणांशुमहोऽप्यनेन स्थिरोजसा पन्द्रमसा निरस्तम् ।
इत्यं सुरेषु प्रवदत्सु राजा सैन्यैर्युतोऽभ्येत्य यति ननाम ॥८॥
(गोरो देश, समनप-) प्रणम्य संस्तुत्य गिरं प्रतस्ये भूपोऽध देवो मृगप एपः।
खं पंचपक्रोशमित तदिन्दुप्रकाशितं प्रेक्ष्य विभुं वभाषे ॥९॥
प्रमो ! नृपरगाऽस्य घनमभोऽर्य फरोति किं श्वेतकरोऽतिसेवाम् ।
चक्रं यया पूर्वभवोद्भवेन पुण्यप्रभावेण तु चनेतुः ॥१०॥
उग्रं समग्रं विहितं तपः किं दानं प्रधानं किमु वा प्रदत्तम् ।।
पुरा भवेऽनेन सदा कृतैन:पराभवेनेति विभो ! बदाऽऽशु ॥११॥
स्टमास्य पादो यचनं तु पृष्ट्वा गुरोः पुरोऽभूत स सुरोंऽथ मौनी।
लक्ष्मीधर पूर्वमवं स्वकीयं शुश्रूपुरस्थाद्, विहितावधानः ॥१२॥
। पूर्णस्य । २ पन्द्रप्रकाशः । ३ महोणाशुर-पूर्पः, तस्य मदर तेजः । पु-तु "पुरेषु" इति पाठः । ५. पथभिः पभिः या मोशर्मितम् ।'
बिन्दा पनातिनः।। ८ एल::पान : श्रोतुमित्... 1. हवामानः ।
॥१३॥

·पुण्डरीफ
चरित्रम्:
सर्ग:-
४
८
( उवाच श्रीपुण्डरीक:-) उवाच वाचंयम' एप वाचं दन्तांशुभिश्चन्द्ररुचिं प्रपुष्णन् ।
प्रोद्यत्मभायां श्रवणे सभायां पतत्रिवर्गेष्वपि मौनवत्सु ॥१॥
हंहो ! महीपस्य यदस्य जातं शशावरत्नं किल नित्यसेवि ।
(आचाम्लचन्द्रतप:-)
आचाम्लचन्द्राख्यतपस्तरोस्तत् फलं स्फुटं चाऽत्र पुराकृतस्य ॥१४॥
यतोऽत्र जीवाः कृतपूर्वकर्मदत्तं सुखं वाऽप्यऽसुखं लभन्ते ।
ततस्तपोऽनेन कृतं यथैतत् शृण्वन्तु पूर्वोऽस्य भवश्च भव्याः ॥१५॥ तथाहि-
( लक्ष्मीधरनुपपूर्वभवः, लक्ष्मीपुरं नगरम्-) द्वीपेऽत्र जम्बूपपदे विदेह-क्षेत्र पवित्रैः सुकृताम्बुपुष्टैः ।
प्रासादपः सहितं सरोवल्लक्ष्मीपुरं नाम पुरं पुराऽऽसीत् ॥१६॥
( राजा सुरेन्ददत्त:-) सदाऽपि यो निर्मलधर्मकर्मकताऽपहर्ता भुवनस्य भीतिम् ।
सुरेन्द्रदत्तोऽर्थिजने सुरर्वभूव भूवल्लभ एप तत्र ॥१७॥
सौर्याग्निरस्मिन्निहितो विधात्रा दाह समुहस्तु बनारिवंशाः।
यशोऽस्य शश्वच चचार विश्वं तेषां मनो दिग्विजये तु खिन्नम् ॥१८॥
(गज्ञी चन्दलेगा---) भूमीपतेरस्य महाय॑सौख्यरत्नोचयानामिह सारकोशः।
चातुर्य-सौन्दर्यविलासवासो भार्या सदाऽऽर्याऽजनि चन्द्रलेखा ॥१९॥
सदा सदाचारसरिहरायां मनो मनोभूसहितं यदीयम् ।
। पक्षिवर्गेषु । २ उहामिव । ३ अत्रैवं चित्रम् चौर्याग्निपे, दाहस्तु अरिवंशे यशस्तु वचार, अरिवंशानां मनः सिनम् । वस्तुतस्तु यत्र अग्निः-
नव दाहः उचितः, एवं यो गतिकर्ता स एव खिनो भवति-अत्र तु नवम्
१२
॥१३॥

·चरित्रम्:
सर्ग:-५
४
पुण्डरीक-
सस्नौ तयोश्चञ्चलता ततोऽगात् हत्येव दूरं विमलात्मिकाया ॥२०॥
न्यायेन युक्तो मृदुलैः करायैः स्वैः पालयंस्तत्र.निजां प्रजां ताम् ।
॥१३५॥
मेने सुतत्वेन सुतेन हीनो महीनमुख्योऽयमहीनधैर्यः ॥२१॥
(अम्बरतोऽवतीणों नरः-
, शस्त्रेशे-शास्त्रेश-धनेश-धीशैः सद्भिः शुभायां पुरतः सभायाम् ।
दिव्याम्य॑रं सोऽबरतोऽवतीर्ण नृपो नरं कान्तिधरं ददर्श ॥२२॥
(आह राजा-) संभ्रान्तनेत्रस्तमवेक्ष्य राजा हास्यस्मितास्यः सहसा स आह ।
आगम्यतामत्र सुमित्र! शीघ्रमालिङ्गनं देहि च पद्मभूपः ॥२३॥
(पद्मभूप:-) आलिङ्गय पार्थे स निवेश्य पद्म प्रोचे यहुभ्यः किमहो! दिनेभ्यः ।
त्वमागतः किं च मदीयमित्र धूमध्वजो भोः ! कुशली वदेति ॥२४॥
(जगाद पनः-धूमध्वजो नृपः, तत्कृता चक्रेश्वरीसेवा, प्रसन्ना देवी-)
जगाद पद्मः शृणु सावधान ! वैताख्यशैले शिवमन्दिरेशः । धूमध्वजः संसदिनीमुपोष्य चक्रेश्वरीमेप नृपः
१२
भूत्वाऽथ देवी प्रकटा तदा सा धूमध्वजं भूमिपति बभापे ।
[ सिपेवे ॥२५॥
तिष्ठामि तुष्टा तव सत्त्वतस्तद् वरं वृणु त्वं ननु धर्मवीर ! ॥२६॥
श्रीधूमकेतुः स उवाच चेत् त्वं देवि ! प्रसन्नाऽसि मयि प्रकामम् ।
, राजप्रात्यभागः । २ महीनाः महीस्वामिनः । ३ अहीनं धैर्य यस्य अथवा अहीनवत्-सर्पराजवत्-धैर्य यस्य । ४ शस्त्रेशाः युद्धविद्याविचक्षणाः ।
५ पण्डिताः। ६ घोष्ठिनः । ७ घौप्रधानाः तार्किकाः। दिव्यपसधरम् । ९ गगनतः । १० हास्येन स्मितम् भास्यं यस्य । 11 सप्त दिनानि यावद्
उपवासान् कृत्वा ।
॥१३५॥

·चरित्रम् सर्गः-५ ४ पुटरीक- सुरेन्द्रदत्तस्य ततो नृपस्य मदीयमित्रस्य सुतं प्रयच्छ ॥२७॥ (मुरेन्द्रदत्ताध वरयाया-~) चक्रेश्वरी साऽऽह सुरी नरेशं राजन् ! हरिद्वर्णतुरंगिकायाः । ॥१३६॥ सोऽयं किसोरो भविता तवाऽद्य तमर्पयेस्त्वं नु निजस्य सख्युः ॥२८॥ ( देवीदर्शितः पुत्रोपाय:-) सुरेन्द्रदत्तस्य हयं तमेवाऽऽरूढस्य भावी तनयाऽभ्युपायो। धन्यः पुनस्त्वं तु नृप । स्वमित्रे प्रीतिं सदां स्फीतमतिं विभर्षि ॥२९॥ ( आशीर्वचनमुक्ता देवी तिरोबभूव-) यन्मित्रदुःखेन तु दुःखितोऽसि ददासि तत् ते वरमद्य तुष्टा । वैतात्यशैलेऽन्न तवोत्तरस्यां विद्याधरेशत्वमखण्डमस्तु ॥३०॥ देवीत्युदित्वाऽथ तिरोपमूव भूवल्लभोऽप्याप फलं वरस्य । सायं दिने तत्र हयं तु जातं वर्षवयं पालितवान्नरैः स्वैः ॥३१॥ ( पानंजयो हयः-) तेन त्वयि प्रीतिभृता नृपेण विमानमारोप्य यः स. एव । प्रस्थापितोऽयं पवनंजयाख्यो विद्याभृतां पञ्चशतैमया च ॥३२॥ ૨૨ अतो यहुभ्यो नृप ! वासरेभ्यो ममाऽऽगमोऽभूदिति सर्वमुक्त्वा । जगाद पद्मः करमुन्नमय्य भो! भोः ! कुरुध्वं तुरगं नृपाग्रे ॥३३॥ विद्याधरास्तेऽथ विधाय ननं विमानमेकं पवनंजयाख्यम् । उत्तारयामासुरमुं तुरंगं सुरेन्द्रदत्तस्य नृपस्य दृष्टौ ॥३४॥ सुरेन्द्रदत्तः साहिता पयामेरफुरत्ममं प्रेक्ष्य पुरस्तुरंगम् । १ हर्मा नीता । १ सपोवः।

·पुण्डरीक- स:- ॥१३७|| ४ हृष्टः समुत्थाय सुकोमलेन पस्पर्श तं पागिसरोरुहे ॥३॥ स्कन्धोद्धत मध्यमितं सरोष संकीर्णकर्ण लघुवक्रवक्त्रम् वलत्पदं लोमसुतेजसाऽऽयं स्थूलं च पश्चात् तुरगं ददर्श ॥३६॥ तदा मुदा मन्त्रिमुखानि वीक्ष्य हृष्टो पभाषेऽध सुरेन्द्रदत्तः । स्नेहः सतां मेरुरिवाऽक्षयोऽयं घनेऽपि काले विमलोऽचलश्च ॥३७॥ तथा च-सदाऽपि सौजन्यसुधाभृतेपु महीयसां निर्मलमानसेषु न फ्रोधवहिर्भवतीति युक्तो यत्पीतिरेखाऽविचलेति चित्रेम् ॥३८॥ एवं स्तुवन्तं नृपति सुरेन्द्र-दत्तं प्रणम्याऽथ जगाद पद्मः । राजा ततोऽश्वं पवनंजयाख्यं तं पालयामास सुभक्षलक्षः ॥३९॥ ८ १२ , स्पर्श चकार । २ स्कन्धेन उद्वतं समुन्नतम् । ३ लघुकर्णम् । ४ रोमतेजस्सहितम्-तथा च अश्वलक्षणम्- दीर्घप्रीवाऽक्षिकूटखिकहृदयपृथुस्ताम्रताल्बोष्ठजिह्नः सूक्ष्मत्वकेशवालः सुशफगतिमुखा इस्त्रकोष्ठपुग्छः । जहाभानूरुवृत्तः समसितदशनचाहसंस्थानरूपो वाजी सर्वाङ्गशुद्धो भवति नरपतेः शत्रुनाशाय नित्यम् " ||१||-राहमिहिरो निनायो वृहत्संहितायाम्-अभ्याय (५॥ अर्थान्-प्रीवया, अक्षिकूटेन दीर्घः; कटिभारण, हृदयेन च पृथुः; ओष्ठन, तालुना, जिया च रक्ता; शरीरचर्म, मूर्धजाः, पुरछवाल:-एते यस्य सूक्ष्माः; शर, गत्या, मुखेन च सुप्रमितः; कर्ण, उत्तरोष्ठः, पुच्छमूलं च-एतानि यस्य इस्वानि; जड्या, जानुना, उरुणा च वृत्तः; दन्तः समः, तथ; संस्थानेन, रूपेण च चारुः; एवंविधो वाजी-अश्वः सर्वातशुद्धो शेयः। ५ लोके हि विमा तापं मानससरास न कदाऽपि रेखा भवति, अत्र तु क्रोधवनि विनैव अचला प्रीतिरेसा अविचला-वि चित्रम् । (भोज्पनक्षेः। ॥१३॥ 1000

·चरित्र
'पुरोक-
सर्ग:-
११३८॥
* : (मुरेवदत्तस्य वायाठिकैलिः---) अन्येशुरुर्वीपतिरेष सर्वसैन्यैरचालीत् तुरगाधिरूद।
वाद्यालिकेलीपु कुतूहलेन कुर्वन्निलागोलमलं विलोलम् ॥४०॥
ततश्च-शरासन कोऽपि शरासनेन प्रासः प्रयासं नृपतेः पुरः कः ।
गदाभृतः केऽप्यग-दारणं च स्वं दर्शयामासुरितश्च वीरा ॥४॥
राजा निजं चारतरं तुरंगं गतीश्चतस्रश्चतुरो विधाय ।
स तं ततं कारयितुं तु वेगं दृदासनोऽभूद् दृढधैर्यधुर्यः ॥४२॥
(राजानं गृहाला उग्रचाल पवनंजयः सार्धशतयोजनीम्- ) विशामधीशेन कशाहतोऽथ विहाय भूमि स विहायसेव ।
क्षणं खगान् व्याकुलयन् पुरोगान् हयो रयोचममुच्चचाल ॥४३॥
अरे। हरे। भूमिविभुं गृहीत्वा मा याहि धूलीति पदेऽग्रहीत् तम् ।
विन्यस्यतामन्यतुरंगमाणां शिरस्सु सोऽगान्मृशं विलय ॥४॥
यथा यथा तं नृपतिश्चकर्ष तथा तथा स प्रचकर्ष भूपम् ।
तद् योजनानां शतमेकमेवं साधं ययौ गन्र्धवहेन सार्धम् ॥४॥
• (गजा सरोवर प्राप-) करेऽथ दूनो नृपतिर्मुमोच वल्गां तुरंगश्च दिवं तदेव ।
तूर्ण ततः प्राप पयःप्रपूर्ण सरोवरं चित्तहरं हरीन्द्रः ॥४३॥ ।
१ भूगोलम्-राकम्म फुर्वन् । २ मास: अंसविशेषः-कुन्तास्त्रम् । ३ अगा:-पर्वताः, तेषां दारणम् । ४ रयेण-वेगेन, उची कमी पादौ यया स्यात
सपा । ५ वेगपूर्वकगमनात् जाते घूलीप्रचारे कविरेनत् उत्प्रेक्षते । ६ वायुना ।
॥१३॥

·सर्ग:- : पुष्परीक पीत्वा समीरं लघुरोमरन्धेः प्रीतः स तस्थौ तरुमूलमेत्य । राजाऽवतीयोऽथ हयं स्वयं तं पानीयपानाय ततो निनाय ॥४७॥ ॥१३९॥ संस्नाप्य सस्नो च पपो निपाय तुरंगराजं स नराधिराजः । भीतः प्रमोदात् प्रशशंस विश्वमूलं जलं निर्मलतानुकूलम् ॥४८॥ (नृपो ललनां ददर्श-) तीरस्थितो नीरविलोकनाय प्रसारयामास नृपोऽथ नेत्रे। स निस्सरन्तीं सरसोऽपि रक्तां कयाऽपि युक्तां ललनां ददर्श ॥४९॥ संकेतयन्तीव रणाय कामं वित्रासयन्तीव कुलस्य लज्जाम् । संतर्जयन्तीय तुलस्य सत्त्वं सा वामनेत्रा विकट कटाक्षः ॥५०॥ पीनस्तनाभ्यामतिमोदकाभ्यां प्रलोभयन्तीव युवन्मनांसि । तस्योपकोयं कतिचित् पदानि गत्वा समालिङ्गय तरुं पुरोऽस्थात् ॥ ५१ ॥ (युग्मम् ) निरीहचित्तं नृपति समेतं पालीवनालीपु हयं च बद्धया। स्थितं समीरः शिशिरो मुदेव सहागतः स्नेहत आलिलिङ्ग ॥५२॥ ( तया ललनया प्रहितो दूतीमुखेन संदेश:--) तत्रैत्य दूती नृपति प्रणत्य प्रोवाच संयोज्य करी पुरस्था... प्रसादमाघाय मयि क्षितीश ! वाक्यं समाकर्णय सावधानः ॥५३॥ १ लघुभी रोमच्छिौः, समीरो-वायु पीयते । २ मर्यादाम । ३ वर्तुलाकृत्या, पुष्ट्या च मोदकम् आतिक्रान्ताभ्याम्-अथवा अतिहर्षप्रदाभ्याम् । "युधमनासि ' भवेत् । ५ कायसमीपम् । ६ अप्रस्थिता। ॥१३ ·चरिम सर्ग:- ॥१४॥ ४ कामेन कामं स्वशरैनिषिक्तैः संप्रापितां विह्वलतां लतान्तः । सदौषधीसंनिभदेहयष्टिस्पर्शात् विशल्यां कुरु मे सखीं त्वम् ॥५४॥ ( ललनायाः कामपारतन्यम्-) तस्यां वदन्त्यामिति तत्र सख्यां मदालसाक्षी लुलदङ्गयष्टिः । ‘राज्ञः समीपं समुपेत्य हाव-भावैर्युता स्वामवदत् सखी सा ॥१५॥ प्रतीच्यामम्भोधौ प्रप्रेमरकर श्रेणिकलितं रवेचिम्यं रक्तोत्पलमिव पुरः प्रेक्ष्य सहसा । तमस्तोमोऽप्पुच्चैः सखि ! स विदलत्कश्मलेचिश्चचाल प्रोल्लोलालिकुलवदलं चन्द्रवदने ! ॥५३॥ प्रशान्तनेत्रो नरनायकोऽयं तां नायिका कोमलवागुवाच । (गशः एकपत्नीनतदृढता, ललनाये उपदेशथ-) अपि प्रसता भव चारुरूप-प्रज्ञापितप्रौढकुले ! मृगाक्षि! ॥२७॥ भद्रे ! सुखं वैपयिक क्षणं स्यादनन्तपापं त्वतिदुःखदायि । धीरीकुरु त्वं तु मनो निजं तत् वीरीभवाऽस्मिन् स्मरयोधयुद्धे ॥२८॥ यतः-रूपं सशीलं नययुग् नृपत्वं धनं सदानं वचनं तु सत्यम् । परोपकारे बहुबुद्धिमत्वं तत् पायसं शकरयेव सारम् ॥५९॥ अन्यच-विश्वप्रये सन्ति परस्त्रियो यास्ता मे स्वसारो नियमोऽस्ति सारः । विधाय चित्तं विमलं स्वकीयं यथाऽऽगतं सुन्दरि ! तत् प्रयाहि ॥३०॥ १ लताकुममध्ये । २ शल्यरहिताम् । ३ मदेन अलमे नेत्रे यस्याः सा । ४ प्रमरणशीला: । ५ करमलम्-मलिनम् । ६ भ्रमरकुलवत्-श्यामलेन । ७ बोग भग भए । नीतियुक्तम्। १२

·सर्ग:-५
४
पुष्परीक (राश उपरि तस्याः कामाशाया आक्रमणम्-)
अस्मिन् क्षितीशे वदतीति सख्या सत्योद्यतस्याधि तनुः प्रमुक्ता।
॥१४॥
.आलिङ्गयन्ती तरसा रसाच्या राज्ञाऽपहस्तेन ततो निरस्ता ॥३१॥
तस्थी ततश्चन्द्रमुखी विपाद्मपीकृतश्याममुखी नितान्तम् ।
सा सन्मुखीभूय सखी तु तस्याः साटोपकोपात् प्रकटं जगाद ॥३२॥
जहेन राजन् ! भवताऽनुरक्ता विमाननात् कोपयुता क्षता या ।
साऽपत्यभावेन तव प्रियाया भवं समग्रं समलंकरोतु ॥६३॥
( ललना-दूत्यो अदृश्यता जग्मतुः-) अदृश्यतां जग्मतुरेवमुक्त्वा स्वान्ते वहन्त्यो बहुरोपपोपम् ।
तं शाकुनं ग्रन्थिमसौ तु बड्या विचारयामास वचस्तदीयम् ॥६४॥
उक्ता क्रुधा दुष्टतरात् कुवाक्यात् दृष्टो यदर्थः स सुतप्रसूतेः ।
आभ्यां कृताद् 'मे महतोऽपि विघ्नात् संभाव्यते मङ्गलमेव पश्चात् ॥६५॥
( भरण्ये रात्रिः-) एते तु देव्यो कुपिते मयि स्तः करिष्यतस्तैविघ्नं कदापि
रात्रिस्तथाऽपि प्रसरपिशाची तच्छोधाम्यात्म-मनः सुवाक्यैः ॥६६॥
आलोचनायाऽऽत्मकुकर्मणोऽसावुत्तार्य मोलेर्मणिमेकमेषः ।
मन्त्रं स्मरन् मण्डितवान् पुरस्तं विचिन्तयन् सद्गुरुमेव मूर्तम् ॥६७॥
१ तस्य सत्यपरायणस्य अपि-उपरि, तया कामिन्या निजं शरीरं ,प्रमुक्तम् । २. अनुरक्ता या ची विमाननात कोपयुता क्षता च जाता ।
१ जुटंति छन्दः । ४ शुदं करोमि । ५ नमस्कारमन्त्रम्।
१२
ococooo
॥११॥

·मरीक- 1१४२॥ चरित्रम् . सर्गः-५ ४ (पेण क प्रतिक्रमणम् देोपथिकी भणित्व प्रतीपं मनसैव पापात् । संक्षेपतो वन्दनकं विधाय चित्तोद्भवं भावमुवाच वाचा ॥६८॥ तथाहि- निरीहचित्तस्य ममैव देहं विलोक्य ताभ्यां विधृतः स्वचित्ते । कामो निकामं च कुकृत्यहेतुर्मिथ्याऽस्तु तदुष्कृतमेव मेऽय ॥६९॥ प्रयच्छतो योधमनिच्छतोऽपि संगं ममाऽङ्गेऽत्र तयाऽप्यनङ्गात्। कृतोऽभिषङ्गः शुचिशीलभङ्ग-कर्ता विदं दुष्कृतमस्तु मिथ्या ॥७०॥ यत् तामधिक्षिप्य करेण सख्याश्चित्तेऽतिकोपो विहितो मया सः। येनाऽन्तवाक्यं मयि वादिता सा मिध्याऽस्तु तत् केवलिनां समक्षम् ॥७॥ (मुरः समागत:-) मां चेत् सदाचारपवित्रगात्रं पात्रं प्रशान्ते रहिते समेत्य । इत्यर्घवाक्ये विनिवारयन्तं पुरस्सरं सोऽथ सुरं ददर्श ॥७२॥ जगाद देवो नृप! यत् त्वदीये चित्तेऽस्ति तत् ते रिपवो लभन्ताम् । राज्यं कुरु त्वं सुचिरं शुचित्वं चन्द्रस्यें मुष्णन् विमलैधरित्रैः ॥७३॥ (सुरं प्रति राज्ञः प्रश्न:-) मया त्वयि द्रोहमतिः कृताऽऽसीत् तत् क्षम्यतामक्षतपुण्यभूमे ।। भूयोऽवदत् कोऽसि कथं सकोपो मयि प्रसन्नोऽसि कथं पुनरस्वम् ।।७४|| गुरुपरममा प्रशान्त पात्रम् । गो-एकान्ते 1 बदस्य शुचित्वं मुगान्-लुष्टयन् । - 0000ooxo00000 ·चरित्रम्- पुण्डरीक- ११४३|| सर्ग:-५ ४ ८ (भूतानन्दो भवनाधिनायः-- ) स्मितस्मितास्यो द्रुतमुजगार सुधाकिर सोऽथ गिरं सुरेन्द्रः । जानीहि भूमीतलनाथ ! भूतानन्दाऽभिधं मां भवनाधिनाथम् ॥७॥ प्राणमिया मे सुरसुन्दरीति सरोवरे कौतुकतः समेता। कामाकुला संगमपीहमाना तवाऽपमानात् सविधं ममाऽगात् ॥७९॥ तया त्वयि शोधयुतः कृतोऽहं विनाशवुद्धया समुपागतोऽत्र । वाक्यानि ते चित्तपिशोधकानि श्रुत्वा प्रशान्तः प्रकटश्च जातः ॥७॥ अहो नारीनेत्रयोः पापित्वम् आभ्यां कृतस्नेह इह प्रवृद्धः कलङ्कितोऽन्ते भवितेति दत्त। धाता मपी नेत्रयुगे तु नार्याः संकेतयन् दक्षजनान् समग्रान् ॥७८॥ धनं धनैश्वर्ययुतं सुरूपं सयौवनं ते किल वर्ततेऽपि। एतानि पापाय नयनतोऽहं जाने गुणायैव सतां हि संगः ॥७९॥ . (मुरकृता राजप्रशंसा-) धन्या त्रिलोक्यां तव वंशभूर्भूयं त्वयेदं नृपते । ततस्त्वम् । सुरा-ऽसुराश्चर्यकृतान्यनारी-सहोदरत्वेन महाव्रतेन ॥८॥ समग्रसौख्यप्रद्धर्मभूमे मीश ! तेऽत्राऽप्रियमीशते के ? । 1 संगम अपि हिमाना । २ अत्र लोके नारीनेत्रयोः पापित्वमेव दर्शयति-आभ्यां नारीनेत्राभ्यां कृतः स्नेहः-प्रवृद्धः सन् अन्ते इह कलङ्कितो भविता- इति हेतुना विधाता समप्रान् दक्षजनान् संसूचयन नार्याः नेत्रयुगे मी श्यामना दत्ते । लोकेऽपि कलहितो जनः श्यामतामेव प्राप्नोति । के तव भप्रियं कर्त समाः ? । १२ ॥१४३॥ Paw ·॥१४॥ चरित्र सर्ग:- ४ दातुं सुतेच्छाद्रुम एष योऽस्ति फलेग्रहिस्त्वीशपुण्यतोऽस्ति ॥८१॥ देवः स एवं वचनं सहर्ष संभाष्य तथ्यं मनसश्च पथ्यम् । भूत्वा समीऽथ नृपस्य कर्णे प्रच्छन्नवाक्यं च जगाद किंचित् ॥८२॥ ( देय अभयं दापित राजा-) विस्मारणीयं वचनं नहीदं त्वयेत्युदित्वा स जगाम देवः महाग्रहाद् भूपतिना प्रणम्य प्रयाचितः सन्नभयं तु देव्याः ॥८३॥ गतेऽथ देवे नरदेव एप पूर्वी दिशं रक्ततराम्बरान्ताम् । मार्तण्डकोटीरयुतां सहर्ष नारीमिय प्रेक्ष्य मुदा जगाद ॥८॥ (सूर्योदय:-) महामार्गक्लान्त्पाऽत्यरुणवदनो विष्टरनि स्थितः प्राचीशैले पृयुगगनपात्रे विनिहितम् करैस्ताराभोज्यं त्वरितमशनीकृत्य पपिवान् प्रगे पान्थः पूषा शशधरसुधाघोलममलम् ॥८५१ (नृपसेवकाः गमागता: ) तुङ्गास्तुरंगा .दृढवेगरगाः मनोरथाऽतीतपथा रथाश्च । दृष्ट्याऽथ दृष्टा निजसेवकाः साम् विलोकयन्तः परितो नृपेण ॥८६॥ चमूचरास्ते नृपतिं विलोक्य हटा निविष्टाचरणौ प्रणम्य । . राजा तुरंगाहरणं तु रङ्गाद् जगाद तेषां पुरतो न चाऽन्यत् ॥८७॥ (अश्वरेया:-) महः कृतं मर्दनमस्य देहे खेदापनोदाय मुदा तदाऽथ । संवाहयामासुरमुं व वाहं हस्तेन ते वाहसमूहवैद्याः ॥८॥ १ भागनममाने प्राचीनले । २ किरणः । सति सूर्योदये 'तारकाणाम् अभावा, चन्द्रस्य च हीनकान्निता भवति-अत एव कपिना · एवमुदप्रोक्ष । 1 मनिशा अपम् । १३ 0000 ·सर्ग:-५ ४ (चचाल सुरेन्द्रदत्तो नृपः- महीमहेन्द्रः स सुरेन्द्रदत्तश्चतुश्चमूसंवलितश्चचाल । अनेकरूपैः शुचिसाम-दानादिभियुतो न्याय इवैप मूर्तः ॥ ८९ ॥ ॥१४५॥ पुरं प्रविश्य प्रकृतिस्थितिज्ञः शशास नित्यं करणानि सोऽथ । विवेक-विज्ञानविकाशहेतुरात्मेव लोकस्य ततः प्रियोऽभूत् ॥ १०॥ (चन्द्रलेखा बभार गर्भम्-) सदा भुवं भुक्तवताऽपि देहरतेः कृते तेन रेते कृतेऽथ । सा चन्द्रलेखाऽमलशीललेखा यभार गर्भ बहुसौख्यगर्भम् ॥ ११ ॥ भूवल्लभस्याऽथ सुवल्लभायाः कपोलपालीवथ निर्मलत्वम् । रराज गर्भ वसतो नरेन्दोविश्वप्रकाशोदयिनः प्रभेव ॥ १२ ॥ रोजाऽन्यदाऽनेन मनोरमाङ्गी प्राणप्रिया सा ददृशे कृशाङ्गी। तनूतनुत्वं वचनैः प्रसन्नः हृष्टा हिया नाख्यदसौ प्रियाय ॥ ९३ ।। विचिन्त्य किंचिनिजचेतसैव समुत्थितः प्रौढमुदाऽन्यदाऽयम् । दिने चतुर्थे जगदे च तेनाऽप्यसंभवदोहददुर्यलाङ्गी ॥९४ ॥ ( राशीदोहदः-) स्वच्छा निजेच्छा सुकृतैरतुच्छा संपूर्यतामेवमसी निगद्य । पीत् समारोप्य सुखासने तां सखीसमेतां जिनमन्दिरेषु ॥ ९५ ॥ मासादाताऽखिलजैनमूर्ति-शीपुर हेम्नो मुकुटान नवीनान् । १ सुरते। २ पु० अन्यपाऽयम् । ३ तृतीयान्तमेतत् । ४ प्रासादस्थिताः मूर्तयः । M .:

·चरित्रम्.
सर्गः-५.
॥१४६॥
४
८
सा प्रेक्ष्य दध्यौ मम दोहदोऽयं ज्ञातो मनास्थोऽपि कथं प्रियेण ? ॥ ९६ ॥
( दोदपूरणम्- ) जैनेन्द्रविम्बेपु विधाय पूजां स्वर्णा-ऽन्नदानानि मुदा प्रदाय ।
स्वं दोहदं सर्वमिति प्रपूर्य समेत्य पप्रच्छ नृपं नतास्या ॥ ९७ ॥
ज्ञातः कथं मानसदोहदोऽयं निगद्यतां चित्रमिदं ममाऽद्य ।
राजाऽप्यहंकारविषण मुक्तं युक्तं प्रशान्त्या वचनं बभाषे ॥ ९८ ॥
पुण्येन केनाऽपि हि पूर्वजानां सुरः स तुष्टः सरसस्तटे यः ।
जिनेन्द्रकोटीरकरच कर्णे त्वद्दोहदस्तेन पुरा ममोचे ॥ ९९ ॥
सा पौरिव च्छन्नशशाइविम्या सद्बुद्धिवद् गृढ़परोपकारा ।
संगुप्तपद्मा सरसीव राज-राजप्रिया गर्भयुता रराज ॥ १०० ॥
( राशी अभूत सुतुम्--) प्राचीव सूर्य द्वितीयेव चन्द्रं चिन्तामणि रोहणभूरिवैषा।
तेजोद्भुतं लोचनसेवनाऽऽभं संपूरिताशंसमसूत सूनुम् ॥ १०१॥
(रानादिनिधानम्-) सदा सदाऽऽनन्दकरं स दानं ददावदारिद्रयकरं जनेभ्यः ।
मुमोच गुसिं बहुदीनतृप्तिं चकार भूपस्त्वन कारवाक्यः ॥ १०२ ॥
( मनोनाम अमरशेखरः-- ) अस्मिन् सुते गर्भगतेऽस्य मातुर्वाञ्छा बभूवाऽमरशेखैराणाम् ।
ततः कुमारोऽमरशेखरोऽयं पित्रा पवित्राख्य इति व्यधायि ॥ १०३॥
( अष्टादशमिप्यादिकला:-) नवाइभेदाद् द्विगुणों लिपीस्तद् द्वैगुण्यतोऽप्यायुधयुद्धभावान् ।
. 'जिनेन्द्रकोटीरकरण वोहदः' इत्यन्वेयम्। १ क्वापि कार्य नकार न वक्ति । ३ अमरमुकुटानां दोहदः पूर्वोक्तः । ४ पवित्रनामधेयः,
१२
॥१४॥

·चरित्रम्
सर्ग:-५
समतालमू,
८
कलास्ततोऽपि द्विगुणाः कुमारो बुबोध मारोदररूप एपः ॥ १०४ ॥
पुण्डरीक-
"१ हंसलिपि २ भूतलिपि ३ यक्षी तथा ४ राक्षसी च बोदव्या, ५ उडी ६ यवनी ७ तुरुकी ८ कीरी ९ प्राविडी च १० सिन्धविका ।
॥१४७॥
११ मालविनी १२ नटी १३ नागरी १४ लाटलिपिः १५ पारसी च बोद्धव्या, तथा १६ अनिमित्तिका लिपि १७ धाणक्या १८ मौलदेवी च ॥-
( प्राकृतमेतत् प्रथमकर्मप्रन्ये पृ० ११-१२ टी० ) समवाय-- प्रज्ञापनाप्रभृतिप्रन्थान्तरेषु अन्यप्रकारेणाऽपि लिपेरष्टादशभेदा भाविताः, ते च
तत्तत्मन्येभ्य एव अवसेयाः, ललितविस्तरादिबौद्धप्रन्येषु तु लिपेर्भेदानां चतुष्पष्टिः संख्यावा । आयुपविषयान् - पत्रिशद युद्धभावान् ।
कलाय द्वासप्तति,ता वैताः-१ लेखम, २ गणितम, ३ रूपम,
४ नाट्यम,
५ गीतम, ६ वादितम्, ७ स्वरगतम, ८ पुष्करगतम्,
१९ यूतम, ११ जनवादम,
१२ पारकाव्यम, १३ अष्टापदम्, १४ दक्मृत्तिकम्, १५ अप्रविधिः, १६ पानविधिः, १७ वस्त्रविषिः,
१८ शयनविधिः, १९ आर्या(छन्दः ), २० प्रहेलिका, २१ मागधिका, २२ गाथा, २३ श्लोकः, २४ गन्धयुक्तिः, २५ मधुसिक्थम,
२६ आभरणविधिः, २७ तरुणीप्रतिकर्म २८ सीलक्षणम, २९ पुरुषलक्षणम, ३० हयलक्षणम, ३१ गजलक्षणम, ३२ गोलक्षणम, ३३ कुक्कुट-
लक्षणम, ३४ मिण्डकलक्षणम्, ३५ चक्रलक्षणम्, ३६ छत्रलक्षणम, ३७ दण्डलक्षणम, ३८ असिलक्षणम, ३९ मणिलक्षणम, ४. काकणीलक्षणम, ४१ च.
मलक्षणम, १२ चन्द्रलक्षणम, ४३ सूर्यचरितम्, ४४ राहुचरितम, ४५ ग्रहचरितम्, ४६ सौभाग्यकरम, ४७ दौर्भाग्यकरम्, ४८ विद्यागतम, ४९ मन्त्रगतम,
१२ ५० रहस्यगतम, ५१ सभास (प) म्, ५२ चारम, ५३ प्रतिचारम, ५४ व्यूहम, ५५ प्रतिव्यूहम, ५६ स्कन्धावारमानम्, ५७ नगरमानम, ५८ व-
स्तुमानम्, ५९ स्कन्धावारनिवेशः ६. वस्तुनिवेशः, ६१ नगरनिवेशः, ६२ इघु-अस्त्रम, ६३ ग्ररूपवार (त)म, ६४ अशिक्षा, ६५ हस्तिशिक्षा,
६६ धनुर्वेद, हिरण्यपाकः ६७ सुवर्ण-मणि-धातुपाकः ६८ बाहुयुद्धम् दण्ड-मुष्टि-अस्थि-युद्धम्.-युद्धम, नियुद्धम्, युद्धातियुद्धम्, ६९ सबखेटम्, नालिका-
वृत्त-धर्म-चर्मखेटम्. ७० पत्रच्छेद्यम, कटकच्छेद्यम, ७१ सजीवम् निर्जीवम्, ७२ शकुनरूतम् "-(एतच समवाय-सूत्रमूलादा ( समिति पृट ८३)
अनुवादितम, आसामर्थजिज्ञासुना समवायअङ्ग-जम्बुद्वीपप्रज्ञप्ति- राजप्रश्नीयादिटीकाः एव सविलोकनीयाः ।
॥१४॥

·चरित्र सर्ग:- १४८॥ . (बसन्तसेनो मित्रम् ) इत्थं शिशुत्वे सकलाः कलास्ता अधीयुपो भूमिभुजः सुतस्य । श्रीकान्तमन्त्रिप्रवराङ्गजेन वसन्तसेनेन बभूव सख्यम् ॥ १०५ ॥, ( यौवनम्-) तथाऽस्य देहे प्रससार सार-शास्त्राम्बुयुग् यौवनसिन्धुिरुचैः। मौल्य-यथा तत् तृणवद् जगाम बाल्यं ममबाऽमलवालकेव ॥ १०६ ॥ ( बसन्तक्रीडा-) वसन्तसेनेन युतोऽथ सख्या सख्याद् वसन्ते. स वनाऽवनीषु । पुष्पोश्चयं भूपसुतश्चिकीपुर्जगाम कामाधिकधामधामी ॥ १०७॥ (वृक्षाः सशोभा:-) ततोऽवनीजानिसुतो वैनीजानितो विलोक्येति समृद्धशोभान् । आस्यं वयस्यस्य स जातहास्यं सलीलमूचे सहसोनमय्य ॥१०८।। त्वं नेत्रमित्रीकुरु मित्र.चित्र-प्रदान विशेषान् मधुनाऽधुनाऽत्र । तरून गुरून पल्लवपुष्पलक्ष्म्या. मनो जनानां हरतो रयेण ॥१०९॥ तथा चैतत् प्रतिपन्नम् । नाऽम्भोभोज्यभरंददाति दमयेद् अश्यानशत्रु दवं नो तिष्ठेद् मितकालतोऽथ दिवसं पार्श्व वसन्तः कदा। हर्षे हेतुमकुर्वति दुमततिश्चास्मिन् समेते सदा सोल्लासा किल सा तदन जयति प्रीतिनिराशाश्रया ॥२२०॥ छायायायासशान्त्यै कुसुमपरिमला कायसौरभ्यकर्ता [अन्यच्च- निष्णातान्येव तृष्णा-क्षुदुपशमविधावस्य नानाफलानि । धन्यो वन्पोऽपि भूमीमह निवह इहाऽनेकलोकोपकारी । १ यत्र सिन्धुः प्रसाति तत्र तणानि, वालुकायन स्थातुं शक्नुवन्ति-अत्राऽपि यौवनसिन्धी प्रसरति तृणरूपं मौर्यम् , वालुकारूपं च वाल्यं गपगतमेव । २ कामाधिकत्तेजोयुतः । ३ बनीजान्-कन्यां जातान-मोन् । पश्च । ५ वसन्तेन । ६ न सानो पनः । - वषा । ૧૨ ।

·सर्ग:- ४ ८ पुण्डरीक- 'विदानप्येष नैवाऽहितनिहितमना पो मनागप्यघात् स्यात् (१ ) ॥१११॥ त्वं पश्य कर्पूरतरौ वयस्य ! कोदण्डदण्डं पुरतः प्रचण्डम् । ॥१४९॥ चलचरस्तन्निजहस्तवान्छां संपूरयाम्येनमहं विमृय ॥११२।। ( टड्कारो धनुषः-) एवं गदित्वा मुदितोऽथ गत्वा नत्वा धनुः सोऽतनुवीर्ययुक्तः। प्रमृज्य हस्तेन तु कौन्तकान्तिं चकार दिव्यायुधमेतदृवम् ॥११३॥ वामस्य. हस्तस्य समर्प्य मध्यं सुक्षिणत्वादपरस्य कोटिम् । दत्त्वा वरेऽस्मिन् धनुपि प्रणेने गुणं समारोपयदेप विज्ञः ॥११४॥ [ ततम- नेहुँः पर्वतकन्दरा द्रुतपदं नेशुश्च सिंहा अपि, पेतुः कुम्भिघटा नदीपु च तदाद् यान्त्यो जवेनोत्कटाः । यः शन्दममूमिधश्च मिलितस्त्रीवत् तथाऽष्टौ दिशा-टकाराद् धनुपो मुखायितमतस्तै विश्वकर्णैरपि ॥११५॥ स ज्यां समुत्तार्य ततः प्रसह्य सहेलमालोक्य वसन्तसेनम् । जगाद यद्यस्य शरासनस्य योग्याः शराः स्युस्तदहो। सुयोगः ॥११६॥ १२ (कुमार तिरोभूष-) यावत् तदुक्तस्य सुमन्त्रिपुत्रः प्रत्युत्तरं किंचिदपि प्रदत्ते । तावत् कुगरोऽमरशेखरोऽथ स चापहस्तोऽपि तिरोबभूव ॥१२७॥ ( तहवेपणाग्य मित्रप्रयास:-) निमेपमात्रात् फ्व ययौ कुमारो विचारयन् मन्त्रिसुतोऽतिवेगात् । 'शब्दायमांना प्रतिवृक्षमेप वभ्राम कुत्राऽपि न तं ददर्श ।।१२८॥ १ पु० अस्फुटम् । २' चल खरातो निज' इत्यपि पठितुं शक्यते । ३. 'कान्वकान्,ि' उचितम् । ४ धनुषो मध्यम् । ५अत्यत वलिने धपि । ६चादं च ७ शब्दं कुर्वाण:-आकारयन् । ॥१ ·चरित्र सर्ग:- ४ ८ इमरीक-8 मित्रावलोकेन विनाऽस्य दुःखदोपाकुलं लोचनपभयुग्मम् । संकोचमानं च तथाऽगयष्टिस्तन्नालवद् नम्रतरा लुलोल ॥११९॥ ॥१५॥ पूर्वमशंसामुदिता इवते श्रुतं द्रुमाश्चारुचिरोपचर्याम् । चक्रुः प्रसूनैः शिशिरः समीरैर्भूमीशपुत्रस्य वयस्यदेहे ॥१२०॥ विना सखायं किल तस्य कायं मूर्जा पिशाचीव वने असन्ती। समीरहकाभिरनुमसूनबाणावलीभिस्तरुभिनिरासे ॥१२१॥ (मित्रातः प्रविलाप:-) संमाप्य संज्ञां सचिवस्य पुत्रो नाऽऽलोक्य मित्रं बहदुःखतापात् ।. स्फूर्जबहुस्नेहभवा हि धीरों इवोजगार प्रविलापवाचः ॥१२२॥ संबकसंमोदकरस्य रष्टेः दोषापहस्य प्रतिभाप्रकाशात् । सूरस्य मित्रस्य वियोगतस्ते विलोकितुं विश्वमहं क्षमो न ॥१२३॥ [ यतः- न भास्करो भास्करतां प्रयाति चन्द्रत्वमप्यञ्चति नैष चन्द्रः। दुःखानं नैव वनं करोतिः वियोगधा विपरीतसृष्टेः ॥१२४॥ १२ (मित्रागियोगतः तपसोऽभिलाषः) तस्माद् जगद् दुःखमयं समनं हा! मित्रहीनं त्वरितं विहाय । चरामि किञ्चित् तप एव गत्वा तपोधनान्ते स्वर्तमोऽभिदाहम् ॥११॥ मित्रानेन । १ कमतनातवत् । ३ निरस्ता । ४ धीराः प्रविलापवाचः । ५ सूरपक्षे सच्चक्रवक्रवाकः, दोषा रात्री । मित्रपक्षे सच्चा सज- नसंचा, रोपाः दुगुणाः । ६ बाद राहणम् । ७ वियोगरूपस्य विधातुः । ८ उपस्विनो निकटे ! ९ निजतमोबाइकम् (, तमः-पापम् ) ॥१९५०1 ·चरित्रम् 'सर्गः- ४ पुण्डरीक-8 (अरण्ये यति:-) एवं विचार्य स्वमनो निवार्य मोहाद् महादुःखभराच भोगात् । गच्छन्नरण्येऽथ यति विलोक्य नत्वाऽऽर्थयन्निर्मलजैनदीक्षाम् ॥१२॥ ॥१५॥ ( यतेः उपदेश:-) दीक्षोन्मुखं वीक्ष्य सुदुःखितं तं द्राग् मौनमुद्रां स मुनिर्विमुच्य । ज्ञानांशुयुक्तोऽमलवाक्यरत्नोचयं स्वयं तस्य ददी विहस्य ॥१२७॥ हंहो। विशुद्धात्मक ! पूर्वकर्म प्रवर्तते भोगकृते गरीयः। भुक्तेऽथ तस्मिन् व्रतभावमुक्तेर्जीवो भवेऽस्मिन् भवितैव भव्यः ॥१२८॥ ( वयस्यसंगमो भावी-) किं प्रष्टुकामः स्ववयस्यसंगं त्वं विद्यसे तत् शृणु मन्त्रिपुत्र ।। दिने तृतीये कुशलस्वरूपं वेत्तासि तस्येति विलम्ब्यतो तत् ॥१२९॥ किन्तु ( यतिनिकटे द्वादशमतस्वीकारः-) सम्यक्त्वशैलाभ्युदितं प्रभायं तीव्रव्रतं द्वादशमूर्तिमुच्चैः । श्रीजैनधर्म भवदुःखसृष्ठिकल्पान्तदं भानुनिभं गृहाण ॥१३०॥ ( महामन्त्रः-) तस्या महामन्त्रममुं महाधिव्याधिप्रणाशाय परॊत्मनोश्च । पीजाक्षरैश्चारुभिरप्टेपष्टिमितैर्युतं नित्यमतः स्मर त्यम् ॥१३१॥ (वसन्त सेनस्य अरण्ये प्रवास:- ) वसन्तसेनस्य तदोपकर्ण भूत्वा मुनिस्तं निभृतं जगाद । , अथो गुरोरंदिरजः स्वमौलो न्यस्याऽचलंनिश्चलचित्तवृत्तिः ॥१३२॥ ( कश्चित कीलित:- ! पुरुषः मूछितः-) ततः फलवृत्तिकरो विहारपरो व्रजन्नेष पुरोऽद्रिशृङ्गे । , प्रार्थयत् । २ योग्यः । ३ जैनसंप्रदाये श्रावकाणां द्वादश प्रतानि, काव्यसंसारे सूर्या अपि द्वादश-अत एव तयोर्द्वयोरपि अत्र लोके साम्यम्। अत्र प्रतस्य नपुंसकत्वेन ' द्वादशमूत्ति ' स्यात् । ४ स्व-परयोः। ५ जैनसप्रदायप्रसिद्धो नमस्कारमन्त्रः-अप्पष्टि-अक्षरमित एव । ६ संधार्य १२ ॥१५१ ·चरित्र सर्ग:- ॥१५२॥ ४ सुप्तं शिलायां बहुलोहकीलैः संकीलितं सत्पुरुषं ददर्श ॥१३३॥ तं मूछितं वीक्ष्य कृपाभृतोऽयं गिरेझरात् साष्टशतं चलूनाम् । .. तेनैव मन्त्रेण ततोऽभिमन्त्र्य चिक्षेप साक्षेपमनास्तदङ्गे ॥१३४॥ ( मन्त्रप्रभापात् तस्य पुरुषस्य मूपिगम:-) तन्मन्त्रपूतोदकसेकतोऽथ तूष्णींबभूवुः किल लोहकीलाः । नरोऽपि.चैतन्यधरः क्षणेन प्रोत्तस्थिवानुन्मिषिताक्षिपद्मः ॥१३५॥ ( वरयाचनाय प्रार्थनम्-) कृतं विशल्यं करणं 'मनस्तु प्रयाच्य किंचित् कुरु मे महात्मन् ! । • वसन्तसेन विहितोपकारं वीक्ष्याऽवदत् सोऽथ कृतज्ञधुर्यः ॥१३६॥ '(वद्वत्तम्-) ऊचे वसन्तो नहि देव ! याचे परं वद त्वं कथमेक एव । संपीडितः केन च कान्तकान्तिकायेन संसूचितभूपभावः। ॥१३७॥ (वैताग्ये जयन्ती-) असौ बभापे बहुधीरवीर ! हीरायवैताब्यगिरौ समस्ति । • वरीयसी निर्मलरत्नहम्पैगरीयसी भो! नगरी जयन्ती ॥१३८॥ ' (रिपुमो नृपः, रत्नमाला राशी-) तस्या नरेन्द्रो रिपुमल्लनामा कामाधिको जेतृतयाऽऽभया च । सदा मनोनतीनरङ्गशाला भार्या तदीयाऽजनि रत्नमाला ॥१३९॥ (तत्पुत्रः-चन्द्रावतंसोऽहम् --लीलावती मम भगिनी-). अनेकसंग्रामजयोजितीजाश्चन्द्रावतंसोऽस्मि सुतस्तयोस्तु । चलुः जलाबालिः । भाषायाम्-'मळू'। २ करणं शरीरम् । किंचित् प्रयाच्य में मनो विशल्य करु । ३ कान्त्या । १२

·पुण्डरीक-
चरित्रम्
सर्ग:-५
४
८
प्रादुर्भवनिर्मलशीललीला लीलावती तद्दुहिता स्वसा मे ॥१४॥
सुवर्णलावण्यगुणीघरत्ननिधिं शरीरं किल वीक्ष्य तस्याः।
प्राकारवद् यौवनमेष कृत्वा वेधाः स्मरं यामिकंवद् मुमोच ॥१४१॥
(विशालकीर्ति ज्योतिर्वित्-) भूपः सुतां रूपयुतां विलोक्य ज्योतिर्विदं तत्र विशलकीर्तिम् ।
पप्रच्छ स स्वच्छमना वरोऽस्याः कः स्यादतोऽसाववदद् विचार्य ॥१४२॥
(कनकान्तरीपे द्वीपे पद्मावती .) राजन् । समुद्र कनकान्तरीपे पद्मावती तिष्ठति तत्र देवी ।
तद्गेह मध्येऽस्ति धनुः प्रचण्डमदृश्यरूपं धरणेन्द्रमुक्तम् ॥१४॥
(दिव्यं धनुः--) तत्रोपवासत्रय-भूमिशय्या-ब्रह्मव्रतस्थस्य नरस्य दृश्यम् ।
भवेद् विधाऽथ धनुस्तु दिव्यं तन्मण्डेनीयं वरमण्डपेऽत्र ॥१४४॥
(पुत्रीवरयोग्यता-) कोदण्डदण्डं किल यो व्युदस्य कोटौ गुणं स्थापयिता बलेन ।
. धन्यः स कन्यां तव भूमिभर्तीलावती स्वीयकरे ग्रहीता ॥१४॥
( मणिनूलो वी:-) ज्योतिविदो वाक्यमिदं निशम्य दिदेश राजा मणिचूलवीरम् ।
स तत्र गत्वा. विधिवद् धनुस्तद् नीत्वा चचालाथ विमानरूढः ॥१४॥
( लक्ष्मीपुरम्-) आयगर्नेसो दिव्यधनुस्तदेव लक्ष्मीपुरस्योपवनान्तराले ।
करवृक्षस्य तले विमुच्य वाप्यां स्वयं स्नानकृते जगाम ॥१४७॥
, यामिका-प्रहरी-भाषायाम-पहेरो देनार । २' पु. 'तन्मण्डलीयं ' इनि। ३.'मस्य इति: पुं०i.४ भागरछन् ।
१२
.
॥१५॥

·चरित्रम्
सर्गः-५
४
(चापधरो मरो भृता--) स्नानं वितन्यन धनुषो गुणोत्थं टङ्कारमाकर्ण्य जवाकुलोऽसौ।
तत्रागतश्चापधरं नरं तं विलोक्य. धृत्वा स्वपुरी निनाय ॥१४८॥
तं राजपुत्रं स्वगृहे विमुच्य चापं गृहीत्वा मणिचूलवीरः ।
गत्वा सभायां रिपुमल्लवीरं नत्वा सहर्षः समुपाविवेश ॥१४९॥
( राजाधिन्ता, निरासथ-).राजा धनुः प्रौढधनु:मभाढयं वीक्ष्याऽवदत् कोऽपि बली न ताक् ।
कोटौं' समारोप्य गुणं हि योऽस्य करोति मे कोटिगुणं प्रमोदम् ॥१५०॥
उक्त्वेति मौनस्थम, सचिन्तं दृष्ट्वा वभापे मणिचूलवीरः ।
भूत्वोपकर्ण नृपतिस्तदैव हष्टो नेरन्द्रान सहसाऽऽजुहाव ॥१५॥
(विवाहयोग्या सामग्री---)उपस्कर तत्र विवाहयोग्यं भूभीपतौ कारयति प्रकामम् ।
रात्रौ स्वसौधानगचन्द्रशालां संश्रित्य चन्द्रेऽभ्युदितेऽस्मि सुप्तः ॥१५२॥
(रानपुत्रहरणम्-) केनाऽपि विद्याधरपशिनेन विहायसैव ब्रजताऽस्मि दृष्टः ।
हत्वाऽग्रवैरादिह शैलशृङ्गे संकीलितो विस्मृतसर्वविद्यः ॥१५३३३
ततोऽतिपीडाभरतो न वैरी सम्यग् मयाऽलक्ष्यत यद्यपीह ।
संजीवितोऽहं त्वयका तथाऽपि ज्ञात्वा करिष्यामि रिपुं प्रशान्तम् ॥१५४॥
सहाविहीनस्य च जीवदातुस्तवोपकारादनृणो न हि स्याम् ।
कृत्वा कृपा धन्य । तथापि किश्चित् याचस्व मां पुण्यनिधिं कुरुष्व ॥१५५॥ [ यत:-
२
पदुष:-प्रमागे । २ थाकारयामास । ३ पशिनो नीचः ।
॥१५४॥

·चरिश्म्. सर्ग:-५ ४ पुण्डरीक- पुण्डरीक-8 स कल्पवृक्षः स तु कामधेनुश्चिन्तामणिः सैप सुधा स एव । योऽनेकदुःखाकुलजन्तुजातोपकारकारी दृढधर्मधारी ॥१५६॥ ॥२५॥ (यसन्तसेनो जगाद-) वसन्तसेनो हृदयप्रमोदसुधागिरें साधुगिरं जगाद । नरेशसूनो! यहृदुःखदीनोऽप्यहं त्वयैवोपकृतोऽग्रतोऽपि ॥१५७॥ यथा नरः कोमलकल्पवृक्षच्छायासु तृप्तश्च गतश्रमः स्यात् । अहं तथा तद्वचनैः सुशीतैर्मन्मित्रवार्तासहितः प्रहृष्टः ॥१५८॥ माणाधिकं यद् भवता वयस्यं प्रकाश्य दत्तं मम जीवितव्यम्। महोपकारो विहितः स एव परात्मवद् दर्शयता तमेवम् ॥१५९॥ (पौम्नि विमानम्-) इत्याप्समौनेऽथ वसन्तसेने व्योमाङ्गणे निर्मलकान्तकान्ति । प्रादुर्घभूवाद्भुतमेकमुचैविमानमाश्चर्यकर पुरस्तात् ।।२६०॥ नरो विनिर्गत्य विमानमध्यात्-चन्द्रावतंसं प्रणनाम भक्त्या । ૧૨ क्षेमोऽस्ति भो! भो ! मणिचूलवीर । तदा मुदा तं सहसा स आह ॥१६॥ चन्द्रावतंसो मणिचूलपृष्टो वृत्तं समाख्याय निजं समग्रम् । वसन्तसेनं कृतजीवदान निर्दिश्य स स्वेन समं निनाय ॥१२॥ वसन्तंसेनं स्वकरे गृहीत्वा विमानमारूरुहदादितोऽथ । स्वयं समारुह्य ततश्चचाल कुमारराजो मणिचूलयुक्तः ॥१३॥ १ या सुर्धा गिरति वाम् । २ आरोहण कारयामास । ॥१५५) ·चरित्रम् सर्गः-५ ।१५६॥ (मणिनूलवीरो बभाषे-) विहायसा गच्छति सद्विमाने वीरो बभापे रिपुमल्लपुत्रम् । स्वयंवरायातनृपाय॑हेतोचलोकयत् त्वां स यदा पिता ते ॥१६४॥ स्वदारक्षेः शयनीयमभूयेक्षितं तत् त्वयका नु हीनम् । हतो हतो राजसुतो हि केने त्यांरावमुच्चैविधुस्ततस्ते ॥१६५।। स्वबिप्रयोगाच विराहंकृत्याद् व्यग्रं नृपं वीक्ष्य मया यभापे। स्वामिन् ! अहं ते तनयं निरीक्ष्याऽऽनेष्यामि तत् त्वं भव सुप्रसन्नः ॥१६६॥ (धूमपनो नृपः मपरिवारः-) एवं निगद्य प्रचचाल सद्यस्ततोऽहमद्राक्षमितः प्रयान्तम् । धूमध्वजं पद्म-महेन्द्र-सूर-भीमयुतं स्वामिनमुत्तरस्याः ॥१६७॥ एनं प्रणम्याऽध मयेति पृष्ट किं. कुत्र दृष्टो रिपुमल्लपुत्रः । पमोऽवदत् तत्सदृशोऽस्ति शूलिशैलस्य शृङ्गे मृतवद् वराका ॥१६॥ हतः कुमारः कथमेभिरेवं विचारयन् वेगभरादिहाऽऽगाम् । वसन्तसेनेन तु सेवितं त्वां- दृष्ट्वाऽस्मि हृष्टः परिपूर्णभावः ॥१६९॥ (भूमपनो वैरी-) चन्द्रावतंसोऽवददुत्सुकोऽहं ज्ञातं हि 'धूमध्वजभूप एषः । पूर्व रिपुस्तन्मम देहपीडा कृतेदमुतं हि विरोधषीजम् ॥१७०॥ एवं तदालापपरायणस्य चन्द्रावतंसस्य विलोचनाये। पुरी परीता फल-पुष्प-वृक्षभूष- भूवल्लभनन्दनस्य ॥१७॥ १२ मायः कलकल:। २ विरहासात् ।

·mmam
चरित्रम्
सर्ग:-
४
८
(स्वीया नगरी- ) समीपमेतां नगरी समेतां विज्ञाय साश्चर्यमना वतंसः।
पुण्डरीक-
उत्थाय विस्तार्य विलोचने स्वे जमाद सौत्सुक्यवचांसि इर्षात् ॥१७॥ [तथाहि-
॥१५७॥
'रिरिदेवगृहध्वजमाला भान्ति विनिर्मलकान्तिविशालाः।
धर्मनपस्य भटैरिव सारा धूता अभ्यासिभिरसिधारा ॥१७३॥ [अत:-
प्रासादाः स्फुरदुरुकान्तिहेमकुम्भैः शोभन्ते मरुजरवैर्मदमदैश्च ।
पापारिपहतमुदा प्रहस्तला लें कि योधाः सुकृतमहीभुजो हसन्तः ॥२७४॥
अहो! अग्रतो दृश्यते राजधा, मझमार्गगच्छत्सुवर्णोघधाम ।
हिमाद्रिं प्रति स्पर्धया पिङ्गगाह-प्रवाहस्य कीत्येव मेरुर्दढाङ्गः ॥१७॥
गजगर्जिततजितसिन्धुपति भटशस्त्रततिस्खलदर्केगतिम् ।
ननु राजगृहाजिरमत्र-वरं प्रविभाति जगज्जनचित्रकरम् ॥१७६॥
( राजपत्-) वसन्तसेने वदतीत्यमेतद् विमानमागादुपराजपपत्।
शीघ्रं समुत्तीर्य ततस्त्रयोऽपि नेमुपं विस्मयसस्मितास्यम् ॥१७७॥
(नृपचिन्ता-) कुमारवृत्ते मणिचूलवीर-प्रज्ञापितेऽसौ रिपुमल्लराजः।
व्यचिन्तयच्छत्रुविनाशविद्या-पूजाकृतेऽनेन सुतो गृहीतः ॥१७८॥
मत्तोऽधिकोऽयं भुजवीर्यमत्तो रिपुर्विजेयः कथमेष एव ।
चिन्ताऽथवा काऽत्र सदैव देवमेव प्रमाणं हि भवे भवेऽस्मिन् ॥१७९॥
१ चन्द्रावतंसः। २ रिरि:-धातुविशेषः । ३ अलमर्थे 'लम्' इति ज्ञायते । ४ अत्र लोके राजधाम-मेरुपर्वतयोः साम्यम् । ५ सूर्यगतिम् ।
६ राजपर्षत्समीपम् । . विशेषणम, क्रियाविशेषणं वा । मम सकाशात् ।
१३
॥१५॥

·चरित्रा
सर्ग:-
॥१५८
८
- (स्वयंवरांगनृपाणा. सरकार:---.) 'ततोऽपवार्य स्वसभाजनेभ्यो वसन्तसेनस्य सभाजनाय।
स भैरयद् भूभ्रमसंभ्रमेण महीमहेन्द्रो मणिचूलवीरम् ॥१८०॥
नरेशनिर्देशमयो विचिन्त्य तदा मुदा पाणितले विलम्ब्य ।
वसन्तसेनं मणिचूंलवीरो गृहेऽर्घ्यदानाय निनाय शीघ्रम् ॥१८१॥
(वगन्तसेनमित्रप्राप्तिः--) ततः कुमारोऽमरशेख(प)रोऽपि प्राणप्रियं लोचनगोचरस्थम् ।.
हसन्तमालोक्य वसन्तसेनं मुदोत्थितोऽयं सहसाऽऽलिलिङ्ग ॥१८२॥ [ तदा च-
कुमारचित्तेन वसन्तचित्ते वसन्तचित्तेन कुमारचित्ते ।
स्वयं त्वभुक्तं चिरसंचितं साक् संदौकितं शैत्यमपूर्वभोज्यम् ॥ १८३॥
( मित्रयोः संभापणम्-) मित्रेण पृष्टोऽथ वसन्तसेनो वृत्तं निजं वाविरहात् समग्रम् ।
मन्त्राप्ति-राजाङ्गजजीवदानप्रभृत्यवादीत् प्रमदप्रदायि ॥१८४॥
ततो वसन्तेन युतं कुमारमसिस्नपद मङ्गल-गानपूर्वम् ।
कोटीर-हारा-ऽङ्गद-हीरमुद्रादिभिः स वीरस्तमलंचकार ॥१८॥
(प्रतीहारे नसिंह:-) ततः प्रतीहारवरो दृसिंहः पहाश्वमानीय जगाद वीरम् ।
विधाय माङ्गल्यविधीन् समग्रानारोप्यतामत्र कुमारराजः ॥२८३॥
(विस्मित चेतः--) वसन्तसेनादिभिरन्वितोऽयं तुरंगमारुह्य तदा चचाल ।
क्वाऽहं क्व वैताख्यनगः क्व चेदं विचिन्तयन् विस्मितचेतसैवम् ॥१८७॥
साजन एनम । २ लपबामास।
३ भूषयामास ।
१२
[ इत्तश्च-
॥१८॥

·পবিস सर्गः-५ ८ (सपथरममप:-).चंद्रोदये शीततरं दिनेऽपि मुक्ताद्वितं मोहकरं भवेऽपि चित्रप्रदं चातिविचित्ररूपं नेत्रातिथिं मण्डपमेष चक्रे ॥१८७॥ (विशपरेन्दा:-) यावत् कुमारः स तु मण्डपान्तर्वभूववीक्षां ललितोत्पलाक्षः । हृष्टान् निविष्टान कनकासनेषु विद्याधरेन्द्रान मुदितो ददर्श ॥१८८॥ ( वसन्तसेनभित्रम् ) पुरः परिक्रम्य स वेत्रिवाचा निर्दिष्टपूर्व गुरुविष्टरेऽथ । स्पष्टप्रभो राजसुतो निविष्टः स्वकीयमित्रेण सशोभपृष्ठः ॥१९०॥ शनारपीयूपपयोमुचोऽस्य प्राम्भसा श्रीरिपुमल्लहपः। कल्पद्रुवद् वृद्धिमगात् तथाऽन्यराज्ञां प्रतापोऽग्निरिवोपशान्तः ॥१९१॥ ( संगीतम्-). इतो मृदङ्गध्वनिमन्त्रसान्द्रमुन्निद्रनीरन्ध्रपुरन्ध्रिगीतम् । आकय कर्णप्रमददं द्रागुत्कणितेभूपतिभिर्वभूवे ॥१९२॥ [ तावच- (धनु-महोऽधिकं तत्र महोत्सवेन महाधनुः प्रौढविमानरूढम् । आनीय चोत्तार्य ततो भटाध्यैस्तद् मण्डितं मण्डपमध्यभागे ॥१९३॥ ( राजपुत्री लीलावती-) ततो द्वितीयाद् महतो विमानात् सौख्यात् सखीभिर्विहिताऽवलम्बा । लीलालुलन्नीलपयोजनेचा लीलावती राजसुतोत्ततारः ॥१९४॥ १ दिनेऽपि चन्द्रोदया, मुक्ताड़ितत्वेऽपि भवे मोहकरत्वम्-एतदेव मण्डपत्य चित्रप्रदत्वम् । चन्द्रोदयः-चन्द्रस्य उदयः, भाषायाम्-चदरवा वा, मुक्ता:-मौक्तिकानि, मुक्तात्मानो वा ।२ वीक्षांबभूव-कवेः स्वातन्त्र्यमेतत् । ३ प्रतीहारवाचा। ४.महति आसने । ५ शोभासहितं पृष्टं यस्य सः । ६ अम्भो बि निमुपनयति, भानि च उपशमयति-अमाप प्रभाम्भसा. एवमेव अनुकृतम् । १२ ॥१५९ ·चरि सर्ग:- ४ प्रपोक-मालकृति निमलमौलिरत्नैः स्खलत्कृति हार-मणीगणेश । झमत्कृति नूपुरसिन्नितः साग वितन्वती चापसमीपमाप ५१९५॥ ॥१९॥ तत् दिव्यचापं बहुभंक्तियुक्ता संपूज्य पुष्पहरिचन्दनैश्च । संवय साऽवाप्य मुदं च तस्थौ नीरनिकाच्छन्नमुखी सखीयुक्॥१९६॥ (प्रीदारी कन्यामहणपणं प्रोवाच-) अस्यां सभायां प्रसरत्मभायां प्रौढप्रतीहास्कियैकयाऽथ । विस्तार्य हस्तं चतुरं प्रशस्तं प्रोचे वचः प्रोचमनुच्चतायं ॥ १९७ ।। तपाहि-हो ।. भूमीमहेन्द्रा अतनुनिजतनुज्योतिषा निजितेन्द्रा हंहो! धीराश्च वीराः समधिगतरणाम्भोधितीरा भवत्सु। यः कोऽपि क्षत्रियोऽस्ति स्वभुजवलकलाखर्वगर्वस्थवित्तः चापं प्रारोप्य कन्यां परिणयतु नि स्वां स धन्यां करोतु ॥१९८॥ (पणपूरणे नृपाणाम् असामयम्-) श्रुत्वैवमुत्तस्युरनेकवीराः स्वश्मश्रुमोहायितशस्तहस्ताः। एकेऽवलोकेऽपि न तस्य धृष्टास्तत्स्पर्शतः के भुवि संनिघृष्टाः ॥१९९॥ ( उस्थित नवनः, विफलथ-) अधोत्तरश्रेणिपघूमकेतु-पुत्रोऽत्र रत्नध्वजसंज्ञकोऽस्ति सूरेण पद्मन युतस्तु वीर-मानी स मानी बलवानुदस्थात् ॥ २० ॥ ततो धनुः सोऽतनुवीर्ययुक्तो यावत् समुत्पाटयति प्रसव । तावद् विचेताःलर्थसन्धियन्धः पपात घाताहतवत् पृथिव्याम् ॥ २०१ ॥ 1 भाषायाम्-मलकार बळबाट । २ मा• खलकार-सणकार । ३ समकार।। जन्म, जननी वा। ५ एके केरन नृपाः तस्य धनुषः भरलोके ने मपि न : ममः। मितिनं भवम् । १२ ·सर्ग:- ४ (लपारिपाक-1 तदेव देवस्य विपाकतोऽस्य मोलेरिलायो विलुलन् स मौलिः। लीलावतीपादतलान्तमेत्य तस्थौ मणीभिः प्रहसन्निवाचः ॥२०२॥ कन्या सम्पी प्रीतिमती पमापे लीलावति ! त्वत्पदयोनिपत्य । कृत्या प्रसाद घृणु मेऽधिपं त्वं वदन्निवेदं मुकुटः पुरोऽस्ति ॥२०३।। पातुर्गशालाय पिनार्य याला पदेन चिक्षेप किरीटमेनम् । तदेव काक्षेण निरीक्ष्य पमश्चक्रे मनः स्वं दृढकोपर्सेन ॥२०४॥ रत्नध्वज ते रिपुमल्लराजो दयामयचन्दनसेचनाद्यैः । विधाप्य चैतन्ययुत सुवाफ्यैः संमान्य चाऽस्थापयदासने तम् ॥२०५॥ (भमरापरणाकल्यम्-- ) कुमारराजोऽमरशेखरोऽयममोर्यत्तिर्दढशौर्यवृत्तिः । उत्थाय नीत्वा च धनुस्तदाऽनीनमत् तदानीमचलावलाङ्गः ॥२०६॥ ( शालया पुष्पमालाऽऽरोपणम्-) गुणांधिरोपं गुरुदतिं च कृत्वा स्थितस्याऽस्य मुकुटकम्यौ । वाला विशालामिह पुष्पमालामारोपयत् कामगजेन्द्रशाला ॥२०८॥ (Tमारी पपात ) यावत् कुमारी वरणस्य मालामारोप्य दूरेऽजनि तावदेव । पपात चैतन्यविहीनदेहा कल्लोललोलाम्बुजवल्लरीव ॥२०॥ आकस्मिकी ग्लानिमवेक्ष्य राजा राजाजजायाः प्रलुठ जायाः । १ मत्वात् । २ इला भूमिः। ३ वक्रदृष्ट्या । ४ दृढकोपगृह स्वं मनः-चके। ५ नवं चंकार । ६ अचलावत् यलम् अहे यस्य । " • गुणोऽत्र रखा। मदनपाम् । १२ धनू po000000 ·पटरीक- 'सर्गः-५ ॥१६॥ अचीकरन म्लानमना नितान्तं शीतोपचारान् प्रचुरान् जवेन ॥२१०॥ (सभाजनो भाविहीनः) मुग्धैविदग्धैर्विहितैरुपायैर्न नाशमतिः समिति यावत्। तदा भृशं म्लानिमवाप भूपः सभाजनोऽभूच स भाविहीनः ॥२११॥ (वसन्तसेनदर्शितो मन्त्रप्रभाव:-) इतो वसन्तो मुनिदत्तमन्त्रं त्रिः सप्तकृत्वो मनसा विचिन्त्य । आनीनयन्नीरभरं तदङ्गाभिषेककृत्य करसंज्ञयव ॥२१२॥ पानीयमानीय तदीयहस्ते यावन्नरो निक्षिपतीह कोऽपि । सौगन्ध्यसाराऽद्भुतकान्तिभारा तदाऽम्बुधारा गगनात् पपात ॥२१॥ ( उत्थिता कुमारी- ) सा नीरधाराऽम्बरतो वसन्त-हस्ते ततो भूपसुता शरीरे । संगं करोति स्म तदैव मूर्छा प्रक्षालितेव प्रययौ जवेन ॥२१४॥ वसन्तसेनश्व सभाजनश्च दिव्योदकस्पर्शत एव कन्याम् । मूच्छीमपाकृत्य ससौछवाङ्गी वीक्ष्येत्यऽचित्रीयत चित्तमध्ये ॥२१५॥ अहेतुवैक्लव्यमिदं किमस्याः कः स स्मरन् मन्त्रमसौ वसन्तः । करेऽम्बरस्थोऽस्य ददौ जलं को नैवं जननिश्चलताऽऽपि काऽपि ॥२१६॥ तदा पुनर्मगलशन्दवन्दं निमिप्य किंचिद् विगुणत्वमाप । पवित्रचारित्ररतस्य साधोरिवाऽपवादादनु शुद्धभावः ॥२१७॥ (सरकार:- ) अथ प्रमोदाद् रिपुमल्लराजस्ताम्बूल-वस्त्रा-ऽऽभरणः प्रधानः। १ अर्तिः नाशं न समियति । ३ निप्रमः। ३ प्रापि । ૨૨ :- ॥१ ·चरित्रम् सर्ग:- पुण्डरीक- ॥१६॥ ४ स्वयंवराऽऽयातमहीमहेन्द्रान सत्कर्ममारम्भयदुचचित्तः ॥२१८॥ (धूमभजमुतस्य द्वेषः--) धूमध्वजस्याऽथ सुतोऽद्भुतौजाः पराभवोद्भूतविषादनुन्नः। देहाऽपद्धत्वं व्यपदिश्य वेगानगाम सक्रोधविरोधधाम ॥२१९॥ बुद्धि विपर्यास्य निजेश्वरस्य पुनः पुनविग्रहमूलहेतू । तो उप-रागाविव पन-सूरौ प्रचेलतुस्तेन समं ससैन्यौ ॥२२०॥ अधोत्तरश्रेणिपतिः स धूमध्वजोऽगजं वीक्ष्य निजं सचिन्तम् । पप्रच्छ पलं नृपमेष वत्सः किं स्वस्थचित्तो न तथाविधोऽद्य ॥२२॥ श्रीपमराजस्थ मुखेन सर्व पुत्रापमानं स निशम्य सम्यक् । उवाच धीमान सुत! मा म कार्षीविपाऽदनोग्रं हि विषादमन्तः ॥२२२॥ यथा ते कोटीरमकटमणिकोटीरिततमाः परिक्षितः पादेन तु नृपकुमार्या मदवशात् । तथाऽहं खण्डाग्रनुटितरिपुमूर्षांर्धगलित-स्फुटद्दन्तश्रेणिं रणभुवि निधास्येऽश्वचरणः ॥२२३॥ इत्थं निस्त्रिंशवाचा सभयमिव भवत्फम्पनिस्त्रिंशदण्डं नीत्वा विद्याधरेन्द्रोऽतुलपलकलितो विद्ययोन्मेषमात्रा त्रिंशत्मोदामचनयुततनुरतनुक्रोधतः पष्टिसंख्यै-रुदण्डैहुदण्डैरदिशदरिपरित्रासनाय प्रयाणम् ॥२२४॥ (पुष्पावपूलः सचिय:-) पुष्पावचुलः सचिवस्तदैवाऽवद् ददन्नीतिमती मति च। समील्य भूपान् प्रथमं स्वसैन्ये दूतस्ततः प्रेष्यत एव राजन् ! ॥२२५॥ ( मित्रपाहानम्--) तथा महाराज ! निजं वयस्यं लक्ष्मीपुरेशं हि सुरेन्द्रदत्तम् । १ भकारान्तोऽपि कर्मशन्दो ज्ञायते । २ विषभक्षणादपि उमम् । ३ ' भवत्-शतृप्रत्ययान्तं भू-भावोः । 1 १२ ॥१.६ ·सर्गः-५ १६४॥ ४ भूपं त्वमाकारय यत् स्वमित्र-वर्ग सुपृच्छय क्रियते हि कार्यम् ॥२२६॥ वाक्यं प्रभो ! ते महितेऽध दूते दुर्नीतियुक्तं यदि वक्ति वैरी । स्वामिन् ! तदाऽमुं त्वभिपेणयेस्त्वं तदृवकिपाकफैलं हि तस्य ॥२२॥ ( बिमसर्ज-) नीतिप्रणीतं सचिवस्य वाक्यं श्रुत्वाऽऽजुहावाऽथ सुरेन्द्रदत्तम् । कन्या प्रयाच्येति निसृष्टवाचं दूतं प्राचं विससर्ज तस्मिन् ॥२२८॥ गत्वा स दूतो रिपुमालम्पं. नियन्धतो बन्धुजनोपकृत्यै । निदेशयन्तं च निजांस्तनूजान सिंहासनस्थं निजगाद गाढम् ॥२२९॥ तथाहि (दृतवाणी-) विद्यायवैतादयनरेन्द्रनाथः श्रीधूमकेतू रिपुधूमकेतुः । वितन्य सौजन्यभरं स्वचित्ते त्वां वक्ति मद्वक्त्रवचोभिरेवम् ॥२३०॥ रत्नध्वजाय प्रथमाङ्गजाय निजाय वजार्येतसद्भुजाय । हर्षात् कुमारी स.तु याचते ते स्वाजन्यतः प्रीतिरुपतु वृद्धिम् ॥२३१॥ धनुःप्रतिज्ञा ननु का पृयेयं भजन्ति लोका हि चनेऽपि वंशान् । एतत्सुताय स्वसुतां प्रदाय सहायमेनं तु गृहाण धीमान् ॥२३२॥ तरछसि त्वं यदि राज्यमार्य । विचार्य तत् कार्यमिदं कुरुष्व । यतो मह द्भिः सह कोपरोपः सोपप्लवं जीवितमातनोति ॥२३३।। १ सेनाम् अभिमुर्म नय-आक्रमण कुरु। २ पंचात्-तस्य युवस्य किंपाकफलबत् फलम् । ३ वाचाटम्। ४ ववत् हदी आयती च मुओं १२ वस्थ । ५ जनभावतः।६ भावावाम-बांसग।

·martime परित्र सर्गः-- ४ ८ पुण्डरीक-ठी दूते गदित्वा विरतेऽथ राजा कालुप्ययुक्तोऽप्यवदत् प्रयत्नम् । तारांधिराज़ोऽपि मुलक्ष्यलक्ष्मा चन्द्रातपं मुञ्चति निर्मलं हि ॥२३४॥ ॥१६५॥ (राशः प्रतिदचः-) हे दूत ! वाक्यं शृणु यत् स धूम-ध्वजः पुरा मैत्र्यवशात् सुतां मे । प्रयाचते तद् घटते सतां हि याश्चाऽपि नो यन्धुपु लाघवाय ॥२३५॥ दिव्यमभं चानवलोक्यमन्यैश्वापं समारोप्य मुदं ददौ यः । वृतो वरोऽयं सुतयेति कीर्ति श्रुत्वाऽपि मामर्थयतीत्ययुक्तम् ॥२३६॥ एवं स भूपः कपटस्य कूपः समीहते यत् तदसौ करोतु । अहं स्थितोऽस्मि प्रतिकर्तुमेनं रोगं दृढं वैद्य इव प्रविद्यः ॥२३७॥ इत्यं मृदुस्पष्टगिराऽतियुष्टी धैर्याद् विसृष्टः स ययौ च शिष्टः। ज्ञात्वा रिपुं तं रिपुमल्लराज आजूहवत् स्वंमणिचूलवीरम् ॥२३८॥ (सेनासंनाहः, अभिप्रयाणं च-) तत्राऽऽगतं प्राञ्जलिमयसंस्थं जगाद राजा मणिचूलवीरम् । १२ अक्षौहिणीसप्तकसंख्यसैन्ययुक्तोऽरिमा धमभिप्रयाहि ॥२३९॥ दिने दिने त्वं कुशल! स्वरूपं. प्रस्थापयेथा इति राजवाक्यात् । प्रमाणमादेश इति प्रणत्य जगाम सैन्यैः सहितः स तत्र ॥२४०॥ (विपाहमहः- प्रमोदपीयूपपयोधिमग्ने जने ससग्रेऽप्यथ रम्यलरने । व्यवाहयद् भाग्यवरैरहीनः स त कुमारे समं महीः ॥२४॥ 1 चनः २ मित्रतावशाल । ३. न. गम्यते । ४ इनः-स्वामी-महीनः-महिपतिः ।

·॥१६६॥ ४ ८ उल्लकल्लोलकलेषु तत्र चतुपु जातेपु च मङ्गलेषु । .पा. प्रयाच्य किञ्चित् मम पुत्रिकायाः करं विमुश्चेति.नृपस्तमूचे ॥२४२॥ सर्ग: ( पनुस्तूणस्य याचनम्-) ऊचे विहस्याऽमरशेखरोऽपि धनुःसमं दिव्यशरमपूर्णम् । तूणं प्रतूर्ण वसुधाधिनाथ ! यच्छ प्रयच्छ त्वमतो मतं मे ॥२४३॥ राजाऽवद् देव । गुणस्त्वदीयैस्तनूभुवं स्वाङ्गसुवं ददामि । पुत्र्यास्तु भाग्येन' धनुर्मयाऽऽप्तं तूणं त्वसाध्यं कथमर्पयामि ? ॥२४४॥ (चिन्तामाणि:-) तस्मादिहाऽऽस्माककुलेऽस्ति पूज्यचिन्तामणिश्चिन्तितवस्तुदाता । एनं गृहाणेति निशम्य हान्नीत्वा मुमोचाऽथ कर प्रियायाः ॥२४॥ (प्रविशा-) इत्यं विवाहस्य महोत्सवेषु कृतेषु राजाऽथ कुमारराजः। संस्थाप्य चापं कनकासनेऽसौ संपूज्य संयोज्य करी जगाद् ॥२४६॥ स्वां चाप! यद्यामहं सुभाग्यान्न तत् कथं त्वत्सदृशं निषङ्गम् । पूर्णी यदेषोऽत्र मनोरयः स्याद् यास्यामि भोक्ष्यामि तदाऽन्यथा न ॥२४७॥ (नमस्कारो मन्त्रः-) इति प्रतिज्ञाय गिरं स्थिरं तं वीक्ष्य स्थितं भूपसुतं वसन्तः । अरं स्मरन् पञ्चनमस्कृति सोऽप्यस्थाद् महास्थामनिकामघाम ॥२८॥ इस्पं स्थिती तो नृपतिश्च मत्वा परिच्छदेनाऽल्पतरेण गत्वा । प्रमोदतो विस्मयतोऽप्युपासामास त्रिरात्रं स विवेकपात्रम् ॥२४९॥ मनातो विवाहगीतपतिः। २ प्रापम् । ૧૨ ·ra सगे:- ४ ८ (पदणा-) दिने चतुर्थेऽभ्युदिते दिनेश-निघूमदीपप्रतिदीसदेहः । पुनरीक- फणीभिरोजस्विमणीगणाभिरुयोतयन् ससभिरम्परान्तः ॥२४९॥ १६७|| (वरं वृणु-) महोज्ज्वलाभ्यां चलकुण्डलाभ्यां मेरुं जयन् निर्मलपुष्पदन्तम् । वरं घृणु त्वं नृपनन्दनेति वदन् पुरोऽभूद् वरुणोऽरुणेन्द्रः ॥२५॥ देवेश्वरं सोऽमरशेखरोऽथ निरीक्ष्य नत्वाऽऽह सह स्मितेन । ज्ञानेन जानन् अपि पन्नगेन्द्र ! मां पृच्छसि त्वं दृदयस्य तत्त्वम् ॥२५१॥ (रत्तो निषत्र:-) क्षणं स्थिरीमय भुजंगमेन्द्रः प्रदर्शयामाम निषङ्गयुग्मम् । एकस्तयोः कृष्णतः शरैस्तु पूर्णां द्वितीयश्च सुवर्णवर्गः ॥२५२॥ तं श्यामयाणं किल वामहस्ते द्वितीयमेतस्य करे द्वितीये । समय हाँद् उपकर्णमेत्य प्रभावमाह स्म मुदे तदीयम् ॥२५३॥ (रिपुममो देव पाय-) क्तंसयित्वा स्वकरी सुरेन्द्र पप्रच्छ नत्वा रिपुमल्लराजः । मूच्छौ किमेषा मम पुत्रिकायाः केनाम्वु दत्तं च वसन्तहस्ते ॥२५४|| कृत्वा.प्रसादं सुरराज ! सर्व संदेहमुच्छिन्धि मदीयमेनम् । सूर्योदये यस्य विलोचनान्ध्यं नो याति तद् यातु कथं हि तस्य ॥२५॥ (मुरः प्रविवक्ति-) स स्पष्टमाचष्ट सुरोऽथ तुष्टः राजन् ! समाकर्णय दचकर्णः । आनायितं चापमिदं यदाऽन्न तदागतः कौतुकतस्ततोऽहम् ॥२५६॥ १ दिनेशः सूर्यः । ३ पुष्पदन्दो दिग्गजविशेषः । १२ ॥१६५ ·चरित्र 'सर्ग:- ४ तथाच- परीक- अपेक्षमाणे मयि मण्डपं ते मालां यदा भूपतिपुत्रकण्ठे । चिक्षेप साक्षेपकटाक्षवीक्ष्या मन्दाक्षदक्षाक्षियुगा कुमारी ॥२५७॥ ॥१६८॥ तदा मः स्वस्वामिकोटीरपदाहारात् साटोपकोपात् सं तु. पद्मभूपः । मायुङ्ग कन्यामरणाय विद्यां भूता विचित्ता नु तथाऽभिभूता ॥२५८॥ यता: क्रोधः प्रपोधतरणेकराहुकल्पः कल्पद्रुमप्रतिमधर्मविनाशवहिनः । स्नेहामृतयुतितनुक्षयपक्ष एष वयः, सतां हि-महिमाम्बुरुहे हिमानी ॥२५९॥ सर्वांचारविचारज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः । सर्वधर्मानुरक्तोऽपि कोपात् पापं करोत्यहो ! ॥२६॥ वसन्तसेनस्य तु हस्तपझे तुष्टेन मन्त्रस्मरणाद् मयैव न्यधायि नीरं हि सुतागपुष्टिविधायि बन्धुपमदपदायि ॥२६॥ भाग्यात् कुमारस्य वसन्तसेनस्यैकाग्रमन्त्रस्मरणाच. तुष्टः । १२ पुराऽन्यपुण्यादमुतोऽथ मन्त्रात् सुखं भवेदत्र भवेऽन्यथा न ॥२६२॥ (परमेष्ठिमन्त्रप्रभावमहिमा-) कल्याणसंततिवनीनवनीरवाहं सौभाग्यवल्लिघनपल्लवपुष्पकालम् । आलानमाश्रयकृते जलघेः सुतायाः भव्या भुवि स्मरत भोः ! परमेष्ठिमन्त्रम् ॥२६३ (रो गठः ) एवं वचस्तस्य नरेश्वराद्याः श्रुत्वा मनोहत्य पपुः प्रमोदम् । 1 उदरार-महाराष्ट्रः । २ कल्पमसमानधर्मविनाशने अग्निः । ३ अमृतयुतिधन्दः । क्षयपक्षः कृष्णपक्षः । ५ रनी अल्बम । ९ जद सताया लम्याः भावावस्तम्भमः । बाध्य ४ कमलनाशने हिमरूपः कोषः ।

·सगे-५
॥१६९॥
४
यावत् मणेमुविनयात् ततोऽमुं तावत् तिरोऽभूदुरगाधिराजः ॥ २६४ ॥
(एको नग:-) एको नरोऽधो मणिचूलवीरसैन्यात् समभ्येत्य तदैव तत्र ।
कृत्वा प्रणामं नृपपादमूले कृताञ्जलि प्राञ्जलिवागुवाच ॥२६॥
घूमध्वजोऽसौ शिवमन्दिरेशः संमील्य भूपान् भविताऽस्त्यऽमित्रः ।
एतत्स्वरूपं कथितं प्रवीर ! प्रस्थापितैयूँढनरैनरेन्द्रैः ॥२६६॥
(युद्धाय त्वरा--) तस्येति वाक्यात् स्मृतिमान नृपेशः कोटीरयन् स भृकुटी ललाटे।
हत्क्रोधधूमध्वजधूमवल्ली इवोर्वरीन्द्रो द्रुतवाचमूचे ॥२६७॥
पर्यापयन्तां महावा निजजवभरतः क्रान्तविश्वा क्षणेन
सज्यन्तां सद्गजेन्द्रा मिलदलिपटलैदानतः सेव्यमानाः ।
योधाः । संनयता भो! रणसलिलनिधेमन्यने मन्यशैलाः
भूपाः! संभूयतां च प्रबलरिपुकुलप्रत्यनीकैरनीकैः ॥२६८॥
उदित्वयं राजा स तु निजसमाजाच तरसा रयादुत्थायाऽथ द्विरदर्नेवरं लक्षणधरम् ।
प्रसघ प्रारुह्य प्रतिनृपंगणासामहिमा-ऽहिमांशुः पूर्वस्या नगमिव पुरा प्रोद्गत इतः ॥२६९॥
(अमरशेसरकुमारोऽपि समियो युदे चचाल--) ततः कुमारोऽमरशेखरोऽपि मित्रेण चापेन च चारुमूर्तिः।
चन्द्रावतंसः स्वसहोदाणां शतंत्रयेणाऽनुगतोऽभ्युपेतः ॥२७०॥
(अक्षौहिणीनवकम्-) एवं तदा तस्थुपि तत्र राज्ञि भूपाः समीपं समुपेयुरन्ये ।
१ कोटीर कुर्वन् । २ भूकुटीविशेषणम् । ३ मदभरतः। ४ प्रवरं हस्तिनम् । ५ प्रतिनृपः-शत्रुः।
१२
॥१६९॥

·"पहरं - १७०॥ ४ अक्षौहिणीभिर्नवभिर्मितं तद् बभूव सैन्यं रिपुदैन्यदायि ॥२७१॥ चरित्रम् भेरीभा द्वारभारैः सुरपतिसदने गायतस्तुम्यरोस्तु स्थानं यच्छन् हयानां स्थपुटखुरपुटस्फोटनस्तालदानम् । सर्गः-५ कुर्वन् पातालमूले भुजगपतिपुरो नाटके जायमाने सोऽचालीद् दिग्गजेन्द्रानपि हि बधिरयन् प्रौढढकादिनादैः॥ (स्थापतो गिरि:-) ततो रथावर्तगिरी ससैन्यं स्थितं नृपस्तं मणिचूलवीरम् । जगाद शीघ्रं चल भो! यथाऽथ छिनद्मि तं छद्मपरं स्वशत्रुम् ॥२७३॥ (राजमृगाड़ो मन्त्री-) मन्त्री ततो राजमृगानामा राजानमानम्य तदा जगाद। स्वामिन् ! समाकर्णय नीतियुक्तां. विज्ञप्तिमेकां सचिवैकचित्तः ॥२७४॥ (नीतिशासम्-) रागस्थितौ तीव्रतरं व्रतं यन्मार्गमे यद् बहुनीरपानम् । यत्कोपतः प्रोद्धतशत्रुयुद्धं तन्नायतावायतसौख्यहेतुः ॥२७५॥ तथाच- रात्री स्वनेत्रे विनिमील्य यानं सिद्धान्तमप्रेक्ष्य तपोविधानम् । शत्रोरनालोक्य बलप्रयाणं नैतत् प्रभो ! चारुविचारचारि ॥२७६॥ अन्यच्च- (अधोहम्-) यथाऽभ्रगेहोगतः प्रदीपो वातोपघातैन विनाशमेति । तेजस्वितेजोऽपि तथा प्रशान्तेमध्यस्थितं कोऽपि विहन्ति नैव ॥२७७॥ प्रौदप्रवीरक्षयहेतुयुष्टुं नीती निधिहं नृप! सर्वथैव । तच्चेत् समानादिभिरेति सेवां रम्यं तदा नेत्थमतो रणं स्यात् ॥२७८॥ तुम्बर:-देवगायको गन्धर्वः। २ आयती भविष्यति । ३ गमनम्। ४ अम्रगेहम्-अत्रेण रचितं दीपरक्षागेहम्-भाषायाम्-'अपरखनु फानस ' । ५ मामादिमारे। १२ ·चारत्रम् सर्गः-५ ? पुरी ( frer-) श्रुत्वत्पमात्यस्य वचः स्वसैन्यं संस्थाप्य दूतस्य ददी स शिक्षाम् । भो ! प्रोद्धतैरेव वचोभिरेनं युद्धोधतं त्वं कुरु न प्रशान्तः ॥२७९॥ (-) ततः स दूतो जवतोऽभ्युपेत्य धूमध्वजं वाचमुवाच वाग्मी। हितं सुनीत्या सहितं मितं मे वचः शृणु त्वं नृप ! सावधानः ॥२८०॥ पर भूपविधायलये त्वयाऽस्य सुतो हृतो यच विवाहमध्ये । पद्मः कुमार्यों विचकार विघ्नं तेन प्रकोपाकुलितोऽरिमल्लः ॥२८१॥ सर्वाभिसारण रसाधिपस्त्वां सन्नरं सारभृतः प्रधानैः ।। क्रुद्धोऽपि रुद्धोऽस्ति तव प्रयोध-हेतोस्ततोऽस्मि प्रहितो हिताय ॥२८२॥ (राज समापे-) विचार्य तत् त्वं निजसौख्यतत्त्वं संधानमाधाय समाधिनैधि । श्रुत्वेति दूतस्य वचः स राजाभुजं निजं प्रेक्ष्य बलाद् वभाषे ॥२८३॥ (नाप जिला-) कण्डूलदोर्मूलभुजानुकूलं वाक्यं प्रवक्तुः कनकस्य जिह्वा । १२ एतस्य दूतस्य तु मन्त्रिराजः ! प्रदीयतां मत्समदेन दानम् ॥२८४॥ (उपमुसं पश्यि-) यालाच विद्यावलये यथाऽस्य सुतो गृहीतोऽद्य तथाऽरिशीः । स्वशौर्यदेवीपुरतस्तु नालि-केरीफलस्फोटनिकां करिष्ये ॥२८५॥ १ भर शीघ्र सरन् । २ समाधिना समाहितो भव । ३ प्रवक्तुर्दूतस्य। ४ विद्यामण्डले । ५ देवीपुरतो हि नालिकेरस्फोटो विश्रुतः, अत्रापि समादेवी पुरताशीनालिकेरस्फोटः । । नालिकेरम् । ८ ॥१७१ ·चरित्रम् सर्गः-५ ४ ८ पुष्टरीक- संघानसंधी न हि मेऽस्ति चित्ते चित् तेऽस्ति तन्मेऽहियुगं नम त्वम् । रे दूत ! गत्वा कथयेति तस्य पुरः पुरं प्रेतवतेबियासोः ॥२८६।। ॥१७२॥ ( तपिगर्जनम्-) प्रसह्य दूतं स नृपोऽसह्य-शौर्यो विसृज्य स्वमहीमहेन्द्र। · युक्तोऽचलचारुचमूसमूह-श्वमूरवरतरं स शरः ॥२८७॥ एवं भुवं कांचिदपि व्यतीत्य धूमध्वजेन क्षितिपेन सर्वा । सेना रसेनाऽर्गलितेन तेन चक्रेऽथ चक्रेण समानरूपा ॥२८८॥ तथाहि- (मेना पकाकारां विधाय चचाल धूमकेतुः-) अष्टाभिरक्षौहिणिकाभिरष्टीवरानरित्रासकृते चकार । मुखेषु तेषां परितस्तथाऽष्टौ स्पष्टौजसो भूमिपतीन् मुमोच ॥२८९।। अक्षौहिणीदश नेमिरूपा धूमध्वजस्तत् परितो न्यधत्त। :- अक्षौहिणीभिः स्वयमष्टभिश्च युक्तस्ततो नाभिमभिस्थितोऽसौ ॥२९०॥ समग्रसन्यस्य पुरः प्रयाणे न्यवीविशत् पद्मनृपं महेन्द्रम् । रत्नध्वजं स्वागजपञ्चशत्या वामेऽमुचद् दक्षिणतोऽथ शूरम् ॥२९२॥ सहोदरं स्वं शिविरस्य पाणौँ भूपोऽमुचद् मेघरथाऽभिधानम् । इत्थं समग्रं स विधाय सैन्यं चचाल शत्रूनभिं धूमकेतुः ॥२९२॥ १ संधिकरणप्रतिज्ञा। २ " चेत् ' अर्थे ' चित् । ३ प्रेतपतिपुर-यमपुरम् । ४ अध्यशौर्यः । ५ चमूरखेण क्रूरतरम् (रवः शब्दः), ६. शधुरो- भगल व जातेन-भाशयाम-आगलियो-अर्गलः । ७ चरेण समानरूपा-चक्राकारा । ८ अष्टौ अरान्-सैन्यस्य चक्रव्यूहरचने अराणामाकारेण मन्ययोजना मायने । ९ पार्मि:-भाषायाम्-पानी (पगनी)

·साः-५
(गेना गरी विधाप अभियपो रिपुमनाम)..
इतस्य याश्येन किलाअष्टविंश-अक्षौहिणीभिः सहितं रिपु स्वम् ।
घूमध्वज ते रिपुमल्लराजोऽध्यायान्तमाकये बभूव सजः ॥२९३||
स्थानेश्य भनोमणिचूलवीरं स्वकं सुतं कालमुखाभिधं च ।
----- अक्षौहिणीपश्वकयुक्तमेष मुमोच संकोचकृते रिपूणाम् ॥२९॥
पन्द्रायतंसं फिल दक्षिणाले द्वितीयपक्षेऽमरशेखरं च ।
अक्षौहिणीनां सहितं चतुष्केणककशोऽस्थापयदेष राजा ॥२९५॥
संघमितः पश्चसहस्रस्ति टेविंशतिभूमिपैश्च।
...: युक्ता स्वयं पक्षयुगान्तराले तस्थौ सुसजो विघृतातपत्रः ॥२९६॥
अक्षौहिणीभिस्तिभिः समेतं वज्रायुधाख्यं मणिचूलैपुत्रम्:: .. :
': जिनार्चनातुष्टसुरेन्द्रदत्त-शक्त्यायुपं सोऽथ मुमीच पुच्छे ॥२९७॥
विधिनीमेप रिपुममाधी विधाय सर्वां गरुडस्य मू ।
चचाल. मन्द रिपुवंशकन्दं प्रोन्मूलनेच्छुद्विपर्वन्नृपः सः ॥२९८॥
अनीफयोर्योजनपश्चकेन तयोस्ततः संस्थितयोर्नुपी तो।
संशोधयामासतुरुत्सुको तत् क्षेत्रं रणायोत्कटधैर्यधुपौं ॥३९९॥
( अभटानां सरकार:-) दिनत्रयं सैन्ययुगेऽपि सर्व योधा-ऽऽयुधानी पुरतः प्रमोदात् ।
महोत्सव भोजनिकां विधाये सचक्रतुस्तौ सुभटानरेन्द्रौ ॥३००॥
पम्पुर-भाषायाम-पाच । २ कपविः ।। सेनाम् । ४ सैन्यं गहरव्यूहे योजितम्-गुरुहाकारेण प्रथितम् । ५ द्विपो-इस्ती । ६ द्वयाः सैन्ययोः । ७ युगं द्वयम् ।
१२
॥१७॥

·चरित्रम् सग:- ॥९७४|| ४ ते क्षत्रिया: श्रीजिनमर्चयित्वा ययाचिरे प्राञ्जलयः प्रणम्य । अत्र व्रत क्षत्रमखण्डमस्तु परत्र भक्तिस्त्वयि वीतराग ! १३०१॥ (भार्या-भगिनी-जननीभिः कृतमाङ्गलियया भटा:- भार्याभिरेके भगिनीभिरेके वृद्धाभिरेके जननीभिरेके । पीराः प्रचेलु कृतमाङ्गलिक्या हर्पप्रकर्षांदति दुष्प्रधात् ॥३०२॥ (पुदरामारम्भ:-) षष्ठ्यो तिथौ मङ्गलवासरेऽथ रणार्थवाद्येषु धनं रणत्सु। त्रुटत्सु लोहेष्वपि कण्टकेषु नत्वा नृपं तेऽभिरिपु प्रचेलुः ॥३०३॥ रथी रथेशं हबिन हयेशः पत्तिः पदातिं सगजं गजस्थः । धन्वी धनुष्मन्तमथो जगाम स्पर्धाप्रवृद्ध प्रयलेऽत्र युद्धे ॥३०४॥ इत्थं रणेऽस्मिन रिपुमल्लयोधैः क्रोधोडतैवरिगणोऽगेणोऽपि । व्यावर्तितः शैवलिनीजलौघो वृद्धोपि वार्धेरिव दुस्तरङ्गः ॥३०५॥ सैन्यं सदैन्यं स निजं निरीक्ष्य महेन्द्रराजोऽभिरिपूनियाय । मत्वा तमप्युत्थितमत्र कालवक्त्रस्तमागाद् रिपुमल्लपुत्रः॥३०६॥ शरैः शरान दक्षतया क्षिपन्तो खड्गेन खड्गं परिखण्डयन्तौ । परस्परं युद्धमरं चिरं तौ प्रचक्रतुर्विश्वमनो हरन्तौ ॥३०७॥ (नो महेन्द्रराजः- ) स मल्लपत्फुल्लभुजोऽतिधैर्याद् महेन्द्रराजं च रणे गृहीत्वा । कूष्माण्डवनिष्ठुरभूमिपीठे प्रास्फोटयत्कालमुखोऽतिकालः ॥३०८॥ पारोहो । २ अारोहिणम् । ३ गजारोहणम् ।। धनुर्धरः । ५ गणनं गण:-संख्या-असंख्यः-अगणः । ६ इयाय । ७ कूष्माण्डम्-कोई। १२ ·. चरि सर्ग:- ४ - महेन्द्रराज निहतं निशम्प स पमभूपोऽध मुमोच पाणम् । काण्डेन विद्धः किल तेन कालोऽकाण्डेऽपि जाता सकलोऽपि नीलः ॥३०॥ ११७ (Intra: कामुग:-) विपेण विद्धं तमवेक्ष्य कोलमुखं गतं कालमुखं जवेन । कुन्डो दघावे मणिचूलवीरः शस्त्रैस्तथाऽस्त्री सहितोऽहित तम् ॥३१०॥ स. पप्रभूपोऽध मुमोच पाणं तमोभृतं विश्वमतो पभूव । शरं स वीरस्तु विमुच्य भानु-शतैररेः सैन्यमतापयच ॥३१॥ (पदगो हत:-) मुक्त्वा शरं पचनपो हिमेनं प्रकम्पयामास तनूं रिपूणाम् । वीरस्तंदैवाऽग्निशरेण भस्मीचकार पद्मं सविकारचित्तम् ॥३१२॥ निहत्य पद्मं मणिचूलवीरश्नचाल पावद् विकरालमूर्तिः । रत्नध्वजेनाऽऽशु शेरेण तावत् त्रिंशद्गजेन्द्रैः सहितो हतोऽयम् ॥३१॥ (लो मनिग्नपी:-) पन्नावतंसो मणिचूलवीरं हतं विलोक्याऽनवलोक्यरूपः। १२ रत्नध्वजं तत्र महाभुज तं योधः स्फुरत्मोधयुतो रुरोध ॥३१॥ मन्त्रावतसोऽध शरद्वयेन चिच्छेद कौँ युगपत् तदीयो। उवाच रत्नध्वजमेष गच्छ जीव स्वकीत्य हि मयाऽसि मुक्तः ॥३१५॥ सटोपकोप: स्फुटखेटकेन खड्गेन युक्तः स हयं विमुच्य । • यावद् दधावेऽथ तदाऽसिमस्य चन्द्रावतंसः शकलीचकार ॥३१६॥ बराममेऽपि । १ मील:-कराहत:-मतः।। कालमुखं मरणम् । । अहितः शत्रुः । ५ किरणशतैः । एतत् शरं तापकरम् । ६ एतद् असं दिमकाम। ७ एतत् पार पाहाम्-प्रपन्ते हि महामारले अग्न्यस्वादीनि शस्त्राणि । ८ दुर्घष्यत्वेन न द्रष्टुं शक्य रूपं यस्य । ९ खण्डं चकार । ॥१७॥ ..

·चरिणम् से:- ४ उभयुतोऽयम् ॥३१९॥ परीक रत्नध्वजोऽसौ तरवारिहीन हंस्तोऽप्युपान्ते समुपेत्य तत्र । चन्द्रावतंसं गगनेऽतिदूर चिक्षेप साक्षेपभुजो जवेन ॥३१७।। १७६॥ रत्नावजभ्रातृभिरुन्निपक्तः क्षणं प्रपक्तः स तु लेखितः खे । आविष्टचित्तों मणिचूलपुत्रोऽधाविष्ट तं शत्रुमथो निहन्तुम् ॥६१८॥ • (मिहतो रत्नजा-) रत्नध्वजंतं. च निहत्य शक्या सोऽघातयत् तत्सहजान स्ववीरः । रणं जगाहें रिपुमल्लपुत्रर्वज्रायुधस्तैः सुभटयुतोऽयम् ॥३१९॥ ततः सुर्त स्वाङ्गजपश्वशत्या युत हुतं धूमनपो.निशम्य । :: सुरेन्द्रदत्तादिनरेन्द्रयुक्तश्चचाल कालप्रतिमो रिपूणाम् ॥३२०॥ ततश्च.- चलते चलत' सर्वे सत्वरं भो'नरेन्द्राः । मुलत टलत मा मा भो भेटाः ! शुद्धवंशाः ।। हत हतमरिचन्दं सर्वमेवाऽधुनेति प्रवदति चलितेऽस्मिन् चुक्षुभे शत्रुपक्षः ॥३२१॥: गजै रास्तैस्तुरगा अमीभिः पतियो व्याकुलिता निपेतुः अतश्च धूमध्वजपाचवर्ति-वीरैः शरान्धं तमसं वितेने ॥३२२ :' प्रभंज्यमान 'रिभिः सैन्य सर्च विलोक्याऽमरशेखरोऽसौ। "उत्तालफालप्रवणीश्वसंस्थश्चचाल सुलाध्यभटान समग्रान् ॥३२३॥ . ... अनेकवीरैः सहित तमेक-चितं विलोक्याऽमरशेखरं ते। ...: तस्पन युध्धे रिपषो मनस्य श्रीपतराने हि या तासि ॥३१॥ ... १ बाट २ भाषायाम्-२ रळो न टळो।

·सर्गः-५ 11001 ४ -मपनोसामरशेखरं तं गजस्थितो वीक्ष्य तुरंगमस्थम् । स्वयं स शिवाय हयं यतोऽत्र क्षत्रव्रतान्नेव चलन्ति धीराः ॥३२५॥ भटेगु तत्राऽमरशेखरस्य पुरोऽपतिष्ठत्म स धूमकेतुः। ससंगरः संगरहेतवेगान स्थातुमिष्टे हि, तदा बलिष्ठा ॥३२६॥ मन्त्राणि शास्त्राणि समागतानि स्वहेलया ताववहेलयन्ती। न प्रापतुः पारमरं सतृष्णावभव्य-भल्या विव. संभवस्य ॥३२७॥ (ममा मग्पाम् भमरशेगर:-) उदिग्नचित्तोऽथ सं धूमकेतुमुक्त्वा हयं तं गदया जघान । तुरंगयुक्तोऽमरशेखरस्तद् ममज भूभ्यामिह जानुमानः ॥३२८॥ ततोऽनुभूप क्षणमेप मूण पादौ समाकृष्य पुनः सचित्तः। तदा गदामात्मकरे:गृहीत्वाऽवचूर्णयामास शिरांसि शत्रोः ॥३२९॥ पावन्ति खण्डानि कुमारराजश्चकार शत्रो शिरसा रयेण । तावन्ति वर्षन्ति शरावलीभिजीतानि. रूपाणि तु धूमकेतोः ॥३३०॥ तदा कमारोऽपि वसन्तसेनस्तूणं गृहीत्वा धरणेन्द्रदत्तम् । शत्रोः शरीराणि शरैविनीलविव्याध स व्याघवदेणवन्दम् ॥३३॥ अतान्तरे दूरगतः सुरेन्द्र-दत्तस्त्वजानस्तनयं स्वकीयम् । , गंगरराहियः। ३ पुदहेतवे। ३ संसारस्य । ४ हरिणवृन्दम् । ॥१७७॥ १२ ·चरित्रम् सर्ग:-५ ॥१७८॥ धूमध्वजे प्रीतियुतोऽष्टषष्टि-वाणजघानाऽमरशेखरं तम् ॥३३२॥ (स एव च मुमूर्छ-) अचिन्तिताऽऽयातशरमहारर्मुमूर्छ तत्रामरशेखरोऽध । कुमारमुक्तैर्धरपन्द्रयाणघूमध्वजश्चैकतनुर्ममार ॥३३३॥ संमूर्णितं वीक्ष्य निजं वयस्प वसन्तसेना परमेष्ठिमन्त्रम् । स्मृत्वाऽष्टपष्टिप्रसृतिप्रमाण-नीरेण तत्राऽभिषिषेच शीघ्रम् ॥३३४॥ ( गतर्ग:-प्राणोऽमाशेखर:-) तेनाऽभिपेकेण कुमारदेहात्-शल्यानि निश्चक्रमुरक्रमेण । ततः प्रसन्नोऽमरशेखरोऽयं क्षेत्रं निरीक्ष्येति दयामूचे ॥३३५॥ हाहास्तिकं तारतरोग्ररावं हुई हया हुंकृतिकण्ठकण्ठाः । हाहाहहा वीरवरा वरे(ही)ही नाथहीना विलपन्ति वध्वः ॥३३६।। है है रणोऽयं सकलोऽपि निन्द्यो धिर धिग् यतो जीवगणो हतोऽद्य । अहो महाद्वेषविशेष एष नरस्तु गच्छेन्नरकं हि येन ॥३३७॥ यतः- जं न लहइ संमत्तं लडूण वि (०) यन्न लभते सम्यक्त्वं लब्ध्वाऽपि. नवि तं कुणइ अमित्तो। नाऽपि तत् करोति अमित्रः। सुर.वि सुविराहिउ समस्थो वि (6) सुष्टु अपि सुविराधयितुम् (?) समर्थोऽपि तो बहुगुणनासाणं (०)"॥ ततो बहुगुणनाशानाम् ॥ प्रकृति:-भाषायां पसली-खोगे । २ पुगपत् शीतम् । ३ रणे जायमानानां शब्दाना सूचनम् । १२

·सर्ग:-५
८
भरी-वमन्तमेनोऽथ जगाद देव । वाक्यैः सशोकैर्जनमानसानि।
भिनत्सि, किंचित् तव काऽपि शक्तिः समस्ति तज्जीक्य सर्वमेतत् ॥३३८॥
माक्षेपमुस्त्वान्यातुरंगमं स्वं पीतेन पाणेन धनं जघान।
नीत्वा निपङ्गं सह पीतयाणं सजीवमेतं नृप रुरोह ॥३३९॥
(मगर-पर गर्वपि मृता प्रीविता: --) सुवर्णवर्णरमृताध्ययाणः प्रविध्य हस्त्य-श्व-पदातिसैन्यम् ।
तजीक्यामास दयाचित्तः क्षेत्रेऽन धूमध्वज-पद्मवर्जम् ॥३४०॥
माघजाने सितयाणविडे न पीतयाणा विदधुः प्रवेशम् ।
स पद्मदेहस्य तु भस्मपुनः कणं कणेनैव गतोऽग्रतोऽपि ॥३४१॥
(ोरगतीविणाय धरणेदाराधना कृता अमरोगरेण-) आश्चर्ययुक्ते स्तुवति प्रकामं नरेन्द्रवर्गेऽमरशेखरोऽध ।
आराधयामास धरे(रणे)न्द्रदेवं कृत्वोपवासत्रयमेकचित्तः ॥३४२॥
( आगो भाग- अथाऽम्परे तं धरणेन्द्रदेवं विलोक्य भूमीशसुतो यभापे ।
१२
कृत्वा प्रसादं सुरराज ! धूमध्वज तथोनीवय पद्मभूपम् ॥३४३॥
जगाद देवो ननु विस्मृतं किं मया तदाऽवादि तवाऽग्रतोऽपि ।
यद् भस्मरूपं मम बाणविद्धं विमुच्य जीविष्यति सर्व एव ॥३४४॥
तवोपयासादिकसत्वतोऽहं तथाऽपि हृष्टोऽस्मि कुमार! गाढम् ।
, जीता गुणः-गोरी-भाषायाम् । २ नृपपुत्रः ।
॥१७९॥

·॥१८॥ ४ ८ धर्मेऽप्रकम्पोऽङ्गिपु मानुकम्पो यः स्यात् स धन्यो हि 'नरो धरायाम् ॥३४॥ ..' (धमनन-पप्रयोः उत्तरकृत्यम्-) एवं गदित्वा धरणेन्द्रदेवे स्वस्थानयातेऽमरशेखरोऽयम् । ततस्तयोत्तरकृत्यकृत्यं प्रकारयामास विधेनिवासः ॥३४६॥ (मुरेन्ददतस्य स्वपुत्रेण समागमः ). स्फुरत्मभावं सविवेकभावं निशम्य धूमध्वजशंश्रुमेनम् । आश्चर्यतोऽभ्येत्य सुरेन्द्रदत्तो यावच्च तावत् स्वसुतं ददर्श ३४७॥ सुरेन्द्रदत्तोऽपि सुतं .समीक्ष्य विषादतः साश्रु. जगाद पाणिम् । पूर्व त्वया यः परिलालितोऽसौ सुलो हतो हन्त हताश ! हस्त ! ॥३४८॥ (सुरेन्ददत्तस्य मूर्दा--) यावत् कुंमारो जनकं निरीक्ष्य सोत्कण्ठमुत्तिष्ठति तणत्यै । सुरेन्द्रदत्तो नृपतिः सतावत् लुलोठ भूपीठमकुपठमूर्ण ॥३४९॥ कथं कथं मूर्छति मे पिताऽयमित्युचवाचं नृपजः निरीक्ष्य । दृष्टः सुरेन्द्र रिपुमल्लभूपोऽप्यचीकरत् सज्जमधोपचारैः ॥३५०॥ शीतोपचारात्. सुतदेहसंगानिजापराधंस्मरणात् सुरेन्द्रम् । यथाक्रम स्वल्पगतोयमूछ दृष्ट्वा जनोऽस्थात् सकला सरायः ॥३५१॥ मोहमरोहः कथमस्य राज्ञो.निवार्यतां चेति (चैत ? ) मथो निगद्य । चिन्ताञ्चिताखेतसि पावदस्थुस्तावन्नृपाः खे ददृशुर्मुनीन्द्रम् ॥३५२॥ 'विषिविकास:-विधिषद् अनुष्ठाता । २ अमरशेखाम् । ३. इस्वम् । १२

·सर्गः-५
४
(ौरीविनः गापः-) अर्व नरेग्नेषु विलोकपत्सु रत्नध्वजोऽत्युत्सुकवाचम्चे।
अहो मदीयोऽत्र पितृव्य एष श्रीकीर्तिचन्द्रः समुपैति. भाग्यात् ॥३५३॥
संगोप हस्तो हर्षतोऽथ सर्वेषु भूपेषु समुत्थितेषु ।
यतिश्चतुनिधरो धरायामवातरत् तत्र तपःपवित्रः ॥३५४॥
क्षणात् कृते विस्तृतमण्डपेऽत्र सिंहासनेऽसौ निषसाद साधुः ।
अथो यथोक्तेन गुरुकमेण नेमुर्नरेन्द्रा मुनिराजमेनम् ॥३५॥
इता कुमारो जन स्वकीर्य सुरेन्द्रदत्तं नृपमाह हर्षात् ।
तात! त्वमुत्थाय जवेन साधु-पादाम्बुजे किं न नमस्करोषि ॥३५६॥
इदं वचस्तस्य सुवासंधर्म श्रुत्वा सधर्मः स सुरेन्द्रदत्तः।
हित्वा रपाद् दुःखविषं मुनीन्द्रं नवा नरेशः समुपाविवेश ॥३५७॥
एवं समग्रेऽपि नरेन्द्रवर्ग साम्यप्रविष्टे पुरतो निविष्टे ।,
मृत्वोत्थिताः किं वयमत्र यूयं वेत्थं प्रपीरेषु मियो वदत्सु ॥३५॥
(सीठिचन्द्रदता देशना-) वैराग्यपोतेषु सभा-जनस्प साधुस्तदा मानस-भाजनेषु ।
परात्मनः पुष्टिकृतेऽथ ताप-शान्त्यै न्यधाच्छीतलगोरसैं सः ॥३५९॥ तथाहि-
आयुः सदा वायुचल नराणां वातोद्धताम्भोजवदङ्गमङ्ग
'भासाराम् । ३ धर्मसहितः । ३ समता प्राप्ते। ४ वाणीरसोऽपि गोरसः ।
१२
!।
॥१८॥

·री- ८२॥ ४ ८ पनस्थिताम्भाकणवत्वनित्या रामाभिषाश्चरमाः प्रसङ्गाः ॥३६०॥ चरिणम् दुष्पाप्यमानुष्यतरीमवाप्य रजोभरैर्मूढजनस्तु दक्षः। 'सर्गः-५ सद्धर्मरत्नैर्भरतीह येभ्यो भङ्गेऽपि तस्या लभते महर्हिः ॥३६१॥ ऊध्र्व गते पुंसि रजःसमूहो यथाम्वुपूरात् प्रलयं प्रयाति । अनेहसा सा (सं) हियते तथाशु स्थितेऽपि जीधे कणशः शरीरम् ॥३६२॥ विश्वं विचार्य त्वनिवार्यनाशं. भो! पापकार्य न ततोऽत्र कार्यम् । कृत्यं पुननिर्मलपुण्यकृत्यं यशो. यतः स्पाच वशोऽपि मोक्षः ॥३६३॥ धिर धिग भवं पत्र हि मान-लोभ-व्यामोहतो निर्मलबुद्धिलुसै। सुतेन तातो जनकेन पुत्रः प्रहण्यतेऽन्योऽन्यविवेकनाशात् ॥३६४॥ अन्यचन अधर्मराट् क्रोध-मदाश्वयुक्ते स्थितो जवाद मोहरथेऽत्र यस्य । विशेत् पुरे' तजसा भरेण सोऽन्धो हि. पश्येन गुरून देवान् ॥३३५५, तस्माद् महापापमयं विहाय संसारवासं ननु भन्यजीवा:11. श्रीजैनधर्मे सततं यतध्वं यतः स्फुरत्केवलमङ्गलं स्यात् ॥३६६॥ एवं मुनिनिधन:: पवित्र-वाक्यामृत व्यमनासरांसि । ' 'भूत्वा स. यावद् विरराम तावदचेऽथ तैरतल्लहरीव वाणी ॥३६७॥ .. गमा-सी । २ वर्ग:-नाः। ३ रलभृतायास्तर्या भोऽपि महाईलभ्यते । ४ अवश्यं. नाशो यस्य सत् । ५ शरीरे नगरे । । ६ मोहरथरजसोम् । ।।१८२॥

·सर्ग:-५
४
मागोमाऽधोगतिसंगतं पद विधातुकामा वयमय सः ।
योगमदीन निवतितास्तद् विमो महंड्यो हि भवेद् महत्त्वम् ॥३६॥
युर प्रभो ! जीवनिकायकाप-व्यपायतो दुष्कृतपकमग्नान् ।
समुद्धर त्वं चरणमहीणान् परोपकाराय सता हि शक्तिः
मौषमुरत्वेति सभाजनेऽस्मिन् मौन भिते साधुरसौ यभाये।
पाचध्वमेवात्मसमाधिना भो श्रीजैनधर्म विविधिमकारम् ॥३७०॥
(वस्तो दीक्षिय:- ) मुश्चन्नथाऽभूणि सुरेन्द्रदत्तो जगाद नवा मुनिपादपझे।
दीक्षाप्रदानेन सुतमहारमदं विशुद्धं कुरु मा यतीन्द्र ! ॥३७१॥
असारसंसारभवोनपाप-विपाकवैरूप्पमिति प्रणिन्य।
श्रीजैनदीक्षा विनयावनम्रो जग्राह कुग्राहविमुक्तचित्तः ॥३७२॥
(धूमधामयः प्राजिता::-) इतश्च-धूमध्वजराजदारा वैराग्यतः पञ्चशतीमितास्ते
वैधव्यवैधुर्यभरमणुन्ना विमुच्य गेहंजगृहुव्रतानि ॥३७३॥
वसन्तसेनेन युतः कुमारः सिपेविपुः स्वस्थ पितुः पदान्जे।
व्रतं ययाचे व्रतिनं.प्रणम्य पुत्रों ने कष्टं गणयन्ति भक्तः ॥३७४॥
(अमरशेखरः प्रेरितः कीर्तिचन्द्रेण आचाम्लचन्द्राचरणे तपसि, दत्त च, तद्विधियुतं पुस्तकम्)
"अहः पापम् ।.२ व्यपायो, नाशः । ३ भापसहितम् । १ माम् । ५. सेवितुमिच्छुः ।
॥१८॥

·चरित्रम्
सर्गः-५
४
"
साधुर्षभाषेऽमरशेखरं तं त्वद्रोगकर्मास्त्यति भो ! गरीयः।
यदा भवेऽस्मिंश्च भवेविरक्त आचाम्लचन्द्रं तु तदाऽऽचरेस्त्वम् ॥३७॥
'आदिश्यता तस्य विधिस्ततो मे' प्रोक्तेऽमुना साधुरवंगं विचार्य ।
आचाम्लचन्द्राचरणेन युक्तामेनां गृहाणाय सुपुस्तिका तत् ॥३७३।।
तां पुस्तिका सोऽमरशेखरस्य समर्प पाणी मुनिकीर्तिचन्द्रः।
जगाद भोस्तावदिमां मदीयां शिक्षा समाकर्णय सावधानः ॥३७७॥ तथाहि-
( कीर्तिचन्द्रदत्ता शिक्षा-) भक्ति जिनेन्द्र सुदृढां दधीयाः सदा दयां जन्तुषु संधीधाः ।
दीनेषु दानं दमवान् ददीयाः सद्यो महयो मतिमाद्दीथाः ॥३७८॥
किं पहुना-१ यथा प्रसीदन्ति सुराः समग्राः यथा विषीदन्ति न.बन्धुवर्गाः ।
यथा न सीदन्ति गुरूपदेशा यथा निषीदन्ति तनौ गुणौघाः ॥३७९॥
यथा च न म्लापति कीर्तिवल्ली वृद्धी यथा ग्लायति नैष धर्मः।
राज्यं प्रकुर्वन्नपि खर्वगर्वस्तथाऽऽयतेथाः सततं कुमार ! ॥३८०॥
ततष- ( रिपुमलराजादीन् श्रावकान् कृत्वा जगाम कीर्तिचन्द्रः- ) मुनो समौने रिपुमल्लराजश्चन्द्रावतंसो मणिचूलवीरः।
रत्नध्वजः कालमुखस्तथाऽन्ये ययाचिरे वीरवराः सुधर्मम् ॥३८१॥
(नगरी जयन्ती-) गार्हस्थ्यधर्म स, निधाय तेषु साधुजंगामाथ ततोऽन्यदेशे।
। त्वं भवे । २ उवाच । ३ खर्वम्-अल्पम् ।
१२
॥१८४॥

·परित्रम्. सर्गः-५ विद्याधरेन्द्रास्तु मिथः स्ववैरं विमुच्य जग्मुर्नगरी जयन्तीम् ॥३८२। पुण्डरीक- विद्याधराणां समरोहतानां स्पात् माणविश्राणनतोऽधिपोऽयम् । ॥१८॥ इत्थं मिथः प्रोच्य. नृपाः समन-विद्याधरेशं विदधुः कुमारम् ॥३८३॥ (विद्याधरपावित्वेऽभिषिक्त:-अमरशेखरो लक्ष्मीपुर प्रयाति-- ) विद्याधरेन्द्रा.रिपुमल्लमुख्या रत्नध्वजावास्तु सुभक्तचित्ताः। चकुर्नमोऽस्मै हि परोपकारः समृद्धिश्चात्र परत्र लोके ॥३८४॥ घेतायशैले सकले तदैव श्रेणिद्वयस्याऽपि पुरेषु वेगात् । आज्ञाऽथ राज्ञोऽमरशेखरस्य प्रघोषयामासुरिति क्षितीशाः ॥३८५॥ स राजराजोऽमरशेखरोऽथ दिदेश तान् श्रीरिपुमल्लमुख्यान् । रत्नध्वजं श्रीनृपधूमकेतोः पद्देऽभिपिश्चन्तु नरेश्वरा भोः ॥३८६॥ प्रमाणमादेश इतीरयित्वा रत्नध्वजस्याऽथ महोत्सवान्ते । राज्याभिषेकं विदधुहि सन्तः कुर्वन्ति शत्री विनॆते हितानि ॥३८७॥ १२ स्मितोज्ज्वलां. सोऽमरशेखरोऽथ स्नेहप्लुतां वाचमुवाच वाग्मी। लक्ष्मीपुरं प्रत्यधुना प्रयाणं ममानुमन्यध्वमतो नरेन्द्राः ॥३८८॥ - ततश्च-प्रयाणढकास्वय वादितासु माङ्गल्यतौर्यपु धनं नदत्सुं । विमानरूढेषु च खेचरेषु गायत्सु तारं वरकिनरेषु ॥३८९॥ समरे-युद्दे-आहतानाम् । २ विश्राणनं-दानम् ! ३ अमरशेखरः । ४ नने। ५ वक्ता । ।।१८५

·चरित्रम्.
सर्ग:-५
४
लीलावती सा सुवधूविधूत-मदा मुदा तत्र तदा ननाम ॥४०४॥
पुत्रस्य नम्रस्य वधूयुतस्य तुष्टान्तराऽऽशीर्वचनं प्रदाय ।
१८८॥
सा चन्द्रलेखा.गुरु राजगह ददौ तदौन्नत्यकृते स्नुपायै ॥४०॥
सखेचरै भूमिचरैः समग्रैनतांहिपद्मः सुकृतकसम ।
चकार राज्यं सुचिरं सुनीतिप्राज्यं नरेन्द्रोऽमरशेखरोऽथ ॥४०६॥
अथाऽन्यदा पुत्रमुखेन पत्युश्चरित्रमाकयं तपःपवित्रम् ।
सा चन्द्रलेखा वरपुस्तिकां तां संपूजयामास सुगन्धपुष्पैः ॥४०७॥
(त्रिदशप्रभा गुरवः- ) राज्ञी ततः श्रीत्रिदशप्रभाख्यान गुरुन् प्रणन्तुं सहिता सखीभिः।
तां पुस्तिकामात्मकरे गृहीत्वा तपोविधिं ज्ञातुमना जगाम ॥४०८॥
( गुरुभिरमरशेखरजनन्यै चन्द्रख यै आचाम्लचन्द्रस विधिदर्शितः-)प्रगम्य तस्यांपुरतःस्थितायांतो पुस्तिकांतेगुरवो गृहीत्वा।
आचाम्लचन्द्रस्य विधिं समग्रां प्रवाचयांचरवक्रचित्ताः ॥४०९॥ तथाहि-
१२
" प्रकामं कार्तिके मासि शुक्लायां प्रतिपतिथौ । आचामाम्ल तपः कुर्यात् स्मरस्मरविवजितः ॥४०॥
, एवं चतुर्दशी यावदाचामाम्लानि नित्यशः । उपवासं पूर्णिमास्यां कुर्यात् पूजां विधा सदा ॥४१२॥
दिनेष्वेवं तपः कुर्यात् कायोत्सगै तु रात्रिपु । चन्द्रोदयास्तमानं हि चन्द्रसन्मुखलोचनः ॥४१२॥
कायोत्सर्गे प्रतिनिशं वर्धमाने घटीद्वये ।. स्मरन् पञ्चनमस्कारं जिनं चन्द्रे निवेशयेत् ॥४१३॥
१ स्नुषा-पुत्रवधूः । ३ स्मरस्य स्मरणं स्मरस्मरः।
॥१८८॥

·४
पुण्डरीक- द्वादशस्वपि पक्षेपु शुक्लेब्वेवं तपश्चरेत् । प्रतिपत्तु तु कृष्णासु विधिवत् पारणानि च ॥४१४॥
चरित्रम्.
विधिश्वायम्- पारणे मुनये शुद्धमन्नं पात्रं विशुद्धिमत् । दत्त्वैकैकः यथाशक्त्या ततो भुञ्जीत भावनात् ॥ सर्गः-५
॥१८९॥
आवश्यकं च पूजां च कृष्णपक्षेषु नित्यशः । कुर्वन सरसमश्नीयात् यथेष्टं दुष्टतोज्झितः ॥४१६॥
अथाऽस्योधापनविधि:-श्रीवीतरागमूर्तीनां शतं सप्ततिसंयुतम् । विधाय विधिना रम्यं प्रतिष्ठाप्यं शुभे दिने
पुरस्तासां तु मूर्तीनां तत्संख्यैर्मोदकैर्भूतम् । स्थालं संदौकयेदेतत्संख्यानि तिलकानि च ॥४१८।।
उद्यापनविधिरेवमश्विनीपूर्णिमादिने । प्रतिपत्तिथौ च कृष्णे पारणं विधिना चरेत् ॥४१९॥
विधिश्वाथ- श्रावकाः श्राविकारश्चैव जिनधर्मपरायणाः। भोजनीया महाभक्त्या सप्तविंशतिसंमिताः ॥
ससतिशतसंख्याश्च जेनसिद्धान्तपुस्तिकाः । गुरुभ्यो हि प्रदातव्या ज्ञानस्याऽवाप्तिहेतवे ॥४२१॥
इदमाचाम्लचन्द्राख्यमित्युद्यापनभूषितम् । यः कुर्यात् स भवेद् मुक्तस्तृतीयेऽन्न भवेऽथवा ॥४२२॥
एवमाचाम्लचन्द्रस्य विविस्तीर्थकरोदितः । उधृतः कीर्तिचन्द्रेण धर्मिणामुपकारका
1 इत्याचाम्लचन्द्रतपोविधिः संपूर्णः ।
१२
ते वाचवित्वेति सुपुस्तिका तां संमीलयामासुरथाऽऽशु राज्ञी।
प्रोचे प्रभो! मेऽद्य कुरु प्रसादमाचाम्लचन्द्रस्य समर्पणेन ॥४२४॥
( चन्द्रलेखया आरब्धं तत् वपः--) विज्ञाय हप त्रिद(दि)शप्रभाख्यैः सूरीश्वरैदिव्यसुगन्धचूर्णः ।
निचिक्षिोऽस्याः शिरसि प्रहृष्टैराचाम्लचन्द्रस्य विधानहेतोः ॥४२५॥
सा चन्द्रलेखा स्वगुरुन् प्रणम्य गत्वा निजं राजगृहं प्रमोदात् ।
॥१८॥
" ॥४२३॥

·चरित्रम् सर्ग:- ४ ८ ! निवेद्य पुत्रीमरशेखराग्रे क्रमात् तपस्तद्विधियचकार ॥४२६॥ ( अमरशेखरी जिनेन्द्रगृहाणि प्रारम्भयामास-) स्वों मातरं वीक्ष्य तपश्चरन्नी भक्तो जनम्यां सुकृतकारः। प्रारम्भयांमांस नृपो जिनेन्द्र-गृहीणि सप्तलाधिकं शतं सः ।४२७१ (वैशाखे प्रतिष्ठा, आश्विने च तपउद्यापनम्- ) वैशाखमासे विधिना सुलग्ने ततः प्रतिष्ठाप्य जिनेन्द्रमूर्तीः । ज्यापन चांश्विन पूर्णिमास्यामदौकयत् तत्तपसि प्रपूर्ण ॥४२८॥ (कीर्तिचन्द्रगवेपणा-~~) तदा नरेन्द्रो मणिचूलवीरं पप्रच्छ कि क्यापि स कीर्तिचन्द्रः । नमस्कृतोऽभूद् भवता मुनीन्द्रः प्रवेत्तिमेनां कथय द्रुतं मे ॥४२९ । (चन्द्रप्रभागा पुरि कीर्तिचन्द्रः श्रीअभिनन्दननिनपाश्चै --) वीरोऽयदद् देव मया नतोऽभूत् श्रीकीर्तिचन्द्रः स सुरेन्द्रदत्तः चन्द्रप्रभायां पुरि संस्थितस्य जिनस्य प. छभिनन्दनस्य ॥४३०॥ मुरधेति राजा परपुस्तकानि विले खितानि स्वयमेव नीत्वा । विमानरूदः सहितो जनन्या चचाल विद्याधरनाथयुक्तः ॥४३१॥ (सानि यतिभ्यः भु.पुस्तकानि- चन्द्रप्रभा सोऽध पुरीमुरेस्य नरया जिनं द्र-अभिनन्दाकम् । सुभक्तचित्तो विनयावनम्रो ददौ यातायः श्रुतपुस्तकानि ॥४३२॥ पुत्रं निज देव-मरेन्द्रधुन्। संस्तूयमानं पुरतो निरीक्ष्य । सा चन्द्रलेखा जिनमेनमक्षि-युगेन पीत्वा नितरां निदध्यौ ॥४३३॥ 'तपाहि-नमस्कृतः श्रीमभिमन्दमो यद् दत्तो यतिभ्योऽत्र च पुस्तकोषः। १२ -ow ·चरित्रम् सर्गः-५ १९१॥ ४ ८ उद्यापनं यद् रुचिरं प्रपूर्ण फलं तपःकरूपतरोस्तदेतत् ॥४३४॥ (चन्द्रलेखा कालज्ञानं प्राप-- ) इत्यद्भुतं निर्मलधर्मभावाद् महासती प्रस्तसमरतपापा । आलोकलोकमविलोकदीप-दीपर्मभं प्राप महो महोचम् ॥४३५॥ ततो गतो केवलिसंसदोऽन्तविलोक्य राजा जननी स्वकीयाम् । तीर्थंकर श्रीअभिनन्दनाख्यं पप्रच्छ माता किमिह स्थितेति ॥४३६॥ तत- (अमरशेसो विरक्त:-) जिनस्य वाक्यादभिनन्दनत्य तां घे.वल ज्ञानयुतामवेत्य । सं राजराजोऽमरशेखरोऽथ भवे विरक्तः सचिवांनुवाच ॥४३७॥ हही ! अत्यिों । मर्म रोज्यतत् सोमस्य पुस्य समर्पणीयम् । अन्यस्य वा न्यायवतोऽपि कस्य, नेप्यामि यरमादथ जैन दीक्षाम् ॥४३८॥ ( कार्तिचन्द्रेण दीक्षितः-) देशतः श्रीअभिनन्दनस्य श्रीकीर्तिचन्द्रोऽथ गणाविनाथः । वसन्तसेनेन युतं तदैव तं दीक्षयामास नराधिरजम् ॥४६९। रोजपिरपोऽच्युतधर्म एवं विगाह्य सिद्धान्तंपयोधिमध्यम् । आचाम्लचन्द्र व्रतरत्नमुच्चैश्चकार मोक्षश्रियिं संगमेच्छु: ॥४४० (वसन्तमेनोऽपि श्रमण:-) आचाम्लचन्द्रं चरतरततोऽस्य वसन्तलेनो विदधेऽय सेवाम् । यतोतरङ्ग विनयाख्यमेव व्रतं हि सिद्धान्तविदो वदन्ति ॥४४१.। ( अमरशेखरध्यानम् -- ) साधुस्ततोऽसौ निशि पूर्णिमायाम् ध्यायन् शंशाङ्के जिनमूवनेत्रः। । केवलनानम् । २ सप्तम्यन्तमेतत् । • १२ ॥१११

·चरित्रम्.
सर्गः-५
॥१९२॥
८
तस्थावतिस्वच्छमनाः स्वकायोत्सर्गग मायोज्झित एव रात्रौ ॥४४२॥
इतर- (अमरोखरं नन्तुमाजगाम चन्द्रदेवः-) चन्द्रावतंसात्यविमानसंस्थश्चन्द्राभिधानो ग्रहमण्डलेन्द्रः।
निजावधिज्ञानमयो पृथिव्यां प्रयोजयामास तदैव रात्रौ ॥४४३॥
स चन्द्रदेवोऽमरशेखराख्यं ध्यानस्थितं राजमुनि निरीक्ष्य ।
विहाय वेगेन निजं विमान-मेनं नमकर्तुमिह ।ऽऽ जगाम ॥४४४॥
जाते प्रभातेऽथ महामुनीन्द्रो ध्यानं स संपूर्य चचाल यावत् ।
चन्द्राख्यदेवो मुनिमेनमेन:-प्रगाशहेतोः प्रगनाम तावत् ॥४४॥
नत्वा स चन्द्रो मुनिराजमूचे प्रभो ! कृतार्थोऽस्मि तयाऽद्य दृष्ट्या ।
ततः प्रसादं कुरु मे निजेन केनाऽपि धर्मेण सुवाचिकेन ॥४४६।
ऊचे मुनीन्द्रोऽमरशेखरोऽथ कार्यण केनाऽपि मया न दृष्टिः।
क्षिप्ता सुरेन्द्र ! त्वयि किंतु कायोत्सर्ग विधियष जिनोपदिष्टः ॥४४७॥
तथापि- जिनेश्वरं श्रीअभिनन्दनाख्यं नमस्कुरु स्वं कुरु भोः! कृतार्थम् ।
एवं गदित्वा चलिते मुनीन्द्रे स चन्द्रदेवोऽप्यचलत् सहैव ॥४४८॥
तं वीतरागं स मुनिः प्रगाम्य पप्रच्छ चन्द्रेऽत्र तदा निविष्टे ।
भवत्मसादेन विभो! ममांद्य पभूव पूर्ण व्रतरत्नमेतत् ॥४४९॥
मालादिप्रहाः। २ एना-पापम्
१२
॥१९॥

·---
पुण्डरीक-
चरित्रम्
सर्गः-५
॥१९॥
४
८
( अभिनन्दनं- प्रति अमरशेखरस्य प्रश्नः-) ममायुरद्यापि कियत् समस्ति भव्योऽस्म्यऽभव्योऽप्यथ दूरभव्यः
निगद्यतामय मयि.प्रसद्य. सद्यश्च संदेहगणं विभिन्द्धि ॥४५०॥
( जिनस्य उत्तरम्- ) जिनोऽवदत् भो ! दिवसान दशैवा-ऽवशिष्यते ते खलु जीवितव्यम् ।
भवे द्वितीये भरतस्य मध्ये शत्रुञ्जयाद्री भवितव मोक्षः ॥४५१॥
(अमरशेखरेण गृहीतमनशनम्- ) इत्थं निशम्याऽमरशेखरोऽयं जिनेन्द्रपादौ प्रणयात् प्रणम्य ।
जग्राह तत्राऽनशनं मुनीशोऽनीशो भवे स्थातुमघौधघोरे ॥४५२॥
विनश्वरं विश्वमथो निरीक्ष्य विलोक्य मित्रं च तथा स्वभावम् ।
वसन्तसेनोऽपि जिनं प्रणम्य संन्यांसविन्यासमसौ ययाचे ॥४५॥
स्वामी पभापेऽथ वसन्तसेनं महामुने ! द्वादश वत्सराणि ।
व्रतं प्रपाल्य प्रथमे च कल्पे गन्तासि तद् माऽनशनं ग्रहीस्त्वम् ॥ ४५४॥
(श्रीअभिनन्दनजिनानुमत्या चन्द्रषिमाने चन्द्रेण सह आरुह्य अमरशेखर वसन्तसेनी श्रमणौ तीर्थानि पन्दितुं जग्मतुः-)
प्रभुं प्रणम्याऽथ स चन्द्रदेवो व्यजिज्ञपन्नाथ ! मुनी इमो तत् ।
प्रस्थाप्यतां शाश्वततीर्थनाधमूर्तीः प्रणन्तुं हि मया सहाऽद्य ॥४५॥
चन्द्रोऽथ लब्ध्वाऽनुमतं जिनस्य विकृत्य शीघ्रं रुचिरं विमानम् ।
वसन्तसेना-ऽमरशेखराख्यो विगृह्य स व्योम्नि ययौ जवेन ॥४५६॥
' 'मनशनम् ' इति प्रकरणतो गम्यते।
१२
॥१९३॥

·Int
पुटरीक-
चरित्रम्.
सर्ग:-५
॥१९४॥
४
( ज्योतिष्क-चन्द्र-लोकगतजिनबिम्बवन्दनम्-) ज्योतिष्कलोके निखिलेऽपि नित्य-मूनिमस्कार्य मुनीश्वरौ तौ।
ततो विमाने स तु शाश्वते स्वे प्रवेशयामास शशाङ्कदेवः ॥४५७॥
निजे विमानेऽथ जिनेन्द्रमूर्तीः संवन्दयामास सुरो मुनीशी ।
सिंहासने स्वे विनिविश्य चैतौ नत्वा पुरस्ताद् निपसाद हर्षात् ॥४५८॥
पुरो निविष्टेऽथ सुरोत्तमेऽस्मिन् वाचंयमेन्द्रोऽमरशेखरोऽयम् ।
ददौ तदौचित्ययुतं नितान्तं धर्मोपदेशं शुभभाववृद्धये ॥४५९।।
तथाहि- (मुनिभ्यां मत आभारः सुरराजस्य -) साहाय्यतस्ते सुरराज ! जैन-तीर्थानि नित्यानि नमस्कृतानि ।
ततोऽस्मदीये हृदये समाधिर्वभूव पुण्यैकनिधिर्भवांश्च ॥४१०॥
सहाय्याद् यस्य सर्वो गुरुजनक-जनन्यादिवर्गोऽतिपूज्यो।
नत्वा तीर्थानि हादुरुसुकृतसुधास्वादतृप्तान्तरात्मा।
प्रक्षीणानन्तपापः सविधशिवसुखो जायते विष्टपेऽस्मिन् ।
धन्योऽसौ पुण्यभागं बहुमिह लभते सर्वसंघस्य तस्य ॥४६१॥
तथाच- अनया यात्रया जात:-संन्यासो निर्मलो मम ।
देहकष्टं यतः शुद्ध-भावतः स्यात् फलेग्रहि ॥४६२॥
अन्यथ- (श्रमणयोश्चन्द्रेण सह संलाप:-) तथा कथय भो! देव ! विमानं ते महाप्रभम् ।
उदिते च दिनाधीशे दृश्यते निष्प्रभ कथम् ? ॥४३३॥
जगाद देवो मुनिचक्रवतिन् ! स्थानिष्प्रभ मे न विमानमेतत् ।
१२
॥१९४॥

·पुण्डरीक- चरित्रम् सर्ग:-५ 1 ॥१९५ ४ ८ तेजोऽस्य शीतं रचितीव्रभासा विहन्यते हि प्रशमः क्रुधेव ॥४६४॥ योष्माकमूनि स्थितमेतदस्ति छनं मदीयं सितशीतकान्ति। अस्य प्रभा सूर्यरुचाऽपि नैव प्रहन्यते साधुहृदि क्षमेव ॥४६॥ छनं तदेतच ममाऽभियोगिदेवा भवन्मूर्धिन विभो ! धरन्तु । सर्वेषु वस्तुप्चपि निस्पृहाणां युष्माकमेपा मम भक्तिरस्तु ॥४६६॥: ऊचे मुनिर्देव ! मुनीश्वराणां सितातपत्रेण भवेन कार्यम् । वाण्याऽनया त्वं गुरुभक्तिभाजा पुण्याधिकोऽभूरधुना सुरेन्द्रः ॥४३७॥ चन्द्रो बभापे भगवन् ! द्वितीयभवेऽहमेतद् विमलातपत्रम् । प्रस्थापयिष्यामि भवच्छरीर-छायाकृते कौतुकहेतवे च ॥४३८॥ ( विमानेन वन्दित्या तीर्थानि आगती मुनी-) इत्थं गदित्वाऽध मुनी प्रणम्य विमानमारोप्य स चन्द्रदेवः । गत्वा मुदा श्रीअभिनन्दनस्य पाचँ विमुच्याशु पुनर्जगाम ॥४६९॥ ( अमरशेखरजीवः अयं लक्ष्मीधर:- ) ततो निजायुः परिपाल्य शेषं समाधिना मृत्युमवाप साधुः । बभूव चम्पेशमहेन्द्रपुत्रो लक्ष्मीधरोऽयं हि स एव जीवः ॥४७०॥ महेन्द्रभूपेऽध दिवं प्रयाते लक्ष्मीधरः प्राप यदेप राज्यम् । पूर्वप्रपन्नं तु तदा स चन्द्र प्रस्थापयामास तदातपत्रम् ॥४७१॥ इतव- ( पसन्तसेनो देवो जातो मुचकुन्द-नाम्ना-) पवित्रचारित्ररतः फ्रमेण संपूरितायुः स वसन्तसेनः । विपद्य सौधर्मसुरेन्द्रलोके बभूव देवो मुचकुन्दनामा ॥४७२॥ १२ ॥१९५ ·परिण सर्गः ४ ८ हरीक-8 तथाहि- (शधुजयमाहात्म्यम् =). जाइस्सं सित्तुंजे चउत्थं चिंतणाईए आसि । यास्यामि शर्बुजये चतुर्य चिन्तनादिके आसीत् । ॥२०॥ पूओवगरणकरणुज्जमेण पावेह छठफलं ॥५०॥ .. पूजोपकरणकरणोद्यमेन प्राप्नोति पष्ठफलम् ॥५०३॥ पंथे. वचंतो वि हु तिगरणसुद्धो अ अट्ठम भत्तं। पथि व्रजन् अपि खलु त्रिकरणशुडिश्च अष्टम भक्तम्। मग्गे जिणवियाई चंदतो पावए दसमं ॥५०४॥ मार्गे जिनविम्यानि वन्दमानः प्राप्नोति दशर्मेम्।।२०४॥ बंभव्ययं धरंतो एगासी विविहभावणमईओ। ब्रह्मव्रतं धरन् एकाशी विविधभावनामयः। कमसो दुवालसं पक्खक्खमणमेगग्गचित्तोय ॥५०५।। क्रमशो द्वादशं पक्षक्षमणमेकाग्रचित्तश्च ॥५०५॥ पवयदसणपूयणकरणे य मासियं हरिसवसओ। पर्वतदर्शनपूजनकरणे च मासिकं हर्षवशतः । तलजागरणे पामइ छम्मासियं चांउजामेण ॥५०६॥ तलजागरणे प्राप्नोति षण्मासिकंचतुर्यामेन ॥५०६॥ जो वैदिज्जइ सत्तुंजं पन्नरसि-मि-चउहसीसुं च । यो वन्दते शश्चंजय पञ्चदशी अष्टमी-चतुर्दशीपु च । १२ दुन्नि वि पक्खाण फलं सो होइ परत्तसंसारी॥५०७॥ द्वयोरपि पक्षयोः फैलं स भवति परीत्तसंसारी ॥५०७ दारिदं दोहग्गं कुमरणदासत्त-मरण-रोगाई।। दारियं दौर्भाग्यं कुमरणदा-सत्व-मरण-रोगाः। सित्तुंजरायरस बिंबाण छावणेपूयणेन हु हवंति।।५०८॥ शश्रृंजयराजस्य बिम्बानां स्थापने पूजनेन खलु भवन्ति सटाणे वि विदेसे सित्तुंजे वंदिए पसमरसमाए। स्वस्थानेऽपि विदेशे शर्बुजये वन्दिते प्रशमरसमये । १ एकमुपवासम् । २ उपवासद्वयम् । ३ उपवासत्रयम् । ४ उपवासष्टयम् । ५ एकवार मोजनकारकः । ६ उपवासपञ्चकम् । पाणमा-पुस्तके

·चरित्रम्.
सर्गः-५
॥२०॥
४
121816
८
सो बिहु जत्ताइफलं दिढे य अदिठए लहह ॥५०९॥ सोऽपि खलु यात्रादिफलं दृष्टे चादृष्ट लभते ॥५०९॥
संसारवासं परिहत्य तस्माद् गृहाण दीक्षां कुरु मोक्षवीक्षाम् ।
निधेहि तत्वे हृदयं स्वकीयं भो! दुगतिद्वारमथो पिधेहि ॥५२०॥
माहात्म्पमित्य विमलाचलस्प साधुर्गदित्वा विरराम यावत् ।
तावत् स देवा मृगवेष एव चन्द्रेण तेनैव सहाऽऽजगाम ॥११॥
(चन्दो देव:-) श्रीपुण्डरीकं यतिनं प्रणम्य चन्द्रो चभापे बहुभक्तियुक्तः ।
तवाहियुग्मं प्रणतं मया यत् ततो मदीयं महदय भाग्यम् ॥५१२॥
पता- हृदा तदा चञ्चुरित सुमार्गे पुण्यद्रुमैः पम्फुलित तदाऽऽव्यैः ।
भवेत् तदाऽऽसार्सेदितैव मुक्तियंदा मुदा ननमितेः सुसाघुः ॥५१३॥
तथाच- अद्य प्रभो! जागरितं हि भाग्यरचैव वृत्तं सकलैर्गुणोधः ।
अद्यैव देहं समभूत् सवर्ग ममात्मनस्त्वीदृशपुण्यदानात् ॥५१४॥
अत्र प्रस्तावे-(लक्ष्मीधरप्रवग्या-) लक्ष्मीधरः सोऽध मुनि बभाषे प्रभो । व्यवस्थाप्य समग्रराज्यम् ।
दीक्षा ग्रहीतुं पुनरागमिष्ये विलम्ब्यतां तावदिहेव पूज्यः ॥१५॥
उक्त्वेति वाक्यं नृपतिः स चम्पां गतोऽप्रकम्पान्तरवृत्तिरेव ।
व्रतोत्सवं चाऽस्य विधातुकामी, सहेर्यतुस्तौ मुचकुन्द-चन्द्रौ ॥५१६॥
मोक्षदर्शिनीम् । २:३-४-५ चा-फल-सद-नमधातूनः यदन्तानां रूपाणि । ५ ईयनः ।
१२
॥२०॥

·चरित्रम्. ॥१९६॥ सर्ग:-५ ४ ८ ( भागतो लक्ष्मीधरप्रबोधाय पूर्वमित्ररुपो मुनकुन्दः-)अथाऽन्यदाऽसौ मुचकुन्ददेवो ज्ञानादवेत्य स्वभवं पुरात्यम् । मित्रं निजं चामरशेखराख्यं वुवोध लक्ष्मीधरसंज्ञमेव ॥४७३॥ स पूर्वमैत्रीवशतोऽतिमोहं पिभ्रंश्च लक्ष्मीधरभूमिनाये। समेत्य चायं नृपवासमध्ये देवो निशान्ते प्रकटो, यभूव ॥४७४॥ जाते निशान्ते परमेष्ठिमन्त्रं स्मरन् जजागार नृपः स यावत् । तावत् पुरस्थं मुचकुन्ददेवं विलोक्य नत्वाऽऽह विकस्वरास्यः ॥४७॥ ( लक्ष्मीधर-मुचकुन्दयोर्वार्तालाप:-) स्वर्गात् कुतस्त्वं ननु कोऽसि देवः कस्मादकस्मात् प्रकटो वभूव । निगद्यतामद्य मयि प्रसद्य सद्यः प्रमोदाय समग्रमेतत् ॥४७३॥ देवः स ऊचेऽस्मि वसन्तसेनस्तयाऽभवं पूर्वभवे वयस्यः । ततो ममत्वेन पुरातनेन सौधर्मकल्पाद् जर्वेतः समेतः ॥४७७॥ राजाऽवद् देव! वसन्तसेन-नाग्नव हर्पाकुलितोऽस्मि गाढम् । अहो ! अहं मोहसमूहमूढ ऊहे भवं न स्वमपीह पूर्वम् ॥४७८॥ तथाऽपि कृत्वाऽद्य मयि प्रसादं निवेद्यतां पूर्वभवप्रवृत्तम् । भवादृशां दर्शनमत्र लोके मोघं नहि स्यामरोत्तमानाम् ॥४७९॥ अथो यभापे मुचकुन्द देवो राजन् ! यदा श्रीमुनिपुण्डरीकः । १ पुरातनम्-पुराभव वा 1.२ रहे। ३ निशाया अन्ते-प्रभात । ४ गतः । १ विचारयामासे । १२ ·पुण्डरीक- ॥१९७॥ सर्गः ४ अष्टापदाद्रविमलाचलेन्द्र गन्ता तदा ते नगरीमुपेता ॥४८०।- ततच- श्रीपुण्डरीकं प्रणमस्यतस्ते नरेन्द्र ! पोधावरणीयमेतत् । क्षयं गमिष्यत्यखिलं समस्त-पापेन सार्धं हि भवोद्भवेन ।।४८१॥ ज्ञानान्तराये प्रलयं प्रयाते मुखेन तस्य स्वभवं नरेन्द्र ।। लक्ष्मीधर ! त्वं शृणुया यतोऽत्र तिष्ठन्त्यपापे सुगुरूपदेशाः॥४८२ इतीरपित्या विरतेऽथ देवे जगाद लक्ष्मीधरभूप एपः । श्रीपुण्डरीकागमनं सुरेन्द्र ! कृत्वा प्रसादं कथयेममाग्रे ॥४८३।। तथेति सद्यः प्रतिपद्य वाक्यं तिरोबभूवाऽथ तदा स देवः । लक्ष्मीधरो भावधरो नितान्तं श्रुत्वेति नित्यं यतते स्म धर्मे ॥४८४॥ ततः सुरोऽयं मुचकुन्दनामा भवाद् वयस्यं निजमुदिधीघु।। विचिन्तयामास यदि प्रयामि स्वर्ग तदा विस्मरतीति कार्यम् ॥४८५॥ श्रीपुण्डरीफस्तु दिने चतुर्थ भूमीमिमामेष्यति साधुयुक्तः। स्थास्यामि तस्मानगरीवनान्तश्चारौ तरी चम्पकनामनीह ॥४८६॥ इत्थं स्वचित्तेन विचिन्त्य देवस्तस्थावधी चम्पकशाखिशाखाम् । परोपकाराय यतो महान्तो दत्तावधानाः सततं भवन्ति ॥४८७॥ १ शानावरणीयम् । २ उद्वारं कर्तुमिच्छुः । १२ ॥१९ ·॥१९८॥ सर्ग: ४ (लक्ष्मीधर-श्रीपुण्डरीकयोः समागमः -) अथो पथोऽनेन दिने चतुर्थे वयं समेता मृगवेप ! देव ।। अस्मत्प्रणामं मुचकुन्ददेवश्चके तदा संनतचम्पकेन ॥४८८॥ कृत्वाऽऽग्रहं गाढतरं ततोऽस्मानस्थापयद् मित्रवियोधहेतोः । स्थितेविहास्मासु स एव देवः संप्रेर्य लक्ष्मीधरमानिनाय ॥४८९।। भो मृगवेष ! तत्त्वं श्रृणु- आचाम्लचन्द्राद् मुदितः स चन्द्रश्चन्द्रातपत्रं प्रददौ तदाऽऽस्ये, किंबहुना ? पृष्टं त्वया यद् मृगवेष! देव! सर्व तदस्माभिरिदं न्यवेदि ॥४९०॥ राजानं विलोक्य- भो ! भूप ! लक्ष्मीधर ! पूर्वजन्म विचिन्तय त्वं सकलं स्वकीयम् । इत्थं गदित्वा विरराम साधुः श्रीपुण्डरीकोऽत्यभिरामवाक्यः ॥४९१॥ ( लक्ष्मीधरस्य जातिस्मरणम्-) लक्ष्मीधरः साधुवचः समयं विचिन्तयन्नेकमना बभूव । देहेऽध मूर्छाकुलिते स्वजाति मस्मार स स्माररसेन हीनः ॥४९२॥ इतश्च- शीघ्रं मुचकुन्देवो भूत्वाऽथ दृश्यः किल चम्पकः । शीतोपचारैः प्रचुरैर्नरेन्द्रं चकार चैतन्ययुतं तदैव ॥४९३॥ अथो मुनीन्द्रं मृगवेषदेवो नत्वा बभाषे भगवन् ! जवेन | तं चन्द्रमाहातुमहं व्रजामि भूमीभुजे छत्रमिदं ददौ यः ॥४९४॥ १ पुस्तके तु 'वोध' इति, स च पाठः अवस-वतंसवत् समचितोऽपि भवेन् । २ स्मरस्य अयं स्मारो रस:-तेन हीन इति ।

·चरित्र सर्गः ४ ८ पुण्डरीक-8 इत्थं गदित्वा मृगवेप एप तं चन्द्रमाकारयितुं जगाम । साधर्मिकं धर्मरता महान्तः प्रवर्तयन्त्येव हि धर्ममार्गे ॥४९५॥ ११९९|| अथाऽनन्तरम्- (लक्ष्मीधरप्रबोप:- ) मूर्छाप्रणाशात् सकलः स भूत्वा श्रीपुण्डरीकं यतिनं प्रणम्य । संसारवैराग्यतरङ्गितात्मा लक्ष्मीधरो भूमिपतिर्षभापे ।।४९६॥ यौष्माकवाक्यैहि विभो! पवित्रानोज्ज्वलमऽद्य तमो निरस्तम् । भवं ततोऽद्राक्षमहं च सम्यग्-दृष्टित्वयुक्तो मुनिराज ! जाता ॥४९७॥ किं बहुना?-श्रीजैनधर्मीचयशर्कराचं पीतं त्वदीयं वचनाऽमृतं यत् । उन्मत्तभावं परिहाय विश्वं पश्यामि विश्वं च यथास्थितं तत् ॥४९८॥ तवोपदेशामृतकुण्डमध्ये स्नात्वा मनो मे विमलं बभूव । भूयो रजःस्पर्शनिपेवणाय दीक्षानिकाङ्गीकरणात् प्रभो ! ते ॥४९९॥ एवं वचस्तस्य मुनिनिशम्य ज्ञात्वाऽवयोधावरणस्य शान्तिम् । जगाद राजन् ! विनयस्थचित्तो दीक्षां नय त्वं विनय स्वपापम् ।।५००॥ शघुजयं सिद्धगिरिं युगादि-देवस्यवाक्यादधुना बजाम । श्रीकेवलज्ञानमहोऽपि तत्र संभावनीयं शुभभावतस्ते ॥५०१॥ अनन्तसिद्धः परिशुद्धमेनं गिरिं गिरा स्तोतुमलं न कोऽपि । तथापि सिद्धान्तवचोभिरेतत्-प्रभावमाकर्णय दत्तकर्णः ॥५०२॥ 1 सचेतनः । २ दूरीकुरु । ३ अस्मत्पुरुष-पञ्चमीबहुवचनम् । १२ ॥१९ ·-- हरीक- परिभ सर्गः “॥२०॥ ४ तथाहि-जयगाहात्म्यम्-). जाइस्सं सित्तुंजे चउत्थं चिंतणाईए आसि । यास्यामि शत्रुजये चतुर्थ चिन्तनादिके आसीत् । पूओवगरणकरणुज्जमेण पावेह छठफलं ॥५०३।। पूजोपकरणकरणोयमेन प्राप्नोति पष्ठफलम् ॥५०३॥ पंथे. वचतो. वि हु तिगरणसुद्धो अ अट्ठम भत्तं। पथि व्रजन् अपि खलु त्रिकरणशुहिश्व अष्टम भक्तम्। मग्गे जिणपियाई वंदतो पावए दसमं ॥५०४॥ "मार्गे जिनविम्यानि वन्दमानः प्राप्नोति दशौम्॥५०४॥ चंभवयं धरंतो एगासी विविहभावणमईओ। ब्रह्मव्रतं धरन् एकाशी विविधभावनामयः । कमसो दुवालसं पक्खक्खमणमेगग्गचित्तोय ॥५०५॥ क्रमशो द्वादशं पक्षक्षमणमेकाग्रचित्तश्च ॥५०॥ पवयदसणपूयणकरणे प मासियं हरिसवसओ। पर्वतदर्शनपूजनकरणे च मासिकं हर्षवशतः। तलजागरणे पामइ छम्मासियं चाउजामेण ॥५०६॥ तलजागरणे प्राप्नोति षण्मासिकंचतुर्यामेन ॥५०६॥ जो वंदिवइ सत्तुजं पन्नरसि-ट्ठमि-चउद्दसीसुं च । यो वन्दते शबृजयं पञ्चदशी अष्टमी-चतुर्दशीपु च । दुन्नि वि पक्खाण फलं सो होइ परत्तसंसारी॥५०७॥ द्वयोरपि पक्षयोः फैलं स भवति परीत्तसंसारी ॥५०७ दारिए दोहग्गं कुमरणदासत्त-मरण-रोगाई।। दारियं दौभाग्य कुमरणदा-सत्व-मरण-रोगाः। से तुंजरायरस बिबाण छावणेपूयणेन हु हवंति॥५०८० शत्रुजयराजस्य बिम्बानां स्थापने पूजनेन खलु भवन्ति हाणे वि विदेसे सित्तुंजे वैदिए पसमरसमाए। स्वस्थानेऽपि विदेशे शत्रुजये वन्दिते प्रशमरसमये । १ एकमुपासम् । २ उपवासट्यम् । ३ उपवासत्रयम् । ४ उपवासचतुष्टयम् । ५ एकवारं भोजनकारकः । ६ उपवासपञ्चकम् ! " पूर्णिमा-पुस्तके तु -

·चरित्रम्.
सर्ग:-५
४
रीक-सो विहु जत्ताइफलं दिठे य अदिदठए लहइ ॥५०९।। सोऽपि खलु यात्रादिफलं दृष्टे चादृष्टे लभते ॥५०९॥
संसारवासं परिहत्य तस्माद् गृहाण दीक्षा कुम मोक्षवीक्षाम् ।
निधेहि तत्वे हृदयं स्वकीयं भो ! दुर्गतिद्वारमथो पिधेहि ॥५१०॥
माहात्म्यमित्य विमलाचलस्य साधुर्गदित्वा विरराम यावत् ।
तावत् स देवा मृगवेप एव चन्द्रेण तेनैव सहाऽऽजगाम ॥११॥
(चन्दो देश:-) श्रीपुण्डरीकं पतिनं मणम्य चन्द्रो वभापे पहुभक्तियुक्तः ।
तवाहियुग्मं प्रणतं मया यत् ततो मदीयं महदद्य भाग्यम् ॥५१२॥
पता- हृदा तदा चञ्चुरित सुमार्गे पुण्यनुमः पम्फुलितं तदाऽऽव्यैः ।
भवेत् तदाऽऽसार्सेदितव मुक्तिर्यदा मुदा नमितेः सुसाघुः ॥५१३॥
तथाच.- अब प्रभो! जागरितं हि भाग्यरचैव नृत्तं सकलगुणोधः ।
अयैच देहं समभूत् सवर्ग ममात्मनस्त्वीदशपुण्यदानात् ॥१४॥
अन प्रस्तावे-(लक्ष्मीपरप्रनग्या-) लक्ष्मीधरः सोऽथ मुनि यभापे प्रभो । व्यवस्थाप्य समग्रराज्यम् ।
दीक्षा ग्रहीतुं पुनरागमिष्ये विलम्ब्यतां तावदिहेव पूज्य ॥९१६।।
उपत्वेति वाक्यं नृपतिः स चम्पां गतोऽप्रकम्पान्तरवृत्तिरेव ।
प्रतोत्सवं चोऽस्य विधातुफामी, सहेर्यतुस्ती मुचकुन्द-चन्द्रो ॥५१६॥
', मोपदर्धिनीम् । २:३-४-५ चर-फल-सद-नमधातून। यदन्ताना रूपाणि । ५ ईयवः ।
॥२०॥

·MI
चरित्रम्
सर्ग:-५
४
८
अमरीक-8 लक्ष्मीधरोऽयनपति- स्वराज्ये सहस्रमल्लं सुतमभ्यषिञ्चत् ।
ततो व्रतस्नानकृतेऽधितष्ठौ स मण्डपान्तः शुचिहेमपट्टम् ॥५१७॥
રિક્ષા
अशीतिलक्षाः प्रमिताः प्रवृद्धाः स्थानेषु संस्थाप्य निजेपु पुत्रान् ।
वैराग्यवन्तो वरमण्डलेशा स्नानाय पट्टेष्वथ तत्र तस्थुः ॥५१८॥
क्षीराम्बुधेरम्बुभिरात्मदेव-देवीयुतौ तौ मुचकुन्द-चन्द्रौ ।
लक्ष्मीधरस्याऽखिलमण्डपेशैः सहाऽभिषेकं विधिना व्यधत्ताम् ॥१९॥
ततः स राजा गजराजरूढः प्रौढाश्वसंस्थैरितरैस्तु सर्वैः ।
वृतो व्रताय प्रचचाल दिव्यैर्वस्त्रैः सुवर्णाभरणमनोज्ञः ॥२०॥
देवौ तदा तो मुचकुन्द-चन्द्रो लक्ष्मीघरे प्रीतिभरं धरन्तौ। .
दिव्यानि रूपाणि बहूनि कृत्वा विचक्रतुः प्रेक्षणकानि तत्र ॥२१॥
इतश्च-प्रभावनाथै मृगवेषदेवश्चकार चारुं गुरुमण्डपं सः।
मध्येऽस्य च श्रीऋषभस्य मूर्ति- चतुष्टय पुष्टमनाः सुवर्णैः ॥५२२॥
सिंहासनं पूर्वदिशो विभागे स्थालं प्रपूर्ण च सुगन्धचूर्णैः।
तदा प्रचक्रे मृगवेषदेवः श्रीपुण्डरीको निषसाद तत्र ॥२३॥
अथ- लक्ष्मीधरोऽशीतिसुलक्षसंख्यैस्तैमण्डलेशैः सह मण्डपाने।
१ नाटकानि ।
॥२०॥

·०३२॥ ४ समेत्य हर्षादय चन्द्रदेवं जगाद भोः! छत्रमिदं नय त्वम् ॥५२४ ॥8 चरित्रम् गजादयोत्तीर्य स मण्डलेशयुतः प्रणम्य प्रणयेण सम्यक् । सर्गः-५ प्रयच्छ दीक्षां भगवन् ! ममेति व्यजिज्ञपत् तं मुनिपुण्डरीकम् ॥५२५॥ ततश्च- युगादितीर्थकरनाममिश्र गीतं भणन्तीपु वरामरीषु । श्रीजैनदीक्षां विधिना नृपस्य देहे सुमन्नैनिदधे मुनीन्द्रः ॥५२६॥ लक्ष्मीधरे राजमुनी पुरस्थे हृष्टे निविष्टे च सभाजनेऽस्मिन् । सद्देशनां धर्मनिवेशनाय प्रोवाच वाचंयमराजराजः ॥५२७॥ तथाहि- जातस्तोत्रमिदं हि गोत्रमखिलं धन्या जनिस्तेऽजनि बुद्धिः शुद्धिमियाय पापपटलं प्राप क्षयं तेऽखिलम् । संसारोऽपससार सारसुकृताऽऽसारेण संप्रेरिनो हे साराधिका यजिनेन्द्रदुहिता दीक्षा भवन्तं श्रिता ॥२८॥ पता- (प्रमज्यामाहात्म्यम्-) उकोसं दव्यत्ययं आराहइ जाव अच्चुयं कप्पं । उत्कृष्टं द्रव्यरतवमाराधयति यावदच्युतं कल्पम् । भावस्थएण पामइ अंतमुहुत्तेण निव्वाणं ॥५२९ भावस्तवेन प्राप्नोति अन्तर्मुहूर्तेन निर्वाणम् ॥५२९॥ एगदिवसं पि जीवो पवनमुवागओ अनन्नमणो । एकदिवसमपि जीवः प्रव्रज्यामुपागतोऽनयमनाः। जइ वि न पामह मोक्खं अवस्सवेमाणिओ होइ ॥५३० यद्यपि न प्राप्नोति मोक्षमवश्यवैमानिको भवति॥५३० विशेषतोऽपि ते धन्याः भोगान भूयोऽनुभूय ये । अन्तेऽपि तोपितारमानस्त्यजन्ति क्रुद्धभोगिवत् ॥५३१॥ ॥२०॥ १२ IA ·--- प्रहरीक- चरित्रम् सर्ग:- ॥२०४॥ ४ ८ ( किं पुनस्तेषा' ये बाल्येऽपि त्यजन्ति-इति भावः ) उक्त्वेति वाक्यं विरते मुनीन्द्रे स चन्द्रदेवो न्यगदत् प्रणम्य । प्रभो । भवन्मूनि सितातपत्रं विधृत्य तापं पथि वारयामि ॥२३॥ मुनियंभापे शृणु चन्द्रदेव छत्रेण, कार्य नहि किञ्चिदस्ति । यता यतीनां समतामतीनां छाया-ऽऽतपो नो सुख-दुख हेतू ।।५३३५ इत्थं प्रभुश्रीगुरुपुण्डरीकः श्रीचन्द्रदेवेन महाई भक्त्या । छत्रंतदा मूर्धनि धार्यमाणं निषेधयामास विवेकयिज्ञः ॥५३४॥ (अन्यदेशे प्रविचचार पुण्डरीका--) साधुज्ञानाम्बुसेकममृतिमतिलतासूतिवाक्यप्रसूनैः संवास्याऽशेववास्यानमर-नरवरान मस्फुरदोधगन्धः । पायसन्यत्र देशे प्रविचरणमसौ पुण्डरीको गणेशो भूमावालोक्य वामे-तरचरणमथो सिंहपीठान्यधत्त॥३५॥ गणाधीशं तत्र स्वगुरुमुरुबोधप्रदममुं विहाराय मोयन्मनसमवगम्य द्रुतमतः । बभूव श्रीश@जयविमलयात्रोद्यतमना विनेयानां वर्गों विनयाणकर्पूरकलशः॥५३६ (पञ्चमः सर्ग:-) श्रीरत्नप्रभसूरिसूरकरतो दोषानुषङ्ग त्यजन् यो जाड्यस्थितिरप्यभूत प्रतिदिन प्राप्ताद्भुतप्रातिभः। तेन श्रीकमलप्रभेण रचिते श्रीपुण्डरीकमभोः श्रीशत्रुजयदीपकस्य चरिते सोऽभवत् पञ्चमः ॥२३७५ ॥ इति श्रीरत्नमभसरिशिष्याचार्यश्रीकमलप्रभविरचिते पुण्डरीकचरिते श्रीलक्ष्मीधरमतियोघवर्णनो नाम पञ्चमः सर्गः॥ १ उरुर्विचालः । ०००

·चरित्र
संग:-
२०५॥
पष्ठः सर्गः।
(श्रीपुण्डरीको गजपुरं ययो-) श्रीपुण्डरीको राजर्षिह पितैस्तैमहर्षिभिः । समन्विनसुरैस्तैश्च विज़हार विभुर्भुवम् ॥१॥
श्रुतक्रमेण संक्रामन् कमाभ्यां फमतो मुनिः । ययौ; गजपुरं देवैः सहितः सहितोऽगि ॥२॥ ... ...,
इतश्च (सोमयशा नृपः--) श्रीबाहुबलिनः पुत्रस्तत्र सोमयशा नृपः।ससैन्योऽत्र तदाराज-पाटीमाटीकते स्म सः॥
पञ्चलक्षमितैर्देव-विमानैः व्योमनि स्थितैः । मुनिमायान्तमज्ञासीत् पुण्डरीकं स भूपतिः ॥ ४॥ ::!
ततः सोमयशा भूपश्चित्ते चिन्तितवानिति । अहो! अंहोऽखिलं क्षीणमहो! मेऽद्य महोदयः ॥५॥
पतः-- पप्रिन्पो राजहंसाथ जीमूताः सुतपस्विनः। पं देशमनुगच्छन्ति स देशः श्रियमश्नुते ॥६॥
पुत्रं श्रीभरतेशस्य गणेशमृपभेशितुः। यान्तं सिद्धगिरि श्रीमत्पुण्डरीकं नमामि यत् ॥७॥
(प्रतीहारः सत्यसार:-) इत्थं सोमयशा राजा हृदा ध्यात्वा मुदा तदा । सत्यसारं प्रतिहारं प्रोचे मोत्सुकया गिरा।
(विजयसेनो मण्डलेशः, गुणारामः श्वा -)
हहो विजयसेनाख्यं मण्डलेशं ममाऽधुना । गुणारामाभिधश्वान-युक्तमाकारय द्रुतम् ॥९॥
तथाऽयं सत्यसारोऽपि नीत्वा देशं नृपस्य तम् । गत्वा विजयसेनाख्यं मण्डलेश्वरमाहृत ॥१०॥
ततो विजयसेनोऽयं स्वेन श्वानेन संयुतः। समागत्य ननामाऽऽशु श्रीसोमयशसं नृपम् ॥११॥
नृपो विजयसेनं तं प्रोचे भोः । त्वरितं चल। यया श्रीपुण्डरीकाग्रे स्वरूपं कथ्यते शुनः॥१२॥
भः पापम् । १ मेघाः । ३ गणधरम् ।
८
॥२०॥

·सर्गः-६ पदरीक- इत्युक्त्वा स इपः सर्व-सैन्ययुक्तोऽचलत् ततः । मार्गे यान्तं तदा श्रीमत्पुण्डरीकमयाऽनमत् ॥१३॥ 'तदाय- किहिणीकलकण्ठः सोऽकुण्ठनूपुरयुक्पदः । सारमेयो गुणरामोऽप्यमेयविनयोऽनमत् ॥१४॥ ॥२०६॥ ताश्र- सुराश्च साधवः सर्वे तिय विनयाश्चितम् । सारमेयं समालोक्य चमचऋश्चिरं वि ॥१५॥ ४ अहो विनयस्य महिमा- नोरं निर्मलशीतलं कटुतरं स्यादेव निम्यादिपु दुग्धं सर्पमुखादिपु स्थितमहो जायेत तीनं विषम् । दृश्शीलादियु संगतं श्रुतमपि प्राप्नोत्यकीति पर्रा धन्योऽयं विनयं कुपात्रमपि यः संभूषयेन्नित्यशः ॥१३॥ तथाच-विणओ आवहइ सिरिं विनय आवहति श्रियम् लहइ विणीओ जसं च कित्तिं च । लभते विनीतो यशश्च कीर्ति च । न कयाइ दुग्विणीओ न कदाचिद् दुविनीतः सकसिद्धि समाणेइ ॥ १७ ॥ स्वकार्यसिद्धिं समापयति ॥ १७ ॥ ततः सोमपशाः साधु नत्वोवाच कृताञ्जलिः । सगुरो! गुरुसंदेहमिदे तिष्ठ मुदेऽत्र मे॥१८॥ निवन्धोऽपि मुनिर्भक्तनिवन्ध प्रेक्ष्य भूपतेः। किनि ज्ञानेन च ज्ञात्वा तत्र स्थातुं मनोऽकरोत् ॥१९॥ मुनेमनोऽथ विज्ञाय भक्तिसंभृतमानसः । चक्रे हरिणवेवोऽयं रत्नशाला सविटराम् ॥२२॥ (अभाषिष्ट पुण्डरीका-) ततः श्रीपुण्डरीकोऽसौ निषसाद प्रसादवान् । ततोऽभाषिष्ट राजानं श्रीसोमयश. मुनिः ॥ भोः! श्रीसोमयशोराजन् ! संशयो. यस्तवाऽऽशये । तं निवेदय वेगेन यथाऽऽशु कथयाम्पथ ॥२२॥ १ सारमेय: शुनकः। २न्धरहितः केनचिद् रोदुम् अशक्यः । १. आप्रहः। ४.आसनसहिताम् ।

·परिक्ष संग:- ४ एण्डरीक-8 ततो विजयसेनं तं श्वानवृत्तविशारदम् । राजा संकेतयामास मुनिविज्ञप्तिकाकृते ॥२३॥ अथो विजयसेनोऽयं मुनि नत्वाऽवदद् वचः । प्रभो ! प्रथममस्यैव स्वरूपं श्रूयतां शुनः ॥२॥ साहि ॥२०७॥ (गुणारामभुनकवृत्तान्तम्-) श्रीसोमयशसो राज्ञः सेवाय गच्छतः पथि । सारमेयममुं दृष्ट्वा मनो मोहमुवाह मे ॥२५॥ ततो मया ममत्वेन भ्वानोऽयं जगृहे गृहे । भोजितो भोजन सारभूषितो भूषणैस्तथा ॥२६॥ किं पाहुना' क्षणं स्थातुं न शक्नोमि श्वानमेनं विना विभो ! । तदाप्रभृत्यतोऽनेन साध तिछामि मामि च ॥ अहं युगादिदेवस्य प्रासादेऽगममन्यदा । तदा स्वामिन् । अयं श्वानोऽप्याजगाम समं मया ॥२८॥ अहं गर्भगृहे यायदादिदेवस्य पूजनम् । अकार्य हर्पतस्तावत् श्वानोऽयं तस्थिवान् बहिः ॥२९॥ तता पौषधशालायां गुरून यावन्नमाम्यहम् । तावत् प्रथममेव श्वा नमश्चक्र तथाविधिः ॥३०॥ इंग्थिनयतुष्टेन हर्पोत्कर्षवशाद् मया । गुणाराम इति ख्यातिः वानस्यास्य तदा ददै ॥३१॥ कि यहुना -सद्धर्मकर्ममर्माणि जानाति सकलान्यसौ। तिर्यग्योनिस्थितो ज्ञानी त्वयं मे विस्मयो इदि ॥ (गुणारामशुनक पपये प्रश्न:- कर्ष मेऽस्पोपरि स्नेहो ज्ञानी श्वानोऽप्यसौ कथम् ।। कारणं कथ्यतामेतत् संदेहाम्भोधितारणम् ॥३३॥ ततो विजयसेनस्य पृच्छामाकर्ण्य सुनिर्मलाम् । प्रभुः श्रीपुण्डरीकोऽयं जगाद गर्दतां वरः ॥३४॥ हेहो विजयसेन ! त्वं स्वकीयाशयसंशयम् । पृष्टवानसि तद्युक्तं गुरूणां लाभ एप हि ॥३५॥ १ भाषायाम-गभारो २ अवतृणाम् । १२ अतः- ॥२०७१ ·चरित्रम् सर्गः-६ ८ कुजाति च सुजाति च ज्ञाना-ज्ञाने सुखा-सुखे । जन्तुलंभेत भोः। पूर्व-भवसंभवकर्मणा ॥३६॥ (विजयसेन-गुणारामयोः पूर्वभव:-) ॥२०८॥ ततोऽद्य सर्वसंदेह-संमोहापोहहेतवे । आत्मीयं शौवनं चैव शृणु पूर्वममुं भवम् ॥३७१ तथाहि- (काश्चनपुरम्-) जम्बूद्वीपाभिधद्वी. विदेहक्षेत्रमध्यतः । श्रीकाश्चनपुरं नाम विद्यते स्वःपुरोपमम् । (भीमसिंहो नृपः- ) भीमा सिंह.इव प्रोगदरिव.रेंगदारण। भीमसिंहाभिवस्तत्र पाति भूमिपतिः प्रजाः ॥३९॥ (पमा राशी--- ) सदा स्मितेन वक्त्रेग चरित्रेणाऽचलेन च । द्विधाऽपि जितपद्माऽस्ति पत्नी पद्माभिधाऽस्य-तु.॥ अन्यदा सा निशाशेपेऽपश्यत् पल्पकसंगता। स्वप्नान्तामसरद्भानु भानुं भुवनासितम् ॥४१॥ शी स्वप्नममुं लम्वा वुड्या बुद्धावथ स्थिरम् । संस्थाप्य पन.राजीयं राज्ञे तस्मै व्यजिज्ञपत् ॥४२॥ राजा देवीमथाऽवादीद् देवीस्वप्नतस्तव । सुतोऽद्भुतौजसा युक्तो भविता भूरिभाग्यभाक् ॥४३॥ १२ इति स्वप्नफलं श्रुत्वा निजभर्तृमुखादसौं । पद्मा प्रमोदसद्माऽथ ययौ राजगृहं रयात् ॥४४॥ ४, ( असून प्रश्नां सुतम् - ) कतिचिद् दिवसान हर्षादतिवाह्य महासती । संपूर्णसमयेऽसूत तनुं साऽभूनतेजसम्॥ ( भुवनभानुः--) पूर्वस्वप्नानुसारेण तस्य पुत्रस्य भूपतिः । भुवनभानुरिति ख्यातिमाख्याति स्म सविस्मयः ॥ इतश्च- यथा सुवाचिनि स्नेहः संतोपिणि यथा सुखम् । यथा स्वाचारिणि तेजस्तत्राऽसौ. ववृधे तथा । (उपाध्यायो ज्ञानानन्द:-) सुतं भुवनभानुं तं भीमसिंहोऽथ भूमिपः । ज्ञानानन्दाख्यविदुषः पार्था पाठकृतेऽमुचत् ॥ , अपोहोन्द्रीकरणम् । २ शुनः संबन्धि । ३ स्वः स्वर्गः । ४ वारणो-हस्ती। ५ पम्-पमा । ६ भानुः किरणः। ७ हे देवि !" भारध्ये त। ॥२०८ ·ततश्च- चरित्रम्.. सर्गः-६ ॥२०॥ ८ साहित्येषु स सौहित्य वचक्षण्यं च लक्षणे । गेयेऽमेयमति प्राप लास्येऽनालस्यता क्रमात् ।। इतश्च- शृङ्गाररसभंगार कलालोकोकिलं वनम् । सुतं नृपः स तं प्रेक्ष्य ज्ञानानन्दमथाऽवदत् ॥२०॥ भोः कलाचार्य ! पुत्रोऽयं सकलासु कलास्वपि । त्वया विशारदश्चक्रेऽधुना युद्धे कुरु द्रुतम् ॥ ५१॥ विनयो हि विनेयानां प्रपा स्त्रीणां शमो मुनेः । युद्ध क्षत्रियपुत्राणां विभूषणमसंभृतम् ॥१२। उक्त्वेति नृपतिाना-नन्दाख्यं तं कलागुरुम् । वस्त्रा-ऽलंकृतिदानेन संमान्याऽथ विसृष्टवान् ॥५३॥ ज्ञानानन्दकलाचार्यों नृपोक्तं मनसा स्मरन् । छात्रं भुवनभानुं तं शस्त्रश्रममचीकरत् ॥५४॥ शब्दवेधी सूक्ष्मवेधी शीघ्रसंघानवानसौ । दृढप्रहारी धैर्याख्यो धनुयुद्ध क्रमादभूत् ॥१५॥ (यादियुद्दानि--- ) खड्गयुद्ध-गदायुद्ध-मल्लयुद्धादिकान्यसो । ज्ञात्वा भुवनभानुस्तं गुरुं नत्वा व्यजिज्ञपत् ॥ ( रागावैधाभ्यागः- ) भव:प्रसादादासादि सादियुद्धादिकक्रमः। राधावेधश्रमज्ञाने संभ्रमो मे गुरो ! महान् ॥ ज्ञानानन्दस्ततः क्षत्र-पुत्रपञ्चशतीवृतः । ययौ पुरयहिभूमि युक्तो भुवनभानुना ॥२८॥ क्षत्रपुत्रान् ततः सर्वान् श्रेण्या संस्थाप्य सोऽब्रवीत् । हहो ! राजसुताः सर्वे शृण्वन्तु वचनं मम ॥१९॥ चारी चूततरी वामपक्षशाखामवस्थितः । चापपक्षी दृशोर्लक्षी-क्रियतां भूपसुनवः तथा, पक्षिणोऽस्यैव भो ! दक्षा! दक्षिणेतरचक्षुपि । समाश्रित्यैकतानत्वं लक्षं.वनीत निम्बलम् ॥६॥ इत्याकर्ण्य वचचाम ज्ञानानन्दकलागुरोः । प्रमाणं युष्मदादेश एव ते क्षत्रिया जगुः ॥६२॥ ज्ञानानन्दः पुनः प्रोचे भो! भोः। क्षत्रियसूनवः ।। चूतं शाखां खगं चापं चक्षुरस्य च पश्यत ॥६॥ हास्य-नाट्यशास्त्रम् । २ भालस्यरहितसाम् । ३ भृक्षारस-कसराः। ४ भासादि-प्रातः । ५ सादी-अधारोही। अप्रत:- 1 ॥३०॥ १९.९.

·सर्गः-६
८
पुनरीक- भौते प्रोचिरे स्वामिन् ! मचिरेणाऽखिलं वयम् । पश्यामो व्यक्तिसंयुक्तमेतत् युष्मत्प्रभावतः ॥३॥
अयो भुवनभानुं सोऽपृच्छत् किं.त्वं च पृच्छ(पश्य)सि। ऊचेऽयं चाषचक्षुः तत् पश्याम्यन्यन्न किंचन ॥३५॥
||२१०॥
ज्ञानानन्दः कुमारस्य पृष्ठौ दत्वा.करं जगी। सिडो भुवनभानो ! भो ! राधावेधविधिस्तव ॥१६॥
वृक्षावालम्बनैरन्यः स्वलितं नो मनो मनाक् । सेधति स्म ततो राधावेधः सन्मेधसस्तव ॥३७॥
यतः-धर्म दया दानविधौ च धैर्य सृष्टौ जलं लोभभरस्त्वपाये।
शास्त्रेषु मूलं भुवि मातृका स्यादेकाग्रतैवाऽखिलकार्यसिद्धः ॥६८॥
जानीत क्षत्रियास्तस्माद् भवेऽमुत्र परत्र वा । सर्वदा सर्वदामेनां स्थिरामेकमनरकताम् ॥६९॥
ज्ञानानन्दरततोऽशेषक्षत्रपुत्रयुतस्तदा । श्रीभीमसिंहभूपस्य हर्षदः पर्षदं ययौ ॥७०
तत्रच-सन्मान्याऽऽसनदानेन भूपः प्राह कलागुरुम् । हहो ! प्रवुद्धबुडिः किं युद्धे जातः सुतो ममः ॥७१॥
ज्ञानानन्दोऽथ सानन्दो जगाद जगतीपतिम् । राजन्नजनि दक्षस्ते तनयो विनयोचयात् ॥७२॥
किंबहुना ? सकलकलापरिकलितोलापण्यपुण्यलीलाभिः । गुणगणमणिनिधिरेष प्रसन्नवेषः सुतो जातः॥
(मानानन्दगुरुमत्कार:--) अथोचे पृथिवीनाथो ज्ञानानन्द कलागुरुम् । दानं त्वदानन्दकरं मुदाऽनन्तं ददेऽद्य किम् ।
यतः- जन्मप्रदाने शरणमदाने कलामदात्रेऽतिधनं वितीर्य ।
नरोऽनृणीयन्नुपया ति हारयं तुषान् प्रदादेव गृहीतरत्नः ॥७॥
तथापि, कृतोपकाराय नराय लोकः स्वस्यानुमानेन सदोपकार्यम् ।
. भाषायाम्-पीट । २ मदात्रीम् । ३ ऋणरहितो भवन
॥२१॥

·ra चरित्रम्. सर्गः-६ २११॥ ४ संमीणतः किं वसुधा सुधाभिनं मुच्यतेऽने शशिनो दृशोऽन्तः ॥७३॥ ततो मम हृदानन्दकृते वद विदां वर ! । मत्पुत्रशास्त्रदात्रे किं ददे तुभ्यं मनीपितम् ॥७७॥ अथ प्राह विहस्यैप गुरुहात् कलागुरुः । भूमीश! तव सन्मानमेव लब्धं मनीषितम् ॥७८॥ किन्तु, छात्रं भुवनभानुं स्वं पात्रं सद्गुणसंपदः । प्रार्थयिष्येऽधुनाभीष्टं न तु त्वां पृथिवीपते ! ॥७९॥ रसनाथसुतो भक्तिरसेनाऽथ कलागुरुम् । प्रणभ्य प्राञ्जलिः प्रोचे हर्षोत्फुल्लमुखाम्बुजः ॥८॥ अमाप्यं स्वर्ण-रत्नाथै-रथमर्पयतां भुवि । भवादृशां पुरः किं किं दानं संदौकयेजनः ॥८॥ (ज्ञानानन्द-दत्ता शिक्षा-) तथापि प्रार्थ्यतां किञ्चिद् मम जन्म कृतार्थ्यताम् । अथ प्रोचे कलाचार्यों राजपुत्र ! वचः शृणु ॥८२॥ नेपुण्यं पुण्यतः प्राप्यं सकलासु कलास्वपि । अतः सुकृतिना भाव्यं कृतिनाऽपि सदा त्यया ॥८३॥ यतः- चन्दनं हि घनसारपरागात् स्यात् सुगन्धकलितं लशुनान्न । इत्थमत्र सुकृतादभिनन्द्या पापतो न तु कला विमलाऽपि ॥८४॥ अन्यच- यः कलालिफलितः सकलोऽपि स्यात् कलकलुषः किल चित्ते । तस्य शीतलरुचेरपि तेजो हीयते हि शशिवद् भुवने ही ॥८५॥ यतः- धर्मिण जनकं स्वीयं गुरुं संस्मरता च माम् । इच्छता चाऽऽत्मनः कीर्ति धर्म कार्यस्त्वयोद्यमः ॥ श्रीसर्वज्ञस्वया पूज्यः त्रिकालं च त्रिशुद्धितः। परोपकारे पुण्ये च यतितव्यमहर्निशम् ॥८॥ स्वामेतत् प्रार्थये धीमन् ! नान्यत् किश्चित् पुनः पुनः । इत्थमेव भवेत् कीर्तिः कलायारतव मेऽपि हि ॥ १ षष्ठपन्तम्-शशिविशेषणम् । २१२ 000- A ·चरिभम्. सगे:- ४ ८ परी-इस्य कलाचार्यवचः शुचि श्रुत्वा नृपाङ्गजः। नत्वा जगाद सुगुरो ! करिष्येऽहमिदं ध्रुवम् ॥८९॥ अष- अनुकुलो दुकलानि भूपस्तस्मै कलाविदे । ददौ तदौचित्ययुतो गुणिगौरवहेतुवित् ॥१०॥ ॥२१२॥ एवं श्रीभीमसेनेन भूभुजा सत्कृतः कृती। ज्ञानानन्दः कलाचार्यों निजं धाम जग.मसः ॥९॥ अथाऽन्यदा कृतस्नानः संवीतशुचिचीवरः। गृहदेवगृहे देव-पूजायै नृपसूर्ययौ ॥ ९२ ॥ (दिप्या पत्रिका- ) उत्तारयन् स निर्माल्यं कुमारो निजपाणिना। जिनेन्द्र मूर्तिहस्तस्थामपश्यद् दिपपत्रिकाम् ।। स्वर्णवर्णावलीरम्यां पत्रिका नपनन्दनः । नीत्वेत्थं वाचयामास विस्मयावाममानसः ॥९४। तथाहि-- योऽत्र दुःख-सुखपूरगतोऽपि स्वीयसत्वतरणी न विमुञ्चेत् । गर्व-दैन्यजलधिदयमध्ये नो पतेत् स गतपातकभारः ॥९५५ अन्यच्च- पूर्वकर्मवशतः सुखिनः स्युर्तुःखिनश्च भुवने भविनोऽमी। धीरधीभिरिति तत्वमवेत्य सत्वमेव सततं करणीयम् ॥१६॥ इत्थं दिव्यंमिदं पत्रं वाचं वाचं स भूपभूः । स स्वान्तं स्नपयामास प्रमोदक्षीरनीरधौ ॥९७५ ततः श्रीवीतरागस्य पूजां कृत्वा नृपाङ्गजः । काव्यद्वयं स्मरन्नेव चक्रे तद्दिननिर्गमम् ॥१८॥ विधाय सायमप्येष कुमारो जिनपूजनम् । याते यामेऽङ्गसौख्येन शय्यायां स्वापमाप सः॥१९॥ ( भुषनभानुर्विरूपा नारीमेक्षत-) ततो यावजागार कुमारः फारसत्ववान् । तावत् पुरो विरूपाङ्गीमेकां नारीमवैक्षत ॥१०॥ । पििहतन। ३ चित्तम् । ॥२ ·शुष्टरीक- वफर्नां च वक्रास्यां रौद्राक्षी भीषणोदरीम् । 'लम्पोष्ठी लम्बदन्तां तां स विलोक्य विसिमिये ॥ चरित्र अथ प्रोचे कुमार सा घोरघर्घरनिःस्वना । भो ! जातेऽपि निशाशेपे सखे ! जागर्षि वा कथम् ? ॥१०२॥ सर्गः-६ ॥२१॥ फुमारः प्राह निद्रा नो विशेषात् तव दर्शने । किन्तु मे कथ्यतां का त्वं मूढेऽन्यत्र किमागमः ॥१०३॥ सह सा प्राह हास्येन सहसा भूपतेः सुतम् । अलक्ष्मी नाम देवी मां विद्धि लक्ष्म्या हि वैरिणीम् ॥१०४।। पुण्यं पापं च यन्धाय भवेऽस्मिन् भविनां भवेत् । अथो तबन्धविच्छित्त्यै लक्ष्म्य- लक्षम्यो विधियधात् ॥१०॥ अहं पुनरधिका । यतः- उपार्जयन्ति यत् पापं लक्ष्मीसंगेन ये नराः । तस्य प्रक्षालनायाऽहं तान् सेवे कृपयाऽन्विता ॥१०॥ अधुना तु-तब देहेऽवताराय समायाताऽस्मि सांप्रतम् । यदि त्वं वद तद् यामि समेव्यामि तु वाधके ।। तस्यां जोपमुपेयुष्यामेवं प्राह नृपाङ्गजः । इदानीमेव हे देवि ! देहे मेऽवतर त्वर ॥१०८॥ उक्त्वा यावदिदं वाक्यं कुमारो विरराम सः। छायावत् तावदस्याङ्गे दृढावेशा विवेश सा ॥१०९॥ (भुवनभानुर्दुःस्थः ) तदा विचिन्तयामास नृपजो निजचेतसो । वेदनीयोदयादद्य मामलक्ष्मीः समाश्रयत् ॥११॥ १२ (भुवनभानोः प्रकाराः-- तस्या उपभोगाय यामि देशान्तरं ततः । कुटुम्ब मद्भाग्येन दुःखं मा लभतां परम् ॥११॥ पतः- पन्धुभिः सह सुखं परिभोग्यं नैव दुःखमिति सजनमार्गः। स्यानिशि ग्रहपतिर्ग्रहयुक्तो नाऽकतेजसि न रुद्रजटासु ॥११२॥ चिन्तयित्वेति जैनेन्द्रमूर्ति नीत्वाऽऽत्मना समम् । सत्वरं सत्वरङ्गेण निस्ससार स सारवान् ॥११३॥ १ नर-नासा । २ जोष-मौनम् । २१३॥

·चरित्रम्. सर्गः-६ ४ पुमरीक- (म:-) गानय पथि प्रौढवृक्षश्रेणिविराजितम् । सरः सरसमम्भोधि-सदृशं स दृशा पपौ ॥ ११४॥ तत- प्रक्षाल्प चरणी जैनमूर्ति नीत्या नृपाङ्गजः पपावपापः पानीयं पूत्वा पूतेन वाससा ॥११५॥ ॥२१॥ (प्राभूत गससी-) पीत्वा नीरं सुतृप्तोऽन्तर्यावद् व्यावर्तते ततः। तावत् प्रादुर्बभूवाऽने राक्षसी भीपर्णक्षणा ॥११॥ निजगाद कुमारं सा रोद्ररावाऽथ राक्षसी। भो! युद्धं कुरु शीघ्रं वा मुञ्च शस्त्रं ममाग्रतः ॥११७१ इति श्रुत्वा रणायैप यावदुत्तिष्ठते हठात् । तावत् तस्य करात् खड्गं हत्वा खे राक्षसी ययौ ॥११॥ हस्त वीक्ष्य विशां रवं विहरतोऽस्तस्यचिन्तयत् । अहो ! अलक्ष्म्या देव्याऽयं प्रभावो दर्शितो निजः ॥११९ लक्ष्म्या वासो हि खगः स्यात् गतः सोऽद्य कराद् मम । अथवा बाह्यभावैः किं यातैः सत्वं प्रयातु मा निमित्येति कुमारोऽयं धीरधीरद्भुतप्रभः । अचलाया विलोकाय सहेलमचलत् ततः ॥१२१॥ (पगापुरम-) अथाऽसो भूयसी भूमि भ्रान्तः श्रान्ततनुभृशम् । वसन्तपुरपार्श्वस्थमश्वत्थतरुमाश्रितः ॥१२२॥ (दावानर:-) छायायां चलपत्रस्य स्थितो यावत् स निश्चलः । तावत् तत्र पुरे वनिप्रदीपनमभूद् बहु ॥१२॥ १२ दिवा तारकितं व्योम स्फुलिङ्गैः स्फुटितैस्तदा । श्रुटितैज्वालजालश्च चक्रे सूर्यशतान्वितम् ॥१२४॥ ( सामाडो नरः-) अस्मिन्नवसरे कोऽपि स्थूलः श्यामाङ्गकुत्सितः । नरो नगरतोऽभ्येत्येत्याऽऽतुरः प्राह भूमुजम् ॥१२५॥ कोऽपि सत्पुरुषोऽसीति वेनि सुन्दरदेहतः। स्वर्णपश्चशतीग्रन्थिममुं पार्श्व गृहाण तत् ॥१२॥ कुमारो न्यगद् भद्र ! स्यादर्थोऽनर्थदो ध्रुवम् । ममाऽधुना विशेपेण देवं हि विमुखं यतः ॥१२७॥ पुरुषः सोऽवदन विश्व-बन्धो बन्धोऽयमस्ति मे। चेत् त्वं गृहाण तद् वहेने रक्षामि स्वकुटुम्बकम् ॥ है -- ·पुणरीक- चरित्रम् सर्गः-६ ॥२१५॥ ४ हृदयान्सर्दयां धृत्वा दाक्षिण्यामृतवारिधिः । कुमारस्तस्य तं ग्रन्धि जग्राह निजपाणिना ॥१२९॥ गतेऽध पुरुपे तस्मिन् कुमारे च निपेपि । तरी तत्र विरौति म काकः क्रूररवो रयात् ॥१३०॥ कुमारश्चिन्तयामास कुरुतं कुरुते ह्यसौ । कष्टं तिष्ठति मे पुष्टं कथमस्मादपीह किम् ॥१३॥ ( काकहतं स्वर्णम्---) इत्थं गूढविचारेण गूढचित्तो नृपाङ्गजः। शीघ्रं वायसवित्रास-कृते तं ग्रन्थिमक्षिपत्॥१३२॥ तदैव स्मृतिभाग याव-दुत्थायाऽऽशु विलोकते । तावत् कुत्रापि न प्राप सम्यक्त्वं पापवानिव ॥१३३|| अलब्ध्वा तदसो स्वर्ण राजसूनुयं चिन्तयत् । सूचितं काकशब्देन यत् कष्टं तदुपस्थितम् ॥१३४॥ कुमारे चिन्तयत्येवं पुरुषः स पुरात् पुरः । समागत्य प्रमोदेन वावदूकोऽवदद् वचः ॥१३५॥ देव ! त्वदीयसाहाय्यात् कुटुम्ब सकलं निजम् । गृहं च ज्वलनादस्मादक्षतं रक्षितं मया ॥१३॥ (भुवनभानोधिन्ता--) विजयस्व चिरं तत् त्वं सर्वोपकृतिकारकः । समर्पय मदीयं च स्वर्ण स्थनिकाऽऽहितम् ॥ उक्ते व्यक्तेऽथ तेनेति चिन्ताभूर्भूपभूरभूत् । याचतोऽस्याऽधुना किं किं वचो वच्मि वचस्यपि ॥१३८॥ काकस्य संमुखो ग्रन्धिः क्षिप्तः प्रत्येति को वचः ? । यद्यपीस्थमसंभाव्यं सत्यं वक्ष्ये तथाऽपि तु ॥१३९॥ यता- ऊचुपो वचनं सत्यं तस्थुषो धर्मिणां पथि । यद् भाष्यं तद् भवत्येवं सुखं चाऽप्यसुखं मम ॥१४०॥ एवं सुचिन्त्य चित्तेन चपापूरप्लुताक्षरम् । स्वर्णवृत्तं यथावृत्तं जगाद स विपादाक् ॥१४॥ अथ, रुक्षाक्षरं बभापेऽसौ पुरुषः परुपाकृतिः । 'भो ! भोः ! स्थपनिकामोपस्त्वयाऽपि विहितः कथम् ॥ त्याशा अपि चेद् द्रव्यं मादृशानां हि गृहणते.। ततो जगति कः कस्य विश्वेऽस्मिन् विश्वसिष्यति ॥१४॥ १ अपशब्दम् । २ भाषायाम-थापण। ३ चिन्तास्थानम् । १२ ।।२१५४ ·चरित्रम् सर्ग:- - पुटरीक- १२१६॥ ४ -- ततोऽयं यामि मे स्वर्ण ददीथा अन्यजन्मनि। इत्युक्त्वा स नरः कोपादोपाद् गन्तुं प्रचक्रमे ॥१४॥ तं यान्तं नृपजो रुवा बभापे-व्याकुलाक्षरम् । मया प्रमादमुग्धेन स्वर्ण निर्गमितं तव ॥१४॥ तथापि कथमप्यस्मिन् भवे. मामणीकुरु । ऋणरज्जुनिषद्धस्याऽन्यभवे न भवेद् गतिः ॥१४॥ धर्मिणोऽपि कृतिनोऽपि कदाऽपि स्याद् ऋण किमपि कस्यचिदेय । तस्य तत्र सकलेऽपि तु दत्ते संभवन्ति हि मुखानि परन्त्र ॥१४७॥ अन्यच- केऽप्युपायं धनमात्मकलाभिर्जीवियन्ति जलदा इव जीयान् । छद्मनाऽन्यधनमत्र नयन्ति. स्वोदराय घडवाग्निवदेके ॥१४८॥ किंबहुना? सतां मोक्षे वाञ्छा स तु सुकृततस्तच सुमते-गुरोरेवैषा स्यात् स्वयशमनुजत्वे च स गुरुः ।। ऋणान्न स्वातन्त्र्यं परभवगतानामपि ततो-ऽधमर्णत्वं मा भूत-इति मतिमतां संमतमहो! ॥१४९॥ ऋणाद् महाभयं कुर्वन्नलेनैवाऽनुनाऽधुना । अनृणीभूयमिच्छामि भूत्वा कर्मकरोऽप्यहम् ॥१५०॥ पभापे पुरुषः सोऽथ हहो ! क्षत्रियपांसन ! । तव कर्मकरस्याऽपि योग्यं भोज्यं न मे गृहे ॥१५॥ पुनः प्राह कुमारोऽसौ तव स्वर्णाधमर्णताम् । विहातुमीहेऽहमहो । भोज्यं भुञ्ज ततः कथम् ॥१५॥ किन्तु, सप्त प्रहरान् यावत् कृत्वा कर्माऽखिलं तव । पाश्चात्ये दिनयामे तु बने भोक्ष्ये.फलान्यहम् ॥१५॥ स नरः प्राह किं कर्म समग्रं त्वं करिष्यसि। कुमारः प्रोचिषान् कस्त्वं कर्तव्यं किं किमस्ति ते ॥१५४॥ (स श्यामो नरः चण्डमुण्डवण्डाल:-) सगर्व स नरः प्राह विश्व को नाम वेत्ति न । चण्डमुण्डामिधं सर्वचण्डालाधिपति हि माम् ॥१५॥ १२ રહ્યા ·, पुण्डरीक- सर्ग:- १२१७॥ ४ ८ तथाच, इमशानं रक्षणीयं हि नेतन्यं मृतकाऽम्बरम् । एतन् कर्म त्वया पञ्च मासान् कार्यमहनिशम् ॥ फुमारश्चिन्तयामास हुँ मातगृहे मया । भाव्यं कर्मकरेणेति हीनं हा! पाप्मनः फलम् ॥१५७१ अथवा--हितेऽहिते वा विहिते हि देही देहेन चेत् स्यादमुनाऽनृणोऽयम् । लाभो महीयानिति रेणुमुष्टि-क्षेपादिवोनिद्रमृगेन्द्रनाशे ॥१५८॥ ( चण्डालगृहे किंकरो भुवनभानु:-) एवमार्यो विचार्योचे जातोऽहं किंकरस्तव । इमां मूर्ति पवित्रे तु क्वाऽपि मुश्चामि चेद् भण ॥१५९॥ उवाच वपचः सोऽथ को देवोऽस्ति तवाऽपि रे! । पावित्र्यं किं परद्रव्यचौरगौरवदरग । ॥१६०॥ अथवा गच्छ कुत्रापि मुक्त्वा गच्छ इमशानके । एवं प्राप्य वचो भूप-पुत्रोऽचालिद् द्रुतक्रमम् ॥१३१॥ गच्छन्नने ददर्शाथ वर शाखाभिरुत्कटम् । एकं विलोकयामास विकटं तत्र कोटरम् ॥१६२॥ (भुवनभानुना निजपावस्था जिनमूर्तिवेटे मुक्ता-) स्वर्णसमुद्गकाऽन्तस्थां जलकान्तमणीमयीम् । नृपजो जिनमूर्ति तां मुमोच चटकोटरे ॥१६३॥ श्रीवीतरागमुद्दिश्य भूरिभावनया भृतः । स्थूलस्थूलानि चाऽश्रूणि मुञ्चन्नूचे नृपाइजः ॥१६४॥ पुराभवाहसा तां का सातको कुदशां गतः। ययाऽहं मोचितः स्वामिन् ! त्वां देहात् तु न चेतसः ॥१६॥ इतः श्मशानभूमिस्थो रे कर्मकृदिति ब्रुवन् । शब्दायते स्म मातङ्गस्तं भूपतिसुतं प्रति ॥१६॥ श्रुत्वा भुवनं भानुश्च वेगादागात्तदन्तिकम् । उवाच श्वपचः किं रे! सत्वरं नागमिष्यसि ॥१६७॥ कुमारः प्राह मां स्वामिन् ! आदेशेन प्रसादय । तुङ्गगर्वः स मातङ्गस्ततो वक्तुं प्रचक्रमे ॥१६८॥ रानावन त्वया स्थेयं मृतकाऽम्बरनीतये । चितादग्धानि काठानि मीलयाऽऽनीय सर्वतः ॥१६९॥ १२ -- ·सर्ग:- ४ ८ अन्दरीक नीत्वेति श्वपचवचस्तस्थौ स जगतीशजः। श्रीवीतरागं सर्वज्ञं मनसा संस्मरन्नरम् ॥१७॥ ॥२१८॥ (कविट् योगी-) अथाऽस्मिन् समये कोऽपि योगी कम्मतनुभृशम् । कुमारपार्श्वमायासीद् रक्षेति वचनं वदन ॥ कुमारः प्राह मा भैपीभॊ योगिन् ! वद किं भयम् । यभापे प्रस्खलद्वर्ण वर्णी स पृथुवेपथुः ॥१७२।। सुदुस्तपं तपस्तेपे षण्मासान् मन्त्रसिद्धये । किन्तु ब्रह्मवतं प्रान्ते मया खण्डितमेकदा ॥१७३॥ सिद्धिलोभादहं कृत्वा सत्त्वमत्र समागतः । आहुतावाहितायां कोऽप्याविरासीच राक्षसः ॥१७४॥ पुष्टा गुरुपदिष्टाश्च मन्त्रास्तत्तासहेतवे । स्मृता अप्यफला जाताः खण्डितब्रह्मणो' हि मे ॥१७॥ यतः- (ब्रह्मचर्यवर्णना-) मन्त्र-तन्त्र-वरयन्त्रसमूहा औषधानि च यतः सुतपांसि । वान्छितानि ददतेऽत्र परत्र ब्रह्म तद् विजयतां व्रतराजः ॥१७३॥ तथाच, कीर्तियतः स्फूर्ति मियति विश्वे यतः शुचिः स्यादिह देहमेतत् । यतश्च मोक्षः स भवेत् परत्र तद् ब्रह्म जीयादखिलव्रतेन्द्रः ॥१७७१ अथ, राक्षसो भुजमेकं मे बुभुजेऽहं च पीडितः। नंष्ट्वा त्वदीयं शरणं स्वरक्षायै समागमम् ॥१७८॥ १२ कुमारः प्रोचिवान् शीघ्र स्वां कन्यां मे समर्पय । यथा विधाय त्वद्रूपं राक्षसं प्रीणयामि तम् ॥१७९॥ योगी प्रोचे कथं चारुवपुस्तस्मै प्रदास्यते । धर्मा-ऽर्थ-काम-मोक्षा हि संभवन्ति यतः स्फुटाः ॥१८॥ ऊचे कुमारो भो योगिन् ! परार्थे प्राणदानतः । धर्मा-ऽर्थ-काम-मोक्षास्ते साधिता एव सर्वथा ॥१८॥ किंच, निश्वासेन महोद्भूत-ज्वालया लक्षितो मया। पश्याऽयं राक्षसोऽभ्येति तद् योगीन्द्र ! द्रुतं द्रव ॥ १ स्खण्डितबापर्यस्य । ॥२१५ ·चरित्रम्. सर्ग:- ४ पुण्डरीक- कृत्वा प्रसादं कन्यां तु निजां मम समर्पय । यथा विधाय त्वद्वेषं राक्षसं प्रीणयामि तम् ॥ १८३ ॥ ॥२१९॥ योगी पोचे ममैकोऽस्ति हस्तो वैतीयिको न तु । तदुत्तारयितुं कन्यां न शक्तोऽस्मि शरीरतः ॥१८४॥ कुमारोऽथ स्वहस्तेन कन्यामुत्तार्य नत् तनोः । पर्यधादथ तस्यैकं भुजं भक्षितमैक्षत ॥१८॥ याते योगिनि चित्तान्तश्चिन्तां चक्रे स भूपभूः। अहहाऽस्य वराकस्य हस्तहीनस्य का दशा ? ॥१८६॥ अथो कुमारमभ्येत्य राक्षसो रूक्षवीक्षणः । स म्प्टः स्पष्टमाचष्ट दष्टौष्ठो दौष्ट्यपुष्टितः ॥१८७॥ रे! रे ! योगीन्द्र ! मद्दन्त-मध्याचणकवजवात् । निर्गत्य नष्टः पापिष्ठः तत् किं जीवसि मेऽग्रतः ॥१८८ (मुवनभानु भक्षयाव राक्षस:-) इत्युक्त्वा राक्षसो भूप-पुत्रदेहस्य भक्षणम् । पारेभे भूरिसरंभाद् रभसादुदंष्ट्रया ॥ १८९ ।। रक्षसा भक्ष्यमाणोऽयं कुमारः सारसारवान् । हर्षादचिन्तयश्चित्ते कृतार्थ देहमद्य मे ॥१९०॥ यतः- (भुवनमानोः सद्भावना-) यद् व्यधायि यहदुःखविधायि पापभङ्गनिचयेन मयाऽग्रे। चेत् तदेकतनुकत्ययतोऽत्र क्षीयते मम ततः किम- १२ अन्यच, रे शरीर तव नाथ ! इहात्मा दत्तवान् विविधभोगभरान् यः । [ पूर्णम् ॥ स्पव्यपात् पतिममुं दुरितारेर्मोचयन्नसि कृतज्ञधुरीण! ॥ १९२ ॥ इत्थं कुमारो धर्मेण संवर्मितममा मनाक् । न वेद खेदमङ्गस्य भक्ष्यमाणस्य रक्षसा ॥१९३॥ . राक्षसः प्राह भो ! योगिन् ! क्षत्रब्रह्मव्रतस्य ते । मन्त्रं साधयितुश्चैप दण्डो योग्योऽथवा न किम् ॥१९॥ फुमारः प्राह दण्डोऽयं योग्य एव कृतस्त्वया । ममोर्वोमांसमद्यापि विद्यते तत् तु भक्षय ॥१९॥ ।।२१९ ·. ४ ०००० एबराक-इत्युक्ते भूपपुत्रेण निष्ठुरस्याऽपि रक्षसः । अविभूवुलोमानि तद्रष्टुमिव सात्विकम् ॥१९६॥ , राक्षसो विस्मयाद् दध्यौ नाऽयं योगी.भवेद् ध्रुवम् । व्रते वा. चलिचित्तो. यो दुःखे न. स हि सासहिः॥ ||२२०॥ निश्चित्येति समुत्थाय कुमारवदनाऽम्बुजम् । उन्नम्य निजहस्तेन राक्षसोऽथ व्यलोकयत् ॥१९८॥ पूर्णेन्दु हृचकोराणां राजाऽन्जं लोचनालीनाम् । तन्मुखं प्रेक्ष्य दुःखाश्रुपूर्णाख्यो राक्षसोऽव इत् ॥१९९। हा हा नरोत्तमस्याऽस्य जगत्कल्पतरोमया। सत्वपीयूषकुण्डस्य विहितं यहितं महत् ॥२०॥ (प्रसनो राक्षसो भुवनभानु जीवितं ददौ ). योगिनं यः परित्राय निज देहं ददौ मम । परोपकारिणं तं हा! मारयामि नरं कथम् ? ॥२०१॥ रक्षोराजो विचिन्त्यैवमोपधी व्रणरोहिणीम् । सुकुमारे कुमारस्य मूछितेऽङ्गे व्यलेपयत् ॥२०२० रूदवणस्तयोषध्या कुमारी लब्धचेतनः । उत्तस्थौ मम देहं भो। भक्षयेति पुनर्वदन ॥२०३॥ ततश्च, सर्वसत्त्वहितं सत्त्वसहितं नृपनन्दनम् । पलंदो विपुलानन्दो नत्वा स्तुत्वा तिरोऽभवत् ॥२०४१ ( भुवनभानोः श्मशान काष्ठग्रहणम्----) १२ अथाऽत्राऽभ्येति मातङ्ग उच्चैर्याचमुवाच सः। रेऽर्धदग्धानि दारूणि मीलितानि स्वया.न किम् ? ॥२०॥ : अधुना तानि वक्ष्यामीत्युदित्वा स नृपात्मजः । काठानि मीलयामास चित्ते स्तुवति भाऽन्त्यजे? ॥२०॥ इतश्च- अन्धकाररजापुञ्जमरुणो गगनागाणात् । प्रमाटि म दिनाधीशे तत्राऽऽजिगमिषौ द्रुतम् ॥२०७५ दोषाकरं कलङ्कायं सेवमाना निशाचराः । गृहाद् द्वीपान्तरं जग्मुरागते चण्डरोचिंधि ॥२०८॥ १ लोचननमराणाम् । २ राक्षमः। ३ " वहीं प्रापणे" धातोः । अगन्नुमिच्छो ।- ५ रोचींषि-किरणाः ।

·चरित्रम्. पुण्डरीक- सर्गः-६ ॥२२॥ ४ अस्मिन्नवसरे मन्दा-ऽऽनन्दकन्दनिकन्दनम् । शुभाव दुःश्रयं क्यापि क्रन्दन नसन्दनः ॥२०९॥ चण्डालश्चपडतुण्डोऽथ जगादाऽऽनन्दतुन्दिलः । अहो । अद्य महालाभो रे ! रेऽस्माकं भविष्यति ॥२१० (घनदत्तः श्रेष्ठी, तत्पुत्रो वसन्तो मृत:-) पतोऽन्न धनदत्तस्य श्रेष्ठिनस्तनयो नयी। विनयी सुभगस्त्यागी वसन्ताख्यो मृतोऽधुना ॥२११|| पारूणि चीवराण्यस्य गत्वा याचस्व सत्वरम् । मत्पत्न्याः परिधानाय यथा तानि भवन्ति भोः ॥२१२॥ (भुवनभानोचिन्तनम्-) स्वीकृत्येति वचस्तस्य कुमारचलितस्ततः। चिन्तयामास संसार-वैराग्यकलितो शृशम् ॥२१३॥ यो नरः स्वजनहर्पतरूणां वृद्धयेऽभिनवनीरदतुल्यः । तस्य संहरणमाशु विधत्तेऽनित्यतोग्रपवनोत्कलिकेव।। तथा च;- संसारोधानमव्ये किल विविधकुलानोकुंहालीप्रसूतान् । देवो धारामिकोऽयं विकसितकुसुमानीव मान विगृह्य । श्रेय सौरभ्ययुक्तान शुचिसुखवचन छादयेत् स्वाकरण्डे । तेभ्यो जीवानथाऽन्यानवकरदहो । निक्षिपेन्नारकान् वा ॥२१५५ विश्वं विश्व नश्वरं संनिरीक्ष्य कुर्याद्धमै निर्मलं धीरधीयः। . स्वीयां मूर्ति कीर्तिमेवाऽत्र मुक्त्वा सोऽयं सारं स्वर्गसौख्यं भुनक्ति ॥२१॥ अतः सत्पुरुषस्याऽस्य मृतस्याऽपि तनौ स्थितम् । सता. वस्नप्रदाताऽहं याचिष्ये चीवरं कथम् ? ॥२१७, अन्यच; चौरैविगृह्यमाणानि रक्षामि वसनानि यः। वस्त्रं नेतुं कथं सोऽहं करोमि स्वकर पुनः । ॥२१८॥ : १. अनोकहो दुमः'।.. १२ -॥२२१ ·परिक सर्गः-६ ॥२२२॥ Docooooo ४ इतोऽवदत् सं मातङ्गः किं रे शीघ्रं न यास्यसि ।। तस्मादप्यतिभीतोऽयं जगाम नृपजों जवात् ॥२१९॥ पुनर्विचिन्तयामास स गत्वा मृतकाऽन्तिकम् । धर्मशास्त्ररसज्ञा मे रसज्ञा याचा कथम् ? ॥२२॥ सत्पात्राणां करेभ्योऽपि यः शिश्रायोचतां पुरा । सोऽध मे दक्षिणः पाणिः किं याचेत मृताम्बरम् ॥२२१ अथवा, येन हस्तेन मातङ्गेऽजिता स्वर्णाधमर्णता । अधमो याचतां घुग्रं फलत्यत्रैव पातकम् ॥२२२॥ पतः- स्वशरणस्य वधो. गुरुतापनं पिशुनता. शमिना पितृवञ्चनम् । स्थपनिकाहरणं शिशुहिंसनं सुवमिहाऽन्यभवेऽपि फलन्त्यहो ! ॥२२३॥ अतो हे हस्त! पापद्रोर्याचारूपं फलं स्फुटम् । आत्मनोपाजितं भुक्ष्य मृतवस्त्रायाऽग्रतो भव ॥२२४॥ कुमारचिन्तयित्वैवं स्वकरं स पुरोऽकरोत् । हर्षगौराऽथ गौराविरासीत् पौराऽऽस्यतस्तदा । अहो भाग्यं वसन्तस्य मृते यस्मिन्नसो पुमान् । आचारसारस्वाकारः किश्चित् प्रार्थयतेऽद्य यत् ॥२२६।। इत्युक्त्वा रोदनं मुक्त्वा नागरा रागसागराः । रत्नान्यारेभिरे दातुं उल्लोलेनिजपाणिभिः ॥२२७॥ (मतस्य पत्रं याचित्रे मुवनभानुना-) राजसूनुः स दूनोऽन्तविधूयाऽऽत्मकरं रयात् । प्रोचे भोचण्डतुण्डस्य मातङ्गस्याऽस्मि किंकरः ॥२२८॥ गृणामि दानं नो कस्य किन्तु वस्तमिदं जवात् । इत्यधोक्ते दशावस्य. पूर्ण सःखवारिभिः ॥२२९॥ ईशोऽप्यन्तजस्यैष- कर्मकृद् घिर जगस्थितिः । इत्युक्त्वा मृतदेहस्थ वस्त्रं तेऽस्मै समापयन् ॥२३०॥ (भुषनभाउHई-) मुक्तं तन्मतवतः स्वपाणी प्रेक्ष्य भूपः । घिन घिण मे जन्म भूलोके बदनिति सुम्सा ॥३१॥ राणा-भागरिकाबासा-मुबाद । १२

·चरित्रम्
सर्गः-६
॥२२॥
४
८
देहं विहाय हंसोऽस्य यास्यत्युडीय दुलता । इतीक स्वपटीतुल्य-मूर्षया छावान विधिः ॥२३२॥
अन्ते धाग्यो घदीयुग्मं तस्थौ सुबहुमोहतः। बन्धुवच्छीतलैतिरालिङ्गयोत्थापितस्ततः ॥२३३॥
(स्वजातम्--) यावदुत्थाय नेत्रे स्वे निमूज्याऽग्रे विलोकते । तावत् कुमारो मृतकं वस्त्रं पौरांच नक्षत ॥२३४
अथाऽयं चिन्तयामास किमिदं महदद्भुतम् । मातङ्गस्य निजेशस्य किं किं दास्यामि चोत्तरम् ॥२३५॥
चिन्तयन्निति वेगेन व्यावृत्तस्तत्र चागतः। न च श्वपचमैक्षिष्ट सर्वत्रऽऽलोकयन्नपि ॥२३॥
प्रहरत्रितयं तत्र निविष्टः पृष्टवान् जनम् । परं नाऽकथयत्-कोऽपि चण्डतुण्डं तमन्त्यजम् ॥२३७॥
इन्द्रजालमुत स्वप्न-मतमोहोऽथ मे कुतः । ध्यायं ध्यायमिदं तुर्येऽहर्या मेऽसो समुत्थितः ॥२३८॥
(नदी-) नदी स चन्द्रशिशिरा शिशिराम्भोभरभृताम् । लानाय नृपजोऽहुनाय शिवाय श्रेयसायतिः ॥
लात्वाऽय वाटिका गत्वा दत्वा स्वा स्वर्ण मुद्रिकाम् । नीत्वा सुमनसः सारान् स आर सुमना वटे॥
(पटगता जिनमूर्तिर्ग्रहीता-)
कोदरान्तः समुद्गत्वा समुद्गकमसौ नतः । नीत्वाऽय चन्द्रशिशिरांसरितं त्वरितं ययौ ॥२४१॥
नधास्तटेंऽथ विकटे निर्मलं स शिलातलम् । हेलया क्षालयामास सनमस्कारं स्मरन्नरम् ॥२४२॥
पेटका तां स्वर्णकान्ता संस्थाप्य स्थाप्यमन्त्रवत् । धीरः स नीरमानैपीत् पनपत्रपुटैः स्फुटः ॥२४३।।
(जिनपूजा-) मन्नपात्रं मुदा स्नानं कृत्वा हित्वाऽन्यचित्तताम् । पूजां भूजानिर्जश्चके विधिवद् विधिवत् ततः
पोजिताभ्यां स्वहस्ताभ्यां परमेष्ठयाख्यमुद्रया। संसारार्तिहरं चारा-त्रिकं चके जिनेशितुः ॥२४॥
पृथिव्याः । २ बार-जगाम । ३. भूजानिनः भूपतिपुत्रः ।
॥२२॥

·परिष सर्गः ४ ८ पुण्डरीक-8 माने मेरुस्थितं बालं पूजा-रात्रिकयो पम् । ध्यात्वाऽथ स्तोतुमारेभे स्मरन केवलिनं जिनम् ॥२४३॥ वीतराग । तव चीतरागता रागवन्ति नमयेत् त्रिजगन्ति । ॥२२४॥ निस्पृहं स्फुटफलं सहकारं किं श्रयन्ति न नराः स्वसुखाय ॥२४७१ श्रीजिनेन्द्र ! गुणिनोऽपि जनास्त्वां ने क्षमाः स्तुतिविधौ कथमन्ये । यद् गुणवयमय त्वमतीत्य वर्तसे किल जगत्त्रयमेतत् ॥२४॥ शकस्तवं भणित्वाऽथ कुमारः स कुमारराट् । मुक्ताशुक्त्पनियां मुद्रा कृत्वाऽईन्तमथाऽवदत् ॥२४९। (जिनस्तुतिः-) जय वीतराग! भगवन् ! भवतु मम त्वत्मभावतः स्वामिन् । भवनिदो मार्गानुसारता चेष्टफलसिद्धिः ॥२५०॥ लोकविरुद्ध त्यागो. गुरुजनपूजा परार्थकरण च । शुभगुरुयोगस्त्ववचनसेवना स्वाभवमखण्डा ॥२५१।। अथ, कार कारं नमस्कार भूप भूर्भूरिभाग्यभाक् । पुनर्दिदृक्षाच्यात्ताक्षो यावद्ने व्यलोकयत् ॥२५२।। (केनचिद् जिनमूर्निर्हता-) तावत् ममुगको नास्ति न च मूर्तिजिनेशितुः । अत उन्मनायमानो मानी मौनी तदोधितः ॥२३॥ नाभेरूच नराकारः सपंरूपतंनुस्त्वधः । फणाभिः पश्चभिर्दीममणीभिर्दीपयन्नतः ॥२५४ ( उरगः-- ).हस्ताभ्यां मस्तके जैनमूर्तियुक्त समुद्रकम् । इदं धृत्वोरगो गच्छन् ददृशे भूपसूनुना ॥२५॥ हत्वा मूर्ति प्रसर्पन्तं सर्प तं वीक्ष्य सोऽग्रतः । दिनत्रयं लहितोऽपि कुमारस्तमथाऽन्वगात् ॥२५६॥ , सहकार आम्रः। २ एतच्च सप्रन्यपि चैत्यवन्दनविधौ प्रसिद्धम्-'जय वीयराय ! जगगुरो :इत्यादिस्तवनम् । १२ । १२ ·पुण्डरीक- শল্পি सर्ग:- ॥२२५॥ ४ (भुवनभाना उरगो गृहीत:-)- सहसा साहसाश्लिष्टो रंहसा स महीयसा । धावित्वा स्वच्छचित्तस्तं छेकः पुच्छे गृहीतवान् ॥२५७.! कुमारं पुच्छसंश्लिष्टमत्याविष्टः स सपराट् । प्रससर्प प्रवाहेऽथ नयास्तस्या हि संमुखे ॥२५॥ जलकान्तमणोमय्यास्तस्या मूर्तः प्रभावतः । संमुखोऽप्यम्भसा भारो द्विधारूपो जवादभूत् ॥२५९॥ सर्पस्य घृतदर्पस्य लारेलमवलम्ब्य सः। अस्पष्टनीरो धीरोऽयमतीयाय रयानदीम् ॥२६॥ यता-सा चन्द्रशिशिरा नदी तिष्ठति निर्मला । तस्मिन् विवेश सावेशः प्रवरे विवरे विषी ॥२१॥ (पुनसो भुवनभानुः राताल प्रविवेश-~ कुमरोऽपि समं तेन यावत् पातालमाविशत् । तावद् ददर्श रत्नौध-रम्यहम्य पुरं पुरः ॥२३२॥ कन्दपेजवारीभितौरोभिः पूर्णवोथिकम् । स्फीतैर्गीतः सशृङ्गारशृङ्गाटकमितस्ततः ॥२६॥ ( नागनगरम्-) कर्णपीयूपकवलैवेलैः पूर्णमन्दिरम् । स नागनगरं प्रेक्ष्य यावज्जातोऽन्यमानसः ॥२६४॥ तावत् स भुजगो दिव्यशक्त्याऽस्य भुजगोचरम् । प्रविहाय विहायस्थो भूत्वाऽदृश्यत्वमीयिर्वान् ॥२३॥ मूर्ति श्रीवीतरागस्य गते हत्वा भुजंगमे । मुद्गराहतवत् स्थित्वा क्षणं सोऽध व्यचिन्तयत् ॥२६६॥ अहो! ममात्मना पूर्व कीडग् दुष्कर्म निर्ममे । येन श्रीवीतरागस्य मूल्ऽप्यऽस्मि वियोजितः ॥२६७॥ येनाऽहिना हि मेऽनापि नायक श्रीजिनेश्वरः । तेन बन्धुत्वमाश्रित्य कथं नीतं न जीवितम् ? ॥२६॥ देवतावसरं स्वं यो रक्षितुं न क्षमः क्षितौ । तस्य मे धिग धीरत्वं क्षत्रवतकलङ्किनः ॥२६९॥ १ पुच्छम् । २ जगाम। ३ सर्पः। ४ कन्दर्पस्य वं धारयित्रीमि। ५ भाषायामू-धोक १६ जगाम । नीतः ॥२२५

·परीक-8 बीडितः पीडितश्चेत्, स्वचित्ते स पाङ्गजः। तावदेका नागनारी पात्रे यान्तीं व्यलोकत ॥२७०॥
चरित्रम्.
(नागनगरे महोत्सव:-)
सर्गः-६
॥२२६॥
अथो वेगेन धावित्वा. तत्पा. पृष्टवानिति । अम्ब... कि नगरेऽमुचिमत् स्युः सदेग्महोत्सवाः ? ॥२७१॥
सा प्राह स्वच्छ, !, हे वत्स ! यन्महोत्सवकारणम् । सकर्ण ! दत्तकर्णस्तत् सर्वमाकर्णय. द्रुतम् ॥२७२॥
( वासुकि:-) अत्र पातालपाताऽस्ति शेषाख्यो धरणेश्वरः। तस्य राज्ये प्रधानश्च राजा श्रीवासुकिर्वरः ।।
( महापद्मो नाग:-) स वासुकिः पुरेऽमुग्मिन् पतिः पातितरां प्रजाः । तेन मित्रं महापमो नागोऽस्ति प्रेषितो भुवि।
कंचिद् भुवनभान्वाख्यं नरं केनाऽपि हेतुना । आनेष्यति तथा पमः प्रपञ्चेन गरीयसा ॥२७॥
वसुधावासिनस्तस्य पुरस्याऽस्य समागमे । सप्ताहमुत्सवान् कर्तुमाज्ञा राज्ञा मुदा ददे ॥२७॥
'नरोत्तमस्य तस्याऽद्य समालोकाय कौतुकी। पौरलोकः समस्तोऽपि समस्त्युचप्रदेशगः ॥२७७॥
अतो गत्वात्मनो गेहं श्रित्वोचो चन्द्रशालिकाम् । अहमालोकयिष्यामि तं कील्लोकनिर्मलम् ॥२७८॥
इत्युक्त्वा सा ययौ नारी. स्फारीकृतपदास्पदा । दध्यौ कुमारः केनाऽहं कार्येणाऽऽनायितो बलात् ॥२७९
१२ इतक्ष- कर्पूरपूरगौराग शशाकांशुसितांशुकम् । राजहंससमारूढं फणाभिर्दशभिर्युतम् ॥ २८० ॥
सव्यहस्तसुविन्यस्त-पीयूषकलसं पुरः । श्रीवासुकि ददर्शाऽसावायान्तं पन्दिभिः स्तुतम् ॥२८॥
तत्समीपे च-राजपमभं सप्त-फणं पीताम्बरावृतम् । जपमाला-शङ्ख कुम्भ-मुद्राख्यं चतुर्भुजम् ॥२८२॥
(नागराजः-) नागराजमनन्ताख्यं गरुत्पतिसमाश्रितम् । वीक्षामास समायान्तं कुमारी विस्मयाकुलः ॥
( तक्षकः-) दक्षिणांसे न्यस्तदण्ड पामे च स्थितकुम्भकम् । शोणाङ्गवलं सोऽपश्यत् तक्षक वृषवाहनम् ॥ ५ ॥२२६॥

·४ चरित्रम्. सर्गः-६ ८ पुण्डरीक-2) (कोटका-) कृष्णं कर्कोटकं पीतवस्त्रं भुजयुगान्वितम् । सर्प-दण्ड-शङ्क-कुम्भयुक्तं. हस्तिस्थमैक्षत ॥२८॥ एनं ससफणं श्वेतवस्त्राग हगवाहनम् । कुम्भाम्बुजयुतपाणि स आयान्तमलोकयत् ॥२८६॥ ॥२२७॥ श्वेतवस्त्र-धनुःपञ्चफणः कलश-शङ्खयुक् । महापद्मो मयूरस्थो नृपजेन तदेश्यत ॥२८७॥ पुलिकः कृष्णवस्त्राङ्गः सप्तफणो हि दण्डवान् । पमारूदः प्रौढमना तदाऽनेन विलोकितः ॥२८॥ शवाख्यश्वेतवस्राङ्गा फणाभिर्दशभिर्युतः। रथस्थितः शङ्ख- कुम्भकरो दृष्टोऽथ तेन सः ॥२८९॥ इत्थं तस्य कुमारस्य पश्यतो मूर्धनि द्रुतम् । नागेन्द्रास्ते स्वकुम्भेभ्यः क्षिप्रं पीयूपमक्षिपन् २९०॥ (नागलोककता भुवनभानुस्तुति:-) ततश्च - जय त्वं सात्त्विकाधीश ! जय त्वं करुणाकर ।।जय त्वं दानिना धुर्य! जय स्वं क्षत्रियोत्तम! ॥ इत्थं वदन्तस्ते नागाः श्रित्वा व्योम प्रमोदतः । तस्योत्तमस्योत्तमा पुष्पवृष्टिं व्यधुस्तदा ॥२९२॥ अथाऽलंकृत्य नेपध्यैनौगेन्द्रास्त भूपाङ्गजम् । पुरं प्रवेशपांचफुनिमितानेकनाटकम् ॥२९३॥ स्तूयमानं पन्दिन्दरन्वितं नागनागरैः। श्रीवासुकि स्वयं धाम नीतवान् नीतिवानमुम् ॥२९४॥ रत्नस्तम्भैः शुभा मध्यसभां प्रापय्य वासुकिः । प्रोचे भुवनभानो! भोः ! सिंहासनमिदं. श्रय ॥२९५॥ कुमारः माह नागेन्द्र ! यस्य मे पाणितो जिनः । गतोऽशक्तरभाग्याच तं मां गरसीह किम् ? ॥२९६॥ इत्युक्त्वा तं वसुधायामासमानं भुजंगराट् । भद्रासनं समानाय्य तमुपावीविशत् पुरः॥२१७॥ सुविष्टरनिविष्टेपु प्रधानेपु स वासुकिः । तुष्टदृष्टिः स आचष्ट नृपपुत्रं पवित्रवाक् ॥२९८॥ भोः कुमार!- यो नरो जिनवरं वरभक्त्या पूजयेदपि समीपगतं नो । १२ ॥२२७ ·... चरि सर्ग:- ४ पुष्परीक-8 दूर एवं स तु तस्य विमोहात् रत्नपुत्र इव दृग्विकलस्य ॥२९९॥ यो जिनं शिवपदस्थितमात्मोत्सङ्गग :शुचिमनाकुसुमेन ! ॥२२८॥ पूजयेदिह स केवलतेज़ाः स्याद् रवेरिव करै रविकान्तः ॥३०॥ किं बहुना ? देवो गुरुर्वा भक्तस्य दूरस्थावपि पार्श्वगौ। अभक्तस्य तमोऽन्धस्य दवीयांसौ सदाऽपि तौ ॥ ३०१ ॥ (भुवनभानोः पातालानयने कारणम्-) पतः- महतां वदतां धर्म-महनीयोऽसि सात्विकः । ईदृग् क्षत्रव्रतं यस्मिन् जैनी भक्तिस्तथेशी ॥३०२॥ हेतुना येन पाताले त्वमानीतो भुवस्तलात् । तं सर्व शृणु वृत्तान्तं नितान्तं स्थिरमानसः ॥३०॥ चतुश्चत्वारिंशत्संख्य-सहस्रभुवनप्रभुः । चतुर्विशत्यङ्गरक्ष-सहस्रः कृतसेवनः ॥३०४॥ पद्मावत्यादिभिः पभिर्महिपीभिनिपेवितः । ब्रायस्त्रिंशैश्च त्रिंशद्भिः सप्तानीकाधिपैर्युतः ॥३०॥ अन्यैरनेक गैश्च शेखरिताहिनीरजः । सभानिविष्टो धरण इन्द्रः पृष्टो मयैकदा ॥३०६॥ (विशेयकम् ) पाताल-स्वर्गयो ग-देवेन्द्र परिपूर्णयोः। कुत्समाकुलो मर्त्य-लोको मध्ये कथं प्रभो ? ॥३०७॥ अथ श्रीधरणः प्राह शृणु भो ! वासुके ! सखे ! । मानुष्याजितपुण्येन जीवा इन्द्रत्वमाप्नुयुः ॥३०८॥ भूलोके केऽपि विद्यन्ते सात्त्विका धर्मिणो नराः। सुरा-सुरैः समग्रैर्य चाल्यन्ते नैव सत्त्वतः ॥३०९॥ तथाच; पृथिव्यामधुनाऽप्यस्ति भीमसिंहनुपाङ्गजः । नरो भुवनभान्वाख्यः क्षत्रियः सात्त्विकाग्रणीः ।। अथाऽवोचमहं स्वामिन् ! मनुष्ये चर्मचक्षुपि । किमन्नकीटके सत्त्वं संभाव्यं स्वल्पमेधसि ॥३११॥ भी-कमलम् । ॥२२.

·परिष सर्ग:- ४ पुनरीक- व्याख्यातो. योऽद्य युष्माभिः सत्त्वं सत्त्वस्य तस्य हि । कवित्वेक्षामि दुःखाख्य-कपप सुवर्णवत् ॥३१२॥ इत्युक्त्वा धरणेन्द्रस्य सभाया अस्मि निर्गतः । अथो. परीक्षा.प्रारम्भि मया ते दुर्दशोदयात् ॥३१३॥ ॥२२९॥ तथाहि- अलक्ष्मीरूपाद् .भो ! रजनिचरवध्वायुधकृते ऋणार्ते भातले. तनुवितरणाद्योगिकृपया। मृतस्याऽङ्गाद् वस्त्रार्थनजनितमूर्योऽपि च यतः परीक्ष्यान्ते वीक्ष्य द्रुतमहमिहाऽऽगां नृपसुत ! ॥३१॥ ततो नागो महापद्मो मया पुण्यात्मनस्तव । आकारणाय प्रहितः स्वं कृतार्थयितु पुरम् ॥३१५॥ आदितः स निवेधेति तस्मै भुवनभानवे । मौनमुद्रामथाऽऽलम्ब्य यावदस्थाच्च वासुकिः ॥३१६॥ (धरण-इन्द्रः-) प्रभुः श्रीधरणस्तावद् यन्दिवृन्दाभिनन्दितः । नृविमानं समारूढः प्रौढह दुपागमत् ॥३१७॥ वासुकिममुखाः सर्वे सम्मुखा विकसन्मुखाः। विवेकिनोऽतिवेगेनो-त्थाय नेमुरमी अमुम्. ॥३१०॥ तदा भुवनभानुश्चाऽभ्युत्थाय प्रणमन् जवात् । आलिङ्गय धरणेनोचे वन्स ! तुष्टोऽमि सत्त्वतः ॥३१९॥ ( भुवनभानु-धरणयोः सलाप:-) अय, सिंहासनसमासीनं घरणेन्द्रं नृपाङ्गजः। प्रणम्य प्राञ्जलिः मोचे हरैकं संशयं मम ॥३२०॥ १२8 यदा स्वनगरस्थेन नागराज ! मया पुरा । उत्तारिता जिनेन्द्रस्य मूर्तेः पूजा पुरातनी ॥३२१॥ पवित्रा पत्रिका तत्र सत्त्वतत्त्वविवेचिनी। सुवर्णवर्णश्रेणीभिदिव्यकाव्यद्वयान्विता ॥३२२॥ ददृशे स्वदृशे हप॑ ददती या. तदा मया । किमर्थं केन सा मुक्ता तथ्यमेतत् प्रकथ्यताम् ॥३२॥ (युग्मम्) स्मित्वा श्रीधरणेन्द्रोऽथ वचस्वी वाचमूचिवान्। त्वबोधाय मया मुक्ता काव्ययुक्ता सुपत्रिका ॥३२४॥ विकस्वरमताः। । २२१

·पुनरीक-
चरित्रम्...
सर्गः-६
५२३०॥
८
यतः- देवा यदि प्रचुरधर्मसुधान्धुतुल्यान् रक्षन्ति नो नरवरान बहुदानकुल्यान् ।
तेषां प्रभावतरवोऽपि हि पापतापात् शुष्यन्त एव संकला जगतीतले तत् ॥३२५॥
अतः, यो द्रव्यतमरिततः श्रुततस्तपस्तः श्रीजैनशासनविभासनमातनोति ।
सः सर्वदेवतगणोऽस्य, हि सर्वदेव रक्षा करोति दुरितं च तिरस्करोति ॥३२६॥
(दृष्टी धरणः--) अतस्तुष्टोऽस्मि किं तुभ्यं ददामि पुरुषोत्तम ।। भूपभूरब्रवीजन-ध्यानमस्तु मयि स्थिरम् ॥
( भुवनभानोः सप्तनरकदिक्षा:
तथाऽपि यदि तुष्टोऽसि नागराज! ततोऽधुना । दर्शय श्रुतिनिर्दिष्टान् नरकांन सप्त सांप्रतम् ॥३२८॥
धरणः प्राह हे. वत्स! किमर्थं तान् दिदक्षसि । कुमारो न्यगदत् पाप-कलजिज्ञासया प्रभो! ।।
षभापे धरणरतावद् वाक्यैस्तान् प्रथमं शृणु । दुःखितैर्जन्तुभिः पूर्णान् शक्नोषि हि न वीक्षितुम् ॥३३०॥
तथाहि- ( नरकवर्णना--) रत्नप्रभाख्ये त्रिशल्लक्षास्तिष्ठन्ति नरकावासाः ।
पञ्चविंशतयो लक्षा नृपसूनो ! शर्करप्रभे नरके ॥३३१॥
पञ्चदशलक्षयुक्तस्तातायो वालुकप्रभो नरकः । पङ्कपभश्चतुर्थों दशभिर्लक्षयुतो नरकगेहै। ॥३३२॥
धूमप्रभस्निलक्ष्या तमप्रभः पञ्चहीनलक्षण । पञ्चभिरेव तु गेहेर्युक्तोऽस्ति महातमाप्रभो नरका ॥३३३॥
एवं च चतुरशीतिषु संस्थिता नरकवासलक्षेषु । सततं विततं दुःखं दुष्कृतिनो जन्तवो घनुभवन्ति ॥
तथाहि-माया-पत्योरनुजीवि-स्वामिनोमुरु-शिष्ययोः। श्वश्रू-वध्वोमित्रयोश्च ये विभेदं हि चकिरे ,
तदिपोगक्षणमितान् वारस्तेषां तां तनु बर्षा शिरः कववृक्षे कः प्रषिदार्यते ॥३३६॥
.
-
॥२३०॥

·परीक-
चरित्रम्
सर्गः-६
१२३१॥
येऽलीकेन कलरेन साधु नरमदूपयन् । सतां शून्यं च पैशुन्यं ये चर्वक्रचेतसः ॥३३७॥
उपहासंवचोभिर्यंधभिणोऽधः कृता भुवि । यैर्दुर्वाग्भिः पिता माता गुरुर्नेताऽप्यनप्यत ॥३३८॥
तद्वचोऽक्षरसंख्यानि संवत्सरशतान्यहो। तेषां जियाः छिन्नरूढाश्छिद्यन्ते वजतुण्डिकैः॥३३९॥
परस्त्री वीक्षिता दुष्टैक्ष्यि यैर्भुजिता पुरः । वैश्वालोक्य स्वयं सार्थश्चौराणामर्पितोऽधमैः ॥३४०
तग्निमेपमितान वपलक्षानेपा हि वीक्षणे । वज्रतुण्डाः खगा नित्यं खनन्ति खरचञ्चुभिः ॥३४१॥
एकावासस्थिते सर्व कुटुम्बे निर्दया भृशम् । द्रव्यं हृत्वा फलिं कृत्वा भुञ्जन्त्येकाकिनो हि ये ॥३४२॥
एकसाथै समायान्तं बुभुक्षु परिहाय ये। भुञ्जते ये च धनिनो निस्वबन्धोमोक्षकाः ॥३४३॥
पावन्तः कवला एक-भोज्ये स्युर्विहिताः पुरा । तत्संख्यलहानप्रान्ते विष्टा तेषां प्रदीयते ॥३४४॥
यावन्ति द्रोहभोज्यानि स्युः कृतानि पुराभवे । तावद्वारं कदर्थ्यन्ते जीवा एवं नरोत्तम ! ॥३४॥
जन्तुनमन्तून यो हत्वा भुक्ततद्रोमसंमितान् । वर्षसहस्रान् स तप्त-ताम्रखण्डानि भोज्यते ॥३४॥
रात्रौ सुसे जने ग्रामा यः पूर्व परिदीपिताः । तेषां देहो लोहम्पैः क्षिप्रं प्रक्षाल्पतेऽनिशम् ॥३४७॥
अन्यासक्तो निजा भायौं त्यजेत् संतापयेच यः। तसतै लेन तदेहः सिच्यते भो नरोत्तम ! ॥३४८॥
इत्पायनेकोत्पन्नाः कथिताः स्वल्पवेदनाः । अन्येषां पहदुःखानि व्याहतु पारयामि न ॥३४९॥ यता-
"नरगसु जाई अइकक्खडाई दुक्खाई परमतिकवाई। नरके यानि अतिकर्कशानि दुःखानि परमतोगानि।
को पन्नेही ताई जीवन्तो वासकोडीहिं ॥३० को वर्णयिष्यति तानि जीवन वर्षकोटिभिः ॥३०॥
नेरईआणु पाओ उक्कोसं पंचजोपणसयाई । नैरयिकाणामुत्पाद उत्कृष्टं पञ्चयोजनशतानि ।
१२
॥२३॥

·चरित्र सर्ग:-- ८ पुनरीक-दुक्ते निवडियाणं वेयणसयसंपगादाणं..३५१॥ दुःख निपतितानां वेदनाशतसंप्रगाढानाम् ॥३९१३ किंबहुना ? ।२३२॥ अच्छिनिमीलणमित्त नत्थि सुहे. दुक्खमेव अणावश्यं । अक्षिनिमीलनमा नास्ति सुखं दुःखमेव अनवरतम्। नरए नेरईयाणं अहोनिसं पचमाणाणं ॥३५२॥ नरके नैरयिकाणाम् अहर्निशं पच्यमानानाम् ॥३५२॥ इत्युक्त्वा धरणेन्द्रस्तं पाणी प्रारोप्य भूपजम् । व्यक्तितो नरकावासाम् दर्शयामास कत्यपि ॥३५३॥ (नरदर्शनेन भुवनभानुर्मुमूर्छ-) धरणेन्द्रकराजस्थो जीवानां वीक्ष्य वेदनाम् । कुमारी दुःखपूरेण क्लान्तकायो मुमूर्छ सः ॥३५४॥ पुनस्तत्र समानीय दिव्यपानीयसेचनः । धरणेन्द्रः कुमारं तं चकार स्पष्टचेतनम् ॥३५५॥ व्यचिन्तयत् कुमारोऽथ देहसौख्याय धिम् जनाः । देहं धर्मकल्पद्रु प्रापुः किं पापपोषिणः ॥३५६।। ऊचेऽध धरणो वत्स! जाताऽयं सतलहनी । अझंकृशं भृशं तेऽभूत् कुमार! सुकुमारवत् ॥३५७॥ भो ! जनाधिपपुत्राऽध भोजनाय मया समम् । पुण्यपुष्ट ! तदुत्तिष्ठ सत्त्वरत्नकरोहण! ॥३५८॥ कुमारः प्रोचिवन्नाग ! मयाऽद्य जिनपूजनम् । न कृतं तत् कृतं देव ! भोजनैलोल्ययोजनैः ॥३५९॥ श्रुत्वेति वासुकिः प्रोचे देवतावसरे मम । सा मूतिर्वीतरामस्य विद्यते सर्वविद्य! ते॥३०॥ अभ्युत्थाय ततः शीघमत्रैव जिनपूजनम् । विधेहि विधिना धीमन् ! निधेहि प्रमदं मयि ॥३६॥ इत्युक्त्वा बासुकिर्भूपपुत्रमाकृष्य बाहुना । लपयित्वा सुधाकुण्डे कारयामास पूजनम् ।।३६२॥ (धरणेन सह भुवनमानोः भोजनम्-) परणोऽत्यमभ्यय कुमार दिव्यभोजनः। अभोजयत् भीतिवल्ले: फलं पर्व हि गौरवम् ॥३६३॥ rocg २३२ ·अष्टरी- परित्रम्- 'सर्गः-६ ||२३३॥ ४ ८ (.धरणेन भुवनभानवे दत्तानि चमत्कारकवस्तूनि-) ततोऽशुकयुगं स्वर्ण-पादुकायुगलं तथा! धरणेन्द्रः कुमाराय दत्त्वाऽवादीत् प्रमोदवान् ॥३६४॥ अनेन वस्रयुग्मेन संवीतेन, तनी तव । शीता-ऽऽतप-रजो-घातभवं दुःखं न भावि भोः । ॥३६५॥ पादुकायुगलस्याऽस्य प्रभावो व्योमगामिता । परोपकारे त्वं भूया धीरधीरनिशं भुवि ॥३६६॥ इत्युक्त्वा पेटिका जैन-मूर्तियुक्तां स्वपाणिना । आर्पयन्नुपपुत्राय मणि चकं महौजसम् ॥३६७॥ भूत्वाऽथ निकपा कर्ण कुमारस्य मुदा तदा । महिमानं मणेस्तस्याऽऽचख्यो छन्नं स नागरात् ॥३६॥ (भुवनभानुः पातालात् पृथ्व्यामागतः-) अधो मुमोच हुंकारं स्फारं स धरणेश्वरः । तदैवाऽथ कुमारोऽयं पृथ्व्यामात्मानमैक्षत ॥३६९॥ (शान्ता नगरी-) अहो ! अहं भुवं प्रासश्चिन्तयन्निति विस्मयात्। जगाम रङ्गशालाख्यां नगरी नीगरीयसीम् ॥ तस्याः पुरप्रवेशेऽसौ चारपाकारवेष्टितम् । मासादं विस्मितोऽपश्यत् पिशङ्गध्वजयान्वितम् ॥३७१॥ प्रासादोऽयं श्रियो देव्या अये। पीतध्वजान्वितः । विचिन्त्येति कुमारस्तत्प्राकारान्तविवेश सः॥३२॥ (लक्ष्मीपूर्षिः-) चारुचामीकरमपीमय तत्र प्रमोददाम् । लक्ष्मीदेव्या ददर्शाऽथ मूर्ति चम्पकपूजिताम् ॥३७३॥ उपमृत्य कुमारोऽथ निजगाद श्रियं प्रति । देवि ! लक्ष्मि! त्वमेवाऽसि सतां पुण्यनिवन्धनम् ॥३७४॥ यता- दृपस्य मानं गुरु-देवपूजा सत्तीर्थयात्रा निजबन्धुपोषः । । संसेव्यतां शेषकलाविदां च स्याल्लक्ष्मि ! सर्व त्वयि तोषवत्याम् । ॥३७५॥ सन्तः सुती कपणा रजोऽन्तस्त्वां स्थापयन्ति व्यसनेषु पापा:: १२ भयम् । २ धूस्याम्। ॥२३३ ·. ॥२३४॥ ४ मत्वेति हे.धर्मसुते ! सुलक्ष्मि ! कथं सतामेव गृहेषु नैपि.? -॥३७॥ स कुमार सुकुमारमिति यावद् वचोऽब्रवीत् । श्रीदेवता तावदेव प्रोवाचाऽनाहतं वचः ॥३७७॥ तथाहि- पुण्यरज्जुभिरहं दृढयद्धा निर्विवेकि-सुविवेकिगृहेषु । . संस्थिताऽत्र कुवचः सुवचश्च वत्स! हे ननु सहेऽधनिनी हि ॥३७८॥ श्रुत्वेत्यसो श्रियो वाक्यं दुध्यो प्रागूजन्मधर्मतः । श्रीः स्यात् कृपण-व्यसनिनराणां नान्यतो गुणात् ।। (दी विप्रौ) इतो गर्भगृहान्तस्थौ विमो श्रीदेवदताऽर्चको। हुं: चिह्नमेकं संजातमित्युक्त्वा जग्मतु तम् ॥' एताभ्यां किमभिज्ञानं दृष्टं विप्राविमौ च की। चिन्तयन्निति बभ्राम प्रासादं परि भूपभूः ॥३८१॥ तत्र च:- (पच आधाः--) स्फाटिकनिर्मलजल-कलितैरालवालकैः । विपुलान् पत्रलान् पञ्च कमानाऽऽम्रानुदैक्षत ॥३८२॥ उपसृत्य कुमारोऽथ यावदालोकते स्थिरः । तावत् तानिएफलान् वीक्ष्य सन्यथं ध्यातवानिति ॥३८३॥ प्रसृतेऽपि वसन्ततौँ ब्रुमाणां परमद्धिदे । आः ! आनन्दप्रदा अक्ष्णोरप्येते निष्फलाः किमु ॥३८४ किन्तु, दानेशा धनसंयुता भुवि सदाचारा परश्लाघिनो वैद्या लोभविवर्जिता यदि सुविद्वांसोऽप्यगर्वा हृदि । नित्यं स्वाम्पि सरांसि मृत्युरहितामाः फलाट्या द्रुमाः।जायन्ते तदहो! धरा वरतरा स्यात् स्वर्ग-पातालयोः । तथाऽपि धरणेन्द्रेण प्रदत्तस्य सुधामणेः । प्रभावेण करिष्यामि चूतानेतान् फलान्वितान् ॥३८॥ ध्यात्वेति तं मणि नीव्या कृष्वैषां स्थानपाऽम्बुभिः । प्रक्षाल्याऽभिपिषेचैप चूतान् पश्चाऽपि यावता ॥३८७ तावता स्वर्णवर्णानि कपूरसुरभीणि च । आविरासुः फलान्याशु सुधास्वादूनि तेष्वथ ॥३८॥ इतथ- विप्रो क्षिप्रौ तौ तत्राऽऽयातौ फलाकुलान् । तान् (तांश्च) वृक्षान्.समालोक्य मुदितावूचतुर्मियः ।। १२. मुजलानि ।

·पुण्डरीक- सर्ग:- ४ ८ अहो ! कंपूरमार्या अपूरिष्ट मनोरथः। अवकेशिनोऽपि वृक्षा यजाताः सफला अमी ॥३९०॥ ॥२३५॥ तयोरेको लघुविमोऽवचित्य सुफलोच्चयम् । शीघ्र ययौ द्वितीयस्तु तत्राऽस्थान्नृपजान्तिके ॥३९१॥ अधाऽवदत् कुमारस्तं हे विप्राविह को युवाम् ? । कारितं श्रीगृहं केन किं नीत्वाऽगात् फलान्यसौ ? अथो स विप्रः प्रोवाच गिरा प्रेमपवित्रया। जानीहि प्रथम देव ! रङ्गशालां पुरीमिमाम् ॥३९३॥ (विक्रमो नृपः-) विक्रमोऽत्र पतिः पाति पातितारिपतङ्गकः । भयान्धतमसाल्लोक नीतिमार्गप्रदीपकः ॥३९४॥ ( प्रीतिमती राज्ञी--) तस्य प्रीतिमती नाम पत्नी दृढपतिव्रता । सुप्ताऽन्यदा निश्यऽपश्यत् कर्पूरतरुमञ्जरीम् ।। ( कर्पूरमारी पुत्री-) संपूर्णसमये साऽथ समस्त सुतां सती । पिताऽपि तामतो नाम्ना चक्रे कर्पूरमञ्जरीम् ॥ ( सामदेवो दैवज्ञ:-) सुतायां सप्तवार्पिक्यां तस्यां श्रीविक्रमो नृ . । देवशं सामदेवाख्यं पपच्छे तरं नरम् ।। कन्यागलक्षणान्येप वीक्ष्य मौहूतिकोऽवदत् । वर्षेऽस्याः पोडशे भावी राधावेधकरो वरः ॥३९॥ : राजा श्रीविक्रमोऽवोचत् राधावेधस्य योग्यता । केन चिनेन विज्ञेया पुंसस्तस्येति भो ! वद ॥३९९॥ सोऽवादीद् देव ! वाग्देवीमुपोष्याऽऽराध्य सत्त्वरम् । सर्व निवेदयिष्यामि तृतीये दिवसे तव ॥४००॥ १२ सोमदेवस्तृतीयेऽनि सभामभ्येत्य भूपतेः । पाणी चूतफलान्युचैस्तदा पश्च समापयत् ॥४०॥ राजोचे किं फलैरेतैः कर्तव्यमथ सोऽब्रवीत् । अपितानि सरस्वत्या ममैतानि प्रसन्नया ॥४०२॥ गदितं च सरस्वत्या महालक्ष्मीगृहं महत् । कारितं विद्यतेऽग्ने यत् स्वर्णमूर्तिविभूषितम् ॥४०३॥ तत्र कर्पूरमचर्या कन्यया निजपाणिना । प्रसादस्याऽस्य पाश्चात्य-भागे वाप्यान्यमून्यहो॥४०४॥ दिव्यस्वरूपा पञ्चाग्री ततस्तत्र परोक्ष्यति । सानिशं निर्मलैर्नीः सिंचनीया च कन्यया ॥४०॥ ॥२३५

·सा
चरित्र
सर्ग:-
८
हिरण्मयी लक्ष्मी स्मेरचम्पकपुष्पकः । कन्यया पूजनीयों हि लातया. शुचिवस्त्रया ॥४०६॥
पुंसा संभाषिता येन लक्ष्मीमूर्तिर्वदिष्यति । वरः कर्पूरमचर्या नरः से भविता ध्रुवम् ॥४०७॥
॥२३६॥
सदाऽपि निष्फलान् दिव्यान तानाम्रान् पश्च: यो नर करिष्यति फलनम्रान् वरिष्यति स ते सुताम् ।।
४४ राजन्! देव्या सरस्वत्या ममेति कथितं स्फुटम् । सोमदेवः स दैवज्ञ इत्युक्त्वाऽऽत्मगृहं ययौ ॥४०९॥
अमु प्रासादमुर्वीशो, हेमश्रीमूत्तिसंयुतम् । अचीकरत् ततः सा च कन्याऽऽनानुप्तवत्यभूत् ॥४१०॥
(दिवाकर-गुणाकरी विनो-)
तदा नियुक्तावावां च दिवाकर-गुणाकरौ । श्रीपूजायै तस्य पुंसः परीक्षायै च भूभुजा ॥४११॥
(राधावेधस्तम्भः-) कन्यापोडशवर्षेऽस्मिन राज्ञावीवाहमिच्छता।अष्टोत्तरशतहस्तः स्तम्भोऽस्त्युत्तम्भितो बहिः॥
दक्षिणान्यष्ट चक्राणि चाऽष्टौ वामभ्रमीणि च । तत्राऽन्तरे चारुतरां नृपो राधामकारयत् ॥४१३॥
राधावेधकरो यः स्यात् स नरो मे सुतावरः । इत्युद्घोष्याऽशेपराज्ञो दूतैरामन्त्रयन्नृपः ॥४१४॥
(कर्पूरमारीतपः- निमन्त्रणानि भूपानां स्वस्वयंवरहेतवे । कपूरमञ्जरी श्रुत्वोपवासं विधे तदा ॥४१५॥
१२ राजाऽपृच्छत् कथं वत्से ! विद्धासि न भोजनम् । भासयन्त्याऽऽस्यभासाऽग्रेऽसावभापत भामिनी॥
येषां बीजानि वाग्देव्याऽपितान्येते द्रुमा यदा । फलिष्यन्ति तदा. तेषां फलभॊक्ष्येऽन्यथा तु न ॥१७॥
उपवासत्रये जाते क्लान्तकाया कुमारिका । बभूव राजवर्गोऽपि चित्ते दुःस्वाकुलो भृशम् ॥४१८॥
चतुर्थेऽद्य दिने राजा नत्वा लक्ष्मी व्यजिज्ञपत् । देवि ! यद्येकचित्ता मे पुत्री तल्लभतां वरम् ॥४१९॥
इत्युक्त्वाऽर्चा श्रियः कृत्वा यावद् राजा विनिर्ययो । तावत् त्वया कुमारैत्य लक्ष्मीः संभाषिताऽवदत् ।।
पूर्णमेकमभिज्ञानमिति. प्रमुदितो भृशम् गत्वा व्यजिज्ञपावाऽऽशु कन्या कपरमरीम् ॥४२१॥

·पुण्डरीक- सर्गः- ||२३७॥ ४ ८ सा प्रोचे मोचरोमाञ्चा सत्यं चेद् युवयोर्वचः । वृक्षाणां तदहो! तेषां फलान्यानयत द्रुतम् ॥४२२॥ इति प्रोक्तो कन्ययाऽऽवां संशयानो फलेवलम् । आगतो फलितानेतान् वृक्षान् वीक्ष्याऽतिविस्मितौ ॥ (कर्पूरमारीपारणम्-) एपां फलानि नीत्वाऽसौ मम भ्राता गुणाकरः । प्रयातोऽस्त्यधुना कन्या-पारणाकारणाय भोः ॥४२४॥ फन्यायाः पारणायां च कृतायां विक्रमो नृपः । अत्रैष्यति भवन्तं तु प्रविवेशयिपुः पुरीम् ॥४२५॥ यावदुक्त्वेति विमोऽयं विरराम दिवाकरः । तावच्छ्रीविक्रामो राजा तत्राऽगात् सपरिच्छदः ॥४२६॥ गुणाकरेण विप्रेणाऽऽदिश्यमानपथो नृपः । आगत्याऽभ्युत्थितं हात् कुमारं श्लिष्यति स्म सः ॥४२७॥ राजा दध्यावहो रूपं कुमारस्याऽस्य वीक्ष्य हि । स कन्दर्पः स्वकं दर्पमद्य तत्याज निश्चितम् ॥४२८॥ (भुवनभानोः पुरप्रवेशमहोत्सव:-) राजाऽऽरुध गज स्वाथे प्रारोप्यैनं कुमारकम् । पुरेमावेशयत् प्रौढ-प्रमोद्भरमेदुरः ॥४२९॥ नृपो भुवनभानु तमुत्सवेन महीयसा । चित्रशाले विशालेऽथ ससभूमे मुदाऽमुचत् ॥४३०॥ फुमारपरिचर्यायै दिवाकर-गुणाकरौ । तत्राऽन्यांश्च नरान मुक्त्वा राजा स्वावाममासदत् ॥४३१॥ अथ, उद्वय सुरभिद्यैः संलाप्य विमलैर्जलैः। विलेप्य यक्षपदैश्वाऽलंकृत्य वर्णभूपणैः ॥४३२॥ विधाप्य जिनपूजां च भोज्यै नारसैस्तदा । तावभोजयतां विप्रो कुमारं भक्तिनिर्भरी ॥४३३॥ अत्रान्तरे सहस्रांशुम्लानौशुनिचयोऽजनि । वारुणीमीहमानस्य कस्य कान्तिन हीयते ? ॥४३४॥ 'पाणी-वरुणदिशा, सुरा च । १२ ·सर्ग:- ॥२३८|| ४ - ८ कुमार: मोचिवान सूर्यः संपूर्य वसुभिर्भुवम् । ब्रजत्यस्तं. हहा देवं सदसत्स्वपि दुःखदम् ॥४३५॥ अहो ! लब्ध्वा पूर्व किल, विबुधनाथस्य ककुभं जगत्युच्चभूतो, दिशमभिलषन यजडपतेः । • मरुन्मार्गात् सूरोऽप्पथ पतति तन्निर्मलकुलां स्त्रिय हातुः पातो ध्रुव इति वदन विश्वमिव भोः ! ॥४३६॥ विश्वं पश्यति विश्वेऽस्मिन् स सहस्रकरोऽपि' हि । ममन पश्चिमाऽम्भोधौ दिनान्ते केन किं भवेत् ॥४३७॥ पाशपाणिदिशाऽम्भोधौ पात्यमाने खगें खगाः । शब्दायन्ते स्म वृक्षेषु मिलित्वा दुःखिता इव ॥४३८॥ अस्तंगते दिवानाथे काष्टोस्वन्धमुखीषु च । पक्षिणोऽमी अभुजाना.धन्या अज्ञानिनोऽपि हि ॥४३९॥ राक्षसाः प्रेत-भूताद्या म्लेच्छाश्चाऽइनन्ति निश्यऽपि । स्वर्गिणः पितरश्चैव धर्मिणो मनुजास्तु न ॥४४०॥ दूरमेष यथा सूरस्तमापूरस्तथा तथा। श्रियं हरति पद्मानां निर्मथः स्यात् सुखी हि कः ? ॥४४॥ रत्नः प्रदीप रविणेन्दुना च क्षतं तमः स्यात् पुनरक्षितं हि । • यथा जिनेन्द्रर्मथिता मदाद्या अपि त्रिलोकी तु पराभवेयुः ॥४४२॥ अथो दिवाकरोऽवोचद् विधायोटा स्वतर्जनीम् । कुमार ! पुरतः पश्य प्राच्यां चन्द्रोऽभ्युदेत्यसो॥४४३॥ प्रभालोकं कुर्वन् रविरवनितापं. यदतनोत् तमिस्रा शीताऽपि मंचुरतिमिरं यच्च कुरुते । योर्दोषावेतावमृतरुचिरंषोऽप्यपहरत् कलङ्क स्वं हतु प्रभवति न तत् क्षीयत इव ॥४४४॥ अथो' गुणाकरोऽवोचच्छयनीये नृपाङ्गज ! | सत्वरं कुरु विश्राम यथा याति तब अमः ॥४४॥ तथाऽकरोत् कुमारोऽपि स्मृत्वा पञ्चनमस्कृतिम् । संवाहयांचक्रतुथ नावथो तं यथासुखम् ॥४४६॥ ! १२ तमा नि ॥२३ ·चरि सर्ग:- पुरीक-इति विफमराजस्य निर्देशात् तलरक्षकाः । नगरी मण्डयामासुराशु चन्द्रोदयादिभिः ॥४४७॥ २३९॥ विभातायां विभायर्यां वह्निजितमन्मथाः । पृथ्वीनाथा अथाऽभ्येयुः सर्वे पूर्वनिमन्त्रिताः ॥४४८॥ ततः श्रीविक्रमी राजा नृपानेतान् ससंभ्रमम् । सर्वान् संमानयामास रम्यावासप्रदानतः ॥४४९॥ इतो भुवनमार्नु तमुपेत्य नृपनन्दिनः । इत्युपश्लोकयन्ति स्म प्रभाते सौप्रभातिकाः ।।४५०॥ जय जय नृपपुन ! सपरिः पवित्रः परिहर यहुनिद्रा मोहराजेन्द्रमुद्राम् । यितनु तनुविशुद्धिं निर्मला स्वां च बुद्धिं स्मर जिनवरमन्तः पुण्यकृत्यैरनन्तः ॥४२१॥ इत्यं जागरितः प्रातःकृत्यं कृत्वा नुपाङ्गजः । राज्ञोऽमात्यैर्मुदा निन्ये स्वयंवरणमण्डपम् ॥४२॥ गरिप्लेपु निविष्टेषु तत्र भूपेषु भूरिपु । आसांचके कुमारोऽपि चारुचामीकरासने ॥४५३॥ ललनाभिः कृतोलूलुलालनाभिताऽथ सा। हंसीव कलकण्ठीभिरागात् कर्पूरमञ्जरी ॥४५४॥ रापास्तम्भमयोपेत्य पूजपित्वा प्रमोदतः । तस्थौ सुस्थमनास्तत्र पालिका धृतमालिका ॥४२५॥ १२ दिवाकरामियो विमः माह भूमीपतीनथ । विधाय राधावेधं भोः! कन्येयं परिणीयताम् ॥४५६॥ एवं दिवाफरेणोक्ते शक्तिमन्तोऽपि केचन । राधावेधाय नोत्तस्थुविलीनविषयस्टहाः ॥४५७।। तत्र केचिदनात्मज्ञा उत्थायोशिसूनवः । अपरांदेषुता प्राप्य जग्मुस्ते हास्यपात्रताम् ॥४५८॥ श्रीविक्रमस्प संकेताद् विमः सोऽथ दिवाकरः । वीरं भुवनभान्वाख्यं तमुदस्थापयवधात् ॥४५९॥ मण्डलापितकोदण्ड-मपिटतायतसायका । राधालीदमनाः प्रत्या-लीढस्थानं स तस्थिवान् ॥४६०॥ भागबरामवाम् २३९ ·सर्ग:- ॥२४॥ ८ (भुवनभानुना राधांवेधः कृतः-) युवचित्तैश्च चर्कश्च विभ्रमदितामपि ! कन्या राधां च विव्याध सौभाग्येन शरेण च ॥४३१॥ वरमालां वरस्याऽस्य कण्ठे क्षिप्त्वा पर्तिवरा । यावद् दूरतरौ चक्के करौ वेपयुमन्थरी ॥४६२॥ तावच, (कंचिद् देवः--) विनापराध मे पुत्रो वत्से.! पद्धः कथं त्वया । वदन्निति दिवः कोऽपि देवः प्रादुरभूत् पुरः ।। देववाणीमिति श्रुत्या पाणी संयोज्य विक्रमः। नृपः प्रोवाच गीर्वाण! किमेप तनयस्तव ॥४६४॥ जगाद निर्जरः सोऽथ स्वरूपं मम भूपतेः। शृणु त्वं निश्चलीभूय भूयसः किल कौतुकात् ॥४६५॥ ( काचनपुरम्---) अहं भीमपोऽभूवं श्रीकाञ्चनपुरे पुरा । अयं भुवनभान्वाख्यस्तनयः सनयो मम ॥४६॥ कारणेनैप केनाऽपि सुतो देशान्तरं ययौ । अहं तु हन्तुमारेभे दुःखादात्मानमुत्सुकः ॥४६७॥ (चित्राङ्गदः साधुः- नृसिंहो नृपः-) तदा चित्राङ्गदः साधुर्मामेत्य प्रत्ययोधयत् । नृसिंह स्वं सुतं राज्येऽभिपिच्याऽग्रहिपं व्रतम् ॥४६८॥ भावना दादश श्रुत्वा व्याख्यानेऽहं गुरोर्मुखात्। मत्वाऽसारं च संसारं विगृह्याऽनशनं मृतः ॥४६९।। सौधर्म्यादथ सौधर्मे कल्पेऽहमभवं सुरः । दृष्ट्वाऽमुं सात्त्विकं पुत्रं ज्ञानेनाऽत्र समागतः ॥४७०॥ आगतोऽत्र सुतं माला-वह कन्यकयाऽनया। प्रेक्ष्याऽहं सहसा राजन्निपेधं कृतवानिह ॥४७१।। यतः- लब्धेऽपि सुमानुप्ये संप्राप्ते पाप-पुण्यनैपुण्ये । यो यतते न यतित्वे तिर्यक्त्वादौ स किं कर्ता ॥४७२॥ अन्यच्च, दानं नाऽभयदानतस्त्रिभुवने शीलवतान्न व्रत संतोषान्न सुखं न मर्मवचनादन्यच तीव्र विषम् । तृष्णाया अपरं लघुत्वमपि नो धानिधि परः स्त्रीपाशान्न परोऽस्ति पाश इह भोः ! कारा' भवानापरा ततो भो। विक्रमोर्वीश पुत्रमेनं सुधार्मिकम् । चारित्रं ग्राहयिष्यामि त्याजयिष्यामि संमंतिम् ।।४७४॥ १२ T ॥२५० ·॥२४॥ सर्गः- ४ ८ इत्युक्त्वा विरतस्याऽस्य देवस्य स्वपितुः पदे । नत्वा भुवनभानुः स प्रोवाच स्वच्छ धीवकः ॥४७॥ महीयसाऽत्र मोहेन मुह्यमानं मनो मम । त्वया तात! परित्रातमहो! वात्सल्यमद्भुतम् ॥४७३॥ (देश-विक्रमयोः सलाप:-) अथ श्रीविक्रमो राजाऽभ्युत्थाय निजविष्ठरात् । शेखरीकृत्य हस्तौ च निजगाद सगद्गदम् ॥४७७॥ रति जयन्ती रूपेण वैजयन्ती कुलौकसः । सुतेयं मम सुतस्तेऽयं पुण्येन प्रवरो वरः ॥४७८॥ वरे वरवधूकेऽस्मिन् लावण्यामृतवारिधौ । निश्चलीभूय देवेन्द्र निमिपत्वं कृतार्थय ॥४७९॥ मपंक्षिभिर्वाञ्छयमानः कन्योद्वाहसुरद्रुमः । सुमनस्त्वयि दृष्टेऽपि फलत्यद्यापि किं न भो! ? ॥४८०॥ इत्युदित्या नृपं पाद-प्रणतं प्रेक्ष्य सोऽमरः । उत्थाप्य निजपाणिभ्यामालिङ्गय प्राह साञ्जसम् ॥४८॥ तव संश्लेषवाक्येन परितुष्टोऽस्मि भूपते ।। यत् त्वं कथय तच्छीघं करोम्येव नरोत्तम ! ॥४८२॥ राजा प्रोवाच देवेन्द्र ! तव वाक्येन धर्मिणा । संसारमोहसुप्तोऽद्य ममाऽऽत्मा प्रतिबोधितः ॥४८३॥ किन्तु पुत्रस्तवैवाऽयं यदि राज्यमिदं मम । त्वद्वाक्येन वधूयुक्तः पाति द्वादशवत्सरीम् ॥४८॥ तदादाय व्रतं पोतं निस्तरामि भवाम्बुधिम् । मध्येभूय विवाहं तत् कारयाऽऽशु सुरोत्तम ! ॥४८॥ इत्थमन्यर्थितो राज्ञा तयेति प्रतिपद्य सः। देवः कुमारीवीवाहं कारयामास हर्षितः ॥४८६॥ अथो विवाहे निवृत्ते भीमदेवे च तस्थुपि । वरं कर्पूरमञ्जयाँ राजा राज्ये न्यवेशयत् ॥४८७|| ततश्च, ( विक्रमो राजर्षिः-) गुरोधर्मप्रभाख्यस्य पादान्ते दान्तचेतसा । व्रतं जग्राह कुग्राहरहितोऽरिहितो नृपः ॥४८८॥ अथो विक्रमराजपि नीत्वा भीमसुरोत्तमः । रङ्गशालापुरीमध्यमागाद् भुवनभानुना ॥४८९॥ १.हे देवेन्द्र ।। २ पक्षिणः स्वजनाः, खपाथ १२ १२५१ ·परित्रम्. हरीक- सर्गः-६ .२४२॥ ४ देवो भुवनभानु तमथाऽऽह स्मेरलोचनः । वत्स ! दादशवर्षेभ्यस्त्याज्यं राज्यं त्वया ध्रुवम् ॥४९०॥ तयेत्यय कुमारेण प्रोक्ते भुवनभानुना । दिवं विद्योतयन् देवो महसा सहसाऽगमत् ४९१॥ ( गौमाविहार.-) पितुः पुण्याय वैडूर्य-मयीं मूर्ति जिनेशितुः। नव्ये भीमविहारेऽसौ न्यधाद् भुवनभानुरादा मित्रं दिवाकरविप्रमसौ भुवनभानुराट् । पूजाधिकारिणं तत्रं चक्रे वक्रेतराशयः ॥४३॥ अथो वसुमती शासनसौ वसुमतीपतिः । आत्मानं सुमतीकुर्वश्चक्रे वसुमतीः प्रजाः ॥४९४॥ ( कर्पूरमजीगर्भधारणम्-) अथ स्वल्परजोभावा राजयोग्यमुपैयुपी। कपुरमञ्जरी गर्भ सत्त्वं प्रकृतिवद् दधौ । राज्ञी सैवाऽयदा राज्ञा सौधमूनि निषेदुपी । दर्श दर्श रविधिम्यं रुदन्ती ददृशे भृशम् ॥४९६॥ (कर्पूरमअर्या दोहदः-) पार्थिवोऽपि पुरोभूय प्रोचे प्रेमपरः प्रियाम् । अयि ! ते दयिते ! चित्ते विद्यते दुःखमद्य किम्. १ ॥४९७॥ अथाऽसौ प्राह मन्दाक्षं मन्दाक्षरमदो वचः । जिनं भानुविमानस्थं नन्तुं मोहो हृदः प्रियः ॥४९८॥ राजा भुवनभानुः स स्पष्टमाचष्ट तुष्टहृत् । रम्यामेनां स्पृहां देवि! पूरयिष्यामि ते धुवम् ॥४९९|| मा ताम्य भामिनि ! तत इत्युदित्वा धराधवः । स्वदुकूलाञ्चलेनैव निर्ममार्ज प्रियामुखम् ॥५००॥ मियां प्रेमामृतमीतामेवं कृत्वा नरेश्वरः । धरणेन्द्रदत्ते पदयोः पादुके अथ पर्यघात् ॥१०॥ धरणेन्द्रप्रदत्तं च शीता-ऽऽतपनिवारणम् । परिधीय वस्त्रयुग्मं हुंकारमकरोन्नृपः ॥५०२॥ (भुवनभानुर्भानुविमान प्रविवेश-) अवलान्तरताप-वाताम्यां सद्य आस्कन्ध रोदसीम् । पादुकाभावतो भानु-विमानधारमीपिवान् ॥५०३॥ १२ १ धनयुनाः। ॥२४ ·चरित्र सर्ग:- ॥२४॥ ४ ८ आयान्तं दूरतो दृष्टं भूपं भुवनभानुकम् । अभ्युत्तस्थौ रविवः कस्य मान्यो हि नाऽतिथिः १ ॥५०४॥ ( भानु-भुवनभानो संलाप:-) पदमणग्नं पृथ्वीशमुत्थाप्याऽऽश्लिष्य हर्पतः । दिव्यासने निविश्याऽग्ने रविः कोमलमालपत् ॥५०५॥ आगमोपक्रमेणवं सहसा साहसिन्नहो! । यथा त्वया मोदितोऽहं तथा कार्येण मोदय ॥५०६॥ राजा प्रोवाच देवेन्द्र ! ज्ञानात् कार्य ममाऽखिलम् । जानन्नपि कथं मय-व्यवहाराय पृच्छति ॥५०७॥ सूर्यदेवः क्षणं मौनमालम्ब्य प्रोचिवान् पुनः । अत्र श्रीजैनमूर्ति किं विवन्दयिपसि प्रियाम् ॥५०८॥ (कर्पूरमरी अपि भानुविमाने गता-) आनेप्यामि ततोऽव वधूं कर्पूरमञ्जरीम् । इन्युदित्वा दिव्यशक्त्या तत्र तां रविरानयत् ॥५०९।। अकस्मादामतां प्रेक्ष्य प्रियां कर्पूरमञ्जरीम् । अहो। शक्तिरहो । शक्तिरिति भूपो विसिग्मिये ॥१०॥ इतो भरिमालोक्य हृष्टा कपुरमञ्जरी। ततो विनयतः सूर्यमिन्द्रं यावन्ननाम सा ॥५११॥ ( सूर्यपन्नी रत्ना- ) सूर्याग्रमहिपी तावद् रत्ना देवी ससंभ्रमा । आलिलिङ्ग समागस्य राझी कर्पूरमचरीम् ।। भूपं भुवनभानुं तमथो भूयः सुरेश्वरः। विधृत्य पाणौ प्रासादे जैने प्रावेशयद् मुदा ।।९१३॥ देवीचतुःसहस्रः सा घृता रत्नाभिधाऽमरी । कर्पूरमञ्जरी जैने मन्दिरेऽस्मिन् निनाय ताम् ।।५१४॥ यारे बारेऽथ चत्वारि मध्ये चाष्टोत्तरं शतम् । इत्यानर्चाऽहतो मूर्तीः स विंशतिशतं नृपः ॥५१५॥ अथो सभासु निद्वारभूपितास्वपि श्वसु । पष्टिसंख्याः स आनर्च जिनमूर्तीमणीमयीः ॥५१६॥ एवं जिनेन्द्रविग्यानि विमाने शाश्वता-यसौ। आनर्च सूर्यसौहार्दात् तत्राऽशीतिशतं नृपः ॥५१७॥ इरधं कर्पूरमंजर्याः संपूर्ण दोहदे नृपः । नरवा रतुत्वा रविं देवं नगरीमाययौ निजाम् ॥१८॥ २ ॥२४३ ·इमरीक- ॥२४॥ ४ (कर्पूरमधरी सुरपालभं सुतमसूत) कर्पूरमजरी साऽथ प्रमोदामृतपूरिता। संपूर्णसमयेऽसूत सुतमद्भुततेजसम् ॥२१९१ सुरवल्लभ इत्याख्या सत्यां तस्य ददौ नृपः । उपाध्यायादधीतश्च जज्ञे स दशवार्षिकः ॥५२०. (भुवनभानु निः-) देववल्लभनामानं निजे राज्येऽध तं सुतम् । निधाय भूपतिः पन्या सहितो व्रतमग्रहीत् ॥५२१॥ तदा गुणाकरो विमः प्रावाजीत् स्वामिना समम् । मुनिर्भुवनभानुश्च प्रांप सरिपद क्रमात् ॥५२२॥ ( मुक्ति गती कर्पूरमजरी-गुणाकरी-) गुरौ भुवनभान्याख्ये भवव्याख्यां वितन्वति । ते गुणाकर-कपूरमायौं ज्ञानमापतुः ॥२२३॥ तयोः संमासयोमोक्षे सूरिभवविरागतः । संलेख्याऽनशनं कृत्वा द्वादशस्वर्गमीपिवान् ॥२२॥ (गजपुरं पुरम्-) भोगान् भुक्त्वा ततश्रुत्वाऽमुग्मिन् गजपुरे पुरे। महासेनस्य पुत्रोऽभूदयं विजयसेनराद ॥ । इति विजयसेनमण्डलेशस्य पूर्वभवः। इतो दिवाकरो विप्रो भीमविहारसंस्थितः । अभुञ्जन देवतद्रव्यं चिरं चके जिनार्चनम् ॥२३॥ विवर्धमानभावोऽयं जिनपूजां दिने दिने । चार चारुतरां चक्रे तत्र विप्रो दिवाकरः ॥२२७॥ पण्मासंशेपे संजाते तस्य विप्रस्य जीविते । प्रकृतेश्च विपर्यासाद् धर्मभावः क्षयं ययौ ॥५२८॥ (देवपूजाकारी दिवाकरो देवदव्यभोजी-) ततो निर्मभावत्वाद् देवद्रव्यं वुभोज सः। पूर्ण च जीविते मृत्वा वभ्रामाऽसंख्यशो भवान् ॥५२९॥ ( स च दिवाकरो मृत्वा गुणागमः श्वा जातः- भ्रान्त्वेत्थं विमजीवोऽत्र श्वानो गजपुरेऽजनि । देवद्रव्योपभोगो हि दुरन्तो निश्चितं भवेत् ॥५३०॥ तथाथागमः- ( संबोधप्रकरणगत गाथाकदम्बकम्-) ॥२४.

·चरित्र
सर्ग:-
४
पुण्डरीक-"भक्खेड जो उविक्खेइ जिणदव्वं च सावओ। भक्षयति य उपेक्षते जिनद्रव्यं च श्रावकः ।
पुण्णहीणो भवे जो उ लिप्पए पावकम्मणा ।। पुण्यहीनो भवे (भवेद् ) यस्तु लिप्यते पापकर्मणा ॥
॥२४॥
आपदाणं जो भंजइ पडिवन्नधणं न देइ देवस्स। आयदानं यो भक्ति प्रतिपन्नधनं न ददाति देवस्य ।
नस्संतं समुविक्खइ सो विहु परिभमइ संसारे ॥ नश्यत् समुपेक्षते सोऽपि खलु परिभ्रमति संसारे ॥
चेई पदव्वं साहारणं च जो दुहइ मोहियमईओ। चैत्यद्रव्यं साधारणं च यो दुधति मोहितमतिकः ।
धम्मं च सो न याणेइ अहवा यद्धाऊओ नरए ॥ धर्म चस न जानाति अथवा पद्धायुष्को नरके ।
ईयव्वविणासे तद्दच्चविणासणे दुविहमेए । चैत्यद्रव्यविनाशे तद्व्यविनाशने द्विविधभेदे ।
साहू उविक्खमाणो अणंतसंसारिओ होई ॥ साधुमपेक्षमाण:-अनन्तसंसारिको भवति ॥
जिणप्पवयणबुद्धिकरं पभावगं नाण-दसणगुणाणं । जिनप्रवचनवृद्धिकरं प्रभावकं ज्ञान-दर्शनगुणानाम् ।
रक्खंतो जिणव्वं परित्तसंसारिओ होइ ॥५३५॥ रक्षन जिनद्रव्यं परीतसंसारिको भवति ॥२३५॥
जिणप्पवयणबुट्टिकर पभावगं नाण-दसणगुणाणं। जिनमवचनवृद्धिकरं प्रभावकं ज्ञान-दर्शनगुणानाम् ।
૧૨ वड्दतो जिणव्वं नित्थयरत्तं लहइ जीवो ॥" वर्धयन् जिनद्रव्यं तीर्थकरत्वं लभते जीवः ॥५३॥
इत्थं ज्ञात्वा जिनेन्द्रस्य द्रव्यं धर्मधनजनैः । येन केनाऽप्युपायेन वर्धनीय सदैव हि ॥५३७॥
(विजयसेन-गुणारामयोः स्नेहकारणम्).
देवद्रव्योपभोगोत्थ-कर्मणा श्वानजन्मनि । जीवों दिवाकरस्यैपोऽचततार नरेश्वर ! ॥२३८॥
तथा विजयसैनस्य चित्ते स्नेहभरो महान् । पूर्वजन्मनि संभूत-बहुसंगतितो ध्रुवम् ॥२३९॥
हहो ! विजयसेन ! त्वं यदा जिनमपूपुजः। तदा पूर्वभवाइभ्यस्तः श्वानोऽसी भृशमैक्षत ॥५४०॥
1009
॥२४॥

·पुण्डरीक- चरित्रम् सर्ग:-६ ॥२४६॥ ४ . ८ भृशं ध्यायनसौ श्वानस्तदा श्रीजिनपूजनम् । पूर्वजन्म च सस्मार ध्रुवमासन्नसिद्धिभाग् ॥१४१॥ एवं विजयसेनस्य श्वानस्य च पुरायवौ । हहो ! सोमयशोराजन् ! अस्माभिः कथितावित ॥५४२!. इत्युक्त्वा विरतस्याऽस्प पुण्डरीकगणेशितः। प्रणनाम पुरोभूय श्वानः संविग्नमानसः ॥५४॥ (गुणारामः उत्पुच्छयते-) अत्युत्पुच्छयमानेऽस्मिन् नताऽऽस्ये शुनके चिरम् । ऊचे विजयसेनोऽथ प्रभो ! किं कथयत्ययम् ? ॥५४४॥ पुण्डरीकः प्रभुः पाह भषणो ह्येष भूपते ! । देवस्वस्वादजं पापं निन्दन्नस्तीति मानसे ॥९४५॥ अन्योपायैरपि प्राप्ये हा ! धने दुधिया मया । देवद्रव्यं समास्वाद्य स्वात्मा दुःखे निपातितः ॥९४६॥ प्राप्से नरत्वे दुष्पापे हा ! प्रोपे न मया शिवम् । दान-पूजाचयोग्योऽहं पशुरत्र करोमि किम् ? ॥९४७॥ ( गृहीतमनशनं गुणारामेण शुना-) भवे पूर्वत्र भावेन प्रथमं यन्निनोऽचितः । तेन मे पुण्यभावेन गुरुयोग्योऽधुनाऽजनि ॥५४८॥ गृहीत्वाऽनगनं तस्मात् संतोपामृतवारिधौ। आत्मानं स्नपयिष्यामि पूर्व सृष्णाऽऽतपादितम् ॥५४९॥ एवं विचिन्त्य श्वानोऽयं पार्थिवेष्वितिवादिषु (१)। श्रीपुण्डरीको राजर्पिर्दावनशन शुनः ॥५०॥ मनसाऽनशनं नीत्वा सभायाः शुनकोत्तमः । दूरं गत्वा स्मरन्नस्थाद् मन्त्रं श्रीपारमेट्रिकम् ॥५५१॥ अथो विजयसेनोऽपि जातिं स्मृत्वा पुरातनीम् । पाचै श्रीपुण्डरीकस्य ययाचे व्रतमादरात् ॥५५२॥ भगवान् पुण्डरीकोऽथ प्रोचे विजसेन ! भोः। । गच्छन्ति(च्छामः) स्मो वयं सिद्ध-पर्वतं प्रति संप्रति ॥ तीर्थानि-) "अठ्ठावय-संमेए पावा-चंपाए उज्जलि नगे य। अष्टापद-संमेतेऽपापा-चम्पायाम् उज्ज्वले नगे च । १२ -- , आप धातोः कर्मणि रूपम् । २४६॥

·पूणरीक- प२४७॥ पंदित्ता पुग्नफलं सयगुणियं तं पि पुंडरीए ॥५५४॥ वन्दित्वा पुण्यफलं शतगुणितं तदाऽपि पुण्डरीके ॥५५४॥ चरित्रम् केवलनाणुप्पत्ती निव्वाणं जत्थ आसि साहणं । केवलज्ञानोत्पत्तिनिर्वाणं यत्र आसीत् साधूनाम् । .सर्ग:- पुंडरियं वंदित्ता सन्चे ते बंदिया तित्था ॥५५५॥ पुण्डरीकं वन्दित्वा सर्वाणि तानि वन्दितानि तोर्धानि॥ पडिमं चेदयहरं वा सित्तुंजगिरिस्स मत्थए कुणइ । प्रतिमां चैत्यगृहं वा शत्रुजयगिरेमस्तके करोति । मुत्तूण मरहवासं वसई सग्गे निरुवसग्गे ॥५६॥ मुक्त्वा भरतवर्ष वसति स्वर्ग निरुपमर्गे ॥२५॥ पूयाकरणे पुन्नं एकगुणं सयगुणं च पडिमाए । पूजाकरणे पुण्यमेकगुणं शतगुणं च प्रतिमायाम्-। जिणभुवणे,ण सहस्सं अणंतगुणं पालणे होइ ॥ जिनभुवनेन महस्रम् अनन्तगुणं पालने भवति । किंबहुना जं किंचि नाम तित्थं सग्गे पायाल-माणुसे लोए । यत् किञ्चिद् नाम तीर्थ स्वर्गे पाताल-मानुष्यके लोके। सं सव्वमेव दिढ़ पुंडरीए वंदिए संते ॥५५८॥ तत् सर्वमेव दृष्टं पुण्डरीके वन्दिते सति ॥५५८॥ अन्यच, पूर्व भुवनभानुस्त्वं मातङ्गप्रेष्यतादिभिः । दुवात् क्षोणिपते ! क्षीणकलुषः खलु तिष्ठसि ॥५५१॥ मन्दिरं मोहमदिरा-पूरित परिहाय तत्। सुमनः ! कुरु चारित्र-गङ्गायां स्नानमातरम् ॥५६०॥ (पिजगगेनी मुनि:-) इत्यादेशं गुरोलब्ध्वाऽलुन्धयुद्धिर्भवे भृशम् । त्रिकोट्या सहितो निन्ये व्रतं विजयसेनराम्॥ (गुणारामस्य मरणम्-) अधैकतानः स श्वानः स्मरन् पश्चनमस्कृतिम् । प्रथमानयशाः पृथ्व्यां प्रथमं कल्पमीयिवान् ॥५३२॥ गुणारामस्य श्वानस्य देहं सोमयशा नृपः। आशु संस्कारयामास चन्दनाऽगुरुवह निना ॥४६३॥ १ प्रती तु हे अमनः । ॥२४७ ·-1 चरि पुण्डरीक- सर्ग:- ॥२४८॥ (गुणारामस्मृतये ममत्रो बिहार:-) श्रीमान् सोमयशा नृपोऽस्य सुगुणस्तुष्टः शुनः श्रेयसे श्रीनाभेयजिने शयिम्मसकलं श्रीपुण्डरीकस्य च । मूत्या भूपितमुज्ज्वलं वरतरं मामादमुच्चस्तरं सत्रागार चतुष्टयेन च धृतं हर्षेण सोऽचीकरत् ॥५६४॥ मासादे नृपतिविनिर्मितेऽथ तत्र संतोषात् किल मृगवेप एप देवः । जैनेन्द्रार्चनममरा-ऽमरीपरीत संगीतमभृतिभिरुत्सवं च चक्रे ॥५३५।। (गिवानल जिगमीपुः पुण्डरीक:-) अहो ! अंहोहीनाश्चलत जवतः साधव इति स्वशिध्यानादिशामलविमउशैलेश्वरमभि । युगादीशस्याऽऽद्यो गगधरवरोऽभूनिगमिपु-जगह ट्युन्मेपोयतव वनकरिफलतः ॥५३॥ ( पष्ठः सर्गः-) श्रीरत्नप्रभसूरिसरकरतेो दोपाभिपङ्गं त्यजन् यो जाड्य स्थितिरप्य प्रतिदिन प्रासाद्भुतप्रातिभः तेन श्रीकमलपमेण रचिते श्रीपुण्डरीकप्रभोः श्रीशद्वंजयदीपकस्य चरिते पष्टोऽथ सर्गोऽभवत् ॥५३७॥ ॥ इति श्रीपुण्डरीकपुराणे श्रीविजयसेन-गुणारा नश्वानपूर्वभर- वर्णनः पाठः सर्गः ॥ Pota । सप्तमः सर्गः। (श्रीपुतीको मथुप आगाम-) श्रीयुगादिज़िनराज गुणेन्द्रः पुण्डरीकापिरेप महोजाः। साधुसंघसहितोऽवहितोऽन्त-राजगाम मथुरापुरपाश्वम् ॥१॥ १ अन्तःसावधान: ।

·पुण्डरीक-
परिधम्
सर्गः-
॥२४९॥
४
(धनः श्रेष्ठी-) तत्र तिष्ठति धनो व्यवहारी दानवान् दम-दयाऽव्यभिचारी।
नियंपो प्रवरपौरपरीतः साधुवन्दनकृते स पुरीतः ॥ २ ॥
( देवदत्तः पुत्रः-) देवदत्तमथ स स्वतन्जं रूप-यौवनकलाकलिताङ्गम् ।
पुण्डरीकपदयोर्नमनाय श्रेष्ठिराट् सह तदैव निनाय ॥ ३॥
स्वंगि-साधुसमापसमेतं तं पति विमलशैलपथिस्थम् ।
भक्तितोऽथ स धनः प्रणिपत्य कुड्मलीकृतको निजगाद ॥ ४ ॥
सद्गुरोऽत्र नगरेऽद्य गरेणोन्मूढमगिनिचयं निजवाचा।
चेतनान्वितमहो ! सुधयेव त्वं जवात् समवसृत्य विधेहि ॥ ५॥
इत्यसौ वचनमस्य निशम्य यावदेव मनसा मुनिरस्थात् । ताचदेव मणिपीठमकुण्ठो निर्ममौ हरिवेपसुरोऽपि॥
(धनः पुण्डरीक पृथ्षान्-)
निमितेऽमरवरैर्मणिसौधे संस्थिते सकेलसाधुसमूहे । तं प्रभुं विमलपीठनिविष्टं पृष्टवानिति धनो व्यवहारी॥
(पभूतिपुत्री विमला-) देवदत्त इति मे तनयोऽयं श्रेष्ठिनोऽत्र वसुभूत्यभिधस्य ।
पुत्रिकामुद्वहद् विमलाख्या कोमलां लवणिमाऽमलमूनिम् ॥ ८ ॥
(विमलायाः दुरभिगन्धत्तम्-) सद्विवाहविधितोऽध चतुर्थे वत्सरे मा. वधूरमलाभा।
सर्वरोगरहिताऽपि नितान्तं साऽभवद् दुरभिगन्धशरीरा ॥ ९ ॥
, येष्टितः। २ स्वर्गिणो देवाः ! १ समूहः। / मोहविषेण । ५ निर्मलकान्तिः ।
॥२४९॥

·पुण्डरीफ-8 औपधेपु विविधेपु तदङ्गे लेपितेपु बहुशोऽपि सुवैद्यः ।वृद्धिमेव तदगाद् दुरभित्वं पापिनीव नृपतावपकीतिः॥ चरित्रम् विस्तृतेऽखिलपुरेऽथ कुगन्धे तां नरेन्द्रवचनेन वधूटीम् । मुक्तवान् द्रुतमरण्यकृतेऽहं धामनि प्रचुररक्षकयुक्तम्॥ सर्ग:- ॥२५०॥ तदिनाद् मम सुतोऽद्भुतदुःखात् त्यक्तचारुशयना-ऽऽसन-भोज्यः । वत्सराष्टकमसाविति यावन्म्लानघूर्णनयनोऽतिनिनाय ॥ १२ ॥ किं बहुना ? सा कुगन्धतनुरस्ति वधूः किं स्नेहवान् मम सुतश्च किमस्याम् । त्वं प्रसद्य मनसि स्थितमद्य संशयं हर तमोहरमूर्त ! ॥१३॥ ( अवदत् पुण्डरीकः ) सोऽवदन्निजकृतश्रयणाय तामिहाऽऽनय चवू व्यवहारिन् । ऊचिवानयमथाऽतिकुगन्धामानयामि कथमत्र सभायाम् ॥१४॥ श्रेष्ठिना निगदिते वच एतद्धपितो हरिणवेपसुरोऽसौ । पुण्डरीकचरणौस्नपयित्वा दिव्यनीरभरमार्पयदाशु॥ स्वां स्नुपां मुनिपदस्नपनेनाऽनेन सिश्च दुरभित्वविभित्य । सोऽमरस्तमनुशिष्य मुदवं श्रेष्ठिनं परिपदो विससर्ज ॥१६॥ .१२ ( दुरभिगन्धशरीरा विमला श्रीपुण्डरीकपदस्नपनेन सुगन्धशरीरा सती तत्सदसि आगता- पुण्डरीकपदनीरनिषेकात् स्वां स्नुषां शुचिसुगन्धशरीराम् । आनयत् सदसि तत्र धनोऽसौ पूर्वजन्मकृतसंश्रवणाय ॥१७॥ ( थाललाप पुण्डरीका:-- ) दु:खितां. कृतनमस्कृतिमेतां कोरकीकृतकरां विनिविष्टाम् । संनिरीक्ष्य विशेपदयालुराललाप कलंगीमुनिराजः ॥२८॥ 1. सप्तम्यन्तम् । २. क्रियाविशेषणम् । ३. मधुरभाषायुतः । ॥२५॥ ) ..1

·हरीक-
चरित्रम्
सर्गः-७
॥२५॥
४
८
पूर्वजन्म विमलाभिधवध्वा देवदत्ततनयस्य च सर्वम् ।
त्वं शृणु स्थिरमना व्यवहारिन् । पाप-पुण्यफलनिश्चयनाय ॥१९॥
( शड्गपुरम, महमेनः, वसुमित्रः, कीर्तिमती-) भो ! विदेहभुवि शङ्खपुरे प्राग् भूपतिः समभवद् महसेनः ।
निर्धनो पणिगभू वसुमित्रः कीर्तिमत्यजनि तस्य कलनम् ॥२०॥
( विमलबुद्धि-सुबुद्धी पुत्री- तत्सुतौ विमलवुद्धि-सुबुद्धी तिष्ठतो निजवधूद्वययुक्तो ।
निर्धनावतिधनाध्यवसायं सर्वदा विदधतावपि गाढम् ॥२१॥
( कीर्तिमतीस्वप्न:-) अन्यदाऽस्य वणिजोऽथ दरिद्रस्याऽपि धर्मनिरतस्य तु भार्या ।
हरितराजमधिरूपमपश्यद् वीतरागममलं निशि सुप्ता ॥२२॥
मातरुत्थितवती निजभर्तुः पार्श्वमेत्य किल कीर्तिमती सा ।
वक्ति यावदतिफुल्लविनेत्रा तावदाश्वजनि तु क्षुतमग्रे ॥२३॥
(स्वप्नपाठकः--) तन्निशम्य पुरतः क्षुतमेपा स्वप्नमेनमनिगद्य तदने ।
• चारपुष्पफलपूरितपाणिः स्वप्नपाठकसमीपमियाय ॥२४॥
स्वप्नमेनमनया अभिहित स स्वप्नविद् निगदति स्म विचार्य । अङ्गजस्तव भविष्यति भूपः सर्वलोचनमदादरूपः
स्वप्नपाठकममुं पुनरेषा अष्ठिनी पमुदिताऽध वभापे ।
किं प्रियस्य पुरतो निगदन्त्या मे क्षुतं कथमभूत् कथयेति ॥ २६ ॥
अवम्-डी-कि।
२
॥२५॥

·चरित्रम ॥२५२॥ सर्ग:- ४ ८ पुण्डरीक-2 सोऽप्युवाच शृणु सुन्दरि! शीघ्रं यत् क्षुतं तव पुरो हि तदाऽभूत् । पुत्रराजसमये पितृमृत्यु सूचयत्यहह ! तद् दुरुदम् ॥२७॥ स्वप्नपाठकवचस्त्विति सर्व संनिशम्य धृतहर्ष-विपादा। मन्दिरं स्वमियमेत्य सुखेनाऽपूरयत् सकलगर्भदिनानि ॥ २८ ॥ ( कीर्तिमती सुपुषे सुतम्- ) साऽथ पूर्णसमये परिपूर्ण सोमसौम्यसुभगं सुभगाङ्गम् । नन्दनं प्रसुपुवे जननेत्राऽऽनन्दनं प्रमुदितोचमुहर्ते ॥२९॥ पालनालमथ तत्र निधातुं धान्य उल्लिलिखुराशु सुधांत्रीम् । स्वर्णपूर्णकलशः किल तूर्णमुन्ममन च तदा प्रमदाय ॥३०॥ ( गज इति नाम पुत्रस्य-) हेमकुम्भमथ तं समवाप्यं वर्धमानधन-धान्यसमूहः। श्रेष्ठिराट् स विधे विधिनाऽस्य स्वाङ्गज़स्य गज इत्यभिधानम् ॥३१॥ पूर्वशैलशिखरस्थ इयार्कः कल्पवृक्ष इवं मेरुशिरस्थः । ज्योतिपा च यपुपा निजवंशेऽनुक्षणं प्रववृधे शिशुरेपः (गजो युपा--) सर्वशास्त्रनिचये समधीती सत्कलासु विदिती सकलासु संगती सरलसाधुसमुंहे यौवनं शुचिवयाः स समूहे ॥३३॥ (गज -) दानतः सुकृततोऽथ यथाऽन्न तत्प्रताप उदयं समवाप । भ्रातरौ सु (स्व) मनसः कुमुदत्वं चतुर्ननु तथा अडेतोत्थम् ॥३४|| : दुर उदों पस्य तद् दुरुदम-तत् । २ मुभूमिम् । ३ समुदवहत् । ४ कुत्सितं मुदत्वमपि । ५ जलवोत्यमपि । १२ गजस्य प्रताप:- ·-- पुण्डरीफ- चरित्रम् सर्ग:- २५३॥ ४ ८ सदशाब्यममलं कुलदीपं सोदरी हृदि यथा दधतुस्तम् । एतयोहदि.महामलिनत्वं मन्दमन्दमुदियाय तथोग्रम्॥ (गजप्रतापमराहमानी तस्य. ज्येष्ठौ भ्रातरौ--), अन्यदा रहसि. तो पितरं स्वमित्थमाहतुरितीव सरोपौ । अर्जयाव इह-सद्धनमावां दुर्व्ययं तुः कुरुते लघुरेषः ॥३६॥ अर्णवोत्तरणमीश्वरसेवां दुर्गमार्गगमनं सुधियोऽपि । यत्कृते विदधते हि धनं तत् दुधियो विगमयन्ति मुघा. हि ॥३७॥ येन बन्धु-प-मन्त्रिपु मानं यच. भोग-सुभगत्वनिधातम् । यच दुस्समय-दुःखविनाशि तद्धनं न निधनं नयनीयम्॥३८॥ पाल एप तु यथा धनहानि लीलया प्रतिदिनं विदधाति । आवयोमनसि तात! नयवाऽदीप्यऽतो वहुविपादहुताशः ॥३९॥ श्रेष्ठयुवाच तनयो लघुकोऽयं सोदरोऽपि युवयोः शुभदृष्ट्या । दानतोऽतिमहितो नगरे यत् तद् 'यशो निजकुलस्य. पचित्रम् ॥४०॥ (सजनको गजो ज्येष्ठनाटभ्यां पृथक्कृतः ) चेद् भवेन्न युवयोहदि सौख्यं तत् पृथकुरुत तं द्रुतमेतम् इत्यवाप्य जनकस्य वचस्तो चक्रतुः स्वधनपञ्चविभागान् ॥४१॥ अचतुश्च जनकं. ननु, तात! त्वं भविष्यसि तु कस्य गृहान्तः । श्रेछिना निगदित लघुपुत्रस्पीकसिः स्थितमह प्रविधास्य- ॥४२॥ दपि हिस्ते गवाक्षे मासिंन्यमेवर जायतें-अतोन कुलदीप-दीपयोः साम्यम् । २ अदीपि । ३ रहे । १२ - ॥२५.

·: चरि सर्ग: ॥२५४॥ परीक- तो गजाय जनकाय जनन्यै त्रीनिति प्रदतुर्धनभागान् । अत्र चाह ग़ज एप कुमारो नात्मभागधनमस्मि नयामि ॥४३॥ पूषजन्मनि कृतं सुकृतं स्यात् यद् धनं बहु भवेधनस्य । अन्यथा निजजनैरपि दत्तं याति पाणितलतश्चपलत्वात् ॥४४॥ मोदरावपि युयां कुरुतश्चेद् दरगं निरपराधमपीह । श्रीरियं सहजचापलयुक्ता दूरयिष्यति कथं न हि मां तत् ॥४५॥ ( गजेन न गृहीतः सधनविभाग:-) एवमेव स निगद्य वितीर्य स्वं धनं निजसहोदरयोस्तत् । संयुतोऽध जनकेन जनन्या तस्थिवानिजगृहे गज उचैः ॥४६॥ स्नाननिमलतनुः शुचिवासाः मातरेव परिपूज्य जिनेन्द्रम् । नित्यशो नवनवैः शुचिकाव्यैः स्तौति शुद्धहृदयो हृदयालुः ॥४७॥ (गजाय मातारिगगेवा-) भक्तितः समशृणोद् मसूणोऽन्तः साधुराजवदनाजिनधर्मम् । १२ आरराध पितरौ च विनीतः सोऽनिशं सुभविको भवभीतः ॥ ४८ ॥ ( गजस्य धनार्जनाय प्रवासेन्छा-- ) अन्यदा वजनकं स जगाद मां धनार्जनविधौ विसृजाऽऽशु । बुद्धयते पितृधनस्य च भोगो मातुरङ्गशयनं च न यूना ॥४९॥ श्रेष्टयुवाच लघुरेव कुमारो देहि भुइक्ष्व च धनं त्वमदोपः। १ भामई। १ अन्तः कोमलः । ॥२५ ·पुण्डरीक- चार सर्ग:- . १२५५॥ ४ ८ सोऽवदत् पितरह धनहतायाम्यवश्यमुदधा वहनन ॥५०॥ गच्छतो मम कदापि समुद्रे दुर्गमे भवति चेदथ विघ्नम् । धर्मकृत्यमिह किं विदधामि त्वत्प्रियं तदधुना वद तात! ॥५१॥ ( प्रवासमङ्गलाय जीर्णजिनगृहोद्धारः-) धर्मकृत्यमतुलं तव वाक्याच्चेद् विधाय जलधावपि यामि । ते सुखं मनसि मे व्रजतः स्याच्छम्बलं परभवे च भवेत्ते ॥१२॥ इत्थमगजवचः स निशम्य श्रेष्ठथुवाच मुदितः शृणु वत्स।। मित्रमत्र मम स व्यवहारी श्रीधरः समजनिष्ट विशिष्टः ॥२३॥ तेन पुत्ररहितेन सुभावात् कारितं जिनगृहं गुरु चारु । दुस्समीरणसमीरणतस्तजर्जर समभवत् समयेन ॥५४॥ वत्स! तन्मम वयस्ययशोवद् जनगेहमिदमुडर पुण्यम् । स्यां यथाऽहमनृणोऽस्य च सख्यात् त्वं सुपुत्र ! भव पुण्यनिधिश्च ॥५॥ इत्ययाप्य वचनं स्वपितुस्तद् जैनमन्दिरमसौ गजराजः । उद्दधार कनकस्य सुकुम्भैः सस्मिताऽऽननसहनामिवोचैः ॥५३॥ (गजजनकेन कृत तप:-) वासनाशुचिमना वसुमित्रवेष्टिराद् विहितवानुपवासान् । अष्ट चाष्ट दिवसान् स गजोऽपि निर्ममौ. विततमुत्सवमत्र ॥२७॥ पाहणेन । २. पापम् । ३ ते-तव.... .....: १२ ॥२५५ ·प्रमरीक- चरित्रम् : सर्ग:- ॥२५६|| ८ ) पारणस्य दिवतेऽथ गजोऽयं धर्मिणो नु विजनानभिमन्य । ( सपराः पारगे भोगनोत्सवः- पन्धुवर्गमखिलं च गृहे स्वेऽभोजयद् विविधभक्तिभरेण ॥५८॥ (ज्येष्ठभ्रातृभ्यां दत्तं विषं गजस्य-) पारणेऽथ विहिते निजपित्री भोजनं विदधतोऽस्य गजस्य । भ्रातरौ गरलमिश्रितघोलं भाजने: निद्धतुरोपौ ॥१९॥ गर्वतः श्रुतमहो! कृपणत्वात् श्रीभरः सुमहिमाऽनृतवाक्यात् दम्भतः सुकृतिता नृपसेवा दृष्यते ननु यथाऽतिजड़त्वात् ॥३०॥ ( पीतविषमिश्रधालो गजो विचेता:-) दूषितं गरलतः किल घोलं तत् तथैव निपपौ स च यावत् । म्लानघूर्णितमुखा--ऽक्षिपयोजस्तावदेव समभूदु गतचेताः ॥११॥ 'सर्वसाधुहृदयानि गृहीत्वा गच्छति द्रुततरं परलोके.। आकुलः कलकलः किल लोकस्याऽऽकुलस्य. तदैव प्रससार ॥६२॥ तत्र जागुलिक-मान्त्रिकवैद्यान् यावदाह्वयति सज्जनवर्गः। तावदेष विनिमीलितनेत्री नीलमूर्तिरपतद् वसुधायाम् ॥६२॥ बन्धुवर्गसहितो वसुमित्रः श्रेष्ठिराड् विपुलंदुःखभृतोऽन्तः। रोदिति स्म किल तद्गुणरत्नश्रेणिमेप गणयन्निव साराम् ॥१४॥ चारता चतुरता प्रशान्तता धर्मिता प्रणयिता पवित्रता। भोगिता सुभगता गुणज्ञता दानिता भवति याति याति ही ॥१५॥ . निमपित्रा मह । २ अक्षिकमलम् । ३ सप्तम्यन्तम् । १२ ॥२५६।

·I'
सर्ग:-७
२५७॥
(भाग: कपिर रियो माग:--) इत्यमन विधुर वसुमित्रभाष्ठान प्रलपरात स्वजन च ।
चित्तचित्रजननोऽतिविचित्रो व्योमतोऽवतरति स्म मयूरः ॥३१॥
विस्मयेन नयनानि जनानां निमितानि विनतानि तथोचः।
निस्ससार सहसैव स शोकः पीरोऽपि च यथा हृदयेभ्यः ॥३७॥
हेमभूषणविभूषितकण्ठो ध्यात्तपक्षनिचयः स मयूरः। मूछितेऽथ गरलेन गमाने दिव्यनीरकणिकाः भववर्ष ।
(भोग गनः प्रणेताः कृठ:-) विस्मितस्तिमितदृष्टिभिरीक्षितः सपदि दिव्यमयूरः ।
तं गर्ज समभिपिच्य पयोभिनिविषं विहितवान् हितबुद्धिः ॥६९॥
नृम्ममाणपदने स्मितने प्रोत्थितेऽथ गजनाम्नि कुमारे ।
उत्सयो रविरिवाऽनविमुक्तो बन्धुहर्षभरतः प्रदिदी ।।७०॥
किं गजस्तरलितो गरलेन को मयूर इह किं समुपेतः।
किं जहार विषम विपमित्यं व्यापमाप हदि संशयवल्ली ॥७॥
इतरा- (गा मदमेनेन भुवा विम्याणी--) भूपति सपदि जागरयन्ती निर्मलं नयपधं च दिशन्ती ।
अन्तरिक्षतलतोऽतुलतोषा गीरभीरसुरभीरतराऽभूत् ॥७२॥
"शासति त्यपि भुर्य महसेनक्षोणिपाल ! समभून्नयलोपः।
तद् प्रजामि नगरात् तव शीघ्रं नैव पातकमिहेक्षितुमीशे" ॥७॥
गाम् । २ भभी:-भपरहिसा । ३ भमुराणी मिपं ईरपति अतिशयेन पा समुरभीरतरा।
॥२५७॥

·परित्रम्
सर्ग:-७
• नीति पनि
४
८
पुष्परीक- (राशा सवै पौरमुख्या आहूया:-) तद्वचस्त्रिरुदितं स निशम्य क्षमापतिः पतितगमलोऽन्तः ।
लानतः सुवसनानि वसानोऽजूहवत् सकलपत्तनमुख्यान् ॥७४॥
।।२५८॥
सर्वपौरसहितोऽथ गजोऽयं केकिनं च कलयन् करपश्मे ।
द्वारपालविनिवेदितमार्गोऽभ्येत्य तं नरपति प्रणनाम ॥ ७ ॥
तस्य दिव्यमयूरस्य वृत्तान्तम्-) 'को मयूरः ' इति भूपतिपृष्टे ते जगाद स गजो नरराजम् ।
बन्धुरं गरहरं मम बन्धुरगदं ह्यमुममि न चाऽन्यत् ॥७३॥
( समहसेनाः सर्वे यक्षमन्दिरे गता:-) इत्युदीरितमथाऽस्य निशम्य नागरानरपतिनिजगाद ।
मत्पुराधिपमहेश्वरयक्षस्याऽर्चनाय चलत स्थिरभक्त्या ॥७७||
इत्युदीर्य वरपौरपरीतो वाजिनं समधिरुह्य नरेन्द्रः । आययावथ महेश्वरयक्षस्यालये सफलशीलपरीते ॥
तं सुरं नरपतिः परिपूज्य कुड्मलीकृतकरोऽवददुच्चैः।
१२
यक्षराज ! मम पत्तननाथ ब्रूहि दुर्नय इहाऽस्ति क एपः ॥ ७ ॥
ततच--. ( यक्षवापी-) मौलिमूलविलसन्मणिमूलिश्चण्डकुण्डलविमण्डितगण्डः ।
हारहारिहृदयोऽथ सुयक्षा प्रादुरास सुविहासविलासः ॥८०॥
मक्ष एप वसुधाधिपमूचे त्वं नरेन्द्र ! वचनं शृणु सर्वम् ।
माग् मया रजतीलगतेन केवली ललितमूर्तिरवन्दि ॥८॥
१ विपहाम् । २ बन्धुहर्षदम् । -
::
॥२५८॥

·1..." सर्गः-७ ४ (गरी :-) रुपचन्द्र हात खचरापर५ । पृष्टवान् मम यतो रजताद्रि-स्वामिताऽजनि कुतोऽभुतपुण्यात् ॥८२॥ १२५९॥ (पर: श्रीधरतीप:-) साधुराह भवता जिनगेहं श्रीधराख्यभवमाश्रयताऽग्रे । कारितं सुगुरुशालपुरे यत् तेन तेऽजनि विभुत्वमुदयम् ॥१३॥ तत् समेण पतयालु च जीर्ण स्वययस्यतनुजेन गजेन । उद्धृतं निजधनव्ययमुग्रं संविधाय विधिना विचिधेन ॥८४॥ हाहाऽय सुकृती स गजोऽपि व्याहतोऽस्ति गुरुणा गरलेन । प्रायशो मचिरवस्तुपु विघ्नं जायते न हि कुवस्तुपु विश्वे ॥८५।। माधुपाल्पमिति सोऽपि निशम्प मापतिढुंतमुवाच वचस्वी । धन्धुरेव मम स व्यवहारी बन्धुरेण सुकृतोद्धरणेन ॥८६॥ (पानी मपू:-) तुष्टया विजपया मम देव्याऽस्त्यर्पितो गरहरः सुमयूरः। १२ तं गजस्य विपविघ्नविनाशे प्रेपयामि मुनिराज ! जवेन ॥८॥ इरादीपं स तु दिव्यमयूरः प्रेरितः खचरभूपतिनाऽत्र । आगतोऽतिजयतो ग(नि)जदेहात् संजहार चिपमं विषमान्द्यम् ॥८॥ पृष्टमत्र प मगा मुनिपाचे केन तस्य गरलं ननु दत्तम् । साधुराह तददापि राजस्य प्रौढवान्धवयुगेन तु कोपात् ॥८९ ॥ ॥२५९॥ ।

·चरित्रम्
अगरीक-
||२६०॥
४
(लिदायका या इनि यक्षाचः ) इत्यमत्र वचनं मुनिनोक्तं संनिशम्य गुरुरोपघरोऽहम् ।
पापयोविषयोः कदनार्थमागतोऽत्र गजरक्षणहेतोः ॥१०॥
भूमिनाय! तदिमावतिपापो सागसो सुकृतिनि स्वकवन्धौ ।
भासुराशय ! विनाशय भासुराशयः स्युरमलाश्च यथा ते ॥११॥
(गमस्य भीतर्यम् -) इत्युदीर्य विरते सुरराजे रोयरूक्षनयने नरनाथे ।
साहसी म सहसाऽऽह हसित्वा धर्मवानध गजो व्यवहारी ॥१२॥
यक्षराज ! भुवने भविना या दुःखराजय इह स्पुरुग्राः । पूर्वजन्मकृतदुष्कृतवृक्षस्यैताः फलमहो विजयन्ते ॥
सर्वदापिनि जने सुम्वदेये सर्वदाऽप्यपुपाः पुरुपास्ते
येऽपि दुःखजनने कुजने स्पुस्ते वहन्ति पुरुषोत्तमतां तु. ॥९४१
चेत् प्रसनहदयोऽसि मयि त्वं सांप्रत स्वकृपयैव कृपालो।।
सोदरौ सुकृतसादर ! मेऽद्य रक्ष रक्षणविचक्षण ! यक्ष! ॥२५॥
देवते त्वयि से महासेने भाग्यतो मम च संप्रति तुष्टे ।
चेत् करोमि न हि बान्धवरक्षां तत् कदा प्रविदधामि सुरेन्द्र, ! ९६॥
इत्युदीर्य विरतेऽथ गजेऽस्मिन् भूपतिः प्रमुदितोऽन्तरवाच ।
सर्वलोकपरितोपविधात्री निर्मला जयति सज्जनवृत्तिः ॥१७॥
१२
, गापगरी। २ भा:-कान्तिः, वस्याः मुगरायः-समृहाः।
॥२६॥

·परीक- (जनसमावः-- 1॥२६॥ ४ (जनसमावः--)हेमन्तेसलिलं वसन्तसमये यादिदीभ्यभजेत् चञ्चवन्दन-सान्द्रचन्द्रकिरणस्पर्शी वियोगे पुनः। 8 चरित्रम् शीतं स्नेहयुत यशासुरभितं माधुर्यधुर्य सुखं सन्तः संततमेव हन्त युगपद् यच्छन्ति संगानिजात् ॥९८॥ सर्ग:- दक्ष चित्तकपिबन्धनदाम धर्मबुद्धिललनारतिधाम । सर्वदा सुवचनैरभिरामा सजनो जयति पूरितकामः ॥ सननस्य तव चागुपरोधाद् दुर्जनावपि भृशं नहि हन्मि । किन्तु देशमखिलं मम हित्वा गच्छतां द्रुतमिमावतिपापो ॥१००॥ (वर्षपदायकोईवाद् निर्वासनं कृतम् - ) इत्यवाप्य वचनं वसुधेन्दोस्तो ततो नगरतस्तलरक्षः । दुर्वलः शवलितौ जनलक्षैनिन्दितौ स निरसारयदाशु ॥१०१ इतथ- (गेगास्पचन्द्र-महसेननृपयः ममागमः-) कर्णतर्णकमदाय सुदु( )त्वं (1) चित्तपट्पदमुदं परपद्मम् । आविरास सरसं सुरमार्गात् किङ्किणीक्वणितमद्भुतमारात् ॥१०२॥ कुन किद्धिणिगणफ्षण उधैर्यायदेवमवदन्नरदेवः । तावदेव गगनेऽत्र विमानान्याविरासुरमलप्रतिभानि ॥१०३॥ एकतोऽतिगुमतोऽथ विमानाद् रूपचन्द्र इति खेचरराजः। वेगतः क्षितितलं समुपेत्याऽऽलिङ्गति स्म नृपति महसेनम् ॥१०४॥ (गेपरेण सपुत्री प्रियमित्रा दत्ता गमाय )जीर्णजनभुवनोधरणेन भूपते! मदुपकारकरोऽयम्। सोदरीमहमतः प्रियमित्रां दातुमागत इहाऽस्मि गजाय ॥१०५॥ एपमस्तु' नृपतेरिति वाक्यं प्राप्य खेचरपतिः प्रमदाढ्यः। 'निर्ममौ किल तयोः सुविवाहं कान्तिभिः कलितयोललिताभिः ॥१०६॥ ॥२३१ -

·चरित्रम्
सर्गः-७
४
अमरीक-तद्विवाहनविधावथ पूर्णे तौ निवेश्य च सुवर्णनिवासे।
खेचरोऽक्षयनिधि च समर्प्य पत्तनं निजमगाद् रजताद्री ।।१०७॥
॥२६२॥
निर्मलाऽतुलकलालिपु केलिं लीलयैव कलयन् गजराजः।
कल्मषैरकलुपः कलमूतिः कालमाकलयति स्म कियन्तम् ॥१०८॥
(गजपा आगराः कथिए मालाकार:-) पुष्पकालदिवसेष्वध पुष्पांजीवकः सुरभिपुष्पसमूहम् ।
नूतनं गजकुमारवराय प्रौढया निजमुंदोपनिनाय ॥१०९॥
पुष्पसंचयभवा गजराजः श्रेष्ठिनः स्वपितुरन्तिकभाजः।
सोऽडुढीकदमलाः किल मालाकारपाणितलतोऽखिलमालाः ॥११॥
स्वाऽगजेन विनयादय दत्ता स्वां गजेन कुसुमस्रजमेषः ।
श्रेछिराट् निजकरण विगृह्य जिप्रति स्म मुदितः किल यावत् ॥१११॥
( मालाकारदत्तपुप्पात् सपार्नगमनेन गजपिता मृतः-) तावदेव कुसुमस्रजि लीनो राजिलो गरधरो गरलोग्रः ।
१२
श्रेष्ठिनं झटिति तं स्थिरनाशादेश एव दशति स्म स दैवात् ॥११२॥
तस्प दंशवशतः पितरं स्वं परांशुमवगत्य गजोऽयम् ।
दुःखितो भृशमतकि वनमाहतेरिव बभूव हृदन्तः ॥११॥
(पितृमरणाद् आत्मानं जिघांसुगंजो हठाद् जीवितः- ) हा ! मयैव कुसुमानि समर्प्य द्रोह एप विहितो जनकस्य ।
, माली। २ मुदा । ३ नामाभागे। ४ परासुम-गतप्राणम् ।
!
॥२६॥

·मPRIMIMer प्रहरीक- परित्रम् सर्गः-७ ॥२६॥ ४ इत्युदीर्य तनुमेव जिघांसुं श्रेष्ठिनी तमवरुध्य जगाद ॥११४॥ ज्ञानिना मम पुरोऽपि पुरैतत् व्याहृतं तनय ! तिष्ठति भाव्यम् । त्वत्पतेश्च मरणात् तव पुत्रस्योदयो ननु भविष्यति वत्स ! ॥११॥ (गपितुरत्तरकृत्यम्---) इत्यवाप्य जननीवचनानि चक्रिवान् स्वपितुरुत्तरकृत्यम् । स्थानरः सुवचसा हि विशोको वायुनेव शशभृद् विगताभ्रः ॥११॥ (ग र मालाकार: राशे पुष्पाणि दोकते-) भत्र चेव समये किल पुष्पाजीवकोऽभिनवपुष्पसमूहम् । आनिनाय महसेन नृपाय ढोकते निजसमाजगताय ॥१२७॥ यायदेव गुरुपुष्पकरण्डं भूपपादपुरतः स मुमोच । श्रेष्ठिमृत्युदमहिं किल तावद् मन्त्रिणः कुसुमनिर्गतमूचुः ॥१२८॥ ( 'पुष्पनिर्गतगण गजपिता मृतः' इति राज्ञे सभ्यः कथितम्-)भूपतिस्तत उवाच कथं स श्रेष्ठिराष्ट्र गजपिता कुसुमोत्थात् । सर्पतो मृतिमयाप ततो ही मृत्युरेव सुलभः खलु लोके ॥११९॥ (अपितुमरण मृत्या राजा विचिन्तयति-) जन्मिनो जगति यत् किमपोह विभ्रते सुखकृते स्वशरीरे । धिक् तदेव कुरुतेऽकरणोऽन्तजीवितव्यविधी विधिरेपः ॥२०॥ रक्षितुं क्षितिभूतोऽक्षतधैयौः स्युः क्षमा क्षितिमिमामसुरक्षाम् । एकतोऽपि रिपुतोऽन्तकतस्तु कुर्वतेऽन्न न निजामसुरक्षाम् ॥१२२।। १२ प्राणरक्षामा ॥२६३ ·अमरीक- - ॥२६॥ ४ ८ इत्यनेकविधविश्वविरागं चिन्तयन् मनसि तत्र दिनेऽसौ । चरित्र पूजनादि च जिनस्य विधाय सौख्यतो निशि नृपः स्वपिति स्म ॥१२२॥ सर्ग:- कोमले नरपतिः शयनीये सोऽनुभूय शयनोद्भवसौख्यम् । उत्थितो रजनितुर्यविभागे चिन्तितैरजनि संयुत एवम् ॥१२३॥ ( अपुत्रो राजा गजमेव राज्येऽभिपिशति-) नैव दैववशतोऽस्ति सुतो मे मां च मन्नयति वार्धकवाधिक। गोत्रिणोऽप्यजयिनो निखिलास्ते राज्यमर्हति न जन्तुरनहः ॥१२४॥ पतः- भूपतावसुकृताभितचित्ते मन्त्रितामनयिनि श्रुतहीने । यस्तपस्विगुरुतामन्ताये स्थापयेत् स लभतेऽतुलदुःखम् ॥१२५॥ यद्गुणो भवति राज्यधरोऽयं तद्गुणं विमलराज्यमपि स्यात् । यत्र तु स्फुटविभः स्फटिकः स्यात् तन्निभां किमु विभा न बिभर्ति ॥१२६।। घनिर्मलविभ नररत्नं रत्नेसूकुलवधूमुकुटेऽस्मिन् । स्वे पदे कमहमद्य विधाय सत्कलाद इति कीतियुतः स्याम् ॥१२७॥ है आः स तिष्ठति गजोऽङ्गजवद् मे राज्यमेतदध तत्र निधाय । स्वं भवं विमलयामि तमग्नं दीक्षया विमलयाऽमितपुण्यात् ॥१२८॥ चेतसीति सरसे स रसेशो निश्चिकाय शुचिकाय-मनस्कः। 1 गनमू-गप्पी । २ ग्माया-भूमेः ईशः। ॥२६॥ १२ ·Pu" सर्ग:- ४ ८ तावदेष तरणिनिजपादै मेर्य रात्रिमुदियाय दिनाय ॥१२९॥ (दीको प्रसो राजा-) प्रातरेव नृपतिर्महसेनस्तं गजं प्रमुदितं निजराज्ये । ॥२६॥ उत्सवेन स निधाय जिनोक्तं मुक्तिमार्गपथिकत्वमवाप ॥१३०॥ (गुता कीर्तिमती प्रेष्टिनी ) सर्वदेव ददैवविभावं संविभाव्य भवमस्थिरभावम् । श्रेष्टिनी च किल कीतिमती सा मुक्तिमाप तपसा गतपापा ॥१३१॥ (गरम पासपीत गम:- ) नीतिनिर्मलमना गजभूपो नित्यनूतनविवेचनपूतः । प्राज्यपुण्यविधिपुण्यतरं तद् राज्यमेप परिपालयति स्म ॥१३२॥ (प्राध्मे गास्प जलनिः-- ) अन्यदा स तपतुदिनेषु तापनोत्तपनतापितगात्रः । केलिपल्वलगतो जलकेलि कामिनीजनयुतो विततान ॥१३३॥ निमले सरसि फोफिलयुग्मं कोतुके स रसिको नरनाथः । पश्यति स्म च पुरः प्रियमित्रां स्वमियां प्रमुदितो निजगाद ॥१३४॥ १२. पक्षसि स्थितवतोः फुचयोस्ते दृक्पुर सुदृढयोरपि लक्ष्मीम् । हाऽपहृत्य वलितं स्वकराभ्यां धारयामि वद कोकिलयुग्मम् ॥१३॥ (भि कृत कोकिलपुरमै गजेम-) इत्युदीयं जलमजननेता लक्ष्य एप नृपतिः प्लंवदक्षः। पावाकयुगलं फरयुग्मे सोऽग्रहीत् कमलकोमलमध्ये ॥१३६ . माननेत्र। ॥२.

·परि ॥२६६॥ सगे -- चक्रवाकयुगलाद् उपपत्नी पक्षिणीमधृत पाणिसरोजे । हर्षतोऽतिसरसः सरसस्तु निर्ययो सपतगः क्षितिपः सः ॥१३७॥ चक्रवाकमिथुनं पृथगेतद् विभयोगविधुरारवदीनम् । पार्थिवोऽथ पृथुपारयुग्मे दुःखितं स्वसुखतः क्षिपति स्म ॥ इत्यमेप जलकेलिविलासं ग्रीष्मकालललितं कलधित्वा । चारुपुष्पचयसंचयनाय नायकः स चलति स्म वनाय ॥१३९॥ कोमलानि सुरभीणि सुमानि सोऽचिनोद् नरपतिः शिखरिभ्यः । पुण्यकीतिकलितानि वचांसि भव्यजीव इव जैनमुनिभ्यः ॥१४०॥ (भारामे ददा मुनि गजः-) पाणिना सुमनसः सुमनोज्ञान भूपतिः स सुमनाः परिचिन्वन् । पश्यति स्म मुनिमेकमुग्रं ज्ञानगाङ्गजलमुत्थितहंसम् ॥१४१॥ स क्षमापतिरतिस्थिरभावस्तं क्षमापतिमनन्तविभावम् । भूतलपविलुलन्मणिमौलि प्रोज्ज्वलमणयवान् प्रणनाम ॥१४२॥ भूपतियतिपतिं प्रणिपत्याऽचिन्तयत् स्वमनसीति निविष्टः। यो भवोद्धिममुं प्रतितीषुः सोऽयमेव सुकृती मुनिराजः ॥१४३॥ (गजपली मतिनं मुनि दृष्ट्वा पूणिता-) भूपतिप्रियतमा प्रियमित्रा स्वेदमग्नरजसा शबलाङ्गम् । तं मुनीश्वरमथ.प्रणमन्ती कुत्सहृद् झटिति थूत्कुरुते स्म ॥१४४॥ . भूपतिः। मुनिः। ॥२, ·सर्गः ४ 4 इनरीक-चक्रवाकमियुनस्प'वियोगाद् दूनदीनादयस्प विरावैः। नष्टनिचलसमाधिरनाधिः साधुराह वमुषाधिपमेनम् ॥१४॥ ॥२६॥ किं विहंगयुगमुचविरावैः रोदितीव नरनाथ ! विनाथम् । भाषया च निजया स्वपि कोपाटोपतः प्रकटयेत् कटुरारिम् ॥१४॥ (माधुकोधितेन पोन ता कोकिनपुग्मं सयुक्तं कृतम्-) आह भूपतिरथो मुनिनार्थ चक्रवाकमिथुनं पृथगेतत् । कौतुकात् करतलेऽस्ति गृहीतं नत् करोति विरसं स्वरमित्थम् ॥१४७॥ साधुराह नप ! कौतुकतोऽपि माणिनामसुखमेव न कार्यम् । अज्यते हि दुरितं महसद्वि मुख्यते न परत्र रुदतिः ॥१४॥ तदू विमुच विहगवयमेतद् वाण्या व्रजतु वाभिएतभूमिम् । याम एक इह दुस्तरदुःलादेतयोरजनि वर्षसहस्रम् ॥१५९॥ ( मुनिरेशना--) तनिशम्प नृपतिर्मुनिवारयं चक्रवाकयुगलं स मुमोच । देशना तदनु तत्र निविष्टो निमलः समशृणोदू मरणोऽन्तः ॥१५॥ १२ धमतापमपगत्प ततोऽपं भूपतिपतिपति मणिपत्य । उत्थितः स्वनगरं समुपेस्पानालपचिरमसो निजराज्पम् ॥१५॥ (पोसागरे मृत्यन्त गर कारवा रजस्वलेप तत्पली मन्दिरमागता-) वीतरागभुवने गजराज कारयन्तमवगत्य सुखत्तम निरोग: RCE ॥२ ·चरि ॥२६८॥ सर्गः ४ सा.रजोऽशुचिरपि प्रिय मित्राऽभ्याजगाम. शुचिवस्त्रसुशोभा ॥१५२॥ पाममेकमपवित्रशरीरा तस्थुषी जिनगृहे नृपपत्नी । सा.पुनः प्रशमपूरितचित्ता पुण्यतः सपदि चिन्तयति स्म ॥१५॥ ( मा रनवलण्या मन्दिरे नागन्तव्यम्' इति पश्चात्तापेन प्रत्यागता-) हा ममेयमविवेकविचेष्टा हीदृशी जिनगृहे यदुपाऽगाम् । इत्थंमात्महदि सा. प्रविचार्य प्रत्यगाद् निजगृहे सविषादा. ॥१५४॥ (गपत्नीकेन गजेन सपुत्र गज्येऽभिषिच्य गृहीतं मतम्-) श्रीपति स्वतनयं प्रिय मित्रांसंभवं निजपदे त्वभिषिच्य । वर्धमानसुगुरीश्वरणान्ते सोऽग्रहीत् तु चरण सफलत्रः ॥१५॥ (यो गजो ध्यानाय प्रेतपने-) अन्यदा निजगुरुं प्रणिपत्य प्रेतवेश्मनि गंतो यतिराजः। सत्समाधिमधिकाधिकशुद्धध्यानधौतह्वदयः स यभार ॥१५॥ इतम- (ती विषदायको गजभ्रातरी गृभी जाती-) भ्रातरौ विमलवुद्धि-सुवुद्धी यो पुराऽपि महसेननृपेण । त्याजितो निजपुरं सुरवाक्यात् तो मृतो गुरुशुचा वनमध्ये ॥१५॥ (साभ्यां गृध्राभ्यां इतो गो जातो धनपुत्रो देवदत्त:-) गृध्रतामुपगतावतिपापो आगतो मुनिमिमं ससमाधिम् । वीक्ष्य पूर्वघृतवैरभरेण राक्षसाविव षाऽजनिषाताम् ॥१५८॥ तो स्वचचुपुटकोटिकठोरी तद्दयं च (1) विपाटयतः स्म। साहसादू मुनिवरः परिपेहे सोऽनपेक्षहदयो निजदेहे ॥१५९॥ १ कलत्रेण सरिता, सकलान् जायते का सकलनः । २ पुस्तके नेष पाठः सम्यक पटिटुं शक्यते-हृदनेनपा'। १२

·सर्गः
४
इसक-तं परीपहमसौ परिपत्य मृत्युमाप गतपापविकारः ।
तस्य जीव इह ते तनयोऽयं देवदत्त इति योऽस्ति पुरस्तात् ॥१६०॥
॥२६९||
(गपत्नी मूता जाता देवदनपत्नी-) सा ततथ यतिनी प्रियमित्रा साततासु मुनिमृत्युमवेक्ष्य ।
वेगतोऽनशनमेव विधाय पञ्चतामुपगता मृदुचित्ता. ॥१६॥
( मुनिषपातः तस्या दह भवे दिममाभिधानाया: दुर्गन्धशरीरता--) साऽवधूतदुरिता खल मृत्वा स्वगृहे सुंतवंधूरजनिष्ट ।
पूर्वजन्मनि कृताद् विचिकित्साकर्मतोऽजनि कुगन्धशरीरा ॥१६२॥
( पाकवियोगकरणेन तस्या एष पतिविरहः--) यावदष्टघटिकाविरहो यचक्रवाकयुगले विहितोऽग्रे।
अष्टवार्षिकमभूदिति दुःखं त्वबंधू-तनययोस्तु वियोगात् ॥१३॥
(टा परिका गरगस्टतया जिनमन्दिरे त्यानेन भर वर्षाणि तस्या दुरभित्वम् -)
पावदष्टयटिका जिनगेहे पुष्पवत्यऽशुचिकुत्सशरीरा ।
तस्युपी तदियमत्र कुगन्धा वत्सराऽष्टकमभूदपवित्रा ॥१६॥
१२
सर्वदेष सुपरिनितगारनिभिः सुकृतिभिजिनगेहे। चारुपुष्य फलपूरितहस्तैः पूजनैकहदपैर्गमनीयम् ॥१६५॥
सत्यवाप्प चाविशीतमहासि पुण्डरीकमुनिराजवचांसि ।
सर्वसम्पभविना सुमनांसि जज्ञिरे गतविमोहतमांसि ॥१३॥
तवंचोमिरमलीकृतचित्ता पूर्वजन्म घ निजं कलायित्वा ।
: मेष्ठिनोऽस्य तनुजोऽतनुतोषः प्रोचिवान गणधरं प्रणिपत्य ॥१६७॥

·ॐA
अमरीक-8(स्वपूर्ण श्रुत्वा देवदत्तस्य वैराग्यम्--) समितं कृतकृपः कथयद्भिः पूर्वजन्म मम तत्रभवद्भिः।
छेदितः सकल एव भवद्रिोह एष सुकृतं प्रथयद्भिः ॥१८॥
२२७०॥
अप-मातृ-पितृ-बन्धु-कलत्रायेषु नो मम मनो धृतमोहम् ।
सत् प्रसद्य भगवन् ! जिनदीक्षां देहि देहिषु सदेहितकारिन् ॥१६९॥
पुण्डरीक! ऋषिराज! सुधीमन् ! संमति प्रचलिता वयमग्रे ।
सिद्धितीर्थमभि सिद्धिनिमित्तं श्रीयुगादिजिनराजनिदेशात् ॥१७०॥
त विहाय भवसंभवषन्धं दीक्षया सपदि, निर्मलय स्वम् ।
सिद्धपर्वतमुपेत्य च पूर्व पापमुग्रमपि भिन्द्धि समग्रम् ॥१७॥
अग्रतो ननु वराणसिपुर्या सिद्धशैलशिखरस्य विलोकात् ।
भाविना प्रभविता प्रमदस्तत् त्वं समे हि समयेऽत्र समेहि ॥१७२॥
यतः (शत्रुजयवर्णक:-)
१२
मित्तुंजदसणमीओ पूयाकरणेण मासीयं लहइ । शत्रुजयदर्शनर्मितः, पूजा फरणेन मासिकं लभते।
लजागरणे पामइ छम्मासियं वाऽत्र (वेत्थ) जामेण ॥१७३॥ तलजागरणे प्रामोति षण्मासिकं वाऽत्र यामेन।।
पचखाणं काऊ वंदित्ता सग्गुरुं पडिक्कमिउं । प्रत्याख्यानं कृत्वा वन्दित्वा सद्गुरुं प्रतिक्रम्य ।
थुवंतो सायंतो वंदंतो गुणगणकला च ॥१७४॥ स्तुवन् ध्यायन वन्दमानो गुणगणकलाब ॥१७४॥
बीसामणं कुणंतो सबालचुस्स समणसंघस्स। विश्रामणां कुर्वन सबालवृद्धस्य श्रमणसंघस्य ।
-
तलज
॥२॥

·परि
४
पुनरीक- अभयं वदार्वितो बहुहरिसुन्भिन्न रोमंचो ॥१७॥ अभयं वर्धापयन् बहुहर्षोद्भिन्नरोमाञ्चः ॥१७॥
'जय जय' रवंकुणंतो जिणमुत्तिंपासिऊणमग्गेवि । 'जय जय' रवं कुर्वन् जिनमूर्ति दृष्ट्वा मार्गेऽपि।
॥२७१॥
पूयंतो भत्तीए खवेइ संसारमवि गंतं ॥१७६॥ पूजयन् भक्त्या क्षपयति संसारमपि अनन्तम् ॥१७६
पंथे वचंतस्स वि अ वन्दिए जइ हविन पज्जंतो। पधि व्रजतोऽपि च वन्दिते यदि भवेत् पर्यन्तः ।
उक्कोस-जहन्नेणं वेमाणीय सन्नीय सुरत्तं ॥१७७१ उत्कृष्ट-जघन्येन वैमानिक-संज्ञिक-सुरत्वम् ।।१७७॥
अह वंदिऊण कहमवि कालसमत्ती हविज सिझेइ । अथ वन्दित्वा कथमपि कालसमाप्तिर्भवेत् सिध्यति ।
अट्ठभवाणं मज्झे सुद्धं चित्तं जइ हविजा ॥१७८|| अष्टभवानां मध्ये शुद्धं चित्तं यदि भवेत् ॥१७८॥
दढं सित्तुंज दंसित्ता मग्गे पावइ सम्ममचिरेण । दृढं शत्रुजयं दृष्ट्वा मार्गे प्रामोति सम्यगचिरेण ।
गुरुकुलजम्मो जइ हुन्न चेयणा मच्चुकाले वि ॥१७९॥ गुरुकुलजन्म यदि भवेत्-चेतना मृत्युकालेऽपि॥१७९
सित्तुजं वंदेइ ति३पंच ५वेला य सत्त७वाराओ। शचॅजयं वन्दते त्रीन् पञ्च वेलाच सस वारांस्तु ।
१२
तइयभवे सिजलेइ इइ कहियं जिणवरिदेहिं ॥१८०॥ तृतीयभवे सिध्यति इति कथितं जिनवरेन्द्रः ।।१८०
एकाए वेलाए कालेणं अप्पएण बहुएणं । एकया वेलया कालेन अल्पकेन यहुकेन ।
अहवा तिमुहत्तेणं सिज्झेइ जहन्नमुक्किदंठ ॥१८॥ अथवा त्रिमुहूर्तेन सिध्यति जघन्यमुत्कृष्टम् ॥१८॥
भारतक्षितितले गुरुतीर्थ सिद्धपर्वतममुं सुपवित्रम् ।
प्राप्य जन्म निखिलापविमुक्तं स्वं विधेहि सुविधे ! हितमिच्छन ॥१८२।।
(देवदत्तो यति:-), इत्यवाप्य मुनिनाथनिदेशं श्रेष्ठिसूनुरतिहर्षितचित्तः।
॥२॥

·चरि पुण्डरीक- सर्गः १२७२॥ ४ त्रिंशता. सुवणिजा ससहस्रैः संयुतो यतिरजायत तत्र ॥१८॥ ( देवदत्तवधूपि विरक्ता--) तद्वधरपि विधूय विमोहं साधुराजमवनम्य विनीता। माह भोगसुभगत्वविकल्पच्छेदनानि वचनानि विवेकात् ॥१८४|| आत्मदेहपरिपोपनिमित्तं हन्ति हन्त खलु जन्तुरनेकान् । निर्मलानि मलिनानि विधत्तेऽप्यात्मदेहविमलीकरणाय ॥१८॥ आत्मरूपभृशगचितचित्तोऽन्यान् गुरूनपि हसेत् कुशरीरान् । देहमोहितमहादुरितौधैर्याध्यते परभवेऽपि हि जीवः ॥१८६॥ तत् 'प्रभो ! मतिभवं तनुबन्धादेव दुष्टदुरितानि भवेयुः। तद् ममाऽनशनमेव भवन्तः संदिशन्तु वितनुत्वविधाने ॥१८७॥ अचिवानथ मुनिननु वत्से! पूर्वलक्षमितमस्ति तवाऽऽयु: नाधुनाऽनशनयोग्यशरीरा त्वं सुदुस्तपतपसुतपस्य ॥१८८॥. ( पुण्डरीकविहारः-- ) एवमेप गणभृत् प्रतियोध्य सोऽभवनिगमिपुविमलाद्रिम् । तावदेष मृगवेषसुरोऽत्राऽभाषत प्रभुममुं प्रणिपत्य ॥१८९॥ संप्रतीह भगवन् ! भरतेशेनाऽन्वितसकलसंघयुतेन । श्रीयुगादिजगदीश्वर एनां पावयिष्यति भुवं स्वविहारात् ॥१९०॥ श्रुत्वत्थं मुदितमना मुनीश्वरोऽयं तस्थौ तैर्यतिभिरभित्रितः सुरैश्च । १२

·सर्ग:-८
IR७३॥
४
' मला तंगणभृतमास्थितं नरेन्द्रास्तत्रेयुः सुकृतकृते समस्तदिग्भ्यः ॥१९१॥
सम्यक्त्वं परिमृत्य जैनभुवनान्यारीरचन् केचन नीत्या द्वादशसवतानि भुवि केऽप्याऽऽजूघुपन् रक्षणम् ।
त्परत्वा काममपीह केऽप्यऽचकमन् ब्रह्म त्वजिम्हप्रभं वाक्यात् तस्य मुनेस्तु केचन पाश्चारित्रमाशिश्रियन्।
नृपाः सत्कर्माणः प्रगलघमर्माण इति ते गृहीतब्रह्माणः प्रकटितसुधर्माण इतरत् ।
परित्यज्य श्रीमद्गणधरवरं पावितधरं तदाऽऽसेवन्ते स्म स्फुटसुकृतकपूरकलसम् ॥१९३॥
( सप्तमः सर्गः-) श्रीरत्नप्रभसूरिसूरकरतो दोपानुपङ्गं त्यजन् ।
यो जात्यस्थितिरप्यभूत् प्रतिदिनं प्राप्तामृतप्रातिभः।
तेन श्रीकमलप्रभेण रचिते श्रीपुण्डरीकपभोः श्रीशजयदीपकस्य चरिते सगोऽभवत् सप्तमः ॥१९४॥
॥ इति रत्नप्रभसूरिशिष्यकमलप्रभसूरिविरचिते श्रीपुण्डरीकचरित्रे देवदत्तपूर्वभव-
षसुधनदीक्षाग्रहणोनाम सप्तमः सर्गः ॥
अष्टमः सर्गः
( आदिजिन पृच्छति भरन:-) अथ पुण्यसौरभरतो भरतो नृपतिः सुभक्तिभरतो यतिनः ।
प्रणमन्नवीक्ष्य गणभृत्-प्रथमं परिपृच्छति स्म स तमादिजिनम् ॥१॥
भगवन् ! भवद्गणभृतां । स्वविहारतः शुचिचरित्ररतः।
विमलीकरोति किमलीफपथिच्छिदुरो महीतलमहीनमहाः ॥२॥
महीनमाहाः ।
॥२७॥

·चरित्रम्
सर्ग:-८
।२७४॥
४
८
-
-
( अवदत् आदिजिन:-) अवदत् ततः प्रथमतीर्थपतिः शृणु चक्रनायक ! स साधुवरः।
विकलङ्कयत्यनुकलं भविनो विमलाचलं प्रविचलन्नधुना ॥ ३ ॥
विमलाचलस्य तलमाप्य मुदा गणभृत् तदाऽस्मदुपदेशवशात् ।
कलयिष्यति स्फुटकलङ्ककलाविकलः स केवलमहः सकलम् ॥ ४ ॥
अत एव संप्रति वयं विमलाचलयात्रया ऋपभसेनमुनेः ।
नवकेवलोत्सवविधि यतिभिः सुदिक्षुभि शर्महोत्सुकिताः ॥ ५॥
इति पुण्यपोषदमिदं वचनं भरताधिपः प्रथमशम्भुमुखात्।
परिपीय पीवरतरममदो वदतां वरः प्रवदति स्म तदा ॥ ६ ॥
भरतस्य विमलाचलयात्राभगवन् ! प्रसय सुकृतकविधिः प्रविधीयतामथ विहारविधिः।
विमलाद्रिमाप्य सुकुटुम्बयुतः स्ववपुः पुनाम्यहमपीह यथा ॥७॥
इति चक्रवतिहृदयं वचनैः शुचि वीक्ष्य विघ्नहृदयं जिनपः ।
बहुपुण्यलाभमवगत्य नृणां विमलाद्रिसंगममियेप ततः ॥८॥
(यात्राबै पयोषणा-) स्वपुरे समेत्य भरताधिपतिनिजबान्धवांश्च पुरमुख्यजनान् ।
विमलाचलं. जिगमिपुः सुकृती समतत्वरत् पटहयोपणया ॥ ९॥
दिवसेऽपितेऽध स बृहस्पतिना लपिताङ्गकोऽम्बरसरिद्वरया।
. भृशं महे उत्सवे उत्मुकिताः । २ विमं हरति इति विघ्नहेत् । ३ "वर " धातोः क्रिया। ४ गङ्गादेव्या स्नपिताङ्गः।
१२
॥२७४॥

·पुण्डरीक-
चरित्रमः
सर्गः-८
॥२७॥
४
इह रोहिणीमभृतिषोडशभिस्त्वमरीभिरेप कृतमाङ्गलिकः ॥१०॥
हरिणा विनिर्मितशिरस्तिलको बहुशः सुरीगणसुगीतगुणः ।
मघवाऽपितं सुजिनबिम्बमथों तदपूपुजद् . भरतचापतिः ॥११॥
(इन्दादिभिः कृत भरतसाहाय्यम् अथ तं मनोरथमवेत्य तदाऽप्यमरेश्वरः स्वरसतः सुकृती।
मणिदेवतालपयुतं स्वरथं जिनमूर्तिसुस्थितिकृतेऽपितवान् ॥१२॥
( यात्रामहः-- ) जिनविम्यमाशु परिपूज्य स तद् निधौ रथस्थमणिदेवगृहे ।
जयतादसी प्रथमसंघपतिस्त्विति पुष्पवृष्टिरजनिष्ट तदा ॥ १३ ॥
अथ चन्द्रमा उजुगणाधिपतिः स्वतुरंगमान विततरङ्गभरात् ।
उपनीय योजितकरो न्यगदद् भरतेश्वरं सुकृतवन्धुतया ॥१४॥
जय चक्रभूत् . प्रथमसंघपते ! तुरगानमून् मम जिनेन्द्ररथे ।
विनियोज्य तीर्थपथयुग्यतयाऽनुगृहाण, मां प्रियसमिजि(ज)नः ॥१५॥
इति चन्द्रदेवपिहिताग्रहत्तो भरतेश्वरो हरिहरीन् हरितान् ।
परिहत्य तानथ रथोहहने निदधे हयान् कुमुद-कुन्दरुचः ॥१६॥
यमुनासुरी च सुरसिन्धुसुरी कृतभूपणे विधृतचामरके ।
रथमेनमाप्य जिनगेहपुरो मुदिते सुतस्थतुरुन्मतिभे ॥१७॥
इन्द्राभान । १ द्विवचनम् ।
॥२७५॥

·चरित्रम् सर्गः-८ ॥२७६॥ ४ ८ गजगोऽध गोमुखसुरो वरकृतपमालिकाभृदपसव्यकरः। पुरतः स्थितो विपुलसव्यकरद्वयबीजपूरफल-पाशधरः ॥ १८ ॥ गरुडस्थितिः कनकपिङ्गतनु शर-पाश-चक्रभृदिर्दवरदा । इति वामकैरथ सुदक्षिणकर्धनुरकुशा-ऽशनि-सुचक्रधरा ॥१९॥ सुकृतस्थभव्यजनविठहरा जिनराजशासनविभावकरा । पुरतो रथस्य भविपु प्रचुरीकृतसंमदा स्थितसुचक्रसुरी ॥२०॥ अथ हस्तिमल्लमधिरूढवता त्रिदशेश्वरेण सुरलक्षयुजा । सह चक्रभृन्नृपसहस्रवृतः गजगोऽगमन्जिनरधानुगतः ॥२१॥ अथ, पञ्चशब्दमुखरे गगने जयरावधादिनि सुवन्दिजने। सुरगीतलास्यसुविलास्यजगज्जनताऽऽस्यहास्यमहसि प्रसते ॥२२॥ धरणीभृतः पविभृतश्च तदा युगपद् महादविणदानभरैः। अदरिद्रतामुपगते जगति प्रचचाल सोऽथ जिननाथरथः ॥२३॥ विनमः: सुतामभृतयो. दयिता भरतेश्वरस्य सुकृतेषु रताः । सहिता विमानचयमुच्चशचीममुखाऽमरीभिरिह चारुरुहुः ॥२४॥ भरतेशितुः प्रथमसंधपतेरमरीगणाः शुचिगुणानगणाः। १२ प्र. रथागतः। २ इन्द्रस्य । ॥२७६५ ·मरीक- स ||२७७॥ भमदाभिरत्र सह भूमिभुर्जा प्रमदाद् जगुर्जगति भूरिकरान् ॥२५॥ कनकात्म दिव्यवसनात्म तदा सुरगीतिकात्म सुकृतात्म मुदा । जगतां हितात्म महितात्म भृशं तदयोध्यपत्तनमभूदनिशम् ॥२६॥ इति चत्वर-त्रिक-चतुष्क-महापथकेषु गीतनवनुत्पभरम् |'. . प्रविलोकयन् प्रमदयन् भविकान् समचीचरद् निजर, भरतः ॥ २७ ॥ (शकटाननम् उद्यानम्-) शंकटानने निजपुरोपवनेऽवनिपालनः स रथमेनमथ । सुकृती कृती सपदितं जगतः प्रमदेन निश्चलयति-स्म समम् ॥२८॥ (पत्राय नृपाणां निमन्त्रणम्-) विमलाचलं प्रति मियासुरसौ सुरसौहृदाद्- भरतसंघपतिः। - ... !! भरतक्षितिस्थितिभृतः क्षितिपान् समजूहवत् सुकृतलाभकृते ॥२९॥ भरतेशितुः शुभरतेर्वचनं क्षितिपा अवाप्य मुदिताः स्वहृदि ।। इति भावनां विदधिरे रुचिरा परमात्मनः सरसभोज्यनिभाम् ॥३०॥ प्रभवो भवन्ति न भवेऽत्र कति प्रभवेन केयु च जयो जगति । नरमाप्य कंचन रमा अयति ननु केपु'नो भवति दानमतिः ॥३१॥ किन्तु, प्रभुता शमप्रणयिनी नयनी विजयोऽस्य विक्रमशुचिः क्रमवान् ।' कमला गलन्मदकलङ्कमला सुगतेनिदानमपि दानमिदम् ॥३२॥ २ सर्वाणि भारमान्नुपदानि भयोध्यापत्तनस्य विशेषगानि । + १२ ॥२७ ·परिव vodoo00000 रहरीक- वरमस्मदपलातापि सा-विजिता वर्ष भरतभूमिभुजा। अनुजीविताऽपि वरमस्य विभोः सुकृतोद्यमो भवति यद्वशतः ॥३३॥ ॥२७८॥ (भागता नृपाः- इति चेतसा नृपतयो निखिलाः परिभाव्य भूरितरभावभृतः। भरतेशपार्श्वमुपजग्मुरमी विमलाचलं प्रति पियासुदः, ॥३४॥ (मादिब्रिनोऽपि स्फटिकाचलाद अचलतु:-) तदनु ज्यशीतिगणभृत्प्रवरैः सहितस्तपोधनसहस्रवृतः । कनकाऽम्बुजेषु चरणौ निधत् स्फुटिकाचलादचलदादिजिनः ॥३६॥ अतनोस्तनोः परिमलादू विदधत् सुरभि समग्रतरुपुष्पचयम् । अतिदीपयन्नमलदीप इवाऽखिलरोदसी स्वमहसा सहसा ॥३६॥ मणिरत्नमौक्तिकमयमतताऽऽतपवारणत्रितपतो जगताम् । सुविकाशयन्नधिपताममरघृतचामरविहितभक्तिभरः ॥३७॥ गगनस्थधर्मकरचक्र-महाध्वज-सिंहपीठ-पदपीठयुतः। नददुच्चदुन्दुभिरंतिमणमदिटप.नुकूलशकुन-वसनः ।। प्रसरत्सुगन्धजलसत्कुसुमोचयवृष्टिरीतिकृतभीतिहर। १२ सकलेन्द्रियप्रमददायिऋतु प्रवृतयुम क्षितितलं रचंपन् ॥३१॥ (आदिजिनेन सह उपसमूहसाहतो भरतः यात्रायै प्रस्थित:--- ) सुरकोदिभिः प्रतिपदं प्रमदात् क्रियमाणपुग्यविजयध्वनितः। विमलाचलं प्रति महातिशयः पविताशयः स विजहार विभुः ॥४०॥ श्वसनो पायुः। २ ईतिकठो भीति रति पः । . રની ·सर्गः- ॥२७॥ भरलो युगादिजगदीशमई समुपागत समवनम्प मुदा । तमचीचलत् तदनुगस्तदनु प्युनोत्सवेन जिनाथरथम् ॥४१॥ भष नवजो निजजिनेन्द्ररथान् विकरूपपोडशसहस्रमितान् । अनुचारपन्ति मुदिताः स्म ततो विनयोज्ज्वलं हि सुकृतिनां कृतिनाम् ॥४२॥ मनालशीतलसगन्धतरविरजीकृते क्षितितले समीरैः। शुभगन्धवारिधरपारिवरैः शिशिरीकृते च मृदुवर्षकरैः ॥४३॥ रिगुणोष पोरशसहससर: सरसीकृतः सुपहसनग्रहः। सहितच दिव्यफल-पुष्पयुतोत्तमशाखिभिः परिवृतः संततम् ॥४४॥ (भावसो मयुगमगार-) अदारिद्रपन्नमलपंच सदा भृशदानतः सुकृततश्व जगत् । अनघः स संघ इह संघपतेर्भरतेश्वरस्य मयुरामगमत् ॥४२॥ (मागम:-) मधुरापुरीपरिसरे प्रथमं जिननाथमागतमवेत्य तदा । अथ पुण्डरीकगणभृत् सगणः समुपेत्य चारु विनयादनमत् ॥४६॥ प्रथमममुपणपाकमभपा रुकने मुनिः स सविशेपरुचिः । दुरितोपशान्तिकृतये जगतः शशिनो रुचेव वचसांमधिपः ॥४७॥ अप पुण्डरीकगणभरमवरं प्रविलोक्य शुद्धपतिकोटियतम् । ...परत:। १२ ॥२७९ ·१२८०॥ सर्ग:- प्रणनाम भूतलमिलन्मुकुटः प्रकटप्रमोदभरतो भरत: ॥४८॥ प्रथमार्हतः प्रणमनप्रमदात् दुरितव्ययो गणधरस्य यथा । भरताधिपस्य च तथैव गणाधिपतेः पदप्रणमनात् समभूत् ॥४९॥ सुकृतोत्तरोत्तरपवित्रतरः सुकृती त्रिलोकजनहर्षकरः । स चतुर्विधश्चतुरघमिनरः प्रचचाल संघ उदयत्मसरः ॥५०॥ ( स संघो वराणसिपुरीमगमत्-) अध संघ एव पृथिवीमखिलामपि पावयन् प्रचुरपुण्यभरैः । अगमद् वराणसिपुरी तु यतो न गरीयसी दिविषदा नगरी ॥५१॥ (तेन संघेन भत्र विमलाचलो दृष्टः-). यहुकालतोऽभिलषितं हृदये लिखितं युगादिजिनवाक्यरसैः। विमलाचलं प्रथितसिद्धगिरिं ददृशुभृशं शुचिदशोऽत्र जनाः ॥५२॥ 'स वराणसीपरिसरं सरसं गतवान् समग्रसुरसंगतवान् । विमलाचलंप्रथमवीक्षणतो मुदितोऽजनि प्रथमसंधपतिः ॥५३॥ मणि-हेम-रूप्यमयवावरत्रययुग युतं च मणिपीठिकया । समशिनियद् जिनगृहं जिनपा सुरराज-संघपतिभक्तिभरात् ॥५॥ इह सर्वजीवदयममदप्रदमेष योजनविसपि तदा । वचनामृतं विमलशैलमहामहिमान्वितं शुचि पवर्ष जिनः ॥५५॥ प्रदेशनाश्रवणतो हि तदा हितदा भृशं विगतसर्वमलाः । ग *7 - २८.

·सर्ग:- ४ पुष्परीक- इह केवलप्रतिभया कलिता भविनोऽभवन् दशसहममिताः ॥५६॥. ॥२८॥ (विमलाचलप्रथमवीक्षणमहः--) अथ केवलोत्सवममी त्रिदशा विविधं व्यधुविधिविवेकविदः । विमलाचलप्रथमवीक्षणजं विदधे महं च भरताधिपतिः ॥१७॥ विमलाद्रिमूर्तिमधिरोप्य पुरः परिपूज्य पूज्यजनपूजनकृत् । समिता घृतेन (१) सितया (1) प्रमिता निदधे मूढकसहस्रमिताम् ॥५८॥ स्वधर्मिणां त्रिदशनाथमयो सहितं समग्रविबुधैः स हितम् । । प्रचुराग्रहेण सुनिमन्त्रितवान् निजभोजनाय जननाथवरः ॥५९|| विगतनसा स्वमनसा सुमनःपतिरेष किञ्चिद्वगत्य महत् । अनुमन्यते स्म भरतस्य वचो महतां मतिः सुकृतद्धिकरी ॥६०॥ निखिलानथो सुकृतिनो नृपतीन-अभिमन्य चक्रधरसंघपतिः । इह लक्ष्यसंख्यमणिरत्नगृहान् समचीकरत् स्थपतिरत्नकरात् ॥३१॥ १२ अमरानसो सुरपतिममुखान् कनकासनेषु विनिवेश्य मुदा । मणिभाजनानि विविधानि पुरो यहुभक्तितः स्म किल मण्डयति ॥३२॥ मणि-हेम-रत्न-रजतान्युपंसि परिपाकपेशलरसांनि भृशम् । समभोजयद् मधुसुहत्सममोऽसमभोगतस्तदनु तोपितवान् ॥१३॥ ८ प्रातः। २मनाप्रमः।- .. ॥३८१ ·॥२८२॥ ४ ८ (मनुष्याणाम, देवानां च सह भोजनम्-) अमरेश्वर स्वपरिवारयुतो विदधेऽशनं निजसमिगृहे । ( चरित्रम् इति लोकरङ्गकरणकवलqभुजे सुरैरपि तदा कवलैः ॥१४॥ सर्गः-८ दिवसस्य मध्यसमयेऽथ नृपान् भरतेश्वरः स्वपरिवारवृतान् । सं रसाधिपो रसवतीः सरसाः प्रविधाप्य तान् सपदि भोजितवान् ॥३५॥ इति धर्मकर्मनिरतान् भरताधिपतिः सुभोज्यशुचिभोज्यभरैः। वसनैश्च रत्न-कनकाऽऽभरणः नृ-सुरेश्वरान् परिपूजितवान् ॥६६॥ (तत्र मुक्ति प्राप्ता मुनयः-) अथ तत्र तेऽभिनवकेवलिनोऽनशनं विगृह्य परिपाल्य शुचि । अजरामरं पदमवापुरथो भरतस्तदुत्तरविधि विदधे ॥३७॥ (तत्र गतिमुक्तकं तीर्थ प्रथितम्- ) भवसंभवं सुपरिहत्य तमो भुवि यत्र मुक्तिमगमन् यतिनः । अतिमुक्तकाभिधंसुतीर्थमिह प्रथितं बभूव शुचि तत्र महत् ॥३८॥ ( विश्वनाथ' देषगृहं भरतेन कारितम्--) इह विश्वनाथ इति नाम मणीमयमूर्तिभूपितमद्धतरम् । रचयांचकारं गुरु देवगृहं सुविवेकिना. गुरुरयं नृपतिः ॥६९॥ ( दशसहसमितानि पौषधगृहाणि-) परितस्ततो भरतसंघपतिः सुगुरूणि पौपधगृहाणि तदा । समचीकरद् दशसहसमितान्यमितप्रभाणि सुकृताय कृती ॥७॥ अथ लक्षमेकमिह धर्मरतान् भविनो जनांस्तु विरताविरतान् । .प्र. मुक्ति गमएन् । ॥२८९ १२ .

·परित्रम्
सर्ग:-
॥२८॥
४
८
समतिष्ठपत् प्रथितकाकणिकामणितज़िरेखितहदा सुहृदः ॥७१॥
गुरुंचारुवप्रवलयेन वृतो धन-धान्यराशिभिरतीव भृताम् ।
विहितां विलोक्य. भरतेन पुरीमितराममन्यत जनो भुवनात् ।।७२।।
(संचो विमलयालमारूत:-) अथ पुण्डरीकगणभृहिहिताग्रहतो हतोग्रदुरितो जगताम् ।
पथमप्रभुविमलशैलमभि प्रचचाल संघपतिनाऽनुगतः ॥७३॥
विमलाघलप्रथमवीक्षणतः क्षणतः प्रमोदभरपूर्णहृदौ ।
-सुरेश्वरौ स मृगवेपसुरः परिभाव्य भावसहितं न्यगदत् ॥७॥
तथाहि- (सिद्याचप्सनामपूर्वकं स्तुतिः--)
परागैकडीनै विहिततिलका स्वर्द्धमभवैः स्वशृङ्गमोद्भूतान् विमलकरणानक्षतविभान् ।
क्षिपन्नुचैरेष्पविकजनशीपु पुरतः प्रभुः श्रीसिद्धाद्रिवितरतु सितं मङ्गलशतम् ॥७॥
(विशामामा- महीमहीनप्रतिभो महाभूत् त्रिशृङ्गनामा गुरुनीलशृङ्गः ।
शृङ्गारयत्यम्परगमभाभिविलोभयन् सूर्यरथस्य रथ्यान् ॥७३॥
( भूमिहाभिधानः-) सिद्धाद्रिशङ्ग सुगिरिगरीयानय पुरो भूमिगृहाभिधानः ।
यो पाऽनुशृङ्गैररुपास्य चित्तेऽरुणोदयाशकनमादधाति ॥७७॥
(दम:-) किल सकलकलाभृतां निषेव्यः कनकरसाकरकूपिकौषधीभिः ।
सहित इह हितो महीतलस्य गुरुगिरिरेप विलोक्यतां कदम्बः ॥७८५
.
॥२८॥

·రంగు १२८४॥ ४ (तलवजनामा-) पुरत इतोऽस्ति तलध्वजनामा क्षितिधर. एप निर्मलधामा। यस्य गुहासु. समाधिसुधीराः सन्ति संदौपधसिद्धशरीराः ॥७९॥ सर्ग:- (रेवतकपर्वतः-) स रैवतिकपर्वतो विमलशैलराजस्य यः कुमार इव राजते क्षितिपराज ! ते दृक्पुरना । सुवर्णशिखरद्युता कपिशितांशुभरो यतः सिंतांशुरपि. पद्मिनी निशि घिनोति सिद्धिभ्रमम् (2) ॥८॥ मणिपूतभूतलभूतनूतनचूतराजिविराजितं शुचिसरससरसीसारसरसिजसुरभिरजसा रञ्जितम् । परिपाकपेशलहाररा(राजी)हारिहयंकसंकुल परिहरति गिरिवरमेन मनिशं नैवे किन्नरवरकुलम् ॥८१॥ विमलस्मिता भृशविस्मिता गिरिशृङ्गसंगमरजिताः । लसदगारङ्गविवर्तनं रचयन्ति निर्मलनर्तनम् ॥८२॥ विमलस्मिता भृशविस्मितस्मितललितनयनसरोरुहाः गिरिशृङ्गसंगमरजितस्थितमनसि सकलकलावहाः। लसदगारङ्गाविवर्तनालससंरसकिन्नर संगता रचयन्ति निर्मलनर्तनान्यतिमदनमदनरसं गताः ॥८॥ शशिमण्डलाननमण्डलाः श्रवणावतंसितकुण्डलाः । जनयन्ति संततडम्बरं निविदुप्रभाभरमम्बरम् ॥८४॥ शशिमण्डलाननमण्डलद्युतिदलितकैरवजालिकाः अधणावतंसितकुण्डलक्षनगण्डदर्पणपालिकाः । जनयन्ति संततडम्बरं धनवारिशीकरतालिकाः निविडप्रभाभरमम्बरं सुरसिडकिन्नरबालिकाः ॥८॥ निर्दम्भा रम्भा हर्घजुपः शृङ्गारागारालापपुषः। संसारं सारं रङ्गकृतं कुर्वन्त्योऽवन्त्यो दुखभृतम् ॥८॥ निर्दम्भी रम्भा हर्षजुपः सुखसखमणिभिः (?). सह हास्यश्रुताः शृङ्गारागारालापपुषः कषमुखकषितोत्तमकनकनिना! संसारं सारं रहस्कृतं कृतकृतिजनताविततममदाः कुर्वन्त्योऽवन्त्यो दुःखभृतं भृतधृतिमनसं समनःप्रमदम् ।। - ॥२८१ .

·शरीक- २२८५ सा (ता) रम्भा रम्भागर्भरुचः स्वच्छन्दा मन्दामोदमुचः।सबीडं फ्रीडन्त्यो गगने शोभन्ते ऽनन्ते सिद्धघने । सा(ता)रम्भारम्भागर्भरुचा कुचघटघटिताऽतनुहारगणाः स्वच्छन्दा मन्दामोदमुयः शुचमपहर्तुजगतः प्रगुणाः सर्गः- सबीर्ड क्रीडन्त्यो गगने गुरुगजगतिगमना लावणिकं शोभन्तेऽनन्ते सिद्धघने घनजनितातपवारणकम् ॥ उपशम्भुरयं गिरिः पुरः परिबिभ्रत् सुरनिर्मिताः । पुरविविधैरमरद्रुमैर्नवैरमरीयोऽरमरीरमत् सदा ॥१०॥ ( चतुरशीतिः शृङ्गाणि-) इत्यादिभिश्चतुरशीतिभिरेप शृङ्गः शृङ्गारितः परित एव भुवस्तलेऽस्मिन् । शत्रुक्षय-क्षितिधरोऽस्ति युगादिदेववक्ताम्बुजप्रचरितोचतरमभावः॥९१॥ इति वर्णयत्यमलकर्णसुधाश्रवया गिरा हरिणवेपसुरे । विमलाचलं प्रथमतीर्थमथाऽधिरुरोह स प्रथमतीर्थपतिः ॥१२॥ ( आदिजिनदेशना- ) मुदिताश्चतुर्विधसुरा जिनपस्थितये तदैव समयसरणम् । रचयांप्रचारमलपतिभं विधत्वमेव सुवियेकनिधिः ॥१३॥ इह तीर्थराद् ममवसृत्य चतुर्वदनो दिशन् सदुपदेशमसौ। परिपूर्य च प्रथमपीरुषिकामभिरामरुक स विरराम विभुः ॥९॥ अथ पुण्डरीकगणभृत् स विभोः पदपीठमाप्य निजदेशनया । भविनो व्ययोधयदसौ सकलान् स्वगुरुकमोन्नतिकृते हि शुभाः ॥९॥ अपरां प्रपूर्य किल पौरुपिकाम्-उपदेशतः स्वयमपि व्यरमत् । भवभावभीरुहदयोऽन्यदिने गणभूदरस्तुस चिन्तितवान् ॥१६॥ ॥३८५ १२ ·॥२८४॥ सर्ग:- है ४ (तलवजनामा-) पुरत इतोऽस्ति तलध्वजनामा क्षितिधर, एप निर्मलधामा । यस्य गुहासु समाधिसुधीराः सन्ति संदीपधसिद्धशरीराः ॥७९॥ (रेवतकपर्वतः- ) स रैवतिकपर्वतो विमलशैलराजस्य यः कुमार इव राजते क्षितिपराज! ते दृक्पुरतः । सुवर्णशिखरयुता कपिशितांशुभरो यतः सितांशुरपि. पद्मिनी निशि घिनोति सिद्धिभ्रमम् (2) ॥८॥ मणिपूतभूतलभूतनूतनचूतराजिविराजितं शुचिसरससरसीसारसरसिजसुरभिरजसा रञ्जितम् परिपाकपेशलहाररा(राजी)हारिहय॑कसंकुलं परिहरति गिरिवरमेन मनिशं नैवं किन्नरवरंकुलम् ॥८॥ विमलस्मितो भृशविस्मिता गिरिशृङ्गसंगमरसिताः । लसदगरविवर्तनं रचयनित निर्मलनर्तनम् ॥४२॥ विमलस्मिता भृशविस्मितस्मितललितनयनसरोरुहाः गिरिशृङ्गसंगमरजितस्थितमनसि सकलकलावहाः । लसदारङ्गाविवर्तनालससंरसकिन्नरसंगता रचयन्ति निर्मलनर्तनान्यतिमदनमदनरसं गताः ॥८॥ शशिमण्डलांननमण्डलाः श्रवणावतंसितकुण्डलाः । जनपन्ति संततडम्बरं निविडमभाभरमम्बरम् ॥८४॥ शशिमण्डलाननमण्डलद्युतिदलितकैरवजालिकाः श्रवणावतंसितकुण्डलक्षतंगण्डदर्पणपालिकाः । जनयन्ति संततडम्बरं धनवारिशीकरतालिकाः निविडप्रभाभरमम्बरं सुरसिद्धकिन्नरवालिकाः ।।८५॥ निर्दम्भा रम्भा हर्षजुपः शृङ्गारागारालापपुषः । संसारं सारं रङ्गकृतं कुर्वन्त्योऽवन्त्यो दुःखभृतम् ॥८॥ निर्दम्भा रम्भा हर्षजुपः सुखसखमणिभिः (१) सह हास्यश्रुताः शृङ्गारागारालापपुषः कषमुखकुषितोत्तमकनकनिभाः। संसारं सारं रङ्गकृतं कृतकृतिजनताविततप्रमदाः कुर्वन्त्योऽवन्त्यो. दुःखभृतं भृतधृतिमनसं सुमनःप्रमदम् ।। : १२ ·सर्ग:- १२८५॥ ४ शरीक-सा (ता) रम्भा रम्भागर्भरुचः स्वच्छन्दा मन्दामोदमुचः।सवीडं प्रीडन्त्यो गगने.गोभन्ते ऽनन्ते सिद्धधने ॥ सा(ता)रम्भारम्भाग रुचः कुचघदघटिताऽतनुहारगणाः स्वच्छन्दामन्दामोदमुचः शुचमपहर्तु जगतःप्रगुणाः। सबीडं फ्रीडन्त्यो गगने गुरुगजगतिगमना लावणिकं शोभन्तेऽनन्ते सिद्धघने घनजनितातपवारणकम् ॥ उपशम्भुरयं गिरिः पुरः परिविभ्रत् सुरनिर्मिताः । पुरविविधैरमरगुमैर्नवैरमरीयोऽरमरीरमत् सदा ॥१०॥ (चतुरशीतिः पाणि-) इत्यादिभिश्चतुरशीतिभिरेप शृङ्गैः शृङ्गारितः परित एप भुवस्तलेऽस्मिन् । शत्रुञ्जय-क्षितिधरोऽस्ति युगादिदेववक्साम्मुजपचरितोचतरप्रभावः॥११॥ इति वर्णयत्यमलकर्णसुधाश्रयया गिरा हरिणवेपसुरे । विमलाचलं प्रथमतीर्थमथाऽधिहरोह स प्रथमतीर्थपतिः ॥१२॥ (आदिजिनदेशना- ) मुदिताश्चतुर्विधसुरा जिनपस्थितये तदैव समवसरणम् । रचयांप्रचारमलमतिभं विधत्वमेव सुविवेकनिधिः ॥१३॥ इह तीर्थराद् समवस्त्य चतुर्वदनो दिशन् सदुपदेशमसौ । परिपूर्य च प्रथमपौरुषिकामभिरामरुक् स विरराम विभुः ॥१४॥ अथ पुण्डरीकगणमृत् स विभोः पदपीठमाप्य निजदेशनया । भविनो व्ययोधयदसौ सकलान स्वगुरुफमोन्नतिकृते हि शुभाः ॥१५॥ अपर प्रपूर्य किल पौरुषिकाम्-उपदेशतः स्वयमपि व्यरमत् । भवभावभीरुदयोऽन्यदिने गणभूवरस्तुसं चिन्तितवान् ॥१६॥ १२ ॥३८५ ·पुष्परीक- परित्र ॥२८६॥ सर्ग:- (पुण्डरीकगणभृतः सलेखना-) प्रभुरुचिवान् यदनुभाववशाद् मम केवलोद्भवमयं स गिरिः। मनसेत्यऽवेत्य यतिकोटिवृतः समलेखयत् सं विधिवद् गणभृत् ॥२७॥ उतं च-(संलेखनास्वरूपम्-) " सर्वोन्मादमहारोग-निदानानां समन्ततः । शोषणं सर्वधातूनां द्रव्यसंलेखना मता ॥९८॥ यो राग-प-मोहानां कपायाणां तु सर्वथा। नैसर्गिकहिपां छेदो भावसंलेखना तु सा " ॥१९॥ मतनूचकार स निजां च तनूमपि रोप-तोप-मदनप्रभृतीन् । अथ साधुकोटिभिरसौ वृतो गणनायकः प्रविधेऽनशनम् ॥१०॥ अपरेशुराद्यजिनपः स्वगणेश्वरकेवलोदयकृते सदसि । विमलाचलस्य महिमानमिति प्रततान मानवधियोऽप्यतिगम् ॥१०१॥ (अनशनं कृतवतः पुण्डरीकस्यः कैवल्यम्-) भवमोहसंशयतमच्छिदुरात् भृशशुद्धमुक्तिपदवीविदुरीत् । प्रभुवाक्यतो गणभृतो निभृतः प्रससार केवलमही सुभृतम् ॥१०२॥ किल केवलावरणहेतुचयं स जिनस्तथा किल विवेचितवान् । पतिपञ्चकोटिभिरयं प्रकटः महतोऽवगत्य सकलोऽपि यथा ॥१३॥ यतिपश्चकोटिभिरमुष्य विभोः शुचि सर्वथाऽप्यवगतं वचनम् । ... .. कथमन्यथाऽनघमघच्छिदुरं तदमीपु केवलमहोऽभ्युदितम् ॥१०४॥ वेदक विदुरम् । ૨૨ 20000

·सर्ग:-८
1॥२८७॥
४
(चैत्र पूर्णिमायापुरीका शिर्ष गतः- ) भय चैत्रमासि शुभभासि तदोत्तमपूर्णिमाख्यदिवसे स्ववशाम् ।
स्वशिवश्रियं प्रथममाश्रितवान् गणभृत् स ततो मुनयोऽनुययुः ॥१०॥
गणनायके सुपतिवर्गयुतेऽप्यपवर्गमाश्रिावतीह सुराः ।..
भरताधिपप्रभृतयश्च नृपा अभवन् सुदुःखिनहदो निखिलाः ॥१.१६॥.
अनुलिप्य तं मुनितनुपचयं शुचिदुग्धनीरनिधित्तीरभुवि ।
परिलिप्य पन्दनभरैज्वलनादथ संस्कृति दिविपदो विधुः ॥१०७॥
अप दिव्यगन्धजलवृष्टिभराद् विमलाचलं विमलयन्त्यमराः ।
विततं महोत्सवमुदग्रमुदः प्रथयांयभूचुरचलप्रतिभम् ॥१०॥
( भरतेन मन्दिरं कारितम्-- ) कृतपीठकं मरकतर्मणिभिर्जलकान्तरत्नमयगर्भगृहम् ।
विविधेन्द्रनीलशिखरं विलसन्नवहीर-रूपकलसेन युतम् ॥१०॥
शुचिषप्तनिर्मितसुदण्डमहाध्वजराजितं विविधतोरणकम् ।
द्विकयुक्तविंशतिसुदेवगृहै। परितो विशोभितमुरुप्रतिभम् ॥११०॥
कनकात्मवमवलयेन वृतं जिनमन्दिरं सुगुरु चारुरुचा ।
रचयांचकार रचनाचतुरो भरताधिपो रुचिरवासनया ॥१११॥ ( त्रिभिविशेषकम् )
यह मूलमन्दिरसुगर्भगृहे प्रथमाऽहंतो विमलमूर्तिमसौ ।
प्र. विमलयामराः । २ प्र. लसमविहीर-1
१२
॥२८७॥

·सर्गः-८ ॥२८॥ ४ ८ 'प्रभुपुण्डरीकगणभृत्मतिमा-सहितां न्यवीविशदिलाधिपतिः ॥११२॥ अजितमभुमभूतितीधकृतो जिननेमिना विरहितान् भरतः । संमतिष्ठपद् धृपभदेवगिरा परितो जिनेन्द्रग्रहकेषु तदा ॥११३॥ रवि-चन्द्र-भौम-बुध-चाक्पतयो भृगुपुत्र-राहु-शनि-केतुयुताः। .. भरतेश्वर प्रथमसंघपर्ति न्यगदन पुरोविरचिताञ्जलयः ॥११४॥ विजयस्व संघपतिपु प्रथमाऽखिलजैनमूर्तिपदपमतले। रचयासंदीयरुचिरप्रतिमा नव सैवे (0 जन्मफलमस्त्विति नः ॥११॥ एवमीयमाग्रहमवेक्ष्य नृप मणिपत्यं स प्रभुमपृच्छदिति । क्रियते प्रभो! कथमिदं वचनं प्रभुरप्यथक् शृणु संघपते ! ॥११६॥ ए भस्मकमहमुखा उडुपा अपि धर्मकर्मविहितैकहृदः । बहुकालराशिंपरिभोगकृतो न हि तुच्छजीविनि जने विदिताः ॥१७॥ नव सर्वदा पुनरमी उडुपा विदिता पुरातनजिनांहितले I अभवन् स्वमूर्तिभिरतस्त्वमपि कुरु पूर्वरीतिमुचितोपचितम् ॥११८॥ (प्रभुबाक्यतः जिनमतरयः नवप्रहमूर्तिः- प्रमुवाक्यतः स्थितिमिमा जगतो भरतोऽवगत्य स तदाग्रहतः। ', घटयां चकार च नव प्रतिमाः सकलाहतां पदसरोजतले ॥११९॥ . मात्र मषीयाताद न स्पष्ट गम्यते। रिटा

·सर्गः-८
४
रोक-३ (कपी-) अथ साधसागरमितायुरसावमरो द्वितीयसुरलोकभवः ।
प्रथमममुं स तु कपर्यभिधः प्रणिपत्य हर्षभरतो न्यगदत् ॥१२०॥
२८९॥
भगवनहं सपदि सिद्धगिरि प्रति भक्तयात्रिकजनस्य सदा ।
अतिदुष्टदेवकृतविघ्नभरं निजजीवितावधि विहन्मि भृशम् ॥१२॥
ममुरुचिवानए कपणेमर ! त्वदभिग्रहः सुकृतिनां सुखकृत् ।
चिरमेधितामिह पदे बहवो भवितार एव सुकपदिसुराः ॥१२२॥
अप:सेचरा अपि सुवासनया जिनपं प्रणम्य दशलक्षमिताः ।
किल जैनपूजनमिहाऽनुदिनं प्रविम आग्रह मिमं जगृहुः ॥१२३॥
(आह्नवी गिरिनामधेयकलिता नदीमुदमप्रयत्-) अथ जाह्नवी भरतराजकृतं प्रविलोक्य तीर्थभुवि जैनगृहम् ।
गिरिनामधेयकलितां सुनदीमुदमन्जयन्निजविभावभरात ॥१२४॥
(सिद्धगिरितः सबै उत्तीर्णाः-) इति भावतः सुर-नरैः खचरैः परिपूरिते सकलधर्मविधौ ।
भरतेन देवपतिनाऽनुगतः प्रथमो जिनोऽप्युदतर गिरितः ॥१२५॥
(चमचकारपुरम् -) क्षितिभृत्तले चमचकारपुरं निकपा स निष्करुचिरागरूचिः।
समवासरद् गणभृतो विरहोद्भवचक्रवतिगुरुदुखभिदे ॥१२६॥
अध स प्रभुभरतसंघपतिं निजगाद संसदि सदुःखसुखम् ।
सुतशोकसंकुलतयाऽऽकुलता कुलतापकृत् किमु धृता भवता । ॥१२७॥
१२
॥२८९॥

·सर्गः-८
परीक- गणभृतरस्य तनयस्य शिवाध्वनि जग्मुपः परमसौख्यजुषः । -
विरहाद विपि हृदि दुःखमिदं. किमु पुण्डरीकयतिनस्त्वमपि ॥१२८॥
।२९०॥
विततोनपापनिकरम्बयुतं सुकरम्धितं विविधदुःखभरैः।
अपहाय संभवममी अपुनर्भवमाश्रयन्ति यतिनो हि यदा ॥१२९॥
परमं महः परम एव महः परमं सुखं च तदहः परमम् ।
पतिनां तदा भवति भव्यजनैः किमु घर्तुमतिरुचिता कृतिभिः ॥१३०॥
अपहाय तनिजसुतस्य शुचं कुरु धर्मकर्म भव निर्मलहृत् ।
स्वजने निजं हृदयरङ्गमहो सुकृतेर्नवैः प्रकटयन्ति शुभाः ॥१३॥
इति चक्रभृत् प्रथमतीर्थपतेर्वचनं निशम्य शमसौम्यमनाः।
इह पञ्चकोटिमितरस्य गृहाण्यथ पत्तने व्यरचयन्नृपतिः ॥१३२॥
(माहना:-) धन-धान्यराशिनिभृतेषु भृशं सकलेपु समसु स तेषु नृपः ।
शुचिमाहनान् परमधर्मरतान् समतिष्ठपत् परिहृतांद्यमतीन् ॥१३३॥
इह पञ्चविंशतिसुलक्षजिनेश्वरमन्दिराणि भरताधिपतिः ।
प्रतिधाम पौपधगृहं च पुरे स्थपतेः करादरचयद् मुदितः ॥१३४
मचिरं स्वयं विरचितं नगरं भरतो विलोक्य भृशहर्षभृतः ।
अतनुमहोत्सवमसावतनोद् जिनमन्दिरेषु परिपूज्य जिनान ॥१३५।।
१ परिहना आदी. अमतियेस्तान् अथवा : पहिताम्यमतीन' इति सुपटम् ।
॥२९॥

·चरित्रम्
सर्गः-८
४
(अंदागनम्, आनन्दपुरम, आदिपुरम, बृहत्पुरम, चमचकारपुरम्-) इदमहदासनमथाऽऽदिपुरं सुवृहरपुरं चमचकारपुरम् ।
'इति नामभिः क्षितितले सकले विदितं सुपत्तनमभूदमलम् ॥१३६॥ उक्तं च-
"शझुंजपतलवीढे पायीसं जोयणाण वित्थरीयं । शश्रृंजयतलपीठे द्वाविंशतियोजनानां विस्तृतम् ।
नयरं रयणागारं भरहेसरथप्पीयं आसि ॥१३७५ नगरं रत्नागारं भरतेश्वरस्थापितमासीत् ॥१३७॥
पणवीस लक्ख जिणहर-पोसहसालाण कोडि पंचेव। पञ्चविंशतिलक्षाणि जिनगृह-पोषधशालानां कोट्यः
माहण-सावयकोडी पंच उ निवसन्ति तत्थ पुरे ॥१३८ ब्राह्मण-श्रावककोट्यः पञ्चतु निवसन्तितत्र पुरे पश्चैव
अरिहंतासण-आणंद-पुरं तह आदिपुरमेयं । अहंदासन-आनन्द-पुरं तथा आदिपुरमेतत् ।
चौकारं गमयर-नयरं एयरस नामाई ॥१३९॥ चमचकारं गुरुतरनगरमेतस्य नामानि ॥१३९॥
(भरतः स्वपुरी गमवरत्--) पुरमत्र सत्रगृह-सारसरप्रमुखैर्विभूप्य परितो भरतः ।
समनुव्रजन् प्रभुममुं स्वपुरी प्रति सोऽचलत् सकलसंघवृतः ॥१४०॥
गरयन् विवेकिनिवहं लघयन्नविवेकिनो भुवि स संघपतिः ।
अतिबृहयश्च सुकृतानि भृशं ह्रसयन्नघानि सुधनव्ययतः ॥२४॥
जिनधामभिश्च नगरीनिवहं सुहिरण्मयस्तिलकर्यस्तु पथि ।
भरतेशचक्रभृदयोध्यपुरं निकपाऽपहाय कलुपानि ययौ ॥१४२॥
(भरतः स्वपुरीमार्यशत्-) शकटानने स जिनपोऽपि वैने समवाऽऽससार सुरसेव्यपदः ।
' गुरुं फुर्वन् । २ लन् कुर्वन् । ३ हाम कुर्वन् । ४ प्र० जिनपो विपने ।
॥२९॥

·म १२९२॥ प्रणिपत्य च प्रभुमिमं प्रमदाद् भरतेश्वरोऽविशदयोध्यपुरम् ॥१४३॥ चरित्र गजराजरून इह संघपतिहरिणाऽभ्रमुप्रियजुपा च युतः । सर्गः-८ प्रययौ महापथमुखं स यदा प्रमदास्तदाऽऽपुरिति सोत्सुकताम् ॥१४४॥ 'ससनं घयन्तं ललितं स्तनंधयं विहाय वातायनजालकस्था । ववर्ष दुग्धं सुरसृष्टपुष्पवृष्ट्या समं कापि सुवासिनीह ॥१४५॥ हाराधमुक्ताफलपूर्णमुष्टिर्गवाक्षमागत्य नृपं सखीभ्यः । संदर्शयन्ती विरलामुलीकाः संवर्धनं काऽपि चकार तस्मै ॥१४॥ कयाऽपि सख्या जगदे विमुग्धा दूरं किमायस्यसि वीक्षणाय । त्वदीयहारस्थितनायकान्त नायकं पश्यसि कि न सौख्यात् ॥१४७॥ कुतूहलात् कामन काश्च सर्वसंघागमालोकनपुण्यलोभात् । सौभाग्यतः संघपतेश्च काश्चिद् विभूपयामासुरितो गवाक्षान् ॥१४८॥ आशीभिगची स गुरुवजस्य सन्माङ्गलिक्येवरवणिनीनाम् । जयारवन्दिजनस्य साध विवेश सौधं नृपचक्रवर्ती ॥१४९॥ इन्द्रनरेन्द्रश्च ततः समः, संघाधिपत्वस्य महाभिपेकः । संवत्सराण्यष्ठ सुपुष्टहर्षात् चक्रेश्वरस्य प्रथितः प्रयके ॥१५०॥ । 1 अनमुप्रियो दस्ती । 1२९२ १२ ·सर्ग:-८ २९॥ संघाधिपं श्रीभरतं समग्राः सुधामुजस्ते वसुधामुजश्च । स्नेहेन सुश्लाघ्य सुभूष्य हर्षाद् यधागतं पुण्यभृतोऽथ जन्मुः ॥१५१॥ (मादिजिमस्य परिवार:-) युगादिदेवस्य भुवस्तलेऽस्मिन् यथाऽन्यतो पोधयतश्च भव्यान् । चतुर्युताऽशीतिसहस्रसंख्यास्तपोधना धर्मधना अभूवन् ॥१५२॥ श्रीवालिका-सुन्दरिकादयस्तु लक्षत्रयेण प्रमिताः सुसाव्यः । श्राद्धानिलक्षाणि सहस्रपश्चाशताऽधिकानि प्रबभूवुरत्र ॥१५३|| सुभाविकाणामिह पञ्च लक्षाचतुष्कपश्चाशदथो सहस्राः। चतुःसहस्री सह सप्तशत्या पश्चाशताऽस्ति श्रुतधारिणां च ॥१५४॥ रहाऽवधिज्ञानियतीश्वराणां जाताः सहस्रा नव संयमा द्याः( ख्याः) सुनिर्मला: केवलिनो मुनीन्द्राः संजज्ञिरे विंशतयः सहस्राः ॥१५॥ पतन्मिता वैफियलधिमन्तः पहभिः शतैस्तेभ्य इहाऽधिकत्वम् । महस्रका द्वादश, प्रदशतानि पश्चाशदासीदिति वादिन्दम् ॥१५६॥ पतन्मिता एष पतीश्वरास्ते ज्ञान मनापर्ययकं वहन्ता। द्वाविंशतिः संयमिना सहस्राः विमानकान्यापुरनुत्तराणि ॥१५७॥ भीपुण्डरीकममुखा गणेशाश्चतुर्युताशीतिमिता पभूवुः।' 'आधाहतोऽभूत् परिवार एष सुरा-ऽसुरवन्दितपादपद्मः ॥१५८॥ १२ ·॥२९४ ॥ सर्ग:-८ ४ . ८ (भाप आदिजिन:-) व्रतं प्रपाल्येति सुपूर्वलक्षं. स्वामी ततोटापदशैलने । समें सहस्रर्दशभियतीनां सपादपस्योपगम प्रवे ॥१५९॥ अष्टापदं भरतो गय:-) इतः स चाफ्री गिरिपालमुख्यविज्ञापितो यावदिदं स्वरूपम् । समाययो तावदिहाऽऽशु पाद-चारेण दुःखाजनकं दिक्षुः ॥१६०॥ पनामासनमानितं तं तथास्थित वीक्ष्य स वीक्षणाभ्याम् । स चक्रवर्ती समशोक-हर्षवर्ती क्षणादेव तदा बभूव ॥१६॥ निजावधिज्ञानत एव सर्वे सुरेश्वराः स्वासनकम्पहेतुम् । जिनेन्द्रनिर्वाणदिनं विबुध्य समुत्सुकीभूय समं समीयुः ॥१६२।। कालेऽवसपिण्यभिधे तृतीया-कस्प पक्षेषु ततः स्थितेषु । नवाधिकाऽशीतियुतेषु माघाऽसितत्रयोदश्यभिधे तिथौ च ॥१६३॥ अभीचिनक्षत्रगते शशारे पर्यकनामासनसन्निविष्टः। स्थित्वाऽऽदराद् पादरकाययोगे वाक्-चित्तयोगी निरुरोध सम्यक् ॥१३४॥ सूक्ष्मेण योगेन शरीरकस्य निरुध्य तं यादरनामधेयम् । वाक्-चित्तयोगाववि सूक्ष्मरूपो निषेध्य सूक्षनक्रियमित्यऽवाप ॥१६५।। शिएं प्रातः भीमादेदेव-) आसाधपत् सूक्ष्मशरीरयोगं छिन्नक्रिय ध्यानमिदं तुरीयम् । अदीपाक्षरवाममाणमशिनियत् श्रीजिनराज आधः ॥१६॥ १२ --- PM ·सर्गः-८. परमिडकावर गतवन्धनोऽयं शिवं यथाऽगा जुना जिनेन्द्रः । इत्यं सहसा दश सयतीनो निःश्रेयसं शीघ्रमशिश्रियंश्च ॥१६७॥ सुदेव प्रससार सर्व-लोकस्य तेषामपि नारकाणाम् । सर्वास्ववस्थासु सुखाय सन्तः स्युः सर्वविश्वस्य किमत्र चित्रम् ॥१३८॥ (ग भरतस्य रोदनं शिक्षितम्--) दुःखेन संपूर्णहृदन्तरालश्चक्रेश्वरः सोऽत्यनरालवुद्धिः (१)। गलावलग्नेन सुरेश्वरेण सुशिक्षितो रोदनमप्यऽपूर्वम् ॥१६९५ पः सर्वदा निर्मलमाङ्गलिक्पशन्दः परिप्रीतमना बभूव । विडम्म्य शोकेन विरोधतेऽसावदो। भवोऽयं खलु कप्टरूपः ॥१७०॥ सुरेश्वरेण प्रतियोपितोऽप गुचं मुमोचाऽऽशु स चक्रवर्ती । मोशीर्षकाठानि तदाऽऽभियोगिदेवाः समानिन्युरिहेन्द्रवाक्यात् ॥१७॥ वृत्तां पिता पूर्वदिशीह पाग्यो यस्रो तदेवाफुमहर्षिहेतोः । प्राप्तीच्यभागे चतुरलरूपामन्यपिहेतोविंदधुश्च देवाः ॥१७२।। संलाप्प दुग्धान्धिजलैजिनेन्द्रदेई विम्योत्तमदेह(य)दृष्यैः । शृङ्गारयित्वा मणिभूषणेद्रोग् ननाम तत्पादयुग सुरेन्द्रः ॥१७३३ तदेय देहं खपमात्मशी संस्थाप्य शीघं ऋविमानमध्ये। इन्द्रो निनिक्षेप तथाऽन्यदेहानन्ये सुरा अन्यनयानकेषु ॥१७४॥ १२

·सर्ग:-
८
निरी- ममोविमान खयमिन्द्र एवाऽन्येषां विमानान्यपरे .च देवाः ।,
उत्पाटयामासुरिहाऽथ देव्या संगीतकं चक्रुरुग्रमने ॥१७५।।
॥२९॥
सुतालरासान देदतीषु सर्व-देवी देवेषु च तत्पुरस्तात् ।
कुर्वत्सु. वस्त्रैरहितोरणानि (1) निन्ये विमानान्युपचित्यमिन्द्रः ॥१७३।।
सुरेश्वरादेशषशादयाग्निकुमारदेवमुमुचेऽत्रं वनिः ।
वायु ततो वायुकुमारकाच समन्ततश्च रिहोचवेगम् ॥१७७॥
करपूर किल भारशोऽन्न मधूनि सीपि च कुम्भशस्ते।
चित्यासु देवा ववृपुस्ततोऽन्दाः क्षीराधिनीरैः शमयोपभूवुः ॥१७८॥
उपस्थितां दक्षिणदंष्ट्रिकां च जग्राह सौधर्मपतिः प्रमोदात्।
ईशाननाधस्तत ऊर्ध्वसंस्था वामां गृहीत्वा मुमुदे हृदन्तः ॥१७९॥
अघस्तनी दक्षिणदंष्ट्रिका च निनाय हषांचमरेन्द्र एषः ।
वामां बलीन्द्रोऽपरवासवास्तु दन्तान् सुरा अस्थिचयं विनिन्युः ॥१८॥
१२ सुभाषका अप्पथ याचमाना दत्ताग्निकुण्डत्रितयाः सुरेन्द्रः ।
तेनाऽग्निहोत्रेण युताः पृथिव्यां सब्राह्मणाः शुन्डतमा बभूवुः ॥१८॥
केचित्त भक्त्या प्रभुदेहभस्म ववन्दिरे निर्मलचित्तरङ्गाः ।
ते तापसा भूमितले प्रसमुविहाय नीरं कृतभस्मशोचाः ॥१८२॥
गती प्रा
,
॥२९॥

·पुरीफ- सर्गः ॥२९७॥ ४ -- ८ चितात्रयस्थानमुवि प्रचाः स्तूपान् सुरा रत्नमयान महोचान । अष्टाहिका सर्वसुरा विधाय नन्दीश्वरे स्वस्वदिवं समीयुः ॥१८३॥ स्वमाणवस्तम्भगतां जिनेन्द्रदंष्ट्रां विधायाऽथ चतुःसुरेन्द्राः । कल्पद्रुपुष्पैरनिशं सुभक्त्या संपूजयामासुरिहैकचित्ताः ॥१८॥ (अष्टापदे जिनगेहम्-) अष्टापदेऽचीकरदेप चक्री सुविस्तृतं योजनमेकमत्र । . उचैस्निगव्यूतिमितं जिनेन्द्रगेहं तदा वर्धकिरत्नहस्तात् ॥१८५॥ त्पं समं सिंहनिपद्ययाऽन मध्ये प्रधाना मणिपीठिकाश्च । पहातच पृथुलोऽस्ति देवच्छन्दाभिधानो मणिरत्नरूपः ॥१८६॥ स्वप्रमाणाऽऽकृतिवर्णयुक्ता युगादिदेवादिजिनेश्वराणाम् । मूर्तीचतुर्विंशतिसंमितास्तु सुरत्नरूपा रचयांचकार ॥१८७॥ पुरचतुर्विंशतिरत्नदीपास्तथा तुर्विंशतिरत्नघण्टाः। अप्रे चतुर्विंशतिमाङ्गलिक्या-ऽष्टकानि चके मुमणीमयानि ॥१८॥ माराणि घस्वारि समण्डपानि व्यधापयत् पोडश तोरणानि । सस्वर्णकुम्भान्पथ माङ्गलिक्यान्यष्टो चतुष्कं मुखमण्डपानाम् ॥१८९॥ पुरधामपि अण्डपानां श्रीवल्लरीमण्डपकास्तदन्तः । प्रक्षाभिधामण्डपकास्तु तेषां मध्येचुवाटाः खलु वजरूपाः ॥१९०॥ १२ ।।२९६ ·50 है पुष्टरीक- चरित्रम् ||२९८॥ ४ (अनुपा:-) सिंहासनान्येप्वध मण्डपाग्रे व्यरीरचत् संणिपीठिकाश्च । स्तूपास्तव शुचिरत्नरूपास्ततश्चतुष्कं मणिपीठिकानाम् ॥१९१॥ सर्ग:-८ प्रत्येकमेतासु धनुश्शतोचाश्चैत्योन्मुखाः सत्पतिमाश्चतम्रः । श्रीवर्धमान-पंभ-वारिपेण-चन्द्राननान्ताः शशिकान्तरूपाः ॥१९२॥ तासां पुरत्यनगास्तदने इन्द्रध्वजाः पीठगताः पुरस्तात् । वाप्यस्निसोपानयुता जलाढ्या निन्दाभिधाना रचयांचकार ॥१९३॥ त्योभागे कलशांस्तु पद्मरागात्मकान् स्वर्णमयांश्च दण्डान् । ध्वजान्वितांश्चन्दनहस्तकांश्च व्यधापयत् तत्परितश्च वप्रम् ॥१९४॥ । नवाधिकाया नवतेनिजानां सहोदराणां प्रतिमाः प्रधानाः । अकारयदु रत्नमयीस्तदने मूर्ति निजां योजितपाणिपमाम् ॥१९५।। त्या पहिस्तूपमयो जिनस्य स्ववान्धवानां नवयुग्नवानाम् । स्तूपैर्वृतं तं चतुरोऽग्रलोहारक्षान् सरक्षश्चतुरो व्यधत्त ॥१९६॥ गिरि ततोऽसौ निजदण्डरत्नेनोत्कीर्य तं योजनसंमितानि । सोपानकान्यष्ट सुपुष्टयुद्धिर्नृणामलध्यानि चकार, चक्री ॥१९७॥ त्पं विधाप्येति ततः प्रतिष्ठां विधाय मन्त्रविधिना जिनोक्तः । ॥२९८ १२ प्र. नपुग्नष ।

·पुहरीक- सर्ग:-८ १२९९|| ४ श्वेतांशुका स्नाततनुत्रिधाऽध परीय पूजा विदघे विवेकी ॥१९८॥ पीयूषपूरैः स्नपांचकार ममार्ज भक्त्योत्तमदेवदृष्यैः। सचन्दनैस्ता विलिलिम्प दिव्यपुष्पैरिहाऽऽनर्च जिनेन्द्रमूर्तीः ॥१९९० विभूषणैवोपविमूप धूपमुग्राहयामास स सुवासनोऽयम् । आरानिक माङ्गलिकमदीपं कर्पूरपूरैरुदतारयच्च ॥२०॥ भावा जिनाग्रे भरताधिपोऽयं तदा चतुर्विंशतितीर्थनाधान् । तुष्टावयाऽऽरोप्य मनः स्वकीयं तुष्टाव साक्षादिव संविभाव्य ॥२०१॥ (भारद भयोयायामागाद् भावा .) मासाद मौटमेनं मचिरमणिगणनिमितं पञ्चवर्णैः कुर्वन्तं कान्तिभारैवियति विततरुक् संततं शफचापम् । स श्रीमांश्चमावर्ती भरत इह पलग्रीवमालोकमानस्तस्मादष्टापदादरुदतरदहद्भक्तिसंपूर्णचित्तः ॥२०२॥ विवेफाकॊद्भुतगुतिविकसिते चीततमसि दधद्वैमं हंसं स्थितमिव विभुं हृत्सरसिजे । अपोष्यायामागाद् भरतनृपतिः कीर्तिनिवहै वितन्यन् ब्रह्मा डोदरमतुलकर्पूरकलशम् ॥२०३॥ श्रीरत्नप्रभसरिसूरकरतो दोपानुपनं त्यजन् यो जाड्यस्थितिरप्यभूत् प्रतिदिनं प्राप्ताद्भुतमातिभः । तेन श्रीकमलमभेण रचिते श्रीपुण्डरीकमभोः श्रीशगुंजयदीपकस्य चरिते सर्गोऽजनिष्टाऽष्टमः ॥२०४॥ ॥ इति श्रीभरतसंघपतिपदमासि-शर्बुजयप्रकाशन-श्रीयुगादिनाथः निर्वाण-अष्टापद्मासादवर्णनो नाम अष्टमः सर्गः॥ १२ ॥२९९ ·हहरीक- ॥३०॥ चरित्र समाप्ति ४ (काव्यसमाप्तिः) (भारिजिनविहात् राशोडो भरतः- अप भरतमहीशा श्रीयुगादीशदेवं त्रिभुवनपतिपूज्यं संस्मरमेव नित्यम् ।.. अकृतन कृतिसंग नाऽपि नाट्यादिरङ्गं तृणमिव निजमहं मन्यते स्माऽप्यनङ्गम् ॥१॥ तलिततलिनलीनोऽप्याप न स्वापमेप सरसमशनमश्नन्नाऽपि सुस्वादसौख्यम् । अरमत न रमाया रामणीयेऽपि मायारहितहृदयसंस्थं स्वामिन सेषमानः ॥२॥ विपमिव विषयोधं मन्यमानः समग्रं नरपतिरिह तातस्यादिदेवस्य दुःखात् । सुरपतिरुपगत्य द्यूतभूतप्रभूताभिनवकुतकतोऽमुं शोकहीनं चकार- ॥३॥ सुरगुरुमुखपमात् श्रीयुगादीश्वरस्म प्रचुरचरितबन्धान भव्यकाव्यप्रसिद्धान् । सुकृतभररसाढ्यान् भारतेन्द्र महेन्द्रः परिषदि विनिषण्णः श्रावयामास नव्यान् ॥४॥ क्षणमपि सुविसूरीदिव्यगीतैर्मुहूर्त प्रतिकलममरीणां नूतनैर्नृत्यकृत्यैः । भरतमु निविनोयऽऽनन्य वाऽनिन्यभाक् त्रिदिवमथ जगाम स्वं स सौधर्मनाथः ॥५॥ ( गोरी भरतः--) तदनु भरतनाथो मन्त्रिभिर्मन्दमन्दं विहितविमलंचित्तः शुद्धसौहार्दशाली। भभुनगतुलसौख्यं सारशृङ्गाररङ्गोऽखिलवलयमिलायाः पालयल्लीलयैव ॥३॥ अथ शिधिलितशोको मन्दमन्दं महीशः क्वचिदपि दिवसेऽसौ प्रातः प्रेयसीभिः। (भरवाय जातकीड़ा! -- ) शुचिसुरभिजलान्तः फ्रीड़तं कर्तुंकामोऽकलयदकलुषोऽयं दीधिको दीर्घकान्तिः ॥७॥ १२ १ महदिन प्र.1 ३ भातम् 31 ·परिष समारि ४ परीक-अभिनवनलिनालीसनिलीनालिशन्दैः प्रियमिव सुवदन्ती संगम वा चिकीर्षुः ।.. सुललितसलिलौघोत्तुङ्गारङ्गत्तरजैर्भरतनृपतिनेयं वापिकाऽवापि कामात् ॥८॥ नपमुखशशिकान्रपा चक्रवाकमियायाः प्रदुरितभयेनाऽऽलिङ्गन सच्चकोरा। मुदमुपययुगवैश्वञ्चरीकाः स्वलोभात् कुवलयमुपजग्मुः संभ्रमात् त्यक्तपमाः ॥९॥ सरसि विकयपुष्पाकल्पसंभूपिताझं नृपतिमनुसरन्त्यः सुध्रुवो विभ्रमान्याः। कलितकनकशृमा रम्यशृङ्गारभाजः प्रविविशुरनु धर्म संपदो धामनीव ॥१०॥ सुललितललनाना मजुमसीरनादः श्रुतिसुखमिह भूयश्चानुभूप प्रभूयः । अभि गगनमरालीभूतकण्ठैमरालैः कुतुकविकसिताक्षैः शीघमुद्दीनमुच्चैः ॥११॥ विरहिविधुतपित्ताद् विप्रयोगाग्नितप्तादिह रति-रतिनाथी किं शयाते प्रणश्य । फनककममलरेणुर्नीलपर्नवीनोत्तरपद इव चित्रो विस्तृप्तो दृश्यते तत् ॥१२॥ मिनपननपनस्थाद् पड्नितो नित्यभीरुवसति मदनवीरो नीरदुर्गे निसर्गात् । तरणि-शशघराभ्यां दीपितं शस्त्रसंघ कमल-कुवलयाख्यं विद्यतेऽहनिशं तत् ॥१३॥ इति पृतधृतिरुपैरिरकारिराजो भरतनृपतिरन्तःशुद्धवेमन्तकस्य (1)।. अरमत जलपूरे संमविश्य प्रशस्यप्रतिम इह महेलाः खेलयन् हेलयैव ॥१४॥ प्रमुदितवनिताभिः प्रेरिताः स्वर्णशृझै सरलसलिलधाराश्चक्रिदेहे पतन्त्यः। ८ १२ गठभरे। ॥३० ·. ॥३०॥ चरिण समाप्ति 20000000000 ८ सुकनकनलिकाभिः कामधानुष्कमुक्ता इव रजतशराणो राजयो रेजिरेऽत्र.॥१५॥ पुगपदभित उपद्वाणिनीचाहशृङ्गममृतसलिलवेणिश्रेणिगुम्फान्तरस्थौ । भरतपति-सुभद्रादम्पती रेजतुस्तौ किमु रति-रतिनायौ रूप्यसन्मण्डपाधः ॥१६॥ विविधकरविभूषाकान्तिजातेन्द्रचापान्तरसमुपगताभ्यः सत्कटाक्षैर्युताभ्यः । विपुलजलततिभ्यः कामबाणावलीभ्यः सभय इव पुरोऽधाद् वारण प्रौढपमम् ॥१७॥ अप भरतमपोऽपि प्रेयसीचित्तभूमौ नवमनसिजक्षाकुरराजिप्ररूढाम् । सपदि किल निनीपुर्वृद्धिमम्भोजपत्रप्रकटपटुपुटौथैर्वारिवाहोऽभ्यषिञ्चत् ॥१८॥ भरतनृपतिमुक्ता निर्मला नीरधाराथकितवलितनारीकुन्तलालीनिलीनाः।. किमु गगनगङ्गाः संमिलन्त्यो यमीभिः बिजमनसिजपुण्यं स्नानतो वर्धयन्त्यः॥१९॥ शितिपतिकरनिर्यन्नीरपूरस्फुरन्त्योऽकितनयनमाला नायिकानां विरेजुः । निजनिजहृद्योत्थस्येव मीनध्वजस्य ध्वजशफरगणः किं दृश्यते चञ्चलोऽयम् ॥२०॥ भवलपकरामात् पैतुषो वारिराशेढकुचतरघातात् शीकरैः प्रोच्छलद्भिः। नरपतिवनितानामास्यशीतांशवोऽमी उड्डुभिरिव समन्तादाकृतास्तत्र रेजुः ॥२१॥ घरणिरमण एवं सर्वतः सर्वरामाभिरमिह रमयित्वाऽनङ्गरागाभिरामाः । सकलसलिलकेलो कोमलाऽङ्ग्यः कलावानतिशिपिलितभावा भावयामास विज्ञः २२॥ १ यमुनाभिः। १२ ·चरि समा . परीस चिकुरनिकुरम्पं फाशनाऽम्मोजनालेनिजकमिह निपम्प वर्णरत कीरसंस्था । सरगिरिरिति नील विद्युता वेष्टिताङ्गं दधदिव नवमेघ राजराजो रराज ॥२३॥ ॥३०॥ सदनु सरसरूपाः निस्सरन्स्यः सरस्याः कलितजलजराज्यो राजनार्यो विरेजुः । मदनमयगणय्याऽनङ्गमत्राणि नीत्या रतिरिव पातुरूपा चेलुपी जेतुमुर्षीम् ॥२४|| मलपजघनसारैः स्मेरकाश्मीरपूरैः घनमृगमदसारः श्वेतशोणासिताभम् । शशभृति पिहितार्ध सैहिकेयेन सायं गगनमिव सरोऽभाद् गोपतेनिगमेण ॥२५॥ अप भरतनरेन्द्रः क्लिग्नवासासि मुक्त्वा शुभवशतकूलैभूषितो भाभिराभात् । परिहनभृशवर्षमापेण्याऽयुवाहः परिकृत इव सूर्यः शारदैारिदौधैः ॥२६॥ तदनु भरतनाचे चित्रशाला विशालामुपगतयति सर्वान्तःपुरीभिः परीते। नवनिधिपतिदेवैरपितं भूषणोघं तिलफ इह सुवण्ठोऽभ्यानयत् सत्करण्हे. ॥२७|| भरतनृपतिमस्तैिनिधीनामधीशैः सुरभुवनमणीभिनिमिता भूषणालीम् । प्रमुदितवनिताना देहसंम्षणाध द्रुततरमुपनिन्युः पेदिकाश्चेटिकाभिः ॥ २८॥ करिषद् भात भागेदन-) कृतनपजलेपोऽलंकृताङ्गो विशेषाद् अचिररुचिरशेषप्रेयसीप्रेमपूर्णः । अविकलनिजरूपं वीक्षितुं स क्षितीशोऽविशदमलतराभाऽऽदर्शगेहं स्वमानम् ॥२९॥ (भा निमित- विपलमुकरमित्तो स्वस्वरूपं मुऽऽरूपं सकलमकलयंस्तत् मत्युपा सरमः। पूर्वस्पा । रहम् । ३ सपामितम् ।

·चरित्रम्. समाप्ति ॥३०४॥ ४ सरलकरकनिष्ठां नष्टकान्ति समग्रागुलिपु कलितदैन्यां तामिवेक्षांचकार ॥३०॥ किमियमंतिविशोभा दृश्यते मेऽश्गुलीभिश्चकितविकसिताक्षो वीक्षते यावदेषः । मुवि परिहतमुद्रां भूपणानास्थ एव क्षितिप इह कनिष्ठां लक्षयामास तावत् ॥३२॥ विविधविभविभूपाभूपिताङ्गेभ्य एपा यदित() विंगतशोभा दृश्यते मे कनिष्ठा ।.. अतनुरुचिरताऽसौ सन्न नित्या नितान्तं न तनुरुचिरता च प्रेक्ष्यते:चिन्त्यमानाः ॥३२॥ इति मनसि विचार्याऽऽश्वर्यतो चर्यरत्नाभरणगणमहासीद् यद् यदङ्गात् क्रमेण । अजनि भृशकृशनि स्वीयकान्त्या वियुक्तं. कनकनलिनवत् तद् भानुभासा विहीनम् ॥३३|| जगदधिपतिमोहः स्वीयसंसारगेहे दुरितसलिलपूर्ण राज्यकुम्भ निधातुम् । मम शिरसि किरीटं दासरूपस्य नित्यं स्थिरयति तदपातायैव तद् दूरयामि ॥३४॥ तिलकमपि किमेतत् पूज्यपाद्मणामात् क्षितितलभवरेणुस्पर्शपुण्यान्तरायम् । श्रवणयुगविभूषाकुण्डले तत् कुतो नो भवति भवतितीर्षा-चेत् ततः शस्त्रमेव ॥३५॥ किल ललितललन्त्याऽलंकृतो नो गलः स्यात् सुकृतमधुरसत्यैर्भाषितेचद् विहीनः । मणिगणमयदेवच्छन्दसा नो. सशोभं हृदयमयमिन्द्रच्छन्दसाऽध्यत्र न स्यात् ॥३६॥ भवतिमिरहरं स्याद् निर्मलं ध्यानतेजो हदि यदि विजयोख्यच्छन्दसा किं ततः स्यात्। यदि जिनपतिपूजालंकृतिः पाणिपने कनकवलयबन्धे कोऽस्तु निर्वन्धभावं? ॥३७॥ • १ लसन्ती गलामबारः । २' निर्दयम् । ३ इन्द्रच्छन्दो हृदयमूषणम् ।'४ विनयच्छन्दोऽपि तदेव । ३०४ ·॥३०॥ ४ इति सकलशरीरालोकरम्पत्यमेतत् निजमनसि विचार्योत्तार्थ चातुर्यवयः। अपपुपि पपुपि स्वे धर्मनिःस्वे स विश्वेश्वर इह हदि भावं चिन्तयामास सत्यम् ॥३८॥ जलमलपजवन-स्वर्णरन्नादिवस्तून्यनिरुचिररुचीनि स्युहि मलाव्यानि यस्मात् । अहमहह ! | निजायुमोक्षसोख्यस्य हेतुर्व्यगमयिषमनN तस्य देहस्य दास्पात् ॥३९॥ पदशुचि पदरम्यं निर्मितं तेन देहं पदतिशुचि मनोशं हाऽन्यथा तत् करोति । लघपति निजधातुमित्रवर्ग महारीन् गरयति विपरीतः कायतोऽन्यत्र नास्ति ॥४०॥ असुखदमपि पापं सेवते जन्म दत्त्वा सुखकृदपि न पुण्यं देहवन्धप्रणाशि अयि शृंणु परमात्मन् ! धूर्तमेतच्छरीरं त्वमसि मृशविमुग्धो यः, स्वकार्यप्रमादी ॥४१॥ मुपतिभवभयेन स्वेन पापेन गादं सपरिभवमवेक्ष्य त्वा सुदुःखोकुलेव । किल परिहरति माऽलंकृतियोऽन देहे तब बहुहितनिष्ठा जीव ! सेयं कनिष्ठा ॥४२॥ यसन-कनकभूपाः सत्कुविन्दाः कलादा मुहरिह रचयित्वाऽमण्डयन् देहमेतत् । सकलमपि निमेपेणैव सामीप्यमात्रात् परिगलितमलत्वाद् निर्ममे दर्पणोऽयम् ॥४३॥ अपमिव परमात्मन् । निर्मलीभूय भूयः स्मर सुयतिवराणां त्वं तथा सचरित्रम् । अपतिरपि तथाऽऽशु स्याजितं पापसंघं पतिरिव' परिपेष्टुं यत्नमुचैविधेहि. ॥४४॥ (युग्मम् ) विविषविषयसोगपैः प्रीतमेतच्छरीरं तदुपचितमघोघं भोक्ष्यसे तु त्वमेव ।। १.पापपोसके। १२ -- ॥३०५

·इति
विसहशभावाद्
देहमप्यन्यदेव
स्वजन
-
धनभरादिष्वन्यता
तन्न
किं
स्यात्
॥६
॥
निरी-
H३०॥
४
रुचिरमिति विचिन्त्याऽनेन कायेन कार्य कुरु किमपि न येन खास्त्वमात्मन् ! शरीरी-॥४५॥
पदि जगदधिपत्वं सारसंसारसौख्यं यदि सुललितनार्यः कामतोऽनायभाषाः।
यदि विविधविभूषाभूषितं देहमेतत् कथय किमपि साध्यं स्वल्पमप्यन्त्र सिद्धम् ॥४६॥
विषपविषयसौख्यं भगुरं येऽवगत्य भवभवभयभीताश्चकुरुग्रव्रतानि ।।...:
• उपविभु सहजा ये पन्धुनिबन्धबन्धं निखिलमवगणय्यतेऽत्र धन्या यतीन्द्राः ॥४६॥
असर-सुरशरण्यः श्रीयुगादीशदेवोऽप्यथ से ऋषभसेनः-साधवो वान्धदास्ते ।।
मम बलमदहन्ता याहुवीरो मुनीन्द्रः सकल इति. कुटुम्बे मोक्षगे हा! स्थितोऽहम् ॥४७॥
असुर-सुरनगेन्द्रा पन्नगेन्द्रा जिनेन्द्रा समपति समयेऽस्मिन् संभविष्यन्त्पभूवन् ।
इति विपुलभवान्धो मादशावुवुदामाः गगनकुसुमतुल्यां नित्यता मानयन्तु ॥४८॥
वचनमनृतसत्याच तयौदारिकाचं वपुरपि सुमनोऽत्राऽनन्तवारं सूजस्त्वम् ।
किल निखिलसुलोकाकाशगान् पुद्गलौधान् इह हि परिचिकाय स्वं.च पापं चिकाय ॥४९॥
गरेभगरंभदुःख भोगरोगप्रयोग जरसैमघरसं वा मृत्युतो नारकोत्थम् ।
सहसि सहसितो वा संरुदन वा त्वमेकस्तदिति वद कुटुम्बे कोऽस्ति तत्रोपकारी॥५०॥
अमलपरमतेजाः केवलोऽसि त्वमात्मन् ! मलमयमलमेतत् सप्तधातुस्वरूपम् ।
१२
गरभम्-गरसरतम् | २'गर्भ शम्मा भ-मप्योऽपि भवेत् । ३ प्र• गरसमरपरस ।।
॥३०॥

·परित्रम् ४ --- ली-रस-इघिर-सुमेदो-मांस-मजा-ऽस्थि-वोऽशुचिचयनिचिताग्यो विश्रवच्छत्रविस्राः। विपपविपविमोहात् फ्रीडपन् नायं आर्य ! क्य. पतसि नरकान्धावन्धचित्ते त्वमात्मन् । ॥५२॥ 11०७॥ इति भरतनरेन्द्रो निर्मितात्ममयोधा स्मृतजिनंपवचोभिस्त्यक्तसंमोहरोधा। क्षपकविमलभावः श्रेणिमार्गे स्ववेगात् सकलंदुरितसार्थ घातकं मुश्चति स्म ॥५३॥ ( मरतस्य लहानम्-) प्रथमजिनपचोभिः संस्मृतीनवन्तं स्थिरशिवपथि सम्यग्भावतो दर्शनाट्यम् । अवगतमुनिकृत्यैः सपरिप्रेण युक्तं रुपमभजदियं वाक् केवलज्ञानलक्ष्मीः ॥५४॥ अप परणिपरेऽस्मिन् केवलज्ञानभासा समुदयमुदयन्तं वीक्ष्य तस्मिन्- मुहूर्ते । समुदयममरेन्द्रोऽभ्यागमत् का सुधर्मा स्थित इह मुदितोऽन्तः स्यान-साधर्मिक। १ ॥५५॥ निजगदधिपवन्य ! ज्ञानभान्दयाद्रे! जय जय रुप उच्चैः प्रोचरन देवराजः । अमरपरिवृतोऽसावेत्य संयोज्य पाणी भरतवसुमतीश नीतिविज्ञो जगाद ॥५६॥ प्रकटितपरमौजा मावचारित्रतस्ते समजनि परमात्मा मोक्षमोख्यकभूमिः। १२ अपि पपुपि भज त्वं शुरुचारित्रवेष सविधमन (नु) योग्यो.व्याहतोऽहंभिरेपः ॥५७॥ प्रथमजिनविभावाप पारित्रराजः किल भुवि विलसंस्त्वां तत्तनूंजं निरीक्ष्य । मदन-मद-विमोहानियह विमुक्तं स्वसखि-भवविराग माहिणोत् त्वत्समीपे ॥५८॥ अप स भवपिरागो भूपर्णमोहबन्धैरिव पिहिसशरीरे त्यक्तभूपां कनिष्ठाम् । नित इह तय रप्टिवारतोऽन्तः प्रविश्य हद पमिय'मोहं भावखड्गजघान ॥५९॥ ॥३०७) ·चरित्र ४ परीक- परिकरमपमोहस्याऽत्र मैत्री-प्रमोदप्रभृतिसुभटराजैव्योहतं संनिशम्य । अविशदथ पुरं ते भावचारित्रराजः प्रथममिह मनस्तन्मत्रिणं भेदयित्वा ॥६॥ १३०८॥ शमरजतघटस्फाननीरस्तु शुक्लैः सपदि समभिषिच्य ज्ञाननेपथ्यभाजम् । गुरुशिवपुरराज्ये त्यां स चारित्रराजो न्यधित सव पितुः किं तं स्मरंचोपकारम् ॥३२॥ अथ तय परमात्मा केवलज्ञानराज्ये स्थितवति मन उच्चरमधानं चकार । • रिपुगणमिलितं माफ सेवक स्पस्य पश्चाद् नहि. यह गुणयेयु: प्रायशो नीतिविज्ञाः ॥३२॥ तव घृतगृहवेपस्यापि पारिनराजो गुरुतरमुपकारं गुस मित्थं चकार! प्रकटममलरूपं धारयस्तस्य वेषं त्वमसि खलु फतज्ञश्चक्रवतिन् ! महात्मन्! ॥३३॥ पृता मरतन जैनी मुद्रा--) इति सुरपतिवाक्याप्त केवलज्ञानवानप्यधृत सं कृतलोचो जैनमुद्रा- सुवन्याम् । व्यवहरणविधिं चेद् ज्ञानवन्तो महा न विदधति प्रथिव्यां कोऽपि कि क्याऽपि वेत्ति ? ॥६४॥. सह दश च सहसाश्चक्रिणा तेन भूपा जगूहरगृहबन्धाश्चारुचारित्रेमना:- १२ भुवि निविभुभक्तावेकचित्ता नरा ये विषयजसुखशक्तावमसक्तास्तु ते स्युः ॥६५॥ (भातान आदिग्यकोर:-), भरतपतिनं मोढमादित्यकीर्ति सुरपतिरिह रम्ये सिंहपीठे निवेश्य । कृततिलमविभूषं स्पेन हस्तेन हपौत्स विविधविधिवेदी विश्वराज्ये व्यवत्त ॥६६॥ (भारतमुनि महल) स भरतमुनिरंजः साधुभिभोजमा त्रिभुवनभषभावान् भावयन ज्ञानभाषात् । यहरदिह विमोहं संहरन भठ्यवर्गात सुकृतसदुपदेशनिर्मलैनित्यमेव ॥६७॥ : ॥३०८ ·परिणत -1 भरतमुनिषरांविस्पर्शपायिव्यपुण्यं सुकृतशतसुलभ्यं प्राप्य पूर्वाऽनवासम् । स्वपतिपरिहताभ्यस्तत्मियाभ्योऽखिलाभ्यः समधिकमिव मेने सा धरित्री तदा स्वम् ॥३८ अमृतरुचिरसौ सत्तारकेशो विनिद्रं कु-बलयमपि कुर्वन् भग्न-चक्रप्रमोदः। भविकजनचकोरान् प्रीणयन् पूर्वलक्षं मह दिह मह उच्चनिर्मलं स्वं ततान ॥३९॥.. ( भरतमुनेमुक्ति:-) भरतमुनिरमीभिः संयुतोऽष्टापदादि सुयतिभिरधिरुय स्थानमाग्रेशसिहः परिचरति सुरेन्द्रे तत्र मासोपवासादमजमजर-मृत्यु प्रापिवाने 'मोक्षसोन्यम् ॥७॥ इति भरतसुचक्री सप्तनि ससयुक्तां-सति पितरि जिनेन्द्रे पूर्वलक्षान् कुमारः। नृपतिरथ सहसं वत्सराणां तनानथ समजनि चक्री पूर्वलक्षान् पदेव ॥७॥ घृतयतिजनवेपः पूर्वलक्षं तथैकं व्यहरदथः पृधिव्यां केवलज्ञानयुक्तः। ... इति स चतुरशीति पूर्वलक्षान् निजायुः प्रथमजिनपपुत्रः पालयामास चक्री ॥७२॥ भरतमुनिवरेन्द्रस्योर्ध्वदेह क्रियायः सह रवियशसातत्यौढपुत्रेणा युक्तः। * व्यरचयदमरेन्द्रस्त चाष्टापदानी सुरभिसलिलपृष्टिं नीरदाश्चकुरुः ॥७३॥ स भरतपतिपुत्रस्तत्र चादित्यकीतिः कनकमगमनय कारयामास धाम । -: प्रथमजिनपमूर्तर्दक्षिणे चावति पर चयदय मध्ये तस्य पुण्यप्रशंस्यः ॥७४३ . गतवति सुरराजे सोऽप्ययोध्या समेतो गुरुभरतविहारं तत्र शत्रुजये च-11 १. भवतारकाणाम् शोऽपि । २ पृथ्वीवलयमपि । ३ चक्रवाकोऽपि । ४ इकारान्तोऽपि भवेदयं शब्दः । . ॥३०९ ·४ ८ व्यरचयदयः राज्य भारतार्धस्य कुर्वन् कृतसुकृतसमूहः-सूर्यवंशादिकन्दः॥७॥ इत्येतजगतोऽद्भुतोदयकृतः श्रीमयुगादिमभोः हस्ताम्भोजभवत्रतेन तुरभीभूतस्य देवेश्वरैः। मान्यस्य प्रभुपुण्डरीगणभृन्मुख्यस्य सिद्धाचले सिद्धि प्रारावतो अभ्य चरितं पूर्ण सुमागल्यकृत् १७६॥ .(पूर्ण श्रीपुण्डरीकचरितम्) ( प्रग्यात्परंपरावर्णना-)-यो जातकर्म-वसना-शन-सद्विवाह-राज्योपभोगविधि-नीति-सुधर्ममुख्यम् । श्रीमयुगादिजिनपः प्रथयन् विवेक जज्ञे पितेव सततं स जगनिरः पातु ॥७७॥ समग्रभरतक्षिती प्रथमतीर्थशध्रुजयप्रभादपरिदर्शने प्रकटरत्नदीपप्रभः। तमो हरतु मोहजिद् वरसमस्तसंघस्य स. प्रवर्धयतु च प्रभां सुगुरुपुण्डरीकसमुः ॥७८३ श्रीवायल्यादिरय युगादिदेवस्य गच्छा सुऋतैरतुच्छः। समग्रसंघस्य चतुर्विधस्य पुष्णातु पुण्यानि-सुपडलानि भोगान् यः किल भुक्तवान् नर-सुरान् जित्वा युगादिप्रभोर्भक्ति निर्मितवान् सुभोजनभरैर्धीच साधनिकान नित्य पोपितवान गृहं रचितवान् शवजये योऽहतो धर्मा:-ऽर्था-ऽभुतकाम-मोक्षसुखदः सोऽस्त्वाशयालीश्वरः (केटिगपः-) (पासासा-) (चन्द्रगः-) श्रीमन्महावीरजिनेन्द्रशासने जीयाच्चिरं कोटिगणो गुणोत्तमः । (परमगुरु:-) श्रीवजशाखा विपुलाऽत्र विस्तृता श्रीचन्द्रगच्छो जयतीह निर्मला ॥१॥ श्रीजनशासनतुरंगगतस्य धर्मभूपस्य वर्म चरितं. समभूच येपाम् । * छत्रं यशः सदुपदेशवचश्व भल्लिश्चन्द्रप्रभाख्यगुरवो भुवि ते बभूवुः ॥८२॥ "ममलान मंत्रायः। :

·रोक- ४ ni. ये फीतिसौर-भयुजो न 'कदाऽपि कोपेङ्गालेन संगतिकराः सुकलाभृतोऽपि । 'नित्यं कलरहिता विजितद्विचन्द्राचन्द्रप्रभाख्यगुरयः किल ते जयन्तु ॥८३॥ (घभषोपप्रभुः-जयसिंहदेवो नृपः -- तत्पटलक्ष्मीकमलावतंसा श्रीधर्मघोपमभवो बभूवुः । यत्पादप कलहंसलीला दधौ पः श्रीजयसिंहदेवः ॥८॥ धर्मघोषगुरु क्योधयो यस्य विराजते धर्मघोपगुरु व्यानव्यादव्याहतोयान् ॥८५ (चक्रेश्वरमूरि:-) श्रीचक्रेश्वरतां नित्यं ददातु भुवि भाविनाम् । श्रीमचक्रेश्वरः सूरिस्तत्पनमसः शशी ॥ ये शुद्धनतपदकनिश्चलहदः पदतर्कविद्याविदः कामाद्यान्तरशत्रुपदकजयिनः पजीवसंरक्षिणः ।. ये कुचोलसरस्वतीति विहिताः प्रौदैनृपैर्वन्दिताः तुष्ट्यै स्थपितसूरिपदकमुदिताचक्रेश्वराः सरयः ॥८॥ (त्रिदशप्रभगुरुः-) ये चक्रेश्वरसरिपटकमलालंकारहारायिताः ये भव्याम्बुजयोधनाय सुतपाकान्त्या प.सूर्यायिताः ये.जैनेश्वरशासनोत्तमसरोमध्ये सुहंसयितास्ते श्रीमत्रिदशमभाख्यगुरवः पुण्यमभावायतः ॥८॥ ज्ञानादित्रिकसद्धर्मदशकाभ्यां कृतमभः। विदशश्रीमदो भूयात् श्रीनिदशमभो गुरुः ॥८९॥ (तिलकरि:- ) याक्पीयूपैर्भवमरुतर्फ तुच्छयनच्छचित्तः तेषां पट्टे सुमुनितिलका सरिराजो एभ्य । यो रूपेण व्यधित सुदृढब्रह्मचारेण चाऽन्तस्तं कंदपै त्रिभुवनपराभावुकं दर्पहीनम् ॥९०॥ शीला रिह नखरैमहाव्रतैस्तैः पञ्चास्यो जिनपतिशासने वने यः। सूरीन्द्र मुनितिलकं मणौमि भक्त्या पारीन्द्र तमिह भवहिने स्वशक्त्या ॥११॥ (धर्मप्रभमुषिः--) श्रीधर्ममभसरयस्तदन तत्पुट्टश्रियो मोलया सिद्धान्ताम्नुपयोधयः सुकृतवाणीतरनाऽऽलया। - १२ ·चरित्रम्. ३१२॥ ४ " H सम्यक्त्वं हदि यस्प (हृदयस्य) भूगगनगिं चारित्रनी च यः दत्वा के न जमादना अपि कृता भव्यास्तमोजिष्णवः। को दावंति सद्गुणदुपु पयोवाहन्ति शान्तादारसात् संसारे गुरुवारिराशयेति संस्पोतेनिस चारित्रतः । मोहे यामिनयामी सवितन्त्वन्तःमभाभासनात् यद्याख्यानगुरो गुहास: जयतु:श्रीधर्मसूरीश्वरः (1) (अभयप्रनगुरु:-) श्रीअभयप्रभगुरवो भवभयहरणैकयुद्धयोऽभूवन ।। ६६... 'तत्पमानससरोऽलंकृतये राजहंसशुचिचरिताः ॥९४॥ न गम्भीरो घाधिः शशधरकरा.नव शिशिरा सुधा न स्वादिष्ठा मलयजरसो. नैव सुरभिः । ... ! प्रभा नो भानो साऽध्यविकलविलोकाय भविनां सुकर्णाभ्यणे ..चेत् भवति वचनं तद्वदनतः ॥१५॥ (ग्नप्रभा:-).निर्मलनिश्चलकोमलमहाहंतेजा बभूव नत्रासः । श्रीरत्नप्रभसूरिस्तत्पश्रीशिरोरत्नम् ॥१६॥ शालाम्भोनिधिकुम्भसंभवमुनिः संदेहराने रविः शान्तत्वाऽमृतचन्द्रमा मधुसुहलेदे भवानीगुरुः । चारित्रद्विपशल्लकीनिभगुणमोद्भुतविन्ध्याचला श्रीरत्नप्रभसूरिसद्गुरुरहो; - स्तोतुं कथं शक्यते ॥१७॥ । (मप्रमगतिः-.): श्रीरत्नमशिष्येण कमलप्रभसूरिणा । मन्त्राधिराजरूपश्रीपार्श्वनाथप्रसादतः ॥९८॥ श्रीशत्रुक्षपसिद्धाद्रेः शृङ्गारस्य रसास्पदम् । प्रभुश्रीपुषहरीकस्य चरित्रं पुण्यपुष्टिदम् ॥२९॥ (१३.२ प कृतमेतत्--) श्रीविक्रमराज्येन्द्रात् प्रयोदशशनोम्मिते । वाससत्यधिके वर्षे विहितं धवलकके ॥ गाः, जमाना आये । २ मगढुंगु दा सावति क्रोधे । ।पयोगाहा खे.। । पारिराशी व ससारे । ५ पतिः प्रवहणानि इस धादिर मारे। प्र-यम् । ८ सूर्या च ।

·१२॥४] ४ FOOD भी रत्नप्रभसूरि-शिष्य- आचार्यश्रीकमलप्रभ चिरचितम् इति श्रीपुण्डरीक-चरित्रम् समाप्तम्.