·No text on this page.

·-सूत्रकृतांग- श्रीआगमवाचनामां मदद. . गामर्नु नाम. बाकी. पाटण. ५५१ मेसाणा. माणसा. ५०१ ० . . मा रकम. मददगारोनां नाम. गामनुं नाम. पाकी. ३००० शेठ उत्तमचंद खीमचंद पाटण. १५०० बोरा लल्लुभाइ कीशोरदास मेसाणा. ५०० १५०० दोसी कस्तुरचंद वीरचंद मेसाणा. १००१ शा. रायचंदभाइ दुर्लभदास कालीयावाडी. १००१ संघवी बुलाखीदास पुंजीराम मेसाणा. १००१ १००१ भणसाली रूपचंद मूलचीनी विधवाबाई रामकुंवरबाइ पोरबंदर ५०० १००१ गांधी रामचंद हरगोविन्ददास मेसाणा. १००० शा. हालाभाइ मगनलाल पाटण. ५५१ शा. खुशालभाइ करमचद वेरावळ. म. रकम. मददगारोना नाम. ५५१ वावु गुनीलालजी पन्नालालजी ५०१ पारी ग्रीकमदास हीराचंद ५०१ शेठ नगीनदास छगनलाल ५०१ शा. फल्याणचंद उत्तमचंदनी विधया नंदुवाइ ५०१ शा. कल्याणचंद उगीचंद ५०१ परी. बालाभाइ देवचंद ५०१ शेठ जेसींगभाइ प्रेमाभाइ केवलभाइ ५०० शयेरी कस्तुरचंद शरचंद प्रभासपाटण. घेरावळ कपउयंग ० . . फपडवंज मुरतवंदर ० .

·Printed by Ramchandra Yesu Shedge, Nirnaya-Sagar Press, 23, Kolbhat Lane, Bombay Published by Shah Venichand Surchand for Agamodaygamiti, Mehesana.

·गाम. बाकी. म.रकम. अमूक सूत्रमां. मददगारनुं नाम. ४२०० श्रीभगवतीजीमां शाखाते हाः झवेरी हीराचंद तलकचंद सुरत. ३२०० ४२०० शेठ उत्तमचंद मूलचंद तथा शेठ अभेचंद मूलचंद सुरत. १४०० १२५० श्रीज्ञाताजीमां शेठ उत्तमचंद खीमचंद पाटण. १२५० १२०० झवेरी मगनभाइ प्रतापचंद सुरत. १००० शेठ अमीचंद खुशालभाइ फुलचंद जवेरी. सुरतबंदर. ० अंतगडदशांग, ५०१ उपाशकदशांग, शेठ चुनीलाल छगनचंद श्रोफ अरधा भागमा तथा अनुत्तरोक्वाइ.) सुरतबंदर. ० १००० रायपसेणीजीमा पारी-सरूपचंद लल्लुभाइ मेसाणा. म. रकम. अमूक सूत्रमा. मददगारनुं नाम. गाम. पाकी. १००० रायपसेणीजीमां शा. रायचंदभाइ दुर्लभदास कालीयावाडी. ६५१ शेठ मोहनलाल सांकलचंद अमदावाद. ७५० प्रश्नव्याकरणमा बाबु गुलाबचंदजी अमीचंदजी झवेरी मुंबाइबंदर. १०१५ शेठ मंछुभाइ तलकचंद सुरतवंदर. १०१५ ५०० शेठ कल्याणचंद सोभा- ग्यचंद शोरी सुरतवंदर ३७२५ आयश्यफजीमा बाबु चुनीलालजी पन्नालालजी शवेरी मुंबाइबंदर. ७२५ ५५० उववाइजीमां शा. हरखचंद अमर- चंदनी दीकरी वेन रतन सुरतबंदर. . तथा तेजकोर ·श्रीआगमछपाववामां मदद. मदद. याग ॥१॥ गाम. पाकी. . . " . . म. रकम. अमूक सूत्रमा मददगारनुं नाम. गाम. बाकी. २२०० श्रीआचारां- वोरा जेसींगभाइ गजीमां डोसाभाइ हस्ते वोरा मेसाणा. लल्लुभाइ कीशोरदास १००१ सूयगडांग- शेठ नगीनदास जीमां जीवणजी नवसारी. १००१ ६०१ शेठ लल्लुभाइ केवलदास कपडवंज. ५०१ शेठ मगनलाल दीपचंद माणसा. ५०१ शा. नथुभाइ लालच- कपडवंज. दनी दीकरी बाइ परसन ५०० झवेरी कस्तुरचंद झवेरचंद सुरतबंदर. ५०० बाइ पारवती ते शा. दल- छराम वखतचंदनी विधवा अमदावाद. म. रकम. अमूक सूत्रमा मददगारनुं नाम. ५०० सुयगडांग- वाई मोंधीवाई शेठ लल्लुभाई जीमां चुनीलालनी धणीयाणी सुरत. ५०० शेठ सोभाग्यचंद माणेकचंद ५०० १००० ठाणांगजीमां श्रीछाणीना संघतरफथी छाणी. १००० शेठ मगनलाल पीतांवरदास अमदावाद. १००० शेठ दीपचंद सुरचंद सुरतवंदर. ० ७५१ समवायांगजीमां शेठमगनभाइ कस्तुरचंदनी विधवा वाइ हीराकोर भरुच. ६२५ शेठ कस्तुरचंद नानचंद रूपाल. ५०० श्रीशान्तिनाथना देरासरना उपाश्रयना हा० बेन नवल मुंबाइ. ० " . . . " ·॥ अहम् ॥ श्रीमदार्यश्यामाचार्यसंकलितम् श्रीमन्मलयगिर्याचार्यविरचितवृत्तिपरिकरितं श्री आचार्य विनयचन्द्र ज्ञान भण्डार संचालक .श्री श्वेताम्यर स्थानकवासी जैन श्रावक संघ, जय श्रीप्रज्ञापनासूत्रम् जयति नमदमरमुकुटप्रतिविम्वच्छमविहितबहुरूपः । उद्धघुमिव समस्तं विथं भवपङ्कतो वीरः ॥ १॥ जिनवचनामृतजलधिं वन्दे यद्विन्दुमात्रमादाय । अभवन्नूनं सत्त्वा जन्मजराव्याधिपरिहीणाः ॥२॥ प्रणमत गुरुपदपङ्कजमधरीकृतकामधेनुकल्पलतम् । यदुपास्तिवशान्निरुपममश्नुवते ब्रह्म तनुभाजः ॥ ३ ॥ जडमतिरपि गुरुचरणोपास्तिसमुद्भूतविपुलमतिविभवः । समयानुसारतोऽहं विदधे प्रज्ञापनाविवृतिम् ॥ ४ ॥ अथ प्रज्ञापनेति कः शब्दार्थः १, उच्यते, प्रकर्पण-निःशेपकुतीर्थितीर्थकरासाध्येन यथावस्थितखरूपनिरूपण- लक्षणेन ज्ञाप्यन्ते-शिष्यवृद्धावारोप्यन्ते जीवाजीवादयः पदार्था अनयेति प्रज्ञापना, इयं च समवायाख्यस्य चतुर्था- ·गाम. बाकी. आग० ॥२॥ . . म. रकम. अमूक सूत्रमा मददगारर्नु नाम. म. रकम. अमूक सूत्रमा मददगारर्नु नाम, गाम. बाकी. ५४० उपवाइजीमां झवेरी नवलचंद उदेचंदनी ५०१ हरकोई सूत्र शा. शीवचंद सोमचंद सुरत. ५०१ विधवाबाई नंदकोर सुरतबंदर. ० छपाववा माटे ३५०१ पनवणाजीमां श्रीकपदवंजना संघतरफथी १८०० नंदीजीमां शेठ प्रेमचंद रायचंद मुंबाइबंदर. पारी-मीठाभाइ कल्याणचं- १७५५ ओघमियुक्तिमा जैनविद्याशाला तरफथी दनी पेढीमांथी ज्ञानखाता सुबाजी रवचंद जयचंद अमदावाद.१५०० मारफत परी बालाभाइ दल- सुखभाइ रु.२३३१.चउद २८५१.चंदपन्नतिसूत्रमा झवेरी भगवानदास सुपननी उपजना रु.-११७० हीराचंद • मुंबाइबंदर. ८५१ कपडवंज. ०. ५०१ हरकोइ सूत्र ] शेठ सरुपचंद अभेचंद ५०१ हरफोइ सूत्र। शेठ कल्याणचंद छपाववा माटे हस्ते शा. प्रेमचंद सुरत. ५०१ छपाववा माटे देवचंद सुरत. ९. ५३० विपाकसूत्रमा शेठ गुलाबचंद हरखचंद सुरत. २६५ पु श्री आचार्य विनयचन्द्र ज्ञान भण्डार पड सं. १९७४ ना संचालक चु. छ. सराफ पोस शुद १ ने रवि, सुरत. . ॥२॥ श्री श्वेशन्धर स्थानकवासीजन श्रावक संघ, जयपुर जी. सा. झवेरी } ओ. मे. सेक्रेटरीझ.

·॥ अहम् ॥ श्रीमदार्यश्यामाचार्यसंकलितम् श्रीमन्मलयगिर्याचार्यविरचितवृत्तिपरिकरितं श्रीप्रज्ञापनासूत्रम् श्री आचार्य विनयचन्द्र ज्ञान भण्डार संचालक .श्री श्येताम्यर स्थानकवासी जैन श्रावक संघ, जयति नमदमरमुकुटप्रतिविम्वच्छन्नविहितवहुरूपः । उद्धर्तुमिव समस्तं विश्थं भवपङ्कतो वीरः॥१॥ जिनवचनामृतजलधिं वन्दे यद्विन्दुमात्रमादाय । अभवनूनं सत्त्वा जन्मजराव्याधिपरिहीणाः ॥२॥ प्रणमत गुरुपदपङ्कजमधरीकृतकामधेनुकल्पलतम् । यदुपास्तिवशानिरुपममश्नुवते ब्रह्म तनुभाजः ॥३॥ जडमतिरपि गुरुचरणोपास्तिसमुद्भूतविपुलमतिविभवः । समयानुसारतोऽहं विदधे प्रज्ञापनाविवृतिम् ॥ ४ ॥ अथ प्रज्ञापनेति कः शब्दार्थः १, उच्यते, प्रकर्पण-निःशेषकुतीर्थितीर्थकरासाध्येन यथावस्थितखरूपनिरूपण- लक्षणेन ज्ञाप्यन्ते-शिष्यबुद्धावारोप्यन्ते जीवाजीवादयः पदार्थी अनयेति प्रज्ञापना, इयं च समवायाख्यस्य चतुर्था-

·प्रज्ञापना-
याः मल.
य० वृत्ती.
१ प्रज्ञाप-
नापदं उ.
पोद्धात:.
॥१॥
मयोपागं, तदुक्तार्थप्रतिपादनात् , उक्तप्रतिपादनमनर्थकमिति चेत्, न, उक्तानामपि विस्तरेणाभिधानस्य मन्दमति-
विनयजनानुग्रहार्थतया सार्थकत्वात् । इदचोपाङ्गमपि प्रायः सकलजीवाजीवादियंदार्थशासनात् शास्त्रं, शाखस्य
चादौ प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यर्थमवश्यं प्रयोजनादित्रितयं मङ्गलं च वक्तव्यम् , उक्तं च-"प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यर्थ, फलादि-
त्रितयं स्फुटम् । मङ्गलं चैव शास्त्रादौ, वाच्यमिष्टार्थसिद्धये ॥ १॥ इति” तत्र प्रयोजनं द्विधा-परमपरं च, पुनरे
कैकं द्विधा-कर्तृगतं श्रोतृगतं च, तत्र द्रव्यास्तिकनयमतपयलोचनायामांगमय नियत्वात् कर्तुरभाव एव, तथा-
चोक्तम्-“एपा द्वादशाङ्गीन कदाचिन्नासीत् न कदाचिन्न भवति न कंदाचिंन्न भविष्यति,ध्रुवा नित्या शाश्वती"त्यादि,
पर्यायास्तिकनयमतपर्यालोचनायां चानित्यत्वादवश्यंभावी तत्सद्भावः, तत्त्वपर्यालोचनायां तु सूत्रार्थोभयरूपत्वादा-
गमस्यार्थापेक्षया नित्यत्वात् सूत्रापेक्षया चानित्यत्वात् कथञ्चित् कर्तृसिद्धिः, तत्र सूत्रकर्तुरनन्तरं प्रयोजनं सत्त्वा-
नुग्रहः परम्परं त्वपवर्गप्राप्तिः, उक्तं च-"सर्वज्ञोक्तोपदेशेन, यः सत्त्वांनामनुग्रहम् । करोति दुःखतप्तानां, स प्राप्नो-
सचिराच्छिवम् ॥ ११॥" तदर्थप्रतिपादकस्याहतः किं प्रयोजनमिति चेत्, न किञ्चित् , कृतकृत्यत्वात् , प्रयोजन-
मन्तरेणार्थप्रतिपादनप्रयासो निरर्थक इति चेत्, न, तस्य तीर्थकरनामकर्मविपाकोदयप्रभवत्वात्, उक्तं च-"तं च
कहं वेइज्जइ ?, अगिलाए धम्म देसणाए उ” इति, श्रोतॄणामनन्तरं प्रयोजनं विवक्षिताध्ययनार्थपरिज्ञानं, परम्परं
१ तच्च कथं वेद्यते !, अग्लान्या धर्मदेशनायैव (०देसणाईहिं (आवं० नि०)।
॥१॥

·तु निःश्रेयसावाप्तिः, ते हि विवक्षितमध्ययनमर्थतः सम्यगवगम्य संसाराद्विरज्यन्ते, विरक्ताश्च सन्तः संसाराद्विनि- जिंगमिपवः संयमाध्वनि यथाऽऽगमं सम्यक् प्रवृत्तिमातन्वते, प्रवृत्तानां च संयमप्रकर्पवशतं उपजायते सकल- कर्मक्षयान्निःश्रेयसावाप्तिरिति, उक्तं च-"सम्यगभावपरिज्ञानाद्विरक्ता भवतो जनाः । क्रियाऽऽसक्ता खविघ्नेन, गच्छन्ति परमां गतिम् ॥१॥” इति, अभिधेयं जीवाजीवस्वरूपं, तच प्राक् प्रदर्शितनामव्युत्पत्तिसामर्थ्यमात्रादव- गतम् । सम्बन्धो द्वेधा-उपायोपेयभावलक्षणो गुरुपर्वक्रमलक्षणश्च, तत्राद्यस्तकानुसारिणः प्रति, तद्यथा-वचन- रूपापन्नं प्रकरणमुपायः तत्परिज्ञानं चोपेयं, गुरुपर्वक्रमलक्षणः केवल श्रद्धानुसारिणः प्रति, तं चाने खयमेव सूत्र- कृदभिधास्यति। इदं च प्रज्ञापनाख्यमुपाङ्गं सम्यग्ज्ञानहेतुत्वादत एव परम्परया मुक्तिपदप्रापकत्वात् श्रेयोभूतम्, अतो मा भूदत्र विघ्न इति विघ्नविनायकोपशान्तये शिष्याणां मङ्गलवुद्धिपरिग्रहाय खतो मङ्गलभूतस्याप्यस्यादिमध्याव- सानेपु मङ्गलमभिधातव्यम् , आदिमङ्गलं ह्यविघ्नेन शास्त्रपारगमनाथ, मध्यमङ्गलमवंगृहीतशास्त्रार्थस्थिरीकरणार्थम् , अन्तमङ्गलं शिष्यप्रशिष्यपरम्परया शास्त्रस्याव्यवच्छेदाथै, उक्तं च-"तं' मङ्गलमाईए मज्झे पजंतए य सत्थस्स । पढमं सत्थत्थाविग्धपारगमणाय निद्दिष्टं ॥१॥ तस्सेव य थेजत्थं मज्झिमयं अन्तिमंपि तस्सेव। अब्योच्छित्तिनिमित्तं १ तन्मङ्गलमादौ मध्ये पर्यन्ते च शास्त्रस्य । प्रथमं शास्त्रार्या ( स्त्रस्या) विघ्नपारगमनाय निर्दिष्टम् ।। १ ॥ तस्यैवं च (तु) स्थैर्यार्थ मध्यमन्त्यमपि तस्यैव । अव्युच्छित्तिनिमित्तं + प्रदर्शितमेव व्यु०प्र०

·प्रापना.
याः मल-
यवृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदं म-
.
॥२॥
सिस्सपसिस्साइवंसस्स ॥२॥" तत्र प्रथमपदगतेन ववगयजरमरणभये' इत्यादिना ग्रन्थेनादिमङ्गलम् , इष्टदेवता-
स्तवस्य परममङ्गलत्वात् , उपयोगपदगतेन 'कइविहे गं भन्ते ! उवओगे पन्नत्ते' इत्यादिना मध्यमङ्गलम् , उपयोगस्य
ज्ञानरूपत्वात् , ज्ञानस्य च कर्मक्षयं प्रति प्रधानकारणतया मङ्गलत्वात् , न च कर्मक्षयं प्रति प्रधान कारणता तस्य न
प्रसिद्धा, तस्याः साक्षादागमेऽभिधानात्,तथा चागमः "ज अन्नाणी कम्मं खवेइ बहुयाहि वासकोडीहिं । तं नाणी
तिहि गुत्तो खवेइ उस्सासमित्तेणं ॥१॥" तथा समुद्घातपदगतेन केवलिसमुद्घातपरिसमाप्त्युत्तरकालभाविना
सिद्धाधिकारप्रतिवद्धेन-निच्छिन्नसबदुक्खा जाइजरामरणवन्धणविमुक्का । सासयमवावाहं चिट्ठन्ति सुही सुहं
पत्ता ॥ १ ॥” इत्यादिना अवसानमङ्गलम् ॥ अधुनाऽऽदिमङ्गलसूत्रं व्याख्यायते-
ववगयजरमरणभये सिद्ध अभिवन्दिऊण तिविहेणं । वन्दामि जिणवरिन्दं तेलोकगुरुं महावीरं ॥१॥
सितं-बद्धमष्टप्रकारं कर्मेन्धनं ध्मातं-दग्धं जाज्वल्यमानशुक्लध्यानानलेन यस्ते निरुक्तविधिना सिद्धाः, अथवा
'पिधु गतौ' सेधन्ति स्म-अपुनरावृत्त्या निर्वृतिपुरीमगच्छन् यदिवा 'विध संराद्धौ' सिध्यन्ति स्म-निष्ठितार्था भव-
न्ति स यद्वा 'पिधु शास्त्रे माङ्गल्ये च' सेधन्ते स्म-शासितारोऽभवन् मङ्गल्यरूपता वाऽनुभवन्ति स्मेति सिद्धाः, अथवा
१ शिप्यपशिष्यादिवशे ॥ २॥२ यदज्ञानी कर्म क्षपयति बहुकाभिर्वर्षकोटीभिः । तत् ज्ञानी त्रिभिर्गुप्तः क्षपयत्युच्छासमात्रेण ॥ १॥
३ निश्छिन्नसर्वदुःखा जातिजरामरणबन्धनविमुक्ताः । शाश्वतमव्याबाधं तिष्ठन्ति सुखिनः सुखं प्राप्ताः ॥ १॥
॥ २॥

·सिद्धाः-नित्या अपर्यवसानस्थितिकत्वात् , प्रख्याता वा भव्यरुपलब्धगुणसन्दोहत्वात् , उक्तं च-"ध्मातं सितं येन पुराणकर्म, यो वा गतो निर्वृतिसौधमूर्ध्नि । ख्यातोऽनुशाता परिनिष्ठिताओं, यः सोऽस्तु सिद्धः कृतमङ्गलो मे ॥१॥" सिद्धाश्च नामादिभेदतोऽनेकधा ततो यथोक्तसिद्धप्रतित्त्यर्थं विशेपणमाह-व्यपगतजरामरणभयान्' जरा- ययोहानिलक्षणा मरणं-प्राणत्यागरूपम् भयम्-इहलोकादिभेदात्सप्तप्रकारम् , उक्तं च-"इहपरलोगादाणं अक- म्हआजीवमरणमसिलोए” इति, विशेषतः-अपुनर्भावरूपतया अपगतानि-परिभ्रष्टानि जरामरणभयानि येभ्यस्ते तथा तान्, 'त्रिविधेन' मनसा वाचा कायेन, अनेन योगत्रयव्यापारविकलं द्रव्यवन्दनमित्याह, 'अभिवन्ध' अभिमुखं वन्दित्वा, प्रणम्येत्यर्थः । अनेन समानकर्तृकतया पूर्वकाले क्त्वाप्रत्ययविधानान्नित्यानित्यैकान्तपक्षव्यवच्छेदमाह, एकान्तनित्यानित्यपक्षे क्त्वाप्रत्ययस्यासम्भवात् , तथाहि-अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकखभा नित्यम् , तस्य कथं भिन्न- कालक्रियाद्वयकर्तृत्वोपपत्तिः ?, आकालमेकखभावत्वेनैकस्या एव कयाश्चित् क्रियायाः सदा भावप्रसङ्गात् , अनित्य- मपि प्रकृत्यैकक्षणस्थितिधर्मकम्, ततस्तस्यापि भिन्नकालक्रियाद्वयकर्तृत्वायोगः, अवस्थानाभावादित्यलं विस्तरेण, अन्यत्र सुचर्चितत्वात् , क्त्वाप्रत्ययस्योत्तरक्रियासापेक्षत्यादुत्तरक्रियामाह-वन्दामि जिणवरिन्द' मित्यादि, 'सूर वीर विक्रान्तौ' वीरयति स्म कपायादिशत्रून् प्रति विक्रामति स्मेति वीरः, महांश्चासौ वीरश्च महावीरः, इदं च 'महावीर' .१ इहपरलोकादानाकस्मादाजीवमरणाश्लोकाः ।

·१ प्रज्ञाप-
प्रापना-
याः मल-
नापदं म-
य. वृत्ती.
'॥२॥
सिंस्सपसिस्साइयंसस्स ॥२॥" तत्र प्रथमपदगतेन 'ववगयजरमरणभये' इत्यादिना ग्रन्थेनादिमङ्गलम् , इष्टदेवता-
स्तवस्य परममङ्गलत्वात् , उपयोगपदगतेन 'कइविहे गं भन्ते ! उवओगे पन्नत्ते' इत्यादिना मध्यमङ्गलम् , उपयोगस्य
ज्ञानरूपत्वात् , ज्ञानस्य च कर्मक्षयं प्रति प्रधानकारणतया मङ्गलत्वात् , न च कर्मक्षयं प्रति प्रधानकारणता तस्य न
प्रसिद्धा, तस्याः साक्षादागमेऽभिधानात्,तथा चागमः-"जं अन्नाणी कम्मं खवेइ बहुयाहि वासकोडीहिं। तं नाणी
तिहि गुत्तो खवेइ उस्सासमित्तेणं ॥ १॥" तथा समुद्घातपदगतेन केवलिसमुद्घातपरिसमाप्त्युत्तरकालभाविना
सिद्धाधिकारप्रतिवद्धेन-निच्छिन्नसबदुक्खा जाइजरामरणवन्धणविमुक्का । सासयमव्यावाहं चिट्ठन्ति सुही सुहं
पत्ता ॥१॥” इत्यादिना अवसानमङ्गलम् ॥ अधुनाऽऽदिमङ्गलसूत्रं व्याख्यायते-
ववगयजरमरणभये सिद्धे अभिवन्दिऊण तिविहेणं । वन्दामि जिणवरिन्दं तेलोकगुरुं महावीरं ॥१॥
सितं-बद्धमष्टप्रकारं कर्मेन्धनं ध्मातं-दग्धं जाज्वल्यमानशुक्लध्यानानलेन यैस्ते निरुक्तविधिना सिद्धाः, अथवा
'पिधु गतौ' सेधन्ति स्म-अपुनरावृत्त्या निवृतिपुरीमगच्छन् यदिवा 'विध संराद्धौ' सिध्यन्ति स्म-निष्ठितार्था भव-
न्ति स यद्वा 'पिधु शास्त्रे माङ्गल्ये च' सेधन्ते स्म-शासितारोऽभवन् मङ्गल्यरूपतां वाऽनुभवन्ति स्मेति सिद्धाः, अथवा
१ शिष्यप्रशिष्यादिवशे ॥ २॥ २ यदज्ञानी कर्म क्षपयति बहुकाभिर्वर्षकोटीभिः । तत् ज्ञानी त्रिभिर्गुप्तः क्षपयत्युच्छासमात्रेण ॥ १॥
३ निश्छिन्नसर्वदुःखा जातिजरामरणबन्धनविमुक्ताः । शाश्वतमव्यावाधं तिष्ठन्ति सुखिनः सुखं प्राप्ताः ॥१॥
॥२॥

·सिद्धाः-नित्या अपर्यवसानस्थितिकत्वात् , प्रख्याता वा भव्यरुपलब्धगुणसन्दोहत्वात् , उक्तं च-"मातं सितं येन पुराणकर्म, यो वा गतो निर्वृतिसौधमूभि । ख्यातोऽनुशास्ता परिनिष्ठितार्थो, यः सोऽस्तु सिद्धः कृतमङ्गलो मे ॥१॥" सिद्धाश्च नामादिभेदतोऽनेकधा ततो यथोक्तसिद्धप्रतित्त्यर्थं विशेपणमाह-व्यपगतजरामरणभयान्' जरा- वयोहानिलक्षणा मरणं-प्राणत्यागरूपम् भयम्-इहलोकादिभेदात्सप्तप्रकारम् , उक्तं च-"इहपरलोगादाणं अक- म्हआजीवमरणमसिलोए” इति, विशेषतः-अपुनविरूपतया अपगतानि-परिभ्रष्टानि जरामरणभयानि येभ्यस्ते तथा तान्, 'त्रिविधेन' मनसा वाचा कायेन, अनेन योगत्रयव्यापारविकलं द्रव्यवन्दनमित्याह, 'अभिवन्द्य' अभिमुखं वन्दित्वा, प्रणम्येत्यर्थः । अनेन समानकर्तृकतया पूर्वकाले क्त्वाप्रत्ययविधानान्नित्यानित्यैकान्तपक्षव्यवच्छेदमाह, एकान्तनित्यानित्यपक्षे क्त्वाप्रत्ययस्यासम्भवात् , तथाहि-अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकखभावं नित्यम् , तस्स कथं भिन्न- कालक्रियाद्वयकर्तृत्वोपपत्तिः ?, आकालमेकखभावत्वेनैकस्या एव कस्याश्चित् क्रियायाः सदा भावप्रसङ्गात् , अनित्य- मपि प्रकृत्यैकक्षणस्थितिधर्मकम्, ततस्तस्यापि भिन्नकाल क्रियाद्वयकर्तृत्वायोगः, अवस्थानाभावादित्यलं विस्तरेण, अन्यत्र सुचर्चितत्वात् , क्त्वाप्रत्ययस्योत्तरक्रियासापेक्षत्वादुत्तरक्रियामाह-वन्दामि जिणवरिन्द' मित्यादि, 'सूर वीर विक्रान्तौ' वीरयति स्म कपायादिशत्रून् प्रति विक्रामति स्मेति वीरः, महांश्चासौ वीरश्च महावीरः, इदं च 'महावीर' १ इहपरलोकादानाकस्मादाजीवमरणाश्लोकाः।

·१ प्रज्ञाप- नापदं म- मज्ञापना- या:मल- य० वृत्ती. इति नाम न यादृच्छिकम्, किन्तु यथावस्थितमनन्यसाधारण परीषहोपसर्गादिविषयं वीरत्वमपेक्ष्य सुरासुरकृतम्, उक्तं च-"अयले भयभेरवाणं खन्तिखमे परीसहोवसग्गाणं । देवेहिं कए महावीर” इति, अनेनापायापगमातिशयो ध्यन्यते, तं कथंभूतमित्याह-जिनवरेन्द्रम्' जयन्ति-रांगादिशत्रूनभिभवन्ति जिनाः, ते च चतुर्विधाः, तद्यथा- श्रुतजिना अवधिजिना मनःपर्यायजिना केवलिजिनाः, तत्र केवलिजिनत्वप्रतिपत्तये वरग्रहणम् , जिनानां वरा- उत्तमा भूतभवद्भाविभावसभावावभासिकेवलज्ञानकलितत्वात् जिनवराः, ते चातीर्थकरा अपि सन्तः सामान्यकेव- लिनो भवन्ति ततस्तीर्थकरत्वप्रतिपत्त्यर्थमिन्द्रग्रहणम् , जिनवराणामिन्द्रो जिनवरेन्द्रः, प्रकृष्टपुण्यस्कन्धरूपतीर्थ- करनामकर्मोदयात्तीर्थकर इत्यर्थः । अनेन ज्ञानातिशयं पूजातिशयं चाह, ज्ञानातिशयमन्तरेण जिनेषु मध्ये उत्तम- त्वस पूजातिशयमन्तरेण जिनवराणामपि मध्ये इन्द्रत्वस्यायोगात् , तं पुनः किंभूतमित्याह-'त्रैलोक्यगुरुम्' गृणाति यथावस्थितं प्रवंचनार्थमिति गुरुः त्रैलोक्यस्य गुरुस्त्रैलोक्यगुरुः; तथा च भगवान् अधोलोकनिवासिभव- नपतिदेवेभ्यस्तिर्यगलोकनिवासिव्यन्तरनरपशुविद्याधरज्योतिष्केभ्य ऊर्ध्वलोकनिवासिवैमानिकदेवेभ्यश्च धर्म दिदेश, तम्, अनेन वागतिशयमाह । एते चापायापगमातिशयादयश्चत्वारोऽप्यतिशया देहसौगन्ध्यादीनामतिशयानामुप- लक्षणम्, तानन्तरेणैषामसम्भवात्, तंतश्चतुस्त्रिंशदतिशयोपेतं भगवन्तं महावीरै वन्दे इत्युक्तं द्रष्टव्यम् ॥ आह-ननु : १अचलो भयभैरवेंपु क्षान्तिक्षमः परीषहोपसर्गाणां देवैः कृतं (श्रमणो भगवान् ) महावीरः (इति)। .

·- ऋपभादीन् व्युदस्स किमर्थं भगवतो महावीरवं वन्दनम् ?, उच्यते; वर्तमानतीर्थाधिपतित्वेनासन्नोपकारित्वात् , तदेवासन्नोपंकारित्वं दर्शयति- सुयरंयणनिहाणं जिणवरेणं भवियजणणिव्वुइकरेणं । उवदंसिया भगवया पनवणा सवभावांणं ॥ २॥ अत्र प्रज्ञापनेति विशेष्यं शेपं सामानाधिकरण्येन वैय्यधिकरण्येन च विशेषणं, 'जिणवरेण'न्ति जिनाः-सामा- न्यकेवलिनः तेपामपि वरः-उत्तमस्तीर्थकृत्त्वात् जिनवरस्तेन सामर्थ्यात् महावीरेण, अन्यस्य वर्तमानतीर्थाधिपति- त्वाभावात् , इह छद्मस्थक्षीणमोहजिनापेक्षया सामान्यकेवलिनोऽपि जिनवरा उच्यन्ते ततस्तत्कल्पं मा.ज्ञासीद्विनेय- जन इति तीर्घकृत्त्वप्रतिपत्तये विशेषणान्तरमाह-'भगवता' भगः-समग्रैश्वर्यादिरूपः, उक्तं च-"ऐथर्यस्य समग्रस्य, रूपस्य यशसः श्रियः। धर्मसाथ प्रयतस्य, पण्णां भग इतीङ्गना ॥१॥" भगोऽस्याऽस्तीति भगवान् , अतिशायने चतुप्रत्ययः, अतिशायी च भगो वर्द्धमानखामिनः शेपप्राणिगणापेक्षया, त्रैलोक्याधिपतित्वात् , तेन भगवता, परमा- हन्त्यमहिमोपेतेनेत्यर्थः, पुनः कथंभूतेनेत्याह-'भव्यजननिर्वृतिकरण' भव्यः-तथाविधानादिपारिणामिकभावात् सिद्धिगमनयोग्यः स चासौ जनश्च भव्यजनः निवृतिः-निर्वाणं सकलकर्ममलापगमनेन खखरूपलाभतः परमं सास्थ्यं तद्धेतुः सम्यग्दर्शनाद्यपि कारणे कार्योपचारात् निर्दतिस्तत्करणशीलो निर्वृतिकरः भव्यजनस्य निर्वृतिकरो भव्यजन- नितिकरस्तेन, आह-भव्यग्रहणमभव्यव्यवच्छेदार्थमन्यथा तस्य नैरर्थक्यप्रसझात्, तत इदमापतितं-भन्यानामेव ·१ प्रज्ञाप- नापदं म- प्रज्ञापना- या: मल- २० वृत्ती. इति नाम न यादृच्छिकम्, किन्तु यथावस्थितमनन्यसाधारण परीपहोपसर्गादिविपयं वीरत्वमपेक्ष्य सुरासुरकृतम्, उक्तं च-अयले भयभेरवाणं खन्तिखमे परीसहोवसग्गाणं । देवेहि कए महावीर” इति, अनेनापायापगमातिशयो ध्वन्यते, तं कथंभूतमित्याह-जिनवरेन्द्रम्' जयन्ति-रांगादिशत्रूनभिभवन्तिं जिनाः, ते च चतुर्विधाः, तद्यथा- श्रुतजिना अवधिजिना मनःपर्यायजिना केवलिजिनाः, तत्र केवलिजिनत्वप्रतिपत्तये वरग्रहणम् , जिनानां वरा- उत्तमा भूतभवद्भाविभावसभावावभासिकेवलज्ञानकलितत्वात् जिनवराः, ते चातीर्थकरा अपि सन्तः सामान्यकेव- लिनो भवन्ति ततस्तीर्थकरत्वप्रतिपत्त्यर्थमिन्द्रग्रहणम् , जिनवराणामिन्द्रो जिनवरेन्द्रः, प्रकृष्टपुण्यस्कन्धरूपतीर्थ- करनामकर्मोदयात्तीर्थकर इत्यर्थः । अनेन ज्ञानातिशयं पूजातिशयं चाह, ज्ञानातिशयमन्तरेण जिनेषु मध्ये उत्तम- त्वस पूजातिशयमन्तरेण जिनवराणामपि मध्ये इन्द्रत्वस्यायोगात् , तं पुनः किंभूतमित्याह- त्रैलोक्यगुरुम्' गृणाति यथावस्थितं प्रवचनार्थमिति गुरुः त्रैलोक्यस्य गुरुस्त्रैलोक्यगुरुः, तथा च भगवान् अधोलोकनिवासिभव- नपतिदेवेभ्यस्तिर्यगलोकनिवासिव्यन्तरनरपशुविद्याधरज्योतिष्केभ्य ऊर्ध्वलोकनिवासिवैमानिकदेवेभ्यश्च धर्म दिदेश, तम्, अनेन वागतिशयमाह । एते चापायापगमातिशयादयश्चत्वारोऽप्यतिशया देहसौगन्ध्यादीनामतिशयानामुप- लक्षणम्, तानन्तरेणैपामसम्भवात्, तंतश्चतुर्विंशदतिशयोपेतं भगवन्तं महावीरै वन्दे इत्युक्तं द्रष्टव्यम् ॥ आह-ननु १ अचलो भयभैरवेंषु क्षान्तिक्षमः परीषहोपसर्गाणां देवैः कृतं (श्रमणो भगवान् ) महावीर (इति)।

·ऋपभादीन् व्युदस्स किमर्थं भगवतो महावीरस वन्दनम् ?, उच्यते; वर्तमानतीर्थाधिपतित्वेनासन्नोपकारित्वात् , तदेवासनोपकारित्वं दर्शयति- सुयरयणनिहाणं जिणवरेणं भवियजणणिव्वुइकरेणं । उवदंसिया भगवया पनवणा सव्वभावाणं ॥२॥ अत्र प्रज्ञापनेति विशेष्यं शेपं सामानाधिकरण्येन वैय्यधिकरण्येन च विशेपणं, 'जिणवरेण'न्ति जिनाः सामा- न्यकेवलिनः तेषामपि वरः-उत्तमस्तीर्थकृत्त्वात् जिनवरस्तेन सामर्थ्यात् महावीरेण, अन्यस्य वर्तमानतीर्थाधिपति- वाभावात् , इह छद्मस्थक्षीणमोहजिनापेक्षया सामान्यकेवलिनोऽपि जिनवरा उच्यन्ते ततस्तत्कल्पं मा.ज्ञासीद्विनेय- जन इति तीर्थकृत्त्वप्रतिपत्तये विशेपणान्तरमाह-'भगवता' भगः-समग्रेश्वर्यादिरूपः, उक्तं च-"ऐश्वर्यस समग्रस्य, रूपस्य यशसः श्रियः। धर्मस्याथ प्रयत्नस्य, पण्णां भग इतीङ्गना ॥१॥" भगोऽस्याऽस्तीति भगवान् , अतिशायने चतुप्रत्ययः, अतिशायी च भगो वर्द्धमानखामिनः शेषप्राणिगणापेक्षया, त्रैलोक्याधिपतित्वात् , तेन भगवता, परमा- हन्त्यमहिमोपेतेनेत्यर्थः, पुनः कथंभूतेनेत्याह-'भव्यजननिर्वृतिकरण' भव्यः-तथाविधानादिपारिणामिकभावात् सिद्धिगमनयोग्यः स चासौ जनश्च भव्यजनः निर्वृतिः-निर्वाणं सकलकर्ममलापगमनेन खखरूपलाभतः परमं खास्थ्य तद्धेतुः सम्यग्दर्शनाद्यपि कारणे कार्योपचारात् निर्वृतिस्तत्करणशीलो निर्वृतिकरः भव्यजनस्य निर्देतिकरो भव्यजन- नितिकरस्तेन, आह-भव्यग्रहणमभव्यव्यवच्छेदार्थमन्यथा तस्य नैरर्थक्यप्रसङ्गात् , तत इदमापतितं-भव्यानामेव ·प्रज्ञापना- याः मल- यची. १ प्रज्ञाप- नापदंश्री. वीरादुन- ॥४॥ सम्यग्दर्शनादिकं करोति नामव्यानाम् , न चैतदुपपन्नम्, भगवतो वीतरागत्वेन पक्षपातासम्भवात् , नैतत्सारम् , सम्यक्पस्तुतत्वापारिज्ञानात् , भगवान् हि सवितेव प्रकाशमविशेषेण प्रवचनार्थमातनोति, केवलमभव्यानां तथा- साभाव्यादेव तामसखगकुलानामिव सूर्यप्रकाशो न प्रवचनार्थ उपदिश्यमानोऽपि उपकाराय प्रभवति, तथा चाह पादिमुख्यः-"सद्धर्मवीजवपनानघकौशलस, यल्लोकवान्धव! तवापि खिलान्यभूवन् । तन्नाद्भुतं खगकुलेषु हि तामसेपु, सूर्याशयो मधुकरीचरणावदाताः ॥१॥” ततो भव्यानामेव भगवद्वचनादुपकारो जायते इति भन्यजन- नितिकरणेत्युक्तम् । किमित्याह-'उपदंसिय'त्ति उप-सामीप्येन यथा श्रोतृणां झटिति यथाऽवस्थितवस्तुतत्त्वावबोधो भवति तथा, स्फुटवचनैरित्यर्थः, दर्शिता-श्रवणगोचरं नीता, उपदिष्टा इत्यर्थः, काऽसौ ?-प्रज्ञापना' प्रज्ञाप्यन्ते- प्ररूप्यन्ते जीवादयो भावा अनया शब्दसंहत्या इति प्रज्ञापना, किंविशिष्टेत्यत आह-'श्रुतरत्ननिधानम्' इंह रनानि द्विविधानि भवन्ति, तद्यथा-द्रव्यरत्नानि भावरत्नानि (च), तत्र द्रव्यरत्नानि वैडूर्यमरकतेन्द्रनीलादीनि, भावरबानि श्रुतप्रतादीनि, तत्र द्रव्यरलानि न तात्त्विकानीति भावरत्नैरिहाधिकारः, तत एवं समासः-श्रुतान्येव रत्नानि श्रुतरनानि न तु श्रुतानि च रतानि च, नापि श्रुतानि रत्नानीवेति, कुत इति चेत् ?, उच्यते, प्रथमपक्षे - रिहाधिकाराभावात् , द्वितीयपक्षे तु श्रुतानामेव तात्त्विकरनत्वात . लोग नं श्रृंतरतानां निधानं श्रतरत्ननिधान ni :

·No text on this page.

·प्रज्ञापना- या: मल- य० वृत्ती. १ प्रज्ञाप- नापदंआ- र्यश्यामाय नतिः नार्यश्यामस्त्रयोविंशतितम एव, किंभूतेन ?-'धीरपुरुषेण धी:-बुद्धिस्तया राजते इति धीरः धीरश्चासौ पुरुषश्च घीरपुरुषस्तेन, तथा दुर्द्धराणि प्राणातिपातादिनिवृत्तिलक्षणानि पञ्च महानतानि धारयतीति दुर्द्धरधरस्तेन, तथा मन्यते जगतस्त्रिकालावस्थामिति मुनिस्तेन, विशिष्टसंवित्समन्वितेनेत्यर्थः, पुनः कथंभूतेनेसाह-पूर्वश्रुतसमृद्धबुद्धिना' पूर्वाणि च तत् श्रुतं च पूर्वश्रुतं तेन समृद्धा-वृद्धिमुपगता बुद्धिर्यस्य स पूर्वश्रुतसमृद्धबुद्धिस्तेन, आह-यो वाचकवरवं- शान्तर्गतः स पूर्वश्रुतसमृद्धबुद्धिरेव भवति, ततः किमनेन विशेषणेन ?, सत्यमेतत् ; किन्तु पूर्वविदोऽपि पट्स्थानपतिता भवन्ति, तथा च चतुर्दशपूर्वविदामपि मतिमधिकृत्य षट्स्थानकं वक्ष्यति, तत आधिक्यप्रदर्शनार्थमिदं विशेषणमित्य- दोपः, 'समिद्धबुद्धीणे' सत्र णाशब्दस्य इखत्वं द्विशब्दस्य चं दीर्घताऽऽपत्वात् , तथा श्रुतमनर्वापारत्वात् सुभा- पितरत्नयुक्तत्वाच सागर इव श्रुतसागरः 'व्याघ्रादिभिगौणैस्तद्गुणानुक्ताविति(म० नामप्र० पा०८ सू०३१) समासः, तस्मात् 'विणेऊणन्ति' देशीवचनमेतत् , साम्प्रतकालीनपुरुषयोग्यं वीनयित्वेत्यर्थः, येनेदं प्रज्ञापनारूपं श्रुतरत्न- मुत्तमं प्रधान, प्राधान्यं च न शेपश्रुतरत्नापेक्षया, किन्तु खरूपतः, दत्तं शिष्यगणाय तस्मै, भगवते-ज्ञानेश्वर्यधर्मा: दिमते आरात्सर्वहेयधर्मेभ्यो यातः-प्राप्तो गुणैरित्यार्यः स चासौ श्यामश्च आर्यश्यामः तस्मै, सूत्रे च षष्ठी चतुर्थ्यर्थे द्रष्टव्या, 'लट्ठिविभत्तीऍ भन्नइ चउत्थी' इति वचनात् ॥ अधुनोक्तसम्बन्धैवेयं गाथा-- १ पष्टीविभत्त्या भण्यते चतुर्थी।

·अज्झयणमिणं चित्तं सुयरयणं दिहिवायणीसन्दं । जह वन्नियं भगवया अहमवि तह वनइस्सामि ॥३॥
अध्ययनमिदं-प्रज्ञापनाख्यम्, ननु यदीदमध्ययनं किमित्यस्सादावनुयोगादिद्वारोपन्यासो न क्रियते ?, उ-
च्यते, नायं नियमो यदवश्यमध्ययनादावुपक्रमायुपन्यासः क्रियते इति, अनियमोऽपि कुतोऽवसीयते ? इति चेत्,
उच्यते, नन्यध्ययनादिष्वदर्शनात्, तथा चिनार्थाधिकारयुक्तत्वाचित्रम् , श्रुतमेव रतं श्रुतरलं दृष्टिवादस्य-द्वादशा-
अस निष्यन्द इव दृष्टिवादनिष्यन्दः, सूत्रे नपुंसकतानिर्देशः प्राकृतत्वात् , यथा वर्णितं भगवता-श्रीमन्महावीर-
वर्धमानखामिना इन्द्रभूतिप्रभृतीनामध्ययनार्थस्य वर्णितत्वात् अध्ययनं वर्णितमित्युक्तम् , अहमपि तथा वर्णयिण्या-
मि ॥ आह-कथमस्य छद्मस्थस्य तथा वर्णयितुं शक्तिः १, नैप दोपः, सामान्येनाभिधेयपदार्थवर्णनमात्रमधिकृत्यैवम-
भिधानात् , तथा चाहमपि तथा वर्णयिष्यामीति किमुक्तं भवति?-तदनुसारेण वर्णयिष्यामि, न खमनीपिकयेति ॥
अस्यां च प्रज्ञापनायां पत्रिंशत् पदानि भवन्ति, पदं प्रकरणमर्थाधिकार इति पर्यायाः, तानि च पदान्यमूनि-
पन्नवणा ठाणाई बहुवर्तव्वं ठिई" विसेसी य । वर्फन्ती ऊसींसो सन्नी जोणी ये' चरिमाई" ॥४॥
भासा सरीर परिणाम कसाए इन्दिए पओगे य । लेसा कायठिई या संम्मत्ते अन्तकिरियों” य ॥ ५॥
ओगाहणसण्ठाणा किरियों कैम्मे इयावरे । कम्मस्स] वन्धएं [कम्मस्स] वेर्दै [ए] वेदस्स बन्धए वेयवेयर ॥६॥
अहिारे उवैओगे पासणैया सैन्नि सञ्जमे चेव । ओही पवियारण वेदणा य तत्तो समुग्धाएं ॥ ७॥

·प्रज्ञापना. याः मल- य० वृत्ती. १प्रज्ञाप- नापदं प- दाभिधेय- निर्देश: तत्र प्रथमं पदं प्रज्ञापनाविपयं प्रश्नमधिकृत्य प्रवृत्तत्वात् प्रज्ञापना १ एवं द्वितीय स्थानानि २ तृतीयं बहुवक्त- व्यम् ३ चतुर्थं स्थितिः ४ पञ्चमं विशेपाख्यं ५ पष्ठं व्युत्क्रान्तिः, व्युत्क्रान्तिलक्षणाधिकारयुक्तत्वात ६ सप्तममु- च्यासः७ अष्टमं सज्ञा ८ नवमं योनिः ९ दशमं चरमाणि चरमाणीति प्रश्नमुद्दिश्य प्रवृत्तत्वात् १० एकादशं मापा ११ द्वादशं शरीरं १२ त्रयोदशं परिणामः १३ चतुर्दशं कपायं १४ पञ्चदशमिन्द्रियं १५.पोडशं प्रयोगः १६ सप्तदशं लेश्या १७ अष्टादशं कायस्थितिः १८ एकोनविंशतितमं सम्यक्त्वम् १९ विंशतितममन्तक्रिया २० एकविंशतितममवगाह- नास्थानं २१ द्वाविंशतितमं क्रिया २२ त्रयोविंशतितमं कर्म २३ चतुर्विंशतितमं कर्मणो बन्धकः, तस्मिन् हि यथा जीवः कर्मणो वन्धको भवति तथा प्ररूप्यते इति तत्तथानाम २४ एवं पञ्चविंशतितमं कर्मवेदकः २५ पडूविंशतितमं वेदस्य बन्धक इति, वेदयते-अनुभवतीति वेदस्तस्य बन्ध एव बन्धकः, किमुक्तं भवति ?-कति प्रकृतीर्वेदयमानस्य कतिप्रकृतीनां वन्धो भवतीति तत्र निरूप्यते ततस्तद्वेदस्य बन्ध इति नाम २६ एवं कां प्रकृति वेदयमानः कति प्र- कृतीर्वेदयति इत्यर्थप्रतिपादकं वेदवेदको नाम सप्तविंशतितमम् २७ अष्टाविंशतितममाहारप्रतिपादकत्वादाहारः २८ एवमेकोनत्रिंशत्तममुपयोगः २९ त्रिंशत्तमं 'पासणय'त्ति दर्शनता ३० एकत्रिंशत्तमं सज्ञा ३१ द्वात्रिंशत्तमं संयमः ३२ त्रयस्त्रिंशत्तममवधिः ३३ चतुत्रिंशत्तमं प्रविचारणा ३४ पञ्चत्रिंशत्तमं वेदना ३५ षट्त्रिंशत्तमं समुद्घातः ३६ ॥ तदेवमुपन्यस्तानि पदानि ॥ साम्प्रतं यथाक्रमं पदगतानि सूत्राणि वक्तव्यानि, तत्र प्रथमपदगतमिदमादिसूत्रम्- ·से किं तं पन्नवणा ?, पनवणा दुविहा पन्नता, तंजहा-जीवपन्नवणा य अजीवपन्नवणा य ॥(मु०१) अथास्य सूत्रस्य का प्रस्तावः ?, उच्यते, प्रश्नसूत्रमिदम्, एतबादावुपन्यस्तमिदं ज्ञापयति-पृच्छतो मध्यस्थवुद्धिम- तोऽर्थिनो भगवदर्हदुपदिष्टतत्त्वप्ररूपणा कार्या, न शेपस्य, तथा चोक्तम्-'मध्यस्थो बुद्धिमानर्थी, श्रोता पात्रमिति स्मृतः', तत्र सेशब्दो मागधदेशीप्रसिद्धो निपातः तत्रशब्दार्थे, अथवा अपशब्दार्थे, स च वाक्योपन्यासार्थः, किमिति परप्रश्ने, 'त'ति तावदिति द्रष्टव्यम् , तच क्रमोद्योतने, तत एप समुदायार्थः-तिष्ठन्तु स्थानादीनि पदानि प्रष्टव्यानि, वाचः क्रमवर्त्तित्वात् प्रज्ञापनाऽनन्तरं च वेपामुपन्यस्तत्वात् , तत्रैतावदेव तावत् पृच्छामि-किं प्रज्ञापनेति, ? अथवा प्राकृतशैल्या 'अभिधेयवलिङ्गवचनानि योजनीयानि' इति न्यायादेवं द्रष्टव्यम्, तत्र का तावत् प्रज्ञापनेति ?, एवं सा- मान्येन केनचित्प्रने कृते सति भगवान् गुरुः शिष्यवचनानुरोधेनादरार्थं किञ्चित् शिप्योक्तं प्रत्युचार्याह- पन्नवणा दु- विहा पन्नत्ता' इति, अनेन चागृहीतशिष्याभिधानेन निर्वचनसूत्रेणैतदाचष्टे-न सर्वमेव सूत्रं गणधरप्रश्नतीर्थकरनिर्व- चनरूपम् , किन्तु किञ्चिदन्यथाऽपि, वाहुल्येन तु तथारूपम् , यत उक्तम्-'अत्थं भासइ अरिहा सुत्तं गन्थन्ति गणहरा निउण'मित्यादि, तत्र प्रज्ञापनेति पूर्ववत् , 'द्विविधा' द्विप्रकारा 'प्रज्ञप्ता' प्ररूपिता, यदा तीर्थकरा एव निर्वक्तार- स्तदाऽयमर्थोऽवसेयः-अन्यैरपि तीर्थकरैः, यदा पुनरन्यः कश्चिदाचार्यस्तन्मतानुसारी तदा तीर्थकरगणधरैरिति, द्वैवि- १, अर्थ भापतेऽर्हन् सूत्र प्रश्नन्ति गणधरा निपुणम् ।

·प्रतापना. याः मल- १प्रज्ञाप- नापदं प- दाभिधेय- निर्देशः- य० वृत्ती. ॥६॥ तत्र प्रथमं पदं प्रज्ञापनाविपयं प्रश्नमधिकृत्य प्रवृत्तत्वात् प्रज्ञापना १ एवं द्वितीय स्थानानि २ तृतीयं बहुवक्त- व्यम् ३ चतुर्थ स्थितिः ४ पञ्चमं विशेपाख्यं ५ पष्ठं व्युत्क्रान्तिः, व्युत्क्रान्तिलक्षणार्थाधिकारयुक्तत्वात ६ सप्तममु- च्यासः७ अष्टमं सज्ञा ८ नवमं योनिः ९ दशमं चरमाणि चरमाणीति प्रश्नमुद्दिश्य प्रवृत्तत्वात् १० एकादशं मापा ११ द्वादशं शरीरं १२ त्रयोदशं परिणामः १३ चतुर्दशं कपायं १४ पञ्चदशमिन्द्रियं १५.पोडशं प्रयोगः १६ सप्तदशं लेश्या १७ अष्टादशं कायस्थितिः १८ एकोनविंशतितमं सम्यक्त्वम् १९ विंशतितममन्तक्रिया २० एकविंशतितममवगाह- नास्थानं २१ द्वाविंशतितमं क्रिया २२ त्रयोविंशतितमं कर्म २३ चतुर्विंशतितमं कर्मणो वन्धकः, तस्मिन् हि यथा जीवः कर्मणो बन्धको भवति तथा प्ररूप्यते इति तत्तथानाम २४ एवं पञ्चविंशतितमं कर्मवेदकः २५ पविशतितम वेदस्य बन्धक इति, वेदयते-अनुभवतीति वेदस्तस्य वन्ध एव वन्धकः, किमुक्तं भवति ?-कति प्रकृतीदयमानस्य . कतिप्रकृतीनां वन्धो भवतीति तत्र निरूप्यते ततस्तद्वेदस्य बन्ध इति नाम २६ एवं कां प्रकृति वेदयमानः कति प्र- कृतीर्वेदयति इत्यर्थप्रतिपादकं वेदवेदको नाम सप्तविंशतितमम् २७ अष्टाविंशतितममाहारप्रतिपादकत्वादाहारः २८ एवमेकोनत्रिंशत्तममुपयोगः २९ त्रिंशत्तमं 'पासणय'त्ति दर्शनता ३० एकत्रिंशत्तमं सज्ञा.३१ द्वात्रिंशत्तमं संयमः ३२ त्रयस्त्रिंशत्तममवधिः ३३ चतुर्विंशत्तमं प्रविचारणा ३४ पञ्चत्रिंशत्तमं वेदना ३५ पत्रिंशत्तमं समुद्घातः ३६ ॥ । तदेवमुपन्यस्तानि पदानि ॥ साम्प्रतं यथाक्रमं पदगतानि सूत्राणि वक्तव्यानि, तत्र प्रथमपदगतमिदमादिसूत्रम्- ·से किं तं पन्नवणा ?, पन्नवणा दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-जीवपन्नवणा य अजीवपन्नवणा य ॥.(सू०१) अथास्य सूत्रस्य का प्रस्तावः ?, उच्यते, प्रश्नसूत्रमिदम् , एतचादावुपन्यस्तमिदं ज्ञापयति-पृच्छतो मध्यस्थवुद्धिम- तोऽर्थिनो भगवदहंदुपदिष्टतत्त्वप्ररूपणा कार्या, न शेपस्य, तथा चोक्तम्-'मध्यस्थो बुद्धिमानर्थी, श्रोता पात्रमिति स्मृतः', तत्र सेशब्दो मागधदेशीप्रसिद्धो निपातः तत्रशब्दार्थे, अथवा अथशब्दार्थे, स च वाक्योपन्यासार्थः, किमिति परप्रश्ने, 'तंति तावदिति द्रष्टव्यम् , तच क्रमोद्योतने, तत एप समुदायार्थः-तिष्ठन्तु स्थानादीनि पदानि प्रष्टव्यानि, वाचः क्रमवर्तित्वात् प्रज्ञापनाऽनन्तरं च तेपामुपन्यस्तत्वात् , तत्रैतावदेव तावत् पृच्छामि-किं प्रज्ञापनेति, ? अथवा प्राकृतशैल्या 'अभिधेयवल्लिङ्गवचनानि योजनीयानि' इति न्यायादेवं द्रष्टव्यम्, तत्र का तावत् प्रज्ञापनेति ?, एवं सा- मान्येन केनचित्प्रश्ने कृते सति भगवान् गुरुः शिष्यवचनानुरोधेनादरार्थं किञ्चित् शिष्योक्तं प्रत्युचार्याह-'पन्नवणा दु- विहा पन्नत्ता' इति, अनेन चागृहीतशिष्याभिधानेन निर्वचनसूत्रेणैतदाचष्टे-न सर्वमेव सूत्र गणधरप्रश्नतीर्थकरनिर्व- चनरूपम् , किन्तु किञ्चिदन्यथाऽपि, वाहुल्येन तु तथारूपम् , यत उक्तम्-'अत्थं भासइ अरिहा सुत्तं गन्थन्ति गणहरा निउण'मिसादि, तत्र प्रज्ञापनेति पूर्ववत् , 'द्विविधा' द्विप्रकारा 'प्रज्ञप्ता' प्ररूपिता, यदा तीर्थकरा एव निर्वक्तार- स्तदाऽयमर्थोऽवसेयः-अन्यैरपि तीर्थकरैः, यदा पुनरन्यः कश्चिदाचार्यस्तन्मतानुसारी तदा तीर्थकरगणधरैरिति, वैवि- १. अर्थ भापतेऽर्हन सूत्रं प्रश्नन्ति गणधरा. निपुणम् ।

·प्रज्ञापना. या: मल- य० वृत्ती. १प्रज्ञाप- नापदं प- दाभिधेय- निर्देश: तत्र प्रथमं पदं प्रज्ञापनाविपयं प्रश्नमधिकृत्य प्रवृत्तत्वात् प्रज्ञापना १ एवं द्वितीय स्थानानि २ तृतीयं बहुवक्त- व्यम् ३ चतुर्थं स्थितिः ४ पञ्चमं विशेपाख्यं ५ पष्ठं व्युत्क्रान्तिः, व्युत्क्रान्तिलक्षणाधिकारयुक्तत्वात ६ ससममु- च्छवासः७ अष्टमं सज्ञा ८ नवमं योनिः ९ दशमं चरमाणि चरमाणीति प्रश्नमुद्दिश्य प्रवृत्तत्वात् १० एकादशं मापा ११ द्वादशं शरीरं १२ त्रयोदशं परिणामः १३ चतुर्दशं कपायं १४ पञ्चदशमिन्द्रियं १५.पोडशं प्रयोगः १६ सप्तदशं लेश्या १७ अष्टादशं कायस्थितिः १८ एकोनविंशतितम सम्यक्त्वम् १९ विंशतितममन्तक्रिया २० एकविंशतितममवगाह- नास्थानं २१ द्वाविंशतितमं क्रिया २२ त्रयोविंशतितमं कर्म २३ चतुर्विंशतितमं कर्मणो वन्धकः, तस्मिन् हि यथा जीवः कर्मणो वन्धको भवति तथा प्ररूप्यते इति तत्तथानाम २४ एवं पञ्चविंशतितमं कर्मवेदकः २५ पड्विंशतितमं वेदस्य बन्धक इति, वेदयते-अनुभवतीति वेदस्तस्य वन्ध एवं वन्धकः, किमुक्तं भवति ?-कति प्रकृतीवेदयमानस्य कतिप्रकृतीनां वन्धो भवतीति तत्र निरूप्यते ततस्तद्वेदस्यं वन्ध इति नाम २६ एवं कां प्रकृति वेदयमानः कति प्र- कृतीर्वेदयति इत्यर्थप्रतिपादकं वेदवेदको नाम सप्तविंशतितमम् २७ अष्टाविंशतितममाहारप्रतिपादकत्वादाहारः २८ एवमेकोनत्रिंशत्तममुपयोगः २९ त्रिंशत्तमं 'पासणय'त्ति दर्शनता ३० एकत्रिंशत्तमं सज्ञा ३१ द्वात्रिंशत्तमं संयमः ३२ त्रयस्त्रिंशत्तममवधिः ३३ चतुस्त्रिंशत्तमं प्रविचारणा ३४ पञ्चत्रिंशत्तमं वेदना ३५ पत्रिंशत्तमं समुद्घातः ३६ ॥ तदेवमुपन्यस्तानि पदानि ॥ साम्प्रतं यथाक्रमं पदगतानि सूत्राणि वक्तव्यानि, तत्र प्रथमपदगतमिदमादिसूत्रम्- ·से किं तं पनवणा !, पन्नवणा दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-जीवपन्नवणा य अजीवपन्नवणा य ॥ (सू०१) अथास्य सूत्रस्य का प्रस्तावः १, उच्यते, प्रश्नसूत्रमिदम् , एतचादावुपन्यस्तमिदं ज्ञापयति-पृच्छतो मध्यस्थवुद्धिम- तोऽर्थिनो भगवदर्हदुपदिष्टतत्त्वप्ररूपणा कार्या, न शेपस्य, तथा चोक्तम्-'मध्यस्थो बुद्धिमानर्थी, श्रोता पात्रमिति स्मृतः', तत्र सेशन्दो मागधदेशीप्रसिद्धो निपातः तत्रशब्दार्थे, अथवा अथशब्दार्थ, स च वाक्योपन्यासार्थः, किमिति परप्रश्ने, 'त'ति तावदिति द्रष्टव्यम् , तच क्रमोद्योतने, तत एप समुदायार्थः-तिष्ठन्तु स्थानादीनि पदानि प्रष्टव्यानि, वाचः क्रमवर्त्तित्वात् प्रज्ञापनाऽनन्तरं च तेपामुपन्यस्तत्वात् , तत्रैतावदेव तावत् पृच्छामि-किं प्रज्ञापनेति, ? अथवा प्राकृतशैल्या 'अभिधेयवल्लिङ्गवचनानि योजनीयानि' इति न्यायादेवं द्रष्टव्यम्, तत्र का तावत् प्रज्ञापनेति ?, एवं सा- मान्येन केनचित्प्रश्ने कृते सति भगवान् गुरुः शिष्यवचनानुरोधेनादरार्थं किञ्चित् शिप्योक्तं प्रत्युचार्याह-पन्नवणा दु- विहा पनत्ता' इति, अनेन चागृहीतशिष्याभिधानेन निर्वचनसूत्रेणैतदाचप्टे-न सर्वमेव सूत्रं गणधरप्रश्नतीर्थकरनिर्व- चनरूपम् , किन्तु किञ्चिदन्यथाऽपि, वाहुल्येन तु तथारूपम् , यत उक्तम्-“अत्थं भासइ अरिहा सुत्तं गन्थन्ति गणहरा निउण'मित्यादि, तत्र प्रज्ञापनेति पूर्ववत्, 'द्विविधा' द्विप्रकारा 'प्रज्ञप्ता' प्ररूपिता, यदा तीर्थकरा एव निर्वक्तार- स्तदाऽयमर्थोऽवसेयः-अन्यैरपि तीर्थकरैः, यदा पुनरन्यः कश्चिदाचार्यस्तन्मतानुसारी तदा तीर्थकरगणधरैरिति, द्वैवि- १. अर्थ भापतेऽर्हन सूत्रं प्रश्नन्ति गणधरा निपुणम् ।

·मनापना. याः मल- य० वृत्ती. १ प्रज्ञाप- नापदं प- दाभिधेय- निर्देश तत्र प्रथमं पदं प्रज्ञापनाविषयं प्रश्नमधिकृत्य प्रवृत्तत्वात् प्रज्ञापना १ एवं द्वितीय स्थानानि २ तृतीयं बहुवक्त- व्यम् ३ चतुर्थं स्थितिः ४ पञ्चमं विशेपाख्यं ५ पष्ठं व्युत्क्रान्तिः, व्युत्क्रान्तिलक्षणार्थाधिकारयुक्तत्वात ६ सप्तममु- च्यासः७ अष्टमं सज्ञा ८ नवमं योनिः ९ दशमं चरमाणि चरमाणीति प्रश्नमुद्दिश्य प्रवृत्तत्वात् १० एकादशं मापा ११ द्वादशं शरीरं १२ त्रयोदशं परिणामः १३ चतुर्दशं कषायं १४ पञ्चदशमिन्द्रियं १५.पोडशं प्रयोगः १६ सप्तदशं लेश्या १७ अष्टादशं कायस्थितिः १८ एकोनविंशतितमं सम्यक्त्वम् १९ विंशतितममन्तक्रिया २० एकविंशतितममवगाह- नास्थानं २१ द्वाविंशतितमं क्रिया २२ त्रयोविंशतितमं कर्म २३ चतुर्विंशतितमं कर्मणो वन्धकः, तस्मिन् हि यथा जीवः कर्मणो बन्धको भवति तथा प्ररूप्यते इति तत्तथानाम २४ एवं पञ्चविंशतितमं कर्मवेदकः २५ पड्विंशतितम वेदस बन्धक इति, वेदयते-अनुभवतीति वेदस्तस्य बन्ध एवं वन्धकः, किमुक्तं भवति ?-कति प्रकृतीर्वेदयमानस्य कतिप्रकृतीनां वन्धो भवतीति तत्र निरूप्यते ततस्तद्वेदस्यं वन्ध इति नाम २६ एवं कां प्रकृति वेदयमानः कति प्र- कृतीर्वेदयति इत्यर्थप्रतिपादकं वेदवेदको नाम सप्तविंशतितमम् २७ अष्टाविंशतितममाहारप्रतिपादकत्वादाहारः २८ एवमेकोनत्रिंशत्तममुपयोगः २९ त्रिंशत्तमं 'पासणय'त्ति दर्शनता ३० एकत्रिंशत्तमं सज्ञा ३१ द्वात्रिंशत्तमं संयमः ३२ त्रयस्त्रिंशत्तममवधिः ३३ चतुस्त्रिंशत्तमं प्रविचारणा ३४ पञ्चत्रिंशत्तमं वेदना ३५ पत्रिंशत्तमं समुद्घातः ३६ ॥ तदेवमुपन्यस्तानि पदानि । साम्प्रतं यथाक्रमं पदगतानि सूत्राणि वक्तव्यानि, तत्र प्रथमपदगतमिदमादिसूत्रम्- ॥६॥ • - ·तस्मादव्यतिरेकः परस्परं रूपादीनामिति, अथवा रूपं नाम-स्पर्शरूपादिसम्मूर्छनात्मिका मूर्तिस्तदेपामस्तीति रूपिणः, रूपिणश्च तेऽजीवाश्च रूप्यजीवाः तेषां प्रज्ञापना रूप्यजीवप्रज्ञापना, पुद्गलखरूपाजीवप्रज्ञापनेतियावत् , पुद्गलानामेव रूपादिमत्त्वात् ,रूपिव्यतिरेकेणारूपिणो धर्मास्तिकायादयस्ते च तेऽजीवाश्चारूप्यजीवाः तेपां प्रज्ञापना अरूप्यजी- वप्रज्ञापना, चशब्दो प्रागवत् ॥ तत्राल्पवक्तव्यत्वात् प्रथमतोऽरूप्यजीवप्रज्ञापनां चिकीर्परिदमाह- से कि त अरूविअजीवपन्नवणा?, अरूविअजीवपन्नवणा दसविहा पन्नत्ता, तंजहा-धम्मस्थिकाए धम्मत्थिकायस्स देसे धम्मस्थिकायस्स पदेसा अधम्मत्थिकाए अधम्मत्थिकायस्स देसे अधम्मत्थिकायस्स पदेसा आगासत्थिकाए आगासत्थिकायस्स देसे आगासस्थिकायस्स पदेसा अद्धासमए १०, सेत्तं अरूविअजीवपन्नवणा ।। (सू०३) सेशब्दोऽथशब्दार्थः। अथ का सा अरूप्यजीवप्रज्ञापना १, सूरिराह-अरूप्यजीवप्रज्ञापना 'दशविधा' दशप्रकारा पर्यायार्थतयाऽनित्यत्वेपि द्रव्यार्थतया तु नित्यः, पुनः कीदृशः परमाणुः ?-'एकरसवर्णगन्धः' एक एव वर्णो गन्धो रसश्च परमाणौ यस्मिन् |सः, पुनः की०१-'द्विस्पर्शः द्वौ स्पर्शी यस्मिन् स शीतोष्णस्निग्धरूक्षाख्यानां चतुर्णा स्पर्शानां मध्यादविरुद्धस्पर्शद्वयोपेत इत्यर्थः, पुनः कीदृशः परमाणुः१-'कार्यलिङ्ग' कार्य घटपटादिवस्तुजातं तल्लिङ्ग-ज्ञापकं यस्य स कथमित्याह-यतः, तत्परमाण्वाख्यं सर्वेषां पदार्थानामन्त्यं कारणं वर्त्तते, अयमत्र भावार्थ:-सर्वेऽपि द्विप्रदेशादयः स्कन्धाः, तथा सङ्ख्यातप्रदेशा असहयातप्रदेशा अनन्तप्रदेशाश्च ये स्कन्धारतेपां सर्वेपा पदा- नामन्यं कारणं परमाणुरस्तीत्यर्थः,

·प्रज्ञापना-
या: मल-
यवृत्ती.
१ प्रज्ञाप-
नापदे अ-
जीवन.
(सू. २)
ध्यमेवोपदर्शयति-तंजहा जीवपन्नवणा य अजीवपन्नवणा य' 'तद्यथेति वक्ष्यमाणभेदकथनप्रकाशनार्थः, जीवन्ति-
प्राणान् धारयन्तीति जीवाः, प्राणाश्च द्विधा-द्रव्यप्राणा भावप्राणाच, तत्र द्रव्यप्राणा इन्द्रियादयो भावप्राणा ज्ञानादी-
नि, द्रव्यप्राणैरपि प्राणिनः संसारसमापन्ना नारकादयः, केवलभावप्राणैः प्राणिनो व्यपगतसमस्तकर्मसङ्गाः सिद्धाः,
जीवानां प्रज्ञापना जीवप्रज्ञापना, न जीवा अजीवा-जीवविपरीतखरूपाः, तेच धर्माधर्माकाशपुद्गलास्तिकायाद्धासमय-
रूपास्तेपां प्रज्ञापना अजीवप्रज्ञापना, चकारौ द्वयोरपि प्राधान्यख्यापनार्थों, न खल्विहान्यतरस्याः प्रज्ञापनायाः
गुणंभावः, एवं सर्वत्राप्यक्षरगमनिका कार्या ॥ तदेवं सामान्येन प्रज्ञापनाद्वयमुपन्यस्य सम्प्रति विशेपखरूपावगमार्थ-
मादापल्पवक्तव्यत्वादजीवप्रज्ञापनां प्रतिपिपादयिपुस्तद्विषयं प्रश्नसूत्रमाह-
से किं तं अजीवपन्नवणा ?, अजीवपन्नवणा दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-रूविअजीवपन्नवणा य अरूविअजीवपन्नवणा.य (सू०२)
अथ किं तत् अजीवप्रज्ञापनेति ?, अथवा का साऽजीवप्रज्ञापना १, सूरिराह-'अजीवपन्नवणा दुविहा पन्नत्ता,
तंजहा' इत्यादि, अजीवप्रज्ञापना द्विविधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-रूप्यजीवप्रज्ञापना.च अरूप्यजीवप्रज्ञापना च, रूपमेषाम-
स्वीति रूपिणः, रूपग्रहणं गन्धादीनामुपलक्षणम् , तद्वयतिरेकेण तस्यासम्भवात् , तथाहि-प्रतिपरमाणु रूपरसगन्ध-
स्पर्शाः, उक्तं च-"कारणमेव तदन्त्यं सूक्ष्मो नित्यश्च भवति परमाणुः । एकरसगन्धवर्णो द्विस्पर्शः कार्यलिङ्गश्च ॥१॥"
१ परमश्वासावणुश्चेति, वर्णगन्धरसस्पर्शादिकारणमेव तदन्त्यमित्यादि, सूक्ष्मो नित्यश्च परमाणुर्भवति, सर्वेभ्यः पुद्गलेभ्योऽतिसूक्ष्म इत्यर्थः,
॥७॥

·तस्मादव्यतिरेकः परस्परं रूपादीनामिति, अथवा रूपं नाम-स्पर्शरूपादिसम्मूर्च्छनात्मिका मूर्तिस्तदेपामस्तीति रूपिणः, रूपिणश्च तेऽजीवाश्च रूप्यजीवाः तेषां प्रज्ञापना रूप्यजीवप्रज्ञापना, पुद्गलखरूपाजीवप्रज्ञापनेतियावत् , पुद्गलानामेव रूपादिमत्त्वात् , रूपिव्यतिरेकेणारूपिणो धर्मास्तिकायादयस्ते च तेऽजीवाश्चारूप्यजीवाः तेषां प्रज्ञापना अरूप्यजी- वप्रज्ञापना, चशब्दौ प्रागवत् ॥ तत्राल्पवक्तव्यत्वात् प्रथमतोऽरूप्यजीवप्रज्ञापनां चिकीर्षुरिदमाह- से किं तं अरूविअजीवपन्नवणा ?, अरूविअजीवपन्नवणा दसविहा पन्नता, तंजहा-धम्मत्थिकाए धम्मस्थिकायस्स देसे धम्मत्थिकायस्स पदेसा अधम्मत्थिकाए अधम्मत्थिकायस्स देसे अधम्मत्थिकायस्स पदेसा आगासस्थिकाए आगासत्थिकायस्स देसे आगासत्थिकायस्स पदेसा अद्धासमए १०, सेत्तं अरूविअजीवपन्नवणा ॥ (मू०३) सेशब्दोऽथशब्दार्थः; अथ का सा अरूप्यजीवप्रज्ञापना ?, सूरिराह-अरूप्यजीवप्रज्ञापना 'दशविधा' दशप्रकारा पर्यायार्थतयाऽनित्यत्वेपि द्रव्यार्थतया तु नित्यः, पुनः कीदृशः परमाणुः ?-'एकरसवर्णगन्धः' एक एव वर्णो गन्धो रसश्च परमाणौ यस्मिन् |सः, पुनः की०?-'द्विस्पर्शः द्वौ स्पर्शी यस्मिन् स शीतोष्णस्निग्धरूक्षाख्यानां चतुर्णा स्पर्शानां मध्यादविरुद्धस्पर्शद्वयोपेत इत्यर्थः, पुनः कीदृशः परमाणुः-'कार्यलिङ्गः' कार्य घटपटादिवस्तुजातं वल्लिङ्ग-ज्ञापकं यस्य स कथमित्याह-यतः, तत्परमाण्वाख्यं सर्वेपां पदार्थानामन्त्यं कारणं वर्त्तते, अयमत्र भावार्थ:-सर्वेऽपि द्विप्रदेशादयः स्कन्धाः, तथा सङ्ख्यातप्रदेशा असङ्ख्यावप्रदेशा अनन्तप्रदेशाश्च ये स्कन्धास्तेषां सर्वेषां पदा- र्थानामन्यं कारणं परमाणुरस्तीत्यर्थः,

·प्रशापना.
या: मल-
यवृत्ती.
१ प्रज्ञाप-
नापदे अ-
रूप्यजी-
वप्रज्ञा.
(सू. ३)
॥८॥
प्रनप्ता, अरूप्यजीवानां दशक्षित्वात् तत्प्ररूपणाऽपि दशविधोक्ता, तदेव दविधत्वं दर्शयति-तंजहे' सादि, तद्य-
थेति वक्ष्यमाणभेदकथनोद्योतनार्थः, 'तद्दशविधत्वम् , यदिवा तदित्यव्ययं सर्वलिङ्गवचनेषु सा दशविधाऽरूप्य-
जीवप्रज्ञापना यया भवति तथा दश्यते-'धम्मत्थिकाए'त्ति जीवानां पुद्गलानां च खभावंत एव गतिपरिणामपरि-
णतानां तत्खभावधरणात्-तत्वभावपोपणाद्धर्मः अस्तयश्चेह प्रदेशास्तेषां कायः-सङ्घातः, गण काए य निकाए
खन्धे वग्गे तहेव रासी य' इतिवचनात् ,अस्तिकायः प्रदेशसङ्घात इत्यर्थः, धर्मश्चासौ अस्तिकायचं धर्मास्तिकायः, अनेन
च सकलमेव धर्मास्तिकायरूपमवयविद्रव्यमाह, अवयवी च नामावयवानां तथारूपसङ्घातपरिणामविशेष एव, न
पुनरपयवद्रव्येभ्यः पृथगान्तरं द्रव्यम्, तथाऽनुपलम्भात् , तन्तव एव हि आतानवितानरूपसङ्घातपरिणामविशे-
पमापन्ना लोके पटव्यपदेशभाज उपलभ्यन्ते, न तदतिरिक्तं पटाख्यं नाम, उक्तं चान्यैरपि-'तन्त्वादिव्यतिरेकेण, न
पटाद्युपलम्भनम् । तन्त्वादयो विशिष्टा हि, पटादिव्यपदेशिनः ॥१॥" कृतं प्रसङ्गेन, अन्यत्र चिन्तितत्वादेतद्वादस्य,
तथा धर्मास्तिकायस्य देश' इति तस्यैव धर्मास्तिकायस्य बुद्धिविकल्पितो यादिप्रदेशात्मको विभागः, 'धम्मत्यिकायस्स
पदेसा' इति प्रकृष्टा देशाः प्रदेशाः-निर्विभागा भागा इति भावः, ते चासङ्खयेयाः, लोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात्
तेपाम् , अत एव बहुवचनम्, धर्मास्तिकायप्रतिपक्षभूतोऽधर्मास्तिकायः; किमुक्तं भवति ?-जीवपुद्गलानां स्थिति-
१. गंणः कायो. निकायः स्कन्धो वर्गः तथैव राशिश्वः ।
॥८॥

·- परिणामपरिणतानां तत्परिणामोपष्टम्भकोऽमूर्तोऽसंख्यातप्रदेशसंघातात्मकोऽधर्मास्तिकायः 'अधर्मास्तिकायस्य देश' इत्यादि पूर्ववत्। तथा आङि'ति मर्यादया खखभावापरित्यागरूपया काशन्ते-खरूपेण प्रतिभासन्ते अस्मिन् व्यवस्थिताः पदार्था इत्याकाशम् , यदा त्यभिविधावाङ् तदा 'आङिति सर्वभावाभिव्याप्त्या काशते इत्याकाशम् , अस्तयः- प्रदेशास्तेषां कायोऽस्तिकायः आकाशं च तदस्तिकायश्चाकाशास्तिकायः, 'आकाशास्तिकायस्य देश' इत्यादि पूर्ववत् , नवरं प्रदेशा अनन्ता द्रष्टव्याः, अलोकस्यानन्तत्वात् । “अद्धेति' कालस्याख्या, अद्धा चासो समयश्चाद्धासमयः, अथवा- ऽद्धायाः समयो निर्विभागो भागः, अयं च एक एव वर्तमानः परमार्थः सन् , नातीता नानागताः समयाः, तेपां यथाक्रम विनष्टानुत्पन्नत्वेनासत्त्वात् , ततः कायत्वाभाव इति देशप्रदेशकल्पनाविरहः, आवलिकादयस्तु पूर्वसमयनिरोधेनैवोत्त- रसमयसद्भाव इति ततः समुदयसमित्याधसम्भवेन व्यवहारार्थमेव कल्पिता इति द्रष्टव्यम् । तथा अमीपामित्थं क्रमो- पन्यासे किं प्रयोजनम् ?, उच्यते, इह धर्मास्तिकाय इति पदं मङ्गलभूतम् , आदौ धर्मशब्दान्वितत्वात् , पदार्थप्ररूपणा च सम्प्रति प्रथमत उतक्षिप्ता वर्त्तते, ततो मङ्गलार्थमादौ धर्मास्तिकायस्योपादानम्,धर्मास्तिकायप्रतिपक्षभूतश्चाधर्मा- स्तिकाय इति तदनन्तरमधर्मास्तिकायस्य, द्वयोरपि चानयोराधारभूतमाकाशमिति तदनन्तरमाकाशास्तिकायस्य, ततः पुनरजीवसाधादद्धासमयस्य, अथवेह धर्माधर्मास्तिकायौ विभू न भवतः, तद्विभुत्वे तत्सामर्थ्यतो जीवपुद्गलाना- मस्खलितप्रचारप्रवृत्तौ लोकालोकव्यवस्थाऽनुपपत्तेः, अस्ति च लोकालोकव्यवस्था, तत्र तत्र प्रदेशे सूत्रे साक्षाद्दर्शनात् , ·प्रज्ञापना या: मल- य०वृत्ती. १ प्रज्ञाप- नापदे अ- रूप्यजी- वप्रज्ञा. ॥८॥ प्रज्ञप्ता, अरूप्यजीवानां दशक्षित्वात् तत्प्ररूपणाऽपि दशविधोक्ता, तदेव दशविधत्वं दर्शयति-तंजहें' त्यादि, तद्य- थेति वक्ष्यमाणभेदकथनोद्योतनार्थः, 'तद्'दशविधत्वम् , यदिवा तदित्यव्ययं सर्वलिङ्गवचनेषु सा दशविधाऽरूप्य- जीवप्रज्ञापना यथा भवति तथा दयते-'धम्मत्थिकाए'त्ति जीवानां पुद्गलानां च खभावंत एव' गतिपरिणामपरि- णतानां तत्वभावधरणात्-तत्खभावपोषणाद्धर्मः अस्तयश्चेह प्रदेशास्तेषां कायः-सङ्घातः, गण काए य निकाए खन्धे वग्गे तहेव रासी य इतिवचनात् ,अस्तिकायः प्रदेशसङ्घात इत्यर्थः, धर्मश्चासौ अस्तिकायश्च धर्मास्तिकायः, अनेन च सकलमेव धर्मास्तिकायरूपमवयविद्रव्यमाह, अवयवी च नामावयवानां तथारूपसङ्घातपरिणामविशेष एव, न पुनरवयवद्रव्येभ्यः पृथगर्थान्तरं द्रव्यम्, तथाऽनुपलम्भात् , तन्तव एव हि आतानवितानरूपसङ्घातपरिणामविशे- पमापन्ना लोके पटव्यपदेशभाज उपलभ्यन्ते, न तदतिरिक्तं पटाख्यं नाम, उक्तं चान्यैरपि-'तन्त्वादिव्यतिरेकेण, न पटायुपलम्भनम् । तन्त्वादयो विशिष्टा हि, पटादिव्यपदेशिनः ॥१॥".कृतं प्रसङ्गेन, अन्यत्र चिन्तितत्वादेतद्वादसं, तथा 'धर्मास्तिकायस्य देश' इति तस्यैव धर्मास्तिकायस्य बुद्धिविकल्पितो यादिप्रदेशात्मको विभागः, 'धम्मत्यिकायस्स पदेसा' इति प्रकृष्टा देशाः प्रदेशाः-निर्विभागा भागा इति भावः, ते चासङ्खयेयाः, लोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् तेपाम् , अत एव बहुवचनम्, धर्मास्तिकायप्रतिपक्षभूतोऽधर्मास्तिकायः; किमुक्तं भवति ?-जीवपुद्गलानां स्थिति- १ गंणः कायो. निकायः स्कन्धो वर्गः' तथैव राशिधः ।

·- परिणामपरिणतानां तत्परिणामोपष्टम्भकोऽमूर्तोऽसंख्यातप्रदेशसंघातात्मकोऽधर्मास्तिकायः 'अधर्मास्तिकायस्य देश' इत्यादि पूर्ववत्। तथा आङिति मर्यादया खखभावापरित्यागरूपया काशन्ते-खरूपेण प्रतिभासन्ते अस्मिन् व्यवस्थिताः पदार्था इत्याकाशम् , यदा त्वभिविधावाङ् तदा 'आङिति सर्वभावाभिव्याप्त्या काशते' इत्याकाशम् , अस्तयः- प्रदेशास्तेपां कायोऽस्तिकायः आकाशं च तदस्तिकायश्चाकाशास्तिकायः, 'आकाशास्तिकायस्य देश' इत्यादि पूर्ववत्, नवरं प्रदेशा अनन्ता द्रष्टव्याः, अलोकस्यानन्तत्वात् । 'अद्धेति' कालस्याख्या, अद्धा चासौ समयश्चाद्धासमयः, अथवा- ऽद्धायाः समयो निर्विभागो भागः, अयं च एक एव वर्तमानः परमार्थः सन् , नातीता नानागताः समयाः, तेपां यथाक्रम विनष्टानुत्पन्नत्वेनासत्त्वात् , ततः कायत्वाभाव इति देशप्रदेशकल्पनाविरहः, आवलिकादयस्तु पूर्वसमयनिरोधेनैवोत्त- रसमयसद्भाव इति ततः समुदयसमित्याद्यसम्भवेन व्यवहारार्थमेव कल्पिता इति द्रष्टव्यम् । तथा अमीपामित्थं क्रमो- पन्यासे किं प्रयोजनम् ?, उच्यते, इह धर्मास्तिकाय इति पदं मङ्गलभूतम् , आदौ धर्मशब्दान्वितत्वात् , पदार्थप्ररूपणा च सम्प्रति प्रथमत उतक्षिप्ता वर्त्तते, ततो मङ्गलार्थमादी धर्मास्तिकायस्योपादानम् ,धर्मास्तिकायप्रतिपक्षभूतश्चाधर्मा- स्तिकाय इति तदनन्तरमधर्मास्तिकायस्य, द्वयोरपि चानयोराधारभूतमाकाशमिति तदनन्तरमाकाशास्तिकायस्य, ततः पुनरजीवसाधादद्धासमयस्य, अथवेह धर्माधर्मास्तिकायौ विभू न भवतः, तद्विभुत्वे तत्सामर्थ्यतो जीवपुद्गलाना- मस्खलितप्रचारप्रवृत्ती लोकालोकव्यवस्थाऽनुपपत्तेः, अस्ति च लोकालोकव्यवस्था, तत्र तत्र प्रदेशे सूत्रे साक्षादर्शनात् ,

·मज्ञापना-
याः मल-
य०मृत्ता.
१.प्रज्ञाप-
नापदे अ-
रूप्यजी-
वप्रज्ञा.
प्रज्ञप्ता, अरूप्यजीवानां दशविधत्वात् तत्प्ररूपणाऽपि दशविधोक्ता, तदेव दविधत्वं दर्शयति-तंजहे' सादि, तद्य-
धेति वक्ष्यमाणभेदकथनोद्योतनार्थः, 'तद्'दशविधत्वम् , यदिवा तदित्यव्ययं सर्वलिङ्गवचनेषु सा दशविधाऽरूप्य-
जीवप्रज्ञापना यथा भवति तथा दर्श्यते-'धम्मत्यिकाए'त्ति जीवानां पुद्गलानां च खभावंत एव'. गतिपरिणामपरि-
णतानां तत्खभावधरणात्-तत्खभावपोपणाद्धर्मः अस्तयश्चेह प्रदेशास्तेपां कायः-सङ्घातः, गण काए य निकाए
सन्धे वग्गे तहेव रासी य' इतिवचनात् ,अस्तिकायः प्रदेशसङ्घात इत्यर्थः, धर्मश्चासौ अस्तिकायश्चं धर्मास्तिकायः, अनेन
च सफलमेव धर्मास्तिकायरूपमवयविद्रव्यमाह, अवयवी च नामावयवानां तथारूपसङ्घातपरिणामविशेष एव, न
पुनरवयवद्रव्येभ्यः पृथगर्थान्तरं द्रव्यम्, तथाऽनुपलम्भात् , तन्तव एव हि आतानवितानरूपसङ्घातपरिणामविशे-
पमापन्ना लोके पटव्यपदेशभाज उपलभ्यन्ते, न तदतिरिक्तं पटाख्यं नाम, उक्तं चान्यैरपि-'तन्त्वादिव्यतिरेकेण, न
पटायुपलम्भनम् । तन्त्वादयो विशिष्टा हि, पटादिव्यपदेशिनः ॥१॥". कृतं प्रसङ्गेन, अन्यत्र चिन्तितत्वादेतद्वादस्य,
तथा धर्मास्तिकायस्य देश' इति तस्यैव धर्मास्तिकायस्य बुद्धिविकल्पितो यादिप्रदेशात्मको विभागः, 'धम्मत्थिकायस्स
पदेसा' इति प्रकृष्टा देशाः प्रदेशाः-निर्विभागा भागा इति भावः, ते चासङ्ख्येयाः, लोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात्
तेपाम् , अत एव वहुवचनम्, धर्मास्तिकायप्रतिपक्षभूतोऽधर्मास्तिकायः, किमुक्तं भवति ?-जीवपुद्गलानां स्थिति-
१ गंणः कायो. निकायः स्कन्धो वर्ग:' तथैव राशिश्च ।
॥८॥

·परिणामपरिणतानां तत्परिणामोपष्टम्भकोऽमूर्तोऽसंख्यातप्रदेशसंघातात्मकोऽधर्मास्तिकायः 'अधर्मास्तिकायस्य देश' इत्यादि पूर्ववत्। तथा आङिति मर्यादया खखभावापरित्यागरूपया काशन्ते-खरूपेण प्रतिभासन्ते अस्मिन् व्यवस्थिताः पदार्था इत्याकाशम् , यदा त्यभिविधावाङ् तदा 'आङिति सर्वभावाभिव्याप्त्या काशते' इत्याकाशम् , अस्तयः- प्रदेशास्तेपां कायोऽस्तिकायः आकाशं च तदस्तिकायश्चाकाशास्तिकायः, 'आकाशास्तिकायस्य देश' इत्यादि पूर्ववत् , नवरं प्रदेशा अनन्ता द्रष्टव्याः, अलोकस्यानन्तत्वात् । 'अद्धेति' कालस्याख्या, अद्धा चासो समयश्चाद्धासमयः, अथवा- उद्धायाः समयो निर्विभागो भागः, अयं च एक एव वर्तमानः परमार्थः सन् , नातीता नानागताः समयाः, तेषां यथाक्रम विनष्टानुत्पन्नत्वेनासत्त्वात् , ततः कायत्वाभाव इति देशप्रदेशकल्पनाविरहः, आवलिकादयस्तु पूर्वसमयनिरोधेनैवोत्त- रसमयसद्भाव इति ततः समुदयसमित्याद्यसम्भवेन व्यवहारार्थमेव कल्पिता इति द्रष्टव्यम् । तथा अमीपामित्थं क्रमो- पन्यासे किं प्रयोजनम् ?, उच्यते, इह धर्मास्तिकाय इति पदं मङ्गलभूतम् , आदौ धर्मशब्दान्वितत्वात् , पदार्थप्ररूपणा च सम्प्रति प्रथमत उतक्षिप्ता वर्त्तते, ततो मङ्गलार्थमादी धर्मास्तिकायस्योपादानम् ,धर्मास्तिकायप्रतिपक्षभूतश्चाधर्मा- १ स्तिकाय इति तदनन्तरमधर्मास्तिकायस्य, द्वयोरपि चानयोराधारभूतमाकाशमिति तदनन्तरमाकाशास्तिकायस्य, ततः पुनरजीवसाधादद्धासमयस्य, अथवेह धर्माधर्मास्तिकायौ विभू न भवतः, तद्विभुत्वे तत्सामर्थ्यतो जीवपुद्गलाना- मस्खलितप्रचारप्रवृत्तौ लोकालोकव्यवस्थाऽनुपपत्तेः, अस्ति च लोकालोकव्यवस्था, तत्र तत्र प्रदेशे सूत्रे साक्षाद्दशेनात् ,

·याः मल-
१ प्रज्ञाप-
नापदे अ-
रूप्यजी-
चप्रज्ञा.
(सू. ३)
॥८॥
प्रज्ञप्ता, अरूप्यजीवानां दशविधत्वात् तत्प्ररूपणाऽपि दशविधोक्ता, तदेव दविधत्वं दर्शयति-'तंजहें' त्यादि, तद्य-
मज्ञापना-
थेति वक्ष्यमाणभेदकथनोद्योतनार्थः, 'तद्'दशविधत्वम् , यदिवा तदि'त्यव्ययं सर्वलिङ्गवचनेषु सा दशविधाऽरूप्य-
यवृत्ती. जीवप्रज्ञापना यया भवति तथा दर्श्यते-'धम्मत्यिकाए'त्ति जीवानां पुद्गलानां च खभावंत एव गतिपरिणामपरि-
i, णतानां तत्खभावधरणात्-तत्खभावपोपणाद्धर्मः अस्तयश्चेह प्रदेशास्तेषां कायः-सङ्घातः, गण काए य निकाए
. : सन्धे वग्गे तहेव रासी य' इतिवचनात् ,अस्तिकायः प्रदेशसङ्घात इत्यर्थः, धर्मचासौ अस्तिकायश्चं धर्मास्तिकायः, अनेन
च सकलमेव धर्मास्तिकायरूपमवयविद्रव्यमाह, अवयवी च नामावयवानां तथारूपसङ्घातपरिणामविशेष एव, न
पुनरवयवद्रव्येभ्यः पृथगर्थान्तरं द्रव्यम्, तथाऽनुपलम्भात्, तन्तव एव हि आतानवितानरूपसङ्घातपरिणामविशे-
३. पमापन्ना लोके पटव्यपदेशभाज उपलभ्यन्ते, न तदतिरिक्तं पटाख्यं नाम, उक्तं चान्यैरपि-'तन्त्वादिन्यतिरेकेण, न
|. पटाद्युपलम्भनम् । तन्त्वादयो विशिष्टा हि, पटादिव्यपदेशिनः॥१॥" कृतं प्रसङ्गेन, अन्यत्र चिन्तितत्वादेतद्वादस्यं,
तथा धर्मास्तिकायस्य देश' इति तस्यैव धर्मास्तिकायस्य बुद्धिविकल्पितो यादिप्रदेशात्मको विभागः, 'धम्मत्यिकायस्स
पदेसा' इति प्रकृष्टा देशाः प्रदेशाः-निर्विभागा भागा इति भावः, ते चासङ्खयेयाः, लोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात्
तेषाम् , अत एव बहुवचनम् , धर्मास्तिकायप्रतिपक्षभूतोऽधर्मास्तिकायः, किमुक्तं भवति ?-जीवपुद्गलानां स्थिति-
१ गंणः कायो. निकायः स्कन्धो वर्ग: तथैव राशिश्च ।
॥८॥

·विभागाः, अत्रापि वहुवचनमनन्तानन्तप्रादेशिकेपु तथाविधेषु स्कन्धेपु देशानन्तत्वसम्भावनार्थम् , स्कन्धानां स्कन्धत्व- परिणामपरिणतानां बुद्धिपरिकल्पिताः प्रकृष्टा देशा निर्विभागा भागाः परमाणव इत्यर्थः स्कन्धप्रदेशाः, अत्रापि बहु- वचनं प्रदेशानन्तत्वसम्भावनार्थम् , 'परमाणुपुद्गला इति' परमाश्च तेऽणवश्च परमाणवो निर्विभागद्रव्यरूपाः तेच ते पुद्गलाश्च परमाणुपुद्गलाः, स्कन्धत्वपरिणामरहिताः केवलाः परमाणव इत्यर्थः । ते समासओ' इत्यादि, ते स्कन्धा- दयो यथासम्भवं 'समासतः' सझेपेण पञ्चविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-'वर्णपरिणताः' वर्णतः परिणताः, वर्णपरिणामभाज इत्यर्थः, एवं गन्धपरिणता रसपरिणताः स्पर्शपरिणताः संस्थानपरिणताः, परिणता इत्यतीतकालनिर्देशो वर्तमाना- नागतकालोपलक्षणं, वर्तमानानागतत्वमन्तरेणातीतत्वस्थासम्भवात् , तथाहि-यो वर्तमानत्वमतिकान्तः सोऽतीतो भवति, वर्तमानत्वं च सोऽनुभवति योऽनागतत्वमतिक्रान्तवान् , उक्तं च-"भवति स नामातीतो यःप्राप्तो नाम वर्त्तमानत्वम् । एप्यंश्च नाम स भवंति यः प्राप्स्यति वर्तमानत्वम् ॥१॥" ततो वर्णपरिणता इति वर्णरूपतया परि- णताः परिणमन्ति परिणमिण्यन्तीति द्रष्टव्यम् , एवं गन्धरसपरिणता इत्याद्यपि परिभावनीयम् । जे वण्णपरिणया ते पञ्चविहा पन्नत्ता, तंजहा-कालवण्णपरिणया णीलवण्णप० लोहियवण्णप० हालिद्दवण्णप० सुकिल्लवण्ण- परिणया,जे गन्धपरिणताते दुविहा पं०२०-सुभिगन्धपरिणता य दुन्भिगन्धपरिणता य,जे रसपरिणता ते पञ्चविहा पं०२०-तित्त- रसपरिणता कड्डयरसपरिणता कसायरसपरिणया अम्बिलरसपरिणता महुरसपरिणया, जे फासपरिणता ते अविहा पं०तं०-

·मज्ञापना-
याः मल
य० वृत्ती.
१ प्रज्ञाप
नापदे अ.
रूप्यजी-
वप्रज्ञा.
(सू. ३)
॥९॥
ततो यावति क्षेत्रेऽवगाढौ तावत्प्रमाणो लोकः शेषस्त्वलोक इति सिद्धम् , उक्तं च-"धर्माधर्मविभुत्वात् सर्वत्र च
जीवपुद्गलविचारात् । नालोकः कश्चित्स्यान्न च सम्मतमेतदार्याणाम् ॥१॥ तस्माद्धर्माधर्माववगाढी व्याप्य लोकखं
सर्वम् । एवं हि परिच्छिन्नः सिध्यति लोकस्तदविभुत्वात् ॥२॥” ततः एवं लोकालोकव्यवस्थाहेतू धर्माधर्मास्तिका-
यावित्यनयोरादावुपादानम्, तत्रापि माङ्गलिकत्वात् प्रथमतो धर्मास्तिकायस्य, तत्प्रतिपक्षत्वात् ततोऽधर्मास्तिका-
यस्स, ततो लोकालोकव्यापित्वादाकाशास्तिकायस्य, तदनन्तरं लोके समयासमयक्षेत्रव्यवस्थाकारित्वादद्धासमयस्य,
एवमागमानुसारेणान्यदपि युक्त्यनुपाति वक्तव्यम् , इत्यलं प्रसङ्गेन । प्रकृतोपसंहारमाह-'सेत्तं अरूविअजीवपन्न-
वणा' सैपाअरूप्यजीवप्रज्ञापना ॥ पुनराह विनेयः-
से किं तं रूविअजीवपन्नवणा, रूविअजीवपन्नवणा चउन्विहा पन्नत्ता, तंजहा-खन्धा खन्धदेसा खन्धपएसां परमाणुपो-
ग्गला, ते समासओ पञ्चविहा पन्नत्ता, तंजहा-वण्णपरिणया गन्धपरिणया रसपरिणया फासपरिणया सण्ठाणपरिणया।
अथ का सा रूप्यजीवप्रज्ञापना ?, सूरिराह-रूप्यजीवप्रज्ञापना.चतुर्विधां प्रज्ञप्ता, तद्यथा-'स्कन्धाः स्कन्दन्तिं शु-
प्यन्ति धीयन्ते च-पुष्यन्ते पुद्गलानां विचटनेन चटनेन चेति स्कन्धाः, 'पृषोदरांदय' इति रूपनिष्पत्तिः, अत्र बहुव-
चनं पुद्गलस्कन्धानामानन्त्यख्यापनार्थम् , न चानन्त्यमनुपपन्नम्, आगमेऽभिधानात् , तथा च वक्ष्यति-'दछओ णं
पुग्गलत्यिकाएं' इत्यादि, 'स्कन्धदेशाः' स्कन्धानामेव स्कन्धत्वपरिणाममजहतो बुद्धिपरिकल्पिता यादिप्रदेशात्मका
॥९॥

·रिणतास्ते पञ्चविधाः प्रज्ञताः, तद्यथा-परिमण्डलसंस्थानपरिणता वलयवत्, वृत्तसंस्थानपरिणताः कुलालचका- दिवत् , त्र्यससंस्थानपरिणताः शृङ्गाटकादिवत्, चतुरस्रसंस्थानपरिणताः कुम्भिकादिवत्, आयतसंस्थानपरिणता दण्डादिवत्, एतानि च परिमण्डलादीनि संस्थानानि धनप्रतरभेदेन द्विविधानि भवन्ति, पुनः परिमण्डल- मपहाय शेपाणि ओज प्रदेशजनितानि युग्मप्रदेशजनितानीति द्विधा, तत्रोत्कृष्टं परिमण्डलादि सर्वमनन्ताणु- निप्पन्नमसङ्खयेयप्रदेशावगाढं चेति प्रतीतमेव, जघन्यं तु प्रतिनियतसङ्ख्यपरमाण्वात्मकम्, अतो नानिर्दिष्टं ज्ञातुं शक्यते इति विनेयजनानुग्रहाय तदुपदर्यते-तत्रौजःप्रदेशप्रतरवृत्तं पञ्चपरमाणुनिष्पन्नं पञ्चाकाशप्रदेशा- वगाढं च, तद्यथा-एकः परमाणुमध्ये स्थाप्यते, चत्वारः क्रमेण पूर्वादिपु चतसृपु दिक्षु, स्थापना- । युग्मप्रदेशप्रतरवृत्तं द्वादशपरमाण्वात्मकं द्वादशप्रदेशावगाढं च, तत्र निरन्तरं चत्वारः परमा- णवश्चतु काशप्रदेशेषु रुचकाकारेण व्यवस्थाप्यन्ते, ततस्तत्परिक्षेपेण शेपा अष्टौ ३ ओज प्रदेशं घनवृत्तं सप्तप्रदेशं सप्तप्रदेशावगाढं च, तचैवं-तत्रैव पञ्चप्रदेशे प्र- तरवृत्ते मध्यस्थितस्य परमाणोरुपरिष्टादधस्ताच एकैकोऽणुरवस्थाप्यते, तत एवं ०० ससप्रदेशं भवति 1, युग्मप्रदेशं घनवृत्तं द्वात्रिंशत्प्रदेशं द्वात्रिंशत्प्रदेशावगाढं च, तचैवं-पूर्वोक्तद्वा- दशप्रदेशात्मक- ख प्रतरवृत्तस्योपरि द्वादश,तत उपरिष्टादधश्चान्ये चत्वारश्चत्वारः परमाणव इति ॥ ओजःप्रदेशं प्रतरत्र्यसं त्रिप्रदेश .

·मशापना-
या: मल-
यवृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदे रू-
प्यजीवप्र-
ज्ञा.(सू.४)
फक्सडफासपरिणया मउयफासपरिणया गुरुयफासपरिणता लहुयफांसपरिणया.सीयफासपरिणया उसिणफासपरिणया गिद्धफास-
परिणया लुपरफासपरिणया, जे सण्ठाणपरिणया ते पञ्चविहा पं०तं०-परिमंण्डलसण्ठाणपरिणया वट्टसण्ठाणपरि० तंसंसण्ठाणप०
चउरंससं०प० आयतसण्ठाणपरिणया ।
ये वर्णपरिणतास्ते पञ्चविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-कृष्णवर्णपरिणताः कज्जलादिवत् , नीलवर्णपरिणता नील्यादिवत् ,
लोहितवर्णपरिणता हिॉलंकादिवत् , हारिद्रवर्णपरिणता. हरिद्रादिवत्, शुक्लवर्णपरिणताः शङ्खादिवत् । ये गन्ध-
परिणताते द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-सुरभिगन्धपरिणताश्च दुरभिगन्धपरिणताश्च, चशब्दौ परिणामभवनं प्रति वि-
शेपाभायख्यापनार्थों, तथाहि-यथा कथञ्चिदवस्थिताः सामग्रीवशतः सुरभिगन्धपरिणाम भजन्ते तथा कथञ्चिदव-
स्थिता एवं सामग्रीयशतो दुरभिगन्धपरिणाममपीति, सुरभिगन्धपरिणताश्च यथा श्रीखण्डादयः, दुरभिगन्धपरिणता
लसुनादिवत् । ये रसपरिणतास्ते पञ्चविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-तिक्तरसपरिणताः कोशातक्यादिवत्, कटुकरसपरि-
पताः मुण्ठ्यादिवत्, कपायरसपरिणता अपक्ककपित्यादिवत् ,अम्लरसपरिणता अम्लवेतसादिवत्, मधुररंसपरिणताः
शर्करादिवत् । ये स्पर्शपरिणतास्तेऽष्टविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-कर्कशस्पर्शपरिणताः पाषाणादिवत् , मृदुस्पर्शपरिणता
हंसरुतादिवत् गुरुकस्पर्शपरिणताः वत्रादिवत् , लघुकस्पर्शपरिणता अर्कतूलादिवत् ,शीतस्पर्शपरिणता मृणालादिवत् ,
उष्णस्पर्शपरिणता वह्नयादिवत्, स्निग्धस्पर्शपरिणता घृतादिवत् , रूक्षस्पर्शपरिणता भस्मादिवत् । ये. संस्थानप-
॥ १०॥

·० ० ०० ००वगाढंच, तत्र एते मीलिताः पञ्चत्रिंशद्भवन्ति ३, युग्मप्रदेशं धनत्र्यसं चतुष्प- रमाण्वात्मकं चतुष्प्रदेशावगाढं च प्रतरत्र्यस्रस्यैव त्रिप्रदेशात्मकस्य सम्बन्धिन एकस्याणोरुपर्येकोऽणुः स्थाप्यते, ततो मीलिताश्च त्वारो भवन्ति३२॥ ओजःप्रदेशं प्रतरचतुरस्रं नवपरमाण्वात्मकं नवप्रदेशावगाढं च, तत्र तिर्यग् निरन्तरं त्रिप्रदेशास्तिस्रः पतयः स्थाप्यन्ते, स्थापना- ३, युग्मप्रदेशं प्रतरचतुरस्त्रं चतुष्परमाण्वात्मकं चतुष्प्रदेशावगाढं च, तत्र तिर्यग् द्विप्रदेशे द्वे पट्टी स्थाप्येते, ३, ओजःप्रदेशं घनचतुरस्त्रं सप्तविंशतिपरमाण्वात्मकं सप्तविंशतिप्रदेशा नवप्रदेशात्मकस्यैव पूर्वोक्तस्य प्रतरस्याध उपरि चनव नव प्रदेशाःस्थाप्यन्ते,००० ततः सप्तविंश- तिप्रदेशात्मकमोजःप्रदेशं धनचतुरस्रं भवति ३, अस्यैव युग्मप्रदेशं घनचतुरस्रमष्टपरमाण्वात्मक- मष्टप्रदेशावगाढं च, तचैवं-चतुष्प्रदेशात्मकरस पूर्वोक्तस्य प्रतरस्योपरि. चत्वारोऽन्ये परमाणवः स्थाप्यन्ते ? ३॥ ओजःप्रदेशं श्रेण्यायतं त्रिपरमाणु त्रिप्रदेशावगाढं च, तत्र तिर्यग् निरन्तरं त्रयः स्थाप्यन्ते- ३, युग्मप्रदेशं श्रेण्यायतं द्विपरमाणु द्विप्रदेशावगाढं च, तथैवाणुद्वयं स्थाप्यते |००, ओजः- प्रदेशं प्रतरायतं पञ्चदशपरमाण्वात्मकं पञ्चदशप्रदेशावगाढं च, तत्र पञ्चप्रदेशात्मिकास्तिस्रः ० .

·नापदे रू-
मज्ञापना
या: मल-
यवृत्ती.
त्रिप्रदेशावगाढंच, तचैवं-पूर्व तिर्यगणुद्वयं न्यसते, तत आद्यसाध एकोऽणुः, स्थापना-
युग्मप्रदेशं १ प्रज्ञाप-
प्रतरत्र्यसं पट्परमाणुनिष्पन्नं पट्प्रदेशावगाढंच, तत्र तिर्यग निरन्तरं त्रयः परमाणवः स्था-
तत
आधस्साघ उपर्यंघोभावेनाणुद्वयं द्वितीयस्थाध एकोऽणुः, स्थापना-
: ओजः-
प्यजीवन-
प्रदेशं घनत्र्यसं पञ्चत्रिंशत्परमाणुनिष्पन्नं पञ्चत्रिंशत्प्रदेशावगाढं च,
तचैवं-तिर्यग निरन्तराः । ज्ञा.(सू.४)
पञ्च परमाणवः स्थाप्यन्ते, तेषांचाधोऽधः क्रमेण तिर्यगेव चत्वारस्त्रयो
द्वावेकश्चेति पञ्चदशात्मकः
प्रतरो जातः, स्थापना-मनन अस्यैव च प्रतरस्योपरि सर्व-
पतिवन्त्यान्त्यपरित्यागे-
नदश१०,तथैव तदुपर्युप-
रि षट् त्रय एकश्चेति क्रमेणाणवः स्थाप्यन्ते, स्थापना-म०
०
॥११॥

·तिगद्गपन्नरसेव' य छच्चेव य आयए होन्ति॥३॥पणयाला वारसगं तह चेव य आययम्मि संण्ठाणे। वीसा चत्तालीसा
परिमण्डलए य सण्ठाणे ॥४॥” इत्यादि ॥ सम्प्रत्येतेषामेव वर्णादीनां परस्परं संवेधमाह-
जे वण्णओ कालवण्णपरिणता ते गन्धओ सुब्भिगन्धपरिणतावि दुभिगन्धपरिणतापि रसओ तित्तरसपरिणयापि कडुयरस-
परिणयावि कसायरसपरिणयावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणयावि फासओ कक्खडफासपरिणयावि मउयफासपरिण:
यावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीयफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि णिद्धफासपरिणयावि लुक्खफास-
परिणयावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणतावि वट्टसण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणपरिणयावि
आयतसण्ठाणपरिणयावि २०, जे वण्णओ नीलवण्णपरिणता ते गन्धओ सुब्भिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि रसओ
तित्तरसपरिणयावि कडुयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतापि अम्बिलरसपरिणतावि महुररसपरिणतावि फासओ कक्खडफास-
परिणतावि मउयफासपरिणतावि गुरुयफासपरिणतावि लहुयफासपरिणतावि सीतफासपरिणतावि उसिणफासपरिणतावि निद्ध-
फासपरिणतावि लुक्खफासपरिणतावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणतावि वहसण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउ-
रंससण्ठाणपरिणयावि आयतसण्ठाणपरिणयावि २०, जे वण्णओ लोहियवण्णपरिणयाः ते गन्धओ सुभिगन्धपरिणयावि. दुब्भि-
त्रिकं द्विकं पञ्चदशैव च पटू चैवायते भवन्ति ॥३॥ पञ्चचत्वारिंशत् द्वादशकं तथाः चैवः चायते भवन्ति । विंशविश्चत्वारिंशत् परिम-
ण्डले. च. संस्थाने ॥ ४ ॥

·मज्ञापना.
या: मल-
य० वृत्ती.
०
१ प्रज्ञाप-
नापदे रू-
प्यजीवप्र-
ज्ञा.(सू.४)
॥ १२॥
पक्ष्यस्तिर्यरु स्थाप्यन्ते-नाई, युग्मप्रदेशं प्रतरायतं पट्परमाण्यात्मकं पहूप्रदेशावगाढंच, तत्र त्रिप्र-
देशं पतिद्वयं स्थाप्यते, ०/० स्थापना-
है, ओजःप्रदेशं घनायतं पञ्चचत्वारिंशत्-
. ०४॥
परमाण्वात्मकं तावत्-००००० प्रदेशाव-
गाढं च, तत्र पूर्वोक्तस्यैव प्रतरायतस्य पञ्च-
०
दशप्रदेशात्मकस्यांध उपरि तथैव पञ्चदश परमाणवः
० स्थाप्यन्ते , युग्मंप्रदेशं घनायतं द्वादश-
परमाण्यात्मकं द्वादशप्रदेशावगाढं च, तत्र प्रागुक्तस्य पट्प्रदेशस्य प्रतरायतस्योपरि तथैव तावन्तः परमाणवः स्था-
प्यन्ते । ४॥ प्रतरपरिमण्डलं विंशतिपरमाण्वात्मकं विंशतिप्रदेशावगाढं च, तचैवं-पाच्यादिपु चतसृषु दिक्षु प्रत्येक
चत्वारश्चत्वारोऽणयः स्थाप्यन्ते, विदिक्षु.च प्रत्येकमेकैकोऽणुः स्थाप्यते क
धनपरिमण्डलं चत्वारिंशत्प्रदेशावगाढं
चत्वारिंशत्परमाण्वात्मकं च, तत्र तस्या एव विंशतेरुपरि तथैवान्या विंशतिरवस्थाप्यते ३५॥ इत्थं चैपां प्ररूपणमि-
तोऽपि न्यूनप्रदेशतायां यथोक्तसंस्थानाभावात् , एतत्सङ्ग्राहिकाश्चेमा उत्तराध्ययननियुक्तिगाथाः-“परिमण्डले य बट्टे
तसे चउरंस आयए चेव । घणपयर पढमवजं ओजपएसे य जुम्मे य ॥ १॥ पञ्चगवारसगं खलु सत्तगबत्तीसगं च
वम्मि । तिय छक्कपणगतीसा चत्तारि य होन्ति तंसम्मि ॥२॥ नव चेव तहा चउरो सत्तावीसा य अट्ट चउरंसे ।
१ परिमण्डलं च वृत्तं व्यत्रं चतुरस्रमायतं चैव । घनप्रतरौ प्रथमवर्जेषु ओजःप्रदेशानि युग्मानि च ॥ १॥ पंञ्चकं द्वादशकं खलु
सप्तकं द्वात्रिंशञ्च वृत्ते । त्रिकं पढें पञ्चत्रिंशत् चत्वारश्च भवन्ति त्र्यले ॥२॥ नव चैव तथा चत्वारः सप्तविंशतिश्चाष्टौ चतुरस्ने ।.
॥१२॥

·परिणयावि फासओ कक्खडफासपरिणतावि मउयफासपरिणतावि गरुयफासपरिणतावि लहुयफासपरिणतावि सीतफासपरिण- तावि उसिणफासपरिणयावि णिद्धफासपरिणयावि लुक्खफासपरिणयावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणयावि वट्टसण्ठाणप- रिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणपरिणयावि आययसण्ठाणपरिणयावि २३, जे गन्धओ दुभिगन्धपरिणया ते वण्णओ कालवण्णपरिणयावि णीलवण्णपरिणयावि लोहियवण्णपरिणयावि हारिवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि रसओ तित्तरसपरिणयावि कडुयरसपरिणयावि कसायरसपरिणयावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणयावि फासओ कक्खडफासप- रिणयावि मउयफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीयफासपरिणयावि उसिणफासप० णिद्धफासप० लुक्खफासपरिणयावि सण्ठाणओ. परिमण्डलसण्ठाणपरिणयावि वट्टसण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणपरि- णयावि आययसण्ठाणपरिणयावि २६, ४६ । जे रसओ तित्तरसपरिणया ते वण्णओ कालवण्णपरिणतांवि णीलवण्णपरिणयावि लोहियवण्णपरिणयावि हालिदवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुन्भिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि फांसओ कक्खडफासपरिणयावि मउयफासपरिणतावि गुरुयफासपरिणतावि लहुयफासपरिणतावि सीतफासपरिणतावि उसिणफासपरिण- तावि निद्धफासपरिणयावि लुक्खफासपरिणयावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणयावि वहसण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिण- यावि चउरंससण्ठाणपरिणयावि आययसण्ठाणपरिणयावि२०, जे रसओ कडुयरसपरिणता ते वण्णओ कालवण्णपरिणयावि नील- वण्णपरिणयावि लोहियवण्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुब्भिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धप- रिणयावि फासओ कक्खडफासपरिणयावि मउयफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीतफासपरिणयावि ·प्रतापना- या: मल- य० वृत्ती. १ प्रज्ञापन नापदे रू- प्यजीवप्र- (सू. ४) गन्धपरिणयावि रसओ तित्तरसपरिणतावि कड्डयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणतावि फासओ कक्खडफासपरिणतावि मउयफासपरिणतावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणतावि सीतफासपरिणतावि उसिण- फासपरिणतावि निद्धफासपरिणयावि लुक्खफासपरिणयावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणतावि बट्टसण्ठाणपरिणतावि तंस- सण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणपरिणयावि आयतसण्ठाणपरिणतावि २०, जे वण्णओ हालिद्दवण्णपरिणया ते गन्धओ सुन्भिग- न्धपरिणयावि दुब्भिगन्धपरिणयावि रसओ तित्तरसपरिणयावि कड्डयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणतावि महुररसपरिणयावि फासओं कक्खडफासपरिणयावि मउयफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीयफा- सपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि गिद्ध फासपरिणयाविं लुक्खफासपरिणयावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणयावि वट्टस- ण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणपरिणतावि आयतसण्ठाणपरिणतावि २०; जे वण्णओ सुकिल्लवण्णपरिणता ते गन्धओ सुन्भिगन्धपरिणतावि दुभिगन्धपरिणतावि. रसओ तित्तरसपरिणतावि कडुयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणतावि महुररसपरिणतावि फासओ. कक्खडफासपरिणतावि मउयफासपरिणतावि गुरुयफासपरिणतावि लहुय- फासपरिणतावि सीयफासपरिणतावि उसिणफासपरिणतावि णिद्धफासपरिणतावि लुक्खफासपरिणतावि सण्ठाणओ परिमण्डल- सण्ठाणपरिणयावि चट्टसण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणपरिणयावि 'आययसण्ठाणपरिणयावि २०,१०० जे गन्धओ सुन्भिगन्धपरिणया ते वण्णओ कालवण्णपरिणयावि णीलवण्णपरिणयावि लोहियवण्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिण- यावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि रसओ तित्तरसपरिणयावि कडुयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणतावि महुररस- ·यसण्ठाणंपरिणयावि २०, १००। जे फासतों कक्खडफासपरिणता ते वण्णओ कालवणंपरिणताविं नीलवण्णपरिणताविं लोहिं- यवाणपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणतावि सुकिल्लवण्णपरिणतावि गन्धओ सुभिगन्धपरिणयावि दुभिगन्धपरिणतावि रसओ तित्त- रंसपरिणतावि कड्डयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणतावि महुररसपरिणतावि फासओ गुरुयफासंपरिणतार्वि लहुयफासपरिणतावि सीतफासपरिणतावि उसिणफासपरिणतावि गिद्धफासपरिणतापि लुक्खफासपरिणतावि सण्ठाणतो परिम- ण्डलसण्ठाणपरिणतावि बट्टसण्ठाणपरिणतावि तंससण्ठाणपरिणतावि चउरंससण्ठाणपरिणतावि आयतसण्ठाणपरिणयावि २३, जे फासओ मउयफासपरिणता ते वण्णओ कालवण्णपरिणतावि नीलवण्णपरिणतावि लोहियवण्णपरिणतावि हालिद्दवण्णपरिण- यावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुन्भिगन्धपरिणतावि दुन्भिगन्धपरिणतावि रसओ तित्तरसपरिणताविकड्डयरसपरिण- तावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणतावि महुररसपरिणतावि फासओ गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीत- फासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि णिद्धफासपरिणतावि लुक्खफासपरिणयावि सण्ठाणओ-परिमण्डलसण्ठाणपरिणयावि वट्ट- सण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणपरिणयावि आययसण्ठाणपरिणयावि २३, जे फासओ गुरुयफासपरि- णता ते वण्णओ कालवण्णपरिणताचि नीलवण्णपरिणतावि लोहियवण्णपरिणतावि हालिद्दवण्णपरिणतावि सुकिल्लवण्णपरिणतावि गन्धओ सुन्भिगन्धपरिणतावि दुन्भिगन्धपरिणतावि रसओ तित्तरसपरिणतावि कडुयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतावि अम्बिल- रसपरिणतावि महुररसपरिणतावि फासओ कक्खडफासपरिणतावि मउयफासपरिणतावि सीयफासपरिणतावि उसिणफासपरि- णतावि गिद्धफासपरिणतावि लुक्खफासपरिणतावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणतावि वहसण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणप-

·मशापना-
याः मल-
य० वृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदे रू-
प्यजीवप्र.
(सू. ४)
॥१४॥
1.
उसिणफासपरिणयावि णिद्धफासपरिणयावि लुक्खफासपरिणयावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणयांवि वट्टसण्ठाणपरिणयावि
तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणपरिणयावि आयतसण्ठाणपरिणयावि२०,जेरसओ कसायरसपरिणता ते वण्णओ कालवणप-
रिणतावि नीलवण्णपरिणवावि लोहियवण्णपरिणताविहालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुभिगन्धपरिणयावि
दुन्भिगन्धपरिणयावि फासओकक्खडफासपरिणयावि मउयफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफांसपरिणयावि सीतफास-
परिणतावि उसिणफासपरिणयावि णिद्धफासपरिणयावि लुक्खफासपरिणयावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणतावि वट्टसण्ठाण-
परिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणपरिणयावि आययसण्ठाणपरिणयावि२०,जे रसओ अम्बिलरसपरिणया ते वण्णओं
कालवण्णपरिणयावि नीलवण्णपरिणयावि लोहियवण्णपरिणयावि हालिदवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओं सुन्भि-
गन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि फासओ कक्खडफासपरिणयावि मउयफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासप-
रिणयावि सीतफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि निद्धफासपरिणयावि लुक्खफासपरिणयावि सण्ठाणओं परिमण्डलसण्ठाण-
परिणयावि वसंण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउर्रससण्ठाणपरिणयावि आययसण्ठाणपरिणयावि २०, जे
रसओ महुररसपरिणयां ते वण्णओ कालवण्णपरिणयावि नीलवण्णपरिणयावि लोहियवण्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणयावि
सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुन्भिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि फासओ कक्खडफासपरिणयावि मउयफांसपरिण-
यावि गुरुयफासंपरिणतावि लहुयफासपरिणतावि सीतफासपरिणयावि उसिणफांसपंरिणयावि निद्धफासपरिणयावि लुक्खफास-
रिणतादि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणतावि वट्टसण्ठाणपरिणतावि तंससण्ठाणपरिणतादि चउरंससण्ठाणपरिणतावि आय-
॥१४॥

·तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणपरिणयावि आयतसण्ठाणपरिणतावि २३, जे फासओ निद्धफासपरिणता ते वण्णओ काल- वणपरिणतावि नीलवण्णपरिणतावि लोहियवष्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि' गन्धओ सुभिगन्ध- परिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि रसओ तित्तरसपरिणयावि कडुयरसपरिणयावि कसायरसपरिणयावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणयावि फासओ कक्खडफासपरिणयावि मउयफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीतफास- परिणतावि उसिणफासपरिणयावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणयावि वट्टसण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंस- सण्ठाणपरिणयावि आययसण्ठाणपरिणयावि २३, जे फासओ लुक्खफासपरिणता ते वण्णओ कालवण्णपरिणतावि नीलवण्णप- रिणयावि लोहियचण्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुभिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरि- णयावि तित्तरसपरिणयावि कडुयरसपरिणयावि कसायरसपरिणयावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणयावि फासओ कक्ख- डफासपरिणयावि मउयफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयाचि सीतफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि सण्ठाणओ परिमण्डलसष्ठाणपरिणतावि वहसण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससण्ठाणप०आययसण्ठाणप०२३,१८४। जे सण्ठाणओ परिमण्डलसष्ठीणपरिणता ते वण्णओ कालवण्णपरिणतावि नीलवण्णपरिणयावि लोहियवण्णंपरिणयावि हालिद्दव- ष्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुभिगन्धपरिणयावि. दुन्भिगन्धपरिणयावि रसओ तित्तरसपरिणयावि कड्डयरस- परिणयावि कसायरसपरिणयावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणयावि फासओ कक्खडफासपरिणयावि मउयफासपरिण- यावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीयफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि निद्धफासपरिणयावि लुक्खफास- ·२ प्रज्ञाप- प्रज्ञापना- या मल- यवृत्ती. नापदे रू- प्यजीवप्र. (सू. ४) रिणयावि चउरंससण्ठाणपरिणयावि आययसण्ठाणपरिणयावि २३, जे फासओ लहुयफासपरिणता ते वण्णओ कालवण्णपरिणतावि नीलवण्णपरिणयावि लोहियवण्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणतावि सुकिल्लवण्णपरिणतावि गन्धओ सुब्भिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्ध- परिणयावि रसओ तित्तरसपरिणतावि कडुयरसपरिणताबि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणतावि महुररसपरिणतावि फासओ कपखडफासपरिणतावि मउयफासपरिणयावि सीयफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि णिद्धफासपरिणतावि लुक्खफासपरिणतावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणतावि वट्टसण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरसंसण्ठाणपरिणयावि आययसण्ठाणपरि- णयावि २३, जे फासओ सीयफासपरिणता ते वण्णओ कालवण्णपरिणयावि नीलवण्णपरिणयावि लोहियवाणपरिणयावि हालि- दवण्णपरिणतावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुभिंगन्धपरिणतावि दुन्भिगन्धपरिणतावि रसओ तित्तरसपरिणयावि कडुय- रसपरिणयावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणतावि महुररसपरिणतावि फासओ कक्खडफासपरिणयावि मउयफासपरिण- यावि गुरुयफांसपरिणतावि लहुयफासपरिणयावि निद्ध फासपरिणतावि लुक्खफासपरिणयावि सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिण- यांवि वहसण्ठाणपरिणयावि तंससण्ठाणपरिणयावि चउरंससष्ठाणपरिणयावि आयतसण्ठाणपरिणयावि २३, जे फासओ उसिण- फासपरिणता ते वण्णाओ कालवण्णपरिणयावि नीलवण्णपरिणयावि लोहि यवप्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णप- रिणयावि गन्धओ सुब्भिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि रसओ तित्तरसपरिणयावि कडुयरसपरिणयावि कसायरसपरिण- यावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणयावि फासओ कवखडफासपरिणयावि मउयफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि निफासपरिणयावि लुक्खफासपरिणयावि. सण्ठाणओ परिमण्डलसंण्ठाणपरिणयावि वसष्ठाणपरिणयावि ·तित्तरसपरिणतावि कडयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणयांवि महुररसपरिणयावि फासओ कक्खडफासप- रणयावि मउयफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीयफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि णिद्धफा- सपरिणयावि लुक्सफासपरिणतावि २०, १०० । सेत्तं रूविअजीवपन्नवणा, सेत्तं अजीवपण्णवणा । (सू०४) ये स्कन्धादयो 'वर्णतो' वर्णमाश्रित्य कालवर्णपरिणता अपि भवन्ति ते 'गन्धतो' गन्धमाश्रित्य सुरभिगन्धपरिणता अपि भवन्ति, दुरभिगन्धपरिणता अपि, किमुक्तं भवति ?-गन्धमधिकृत्य ते भाज्याः, केचित् सुरभिगन्धपरिणता भवन्ति केचिदुरभिगन्धपरिणताः, न तु प्रतिनियतैकगन्धपरिणामपरिणता एवेति,एवं च रसतः स्पर्शतः संस्थानतश्च याच्याः, तत्र द्वौ गन्धौ पञ्च रसा अप्टी स्पर्शाः पञ्च संस्थानानीति, एते च मीलिता विंशतिरिति कृष्णवर्णपरिणता एतावतो भङ्गालभन्ते २०,एवं नीलवर्णपरिणता अपि २०,लोहितवर्णपरिणता अपि २०,हारिद्रवर्णपरिणता अपि २०, शुक्लवर्णपरिणता अपि २०, एवं पञ्चभिर्वणैर्लब्धं शतम् १००। गन्धमधिकृत्याह-'ये गन्धतो' इत्यादि, ये 'गंन्धतो' गन्धमधिकृत्य सुरभिगन्धपरिणामपरिणतास्ते वर्णतः कालवर्णपरिणता अपि नीलवर्णपरिणता अपि. लोहितवर्णपरि- णता अपि हारिद्रवर्णपरिणता अपि शुक्लवर्णपरिणता अपि ५, एवं रसतः ५ स्पर्शतः ८ संस्थानतः ५, एते च मीलितास्त्रयोविंशतिः २३ इति सुरभिगन्धपरिणतास्त्रयोविंशतिभङ्गाल्लभन्ते, एवं दुरमिगन्धपरिणता अपि २३, ततो गन्धपदेन लब्धा भङ्गानां पट्चत्वारिंशत् ४६। रसमधिकृत्याह-ये 'रसतो' रसमधिकृत्य तिक्तरसपरिणतास्ते वर्णतः ·मज्ञापना. य० पृत्ती. १ प्रज्ञाप- नापदेरू प्यजीवम. (सू. ४) परिणयावि २०, जे सण्ठाणओ वट्टसण्ठाणपरिणता ते वण्णओ कालवण्णपरिणयावि नीलवण्णपरिणयावि लोहियवप्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुन्भिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि रसंओ तिचरसपरिणतावि कडुयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणतावि फासओ कक्खडफासपरिणतावि मउवफास- परिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीयफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि निद्धफासपरिणयावि उपख- फासपरिणयावि २०, जे सण्ठाणओ तंससण्ठाणपरिणता ते वण्णओ कालवण्णपरिणयावि नीलवण्णपरिणयावि लोहियवष्णपरिण- यावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुन्भिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि रसओ तित्तरसपरिण- यावि कडयरसपरिणयावि कसायरसपरिणयावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणयावि फासओ कंक्खडफासपरिणयावि मउ- यफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफांसपरिणयावि सीयफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि गिद्धफासपरिणयावि लुक्सफासपरिणयांवि २०, जे सण्ठाणओ चउरंससण्ठाणपरिणता ते वण्णओ.कालवण्णपरिणतावि नीलवण्णपरिणतावि लोहिय- वष्णपरिणतावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुभिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि रसओ तित्त- रसपरिणयावि कड्डयरसंपरिणयावि कसायरसपरिणयावि अम्बिलरसपरिणयावि.महुररसपरिणयावि फासओ कक्खडफासपरिण- तावि मउपफासपरिणतावि गुरुयफासपरिणतावि लहुयफासपरिणताबि सीयफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि निरकासप- रिणयावि.लुक्खफासपरिणयावि २०, जे सण्ठाणओं आयतसण्ठांणपरिणता ते वण्णओं कालवणपरिणवावि मीलपणपरिणवाति लोहियवण्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयांवि गन्धो समिति ·१ तित्तरसपरिणतावि कड्डयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणयावि फासओं कक्खडफासप- रणयावि मउयफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीयफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि. णिद्धफा- सपरिणयावि लुक्खफासपरिणतावि २०, १०० । सेचं रूविअजीवपन्नवणा, सेचं अजीवपण्णवणा । (सू०४) ये स्कन्धादयो 'वर्णतो' वर्णमाश्रित्य कालवर्णपरिणता अपि भवन्ति ते 'गन्धतो' गन्धमाश्रित्य सुरभिगन्धपरिणता अपि भवन्ति, दुरभिगन्धपरिणता अपि, किमुक्तं भवति ?-गन्धमधिकृत्य ते भाज्याः, केचित् सुरभिगन्धपरिणता भवन्ति केचिदुरभिगन्धपरिणताः, न तु प्रतिनियतैकगन्धपरिणामपरिणता एवेति,एवं च रसतः स्पर्शतः संस्थानतश्च वाच्याः, तत्र द्वौ गन्धौ पञ्च रसा अष्टौ स्पर्शाः पञ्च संस्थानानीति, एते च मीलिता विंशतिरिति कृष्णवर्णपरिणता एतावतो भङ्गालभन्ते २०,एवं नीलवर्णपरिणता अपि २०,लोहितवर्णपरिणता अपि २०,हारिद्रवर्णपरिणता अपि २०, शुक्लवर्णपरिणता अपि २०, एवं पञ्चभिर्वर्णैलब्धं शतम् १००। गन्धमधिकृत्याह-'ये गन्धतो' इत्यादि, ये 'गन्धतो' गन्धमधिकृत्य सुरभिगन्धपरिणामपरिणतास्ते वर्णतः कालवर्णपरिणता अपि नीलवर्णपरिणता अपि. लोहितवर्णपरि- णता अपि हारिद्रवर्णपरिणता अपि शुक्लवर्णपरिणता अपि ५, एवं रसतः ५ स्पर्शतः ८ संस्थानतः ५, एते च मीलितास्त्रयोविंशतिः २३ इति सुरभिगन्धपरिणतास्त्रयोविंशतिभङ्गालभन्ते, एवं दुरभिगन्धपरिणता अपि २३, ततो गन्धपदेन लब्धा भङ्गानां पट्चत्वारिंशत् ४६।रसमधिकृत्याह-ये 'रसतो' रसमधिकृत्य तिक्तरसपरिणतास्ते वर्णतः ·प्रज्ञापना- याः मल- य० वृत्ती. १प्रज्ञाप- नापदे रू- प्यजीवप्र- ॥१६॥ परिणयापि २०, जे सण्ठाणओ वट्टसण्ठाणपरिणता ते वण्णी कालवण्णपरिणयावि नीलवण्णपरिणयावि लोहियवण्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुभिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि रसओ तित्तरसपरिणतावि कडयरसपरिणतावि कसायरसपरिणतावि अम्बिलरसपरिणयावि. महुररसपरिणतावि फासओ कक्खडफासपरिणतावि मउयफास- परिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीयफासपरिणयाविौं उसिणफासपरिणयावि निद्धफासपरिणयावि लुक्ख- फासपरिणयापि २०, जे सण्ठाणओ तंससण्ठाणपरिणता ते वण्णंओ कालवण्णपरिणयावि नीलवण्णपरिणयावि लोहियवण्णपरिण- यावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुब्भिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि रसओ तित्तरसपरिण- यावि कडुयरसपरिणयावि कसायरसपरिणयावि अम्बिलरसपरिणयावि महुररसपरिणयावि फासओ कंक्खडफासपरिणयावि मउं- । यफासपरिणयावि गुरुयफासपरिणयावि लहुयफासपरिणयावि सीयफासपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि णिद्धफासपरिणयावि लुक्खफासपरिणयांवि २०, जे सण्ठाणओ चउरंससण्ठाणपरिणता ते वण्णओ.कालवण्णपरिणतावि नीलवण्णपरिणतावि लोहिय- वण्णपरिणवावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ सुन्भिगन्धपरिणयावि दुन्भिगन्धपरिणयावि रसओ तित्त- रसपरिणयावि कडुयरसपरिणयावि कसायरसपरिणयावि अम्बिलरसपरिणयावि.महुररसपरिणयावि फासओ कक्खडफासपरिण- तावि मउयफासपरिणताबि गुरुयफासपरिणतावि लहुयफासपरिणतावि सीयफांसपरिणयावि उसिणफासपरिणयावि निफासप- रिणयावि.लुक्सफांसपरिणयावि २०, जे सण्ठाणओं आयतसण्ठांणपरिणता ते वण्णओ कालवण्णपरिणतावि नीलवण्णपरिणयावि लोहियवण्णपरिणयावि हालिद्दवण्णपरिणयावि सुकिल्लवण्णपरिणयावि गन्धओ.सुमिगन्धपरिणयावि दुग्भिगन्धपरिणयावि, रसको ·रेपु स्कन्धेषु ये.व्यवहारतः केवलकृष्णवर्णाद्युपेता अपान्तरालस्कन्धा यथा देहस्कन्ध एंव लोचनस्कन्धः कृष्णस्तदन्त- गत एव कश्चिलोहितोऽन्यस्तदन्तर्गत एव शुक्ल इत्यादि ते इह विवक्ष्यन्ते, तेपां चान्यद्वर्णान्तरादि न सम्भवति, स्पर्शचिन्तायां त्ववधिकृतस्पर्श प्रति प्रतिपक्षव्यतिरेकेणान्ये स्पर्शा लोकेऽप्यविरोधिनो दृश्यन्ते ततो यथोक्तैव भङ्गस- ङ्ख्या, साऽपि च परिस्थूरन्यायमङ्गीकृत्याभिहिता, अन्यथा प्रत्येकमप्येपां तारतम्येनानन्तत्वादनन्ता भङ्गाः संभ- वन्ति, एतेषां च वर्णादिपरिणामानां जघन्यतोऽवस्थानमेकं समयमुत्कर्पतोऽसङ्खयेयं कालम् , सम्प्रत्युपसंहारमाह- 'सेत्तं रूविअजीवपन्नवणा, सेत्तं अजीवपन्नवणा' सैपा रूप्यजीवप्रज्ञापना, सैपाऽजीवप्रज्ञापना ॥ साम्प्रतं जीवप्रज्ञाप- नामभिधित्सुस्तद्विपयं प्रश्नसूत्रं चा(त्रमा)ह- से किं तं जीवपन्नवणा,२ दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-संसारसमावण्णजीवपन्नवणा य असंसारसमावण्णजीवपण्णवणा य (मु०५) अथ का सा जीवप्रज्ञापना, सूरिराह-जीवप्रज्ञापना द्विविधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-संसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना चासंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना च, तत्र संसरणं संसारो-नारकतिर्यग्नरामरभवानुभवलक्षणस्तं सम्यग्-एकीभा- पेनापन्नाः संसारसमापन्नाः, संसारवर्तिन इत्यर्थः, ते च ते जीवाश्च तेपा प्रज्ञापना संसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना, न संसारोऽसंसारो-मोक्षस्तं समापन्ना असंसारसमापन्ना मुक्ता इत्यर्थः; ते च ते जीवाश्च तेपां प्रज्ञापनाऽसंसारसमाप- एवं वर्णस्य भेदाः १००, गन्धस्य भेदाः ४६, रसस्य भेदाः १००, स्पर्शस्य भेदाः १८४, संस्थानस्य भेदाः-१००, एवं च ५३०. - ·मनापना- या: मर. य० वृत्ती. ॥१७॥ ५ गन्धतः २ स्पर्शतः ८ संस्थानतः ५ एते सर्वेऽप्येकत्र मीलिता विंशतिः इति तिक्तरसपरिणता विंशतिभङ्गाल: १ प्रज्ञाप- भन्ते, एवं कटुकरसपरिणताः २० कपायरसपरिणताः२० अम्लरसपरिणताः २० मधुररसपरिणताश्च २०, एवं रस- नापदे रू- पश्चफसंयोगे लब्धं भङ्गकानां शतम् १०० [इत्यादि] । स्पर्शमधिकृत्याह-जे फासतो कक्खडफासपरिणया' इत्यादि, प्यजीवप्र. ये स्पर्शतः कर्कस्पर्शपरिणतास्ते वर्णतः ५ गन्धतः २ रसतः ५ स्पर्शतः ६ प्रतिपक्षस्पर्शयोगाभावात् संस्थानतः ५, एते सर्वेऽप्येकत्र मीलितास्रयोविंशतिः २३, एतावतो भङ्गान् कर्कशस्पर्शपरिणता लभन्ते २३, एतावत एव मृदु- स्पर्शपरिणताः २३ गुरुस्पर्शपरिणताः २३ लघुस्पर्शपरिणताः २३ शीतस्पर्शपरिणताः २३ उष्णस्पर्शपरिणताः २३ स्निग्धस्पर्शपरिणताः २३ रूक्षस्पर्शपरिणताः २३, एतेपामेकत्र मीलने जातं भड़कानां चतुरशीयधिकं शतं १८४ [इत्यादि]। संस्थानमधिकृत्याह-'जे. सण्ठाणओ परिमण्डलसण्ठाणपरिणया' इत्यादि,ये संस्थानतः परिमण्डलसंस्था- नपरिणतास्ते वर्णतः ५ गन्धतः२ रसतः ५ स्पर्शतः ८ एते सर्वेऽप्येकत्र मीलिताः विंशतिः२० एतावतो भङ्गान् परिमण्ड- लसंस्थानपरिणता लभन्ते, एवं वृत्तसंस्थानपरिणताः २० व्यस्रसंस्थानपरिणताः २० चतुरस्रसंस्थानपरिणताः २० आयतसंस्थानपरिणताः २०, अमीषां चैकत्र मीलने लब्धं भङ्गकानां शतम्, एतेषां च वर्णगन्धरसस्पर्शसंस्थानानां सकलभङ्गसङ्कलने जातानि पञ्च शतानि त्रिंशदधिकानि ५३० । इह यद्यपि बादरेपुस्कन्धेषु पश्चापि वर्णा द्वावपि गन्धौ पश्चापि रसाः प्राप्यन्ते, ततोऽवधिकृतवर्णादिव्यतिरेकेण शेषवर्णादिभिरपि भङ्गाः सम्भवन्ति, तथापि तेष्वेव वाद- '' ·शब्दनिष्पत्तिः, परम्पराश्च ते सिद्धाश्च परम्परसिद्धाः विवक्षितसिद्धस्य प्रथमसमयात् प्राग् द्वितीयादिपु समयेप्वन- तामतीताद्धां यावद्वर्तमाना इति भावः, ते च तेऽसंसारसमापन्नाश्च परम्परसिद्धासंसारसमापन्नास्ते च ते जीवाश्च तेपा प्रज्ञापना परम्परसिद्धासंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना, अत्रापि चशब्दः खगतानेकभेदसूचकः ॥ 'से किन्त'मि- सादि, अथ का सा अनन्तरसिद्धासंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना ?, सूरिराह-अनन्तरसिद्धासंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना पञ्चदशविधा प्रज्ञप्ता, अनन्तरसिद्धानामुपाधिभेदतः पञ्चदशविधत्वात् , तदेव पञ्चदशविधत्वं तेपामाह-'तंजहे'त्यादि, 'तद्यथेति पञ्चदशभेदोपदर्शनसूचकं, तीर्थसिद्धाः तीर्यते संसारसागरोऽनेनेति तीर्थ-यथावस्थितसकलजीवाजीवादि- पदार्थसार्थप्ररूपकं परमगुरुप्रणीतं प्रवचनम् , तच निराधारं न भवति इति सङ्घः प्रथमगणधरो वा वेदितव्यः, उक्तं च-"तित्थं भन्ते ! तित्थं तित्थकरे तित्थं ?, गोयमा !, अरिहा ताव.( नियमा) तित्थकरे, तित्थं पुण चाउव्वण्णो समणसङ्घो पढमगणहरो वेति, तस्मिन्नुत्पन्ने ये सिद्धास्ते तीर्थसिद्धाः, तथा तीर्थस्याभावोऽतीर्थ, तीर्थस्याभावश्चानुत्पादोऽपान्तराले व्यवच्छेदो या तस्मिन् ये सिद्धास्तेऽतीर्थसिद्धाः, तत्र तीर्थस्यानुत्पादे सिद्धा मरुदेवीप्रभृतयः, न हि मरुदेव्यादिसिद्धिगमनकाले तीर्थमुत्पन्नमासीत् , तथा तीर्थस्य व्यवच्छेदः सुविधिखाम्याद्य- १ तीर्थ ( शासनं ) भदन्त ! तीर्थ ( तरणसाधनं ) तीर्थकरस्तीर्थम् ?, गौतम ! अर्हन् तावत् नियमात्तीर्थकरः, तीर्थ पुनश्चतुर्वर्णः श्रम- णसङ्घः प्रथमगणधरो वा। ४

·१प्रज्ञाप
नापदे सि-
द्धमज्ञाप.
(सू.६-७,
नजीवप्रज्ञापना, चशब्दौ प्राग्वत् । तत्राल्पवक्तव्यत्वात्प्रथमतोऽसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापनामभिधित्सुस्तद्विपयं
मज्ञापना-
याः मट-
प्रभसूत्रमाह-
य० वृत्ती.
से किं तं असंसारसमावण्णजीवपण्णवणा?, असंसारसमावण्णजीवपण्णवणा दुविहा पण्णचा, जहा-अणन्तरसिद्धअसंसार-
समावण्णजीवपण्णवणाय परम्परसिद्धअसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा य (सू०६) से किं तं अणन्तरसिद्धअसंसारसमावष्णजीवपण्ण-
॥१८॥
वणा', अणन्तरसिद्धअसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा पण्णरसविहा पण्णत्ता,तंजहा-तित्थसिद्धा अतित्थसिद्धा तित्थगरसिद्धा अति-
त्यगरसिद्धा सयंबुद्धसिद्धा पत्तेयबुद्धसिद्धा बुद्धबोहियसिद्धा इत्थीलिङ्गसिद्धा पुरिसलिङ्गसिद्धा नपुंसकलिङ्गसिद्धा सलिङ्गसिद्धा
अन्नलिङ्गसिद्धा गिहिलिङ्गसिद्धा एगसिद्धा अणेगसिद्धा (सू०७)
.. अथ का सा असंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना ?, सूरिराह-असंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना द्विविधा प्रज्ञप्ता,तद्यथा-
अनन्तरसिद्धासंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना च परम्परसिद्धासंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना च, तत्र न विद्यतेऽन्तरं-व्यव-
धानमर्थात्समयेन येषां तेऽनन्तरास्ते च ते सिद्धाश्चानन्तरसिद्धाः, सिद्धत्वप्रथमसमये वर्तमाना इत्सर्षः, ते च तेड-
संसारसमापन्नजीवाश्चानन्तरसिद्धासंसारसमापन्नजीवास्तेषां प्रज्ञापनाऽनन्तरसिद्धाऽसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना, चश-
। दः खगतानेकभेदसूचकः, तथा . विवक्षिते प्रथमे संमये यः सिद्धस्तस्य यो द्वितीयसमयसिद्धः स परस्तखापि
। यस्तृतीयसमयसिद्धः स परः, एवमन्येऽपि वाच्याः, परे च परे चेति वीप्सायां : पृषोदरादव' इति परम्पर-
॥१८॥

·भवति ततो लिङ्गं देवता या प्रयच्छति गुरुसन्निधौ वा गत्वा प्रतिपद्यते, यदि च एकाकिविचरणसमर्थः इच्छा वा तस्य तथारूपा जायते तत एकाकी विहरति, अन्यथा गच्छवासेऽवतिष्ठते, अथ पूर्वाधीतं श्रुतं तस्य न भवति तर्हि नियमादुरुसन्निधौ गत्या लिङ्गं प्रतिपद्यते गच्छं चावश्यं न मुञ्चति, तथा चोक्तम्-“पुबाहीयं सुयं से हवइ या न वा, जइ से नत्थि तो लिङ्गं नियमा गुरुसन्निहे पडियजइ गच्छे य विहरइत्ति, अह पुवाधीयसुयसम्भवोऽत्थि तो से लिङ्गं देवया पडियच्छइ गुरुसन्निहे वा पडिवजइ, जइ य एगविहारविहरणसमत्थो इच्छा वा से तो एको चेव विहरइ, अन्यथा गच्छे विहरई"त्ति प्रत्येकवुद्धानां तु पूर्वाधीतं श्रुतं नियमतो भवति, तंच जघन्यत एकादशाङ्गानि, उत्कर्पतः किञ्चिन्यूनानि दश पूर्वाणि, तथा लिङ्गं तस्मै देवता प्रयच्छति लिङ्गरहितो वा. कदाचिद्भवति, तथा चोक्तम्-"पत्तेयबुद्धाणं पुवाहीयं सुयं नियमा हवइ, जहन्नेणं इकारस अगा, उक्कोसेणं भिन्नदसपुवा,लिङ्गं च से देव- या पयच्छइ, लिङ्गवजिओ वा भवइ, जओ भणियं-रुप्पं पत्तेयबुद्धा" इति । तथा बुद्धा-आचार्यास्तैोधिताः सन्तो ये सिद्धास्ते बुद्धबोधितसिद्धाः। एते च सर्वेऽपि केचित्स्त्रीलिङ्गसिद्धाः, स्त्रिया लिङ्गं स्त्रीलिङ्गं, स्त्रीत्यस्योपलक्षणमि- त्यर्थः, तथ त्रिधा, तद्यथा-वेदः शरीरनिर्वृत्तिर्नेपथ्यं च, तत्रेह शरीरनिर्वृत्त्या प्रयोजनम् , न वेदनेपथ्याभ्यां, वेदे सति सिद्धत्वाभावात् , नेपथ्यस्य चाप्रमाणत्वात् , आह च नन्धध्ययनचूर्णिकृत्-"इत्थीए लिङ्गं इथिलिङ्गं,इत्थीए उपल- क्खणंति युत्तं भवइ, तं च तिविहं-वेदो सरीरनिवित्ती नेवत्थं च, इह सरीरनिवत्तीए अहिगारो, न वेयनेवत्येहि"ति।

·प्रज्ञापना-
या मल-
य० पृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदे अ-
न्तरसि-
प्रज्ञा.
(सू.)
॥१९॥
पान्तरालेषु तत्र ये जातिस्मरणादिनाऽपवर्गमार्गमवाप्य सिद्धास्ते तीर्थव्यवच्छेदसिद्धाः २,. तथा. तीर्थकराः सन्तो ये
सिद्धास्ते तीर्थकरसिद्धाः ३ सामान्यकेवलिनः सन्तो ये सिद्धास्तेऽतीर्थकरसिद्धाः ४ तथा खयंबुद्धाः सन्तो ये सिद्धा-
स्ते खयम्बुद्धसिद्धाः ५, प्रत्येकबुद्धाः सन्तो ये सिद्धास्ते प्रत्येकबुद्धसिद्धाः ६, अथ खयम्बुद्धप्रत्येकबुद्धानां कः प्रतिषि-
शेपः १, उच्यते, वोध्युपधिश्रुतलिङ्गकृतो विशेपः, तथाहि-खयम्बुद्धा बाह्यप्रत्ययमन्तरेणैव वुध्यन्ते, स्वयमेव-वा-
पप्रत्ययमन्तरेणैव निजजातिस्मरणादिना बुद्धाः खयम्बुद्धा इति व्युत्पत्तेः, ते च द्विधा-तीर्थकरातीर्थकरव्यतिरि-
क्ताच, इह तीर्थकरव्यतिरिक्तैरधिकारः, आह च नन्धध्ययनचूर्णिकृत्-'ते दुविहा सयंबुद्धा-तित्ययरा तित्ययर-
पइंरित्ता य, इह वइरित्तेहिं अहिगारो' इति । प्रत्येकवुद्धास्तु वाह्यप्रत्ययमपेक्ष्य, प्रत्येकं-बाह्य वृपभादिकं कारणममि-
समीक्ष्य बुद्धाः प्रत्येकवुद्धा इति व्युत्पत्तेः, तथा च श्रूयते-वाह्यप्रत्ययसापेक्षा करकण्ड्वादीनां बोधिः, बहिःप्रत्यय-
मपेक्ष्य च ते वुद्धाः सन्तो नियमतः प्रत्येकमेव विहरन्ति, न गच्छवासिन इव संहताः, आह च नन्द्यध्ययनचूर्णि-
कृत्-पत्यं वाह्यं वृषभादिकं कारणमभिसमीक्ष्य बुद्धाः, बहिष्प्रत्ययं प्रति बुद्धानां च-पत्तेयं नियमा विहारो जम्हा
तम्हा य ते पत्तेयबुद्धा' इति, खयम्बुद्धानामुपधिदिशविध एव पात्रादिकः, प्रत्येकबुद्धानां तु द्विधा-जघन्यतस्त-
थोत्कर्पतश्च, तत्र जघन्यतो द्विविधः, उत्कर्षतो नवविधः प्रावरणवर्जः, उक्तं च-"पत्तेयबुद्धाणं जहन्नेणं दुविहो
उकोसेणं नवविहो नियमा पाउरणवजो भवई" इति, तथा खयम्बुद्धानां पूर्वाधीतं श्रुतं भवति वा न था, यदि
॥१९॥

·AAP भवति ततो लिङ्गं देवता वा प्रयच्छति गुरुसन्निधौ का गत्वा प्रतिपद्यते, यदि च एकाकिविचरणसमर्थः इच्छा वा तस्य तथारूपा जायते तत एकाकी विहरति, अन्यथा गच्छवासेऽवतिष्ठते, अथ पूर्वाधीतं श्रुतं तस्य न भवति तर्हि नियमाद्गुरुसन्निधौ गत्या लिङ्गं प्रतिपद्यते गच्छं चावश्यं न मुञ्चति, तथा चोक्तम्-“पुघाहीयं सुयं से हवइ या न वा, जइ से नत्थि तो लिङ्गं नियमा गुरुसनिहे पडिवजय गच्छे य विहरइत्ति, अह पुवाधीयसुयसम्भवोऽत्थि तो से लिश देवया पडियच्छइ गुरुसनिहे या पडिवजइ, जइ य एगविहारविहरणसमत्थो इच्छा वा से तो एको चेव विहरइ, अन्यथा गच्छे विहरइ"त्ति प्रत्येकवुद्धानां तु पूर्वाधीतं श्रुतं नियमतो भवति, तंच जघन्यत एकादशाङ्गानि, उत्कर्पतः किञ्चिन्यूनानि दश पूर्वाणि, तथा लिङ्गं तस्मै देवता प्रयच्छति लिङ्गरहितो वा. कदाचिद्भवति, तथा चोक्तम्-"पत्तेयबुद्धाणं पुवाहीयं सुयं नियमा हवइ, जहन्नेणं इकारस अङ्गा, उक्कोसेणं भिन्नदसपुवा,लिङ्गं च से देव- या पयच्छइ, लिङ्गवजिओ वा भवइ, जओ भणियं-रुप्पं पत्तेयबुद्धा" इति । तथा बुद्धा-आचार्यास्तैर्वोधिताः सन्तो ये सिद्धास्ते बुद्धवोधितसिद्धाः। एते च सर्वेऽपि केचित्त्रीलिङ्गसिद्धाः, स्त्रिया लिङ्गं स्त्रीलिङ्गं, स्त्रीत्वस्योपलक्षणमि- त्यर्थः, तच त्रिधा, तद्यथा-वेदः शरीरनिर्वृत्तिर्नेपथ्यं च, तत्रेह शरीरनिवृत्त्या प्रयोजनम् , न वेदनेपथ्याभ्यां, वेदे सति सिद्धत्वाभावात् , नेपथ्यस्य चाप्रमाणत्वात् , आह च नन्द्यध्ययनचूर्णिकृत्-"इत्थीए लिङ्ग इथिलिङ्गं,इत्थीए उवल- क्खणंति वुत्तं भवइ, तं च तिविह-वेदो सरीरनिवित्ती नेवत्थं च, इह सरीरनिवत्तीए अहिगारो, न वेयनेवत्थेहि"ति ।

·प्रज्ञापना- या: मल- २० वृची. १ प्रज्ञाप- नापदे अ- न्तरसि- द्धप्रज्ञा. 1॥१९॥ पान्तरालेषु तत्र ये जातिस्मरणादिनाऽपवर्गमार्गमवाप्य सिद्धास्ते तीर्थव्ययच्छेदसिद्धाः२,, तथा. तीर्थकराः सन्तो ये सिद्धास्ते तीर्थकरसिद्धाः ३ सामान्यकेवलिनः सन्तो ये सिद्धास्तेऽतीर्थकरसिद्धाः ४ तथा स्वयंवुद्धाः सन्तो.ये सिद्धा- से खयम्बुद्धसिद्धाः ५, प्रत्येकबुद्धाः सन्तो ये सिद्धास्ते प्रत्येकबुद्धसिद्धाः ६, अथ खयम्बुद्धप्रत्येकवुद्धानां कः प्रतिवि- शेषः ?, उच्यते, वोध्युपधिश्रुतलिङ्गकृतो विशेषः, तथाहि-खयम्बुद्धा वाह्यप्रत्ययमन्तरेणैव वुध्यन्ते, स्वयमेव-वा- खप्रत्ययमन्तरेणैव निजजातिस्मरणादिना बुद्धाः खयम्बुद्धा इति व्युत्पत्तेः, ते च द्विधा-तीर्थकरास्तीर्थकरव्यतिरि- क्ताच, इह तीर्थकरव्यतिरिक्तैरधिकारः, आह च नन्द्यध्ययनचूर्णिकृत्-'ते दुविहा सयंबुद्धा-तित्ययरा तित्थयर- वइंरित्ता य, इह वइरित्तेहिं अहिगारो' इति । प्रत्येकवुद्धास्तु वाह्यप्रत्ययमपेक्ष्य, प्रत्येकं-बाह्य वृपभादिकं कारणममि- समीक्ष्य बुद्धाः प्रत्येकवुद्धा इति व्युत्पत्तेः, तथा च श्रूयते-बाह्यप्रत्ययसापेक्षा करकण्ड्वादीनां वोधिः, वहिःप्रत्यय- मपेक्ष्य च ते बुद्धाः सन्तो नियमतः प्रत्येकमेव विहरन्ति, न गच्छवासिन इव संहताः, आह च नन्द्यध्ययनचूर्णि- कृत्-पत्तेयं-बाह्यं वृपमादिकं कारणमभिसमीक्ष्य बुद्धाः, बहिष्प्रत्ययं प्रति बुद्धानां च पत्तेयं नियमा विहारो जम्हा तम्हा य ते पत्तेयबुद्धा' इति, खयम्बुद्धानामुपदिशविध एव पात्रादिकः, प्रत्येकबुद्धानां तु द्विधा-जघन्यतस्त- घोत्कर्पतश्च, तत्र जघन्यतो द्विविधः, उत्कर्षतो नवविधः प्रावरणवर्जः, उक्तं च-"पत्तेयबुद्धाणं जहन्नेणं दुविहो उक्कोसेणं नवविहो नियमा पाउरणवजो भवई” इति, तथा खयम्बुद्धानां पूर्वाधीतं श्रुतं भवति वा न का, यदि -on- पाtara ॥१९॥ IMAN ·कणानुपक्के प्रपतति शीते केनाप्यविपयोपनिपातमद्य शीतमिति विभाव्य धर्मार्थिना शिरसि वस्ने प्रक्षिप्ते तस्य सपरिन- हता भवेत् , न चैतदिष्टं, तस्मान्न वस्त्रसंसर्गमात्रं परिग्रहः, किन्तु मूर्छा, सा च स्त्रीणां वस्त्रादिपु न विद्यते, धर्मोपकरण- मात्रतया तखोपादानात् , न खलु ता वस्त्रमन्तरेणात्मानं रक्षयितुमीशते, नापि शीतकालादिपु व्यग्रदशायां खाध्या- यादिकं कर्तु, ततो दीर्घतरसंयमपरिपालनाय यतनया वस्त्रं परिभुञ्जाना न ताः परिग्रहवत्यः, अथोच्येत-सम्भवति नाम स्त्रीणामपि सम्यग्दर्शनादिकं रत्नत्रयं,परं न तत् सम्भवमात्रेण मुक्तिपदप्रापकं भवति,किन्तु प्रकर्पप्राप्तम् ,अन्यथा दीक्षानन्तरमेव सर्वेपामप्यविशेषेण मुक्तिपदप्रातिप्रसक्तिः, सम्यग्दर्शनादिरलत्रयप्रकर्पश्च स्त्रीणामसम्भवी, ततो न निर्वाणमिति, तदप्ययुक्तम् , स्त्रीषु रत्नत्रयप्रकासम्भवे ग्राहकप्रमाणस्याभावात् , न खलु सकलदेशकालव्यात्या स्त्रीपु रत्नत्रयप्रकर्षासम्भवग्राहकं प्रमाणं विजृम्भते, देशकालविप्रकृष्टेषु प्रत्यक्षस्याप्रवृत्तेः, तदप्रवृत्तौ चानुमानस्याप्यसम्भवा- त्, नापि तासु रत्नत्रयप्रकर्षासम्भवप्रतिपादकः कोऽप्यागमो विद्यते, प्रत्युत सम्भवप्रतिपादकः स्थाने स्थानेऽस्ति,यथे- दमेव प्रस्तुतं सूत्रं, ततो न तासां रत्नत्रयप्रकर्षासम्भवः, अथ मन्येथाः-खभावत एवातपेनेव छाया विरुध्यते स्त्रीत्वेन सह रत्नत्रयप्रकर्पः, ततस्तदसम्भवोऽनुमीयते, तदयुक्तमुक्तं, युक्तिविरोधात् , तथाहि-रत्नत्रयप्रकर्पः स उच्यते यतोऽ- नन्तरं मुक्तिपदप्राप्तिः, स चायोग्यवस्थाचरमसमयभावी, अयोग्यवस्था चास्मादृशामप्रत्यक्षा, ततः कथं विरोधगतिः१, न हि अदृष्टेन सह विरोधः प्रतिपत्तुं शक्यते, मा प्रापत्पुरुपेष्वपि प्रसङ्गः, ननु जगति सर्वोत्कृष्टपदप्राप्तिः सर्वोत्कृष्टेना-

·मज्ञापना-
या:मर-
२० पृची.
१ प्रज्ञाप-
नापदे अ-
नन्तरसि-
द्धप्रज्ञा-
(सू. ७)
॥२०॥
ततस्तस्मिन्त्रीलिङ्गे वर्तमानाःसन्तो ये सिद्धास्ते स्त्रीलिङ्गसिद्धाः, एतेन यदाहुराशाम्बराः-'न स्त्रीणां निर्वाण मिति,
तदपातं द्रष्टव्यं, स्त्रीनिर्वाणस्य साक्षादनेन सूत्रेणाभिधानात् , तत्प्रतिपेधस्य युत्तया अनुपपन्नत्वात् ,तथाहि-मुक्तिपयो
ज्ञानदर्शनचारित्राणि 'सम्यगदर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग' इति वचनात् (तत्त्वार्थे अ० १ सू०१), सम्यग्दर्श.
नादीनि च पुरुषाणामिव स्त्रीणामप्यविकलानि, तथाहि-दृश्यन्ते स्त्रियोऽपि सकलमपि प्रवचनार्थमभिरोचयमानाः,
जानते च पडावश्यककालिकोत्कालिकादिभेदभिन्नं श्रुतं, परिपालयन्ति सप्तदशप्रकारमकलङ्क संयम, धारयन्ति च
देवासुराणामपि दुर्धरं ब्रह्मचर्य, तप्यन्ते च तपांसि मासक्षपणादीनि, ततः कथमिव न तासां मोक्षसम्भवः ?, स्यादे-
तत्-अस्ति स्त्रीणां सम्यग्दर्शनं ज्ञानं वा, न पुनश्चारित्रं, संयमाभावात् , तथाहि-स्त्रीणामवश्यं वखपरिभोगेन
भवितव्यमन्यथा विवृताङ्गयस्तास्तिर्यकत्रिय इव पुरुषाणामभिभवनीया भवेयुः, लोके च गोपजायते, ततोऽवश्यं
तामिर्वस्त्रं परिभोक्तव्यं, वस्त्रपरिभोगे च सपरिग्रहता, सपरिग्रहत्वे च संयमाभाव इति, तदसमीचीनम्, सम्यक
सिद्धान्तापरिज्ञानात्, परिग्रहो हि परमार्थतो मूर्योऽभिधीयते, 'मुच्छा परिग्गहो वुत्तों' इतिवचनात् , तथाहि-
मूरिहितो भरतश्चक्रवर्ती सान्तःपुरोऽप्यादर्शकगृहेऽवतिष्ठमानो निष्परिग्रहो गीयते, अन्यथा केवलोत्पादासम्भयात् ,
अपि च-यदि मूळया अभावेऽपि वस्त्रसंसर्गमानं परिग्रहो भवेत् ततो जिनकल्पं प्रतिपन्नस्य कस्यचित्साघोस्तुषार-
१ आशाम्वरकृतगोमटसारे-अडयाला पुंवेया, इत्थीवेया हवन्ति चालीसा । वीस नपुंसकवेया, समर्पणेगेण सिज्झन्ति ॥ १ ॥
॥२०॥

·ते सम्मूर्छिमादयो भवखभावत एव न सम्यग्दर्शनादिकं यथावत्प्रतिपतुं शक्यन्ते, ततो न तेषां निर्वाणसम्भवः, स्त्रियस्तु प्रागुक्तप्रकारेण यथावत्सम्यग्दर्शनादिरनत्रयसम्पद्योग्याः, ततस्तासां न. निर्वाणगमनाभायः, अपि च-भुज- परिसप्पा द्वितीयामेव पृथिवीं यावद्गच्छन्ति न परतः, परपृथिवीगमनहेतुतथारूपमनोवीर्यपरिणत्यभावात् , तृतीयां या- वत्पक्षिणश्चतुर्थी चतुष्पदाः पञ्चमीमुरगाः, अथ च सर्वेऽप्यूर्ध्वमुत्कर्पतः सहस्रारं यावद्गच्छन्ति,तन्नाधोगतिविपये मनो- वीर्यपरिणतिवैषम्यदर्शनादूर्ध्वगतावपि च तद्वैपम्यम् , आह च-" "विपमगतयोऽप्यधस्तादुपरिष्टात्तुल्यमासहस्रारम् गच्छन्ति च तिर्यञ्चस्तदधोगत्यूनताऽहेतुः ॥ १॥” तथा च सति सिद्धं स्त्रीपुंसानामधोगतिवैपम्येऽपि निर्वाणं समं; यदप्युक्तम्-'अपि च यासां वादलब्धावित्यादि' तदप्यश्लील, वादविकुर्वणत्वादिलब्धिविरहेऽपि विशिष्टपूर्वगतश्रु- ताभावेऽपि मापतुपादीनां निःश्रेयससम्पदधिगमश्रवणात्, आह च-"वादविकुर्वणत्वादिलब्धिविरहे श्रुते कनीयसि च । जिनकल्पमनःपर्यवविरहेऽपि न सिद्धिविरहोऽस्ति॥१॥" अपि च-यदि वादादिलब्ध्यभाववनिःश्रेयसाभावोऽपि स्त्रीणामभविष्यत् ततस्तथैव सिद्धान्ते प्रत्यपादयिष्यत्, यथा जम्बूयुगादारात् केवलज्ञानाभावो, न च प्रतिपाद्यते कापि स्त्रीणां निर्वाणाभाव इति,तसादुपपद्यते स्त्रीणां निर्वाणमिति कृतं प्रसङ्गेन । तथा पुंल्लिङ्गे-शरीरनिवृत्तिरूपे व्यव- स्थिताः सन्तो ये सिद्धास्ते पुंल्लिङ्गसिद्धाः, एवं नपुंसकलिङ्गसिद्धाः, तथा खलिङ्गे-रजोहरणादिरूपे व्यवस्थिताः सन्तो ये सिद्धास्ते खलिङ्गसिद्धाः,तथाऽन्यलिङ्गे-परिव्राजकादिसम्बधिनि वल्कलकापायादिरूपे द्रव्यलिङ्गे व्यवस्थिताः सन्तो ·प्रज्ञापना- या: मल- य० वृत्ती. १प्रज्ञाप- नापदे अ- नन्तरसि- द्धप्रज्ञा. (सू. ७) ॥२१॥ ध्ययसायेनावाप्यते, नान्यथा, एतचोभयोरप्याक्योरागमप्रामाण्यवलतः सिद्ध, सर्वोत्कृष्टे च द्वे पदे--सर्वोत्कृष्टदुःख- स्थानं सर्वोत्कृष्टसुखस्थानं च, तत्र सर्वोत्कृष्टदुःखस्थानं ससमनरकंपृथ्वी, अतः परं परमदुःखस्थानस्याभावात् , सर्यो- स्कृष्टसुखस्थानं तु निःश्रेयसं, तत्र स्त्रीणां सप्तमनरकपृथिवींगमनमागमे निषिद्धं, निषेधस्य च कारणं तद्गमनयोग्यतयाः विघसर्वोत्कृष्टमनोवीर्यपरिणत्यभावः, ततः ससमपृथिवीगमनंवत्त्वाभावात् ,सम्मूर्छिमादिवत् ,अपि च-यासां यादलब्धौ विकर्षणत्वादिलब्धौ पूर्वगतश्रुताधिगतौ च न सामर्थ्यमस्ति तासां मोक्षगमनसामर्थ्य मित्सतिदुःश्रद्धेयं, तदेतदयुक्तं, यतो यदि नाम स्त्रीणां सप्तमनरकपृथिवीगमनं प्रति सर्वोत्कृष्टमनोवीर्यपरिणत्यभावः,तत एतावता कथमवसीयते-नि:- श्रेयसमपि प्रति तासां सर्वोत्कृष्टमनोवीर्यपरिणत्यभावो, न हि यो भूमिकर्षणादिकं कर्मकर्तुं न शक्नोति स शास्त्राण्यप्य- वगाढुं न शक्नोतीति प्रत्येतुं शक्यम् , प्रत्यक्षविरोधात्, अथ सम्मूर्छिमादिपूभयत्रापि सर्वोत्कृष्टमनोवीर्यपरिणत्यभा- यो दृष्टः ततोऽत्राप्यवसीयते, ननु यदि तत्र दृष्टस्तर्हि कथमत्रावसीयते ?, न खलु वहिर्व्याप्तिमात्रेण हेतुर्गमको भवति, किन्त्वन्तात्या, अन्तर्व्याप्तिश्च प्रतिवन्धबलेन, न चात्र प्रतिवन्धो विद्यते, न खलु सप्तमपृथिवीगमनं निर्वाणगम- नस्स कारणं, नापि सप्तमपृथिवीगमनाविनामावि निर्वाणगमनं, चरमशरीरिणां सप्तमपृथिवीगमनमन्तरेणैव निर्वाण- गमनभावात् , न च प्रतिबन्धमन्तरेणैकसाभावेऽन्यस्यावश्यमभावः, मा प्रापत् यस्य तस्य वा कस्यचिदभावे सर्वस्या- भावप्रसङ्गः, यद्येवं तर्हि कथं सम्मूर्छिमादिषु निर्वाणगमनाभाव इति ?, उच्यते, तथाभवखाभाब्यात् , तथाहि- ॥२१॥ ANIN ·तोऽष्टोत्तरशतसङ्ख्याः सिध्यन्तः प्राप्यन्ते इत्यनेकसिद्धा उत्कर्पतोऽप्टोत्तरशतप्रमाणा वेदितव्याः। आह-तीर्थसिद्धा- तीर्थसिद्धरूपभेदद्वय एव शेपभेदा अन्तर्भवन्ति तत्किमर्थं शेपभेदोपादानम् ?, उच्यते, सत्यमन्तर्भवन्ति परं न तीर्थ- सिद्धातीर्थसिद्धभेदद्वयोपादानमात्राच्छेपभेदपरिज्ञानं भवति,विशेपपरिज्ञानार्थं च एप शास्त्रारम्भप्रयास इति शेपभेदों- पादानम् , उपसंहारमाह-'सेत्तमित्यादि, सैपा अनन्तरसिद्धासंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना । से किं तं परम्परसिद्धअसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा ?,२ अणेगविहा पण्णता, तंजहा-अपढमसमयसिद्धा दुसमयसिद्धा तिस- मयसिद्धा चउसमयसिद्धा जाव सजिअसमयसिद्धा असजिसमयसिद्धा अणन्तसमयसिद्धा, सेत्तं परम्परंसिद्धासंसारसमावण्ण- जीवपण्णवणा, सेत्तं असंसारसमावण्णजीवपण्णवणा (सू०८) अथ का सा परम्परसिद्धासंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना ?, सूरिराह-परम्परसिद्धासंसारसमापनजीवप्रज्ञापंनाऽनके- विधा प्रज्ञप्ता, परम्परसिद्धानामनेकविधत्वात् , तदेवानेकविधत्वमाह-'तंजहे'सादि, 'तद्यथे'सनेकविधत्योपदर्शने, 'अप्रथमसमयसिद्धा' इति, न प्रथमसमयसिद्धा अप्रथमसमय सिद्धाः-परम्परसिद्धविशेषणप्रथमसमयवर्तिनः, सिद्ध- त्वसमयाद्वितीयसमयवर्तिन इत्यर्थः, व्यादिषु तु समयेषु द्वितीयसमयसिद्धादय उच्यन्ते, यद्वा सामान्यतः प्रथमम- प्रथमसमयसिद्धा इत्युक्तं,तत एतद्विशेपतो व्याचष्टे-द्विसमयसिद्धानिसमयसिद्धांश्चतुःसमयसिद्धा इत्यादि यापन्छ-

·प्रतापना-
या: मल-
य० वृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदे अ-
नन्तरसि-
प्रज्ञा.
(सू. ७)
॥२२॥
ये सिद्धास्तेऽन्यलिङ्गसिद्धाः, गृहिलिङ्गे सिद्धा ऐहिलिङ्गसिद्धाः मरुदेवीप्रभृतयः, तथैकसिद्धा एकस्मिन् २ समये एकका
एव सन्तः सिद्धा एकसिद्धाः, 'अणेगसिद्धा' इति एकस्मिन् समयेऽनेके सिद्धा अनेकसिद्धाः, अनेके चैकस्मिन्समये
सिध्यन्त उत्कर्पतोऽष्टोत्तरशतसङ्ख्या वेदितव्याः, यस्मादुक्तम्-"वत्तीसा अडयाला सट्टी वायत्तरी य बोद्धव्या । चुल-
सीई उन्नउइ उ दुरहियमद्दुत्तरसयं च ॥१॥” अस्या विनयजनानुग्रहाय व्याख्या-अष्टौ समयान् यापन्निरन्तरमेकाद-
यो द्वात्रिंशत्पर्यन्ताः सिध्यन्तः प्राप्यन्ते, किमुक्तं भवति -प्रथमें समये जघन्यत एकों द्वौ वोत्कर्पतो द्वात्रिंशत्सिध्य-
न्तः प्राप्यन्ते, द्वितीयेऽपि समये जघन्यत एको द्वौ वोत्कर्पतो द्वात्रिंशत् , एवं यावदष्टमेऽपि समये जघन्यत एको
द्वौ योत्कर्पतो द्वात्रिंशत् , ततः परमवश्यमन्तरं, तथा त्रयस्त्रिंशदादयोऽष्टचत्वारिंशत्पर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्तः सप्त
समयान् यावत्माप्यन्ते, परतो नियमादन्तरं, तथा. एकोनपंञ्चाशदादयः पष्टिपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्त उत्कर्पतः पट्
समयान् यावदवाप्यन्ते परतोऽवश्यमन्तरं,तथैकपष्ट्यादयो द्विसप्ततिपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्त उत्कर्पतः पञ्च समयान्
यावदयाप्यन्ते ततः परमन्तरं,त्रिससत्यादयश्चतुरशीतिपर्यन्ता निरन्तर सिंध्यन्त उत्कर्षतश्चतुरः समयान् यावत्तत ऊर्ध्व-
मन्तरं, तथा पञ्चाशीत्यादयः पण्णयंतिपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्त उत्कर्षतस्वीन समयान् यावत्परतो नियमादन्तरं, तथा
ससनवत्सादयो युत्तरशतपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्त उत्कर्षतों द्वौ समयौ परतोऽवश्यमन्तरं, तथा युत्तरशतादयोऽष्टो-
त्तरशतपर्यन्ताः सिध्यन्तो नियमादेकमेव समयं यावदवाप्यन्ते न दिनानिमगात तो
॥ २२॥

·च, तत्र द्रव्येन्द्रियाणि निवृत्त्युपकरणरूपाणि, तानि च सविस्तरं नन्यध्ययनटीकायां व्याख्यातानीति न भूयो व्या- ख्यायन्ते, भावेन्द्रियाणि क्षयोपशमोपयोगरूपाणि, तानि चानियतानि, एकेन्द्रियाणामपि क्षयोपशमोपयोगरूपमा- वेन्द्रियपञ्चकसम्भवात् , केपाश्चित्तत्फलदर्शनात्, तथाहि-बकुलादयो मत्तकामिनीगीतध्वनिश्रवणसपिलासकटाक्ष- निरीक्षणमुखक्षिससुरागण्डूपगन्धामाणरसाखादस्तनाद्यवयवस्पर्शनतः प्रमोदभावेनाकालक्षेपमुपलभ्यन्ते पुष्फफलानि प्रयच्छन्तः, उक्तं च-"जकिर वउलाईणं दीसइ सेसिन्दिओवलम्भोऽपि । तेणऽत्यि तदावरणक्सओवसमसम्भयो तेसि ॥ १ ॥" ततो न भावेन्द्रियाणि लौकिकव्यवहारपथावतीर्णैकेन्द्रियादिव्यपदेशनिवन्धनं, किन्तु द्रव्येन्द्रियाणि, तथाहि-येपामेकं वाह्यं द्रव्येन्द्रियं स्पर्शनलक्षणमस्ति ते एकेन्द्रियाः येपां द्वे ते द्वीन्द्रियाः एवं यावद्येपां पञ्च ते पञ्चेन्द्रियाः, आह च-"पेञ्चिदिओवि बउलो नरोव सबपिसयोवलम्भाओ। तहवि नभण्णइ पश्चिन्दिओत्ति वज्झिन्दियाभावा॥१॥' से किन्तं एगेन्दियसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा?, एगेन्दियसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा पञ्चविहा पन्नत्ता, तंजहा-पुढविका- इया आउकाइया तेउकाइया वाउकाइया वणस्सइकाइया (सू०१०) अथ का सा. एकेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना, सूरिराह-एकेन्द्रियसंसारसमापनजीवप्रज्ञापना पञ्चविधा १ यत्किल बकुलादीनां दृश्यते शेषेन्द्रियोपलम्भोऽपि । तेनाति तदावरणक्षयोपशमसंभवस्तेषाम् ॥ १ ॥ २ पञ्चेन्द्रियोऽपि बकुलो नर इव सर्वविषयोपलम्भात् । तथापि न भण्यते पञ्चेन्द्रिय इति वाह्येन्द्रियाभावात् ॥ १ ॥ " २ ·प्रज्ञापना- या: मल- य. वृत्ती. १ प्रज्ञाप- नापदेप- रम्परसि- द्धमज्ञा. ॥२३॥ संसारस- मापन्न. ब्दकरणात् पञ्चमसमयसिद्धादयः परिगृह्यन्ते । 'सेत्त'मित्यादि निगमनद्वयं सुगम, तदेवमुक्ता असंसारसमापन्नजी- वप्रज्ञापना ॥ सम्प्रतिसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापनामभिधित्सुस्तद्विपयं प्रश्नसूत्रमाह- से किं तं संसारसमावण्णजीवपण्णवणा ?, संसारसमावण्णजीवपन्नवणा पञ्चविहा पण्णत्ता, तंजहा-एगेंदियसंसारसमावण्ण- जीवपण्णवणा बेइन्दियसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा तेइन्दियसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा चउरिन्दियसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा पश्चिन्दियसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा(सू०९) अध का सा संसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना ?, सूरिराह-संसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना पञ्चविधा प्रज्ञप्ता,तद्यथा-एके- न्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापनेत्यादि, तत्रैक स्पर्शनलक्षणमिन्द्रियं येषां ते एकेन्द्रियाः-पृथिव्यम्बुतेजोवायुवन- स्पतयो वक्ष्यमाणखरूपास्ते च ते संसारसमापन्नजीवांश्च तेषां प्रज्ञापना एकेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना, एवं सर्वपदेप्वक्षरघटना कार्या, नवरं द्वे स्पर्शनरसनालक्षणे इन्द्रिये येषां ते द्वीन्द्रियाः शङ्खशुक्तिकादयः,त्रीणि-स्पर्शनरस- नामाणलक्षणानीन्द्रियाणि येषां ते त्रीन्द्रियाः-यूकामत्कुणादयः, चत्वारि स्पर्शनरसनाघ्राणचक्षुर्लक्षणानीन्द्रियाणि येषां ते चतुरिन्द्रियाः-दंशमशकादयः, पञ्च स्पर्शनरसनामाणचक्षुःश्रोत्रलक्षणानीन्द्रियाणि येषां ते पञ्चेन्द्रियाः-मत्स्य- मकरमनुजादयः । अमीपां- चैकादिसङ्ख्यानामिन्द्रियाणां स्पर्शनादीनामसंव्यवहारराशेरारभ्य प्रायोऽनेनैव क्रमेण लाभ इति सम्प्रत्ययार्थमित्थं क्रमेणैकेन्द्रियाद्युपन्यासः । इन्द्रियाणि च द्विधा, तद्यथा-द्रव्येन्द्रियाणि भावेन्द्रियाणि ·सापर्याप्तभेदसूचकः, पादराश्च ते पृथिवीकायिकाश्च वादरपृथिवीकायिकाः, अत्रापि चशब्दः शर्करावालुकादिभेदसू- चकः, तत्र सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः समुद्गकपर्याप्तप्रक्षिप्तगन्धावयववत्सकललोकव्यापिनो, बादराः प्रतिनियतदेश- चारिणः, तब प्रतिनियतदेशचारित्वं द्वितीयपदे प्रकटयिष्यते ॥ तत्र सूक्ष्मपृथिवीकायिकानां खरूपं जिज्ञासु- रिदमाह- से किन्तं सुहुमपुढविकाइया ?, २ दुविहा पण्णता, तंजहा-पजत्तसुहुमपुढविकाइया य अपजत्तसुहुमपुढविकाइया य, से सुहुमपुढविकाइया । (सू. १२) अथ के ते सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः ?, सूरिराह-सूक्ष्मपृथिवीकायिका द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-पर्याप्तसूक्ष्मपृथिवी- कायिकाथापर्याप्तसूक्ष्मपृथिवीकायिकाश्च, तत्र पर्याप्सिर्नाम आहारादिपुद्गलग्रहणपरिणमनहेतुरात्मनः शक्तिविशेषः, स च पुद्गलोपचयादुपजायते, किमुक्तं भवति ?-उत्पत्तिदेशमागतेन प्रथमं ये गृहीताः पुद्गलास्तेपां तथाऽन्येपागपि प्रतिसमयं गृह्यमाणानां तत्सम्पर्कतः तद्रूपतया जातानां यः शक्तिविशेषः आहारादिपुद्गलखलरसरूपताऽऽपादानहेतुर्य- थोदरान्तर्गतानां पुद्गलविशेषाणामाहारपुद्गलखलरसरूपतापरिणमनहेतुः, सा च पर्याप्तिः पोढा-माहारपर्यासिः शरीरपर्याप्तिरिन्द्रियपर्याप्तिः प्राणापानपर्याप्ति पापर्याप्तिर्मनःपर्याप्तिश्च, तत्र यया वालमाहारमादाय सलरसरूप- तया परिणमयति सा आहारपर्याप्तिः, यया रसीभूतमाहारं रसासृगमांसमेदोऽस्थिमजाशुक्कलक्षणसप्तधातुरूपतया ·१ प्रज्ञाप- मनापना. याः मल- य० वृत्ती. नापदे ए. ॥ २४ ॥ प्रज्ञप्ता, एकेन्द्रियाणां पञ्चविधत्वात् , तदेव पञ्चविधत्वमाह-'तंजहे' सादि, पृथिवी-काठिन्यादिलक्षणा प्रतीता सैय कायः-शरीरं येषां ते पृथिवीकायाः पृथिवीकाया एव पृथिवीकायिकाः, खार्थे इकप्रत्ययः, आपो-द्रवास्ताथ प्रतीता एव ताः कायः-शरीरं येषां तेऽप्कायाः अप्काया एवाप्कायिकाः, तेजो-वह्निः तदेव कायः-शरीरं येषां ते तेजस्काया तेजस्काया एव तेजस्कायिकाः, वायुः-पवनः स एव कायो येपां ते वायुकायाः वायुकाया एव वायुका- यिकाः, वनस्पतिः-लतादिरूपः स एव कायः-शरीरं येपां ते वनस्पतिकायाः वनस्पतिकाया एव वनस्पतिका- यिकाः । इह सर्वभूताधारत्वात् पृथिव्याः पृथिवीकायिकानां प्रथममुपादानं, तदनन्तरं तत्प्रतिष्ठितत्वादप्कायिकानां, अफायिकाश्च तेजःप्रतिपक्षभूतास्तत्तदनन्तरं तेज़स्कायिकानामुपादानं, तेजश्च वायुसम्पर्कतः प्रवृद्धिमुपयाति तत एतदनन्तरं वायुकायिकग्रहणं, वायुश्च दूरस्थितो वृक्षशाखादिकम्पनतो लक्ष्यते ततस्तदनन्तरं वनस्पतिकायिकोपा- दानं ॥ सम्प्रति पृथिवीकायिकमनवबुध्यमानस्तद्विषयं शिष्यः प्रश्नं करोति- से किं तं पुढविकाइया ?, पुढविकाइया दुविहा पण्णत्ता, तंजहा–सुहुमपुढविकाइया य वादरपुढविकाइया य । (मु० ११) अघ के ते पृथिवीकायिकाः १, सूरिराह-पृथिवीकायिकाः द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-सूक्ष्मपृथिवीकायिकाश्च वादरपृथिवीकायिकाश्च, सूक्ष्मनामकर्मोदयात्सूक्ष्माः बांदरनामकर्मोदयाद्वादराः, कर्मोदयजनिते खल्वेते सूक्ष्म- वादरत्वे नापेक्षिके बदरामलकयोरिव, सूक्ष्मांश्च ते पृथिवीकायिकाश्च सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः, चशब्दः खगतपयो- केन्द्रिय- प्रज्ञा. (सू.१०) पृथ्वीका- यप्रज्ञा. (सू.११) ॥ २४॥ .

·सापर्याप्तभेदसूचकः, वादराश्च ते पृथिवीकायिकाश्च वादरपृथिवीकायिकाः, अत्रापि चशब्दः शर्करावालुकादिभेदसू- चकः, तत्र सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः समुद्कपर्याप्तप्रक्षिप्तगन्धावयववत्सकललोकव्यापिनो, वादराः प्रतिनियतदेश- चारिणः, तब प्रतिनियतदेशचारित्वं द्वितीयपदे प्रकटयिष्यते ॥ तत्र सूक्ष्मपृथिवीकायिकानां खरूपं जिज्ञासु- रिदमाह- से किन्तं सुहुमपुढविकाइया ?, २ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-पजत्तसुहुमपुढविकाइया य अपञ्जत्तसुहुमपुढ विकाइया य, से तं सुहुमपुढविकाइया । (सू. १२) अथ के ते सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः ?, सूरिराह-सूक्ष्मपृथिवीकायिका द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-पर्याससूक्ष्मपृथिवी- कायिकाश्चापर्याप्तसूक्ष्मपृथिवीकायिकाश्च, तत्र पर्याप्तिर्नाम आहारादिपुद्गलग्रहणपरिणमनहेतुरात्मनः शक्तिविशेषः, स च पुद्गलोपचयादुपजायते, किमुक्तं भवति ?-उत्पत्तिदेशमागतेन प्रथमं ये गृहीताः पुद्गलास्तेपां तथाऽन्येपामपि प्रतिसमयं गृह्यमाणानां तत्सम्पर्कतः तद्रूपतया जातानां यः शक्तिविशेपः आहारादिपुद्गलखलरसरूपताऽऽपादानहेतुर्य- थोदरान्तर्गतानां पुद्गलविशेपाणामाहारपुद्गलखलरसरूपतापरिणमनहेतुः, सा च पर्याप्तिः पोढा-आहारपर्याप्तिः शरीरपर्याप्तिरिन्द्रियपर्याप्तिः प्राणापानपर्याप्ति पापर्याप्तिर्मनःपर्याप्तिश्च, तत्र यया वाह्यमाहारमादाय खलरसरूप- तया परिणमयति सा आहारपर्याप्तिः, यया रसीभूतमाहारं रसामृगमांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्रलक्षणसप्तधातुरूपतया

·मज्ञापना.
या: मल-
य० वृत्ती.
॥ २४॥
प्रजप्ता, एकेन्द्रियाणां पञ्चविधत्वात् , तदेव पञ्चविधत्वमाह-'तंजहे'त्यादि, पृथिवी-काठिन्यादिलक्षणा प्रतीता
सैव कायः-शरीरं येषां ते पृथिवीकायाः पृथिवीकाया एव पृथिवीकायिकाः, खार्थे इकप्रत्ययः, आपो-द्रयास्ताच
प्रतीता एव ताः काय:-शरीरं येषां तेऽप्कायाः अप्काया एवाप्कायिकाः, तेजो-बहिः तदेव कायः-शरीरं येपां ते
तेजस्काया तेजस्काया एव तेजस्कायिकाः, वायुः-पवनः स एव कायो येषां ते वायुकायाः वायुकाया एव वायुका-
यिकाः, वनस्पतिः-लतादिरूपः स एव कायः-शरीरं येषां ते वनस्पतिकायाः वनस्पतिकाया एव वनस्पतिका-
यिकाः । इह सर्वभूताधारत्वात् पृथिव्याः पृथिवीकायिकानां प्रथममुपादानं, तदनन्तरं तत्प्रतिष्ठितत्वादप्कायिकानां,
अप्कायिकाश्च तेजःप्रतिपक्षभूतास्तत्तदनन्तरं तेजस्कायिकानामुपादानं, तेजश्च वायुसम्पर्कतः प्रवृद्धिमुपयाति तत
एतदनन्तरं वायुकायिकग्रहणं, वायुश्च दूरस्थितो वृक्षशासादिकम्पनतो लक्ष्यते ततस्तदनन्तरं वनस्पतिकायिकोपा-
दानं ॥ सम्प्रति पृथिवीकायिकमनवबुध्यमानस्तद्विषयं शिष्यः प्रश्नं करोति-
" से किं तं पुढविकाइया, पुढविकाइया दुविहा पण्णता, तंजहा-सुहुमपुढविकाइया य वादरपुदविकाइया य । (मू० ११)
अप के ते पृथिवीकायिकाः ?, सूरिराह-पृथिवीकायिकाः द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-सूक्ष्मपृथिवीकायिकाश्च
बादरपृथिवीकायिकाश्च, सूक्ष्मनामकर्मोदयात्सूक्ष्माः बांदरनामकर्मोदयाद्वादराः, कर्मोदयजनिते खल्वेते सूक्ष्म-
बादरत्वे नापेक्षिके बदरामलकयोरिव, सूक्ष्माश्च ते पृथिवीकायिकाश्च सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः, चशब्दः स्वगतपर्या-
२ प्रज्ञाप-
नापदे ए-
केन्द्रिय-
प्रज्ञा.
(सू.१०)
पृथ्वीका-
यमज्ञा.
(सू. ११)
-
॥ २४॥

·ये पुनः सात तत एवं सति व्याकरणसूत्रमित्थं भवेत्-"सिय आहारए सिय अणाहारए' यथा शरीरादिपर्याप्तिपु 'सिय आ- हारए सिय अणाहारए" इति, सर्वासामपि च पर्याप्तीनां परिसमासिकालोऽन्तर्मुहूर्तप्रमाणः, पर्याप्तयो विद्यन्ते येषां ते पर्याप्ता "अनादिभ्य' इति मत्वर्थीयोऽप्रत्ययः, पर्याप्तकाश्च ते सूक्ष्मपृथिवीकायिकाश्च पर्याप्तकसूक्ष्मपृथिवीकायि- का:, चशब्दो लब्धिपर्यासकरणपर्याप्तरूपखगतभेदद्वयसूचकः, खयोग्यपर्याप्तिपरिसमाप्तिविकलास्तेऽपर्या- साः अपर्याप्साच ते सूक्ष्मपृथिवीकायिकाश्चापर्याप्तसूक्ष्मपृथिवीकायिकाः, चशब्दः करणलब्धिनिवन्धनखगतभेदद्वय- सूचकः, तथाहि-द्विविधाः सूक्ष्मपृथिवीकायिका अपर्याप्तास्तद्यथा-लन्ध्या करणैश्च, तत्र येऽपर्याप्तका एव सन्तो नियन्ते ते लब्ध्यपर्याप्तकाः, ये पुनः करणानि-शरीरेन्द्रियादीनि न तावनिर्वर्त्तयन्ति अथचावश्यं निवर्तयिष्यन्ति ते करणापर्याप्ताः, उपसंहारमाह-'सेत्त' मित्यादि, त एते सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः॥ तदेवं सूक्ष्मपृथिवीकायिकानभिधाय सम्प्रति चादरपृथिवीकायिकानभिधित्सुस्तद्विपयं प्रश्नसूत्रमाह- से किं तं चादरपुढविकाइया ?, चादरपुढविकाइया दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-सहवादरपुढविकाइया य खरवादरपुढविका- इया य (सू.१३) अथ के ते पादरपृथिवीकायिकाः ?, सूरिराह-वादरपृथिवीकायिका द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-श्लक्ष्णवादरपृथि- वीकायिकाश्च खरवादरपृथिवीकायिकाच, तत्र श्लक्ष्णा नाम चूर्णितलोष्ठकल्पा मृदुपृथिवी तदात्मका जीवा अप्युपचा-

·१प्रज्ञाप-
मज्ञापना-
या मल-
यवृत्ती.
नापदे सू.
.॥२५॥
क्ष्मपृथ्वी-
कायपु.
(सू.१२)
परिणमयति सा शरीरपर्याप्तिः, यया धातुरूपतया परिणमितमाहारमिन्द्रियरूपतया परिणमयति सा इन्द्रियपर्याप्तिः,
तथा चायमर्थोऽन्यत्रापि भङ्ग्यन्तरेणोक्तः, पञ्चांनामिन्द्रियाणां प्रायोग्यान् पुद्गलान् गृहीत्वाऽनाभोगनिर्वर्तितेन
वीर्येण तद्भावनयनशक्तिरिन्द्रियपर्याप्तिरिति, यया पुनरुच्छ्वासप्रायोग्यान् पुद्गलानादायोच्छ्वासरूपतया परिणम-
य्यालम्ब्य च मुञ्चति सा उच्छ्वासपर्याप्तिः, यया तु भाषाप्रायोग्यान् पुद्गलानादाय भापात्वेन परिणमय्यालम्व्य च
मुञ्चति सा भापापर्याप्तिः, यया पुनर्मन प्रायोग्यान् पुद्गलानादाय मनस्त्वेन परिणमय्यालम्व्य च मुञ्चति सा मनः-
पर्याप्तिः, एताश्च यथाक्रममेकेन्द्रियाणां संजिवर्जानां द्वीन्द्रियादीनां सन्जिनां चतुःपञ्चपट्सङ्ख्या भवन्ति, उक्तं च
प्रज्ञापनामूलटीकाकृता-"एकेन्द्रियाणां चतस्रो विकलेन्द्रियाणां पञ्च सञ्जिनां पद" इति, उत्पत्तिप्रथमसमय एव
एता ययायचं सर्वा अपि युगपन्निप्पादयितुमारभ्यन्ते, क्रमेण च निष्ठामुपयान्ति, तद्यथा-प्रथममाहारपर्याप्तिस्ततः
शरीरपर्याप्तिस्तत इन्द्रियपर्याप्तिरित्यादि, आहारपर्याप्तिश्च प्रथमसमय एव निष्पत्तिमुपपद्यते, शेपास्तु प्रत्येकमन्तर्मु-
हुन कालेन, अथाहारपर्याप्तिः प्रथमसमय एव निष्पद्यते इति कथमवसीयते ?, उच्यते, यत आहारपदे द्वितीयोद्देशके
सूत्रमिदम्-"आहारपजत्तिए अपजत्तए णं भंते ! किं आहारए अणाहारए ?, गोयमा ! नो आहारए अणाहारए'
इति, तत आहारपर्याप्याऽपर्याप्तो विग्रहगतावेवोपपद्यते, नोपपातक्षेत्रमागतोऽपि, उपपातक्षेत्रमागतस्य प्रथमसमय
एवाहारकत्वात् , तत एकसामयिकी आहारपर्याप्तिनिवृत्तिः, यदि पुनरुपपातक्षेत्रमागतोऽप्याहारपर्याप्त्याऽपर्याप्सः
॥२५॥

·से किं तं खरवायरपुढविकाइया ?, खरवायरपुढविकाइया अणेगविहा पण्णता, तंजहा-पुढवी य सकरा वालुया य उवले सिला य लोणूसे । अय तंव तउय सीसय रुप्प सुवन्ने य वइरे य १४ ॥१॥ हरियाले हिंगुलए मणोसिला सासगंजणपवाले । अब्भ- पडलब्भवालय वायरकाए मणिविहाणा ८॥२॥ गोमेजए य रुयए अंके फलिहे य लोहियक्खे य । मरगय मसारगल्ले भुयमोयग इन्दनीले य९॥३॥ चंदण गेरुय हंसगब्भ पुलए सोगन्धिए य बोद्धव्वे । चन्दप्पभवेरुलिए जलकंते सूरकंते य ९॥४॥४०॥ जेयावन्ने तहप्पगारा ते समासओ दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-पजत्तगा य अपञ्जत्तगा य, तत्थणं जे ते अपजत्तगा ते णं असंपत्ता तत्थ णं जे ते पजत्तगा एतसि वनादेसेणं गन्धादेसेणं रसादेसेणं फासादेसेणं सहस्सग्गसो विहाणाई, सङ्केजाई जोणिप्पमुहसत- सहस्साई, पजत्तगणिस्साए अपजत्तगा वक्कमंति, जत्थ एगो तत्थ नियमा असखेजा, से तं खरवायरपुढविकाइया, सेत्तं वायर- पुढविक्काइया, सेत्तं पुढविकाइया । (सू०१५) अथ के ते खरवादरपृथिवीकायिकाः ?, सूरिराह खरवादरपृथिवीकायिका अनेकविधाः प्रज्ञप्ताः, चत्वारिंश- झेदा मुख्यतया प्रज्ञप्ता इत्यर्थः, तानेव चत्वारिंशद्भेदानाह-'तंजहा पुढवी य'इत्यादि गाथाचतुष्टयं, पृथिवीति भामा सत्यभामावत् शुद्धपृथिवी च नदीतटभित्त्यादिरूपा, चशब्द उत्तरभेदापेक्षया समुचये १ शर्करा-लघूपलशफल- रूपा २ वालुका-सिकताः ३ उपलः-टङ्कायुपकरणपरिकर्मणायोग्यः पापाणः ४ शिला-घटनयोग्या देवकुलपी- ठाधुपयोगी महान् पापाण विशेषः ५ लवणं-सामुद्रादि ६ ऊपो-यद्वशादूपरं क्षेत्रम् ७ अयस्तामत्रपुसीसकरूप्यसुव-

·१प्रज्ञाप-
नापदेल-
क्ष्णपृथ्वी.
(सू. १४)
रतःक्ष्णास्ते च ते वादरपृथिवीकायिकाश्च श्लक्ष्णवादरपृथिवीकायिकाः, अथवा श्लक्ष्णा च सा वादरपृथिवी च २ सा
प्रज्ञापना-
कायः-शरीरं येषां ते शक्ष्णवादरपृथिवीकायाः त एव खार्थिकेकप्रत्ययविधानात् श्लक्ष्णवादरपृथिवीकायिकाः, चशब्दो
या: मल-
यवृत्ती. वक्ष्यमाणखगतानेकभेदसूचकः, खरा नाम पृथिवीसङ्घातविशेपं काठिन्यविशेपं चापन्ना तदात्मका जीवा अपि खरा-
ते च ते चादरपृथिवीकायिकाश्च खरवादरपृथिवीकायिकाः, अथवा पूर्ववत्प्रकारान्तरेण समासः, चशब्दः स्वगतंव-
॥२६॥
क्ष्यमाणचत्वारिंशद्धेदसूचकः ॥
से कि वे सण्हवायरपुढविकाइया ?, सण्हवायरपुढविकाइया सत्तविहा पन्नता, तंजहा-किण्हमत्तिया नीलमत्तिया लो-
हियमत्तिया हालिद्दमत्तिया सुकिल्लमत्तिया पाण्डुमत्तिया पणगमत्तियां, सेत्तं सहचादरपुढविकाइया । (सू. १४)
अथ के ते श्लक्ष्णवादरपृथिवीकायिकाः, सूरिराह-श्लक्ष्णवादरपृथिवीकायिकाः सप्तविधाः प्रज्ञप्ताः, तदेव सप्तवि-
धत्तं तद्यथेत्यादिनोपदर्शयति, कृष्णमृत्तिकाः-कृष्णमृत्तिकारूपा एवं नीलमृत्तिका लोहितमृत्तिका हारिद्रमृत्तिका
शुक्लमृत्तिकाः, इत्यं वर्णभेदेन पञ्चविधत्वमुक्तं, पाण्डुमृत्तिका नाम देशविशेपे या धूलीरूपा सती पाण्डू इति प्रसिद्धा,
। तदात्मका जीवा अप्यभेदोपचारात् पाण्डुमृत्तिकेत्युक्ताः, 'पणगमट्टियत्ति' नद्यादिपूरप्लाविते देशे नद्यादिपूरेऽपगते
यो भूमौ श्लक्ष्णमृदुरूपों जलमलापरपर्यायः पङ्कः स पनकमृत्तिका तदात्मका जीवा अप्यभेदोपचारात्पनकमृत्तिकाः,
निगमनमाह-सेत्तं सहवायरपुढविकाइया, सुगमम् ॥
M
॥२६॥

·र्याप्सा उच्छासपर्याप्त्याऽपर्याप्ता एव म्रियन्ते, ततो न स्पष्टतरवर्णादिविभाग इत्यसंप्रासा इत्युक्तं, ननु कस्मादुच्यास- पर्याप्त्यैवापर्यासा नियन्ते नार्वाक् शरीरेन्द्रियपर्याप्तिभ्यामपर्याप्ता अपि ?, उच्यते, यस्मादागामिभवायुर्वक्षा नियन्ते सर्व एव देहिनो नाववा, तच शरीरेन्द्रियपर्याप्तिभ्यां पर्याप्तानां वन्धमायाति नान्यथेति, अन्ये तु व्याचक्षते-सामा- न्यतो वर्णादीनसंप्राप्ता इति, तब न युक्तं, यतः शरीरमात्रभाविनो वर्णादयः, शरीरं च शरीरंपर्याप्त्या सातमिति । 'तत्थ णं जे ते पजत्तगा' इत्यादि, तत्र ये ते पर्याप्तकाः-परिसमाप्तखयोग्यसमस्तपर्यासयः, एतेपां 'वर्णादेशेन' वर्ण- भेदविवक्षया एवं गन्धादेशेन रसादेशेन स्पर्शादेशेन 'सहस्रायशः' सहस्रसङ्ख्यया विधानानि-भेदाः, तद्यथा-वर्णाः कृष्णादिभेदात्पञ्च गन्धौ सुरभीतरभेदावौ रसाः तिक्तादयः पञ्च स्पर्शा मृदुकर्कशादयोऽष्टौ, एकैकस्मिंश्च वर्णादौ तारतम्यभेदेनानेकेऽवान्तरभेदाः, तथाहि-भ्रमरकोकिलकज्जलादिपु तरतमभावात् कृष्णकृष्णतरकृष्णतमेत्यादिरूप- तया अनेके कृष्णभेदाः, एवं नीलादिष्वप्यायोज्यं, तथा गन्धरसस्पर्शेष्वपि, तथा परस्परं वर्णानां संयोगतो धूसरक- वुरत्वादयोऽनेकसङ्ख्या भेदाः, एवं गन्धादीनामपि परस्परं गन्धादिभिः समायोगाद्, अतो भवन्ति वर्णाद्यादेशैः सह- खाग्रशो भेदाः, 'सद्धेजाइं जोणिप्पमुहसयसहस्साइंति सङ्खयेयानि योनिप्रमुखाणि-योनिद्वाराणि शतसहस्राणि, तथाहि-एकैकस्मिन् वर्णे गन्धे रसे स्पर्श च संवृता योनिः पृथिवीकायिकानां, सा पुननिधा-सचित्ता अचित्ता मिश्रा च, पुनरेकैका त्रिधा-शीता उष्णा शीताष्णा, शीतादीनामपि प्रत्येकं तारतम्यभेदादनेकभेदत्वं, केवलमेवं विशि-

·१प्रज्ञाप-
मज्ञापना-
या मल-
य० वृत्ती.
नापदे ख-
रपृथ्वी-
काय
॥२७॥
गानि प्रतीतानि १३ वज्रो-हीरकः १४ हरितालहिङ्गुलकमनःशिलाः प्रतीताः १७ सासगं-पारदः १८ अजन-
सौवीराअनादि १९ प्रवालं-विद्रुमः२० अभ्रपटलं-प्रसिद्धम् २१ अभ्रवालुका-अभ्रपटलमिश्रा वालुका २२ 'वायरकाये'
इति यादरपृथिवीकायेऽमी भेदा इति शेषः, मणिविहाणा'इति चशब्दस्य गम्यमानत्यान्मणिविधानानि च-मणिमे-
दाच यादरपृथिवीकायभेदत्वेन ज्ञातव्याः। तान्येव मणिविधानानि दर्शयति-'गोमिजए'इत्यादि, गोमेजकः २३
चः समुचये रूचकः २४ अङ्क: २५ स्फटिकः २६ चः पूर्ववत् लोहिताक्षः,२७ मरकतः २८ मसारगलः २९ भुजमो-
चकः ३० इन्द्रनीलश्च ३१ चन्दनो ३२ गैरिको ३३ हंसगर्भः ३४ पुलकः ३५ सौगन्धिकश्च ३६ चन्द्रप्रभो ३७
वैडूर्यो ३८ जलकान्तः ३९ सूर्यकान्तश्च ४०, तदेवमाद्यगाथया पृथिव्यादयश्चतुर्दश भेदा उक्ताः, द्वितीयगाधयाऽष्टौ
हरितालादयः, तृतीयगाथया गोमेजकादयो नव, तुर्यया गाथया नवेति सङ्ख्यया चत्वारिंशत् ४०, 'जे यावन्ने तह-
प्पगारा' इति येऽपि चान्ये तथाप्रकारा मणिभेदाः-पद्मरागादयस्तेऽपि खरवादरपृथिवीकायत्वेन वेदितव्याः 'ते
समासओ'इत्यादि, 'ते' सामान्यतो बादरपृथिवीकायिकाः 'समासतः' सङ्केपेण द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-पर्याप्तका
अपर्याप्तकाश्च, तत्र येऽपर्याप्तकास्ते खयोग्याः पर्याप्तीः साकल्येनासंप्राप्ता अथवाऽसंप्राप्ता इति-विशिष्टान् वर्णादी-
ननुपगताः, तथाहि-वर्णादिभेदविवक्षायामेते न शक्यन्ते कृष्णादिना वर्णभेदेन व्यपदेष्टुं, किं कारणमिति चेद्,
उच्यते, इह शरीरादिपर्याप्तिपु परिपूर्णासु सतीषु बादराणां वर्णादिविभागः प्रकटो भवति नापरिपूर्णासु, ते चाप-
॥२७॥

·॥
सुगम, नवरमगारो-विगतधूमः 'ज्वाला' जाज्वल्यमानखादिरादिज्वाला अनलसम्बद्धा दीपशिखेत्यन्ये 'मुर्मुरः'
फुम्फकादौ भस्ममिश्रितामिकणरूपः 'अर्चिः' अनलाप्रतिवद्धा ज्याला 'अलातं' उल्मुकं 'शुद्धाग्निः' अय:पिण्डादौ
'उल्का' चुडल्ली विद्युत् प्रतीता 'अशनिः' आकाशे पतन् अग्निमयः कणः निर्घातो-वैक्रियाशनिप्रपातः सङ्घर्पसमुत्थि-
तः-अरण्यादिकाष्ठनिर्मथनसमुद्भूतः सूर्यकान्तमणिनिसृतः-सूर्यखरकिरणसम्पर्के सूर्यकान्तमणेर्यः समुपजायते, 'जे
यावन्ने तहप्पगाराः इति येऽपि चान्ये तथाप्रकाराः-एवंप्रकारास्तेजस्कायिकास्तेऽपि वादरतेजस्कायिकतया चेदि-
तव्याः, 'ते समासओ' इत्यादि प्राग्वत् , नवरमत्रापि सङ्ख्येयानि योनिप्रमुखाणि शतसहस्राणि सप्त वेदितव्यानि ॥
उक्ताः तेजस्कायिकाः, वायुकायिकप्रतिपादनार्थमाह-
से किन्तं वाउकाइया?, २ दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-सुहुमवाउकाइया य बादरवाउकाइया य । से किन्तं सुहुमवाउकाइया ?,
२ दुविहा पण्णता, तंजहा-पजत्तगसुहुमवाउकाइया य अपजत्तगसुहुमवाउकाइया य, सेत्तं सुहुमवाउकाइया । से किन्तं चादर-
वाउकाइया , २ अरोगविहा पणता, तंजहा-पाइणयाए पडीणवाए दाहिणवाए उदीणवाए उहवाए अहोवाए तिरियवाए
विदिसीवाए वाउभामे बाउकलिया वायमंडलिया उक्कलियावाए मंडलियावाए गुंजावाए झंझावाए संवटवाए घणवाए तणुवाए
सुद्धवाए, जे यावण्णे तहप्पगारा ते समासओ दुविहा पन्नत्ता, तंजहा–पञ्जत्तगाय अपजत्तगाय, तत्थ णं जे ते अपजत्तगा ते णं
असंपचा, तत्थ णं जे ते पजत्तगा एतेसिणं वण्णादेसेणं गन्धादेसेणं रसादेसणं फासादसेणं सहस्सग्गसो विहाणाई संखेजाई
१ प्रज्ञाप-
नापदे ते.
जस्काय.
(सू. १६)
वायुकाय.
(सू. १७)
॥२९॥

·" जोणिप्पमुहसयसहस्साई, पजत्तगनिस्साए अपजत्तया वकमंति, जत्थ एगो तत्थ नियमा असंखेजा, से तं बादरवाउकाइया, से तं वाउकाइया (सू०१८) प्रतीतं, नवरं 'पाईणवाए' इति यः प्राच्या दिशः समागच्छति वातः स प्राचीनवातः एवमपाचीनवातः दक्षिण- वातः उदीचीनवातश्च वक्तव्यः, ऊर्ध्वमुद्गच्छन् यो वाति वातः स ऊर्ध्ववातः, एवमधोवाततिर्यग्वातावपि परिभा- वनीयो, 'विदिग्वातो' यो विदिग्भ्यो वाति 'वातोद्भामः' अनवस्थितवातः वातोत्कलिका-समुद्रस्येव वातोत्कलिका 'पातमण्डली' वातोली 'उत्कलिकावात' उत्कलिकाभिः प्रचुरतराभिः सम्मिश्रितो यो वातो 'मण्डलीकावातो' मण्डलिकाभिर्मूलत आरभ्य प्रचुरतराभिः समुत्थो यो वातः 'गुजावातो' यो गुजन्-शब्दं कुर्वन् वाति 'झम्झावातः' सवृष्टिरशुभनिष्ठुर इत्यन्ये, 'संवर्तकवातः' तृणादिसंवर्तनखभावः 'घनवातो' धनपरिणामो रत्नप्रभापृथिव्याद्यधोवर्ती 'तनुवातो' विरलपरिणामो घनवातस्याधः स्थायी 'शुद्धवातो' मन्दस्तिमितो वस्तिदृत्यादिगत इत्यन्ये, 'ते समासओ' इत्यादि प्राग्वत् , अत्रापि सङ्खयेयानि योनिप्रमुखाणि शतसहस्राणि सप्तावसेयानि ॥ उक्ता वायुकायिकाः, सम्प्र- तिवनस्पतिकायिकप्रतिपादनार्थमाह- से किं तं वणस्सइकाइया, वणस्सइकाइया दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-सुहुमवणस्सइकाइया य वायरवणस्सइकाइया य (सू०१९) से किन्तं सुहुमवणस्सइकाइया ?, २ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-पञ्जत्तगसुहृमवणस्सइकाइया य अपजत्तगसुहुमवणस्सइकाइया य, ·१प्रज्ञाप- नापदे व. नस्पति. ती. २०-२१ २२) सेचं सुकुमवणस्सइकाइया (सू०२०) से किन्तं बादरवणस्सइ० १, २ दुविहा पनत्ता, तंजहा-पत्तेयसरीरयादरवणस्सइ० साहा- रणस० बादरवणस्सइ० (सू० २१) से किन्तं पत्तेयसरीरवादरवणस्सइकाइया ?, २ दुवालसविहा पन्नचा, तंजहा-रुक्खा गुच्छा गुम्मा लता य वल्ली य पव्वगा चेव । तणवलयहरियओसहिजलरुहकुहंणा य बोद्धव्वा ॥१॥ (सू० २२) सुगम यावत् 'सेचं सुहुमवणस्सइकाइया, 'से किन्त'मित्यादि, अथ के ते वादरवनस्पतिकायिकाः १,२ द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिकाश्च साधारणशरीरवादरवनस्पतिकायिकाच, तत्रैकमेकं जीवं प्रति गतं प्रत्येकं प्रत्येकं शरीरं येषां ते प्रत्येकशरीराः ते च ते वादरवनस्पतिकायिकाश्चप्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिकाः, चशब्दः खगतानेकभेदसूचकः, समानं-तुल्यं प्राणापानाधुपभोगं यथा भवति एवमा समन्तादेकीभावेनानन्तानां जन्तूनां धारणं-सङ्ग्रहणं येन तत्साधारणं साधारणं शरीरं येषां ते साधारणशरीराः ते च ते वादरवनस्पतिकायि- काश्च साधारणवादरवनस्पतिकायिकाः, चशब्दोऽत्रापि खगतानेकभेदसूचकः । ‘से किन्त' मित्यादि, अथ के ते प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिकाः १, सूरिराह-प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिकाः द्वादशविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा- 'रक्खे'त्यादि, 'वृक्षाः' चूतादयः 'गुच्छा' वृन्ताकीप्रभृतयः 'गुल्मानि' नवमालिकाप्रभूतीनि 'लताः' चम्पकलता- दयः, इह येषां स्कन्धप्रदेशे विवक्षितोर्ध्वगतैकशाखाव्यतिरेकेणाऽन्यच्छाखान्तरं परिस्थूरं न निर्गच्छति ते लता वि- ज्ञेयास्ते च चम्पकादय इति, 'वल्यः' कूष्माण्डीत्रपुषीप्रभृतयः, पर्वगा' इक्ष्वादयः, 'तृणानि' :कुशजंजुकाऽर्जुनादीनि , ·. 'वलयानि' केतकीकदल्यादीनि तेषां हि त्वचा वलयाकारेण व्यवस्थितेति, 'हरितानि' तण्डुलीयकवास्तुलप्रभृतीनि । औपध्यः' फलपाकान्ताः ते च शाल्यादयः, जले रुहन्तीति जलरुहाः-उदकावकपनकादयः 'कुहणा' भूमिस्फोटाभि- धानाः ते चाप्कायप्रभृतयः। से किन्तं रुक्खा १,२ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-एगहिया य बहुवीयगा य । से किं तं एगहिया ?; २ अणेगविहा पनत्ता, तंजहा-'णिवंबजंबुकोसंबसालअंकुल्ल पीलु सेलू य । सल्लइमोयइमालय बउल पलासे करंजे य ॥ १२ ॥ पुत्तंजीवयरिहे विहेलए हरिडए य भिल्लाए । उंबेभरिया खीरिणि बोद्ध धायइ पियाले ॥ १३ ॥ पूइयनिंबकरले सुण्हा तह सीसवाय असणे य । पुन्नागनागरुक्खे सीवण्णि तहा असोगे य ॥ १४ ॥ जे यावण्णे तहप्पगारा, एएसि णं मूलावि असंखेजज़ी- विया कंदावि खंधावि तयावि सालावि पवालावि पत्ता पत्तेयजीविया पुप्फा अणेगजीविया फला एगडिया, से तं एगठिया । तत्र 'यथोद्देशं निर्देश' इतिन्यायात् प्रथमतो वृक्षप्रतिपादनार्थमाह-से किं तमित्यादि, अथ के ते वृक्षाः १, सूरि- राह-वृक्षा द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-एकास्थिकाश्च बहुधीजकाश्च, तत्र फलं फलं प्रति एकमस्थि येपां ते एकास्थि- काः, चशब्दो वक्ष्यमाणखगतानेकभेदसूचकः, तथा प्रायोऽस्थिवन्धमन्तरेणैवमेव फलान्तर्वर्तीनि बहूनि वीजानि येपां ते बहुवीजकाः, 'शेपाढे ति कप्रत्ययः, अत्रापि चशब्दो वक्ष्यमाणखगतानेकभेदसूचकः॥ तत्रैकास्थिकप्रतिपादनार्थमाह- अथ के ते एकास्थिकाः १, २ अनेकविधाः प्रज्ञताः, तद्यथा-'णिवंवे'त्यादि गाथात्रयं, तत्र निम्बाम्रजम्बुकोश- , -

·र-
१ प्रज्ञाप-
नापदे वा
दरपुत्ये-
कवन.
(सू.२३)
म्याः प्रतीताः शाल:-सर्जः 'अबोल'त्ति अकोठः प्राकृतत्वात्सूत्रे ठकारस्य लादेशः, 'अकोठे ल'इति वचनात्, पीलु:-
प्रतीतः शेलुः श्लेष्मातकः सल्लकी-गजप्रिया मोचकीमालुको देशविशेपप्रतीतो बकुल:-केसरः पलाशः-किंशुकः
फरजो-नक्तमालः पुत्रजीवको-देशविशेषप्रसिद्धः अरिष्टः पिचुमन्दः विभीतकः-अक्षः हरीतक:-कोकणदेशप्रसिद्धः
कपायवहुलः भल्लातको यस भल्लातकाभिधानानि फलानि लोकप्रसिद्धानि उम्वेभरिकाक्षीरणीधातकीप्रियालपूति-
(निम्ब) करनश्लक्ष्णाशिंशपाऽशनपुन्नागनागश्रीपयंशोका लोकप्रतीताः। 'जे यावण्णे तहप्पगारा' इति येऽपि चान्ये
तथाप्रकाराः-एवंप्रकारातत्तद्देशविशेपभाविनः ते सर्वेऽप्येकास्थिका वेदितव्याः, एतेपाम्-एकास्थिकानां मूलान्यप्य-
सङ्ख्येयजीवकानि-असङ्ख्येयप्रत्येकशरीरजीवात्मकानि, एवं कन्दा अपि स्कन्धा अपि त्वचोऽपि शाखा अपि प्रवाला
अपि प्रत्येकमसङ्ख्येयप्रत्येकशरीरजीवकाः, तत्र मूलानि यानि कन्दस्याधस्ताद् भूमेरन्तः प्रसरन्ति, तेपामुपरि कन्दास्ते
च लोकप्रतीताः, स्कन्धाः स्थुडाः, त्वचः-छलयः शालाः-शाखाः प्रवालाः-पलवाङ्कुराः, 'पत्ता पत्तेयजीवय'त्ति
पत्राणि प्रत्येकजीविकानि-एकैकं पत्रमे(कै)केन जीवेनाधिष्ठितमिति भावः, 'पुप्फा अणेगजीविय'त्ति पुष्पाण्यनेकजी-
वानि, प्रायः प्रतिपुष्पपत्रं जीवभावात् , फलान्येकास्थिकानि, उपसंहारमाह-'से तं एगटिया' सुगमं ॥ बहुबीजक-
प्रतिपादनार्थमाह-
,
॥३१॥

·से किं तं बहुबीयगा ?, बहुवीयगा अणेगविहा पं० त०-अस्थिय तेंदु कविहे अंबाडगमाउलिंग बिल्ले या । आमलग फणिस दालिम आसोठे उंबर वडे य ॥१५॥ णग्गोह णंदिरुक्खे पिप्परी सयरी पिलुक्खरुक्खे य । काउंवरि कुत्युंभरि चोद्धवा देव- दाली य ॥१६॥ तिलए लउए छत्तोह सिरीस सत्तवन्न दहिवन्ने ।लोद्धद्धवचंदणज्जुणणीमे कुडए कयंबे या॥१७॥ जे यावन्ने तहप्पगारा, एतेसि णं मूलागि असंखेजजीविया कंदावि खंधावि सालावि पत्ता पत्तेयजीविया पुफ्फा अणेगजीविया फला बहुबीयगा । से तं बहुवीयगा, से तं रुक्खा । अथ के ते बहुवीजकाः ?, सूरिराह-बहुवीजका अनेकविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-'अत्थिये'त्यादि गाथात्रयं, एते च अस्थिंकतिन्दुककपित्थअम्वाडकमातुलिङ्गविल्यामलँकपनसोडिमअर्थत्थउदुम्बरवीन्यग्रोधेनन्दिक्षपिप्पलीशत- रीप्लेक्षकादुम्बरिकुस्तुम्भरिदेवीलितिलकलर्वकच्छंत्रोपगशिरीसप्तपर्णदधिर्णलो, ()धचन्दनीर्जुननीकुटजकद- म्बकानां मध्ये केचिदतिप्रसिद्धाः केचिद्देशविशेषतो वेदितव्याः, नवरमिहामलकादयो न लोकप्रसिद्धाः प्रतिपत्तव्याः, तेपामेकास्थिकत्वात्, किन्तु देशविशेषप्रसिद्धा बहुवीजका एव केचन, 'जे यावन्ने तहप्पगार'त्ति, येऽपि चान्ये तथा-प्रकाराः-एवंप्रकारास्तेऽपि च बहुवीजका मन्तव्याः, एतेपामपि मूलकन्दस्कन्धत्वक्शाखाप्रवालाः प्रत्येकमस- येयप्रत्येकशरीरजीवकाः, पत्राणि प्रत्येकजीवकानि, पुष्पाण्यनेकजीवकानि, फलानि बहुवीजकानि, उपसंहारमाह- सेत्तमित्यादि निगमनद्वयं सुगम ॥ सम्प्रति गुच्छप्रतिपादनार्थमाह-

·१प्रज्ञाप-
नापदे वा-
दरपुत्ये-
कवन.
(सू. २३)
से किं तं गुच्छा ?, गुच्छा अणेगविहा पन्नत्ता, तं०-चाइंगणिसल्लइथुण्डई य तह कत्युरी य जीभुमणा। रूपी आढइ णीली
तुलसी तह माउलिंगी य ॥१८॥ कच्छंभरि पिप्पलिया अतसी विल्ली य काइमाईया । बुचू पडोलकंदे विउव्वा वत्थलंदेरे
॥१९॥ पत्तउर सीयउरए हवति तहाजवसए य बोद्धछ । णिग्गुमिअंकतवरि अत्थई चेव तलउदाडा ॥२०॥ सणपाणकासमुद्दग
अग्घाडग साम सिंदुवारे य । करमद्दअद्दडूसग करीर एरावणमहित्थे ॥२१॥ जाउलगमीलपरिली गयमारिणि कुव्वकारिया
भंडा । जीवइ केयइ तह गंज पाडलादासिअंकोले ॥२२॥जे यावन्ना तहप्पगारा, सेचं गुच्छा । से किं तं गुम्मा ?, गुम्मा
अणेगविहा पन्नत्ता, तं० सेणयए णोमालिय कोरंटय बंधुजीवगमणोजे । पिइयं पाणं कणयर कुजय तह सिंदुवारे य ॥२३॥
जाई मोग्गर तह जूहिया य तह मल्लिया य वासंती। वत्थुल कत्थुल सेवाल गंठी मगदंतिया चेव ॥२४॥ चंपगजीइ णीइया
कुंदो (कन्दो) तहा महाजाई । एवमणेगागारा हवंति गुम्मा मुणेयव्वा, से गुम्मा ॥ से कि.तं लयाओ?, लयाओ
अणेगविहाओ पन्नताओ, तं-पउमलया णागलया असोग चंपगलया य चूतलता । वणलय वासंतिलया अइमुत्तय
कुंदसामलया ॥ २५ ॥ जे यावन्ने तहप्पगारा, से तं.लयाओ॥ से किं तं वल्लीओ?, वल्लीओ अणेगविहाओ पन्नत्ताओ,
तं०-पूसफली कालिंगी तुंबी तउसी य एलवालंकी । घोसाडइ पंडोला पंचंगुलि आयणीली या ॥ २६ ॥ कंगूया
कंडुइया ककोडई कारियल्लई सुभगा । कुयवाय वागली पाव वल्ली तह देवदाली य ॥२७ ।। अफेया अइमुत्तगणागलया
कण्हसूरवल्ली य । संघट्टसुमणसावि य जासुवण कुविंदवल्ली य॥२८॥ मुद्दिय अंबावल्ली किण्हछीरालि जयंति गोवाली । पाणी
मासावल्ली गुंजीवल्ली य विच्छाणी ॥२९॥ससिवी दुगोचफुसिया गिरिकण्णइ मालुया य अंजणई ।दहिफोल्लइ कागलि मोगली
॥३२॥

·. य तह अकबोंदी या॥३०॥जे यावने तहप्पगारा, से तं वल्लीओ॥से किंत पवगा, पञ्चगा अणेगविहा पन्नत्ता, तं०-इक्खू य.. इखुवाडी वीरुणी तह एक्कडे य मासे य। सुंठे सरेयवेत्ते तिमिरे सतपोरग णले य॥३१॥से वेच्छू कणए कंकावंसे य चाववंसे य। उदए कुडए विसए कंडा वेल्ले य कल्लाणे ॥३२॥जे यावन्ना तहप्पगारा, से तं पव्वगा॥ से कितं तणा?, तणा अणेगविंहा पन्नत्ता, तं-संडिय मंतिय होत्तिय दब्भकुसे पव्वए य पोडइला । अज्जुण असाढए रोहियंसे सुयवेयखीरभुसे॥३३॥एरंडे कुरुविंदे करजर सुंठे तहा विभंगू य । महुरतण छुरय सिप्पिय बोद्धचे संकलितणे य ॥३४॥ जे यावन्ने तहप्पगारा, से तं तणा ॥ से कि तं वलया ?, वलया अणेगविहा पन्नत्ता, तं०-ताल तमाले तकलि तोयली साली य सारकत्ताणे । सरले जावति केतइ कदली तह धम्मरुक्खे य॥३५।। मुयरुक्ख हिंगुरुक्खे लवंगुरुक्खे य होइ योद्धये । पूयफली खज्जुरी बोद्धव्वा णालिएरी य॥३६॥जे यावन्ना तहप्पगारा, से तं वलया॥से किं तं हरिया ?, हरिया अणेगविहा पनत्ता, तं०-अजोरुह वोडाणे हरितग तह तंदुले- जगतणे यावत्थल पोरग मजारयाइ चिल्ली य पालका ॥३७॥ दगपिप्पली य दव्वी सोत्तिय साए तहेव मंडुक्की । मूलग सरिसव अविल साएय जियंतए चेव ॥३८॥ तुलस कण्ह उराले फणिजए अजए य भूयणए। वारगदमणग मखरुयग सतपुप्फींदीवरे य तहा ॥३९॥ जे यावन्ना तहप्पगारा, से तं हरिया॥से किं तं ओसहिओ?, ओसहिओ अणेगविहाओ पन्नत्ताओ, तं०- साली वीही गोहुम जव जवजवा कलमसूरतिलमुग्गमासणिफ़ावकुलत्थआलिसंदसतीणपलिमंथा अयसीकुसुंभकोव कंगूरा- लगमासकोइंसा सणसरिसवमूलिगबीया, जे यावन्ना तहप्पगारा, से तं ओसहीओ॥से किं तं जलरुहा ?, जलरुहा अणेगविहा पन्नता, सं०-उदए अवए पणए सेवाले कलंबुया हढे कसेरुया कच्छभाणी उप्पले पउमे कुमुदे णलिणे सुभए सुगंधिए - .

·१प्रज्ञाप- नापदे वा- दरपुत्ये- कवन० (सु. २३) पोण्डरीयए महापुंडरीयए सयपत्ते सहस्संपत्ते कल्हारे कोकणदे अरविंदे तामरसे भिसे भिसमुणाले पोक्खले पोक्खलत्थिमुए, जे यावना तहप्पगारा, से वे जलरुहा॥से किं तं कुहुणा ?, कुहुणा अणेगविहा पंन्नचा, तं-आए काए कुहणे कुणके दव्वह- लिया सफाए सज्झाए छत्चोए वंसीण हिताकुरए, जे यावना तहप्पगारा, से चं कुहुणा ।। णाणाविह संठाणा रुक्खाणं एगजीविया पत्ता। संधावि एगजीवा तालसरलणालिएरीणं ॥४०॥जह सगलसरिसवाणं सिलेसमिस्साण वट्टिया वि- ही। पत्तेयसरीराणं तहेति सरीरसंघाया ॥४१॥ जह वा तिलपप्पडिया बहुएहिं विलेहि संहता संती । पचेयसरीराणं वह होति सरीरसंधायां ॥ ४२ ॥ से तं पत्तेयसरीरबादरवणप्फइकाइया ।! सू० २३ ।। एते गुच्छादिभेदाः प्रायः खरूपत एव प्रतीताः, केचिद्देशविशेषादवगन्तव्याः, अत्र वृक्षादिपु. यस्यैकस नाम गृहीत्वाऽपरनापि तन्नाम गृहीतं तत्रान्यो भिन्नजातीयः सदृग्नामा प्रतिपत्तव्यः, अथवा एकोऽपि कश्चिदनेकजाती- यको भवति, यथा-नालिकेरीतरुरेकास्थिकत्वादेकास्थिकः, त्वचो वलयाकारत्वाच्च वलयः, ततोऽनेकजातीयत्वादपि तन्नाम निर्दिश्यमानं न विरुध्यते । साम्प्रतमुक्तानुक्तार्थसंग्रहार्थमिदमाह-'नाणाविहेत्यादि नानाविधं-नानाप्रकारं संस्थान-आकृतियेषां तानि नानाविधसंस्थानानि, 'वृक्षाणा'मिति वृक्षग्रहणमुपलक्षणं, तेन गुच्छगुल्मादीनामपि द्रष्ट- व्यं, पत्राणि एकजीवकानि-एकजीवाधिष्ठितानि वेदितव्यानि, स्कन्धोऽपि एकजीवाधिष्ठितः, किं सर्वेषामपि ?, नेत्याह-तालसरलनालिकेरीणां, तालसरलनालिकेरीग्रहणमुपलक्षणं, तेनान्येषामपि यथाऽऽगममेकजीवाधिष्ठितत्वं ·स्कन्धस्य प्रतिपत्तव्यं, अन्येषां तु स्कन्धाः प्रत्येकमनेकप्रसेकशरीरजीवात्मका इति सामर्थ्यादवसेयं, 'खंधावि अणे- गजीविया' इति पूर्वमभिधानात् । अथ यदि प्रत्येकमनेकशरीरजीवाधिष्ठितास्ततः कथमेकखण्डशरीराकारा उपल- भ्यन्ते इति ?, तदवस्थानखरूपमाह-'जह सगले'सादि, यथा सकलसर्पपाणां श्लेष्ममिश्राणां' श्लेष्मद्रव्यविमिश्रि- तानां वलिता वतिरेकरूपा भवति, अथ ते सकलसर्पपाः परिपूर्णशरीराः सन्तः पृथक्खखावगाहनयाऽवतिष्ठन्ते 'तथा' अनयैवोपमया प्रत्येकशरीराणां जीवानां शरीरसङ्घाताः पृथक्पृथक्खखावगाहना भवन्ति, इह श्लेपद्रव्यस्था- नीयं रागद्वेयोपचितं तथाविधं कर्म सकलसर्पपस्थानीयाः प्रत्येकशरीराः, सकलसर्पपग्रहणं सर्पपवैविक्त्यप्रतिपत्त्या पृथक्खखावगाहकप्रत्येकशरीरवैविक्त्यप्रतिपत्त्यर्थं । अत्रैव दृष्टान्तान्तरमाह-'जह वे'त्यादि, वाशब्दो दृष्टान्तान्तरसूचने, यथा.तिलशष्कुलिका-तिलप्रधाना पिष्टमयी अपूपिका बहुभिस्तिलैर्मिश्रिता सती यथा पृथक् २ वखावगाहतिला- त्मिका भवति कथञ्चिंदेकरूपा च 'तथा' अनयैवोपमया प्रत्येकशरीरिणां जीवानां शरीरसङ्घाताः कथञ्चिदेकरूपाः पृथक्खखावगाहनाश्च भवन्ति । उपसंहारमाह-सेत्तमित्यादि सुगमं ॥ 'सेत्त'मित्यादि सुगमं । सम्प्रति साधारणवन- स्पतिकायिकप्रतिपादनार्थमाह- से किं तं साहारणसरीरवादरवणस्सइकाइया?, साहारणसरीरवादरवणस्सइकाइया अणेगविहा पन्नचा, तं०-अवए पणए सेवाले लोहिणी मिहुत्थु हुत्थिभागा(य) । अस्सकनि सीहकनी सिंउढि तत्तो मुसुंढी य ॥४३॥ रुरु कुण्डरिया जीरु छीर - ·१प्रज्ञाप- नापदे वा- दरपुत्री- कवन० (सू. २३) पोण्डरीयए महापुंडरीयए सयपत्ते सहस्संपत्ते कल्हारे कोकणदे अरविंदे तामरसे मिसे भिसमुणाले पोक्खले पोक्खलत्यिभुए, जे यावना तहप्पगारा, से वे जलरुहा॥से किं तं कुहुणा ?, कुहुणा अणेगविहा पंन्नता, तं-आए काए कुहणे कुणके दवह- लिया सफाए सज्झाए छत्तोए वंसीण हिताकुरए, जे यावन्ना तहप्पगारा, से तं कुहुणा ॥णाणाविह संठाणा रुक्खाणं एगजीविया पत्ता। संधावि एगजीवा तालसरलणालिएरीणं ॥४०॥जह सगलसरिसवाणं सिलेसमिस्साण वट्टिया वि- ही । पत्तेयसरीराणं तहेति सरीरसंघाया ॥४१॥ जह वा तिलपप्पडिया वहुएहिं तिलहि संहता संती । पत्तेयसरीराणं वह होंति सरीरसंधायां ॥ ४२ ॥ से तं पत्तेयसरीरबादरवणप्फइकाइया ॥ सू० २३ ॥ एते गुच्छादिभेदाः प्रायः खरूपत एव प्रतीताः, केचिद्देशविशेषादवगन्तव्याः, अत्र घृक्षादिषु यस्सैकस नाम गृहीत्वाऽपरत्रापि तन्नाम गृहीतं तत्रान्यो भिन्नजातीयः सदृग्नामा प्रतिपत्तव्यः,, अथवा एकोऽपि कश्चिदनेकजाती- यको भवति, यथा-नालिकेरीतरुरेकास्थिकत्वादेकास्थिकः, त्वचो वलयाकारत्वाच वलयः, ततोऽनेकजातीयत्वादपि तन्नाम निर्दिश्यमानं न विरुध्यते । साम्प्रतमुक्तानुक्तार्थसंग्रहार्थमिदमाह-'नाणाविहेत्यादि' नानाविधं-नानाप्रकार संस्थान-आकृतिउँपां तानि नानाविधसंस्थानानि, 'वृक्षाणा मिति वृक्षग्रहणमुपलक्षणं, तेन गुच्छगुल्मादीनामपि द्रष्ट- व्यं, पत्राणि एकजीवकानि-एकजीवाधिष्ठितानि वेदितव्यानि, स्कन्धोऽपि एकजीवाधिष्ठितः, किं सर्वेषामपि ?, नेत्याह-तालसरलनालिकेरीणां, तालसरलनालिकेरीग्रहणमुपलक्षणं, तेनान्येषामपि यथाऽऽगममेकजीवाधिष्ठितत्वं .

·जस्स मूलस्स भग्गस्स, हीरो भंगो(गे) पदीसए । परित्तजीवे उ से मूले, जे यावन्ने तहाविहा ॥२॥जस्स कंदस्स भग्गस्स, हीरो भंगो पदीसए। परित्तजीवे उसे कंदे, जे यावने तहाविहा ॥६३॥ जस्स खंधस्स भग्गस्स, हीरो भंगो पदीसए । परित्त- जीवे उ से खंधे, जे यावन्ने तहाविहा॥६४॥ जीसे तयाए भग्गाए, हीरो भंगो पदीसए । परित्तजीवा तया साउ, जे यावन्ने तहाविहा ॥६५॥ जस्स सालस्स भग्गस्स, हीरो भंगो पदीसए । परित्तजीवे उ से साले, जे यावन्ने तहाविहा ॥६६॥ जस्स पवालस्स भग्गस्स, हीरोभंगो पदीसए। परित्तजीवे पवाले उ, जे यावन्ने तहाविहा ।।६७|| जस्स पत्तस्स भग्गस्स, हीरो भंगो पदीसए । परित्तजीवे उसे पत्ते, जे यावन्ने तहाविहा॥६८॥ जस्स पुप्फस्स भग्गस्स, हीरो भंगो पदीसए । परित्तजीवे उसे पुण्फे, जे यावन्ने तहाविहा ॥६९॥ जस्स फलस्स भग्गस्स, हीरो भंगो पदीसए । परित्तजीवे फले से उ, जे यावन्ने तहाविहा ॥७०॥ जस्स बीयस्स भग्गस्स, हीरो भंगो पदीसए । परित्तजीवे उसे वीए, जे यावन्ने तहाविहा॥७१॥ जस्स मूलस्स कहाओ, छल्ली बहुलतरी भवे । अणंतजीवा उ सा छल्ली, जे यावने, तहाविहा ॥७२॥ जस्स कंदस्स कहाओ, छल्ली वहल- तरी भवे । अणंतजीवा उ सा छल्ली, जे यावन्ने तहाविहा॥७३॥ जस्स खंधस्स कहाओ, छल्ली पहलतरी भवे । अणंतजीवा उ सा छल्ली, जे यावना तहाविहा॥७४॥ जीसे सालाए कहाओ, छल्ली बहलतरी भवे । अणंतजीवा उ सा छल्ली, जे यावन्ना तहाविहा.॥७॥ जस्स मूलस्स कहाओ, छल्ली तणुययरी भवे । परित्तजीवा उ सा छल्ली, जे यावन्ना तहाविहा ।।७६॥ जस्स कंदस्स कहाओ, छल्ली तणुययरी भवे। परित्तजीवा उ सा छल्ली, जे यावन्ना तहाविहा ॥७७॥ जस्स संधस्स कहाओ, छल्ली ·१प्रज्ञाप- नापदेसा- धारणवन. (सू.२४). विराली तहेव किट्टीया । हालिद्दा सिंगवेरे य आतूलुगा भूलए इय ॥४४॥ कंबूयं कन्नुक्कड सुमचओ वलइ तहेव महुसिंगी। नीरुह सप्पसुयंधा छिन्नरुहा चेव बीयरुहा ॥४५॥ पाढामियवालुंकी महुररसा चेव रायवती य । पउमा माढरि दंतीति चंडी किंहीत्ति यावरा॥४६॥मासपण्णि मुग्गपण्णी जीवियरसहे य रेणुया चेव । काओली सीरकाओली वहा भंगी नही इय ॥४७॥ किमिरासि भद्द मुच्छा णंगलई पेलुगा इय । किण्ह पड़ले य हढे हरतणुया चेव लोयाणी ॥४८॥ कण्हे कंदे वजे सूरणकंदे . वहेब खल्लूरे । एए अणंतजीवा जे यावन्ने तहाविहा ॥४९॥ तणमूल कंदमूले, वसीमूलेति आवरे । संखिजमसंखिजा, योद्ध- घाणतजीवा य ॥५०॥ सिंघाडगस्स गुच्छो अणेगजीवो उ होइ नायव्यो । पत्ता पत्यजीया दोनि य जीवा फले भणिया ॥५१॥जस्स मूलस्स भग्गस्स, समो भंगो पदीसइ । अणंतजीवे उ से मूले, जे यावन्ने तहाविहा॥५२॥जस्स कंदस्स भग्गस्स, समो भंगो पदीसह । अणंतजीवे उसे कंदे, जे यावन्ने तहाविहा ॥५३॥ जस्स संधस्स भग्गस्स, समो भंगो पदीसह । अणं- वजीवे उ से खंधे,जे यावन्ने तहाविहा ॥५४॥ जीसे तयाए भग्गाए, समो भंगो पदीसए । अणंतजीवा तया सा उ, जे यावने तहाविहा ॥५५॥ जस्स सालस्स भग्गस्स, समो भंगो पदीसए । अणंतजीवे य से साले, जे यावन्ने तहाविहा ॥५६॥ जस्स पवालस्स भग्गस्स, समो भंगो पदीसए । अणंतजीवे पवाले से, जे यावन्ने तहाविहा ।।५७॥ जस्स पत्तस्स भग्गस्स, समो भंगो पदीसए । अणंतजीवे उ से पत्ते, जे यावन्ने तहाविहा ।।५८॥ जस्स पुष्फस्स भग्गस्स, समो भंगो पदीसए । अणंतजीवे उ से पुप्फे, जे यावन्ने तहाविहा ॥ ५९ ॥ जस्स फलस्स भग्गस्स, समो भंगो पदीसए । अणंतजीवे फले से उ, जे यावन्ने तहाविहा ।। ६० ॥ जस्स बीयस्स भग्गस्स, समो भंगो पदीसए । अणंतजीवे उसे चीए, जे यावझे तहाविहा ॥ ६१॥ " ·'जस्से त्यादि, यस्य मूलस्य भग्नस्य सतो भङ्गे-भङ्गप्रदेशे तु हीरो-विपमच्छेदमुद्दन्तुरं वा प्रदृश्यते-प्रकर्पण स्पष्ट- रूपतया लक्ष्यते ततो मूलं 'परित्तजीवं' प्रत्येकशरीरजीवात्मकं ज्ञातव्यं, 'जे यावन्ने तहाविहा' इति, यान्यपि चान्यानि भमानि तथाप्रकाराणि अधिकृतसहीरभग्नमूलसदृशानि मूलानि तान्यपि प्रत्येकशरीरजीवात्मकानि मन्त- व्यानि । एवं कन्दादिविपया अपि नव गाथा भावनीयाः, यत्र कुत्रापि लिङ्गव्यत्ययः स प्राकृतलक्षणादवसेयः । अधुना मूलादिगतानां वल्कलरूपाणामनन्तजीवत्वपरिज्ञानार्थ लक्षणमाह-यस्य मूलस्य काष्ठात्-मध्यसारात् छल्ली- वल्कलरूपा बहुलतरा भवति सा अनन्तजीवा ज्ञातव्या,'जे यावन्ना तहाविह'त्तियाऽपि चान्या अधिकृतथा अनन्तजी- वत्वेन निश्चितया छल्या समानरूपा छल्ली सापि तथाविधा-अनन्तजीवात्मिका ज्ञातव्या, एवं कन्दस्कन्धशाखाविपया अपि तिस्रो गाथाः परिभावनीयाः, अधुना तासामेव छल्लीनां प्रत्येकजीवत्वपरिज्ञानाय लक्षणमाह-'जस्स मूलस्से'- त्यादि गाथाचतुष्टयं, यस्य मूलस्य काष्ठात्-मध्यसारात् छल्ली-वल्कलरूपा तनुतरा भवति सा 'परित्तजीवा' प्रत्येक- शरीरजीवात्मिका द्रष्टव्या, 'जे यावन्ना तहाविहा' इति यापि चान्या अधिकृतया प्रत्येकशरीरजीवात्मकत्वेन नि- श्चितया छल्या समानरूपा छल्ली सापि तथाविधा-प्रत्येकशरीरजीवात्मिका अवगन्तव्या, एवं कन्दादिविपया अपि तिम्रो गाथा भावनीयाः ॥ यदुक्तम्-'जस्स मूलस्स भग्गस्स समो भको पदीसई' इत्यादि, तदेव लक्षणं स्पष्टं प्रति- पिपादयिपुरिदमाह- ·, 1. १ प्रज्ञाप- नापदे सा- धारणवन. (सू. २४) ॥ तणुययरी भवे । परिचजीवाउ सा छल्ली, जे यावन्ना तहाविहा॥७८॥ जीसे सालाए कहाओ, छल्ली तणुययरी भवे । परिच- जीवा उ सा छल्ली, जे यावन्ना तहाविहा ॥ ७९ ॥ (सू० २४) 'से किं तमित्यादि, अथ के ते साधारणशरीरवादरवनस्पतिकायिकाः?, सूरिराह-साधारणशरीरंवादरवनस्प- तिकायिका अनेकविधाः प्रज्ञताः, तद्यथा-'अवए'इत्यादि, एते च केचिदतिप्रसिद्धत्वात्केचिद्देशविशेषतः खयमवंग- न्तव्याः। 'जे यावन्ने तहाविहा' इति, येऽपि चान्ये-उक्तव्यतिरिक्तास्तथाप्रकारा उक्तप्रकारास्तेऽपि अनन्तजीवा ज्ञातव्याः । 'तणे'सादि, तृणमूलं कन्दमूलं यच्चापरं वंशीमूलं, एतेषां मध्ये कचिजातिभेदतो देशभेदतो वा सहयाता जीवाः कचिदसङ्ख्याता अनन्ताश्च ज्ञातव्याः । 'सिंघाडगस्से'त्यादि, शृङ्गाटकस्य यो गुच्छः सोऽनेकजीयो भवति ज्ञातव्यः, त्वक्शाखादीनामनेकजीवात्मकत्वात् , केवलं तत्रापि यानि पत्राणि तानि प्रत्येकजीवानि, फले पुनः प्रत्येकमेकैकस्मिन् द्वौ द्वौ जीवौ भणितौ। 'जस्स मूलस्से'त्यादि, यस्य मूलस्य भग्नस्य सतः समः-एकान्तसदशरूपः चक्राकारो भङ्गः प्रकर्षण दृश्यते तन्मूलमनन्तजीवमयसेयं । 'जे यावन्ने तहाविहा' इति, यान्यपि चान्यानि अभमा- नि तथाप्रकाराणि अधिकृतमूलभग्नसमप्रकाराणि तान्यप्यनन्तजीवानि ज्ञातव्यानि । एवं कन्दस्कन्धत्वशाखाप्रवा लपत्रपुप्पफलवीजविपया अपि नव गाथा व्याख्येयाः ॥ सम्प्रति प्रत्येकशरीरलक्षणाभिधानार्थ गाथादशकमाह- . ॥ ३५॥ -- ·'जस्से'त्यादि, यस्य मूलस्य भग्नस्य सतो भङ्गे-भङ्गप्रदेशे तु हीरो-विपमच्छेदमुद्दन्तुरं वा प्रदृश्यते-प्रकपेण स्पष्ट- रूपतया लक्ष्यते ततो मूलं 'परित्तजीवं' प्रत्येकशरीरजीवात्मकं ज्ञातव्यं, 'जे यावन्ने तहाविहा' इति, यान्यपि चान्यानि भग्नानि तथाप्रकाराणि अधिकृतसहीरभन्नमूलसदृशानि मूलानि तान्यपि प्रत्येकशरीरजीवात्मकानि मन्त- व्यानि । एवं कन्दादिविपया अर्पि नव गाथा भावनीयाः, यत्र कुत्रापि लिङ्गव्यत्ययः स प्राकृतलक्षणादवसेयः । अधुना मूलादिगतानां वल्कलरूपाणामनन्तजीवत्वपरिज्ञानार्थ लक्षणमाह-यस्य मूलस्य काष्ठात्-मध्यसारात् छल्ली- वल्कलरूपा बहुलतरा भवति सा अनन्तजीवा ज्ञातव्या, 'जे यावन्ना तहाविह'त्ति याऽपि चान्या अधिकृतया अनन्तजी- वत्वेन निश्चितया छल्या समानरूपा छल्ली सापि तथाविधा-अनन्तजीवात्मिका ज्ञातव्या, एवं कन्दस्कन्धशाखाविपया अपि तिस्रो गाथाः परिभावनीयाः, अधुना तासामेव छल्लीनां प्रत्येकजीवत्वपरिज्ञानाय लक्षणमाह-'जस्स मूलस्से'- त्यादि गाथाचतुष्टयं, यस्य मूलस्य काष्ठात्-मध्यसारात् छल्ली-वल्कलरूपा तनुतरा भवति सा 'परित्तजीवा' प्रत्येक- शरीरजीवात्मिका द्रष्टव्या, 'जे यावन्ना तहाविहा' इति यापि चान्या अधिकृतया प्रत्येकशरीरजीवात्मकत्वेन नि- श्चितया छल्लया समानरूपा छल्ली सापि तथाविधा-प्रत्येकशरीरजीवात्मिका अवगन्तव्या, एवं कन्दादिविपया अपि तिस्रो गाथा भावनीयाः ॥ यदुक्तम्-'जस्स मूलस्स भग्गस्स समो भङ्गो पदीसई' इत्यादि, तदेव लक्षणं स्पष्टं प्रति- पिपादयिपुरिदमाह- , ·१प्रज्ञाप नापदे अ नन्तप्रत्ये. कलक्षणं. (सू.२५) चकागं भञ्जमाणस्स, गंठी चुन्नघणो भवे । पुढविसरिसेण भेएण, अणंतजीव वियाणाहि ॥८॥ गूढसिराग पचं सच्छीरं जं. च होइ निच्छीरं । जंपिय पणहसन्धि अणंतजीवं वियाणाहि ॥८॥ पुप्फा जलया थलया य विंटवद्धा य नालबद्धा ये। संखिञ्जमसंखिजा चोद्धव्वाऽणतजीवा य ॥८२॥ जे केइ नालियाबद्धा पुप्फा संखिञ्जजीविया भणिया । निहुया अणंतंजीवा जे यावन्ने तहाविहा ॥८३॥ पउमुप्पलिणीकंदे अंतरकंदे तहेव झिल्ली य । एए अणंतजीवा एगो जीवो पिसमुणाले ॥८॥ पलंडूल्हसुणकंदे य, कंदली य कुसुंबए । एए परित्तजीवा, जे यावन्ने तहाविहा ॥८५।। पउमुप्पलनलिणाणं, सुभगसोगंधियाण य । अरविंदकुंकणाणं, सयवत्तसहस्सपत्ताणं ॥८६॥ बिट बाहिरपत्ता य; कन्निया चेव एगजीवस्स अभितरगा पचा पचेयं केसरा मिजा ॥८७॥ वेणुनल इक्खुवाडिय समासइक्खू य इकडे रंडे । करकर सुंठि विहंगू तणाण तह पव्वगाणं च ।।८८॥ अच्छि पव्वं बलिमोडओ य एगस्स होति जीवस्स । पत्तेयं पचाई पुप्फाई अणेगजीवाई ॥८९॥.पूसफलं कालिंग तुंवं तउसेल एलवालुकं । घोसाडय पंडोलं तियं चेव तेंदूसं ॥५०॥ विंटसमं सकडाहं एयाइं हवंति एगजीवस्स । पत्तेयं पत्ताई सकेसरं केसरं मिंजा ॥ ९१॥ सप्फाए सज्झाए उब्बेहलिया य कुहणकंदुक्के । एए अणंतजीवा कंदुक्के होइ भयणा उ ॥९२॥ (सू० २५) 'चक्काग'मित्यादि, चक्रक-चक्राकारं एकान्तेन समं भङ्गस्थानं यस्य भज्यमानस्य मूलकन्दस्कन्धत्वशाखापत्र- पुप्पादेर्भवति तन्मूलादिकमनन्तजीवं विजानीहि इति सम्बन्धः, तथा 'गंठी चुन्नघणो भवे' इति ग्रन्थिः पर्व सा- मान्यतो भङ्गस्थानं वा स यस्य भज्यमानस्य चूर्णेन-रजसा घनो-व्यासो भवति ॥ अथवा यस्य पत्रादेर्भज्यमानस्य ॥३६॥ , ·चक्राकारं भङ्ग ग्रन्थिस्थाने रजसा व्याप्तिं च विना पृथिवीसदृशेन भेदेन भङ्गस्थानं भवति, सूर्यकरनिकरप्रतसकेदार- तरिकाप्रतरखण्डस्येव समो भङ्गो भवतीतिभावः तमनन्तकायं विजानीहि ॥ ८० ॥ पुनरपि लक्षणान्तरमाह-यत्पत्रं सक्षीरं निःक्षीरं वा गूढशिराक-अलक्ष्यमाणशिराविशेष यदपि च प्रनष्टसन्धि-सर्वथाऽनुपलक्ष्यमाणपत्रार्द्धद्वयसन्धि तदनन्तजीवं विजानीहि ॥ ८१ ॥ सम्प्रति पुष्पादिगतं विशेषमभित्सुिराह-पुष्पाणि चतुर्विधानि, तद्यथा-जल- जानि-सहस्रपत्रादीनि स्थलजानि-कोरण्टकादीनि, एतान्यपि च प्रत्येकं द्विधा, तद्यथा-कानिचिदृन्तवद्धानि अति- मुक्तकप्रभृतीनि कानिचिन्नालबद्धानि जातिपुष्पप्रभृतीनि, अत्र एतेषां मध्ये कानिचित्पत्रादिगतजीवापेक्षया सङ्घयेयजीवानि कानिचिदसहयेयजीवानि कानिचिदनन्तजीवानि यथाऽऽगमं वोद्धव्यानि ॥ ८२ ॥ अत्रैव कश्चि- द्विशेपमाह-यानि कानिचित् नालिकावद्धानि पुष्पाणि जात्यादिगतानि तानि सर्वाण्यपि सङ्ख्यातजीवकानि भणि- तानि तीर्थकरगणधरैः, लिहुः-लिहूपुष्पं (थोहरपुष्पं ) पुनरनन्तजीवं, यान्यपि चान्यानि लिहूपुष्पकल्पानि तान्यपि तथाविधानि-अनन्तजीवात्मकानि ज्ञातव्यानि ॥ ८३॥ पद्मिनीकन्दः-उत्पलिनीकन्दः, अन्तरकन्दो-जलजवनस्पति- विशेषकन्दः, झिल्लिका-वनस्पतिविशेपरूपा, एते सर्वेऽप्यनन्तजीवाः, नवरं पद्मिन्यादीनां विसे (नाले ) मृणाले च किमिति ? (एको जीवः) एकजीवात्मके विसमृणाले इति भावः ॥८४॥ पलण्डुकन्दो लसुनकन्दः कन्दलीकन्दको वनस्पतिविशेपः, कुस्तुम्बकोऽप्येवमेव, एते सर्वेऽपि परित्तजीवा' प्रत्येकशरीरजीवात्मकाः प्रतिपत्तव्याः, येऽपि चान्ये

·एवंप्रकारा अनन्तजीवात्मकलक्षणविरहितास्तेऽपि तथाविधाः-प्रत्येकशरीरजीवात्मका वेदितव्याः ॥८५॥ पनानाम्
उत्पलानां नलिनानां सुभगानां सौगन्धिकानां अरविन्दाना कोकनदाना शतपत्राणां सहस्रपत्राणां प्रत्येकं यत् वृन्तं-
प्रसववन्धनं यानि च वाखपत्राणि प्रायो हरितरूपाणि या च कर्णिका-पत्राधारभूता एतानि त्रीण्यपि एकजीवा-
त्मकानि, यानि पुनरभ्यन्तराणि पत्राणि यानि च केसराणि याश्च मिजाः-फलानि एतानि प्रत्येकमेकैकजीवाधिष्ठि-
तानि ॥ ८६-८७ ॥ वेणुः-वंशो नडः-तृणविशेषः इक्षुवाटिकादयो लोकतः प्रत्येतव्याः, तृणानि दूर्वादीनि यानि च
पर्वगानि-पर्योपेतानि एतेपां यदक्षि यच पर्व यच 'बलिमोडउति पर्वपरिवेष्टनं चक्राकारं, एतानि एकजीवस्य सम्ब-
न्धीनि भवन्ति, एकजीवात्मकानि भवन्तीति भावः, पत्राणि एतेषां प्रत्येकमेकजीवाधिष्ठितानि पुष्पाण्यनेकजीवात्म-
कानि ॥ ८८-८९ ॥ पुष्पफलं एवं कालिङ्गं तुम्वं त्रपुपं 'एलवालु'त्ति चिर्भटविशेपरूपं, वालुक-चिर्भट, तथा
घोपातकं पटोलं तेन्दुकं तिन्दुसं च यत्फलं, एतेपु प्रत्येकं वृन्तसमं "सकडाई' ति समांसं सगिरं तथा कटाह एतानि
त्रीण्येकस्य जीवस्य भवन्ति, एकजीवात्मकान्येतानि त्रीणि भवन्तीत्यर्थः । तथा एतेषामेव पुष्पफलादीनां तिन्दुकप-
येन्तानां पत्राणि पृथक् 'प्रत्येक' मिति प्रसेकशरीराधिष्ठितानि, एकैकजीवाधिष्ठितानीत्यर्थः । तथा सकेसरा अके-
सरा पा मिजा-बीजानि प्रत्येकमेकैकजीवाधिष्ठितानि ॥९०-९१॥ एते कुहनादिवनस्पतिविशेषा लोकतःप्रत्येतव्याः,
एते चानन्तजीवात्मकाः, नवरं कंदुक्के भजना, स हि कोऽपि देशविशेषादनन्तः-अनन्तजीवात्मको भवति, कोऽप्य-
१मज्ञाप-
नापदे सा-
धारणप्र-
त्येकवि-
शेषाः
(सू.२५)
,
॥३७॥

·सङ्खयेयजीवात्मक इति ॥९२ ॥ आह-किं वीजजीव एव मूलादिजीवो भवति उतान्यस्तस्मिन्नपनान्ते उत्पद्यते इति परप्रश्नमाशङ्याह- वीए जोणिन्भूए जीवो वक्कमइ सो व अन्नो वा । जोऽविय मूले जीवो सोविय पत्ते पढमयाएं ॥९३॥ सबोऽवि किसलओ खलु उग्गममाणो अणंतओ भणिओ । सो चेव विवढतो होइ परित्तो अणंतो वा ।। ९४ ॥ चीजे योनिभूते-योन्यवस्था प्राप्ते, योनिपरिणाममजहतीति भावः, वीजस्स हि द्विविधाऽवस्था, तद्यथा-योन्य- वस्था अयोन्यवस्था च, तत्र यदा बीजं योन्यवस्थां न जहाति अथ च उज्झितं जन्तुना तदा तत् योनिभूतमित्यभि- धीयते, उज्झितं च जन्तुना निश्चयतो नावगन्तुं शक्यते ततोऽनतिशायिना सम्प्रति सचेतनमचेतनं वा अविध्वस्त- योनि योनिभूतमिति व्यवहियते, विध्वस्तयोनि तु नियमादचेतनत्वादयोनिभूतमिति, अथ योनिरिति किमभि- धीयते ?, उच्यते, जन्तोरुत्पत्तिस्थानं अविध्वस्तंशक्तिकं-तत्रस्थजीवपरिणमनशक्तिसम्पन्नमिति भावः, तस्मिन् वीजे योनिभूते जीवो 'व्युत्क्रामति' उत्पद्यते ‘स एव' पूर्वको वीजजीवः अन्यो वा आगत्य तत्रोत्पद्यते, किमुक्त भवति ?-यदा वीजजीवनिर्वर्तकेन जीवेन खायुपः क्षयात् वीजपरित्यागः कृतो भवति, तस्य च बीजस्य पुनरम्बु- कालावनिसंयोगरूपसामग्रीसंभवस्तदा कदाचित्स एव प्राक्तनो बीजजीवो मूलादिनामगोत्रे उपनिवध्य बीजे उत्प- द्यते-तत्रागस परिणमति, कदाचिदन्यः पृथिवीकायिकादिजीवः, 'योऽपि च मूले जीव इति' य एव मूलतया परि- ,

·१ प्रज्ञाप-
नापदे वी-
जाद्यपत्र-
किशलय-
स्वरूपं
(सू. २५)
णमते जीवः सोऽपि च पत्रे प्रथमतयेति स एव प्रथमपत्रतयाऽपि परिणमते इत्येकजीवकर्तृके मूलप्रथमपत्रे इति,
आह-यद्येवं 'सम्योऽपि किसलओ खलु उग्गममाणो अणंतो भणिओ' इत्यादि वक्ष्यमाणं कथं न.विरुध्यते ?,
उच्यते, इह वीजजीवोऽन्यो या वीजमूलत्वेनोत्पद्य तदुत्सूनावस्थां करोति, ततस्तदनन्तरभाचिनी किसलयावस्था
नियमतोऽनन्ता जीवाः कुर्वन्ति, पुनश्च तेषु स्थितिक्षयात्परिणतेषु असावेव मूलजीवोऽनन्तजीवतनुं खशरीरतया
परिणमय्य तायवर्द्धते यापत्प्रथमपत्रमिति न विरोधः, अन्ये तु व्याचक्षते-प्रथमपत्रमिह यांऽसौ चीजस समुच्छ्र-
नायस्था, तेन एकजीवकर्तृके मूलप्रथमपत्रे इति, किमुक्तं भवति ?-मूलसमुच्छूनावस्थे एकजीवकर्तृके, एतच निय-
मप्रदर्शनार्थमुक्त-मूलसमुच्छूनावस्थे एकजीवपरिणामिते एव, शेपं तु किसलयादि नावश्यं मूलजीवपरिणामाविर्भावि-
तमिति, ततः 'सव्वोऽवि किसलओ खलु उग्गममाणो अणंतो भणिओ' इत्याद्यपि वक्ष्यमाणमविरुद्धं, मूलसमुच्छू-
नायस्थानिर्वर्तनारम्भकाले फिसलयत्वाभावादिति, आह-प्रत्येकशरीरवनस्पतिकायिकानां सर्वकालं शरीरावस्थाम-
धिकृत्य किं प्रत्येकशरीरत्वमुत कस्मिंश्चिदवस्थाविशेषे अनन्तजीवत्वमपि सम्भवति ?, तथा साधारणवनस्पतिकायि-
कानामपि किं सर्वकालमनन्तजीवत्वमुत कदाचित् प्रत्येकशरीरत्वमपि भवति ?, तत आह-सव्वोऽवी'त्यादि, इह
सर्वशब्दोऽपरिशेपवाची, सर्वोऽपि वनस्पतिकायः प्रत्येकशरीरः साधारणो वा किसलयावस्थामुपगतः सन् अनन्तका-
यस्वीकरगणधरैर्भणितः, स एव किसलयरूपोऽनन्तकायिकः प्रवृद्धिं गच्छन् अनन्तो वा भवति परीत्तो वा, कथम् ?,
,
॥३८॥

·उच्यते, यदि साधारणं शरीरं निवर्त्यते तदा साधारण एव भवति, अथ प्रत्येकशरीरं ततः प्रत्येक इति, कियतः कालादूर्व प्रत्येको भवति इति चेत् , उच्यते, अन्तर्मुहूर्तात् , तथाहि-निगोदानामुत्कर्पतोऽप्यन्तर्मुहू कालं याव- स्थितिरुका ततोऽन्तर्मुहूर्तात्परतो विवर्द्धमानः प्रत्येको भवतीति ॥ ९३-९४ ॥ सम्प्रति साधारणलक्षणमाह- समयं वकंताणं समयं तेसि सरीरनिवत्ती । समयं आणुग्गहणं समयं ऊसासनीसासो ॥९५॥ इकस्स उ जं गहणं बहण साहारणाण तं चेव । जं बहुयाणं गहणं समासओ तंपि इकस्स ॥९६ ॥ साहारणमाहारो साहारणमाणुपाणगहणं च । साहारणजीवाणं साहारणलक्खणं एयं ॥ ९७॥ जह अयगोलो धंतो जाओ तत्ततवणिजसंकासो । सबो अगणिपरिणी निगोयज़ीवे तहा जाण ॥ ९८॥ एगस्स दोण्ह तिण्ह व संखिजाण व न पासिउं सका । दीसंति सरीराई निगोयजी- वाणणंताणं ॥ ९९ ॥ लोगागासपएसे निगोयजीवं ठवेहि इकिकं । एवं मविजमाणा हवंति लोगा अणंता उ ॥१०॥ लोगागासपएसे परित्तजीवं ठवेहि इकिकं । एवं मविजमाणा हवंति लोगा असंखिज्जा ॥१०१ ॥ पत्तेया पञ्जत्ता-पयरस्स असंखभागमित्ता उ । लोगाऽसंखा पजत्तयाण साहारणमणंता.॥१०२॥ एएहिं सरीरेहिं पञ्चक्खं ते परूविया जीवा। सुर्डमा आणागिज्झा चक्खुप्फास न ते इति (१ प्र०) जे यावने तहप्पगारा, ते समासओ दुविहा पन्नचा, तं०-पजत्तगा य अपजत्तगा य, तत्थ णं जे ते.अपज्जत्तगा ते णं असंपत्ता, तत्थ णं जे ते पजत्तगा तेसिणं वन्नाएसेणं गंधाएसेणं रसाएसेणं फासाएसेणं सहस्सग्गसो विहाणाई, संखिजाई जोणिप्पमुहसयसहस्साई, पजत्तगनीसाए अपजत्तगा चकमंति, जत्थ एगो

·१मझाप-
नापदेसा-
धारणल-
क्षणं
(सू. २६)
तत्थ सिय संखिजा सिय असंखिजा सिय अणंता ॥ एएसिणं इमाओ गाहाओ अणुगंतवाओ, जहा-कंदा य कंदमूला य,
रुवखमूला इयारे । गुच्छा यं गुम्मवल्ली य, वेणुयाणि तणाणि य ॥१०३ ॥ पउमुप्पल संघाडे हटे य सेवाल किन्नए
पणए । अवए.य कच्छभाणी कंदुक्केगूणवीसइमे ॥ १०४ ॥ तय छल्लि पवालेसु य पत्तपुष्फफलेसु-य । मूलग्गमज्झयीएम,
'जोगी कस्सवि कित्तिया ॥ १०५ ॥ से तं साहारणसरीरवायरवणस्सइकाइया, [से चं साहरणसरीरवणस्सइकाइया ] से
तं वायरवणस्सइकाइया, सेतं वणस्सइकाइया, से तं एगिदिया ॥ (सू० २६)
'समय' युगपद् व्युत्क्रान्तानां-उत्पन्नानां सतां तेषां' साधारणजीवानां समकम्-एककालं शरीरनिचिर्मवति,
समकं च प्राणापानग्रहणं-प्राणापानयोग्यपुद्गलोपादानम् ततः समकम्-एककालं तदुत्तरकालभाविनाच्छासनिःभासौ
॥९॥ तथा एकख यत् आहारादिपुद्गलानां ग्रहणं तदेव बहूनामपि साधारणजीवानामवसेयं, किमुक्त भवति १-यत्
आहारादिकमेको गृह्णाति शेषा अपि तच्छरीराश्रिता बहवोऽपि तदेव गृह्णन्तीति, तथा च यबहूनां ग्रहणं तत्संक्षेपादे-
कत्र शरीरे समावेशात् एकस्यापि ग्रहणम् ।। ९६ ॥ सम्प्रत्युक्तार्थोपसंहारमाह-सर्वेपामप्येकशरीराश्रितानां जीवा-
नामुक्तप्रकारेण यत् साधारणं साधारणः, सूत्रे नपुंसकतानिर्देशः आपत्वात् , आहारः आहारयोग्यपुद्गलोपादानम्
यव साधारणं प्राणापानयोग्यपुद्गलोपादानं उपलक्षणमेतत् यौ. साधारणावुच्छासनिःबासौ या च साधारणा
शरीरनिवृत्तिः एतत्साधारणजीवानां लक्षणम् ॥ ९७ ॥ सम्पति-यथैकस्मिन् निगोदशरीरे अनन्ता जीवाः परिणताः।
॥३९॥

·,
प्रतीतिपथमवतरन्ति तथा प्रतिपादयन्नाह-यथा अयोगोलो मातः सन् तप्ततपनीयसंकाशः सर्वोऽग्निपरिणतो
भवति तथा निगोदजीवान् जानीहि, निगोदरूपेऽप्येकैकस्मिन् शरीरे तच्छरीरात्मकतया अनन्तान् जीवान् परिण-
तान् जानीहि ॥९८॥ एवं च सति-एकस्य द्वयोस्त्रयाणां यावत्संख्येयानां चाशन्दादसंख्येयानां वा निगोदजीवानां
शरीराणि द्रष्टुं न शक्यानि, कुत इति चेत् ?, उच्यते-अभावात् , न हि एकादिजीवगृहीतानि अनन्तवनस्पतिशरीराणि
सन्ति, अनन्तजीवपिण्डात्मकत्वात्तेपांम् , कथं तर्हि उपलभ्यानि?, इत्यत आह-'दीसंती' सादि, दृश्यन्ते शरीराणि
निगोदजीवानां-वादरनिगोदजीवानां अनन्तानां न तु सूक्ष्मनिगोदजीवानां, तेषां शरीराणामनन्तजीवसङ्घातात्मक:
त्वेऽप्यनुपलभ्यखभावत्वात् , तथासूक्ष्मपरिणामपरिणतत्वात् , अथ कथमेतदवसीयते-निगोदरूपशरीरं नियमादनन्त-
जीयपरिणामाविर्भावितं भवति ?, उच्यते-जिनवचनात्, तचेदम् ‘गोला य असंखेजा होति निगोया असंखया
गोले । एकेको य निगोओ अणंतजीवो मुणेयव्यो॥१॥ ॥ ९९ ॥ सम्प्रति एतेपामेव निगोदजीवानां प्रमाणमभि-
धित्सुराह-एकैकस्मिन् लोकाकाशप्रदेशे एकैकं निगोदजीवं स्थापय, एवमेकैकस्मिन् आकाशप्रदेशे एकैकजीवरचनया
मीयमानाः 'अनन्तलोका' अनन्तलोकाकाशप्रमाणा निगोदजीवा भवन्ति ॥ १०० ॥ सम्प्रति प्रत्येकवनस्पतिजी-
चप्रमाणमाह-एकैकस्मिन् लोकाकाशप्रदेशे एकैकं प्रत्येकवनस्पतिजीवं स्थापय, एवमुक्तप्रकारेण मीयमानाः प्रत्ये-
१ गोलाश्चासंख्येया भवन्ति निगोदा असंख्येया गोलके । एकैकश्च निगोदोऽनन्तजीवो ज्ञातव्यः ॥१॥

·१प्रज्ञाप-
नापदेसा-
धारणल-
क्षणं
(सू.२६)
कतरुजीया असङ्खयेयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणा भवन्ति ॥ १०१ ॥ सम्प्रति पर्याप्तापर्यासभेदेन प्रत्येकसाधारणवनस्प-
तिजीवानां प्रमाणमाह-पर्यासाः प्रत्येकवनस्पतिजीवाः घनीकृतस्य सम्बन्धिनः प्रतरस्य असङ्ख्येयतमे भागे यावन्त
आकाशप्रदेशास्तावत्प्रमाणा भवन्ति, अपर्याप्तानां पुनः प्रत्येकतरुजीवानामसहयेया लोकाः परिमाणं, पर्याप्सानां
अपर्यासानां च साधारणजीवानां अनन्तलोकाः, किमुक्तं भवति ?-असङ्खयेयलोकाफाशप्रदेशप्रमाणा अपर्याप्ताः
प्रत्येकतरयः, अनन्तलोकाकाशप्रदेशप्रमाणाः पर्याप्ता अपर्याप्ताश्च साधारणजीया इति ॥ १०२ ॥ 'जे यावन्ने तह-
प्पगारा' इति, येऽपि चान्ये-अनुक्तरूपास्तथाप्रकाराः-प्रत्येकतरुरूपा साधारणरूपाश्च, तेऽपि वनस्पतिकायत्वेन
प्रतिपत्तव्याः, 'ते समासओ' इत्यादि प्राग्वत् , नवरं यत्रैको वादरपर्याप्तस्तत्र तन्निश्रया अपर्याप्ताः कदाचित् सहयेयाः,
कदाचिदसह्वयेया कदाचिदनन्ताः, प्रत्येकतरवः सङ्ख्येया असङ्ख्येया वा, साधारणास्तु नियमादनन्ता इति भावः ॥
'एतेपां' साधारणप्रत्येकतररूपाणां वनस्पतिविशेषाणां वक्ष्यमाणानामिमाः-विशेषप्रतिपादिका वक्ष्यमाणा गाथा
अनुगन्तव्याः-प्रतिपत्तन्याः, ता एवाह-'तंजहा' तद्यथा-'कंदा .ये'त्यादि गाथात्रयं 'कन्दा' सूरणकन्दादयः
कन्दमूलानि घृक्षमूलानि च साधारणवनस्पतिविशेषाः 'गुच्छा' गुल्मा, वल्यश्च प्रतीताः 'वेणुका' वंशास्तृणानि-
अर्जुनादीनि ॥ १०३॥ पोत्पलशृङ्गाटकानि प्रतीतानि 'हढो' जलजवनस्पतिविशेषः सेवाला प्रसिद्धः कृष्णक-
पनकावककच्छभाणिकन्दुकाः-साधारणवनस्पतिविशेषाः ॥ १०४ ॥ एतेषामेकोनविंशतिसयानां त्वगादिषु मध्ये
.
॥४०॥

·S कस्यापि कापि योनिः, किमुक्तं भवति ?-कस्यापि त्वक् योनिः कस्यापि छल्ली यावत्कस्यापि मूलं कस्याप्यग्रं कस्यापि मध्यं कस्यापि बीजमिति ॥ १०५ ॥ 'सेत्त' मित्यादि निगमनचतुष्टयं सुगम ॥ तदेवमुक्ता एकेन्द्रि- याः, सम्प्रति द्वीन्द्रियप्रतिपादनार्थमाह- से किं तं बेइंदिया ?, बेइंदिया अणेगविहा पन्नचा, तंजहा-पुलाकिमिया कुच्छिकिमिया गंडूयलगा गोलोमा णेउरा सोमंग- लगा वंसीमुहा सूइमुहा गोजलोया जलोया जालाउया संखा संखणगा घुल्ला खुल्ला गुलया खंधा वरांडा सोत्तिया मुत्तिया कलयावासा एगओवत्ता दुहओवचा नंदियावत्ता संयुका माइवाहा सिप्पिसंपुडा चंदणा समुद्दलिक्खा, जे यावन्ने तहप्पगां- रा, सबे ते समुच्छिमा नपुंसगा, ते समासओ दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-पजत्तगा य अपजत्तगा य, एएसिणं एवंमाइयाणं वेइंदियाणं पजत्तापञ्जत्ताणं सत्त जाइकुलकोडिजोणीपमुहसयसहस्सा भवंतीति मक्खायं । से तं बेइंदियसंसारसमावन्नजी- वपन्नवणा । (सू० २७) अथ के ते द्वीन्द्रियाः १, सूरिराह-द्वीन्द्रिया अनेकविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-"पुलाकिमिया' इत्यादि, पुलाकि- मिया नाम पायुप्रदेशोत्पन्नाः कृमयः कुक्षिकृमयः-कुक्षिप्रदेशोत्पन्नाः शङ्खाः-समुद्रोद्भवाः प्रतीताः शङ्खनकाः त एंव लघवः घुल्लाः-घुल्लिकाः खुल्ला-लघवः शङ्खाः-सामुद्रशङ्खाकाराः वराटा:-कपर्दकाः “सिप्पिसंपुडत्ति संपुटरूपाः शुक्तयः चन्दनका-अक्षाः, शेपास्तु यथासम्प्रदायं वाच्याः, 'जे यावन्ने तहप्पगारा' इति येऽपिचान्ये

·१मज्ञाप-
नापदेवी-
न्द्रियम-
ज्ञाप.
(सू. २७)
"
तथाप्रकारा-एवंप्रकारा मृतककडेवरसम्भूतक्रम्यादयस्ते सर्वे द्वीन्द्रिया ज्ञातव्याः, ते संमुर्छिमत्वादेव च नपुंसकाः,
संमुर्छिमानामवश्यं नपुंसकत्वात् 'नारकसमुर्छिमा नपुंसका' (निनपुंसकानि तत्त्वा-अ-२-५०) इतिवचनात् , 'ते
समासओ' इत्यादि, ते द्वीन्द्रियाः समासतः-संक्षेपेण द्विविधाः प्रज्ञसाः, तद्यथा-पर्याप्तकाश्च अपर्याप्तकाच, चशब्दो
योनिकुलभेदेन खगतानेकभेदसूचकौ, एतेषांद्वीन्द्रियाणामेवमादीनांपुलाकृम्यादीनां द्वीन्द्रियाणां पर्याप्तापर्याप्तादीनां
सर्वसहयया सर्वजातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखाणि-योनिप्रवहाणि योनिशतसहस्राणि भवन्ति, सप्त जातिकुलको-
टिलक्षा भवन्तीति भावः, इत्याख्यातं तीर्थकृद्भिः, मकारोऽलाक्षणिकः, इयमन भावना-इह जातिकुलयोनीनां
परिज्ञानार्थमिदं परिस्थूरमुदाहरणं पूर्वाचार्यैरुपदर्शितम् , तद्यथा-जातिरिति किल तिर्यग्गतिः तस्याः कुलानि-कृमि-
कीटवृश्चिकादीनि, इमानि च कुलानि योनिप्रमुखाणि, तथाहि-एकस्यामेव योनौ अनेकानि कुलानि भवन्ति, यथा
छगणयोनौ कृमिकुलं कीटकुलं वृश्चिककुलमित्यादि, अथवा जातिकुलमित्येकं पदम् , जातिकुलयोन्योश्च परस्परं वि-
शेषः, एकस्यामपि योनौ अनेकजातिकुलसम्भवात् , यथा एकस्यामेव योनौ कृमिजातिकुलं कीटकजातिकुलं वृश्चिक-
जातिकुलमित्यादि, एवं च एकस्यामेव योनाववान्तरजातिभेदभावादनेकानि योनिप्रवहाणि जातिकुलानि सम्भव-
न्तीत्युपपद्यन्ते, द्वीन्द्रियाणां सप्त जातिकुलकोटीनां शतसहस्राणाम् , उपसंहारमाह-'सेत्त' मित्यादि, सैषा द्वीन्द्रिय-
संसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना ॥ सम्प्रति त्रीन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापनार्थमाह-
'
॥४१॥

·से किं तं तेइंदियसंसारसमावनजीवपन्नवणा?, तेइंदियसंसारसमावन्नजीवपन्नवणा अणेगविहा पन्नत्ता, तं-ओवइया रोहि- णिया कुंध पिपीलिया उसगा उद्देहिया उकलिया उप्पाया उप्पडा तणहारा कहहारा मालुया पत्ताहारा तणवेंटिया पत्त- बटिया पुप्फ.टिया फलवेंटिया बीयबेटिया तेबुरणमिंजिया तओसिमिंजिया कप्पासहिमिजिया हिल्लिया झिल्लिया झिंगिरा किंगिरिडा बाहुया लहुया सुभगा सोवत्थिया सुयबेटा इंदकाइया इंदगोवया तुरुतुंवगा कुच्छलवाहगा जूया हालाहला. पिसुया सयवाझ्या गोम्ही हथिसोंडा, जे यावने तहप्पगारा, सबे ते समुच्छिमा नपुंसगा, ते समासओ दुविहा पन्नत्ता, तं०-पजत्तगा य अपञ्जत्तगा य, एएसिणं एवमाइयाणं तेइंदियाणं पजत्तापजत्ताणं अह जाइकुलकोडिजोणिप्पमुहसयसहस्सा भवंतीतिमक्खायं, सेत्तं तेइंदियसंसारसमावन्नजीवपन्नवणा । (सू० २८) 'अथ का सा त्रीन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना ?, भगवानाह-त्रीन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना अनेकविधा प्रज्ञप्ता, तामेव तद्यथेत्यादिनोपदर्शयति, एते च औपयिकप्रभृतयस्त्रीन्द्रिया देशविशेपतो लोकतश्चावगन्तव्याः, नवरं गोम्ही-कर्णसियालिया 'जे यावन्ने तहप्पगारा' येऽपि चान्ये तथाप्रकारास्ते सर्वे त्रीन्द्रिया ज्ञातव्या इति शेपः, सब्वे 'ते संमुच्छिमानपुंसका' इत्यादि पूर्ववत् , 'एतेसिण'मित्यादि, एतेपां-त्रीन्द्रियाणामेवमादिकानाम्-औपयिकप्र- भृतीनां पर्याप्तापर्याप्तानां सर्वसङ्ख्यया अष्टौ जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखाणि-योनिप्रवाहाणि शतसहस्राणि भवन्ति, अष्टौ कुलकोटिलक्षा भवन्तीति भावः, इत्याख्यातं तीर्थकृद्भिः, उपसंहारमाह-सेत्त'मित्यादि ॥ तदेवमुक्ता त्रीन्द्रिय-

·मज्ञापना-
याः मल-
य. वृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदेवी
न्द्रियच-
तुरिन्द्रि-
यपु.(सू.
२८-२९)
॥४२॥
संसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना, सम्प्रति चतुरिन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापनामाह-
से किं तं चउरिदियसंसारसमावन्नजीवपन्नवणा १, २ अणेगविहा पं०, तं०-अंधियं पत्तिय मच्छिय मसगा कीडे वहा पयंगे
या ढंकुण कुकड कुकुह नंदावचे य सिंगिरडे ॥१०६॥ किण्हपत्ता नीलपत्ता लोहियपत्ता हालिद्दपचा सुकिल्लपचा चित्तप-
क्खा विचित्तपक्खा ओहंजलिया जलचारिया गंभीरा णीणिया तंतवा अच्छिरोडा अच्छिवेहा सारंगा नेउरा दोला भमरा
भरिली जरुला तोहा विछ्या पत्तविच्छ्या छाणविच्छुया जलविच्छुया पियंगाला कणगा गोमयकीडा, जे यावन्ने तहप्प-
गारा, सचे ते समुच्छिमा नपुंसगा, ते समासओ दुविहा पन्नचा, तं०-पअचगा य अपजत्तगा य, एएसिणं एवमाइयाणं
चउरिंदियाणं पजत्तापजत्ताणं नव जाइकुलकोडिजोणिप्पमुहसयसहस्साई भवंतीतिमक्खायं, से चं चउरिदियसंसारसमाव-
नजीवपन्नवणा ॥ (सू.. २९)
एतेऽपि चतुरिन्द्रिया लोकतः प्रत्येतव्याः, एतेषां च पर्याप्तापर्याप्तानां सर्वसङ्ख्यया जातिकुलकोटीनां नव लक्षा
भवन्ति, शेपा अक्षरगमनिका प्राग्वत्, उपसंहारमाह-'सेत्त' मित्यादि ॥ उक्ता चतुरिन्द्रियसंसारसमापन्नजीवन-
ज्ञापना, सम्प्रति पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापनामाह-
से किं तं पंचेंदियसंसारसमावन्नजीवपन्नवणा १, २ चउबिहापं०,०-नेरइयपंचिंदियसंसारसमावनजीवपन्नवणा, तिरिक्ख-
जोणियपंचिंदियसंसारसमावन्नजीवपन्नवणा मणुस्सपंचिंदियसंसारसमावन्नजीवपन्नवणा देवपंचिंदियसंसारसमावमजीव-
'पनवणा (सू०.३०)
Vaant
॥४२॥

·, अथ का सा पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना ?, सूरिराह-पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना चतुर्विधा प्रज्ञता, तद्यथा-'नरयिके' त्यादि, अयम्-इष्टफलं कर्म निर्गतमयं येभ्यस्ते निरया-नरकावासास्तेषु भवा नैरयिकास्ते च ते पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवाश्च नैरयिकपञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवास्तेषां प्रज्ञापना, तथा 'अञ्च् गतौ' तिरोऽ- ञ्चन्तीति तिर्यञ्चः, 'तिरसस्तिर्यतीति' तिरसस्तिर्यादेशः, तेषां योनिः-उत्पत्तिस्थानं तिर्यग्योनिस्तत्र भवास्तैर्यग्यो- निकास्ते च ते पञ्चेन्द्रियसंसारसमापनजीवाश्च तेषां प्रज्ञापना तैर्यग्योनिकपञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना, तथा मनुशब्दो मनुष्यवाची यथा राजशब्दो राजन्याभिधायकः, मनोरपत्यानि मनुष्याः, 'मनोंर्यणौ यश्चेति' यः प्रत्ययः पकारश्चागमः, अयं च यः प्रत्ययो जाताविति मनुष्यशब्दोजातिवाची राजन्यशब्दवत्,ते च ते पञ्चेन्द्रियसंसारसमा- पन्नजीवाश्च तेपां प्रज्ञापना मनुष्यपञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना, तथा दीव्यन्ति-खेच्छया क्रीडन्तीति देवाः भवनपत्यादयः ते च ते पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवाश्च तेपांप्रज्ञापना देवपञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवनज्ञापना ॥ तत्र नैरयिकप्रतिपादनार्थ प्रश्ननिर्वचनसूत्रे आह- से किं तं नेरइया ?, नेरइया सत्तविहा पन्नत्ता, तं०-रयणप्पभापुढविनेरइया १ सकरप्पभापुढविनेरइया २ वालुयप्पभापुढ- विनेरइया ३ पंकप्पभापुढविनेरइया ४ धूमप्पभापुढविनेरइया ५ तमप्पभापुढविनेरइया ६ तमतमप्पभापुढपिनेरइया ७, ते समासओ दुविहा पन्नत्ता, तं०-पजत्तगा य अपज्जत्तगा य, से नेरइया ॥ (सू०३१) ·प्रज्ञापना- या:मल- यवृत्ती. १प्रज्ञाप- नापदे त्री न्द्रियच- तुरिन्द्रि- यपु.(सू. २८-२९) ॥४२॥ संसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना, सम्प्रति चतुरिन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापनामाह- से कि तं चउरिदियसंसारसमावन्नजीवपन्नवणा १, २ अणेगविहा पं०, तं०-अंधियं पत्तिय मच्छिय मसगा कीडे वहा पयंगे या ढंकुण कुक्कड कुकुह नंदावते य सिंगिरडे ॥१०६॥ किण्हपत्ता नीलपत्ता लोहियपत्ता हालिद्दपत्ता सुकिल्लपत्ता चित्तप- क्सा विचित्तपक्खा ओहंजलिया जलचारिया गंभीरा णीणिया तंतवा अच्छिरोडा अच्छिवेहा सारंगा नेउरा दोला भमरा भरिली जरुला तोहा विछुया पत्तविच्छ्या छाणविच्छुया जलविच्छुया पियंगाला कणगा गोमयकीडा, जे यावन्ने तहप्प- गारा, सद्दे ते समुच्छिमा नपुंसगा, ते समासओ दुविहा पन्नचा, तं०-पजत्तगा य अपञ्जत्तगा य, एएसिणं एवमाइयाणं चरिंदियाणं पञ्जचापञ्जत्ताणं नव जाइकुलकोडिजोणिप्पमुहसयसहस्साई-भवतीतिमक्खायं, से तं चउरिदियसंसारसमाव- नजीवपन्नवणा ॥.(सू०.२९) एतेऽपि चतुरिन्द्रिया लोकतः प्रत्येतव्याः, एतेपां च पर्याप्तापर्याप्तानां सर्वसङ्ख्यया जातिकुलकोटीनां नव लक्षा भवन्ति, शेपा अक्षरगमनिका प्राग्वत्, उपसंहारमाह-'सेत्त' मित्यादि । उक्ता चतुरिन्द्रियसंसारसमापन्नजीवन- ज्ञापना, सम्प्रति पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापनामाह- से किं तं पंचेंदियसंसारसमावन्नजीवपन्नवणा?, २ चउविहापं० त०-नेरइयपंचिंदियसंसारसमावनजीवपन्नवणा, तिरिक्ख- जोणियपंचिंदियसंसारसमावन्नजीवपन्नवणा मणुस्सपंचिंदियसंसारसमावनजीवपन्नवणा देवपंचिंदियसंसारसमावनजीव- 'पन्नवणा (सू०.३०) Pr ॥४२॥ HArmmar ·. . अथ का सा पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना ?, सूरिराह-पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना चतुर्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-'नरयिके' त्यादि, अयम्-इष्टफलं कर्म निर्गतमयं येभ्यस्ते निरया-नरकावासास्तेषु भवा नैरयिकास्ते च ते पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवाश्च नैरयिकपञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवास्तेषां प्रज्ञापना, तथा 'अञ्च गती' तिरोऽ- चन्तीति तिर्यञ्चः, 'तिरसस्तिर्यतीति' तिरसस्तिर्यादेशः, तेषां योनिः-उत्पत्तिस्थानं तिर्यग्योनिस्तत्र भवास्तैर्यग्यो- निकास्ते च ते पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवाश्च तेपां प्रज्ञापना तैर्यग्योनिकपञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना, तथा मनुशब्दो मनुष्यवाची यथा राजशब्दो राजन्याभिधायकः, मनोरपत्यानि मनुष्याः, 'मनोंर्यणौ यश्चेति' यः प्रत्ययः पकारश्चागमः, अयं च यः प्रत्ययो जाताविति मनुष्यशब्दो जातिवाची राजन्यशब्दवत् ,ते च ते पञ्चेन्द्रियसंसारसमा- पन्नजीवाश्च तेपां प्रज्ञापना मनुष्यपञ्चेन्द्रियसंसारसमापनजीवप्रज्ञापना, तथा दीव्यन्ति-खेच्छया क्रीडन्तीति देवाः भवनपत्यादयः ते च ते पञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवाश्च तेपांप्रज्ञापना देवपञ्चेन्द्रियसंसारसमापन्नजीवप्रज्ञापना ॥ तत्र नैरयिकप्रतिपादनार्थ प्रश्ननिर्वचनसूत्रे आह- से किं तं नेरइया ?, नेरइया सत्तविहा पन्नत्ता, तं०-रयणप्पभापुढविनेरइया १ सकरप्पभापुढविनेरइया २ वालुयप्पभापुढ- विनेरइया ३ पंकप्पभापुढविनेरइया ४ धूमप्पभापुढविनेरइया ५ तमप्पभापुढविनेरइया ६ तमतमप्पभापुढविनेरइया ७, ते समासओ दुविहा पन्नत्ता, तं०-पजत्तगा य अपजत्तगा य, से तं नेरइया ।। (सू०३१)

·१ प्रज्ञाप-
नज्ञापना-
या: मल-
य. वृत्ती.
नापदे -
रयिकप-
श्चेन्द्रिय
(सू.३१-
३२)
॥४३॥
सप्तविधत्वं नैरयिकाणां पृथिवीभेदेन अन्यथा प्रभूतभेदत्वमपि घटते, ततः पृथिवीभेदत एव सप्तवि-
धत्वं तद्यथेत्यादिनोपदर्शयति-रत्नानि-वज्रवैडूर्यादीनि, प्रभाशब्दोऽत्र सर्वत्रापि स्वभाववाची रनानि प्रभा-खरूपं
यस्याः सा रतप्रभा-रत्नबहुला रत्नमयीति भावार्थः, सा चासौ पृथिवी च २ तस्यां नैरयिका रतप्रभापृथिवीनरयिकाः,
एवं 'सफरप्पहापुढविनेरइया' इत्यादि भावनीयम् , उपसंहारमाह-'सेत्तं नेरइया' ॥ अधुनोद्देशक्रमप्रामाण्यानुसर-
णतस्तियपञ्चेन्द्रियान् प्रतिपिपादयिपुराह-
से किं तं पंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, पंचिंदियतिरिक्खजोणिया तिविहा पन्नत्ता, तं०-१ जलयरपंचिंदियतिरिक्खजो-
णिया य १ थलयरपंचिदियतिरिक्खजोणियाय २ खयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य३ । (मू० ३२)
अध के ते पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः?, सूरिराह-पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकास्त्रिविधाः प्रज्ञताः, तद्यथेत्यादि, 'जलयरे-'
त्यादि, जले चरन्ति-पर्यटन्तीति जलचराः, 'आधारादिति' टप्रत्ययः, ते च ते पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाच जलचरपञ्चे-
न्द्रियतिर्यग्योनिकाः, स्थले चरन्तीति स्थलचराः, खे-आकाशे चरन्तीति खचराः, प्राकृतत्वादापत्वाच 'खहचरा'
इति सूत्रे पाठः, तत उभयत्रापि पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकशब्देन सह विशेषणसमासः।
से किं तं जलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, जलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया पंचविहा पन्नत्ता, तं०-१ मच्छा २ क-
छभा ३ गाहा ४ मगरा ५ सुसुमारा. ॥ से किं तं मच्छा.१, मच्छा अणेगविहा पन्नचा, तं०--सोहमच्छा खवल्लमच्छा
.
॥४३॥

·जुंगमच्छा विज्झडियमच्छा हलिमच्छा मगरिमच्छा रोहियमच्छा हलीसागरा गागरा वडा वडगरा गम्भया उसगारा तिमितिमिगिला णका तंदुलमच्छा कणिकामच्छा सालि सत्थियामच्छालंभणमच्छा पडागा पडागाइपडागा जे यावन्नेतह- प्पगारा, सेत्तं मच्छा ॥ से किं तं कच्छभा ?, कच्छभा दुविहा पन्नत्ता, तं०-अट्टिकच्छभा य मंसकच्छभा य, से तं कच्छभा ॥ से किं तं गाहा ?, गाहा पंचविहा पन्नत्ता, तं०-१दिली २ वेढगा ३ मुद्धया ४ पुलया ५ सीमागारा, से तंगाहा ॥से किं तं मगरा, मगरा दुविहा पन्नत्ता, तं-१ सोंडमगरा य २ महमगरा य, से तं मगरा ।। से किं तं सुसुमारा?, सुसुमारा एगागारा पन्नत्ता, से तं सुसुमारा । जे यावन्ने तहप्पगारा। ते समासओ दुविहा प० तं०-समुच्छिमा य गम्भवकं- तिया य, तत्थ णं जे ते संमुच्छिमा ते सत्वे नपुंसगा, तत्थ णं जे ते गम्भवकंतिया ते तिविहा प०, तं०-इत्थी पुरिसा नपुंसगा। एएसिणं एवमाइयाणं जलयरपचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पञ्जत्तापजताणं अद्धतेरसजाइकुलकोडिजोणिप्पमुंह- सयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं । सेत्तं जलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ॥ (सू० ३३) अथ के ते जलचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः ?, सूरिराह-जलचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः पञ्चविधाः प्रज्ञाप्तः, तदेव पञ्चविधत्वं तद्यथेत्यादिनोपदर्शयति १ मत्स्याः २ कच्छपाः, सूत्रे पकारस्य भकारः प्राकृतत्वात् .३ ग्राहा ४ मकराः ५ शिशुमाराः, प्राकृतत्वात्सूत्रे 'सुसुमारा' इति पाठः । मत्स्यादीनां च विशेपा लोकतो वेदित- व्याः, नवरमस्थिकच्छपा मांसकच्छपा इति-ये अस्थिवहुलाः कच्छपास्ते अस्थिकच्छपाःये मांसबहुलास्ते मांसकच्छपाः। ,

·मज्ञापना-
याः मल-
य० वृत्ता.
१मज्ञाप-
नापदे ज-
लचरपञ्चे.
(सू. ३३)
,
॥४४॥
'ते समासओ' इत्यादि, ते जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः समासतः-संक्षेपेण द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-संमू-
छिमाश्च गर्भव्युत्क्रान्तिकाश्च, "मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः” अस्मात् संपूर्वात् संमूर्च्छनं संमूर्छः, "अकर्तरि" इति
भावे घनप्रत्ययः, गर्मोपपातव्यतिरेकेण एवमेव प्राणिनामुत्पाद इति भावः, तेन निवृत्ताः संमूच्छिमाः "भावादिम"
इति इमप्रत्ययः । गर्ने व्युत्क्रान्तिः-उत्पत्तिर्येपां ते, व्युत्क्रान्तिशब्दोऽत्रोत्पत्तियाची, तथा पूर्वाचार्यप्रसिद्धः, यदिवा
'गर्भात्' गर्भावासाद् व्युत्क्रान्तिः-निष्क्रमणं येषां ते गर्भव्युत्क्रान्तिकाः "शेपा वा" इति कच्समासान्तः। चशब्दो
प्रत्येक खगतानेकभेदसूचकौ । तत्र ये ते संमूछिमास्ते सर्वे नपुंसकाः, संमूछिमभावस्य नपुंसकत्वाविनाभावित्वात् ।
ये तु गर्भव्युत्क्रान्तिकास्ते त्रिविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-स्त्रियः पुरुपा नपुंसकाः। एतेपां चोभयेपामपि शरीरावगाह-
नादिपु द्वारेषु यचिन्तनं यच्च गर्भव्युत्क्रान्तिकानां स्त्रीपुंसनपुंसकानां परस्परमल्पवहुत्वचिन्तनं तज्जीवाभिगमटीकायां
कृतमिति ततोऽवधार्यम् । 'एएसिणं' इत्यादि, एतेपामेवमादिकानामुपदर्शितप्रकारादीनां जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यम्-
योनिकानां पर्याप्तापर्याप्तानां सर्वसंख्ययाऽर्धत्रयोदशजातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखानि-योनिप्रवहाणि शतसहस्राणि
भवन्तीत्याख्यातं भगवद्भिस्तीर्थकरैः । उपसंहारमाह-'सेत्त' इत्यादि, तदेवमुक्ता जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः ।।
सम्प्रति स्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकानभिधित्सुराह-
से किं तं थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा प०, ०-चउप्पयथलयरपंचिं-
,
-
॥४४॥

·दियतिरिक्खजोणिया य परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाय । से किं तं चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया?, चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउव्विहा प०, तं०-एगखुरा विखुरा गंडीपदा सणप्फदा । से किं तं एगखुरा ?, एगखुरा अणेगविहा प०, तं०-अस्सा अस्सतरा घोडगा गद्दभा गोरक्खरा कंदलगा सिरिकंदलगा आवत्तगाजे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं एगखुरा । से किं तं दुखुरा ?, दुखुरा अणेगविहा प०, तं०-उट्टा गोणा गवया रोज्झा पसुया महिसा मिया संवरा वराहा अया एलगरुरुसरभचमरकुरंगगोकनमादि जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं दुखुरा । से किं तं गंडीपया ?, गंडीपया अणेगविहा पं०, तं०-हत्थी हत्थीपूयणया मंकुणहत्थी खगा (ग्गा) गंडा जे यावन्ने०, सेत्तं गंडीपया । से किं तं सणप्फया ?, अणेगविहा पं०, तं-सीहा वग्घा दीविया अच्छा मरच्छा परस्सरा सियाला विडाला सुणगा कोलसुणगा (ग्रं-५००) कोकंतिया ससगा चित्तगा चिल्लगा जे यावन्ने०, सेवं संणप्फया। ते समासओ दुविहा पं०, तं०-समुच्छिमा य गम्भवकन्तिया य, तत्थ णं जे ते संमुच्छिमा ते सव्वे नपुंसगा, तत्थ णं जे ते गम्भवतिया ते तिविहा पं०, तं०- इत्थी पुरिसगा नपुंसगा। एएसिणं एवमाइयाणं थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पजत्तापजताणं दस जाइकुलकोडि- जोणिप्पमुहसयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं । सेत्तं चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया । (सू० ३४) चत्वारि पदानि येपां ते चतुष्पदाः-अश्वादयः ते चते स्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाश्च चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रिय- तैर्यगयोनिकाः, उरसा भुजाभ्यां वा परिसर्पन्तीति परिसर्पाः-अहिनकुलादयः, ततः पूर्ववत् स्थलचरपञ्चेन्द्रियतै- .

·,
प्रज्ञापना-
या: मट-
या वृत्ता.
॥४४॥
,
'ते समासओ' इत्यादि, ते जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः समासतः-संक्षेपेण द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-संमू-
१प्रज्ञाप-
छिमाथ गर्भव्युत्क्रान्तिकाश्च, " मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः" अस्मात् संपूर्वात् संमूर्च्छनं संमूर्छः, "अकर्तरि" इति नापदे ज-
भावे घञ्प्रत्ययः, गर्मोपपातव्यतिरेकेण एवमेव प्राणिनामुत्पाद इति भावः, तेन निवृत्ताः संमूच्छिमाः "भावादिम" लचरपञ्चे.
इति इमप्रत्ययः । गर्ने व्युत्क्रान्तिः-उत्पत्ति]पां ते, व्युत्क्रान्तिशब्दोऽत्रोत्पत्तिवाची, तथा पूर्वाचार्यप्रसिद्धः, यदिवा (सू. ३३)
गर्भात्' गर्भावासाद् व्युत्क्रान्तिः-निष्क्रमणं येपांते गर्मव्युत्क्रान्तिकाः “शेषाद्वा" इति कच्समासान्तः। चशब्दौ
प्रत्येकं खगतानेकभेदसूचकौ । तत्र ये ते संमूछिमास्ते सर्वे नपुंसकाः, समूछिमभावस्य नपुंसकत्याविनाभावित्वात् ।
ये तु गर्भव्युत्क्रान्तिकास्ते त्रिविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-स्त्रियः पुरुपा नपुंसकाः। एतेपां चोभयेपामपि शरीरावगाह-
नादिपु द्वारेपु यचिन्तनं यच्च गर्भव्युत्क्रान्तिकानां स्त्रीपुंसनपुंसकानां परस्परमल्पवहुत्वचिन्तनं तज्जीवाभिगमटीकायां
कृतमिति ततोऽवधार्यम् । एएसिणं' इत्यादि, एतेपामेवमादिकानामुपदर्शितप्रकारादीनां जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग-
योनिकानां पर्याप्तापर्याप्तानां सर्वसंख्ययाऽर्धत्रयोदशजातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखानि-योनिप्रवहाणि शतसहस्राणि
भवन्तीत्याख्यातं भगवद्भिस्तीर्थकरैः । उपसंहारमाह- सेत्त' इत्यादि, तदेवमुक्ता जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः ।।
सम्प्रति स्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकानभिधित्सुराह-
से कि वे थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा प०, तं०-चउप्पयथलयरपंचिं-
॥४४॥

·दियतिरिक्खजोणिया य परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य । से किं तं चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया?, चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउन्विहा प०, ०-एगखुरा विखुरा गंडीपदा सणफदा । से किं तं एगखुरा ?, एगखुरा अणेगविहा प०, तं०-अस्सा अस्सवरा घोडगा गद्दमा गोरक्खरा कंदलगा सिरिकंदलगा आवत्तगाजे यावन्ने तहप्पगारा, सेचं एगखुरा । से किं तं दुखुरा ?, दुखुरा अणेगविहा प०, तं०-उटा गोणा गवया रोज्झा पसुया महिसा मिया संवरा वराहा अया एलगरुरुसरभचमरकुरंगगोकनमादि जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं दुसुरा । से किं तं गंडीपया ?, गंडीपया अणेगविहा पं०, तं०-हत्थी हत्थीपूयणया मंकुणहत्थी खगा (ग्गा) गंडा जे यावन्ने०, सेत्तं गंडीपया । से किं तं सणप्फया ?, अणेगविहा पं०, तं-सीहा वग्धा दीविया अच्छा मरच्छा परस्सरा सियाला विडाला सुणगा कोलसुणगा (ग्रं-५००) कोकंतिया ससगा चित्तगा चिल्लगा जे यावन्ने०, सेत्तं संणप्फया । ते समासओ दुविहा पं०, तं०-समुच्छिमा य गम्भवकन्तिया य, तत्थ णं जे ते समुच्छिमा ते सवे नपुंसगा, तत्थ णं जे ते गम्भवतिया ते तिविहा पं०, तं०- इत्थी पुरिसगा नपुंसगा । एएसिणं एवमाझ्याणं थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पञ्जतापजताणं दस जाइकुलकोडि- जोणिप्पमुहसयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं । सेत्तं चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया । (मु० ३४) चत्वारि पदानि येषां ते चतुप्पदाः-अचादयः ते च ते स्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाश्च चतुप्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रिय- तैर्यग्योनिकाः, उरसा भुजाभ्यां या परिसर्पन्तीति परिसर्पाः-अहिनकुलादयः, ततः पूर्ववत् स्थलचरपञ्चेन्द्रियतै-

·मज्ञापना-
याः मट-
य. वृत्ती.
१मज्ञाप-
नापदे ज-
लचरपञ्चे.
(सू. ३३)
.
॥४४॥
'ते समासो' इत्यादि, ते जलचरपञ्चेन्द्रियतैयंग्योनिकाः समासतः-संक्षेपेण द्विविधाः प्रज्ञासाः, तद्यथा-संमू-
छिमाश्च गर्भव्युत्क्रान्तिकाश्च, " मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः” अस्मात् संपूर्वात् संमूर्छनं संमूळः, "अकर्तरि" इति
भावे घञ्प्रत्ययः, गर्भोपपातव्यतिरेकेण एवमेव प्राणिनामुत्पाद इति भावः, तेन निवृत्ताः संमूछिमाः "भावादिम"
इति इमप्रत्ययः । गर्ने व्युत्क्रान्तिः-उत्पत्तिर्यपां ते, व्युत्क्रान्तिशब्दोऽत्रोत्पत्तिवाची, तथा पूर्वाचार्यप्रसिद्धः, यदिवा
'गर्भात्' गर्भावासाद् व्युत्क्रान्तिः-निष्क्रमणं येषां ते गर्भव्युत्क्रान्तिकाः "शेपाद्वा" इति कच्समासान्तः। चशब्दो
प्रत्येकं खगतानेकभेदसूचकौ । तत्र ये ते संमूछिमास्ते सर्वे नपुंसकाः, संमूछिमभावस्य नपुंसकत्याविनाभावित्वात् ।
ये तु गर्भव्युत्क्रान्तिकास्ते त्रिविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-स्त्रियः पुरुपा नपुंसकाः। एतेषां चोभयेपामपि शरीरावगाह-
नादिपु द्वारेपु यचिन्तनं यच्च गर्भव्युत्क्रान्तिकानां स्त्रीपुंसनपुंसकानां परस्परमल्पवहुत्वचिन्तनं तज्जीवाभिगमटीकायां
कृतमिति ततोऽवधार्यम् । 'एएसिणं' इत्यादि, एतेपामेवमादिकानामुपदर्शितप्रकारादीनां जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग-
योनिकानां पर्याप्तापर्याप्तानां सर्वसंख्ययाऽर्धत्रयोदशजातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखानि-योनिप्रवहाणि शतसहस्राणि
भवन्तीत्याख्यातं भगवद्भिस्तीर्थकरैः । उपसंहारमाह- सेत्त' इत्यादि, तदेवमुक्ता जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः ॥
सम्प्रति स्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्रयोनिकानभिधित्सुराह-
से किं दं थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा प०, तं०-चउप्पयथलयरपंचिं-
॥४४॥

·दियतिरिक्खजोणिया य परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य । से किं तं चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया!, चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउविहा प०, ०-एगखुरा विखुरा गंडीपदा सण'फदा । से किं तं एगखुरा, एगखुरा अणेगविहा प०, तं०-अस्सा अस्सतरा घोडगा गद्दभा गोरक्खरा कंदलगा सिरिकंदलगा आवत्तगाजे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं एगखुरा । से किं तं दुखुरा ?, दुखुरा अणेगविहा प०, तं-उट्टा गोणा गवया रोज्झा पसुया महिसा मिया संबरा वराहा अया एलगरुरुसरभचमरकुरंगगोकनमादि जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं दुखुरा । से किं तं गंडीपया ?, गंडीपया अणेगविहा पं०, तं०-हत्थी हत्थीपूयणया मंकुणहत्थी खगा (ग्गा) गंडा जे यावन्ने०, सेत्तं गंडीपया । से किं तं सणप्फया ?, अणेगविहा पं०, तं-सीहा बग्घा दीविया अच्छा मरच्छा परस्सरा सियाला विडाला सुणगा कोलसुणगा (ग्रं-५००) कोकतिया ससगा चिचगा चिल्लगा जे यावन्ने०, सेत्तं सणफया। ते समासओ दुविहा पं०, तं०-समुच्छिमा य गम्भवकन्तिया य, तत्थ णं जे ते संमुच्छिमा ते सो नपुंसगा, तत्थ णं जे ते गम्भवतिया ते तिविहा पं०, तं०- इत्थी पुरिसगा नपुंसगा। एएसिणं एबमाइयाणं थलयरपंचिंदियतिरिवखजोणियाणं पञ्जत्तापजताणं दस जाइकुलकोडि- जोणिप्पमुहसयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं । सेत्तं चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया । (सू०३४) चत्वारि पदानि येषां ते चतुष्पदाः-अचादयः ते च ते स्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्रयोनिकाश्च चतुप्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रिय- तैर्यग्रयोनिकाः, उरसा भुजाभ्यां वा परिसर्पन्तीति परिसर्पाः-अहिनकुलादयः, ततः पूर्ववत् स्थलचरपञ्चेन्द्रियतै- ,

·,
याः मट-
१प्रज्ञाप-
नापदे ज-
लचरपञ्चे.
(सू. ३३)
,
'ते समासो' इत्यादि, ते जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः समासतः-संक्षेपेण द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-संमू-
मज्ञापना-
छिमाश्च गर्भव्युत्क्रान्तिकाश्च, " मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः" अस्मात् संपूर्वात् संमूर्च्छनं संमूर्छः, “अकर्तरि" इति
य० पृत्ता.
भाये पजप्रत्ययः, गर्भोपपातव्यतिरेकेण एवमेव प्राणिनामुत्पाद इति भावः, तेन निर्वृत्ताः संमूच्छिमाः "भावादिम"
इति इमप्रत्ययः । गर्ने व्युत्क्रान्तिः-उत्पत्तिर्यपां ते, व्युत्क्रान्तिशब्दोऽत्रोत्पत्तिवाची, तथा पूर्वाचार्यप्रसिद्धः, यदिवा
॥४४॥'गर्भात्' गर्भावासाद् व्युत्क्रान्तिः-निष्क्रमणं येषां ते गर्भव्युत्क्रान्तिकाः “शेषाद्वा" इति कच्समासान्तः। चशब्दो
प्रत्येकं स्वगतानेकभेदसूचकौ । तत्र ये ते संमूछिमास्ते सर्वे नपुंसकाः, संमूछिमभावस्य नपुंसकत्वाविनाभावित्वात् ।
ये तु गर्भव्युत्क्रान्तिकास्ते त्रिविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-स्त्रियः पुरुपा नपुंसकाः । एतेपां चोभयेपामपि शरीरावगाह-
नादिपु द्वारेपु यचिन्तनं यच्च गर्भव्युत्क्रान्तिकानां स्त्रीपुंसनपुंसकानां परस्परमल्पबहुत्वचिन्तनं तज्जीवाभिगमटीकायां
कृतमिति ततोऽवधार्यम् । 'एएसिणं' इत्यादि, एतेपामेवमादिकानामुपदर्शितप्रकारादीनां जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग-
योनिकानां पर्याप्तापर्याप्सानां सर्वसंख्ययाऽर्धत्रयोदशजातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखानि-योनिप्रवहाणि शतसहस्राणि
भवन्तीत्याख्यातं भगवद्भिस्तीर्थकरैः । उपसंहारमाह- सेत्तं' इत्यादि, तदेवमुक्ता जलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः॥
सम्प्रति स्थलचरपञ्चेन्द्रियतर्यग्योनिकानभिधित्सुराह-
से किं तं धलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा प०, ०-चउप्पयथलयरपंचिं-
॥४४॥

·दियतिरिक्खजोणिया य परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य । से किं तं चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया?, चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउव्विहा प०, तं०-एगखुरा विखुरा गंडीपदा सणप्फदा । से किं तं एगखुरा, एगखुरा अणेगविहा प०, तं०-अस्सा अस्सतरा घोडगा गद्दभा गोरक्खरा कंदलगा सिरिकंदलगा आवत्तगाजे यावन्ने तहप्पगारा, सेनं एगखुरा । से किं तं दुखुरा ?, दुखुरा अणेगविहा प०, तं०-उट्टा गोणा गवया रोज्झा पसुया महिसा मिया संबरा वराहा अया एलगरुरुसरभचमरकुरंगगोकन्नमादि जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं दुखुरा । से किं तं गंडीपया?, गंडीपया अणेगविहा पं०, तं०-हत्थी हत्थीपूयणया मंकुणहत्थी खगा (ग्गा) गंडा जे यावन्ने०, सेत्तं गंडीपया । से किं तं सणप्फया ?, अणेगविहा पं०, तं०-सीहा वग्घा दीविया अच्छा मरच्छा परस्सरा सियाला विडाला सुणगा कोलसुणगा (ग्रं-५००) कोकंतिया ससगा चित्तगा चिल्लगा जे यावन्ने०, सेत्तं संणप्फया । ते समासओ दुविहा पं०, तं०-समुच्छिमा य गम्भवक्कन्तिया य, तत्थ णं जे ते संमुच्छिमा ते सो नपुंसगा, तत्थ णं जे ते गम्भवतिया ते तिविहा पं०, तं०- इत्थी पुरिसगा नपुंसगा। एएसिणं एवमाइयाणं थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पञ्जत्तापञ्जताणं दस जाइकुलकोडि- जोणिप्पमुहसयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं । सेत्तं चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया । (सू०३४) चत्वारि पदानि येपां ते चतुष्पदाः-अथादयः ते च ते स्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्रयोनिकाश्च चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रिय- तैर्यग्योनिकाः, उरसा भुजाभ्यां वा परिसप्पन्तीति परिसर्पा:-अहिनकुलादयः, ततः पूर्ववत् स्थलचरपञ्चेन्द्रियतै-

·प्रज्ञापना-
या:मल-
यवृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदे च-
तुप्पदपञ्चे.
(सू. ३४)
॥४५॥
यगयोनिकपदेन सह विशेषणसमासः, चशब्दौ प्रत्येकं खगतानेकभेदसूचकौ, तदेवानेकभेदत्वं क्रमेण प्रतिपिपादयि-
पुरिदमाह-से किंत' इत्यादि, अथ के ते चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः ?, सूरिराह-चतुप्पदस्थलचर-
पञ्चेन्द्रियतैर्य गयोनिकाश्चतुर्विधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-'एगखुरा' इत्यादि, तत्र प्रतिपदमेकः खुरः-शफो येपां ते एक-
खुराः-अश्वादयः, द्वौ द्वौ खुरौ प्रतिपदं येषां ते द्विखुराः-उष्ट्रादयः, तथा चैकैकस्मिन् पदे द्वौ द्वौ शफौ दृश्येते, गण्डी-
य-सुवर्णकाराधिकरणीस्थानमिव पदं येषां ते गण्डीपदाः-हस्त्यादयः, तथा सनखानि-दीर्घनखपरिकलितानि पदानि
येपां ते सनखपदाः-थादयः, प्राकृतत्वाच सणप्फया इति सूत्रे निर्देशः । अधुना एतानेव एकखुरादीन् भेदतः
क्रमेण प्रतिपिपादयिपुरिदमाह-से किं ते' इत्यादि, सुगमम् , नवरं ये केचिजीवमेदाः प्रतीतास्ते लोकतो वेदि-
तव्याः । 'ते समासओ दुविहा पन्नत्ता' इत्यादि सूत्रं प्राग्वद् भावनीयम् , नवरमत्र जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखा-
नि शतसहस्राणि दश भवन्तीति वेदितव्यम् । अत्रापि च संमूछिमानां गर्भव्युत्क्रान्तिकानां च प्रत्येकं यत् शरीरादि-
द्वारेषु चिन्तनं यच्च स्त्रीपुंनपुंसकानां परस्परमल्पवहुत्वं तज्जीवाभिगमटीकातो वेदितव्यम् , सेत्तं चउप्पया' इत्यादि।
से किं तं परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा पं०, तं०-उरप-
रिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य भुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य । से किं तं उरपरिसप्पथलयरपं-
चिंदियतिरिक्खजोणिया ?, उरपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउबिहा पं०, त०-अही अयगरा आसालिया
"
॥४५॥

·महोरंगा ॥ से किं तं अही?, अही दुविहा पं०, तं०-दवीकरा य. मउलिणो य, से किं तं दबीकरा ?, दवीकरा अणेगविहा पं०, तं०-आसीविसा दिट्टीविसा उग्गविसा भोगविसा तयाविसा लालाविसा उस्सासविसा नीसासविसा कण्हसप्पा सेदसप्पा काओदरा दज्झपुष्फा कोलाहा मेलिमिंदा सेसिंदा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं दबीकरा । से किं तं मउलिणो?, मउलिणो अणेगविहा पं०, तं०-दिवागा गोणसा कसाहीया वइउला चिचलिणो मंडलिणो मालिणो अही अहिसलागा वासपडागा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं मउलिणो, सेत्तं अही। से किं तं अयगरा ?, अयगरा एगागारा प०, सेत्तं अयगरा । से किं तं आसालिया ?, कहि णं भंते! आसालिया संमुच्छति ?, गोयमा! अंतो मणुस्सखित्ते अड्डाइजेसु दीवेसु निवाधा- एणं पन्नरससु कम्मभूमिसु वाघायं पडुच्च पंचसु महाविदेहेसु चकवट्टिखंधावारेसु वासुदेवखंधावारेसु वलदेवखंधावारेसु मंडलियखंधावारेसु महामंडलियखंधावारेसु गामनिवेसेसु णगरनिवेसेसु णिगमनिवेसेसु खेडनिवेसेसु कबडनिवेसेसु मडंव- निवेसेसु दोणमुहनिवेसेसु पट्टणनिवेसेसु आगरनिवेसेसु आसमनिवेसेसु संवाहनिवेसेसु रायहाणीनिवेसेसु एएसिणं चेव वि- गासेसु एत्थ णं आसालिया संमुच्छति । जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजइभागमित्ताए ओगाहणाए उकोसेणं वारसजोयणाई तयणुरूवं च णं विक्खंभवाहल्लेणं भूमी दालित्ता णं समुढेइ, असन्नी मिच्छदिही अण्णाणी अंतोमुहुत्तऽद्धाउया चेव कालं करेइ, सेतं आसालिया । से किं तं महोरगा?, महोरगा अणेगविहा पं०, तं०-अत्थेगइआ अंगुलंपि अंगुलपुहुत्तियावि विय- स्थिपि वियस्थिपुहुत्तियावि रयणिपि रयणिपुहुत्तियावि कुच्छिपि कुच्छिपुहुत्तियावि ध[पि धणुपुहुत्तयावि गाउयंपि गाउ- यपुहुत्तयावि जोयणपि जोयणपुहुत्तयावि जोयणसयंपि जोयणसयपुहुत्तयावि जोयणसहस्संपि, ते णं थले जाता जलेऽपि

·प्रज्ञापना-
याः मल-
यवृत्ती.
१मज्ञाप-
नापदे च-
तुप्पदपञ्चे.
(सू. ३४)
॥४५॥
र्ययोनिकपदेन सह विशेपणसमासः, चशब्दौ प्रत्येक खगतानेकभेदसूचकौ; तदेवानेकभेदत्वं क्रमेण प्रतिपिपादयि-
पुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, अथ के ते चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्रयोनिकाः ?, सूरिराह-चतुष्पदस्थलचर-
पञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाश्चतुर्विधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-'एगखुरा' इत्यादि, तत्र प्रतिपदमेकः खुरः-शफो येपां ते एक-
खुराः-अधादयः, द्वौ द्वौ खुरौ प्रतिपदं येषां ते द्विखुराः-उष्ट्रादयः, तथा चैकैकस्मिन् पदे द्वौ द्वौ शफौ दृश्येते, गण्डी-
व-सुवर्णकाराधिकरणीस्थानमिव पदं येषां ते गण्डीपदाः-हस्त्यादयः, तथा सनखानि-दीर्घनखपरिकलितानि पदानि
येपां ते सनसपदाः-थादयः, प्राकृतत्वाच सणप्फया इति सूत्रे निर्देशः । अधुना एतानेच एकखुरादीन् भेदतः
क्रमेण प्रतिपिपादयिपुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, सुगमम् , नवरं ये केचिजीवभेदाः प्रतीतास्ते लोकतो वेदि-
तव्याः । 'ते समासओ दुविहा पन्नत्ता'.इत्यादि सूत्रं प्राग्वद् भावनीयम् , नवरमत्र जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखा-
नि शतसहस्राणि दश भवन्तीति वेदितव्यम् । अत्रापि च संमूछिमानां गर्भव्युत्क्रान्तिकानां च प्रत्येकं यत् शरीरादि-
द्वारेपु चिन्तनं यच्च स्त्रीपुंनपुंसकानां परस्परमल्पवहुत्वं तज्जीवाभिगमटीकातो वेदितव्यम् , सेत्तं चउप्पया' इत्यादि।
से किं तं परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा पं०, तं०-उरप-
रिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य भुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य । से किं तं उरपरिसप्पथलयरपं-
चिंदियतिरिक्सजोणिया ?, उरपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउबिहा पं०, तं०- अही अयगरा आसालिया
॥४५॥

·होताहीही दुर्तिहाशाजारसलियोनिद्वारा दहन विहा -शमिजाविधीविना शिरोपविता क्याविना सानाविना उत्तापिता वीजविता हापा इमामशेदरा इभानालाहा निदादा पार हमारा, सोयारियो, सपो यहा-दामोपचा माहोपा बाय विचलियो रंडलियो सलियो रही हिनताना वहाराचरियो, हिवरा, ३५पा एमापाराषत। शालेया कह गालाचार, ओपन जो नपुस्तविहानदीन विशा- शस्त कन्चनलमा नु सहाविदहन इसाईसंवादास्न वाजवंधान बल्लेबलंदासान दिसंघाल हालियावाल सापनि पानि पनि लेनिन जमवतन्तु रेन दोपनियन पनि सरोन शत्रपाल दहिवन्द रामहापानिन्न एजिपं के नि- पाल्नु स्वयं लिपति ! जहणं मुलस्त सपरिवार मार को शमशेदपाई स्पगुन्हं च विसराय कोशाच पंसर सशक्षिकाही पापा का जन्मले जोड जापारिहरेश होगा क्याविहार-मश एली एलपुहुयादि बिए- सारे विपरिधान पनि चाहानादि विहाच्छाचादि घरोघरचयादिनारिपार- सूचयदि दोषपने सोश्यपूचाविकोपले बोएडादि यही वरं पले कारावलेली

·१ प्रज्ञाप-
नापदे च-
मज्ञापना-
याः मल-
यवृत्ती.
तुप्पदपञ्चे.
(सू. ३४)
॥४५॥
यंग्योनिकपदेन सह विशेषणसमासः, चशब्दौ प्रत्येकं स्वगतानेकभेदसूचकौ; तदेवानेकभेदत्वं क्रमेण प्रतिपिपादयि-
पुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, अथ के ते चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्रयोनिकाः ?, सूरिराह-चतुप्पदस्थलचर-
पञ्चेन्द्रियतैर्य गयोनिकाश्चतुर्विधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-'एगखुरा' इत्यादि, तत्र प्रतिपदमेकः सुरः-शफो येषां ते एक-
खुराः-अथादयः, द्वौ द्वौ खुरौ प्रतिपदं येषां ते द्विखुराः-उष्ट्रादयः, तथा चैकैकस्मिन् पदे द्वौ द्वौ शफौ दृश्येते, गण्डी-
व-सुवर्णकाराधिकरणीस्थानमिव पदं येषां ते गण्डीपदाः-हस्त्यादयः, तथा सनखानि-दीर्घनखपरिकलितानि पदानि
येपां ते सनखपदा:-धादयः, प्राकृतत्वाच सणप्फया इति सूत्रे निर्देशः । अधुना एतानेव एकखुरादीन् भेदतः
क्रमेण प्रतिपिपादयिपुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, सुगमम् , नवरं ये केचिज्जीवभेदाः प्रतीतास्ते लोकतो वेदि-
तव्याः । 'ते समासओ दुविहा पन्नत्ता' इत्यादि सूत्रं प्राग्वद् भावनीयम् , नवरमन जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखा-
|नि शतसहस्राणि दश भवन्तीति वेदितव्यम् । अत्रापि च संमूछिमानां गर्भव्युत्क्रान्तिकानां च प्रत्येकं यत् शरीरादि-
द्वारेपु चिन्तनं यच्च स्त्रीपुंनपुंसकानां परस्परमल्पबहुत्वं तज्जीवाभिगमटीकातो वेदितव्यम् , 'सेत्तं चउप्पया' इत्यादि।
से किं तं परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा पं०, तं०-उरप-
रिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य भुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य । से किं तं उरपरिसप्पथलयरपं-
चिंदियतिरिक्खजोणिया ?, उरपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउबिहा पं०, तं०- अही अयगरा आसालिया
॥४५॥

·महोरंगा ॥ से किं तं अही?, अही दुविहा पं०, तं०-दवीकरा य मउलिणो य, से किं तं दवीकरा ?, दबीकरा अणेगविहा पं०, तं०-आसीविसा दिट्टीविसा उग्गविसा भोगविसा तयाविसा लालाविसा उस्सासविसा नीसासविसा कण्हसप्पा सेदसप्पा काओदरा दज्झपुप्फा कोलाहा मेलिमिदा सेसिंदा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं दबीकरा । से किं तं मउलिणो?, मउलिणो अणेगविहा पं०, तं०-दिवागा गोणसा कसाहीया वइउला चित्तलिणो मंडलिणो मालिणो अही अहिसलागा वासपडागा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं मउलिणो, सेत्तं अही । से किं तं अयगरा ?, अयगरा एगागारा ५०, सेत्तं अयगरा । से किं तं आसालिया ?, कहि णं भंते ! आसालिया संमुच्छति ?, गोयमा! अंतो मणुस्सखित्ते अड्डाइजेसु दीवेसु निवाघा- एणं पन्नरससु कम्मभूमिसु वाघायं पडुच्च पंचसु महाविदेहेसु चकवटिबंधावारेसु वासुदेवखंधावारेसु बलदेवखंधावारेसु मंडलियखंधावारेसु महामंडलियखंधावारेसु गामनिवेसेसु णगरनिवेसेसु णिगमनिवेसेसु खेडनिवेसेसु कव्वडनिवेसेसु मडंब- निवेसेसु दोणमुहनिवेसेसु पट्टणनिवेसेसु आगरनिवेसेसु आसमनिवेसेसु संवाहनिवेसेसु रायहाणीनिवेसेसु एएसिणं चेव वि- णासेसु एत्थ णं आसालिया संमुच्छति । जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजइभागमित्ताए ओगाहणाए उकोसेणं बारसजोयणाई तयणुरूवं चणं विक्खंभवाहल्लेणं भूमींदालित्ता णं समुढेइ, असन्नी मिच्छदिट्टी अण्णाणी अंतोमुहुत्तऽद्धाउया चेव कालं करेइ, सेत्तं आसालिया। से किं तं महोरगा ?, महोरगा अणेगविहा पं०, तं०-अत्थेगइआ अंगुलंपि अंगुलपुहुत्तियावि विय- स्थिपि वियत्थिपुहुत्तियावि रयणिपि रयणिपुहुत्तियावि कुच्छिपि कुच्छिपुहुत्तियावि ध[पि धणुपुहुत्तयावि गाउयंपि गाउ- यपुहुत्तयावि जोयणंपि जोयणपुहुत्तयावि जोयणसयंपि जोयणसयपुहुत्तयावि जोयणसहस्संपि, ते णं थले जाता जलेवि

·प्रज्ञापना-
याः मल-
१प्रज्ञाप-
नापदे च-
तुप्पदपथे.
य० वृत्ती.
(सू. ३४)
॥४५॥
यग्योनिकपदेन सह विशेषणसमासः, चशब्दौ प्रत्येकं खगतानेकभेदसूचकौ, तदेवानेकभेदत्वं क्रमेण प्रतिपिपादयि-
पुरिदमाह-से कि त' इत्यादि, अथ के ते चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्रयोनिकाः?, सूरिराह-चतुप्पदस्थलचर-
पञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाश्चतुर्विधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-'एगखुरा' इत्यादि, तत्र प्रतिपदमेकः खुरः-शफो येपां ते एक-
खुराः-अश्वादयः, द्वौ द्वौ खुरौ प्रतिपदं येषां ते द्विखुराः-उष्ट्रादयः, तथा चैकैकस्मिन् पदे द्वौ द्वौ शफौ दृश्येते, गण्डी-
व-सुवर्णकाराधिकरणीस्थानमिव पदं येषां ते गण्डीपदाः-हस्त्यादयः, तथा सनखानि-दीर्घनखपरिकलितानि पदानि
येपां ते सनखपदाः-थादयः, प्राकृतत्वाच सणप्फया इति सूत्रे निर्देशः । अधुना एतानेव एकखुरादीन् भेदतः
क्रमेण प्रतिपिपादयिपुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, सुगमम् , नवरं ये केचिजीवभेदाः प्रतीतास्ते लोकतो वेदि-
तव्याः । 'ते समासओ दुविहा पन्नत्ता' इत्यादि सूत्रं प्राग्वद् भावनीयम् , नवरमत्र जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखा-
नि शतसहस्राणि दश भवन्तीति वेदितव्यम् । अत्रापि च समूछिमानां गर्भव्युत्क्रान्तिकानां च प्रत्येकं यत् शरीरादि-
द्वारेपु चिन्तनं यच्च स्त्रीपुंनपुंसकानां परस्परमल्पवहुत्वं तजीवाभिगमटीकातो वेदितव्यम् , सेत्तं चउप्पया' इत्यादि।
से किं तं परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा पं०, तं०-उरप-
रिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य भुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य । से किं तं उरपरिसप्पथलयरपं-
चिंदियतिरिक्खजोणिया ?, उरपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउबिहा पं०, तं०- अही अयगरा आसालिया
॥४५॥

·महोरंगा ।। से किं तं अही?, अही दुविहा पं०, तं०-दवीकरा य-मउलिणो य, से किं तं दवीकरा?, दवीकरा अणेगविहा पं०, तं०-आसीविसा दिट्टीविसा उग्गविसा भोगविसा तयाविसा लालाविसा उस्सासविसा नीसासविसा कण्हसप्पा सेदसप्पा काओदरा दज्झपुष्फा कोलाहा मेलिमिंदा सेसिंदा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं दबीकरा । से किं तं मउलिणो ?, मउलिणी अणेगविहा पं०,०-दिवागा गोणसा कसाहीया वइउला चित्तलिणो मंडलिणो मालिणो अही अहिसलागा वासपडागा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं मउलिणो, सेत्तं अही। से किं तं अयगरा?, अयगरा एगागारा ५०, सेत्तं अयगरा । से कि तं आसालिया ?, कहि णं भंते! आसालिया संमुच्छति ?, गोयमा ! अंतो मणुस्सखित्ते अड्डाइजेसु दीवेसु निवाघा- एणं पनरससु कम्मभूमिसु वाघायं पडुच्च पंचसु महाविदेहेसु चकवष्टिखंधावारेसु वासुदेवखंधावारेसु वलदेवखंधावारेसु मंडलियखंधावारेसु महामंडलियखंधावारेसु गामनिवेसेसु णगरनिवेसेसु णिगमनिवेसेसु खेडनिवेसेसु कब्बडनिवेसेसु मडंब- निवेसेसु दोणमुहनिवेसेसु पट्टणनिवेसेसु आगरनिवेसेसु आसमनिवेसेसु संवाहनिवेसेसु रायहाणीनिवेसेसु एएसिणं.चेव वि- णासेसु एत्थ णं आसालिया संमुच्छति । जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजइभागमित्ताए ओगाहणाए उक्कोसेणं बारसजोयणाई तयणुरूवं चणं विक्खंभवाहल्लेणं भूमी दालित्ता णं समुढेइ, असन्नी मिच्छदिट्टी अण्णाणी अंतोमुहुत्तद्धाउया चेव कालं करेइ, सेत्तं आसालिया । से किं तं महोरगा ?, महोरगा अणेगविहा पं०, तं०-~-अत्थेगइआ अंगुलंपि अंगुलपुहुत्तियावि विय- स्थिपि वियत्थिपुहुत्तियावि रयणिपि रयणिपुहुत्तियावि कुच्छिपि कुच्छिपुहुत्तियावि ध[पि धणुपुहुत्तयावि गाउयंपि गाउ- यपुहुत्तयावि जोयणपि जोयणपुहुत्तयावि जोयणसयपि जोयणसयपुहुत्तयावि जोयणसहस्संपि, ते णं थले जाता जलेऽपि ·प्रज्ञापना- याः मल- य० वृत्ती. १प्रज्ञाप- नापदे च- तुप्पदपञ्चे. (सू. ३४) ॥४५॥ यायोनिकपदेन सह विशेपणसमासः, चशब्दो प्रत्येकं स्वगतानेकभेदसूचकौ; तदेवानेकभेदत्वं क्रमेण प्रतिपिपादयि- पुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, अथ के ते चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः, सूरिराह-चतुप्पदस्थलचर- पञ्चेन्द्रियतैर्यगयोनिकाश्चतुर्विधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-'एगखुरा' इत्यादि, तत्र प्रतिपदमेकः खुरः-शफो येषां ते एक- खुराः-अथादयः, द्वौ द्वौ खुरौ प्रतिपदं येषां ते द्विखुराः-उष्ट्रादयः, तथा चैकैकस्मिन् पदे द्वौ द्वौ शफौ दृश्येते, गण्डी- व-सुवर्णकाराधिकरणीस्थानमिव पदं येपां ते गण्डीपदाः-हस्त्यादयः, तथा सनखानि-दीर्घनखपरिकलितानि पदानि येपां ते सनखपदाः-धादयः, प्राकृतत्वाच सणप्फया इति सूत्रे निर्देशः । अधुना एतानेव एकखुरादीन् भेदतः क्रमेण प्रतिपिपादयिपुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, सुगमम् , नवरं ये केचिजीवभेदाः प्रतीतास्ते लोकतो वेदि- तव्याः । 'ते समासओ दुविहा पन्नत्ता' इत्यादि सूत्रं प्राग्वद् भावनीयम् , नवरमत्र जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखा- नि शतसहस्राणि दश भवन्तीति वेदितव्यम् । अत्रापि च संमूछिमानां गर्भव्युत्क्रान्तिकानां च प्रत्येकं यत् शरीरादि- द्वारेषु चिन्तनं यच्च स्त्रीपुंनपुंसकानां परस्परमल्पवहुत्वं तज्जीवाभिगमटीकांतो वेदितव्यम् , सेत्तं चउप्पया' इत्यादि। से किं तं परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा पं०, तं०-उरप- रिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य भुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य । से किं तं उरपरिसप्पथलयरपं- चिंदियतिरिक्खजोणिया ?, उरपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउबिहा पं०, तं०- अही अयगरा आसालिया ॥४५॥ .

·महोरंगा ॥ से किं तं अही?, अही दुविहा पं०, तं०-दवीकरा य. मउलिणो य, से किं तं दबीकरा ?, दबीकरा अणेगविहा पं०, तं०-आसीविसा दिहीविसा उग्गविसा भोगविसा तयाविसा लालाविसा उस्सासविसा नीसासविसा कण्हसप्पा सेदसप्पा काओदरा दज्झपुप्फा कोलाहा मेलिमिंदा सेसिंदा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं दबीकरा । से किं तं मउलिणो?, मउलिणो अणेगविहा पं०,०-दिवागा गोणसा कसाहीया वइउला चित्तलिणो मंडलिणो मालिणो अही अहिसलागा वासपडागा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं मउलिणो, सेत्तं अही। से किं तं अयगरा ?, अयगरा एगागारा प०, सेत्तं अयगरा । से किं तं आसालिया ?, कहि णं भंते ! आसालिया संमुच्छति ?, गोयमा! अंतो मणुस्सखित्ते अड्डाइजेसु दीवेसु निवाघा- एणं पन्नरससु कम्मभूमिसु वाघायं पडुच्च पंचसु महाविदेहेसु चक्कयहिखंधावारेसु वासुदेवखंधावारेसु बलदेवखंधावारेसु मंडलियसंधावारेसु महामंडलियखंधावारेसु गामनिवेसेसु णगरनिवेसेसु णिगमनिवेसेसु खेडनिवेसेसु कबडनिवेसेसु मडंव- निवेसेसु दोणमुहनिवेसेसु पट्टणनिवेसेसु आगरनिवेसेसु आसमनिवेसेसु संवाहनिवेसेसु रायहाणीनिवेसेसु एएसिणं.चेव वि- णासेसु एत्थ णं आसालिया संमुच्छति । जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजइभागमित्ताए ओगाहणाए उकोसेणं वारसजोयणाई तयणुरूवं चणं विक्खंभवाहल्लेणं भूमी दालित्ता णं समुढेइ, असन्नी मिच्छदिही अण्णाणी अंतोमुहुत्तऽद्धाउया चेव कालं करेइ, सेत्तं आसालिया । से किं तं महोरगा ?, महोरगा अणेगविहा पं०, तं०-अत्थेगइआ अंगुलंपि अंगुलपुहुत्तियावि विय- स्थिपि वियस्थिपुहुत्तियावि रयणिपि रयणिपुहुत्तियावि कुच्छिपि कुच्छिपुहुत्तियावि ध[पि धणुपुहुत्तयावि गाउयंपि गाउ- यपुहुत्तयावि जोयणपि जोयणपुहुत्तयावि जोयणसयंपि जोयणसयपुहुत्तयावि जोयणसहस्संपि, ते णं थले जाता जलेवि

·प्रज्ञापना-
याः मल-
य. वृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदे च-
..
॥४५॥
तुप्पदपञ्चे.
(सू. ३४)
यंग्योनिकपदेन सह विशेषणसमासः, चशब्दौ प्रत्येकं खगतानेकभेदसूचकौ; तदेवानेकभेदत्वं क्रमेण प्रतिपिपादयि-
पुरिदमाह-से किं ते' इत्यादि, अथ के ते चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्ययोनिकाः?, सूरिराह-चतुष्पदस्थलचर-
पञ्चेन्द्रियतैर्यगयोनिकाश्चतुर्विधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-'एगखुरा' इत्यादि, तत्र प्रतिपदमेकः खुरः-शफो येपां ते एक-
खुराः-अश्वादयः, द्वौ द्वौ खुरौ प्रतिपदं येषां ते द्विखुराः-उष्ट्रादयः, तथा चैकैकस्मिन् पदे द्वौ द्वौ शफौ दृश्येते, गण्डी-
व-सुवर्णकाराधिकरणीस्थानमिव पदं येषां ते गण्डीपदाः-हस्त्यादयः, तथा सनखानि-दीर्घनखपरिकलितानि पदानि
येपां ते सनखपदाः-यादयः, प्राकृतत्वाच सणप्फया इति सूत्रे निर्देशः । अधुना एतानेव एकखुरादीन् भेदतः
क्रमेण प्रतिपिपादयिपुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, सुगमम् , नवरं ये केचिज्जीवभेदाः प्रतीतास्ते लोकतो वेदि-
तव्याः । 'ते समासओ दुविहा पन्नत्ता' इत्यादि सूत्रं प्राग्वद् भावनीयम् , नवरमत्र जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखा-
नि शतसहस्राणि दश भवन्तीति वेदितव्यम् । अत्रापि च संमूछिमानां गर्भव्युत्क्रान्तिकानां च प्रत्येकं यत् शरीरादि-
द्वारेपु चिन्तनं यच्च स्त्रीपुंनपुंसकानां परस्परमल्पवहुत्वं तजीवाभिगमटीकातो वेदितव्यम् , 'सेत्तं चउप्पया' इत्यादि।
से किं तं परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा पं०, ०-उरप-
रिसप्पधलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य भुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य । से किं तं उरपरिसप्पथलयरपं-
चिंदियतिरिक्खजोणिया ?, उरपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउविहा पं०, तं०- अही अयगरा आसालिया
॥ ४५ ॥

·महोरंगा ॥ से किं तं अही?, अही दुविहा पं०, तं०-दवीकरा य. मउलिणो य, से किं तं दबीकरा ?, दबीकरा अणेगविहा पं०, तं०-आसीविसा दिहीविसा उग्गविसा भोगविसा तयाविसा लालाविसा उस्सासविसा नीसासविसा कण्हसप्पा सेदसप्पा काओदरा दज्झपुप्फा कोलाहा मेलिमिंदा सेसिंदा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं दवीकरा | से किं तं मउलिणो ?, मउलिणो अणेगविहा पं०,०-दिवागा गोणसा कसाहीया वइउला चिचलिणो मंडलिणो मालिणो अही अहिसलागा वासपडागा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं मउलिणो, सेतं अही। से किं अयगरा?, अयगरा एगागारा ५०, सेत्तं अयगरा । से किं तं आसालिया ?, कहि णं भंते! आसालिया संमुच्छति ?, गोयमा! अंतो मणुस्सखित्ते अट्ठाइजेसु दीवेसु निवाघा- एणं पन्नरससु कम्मभूमिसु वाघायं पडुच्च पंचसु महाविदेहेसु चक्कवट्टिखंधावारेसु वासुदेवखंधावारेसु वलदेवखंधावारेसु मंडलियखंधावारेसु महामंडलियखंधावारेसु गामनिवेसेसु णगरनिवेसेसु णिगमनिवेसेसु खेडनिवेसेसु कब्बडनिवेसेसु मडंव- निवेसेसु दोणमुहनिवेसेसु पट्टणनिवेसेसु आगरनिवेसेसु आसमनिवेसेसु संवाहनिवेसेसु रायहाणीनिवेसेसु एएसिणं.चेव वि- गासेसु एत्थ णं आसालिया संमुच्छति । जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजइभागमित्ताए ओगाहणाए उक्कोसेणं वारसजोयणाई तयणुरूवं चणं विक्खंभवाहल्लेणं भूमींदालित्ता णं समुढेइ, असन्नी मिच्छदिही अण्णाणी अंतोमुहुत्तऽद्धाउया चेव कालं करेइ, सेत्तं आसालिया। से किं तं महोरगा ?, महोरगा अणेगविहा पं०, तं०-अत्थेगइआ अंगुलंपि अंगुलपुहुत्तियापि विय- स्थिपि वियस्थिपुहुत्तियावि रयणिपि रयणिपुहुत्तियावि कुच्छिपि कुच्छिपुहुत्तियावि ध[पि धणुपुहुत्तयावि गाउयंपि गाउ- यपुहुत्तयावि जोयणपि जोयणपुहुत्त्यावि जोयणसयंपि जोयणसयपुहुत्तयावि जोयणसहस्संपि, ते णं थले जाता जलेवि

·.
प्रज्ञापना-
या: मल-
१प्रज्ञाप-
नापदे च-
य० वृत्ती.
तुप्पदपञ्चे.
(सू. ३४)
॥४५॥
"
यंग्योनिकपदेन सह विशेषणसमासः, चशब्दौ प्रत्येकं स्वगतानेकभेदसूचकौ; तदेवानेकभेदत्यं क्रमेण प्रतिपिपादयि-
पुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, अथ के ते चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः ?, सूरिराह-चतुप्पदस्थलचर-
पञ्चेन्द्रियतैर्यग्रयोनिकाश्चतुर्विधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-'एगखुरा' इत्यादि, तत्र प्रतिपदमेकः खुरः-शफो येषां ते एक-
खुराः-अश्वादयः, द्वौ द्वौ खुरौ प्रतिपदं येषां ते द्विखुराः-उष्ट्रादयः, तथा चैकैकस्मिन् पदे द्वौ द्वौ शफौ दृश्यते, गण्डी-
घ-सुवर्णकाराधिकरणीस्थानमिव पदं येषां ते गण्डीपदाः-हस्त्यादयः, तथा सनखानि-दीर्घनखपरिकलितानि पदानि
येषां ते सनखपदाः-चादयः, प्राकृतत्याच सणप्फया इति सूत्रे निर्देशः । अधुना एतानेव एकखुरादीन् भेदतः
क्रमेण प्रतिपिपादयिपुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, सुगमम् , नवरं ये केचिजीवभेदाः प्रतीतास्ते लोकतो वेदि-
तव्याः । 'ते समासओ दुपिहा पन्नत्ता' इत्यादि सूत्रं प्राग्वद् भावनीयम् , नवरमत्र जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखा-
नि शतसहस्राणि दश भवन्तीति वेदितव्यम् । अत्रापि च संमूछिमानां गर्भव्युत्क्रान्तिकानां च प्रत्येकं यत् शरीरादि-
द्वारेषु चिन्तनं यच्च स्त्रीपुंनपुंसकानां परस्परमल्पवहुत्वं तज्जीवाभिगसटीकातो वेदितव्यम् , सेत्तं चउप्पया' इत्यादि।
से किं तं परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया ?, परिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया दुविहा पं०, तं०-उरप-
रिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य भुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया य । से किं तं उरपरिसप्पथलयरपं-
चिंदियतिरिक्खजोणिया ?, उरपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउबिहा पं०, तं०-अही अयगरा आसालिया
॥४५॥

·महोरगा ॥ से किं तं अही?, अही दुविहा पं०, तं०-दीकरा य-मउलिणो य, से किं तं दबीकरा?, दवीकरा अणेगविहा पं० त०-आसीविसा दिट्टीविसा उग्गविसा भोगविसा तयाविसा लालाविसा उस्सासविसा नीसासविसा 'कण्हसप्पा सेदसप्पा काओदरा दज्झपुप्फा कोलाहा मेलिमिंदा सेसिंदा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं दबीकरा । से किं तं मउलिणो?, मउलिणो अणेगविहा पं०, तं०-दिवागा गोणसा कसाहीया वइउला चित्तलिणो मंडलिणो मालिणो अही अहिसलागा वासपडागा जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं मउलिणो, सेत्तं अही। से किं तं अयगरा ?, अयगरा एगागारा प०, सेत्तं अयगरा । से किं तं आसालिया ?, कहि णं भंते ! आसालिया संमुच्छति ?, गोयमा ! अंतो मणुस्सखित्ते अड्डाइजेसु दीवेसु निवाघा- एणं पन्नरससु कम्मभूमिसु वाघायं पडुच्च पंचसु महाविदेहेसु चक्कटिबंधावारेसु वासुदेवखंधावारेसु बलदेवखंधावारेसु मंडलियखंधावारेसु महामंडलियखंधावारेसु गामनिवेसेसु णगरनिवेसेसु णिगमनिवेसेसु खेडनिवेसेसु कब्बडनिवेसेसु मडंव- निवेसेसु दोणमुहनिवेसेसु पट्टणनिवैसेसु आगरनिवेसेसु आसमनिवेसेसु संवाहनिवेसेसु रायहाणीनिवेसेसु एएसिणं.चेव वि- णासेसु एत्थ णं आसालिया संमुच्छति । जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजइभागमित्ताए ओगाहणाए उकोसेणं पारसजोयणाई तयणुरूवं च णं विक्खंभवाहल्लेणं भूमींदालित्ता णं समुढेइ, असन्नी मिच्छदिट्टी अण्णाणी अंतोमुहुत्तऽद्धाउया चेव कालं करेइ, सेत्तं आसालिया । से किं तं महोरगा ?, महोरगा अणेगविहा पं०, तं०-अत्थेगइआ अंगुलंपि अंगुलपुहुत्तियावि विय- स्थिपि वियत्थिपुहुत्तियावि रयणिपि रयणिपुहुत्तियावि कुच्छिपि कुच्छिपुहुत्तियावि ध[पि धणुपुहुत्तयावि गाउयपि गाउ- यपुहुत्तयावि जोयणंपि जोयणपुहुत्तयावि जोयणसयंपि जोयणसयपुहुत्तयावि जोयणसहस्संपि, ते णं थले जाता जलेऽपि ·. मज्ञापना- प० पृत्ती. १प्रज्ञाप- नापदे. प- रिसर्पपञ्च- न्द्रि. (सू.३५) ॥४६॥ चरंति थलेवि चरन्ति, ते णत्थि इह, वाहिरएसु दीवेसु समुद्दएसु हवन्ति, जे यावन्ने तहप्पगारा, सेत्तं महोरगा। ते समासो दुविहा पं० त०-समुच्छिमा य गम्भवतिया य, तत्थ णं जेते संमुच्छिमा ते सवे नपुंसगा, तत्थ णं जे ते गम्भव- पांतिया ते पतिविहा पं०, तं० इत्थी पुरिसगा नपुंसगा। एएसिणं एवमाइयाणं पञ्जत्तापजचाणं उरपरिसप्पाणं दस जाइकुलकोडिजोणिप्पमुहसयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, सेत्तं उरपरिसप्पा । से किं तं भुयपरिसप्पा, भुयपरिसप्पा अणे- गविहा प० त०-उला सेहा सरडा सल्ला सरंठा सारा खोरा घरोइला विस्संभरा मूसा मंगुसा पयलाइया छीरविरा- लिया जहा चउप्पाइया, जे यावन्ने तहप्पगारा, ते समासओ दुविहा प० त०-समुच्छिमा य गन्भवतिया य, तत्थ णं जे ते समुच्छिमा ते सत्वे नपुंसगा, तत्थणं जे. ते गन्भवतिया ते णं तिविहा पं० त०-इत्थी. पुरिसा नपुंसगा । एएसिणं एव- माइयाणं पजचापजत्ताणं भुयपरिसप्पाणं नव जाइकुलकोडिजोणिपमुहसयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, से भुयपरिस- प्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया, सेचं परिसप्पथलयरपंचिदियतिरिक्खजोणिया । (सू. ३५) अथ के ते परिसर्पस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः१, सूरिराह-परिसर्पस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिका द्विविधाः- द्विप्रकाराः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-'उरपरिसप्प' इत्यादि, उरसा परिसर्पन्तीति उरःपरिसर्पाः तेच ते स्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्- योनिकाः उर-परिसर्पस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः, भुजाभ्यां परिसर्पन्तीति भुजपरिसर्पाः ते च ते स्थलचरपञ्चेन्द्रिय: तैर्ययोनिकाश्च भुजपरिसर्पस्थलचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः,चशब्दौ प्रत्येक खगतानेकभेदसूचकौ, तोरस्परिसर्पस्थल- ·चरपञ्चेन्द्रियतैर्यगूयोनिकभेदानुपदिदर्शयिपुरिदमाह-से किंतं उरपरिसप्प' इत्यादि, अथ के ते उरःपरिसर्पस्थलचरपञ्चे- न्द्रियतैर्यग्योनिकाः?, सूरिराह-उर परिसर्पस्थलचरपञ्चेन्द्रियतैर्यगूयोनिकाश्चतुर्विधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-अहयोऽजगरा आसालिगा महोरगाः॥ एतेपामेव भेदानामवगमाय प्रश्ननिर्वचनसूत्राण्याह-से कि तं' इत्यादि, अथ के तेऽहयः ?, गुरुराह-अहयो द्विविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-दीकराश्व मुकुलिनश्च, तन दर्वीय दर्वी-फणा तत्करणशीला दीकराः, मुकुलं-फणाविरहयोग्या शरीरावयवविशेपाकृतिः सा विद्यते येषां ते मुकुलिनः, फणाकरणशक्तिविकला इत्यर्थः, अत्रापि चशब्दो स्वगतानेकभेदसूचकौ । तत्र दर्वीकरभेदानभिधित्सुराह-से किं तं' इत्यादि, आश्यो-दंष्ट्राः तासु विपं येषां ते आशीविपाः, उक्तं च-"आसी दाढा तग्गयविसा य · आसीविसा मुणेयचा" इति, दृष्टौ विपं येपां ते दृष्टिविपाः उग्रं विपं येपां ते उग्रविपाः भोगः-शरीरं तत्र विपं येषां ते भोगविपाः त्वचि विपं येपां ते त्वगूविपाः प्राकृतत्वाच 'तयाविसा' इति पाठः लाला-मुखात् सावः तत्र विपं येषां ते लालावियाः निःश्चासे विपं येषां ते निःश्वासविपाः कृष्णसादयो जातिभेदा लोकतः प्रतिपत्तव्याः, उपसंहारमाह-'सेत्तं दधीकरा'। मुकु- लिनः प्रतिपिपादयिपुरिदमाह-से किं तं' इत्यादि, एतेऽपि. लोकतोऽवसेयाः। अजगराणामवान्तरजातिभेदा न विद्यन्ते तत उक्तम्-एकाकारा अजगराः प्रज्ञप्ताः । आसालिगामभिधित्सुराह-'से किं तं आसालिया' अथ का सा आसालिगा ?, एवं शिष्येण प्रश्ने कृते सति भगवान् आर्यश्यामो यदेव ग्रन्थान्तरेपु आसालिगाप्रतिपादकं गौ- ,

·प्रतापना-
याः मल-
य० वृत्ती.
.
१प्रज्ञाप-
नापदे प-
रिसर्प.
(सू. ३५)
॥४७॥
,
तमप्रश्नभगवनिर्वचनरूपं सूत्रमस्ति तदेवागमवहुमानतः पठति-'कहि णं भंते!' इत्यादि, क्य‘णं' इति वाक्याल-
बारे भदन्त !-परमकल्याणयोगिन् ! आसालिगा संमूर्च्छति ?, एपा हि गर्भजा न भवति किन्तु संमूछिमैव तत
उक्तं संमूर्च्छति, भगवानाह-गोयमा' इत्यादि, गौतम ! अन्तः-मध्ये मनुप्यक्षेत्रे-मनुष्यक्षेत्रस्य न बहिः, एतावता
मनुप्यक्षेत्रा पहिरसा उत्पादो न भवतीति प्रतिपादितं, तत्रापि मनुष्यक्षेत्रे सर्वत्र न भवति किन्वर्द्धतृतीयेषु द्वीपेषु
अद्ध तृतीयं येपां तेऽर्द्धतृतीयाः, अवयवेन विग्रहः, समुदायः समासार्थः, तेपु, एतावता लवणसमुद्रे कालोदसमुद्रे
पानं भवतीत्यावेदितमित्यर्थः 'निवाघाएणं' इत्यादि, निर्व्याघातेन-व्याघातस्याभावो नियाघातं तेन यदि पञ्चसु
भरतेषु पञ्चसु ऐरवतेपु सुपमसुपमादिरूपो दुष्पमदुष्पमादिरूपश्च कालो व्याघातहेतुत्वाद् व्याघातो न भवति तदा
पञ्चदशसु कर्मभूमिपु संमूर्च्छति, व्याघात प्रतीत्य, किमुक्तं भवति ?-यदि पञ्चसु भरतेषु पञ्चखैरवतेपु यथोक्तरूपो
व्याघातो भवति ततः पञ्चसु महाविदेहेपु संमूर्छति, एतावता- त्रिंशत्यप्यकर्मभूमिपु नोपजायते इति प्रतिपादित-
म्, पञ्चदशसु कर्मभूमिषु पञ्चसु वा महाविदेहेपु न सर्वत्र संमूर्च्छति, किन्तु चक्रवर्तिस्कन्धावारेपु; वाशब्दः सर्वत्रापि
विकललार्थो द्रष्टव्यः, बलदेवस्कन्धावारे वासुदेवस्कन्धावारेपु, माण्डलिक:- सामान्यराजाऽल्पर्द्धिकः, महामाण्डलिकः
स एवानेकदेशाधिपतिः तत्स्कन्धावारेपु, 'गामनिवेसेसु' इत्यादि, असति वृद्धयादीन् गुणानिति ग्रामः, यदिवा
गम्यः शास्त्रप्रसिद्धानामष्टादशकराणामिति. ग्रामः, निगमः-प्रभूततरवणिग्वर्गावासः, पांसुप्राकारनिबद्धं खेटं, क्षुल-
॥४७॥

·कप्राकारवेष्टितं कर्वटम्, .अर्द्धतृतीयगव्यूतान्त मान्तररहितं मडम्बम्, 'पट्टणत्ति' पट्टन पत्तन वा, उभयत्रापि प्राकृतत्वेन निर्देशस्य समानत्वात् , तत्र यन्नौभिरेव गम्यं तत् पट्टनं, यत्पुनर्शकटै?टकैनौंभिर्वा गम्यं तत् पत्तनं, यथा भृगुकच्छं, उक्तं च-"पत्तनं शकटैगम्यं, घोटकैनौंभिरेव च । नौभिरेव तु यद् गम्यं, पट्टनं तत्प्रचक्षते ॥१॥" द्रोणमुखं-बाहुल्येन जलनिर्गमप्रवेशम् , आकरो हिरण्याकरादिः, आश्रमः-तापसावसथोपलक्षित आश्रयः, संवाधो- यात्रासमागतप्रभूतजननिवेशः, राजधानी-राजाधिष्ठानं नगरं । 'एएसिणं' इत्यादि, एतेषां चक्रवर्तिस्कन्धावारादी- नामेव विनाशेपूपस्थितेषु 'एत्थ णंति' एतेषु चक्रवर्तिस्कन्धावारादिपु स्थानेषु आसालिका संमूर्च्छति, सा च जघन्यतोऽङ्गुलासंख्येयमागमात्रयाऽवगाहनया समुत्तिष्ठतीति योगः, एतचोत्पादप्रथमसमये वेदितव्यं, उत्कर्पतो द्वादश योजनानि, तदनुरूपं द्वादशयोजनप्रमाणदैर्ध्यानुरूपं 'विक्खंभवाहल्लेणं' ति विष्कम्भश्च वाहल्यं च विष्क- म्भवाहल्यं समाहारो द्वन्द्वः तेन, विष्कम्भो-विस्तारः. वाहल्यं-स्थूलता, भूमी 'दालित्ता णं' विदार्य समुपतिष्ठति, चक्रवर्तिस्कन्धावारादीनामधस्ताद् भूमेरन्तरुत्पद्यते इति भावः, सा चासंज्ञिनी-अमनस्का, संमूर्छिमत्वात् , मि- थ्यादृष्टिः, साखादनसम्यक्त्वस्यापि तस्या(अ)संभवात् , अत एवाज्ञानिनी अन्तर्मुहर्तायुरेव कालं करोति, तदेवं ग्रन्था- न्तर्गतं सूत्रं पठित्वा सूत्रकृत् सम्प्रति उपसंहारमाह-'सेतं आसालिया' ॥ सम्प्रति महोरगानभिधित्सुराह- 'से कि तं' इत्यादि सुगम, नवरं वितस्तिादशाङ्गुलप्रमाणा, रनिर्हस्तः, कुक्षिद्धिहस्तमानः, धनुश्चतुर्हस्तं, गव्यूतं , ·१ प्रज्ञाप- नापदे प- प्रज्ञापना- याः मर- य. वृत्ता. रिसर्प. , . ॥४७॥ तमप्रश्नभगवनिर्वचनरूपं सूत्रमस्ति तदेवागमवहुमानतः पठति-'कहि णं भंते!' इत्यादि,क्य 'णं' इति वाक्याल- सारे भदन्त !-परमकल्याणयोगिन् ! आसालिगा संमूर्च्छति ?, एपा हि गर्भजा न भवति किन्तु संमूछिमैव तत उक्तं संमूर्च्छति, भगवानाह-गोयमा' इत्यादि, गौतम ! अन्तः-मध्ये मनुप्यक्षेत्रे-मनुष्यक्षेत्रस्य न बहिः, एतावता मनुप्यक्षेत्राद् पहिरसा उत्पादो न भवतीति प्रतिपादितं, तत्रापि मनुष्यक्षेत्रे सर्वत्र न भवति किन्त्वद्धतृतीयेपु द्वीपेषु अर्द्ध तृतीयं येषां तेऽर्द्धतृतीयाः, अवयवेन विग्रहः, समुदायः समासार्थः, तेषु, एतावता लवणसमुद्रे कालोदसमुद्रे पानं भवतीत्यावेदितमित्यर्थः 'निवाघाएणं' इत्यादि, निर्व्याघातेन-व्याघातस्याभावो निर्व्याघातं तेन यदि पञ्चसु भरतेषु पञ्चसु ऐरवतेषु सुपमसुपमादिरूपो दुष्पमदुप्पमादिरूपश्च कालो व्याघातहेतुत्वाद् व्याघातो न भवति तदा पञ्चदशसु कर्मभूमिपु संमूर्च्छति, व्याघातं प्रतीत्य, किमुक्तं भवति ?-यदि पञ्चसु भरतेपु पञ्चखैरवतेषु यथोक्तरूपो व्यापातो भवति ततः पञ्चसु महाविदेहेषु संमूर्च्छति, एतावता. त्रिंशत्यप्यकर्मभूमिपु नोपजायते इति प्रतिपादित- म् , पञ्चदशसु कर्मभूमिपु पञ्चसु वा महाविदेहेषु न सर्वत्र संमूर्छति, किन्तु चक्रवर्तिस्कन्धावारेपु, वाशब्दः सर्वत्रापि विकलापों द्रष्टव्यः, वलदेवस्कन्धावारे वासुदेवस्कन्धावारेपु, माण्डलिकः-सामान्यराजाऽल्पर्द्धिकः, महामाण्डलिकः स एवानेकदेशाधिपतिः तत्स्कन्धावारेपु, ‘गामनिवेसेसु' इत्यादि, सति बुद्धयादीन् गुणानिति. ग्रामः, यदिवा गम्यः शास्त्रप्रसिद्धानामष्टादशकराणामिति.. ग्रामः, निगमः-प्रभूततरवणिग्वर्गावासः, पांसुप्राकारनिवद्धं खेटं, क्षुल- ॥४७॥ N , ·परिसर्पविशेपा अप्रतीतास्ते लोकतोऽवसेयाः । अमीपां च नव जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखानि शतसहस्राणि भव- न्ति, यत्पुनः शरीरादिषु द्वारेषु चिन्तनं यच स्त्रीपुंनपुंसकानामल्पवहुत्वं तज्जीवाभिगमटीकातो वेदितव्यं 'सेत्तं' इत्यादि । सम्प्रति खचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकानभिधित्सुराह- से किं तं खहयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया, खहयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया चउबिहा पं०, तं०-चम्मपक्खी लोमप- क्खी समुग्गपक्खी विययपक्खी, से किं तं चम्मपक्खी १, चम्मपक्खी अणेगविहा प०, तं०-वग्गुली जलोया अडिल्ला भारंडपक्खी जीवंजीवा समुद्दवायसा कण्णत्तिया पक्खिविरालिया, जे यावन्ने तहप्पगारा, सेवं चम्मपक्खी । से किं तं लोमपक्खी ?, लोमपक्खी अणेगविहा प०, तं-लंका कंका कुरला वायसा चकागा हंसा कलहंसा रायहंसा पायहंसा आडा सेडी बगा बलागा पारिप्पवा कोंचा सारसा मेसरा मसूरा मयूरा सत्तहत्था गहरा पोंडरिया कागा कामिंजुया वंजुलगा तित्तिरा वट्टगा लावगा कवोया कविंजला पारेवया चिडगा चासा कुकुडा सुगा वरहिणा मयणसलागा कोइला सेहा वरि- ल्लगमाइ, सेत्तं लोमपक्खी । से किं तं समुग्गपक्खी, समुग्गपक्खी एगागारा पन्नत्ता, ते णं नत्थि इहं, वाहिरएसु दीवस- मुद्देसु भवन्ति, सेत्तं समुग्गपक्खी । से किं तं विययपक्खी ?, विययपक्खी एगागारा पन्नत्ता, ते णं नत्थि इहं, वाहिरएसु दीवसमुद्देसु भवन्ति, सेत्तं विययपक्खी । ते समासओ दुविहा प०, तं०-समुच्छिमा य गम्भवकंतिया य, तत्थ णं जे ते संमच्छिमा ते सत्वे नपुंसगा,तत्थ णं जे ते गम्भवतिया ते णं तिविहा प०, तं०-इत्थी पुरिसा नपुंसगा। एएसिणं एवमाइ- .

·.
मनापना.
या: मल-
य० वृत्ता.
१ प्रज्ञाप-
नापदे -
,
रिसर्प.
(सू. ३५)
॥४८॥
द्विधनुःसहस्रप्रमाणं, चत्वारि गव्यूतानि योजनं, इदं च वितस्त्यादि उच्छ्याङ्गुलापेक्षया द्रष्टव्यं, शरीरप्रमाणस्य
परिचिन्यमानत्वात् , तथा अस्तीति निपातोऽत्र बहुत्वाभिधायी प्रतिपदं च संवध्यते, ततोऽयमर्थः-सन्येके के-
चन महोरगा अङ्गुलमपि शरीरावगाहनया भवन्ति, तथा सन्येके केचन येऽङ्गुलपृथक्त्विका अपि, अङ्गुलंपृथक्त्वं
विद्यते येषां ते अङ्गलपृथक्त्विकाः, "अतोऽनेकखरात्" इति इकप्रत्ययः, तेऽपि शरीरावगाहनया भवन्ति, अगुल-
पृथक्त्वमानशरीरावगाहना अपि भवन्तीति भावः, एवं शेपसूत्राण्यपि भावनीयानि । 'ते णं' इत्यादि, ते अनन्तरो-
दितखरूपा महोरगाः स्थलचरविशेपत्वात् स्थले जायन्ते, स्थले च जाताः सन्तो जलेऽपि स्थल इव चरन्ति स्थलेऽपि
चरन्ति, तथाभवस्खाभाव्यात् , यद्येवं ते कस्मादिह न दृश्यन्ते इत्याशङ्कायामाह-'ते नत्धि इहं' इत्यादि, 'ते'
यघोकखरूपा महोरगा 'इह' मानुपे क्षेत्रे 'नस्थित्ति' न सन्ति, किन्तु वाह्येषु द्वीपसमुद्रेषु भवन्ति, समुद्रेप्वपि च
पर्वतदेवनगर्यादिपु स्थलेपूत्पद्यन्ते न जलेपु, स्थूलतरत्वात् , तत इह न दृश्यन्ते। 'जे यांवन्ने तहप्पगारा' इति, येऽपि
चान्ये अङ्गुलदशकादिशरीरावगाहनमानास्तथाप्रकाराः सन्ति तेऽपि महोरगा ज्ञातव्याः । उपसंहारमाह- से
इसादि, 'ते समासओ' इत्यादि प्राग्य भावनीयम् । एतेषामपि दश जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखाणि शतसहस्राणि ।
एतेपामपि च यत् शरीरादिपु द्वारेपु चिन्तनं यच्च स्त्रीपुनपुंसकानामल्पबहुत्वं तज्जीवाभिगमटीकातो भावनीयम् ।
उर-परिसर्पवक्तव्यतोपसंहारमाह-'सेत्तं उरपरिसप्पा' । अधुना भुजपरिसनिभिधित्सुराह-सुगम, नवरं ये भुज-
॥४८॥

·जातिकुलकोटिशतसहस्रसंख्याप्रतिपादिका संग्रहिणीगाथामाह-अत्र द्वीन्द्रियेभ्य आरभ्य यथासंख्येन संख्यापद- योजना, सा चैवं-द्वीन्द्रियाणां सप्त जातिकुलकोटिलक्षाणि, त्रीन्द्रियाणामष्टौ, चतुरिन्द्रियाणां नव, जलचरपञ्चेन्द्रिया- णामर्द्धत्रयोदशानि, चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रियाणां दश, उर परिसर्पस्थलचरपञ्चेन्द्रियाणां दश, भुजपरिसर्पस्थलचरपञ्चे- न्द्रियाणां नव, खचरपञ्चेन्द्रियाणां द्वादशेति । उपसंहारमाह-'सेत्तं' इत्यादि । तदेवमुक्ताः पञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः। सम्प्रति मनुष्यानभिधित्सुराह- से किं तं मणुस्सा ?, मणुस्सा दुविहा पं०, तं०-समुच्छिममणुस्सा य गन्भवकंतियमणुस्सा य, से किं तं समुच्छिममणु: स्सा ?, कहि णं भन्ते ! समुच्छिममणुस्सा संमुच्छंति ?, गोयमा ! अंतो मणुस्सखित्ते पणयालीसाए जोयणसयसहस्सेसु अड्डाइजेसु दीवसमुद्देसु पन्नरससु कम्मभूमीसु तीसाए अकम्मभूमीसु छपन्नाए अंतरदीवएसु गम्भवतियमणुस्साणं चेव उच्चारेसु वा पासवणेसु वा खेलेसु वा सिंघाणएसु वा वंतेसु वा पित्तेसु वा पूएसु वा सोणिएसु वा सुक्केसु वा सुकपुग्गलप- रिसाडेसु वा विगयजीवकलेवरेसु वा थीपुरिससंजोएसु वा णगरनिद्धमणेसु वा सत्वेसु चेव असुइटाणेसु, एत्थ णं संमुच्छिम- मणुस्सा संमुच्छंति, अंगुलस्स असंखेजइभागमेत्ताए ओगाहणाए असन्नी मिच्छदिही अन्नाणी सबाहिं पञ्जत्तीहिं अपजत्तगा अंतोमुहुत्ताउया चेव कालं करेंति। से तं समुच्छिममणुस्सा ॥ से किं तं गम्भवकंतियमणुस्सा ?, गम्भवकंतियमणुस्सा ति- विहा प०, तं०-कम्मभूमगा अकम्मभूमगा अन्तरदीवगा, से किं तं अन्तरदीवगा ?, अंतरदीवगा अहावीसविहा प०,

·१मज्ञाप-
मज्ञापना-
याः मल-
नापदे खे-
५० पृची.
चरपञ्च-
न्द्रियपु.
(सू.३५
॥४९॥
-
याणं खहयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पजतापजत्ताणं वारस जाइकुलकोडिजोणिपमुहसयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं ।
सचहजाइकुलकोडिलक्ख नव अद्धतेरसाई च । दस दस य होन्ति नवगा तह वारस चेव बोद्धवा ॥ १०७॥ सेवं
खयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया, सेत्तं पंचिंदियतिरिक्खजोणिया । (सू० ३५)
अथ के ते खचरपचेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः ?, सूरिराह-खचरपञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाश्चतुर्विधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-
'चम्मपक्खी' इत्यादि, चर्मात्मको पक्षौ चर्मपक्षौ तौ विद्यते येपां ते चर्मपक्षिणः, लोमात्मको पक्षौ लोमपक्षी
तद्वन्तो लोमपक्षिणः, तथा गच्छतामपि समुद्गकवत् स्थितौ पक्षौ समुद्गकपक्षौ तद्वन्तः समुद्गकपक्षिणः, विततो
नित्समनाकुञ्चितौ पक्षौ येषां (तो) विततपक्षौ तद्वन्तो विततपक्षिणः। 'से किं तं' इत्यादि, अथ के ते चर्मपक्षिणः १,
चर्मपक्षिणोऽनेकविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-वल्गुली इत्यादि, एते च भेदा लोकतोऽवसेयाः, 'जे यावन्ने तहप्पगारा'
इति, येऽपि चान्ये तथाप्रकाराः-एवंरूपास्ते चर्मपक्षिणो द्रष्टव्याः, उपसंहारमाह-'सेत्तं चम्मपक्सी' लोमपक्षिप्रति-
पादनार्थमाह-से किं तं' इत्यादि, एते च लोमपक्षिभेदा लोकतो वेदितव्याः ।समुद्गकपक्षिप्रतिपादनार्थमाह-
से कि तं' इसादि पाठसिद्धं, एवं विततपक्षिसूत्रमपि। 'ते समासओ' इत्यादि प्रागवद् भावनीयं, एतेषां द्वादश
जातिकुलकोटीनां योनिप्रमुखानि शतंसहस्राणिाअमीपामपि शरीरादिषु द्वारेषु चिन्तनं स्त्रीपुंनपुंसकानामल्पबहुत्वं
च जीवांभिगमटीकातः प्रतिपत्तव्यं, इह तु ग्रन्थगौरवभयान्न लिख्यते । अधुना विनेयजनानुग्रहाय द्वीन्द्रियप्रभूति-
॥४९॥

·. जातिकुलकोटिशतसहस्रसंख्याप्रतिपादिका संग्रहिणीगाथामाह-अत्र द्वीन्द्रियेभ्य आरभ्य यथासंख्येन संख्यापद- योजना, सा चैवं-द्वीन्द्रियाणां सप्त जातिकुलकोटिलक्षाणि, त्रीन्द्रियाणामष्टौ, चतुरिन्द्रियाणां नव, जलचरपञ्चेन्द्रिया- मामर्द्धत्रयोदशानि, चतुष्पदस्थलचरपञ्चेन्द्रियाणां दश, उरःपरिसर्पस्थलचरपञ्चेन्द्रियाणां दश, भुजपरिसर्पस्थलचरंपञ्चे- न्द्रियाणां नव, खचरपञ्चेन्द्रियाणां द्वादशेति । उपसंहारमाह-'सेत्तं' इत्यादि । तदेवमुक्ताः पञ्चेन्द्रियतैर्यग्योनिकाः । सम्प्रति मनुष्यानभिधित्सुराह- से किं तं मणुस्सा ?, मणुस्सा दुविहा पं०, तं०-समुच्छिममणुस्सा य गम्भवकंतियमणुस्सा य, से किं तं समुच्छिममणु- स्सा ?, कहि णं भन्ते ! संमुच्छिममणुस्सा संमुच्छंति ?, गोयमा ! अंतो मणुस्सखित्ते पणयालीसाए जोयणसयसहस्सेसु अड्डाइजेसु दीवसमुद्देसु पन्नरससु कम्मभूमीसु तीसाए अकम्मभूमीसु छपन्नाए अंतरदीवएसु गम्भवतियमणुस्साणं चेव उच्चारेसु वा पासवणेसु वा खेलेसु वा सिंघाणएसु वा वंतेसु वा पित्तेसु वा पूएसु वा सोणिएसु वा सुकेसु वा सुकपुग्गलप- रिसाडेसु वा विगयजीवकलेवरेसु वा थीपुरिससंजोएसु वा णगरनिद्धमणेसु वा सत्वेसु चेव असुइटाणेसु, एत्थ णं समुच्छिम- मणुस्सा संमुच्छंति, अंगुलस्स असंखेजइभागमेत्ताए ओगाहणाए असन्नी मिच्छदिही अन्नाणी सबाहिं पञ्जत्तीहिं अपज्जत्तगा अंतोमुहुत्ताउया चेव कालं करेंति । से त्तं समुच्छिममणुस्सा ॥ से किं तं गम्भवतियमणुस्सा १, गम्भवकंतियमणुस्सा ति- तं०-कम्मभूमगा अकम्मभूमगा अन्तरदीवगा, से किं तं अन्तरदीवगा ?, अंतरदीवगा अट्ठावीसविहा प०, विहा प०, ·प्रज्ञापना- याः मल- य० पृत्ती. १मज्ञाप- नापदे म- नुप्यमज्ञा. (सू. ३६) ॥५०॥ तं-एगोरुया आहोसिया सौणिया गंगोली हर्यकना गर्यकना गोकन्ना संकुलिकन्ना औयसमुहा मेंढमुंही अयोमुहा गोही आँसमुहा हत्यिमुहा सीहमुंहा वग्धमुहा आँसकन्ना हरिकन्ना अंकना कण्णपाउरणा उकामुहा मेहमुहा विचमुहा विजुदैवा घणदंता लहदंता गूदता सुद्धदंता । सेत् अन्तरदीवगा । से किं अकम्मभूमगा ?, अकम्मभूमगां तीसविहा प०, तं०- पंचहि हेमवएहिं पंचहिं हिरण्णवएहिं पंचहि हरिवासेहिं पंचहि रम्मगवासेहिं पंचहिं देवकुरूहि पंचहिं उत्तरकुरुहिं । सेचं अकम्मभूमगा। ... अत्रापि संमूछिममनुष्यविपये प्रवचनबहुमानतः शिष्याणामपि च साक्षाद् भगवतेदमुक्तमिति बहुमानोत्पादना- धिमझान्तर्गतमालापकं पठति-'कहि णं भन्ते' इत्यादि, सुगम, नवरं 'सधेसु चेव असुइटाणेसुत्ति' अन्यान्यपि यानि कानिचिद् मनुप्यसंसर्गवशादशुचिभूतानि स्थानानि तेषु सर्वेचिति । उक्ताः संमूछिममनुष्याः, अधुना गर्भव्युत्का- न्तिकमनुष्यप्रतिपादनार्थमाह-कम्मभूमगा' इति फर्म-कृपिवाणिज्यादि मोक्षानुष्ठानं वा कर्मप्रधाना भूमिर्यपां ते कर्मभूमाः आपत्वात् समासान्तोऽत्प्रत्ययः कर्मभूमा एव कर्मभूमकाः, एवमकर्मा-यथोक्तकर्मविकला भूमिर्येषां ते अकर्मभूमाः ते एव अकर्मभूमकाः, अन्तरशब्दो मध्यवाची, अन्तरे-लवणसमुद्रस्य मध्ये द्वीपा अन्तरद्वीपाः तद्गता अन्तरद्वीपगाः, “अस्ति पश्चानुपूर्वी" इ(यपी)ति न्यायख्यापनार्थ प्रथमतोऽन्तरद्वीपगान् प्रतिपादयति-से किं तं' इत्यादि सुगम, नवरमष्टाविंशतिविधा इति याशा एव यावत्प्रमाणा यावदपान्तराला यन्नामानो हिमवत्पर्वतपूर्वाप- .

·. रदिग्व्यवस्थिताः अष्टाविंशतिविधा अन्तरद्वीपास्तादृशा एव तावत्प्रमाणा तावदपान्तरालास्तन्नामान एव शिखरिप- वतपूर्वापरदिग्व्यवस्थिता अपि, ततोऽत्यन्तसदृशतया व्यक्तिभेदमनपेक्ष्यान्तरद्वीपा अष्टाविंशतिविधा एव विवक्षिता इति तज्जातमनुष्या अप्यष्टाविंशतिविधा उक्ताः । तानेव नामग्राहमुपदर्शयति-तंजहा एगोरुया' इत्यादि, एते सप्त चतुष्का, अष्टाविंशतिसंख्यत्वात् , एते च प्रत्येकं हिमवति शिखरिणि च, तत्र हिमवद्गतास्तावद्भाव्यन्ते-इह जम्बू- द्वीपे भरतस्य हैमवतस्य च क्षेत्रस्य सीमाकारी भूमिनिमग्नपञ्चविंशतियोजनो योजनशतोच्छ्रयपरिमाणो भरतक्षेत्रापे- क्षया द्विगुणविष्कम्भो हेममयश्चीनपट्टवर्णो नानावर्णविशिष्टद्युतिमणिनिकरपरिमण्डितोभयपार्थः सर्वत्र तुल्यविस्तारो गगनमण्डलोल्लेखिग्नमयैकादशकूटोपशोभितो वज्रमयतलविविधमणिकनकमण्डित तटभागदशयोजनावगाढपूर्वपश्चि- मयोजनसहलायामदक्षिणोत्तरपञ्चयोजनशतविस्तारः पद्मादशोभितशिरोमध्यभागः सर्वतः कल्पपादपश्रेणिरमणीयः पूर्वापरपर्यन्ताभ्यां लवणोदार्णवजलसंस्पर्शी हिमवन्नामा पर्वतः, तस्य लवणोदार्णवजलसंस्पर्शादारभ्य पूर्वस्यां पश्चि- मायाञ्च दिशि प्रत्येकं द्वे द्वे गजदन्ताकारे दंष्ट्रे विनिर्गते, तत्र ऐशान्यां दिशि या विनिर्गता दंष्ट्रा तस्यां हिमवतः पर्य- न्तादारभ्य त्रीणि योजनशतानि लवणसमुद्रमवगायात्रान्तरे योजनशतत्रयायामविष्कम्भः किञ्चिन्यूनकोनपञ्चाशद- धिकनवयोजनशतपरिरय एकोरुकनामा द्वीपो वर्तते, अयं च पञ्चधनुःशतप्रमाणविष्कम्भया द्विगंव्यूतोच्छ्रितया पद्म- वरवेदिकया सर्वतः परिमण्डितः, तस्याश्च पद्मवरवेदिकाया वर्णको जीवाभिगमटीकायामिव वेदितव्यः, साऽपि च

·मज्ञापना-
याः मल-
यवृत्ती.
१मज्ञाप-
नापदे म-
नुप्यमज्ञा.
(सू. ३६)
॥५१॥
पनवरवेदिका सर्वतः सामस्त्येन वनखण्डपरिक्षिप्ता, वनाच वनखण्डस्यायं विशेपः-प्रायो बहूनां समानजातीयाना-
मुत्तमानां महीरहाणां समुदायो वनं, यथा अशोकवनं चम्पकवनमिति, अनेकजातीयानामुत्तमानां महीरहाणां
समूहो वनखण्डः, उक्तं च जीवाभिगममूलटीकायाम्-"एगजाइएहिं खण्डेहिं वणं, अणेगजाइएहिं उत्तमेहि वण-
संडे" इति, तस्य च वनखण्डस्य चक्रवालतया विष्कम्भो देशोने द्वे योजने, परिक्षेपः पद्मवरवेदिकाप्रमाणः, अस्य च
पनखण्डस्य वर्णकः प्रतिपादितोऽस्ति, स चातीय गरीयानिति नोपदर्शितः, केवलं जीवाभिगमटीकातोऽवसेयः,
तस्यैव हिमवतः पर्यन्तादारभ्य दक्षिणपूर्वस्यां दिशि त्रीणि योजनशतानि लवणसमुद्रमवगाह्य द्वितीयदंष्ट्राया उपरि
एकोरुकद्वीपप्रमाण आभासिकनामा द्वीपो वर्तते, तथा तस्यैव हिमवतः पश्चिमायां दिशि पर्यन्तादारभ्य दक्षिणप-
चिमायां-नैर्ऋतकोण इत्यर्थः, त्रीणि योजनशतानि लवणसमुद्रमवगाह्य दंष्ट्राया उपरि यथोक्तप्रमाणो वैपाणिकना-
मा द्वीपः, तथा तस्यैव हिमवतः पश्चिमायां दिशि पर्यन्तादारभ्य पश्चिमोत्तरस्यां दिशि-वायव्यकोणे इत्यर्थः, त्रीणि
योजनशतानि लवणसमुद्रमध्ये दंष्ट्रामतिक्रम्यात्रान्तरे पूर्वोक्तप्रमाणो नाङ्गोलिकनामा द्वीपः, एवमेते चत्वारो द्वीपा
हिमवतश्चतसृप्वपि विदिक्षु तुल्यप्रमाणा अवतिष्ठन्ते, उक्तं च-"चुलहिमवंतपुवावरेण विदिसासु सागरं तिसए ।
गंतूर्णतरदीया तिण्णि सए हुन्ति विच्छिन्ना ॥ १॥ अउणापन्ननवसए किंचूर्ण परिहि तेसिमे नामा। एगोरुयगाभा-
सिय वेसाणिय चेव नंगूली ॥२॥" तत एषामेकोरुकादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतो यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु
॥५१॥

·प्रत्येकं चत्वारि चत्वारि योजनशतान्यतिक्रम्य चतुर्योजनशतायामविष्कम्भाः किञ्चिन्यूनपञ्चपष्टिसहितद्वादशयोजन- शतपरिक्षेपाः यथोक्तपद्मवरवेदिकावनखण्डमण्डितपरिसराः जम्बूद्वीपवेदिकातश्चतुर्योजनशतप्रमाणान्तरा हयकर्णग- जकर्णगोकर्णशष्कुलीकर्णनामानश्चत्वारो द्वीपाः,तद्यथा-एकोरुकस्य परतो हयकर्णः आभासिकस्य परतो गजकर्णः वै- पाणिकस्य परतो गोकर्णः नाङ्गोलिकस्य परतो शप्कुलीकर्ण इति।तत एतेपामपि हयकर्णादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतः पुनरपि यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकं पञ्च पञ्च योजनशतानि व्यतिक्रम्य पञ्चयोजनशतायामविष्कम्भाएकाशी- त्यधिकपञ्चदशयोजनशतपरिक्षेपाः पूर्वोक्तप्रमाणपद्मवरवेदिकावनखण्डमण्डितवाह्यप्रदेशा जम्बूद्वीपवेदिकातः पञ्चयो- जनशतप्रमाणान्तरा आदर्शमुख १ मेण्ढमुख २ अयोमुख ३ गोमुख ४ नामानश्चत्वारोद्वीपाः, तद्यथा-हयकर्णस्य परत आदर्शमुखः गजकर्णस्य परतो मेण्ढमुखः गोकर्णस्य परतोऽयोमुखः शप्कुलीकर्णस्य परतो गोमुख इति । एवमग्रेऽपि भावना कार्या, एतेपामप्यादर्शमुखादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतो भूयोऽपि यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकं पद् पडू योजनशतान्यतिक्रम्य पयोजनशतायामविष्कम्भाः सप्तनवत्यधिकाष्टादशयोजनशतपरिक्षेपा यथोक्तप्रमाणपद्म- वरवेदिकावनखण्डमण्डितपरिसरा जम्बूद्वीपवेदिकातः पड्योजनशतप्रमाणान्तरा अश्वमुखहस्तिमुखसिंहमुखव्याघ्रमु- खनामानश्चत्वारो द्वीपाः । एतेपामप्यश्चमुखादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतो यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकं सप्त २ योजनशतान्यतिक्रम्य सप्तयोजनशतायामविष्कम्भास्त्रयोदशाधिकद्वाविंशतियोजनशतपरिरयाः पूर्वोक्तप्रमाणपद्म-

·प्रज्ञापना-
याः मल-
यवृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदे म-
नुष्यप्रज्ञा.
॥५१॥
पद्मयरवेदिका सर्वतः सामस्त्येन वनखण्डपरिक्षिप्ता, वनाच वनखण्डस्यायं विशेषः-प्रायो बहूनां समानजातीयाना-
मुत्तमानां महीरहाणां समुदायो वनं, यथा अशोकवनं चम्पकवनमिति, अनेकजातीयानामुत्तमानां महीरहाणां
समूहो वनखण्डः, उक्तं च जीवाभिगममूलटीकायाम्-“एगजाइएहिं खण्डेहिं वणं, अणेगजाइएहिं उत्तमेहिं वण-
संडे" इति, तस्य च वनखण्डस्य चक्रवालतया विष्कम्भो देशोने द्वे योजने, परिक्षेपः पद्मवरवेदिकाप्रमाणः, अस्य च
घनखण्डस्य वर्णकः प्रतिपादितोऽस्ति, स चातीव गरीयानिति नोपदर्शितः, केवलं जीवाभिगमटीकातोऽवसेयः,
तस्यैव हिमवतः पर्यन्तादारभ्य दक्षिणपूर्वस्यां दिशि त्रीणि योजनशतानि लवणसमुद्रमवगाह्य द्वितीयदंष्ट्राया उपरि
एकोरुकद्वीपप्रमाण आभासिकनामा द्वीपो वर्तते, पधा तस्यैव हिमवतः पश्चिमायां दिशि पर्यन्तादारभ्य दक्षिणप-
थिमायां-नैर्ऋतकोण इत्यर्थः, त्रीणि योजनशतानि लवणसमुद्रमवगाह्य दंष्ट्राया उपरि यथोक्तप्रमाणो वैपाणिकना-
मा द्वीपः, तथा तस्यैव हिमवतः पश्चिमायां दिशि पर्यन्तादारभ्य पश्चिमोत्तरस्यां दिशि-वायव्यकोणे इत्यर्थः, त्रीणि
योजनशतानि लवणसमुद्रमध्ये दंष्ट्रामतिक्रम्यात्रान्तरे पूर्वोक्तप्रमाणो नाङ्गोलिकनामा द्वीपः, एवमेते चत्वारो द्वीपा
हिमयतश्चतसृप्वपि विदिक्षु तुल्यप्रमाणा अवतिष्ठन्ते, उक्तं च-"चुल्लहिमवंतपुवावरेण विदिसासु सागरं तिसए।
गंतूणंतरदीवा तिण्णि सए हुन्ति विच्छिन्ना ॥१॥ अउणापन्ननवसए किंचूर्ण परिहि तेसिमे नामा। एगोरुयगाभा-
सिय वेसाणिय चेव नंगूली ॥२॥" तत एषामेकोरुकादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतो यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु
,
॥५१॥

·प्रत्येकं चत्वारि चत्वारि योजनशतान्यतिक्रम्य चतुर्योजनशतायामविष्कम्भाः किञ्चिन्यूनपञ्चपटिसहितद्वादशयोजन- शतपरिक्षेपाः यथोक्तपद्मवरवेदिकावनखण्डमण्डितपरिसराः जम्बूद्वीपवेदिकातश्चतुर्योजनशतप्रमाणान्तरा हयकर्णग- जकर्णगोकर्णशष्कुलीकर्णनामानश्चत्वारो द्वीपाः,तद्यथा-एकोरुकस्य परतो हयकर्णः आभासिकस्य परतो गजकर्णः वै- पाणिकस्य परतो गोकर्णः नाङ्गोलिकस्य परतो शष्कुलीकर्ण इति।तत एतेपामपि हयकर्णादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतः पुनरपि यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकं पञ्च पञ्च योजनशतानि व्यतिक्रम्य पञ्चयोजनशतायामविष्कम्भा एकाशी- सधिकपञ्चदशयोजनशतपरिक्षेपाः पूर्वोक्तप्रमाणपद्मवरवेदिकावनखण्डमण्डितवाह्यप्रदेशा जम्बूद्वीपवेदिकातः पञ्चयो- जनशतप्रमाणान्तरा आदर्शमुख १ मण्ढमुख २ अयोमुख ३ गोमुख ४ नामानश्चत्वारो द्वीपाः, तद्यथा-हयकर्णस्य परत आदर्शमुखः गजकर्णस्य परतो मेण्ढमुखः गोकर्णस्य परतोऽयोमुखः शप्कुलीकर्णस्य परतो गोमुख इति । एवमग्रेऽपि भावना कार्या, एतेपामप्यादर्शमुखादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतो भूयोऽपि यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकं पद् पडू योजनशतान्यतिक्रम्य पडूयोजनशतायामविष्कम्भाः सप्तनवत्यधिकाष्टादशयोजनशतपरिक्षेपा यथोक्तप्रमाणपद्म- परवेदिकावनखण्डमण्डितपरिसरा जम्बूद्वीपवेदिकातः पड्योजनशतप्रमाणान्तरा अथमुखहस्तिमुखसिंहमुखव्याघ्रमु- खनामानश्चत्वारो द्वीपाः । एतेपामप्यश्चमुखादीनां चतुणों द्वीपानां परतो यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकं सप्त २ योजनशतान्यतिक्रम्य सप्तयोजनशतायामविष्कम्भास्त्रयोदशाधिकद्वाविंशतियोजनशतपरिरयाः पूर्वोक्तप्रमाणपद्म-

·मज्ञापना-
याः मल-
या वृत्ता.
१प्रज्ञाप-
नापदे म-
नुप्यप्रज्ञा.
(सू.३६)
॥५२॥
परवेदिकावनखण्डसमवगूढा जम्बूद्वीपवेदिकातः सप्तयोजनशतप्रमाणान्तरा अश्वकर्णहरिकर्णाकर्णकर्णप्रावरणनामा-
नश्चत्वारो द्वीपाः । तत एतेपामश्चकर्णादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतो यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकमष्टावष्टौ यो-
जनशतान्यतिक्रम्याटयोजनशतायामविष्कम्भा एकोनत्रिंशदधिकपञ्चविंशतियोजनशतपरिक्षेपा यथोक्तप्रमाणपद्मवरवे-
दिकावनखण्डमण्डितपरिसरा जम्बूद्वीपवेदिकातोऽष्टयोजनशतप्रमाणान्तरा उल्कामुखमेघमुखविद्युन्मुखविद्युदन्ताभि-
धानाचत्वारो द्वीपाः । ततोऽमीपामपि उल्कामुखादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतो यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु
प्रत्येकं नव नव योजनशतान्यतिक्रम्य नवयोजनशतायामविष्कम्भाः पञ्चचत्वारिंशदधिकाष्टाविंशतियोजनशतपरिक्षेपा
यथोक्तप्रमाणपद्मवरवेदिकावनखण्डसमवगूढा जम्बूद्वीपवेदिकातो नवयोजनशतप्रमाणान्तरा, धनदन्तलप्टदन्तगूढद-
न्तशुद्धदन्तनामानश्चत्वारो द्वीपाः । एवमेते हिमवति पर्वते चतसृषु विदिक्षु व्यवस्थिताः सर्वसंख्ययाऽष्टाविंशतिः,
एवं हिमवत्तुल्यवर्णप्रमाणे पद्महदप्रमाणायामविष्कम्भावगाहपुण्डरीकहूदोपशोभिते शिखरिण्यपि पर्वते लवणोदार्ण-
वजलसंस्पर्शादारभ्य यथोक्तप्रमाणान्तरासु चतसृषु विदिक्षु व्यवस्थिता एकोरुकादिनामानोऽभूणापान्तरालायामवि-
कम्भा अष्टाविंशतिसंख्या द्वीपा वक्तव्याः, सर्वसंख्यया षट्पञ्चाशदन्तरद्वीपाः, एतद्गता मनुष्या अप्येतनामानः
उपचारात्, भवति च तास्थ्यात् तद्यपदेशः, यथा पञ्चालदेशनिवासिनः पुरुषाः पञ्चाला इति, ते च मनुष्या वज्र-
भनाराचसंहननिनः कङ्कपक्षिपरिणामा अनुलोमवायुवेगा समचतुरस्रसंस्थानाः, तद्यथा-सुप्रतिष्ठितकूर्मचारुचरणाः
॥५२॥

·सुकुमारलक्ष्णप्रविरलरोमकुरुविन्दवृत्तजवायुगला निगूढसुबद्धसंधिजानुप्रदेशाः करिकरसमवृत्तोरवः कण्ठीरवसदृश- कटीप्रदेशाः शनायुधसममध्यभागाः प्रदक्षिणावर्तनाभिमण्डलाः श्रीवत्सलाञ्छितविशालमांसलवक्षःस्थलाः पुरपरि- घाऽनुकारिदीर्घवाहवः सुश्लिष्टमणिबन्धा रक्तोत्पलपत्रानुकारिशोणपाणिपादतलाः चतुरङ्गुलप्रमाणसमवृत्तकम्युग्रीवाः शारदशशाङ्कसौम्यवदनाः छत्राकारशिरसोऽस्फुटितस्निग्धकान्तिश्लक्ष्णमूर्द्धजाः कमण्डलु कलश यूपस्तूप वापी विज पताकी सौवस्तिक यवं मत्स्य मकर 'कूम रथैवर खालांशुकाटीपङ्कुिश सुप्रतिष्ठक मयूरै श्रीदीमाभिपेक' तोरण मे- दिनी जैलधि वरभवन दर्शपर्वतगजवर्षभसिंहच्छत्रचामररूपप्रशस्तोत्तमद्वात्रिंशल्लक्षणधराः । स्त्रियोऽपि सुजातसर्वाङ्ग- सुन्दर्यः समस्तमहेलागुणसमन्विताः संहताङ्गुलिपद्मदलवत्सुकुमारकूर्मसंस्थानमनोहारिचरणा रोमरहितप्रशस्तलक्षणोपे- तजवायुगला निगूढमांसलजानुप्रदेशाः कदलीस्तम्भनिभसंहतसुकुमारपीवरोरुका वदनायामप्रमाणत्रिगुणमांसलविशा. लजपनधारिण्यः स्निग्धकान्तिसुविभक्तश्लक्ष्णरोमराजयः प्रदक्षिणावर्ततरङ्गभङ्गुरनाभिमण्डलाः प्रशस्तलक्षणोपेतकुक्षयः संगतपार्थाः कनककलशोपमसंहितात्युन्नतवृत्ताकृतिपीवरपयोधराः सुकुमारवाहुलतिकाः सौवस्तिकशङ्खचक्राधाकृतिले- खालङ्कृतपाणिपादतलाः वदनविभागोच्छ्रितमांसलकम्बुग्रीवाः प्रशस्तलक्षणोपेतमांसलहनुविभागा दाडिमपुष्पानुका- रिशोणिमाधरौष्ठा रक्तोत्पलतालुजिह्वा विकसितकुवलयपत्रायतकान्तलोचना आरोपितचापपृष्ठाकृतिसुसंगतभ्रूलतिकाः प्रमाणोपपन्नललाटफलकाः सुस्निग्धकान्तश्लक्ष्णशिरोरुहाः पुरुपेभ्यः किञ्चिदूनोच्छ्रायाः खभावत उदारशृङ्गारचारुवेपाः ·मज्ञापना- याः मल- प. वृत्ता. ॥५२॥ १प्रज्ञाप- नापदे म- नुष्यप्रज्ञा. (सू.३६) परपेदिकायनखण्डसमवगूढा जम्बूद्वीपवेदिकातः सप्तयोजनशतप्रमाणान्तरा अश्वकर्णहरिकर्णाकर्णकर्णप्रावरणनामा- नश्चत्वारो द्वीपाः। तत एतेपामश्चकर्णादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतो यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकमष्टावष्टौ यो- जनशतान्यतिक्रम्याप्टयोजनशतायामविष्कम्भा एकोनत्रिंशदधिकपञ्चविंशतियोजनशतपरिक्षेपा यथोक्तप्रमाणपद्मवरवे. दिकावनखण्डमण्डितपरिसरा जम्बूद्वीपवेदिकातोऽष्टयोजनशतप्रमाणान्तरा उल्कामुखमेघमुखविद्युन्मुखविद्युहन्ताभि- धानाचत्वारो द्वीपाः । ततोऽमीपामपि उल्कामुखादीनां चतुर्णी द्वीपानां परतो यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकं नव नव योजनशतान्यतिक्रम्य नवयोजनशतायामविष्कम्भाः पञ्चचत्वारिंशदधिकाष्टाविंशतियोजनशतपरिक्षेपा यथोक्तप्रमाणपद्मवरवेदिकावनखण्डसमवगूढा जम्बूद्वीपवेदिकातो नवयोजनशतप्रमाणान्तरा घनदन्तलप्टदन्तगूढद- न्तशुद्धदन्तनामानश्चत्वारो द्वीपाः। एवमेते हिमवति पर्वते चतसृषु विदिक्षु व्यवस्थिताः सर्वसंख्ययाऽष्टाविंशतिः, एवं हिमवत्तुल्यवर्णप्रमाणे पद्महदप्रमाणायामविष्कम्भावगाहपुण्डरीकहदोपशोभिते शिखरिण्यपि पर्वते लवणोदार्ण- जलसंस्पर्शादारभ्य यथोक्तप्रमाणान्तरासु चतस्पु विदिक्षु व्यवस्थिता एकोरुकादिनामानोऽक्षणापान्तरालायामवि- प्कम्भा अष्टाविंशतिसंख्या द्वीपा वक्तव्याः, सर्वसंख्यया षट्पञ्चाशदन्तरद्वीपाः, एतद्गता मनुष्या अप्येतन्नामानः उपचारात्, भवति च तात्स्ध्यात् तद्वपदेशः, यथा पञ्चालदेशनिवासिनः पुरुषाः पञ्चाला इति, ते च मनुष्या वन- पभनाराचसंहननिनः कङ्कपक्षिपरिणामा अनुलोमवायुवेगा समचतुरस्रसंस्थानाः, तद्यथा-सुप्रतिष्ठितकूर्मचारुचरणाः ॥५२॥ .

·ये गृहाकाराः कल्पवृक्षास्तेषु यथासुखमवतिष्ठन्ते, न च तत्र क्षेत्रे दंशमशंकयूकामत्कुणमक्षिकादयः शरीरोपद्रवका- रिणो जन्तव उपजायन्ते, येऽपि च जायन्ते भुजगव्याघ्रसिंहादयस्तेऽपि मनुष्याणां न वाधायै प्रभवन्ति, नापि ते परस्परं हिस्सहिंसकभावे वर्तन्ते, क्षेत्रानुभावतो रौद्रानुभावरहितत्वात् , मनुष्ययुगलानि च पर्यवसानसमये युगलं प्रसुवते, तच युगलमेकोनाशीतिदिनानि पालयन्ति, तेषां शरीरोच्छ्योऽष्टौ धनुःशतानि, पल्योपमासंख्येयभागप्रमा- णमायुः, उक्तं च-"अन्तरदीवेसु नरा धणुसयमट्ठसिया सया मुइया । पालंति मिहुणधम्म पलस्स असंखभागाऊ ॥ ॥१॥ चउसहि पिटकरंडयाणि मणुयाण तेसिमाहारो । भत्तस्स चउत्थस्स य गुणसीइदिणाणि पालणया ॥२॥" स्तोककपायतया स्तोकप्रेमानुवन्धतया च ते मृत्वा दिवमुपसर्पन्ति, मरणं च तेषां जृम्भिकाकासक्षुतादिमात्रव्यापारपु- रस्सरं भवति, न शरीरपीडारम्भपुरस्सरमिति । तदेवमुक्ता अन्तरद्वीपगाः॥ साम्प्रतमकर्मभूमकप्रतिपादनार्थमाह- अथ के तेऽकर्मभूमकाः ?, सूरिराह-अकर्मभूमकास्त्रिंशद्विधाः प्रज्ञप्ताः, तच त्रिंशद्विधत्वं क्षेत्रभेदात्, तथा चाह- 'तंजहा-पंचहि हेमवएहि' इत्यादि, पञ्चभिहमवतैः पञ्चभिहरण्यवतैः पञ्चभिर्हरिवः पञ्चभी रम्यकवः पञ्चभि- देवकुरुभिः पञ्चभिरुत्तरकुरुभिर्भिधमाना त्रिंशद्विधा भवन्ति, पण्णां पञ्चानां त्रिंशत्संख्यात्मकत्वात् । तत्र पञ्चसु है- मवतेषु पंचसु हैरण्यवतेषु मनुष्या गव्यूतप्रमाणशरीरोच्छ्रयाः पल्योपमायुपो वज्रर्पभनाराचसंहननाः समचतुरस्रसं- स्थानाः चतुःपष्टिपृष्ठकरण्डकाश्चतुतिक्रमभोजिन एकोनाशीतिदिनान्यपत्यपालकाः, उक्तं च-“गाउअमुचा पलि- -

·प्रज्ञापना-
याः मल-
य. वृत्ती.
१ प्रज्ञाप-
नापदे म-
नुप्यप्रज्ञा.
(सू. ३६)
॥ ५३॥
प्रकृत्यैव हसितमणितविलासविषयपरमनैपुण्योपेताः। तथा मनुष्या मानुष्यश्च खभावत एव सुरभिवदनाः प्रतनुक्रो-
धमानमायालोभाः संतोपिणो निरौत्सुक्या मार्दवार्जवसंपन्नाः सत्यपि मनोहारिणि मणिकनकमौक्तिकादौ ममत्वका-
रणे ममत्वाभिनिवेशरहिताः सर्वधाऽपगतवैरानुबन्धा हस्त्यश्वकरभगोमहिप्यादिसद्भावेऽपि तत्परिभोगपराङ्मुखाः
पादविहारिणो ज्वरादिरोगयक्षभूतपिशाचादिग्रहमारिव्यसनोपनिपातविकलाः परस्परप्रेष्यप्रेपकभावरहितत्वादहमि-
न्द्राः, तेपां पृष्ठकरण्डकानि चतुःपष्टिसंख्याकानि चतुर्थातिक्रमे चाहारग्रहणं, आहारोऽपि च न शाल्यादिधान्यनि-
प्पन्नः किन्तु पृथ्वीमृत्तिका कल्पद्रुमाणां पुष्पफलानि च, तथाहि-जायन्ते खलु तत्रापि विलसात एव शालिगोधूम-
मापमुद्रादीनि धान्यानि, परं न तानि मनुष्याणामुपभोगं गच्छन्ति, या तु पृथ्वी सा शर्करातोऽप्यनन्तगुणमाधुर्या,
यश्च कल्पद्रुमपुप्पफलानामाखादः स चक्रवर्तिभोजनादप्यधिकगुणः,तथा चोक्तम्-"तेसिणं भंते! पुप्फफलाणं केरिसए
आसाए पन्नते ?,गोयंमा! से जहानामए रन्नो चाउरंतस्स चक्कवंटिस्स कल्लाणे भोयणंजाएं सयसहस्सनिप्फन्ने चनोवए
रसोवए फासोबए आसायणिजे दप्पणिजे मयणिजे विहणिजे सदियगायपल्हायणिज्जे आसाएणं पन्नत्ते, एत्तोवि
इतराए चेव पन्नत्ते"। ततः पृथ्वी कल्पद्रुमपुष्पफलानि च तेषामाहारः, तथाभूतं चाहारमाहार्य प्रासादादिसंस्थाना
१ तेषां भदन्त ! पुष्पफलानां कीदृश आस्वादः प्रज्ञप्तः?,गौतम!स यथानामकः राज्ञश्चातुरन्तस्य चक्रवर्तिनः कल्याणं भोजनजातं शतसहस्र-
निप्पन्नं वर्णोपगं रसोपगं स्पर्शोपगं आखादनीयं दर्पणीयं मदनीयं बृंहणीयं सर्वेन्द्रियगात्रप्रहादनीयमाखादेन प्रज्ञप्तं, इतोऽपीष्टतरक एव प्राप्तः।
॥५३॥

·, रम्यकवर्षेषु अनन्तगुणाः, तेभ्योऽपि पञ्चसु देवकुरुषु पञ्चसूत्तरकुरुपु अनन्तगुणाः, तदेवमुक्ता अकर्मभूमकाः ॥ संप्रति कर्मभूमकप्रतिपादनार्थमाह- से किं तं कम्मभूमगा ?, कम्मभूमगा पन्नरसविहा पं०,०-पंचहिं भरहेहिं पंचहिं एरवएहिं पंचहि महाविदेहेहिं, ते समा- सओ दुर्विहा पं०, तं०-आ [य]रिया य मिलिक्खू य, से किं तं मिलिक्खू ?, मिलिक्खू अणेगविहा प०, तं०-सगा जवणा चिलाया सबरचब्बरमुरंडोहभडगनिण्णगपक्कणिया कुलक्खगोंडसिहलपारसगोधा कोंचअंबडइदमिलचिल्ललपुलिंदहारोसदोव- वोकाणगन्धा हारवा पहलियअज्झलरोमपासपउसा मलया य बंधुया य सूयलिकोंकणगमेयपल्हवमालव मग्गर आभासिआ कणवीर ल्हसिय खसा खासिय णेदूर मोंढ डोंबिल गलओस पओस ककेय अक्खाग हणरोमग हूणरोमग भरु मरुय चि- लाय वियवासी य एवमाइ, सेत्तं मिलिक्खू । अथ के ते कर्मभूमकाः १, सूरिराह कर्मभूमकाः पञ्चदशविधाः प्रज्ञप्ताः, तच पञ्चदशविधत्वं क्षेत्रभेदात्, तथा चाह-'पञ्चहिं भरहेहिं' इत्यादि, पञ्चभिर्भरतैः पञ्चभिरैरवतैः पञ्चभिर्महाविदेहैर्भिद्यमानाः पञ्चदशविधा भवन्ति, ते च पञ्चदशविधा अपि समासतो द्विविधाः प्रज्ञताः, तद्यथा-आर्या म्लेच्छाश्च, तत्र आराद् हेयधर्मेभ्यो याताः- प्राप्ता उपादेयधमैरित्यार्याः, "पृपोदरादयः" इति रूपनिष्पत्तिः, म्लेच्छा:-अव्यक्तभापासमाचाराः, “म्लेच्छ अन्य- क्तायां वाचि” इति वचनात् , भापाग्रहणं चोपलक्षणं, तेन शिष्टाऽसंमतसकलव्यवहारा म्लेच्छा इति प्रतिपत्तव्यं । . ,

·प्रज्ञापना-
याः मल-
य० वृत्ता.
१ प्रज्ञाप-
नापदेम-
नुष्यप्रज्ञा.
(सू.३६)
॥५४॥
ओवमाउणो बजरिसहसंघयणा । हेमवएरन्नवए अहमिदनरा मिहुणवासी ॥१॥ चउसट्ठी पिट्टकरंडयाण मणुयाण
तेसिमाहारो । भत्तस्स चउत्थस्स य गुणसीदिणऽवचपालणया ॥२॥" पञ्चसु हरिवषु पञ्चसु रम्यकेपु द्विपल्योप-
मायुपो द्विगन्यूतप्रमाणशरीरोच्छ्या वनपभनाराचसंहननाः समचतुरस्रसंस्थानाः पष्ठभक्कातिक्रमे आहारग्राहिणो
अष्टाविंशत्यधिकशतसंख्यपृष्ठकरण्डकाश्चतुःपष्टिदिनान्यपत्यपालकाः, आह च-"हरिवासरम्मएसुं आउपमाणं सरीर-
मुस्सेहो । पलिओवमाणि दोन्नि उ दोन्नि उ कोसुस्सिया भणिया ॥१॥ छठुस्स य आहारो चउसहिदिणाणि पालणा
तेसिं। पिट्टकरंडाण सयं अट्ठावीस मुणेयचं ॥२॥" पञ्चसु देवकुरुपु पश्चसूत्तरकुरुपु त्रिपल्योपमायुपो गव्यूतत्रयप्र-
माणशरीरोच्छ्याः समचतुरस्त्रसंस्थाना वज्रर्पभनाराचसंहननिनः षट्पञ्चाशदधिकशतद्वयप्रमाणपृष्ठकरण्डका अष्टमभका-
तिकमाहारिण एकोनपञ्चाशदिनान्यपत्यपालकाः, तथा चोक्तम्-"दोसुवि कुरूसु मणुया तिपलपरमाउणो तिको.
सुधा । पिटिकरंडसयाई दो छप्पन्नाई मणुयाणं ॥१॥ सुसमसुसमाणुभावं अणुभवमाणाणऽवचगोवणया। अउणा-
पण्णदिणाई अट्ठमभत्तस्समाहारो ॥२॥” एतेषु सर्वेष्वपि क्षेत्रेष्वन्तरद्वीपेटिव मनुष्याणामुपभोगाः कल्पगुमसंपा-
दिताः, नवरमन्तरद्वीपापेक्षया पञ्चसु हैमवतेषु पञ्चसु हैरण्यवतेषु मनुष्याणामुत्थानबलवीर्यादिकं कल्पपादपफलाना-
माखादो भूमेर्माधुर्यमित्येवमादिका भावाः पर्यायानधिकृत्यानन्तगुणा द्रष्टव्याः, तेभ्योऽपि पञ्चसु हरिवर्षेषु पञ्चसु
,
॥ ५४॥

·जिणाणं चकीणं रामकहाणं ॥ ११३ ॥ से तं खेत्तारिया ॥ से किं तं जाइआरिया ?, जाइआरिया छबिहा पं०, तं0- अंबहा य कलिंदा य, विदेहा वेंदगाइया। हरिया चुचुणा चेव, छ एया इन्भजाईओ॥११४|| सेचं जाइआरिया । से किं तं कुलारिया ?, कुलारिया छविहा पं०, तं०-उग्गा भोगा राइना इक्खागा णाया कौरवा, सेत्तं कुलारिया । से किं तं कम्मारिया ?, कम्मारिया अणेगविहा प०, तं०-दोसिया सुत्तिया कप्पासिया सुत्तवेयालिया भंडवेयालिया कोलालिया नरवाहणिया जे यावन्ने तहप्पगारा, से तं कम्मारिया।से किं तं सिप्पारिया, सिप्पारिया अणेगविहा प०, तं०-तुण्णागा तंतुवाया पट्टागा देयडा वरुट्टा छबिया कहपाउयारा मुंजपाउयारा छत्तारा वज्झारा पुच्छारा लेप्पारा चित्तारा संखारा दंतारा भंडारा जिज्झगारा सेल्लारा कोडिगारा, जे यावन्ने तहप्पगारा, से तं सिप्पारिया ॥ से किं तं भासारिया ?, भासा- रिया जेणं अद्धमागहाए भासाए मासेंति, तत्थऽवि य णं जत्थ बंभी लिवी पवत्तइ, बंभीए णं लिवीए अहारसविहे ले- क्खविहाणे प०, तं०-बंभी जवणाणिया दोसापुरियाँ खरोही पुक्खरसारियाँ भोगवहां पहराइयाँ अंतक्खरियाँ अक्खर- पुडियां वेणइयों निण्हइया अंकलिवी गणियलिवी गंधवलिवी आयंसलिवी माहेसरी दोमिलिवी पोलिन्दी, से तं भासारिया। से किं तं नाणारिया ?, नाणारिया पंचविहा प०, तं०-आभिणियोहियनाणारिया सुयनाणारिया ओहिनाणारिया मणप- जवनाणारिया केवलनाणारिया, सेत्तं नाणारिया । से किं तं दसणारिया ?, दंसणारिया दुविहा पं०, तं०–सरागदसणा- रिया य वीयरायदंसणारिया य, से किं तं सरागदसणारिया ?, सरागदसणारिया दसविहा प०, तं-निसंग्गुवऎसरुई आणरुई सुतवीयरुइमेव । अभिगमवित्थाररुई किरियासंखेबंधम्मरुई ॥११५॥ भूयत्थेणाहिगया जीवाजीवे य पुण्णपावं च ।

·मज्ञापना- या: मल- ५० वृत्ती. १प्रज्ञाप- नापदे म नुप्यमज्ञा. (सू.३७) . तत्राल्पवक्तव्यत्वात् प्रथमतो म्लेच्छवक्तव्यतामाह-से किं तं' इसादि, अथ के ते म्लेच्छाः १, 'मिलिक्खू इति निर्देशः प्राकृतत्वाद् आर्पत्वाच, सूरिराह-म्लेच्छा अनेकविधाः प्रज्ञप्ताः, तचानेकविधत्वं शक-यवन-चिलात- शवर-वर्वरादिदेशभेदात् , तथा चाह-तंजहा सगा' इत्यादि, शकदेशनिवासिनः शकाः, यवनदेशनिवासिनो यय- ॥ ५५॥नाः, एवं सर्वत्र, नवरममी नानादेशा लोकतो विज्ञेयाः ॥ आर्यप्रतिपादनार्थमाह- से किं तं आ[य]रिया ?, आ[य]रिया दुविहा पं०, तं०-इड्डिपचा[य]रिया य अणिढिपत्ता[य]रिया य, से किं तं इहिपचा- [य]रिया ?, इढिपत्ता[य]रिया छविहा पं०, तं०-अरहंता चक्कवट्टी बलदेवा वासुदेवा चारणा विज़ाहरा, सेत्तं इहिपत्ता- [य]रिया । से किं तं अणिढिपत्ता[य]रिया ?, अणिढिपत्ता[य]रिया नवविहा प०, तं०-खेचा[य]रियां जातिआ[य]रियों कुलारिओ कम्मारियों सिप्पारिओं भासारियाँ नाणारियाँ दंसणारियां चारिचारियो । से किं तं खेचारिया , खेत्तारिया अद्धछवीसतिविहाणा पं०, तं०-रायगिह मगह चंपा अंगा वह तामैलित्ति बंगा य । कंचणपुरं कलिंगा वाणारसी चेव का- सी य ॥१०८॥ साएय कोसला गैयपुरं च कुरु सोरियं कुसट्टा या कंपिल्लं पंचाला अहिछत्ता जंगला चेव॥१०९॥ बारवई सोरहा मिहिले विदेहा य वैच्छ कोसंबी । नंदिपुर संडिल्ला भद्दिपुरमेव मलया य॥११०॥इराड वच्छ वरणा अच्छा तह मचियावइ दसण्णा । सोतिर्यबई य चेदी वीर्यभयं सिंधुसोवीरा ॥११॥ महुरा य सूरसेणा पौवा भंगी य मास पुरिवटा । सॉवत्थी य कुणाला कोडीवरिसंच लाटा य ॥११२॥ सेयवियों विय णयरी केकयअद्धं च आरियं भणियं । इत्थुप्पत्ती ॥५५॥ views ·यरायदंसणा- [4] रियाय अचरिमसमयउवसंतकसायवीयरायदसणा [य] रियाय । से किं तं खीणकसायवीयरायदसणा- [य] रिया ?, खीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया दुविहा प०, ०-छउमत्थखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया य केवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया य । से किं तं छउमत्थखीणकसायवीयरायदंसणा[य] रिया ?, छउमत्थखीणकसायवीयरायदसणायरिया दुविहा प०, तं०-सयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायदंसणां [यं ] रिया य बुद्धवोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया य, से किं तं सयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायदंसणा- [य] रिया ?, सयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायदसणा [य] रिया दुविहा प०, तं०-पढमसमयसयंबुद्धछउमत्थ- खीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया य अपढमसमयसयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायदसणा [य] रिया य, अहवा चरिमसमयसयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायदंसणा [ य ] रिया य अचरिमसमयसयंबुद्धछउमंत्थखीणकसायवीयराय- दसणा [य] रियाय, से तं सयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायदसणा[य] रिया।से किं तं बुद्धबोहियछउमत्थखीणकसाय- वीयरायदसणा [य] रिया ?, बुद्धयोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया दुविहा प०, तं-पढमसमयबुद्धवो- हियखीणकसायवीयरायदसणारिया य अपढमसमयबुद्धबोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया य, अहवा चरि- मसमयबुद्धघोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया य अचरिमसमयबुद्धबोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायदंस- णा [य] रिया य, सेनं बुद्धचोहियछउमत्थखीणकंसायवीयरायदंसणा [य] रिया, सेत्तं छउमत्थखीणकसायवीयरायदंसणा[य] रिया । से किं । केवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया ?, केवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया दुविहा प०,

·मज्ञापना-
या: मल-
१प्रज्ञाप-
नापदे म-
नुप्यप्रज्ञा.
(सू.३७)
य० वृत्ता.
॥५६॥
सहसंमुइया आसवसंवरे य रोएइ उ निसग्गो ॥११६॥ जो जिणदिटे भावे चउंविहे सदहाइ सयमेव । एमेव ननहचिय
निसग्गरुइत्ति नायवो ॥११७॥ एए चेव उ भावे उवदिहे जो परेण सद्दहइ । छउमत्थेण जिणेण व उवएसरुइत्ति नायबो॥
॥११८॥ जो हेउमयाणतो आणाए रोयए पवयणं तु । एमेव नन्नहत्ति य एसो आणाई नाम ॥११९॥ जो सुचमहिअन्तो
सुएण ओगाहई उ सम्मत्तं । अंगेण चाहिरेण व सो सुत्तरुइत्ति णायवो॥१२०॥ एगपएणेगाई पदाईजो पसरई उ सम्म ।
उदएव तिल्लविंदू सो चीयरुइत्ति नायबो ॥१२१।। सो होइं अभिगमरुई सुयनाणं जस्स अत्यओ दिहं । इकारस अंगाई पइ-
नगा दिहिवाओ य ॥१२२॥ दवाण सबभावा सव्वपमाणेहिं जस्स उवलद्धा । सबाहिं नयविहीहिं वित्थाररुइति नायबो
॥१२३॥दसणनाणचरित्ते तवविणए सबसमिइगुत्तीसु । जो किरियाभावरुई सो खलु किरियाई नाम ॥१२४॥ अणभिग-
हियकुदिही संखेवरुइत्ति होइ नायबो । अविसारओ पवयणे अणभिग्गहिओ य सेसेसु॥१२५।।जो अस्थिकायधम्म सुयधम्म
खल चरिचधम्मं च । सद्दहइ जिणाभिहियं सो धम्मरुइचि नायवो ॥१२६॥ परमंत्थसंथवो वा सुदिपरमत्यसेवणा वावि ।
वावन्नकुदंसणवजणा य सम्मत्तसद्दहणा ॥ १२७॥ निस्संकिय निकखिय निवितिगिच्छा अमृढदिही य । उववूहथिरीकरणे
वच्छल्लपभावणे अह ॥१२८॥ से तं सरागर्दसणारिया । से किं तं वीयरायदसणा [य] रिया , वीयरायदसणा [य] रिया
दुविहा प०, तं०-उवसंवकसायवीयरायदंसणा [य] रिया य खीणकसायवीयरायदसणा [य] रिया य । से किं तं उवसंत-
कसायवीयरायदंसणा [य] रिया ?, उवसंतकसायवीयरायदंसणा यरिया दुविहा प०, तं०-पढमसमयउवसंतकसा-
यवीयरायदसणा-[य] रियाय अपढमसमयउवसंतकसायवीयरायदसणा [य] रिया य, अहवा चरिमसमपउवसंतकसायवी-
॥५६॥

·अहिच्छत्रा ११ सुराष्ट्रेषु द्वारावती १२ विदेहेषु मिथिला १३ वत्सेपु कौशाम्बी १४ शाण्डिल्येपु नंन्दिपुरं, १५ मलयेषु भदिलपुरं १६ वत्सेषु वैराटपुरं १७ वरणेषु अच्छापुरी १८ दशार्णेषु मृत्तिकावती १९ चेदिपु शौक्तिकावती २० वीतभयं सिन्धुषु सौवीरेषु २१ मथुरा शूरसेनेषु २२ पापा भङ्गेषु २३ मास(सा)पुरिवट्टा(तयां) २४ कुणालेपु श्रावस्ती २५ लाटासु कोटिवर्प २६ श्वेताम्बिकानगरी केकयजनपदार्द्ध एतावदर्द्धपविंशतिजनपदात्मक क्षेत्रमार्य भणितं, 'कुतः ? इत्याह-'इत्थुप्पत्ती' इत्यादि, यस्मादत्र-एपु अर्द्धषविंशतिसंख्येपु जनपदेपु उत्पत्तिर्जिनानां-तीर्थकराणां चक्र वर्तिनां रामाणां-बलदेवानां कृष्णानां-वासुदेवानां तत आर्य, एतेन क्षेत्रार्यानार्यव्यवस्था दर्शिता-यत्र तीर्थकरादी- नामुत्पत्तिस्तदार्य शेपमनार्यमिति । उक्ताः क्षेत्राः, सम्प्रति जात्यार्यप्रतिपादनार्थमाह-सुगमं, नवरं यद्यपि शा- स्त्रान्तरेष्वनेका जातय उपवर्ण्यन्ते तथाऽपि लोके एता एव अम्बष्ठ-कलिन्द-वैदेह-वेदंग-हरित-चुंचुणरूपा इभ्य: जातयोऽभ्यर्चनीया जातयः प्रसिद्धाः, तत एताभिर्जातिभिरुपेता जात्यार्या न शेपजातिभिः । 'तुण्णागा' इत्यादि, तुन्नाकाः-सूच्याजीविनः तन्तुवायाः-कुविन्दाः पट्टकाराः-पट्टकूलकुविन्दाः, देयडा-दृतिकाराः वरुट्टाः-पिच्छिकाः छर्विकाः-कटादिकाराः कट्टपाउरा-काष्ठपादुकाकाराः, एवं मुंजपाउयारी, 'छत्तारा' छत्रकाराः, एवं शेपाण्यपि पदानि भावनीयानि । ब्राह्मी यवनानीत्यादयो लिपिभेदास्तु संप्रदायादवसेयाः । उक्ता भापार्याः, सम्प्रति ज्ञाना- नाह-से किं तं' इत्यादि सुगमम् । दर्शनार्यानाह-अथ के ते दर्शनार्याः १, सूरिराह-दर्शनार्या द्विविधाः प्रज्ञप्ताः,

·मनापना-
याः मल-
यवृत्ती.
१मज्ञाप-
नापदे म-
नुप्यमज्ञा.
(सू.३७)
॥५७॥
१०-सजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदंसणा[य] रिया य अजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रियाय । किंत
सजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदसणा यरिया ?, सजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया दुविहा प०, तं-
पढमसमयसजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदसणा [य] रिया य अपढमसमयसजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य]
रिया य, अहवा चरिमसमयसजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया य अचरिमसमयसजोगिकेवलिखीणकसायवी.
यरायदंसणा [य] रिया य । सेत्तं सजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायसणां [य] रिया । से. किं तं अजोगिकेवलिखीणकसा-
यवीयरायदंसणा [य] रिया?, अजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया दुविहा प०, तं०-पढमसमयअजोगि-
केवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया य अपढमसमयअजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया य, अहवा
चरिमसमयअजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदंसणा[य]रिया य अचरिमसमयअजोगिकेबलिखीणकसायवीयरायदसणा [य]-
रिया य, सेत्तं अजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया, सेतं. केवलिखीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया,
से खीणकसायवीयरायदंसणा [य] रिया, सेत्तं दंसंणा [य] रिया ॥
सुगम, नवरं 'रायगिहमगह' इत्यादि, राजगृहं नगरम् , मगधो जनपदः, एवं सर्वत्रापि अक्षरसंस्कारो विधेयः,
भावार्यस्त्वयम्-१ मगधेषु जनपदेषु राजगृह नगरम् , २ अजेषु चम्पा.३ वङ्गेषु तामलिप्ती ४ कलिङ्गेषु काञ्चनपुरं
५ काशिपु वाराणसी ६ कोसलासु साकेतं ७ कुरुषु गजपुरं ८ कुशावर्तेषु सौरिकं ९ पाञ्चालेषु काम्पिल्यं, १० जङ्गलेषु
॥५७॥

·. , धम्मरुइत्ति' रुचिशब्दस्यात्रापि प्रत्येकं संवन्धात् क्रियारुचिः संक्षेपरुचिर्धर्मरुचिरिति द्रष्टव्यं, तत्र क्रिया सम्यक्- संयमानुष्ठानं तत्र रुचिर्यस्य स क्रियारुचिः, संक्षेपः-संग्रहः तत्र रुचिर्यस्य विस्तरापरिज्ञानात् सं संक्षेपरुचिः धर्म- अस्तिकायधर्मे श्रुतधर्मादौ वा रुचिर्यस्य स धर्मरुचिरिति गाथासंक्षेपार्थः ॥ व्यासार्थ तु सूत्रकृदेव खत आह-भूय- त्थेण' इत्यादि, 'भूयत्थेण' इति भावप्रधानो निर्देशः, ततोऽयमर्थः-भूतार्थत्वेन-सद्भूता अमी पदार्था इत्येवंरूपेण यस्याधिगताः-परिज्ञाता जीवाजीयाः पुण्यं पापमाश्रवं संवरः चशब्दाद् बन्धादयश्च, कथमधिगताः ? इत्याह-संहसः म्मुइआ' इति आपत्वाद् विभक्तिलोपाच सहसंमत्या सह-आत्मना या संगता मतिः सा सहसंमतिः तया, किमुक्तं भवति ?-परोपदेशनिरपेक्षया जातिस्मरणप्रतिभादिरूपया मत्या, न केवलमधिगताः, किन्तु तान् जीवादीन् पदा- र्थान् वेदयतेऽनुरोचयति च तत्त्वरूपतयाऽऽत्मसात्परिणामयति चेति भावः, एप निसर्गरुचिर्विज्ञेय इति शेपः । अमुमेवार्थ स्पष्टतरमभिधित्सुराह-जो जिणदिट्टे भावे' इत्यादि, यो जिनदृष्टान् भावान् द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदतो नामादिभेदतो वा चतुर्विधान् स्वयमेव-उपदेशनिरपेक्षः श्रद्दधाति, केनोल्लेखेन श्रद्दधाति ?, तत आह-'एवमेव एतत्-जीवादि यथा जिनदृष्टं नान्यथा इति, चः समुच्चये, एप निसर्गरुचिरिति ज्ञातव्यः ॥ उपदेशरुचिमाह-एए चेय' इत्यादि, एतानेव जीवादिभावान् परेण छद्मस्थेन जिनेन वोपदिष्टान् श्रद्दधाति एप उपदेशरुचिरिति ज्ञातव्यः। आज्ञारुचिमाह-'जो हेउमयाणतो' इत्यादि, यो हेर्नु-विवक्षितार्थगमकमजानानः प्रवचनमाज्ञयैव तुशब्द एवकारार्थः .

·मज्ञापना- या: मल- १प्रज्ञाप- नापदे म- नुप्यप्रज्ञा. (सू.३७) 1.५८॥ , तद्यथा-सरागदर्शनार्या वीतरागदर्शनार्याश्च, तत्र सराग-सकपायं यद्दर्शनं तेनार्याः सरागदर्शनार्याः वीतराग- उपशान्तकपायं क्षीणकपायं वा यद्दर्शनं तेनार्या वीतरागदर्शनार्याः। तत्र सरागदर्शनार्यप्रतिपादनाघमाह-से किंत' य० वृत्ता. इत्यादि, अथ के ते सरागदर्शनार्याः ?, सूरिराह-सरागदर्शनार्या दशविधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-निसग्गुवएस'- इत्यादि, अत्र रुचिशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते, ततो निसर्गरुचिरिति द्रष्टव्यं, तत्र निसर्गः-खभावः तेन रुचि:-जि- नप्रणीततत्त्वाभिलापरूपा यस्य स निसर्गरुचिः, उपदेशो-गुदिना वस्तुतत्त्वकथनं तेन रुचिः-उक्तखरूपा यस्य स उपदेशरुचिः, आज्ञा-सर्वज्ञवचनात्मिका तस्यां रुचिः-अभिलापो यस्य स आज्ञारुचिः, जिनानैव मे तत्त्वं न शेष युक्तिजातमिति योऽभिमन्यते स आज्ञारुचिरिति भावार्थः, 'सुत्तवीयरुइमेवत्ति' अत्रापि रुचिशब्दः प्रत्येकमभिसं- वध्यते, सूत्रम्-आचारागाद्यप्रविष्टं अङ्गवाह्यम्-आवश्यकदशवकालिकादि तेन रुचिर्यस्य स तथा, सूत्रमाचारा- दिकमङ्गप्रविष्टमङ्गबाह्यमावश्यकादिकमधीयानो यः सम्यक्त्वमवगाहते प्रसन्नप्रसन्नतराध्यवसायश्च भवति स सूत्ररु- चिरिति भावार्थः, वीजमिव बीज-यदेकमप्यनेकार्थप्रबोधोत्पादकं वचः तेन रुचिर्यस्य स बीजरुचिः, अनयोश्च पदयोः समाहारद्वन्द्वः तेन नपुंसकनिर्देशः; एवेति समुच्चये, अहिगमवित्थाररुइत्ति' अत्रापि रुचिशब्दस्य प्रत्येकम- अधिगमरुचिर्विस्ताररुचिश्च, तत्राधिगमो-विशिष्टं परिज्ञानं तेन रुचिर्यस्यासावधिगमरुचिः, विस्तारो- व्यासः सकलद्वादशाङ्गस्य नयैः पर्यालोचनमिति भावः, तेनोपहिता रुचिर्यस्य स विस्ताररुचिः, "किरियासंखेव- भिसंबन्धः, ·चिः, किमुक्तं भवति ?-यस भावतो दर्शनाद्याचारानुष्ठाने रुचिरस्ति स खलु क्रियारुचिर्नाम । संक्षेपरुचिमाह- 'अणभिग्गहिय' इत्यादि, नाभिगृहीता कुत्सिता दृष्टियेनासावनभिगृहीतकुदृष्टिः, अविशारदः प्रवचंने जिनप्रणीते शेपेषु च कपिलादिप्रणीतेपु प्रवचनेषु अनभिगृहीतो न विद्यते आभिमुख्येनोपादेयतया गृहीतं-ग्रहणमस्य इत्यन- भिगृहीतः, पूर्वमनभिगृहीतकुदृष्टिरित्यनेन दर्शनान्तरपरिग्रहः प्रतिपिद्धः अनेन परदर्शनपरिज्ञानमात्रमपि निपिद्ध- मिति विशेषः, स इत्थंभूतः संक्षेपरुचिरिति ज्ञातव्यः ॥ धर्मरुचिमाह-जो अत्थिकाय' इत्यादि, यः खलु जीवोऽस्ति- कायानां-धर्मास्तिकायादीनां धर्म-गत्युपष्टम्भकत्वादिरूपं खभावं श्रुतधर्म चारित्रधर्म च जिनाभिहितं श्रद्दधाति स धर्मरुचिरिति ज्ञातव्यः ॥ तदेवं निसर्गाद्युपाधिभेदाद् दशधा रुचिरूपं दर्शनमुक्तं, सम्प्रति यैर्लिङ्गैरिदमुत्पन्नमस्ति इति निश्चीयते तानि लिङ्गान्युपदर्शयन्नाह–'परमत्थसंथयो वा' इत्यादि, परमाश्च तात्त्विकाश्च तेऽर्थाश्व-जीवाद- यस्ते परमार्थाः तेषु संस्तवः-परिचयः, तात्पर्येण वहुमानपुरस्सरं जीवादिपदार्थावगमायाभ्यास इतियावत् , वाश- ब्दः समुचये, सुठु-सम्यग्रीत्या दृष्टाः परमार्था-जीवादयो यैस्ते सुदृष्टपरमार्थाः तेपां सेवना-पर्युपास्तिः सुदृष्टपर- मार्थसेवनं, स्त्रीत्वं प्राकृतत्वात् , वाशब्दोऽनुक्तसमुच्चये, यथाशक्ति तद्वैयावृत्यप्रवृत्तिश्च, अपिः समुच्चये, तथा 'वाव- नकुदंसणत्ति' दर्शनशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते, व्यापन्नं-विनष्टं दर्शनं येपां ते व्यापनदर्शना:-निह्नवादयः तथा कु- त्सितं दर्शनं येषां ते कुदर्शनाः-शाक्यादयस्तेपां वर्जनं व्यापन्नकुदर्शनवर्जनम् , अनापि स्त्रीत्वं प्राकृतत्वात् , 'सम्मत्त- , ·प्रज्ञापना- याः मल- प. वृत्ती. ॥ ५९॥ १प्रज्ञाप- केवलया रोचते, कथम् ? इत्याह-एवमेतत् प्रवचनोक्तमर्थजातं नान्यथेति एप आज्ञारुचिर्नाम । सूत्ररुचिमाह-'जो नापदे म- सुत्तं' इत्यादि, यः सूत्रम्-अङ्गप्रविष्टमङ्गवाह्यं वा अधीयानस्तेन श्रुतेनाङ्गप्रविष्टेनाङ्गवाह्येन वा सम्यक्त्वमवगाहते स नुप्यमज्ञा. सूत्ररुचिरिति ज्ञातव्यः । वीजरुचिमाह-'एगपएणेगाई इसादि, एकेन पदेन प्रक्रमाजीवादीनामनेकानि पदानि- प्राकृतत्वेन विभक्तिव्यत्ययादनेकेषु जीवादिषु पदेषु यः सम्यक्त्वमिति धर्मधर्मिणोरभेदोपचारात्सम्यक्त्ववान् आत्मा (सू.३७) प्रसरति तुशब्दोऽवधारणार्थः प्रसरत्येव, कथम् ? इत्याह-उदक इव तैलविन्दुः, किमुक्तं भवति ?-यया उदकैकदे- शगतोऽपि तैलविन्दुः समस्तमुदकमाकामति तथैकदेशोत्पन्नरुचिरप्यात्मा तथाविधक्षयोपशमभावादशेपेषु तत्त्वेपु रुचिमान् भवति स एवंविधो वीजरुचिरिति ज्ञातव्यः । अधिगमरुचिमाह-'सो होइ' इत्यादि, यस्य श्रुतज्ञानम- धितो दृष्टमेकादशाङ्गानि, प्रकीर्णकमित्यत्र जाताचेकवचनं, ततोऽयमर्थः-प्रकीर्णकानि उत्तराध्ययनादीनि दृष्टिवादः चशब्दादुपाङ्गानि च स भवत्यधिगमरुचिः। विस्ताररुचिमाह-दवाण, इत्यादि, द्रव्याणां-धर्मास्तिकायादीनामशे- पाणामपि सर्वे भावाः-पर्याया यथायोग सर्वप्रमाणैः-प्रत्यक्षादिभिः सर्वैश्च नयविधिभिः-नैगमादिनयप्रकारैः उप- लब्धाः स विस्ताररुचिरिति ज्ञातव्यः, सर्ववस्तुपर्यायप्रपञ्चावगमेन तस्या रुचेरतिनिर्मलरूपतया भावात् । क्रियारु- ॥५९॥ |चिमाह-दसण' इत्यादि, दर्शनं च ज्ञानं च चारित्रं च दर्शनज्ञानचारित्रं समाहारो द्वन्द्वः तस्मिन् तथा तपसि : विनये च तथा सर्वासु समितिषु-ईसिमित्यादिषु सर्वासु च गुप्तिषु-मनोगुतिप्रभृतिषु यः क्रियाभावः स क्रियारु- .

·कि सले:- राने शशाम सबितिर स्कुलियाना नवसाह- पारेर सारे, सरिता जिना तालिम दिशामा हिलपाने सरसोयसियो र राजधानी विवेकशरिनुरोपईश्वरा शो-पल इलर भारमिरेडरेर दर्शन्स विडार रिक्षाची सिद्धि- पले हिरेइसरोदेकदम परवाह-शेविक सादिहरवल- सरलं सारा कामदारलाई चार शिक्षा क्षति कोले इ.सन्दः " दो रिदिन २३६ किरीने रिति इस रिकारनेहीन्दिरह-रहकर इसादिकार सात्तिक टेसवाइ- रखा देश कौवा, सरूईए एकमात दिवस.सन्दास इडियावर वार- एर जसरे इ-चन्दसाई चरो रेल समाप दे देवर-पति कर चार राई कार, ३.२.हेनुकर. ९१.२ टाइम, सीसर, दमा इ.इ. महापरिसर दिसा-विर सर शिंदे:२६सर-विह.६ दह जर केले हर पारद सारदार, विहार, वर- ·मज्ञापना- याःमल- यवृत्ती. १मज्ञाप- नापदे म- नुष्यप्रज्ञा. (सू.३७). ॥ ५९॥ केवलया रोचते, कथम् ? इत्साह-एवमेतत् प्रवचनोक्तमर्थजातं नान्यथेति एप आज्ञारुचिन म । सूत्ररुचिमाह-'जो सुत्तं' इत्यादि, यः सूत्रम्-अङ्गप्रविष्टमङ्गवाह्यं वा अधीयानस्तेन श्रुतेनाङ्गप्रविष्टेनागवान वा सम्यक्त्वमवगाहते स सूत्ररुचिरिति ज्ञातव्यः । वीजरुचिमाह-'एगपएणेगाई' इत्यादि, एकेन पदेन प्रक्रमान्जीवादीनामनेकानि पदानि- प्राकृतत्वेन विभक्तिव्यत्ययादनेकेषु जीवादिपु पदेषु यः सम्यक्त्वमिति धर्मधर्मिणोरभेदोपचारात्सम्यक्त्ववान् आत्मा प्रसरति तुशब्दोऽवधारणार्थः प्रसरत्येव, कथम् ? इत्याह-उदक इव तैलविन्दुः, किमुक्तं भवति ?-यथा उदकैकदे- शगतोऽपि तैलविन्दुः समस्तमुदकमाक्रामति तथैकदेशोत्पन्नरुचिरप्यात्मा तथाविधक्षयोपशमभावादशेपेषुः तत्त्वेषु रुचिमान् भवति स एवंविधो वीजरुचिरिति ज्ञातव्यः । अधिगमरुचिमाह-'सो होइ' इत्यादि, यस्य श्रुतज्ञानम- धतो दृष्टमेकादशाहानि, प्रकीर्णकमित्यत्र जातावेकवचनं, ततोऽयमर्थः-प्रकीर्णकानि उत्तराध्ययनादीनि दृष्टिवादः चशब्दादुपाङ्गानि च स भवत्यधिगमरुचिः । विस्ताररुचिमाह-दवाण' इत्यादि, द्रव्याणां-धर्मास्तिकायादीनामशे- पाणामपि सर्व भावाः-पर्याया यथायोगं सर्वप्रमाणैः :-प्रत्यक्षादिभिः सर्वैश्व नयविधिभिः-नैगमादिनयप्रकारैः उप- लब्धाः स विस्ताररुचिरिति ज्ञातव्यः, सर्ववस्तुपर्यायप्रपञ्चावगमेन तस्या रुचेरतिनिर्मलरूपतया भावात् । क्रियारु- चिमाह-'दसण' इत्यादि, दर्शनं च ज्ञानं च चारित्रं च दर्शनज्ञानचारित्रं समाहारो द्वन्द्वः तस्मिन् तथा तपसि विनये च तथा सर्वासु समितिषु-ईयांसमित्यादिषु सर्वासु च गुप्तिपु-मनोगुप्तिप्रभृतिषु यः क्रियाभावः स क्रियारु- ॥ ५९॥ A ·भिकाइते सर्वकाङ्क्षा-सर्वाण्येव दर्शनानि शोभनानीत्येवमनुचिन्तनं; इयं च द्विधाऽप्ययुक्ता, शेपदर्शनेपुः पड़्जीवनि- कायपीडाया असत्प्ररूपणायाश्च भावात् । तथा विचिकित्सा-मतिविभ्रमः फलं प्रति संशय इतियावत् निर्गता विचिकित्सा यस्मादसौ निर्विचिकित्सः, 'साध्वं जिनशासनं, किन्तु प्रवृत्तस्य सतो ममास्मात् फलं भविष्यति नवा ?, क्रियायाः कृषिवलादिषु उभयथाऽप्युपलब्धेः' इतिविकल्परहितः, न ह्यविकल उपाय उपेयवस्तुप्रापको न भवतीति संजातनिश्चयो निर्विचिकित्स इति भावः, एतावताशेन निःशङ्किताद् भिन्नः, यद्वा 'निधिदुगुंछो' इति निर्विद्वजुगुप्सः साधुजुगुप्सारहित इत्यर्थः, उदाहरणं च विद्वज्जुगुप्सायां श्रावकदुहिता । तथा 'अमूढदिट्टी यत्ति' बालतपखितपोविद्यातिशयदर्शनैर्न मूढा-खभावाचलिता दृष्टिः-सम्यग्दर्शनरूपा यस्यासावमूढदृष्टिः, अत्रोदाहरणं सुलसाश्राविका, सा ह्यम्बडपरिव्राजकसमृद्धीरुपलभ्यापि न संमोहं गता । तदेवं गुणिप्रधान आचार उक्तः, सम्प्रति गुणप्रधानमाह-उववूह' इत्यादि, उपबृंहणं च स्थिरीकरणं च उपवृंहणस्थिरीकरणे, तत्रोपबृंहणं नाम समानंधा- र्मिकाणां सद्गुणप्रशंसनेन तदृद्धिकरणं, स्थिरीकरणं धर्माद् विपीदतां तत्रैव स्थापनं । वात्सल्यं च प्रभावना च वा- त्सल्यप्रभावने, तत्र वात्सल्यं समानधार्मिकाणां प्रीत्योपकारकरणं, प्रभावना धर्मकथादिभिस्तीर्थप्रख्यापना । अयं च गुणप्रधाननिर्देशो गुणगुणिनोः कथञ्चिदभेदख्यापनार्थः, अन्यथा एकान्ताभेदे गुणनिवृत्तौ गुणिनोऽपि निवृत्तेः - ·प्रज्ञापना- याः मल- , य. वृत्ती. १ प्रज्ञाप. नापदे म- नुष्यप्रज्ञा. (सू.३७) ॥६०॥ सद्दहणा' इति सम्यक्त्वश्रद्धानं, एतैः परमार्थसंस्तवादिभिः सम्यक्त्वमस्तीति श्रद्धीयते इत्यर्थः । अस्य च दर्शनखा- चारा अष्टौ, ते च सम्यक् परिपालनीयाः, तदतिक्रमेण दर्शनस्याप्यतिक्रमभावात् , अतस्तानुपदर्शयितुमाह-'निस्सं- किय' इत्यादि, शङ्कनं शङ्कितं, देशशङ्का सर्वशङ्का चेत्यर्थः, निर्गतं शङ्कितं यस्मादसौ निःशङ्कितः, देशसर्वशङ्कारहित इति भावार्थः, तत्र देशशङ्का-समाने जीवत्वे कथमेको भव्यः अपरस्त्वभव्य इति ?, सर्वशङ्का-प्राकृतनिवन्धत्वा- सकलमेवेदं प्रवचनं परिकल्पितं भविष्यतीति, न चेयं देशशङ्का सर्वशङ्का वा युक्ता, यत इह द्विविधा भावाः, तद्य- घा-हेतुग्राह्या अहेतुग्राह्याश्च, तत्र हेतुग्राह्या जीवास्तित्वादयः, तत्साधकप्रमाणसद्भावात् , अहेतुग्राह्या अभव्यत्वा- दयः, अस्मदाद्यपेक्षया :तत्साधकहेतूनामसंभवात् , प्रकृष्टज्ञानगोचरत्वात् तद्धेतूनामिति, प्राकृतोऽपि च निवन्धः प्रवचनस्य बालाद्यनुग्रहार्थः, उक्तं च-“वालस्त्रीमूढमूर्खाणां, नृणां चारित्रकाविणाम् । अनुग्रहार्य तत्त्वज्ञः, सिद्धान्तः प्राकृतः स्मृतः ॥१॥" अपि च-प्राकृतोऽपि निवन्धः प्रवचनस्य दृष्टटाविरोधी अतः कथमवान्तरपरिकल्पना- शङ्का ?, सर्वज्ञमन्तरेणान्यस्य दृष्टेष्टाविरोधिवचनासंभवात् , निःशङ्कित इति जीव एवाहच्छासवप्रतिपन्नो दर्शनाचर- णात् तत्प्राधान्यविवक्षायां दर्शनाचार उच्यते, एतेन दर्शनदर्शनिनोः कथंचिदभेदमाह, एकान्तभेदे तु अदर्शनिन श्व तत्फलायोगतो मोक्षाभावप्रसङ्गः, एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु.पदेषु भावना कार्या, तथा 'निष्काहित' इति, कार्ण का- हितं निर्गतं काङ्कितं यस्मादसौ निष्काश्रितः, देशसर्वकाङ्कारहित इत्यर्थः, तत्र देशकाङ्क्षा-एकं दिगम्बरादिदर्शनम- , ॥६॥ , , ·यउवसंतकसायवीयरायचरिचारिया य,अहवा चरिमसमयउवसंतकसायवीयरायचरिचारिया य अचरिमसमयउवसंतकसाय- पीयरायचरित्तारिया य, सेत्तं उवसंतकसायवीयरायचरिचारिया । से किं तं खीणकसायवीयरायचरित्तारिया?, खीणक- सायवीयरायचरिचारिया दुविहा प०, तं०-छउमत्थखीणकसायवीयरायचरिचारिया य केवलिखीणकसायवीयरायचरि- चारिया य । से किं तं छउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया ?, छउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया दुविहा प०, तं.-सयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य बुद्धबोहियछउमस्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य । से कि तं सयंयुद्धछउमत्थखीणकसायचीयरायचरित्तारिया ?, सयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया दुविहा प०, तं०- पढमसमयसयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य अपढमसमयसयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य, अहवा चरिमसमयसयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य अचरिमसमयसयंयुद्धछउमत्थखीणकसायवी- यरायचरिचारिया य । सेत्तं सयंबुद्धखीणकसायवीयरायचरिचारिया । से किं तं बुद्धवोहियछउमत्थसीणकसायवीयराय- चरित्तारिया ?, बुद्धचोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्नारिया दुविहा प०, तं-पढमसमयबुद्धवोहियछउमत्थखी- णकसायवीयरायचरितारिया य अपढमसमययुद्धबोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य, अहवा चरिमसमययु- बोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य अचरिमसमयबुद्धयोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य, सेत्तं बुद्धयोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायचरिचारिया, सेत्तं छउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया । से किं तं केवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया ?, केवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया दुविहा प०, तं० सजोगिकेवलिखीणक:

·मज्ञापना.
या मट-
१प्रज्ञाप-
नापदे क.
कर्मा-
नार्वजा-
५० वृची.
त्याचार्य-
मनुप्यसूत्रं
शून्यतापत्तिः। एतेऽष्टौ दर्शनाचाराः ॥ तदेवमुक्ताः सरागदर्शनभेदाः, तदभिधानाचाभिहिताः सरागदर्शनार्यमेदाः ॥
सम्प्रति वीतरागदर्शनार्यादिभेदानाह-(से किं तमित्यादि, तदेवं दर्शनार्यभेदानुक्त्वा चारित्रार्यभेदानाह-)
से किं तं चरित्ता योरिया, चरिचारिया दुविहा प०, तं०-सरागचरित्तारिया य वीयरागचरिचारिया य, से कि
तं सरागचरिचारिया ?, सरागचरिचारिया दुविहा प०, तं०--सुहुमसंपरायसरागचरित्तारिया य वायरसंपरायसरागच-
रिचारिया य । से किं तं सुहुमसंपरायसरागचरिचारिया ?, सुहुमसंपरायसरागचरित्तारिया दुविहा प०, तं०-पढमसम-
यसुगुमसंपरायसरागचरित्तारिया य अपढमसमयसुहुमसंपरायसरागचरिचारिया य, अहवा चरिमसमयमुहुमसंपरायसरा-
गचरित्तारिया य अचरिमसमयसुहुमसंपरायसरागचरित्तारिया य, अहवा सुहुमसंपरायसरागचरिचारिया दुविहा प०,
तं०-संकिलिस्समाणा य विसुज्झमाणा य, सेत्तं सुहुमसंपरायसरागचरिचारिया । से किं तं यादरसंपरायसरागचरि-
चारिया ?, वादरसंपरायसरागचरिचारिया दुविहा प०, तं०-पढमसमयवादरसंपरायसरागचरित्तारिया अपढमसमयया-
दरसंपरायसरागचरित्तारिया य, अहवा चरिमसमयबादरसंपरायसरागचरितारिया य अचरिमसमयबादरसंपरायसराग-
चरिचारिया य, अहवा बादरसंपरायसरागचरित्तारिया दुविहा प०, तं०-पडिवाई य . अपडिवाई य, सेत्तं बादरसंप-
रायसरागचरिचारिया, सेत्तं सरागचरित्तारिया । से किं तं वीयरांयचरित्तारिया ?, वीयरायचरित्तारिया दुविहा प०,
तं०-उवसंतकसायवीयरायचरिचारिया य खीणकसायवीयरायचरित्तारिया य । से किं तं उवसंतकसायवीयरायचरित्ता-
रिया ?, उवसंतकसायवीयरायचरिचारिया दुविहा प०,०-पढमसमयउवसंतकसायवीयरायचरिचारिया य अपढमसम-
॥ ६१॥

·यउवसंतकसायवीयरायचरिचारिया य,अहया चरिमसमयउवसंतकसायवीयरायचरिचारिया य अचरिमसमयउबसंतकसाय- पीयरायचरित्तारिया य, सेत्तं उपसंतकसायवीयरायचरित्तारिया । से किं तं खीणकसायवीयरायचरित्तारिया?, खीणक- सायवीयरायचरित्तारिया दुविहा प०, ०-छउमत्थखीणकसायवीयरायचरिचारिया य केवलिखीणकसायवीयरायचरि- तारिया य । से किं तं छउमत्थखीणकसायवीयरायचरिचारिया ?, छउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया दुविहा प०, तं०-सयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य बुद्धबोहियछउमस्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य । से कि तं सयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरिचारिया ?, सयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्नारिया दुविहा प०, तं०- पढमसमयसयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरिचारिया य अपढमसमयसयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य, अहवा चरिमसमयसयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य अचरिमसमयसयंबुद्धछउमत्थखीणकसायवी- यरायचरिचारिया य । सेत्तं सयंबुद्धखीणकसायवीयरायचरिचारिया । से किं तं बुद्धबोहियछउमत्थखीणकसायवीयराय- चरित्तारिया ?, बुद्धवोहियछउमत्थसीणकसायवीयरायचरित्तारिया दुविहा प०, तं०-पढमसमयबुद्धयोहियछउमत्थखी- गकसायवीयरायचरित्तारिया य अपढमसमयबुद्धयोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य, अहवा चरिमसमयबु- बोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य अचरिमसमयबुद्धबोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य, सेत्तं बुद्धचोहियछउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया, सेतं छउमत्थखीणकसायवीयरायचरित्तारिया । से किं तं केवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया ?, केवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया दुविहा प०, तं० सजोगिकेवलिखीणक-

·-
प्रतापना.
याः मल.
५० वृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदे क-
माकर्मा-
नार्यजा-
त्याद्यार्य-
मनुप्यसूत्रं
॥६१॥
शून्यतापत्तिः। एतेऽष्टौ दर्शनाचाराः॥ तदेवमुक्ताः सरागदर्शनभेदाः, तदभिधानाचाभिहिताः सरागदर्शनार्यभेदाः ॥
सम्प्रति वीतरागदर्शनार्यादिभेदानाह-(से किं तमित्यादि, तदेवं दर्शनार्यभेदानुक्त्या चारित्रार्यभेदानाह-
से किं तं चरित्ता[य]रिया ?, चरिचारिया दुविहा प०, तं०–सरागचरित्तारिया य वीयरागचरित्तारिया य, से किं
तं सरागचरिचारिया ?, सरागचरित्तारिया दुविहा प०, तं०-सुहुमसंपरायसरागचरित्तारिया य वायरसंपरायसरागच-
रित्तारिया य । से किं तं सुहुमसंपरायसरागचरित्तारिया ?, सुहुमसंपरायसरागचरित्तारिया दुविहा प०, तं०-पढमसम-
यसुहुमसंपरायसरागचरित्तारिया य अपढमसमयसुहुमसंपरायसरागचरिचारिया य, अहवा चरिमसमयसुहुमसंपरायसरा-
गचरित्तारिया य अचरिमसमयसुहुमसंपरायसरागचरिचारिया. य, अहवा सुहुमसंपरायसरागचरित्तारिया दुविहा प०,
'तं०-संकिलिस्समाणा य विसुज्झमाणा य, सेत्तं सुहुमसंपरायसरागचरित्तारिया । से किं तं वादरसंपरायसरागचरि-
चारिया ?, वादरसंपरायसरागचरित्तारिया दुविहा प०, ०-पढमसमयवादरसंपरायसरागचरित्तारिया अपढमसमयवा-
दरसंपरायसरागचरित्तारिया य, अवा चरिमसमयवादरसंपरायसरागचरित्तारिया य अचरिमसमयबादरसंपरायसराग-
चरित्तारिया य, अहवा वादरसंपरायसरागचरित्तारिया दुविहा प०, तं०-पडिवाई य . अपडिवाई य, सेत्तं बादरसंप-
रायसरागचरिचारिया, सेत्तं सरागचरित्तारिया । से किं तं वीयरांयचरित्तारिया ?, वीयरायचरित्तारिया दुविहा प०,
तं०-उपसंतकसायवीयरायचरित्तारिया य खीणकसायवीयरायचरिचारिया य । से किं तं उवसंतकसायवीयरायचरित्ता-
रिया ?, उवसंतकसायवीयरायचरित्तारिया दुविहा प०,तं -पढमसमयउवसंतकसायवीयरायचरित्तारिया य अपढमसम:
॥६१॥

·दुविहा प०, तं०-निविस्समाणपरिहारविसुद्धियचरित्तारिया य निविटकाइयपरिहारविसुद्धियचरित्तारिया य, से तं परि- हारविसुद्धियचरित्तारिया । से कि त सुहुमसंपरायचरित्तारिया ?, सुहुमसंपरायचरितारिया दुविहा प०, तं०- संकिलिस्समाणसुहुमसंपरायचरित्तारिया य विसुज्झमाणसुहुमसंपरायचरित्तारिया य, सेत्तं सुहमसंपरायचरित्तारिया । से कि त अहक्खायचरित्तारिया ?, अहक्खायचरित्तारिया दुविहा य०, तं०-छउमत्थअहक्खायचरित्तारिया य केवलि- अहक्खायचरित्तारिया य, सेत्तं अहक्खायचरित्तारिया, सेत्तं चरित्तारिया, सेत्तं अणिढिपत्तारिया, सेनं कम्मभूमगा, सेत्तं गम्भवतिया, सेत्तं मणुस्सा । (सू० ३७) 'से कि तं' इत्यादि सुगम, यावद् 'अहवा चरित्तारिया पंचविहा पन्नत्ता तंजहा-सामाइअचरित्तारिया' इत्यादि, नवरं पढमसमय० अपढमसमय० इति, ये तेपामेवोपशान्तकपायत्वादीनां विशेपाणां प्रथमे समये वर्तन्ते ते प्रथमस- मयाः, ततो द्वितीयादिषु समयेषु वर्तमाना अप्रथमसंमयाः, तथा 'चरिमसमय अचरिमसमयः' इति ये तेपामेवो. पशान्तकपायत्वादीनां विशेषाणामन्त्यसमये वर्तन्ते ते चरमसमयाः, ये ततोऽर्वाग् द्विचरमनिचरमादिपु समयेपु वर्तन्ते ते अचरमाः।सामायिकादिचारित्राणां खरूपमिदम्-समो रागद्वेपरहितत्वाद् आयो गमनं समायः एप चान्यासाम- पि साधुक्रियाणामुपलक्षणं, सर्वासामपि साधुक्रियाणांरागद्वेपरहितत्वात् , समायेन निवृत्तं समाये भवं वा सामायि- कं, यद्वा समानां-ज्ञानदर्शनचारित्राणामायो-लाभः समायः समाय एवं सामायिक विनयादेराकृतिगणतया "विन-

·भज्ञापना-
याः मल-
य० पृची.
१.प्रज्ञाप-
नापदे क-
माकर्मा-
नार्यजा-
त्याद्यार्य-
मनुप्यसूत्रं
॥ ६२॥
सायवीयरायचरिचारिया य अजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य । से किं तं सजोगिकेवलिखीणकसायवी-
यरायचरित्तारिया ?, सजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायचरितारिया दुविहा प०, १०-पढमसमयसजोगिकेवलिखीणक-
सायवीयरायचरित्तारिया य अपढमसमयसजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायचरिचारिया य, अहवा चरिमसमयसजोगिकेव-
लिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य अचरिमसमयसजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य, से सजोगिकेवलि-
खीणकसायवीयरायचरित्तारिया । से किं तं अजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया?, अजोगिकेवलिखीणकसाय-
पीयरायचरित्तारिया दुविहा प०, तं०-पढमसमयअजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य अपढमसमयअजोगि-
केवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य, अहवा चरिमसमयअजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायचरिचारिया य अचरिमस-
मयअजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया य, सेत्तं अजोगिकेवलिखीणकसायवीयरायचरित्तारिया, सेत्तं केवलिखी-
णकसायवीयरायचरित्तारिया, सेत्तं खीणकसायवीयरायचरितारिया सेत्तं चीयरायचरित्तारिया। अहवा चरित्तारिया-
पंचविहा प०, तं०-सामाइअचरित्तारिया छेदोवडावणीयचरित्तारिया परिहारविसुद्धिचरिचारिया सुहुमसंपरायचरित्ता-
रिया अहक्खायचरित्तारिया य । से किं तं सामाइयचरित्तारिया ?, सामाइयचरित्तारिया दुविहा प०, तं०-इत्तरिय-
सामाइयचरिचारिया य आवकहियसामाइयचरित्तारिया य, सेत्तं सामाइयचरित्तारिया । से किं तं छेदोवद्वावणियचरित्ता-
रिया , छेदोवद्यावणियचरित्तारिया दुविहा प०, तं०-साइयारछेदोवहावणियचरित्तारिया य निरइयारछेदोवहावणियच-
रित्तारिया य, सेत्तं छेदोवद्यावणियचरित्तारिया । से किं तं परिहारविसुद्धियचरित्तारिया, परिहारविसुद्धियचरिचारिया
,
॥६२॥

·. मओ भंगो जो पुण तं चिय करेइ सुद्धयरं । सन्नामेत्तविसिटुं सुहुमंपिव तस्स को भंगो ? ॥१॥" तथा छेदः पूर्वपर्या- यख उपस्थापना च महाव्रतेषु यस्मिन् चारित्रे तच्छेदोपस्थापनं, तच द्विधा-सातिचारं निरतिचारं च, तन्त्र निरति- चारं यदित्वरसामायिकवतः शैक्षकस्सारोप्यते तीर्थान्तरसंक्रान्तौ वा, यथा पार्थनाथतीर्थाद् वर्द्धमानतीर्थ संक्रामतः पञ्चयामप्रतिपत्तौ, सातिचारं यन्मूलगुणघातिनः पुनर्चतोचारणं, उक्तं च-'सेहस्स निरइयारं तित्यन्तरसंकमे वतं हो- जा। मूलगुणघाइणो साइयारमुभयं च ठियकप्पे ॥१॥" 'उभयं चेति' सातिचारं निरतिचारं च 'स्थितकल्पे' इति प्रथमपश्चिमतीर्थकरतीर्थकाले। तथा परिहरणं परिहारः-तपोविशेपः तेन विशुद्धिर्यस्मिन् चारित्रे तत्परिहारवि- शुद्धिकं, तच्च द्विधा-निर्विशमानकं निर्विष्टकायिकं च, तत्र निर्विशमानका विवक्षितचारित्रासेवकाः, निर्विष्टकायिका आसेवितविवक्षितचारित्रकायाः, तदव्यतिरेकाचारित्रमप्येवमुच्यते । इह नवको गणः-चत्वारो निर्विशमानकाथ- त्वारश्चानुचारिणः एकः कल्पस्थितो वाचनाचार्यः, यद्यपि च सर्वेऽपि श्रुतातिशयसंपन्नाः तथाऽपि कल्पत्वात् तेपा- मेकः कश्चित् कल्पस्थितोऽवस्थाप्यते । निर्विशमानकानां चायं परिहारः-परिहारियाण उ तवो जहन्न मज्झो तहेव उक्कोसो । सीउण्हवासकाले भणिओ धीरेहि पत्तेयं ॥१॥ तत्थ जहन्नो गिम्हे चउत्थ छठं तु होइ मज्झिमओ। १ परिहारिकाणां तु तपः जघन्यं मध्यमं तथैवोत्कृष्टं । शीतोष्णवर्षाकाले भणितं धीरैः प्रत्येकम् ॥ १ ॥ तत्र जघन्यं प्रीप्मे चतुर्थ पप्ठं तु भवति मध्यम।

·मज्ञापना.
या:मल-
यवृत्ती.
१मज्ञाप-
नापदे क-
कर्मा-
नार्यजा-
त्याचार्य-
मनुप्यसूत्रं
६३॥
यादिभ्यः" (पा०५-४-३४) इत्यनेन खार्थिक इकण , तच सर्वसावधविरतिरूपं, यद्यपि च सर्वमपि चारित्रमविशेषतः
सामायिक तथाऽपिछेदादिविशेपैर्विशेष्यमाणमर्थतःशब्दान्तरतश्च नानात्वं भजते,प्रथमं पुनरविशेपणात् सामान्यशब्द
एवावतिष्ठते सामायिकमिति,तच्च द्विधा-इत्वरं यावत्कथिकंच,तत्रेत्वरं भरतैरावतेपुप्रथमपश्चिमतीर्थकरतीप्वनारो-
पितमहाप्रतस्य शैक्षकस्य विज्ञेयं,यावत्कथिकं प्रव्रज्याप्रत्तिपत्तिकालादारभ्याप्राणोपरमात्,तच भरतैरावतभाविमध्यद्वा-
विंशतितीकरतीर्थान्तरगतानां विदेहतीर्थकरतीर्थान्तरगतानां च साधूनामवसेयं,तेपामुपस्थापनाया अभावात्, उक्तं
च-"सबमिणं सामाइय छेयाइविसेसियं पुण विभिन्नं। अविसेसं सामाइय चियमिह सामन्नसन्नाए ॥१॥ सावजजो-
गविरंइत्ति तत्थ सामाइयं दुहा तं च । इत्तरमावकहति य पढमं पढमंतिमजिणाणं ॥२॥ तित्थेसु अणारोवियवयस्स
सेहस्स धोयकालीयं । सेसाणमायकहियं तित्थेसु विदेहयाणं च ॥३॥" ननु च इत्वरमपि सामायिकं करोमि भदन्त !
सामायिकं यावज्जीवमित्येवं यावदायुरागृहीतं, तत उपस्थापनाकाले तत्परित्यजतः कथं न प्रतिज्ञाभङ्गः ?, उच्यते, ननु
प्रागेवोक्तं-सर्वमेवेदं चारित्रमविशेषतः सामायिक, सर्वत्रापि सावद्ययोगविरतिसद्भावात् , केवलं छेदादिविशुद्धिवि-
शेविंशेप्यमाणमर्थतः शब्दान्तरतश्च नानात्वं भजते, ततो यथा यावत्कथिक सामायिकं छेदोपस्थापनं च परमविशु-
द्विविशेषरूपसूक्ष्मसंपरायादिचारित्रावाप्तौ न भङ्गमास्कन्दति तथेत्वरमपि सामायिकं विशुद्धिविशेषरूपच्छेदोपस्थाप-
नावाप्तौ, यदि हि प्रव्रज्या परित्यज्यते तर्हि तद् भङ्गमापद्यते, न तस्यैव विशुद्धिविशेषावाप्ती, उक्तं च-"उन्निक्स-
॥६३॥

·न्ति !, उच्यते, इह क्षेत्रादिनिरूपणार्थ विंशतिद्वाराणि, तद्यथा-१क्षेत्रद्वारं २ कालद्वारं ३ चारित्रद्वारं ४ तीर्थद्वारं
५पर्यायद्वारं ६ आगमद्वार ७ वेदद्वारं ८ कल्पद्वारं ९ लिङ्गद्वारं १० लेण्याद्वारं ११ ध्यानद्वारं १२ गणद्वारं १३ अभि-
ग्रहद्वारं १४ प्रव्रज्याद्वारं १५ मुण्डापनद्वारं १६ प्रायश्चित्तविधिद्वारं १७ कारणद्वारं १८ निष्प्रतिकर्मताद्वारं १९ भि:
क्षाद्वारं २० वन्धद्वारम् । तत्र क्षेत्रे द्विधा मार्गणा-जन्मतः सद्भावतच, यत्र क्षेत्रे जातस्तत्र जन्मतः मार्गणा, यत्र
च कल्पे स्थितो वर्तते तत्र सदुभावतः, उक्तं च-"खेत्ते दुहेह मग्गण जम्मणो चेव संतिभावे य । जम्मणओ
जहिं जातो संतीभावो य जहि कप्पो ॥१॥" तत्र जन्मतः सद्भावतश्च पञ्चसु भरतेषु पञ्चखैरावतेषु, न तु महा-
विदेहेषु, न चैतेषां संहरणमस्ति, येन जिनकल्पिक इव संहरणतः सर्वासु कर्मभूमिपु अकर्मभूमिपुवा प्राप्येरन् , उक्तं
च-"खेत्ते भरहेरवएसु होन्ति संहरणवजिया नियमा" १। कालद्वारे-अवसर्पिण्यां तृतीये चतुर्थे वाऽरके जन्म,
सदभावः पञ्चमेऽपि, उत्सर्पिण्यां द्वितीये तृतीये चतुर्थे वा जन्म, सद्भावः पुनः तृतीये चतुर्थे वा, उक्तं च-"ओ-
पप्पिणीए दोसु जम्मणओ तीसु संतीभावेण । उस्सप्पिणि विवरीओ जम्मणओ संतिभावेण ॥१॥" नोत्सप्पि-
ण्यवसर्पिणीरूपे तु चतुर्थारकप्रतिभागकाले न संभवन्ति, महाविदेहक्षेत्रे तेपामसंभवात् २॥ चारित्रद्वारे-संयमस्था-
१ क्षेत्रे द्विधेह मार्गणा जन्मतश्चैव सद्भावे च । जन्मतो यत्र जातः सद्भावतश्च यत्र कल्पः ॥ १ ॥ २ क्षेत्रे भरतैरावतेपु भवन्ति
संहरणवर्जिता नियमात् । ३ अवसर्पिण्या द्वयोर्जन्मतः तिसपु सद्भावतः । उत्सर्पिण्यां विपरीतो जन्मतः सद्भावेन ॥१॥

·मज्ञापना-
या:मल-
य० वृत्ती.
१मज्ञाप-
नापदे का
माकर्मा-
नार्यजा-
त्याचार्य-
मनुप्यसूत्र
॥ ६४॥
अट्टममिह उक्कोसो एत्तो सिसिरे पवक्खामि ॥२॥ सिसिरे उ जहन्नाई छटाई दसमचरिमगो होइ । वासामु अट्टमाई
वारसपज्जन्तगो नेओ ॥३॥ पारणगे आयाम पंचसु अगहो दोसुऽभिग्गहो भिक्खे । कप्पट्टिया पइदिणं करेन्ति
एमेव आयामं ॥ ४॥ एवं छम्मासतवं चरिउं परिहारगा अणुचरन्ति । अणुचरगे परिहारियपयहिए जाप छम्मा-
सा ॥ ५॥ कप्पट्टिएवि एवं छम्मासतवं करेइ सेसा उ । अणुपरिहारिंगभावं वयंति कप्पट्ठियत्तं च ॥६॥ एवेसो
अट्ठारसमासपमाणो उ पण्णिओ कप्पो। संखेवओ विसेसो विसेससुत्ताउ नायबो ॥७॥ कप्पसमत्तीऍ तयं जिणफ-
प्पं वा उपिति गच्छं वा । पडिवजमाणगा पुण जिणस्सगासे पवजंति ॥ ८॥ तित्ययरसमीवासेवगस्स पासे व नो उ
अन्नस्स । एएसिं जं चरणं परिहारविसुद्धियं तं तु ॥९॥ अथ एते परिहारविशुद्धिकाः कस्मिन् क्षेत्रे काले या भव-
अष्टमं तु उत्कृष्टमितः शिशिरे प्रवक्ष्यामि ॥ २ ॥ शिशिरे तु जघन्यादि पष्ठादि दशमचरमकं भवति । वर्पासु अष्टमादि
द्वादशपर्यतकं ज्ञेयं ॥ ३ ॥ पारणके आचाम्लं भिक्षायां च पञ्चानां ग्रहः द्वयोरभिप्रहः । कल्पस्थिता अपि प्रतिदिनं कुर्वन्ति एवमेवाचा-
म्लं ॥ ४ ॥ एवं पण्मासान् तपश्चरित्वा परिहारिका अनुचरन्ति । अनुचरकाः परिहारिकपदस्थिता यावत्पण्मासान् ॥५॥ कल्पस्थि-
तोऽप्येवं पृण्मासांस्तपः करोति शेपाश्च । अनुपरिहारिकभावं व्रजन्ति कल्पस्थितत्वं च ॥ ६ ॥ एवं एषोऽष्टादशमासप्रमाणस्तु वर्णितः
कल्सः । सङ्केपतो विशेपो विशेषसूत्रात् ज्ञातव्यः ॥७॥ कल्पसमाप्तौ तं ( परिहारं ) जिनकल्पं वोपयन्ति गच्छं वा । प्रतिपद्यमानकाः पुन-
र्जिनसकाशाप्रपद्यन्ते ॥ ८॥ तीर्थकरसमीपासेवकस्य पार्श्व न पुनरन्यस्य । एतेषां यच्चरणं परिहारविशुद्धिकं तत्तु ॥ ९॥
॥६४॥

·तीर्थद्वारे परिहारविशुद्धिको नियमतस्तीर्थे प्रवर्तमाने एव सति भवति, न तच्छेदे नानुत्पत्त्यां वा तदभावे जाति-
स्मरणादिना, उक्तं च-"तित्थंति नियमतोचिय होइ स तित्थंमि न उण तदभावे । विगएऽणुप्पन्ने वा जाइस-
रणाइएहितो ॥१॥४॥” पर्यायद्वारे-पर्यायो द्विधा-गृहस्थपर्यायो यतिपर्यायश्च, एकैकोऽपि द्विधा-जघन्यत उत्कृ-
टतच, तत्र गृहस्थपर्यायो जघन्यत एकोनत्रिंशद् वर्षाणि,यतिपर्यायो विंशतिः, द्वावपि च उत्कर्पतो देशोनपूर्वकोटि-
प्रमाणौ, उक्तं च-"एयस्स एस नेओ गिहिपजाओ जहन्निगुणतीसा । जइपजाओ वीसा दोसुवि उकोस देसूणा
॥१॥५॥" आगमद्वारे-अपूर्वमागमं स नाधीते,यस्मात् तं कल्पमधिकृत्य प्रगृहीतोचितयोगाराधनत एव स कृतक-
त्यतां भजते, पूर्वाधीतं तु विस्रोतसिकाक्षयनिमित्तं नित्यमेवैकाग्रमनाः सम्यक् प्रायेणानुस्मरति, आह च-"अप्पुवं
नाहिजइ आगममेसो पडुच तं कप्पं । जमुचियपगहिअजोगाराहणओ चेव कयकियो ॥१॥ पुवाहीयं तु तयं
पायमणुसरइ नियमेवेस । एगग्गमणो सम्म विस्सोयसिगाइखयहेऊ ॥२॥६" वेदद्वारे प्रवृत्तिकाले वेदतः पुरुप-
१ तीर्थमिति नियमत एव भवति स तीर्थे न पुनस्तदभावे । विगतेऽनुत्पन्ने वा जातिस्मरणादिभिः ॥ १॥ २ एतस्यैप ज्ञातव्यो गृहि-
पर्यायो जघन्यत एकोनत्रिंशत् । यतिपर्यायो विंशतिः द्वयोरप्युत्कर्षतो देशोना (पूर्वकोटी) ॥ १॥ ३ अपूर्व नाधीते आगममेप प्रतीत्य तं
कल्पम् । यदुचितप्रगृहीतयोगाराधनतश्चैव कृतकृत्यः ॥ १॥ पूर्वाधीतं तु तत् प्रायोऽनुस्मरति नित्यमेवैपः । एकाममनाः सम्यक् विनो-
तसिकादिक्षयहेतोः ॥ २॥

·प्रज्ञापना-
यामल
य. वृत्ती.
.
१ प्रज्ञाप-
नापदे क-
.
॥६५॥
माकर्मा-
नद्वारेण मार्गणा, तत्र सामायिकस्य छेदोपस्थापनस्य च चारित्रस यानि जघन्यानि संयमस्थानानि तानि परस्परं
तुल्यानि, समानपरिणामत्वात् , ततोऽसंख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणानि संयमस्थानान्यतिक्रम्योई यानि संयमस्या-
नानि तानि परिहारविशुद्धिकयोग्यानि, तान्यपि च केवलिप्रज्ञया परिभाव्यमानानि असंख्येयलोफाफाशप्रदेशप्रमा-
पानि, तानि प्रथमद्वितीयचारित्राविरोधीनि, तेष्वपि संभवात् , तत ऊर्ध्वं यानि संख्यातीतानि संयमस्थानानि
तानि सूक्ष्मसंपराययथाख्यातचारित्रयोग्यानि, उक्तं च-"तुल्ला जहन्नठाणे संजमठाणाणि पढमविइयाणं । ततो
असंखलोए गंतुं परिहारियहाणा ॥१॥ तेऽवि असंखा लोगा अविरुद्धा चेव पढमविइयाणं । उपरिपि तउ असं-
सा संजमठाणा उ दोहंपि ॥२॥” तत्र परिहारविशुद्धिककल्पप्रतिपत्तिः स्वकीयेप्येव संयमस्थानेषु वर्तमानस्य
भवति न शेपेपु, यदा त्यतीतनयमधिकृत्य पूर्वप्रतिपन्नो विवक्ष्यते तदा शेपेष्वपि संयमस्थानेषु भवति, परिहारविशु-
द्विकल्पसमाप्त्यनन्तरमन्येष्वपि चारित्रेषु संभवात् , तेष्वपि च वर्तमानस्यातीतनयमपेक्ष्य पूर्वप्रतिपन्नत्वाविरोधात्,
उक्तं च-"संहाणे पडिवत्ती अन्नेसुवि होज पुचपडिवन्नो । तेसुवि वहन्तो सो तीतनयं पप्प वुमति उ ॥१॥३॥
१ तुल्यानि जघन्यस्थाने संयमस्थानानि प्रथमद्वितीययोः । ततोऽसंख्यलोकानं गत्वा परिहारिकस्थानानि ॥ १॥ तान्यपि असंख्या लोका
अविरुद्धा एव प्रथमद्वितीययोः । उपर्यपि ततोऽसंख्येयानि संयमस्थानानि द्वयोस्तु ॥२॥२ खस्थाने प्रतिपत्तिरन्येष्वपि भवेत् पूर्वप्रति-
पनः । तेष्वपि वर्तमानः सोऽतीतनयं प्राप्योच्यते तु॥ १॥
नार्यजा-
त्याचार्य
मनुष्यसूत्र
॥६५॥

·विवक्षितफल्पोचितसामाचार्ययोगात् ९ । लेण्याद्वारे-तेजाप्रभृतिकासूत्तरासु तिसृषु विशुद्धासु लेश्यासु परिहार- विशुद्धिकं कल्पं प्रतिपद्यते, पूर्वप्रतिपन्नः पुनः सखिपि कथञ्चिद् भवति, तत्रापीतराखविशुद्धलेश्यासु नात्यन्तसंक्लि- टासु वर्तते, तथाभूतासु वर्तमानो(ऽपि)न प्रभूतकालमवतिष्ठते, किंतु स्तोकं, यतः खवीर्यवशात् झटित्येव ताभ्यो व्यावर्तते, अथ प्रथमत एव कस्मात् प्रवर्तते ?, उच्यते, कर्मवशात्, उक्तं च-"लेसासु विसुद्धासु पडिवजह तीस न उण सेसासु । पुवपडिवनओ पुण होजा सघासुवि कहंचि ॥१॥णऽचंतसंकिलिट्ठासु थोवं कालं स हंदि इय- रासु । चित्ता कम्माण गई तहा विवरीयं (वि विरियं) फलं देइ ॥२॥" १० । ध्यानद्वारे-धर्मध्यानेन प्रवर्धमानेन परिहारविशुद्धिकं कल्पं प्रतिपद्यते, पूर्वप्रतिपन्नः पुनरातरौद्रयोरपि भवति, केवलं प्रायेण निरनुवन्धः, आह च- "झाणमिवि धम्मेणं पडिवजइ सो पवड्डमाणेणं । इयरेसुवि झाणेसुं पुषपवन्नो न पडिसिद्धो ॥१॥ एवं च झाण- जोगे उद्दामे तिचकम्मपरिणामा । रोद्दष्टेसुवि भावो इमस्स पायं निरणुवन्धो ॥२॥" ११ । गणनाद्वारे-जघन्यतः त्रयो गणाः प्रतिपद्यन्ते, उत्कर्पतस्तु शतसंख्याः, पूर्वप्रतिपन्ना जघन्यत उत्कृष्टतो वा शतशः, पुरुपगणनया जघन्य- तः प्रतिपद्यमानाः सप्तविंशतिः उत्कर्पतः सहस्र, पूर्वप्रतिपन्नकाः पुनर्जघन्यतः शतशः उत्कर्पतः सहस्रशः, आह च-"गणओ तिन्नेव गणा जहन्न पडिवत्ति सहस उकोसा । उकोस जहन्नेणं सयसोचिय सुधपडियन्ना ॥१॥ सत्तावीस जहन्ना सहस्समुक्कोसओ य पडिवत्ती । सयसो सहस्ससो वा पडिवन जहन्नउकोसा ॥२॥" अन्यच्च- ·मज्ञापना- या:मल- य० पृत्ती. १मज्ञाप- नापदे क- कर्मा- नार्यजा- त्याचार्य- वेदो या भवेत् नपुंसकवेदो वा, न स्त्रीवेदः, स्त्रियाः परिहारविशुद्धिकल्पप्रतिपत्त्यसंभवात् , अतीतनयमधिकृत्य-पुनः पूर्वप्रतिपन्नश्चिन्त्यमानः सवेदो वा भवेत् अवेदो वा, तत्र सवेदः श्रेणिप्रतिपत्त्यभावे उपशमणिप्रतिपत्तौ वा, क्षप- कश्रेणिप्रतिपत्ती ववेद इति, उक्तं च-"वेदो पवित्तिकाले इत्थीवजो उ होइ एगयरो । पुवपडियन्नगो पुण होज सवेदो अवेदो वा ॥१॥७" कल्पद्वारे-स्थितकल्पे एवायं नास्थितकल्पे, "ठियकप्पंमि य नियमा" इति वचनात्, तत्राचेलक्यादिपु दशखपि स्थानेषु ये स्थिताः साधवः तत्कल्पः स्थितकल्प उच्यते, ये पुनश्चतुर्प शय्यातरपिण्डादि- प्वस्थितेषु कल्पेषु स्थिताः शेपेषु चाचेलक्यादिषु पट्सस्थिताः तत्कल्पोऽस्थितकल्पः,उक्तं च-"ठिययाठियओय कप्पो आचेलकाइएसु ठाणेसु । सवेसु ठिया पठमो चउ ठिय छसु अठिया वीओ ॥ १॥" आचेलक्यादीनि च दश स्था- नान्यमूनि-"आचेलकुद्देसियसेज्जायररायपिंडकिइकम्मे । वयजेटपडिकमणे मासं पज्जोसवणकप्पो॥१॥ चत्वारश्चा- पस्थिताः कल्पा इमे-"सेजायरपिडम्मी चाउज्जामे य पुरिसजेट्टे य । किंइकम्मस्स य करणे चत्तारि अवटिया कप्पा ॥१॥" लिङ्गद्वारे-जियमतो द्विविधेऽपि लिङ्गे भवति, तद्यथा-द्रव्यलिङ्गे भावलिङ्गे च, एकेनापि विना १ वेदः प्रवृत्तिकाले स्त्रीवर्जस्तु भवत्येकतरः । पूर्वप्रतिपन्नकः पुनर्भवेत् सवेदोऽवेदो वा ॥ १॥२ स्थितास्थितश्च कल्प आचेलक्या- दिकेपु स्थानेषु । सर्वेपु स्थिताः प्रथम; चतुर्पु स्थिताः पखंस्थिता द्वितीयः ॥ ५ ॥ ३ आचेलक्यमाधाकर्मिक शय्यातरः राजपिण्डः कृति- कर्म । प्रवानि ज्येष्ठः प्रतिक्रमणं मासः पर्युषणाकल्पः ॥ १॥ मनुप्यसूत्रं ३७ ।

·विद्यते येन तदाश्रित्यापवादसेविता स्यात् , एप हि सर्वत्र निरपेक्षः क्लिष्टकर्मक्षयनिमित्तं प्रारब्धमेव खं कल्प यथोक्तविधिना समापयन् महात्मा वर्तते, उक्तं च-"कारणमालंबणमो तं पुण नाणाइ सुपरिसुद्धं । एअस्स तं न विजइ उचियं तवसाहणो पायं ॥१॥ सवत्थ निरवयक्खो आढत्तं चिय ददं समाणंतो । वट्टइ एस महप्पा किलिट्टकम्मक्खयनिमित्तं ॥२॥" १७ । निष्प्रतिकर्मताद्वारे-एप महात्मा निष्प्रतिकर्मशरीरः अक्षिमलादिकमपि कदाचिन्नापनयति, न च प्राणान्तिकेऽपि समापतिते व्यसने द्वितीयं पदं सेवते, उक्तं च-"निप्पडिकम्मसरीरो अच्छिमलाईवि नावणेइ सया । पाणन्तिएऽविय महावसणमि न वट्टए वीए ॥१॥ अप्पवहुत्तालोयणविसयातीओ उ होइ एसत्ति । अहवा सुहभावाओ बहुगं एवं चिय इमस्स ॥२॥"१८ । भिक्षाद्वारे-भिक्षा विहारक्रमश्च तृतीयस्यां पौरुष्यां भवति, शेपासु च पौरुषीषु कायोत्सर्गः, निद्राऽपि चास्याल्पा द्रष्टव्या, यदि पुनः कथमपि जवावलमस्य परिक्षीणं भवति तथाऽप्येपोऽविहरन्नपि महाभागो न द्वितीयपदमापद्यते, किन्तु तत्रैव यथाकल्पमात्मीयं योगं विद- धातीति, उक्तं च-"तइयाए पोरसीए भिक्खाकालो विहारकालो उ । सेसासु उस्सग्गो पायं अप्पा य निद्दत्ति ॥१॥ जंघावलंमि खीणे अविहरमाणोऽवि न परमावज्जे । तत्थेव अहाकप्पं कुणइ उ जोगं महाभागो ॥२॥" १९ । (वन्धे- |ऽष्ट सप्त वा २० ) एते च परिहारविशुद्धिका द्विविधाः, तद्यथा-इत्वरा यावत्कधिकाश्च, तत्र ये कल्पसमाप्त्यनन्तरं तमेव कल्पं गच्छं वा समुपयायन्ति ते इत्वराः, ये पुनः कल्पसमात्यनन्तरमन्यवधानेन जिनकल्पं प्रतिपत्स्यन्ते ते , , ·मज्ञापना. ५०.पृची. पना. यदा पूर्वप्रतिपन्नः कल्पमध्यादेको निर्गच्छति अन्यः प्रविशति तदोनप्रक्षेपे प्रतिपत्तौ कदाचिदेकोऽपि भवति पृथक्त्वं १मज्ञाप- पा, पूर्वप्नतिपन्नोऽप्येवं भजनया कदाचिदेकः प्राप्यते पृथक्त्यं वा, उक्तं च-पैडिवजमाण भयणाएँ होज एकोऽपि नापदे म- ऊणपक्खेये । पुवपडिवनयावि य भइमा एको पुहुत्तं वा ॥१॥" १२ । अभिग्रहद्वारे-अभिग्रहाश्चतुर्विधाः, तयया- नुप्यमज्ञा- द्रव्याभिग्रहाः क्षेत्राभिग्रहाः कालाभिग्रहाः भावाभिग्रहाश्च, एते चान्यत्र चर्चिता इति न भूयश्चय॑न्ते, तत्र परि- हारविशुद्धिकस्यैतेऽभिग्रहा न भवन्ति, यस्मादेतस्य कल्प एव यथोदितरूपोऽभिग्रहो वर्तते, उक्तं च-"दघाईअ- अभिग्गह विचित्तख्या न होन्ति पुण केइ । एअस्स जीअकप्पो कप्पोचियऽभिग्गहो जेणं ॥१॥ एयंमि गोयराई नियया नियमेण निरववादा य । तप्पालणं चिय परं एअस्स विसुद्धिठाणं तु ॥२॥" १३ । प्रव्रज्याद्वारे-नासायन्यं प्रव्राजयति, कल्पस्थितिरेपेतिकृत्वा, आह च-"पघावेइ न एसो अन्नं कंप्पट्टिइत्ति काउणं" इति, उपदेशं पुनर्य- धाशक्ति प्रयच्छति १४ । मुण्डापनद्वारेऽपि नासावन्यं मुण्डयति, अथ प्रव्रज्यानन्तरं नियमतो मुण्डनमिति प्रवज्या- ग्रहणेनैव तद् गृहीतमिति किमर्थ पृथगूद्वारं १, तदयुक्तं, प्रवज्याद्वारे नियमतो मुण्डनस्यासंभवात् , अयोग्यस्य कञ्चिदत्तायामपि प्रव्रज्यायां पुनरयोग्यतापरिज्ञाने मुण्डनायोगात्, अतः पृथगिदं द्वारमिति १५ । प्रायश्चित्तविधि- द्वारे-मनसाऽपि सुक्ष्ममप्यतिचारमापन्नस नियमतश्चतुर्गुरुकं प्रायश्चित्तमस्य, यत एष कल्प एकामताप्रधानः, ततस्तद्भके गुरुतरो दोप इति १६ । कारणद्वारे-तथा कारणं नामालम्बनं तत्पुनः सुपरिशुद्ध ज्ञानादिकं तवास न ·से कि तं देवा ?, देवा चउबिहा प०, तं०-भवणवासी वाणमंतरा जोइसिआ वेमाणिआ। से किं तं भवणवासी ?, भव- गवासी दसविहा प०, तं०---असुरकुमारा नागकुमारा सुवनकुमारा विझुकुमारा अग्गिकुमारा दीवकुमारा उदहिकुमारा दिसाकुमारा वाउकुमारा थणियकुमारा, ते समासओ दुविहा प०, तं०-पजत्तगा य अपञ्जचगा य, सेत्तं भवणवासी । से कि तं वाणमंतरा?, वाणमंतरा अहविहा प०, तं०-किन्नरा किंपुरिसा महोरगा गंधवा जक्खा रक्खसा भूया पिसा- चा, ते समासओ दुविहा प०, तं०-पजत्तगा य अपजत्तया य, सेत्तं वाणमन्तरा । से किं तं जोइसिया ?, जोइसिया पंच- विहा प०, तं०-चंदा सूरा गहा नक्खत्ता तारा, ते समासओ दुविहा प०,०-पजत्तगा य अपअत्तगाय, सेत्तं जोइसिया ॥ से कि त वेमाणिया?, वेमाणिआ दुविहा प०, तं०-कप्पोवगा य कप्पाईया य, से किं तं कप्पोवगा, कप्पोवगा पारस- विहा प०, तं०-सोहम्मा ईसाणा सणकुमारा माहिंदा बंभलोया लंतया महासुका सहस्सारा आणया पाणया आरणा अनुया, ते समासओ दुविहा प०, तं०-पजत्तगा य अपजत्तगा य, से तं कप्पोवगा । से किं तं कप्पाईया ?, कप्पाईया दुविहा १०, ०-विजगा य अणुत्तरोववाइया य, से किं तं गेविजगा?, गेविजगा नवविहा प०, तं०-हिहिमहि- हिमगेविजगा हिडिममज्झिमगेविजगा हिहिमउवरिमगेविजगा मज्झिमहेहिमगेविजगा मज्झिममज्झिमगेविजगा मज्झि- मउपरिमगेविनगा उवरिमहिमगविजगा उवरिममज्झिमगेविजगा उवरिमउवरिमगेविजगा, ते समासओ दुविहा प०, तं०-पजत्तगा य अपजचगा य, सेनं गेविजगा । से किं तं अणुत्तरोववाइया ?, अणुत्तरोववाइया पंचविहा प०, तं०- विजया वेजयन्ता जयन्ता अपराजिता सबसिद्धा, ते समासओ दुविहा प०, तं०-पज्जत्तगा य अपजत्तंगा य, सेचं

·.
१प्रज्ञाप-
नापदे म.
मनुप्यार्य
मज्ञापना.
या: मल-
यावत्कधिकाः, उक्तं च-"इत्तरिय थेरकप्पे जिणकप्पे आवकहियत्ति" अन स्थविरकल्पग्रहणमुपलक्षणं, सकल्पे
मज्ञापना-
चेति द्रष्टव्यं, तत्रेत्वराणां कल्पप्रभावाद् देवमनुष्यतैर्यग्योनिकृता उपसर्गाः सद्योघातिन आतङ्का अतीवाविपद्याश्च
य० वृत्ता. वेदना न प्रादुष्पन्ति, यावत्कथिकानां संभवेयुरपि, ते हि जिनकल्पं प्रतिपत्स्यमाना जिनकल्पभावमनुविदधति,
जिनकल्पिकानां चोपसर्गादयः संभवन्तीति, उक्तं च-"इत्तरियाणुवसग्गा आतंका चेयणा य न हवन्ति । आवक-
॥६८॥
हियाण भइआ०" इति । तथा सूक्ष्मो लोभांशावशेपः संपरायः-कपायोदयो यत्र तत् सूक्ष्मसंपरायं, तर द्विधा-
विशुध्यमानकं संक्लिश्यमानकं च, तत्र विशुध्यमानकं क्षपकश्रेणिमुपशमणि या समारोहतः, संक्लिश्यमानकं तूप-
शमश्रेणितः प्रच्यवमानस्य । 'अथाख्यात'मिति अथशब्दो यथार्थे आइ अभिविधौ याथातथ्येनाभिविधिना या
यत्ख्यातं-कथितं अकपायं चारित्रमिति तदथाख्यातं, उक्तं च-"अहसदो(उ) जहत्थे आङोऽभिविहीऍ कहिय-
मक्यायं । चरणमकसायमुइयं तमहक्खायं जहक्खायं ॥१॥" 'यथाख्यात'मिति द्वितीयं नाम, तस्यायमन्वधः-
यथा सर्वस्मिन् लोके ख्यातं-प्रसिद्ध अकपायं भवति चारित्रमिति तथैव यद् तद् यथाख्यातं, तच द्विधा छान-
स्विकं कैवलिकं च, तत्र छानस्थिकमुपशान्तमोहगुणस्थानके क्षीणमोहगुणस्थानके वा कैवलिकं सयोगिकेवलिभव-
मयोगिकेवलिभवं च । 'सेत्तं' इत्यादि उपसंहारकदम्बसूत्रं सुगम ॥ तदेवमुक्ता मनुष्याः, सम्प्रति देवप्रतिपाद-
नार्थमाह-
॥६॥

·इति पाठः, यदिवा 'वानमन्तराः' इति पदसंस्कारः, तत्रेयं व्युत्पत्तिः-बनानामन्तराणि चनान्तराणि तेषु भवाः वानमन्तराः, पृपोदरादित्वाद् उभयपदान्तरालवर्तिमकारागमः, तथा द्योतयन्ति-प्रकाशयन्ति जगदिति ज्योतीपि- विमानानि, औणादिकी शब्दव्युत्पत्तिः, तेषु भवा ज्योतिष्काः “अध्यात्मादिभ्यः" इति इकण, तत "इवर्णोवर्ण- दोसिसुसः" इति इकण आदेरिकारस्य लोपः, अनभिधानाच वृद्ध्यभावः, यदिवा द्योतयन्ति-शिरोमुकुटोपगूहिभिः प्रभामण्डलकल्पः सूर्यादिमण्डलैः प्रकाशयन्तीति ज्योतिपो-देवाः सूर्यादयः, तथाहि-सूर्यस्य सूर्याकारं मुकुटाग्रमागे चिहं चन्द्रस्य चन्द्राकार नक्षत्रस्य नक्षत्राकारं ग्रहस्स ग्रहाकारं तारकस्य तारकाकारं तैः प्रकाशयन्तीति, आह च तत्त्वार्थभाष्यकृत्-"द्योतयन्तीति ज्योतीपि-विमानानि तेषु भवा ज्योतिष्काः, यदिवा ज्योतिपो-देवाः ज्योतिष एव ज्योतिप्काः, मुकुटैः शिरोमुकुटोपगूहिभिः प्रभामण्डलैरुज्वलैः सूर्यचन्द्रग्रहनक्षत्रतारकाणां मण्ड- लैर्यथाखं चिट्ठविराजमाना द्युतिमन्तो ज्योतिष्का भवन्ती"ति । तथा विविध मान्यन्ते-उपभुज्यन्ते पुण्यवद्भिर्जीवै- रिति विमानानि तेषु भवा वैमानिकाः ॥ सम्प्रति एतेपामेव क्रमेण भेदानभिधित्सुराह-से किं तं भवणवासी' इत्यादि, असुराश्च ते कुमाराश्च असुरकुमाराः, एवं नागकुमारा इत्याद्यपि भावनीयम् , अथ कस्मादेते कुमारा इति व्यपदिश्यन्ते ?, उच्यते, कुमारवचेष्टनात्, तथाहि—कुमारा इवैते सुकुमारा मृदुमधुरललितगतयः शृङ्गारा- भिनायकृतविशिष्टविशिष्टतरोत्तररूपक्रियाः कुमारवयोद्धतरूपवेपभापाभरणप्रहरणावरणयानवाहनाः कुमारवयोल्स- ,

·प्रज्ञापना.
या। मल-
य. वृत्ती.
१प्रज्ञाप-
नापदे दे-
वज्ञाप-
नासू.३८
॥६९॥
अणुत्तरोववाइआ, सेत्तं कप्पाईया, सेत्तं वेमाणिआ, सेत्तं देवा, सेत्तं पंचिंदिया, सेत्तं संसारसमावन्नजीवपनवणा, से
जीवपन्नवणा, सेवं पन्नवणा ॥ (सू० ३८) पन्नवणाए भगवईए पढमपयं सम्मत् ।
'से कि तं' इत्यादि, अथ के ते देवाः १, सूरिराह-देवाश्चतुर्विधाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-भवनवासिनो व्यन्तरा ज्यो-
तिप्का वैमानिकाः, तत्र भवनेषु वसन्तीत्येवंशीला भवनवासिनः; एतद् वाहुल्यतो नागकुमाराद्यपेक्षया द्रष्टव्यं, ते
हि प्रायो भवनेषु वसन्ति कदाचिदावासेपु, असुरकुमारास्तु प्राचुर्येणायासेसु कदाचिद् भवनेषु, अथ भवनानामा-
पासानां च कः प्रतिविशेषः १, उच्यते, भवनानि वहिर्वृत्तान्यन्तः समचतुरस्राणि अधः पुष्करकर्णिकासंस्थानानि,
आवासाः कायमानस्थानीया महामण्डपा विविधमणिरत्नप्रदीपप्रभासितसकलदिक्चक्रवाला इति । अन्तरं नामाव-
काशः, तच्चेहाश्रयरूपं द्रष्टव्यं, विविधं भवननगरावासरूपमन्तरं येपां ते व्यन्तराः। [ तत्र भवनानि रत्नप्रभायाः
प्रथमे रत्नकाण्डे उपर्यधश्च प्रत्येकं योजनशतमपहाय शेषे अष्टयोजनशतप्रमाणे मध्यभागे भवन्ति, नगराण्यपि तिर्य-
गलोके, तत्र तिर्यग्लोके यथा जम्बूद्वीपद्वाराधिपतेर्विजयदेवस्थान्यस्मिन् जम्बूद्वीपे द्वादशयोजनसहस्रप्रमाणा नगरी,
आवासाः त्रिप्वपि लोकेषु, तत्रोद्मलोके पण्डकवनादाविति ] अथवा विगतमन्तरं मनुष्येभ्यो येषां ते व्यन्तराः
तथाहि-मनुप्यानपि चक्रवर्तिवासुदेवप्रभृतीन् भृत्यवदुपचरन्ति केचिद्व्यन्तरा इति मनुष्येभ्यो विगतान्तराः, यदि-
वा विविधमन्तरं-शैलान्तरं कन्दरान्तरं वनान्तरं वा आश्रयरूपं येषां ते व्यन्तराः, प्राकृतत्वाच सूत्रे 'वाणमन्तरा'
-
॥६९॥

·न्ताः कल्पातीताः-अधस्तनाधस्तनौवेयकादिनिवासिनः, ते हि सर्वेऽप्यहमिन्द्राः, ततो भवन्ति कल्पातीता। कल्पोपगान् दर्शयति-'सोहम्मा ईसाणा' इत्यादि, सौधर्मदेवलोकनिवासिनः सौधर्माः ईशानदेवलोकनिवासिन ईशानाः एवं सर्वत्रापि भावनीयं, भवति च तात्स्थ्यात् तद्यपदेशः, यथा 'पञ्चालदेशनिवासिनः पञ्चाला इति ॥' इति श्रीमलयगिरिविरचितायां प्रज्ञापनाटीकायां प्रथम प्रज्ञापनाख्यं पदं समर्थितमिति ॥ (ग्रन्धा१८८७)

·.
मज्ञापना-
या। मल-
१प्रज्ञाप-
नापदे दे-
चमज्ञाप-
नासू.३८
य. पृची.
॥७०॥
..
..
णरागाः क्रीडनपराश्च ततः कुमारा इव कुमारा इति । 'किंनरा' इत्यादि किन्नरा दशविधाः, तद्यथा-किन्नरः
किंपुरुपाः किंपुरुपोत्तमाः किंनरोत्तमाः हृदयङ्गमा रूपशालिनः अनिन्दिताः मनोरमा रतिप्रिया रतिश्रेष्ठः। किंपु.
रुपा दशविधाः, तद्यथा-पुरुषाः सत्पुरुषां महापुरुषाः पुरुपवृपोंः पुरुपोचमा अतिपुरुपा महादेवों मरुतः मेरु-
प्रभोः यशवन्तः । महोरगा दशविधाः, तद्यथा-भुजगा भोगशालिनः महाकायाँ अतिकायाः स्कन्धशालिनो
मनोरा महावेगा महे(हा)या मेरुकान्ता भावन्तः । गन्धर्वा द्वादशविधाः, हाहाः हः तुम्बरवः नारदाः कपि-
चोदिका भूतिवादिकाः कादम्बा महाकादम्बा रैवताः विश्वावसवः गीतरतयः गीतयशसः। यक्षास्त्रयोदशविधाः,
तद्यथा-पूर्णभद्रा माणिभद्रां वेतभद्रा हरितभद्राः सुमनोभद्रो व्यतिपातिकभः सुभद्राः सर्वतोभी मनुष्यपक्षा
पनाधिपतयः वनाहारी रूपयक्षा यक्षोत्तमाः । राक्षसाः सप्तविधाः, तद्यथा-भीमा. महाभीमा विना विनायकों
जलराक्षसी राक्षसराक्षसां ब्रह्मराक्षसाँः । भूता नवविधाः, तद्यथा-सुरूपाः प्रतिरूपी अतिरूपा भूतोत्तमाः स्कन्दा
महास्का महावेगाः प्रतिच्छन्नी आकाशाः। पिशाचाः षोडशविधाः, तद्यथा-कूष्माण्डाः पटकाः सुजा(जो)पो
आहिको कालो महाकालाः चोक्षा अचोखः तालपिशाची मुखरपिशाचा अधस्तारको देही विदेही महादेही:
तूष्णीको वनपिशाचा इति । 'कप्पोवगा कप्पाईय'त्ति कल्प:-आचारः स चेह इन्द्रसामानिकत्रायविंशादिव्यव-
हाररूपः तमुपगाः-प्राप्ताः कल्पोपगाः सौधर्मेशानादिदेवलोकनिवासिनः, यथोक्तरूपं कल्पमतीता:-अतिका-
.
॥७॥

·न्ताः कल्पातीताः-अधस्तनाधस्तनौवेयकादिनिवासिनः, ते हि सर्वेऽप्यहमिन्द्राः, ततो भवन्ति कल्पातीताः । कल्पोपगान् दर्शयति-'सोहम्मा ईसाणा' इत्यादि, सौधर्मदेवलोकनिवासिनः सौधर्माः ईशानदेवलोकनिवासिन ईशानाः एवं सर्वत्रापि भावनीयं, भवति च तात्स्थ्यात् तब्धपदेशः, यथा 'पञ्चालदेशनिवासिनः पञ्चाला इति ॥ इति श्रीमलयगिरिविरचितायां प्रज्ञापनाटीकायां प्रथमं प्रज्ञापनाख्यं पदं समर्थितमिति ॥ (ग्रन्थानं१८८७) ·प्रज्ञापना- यामल- या वृत्ती. १प्रज्ञाप- नापदे दे- वमज्ञाप- नासू.३८ ॥७०॥ णरागाः क्रीडनपराश्च ततः कुमारा इव कुमारा इति ॥ 'किंनरा' इत्यादि किन्नरा दशविधाः, तद्यथा-किन्नरः किंपुरुपः किंपुरुषोत्तमाः किनरोत्तमाः हृदयङ्गमा रूपशालिनः अनिन्दिताः मनोरमा रतिप्रिया रतिश्रेष्ठां। किंपु. रुपा दशविधाः, तद्यथा-पुरुषाः सत्पुरुषां महापुरुषाः पुरुपपभोः पुरुपोचा अतिपुरुपा महादेवा मरुतः मेरु- प्रभोः यशवन्तः । महोरगा दशविधाः, तद्यथा-भुजगा भोगशालिनः महाकायो अतिकायोंः स्कन्धशालिनी मनोरा महावेगा महे(हा)यां मेरुकान्ता भावन्तः । गन्धर्वा द्वादशविधाः, हाहाः हः तुम्बरवः नारदाः ऋपि- चोदिका भूतिवादिकाः कादम्बा महाकादा रैवताः विधायसवः गीतरतयः गीतयशसः। यक्षास्त्रयोदशविधाः, तद्यथा-पूर्णभद्रां माणिभद्रां श्वेतभद्रो हरितभद्राः सुमनोभद्रा व्यतिपातिकभः सुभद्रौः सर्वतोभी मनुष्यपक्षा वनाधिपतयः वनाहारी रूपयक्षा यक्षोत्तमाः। राक्षसाः सप्सविधाः, तद्यथा-भीमो. महाभीमा विना विनायकों जलराक्षसो राक्षसराक्षसां ब्रह्मराक्षसाँः । भूता नवविधाः, तद्यथा-सुरूपः प्रतिरूपी अतिरूपा भूतोत्तमाः स्कन्दों महास्कन्दा महावेगाः प्रतिच्छन्नी आकाशगाः । पिशाचाः षोडशविधाः, तद्यथा-कूष्माण्डोः पटकोः सुजा(जो)पो आहिको कालों महाकालाः चोक्षा. अचोखः तालपिशाची मुखरपिशाची अधस्तारकी देही विदेहाँ महादेहीः तूष्णीको वनपिशाचों इति । कप्पोवंगा कप्पाईय'त्ति कल्प:-आचारः स चेह इन्द्रसामानिकत्रायसिंशादिब्यब- हाररूपः तमुपगाः प्राप्ताः कल्पोपगाः सौधर्मशानादिदेवलोकनिवासिनः, यथोक्तरूपं कल्पमतीता:-अतिक्रा- . , ·- . . पलानां ....रूपपु नरकावासेपु, नरकावलिका- .९भामरूपेषु, अत्रापि नरकनरकावलिकाग्रहणेन केवला ...णन तु नरकापान्तरालमपि । ऊ लोके कल्पेषु-सौधर्मिकादिकल्पेपु, ....९ः, विमानेपु-अवेयकसंवन्धित प्रकीर्णकरूपेषु, विमानावलिकासु-आपलिकाप्रविष्टेषु निपु, विमानप्रस्तटेषु विमानभूमिकारूपेषु, अत्रापि प्रस्तटग्रहणं विमानापान्तरालभाविनामपि यथा- संभवभाविनां वादरपर्याप्तपृथ्वीकायिकानां स्थानपरिग्रहार्थ, तथा तिर्यग्लोके टकेपु-छिन्नटङ्केपु कूटेपु-सिद्धायतन- कूटप्रभृतिषु शैलेपु-शिखरहीनपर्वतेपु शिखरिपु-शिखरयुक्तेपु पर्वतेपु प्राग्भारेपु-ईपत्कुजेपु विजयेपु-कच्छादिषु ..

·मज्ञापना-
या: मल-
प० वृत्ती.
२स्थान-
पदे -
रयतेजः
स्थानानि
॥७१॥
सू. ३९
तदेवं व्याख्यातं प्रथमपदं, सम्प्रति द्वितीयं पदमारभ्यते, तस्य चायममिसंवन्धः-प्रथमपदे पृथ्वीकायादयः प्रह
पिताः, इह तु तेपामेव स्थानानि प्ररूप्यन्ते, तत्र चेदमादिसूत्रम्-
कहि णं भंते ! वादरपुढवीकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा प० १, गोयमा ! सहाणेणं अहसु पुढषीस, तं०-रयणप्पमाए
सफरप्पभाए वालुयप्पभाए पंकप्पभाए धूमप्पभाए तमप्पभाए तमतमप्पभाए ईसीप्पन्भाराए, अहोलोए पायालेसु भव-
णेसु भवणपत्थडेसु निरएसु निरयावलियासु निरयपत्थडेसु, उड्डलोए फप्पेसु विमाणेसु विमाणावलियासु विमाणपत्थडेसु,
तिरियलोए टंकेसु कूडेसु सेलेसु सिहरीसु पन्भारेसु विजएसु वक्खारेसु वासेसु वासहरपबएस वेलासु वेड्यासु दारेसु तोर-
णेसु दीवेसु समुद्देसु, एत्थ णं वायरपुढवीकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेअभागे समुग्पायेणं
लोयस्स असंखेअभागे सहाणेणं लोगस्स असंखेजभागे । कहि णं भंते ! बादरपुढवीकाइयाणं अपजत्तगाणं ठाणा प०१,
गोयमा ! जत्थेव यादरपुढवीकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा पन्नता तत्थेव बादरपुढवीकाइयाणं अपञ्जत्तगाणं ठाणा प०,
उववाएणं सबलोए समुग्घाएणं सबलोए सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे । कहि णं भंते ! सुहुमपुढवीकाइयाणं पज्ज-
चगाणं अपजत्तगाण य ठाणा प० १, गोयमा ! सुहुमपुढवीकाइया जे पज्जतगा जे अपजत्तगा ते सखे एगविहा अविसेसा
अणाणचा सबलीयपरियावनगा प० समणाउसो!। कहि णं भन्ते ! बादरआउकाइयाणं पज्जत्तगाणं ठाणा प०१, गोयमा!
सहाणेणं सत्तसु घणोदहीसु सत्तसु घणोदहिवलयेसु अहोलोए पायालेसु भवणेसु भवणपत्थडेसु उहलोए कप्पेसु विमा-
.
॥७१॥

·णेसु विमाणावलियासु विमाणपत्थडेसु तिरियलोए अगडेसु तलायेसु नदीसु दहेसु वावीसु पुक्खरिणीसु दीहियासु गुंजा- लियासु सरेसु सरपंतियासु सरसरपंतियासु बिलेसु बिलपंतियासु उज्झरेसु निज्झरेसु चिल्ललएसु पल्ललएसु वप्पणेसु दीवेसु समुद्देसु सबेसु चेव जलासएसु जलहाणेसु एत्थ णं वादरआउकाइयाणं पजतगाणं ठाणां प०, उववाएणं लोयस्स असंखेजइ- भागे समुग्यायेणं लोयस्स असंखेज्जइभागे सहाणेणं लोयस्स असंखेज्जइभागे । कहि णं भंते ! चादरआउकाइयाणं अपज्जत्तगाणं ठाणा प०१, गोयमा!जत्थेव बादरआउकाइयाणं पज्जचगाणं ठाणा प० तत्थेव पादरआउकाइयाणं अपज्ज- तगाणं ठाणा प० उववाएणं सबलोए समुग्धायेणं सबलोए सहाणेणं लोयस्स असंखेज्जइमागे । कहि णं भंते । सुकुम- आउकाइयाणं पज्जत्तगाणं अपज्जत्तगाणं ठाणा प०१, गोयमा ! सुहुमआउकाइया जे पज्जतगा जे अपज्जत्तगा ते सो एगविहा अविसेसा अणाणत्ता सबलोयपरियावन्नगा प० समणाउसो!। कहिणं भंते ! बायरतेउकाइयाणं पज्जत्तगाणं ठाणा प०, गोयमा ! सहाणेणं अंतोमणुस्सखेत्ते अड्डाइजेसु दीवसमुद्देसु निवाघायेणं पन्नरससु कम्मभूमीसु वाघायं पड्डुच पंचसु महाविदेहेसु एत्थ णं चादरतेउकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा प० उववाएणं लोयस्स असंखेजइभागे समुग्धाएणं लोगस्स असंखेजइभागे.सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे । कहिणं भन्ते ! वायरतेउकाइयाणं अपज्जत्तगाणं ठाणा प०, गोयमा! जत्थेव बायरतेउकाइयाणं पज्जत्तगाणं ठाणा तत्थेव वायरतेउकाइयाणं अपज्जत्तगाणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स दोसु उड्ढकवाडेसु तिरियलोयतट्टे य समुग्धाएणं सबलोए सहाणेणं लोयस्स असंखेजहभागे । कहिणं भंते! सुहुमतेउकाइयाणं

·२ स्थान-
मज्ञापना-
या मल-
य० वृत्ती.
पदे पृ.
न्यतेजः
॥७२॥
स्थानानि
सू. ३९
पंजत्तगाण-य अपजत्तगाण य ठाणा पं० १, गोयमा! मुहुमतेउकाइआज पजत्तगा जै अपजचंगा ते सधे एगविहा अविसेसा
अणाणचा सघलोयपरियावनगा प० समणाउसो! । (सू० ३९).
'कहिति कस्मिन्, णशब्दो वाक्यालङ्कारे, भदन्तेति परमगुमन्नणे, वादरपृथ्वीकायिकानां पर्यासानां स्था-
नानि-खस्थानादीनि 'प्रज्ञसानि ?' प्ररूपितानि, एवं गौतमखामिना प्रश्ने कृते भगवानाहः वर्धमानखामी-गो.
यमा ! सहाणेणं' इत्यादि, ननु गौतमोऽपि भगवानुपचितकुशलमूलो: गणधरः तीर्थकरभापितमातृकापदश्रवणमा-
पायाप्तप्रकृष्टथुतज्ञानावरणक्षयोपशमश्चतुर्दशपूर्ववित् सर्वाक्षरसन्निपातीति विवक्षितार्थप्रतिज्ञानसमन्वित एव ततः
किमर्थं पृच्छति ?, न हि चतुर्दशपूर्वविदः सर्वोत्कृष्टश्रुतलब्धिसमन्वितस्य:किञ्चित्प्रज्ञापनीयमविदितमस्ति, यत उक्त-
म्-"संखाईए वि भवे साहइ जं वा-परो उ.पुच्छेजा।.न यःणं अणाइसेसी वियाणई एस. छउमत्थो ॥१॥"
सत्समेतत् , केवलं जाननेव गौतमखामी भगवानन्यत्र विनेयेभ्यः प्रतिपाद्य तत्संप्रत्ययनिमित्तं विवक्षितमर्थ पृच्छति,
यदिवा प्रायः सर्वत्र गणधरप्रश्नतीर्थकरनिर्वचनरूपं सूत्रमतो भगवानार्यश्यामोऽपि इत्यमेवः सूत्र रचयति, अथवा
संभवति तखापि गणभृतो गौतमखामिनोऽनाभोगः, छमस्थत्वात् ,. उक्तं च नःहि नामानाभोगश्छनषसेह
कस्यचिद् नास्ति । ज्ञानावरणीयं. हि ज्ञानावरणप्रकृतिः कर्मः॥१॥" ततो जातसंशयः सन् पृच्छतीति:नः कश्चिद्
१. संख्यातीतानपि भवान् कथयति-य-वा परः पृच्छेत् । नैवैनं अनतिशायी विजानात्येष प्रस्थः ॥१॥
॥७२॥

·दोपः, 'गोयमा' इति लोकप्रथितमहाविशिष्टगोत्राभिधायकोऽयमामन्त्रणध्वनिः, हे गौतमगोत्रेति भावार्थः । 'सट्टा- गणं' इति स्वस्थानं यत्रासते वादरपृथ्वीकायिकाः पर्याप्ताः आसीनाश्च वर्णादिविभागेनादेष्टुं शक्यन्ते तत्वस्थान- मिति भावः, खस्थानग्रहणमुपपातसमुद्घातस्थाननिवृत्त्यर्थं, तेन खस्थानेन खस्थानमङ्गीकृत्येति भावः । अष्टासु पृथ्वीपु सर्वत्र वादरपृथ्वीकायिकानां पर्याप्तानां स्थानानीति योगः, ता एव अष्टौ पृथ्वी मग्राहमाह-तंजहा' इत्यादि, रत्नप्रभायां यावदष्टम्यामीपत्प्राग्भारायाम् , तथाऽधोलोके पातालेषु पातालकलशेपु-चलयामुखप्रभृतिषु भवनेपु-भवनपतिनिकायावासरूपेषु, भवनप्रस्तटेषु-भवनभूमिकारूपेषु, इह भवनग्रहणेन भवनानामेव केवलानां ग्रहणं, भवनप्रस्तटग्रहणेन तु भवनानामपान्तरालस्यापि । तथा नरकेपु-प्रकीर्णकरूपेषु नरकावासेपु, नरकावलिका- सु-आवलिकाव्यवस्थितेषु नरकावासेषु, नरकप्रस्तटेपु-नरकभूमिरूपेषु, अत्रापि नरकनरकावलिकाग्रहणेन केवला एव नरकावासाः परिगृह्यन्ते, नरकप्रस्तटग्रहणेन तु नरकापान्तरालमपि । ऊर्द्धलोके कल्पेपु–सौधर्मिकादिकल्पेषु, अनेन द्वादशदेवलोकपरिग्रहः, विमानेपु-ग्रैवेयकसंवन्धिपु प्रकीर्णकरूपेषु, विमानावलिकासु-आवलिकाप्रविष्टेषु ग्रेवयकादिविमानेषु, विमानप्रस्तटेपु विमानभूमिकारूपेषु, अत्रापि प्रस्तटग्रहणं विमानापान्तरालभाविनामपि यथा- संभवभाविनां चादरपर्याप्तपृथ्वीकायिकानां स्थानपरिग्रहार्थ, तथा तिर्यग्लोके टकेपु-छिन्नटङ्केपु कूटेपु-सिद्धायतन- कूटप्रभृतिषु शैलेपु-शिखरहीनपर्वतेषु शिखरिपु-शिखरयुक्तेषु पर्वतेषु प्राग्भारेपु-ईपत्कुनेषु विजयेपु-कच्छादिषु ·मज्ञापना. २स्थान- ५० घृत्ती. पदे पृ- . . रव्यप्तेजः स्थानानि सू. ३९ वक्षस्कारेपु-विद्युप्रभादिपु पर्वतेपु वर्षेषु-भरतादिषु वर्पधरेपु-हिमवदादिपर्वतेषु वेलासु-समुद्रादिपानीयरमणभू- मिपु वेदिकासु-जम्बूद्वीपजगत्यादिसंबन्धिनीपु द्वारेयु-विजयादिपु तोरणेपु--द्वारादिसंवन्धिपु, किंबहुना ?, सामस्त्येन सर्वेषु द्वीपेषु सर्वेषु समुद्रेषु, 'एत्थ णं' इत्यादि, अत्रैतेषु स्थानेषु चादरपृथ्वीकायिकानां पर्यासानां स्था- नानि प्रसानि मया अन्यैश्च तीर्थकृभिः, 'उववाएणं' इत्यादि, उपपतनमुपपातः, वादरपृथ्वीकायिकानां पर्या- सानां यदनन्तरमुक्तं स्थानं तत्प्रात्याभिमुख्यमिति भावः, तेनोपपातेन, उपपातमङ्गीकृत्येति भावः, लोकस्य-चतुर्द- शरज्ज्वात्मकस्यासंख्येये भागे, अत्रैके व्याचक्षते-मजुसूत्रनयो विचित्रः ततो यदा परिस्थूरऋजुसूत्रनयदर्शनेन चादरपृथ्वीकायिकाः पर्याप्ताश्चिन्त्यन्ते तदा ये खस्थान प्राप्ता आहारादिपर्याप्तिपरिसमात्या विशिष्टविपाकतो वादरय- प्तिपृथ्वीकायिकायुर्वेदयन्ते ते एव द्रष्टव्याः, नापान्तरालगतावपि, तदानीं विपाकायुर्वेदनासंभवात् , खस्थानं च तेपां रलप्रभादिकं समुदितमपि लोकस्यासंख्येयभागे वर्तते, तत उपपातेनापि लोकस्यासंख्येयभागता वेदितव्या, अन्ये त्वभिदधति-पर्याप्ताहि नाम वादरपृथ्वीकायिकाः सर्वस्तोकाः; ततस्तेऽपान्तरालगतावपि परिगृह्यमाणा लोक- स्थासंख्येयभागे एवेति न कश्चिद्दोपः, तथा च समुद्धातेनापि लोकस्यासंख्येयभागे एवं वक्ष्यन्ते, अन्यथा समुद्घा- तावस्थायामपि खस्थानातिरेकेण क्षेत्रान्तरवर्तित्वसंभवादसंख्येयभागवर्तिता नोपपद्यते इति, तत्त्वं पुनः केवलिनो विदन्ति विशिष्टश्रुतविदो वा । तथा 'समुग्धाएणं लोगस्स असंखेजभागे' इति समुद्घातेन-समुद्घातमधिकृत्य ·लोकस्यासंख्येयभागे, इयमत्र भावना-यदा बादरपर्याप्ताः पृथ्वीकायिकाः सोपक्रमायुपो निरुपक्रमायुपो वा त्रिभा- गाद्यवशेपायुपः पारभविकमायुर्वद्धा मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहन्यन्ते तदा ते विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डा अपि लोकस्यासंख्येयतमे एव भागे वर्तन्ते, स्तोकत्वाद्, वादरपृथ्वीकायिकपर्याप्तायुश्चाद्याप्यक्षीणमिति पर्याप्तवादरपृथ्वी- कायिका अपि लभ्यन्ते । इह पूर्व पृथ्व्यादिपु खस्थानमात्रमुक्तम् , इदानीं स्वस्थानेनापि कियति लोकस्य भागे व- तन्ते इति निरूपयति-'सठाणेणं लोगस्स असंखिजे भागे' इति, खस्थानं रत्नप्रभादि, तच समुदितमपि लोकस्यासं- ख्येयभागवर्ति, तथाहि-रत्नप्रभा अशीतियोजनसहस्राधिकलक्षप्रमाणपिण्डभावा, एवं शेपा अपि पृथ्व्यः खखधन- भावेन वक्तव्याः पातालकलशा अपि योजनलक्षावगाहा नरकावासाः त्रिसहस्रयोजनोच्छ्याः विमानान्यपि द्वात्रिं- शयोजनशतवाहल्यानि ततः सर्वेषामपि परिमितभावात् समुदितानामप्यसंख्येयभागवर्तितैवेति । वादरापर्याप्त- पृथ्वीकायिकसूत्रे 'उववाएणं सबलोए समुग्घाएणं सबलोए' इति, इहापर्याप्सा वादरपृथ्वीकायिका अपान्तरालग- तावपि स्वस्थानेऽपि चापासवादरपृथ्वीकायिकायुर्विशिष्टविपाकतो वेदयन्ते तथा देवनैरयिकर्जेभ्यः शेपसर्वकाये- भ्यश्चोत्पद्यन्ते, उद्वृत्ता अपि च देवनैरयिकवर्जेपु शेषेषु सर्वेष्यपि स्थानेषु गच्छन्ति, ततोऽपान्तरालगतावपि वर्तमा- ना अमी गृह्यन्ते, अतिप्रभूताश्च खभावतोऽषी(तोऽमी इ)त्युपपातेन समुद्घातेन (च) सर्वलोके वर्तन्ते। अन्ये त्वभि- दधति-खभावत एवामी बह्य इति उपपातेन समुद्घातेन च सर्वलोकव्यापिनः, तन्नोपपातः केपांचिद् ऋजुगत्या

·२स्थान-
पदे पृ.
व्यजः
स्थानानि
मज्ञापना केपांचिद् चक्रगत्या । तत्र ऋजुगतिः सुप्रतीता, वक्रस्थापना चैवम् , जत्र यदैव प्रथमं नक्रमेके संहरन्ति तदैवापरे
याः मल-
तद्वक्रदेशमापूरयन्ति, एवं द्वितीयवक्रदेशसंहरणेऽपि वनोत्पत्तावपि प्रवाहतो निरन्तरमापूरणं भावनीयम् । 'सहा-
य.ची.
गणं लोगस्स असंखेजइभागे' इति यथा पर्याप्तानां भावितं तथाऽपर्याप्तानामपि भावनीयम् , तनिश्रया तेपामु-
॥४॥त्पादभावात् । सूक्ष्मपृथिवीकायिकपर्याप्तापर्याप्तसूत्रे 'जे पज्जत्ता अपजता ते सधे एगविहा अविसेसा अणाणचा
संघलोयपरियावन्नगा' इति सूक्ष्मपृथिवीकायिका ये पर्याप्ता ये चापर्यासाः ते सर्वेप्येकविधाः-एकप्रकाराः, प्राकृतं
स्वस्थानादिविचारमधिकृत्य भेदाभावात् , अविशेपा-विशेषरहिताः, यथा पर्याप्तास्तथेतरेऽपीति भावः "अनानात्वा'
नानात्ववर्जिताः, देशभेदेनालक्षितनानात्वा इत्यर्थः, किमुक्तं भवति ?-एप्वाधारभूतेष्वाकाशप्रदेशेषु एके तेप्वेव
इतरेऽपीति, सर्वलोकपर्यापन्नाः सर्वलोकव्यापिनः, उपपातसमुद्घातखस्थानः प्रज्ञप्ताः मया अन्यैश्व कपभादि-
भिस्तीर्थद्भिः, अनेन आगमस्स कथंचिद् नित्यत्वमावेदितम्, हे श्रमण ! हे आयुष्मन् ! आमव्रणमिदं भगवायुक्तं
गौतमस्य । एवमप्कायिकसूत्राण्यपि वादरसूक्ष्मविषयाणि । नवरं-पर्याप्तबादराप्कायिकसूत्रे 'सत्तसु घणोदहिवल-
एसुत्ति' सप्त घनोदधिवलयानि खखपृथिवीपर्यन्तवेष्टकानि वलयाकाराणि । 'अहोलोए पायालेसुत्ति' पातालकल-
शेषु वलयामुखप्रभृतिपु, तेष्वपि द्वितीये त्रिभागे देशतः, तृतीये त्रिभागे सर्वात्मना जलंभावात् । भवनेषु कल्पेषु
विमानेषु च जलं वाप्यादिषु, विमानादीनि चात्र कल्पगतानि वेदितव्यानि, अवेयकादिषु वापीनामसंभवतो जला-
,
॥७४॥

·संभवात् । अवटाः कूपाः । तडागानि प्रतीतानि । नद्यो गङ्गासिन्धुप्रभृतयः । हृदाः पद्महदादयः। वाग्यश्चतुरस्रा- काराः। ता एव वृत्ताकाराः पुष्करिण्यः, यदिवा पुष्कराणि पद्मानि विद्यन्ते यासु ताः पुष्करिण्यः । दीर्घिका ऋजुलधुनद्यः। ता एव वक्रा गुंजालिका । बहूनि केवलकेवलानि पुष्पावकीर्णानि सरांसीत्युच्यन्ते । तथा वहूनि सरांसि एकपलया व्यवस्थितानि सरपतिस्ता बयः सरःपतयः । तथा येषु सरःसु पङ्खया व्यवस्थितेषु कूपोदकं प्रणालिकया संचरति सा सरःसर पतिः, ता वह्वयः सर सर पतयः । विलानीव विलानि खभावनिप्पन्ना जगत्या- दिपु कूपिकास्तेपां पतयो विलपतयः । उज्झरा गिरिष्वम्भसा प्रस्रवाः । ते एव सदावस्थायिनो निझराः । छिल्लराणि-अखाताः स्तोकजलाश्रयभूता भूप्रदेशा गिरिप्रदेशा वा । पल्बलानि अखातानि सरांसि । वप्राः केदाराः। किंबहुना ?, सर्वेष्वेव जलाशयेपु, एतदेव व्याचष्टे-जलस्थानेषु । शेपभावना प्राग्वत् । अधुना वादरपर्यासतेजःका- यिकस्थानानि पृच्छति-'कहि णं भंते ! वादरतेउकाइयाणं' इत्यादि प्रश्नसूत्रं सुगम, भगवानाह-'गोयमा!' इत्यादि, गौतम ! 'खस्थानेन' खस्थानमङ्गीकृत्य अन्तर्मनुष्यक्षेत्रे-मनुष्यक्षेत्रमध्ये इत्यर्थः, अर्द्ध तृतीयं येपां ते अर्द्धतृतीयाः तत्रान्तर्मनुष्यक्षेत्रस्वार्द्ध तृतीयं समुद्राणां न विद्यते इतीदं विशेषणं द्वीपानां द्रष्टव्यं, द्वीपाश्च समुद्रौ च द्वीपसमुद्रा- स्तेपु 'निर्व्याघातेन' व्याघातस्याभायो निर्व्याघातं तेन निर्व्याघातेन “वा तृतीयायाः” इति पाक्षिकोऽमादेशाभावः, व्याघाताभावेनेत्यर्थः, 'पञ्चदशसु कर्मभूमिपु' पञ्चभरतपञ्चैरावतपञ्चमहाविदेहरूपासु 'व्याघातं प्रतीत्य' व्याघाते u ·मज्ञापना- या: मल- य. वृत्ती. २स्थान- पदे पृ- सख्योजः स्थानानि केपांचिद् चक्रगत्या । तत्र ऋजुगतिः सुप्रतीता, वनस्थापना चैवम् , जत्र यदैव प्रथम क्रमेके संहरन्ति तदेवापरे तद्वक्रदेशमापूरयन्ति, एवं द्वितीयवक्रदेशसंहरणेऽपि वनोत्पत्तावपि प्रवाहतो निरन्तरमापूरणं भावनीयम् । 'सहा- गणं लोगस्स असंखेजइभागे' इति यथा पर्याप्तानां भावितं तथाऽपर्याप्तानामपि भावनीयम्, तन्निश्रया तेपामु- ॥७४॥त्पादभावात् । सूक्ष्मपृथिवीकायिकपर्याप्तापर्याप्तसूत्रे 'जे पज्जता अपजता ते सच्चे एगविहा अविसेसा अणाणचा सघलोयपरियापन्नगा' इति सूक्ष्मपृथिवीकायिका ये पर्याप्ता ये चापर्याप्ताः ते सर्वेप्येकविधाः-एकप्रकाराः, प्राकृतं स्वस्थानादिविचारमधिकृत्य भेदाभावात् , अविशेषा-विशेषरहिताः, यथा पर्याप्तास्तथेतरेऽपीति भावः 'अनानात्वा' नानात्ववर्जिताः, देशभेदेनालक्षितनानात्वा इत्यर्थः, किमुक्तं भवति ?-एप्वाधारभूतेष्वाकाशप्रदेशेष एके तेप्येव इतरेऽपीति, सर्वलोकपर्यापन्नाः सर्वलोकव्यापिनः, उपपातसमुद्घातस्वस्थानः प्रज्ञप्ताः मया अन्यैश्च ऋपभादि- भिस्तीर्थकृभिः, अनेन आगमस्स कथंचिद् नित्यत्वमावेदितम्, हे श्रमण ! हे आयुष्मन् ! आमन्त्रणमिदं भगवययुक्तं गौतमस्य । एवमकायिकसूत्राण्यपि वादरसूक्ष्मविषयाणि । नवरं-पर्याप्तबादराप्कायिकसूत्रे 'सत्तसु घणोदहिवल- एसुत्ति' सप्त घनोदधिवलयानि खखपृथिवीपर्यन्तवेष्टकानि वलयाकाराणि । 'अहोलोए पायालेसुत्ति' पातालकल- शेपु वलयामुखप्रभृतिपु, तेष्वपि द्वितीये त्रिभागे देशतः, तृतीये त्रिभागे सर्वात्मना जलभावात् । भवनेषु कल्पेषु विमानेषु च जलं वाप्यादिषु, विमानादीनि चात्र कल्पगतानि वेदितव्यानि, अवेयकादिषु वापीनामसंभवतो जला- ·, , य' इति, तटुं-स्थालं तिर्यग्लोके तह्रमिव तिर्यग्लोकतÉ तस्मिंश्च खयम्भूरमणसमुद्रवेदिकापर्यन्ते अष्टादशयोजनश- तवाहल्ये, समस्ततिर्यग्लोके चेत्यर्थः, उपपातेन वादरतेजःकायिकानामपर्याप्तानां स्थानानि प्रज्ञप्तानि, केचित् 'ति- रियलोयतटे य' इत्येवं व्याचक्षते-तयोः-कपाटयोः स्थितः तत्स्थः तिर्यग्लोकश्चासौ तत्स्थः, तयोरूर्द्धकपाटयोरन्तर्व- तितिर्यग्लोक इत्यर्थः तस्मिंश्च, किमुक्तं भवति ?-द्वयोरूर्द्धकपाटयोर्यथोक्तखरूपयोस्तिर्यग्लोकेऽपि च तयोरेव कपा- टयोरन्तर्गते नान्यत्र, शेपतिर्यग्लोकव्यवच्छेदपरमेतद् वाक्यं, न विधानपरं, विधानस कपाटग्रहणेनैव सिद्धत्वात् , तत्त्वं पुनः केवलिना विशिष्टश्रुतविदा वा गम्यं, इयमत्र भावना-इह त्रिविधा वादरपर्याप्ततेजःकायिकाः, तद्यथा- एकभविका बद्धायुपोऽभिमुखनामगोत्राश्च, तत्र ये एकस्माद् विवक्षिताद् भवादनन्तरं बादरापर्याप्ततेजःकायिक- त्वेनोत्पत्स्यन्ते ते एकमविकाः, ये तु पूर्वभवत्रिभागादिसमयैर्वद्धवादरापर्याप्ततेजःकायिकायुपस्ते बद्धायुपः, ये पुन- दिरापर्यासतेजःकायिकायुर्नामगोत्राणि पूर्वभवमोचनानन्तरं साक्षाद् वेदयन्ते तेऽभिमुखनामगोत्राः, तत्रैकमविका बद्धायुपश्च द्रव्यतो बादरापर्याप्ततेजःकायिका न भावतः, तदाऽऽयुर्नामगोत्रवेदनाभावात् , ततो न तैरिहाधि- कारः, किन्तु अभिमुखनामगोत्रैः, तेपामेवोपपातस्य खस्थानप्रात्याभिमुख्यलक्षणस्य लभ्यमानत्वात् , तत्र यद्यपि ऋजुसूत्रनयदर्शनेन वादरापर्याप्ततेजःकायिकायुर्नामगोत्रवेदनाद् यथोक्तकपाटद्वयतिर्यग्लोकवायव्यवस्थिता अपि बादरापर्याप्ततेजःकायिकव्यपदेशं लभन्ते तथाप्यत्र व्यवहारनयदर्शनाभ्युपगमाद् ये खस्थानसमश्रेणिकपाटद्वयव्यव- ..

·२ स्थान
मज्ञापना-
पदे पृ.
व्यप्तेजः
स्थानानि
सतीति भावः पञ्चसु महाविदेहेपु, इयमत्र भावना-व्याघातो नाम अतिस्निग्धोऽतिरुक्षो या कालः, तस्मिन् सत्य-
या मल-मिव्ययच्छेदात् , ततो यदा पञ्चसु भरतेषु पञ्चखैरावतेषु सुपमसुपमासुपमासुपमदुप्पमा या वर्तते तदाऽतिनि-
य० पृत्ती. ग्धः कालः दुप्पमदुष्पमायां चातिरूक्ष इत्यस्ति व्यवच्छेदः तस्मिन् सति पञ्चसु महाविदेहेपु, शेपकालं पञ्चदशखपि
कर्मभूमिपु, 'एत्थ णं' इत्यादि, अत्र-एतेपु स्थानेषु वादरतेजःकायिकानां स्थानांनि प्रजातानि, 'उववाएणं' इत्यादि,
'उपपातेन' यथोक्तस्थानप्राप्त्याऽऽभिमुख्येन, अपान्तरालगतावपीति भावः, चिन्यमाना लोकस्यासंख्येये भागे,
स्तोकत्वात् , समुद्घातेनापि चिन्यमाना लोकस्यासंख्येये भागे,: मारणान्तिकसमुद्घातवशतो विक्षिप्तात्मप्रदेशद-
ण्डानामपि स्तोकतया लोकासंख्येयभागमात्रव्यापित्वात् , खस्थानेन लोकस्यासंख्येयभागे, ‘मनुप्यक्षेत्रस्य पञ्चच-
त्वारिंशद्योजनलक्षप्रमाणायामविष्कम्भतया लोकासंख्येयभागमात्रत्वात् । अपर्याप्तवादरतेजःकायिकस्थानानि
पृच्छति-'कहि णं भंते !' इत्यादि प्रश्नसूत्रं गतार्थ, भगवानाह–'गोयमा ! इत्यादि, गौतम ! यत्रैव वादरतेजः-
कायिकानां पर्याप्तानां स्थानानि तत्रैव वादरतेजःकायिकानामपर्याप्तानामपि स्थानानि प्रज्ञप्तानि, पर्याप्तनिश्रयैवा-
पर्याप्तानामयस्थानात्, 'उववाएणं लोगस्स दोसु उहकवाडेसु तिरियलोयतट्टे य' इति, इहार्धतृतीयद्वीपसमुद्रनिः-
सते अर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रप्रमाणवाहल्ये पूर्वापरदक्षिणोत्तरखयम्भूरमणपर्यन्ते ये कपाटे केवलिसमुद्घातकपाटवत्
ऊ मपि लोकान्तं स्पृष्टे ते अधोऽपि च लोकान्तं स्पृष्टे ते ऊईकपाटे तयोः ऊईकपाटयोः, तथा 'तिरियलोयतट्टे
॥७५॥

·य' इति, तद्वं-स्थालं तिर्यग्लोके तटुंमिव तिर्यग्लोकतÉ तसिंश्च खयम्भूरमणसमुद्रवेदिकापर्यन्ते अष्टादशयोजनश- तवाहल्ये, समस्ततिर्यग्लोके चेत्यर्थः, उपपातेन वादरतेजःकायिकानामपर्याप्तानां स्थानानि प्रज्ञप्तानि, केचित् 'ति- रियलोयतट्टे य' इत्येवं व्याचक्षते-तयोः-कपाटयोः स्थितः तत्स्थः तिर्यग्लोकश्चासौ तत्स्थः, तयोरूर्द्धकपाटयोरन्तर्व- तितिर्यग्लोक इत्यर्थः तस्मिंश्च, किमुक्तं भवति ?-द्वयोरूर्द्धकपाटयोर्यथोक्तखरूपयोस्तिर्यग्लोकेऽपि च तयोरेव कपा- टयोरन्तर्गते नान्यत्र, शेपतिर्यग्लोकव्यवच्छेदपरमेतद् वाक्यं, न विधानपरं, विधानस्य कपाटग्रहणेनैव सिद्धत्वात् , तत्त्वं पुनः केवलिना विशिष्टश्रुतविदा वा गम्यं, इयमत्र भावना-इह त्रिविधा वादरपर्याप्ततेजःकायिकाः, तद्यथा- एकभविका बद्धायुपोऽभिमुखनामगोत्राश्च, तत्र ये एकस्माद् विवक्षिताद् भवादनन्तरं वादरापर्याप्ततेजःकायिक- त्वेनोत्पत्स्यन्ते ते एकमविकाः, ये तु पूर्वभवत्रिभागादिसमयैर्वद्धवादरापर्याप्ततेजःकायिकायुपस्ते बद्धायुपः, ये पुन- दिरापर्याप्सतेजःकायिकायुर्नामगोत्राणि पूर्वभवमोचनानन्तरं साक्षाद् वेदयन्ते तेऽभिमुखनामगोत्राः, तत्रैकभविका बद्धायुपश्च द्रव्यतो बादरापर्याप्ततेजःकायिका न भावतः, तदाऽऽयुर्नामगोत्रवेदनाभावात् , ततो न तैरिहाधि- कारः, किन्तु अभिमुखनामगोत्रैः, तेषामेवोपपातस्य खस्थानप्रात्याभिमुख्यलक्षणस्य लभ्यमानत्वात् , तत्र यद्यपि ऋजुसूत्रनयदर्शनेन वादरापर्याप्सतेजःकायिकायुर्नामगोत्रवेदनाद् यथोक्तकपाटद्वयतिर्यग्लोकवायव्यवस्थिता अपि चादरापर्याप्ततेजःकायिकव्यपदेशं लभन्ते तथाप्यत्र व्यवहारनयदर्शनाभ्युपगमाद् ये खस्थानसमश्रेणिकपाटद्वयव्यव-

·मज्ञापना-
या मल-
य. वृत्ती.
२स्थान-
पदे पृ.
॥ ७६॥
सन्योजः
स्थानानि
स्थिताः ये च स्वस्थानानुगते तिर्यग्लोके प्रविष्टास्ते एव वादरापर्याप्ततेजाकायिका व्यपदिश्यन्ते न शेपाः कपाटा-
पान्तरालव्यवस्थिताः, विपमस्थानवर्तित्वात् , तेन येऽद्यापि कपाटद्वयं न प्रविशन्ति नापि तिर्यग्लोकं ते किल पूर्व-
भवावस्था एवेति न गण्यन्ते, उक्तं च-"पर्णयाललक्खपिहुला दुन्नि कवाडा य छद्दिसि पुटा । लोगन्ते तेसितो जे
तेऊ ते उ पिप्पन्ति ॥१॥" तत उक्तं-'उववाएणं दोसु उड्ढकवाडेसु तिरियलोयतठे य' इति, स्थापना--
तदेवमिदं सूत्रं व्यवहारनयप्रदर्शनेन व्याख्यातं, तथासंप्रदायात्, युक्तं चैतत् "विचित्रा सूत्राणां गतिः"
इति वचनादिति । 'समुग्घाएणं सबलोए' इति, इह द्वयोः कपाटयोर्यथोक्तखरूपयोर्यान्यपान्तरालानि तेषु
ये सूक्ष्मपृथिवीकायिकादयो वादरापर्याप्ततेजःकायिकेपूत्पद्यमाना मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहताः ते किल
विष्कम्भवाहल्याभ्यां शरीरप्रमाणमात्रानायामत उत्कर्पतो लोकान्तं यावदात्मप्रदेशान् विक्षिपन्ति, तथा चावगा-
हनासंस्थानपदे वक्ष्यते-"पुढवीकाइअस्स णं भंते ! मारणंतियसमुग्घाएणं समोहयस्स तेयासरीरस्स के महालिया
सरीरोगाहणा प०१, गोयमा ! सरीरपमाणमेतविक्खंभवाहल्लेणं आयामेणं जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजहभागे उको-
सेणं लोगंतो" इति, ततस्ते सूक्ष्मपृथिवीकायिकादय उत्पत्तिदेशं यावद् विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डा अपान्तरालगतौ वर्त-
माना बादरापर्याप्सतेजःकायिकायुर्वेदनाद् लब्धबादरापर्याप्ततेजःकायिकव्यपदेशाः समुद्घातगता एवापान्तराल-
१ पश्चचत्वारिंशल्लक्षपृथू द्वौ कपाटौ च षट्सु दिक्षु स्पृष्टौ । लोकान्तान् तयोरन्तर्ये तेज:कायिकास्ते तु गृह्यन्ते ॥१॥

·गतौ वर्तमाना इति, समुद्घातगताश्च सकललोकमापूरयन्ति, उक्तं च-समुद्घातेन सर्वलोके' इति, अन्ये त्वभि- दधति-अतिवहवः खलु वादरापर्याप्ततेजःकायिकाः, एकैकपर्याप्तनिश्रया असंख्येयानामपर्यासानामुत्पादात्, ते च सूक्ष्मेष्वपि समुत्पद्यन्ते, सूक्ष्माश्च सर्वत्र विद्यन्ते इति, वादरापर्याप्ततेजःकायिकाः खखभवपर्यन्ते कृतमारणान्तिक- समुद्घाताः सन्तः सकलमपि लोकमापूरयन्ति इति न कश्चिदोपः, अपि तु निरुपचरिततेजःकायिकसमुद्घातप्ररू- पणागुणः, स्थापना- खस्थानेन लोकस्यासंख्येये भागे इति, पर्याप्तनिश्रयाऽपर्याप्तानामुत्पादात्, पर्याप्तानां च स्थान मनुष्यक्षेत्रं, तच लोकासंख्येयतमभागमात्रमिति । सूक्ष्मपर्याप्तापर्यासतेजःकायिकसूत्रं सूक्ष्मपर्याप्तापर्यासपृथिवीका- यिकसूत्रवद् भावनीयमिति । कहि णं भंते ! बादरखाउकाइयाणं ठाणा प०१, गोयमा! सहाणेणं सत्तसु घणवाएसु सत्तसु घणवायवलएसु सत्तसु तणुवाएसु सत्तसु तणुवायवलयेसु अहोलोए पायालेसु भवणेसु भवणपत्थडेसु भवणछिद्देसु भवनिक्खुडेसु निरएसु निर- यावलियासु निरयपत्थडेसु निरयछिद्देसु निरयनिक्खुडेसु उहलोए कप्पेसु विमाणेसु विमाणावलियासु विमाणपत्थडेसु विमाणछिद्देसु विमाणनिक्खुडेसु तिरियलोए पाईणपईणदाहिणउदीण सवेसु चेव लोगागासछिद्देसु लोगनिक्खुडेसु य, एवणं बादरवाउकाइआणं पजचगाणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेजेसु भागेसु, समुग्धाएणं लोयस्स असंखेजेसु भागेसु, सहाणेणं लोयस्स असंखेजेसु भागेसु । कहि णं भंते ! अपजत्तवादरवाउकाइयाणं ठाणा प०?, गोयमा! जत्थेव

·प्रज्ञापना-
या:मल-
यवृत्ती.
२ स्थान-
पदे पृ.
॥ ७६॥
व्यजः
स्थानानि
.
स्थिताः ये च खस्थानानुगते तिर्यग्लोके प्रविष्टास्ते एव पादरापर्याप्ततेजःकायिका व्यपदिश्यन्ते न शेपाः कपाटा-
पान्तरालव्यवस्थिताः, विपमस्थानवर्तित्वात् , तेन येऽद्यापि कपाटद्वयं न प्रविशन्ति नापि तिर्यग्लोकं ते किल पूर्व-
भवावस्था एवेति न गण्यन्ते, उक्तं च-“पर्णयाललक्खपिहुला दुन्नि कवाडा य छहिसिं पुट्टा । लोगन्ते तेसिऽतो जे
तेऊ ते उ पिप्पन्ति ॥१॥" तत उक्तं-'उववाएणं दोसु उड्ढकवाडेसु तिरियलोयत? य' इति, स्थापना-
तदेवमिदं सूत्र व्यवहारनयप्रदर्शनेन व्याख्यातं, तथासंप्रदायात्, युक्तं चैतत् "विचित्रा सूत्राणां गतिः'
इति वचनादिति । 'समुग्धाएणं सबलोए' इति, इह द्वयोः कपाटयोर्यथोक्तखरूपयोर्यान्यपान्तरालानि तेपु
ये सूक्ष्मपृथिवीकायिकादयो वादरापर्याप्ततेजःकायिके पूत्पद्यमाना मारणान्तिकसमुद्घातेन समयहताः ते फिल
विष्कम्भवाहल्याभ्यां शरीरप्रमाणमात्रानायामत उत्कर्पतो लोकान्तं यावदात्मप्रदेशान् विक्षिपन्ति, तथा चावगा-
हनासंस्थानपदे वक्ष्यते-“पुढवीकाइअस्स णं भंते ! मारणंतियसमुग्घाएणं समोहयस्स तेयासरीरस्स के महालिया
सरीरोगाहणा प० १, गोयमा ! सरीरपमाणमेत्तविक्खंभवाहल्लेणं आयामेणं जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजहभागे उको-
सेणं लोगंतो" इति, ततस्ते सूक्ष्मपृथिवीकायिकादय उत्पत्तिदेशं यावद् विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डा अपान्तरालगतौ वर्त-
माना बादरापर्यासतेजःकायिकायुर्वेदनाद् लब्धवादरापर्याप्ततेजःकायिकव्यपदेशाः समुद्घातगता एवापान्तराल-
१ पञ्चचत्वारिंशलक्षपृथू द्वौ कपाटौ च षट्सु दिक्षु स्पृष्टौ । लोकान्तान् तयोरन्तर्ये तेजाकायिकास्ते व गपन्ते ॥ १॥

·एवं वादरवायुकायिकवनस्पतिकायिकसूत्राण्यपि प्रत्येकं त्रीणि त्रीणि भावनीयानि, नवंर वादरपर्याप्तवायुका- यिकसूत्रे भवनच्छिद्राणि-भवनानामवकाशान्तराणि भवननिष्कुटा-गवाक्षादिकल्पाः केचन भवनप्रदेशाः नरकच्छि- द्राणि नरकनिष्कुटा-गवाक्षादिकल्पा नरकावासप्रदेशाः, एवं विमानच्छिद्राणि विमाननिष्कुटाश्च प्रतिपत्तव्याः, 'उववाएणं लोगस्स असंखेजेसु भागेसु' इत्यादि, वायवो हि पर्याप्ता अतिवहवः, यतो यत्र सुपिरं तत्र वायुः, सुपिरवहुलश्च लोक इति त्रिष्वप्युपपातादिपु लोकस्यासंख्येयेषु भागेष्पित्युक्तं । अपर्याप्तवादरवायुकायिकसूत्रे 'उव- वाएणं समुग्घाएण य सबलोए' इति, इह देवनारकवर्जेभ्यः शेषकायेभ्यः सर्वेभ्यो वादरापर्याप्तवायुकायेपु समुत्प- धन्ते, बादरापर्याप्ताश्चापान्तरालगतावपि लभ्यन्ते, बहूनि च खस्थानानि वादरपर्याप्तापर्याप्तवायुकायिकानां, ततो व्यवहारनयमतेनाप्युपपातमधिकृत्य सकललोकव्यापिता घटते इति न काचित् क्षतिः, समुद्घातेन च सकल- लोकव्यापिता सुप्रतीतैव, सर्वेषु सूक्ष्मेषु सर्वत्र च लोके तेपां समुत्पादसंभवात् । चादरपर्याप्तवनस्पतिकायिकसूत्रे 'उववाएणं सबलोए' इह पर्याप्तवादरवनस्पतिकायिकानां खस्थानं घनोदध्यादि, तत्र वादरनिगोदानां शैवालादीनां संभवात् , सूक्ष्मनिगोदानां भवस्थितिरन्तर्मुहूर्तं ततस्ते बादरनिगोदेपु पर्याप्तेपु समुत्पद्यमाना वादरनिगोदपर्याप्ता- युरनुभवन्तः सुविशुद्धऋजुसूत्रनयदर्शनाभ्युपगमेन लब्धवादरपर्याप्तवनस्पतिकायिकव्यपदेशा उपपातेन सकलकालं सर्वलोकं व्यामुवन्ति, तत उक्तम्-'उपपातेन सर्वलोके' इति । 'समुग्घाएणं सबलोए' इति, यदा बादरनिगोदाः . rek exerestext areKC , ·२स्थान- मज्ञापना- या मल. य० वृत्ती. पदे वायु- वनस्पति स्थानं सू. ४० ॥७७॥ यादरवाउकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा तत्थेव बादरवाउकाइयाणं अपजत्तगाणं ठाणा प०, उववाएणं सबलोए समुन्याएणं सबलोए, सटाणेणं लोयस्स असंखेजेसु भागेसु । कहि णं भंते ! सुकुमवाउकाइयाणं पजत्तगाणं अपजत्तगाणं ठाणा प०१, गोयमा! सुहमवाउकाइया जे पञ्जत्तगा जे य अपञ्जत्तगा ते सत्वे एगविहा अविसेसा अणाणचा सबलोयपरियावनगा १० समणाउसो! । कहि णं भंते ! बादरवणस्सइकाइयाणं पञ्जत्तगाणं ठाणा प० १, गोयमा! सहाणेणं सत्तसु घणोदहिमु सत्चसु घणोदहिवलयेसु अहोलोए पायालेसु भवणेसु भवणपत्थडेसु, उढलोए कप्पेसु विमाणेसु विमाणावलियासु विमा- णपत्थडेसु, तिरियलोए अगडेसु तडागेसु नदीसु दहेसु वावीसु पुक्खरिणीसु दीहियासु गुंजालियासु सरेसु सरपंतियामु सरसरपंतियासु विलेसु विलपंतियासु उज्झरेसु निझरेसु चिल्ललेसु पल्ललेसु वप्पिणेसु दीवेसु समुद्देसु सबेसु चेव जलास- एसु जलठाणेसु, एत्थ णं बादरवणस्सइकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा प०, उववाएणं सबलोए समुग्याएणं सबलोए सहा- णेणं लोयस्स असंखेजइभागे । कहि णं भंते ! बादरवणस्सइकाइयाणं अपजत्तगाणं ठाणा प० १, गोयमा ! जत्येव वाद- रवणस्सइकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा तत्थेव बादरवणस्सइकाइयाणं अपजत्तगाणं ठाणा प०, उववाणं सबलोए समुग्धा- एणं सबलोए सहाणेणं लोयस्स असंखेजइमागे । कहि णं भंते ! सुहुमवणस्सइकाइयाणं पजत्तगाणं अपजत्तगाण य ठाणा प० १, गोयमा ! सुहुमवणस्सइकाइया जे य पजत्तगा जे य अपजत्तगा ते सवे एगविहा अविसेसा अणाणता सबलोयपरियावनगा प० समणाउसो ! ॥ (मू०.४०.) + ·एवं वादरवायुकायिकवनस्पतिकायिकसूत्राण्यपि प्रत्येकं त्रीणि त्रीणि भावनीयानि, नवंर वादरपर्याप्तवायुका- यिकसूत्रे भवनच्छिद्राणि-भवनानामवकाशान्तराणि भवननिष्कुटा-गवाक्षादिकल्पाः केचन भवनप्रदेशाः नरकच्छि- द्राणि नरकनिष्कुटा-गवाक्षादिकल्पा नरकावासप्रदेशाः, एवं विमानच्छिद्राणि विमाननिष्कुटाश्च प्रतिपत्तव्याः, 'उववाएणं लोगस्स असंखेज्जेसु भागेसु' इत्यादि, वायवो हि पर्याप्ता अतिवहवः, यतो यत्र सुपिरं तत्र वायुः, सुपिरवहुलश्च लोक इति त्रिष्वप्युपपातादिषु लोकस्यासंख्येयेषु भागेप्वित्युक्तं । अपर्याप्तवादरवायुकायिकसूत्रे 'उव- वाएणं समुग्घाएण य सवलोए' इति, इह देवनारकवर्जेभ्यः शेपकायेभ्यः सर्वेभ्यो वादरापर्याप्तवायुफायेपु समुत्प- धन्ते, वादरापर्याप्ताश्चापान्तरालगतावपि लभ्यन्ते, वहूनि च खस्थानानि वादरपर्याप्तापर्याप्तवायुकायिकानां, ततो व्यवहारनयमतेनाप्युपपातमधिकृत्य सकललोकव्यापिता घटते इति न काचित् क्षतिः, समुद्घातेन च सकल- लोकव्यापिता सुप्रतीतैव, सर्वेषु सूक्ष्मेपु सर्वत्र च लोके तेपां समुत्पादसंभवात् । वादरपर्याप्तवनस्पतिकायिकसूत्रे 'उववाएणं सबलोए' इह पर्याप्सवादरवनस्पतिकायिकानां स्वस्थानं घनोदध्यादि, तत्र वादरनिगोदानां शैवालादीनां संभवात् , सूक्ष्मनिगोदानां भवस्थितिरन्तर्मुहूर्त ततस्ते वादरनिगोदेषु पर्याप्तेपु समुत्पद्यमाना वादरनिगोदपर्याप्ता- युरनुभवन्तः सुविशुद्धऋजुसूत्रनयदर्शनाभ्युपगमेन लब्धवादरपर्याप्तवनस्पतिकायिकव्यपदेशा उपपातेन सकलकालं सर्वलोकं व्याप्नुवन्ति, तत उक्तम्-'उपपातेन सर्वलोके' इति । 'समुग्धाएणं सबलोए' इति, यदा वादरनिगोदाः ·प्रज्ञापना- या मल- यवृत्ती. २स्थान- पदे विक- लेन्द्रिय- स्थानं ॥७८॥ सू. ४० सूक्ष्म निगोदेषु आयुर्वदा पर्यन्ते मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहता आत्मप्रदेशानुत्पत्चिदेशं यावद् पिक्षिपन्ति तदा वादरनिगोदपर्याप्सायुरधाप्यक्षीणमिति वादरपर्याप्सनिगोदा एव समुद्घातगताश्च सकललोकव्यापिनवेति समुपा- तेन सर्वलोके, स्वस्थानेन लोकस्यासंख्येयतमे भागे, घनोदध्यादीनां सर्वेपामपि समुदितानां लोकस्यासंख्येयभाग- मात्रवर्तित्वात् , शेपं सुगमं ॥ (ग्रन्थागं २०००) कहि णं भंते ! वेइंदियाणं पञ्जत्तापजत्तगाणं ठाणा प०१, गोयमा! उडलोए तदेकदेसभागे अहोलोए तदेपदेसभागे तिरियलोए अगडेसु तलाएसु नदीसु दहेसु वावीसु पुक्खरिणीसु दीहियासु गुंजालियासु सरेसु सरपंतियासु सरसरपंति- यासु विलेसु विलपंतियासु उज्झरेसु निज्झरेसु चिल्ललेसु पल्ललेसु वप्पिणेसु दीवेमु समुद्देसु सवेसु चेव जलासयेसु जलठा- णेसु एत्य णं वेइंदियाणं पजतापजत्तगाणं ठाणा प०, उववाएणं लोगस्स असंखेजहभागे, समुग्याएणं लोगस्स असंखेज- इभागे, सट्टाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे । कहि णं भंते ! तेइंदियाणं पजतापजत्तगाणं ठाणा प०१, गोयमा! उहलोए तदेकदेसभाए अहोलोए तदेकदेसभाए तिरियलोए अगडेसु तलाएसु नदीसु दहेसु वावीसु पुक्खरिणीसु दीहियासु गुंजा- लियासु सरेसु सरपंतियासु सरसरपंतियासु बिलेसु बिलपंतियासु उज्झरेसु निझरेसु चिल्ललेसु पल्ललेसु वप्पिणेसु दीवेसु समुद्देसु सबेसु चेव जलासएसु जलठाणेसु एत्थ णं तेइंदियाणं पजत्तापजत्तगाणं ठाणा प० उववाएणं लोयस्स असंखे- अइमागे समुग्धाएणं लोयस्स असंखेजइभागे सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे । कहि णं भंते ! चउरिदियाणं पजचा- ·पज्जत्तगाणं ठाणा प० १, गोयमा! उद्दलोए तदेकदेसभागे अहोलोए तदेकदेसभागे तिरियलोए अगडेसु तलाएसु नदीसु दहेसु वावीसु पुक्खरिणीसु दीहियासु गुंजालियासु सरेसु सरपंतियासु सरसरपंतियासु विलेसु . चिलपंतियासु उज्झरेसु निज्झरेसु चिल्ललेसु पल्ललेसु वप्पिणेसु दीवेसु समुद्देसु सबेसु चेव जलासएसु जलठाणेसु एत्थ णं चरिंदियाणं पजत्तापञ्ज. चाणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेज्जइभागे, समुग्धाएणं लोयस्स असंखेज्जइभागे, सहाणेणं लोयस्स असंखेज- इभागे ॥ कहि णं भंते ! पंचिंदियाणं पज्जत्तापजत्तगाणं ठाणा प०१, गोयमा ! उडलोयस तदेकदेसभाए अहोलोयस्स तदेकदेसभाए तिरियलोए अगडेंसु तलाएसु नदीसु दहेसु वावीसु पुक्खरिणीसु दीहियासु गुंजालियासु सरेसु सरपंति- यासु सरसरपंतियासु बिलेसु बिलपंतियासु उज्झरेसु निज्झरेसु चिल्ललेसु पल्ललेसु वप्पिणेसु दीवेसु समुद्देसु ससुचेव जलासएसु जलठाणेसु एत्थ णं पंचिंदियाणं पज्जत्तापज्जत्ताणं ठाणा प०, उववाएण लोयस्स असंखेजइभागे, समुग्धाः एणं लोयस्स असंखेजहभागे, सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे ॥ (सू० ४१) एवं द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियसामान्यपञ्चेन्द्रियसूत्राण्यपि भावनीयानि, नवरं द्वीन्द्रियादयो बहवो जलसंभूताः शङ्खप्रभृतय इति सर्वेष्वपि सूत्रेषु स्थानान्यवटादीन्युक्तानि, तथा ऊलोके तदेकदेशभागे-मन्दरादिवाप्यादिपु, अधोलोके तदेकदेशे(शभागे)-अधोलौकिकग्रामकूपतडागादिपु, शेपमुपयुज्य खयं परिभावनीयम् ॥ अधुना पर्या- सापर्याप्सनैरयिकस्थानप्ररूपणार्थमाह- ·मज्ञापना- या:मल- यः पृत्ती. २त्यान. पदे विक- टेन्द्रिय स्थानं सू. ४० ॥७८॥ सूक्ष्मनिगोदेपु आयुर्वद्या पर्यन्ते मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहता आत्मप्रदेशानुत्पचिदेशं यावद् विक्षिपन्ति तदा वादरनिगोदपर्याप्तायुरधाप्यक्षीणमिति वादरपर्याप्तनिगोदा एव समुद्घातगताश्च सकललोकच्यापिनचेति समुद्रा- तेन सर्वलोके, स्वस्थानेन लोकस्यासंख्येयतमे भागे, घनोदध्यादीनां सर्वेपामपि समुदितानां लोकस्यासंख्येयमाग- मात्रवर्तित्वात् , शेपं सुगमं ॥ (ग्रन्थानं २०००) कहिणं भंते ! बेइंदियाणं पञ्जत्तापज्जत्तगाणं ठाणा प० १, गोयमा । उहलोए तदेवदेसभागे अहोलोए वदेपदेसभागे तिरियलोए अगडेसु तलाएसु नदीसु दहेसु वावीसु पुक्खरिणीसु दीहियासु गुंजालियासु सरेसु सरसंवियासु सरसरपंति- यासु विलेसु बिलपंतियासु उज्झरेसु निज्झरेसु चिल्ललेसु पल्ललेसु वप्पिणेसु दीवेसु समुद्देसु सबेसु चेव जलासयेसु जलठा- णेसु एत्थ णं येइंदियाणं पज्जतापजत्तगाणं ठाणा प०, उववाएणं लोगस्स असंखेजइभागे, समुग्याएणं लोगस्स असंखेज- इभागे, सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे । कहि णं भंते ! तेइंदियाणं पज्जतापजत्तगाणं ठाणा प०१, गोयमा! उहलोए तदेकदेसभाए अहोलोए तदेकदेसभाए तिरियलोए अगडेसु तलाएसु नदीसु दहेसु वावीसु पुक्खरिणीसु दीहियासु गुंजा- लियासु सरेसु सरपंतियासु सरसरपंतियासु बिलेसु बिलपंतियासु उज्झरेसु निझरेसु चिल्ललेसु पल्टलेसु वप्पिणेसु दीवेसु समुद्देसु सवेसु चेव जलासएसु जलठाणेसु एत्थ णं तेइंदियाणं पजत्तापजत्तगाणं ठाणा प० उववाएणं लोयस्स असंखे- अहभागे समुग्घाएणं लोयस्स असंखेजइमागे सहाणेणं लोयस्स असंखेजहभागे । कहि णं भंते ! चउरिदिगाणं पजचा- ·- , रशीतिर्नरकापासशतसहस्राणि भवन्ति, तथाहि-रत्नप्रभायां त्रिंशन्नरकांवासशतसहस्राणि भवन्ति, शर्कराप्रभायां पञ्चविंशतिः शतसहस्राणि, वालुकाप्रभायां पञ्चदश लक्षाः, पङ्कप्रभायां दश लक्षाः, धूमप्रभायां त्रीणि लक्षाः, तमः- प्रभायामेकं शतसहस्रं पञ्चोनं, तमस्तमःप्रभायां पञ्चेति, सर्वसंख्यया चतुरशीतिर्लक्षा नरकावासानामित्याख्यातं मया शेपैस्तीर्थकृभिः (च), 'ते णं नरकावासा' इत्यादि, ते नरकावासाश्चतुरशीतिर्लक्षप्रमाणाः सर्वेऽपि प्रत्येकमन्तः- मध्यभागे (वृत्ता) वृत्ताकारा बहिर्भागे चतुरस्रा:-चतुरस्राकाराः, इदं च पीठोपरिवर्तिनं मध्यभागमधिकृत्य प्रोच्यते, सकलपीठाद्यपेक्षया त्यावलिकाप्रविष्टा वृत्तव्यस्रचतुरस्रसंस्थानाः, पुष्पावकीर्णास्तु नानासंस्थानाः प्रतिपत्तव्याः, "अहे खुरप्पसंठाणसंठिया' इति अधो-भूमीतले क्षुरप्रस्थेव-प्रहरणविशेपस्य यत्संस्थानम्-आकारविशेपस्तीक्ष्णतालक्षणस्तेन संस्थिताः, तथाहि-तेषु नरकावासेपु भूमितले मसृणत्वाभावतः शर्करिले पादेपु न्यस्यमानेषु शर्करामात्रसंस्पर्शेऽपि क्षुरप्रेणेव पादाः कृत्यन्ते, 'निबंधयारतमसा' इति तमसा नित्यान्धकाराः-उद्योताभावतो यत्तमः तदिह तम उच्यते तेन तमसा नित्यं-सर्वकालमन्धकाराः, त(अ)बापवरकादिप्यपि तमोऽन्धकारोऽस्ति केवलं वहिः सूर्यप्रकाशे मन्दतमो भवति, नरकेषु तु तीर्थकरजन्मदीक्षादिकालव्यतिरेकेणान्यदा सर्वकालमप्युद्योतलेशस्याप्यभावतो जात्य- न्धस्येव मेघच्छन्नकालाधरात्र इवातीव वहलतरो वर्तते तत उक्तं–तमसा नित्यान्धकाराः, तमश्च तत्र सदा- ऽवस्थितं, उद्योतकारिणामसंभवात् , तथा चाह-वगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसियपहा' व्यपगतः-परिभ्रष्टो ·प्रज्ञापना- या मल- य० वृत्ती. ॥७९॥ पदे वि टेन्द्रि' सामान पञ्चेन्द्रि नारक. कहिणं भंते ! नेरइयाणं पंजत्तापजत्ताणं ठाणा प० १, कहि णं भंते ! नेरइया परिवसन्ति ?, गोयमा ! सहाणे सत्तम पुढवीसु, तं०-रयणप्पभाए सकरप्पभाए वाळुयप्पभाए पंकप्पभाए धूमप्पमाए तमप्पभाए तमतमप्पमाए, एत्य ण नेरइयाणं चउरासीइ निरयावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, ते णं नरगा अंतो वट्टा पाहिं घउरंसा अहे सुरप्प- संठाणसंठिया निचंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्खत्वजोइसियपहा मेदवसापूयपडलरुहिरमांसचिक्सिल्टटिचा[लेवण तला असुइवीसा परमदुन्भिगंधा काउयअगणिवन्नाभा कक्खडफासा दुरहियासा असुमा नरगा असुमा नरगेसु वेयणाओ एत्य पं नेरइयाणं पज्जचापञ्जत्तगाणं ठाणा.प, उववाएणं लोयस्स असंखेज्जइभागे, समुग्याएणं लोयस्स असंखेजइ. भागे, सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे, एत्थ. वहवे नेरइया परिवसंति, काला कालोमासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उत्चासणगा परमकण्हा वन्नेणं-प० समणाउसो, ते णं तत्थ निचं भीता निचं तत्था निच्चं तसिया निचं उबिग्गा निचं परममसुहसंबद्धं णरगभयं पचणुभवमाणा विहरन्ति (सू० ४२) 'कहि णं भंते ! नेरइयाणं' इत्यादि, कस्मिन् प्रदेशे भदन्त । नैरयिकानां पर्याप्तापर्याप्तानां स्थानानि प्रजातानि ?, एतदेव व्यकं पृच्छति यथा अन्येऽप्यववुध्यन्ते-'कहि णं' इति कस्मिन् प्रदेशे 'ण' इति वाक्यालंकृतौ नैरविकाः परिवसन्ति ?, भगवानाह-'गोयमा' इत्यादि, गौतम ! स्वस्थानेन सप्तसु पृथिवीषु, ता एव नाममारमाह-80- रयणप्पभाए' इत्यादि, गतार्थ, 'एत्थ णं' इत्यादि, अत्र-पुतासु सप्तसु पृथिवीषु नैरयिकाणां सर्वसंम्पया पढ- ने (स ·. , , रशीतिर्नरकापासशतसहस्राणि भवन्ति, तथाहि-रत्नप्रभायां त्रिंशन्नरकांचासशतसहस्राणि भवन्ति, शर्कराप्रभायां पञ्चविंशतिः शतसहस्राणि, वालुकाप्रभायां पञ्चदश लक्षाः, पङ्कप्रभायां दश लक्षाः, धूमप्रभायां नीणि लक्षाः, तमः- प्रभायामेकं शतसहस्रं पञ्चोनं, तमस्तमःप्रभायां पञ्चेति, सर्वसंख्यया चतुरशीतिर्लक्षा नरकावासानामित्याख्यातं मया शेपैस्तीर्थकृभिः (थ), 'ते णं नरकावासा' इत्यादि, ते नरकावासाश्चतुरशीतिर्लक्षप्रमाणाः सर्वेऽपि प्रत्येकमन्तः- मध्यभागे (वृत्ता) वृत्ताकारा बहिर्भागे चतुरनाः-चतुरस्राकाराः, इदं च पीठोपरिवर्तिनं मध्यभागमधिकृत्य .प्रोच्यते, सकलपीठाद्यपेक्षया त्वावलिकाप्रविष्टा वृत्तव्यस्रचतुरस्रसंस्थानाः, पुष्पावकीर्णास्तु नानासंस्थानाः प्रतिपत्तव्याः, 'अहे खुरप्पसंठाणसंठिया' इति अधो-भूमीतले क्षुरप्रस्येव-प्रहरणविशेषस्य यत्संस्थानम्-आकारविशेपस्तीक्ष्णतालक्षणस्तेन संस्थिताः, तथाहि-तेषु नरकावासेषु भूमितले मसृणत्वाभावतः शर्करिले पादेषु न्यस्यमानेषु शर्करामात्रसंस्पर्शेऽपि क्षुरप्रेणेव पादाः कृत्यन्ते, 'निबंधयारतमसा' इति तमसा नित्यान्धकाराः-उद्योताभावतो यत्तमः तदिह तम उच्यते तेन तमसा नियं-सर्वकालमन्धकाराः, त(अ)वापवरकादिष्वपि तमोऽन्धकारोऽस्ति केवलं वहिः सूर्यप्रकाशे मन्दतमो भवति, नरकेपु तु तीर्थकरजन्मदीक्षादिकालव्यतिरेकेणान्यदा सर्वकालमप्युद्योतलेशस्याप्यभावतो जात्य- न्धस्येव मेघच्छन्नकालाधरात्र इवातीव चहलतरो वर्तते तत उक्तं-तमसा नित्यान्धकाराः, तमश्च तत्र सदा- ऽवस्थितं, उद्योतकारिणामसंभवात् , तथा चाह-'यवगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसियपहा' व्यपगतः-परिभ्रष्टो ·प्रज्ञापना. या: मल- य. वृत्ती. २स्था पदे वि लेन्द्रि सामान् पञ्चेन्द्रि नारक ॥७९॥ . कहिणं भंते ! नेरइयाणं पंजतापजताणं ठाणा प०१, कहि णं भंते ! नेरइया परिवसन्ति, गोयमा! सहाणेणं सत्सु पुढचीसु, तं०-रयणप्पभाए सकरप्पभाए वालयप्पभाए पंकप्पमाए धूमप्पभाए तमप्पभाए तमतमप्पभाए, एत्य ण नेरइयाणं चउरासीइ निरयावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, ते.णं नरंगा अंतो वट्टा चाहिं चउरंसा अहे सुरप्प- संठाणसंठिया निचंधयारतमसा वगयगहचंदसूरनक्खत्जोइसियपहा मेदवसापूयपडलरुहिरमांसचिक्खिल्ललिता'लेवण- तला असुइयीसा परमदुभिगंधा काउयअगणिवन्नाभा कक्खडफासा दुरहियासा असुभा नरगा असुभा नरगेसु वेयणाओ एत्य गं नेरइयाणं पज्जत्तापजत्तगाणं ठाणा.प०, उववाएणं लोयस्स असंखेज्जइभागे, समुग्याएणं लोयस्स असंखेजइ- भागे, सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे, एत्थ णं बहवे नेरइया परिवसंति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उत्तासणगा परमकण्हा वन्नेणं प० समणाउसो, ते णं तत्थ निचं भीता निच्चं तत्था निच्चं तसिया निच्चं उबिग्गा निच्चं परममसुहसंबद्धं गरगभयं पञ्चणुभवमाणा विहरन्ति (सू० ४२) 'कहि णं भंते ! नेरइयाणं' इत्यादि, कस्मिन् प्रदेशे भदन्त ! नैरयिकानां पर्याप्तापर्याप्तानां स्थानानि प्रज्ञप्तानि ?, एतदेव व्यक्तं पृच्छति यथा अन्येऽप्यववुध्यन्ते-'कहिणं' इति कस्मिन् प्रदेशे 'ण' इति वाक्यालंकृतौ नरयिकाः परिवसन्ति ?, भगवानाह-'गोयमा' इत्यादि, गौतम | खस्थानेन सप्तसु.पृथिवीधु, ता एव नामग्राहमाह-'त०- रयणप्पभाए' इत्यादि, गतार्थ, 'एत्थ णं' इत्यादि, अत्र-पुतासु सप्तसु पृथिवीषु नैरयिकाणां सर्वसंख्यया चतु- ने (. . ४१-४ . Wamap ·, रशीतिर्नरकायासशतसहस्राणि भवन्ति, तथाहि-रत्नप्रभायां त्रिंशन्नरकांचासशतसहस्राणि भवन्ति, शर्कराप्रभायां पञ्चविंशतिः शतसहस्राणि, वालुकाप्रभायां पञ्चदश लक्षाः, पङ्कप्रभायां दश लक्षाः, धूमप्रभायां त्रीणि लक्षाः, तमः- प्रभायामेकं शतसहस्रं पञ्चोनं, तमस्तमानभायां पञ्चेति, सर्वसंख्यया चतुरशीतिर्लक्षा नरकावासानामित्याख्यातं मया शेपैस्तीर्थकृभिः (), 'ते णं नरकावासा' इत्यादि, ते नरकावासाश्चतुरशीतिर्लक्षप्रमाणाः सर्वेऽपि प्रत्येकमन्तः- मध्यभागे (वृत्ता) वृत्ताकारा बहिर्भागे चतुरस्राः-चतुरस्राकाराः, इदं च पीठोपरिवर्तिनं मध्यभागमधिकृत्य.प्रोच्यते, सकलपीठाद्यपेक्षया त्वावलिकाप्रविष्टा वृत्तव्यस्रचतुरस्रसंस्थानाः, पुष्पावकीर्णास्तु नानासंस्थानाः प्रतिपत्तव्याः, 'अहे खुरप्पसंठाणसंठिया' इति अधो-भूमीतले क्षुरप्रस्येव-प्रहरणविशेषस्य यत्संस्थानम्-आकारविशेपस्तीक्ष्णतालक्षणस्तेन संस्थिताः, तथाहि-तेषु नरकावासेषु भूमितले मसृणत्वाभावतः शर्करिले पादेषु न्यस्यमानेषु शर्करामात्रसंस्पर्शेऽपि क्षुरप्रेणेव पादाः कृत्यन्ते, 'निबंधयारतमसा' इति तमसा नित्यान्धकाराः-उद्योताभावतो यत्तमः तदिह तम उच्यते तेन तमसा नित्यं-सर्वकालमन्धकाराः, त(अ)त्रापवरकादिष्वपि तमोऽन्धकारोऽस्ति केवलं वहिः सूर्यप्रकाशे मन्दतमो भवति, नरकेपु तु तीर्थकरजन्मदीक्षादिकालव्यतिरेकेणान्यदा सर्वकालमप्युद्योतलेशस्याप्यभावतो जात्य- न्धस्येव मेघच्छन्नकालार्धरात्र इयातीव पहलतरो वर्तते तत उक्तं-तमसा नित्यान्धकाराः, तमश्च तत्र सदा- ऽवस्थितं, उद्योतकारिणामसंभवात्, तथा चाह-विवगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसियपहा' व्यपगतः-परिभ्रष्टो ·२स्था पदे नेर मज्ञापना- या: मल- य०वृत्ती. , यिक: नंसू. ग्रहचन्द्रसूर्यनक्षत्ररूपाणा उपलक्षणमेतत् तारारूपाणां च ज्योतिष्काणा पन्धा मार्गा येभ्यस्ते व्यपगतग्रहच- न्द्रसूर्यनक्षत्रज्योतिष्कपथाः, तथा 'मेयवसापूयरुधिरमांसचिक्खिल्ललित्ताणुलेवणतला' इति खभावसंपन्नैर्मेदोवसापू- तिरुधिरमांसर्यश्चिक्खिलः-कर्दमः तेन लिसं-उपदिग्धमनुलेपनेन–सलिप्तस्य पुनः पुनरुपलेपनेन तलं-भू- मिका येषां ते मेदोवसापूतिरुधिरमांसचिक्खिल्ललिप्तानुलेपनतलाः, अत एवाशुचयः-अपवित्रा वीभत्साः दर्शनेs- प्यतिजुगुप्सोत्पत्तेः, क्वचिद् 'वीसा' इति पाठः, तत्र विस्रा-आमगन्धिकाः परमदुरभिगन्धा मृतगंवादिकडेवरेभ्योऽ- प्यतीवानिष्टदुरभिगन्धाः । 'काउयअगणिवन्नाभा' इति, लोहे धम्यमाने यादृक् कपोतो बहुकृष्णरूपोऽमेर्वर्णः, किमुक्तं भवति?-यारशी बहुकृष्णवर्णभूता अग्निज्वाला विनिर्गच्छतीति तादृश्याभा-आकारो येषां ते कपोता- मिवर्णाभाः, धम्यमानलोहाग्निज्वालाकल्पा इति भावः, नारकोत्पत्तिस्थानव्यतिरेकेणान्यत्र सर्वत्राप्युप्णरूपत्वात् , एतय पष्ठसप्तमपृथ्वीवर्जमवसेयं, तथा च वक्ष्यति-'नवरं छहसत्तमीसु णं काउअगणिवन्नाभा न भवन्ति तथा कर्कशः-अतिदुःसहोऽसिपत्रस्येव स्पर्शी येषु ते कर्कशस्पर्शाः, अत एव 'दुरहियासा' इति, दुःखेनाध्यास्यन्ते-समन्ते दुरध्यासा अशुभा दर्शनतो नरकाः, तथा गन्धरसस्पर्शशब्दैरशुभा-अतीवासातरूपा नरकेषु वेदना, 'एत्थ णं' इत्या- दि, यावत् तत्थ णं वहवे निरया परिवसन्ति' 'काला' इत्यादि, काला:-कृष्णाः, तत्र कोऽपि निष्प्रभवया मन्दक- प्णोऽपि भवति ततस्तदाशङ्काव्यवच्छेदार्थ विशेषणान्तरमाह-कालावभासा:-काला-कृष्णोऽवभासः-प्रभाविनिर्गमो , ॥

·. येभ्यस्ते कालापभासाः, कृष्णप्रभापटलोपचिता इति भावः, अंत एव गम्भीरलोमहर्पाः-गम्भीरः अतीयोकटो लोमहो-लोमोद्धो भयवशाद् येभ्यस्ते गम्भीरलोमहर्षाः, फिमुक्तं भवति ?-एवं नाम कृष्णाः कृष्णावभासा यद् दर्शनमात्रेऽपि शेषनारकजन्तूनां भयसंपादनेन मात्रातिगं लोमहर्पमुत्पादयन्तीति, अत एव भीमाः' भयानकाः, भीमत्वादेव उनासनकाः-उत्रास्यन्ते शेपनारकजन्तव एभिरित्युत्रासनाः उत्रासना एवोत्रासनकाः, किंबहुना ?- 'वर्णेन' वर्णमधिकृत्य परमकृष्णाः, यत ऊर्ध्वं न किमपि कृष्णमस्ति भयानकं या, बहूत्कर्पप्राप्तकृष्णवर्णाः प्रज्ञसा मया शैपैश्च तीर्थकरैः हे श्रमण ! हे आयुष्मन् ! 'ते णं निचं भीया' इत्यादि, ते नैरयिकाः 'ण' इति वाक्यालङ्कारे 'नित्यं' सर्वकालं क्षेत्रखावजनितमहानिविडान्धकारदर्शनतो भीताः 'नित्यं' सर्वकालं त्रस्ताः परमाधार्मिकपरस्प- रोदीरितदुःखसंपातभयादग्रेऽपि त्रास(स)मुपपन्नाः 'नित्यं सर्वकालं परमाधार्मिकैः परस्परं वा त्रासिता:-त्रास ग्राहिता तथा 'नित्यं सर्वकालं यथायोगं परमदुः सहशीतोष्णवेदनानुभवतः परमाधार्मिकपरस्परोदीरितदुःखानुभ- यतचोयिमाः तद्गतकासपराङ्मुखचित्ताः एवं 'नित्यं' सर्वकालं परममशुभं-एकान्तेनाशुभं संबद्धम्-अनुवद्धं न तु जातुचिदपि मनागप्यपान्तराले व्यवच्छिन्नसंतानं 'नरकभयं नरफदुःखं 'प्रत्यनुभवन्तः' प्रत्येकं वेदयमाना बिह- रन्ति' अवतिष्ठन्ते । कहि णं भंते ! रयणप्पभापुढपीनेरइयाणं पजचापजताणं ठाणा प० १, कहि णं भंते ! रयणप्पभापुढचीनेरहुआ परिव- ·प्रज्ञापना- या। मल- यवृत्ती. २स्था पदेरला ॥८१॥ भावन फस्थानं सन्ति ?, गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुटवीए असीउत्तरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए उवरि एगं जोयणसहस्समोगाहिचा हेहा चेगं जोयणसहस्सं वज्जिता मज्झे अहुत्तरे जोयणसयसहस्से एत्य ण रयणप्पभापुढवीनेरइयाणं वीसं निरयावासस- यसहस्सा भवन्तीति मक्खाय, ते णं गरगा अंतो वट्टा बाहिं चउरंसा अहे :खुरप्पसंठाणसंठिया निचंधयारतमसा चवगय- गहचंदसूरणक्खत्तजोइसप्पहा मेदवसापूयपडलरुहिरमांसचिक्खिल्ललित्ताणुलेवणतला असुइवीसा परमदुन्मिगंधा फाउअग- णिवन्नाभा कक्खडफ़ासा दुरहियासा असुभा गरगा असुभा गरगेसु वेयणाओ, एत्य णं यणप्पमापुढवीनेरइयाणं पज- तापजत्ताणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेज्जइभागे, समुग्धाएणं. लोयस्स असंखेजहभागे, सहाणेणं लोयस्स: असंखेज्जइभागे, तत्थ णं बहवे रयणप्पभापुढवीनेरइया परिवसन्ति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उचा- सणगा परमकिण्हा वन्नेणं प० समणाउसो, ते णं निच्चं भीता निच्चं तत्था निचं तसिया निश्चं उदिग्गा निचं परममसुह- संबद्धं गरगभयं पचणुभवमाणा विहरन्ति । कहि ण भंते ! सकरप्पभापुढवीनेरइयाणं पजचापजत्तार्ण ठाणा प०१, कहि णं भंते ! सकरप्पमापुढचीनेरइया परिवसन्ति ?, गोयमा ! सकरप्पभापुढवीए बत्तीसुत्तरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए उवरिं एग जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेहा चेंगे जोयणसहस्सं वजिता मझे तीसुत्तरे जोयणसयसहस्से एत्य गं सकरप्पमापुर- पीनेरइयाणं पणवीसं निरयावाससयसहस्सा हवन्तीति मक्खाय, ते णं गरगा अतो वट्टा बाहिं चउरंसा अहे खुरप्पसंठा- गसंठिया निचंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसियप्पहा मेदवसायपडलरुहिरमासचिक्खिलिलाजुलेवगतमा असुइबीसा परमदुन्मिगंधा काउअगणिवन्नामा कक्खडफासा दुरहियासा असुमा गरगा असभा गरगेसु देवचाको पुल ne ·णं सकरप्पभापुढवीनेरइयाणं पजत्तापज्जत्ताणं ठाणा प०, उववाएणं समुग्धाएणं सहाणेणं लोगस्स असंखेज्जइभागे, तत्थ णं वहवे सकरप्पभापुढवीनेरइआ परिवसन्ति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उत्तासणगा परमकिण्हा पन्नेणं प० समणाउसो ! ते णं निचं भीता निचं तत्था निचं तसिया निचं उधिग्गा निचं परममसुहसंबद्धं नरगभयं पञ्चशुभवमाणा विहरन्ति । कहि णं भंते ! चालुयप्पभापुढवीनेरइयाणं पजत्तापज्जताणं ठाणा प०१, कहिणं भंते । वालुयप्पभापुढवीनेरझ्या परिवसंति ?, गोयमा ! वालुयप्पभापुढवीए अट्ठावीसुत्तरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए उवरि एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेहा चेगं जोयणसहस्सं वजित्ता मज्झे छवीसुत्तरजोयणसयसहस्से एत्थणं वालुयप्पभापुढवी- नेरइयाणं पन्नरसनरयावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, ते णं णरगा अंतो बट्टा बाहि चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसं- ठिया निचंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसप्पहा मेदवसापूयपडलरुहिरमंसचिक्खिल्ललित्ताणुलेवणतला असु- इवीसा परमदुन्मिगंधा काउअगणिवन्नाभा कक्खडफासा दुरहियासा असुभा नरगा असुभा नरगेसु वेयणाओ एत्य णं चालुयप्पभापुढवीनेरइयाणं पंजचापजचाणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेजइभागे, समुग्घाएणं लोयस्स असं- खेजइभागे, सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे, तत्थ णं बहने वालयप्पभापुढवीनेरइया परिवसंति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उत्तासणगा परमकिण्हा वन्नेणं प० समणाउसो, ते णं निचं भीता निचं तत्था निचं तसिआ निचं उबिग्गा निचं परममसुहं संबद्धं गरगभयं पञ्चणुभवमाणा विहरन्ति । कहि णं भंते ! पंकप्पभापुढवीनेरइयाणं पअ-. तापजत्ताणं ठाणा प० १, कहिणं भंते ! पंकप्पभापुढवीनेरइया परिवसंति ?, गोयमा! पंकप्पभापुढवीए वीसुत्तरज़ोय- ·भज्ञापना- यामल- २स्थान पदेरमप्र भादिनार कसान य० वृत्ती. णसयसहस्सवाहल्लाए उर्वरि एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हिडा चेगं जोयणसहस्सं वजित्ता मझे अहारसुत्तरे जोपण- सयसहस्से एत्थ णं पंकप्पभापुढवीनेरइयाणं दस निरयावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, ते णं णरगा अंतो वाचाहिं चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसंठिया निचंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसियपहा मेदवसापूयपडलरुहिरमंस. चिक्खिल्ललिताणुलेवणतला असुइवीसा परमदुब्भिगंधा काउअगणिवन्नाभा कक्खडफासा दुरहियासा अमुभा नरगा असुमा नरगेसु वेयणाओ एत्थ णं पंकप्पभापुढवीनेरइयाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेगा- भागे, समुग्धाएणं लोयस्स असंखेजइभागे, सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे, तत्थ णं यहवे पंकप्पभापुटवीनरइआ परिवसंति, काला कालोभासा गंभीरंलोमहरिसा भीमा उत्तासणगा परमकिण्हा वन्नेणं प० समणाउसो!, ते गं नि भीया.णिचं तत्था णिचं तसिया णिचं परममसुहसंबद्धं गरगभयं पचणुभवमाणा विहरन्ति । कहि णं भन्दे ! धूमपमा- पुढवीनेरइयाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा प० १, कहि णं भंते ! धूमप्पभापुढवीनेरइआ परिवसन्ति ?, गोयमा ! धूमप्पमा. पुढवीए अहारसुत्तरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए उवरि एग जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेहा चेगं जोयणसहस्सं बजिचा मज्झे सोलसुत्तरजोयणसयसहस्से एत्थ णं धूमप्पभापुढवीनेरइयाणं तिन्नि निरयावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, वे णं गरगा अंतो बट्टा बाहिं चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसंठिया निच्चंधयारतमसा चवगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसियपहा मेदवसांपूयपडलरुहिरमंसचिक्खिल्ललिताणुलेवणतला असुइवीसा परमदुम्मिगंधा काउअगणिवमामा फक्खरफासा यासा असुमा नरगा असुभा नरगेसु वेयणाओ एत्य णं धूमप्पमापुढधीनेरइयाणं पक्षधापनाचार्य डामा प ·लोयस्स असंखेजइभागे समुग्याएणं लोयस्स असंखेजइभागे सहाणेणं लोयस्स. असंखेजइभागे, तत्थ णं बहवे धूमप्प- भापुढवीनेरइया परिवसन्ति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उत्तासणगा परमकिण्हा वन्नेणं प०समणांउसो!, ते ण णरगा निचं भीता निचं नत्था निचं तसिया निचं उविग्गा निश्चं परममसुहसंबद्धं नरगभयं पञ्चणुभवमाणा विहरन्ति । कहिणं भंते ! तमापुढवीनेरइयाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा प०१, कहिणं भंते ! तमापुढवीनेरइया परिवसंति ?, गोयमा! तमाए पुढवीए सोलसुत्तरजोयणसयसहस्सबाहल्लाए उवरि एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हिहा चेगं जोयणसहस्सं वजित्ता मझे चउदसुत्तरजोयणसयसहस्से एत्थ णं तमप्पभापुढवीनेरइयाणं एगे पंचूणे परगावाससयसहस्से हवन्तीति मक्खायं, ते णं णरगा अंतो वट्टा बाहिं चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसंठिया निचंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसियपहा मेदवसापूयपडलरुहिरमंसचिक्खिल्ललिताणुलेवणतला असुइवीसा परमदुन्भिगंधा कक्खडफासा दुरहियासा असुभा नरगा असुभा नरगेसु वेयणाओ, एत्थ णं तमापुढवीनेरइयाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेजहभागे समुग्धाएणं लोयस्स असंखेज्जइभागे सहाणेणं लोयस्स असंखेजहभागे, तत्थ णं बहवे तमप्पभापुढवीनेरइया परिवसंति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उत्तासणगा परमकिण्हा बन्नेणं प० समणाउसो, ते णं निचं भीता निचं तत्था निचं तसिया निचं उव्विग्गा निच्चं परममसुहसंबद्धं नरगभयं पचणुभवमाणा विहरन्ति । कहि णं भंते ! तमतमापुढवीनेरइयाणं पज्जत्तापञ्जत्ताणं ठाणा प०१, कहि णं भंते ! तमतमापुढवीनेरइया परिवसंति ?, गोयमा ! तमतमाए पुढवीए अहोत्तर- ज़ोयणसयसहस्सबाहल्लाए उवरिं अद्धतेवन्नं जोयणसहस्साई.ओगाहित्ता हेहावि अद्धतेवन जोयणसहस्साई वलिचा मज्झे

·भज्ञापना-
या मल-
२ स्थान
परमप्र
भादिनार
कस्थानं
सू.४३
य. वृत्ती.
॥८२॥
णसयसहस्सबाहल्लाए उवरिं एग जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हिडा चेगं जोयणसहस्सं वजित्ता मज्झे अहारसुत्तरे जोपण-
सयसहस्से एत्थ णं पंकप्पभापुढवीनेरइयाणं दस निरयावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, ते णं गरगा अंतो वटा वाहिं
चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसंठिया निचंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्सत्तजोइसियपहा मेदवसापूयपटलरुहिरमंस-
चिक्खिल्ललित्ताणुलेवणतला असुइवीसा परमदुन्भिगंधा काउअगणिवन्नाभा कक्खडफासा दुरहियासा असुमा नरगा
असुमा नरगेसु वेयणाओ एत्थ णं पंकप्पभापुढवीनेरइयाणं पजत्तापञ्जचाणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेजइ-
भागे, समुग्याएणं लोयस्स असंखेजइभागे, सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे, तत्थ णं वहवे पंकप्पभापुढवीनेरहा
परिवसंति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उत्तासणगा परमकिण्हा पन्नेणं प० समणाउसो, ते णं निचं
भीया.णिचं तत्था णिचं तसिया णिचं परममसुहसंबद्धं णरगमयं पञ्चणुभवमाणा विहरन्ति । कहि णं भन्वे । धूमप्पमा-
पुढवीनेरइयाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा प० १, कहि णं भंते ! धूमप्पभापुढवीनेरइआ परिवसन्ति ?, गोयमा । धूमप्पभा.
पुढवीए अहारसुत्तरजोयणसयसहस्सबाहल्लाए उवरि एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेहा चेगं जोयणसहस्सं वजिता
मज्झे सोलसुत्तरजोयणसयसहस्से एत्थ णं धूमप्पभापुढवीनेरइयाणं तिनि निरयावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खापं, वे
गं गरगा अंतो वट्टा बाहिं चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसंठिया निचंधयारतमसा वगयगहचंदसूरनक्खत्तमोइसिमपहा
मेदवसांपूयपडलरुहिरमंसचिक्खिल्ललिताणुलेवणतला असुइवीसा परमदुभिगंधा काउअगणिवमामा कक्खडफासा दुरहि-
यासा असुमा नरगा असुभा नरगेसु वेयणाओ एत्थ णं धूमप्पमापुढ़वीनेरइयाणं पजचापजचाणं ठाणा प. उपवाएक
॥८२॥

·लोयस्स असंखेजइभागे समुग्धाएणं लोयस्स असंखेजइभागे सहाणेणं लोयस्स. असंखेजहभागे, तत्थ णं वहवे धूमप्प- मापुढवीनेरइया परिवसन्ति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उत्तासणगा परमकिण्हा बन्नेणं प०समणाउसो', ते ण णरगा निचं भीता निश्चं तत्था निचं तसिया निचं उबिग्गा निच्चं परममसुहसंबद्धं नरगभयं पचणुभवमाणा विहरन्ति । कहि णं भंते ! तमापुढवीनेरइयाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा प०, कहिणं भंते ! तमापुढवीनेरइया परिवसंति , गोयमा! तमाए पुढवीए सोलसुत्तरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए उवरिं एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हिहा चेगं जोयणसहस्सं वजित्ता मज्झे चउदसुत्तरजोयणसयसहस्से एत्थ णं तमप्पभापुढवीनेरइयाणं एगे पंचूणे णरगावाससयसहस्से हवन्तीति मक्खायं, ते णं णरगा अंतो वट्टा वाहिं चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसंठिया निचंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसियपहा मेदवसापूयपडलरुहिरमंसचिक्खिल्ललित्ताणुलेवणतला असुइवीसा परमदुन्भिगंधा कक्खडफासा दुरहियासा असुभा नरगा असुभा नरगेसु चेयणाओ, एत्थ णं तमापुढचीनेरइयाणं पञ्जत्तापञ्जचाणं ठाणा प०, उवचाएणं लोयस्स असंखेजइभागे समुग्धाएणं लोयस्स असंखेज्जइभागे सहाणेणं लोयस्स असंखेअइभागे, तत्थ णं वहवे तमप्पभापुढवीनेरइया परिवसंति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उत्तासणगा परमकिण्हा बन्नेणं प० समणाउसो,ते णं निचं भीता निचं तत्था निचं वसिया निचं उब्विग्गा निचं परममसुहसंबद्धं नरगमयं पचणुभवमाणा विहरन्ति । कहि णं भंते ! तमतमापुढवीनेरइयाणं पञ्जत्तापजचाणं ठाणा प०१, कहि णं भंते ! तमतमापुढवीनेरइया परिवसंति ?, गोयमा! तमतमाए पुढवीए अहोत्तर- जोयणसयसहस्सबाहल्लाए उवरि अद्धतेवन्नं जोयणसहस्साई.ओगाहित्ता हेहावि अद्धतेवन्नं जोयणसहस्साई वजित्ता मज्झे

·प्रज्ञापना-
या। मल-
२स्थान:
पदेरल
भादिनार-
कस्थानं
प० वृत्ती.
सू.४३
.
णसयसहस्सवाहल्लाए उवरि एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हिडा चेगं जोयणसहस्सं वजिचा मज्झे अहारसुत्तरे जोयण-
सयसहस्से एत्थ णं पंकप्पभापुढवीनेरइयाणं दस निरयावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, ते णं णरगा अंतो वट्टा पाहिं
चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसंठिया निचंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसियपहा मेदवसापूयपडलरुहिरमंस-
चिक्खिल्ललिताणुलेवणतला असुइवीसा परमदुन्भिगंधा काउअगणिवन्नाभा कक्खडफासा दुरहियासा असुमा नरगा
असुभा नरगेसु वेयणाओ एत्थ णं पंकप्पभापुढवीनेरइयाणं पजचापजत्ताणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेजह-
भागे, समुग्धाएणं लोयस्स असंखेजइभागे, सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे, तत्थ णं वहवे पंकप्पभापुढवीनेरइआ
परिवसंति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उचासणगा परमकिण्हा वन्नेणं प० समणाउसो, ते णं निचं
भीया.णिचं तत्था णिचं तसिया णिचं परममसुहसंबद्धं णरगभयं पचणुभवमाणा विहरन्ति । कहि णं भन्ने ! धूमप्पभा-
पुढवीनेरइयाणं पञ्जत्तापजवाणं ठाणा प० १, कहि णं भंते ! धूमप्पभापुढवीनेरइआ परिवसन्ति ?, गोयमा ! धूमप्पभा-
पुटवीए अहारसुत्चरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए उरि एग जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेहा चेगं जोयणसहस्सं वजिचा
मज्झे सोलसुत्तरजोयणसयसहस्से एत्थ णं धूमप्पभापुढवीनेरइयाणं तिन्नि निरयावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, वे
णं गरगा अंतो वट्टा बाहिं चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसंठिया निचंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्खत्तनोइसियपहा
मेदवसांपूयपडलरुहिरमंसचिक्खिल्ललिताणुलेवणतला असुइवीसा परमदुभिगंधा काउअगणिवाभा कक्खंडफांसा दुरहि-
यासा असुभा नरगा असुभा नरगेसु वेयणाओ एस्थ णं धूमप्पभापुढ़वीनेरइयाणं पजचापजत्ताणं ठाणा प०, उववाएणं
॥८२॥

·नारकोत्पत्तिस्थानव्यतिरेकेणान्यत्र सर्वत्रापि तेपी शीतपरिणामत्वात् , तथा चाह-"नवरं छटुसत्तमीसु णं काउअ- अगणिवन्नाभा न भवन्ति"।सम्प्रति यथोक्तपृथिवीवाहल्यपरिमाणप्रतिपादिकां संग्रहणीगाथामाह-'आसीयं बत्ती- सं' इत्यादि, आशीतं-अशीतिसहस्राधिकं शतसहस्रं रत्नप्रभाया वाहल्यं द्वात्रिंश-द्वात्रिंशत्सहस्राधिकं शर्करानभायाः | 'अष्टाविंशं' अष्टाविंशतिसहस्राधिक वालुकाप्रमायाः विंशतिसहस्राधिकं पङ्कप्रभायाः अष्टादशसहस्राधिकं धूमप्रभा- याः पोडशसहस्राधिकं तमानभायाः अष्टोत्तरम्-अष्टसहस्राधिकं लक्षं 'हेष्टिमिया' सर्वाधस्तन्यास्तमस्तमःप्रभाया इति । संप्रति उपर्यधश्चैकैकं योजनसहस्र मुक्त्वा यावत्प्रमाणं नरकावासयोग्यं पृथिवीवाहल्यं तापत्संग्रहीतुकाम आह- 'अलुत्तरं च' इत्यादिगाथाद्वयं, रत्नप्रभाया हि अशीतिसहस्राधिकं लक्षं वाहल्यपरिमाणं तस्योपरितनमेकं योजन- सहस्रमेकं चाधो योजनसहस्रं वर्जयित्वा शेपं नरकावासाधारभूतं, अतो रत्नप्रभाया नरकावासयोग्यं वाहल्यपरि- माणमष्टसप्ततिसहस्राधिकं लक्षं भवति, एवं सर्वत्राप्युपयुज्य भावनीयं । साम्प्रतं नरकावाससंख्याप्रतिपादनाय | संग्रहणीगाथामाह--'तीसा य इत्यादि, गतार्था ॥ कहि णं मंते ! पंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा प० १, गोयमा उहलोए तदेकदेसभाए अहोलोए तदेकदेसभाए तिरियलोए अगडेसु तलायेसु नदीसु दहेसु वावीसु पुक्खरिणीसु-दीहियासु गुंजालियासु सरे सु सरपंतियासु सरसरपंतियास पिलेसु विलपंतियासु उज्झरेसु निज्झरेसु चिल्ललेसु पल्ललेसु वप्पिणेस दीवेसु संमुद्देसु संघस चेव.जलासएसु .

·मज्ञापना- या: मल- य० वृत्ती. २ स्थान- पदे रदम- भादिनार- कस्थानं सू.४३ तीसु जोयणसहस्सेसु एस्थ णं तमतमापुढवीनेरइयाणं पजत्तापजत्ताणं पंचदिसि पंच अणुत्तरा महइमहालया महानिरंया. प०, ०-काले महाकाले रोरुए महारोरुए अपइटाणे, ते णं णरगा अंतो वट्टा वाहिं चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसंठिा निचंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसियपहा मैदवसापूयपडलरुहिरमंसचिक्खिल्ललिताणुलेवणवला अमुइवीसा परमदुन्भिगंधा कक्खडफासा दुरहियासा असुभा नरगा असुभा नरगेसु वेयणाओ, एत्य णं तमतमापुढवीनेरइयाणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेजहभागे समुग्घाएणं लोयस्स असंखेजइभागे सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभाग तत्य णं बहवे तमतमापुढवीनेरहा परिवसंति, काला कालोभासा गंभीरलोमहरिसा भीमा उत्तासणगा परमकिण्हा बनेणं प० समणाउसो!, ते गं निचं भीता निच्चं तत्था निच्चं तसिया निचं उबिग्गा निचं परममसुहसंबद्धं णरगभयं पञ्चणुभवमाणा विहरन्ति ।। आसीयं बत्तीसं अट्ठावीसं च हुंति वीसं च । अहारससोलसगं अद्दुत्तरमेव हिहिमिया ॥१॥ अहुत्तरं च तीसं छब्बीसं चेव सयसहस्सं तु । अहारस सोलसगं चउद्दसमहियं तु छडीए ॥२॥ अद्धतिवन्नसहस्सा उवरिमहे वजि ऊण तो भणियं । मज्झे तिसहस्सेसुं होन्ति उ नरगा तमतमाए ॥३॥ तीसा य पन्नवीसा पन्नरस दसेव सयसहस्साई । तिनि य पंचूणेगं पंचेव अणुत्तरा नरगा ॥४॥ (मू० ४३) तदेवं सामान्यतो नैरयिकसूत्रं व्याख्यातं, एवं रत्नप्रमादिविषवाण्यपि सूत्राणि क्यायोगं परिभाक्नीकानि, प्राय उकयाख्यानुसारेण सुगमत्वात् , केवलं षष्ठपृथिव्यां सप्तमपृथिव्यां च नरकावासाः कपोतामिवामा नया ·विउलगंभीरखातफलिहा पागारट्टालयकवाडतोरणपडिदुवारदेसभागा जंतसयग्धिमुसंढिपरियारिया अउज्झा सदाजया | . सदागुत्ता अडयालकोहगरइया अडयालकयवणमाला खेमा सिवा किंकरामरदंडोवरक्खिया लाउल्लोइयमहिया गोसीसस- रसरत्तचंदणदद्दरदिनपंचंगुलितला उवचियचंदणकलसा चंदणघडसुकयतोरणपडिदुवारदेसभागा आसत्तोसत्तविउलवदृच. ग्यारियमल्लदामकलावा पंचवन्नसरससुरभिमुकपुप्फपुंजोवयारकलिया (ग्रंथाग्रं १०००) कालागुरुपयरकुंदुरुकतुरुकधूवम- धमतगंधुद्धयाभिरामा सुगंधवरगंधिया गंधवटिभूया अच्छरगणसंघसंविगिना दिवतुडियसद्दसंपणातिया सबरयणामया अच्छा सहा लण्हा घट्टा मट्ठा णीरया निम्मला निप्पंका निकंकडच्छाया सप्पहा ससिरिया समिरिया सउज्जोया पासा- दीया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडिरूवा, एत्थ णं भवणवासिदेवाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा पं०, उववाएणं लोयस्स असंखे- अइभागे, समुग्घाएणं लोयस्स असंखेजइभागे, सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे, तत्थ णं वहवे भवणवासी देवा परिव- संति, तं०-असुरा नाग सुवन्ना विज्जू अग्गीय दीव उदही य । दिसिपवणथणियनामा दसहा एए भवणवासी ॥ १२९ ।। चूडामणिमउडरयणभूसणणागफडंगरुलेवइपुन्नकलसंकेउप्फेसा सीहमगरंगयंकअसवरवर्द्धमाणनिज्जुत्तचित्तचिंधगता सु- रूवा महडिया महज्जुइआ महब्बला महायसा महाणुभावा महासोक्खा हारविराइअवच्छा कडगतुडियर्थभियभुआ अंग- दकुंडलमहगंडतलकनपीढधारी विचित्तहत्थाभरणा विचित्तमालामउलिमउडा कल्लाणगपवरवत्थपरिहिया कल्लाणगपवरम- ल्लाणुलेवणधरा भासुरबोंदिपलंबवणमालधरा दिवेणं वनेणं दिवेणं गंधेणं दिवेणं फासेणं दिवेणं संघयणेणं दिवेणं संठाणेणं दिवाए इड्डीए दिवाए जुईए दिवाए पभाए दिवाए छायाए दिवाए अचीए दिवेणं तेएणं दिवाए लेसाए दस दिसाओ ·प्रतापना- या:मल- य. वृची. जलठाणेसु एत्थ णं पंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पजत्तापञ्जचाणं ठाणा प०, उववाएणं लोयस्स असंखेजइभागे, समग्या- एणं सवलोयस्स असंखेजड़भागे सहाणेणं सबलोयस्स असंखेजइभागे । (सू०४४) तिर्यपञ्चेन्द्रियसूत्रं प्राग्वत् , नवरमूर्ध्वलोके तदेकदेशे-तिर्यपञ्चेन्द्रिया मत्स्यादयों मन्दराद्रियाप्यादिषु, अधो- लोके तदेकदेशे-अधोलौकिकामादिग्वित्यर्थः । कहि णं भंते ! मणुस्साणं पञ्जत्तापजत्ताणं ठाणा प०.१, गोयमा । अंतो मणुस्सखेत्ते पणयालीसाए जोयणसयसहस्सेसु अट्ठाइजेसु दीवसमुद्देसु पन्नरससु कम्मभूमीसु तीसाएं अकम्मभूमीसु छप्पन्नाए.अंतरदीवेसु एत्य णं मणुस्साणं पजत्ताप- अचाणं ठाणा प०, उपवारण लोयस्स असंखेज्जइभागे, समुग्याएणं सबलोए, सहाणेणं लोयस्स असंखेज्जइभागे ॥ (सू०४५) मनुष्यसूत्रमपि सुगमं, नवरं 'समुग्घाएणं सबलोए' इति केवलिसमुद्घातमधिकृत्य ॥ सम्प्रति भवनपतिस्था- नप्रतिपादनार्थमाह- कहि पं भंते ! भवणवासीणं देवाणं पजचापजत्ताणं ठाणा प०?, कहि णं भंते ! भवणवासी देवा परिवसंति , गो- यमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजोयणसयसहस्सबाहल्लाए उवारे एग. जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेहा गं जोयणसहस्सं वजित्ता मज्झे अट्ठहुत्तरे जोयणसयसहस्ते एत्थ णं भवणवासीणं देवाणं सत्त भवणकोडीओ बावत्तरि भवणा- वाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, ते णं भवणा बाहिं वट्टा अंतो चउरंसा अहे पुक्खरकभियासंठाणसंठिया उनिमंतर- २ स्थान- पदेपये- न्द्रियाणां सू.४४म- नुप्याणां सू.४५भ- बनपतीना सू.४६ ·गम्भीरा-अलब्धमध्यभागा खातपरिखा येपा भवनाना परितस्तानि उत्कीर्णान्तरविपुलगम्भीरखातपरिखानि, खातपरिखानां चायं प्रतिविशेषः-परिखा उपरि विशाला अधः संकुचिता, खातं तु उभयत्रापि सममिति, 'पा- गारहालयकवाडतोरणपडिदुवारदेसभागा' इति, प्रतिभवनं प्राकारेपु-सालेपु अट्टालककपाटतोरणप्रतिद्वाराणि-अहा- लककपाटतोरणप्रतिद्वाररूपा देशभागा-देशविशेपा येपु तानि प्राकाराहालककपाटतोरणप्रतिद्वारदेशभागानि, तत्रा- हालकाः-प्राकारस्योपरि भृत्याश्रयविशेषाः कपाटानि-प्रतोलीद्वारसत्कानि, एतेन प्रतोल्यः सर्वत्र सूचिताः, अन्यथा कपाटानामसंभवात् , तोरणानि प्रतोलीद्वारेषु प्रतिद्वाराणि-स्थूलद्वारापान्तरालवर्तीनि. लघुद्वाराणि, तथा 'जंतस- यग्धिमुसलमुसंढिपरिवारिया' इति यन्त्राणि-नानाप्रकाराणि शतघ्न्यो-महायष्टयो महाशिला वा याः पातिताः सत्सः पुरुपाणां शतानि नन्ति मुशलानि-प्रतीतानि मुसण्ढ्यः-प्रहरणविशेषाः तैः परिवारितानि-समन्ततो वेष्टितानि, अत एवायोध्यानि-परैर्यो मशक्यानि, अयोध्यत्वादेव च 'सदाजयानि' सदा-सर्वकालं जयो येपु तानि सदाज- यानि, सर्वकालं जयवन्तीत्यर्थः, तथा सदा-सर्वकालं गुप्तानि प्रहरणैः पुरुपैश्च योद्धृभिः सर्वतः समन्ततो निरन्तरं परिवारिततया परेपामसहमानानां मनागपि प्रवेशासंभवात् , 'अडयालकोटगरइया' इति अष्टचत्वारिंशभेदभिन्नवि- च्छित्तिकलिताः कोष्ठका अपवरका रचिताः-खयमेव रचनां प्राप्ता येपु तानि अष्टचत्वारिंशत्कोष्ठकरचितानि, सुखादिदर्शनात् पाक्षिको निष्ठान्तस्य परनिपातः, तथा अष्टचत्वारिंशदूभेदभिन्नविच्छित्तयः कृता वनमाला येषु ·प्रज्ञापना- याः मल- यवृत्ती. २ स्थान. पदे भवन- यासिस्था- नंसू.४६ उजोवेमाणा पभासेमाणा ते णं तत्थ साणं साणं भवणावाससयसहस्साणं साणं साणं सामाणियसाहस्सीगं साणं साणं वायतीसाणं साणं साणं लोगपालाणं साणं साणं अग्गमहिसीणं साणं साणं परिसाणं साणं साणं अणिआणं साणं-साणं अणिआहिवईणं साणं साणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसि च बहुणं भवणवासीणं देवाण य देवीण य आहेवचं पोरेवचं सामित्तं भट्टित्तं महत्तरगत्तं आणाईसरसेगावचं कारेमाणा पालेमाणा महताहतनहगीयवाइयतितलवालतुठियपणमुहंगप- दुप्पवाइयरवेणं दिवाई भोगभोगाई भुंजमाणा विहरति । 'कहिणं भंते । भवणवासीणं देवाणं इत्यादि, 'असीउत्तरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए' इति अशीत्युचरं-अशी. तिसहस्राधिकयोजनशतसहस्रं वाहल्यं यस्याः सा तथा तस्याः 'सत्त भवणकोडीओ वायत्तरि भवणावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खाय' इति असुरकुमाराणां हि चतुःपष्टिशतसहस्राणि भवनानां, ततः सर्वसंख्यया यथोक्तं भवन- संख्यानं भवति, ते णं भवणा' इत्यादि, तानि 'ण' इति वाक्यालङ्कारे, पुंस्त्वं प्राकृतत्वात्, भवनानि बहिर्वृत्ता- नि-वृत्ताकाराणि अन्तः समचतुरस्राणि अधस्तनभागे पुष्करकर्णिकासंस्थानसंस्थितानि कर्णिका नाम उन्मतसम- चित्रविन्दुकिनी 'उक्किन्नंतरविउलगंभीरखातफलिहा' इति उत्कीर्णमिवोत्कीर्णमतीव व्यक्तमित्यर्थः, उत्कीर्णमन्तरं यासां खातपरिखाणां ता उत्कीर्णान्तराः, किमुक्तं भवति १-खातानां च परिखाणां च स्पष्टवैविक्सोन्मीलनार्थ- मपान्तराले महती पाली समस्तीति, सातानि च परिखाच खातपरिखाः उत्कीर्णान्तरा विपुला-विस्तीर्णा .

·गम्भीरा-अंलब्धमध्यभागा खातपरिखा येपा भवनाना परितस्तानि उत्कीर्णान्तरविपुलगम्भीरखातपरिखानि, खातपरिखानां चायं प्रतिविशेषः-परिखा उपरि विशाला अधः संकुचिता, खातं तु उभयत्रापि सममिति, 'पा- गारद्यालयकवाडतोरणपडिदुवारदेसभागा' इति, प्रतिभवनं प्राकारेपु-सालेपु अट्टालककपाटतोरणप्रतिद्वाराणि-अट्टा- लककपाटतोरणप्रतिद्वाररूपा देशभागा-देशविशेपा येपु तानि प्राकाराहालककपाटतोरणप्रतिद्वारदेशभागानि, तत्रा- हालकाः-प्राकारस्योपरि भृत्याश्रयविशेपाः कपाटानि-प्रतोलीद्वारसत्कानि, एतेन प्रतोल्यः सर्वत्र सूचिताः, अन्यथा कपाटानामसंभवात् , तोरणानि प्रतोलीद्वारेषु प्रतिद्वाराणि-स्थूलद्वारापान्तरालवर्तीनि. लघुद्वाराणि, तथा 'जंतस- यग्धिमुसलमुसंढिपरिवारिया' इति यत्राणि-नानाप्रकाराणि शतन्यो-महायटयो महाशिला वा याः पातिताः सत्यः पुरुषाणां शतानि नन्ति मुशलानि-प्रतीतानि मुसण्ढ्यः-प्रहरणविशेपाः तैः परिवारितानि-समन्ततो वेष्टितानि, अत एवायोध्यानि-परैर्योदुमशक्यानि, अयोध्यत्वादेव च 'सदाजयानि' सदा-सर्वकालं जयो येपु तानि सदाज- यानि, सर्वकालं जयवन्तीत्यर्थः, तथा सदा-सर्वकालं गुप्तानि प्रहरणैः पुरुपैश्च योद्धृभिः सर्वतः समन्ततो निरन्तरं परिवारिततया परेपामसहमानानां मनागपि प्रवेशासंभवात् , 'अडयालकोटगरइया' इति अष्टचत्वारिंशभेदभिन्नवि- च्छित्तिकलिताः कोष्ठका अपवरका रचिताः-खयमेव रचनां प्राप्ता येपु तानि अप्टचत्वारिंशत्कोष्ठकरचितानि, सुखादिदर्शनात् पाक्षिको निष्ठान्तस्य परनिपातः, तथा अष्टचत्वारिंशदूभेदभिन्नविच्छित्तयः कृता वनमाला येषु ·प्रज्ञापना- याः मल- यवृत्ती. २स्थान पदभवन यासिस्था- नंसू.४६ तानि अष्टचत्वारिंशत्कृतवनमालानि, अन्ये त्वभिदधति-अड़यालशब्दो देशीवचनत्वात् प्रशंसापाची, ततोऽय- मर्थ:-प्रशस्तकोष्ठकरचितानि प्रशस्तकृतवनमालानीति, तथा क्षेमाणि-परकृतोपद्रवरहितानि, शिवानि-सदा मह- लोपेतानि, तथा किङ्कराः-किङ्करभूता येऽमरास्तैर्दण्डैः कृत्वोपरक्षितानि सर्वतः समन्ततो रक्षितानि किकरामरद- ण्डोपरक्षितानि, 'लाउलोइयमहिया' इति लाइयं नाम-यद् भूमेगोमयादिनोपलेपनं उल्लोइयं-कुड्यानां मालस च सेटिकादिभिः संमृष्टीकरणं, लाउल्लोइयाभ्यां महितानि-पूजितानि लाउलोइयमहितानि, तथा गोशीण-गोशी- नामकचन्दनेन सरसरक्तचन्दनेन च ददरेण-वहलेन चपेटाप्रकारेण वा दत्ताः पञ्चागुलयस्तला-हस्तका येषु तानि गोशीर्पसरसरक्तचन्दनदर्दरदत्तपञ्चाङ्गुलितलानि, तथा उपचिता-निवेशिताः चन्दनकलशा-माङ्गल्यकलशा येपु तानि उपचितचन्दनकलशानि, 'चन्दनघडसुकयतोरणपडिदुवारदेसभागा' इति चन्दनघटैः-चन्दनकलशैः सुकृतानि- सुष्ठुकृतानि शोभितानीति तात्पर्यार्थः यानि तोरणानि तानि चन्दनघटसुकृततोरणानि प्रतिद्वारदेशभागे येषु तानि चन्दनघटसुकृततोरणप्रतिद्वारदेशभागानि तथा 'आसत्तोसत्तविउलवट्टवग्धारियमलदामकलावा' इति आ-अवाङ् अधोभूमौ सक्त आसक्तो भूमौ लग्न इत्यर्थः ऊर्ध्व सक्त उत्सक्तः उल्लोचतले उपरि संबद्ध इत्यर्थः विपुला-विस्तीर्णः वृत्तो-वर्तुलः 'वग्धारिय' इति प्रलम्बितो. माल्यदामकलापः-पुष्पमालासमूहो येषु तान्यासकोत्सतविपुलवृत्तप्रल- म्बितमाल्यदामकलापानि, तथा पञ्चवर्णेन सुरभिणा मुक्तेन-क्षिसेन : पुष्पपुञ्जलक्षणेन उपचारेण-पूजया कलितानि ..

·पञ्चवर्णसुरभिमुक्तपुष्पपुजोपचारकलितानि, . 'कालागुरुपवरकुन्दुरुक्कतुरुकधूवमघमघतगन्धुझ्याभिरामे'इति काला- गुरुः प्रसिद्धः प्रवरः-प्रधानः कुन्दुरुक्कः-चीडा तुरुष्क-सिल्हकं कालागुरुश्च प्रवरकुन्दुरुकतुरुष्के च कालागुरुप्रवर- कुन्दुरुकतुरुष्काणि तेपां धूपस्य यो मघमघायमानो गन्ध उद्धृत-इतस्ततो विप्रसृतस्तेनाभिरामाणि-रमणीयानि कालागुरुप्रवरकुन्दुरुक्कतुरुष्कधूपमघमघायमानगन्धोद्भूताभिरामाणि, तथा शोभनो गन्धो येषां ते सुगन्धाः ते च ते वरगन्धाश्च यासाः सुगन्धवरगन्धास्तेषां गन्धः स एण्वस्तीति सुगन्धवरगन्धगन्धिकानि, “अतोऽनेकखरात्" इति इकप्रत्ययः, अत एव गन्धवर्तिभूतानि-सौरभ्यातिशयाद् गन्धद्रव्यगुटिकाकल्पानीति भावः, तथा अप्सरो- गणानां संघः-समुदायः तेन सम्यक्रमणीयतया विकीर्णानि-व्यासानि अप्सरोगणसयिकीर्णानि, तथा दिव्यानां त्रुटितानाम्-आतोद्यानां वेणुवीणामृदङ्गादीनां ये शब्दास्तैः संप्रणदितानि-सम्यक्-श्रोतृमनोहारितया प्रकर्पण सर्वकालं नदितानि-शब्दवन्ति, 'सर्वरत्नमयानि' सर्वात्मना-सामस्त्येन न त्वेकदेशेन रत्नमयानि समस्तरत्नमयानि या, अच्छानि-आकाशस्फटिकवदतिखच्छानि, श्लक्ष्णानि-लक्ष्णपुद्गलस्कन्धनिष्पन्नानि श्लक्ष्णदलनिष्पन्नपटवत्, 'लण्हानि' मसणानि धुण्टितपटवत्, 'घट्ठा' इति घृष्टानीव घृष्टानि खरशाणया पापाणप्रतिमावत्, 'महा' इति, मृष्टानि, सुकुमारशाणया पापाणप्रतिमेव, अत एव नीरजांसि खाभाविकरजोरहितत्वाद् निर्मलानि आगन्तुकमला- भावात् निष्पकानि-कलङ्कविकलानि कर्दमरहितानि वा 'निकंकडच्छाया' इति निष्कङ्कटा-निष्कवचा निरापरणा ·.. मज्ञापना- याः मल- य.वृत्ती. - ॥८६॥ पभपन पारिस्सा नंसू.१६ तानि अष्टचत्वारिंशत्कृतवनमालानि, अन्ये त्वमिदधति-अडयालान्दो देशीपचनत्मात् प्रशंसापापी, ता. मर्थः-प्रशस्तकोष्ठकरचितानि प्रशस्तकृतवनमालानीति, तथा क्षेमाणि-परकृतोपद्रपरहितानि, शिपानि-पदा मार- लोपेतानि, तथा किङ्कराः-किङ्करभूता येऽमरास्तैर्दण्डैः कृत्वोपरक्षितानि सर्वतः समन्ततो रक्षितानि फिरामरद- ण्डोपरक्षितानि, 'लाउलोइयमहिया' इति लाइयं नाम-यद् भूमेगामयादिनोपलेपनं उठोइयं-कुख्यानां माटस प सेटिकादिभिः संमृष्टीकरणं, लाउलोइयाभ्यां महितानि-पूजितानि लाउलोइयमहितानि, तथा गोशीर्पण-गोरी- पनामकचन्दनेन सरसरक्तचन्दनेन च ददरेण-बहलेन चपेटाप्रकारेण या दवाः पञ्चाालयसला-इसका येपु तानि गोशीपसरसरक्तचन्दनदर्दरदत्तपञ्चाङ्गुलितलानि, तथा उपचिता-निवेशिताः चन्दनफटशा-मागल्यकटया येपु तानि उपचितचन्दनकलशानि, 'चन्दनघडसुकयतोरणपडिदुवारदेसभागा' इति चन्दनपटैः-चन्दनकटीः मुक्तानि- सुष्टुकृतानि शोभितानीति तात्पर्यार्थः यानि तोरणानि तानि चन्दनघटसुकृततोरणानि प्रतिद्वारदेशभागे येषु तानि चन्दनघटसुकृततोरणप्रतिद्वारदेशभागानि तथा 'आसत्तोसत्तविउलवट्टवग्धारियमलदामकलावा' इति आ-अवार अधोभूमौ सक्त आसक्तो भूमौ लग्न इत्यर्थः ऊर्च सक्त उत्सतः उल्लोचतले उपरि संबद्ध इत्यर्थः विपुला-चित्तीर्णः वृत्तो-वर्तुलः 'वग्धारिय' इति प्रलम्बितो. माल्यदामकलापः-पुष्पमालासमूहो येषु तान्यासकोत्सकविपुजन म्बितमाल्यदामकलापानि, तथा पञ्चवर्णेन सुरभिणा मुक्तन-क्षिप्तेन पुष्पपुञ्जलक्षणेन उपचारेण-पूजवा कमिवाणि . - ·कुन्दुरुकतुरुष्काणि तेपां पञ्चवर्णसुरभिमुक्तपुष्पपुञोपचारकलितानि, .. 'कालागुरुपवरकुन्दुरुकतुरुक्कधूवमघमतगन्धुझ्याभिरामे'इति काला- गुरुः प्रसिद्धः प्रवरः-प्रधानः कुन्दुरुक्कः-चीडा तुरुष्क-सिल्हकं कालागुरुश्च प्रवरकुन्दुरुकतुरुष्के च कालागुरुप्रवर- धूपस्य यो मघमघायमानो गन्ध उद्धृत-इतस्ततो विप्रसृतस्तेनाभिरामाणि-रमणीयानि कालागुरुप्रवरकुन्दुरुक्कतुरुष्कधूपमघमघायमानगन्धोद्भूताभिरामाणि, तथा शोभनो गन्धो येषां ते सुगन्धाः ते च ते वरगन्धाश्च-वासाः सुगन्धवरगन्धास्तेपां गन्धः स एण्वस्तीति सुगन्धवरगन्धगन्धिकानि, “अतोऽनेकखरात्" इति इकप्रत्ययः, अत एव गन्धवर्तिभूतानि-सौरभ्यातिशयाद् गन्धद्रव्यगुटिकाकल्पानीति भावः, तथा अप्सरो- गणानां संघः-समुदायः तेन सम्यक्रमणीयतया विकीर्णानि-व्याप्तानि अप्सरोगणसङ्घविकीर्णानि, तथा दिव्यानां त्रुटितानाम्-आतोद्यानां वेणुवीणामृदङ्गादीनां ये शब्दास्तैः संप्रणदितानि-सम्यक्-श्रोतृमनोहारिया प्रकर्पण सर्वकालं नदितानि-शब्दवन्ति, 'सर्वरत्नमयानि' सर्वात्मना-सामस्त्येन न त्वेकदेशेन रत्नमयानि समस्तरनमयानि वा, अच्छानि-आकाशस्फटिकवदतिखच्छानि, लक्ष्णानि-लक्ष्णपुद्गलस्कन्धनिष्पन्नानि श्लक्ष्णदलनिष्पन्नपटवत्, 'लोहानि' महणानि घुण्टितपटवत्, 'घट्ठा' इति धृष्टानीव धृष्टानि खरशाणया पापाणप्रतिमावत्, 'मट्ठा' इति, मृष्टानि, सुकुमारशाणया पापाणप्रतिमेव, अत एव नीरजांसि खाभाविकरजोरहितत्वाद् निर्मलानि आगन्तुकमला- भावात् निष्पकानि-कलङ्कविकलानि कर्दमरहितानि वा 'निकंकडच्छाया' इति निष्कङ्कटा-निष्कयचा निरापरणा ·मज्ञापना. या:मल- यवृत्ती. २ स्थान- पदे भवन- वासिस्था- नं सू.४६ . निरुपपातेति भावार्थः छाया-दीप्तिर्येषां तानि निष्कङ्कटच्छायानि, सप्रमाणि-स्वरूपतः प्रभावन्ति, समरीचीनि- पहिर्विनिर्गतकिरणजालानि, सोद्योतानि-बहिर्व्यवस्थितवस्तुस्तोमप्रकाशनकराणि, 'प्रसादीयानि' प्रसादाय-मनः- प्रसत्तये हितानि प्रसादीयानि-मनःप्रसत्तिकारीणीति भावः, तथा दर्शनीयानि-दर्शनयोग्यानि यानि पश्यतः चक्षुपी न श्रमं गच्छत इति तात्पर्यार्थः 'अभिरूपा' इति अभि-सर्वेषां द्रष्टुणां मनःप्रसादानुकूलतया अभिमुखं रूपं येपा तानि अभिरूपाणि अत्यन्तकमनीयानीत्यर्थः, अत एव 'पडिरूवा' इति प्रतिविशिष्टं रूपं येपां तानि प्रतिरू- पाणि, अथवा प्रतिक्षणं नवं नवं रूपं येपा तानि प्रतिरूपाणि । 'एते भवणवासी' इत्यादि, एते अनन्तरोक्ता अमु- रकुमारादयो भवनवासिनो यथाक्रमं चूडामणिमुकुटरत्नभूपणनियुक्तनागस्फटादिचित्रचिह्नधराश्य, तथाहि-असुर- कुमारभवनवासिनश्च चूडामणिमुकुटरत्नाः, चूडामणि म मुकुटे रत्नं चिह्नभूतं येपां ते तथा, नागकुमारा भूषणनि- युक्तनागस्फटारूपचिह्नधराः, सुवर्णकुमारा भूषणनियुक्तगरुडरूपचिह्नधराः, विद्युत्कुमारा भूपणनियुक्तवत्ररूपचिह- धराः, वनं नाम शक्रस्यायुधं, अग्निकुमारा मुकुटनियुक्तपूर्णकलशरूपचिह्नधराः, द्वीपकुमारा भूपणनियुक्तसिंहरूप- (चिह्न) धराः, उदधिकुमारा भूषणनियुक्तहयवररूपचिह्नधराः दिकुमारा भूषणनियुक्तगजरूपचिह्नधराः, वायुकु- मारा भूषणनियुक्तमकररूपचिह्नधराः, स्तनितकुमारा भूषणनियुक्तवरवर्द्धमानरूपचिह्नधराः, वर्द्धमानक-शराषसंपुटं । अक्षरगमनिका त्वेवम्-भूषणेषु नागस्फटागरुड़वजाणि येषां ते भूषणनागस्फटागरुडवनाः, पूर्णकलशेनाहित उप्फे- ·, सो-मुकुटो येपां ते पूर्णकलशाङ्कितोप्फेसाः, तथा सिंहहयवरगजा अङ्का अर्थाद् भूपणेषु येषां ते सिंहहयवरगजाङ्काः, तथा मकरवर्द्धमानके नियुक्ते-भूपणेषु नियोजिते चित्रे-आश्चर्यभूते चिह्न गते स्थिते येषां ते मकरवर्द्धमानकनि- युक्तचित्रचिह्नगतास्ततः पूर्वपदैर्द्वन्द्वसमासः । पुनः सर्वे कथंभूताः ? इत्याह-'सुरूपाः' शोभनं रूपं येषां ते तथा, अत्यन्तकमनीयरूपा इत्यर्थः, तथा 'महिड्डिया' इति महती ऋद्धिः-भवनपरिवारादिका येपां ते महर्द्धिकाः, तथा महती द्युतिः-शरीरगता आभरणगता च येषामिति महाद्युतयः, तथा महद् वलं-शारीरः प्राणो येषां ते महाबलाः, तथा महद् यशः-ख्यातिर्येषां ते महायशसः, तथा महाननुभागः-सामर्थ्य शापानुग्रहविषयं येपां ते महानुभागाः, तथा 'महेसक्खा' इति महान् ईश-ईश्वर इत्याख्या-प्रसिद्धिर्यपां ते महेशाख्याः, अथवा ईशनमीशो भावे घञ्प्र- त्ययः ऐश्चर्यमित्यर्थः 'ईश ऐश्वर्य' इति वचनात् तमीशम्-ऐश्चर्यमात्मानं ख्यान्ति-अन्तर्भूतण्यर्थतया ख्यापयन्ति- प्रथयन्ति इति ईशाख्याः महान्तश्च ते ईशाख्याश्च महेशाख्याः, क्वचिद् 'महासोक्खा' इति पाठः तत्र महत् सौख्यं प्रभूतसवेद्योदयवशादू येषां ते महासौख्याः, अन्ये पठन्ति-'महासक्खा' इति, तत्रायं शब्दसंस्कारो-महाधाक्षाः, इयं चान पूर्वसूरिप्रदर्शिता व्युत्पत्तिः-आशुगमनादश्वो-मनः अक्षाणि-इन्द्रियाणि खखविपयव्यापकत्वात् अश्वश्च अक्षाणि चेत्यवाक्षाणि महान्सश्चाक्षाणि येषां ते महावाक्षाः, 'हारविराइयवच्छा' इति हारैर्विराजितं वक्षो येपां ते हारविराजितवक्षसः, 'कडगतुडियर्थभियभुया' इति कटकानि-कलाचिकाऽऽभरणानि त्रुटितानि-वाहुरक्षकास्तैः ·२स्थान- पदे भवन- मज्ञापना. याःमल- य०वृत्ती. . वासिस्था- ॥८७॥ निरुपपातेति भावार्थः छाया-दीप्तिर्येपा तानि निष्कङ्कटच्छायानि, सप्रमाणि-खरूपतः प्रभावन्ति, समरीचीनि- बहिर्विनिर्गतकिरणजालानि, सोद्योतानि-बहिर्व्यवस्थितवस्तुस्तोमप्रकाशनकराणि, 'प्रसादीयानि' प्रसादाय-मनः- प्रसत्तये हितानि प्रसादीयानि-मनःप्रसत्तिकारीणीति भावः, तथा दर्शनीयानि-दर्शनयोग्यानि यानि पश्यतः चक्षुपी न श्रमं गच्छत इति तात्पर्यार्थः 'अभिरूपा' इति अभि-सर्वेषां द्रष्टृणां मनःप्रसादानुकूलतया अभिमुखं रूपं येपा तानि अभिरूपाणि अत्यन्तकमनीयानीत्यर्थः, अत एव 'पडिरूवा' इति प्रतिविशिष्टं रूपं येषां तानि प्रतिरू- पाणि, अथवा प्रतिक्षणं नवं नवं रूपं येषां तानि प्रतिरूपाणि । 'एते भवणवासी' इत्यादि, एते अनन्तरोक्ता जमु- रकुमारादयो भवनवासिनो यथाक्रमं चूडामणिमुकुटरत्नभूपणनियुक्तनागस्फटादिचित्रचिह्नधराश्च, तथाहि-असुर- कुमारभवनवासिनश्च चूडामणिमुकुटरलाः, चूडामणि म मुकुटे रत्नं चिह्नभूतं येषां ते तथा, नागकुमारा भूपणनि- युक्तनागस्फटारूपचिह्नधराः, सुवर्णकुमारा भूषणनियुक्तगरुडरूपचिह्नधराः, विद्युत्कुमारा भूपणनियुक्तवज्ररूपचिह- धराः, वनं नाम शक्रस्यायुधं, अग्निकुमारा मुकुटनियुक्तपूर्णकलशरूपचिह्नधराः, द्वीपकुमारा भूपणनियुक्तसिंहरूप- (चिह्न) धराः, उदधिकुमारा भूपणनियुक्तहयवररूपचिह्नधराः दिक्कुमारा भूषणनियुक्तगजरूपचिहधराः, वायुकु- मारा भूपणनियुक्तमकररूपचिह्नधराः, स्तनितकुमारा भूषणनियुक्तवरवर्द्धमानरूपचिह्नधराः, वर्द्धमानक-शरावसंपुटं । अक्षरगमनिका वेवम्-भूपणेषु नागस्फटागरुड़वजाणि येषां ते भूषणनागस्फटागरुडवजाः, पूर्णकलशेनाहित उप्फे- , . Mano , ·सो-मुकुटो येषां ते पूर्णकलशाङ्कितोप्फेसाः, तथा सिंहहयवरगजा अङ्का अर्थाद् भूपणेषु येषां ते सिंहहयवरगजाङ्काः, तथा मकरवर्द्धमानके नियुक्ते-भूपणेषु नियोजिते चित्रे-आश्चर्यभूते चिह्न गते स्थिते येपां ते मकरवर्द्धमानकनि- युक्तचित्रचिह्नगतास्ततः पूर्वपदैर्द्वन्द्वसमासः । पुनः सर्वे कथंभूताः ? इत्याह-'सुरूपाः' शोभनं रूपं येप ते तथा, अत्यन्तकमनीयरूपा इत्यर्थः, तथा 'महिड्डिया' इति महती ऋद्धिः-भवनपरिवारादिका येपां ते महर्द्धिकाः, तथा महती द्युतिः-शरीरगता आभरणगता च येपामिति महाद्युतयः, तथा महद् वलं-शारीरःप्राणो येषां ते महाबलाः, तथा महद् यशः-ख्यातिपैपां ते महायशसः, तथा महाननुभागः-सामर्थ्य शापानुग्रहविपयं येपां ते महानुभागाः, तथा 'महेसक्खा' इति महान् ईश-ईश्वर इत्याख्या-प्रसिद्धिये॒पां ते महेशाख्याः, अथवा ईशनमीशो भावे घञ्प्र- त्ययः ऐश्चर्यमित्यर्थः 'ईश ऐश्वर्य' इति वचनात् तमीशम्-ऐश्वर्यमात्मानं ख्यान्ति-अन्तर्भूतण्यर्थतया ख्यापयन्ति- प्रथयन्ति इति ईशाख्याः महान्तश्च ते ईशाख्याश्च महेशाख्याः, क्वचिद् 'महासोक्खा' इति पाठः तत्र महत् सौख्यं प्रभूतसवेद्योदयवशादू येषां ते महासौख्याः, अन्ये पठन्ति-'महासक्खा' इति, तत्रायं शब्दसंस्कारो-महावाक्षाः, इयं चात्र पूर्वसूरिप्रदर्शिता व्युत्पत्तिः-आशुगमनादश्वो-मनः अक्षाणि-इन्द्रियाणि खखविपयव्यापकत्वात् अश्वश्व अक्षाणि चेत्यश्चाक्षाणि महान्त्यश्चाक्षाणि येषां ते महाश्चाक्षाः, 'हारविराइयवच्छा' इति हारविराजितं वक्षो येपां ते हारविराजितवक्षसः, 'कडगतुडियथंभियभुया' इति कटकानि-कलाचिकाऽऽभरणानि त्रुटितानि-बाहुरक्षकास्तैः ,

·प्रज्ञापना-
याःमल-
य. वृत्ती.
२ स्थान-
पदेभवन-
पासिस्था-
नं सू.४६
निरुपघातेति भावार्थः छाया-दीप्तिर्येप तानि निष्कङ्कटच्छायानि, सप्रभाणि-खरूपतः प्रभावन्ति, समरीचीनि-
पहिर्षि निर्गतकिरणजालानि, सोद्योतानि-बहिर्व्यवस्थितवस्तुस्तोमप्रकाशनकराणि, 'प्रसादीयानि' प्रसादाय-मनः-
प्रसत्तये हितानि प्रसादीयानि-मनःप्रसत्तिकारीणीति भावः, तथा दर्शनीयानि-दर्शनयोग्यानि यानि पश्यतः
चक्षुपी न श्रमं गच्छत इति तात्पर्यार्थः 'अभिरूपा' इति अभि-सर्वेपां द्रष्टृणां मनःप्रसादानुकूलतया अभिमुखं रूपं
येपा तानि अभिरूपाणि अत्यन्तकमनीयानीत्यर्थः, अत एव 'पडिरूवा' इति प्रतिविशिष्टं रूपं येपां तानि प्रतिरू-
पाणि, अथवा प्रतिक्षणं नवं नवं रूपं येपा तानि प्रतिरूपाणि । 'एते भवणवासी' इत्यादि, एते अनन्तरोक्ता अमु.
रकुमारादयो भवनवासिनो यथाक्रमं चूडामणिमुकुटरतभूपणनियुक्तनागस्फटादिचित्रचिह्नधराश्य, तथाहि-असुर-
कुमारभवनवासिनश्च चूडामणिमुकुटरत्नाः, चूडामणि म मुकुटे रनं चिह्नभूतं येषां ते तथा, नागकुमारा भूषणनि-
युक्तनागस्फटारूपचिह्नधराः, सुवर्णकुमारा भूपणनियुक्तगरुडरूपचिह्नधराः, विद्युत्कुमारा भूपणनियुक्तवत्ररूपचिह-
धराः, वज्रं नाम शक्रस्यायुधं, अग्निकुमारा मुकुटनियुक्तपूर्णकलशरूपचिह्नधराः, द्वीपकुमारा भूपणनियुक्तसिंहरूप-
(चिह) धराः, उदधिकुमारा भूषणनियुक्तहयवररूपचिह्नधराः दिक्कुमारा भूपणनियुक्तगजरूपचिहधराः, वायुकु-
मारा भूषणनियुक्तमकररूपचिह्नधराः, स्तनितकुमारा भूषणनियुक्तवरवर्द्धमानरूपचिह्नधराः, वर्द्धमानकं-शरावसंपुटं ।
अक्षरगमनिका त्वेवम्-भूषणेषु नागस्फटागरुड़वज्राणि येषां ते भूषणनागस्फटागरुडवाः, पूर्णकलशेनाहित उप्फे-
.
.
॥८७॥

·तया दश दिश उद्योतयन्तः-प्रकाशयन्तः 'पभासेमाणा' शोभमानास्ते भवनवासिनो देवा 'ण' इति वाक्यालङ्कारे, तत्र खस्थाने 'साणं साणं' इति खेपां खेपामात्मीयात्मीयानामित्यर्थः 'आहेवचं पोरेवयं' इत्यादि अधिपतेः कर्म आधिपत्यं रक्षा इत्यर्थः, सा च रक्षा सामान्येनाप्यारक्षकेणेव क्रियते तत आह-पुरस्य पतिः पुरपतिः तस्य कर्म पौर- पत्यं सर्वेपामात्मीयानामग्रेसरत्वमिति भावः, तचाग्रेसरत्वं नायकत्वमन्तरेणापि खनायकनियुक्ततधाविधगृहचिन्त- कसामान्यपुरुपस्येव भवति ततो नायकत्वप्रतिपत्त्यर्थमाह-वामित्वं-खमसास्तीति खामी तद्भावः स्वामित्वं नाय- कत्वमित्यर्थः, तदपि च नायकत्वं कस्यचित् पोषकत्वमन्तरेणापि भवति यथा हरिणाधिपतेर्हरिणस्य तत आह- भर्तृत्वं–पोपकत्यं, अत एव महत्तरकत्वं, तदपि महत्तरकत्वं कस्यचिदाज्ञाविकलस्यापि भवति यथा कस्यचिद् वणिजः खदासवर्ग प्रति तत आह-'आणाईसरसेणावचं' आज्ञया ईश्वर आज्ञेश्वरः सेनायाः पतिः सेनापतिः आज्ञेश्वरथासौ सेनापतिश्च आज्ञेश्वरसेनापतिस्तस्य कर्म आशेश्वरसेनापसं खखसैन्यं प्रत्सद्भुतमाज्ञाप्राधान्यमिति भाषः, कारयन्तोऽन्यैर्नियुक्तकैः पुरुपैः पालयन्तः खयमेव महता रवेणेति योगः, 'अहयत्ति' आख्यानकप्रतिव- द्धानि यदिवा महतानि-अव्याहतानि नित्यानुवन्धीनीति भावः ये नाट्यगीते-नाट्यं-नृत्यं गीतं-गानं यानि च वादितानि-तत्रीतलतालत्रुटितानि तत्र तत्री-वीणा तलौ-हस्ततलौ तालः-कंसिका त्रुटितानि-पादि- त्राणि तथा यच धनमृदङ्गः पटुना पुरुषेण प्रवादितः, तत्र घनमृदङ्गो नाम घनसमानध्वनियों मृदंङ्गः, तत एतेषां - ·मज्ञापना- या:मल- य. वृत्ती. ॥८८॥ २स्थान स्तम्भितौ इव स्तम्भिती भुजी येषां ते कटकत्रुटितस्तम्भितभुजाः, तथा अङ्गदानि-बाहुशीऽऽभरणविशेषरूपाणि पदेभवन कुण्डले-कर्णाभरणविशेषरूपे तथा मृष्टौ-मृष्टीकृतौ गण्डौ-कपोलौ यस्तानि मृष्टगण्डानि, कर्णपीठानि-कर्णाभरण- विशेपरूपाणि धारयन्तीत्येवंशीला अङ्गदकुण्डलमृष्टगण्डकर्णपीठधारिणः, तथा विचित्राणि-नानारूपाणि हस्ताभर-वासिस्था- णानि येषां ते विचित्रहस्ताभरणाः, तथा विचित्तमालामउलिमउडा' विचित्रा माला-कुसुमस्रम् मौलौ-मस्तके नं सू.४६ मुकुटं च येषां ते विचित्रमालामौलिमुकुटाः, तथा कल्याणक-कल्याणकारि प्रवरं पत्रं परिहितं यस्ते कल्याणकप्र- वरवस्त्रपरिहिताः, सुखादिदर्शनाद् निष्ठान्तस्यात्र पाक्षिकः परनिपातः, तथा कल्याणकं-कल्याणकारि यत् प्रवरं माल्यं-पुष्पदाम यचानुलेपनं तद् धरन्तीति कल्याणकप्रवरमाल्यानुलेपनधराः, तथा भाखरा-देदीप्यमाना वो- न्दिः-शरीरं येषां ते भाखरवोन्दयः, तथा प्रलम्ब इति-प्रलम्बा या वनमाला ता धरन्तीति प्रलम्बवनमालाधराः, 'दिवेणं संघयणेणं'ति शक्तिविशेषमपेक्ष्य संहननेनेव संहननेनौं न तु साक्षात् संहननेन, देवानां संहननासंभवात्, संहननं हि अस्थिरचनात्मक, न च देवानां अस्थीनि सन्ति, तथा चोक्तं 'जीवाभिगमे-"देवा असंघयणी, जम्हा तेर्सि नेवट्टी नेव सिरा" इत्यादि, 'दिवाए इडीए' दिव्यया-प्रधानया ऋया-परिवारादिकया दिव्यया घुत्या-इष्टा- थसंप्रयोगलक्षणया 'धु अभिगमने' इति वचनात् , दिव्यया प्रभया-भवनावासगतया, दिव्यया छायया-समुदाय- शोभया, दिव्येनार्चिपा-शरीरस्थरतादितेजोज्वालया, दिव्येन तेजसा शरीरप्रभवेन, दिव्यया लेश्यया-देहवर्णसुन्दर- ·तया दश दिश उद्योतयन्तः-प्रकाशयन्तः 'पभासेमाणा' शोभमानास्ते भवनवासिनो देवा 'ण' इति वाक्यालङ्कारे, तत्र खस्थाने 'साणं साणं' इति खेपां खेपामात्मीयात्मीयानामित्यर्थः 'आहेवचं पोरवयं' इत्यादि अधिपतेः कर्म आधिपत्यं रक्षा इत्यर्थः, सा च रक्षा सामान्येनाप्यारक्षकेणेव क्रियते तत आह-पुरस्य पतिः पुरपतिः तस्य कर्म पौर- पत्यं सर्वेपामात्मीयानामग्रेसरत्वमिति भावः, तचाग्रेसरत्वं नायकत्वमन्तरेणापि खनायकनियुक्ततथाविधगृहचिन्त- कसामान्यपुरुपस्येव भवति ततो नायकत्वप्रतिपत्त्यर्थमाह-खामित्वं-खमस्यास्तीति खामी तद्भावः खामित्वं नाय- कत्वमित्यर्थः, तदपि च नायकत्वं कस्यचित् पोपकत्वमन्तरेणापि भवति यथा हरिणाधिपतेर्हरिणस्य तत आह- भर्तृत्व-पोषकत्वं, अत एव महत्तरकत्वं, तदपि महत्तरकत्वं कस्यचिदाज्ञाविकलस्यापि भवति यथा कस्यचिद् वणिजः खदासवर्ग प्रति तत आह-आणाईसरसेणावचं' आज्ञया ईश्वर आज्ञेश्वरः सेनायाः पतिः सेनापतिः आज्ञेवरचासौ सेनापतिथ आज्ञेश्वरसेनापतिस्तस्य कर्म आशेश्वरसेनापत्यं खखसैन्यं प्रत्यद्भुतमाज्ञाप्राधान्यमिति भाषः, कारयन्तोऽन्यैर्नियुक्तकैः पुरुपैः पालयन्तः स्वयमेव महता रवेणेति योगः, 'अहयत्ति' आख्यानकप्रतिव- द्धानि यदिवा अहतानि-अव्याहतानि नित्यानुवन्धीनीति भावः ये नाट्यगीते-नाट्य-नृत्यं गीतं-गानं यानि च वादितानि-तत्रीतलतालत्रुटितानि तत्र तत्री-वीणा तलौ-हस्ततलौ ताल:-कंसिका त्रुटितानि-वादि- प्राणि तथा यश्च घनमृदङ्गः पटुना पुरुपेण प्रयादितः, तत्रं घनमृदङ्गो नाम घनसमानध्वनिों मृदङ्गः, तत एतेषां . , ·मज्ञापना- या: मल- य० वृत्ती. पदभपन यासिस्थ नं.८ ॥९॥ चियसियप्पवालबिवफलसंनिहाहरोठा पंडुरससिसगलविमलनिम्मलदहिपणसंखगोरखीरकुंददगरपमुणालियापपरदंतमंदी इयवहनिद्वंतधोयतत्ततवणिज्जरत्ततलतालुजीहा अंजणघणकसिणगरुयगरमणिसणिद्धकेसा यामेयकुंडलधरा अचंदपाटि तगत्ता ईसिसिलिंधपुप्फपगासाई असंकिलिढाई सुहुमाई वत्थाई पवरपरिहिया वयं च पढम समइपंता विइयं तु असंपचा भद्दे जोधणे वट्टमाणा तलभंगयतुडियपवरभूसणणिम्मलमणिरयणमंडियभुया दसमुद्दामंडियग्गहत्या चूडामणिचिचियगया सुरूया महड्डिया महजुईआ महायसा महाबला महाणुभागा महासोक्खा हारविराइयवच्छा कडयतुढियचंभियभुवा अंग- दकुंडलमदृगंडतलकन्नपीढधारी विचित्तहत्थाभरणा विचित्तमालामउली कल्लाणगपवरवत्थपरिहिया कठाणगपवरमवाणु- लेवणधरा भासुरबोंदी पलंबवणमालधरा दिवेणं वन्नेणं दिवेणं गंधेणं दिवेणं फासेणं दिवेणं संघयणेणं दिवेणं संठाणे दिवाए इड्डीए दिवाए जुईए दिवाए पभाए दिवाए छायाए दिवाए अच्चीए दिवेणं तेएणं दिवाए लेसाए दस दिसाओ. उजोवेमाणा पभासेमाणा ते णं तत्थ साणं साणं भवणावाससयसहस्साणं साणं साणं सामाणियसाहस्सीणं साणं साणं वायचीसाणं साणं साणं लोगपालाणं साणं साणं अग्गमहिसीणं साणं साणं परिसाणं साणं साणं अणियाणं साणं साणं अणियाहिवईणं साणं साणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नसिं च बहूणं भवणवासीणं देवाण य देवीण य आहेवचं पोरेवर्ष सामिचं भट्टित्तं महत्तरगत्तं आणाईसरसेणावचं कारेमाणा पालेमाणा महयाहयनगीयवाइयतीतलतालतुडियघणमुइंग- पडप्पवाइयरवेणं दिवाई भोगमोगाई मुंजमाणा विहरति । ॥९..

·असुरकुमारसूत्रे काला:-कृष्णवर्णाः 'लोहियक्खाविम्बोहा' लोहिताक्षरतवद् विम्वीफलवच ओष्ठौ येपाते लोहि- ताक्षविम्बोष्टाः, आरक्तोष्ठा इति भायः, धवलपुष्पयत्सामर्थ्यात् कुन्दकलिका इव दन्ता येषां ते धवलपुष्पदन्ताः, अ- सिता:-कृष्णाः केशा येषां ते. असितकेशाः, दन्ताः केशाश्वामीपां वैक्रिया द्रष्टव्याः, न स्वाभाविकाः, वैक्रियशरीरस्वात् 'वामेय (एग) कुंडलधरा' एककर्णावसक्तकुण्डलधारिणः, तथा आर्द्रण-सरसेन चन्दनेनानुलिप्तं गात्रं यस्ते आई- चन्दनानुलिप्तगात्राः, तथा ईपद्-मनाक् शिलिन्ध्रपुष्पप्रकाशानि-शिलिन्ध्रपुष्पसदृशवर्णानि ईपद्रक्तानीत्यर्थः असं- क्लिष्टानि-अत्यन्तसुखजनकतया मनागपि संक्लेशानुत्पादकानि सूक्ष्माणि-मृदुलघुस्पर्शानि अच्छानि चेति भावः वस्त्रा- णि प्रवराणि अन सूत्रे विभक्तिलोपः प्राकृतत्वात् 'परिहिताः' परिहितवन्तः, तथा वयः प्रथम-कुमारत्वलक्षणमति- क्रान्तास्तत्पर्यन्तवर्तिन इति भावः द्वितीयं च-मध्यमलक्षणं वयोऽसंप्राप्ताः, एतदेव व्यक्तीकरोति-भद्रे-अतिप्रशस्से यौवने वर्तमानाः 'तलभंगयतुडियवरभूसणनिम्मलमणिरयणमंडियभुजा' इति तलभङ्गका-बाह्वाभरणविशेपाः तुटि- तानि-बाहुरक्षिकाः अन्यानि च यानि वराणि भूपणानि वाहाभरणानि तेपु ये निर्मला मणयः-चन्द्रकान्ताद्या यानि रतानि च-इन्द्रनीलादीनि तैर्मण्डितो भुजौ-हस्तानी येषां ते तथा, तथा दशभिर्मुद्राभिर्मण्डितौ अग्रहस्तो येपां ते दशमुद्रामण्डिताग्रहस्ताः, 'चूडामणिविचित्तचिंधगया' इति चूडामणिनामकं चित्रम्-अद्भुतं चिहं गतं- स्थितं येषां ते चूडामणिचित्रचिह्नगताः ॥ चमरवलिसामान्यसूत्रे काला:-कृष्णवर्णाः, एतदेवोपमानतः प्रतिपाद- ·प्रज्ञापना- या: मल- य० वृत्ती. यासिस्थ ॥९०.॥ चियसियप्पवालविफलसंनिहाहरोहा पंडरससिसगलविमलनिम्मलदहियणसंखगोरखीरकंददगरयमुपाटियापाठदंतसदी हुयवहनिद्वंतधोयतत्ततवणिजरत्ततलतालुजीहा अंजणघणकसिणगरुयगरमणिअणिद्धकेसा पामेयकुंडलपरा अचंदपाशति- तगचा ईसिसिलिंधपुष्फपगासाई असंकिलिढाई सुहुमाई वत्थाई पवरपरिहिया वयं च पढमं समइपंता विइयं तु असंपदा भद्दे जोवणे वट्टमाणा तलभंगयतुडियपवरभूसणणिम्मलमणिरयणमंडियभुया दसमुद्दामंडियग्गहत्या चूडामणिचिचिंधगया सुरूवा महड्डिया महजुईआ महायसा महाबला महाणुभागा महासोक्खा हारविराइयवच्छा कडयतुटियधभियभुपा अंग- दकुंडलमगंडतलकन्नपीढधारी विचित्तहत्याभरणा विचित्तमालामउली कल्लाणगपवरवत्यपरिहिया कटाणगपवरमवाणु- लेवणधरा भासुरनोंदी पलंचवणमालधरा दिवेणं वन्नेणं दिवेणं गंधेणं दिवेणं फासेणं दिवेणं संघयणेणं दिवेणं संठाणेणं दिवाए इड्डीए दिवाए जुईए दिवाए पभाए दिवाए छायाए दिवाए अचीए दिवेणं तेएणं दिवाए लेसाए दस दिसामओ. उञ्जोवेमाणा पभासेमाणा ते णं तत्थ साणं साणं भवणावाससयसहस्साणं साणं साणं सामाणियसाहस्सीणं साणं साणं वायत्तीसाणं साणं साणं लोगपालाणं साणं साणं अग्गमहिसीणं साणं साणं परिसाणं साणं साणं अणियाणं साणं साणं अणियाहिबईणं साणं साणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अनेसि च बहूणं भवणवासीणं देवाण य देवीण य आहेवचं पोरेवर्ष सामित्वं भट्टित्तं महत्तरगतं आणाईसरसेणावच्चं कारेमाणा पालेमाणा महयाहयनहगीयवाइयतीतलतालतुडियघणमुइंग- पप्पवाइयरवेणं दिवाई भोगभोगाई भंजमाणा विहरंति ।

·. मारा देवा परिवसंति ?, गोयमा ! जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स दाहिणणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजो- यणसयसहस्सवाहल्लाए उवरि एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हिहा चेगं जोयणसहस्सं वज्जिता मज्झे अहहुत्तरे जोयण- सयसहस्से एत्थ णं दाहिणिल्लाणं असुरकुमाराणं देवाणं चउत्चीसं भवणावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खाय, ते णं भवणा बाहिं वट्टा अंतो चउरंसा सो चेव वण्णओ जाव पडिरूवा, एत्थ णं दाहिणिल्लाणं असुरकुमाराणं देवाणं पजत्ताप- ज्जत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, तीसुवि लोगस्स असंखेज्जइभागे, तत्थ णं बहवे दाहिणिल्ला असुरकुमारा देवा देवीओ परिवसंति, काला लोहियक्खा तहेव जाव भुंजमाणा विहरंति, एएसिणं तहेव तायतीसगलोगपाला भवन्ति, एवं सवत्थ भाणियवं । भवणवासी णं चमरे इत्थ असुरकुमारिंदे असुरकुमारराया परिवसति काले महानीलसरिसे जाव पभासेमाणे, से णं तत्थ चउतीसाए भवणावाससयसहस्साणं चउसहीए सामाणियसाहस्सीणं तायत्तीसाए. तायत्तीसगाणं चउण्हं लोगपालाणं पंचण्हं अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणियाणं सत्तण्हं अणियाहिवईणं चउण्ह य चउसहीणं आयर- क्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूणं दाहिणिल्लाणं देवाणं देवीण य आहेवचं पोरेवचं नाव विहरति ।। कहि णं भंते ! उचरिल्लाणं असुरकुमाराणं देवाणं पजचापजत्ताणं ठाणा पनत्ता, कहि णं भंते ! उत्तरिल्ला असुरकुमारा देवा परिव- संति ?, गोयमा ! जंयूद्दीये दीवे मंदरस्स पवयस्त उत्तरेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजोयणसयसहस्सवाह- लाए उवरि एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हिडा चेगं जोयणसहस्सं वजित्ता मज्झे अहहुत्तरे जोयणसयसहस्से एत्थ णं उत्तरिल्लाणं असुरकुमाराणं देवाणं तीसं भवणावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, ते णं भवणा पाहिं वट्टा अंतो चउ-

·मज्ञापना-
या:मल-
य० वृत्ती.
२स्था-
.
पदे अर
रादिस्थ
.
यति-'महानीलसरिसा' महानीलं यत् किमपि वस्तुजातं लोके प्रसिद्धं तेन सदृशाः, एतदेव न्याचटे-नीलगुटि-
का-नील्या गुटिका गवलं-माहिषं शृङ्गं अतसीकुसुमं प्रतीतं तेपामिव प्रकाशः-प्रभा येपो ते नीलगुटिकागपला-
तसीकुसुमप्रकाशाः, तथा विकसितशतपत्रमिव निर्मले ईपद्-देशविभागेन मनाक् सिते रक्त ताने च नयने येषां ते
विकसितशतपत्रनिर्मलेपसितरतताननयनाः, गरुडस्येवायता-दीर्घा ऋज्यी-अकुटिला तुङ्गा-उन्नता नासा-ना-
सिका येषां ते गरुडायतर्जुतुङ्गनासाः, तथा उवचियं-तेजितं यत् शिलाप्रयालं-विद्रुमरनं यच पिम्वफलं-विम्न्याः
सत्कं फलं तत्सन्निभोऽधरोष्ठो येषां ते तथा, तथा पाण्डुरं न तु सन्ध्याकालभाव्यारक्तं शशिशकलं-चन्द्रखण्डं
तदपि च कथंभूतमित्साह-विमलं-रजसा रहितं कलङ्कविकलं वा तथा निर्मलो यो दधिधनः शङ्को गोक्षीरं यानि
कुन्दानि-कुन्दकुसुमानि दकरजः-पानीयकणाः मृणालिका च तद्वद् धवला दन्तश्रेणियेषां ते तथा, विमलशन्दस्य
विशेष्यात् परनिपातः प्राकृतत्वात् , तथा हुतवहेन-वैश्वानरेण निर्मातं सद् यजायते धोतं-निर्मलं तप्तम्-उत्तप्तं
तपनीयमारक्तं सुवर्णं तद्वद् रक्तानि हस्तपादतलानि तालुजिह्वे च येषां ते हुतवहनिर्मातधौततसतपनीयरक्ततलता-
लुजिह्वाः, तथा अञ्जनं-सौवीराजनं धनः-प्रावृट्कालभावी मेघस्तद्वत्कृष्णा रुचकरत्नवद् रमणीया स्निग्धाश्च केशा
येप ते अजनधनकृष्णरुचकरमणीयस्निग्धकेशाः ॥
कहि णं भंते ! दाहिणिल्लाणं असुरकुमाराणं देवाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा प०१, कहि ण मंते ! दाहिणिल्ला असुरक-
॥ ९॥

·लीसं भवणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खाय, ते णं भवणा चाहिं वट्टा जाव पडिरूवा, एत्थ णं दाहिणिल्लाणं नागकु- माराणं पसत्तापअत्ताणं ठाणा पन्नचा, तीसुवि लोयस्स असंखेजइभागे, एत्थ णं दाहिणिल्ला नागकुमारा देवा परिव- संति महिहिया जाव विहरंति, धरणे इत्थ नागकुमारिंदे नागकुमारराया परिवसइ.महहिए जाव पभासेमाणे, से णं तत्थ चउयालीसाए भवणावाससयसहस्साणं छह सामाणियसाहस्सीणं तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं चउण्हं लोगपालाणं छह अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणियाणं सत्सण्हं अणियाहिवईणं चउबीसाए आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसि च बहूणं दाहिणिल्लाणं नागकुमाराणं देवाण य देवीण य आहेवचं पोरेवच्चं कुबमाणे विहरइ । कहि णं भंते उत्त- रिल्लाणं णागकुमाराणं देवाणं पज्जत्तापलत्ताणं ठाणा पनत्ता ?, कहि णं भंते ! उत्तरिल्ला नागकुमारा देवा परिवसंति १, गोयमा जम्बुद्दीचे दीवे मन्दरस्स पञ्चयस्स उत्तरेणं इसीसे रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए उवरिं एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेढा चेगं जोयणसहस्सं वजित्ता मज्झे अट्टहुत्तरे जोयणसयसहस्से एत्थ णं उत्तरि- ल्लाण नागकुमाराणं देवाणं चत्तालीसं भवणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं भवणा बाहिं चट्टा सेसं जहां दाहिणिल्लाणं जाव विहरंति, भूयाणंदे एत्थ नागकुमारिंदे नागकुमारराया परिवसइ, महिड्डीए जाव पभासेमाणे, से णं तत्थ चत्तालीसाए भवणावाससयसहस्साणं आहेवचं जाव विहरइ ॥ कहि णं भंते ! सुवन्नकुमाराणं देवाणं पजचापज- चाणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! सुवनकुमारा देवा परिवसंति ?, गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए जांच एत्थ णं सुवनकुमाराणं देवाणं वायत्तरि भवणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं ते णं भवणा बाहिं वटा जाव पडिरूवा, तत्थ ·मज्ञापना- या: मल- यवृत्ती. २स्थान पदे असु रादिस्थान ॥९२॥ सू.४६ रंसा सेसं जहा दाहिणिल्लाणं जाव विहरंति, वली एत्थ वइरोयणिंदे चइरोयणराया परिवसति काले महानीलसरिसे जाव पमासेमाणे । से णं तत्थ तीसाए भवणावाससयसहस्साणं सहीए सामाणियसाहस्सीणं वायत्तीसाए तायचीसगाणं पर- ण्हं लोगपालाण पंचण्डं अम्गमहिसीणं सपरिवाराणं तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणियाणं सचण्हं अणियाहिवईणं चउण्ह प सहीणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसि च बहूणं उत्तरिल्लाणं असुरकुमाराणं देवाण य देवीण य आहेयचं पोरवेवं कुछ माणे विहरइ ।। कहि णं भंते ! नागकुमाराणं देवाणं पञ्जचापजत्ताण-ठाणा पन्नचा, कहि णं भंते ! नागकुमारा देवा परिवसंति ?, गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए उवरिं एग जोयणसहस्सं ओगा- हिंचा हिडा चेगं जोयणसहस्सं वञ्जिता मज्झे अट्टहुचरे जोयणसयसहस्से एत्य णं नागकुमाराणं देवाणं पजचापजताणं चुलसीइ भवणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं भवणा बाहिं वटा अंतो चउरंसा जाव पडिरूवा, तत्थ णं णाग- कुमाराणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, तीसुवि लोगस्स असंखेजइभागे, तत्थ णं नहये नागकुमारा देवा परिषसंति महिहिया महईआ सेसं जहा ओहियाणं जाब विहरति । धरणभूयाणंदा एत्थ णं दुवे नागकुमारिंदा णागकुमाररायाणो परिपसंति महडिया सेसं जहा ओहियाणं जाव विहरति । कहि णं भंते ! दाहिणिल्लाणं नागकुमाराणं देवाणं पजचा- पजचाणं ठाणा पनचा?, कहि णं भंते ! दाहिणिल्ला नागकुमारा देवा परिवसंति , गोयमा । जंबूहीवे दीवे मंदरस्स पदयस्स दाहिणेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजोयणसयसहस्सबाहल्लाए उवरि एर्ग जोयणसहस्सं ओगाहिया हिहा वेगं जोयणसहस्सं वजिता मज्झे अदृहुचरे जोयणसयसहस्से एत्थ ण दाहिणिलाणे नागझमारानं देवान पउवा- ·. लीसं मवणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं भवणा चाहिं वट्टा जाव पडिरूवा, एत्थ णं दाहिणिल्लाणं नागकु- माराणं पसत्तापञ्जताणं ठाणा पन्नता, तीसुवि लोयस्स असंखेजइभागे; एत्थ णं दाहिणिल्ला नागकुमारा देवा परिव- संति महिड्डिया जाव विहरंति, धरणे इत्थ नागकुमारिंदे नागकुमारराया परिवसइ.महहिए जाव पभासेमाणे, से णं तत्थ चउयालीसाए भवणाचाससयसहस्साणं छह सामाणियसाहस्सीणं तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं चउण्हं लोगपालाणं छण्डै अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणियाणं सत्सहं अणियाहिवईणं चउव्वीसाए आयरक्खदेवसाहस्सीणं अनेसि च बहूर्ण दाहिणिल्लाणं नागकुमाराणं देवाण य देवीण य आहेवच्चं पोरेवचं कुचमाणे विहरइ । कहि णं भंते उत्त- रिल्लाणं णागकुमाराणं देवाणं पजत्तापञ्जत्ताणं ठाणा पनत्ता ?, कहि णं भंते ! उत्तरिल्ला नागकुमारा देवा परिवसंति ?, गोयमा! जम्बुद्दीवे दीवे मन्दरस्स पचयस्स उत्तरेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजोयणसयसहस्सयाहल्लाए उपरि एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेहा चेगं जोयणसहस्सं वर्जित्ता मज्झे अहुत्तरे जोयणसयसहस्से एत्थ णं उत्तरि- ल्लाणं नागकुमाराणं देवाणं चत्तालीसं भवणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं भवणा बाहिं वट्टा सेसं जहा दाहिणिल्लाणं जाव विहरंति, भूयाणंदे एत्थ नागकुमारिंदे नागकुमारराया परिवसइ, महिड्डीए जाव पभासेमाणे, से णं तत्थ चचालीसाए भवणावाससयसहस्साणं आहेवचं जाव विहरइ ॥ कहि णं भंते ! सुवन्नकुमाराणं देवाणं पजत्तापज- जाणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! सुवनकुमारा देवा परिवसंति ?, गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए जांच एत्थ णं सुवनकुमाराणं देवाणं वावतारं भवणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं । ते णं भवणा बाहिं वट्टा जाव पडिरूवा, तत्थ

·प्रज्ञापना.
याःमल-
यवृत्ती.
.
२स्था
पदे अ
रादिसा
॥९३॥
सू.४६
णं सुवन्नकुमाराणं देवाणं पज्जचापजत्ताणं ठाणा पन्नता,जाव तिसुवि लोगस्स असंखेजइमागे, वत्य णं यहवे मुवनकुमारा
देवा परिवसंति महिड्डिया सेसं जहा ओहियाणं जाव विहरंति, वेणुदेवे वेणुदाली य इत्य दुवे मुवष्णकुमारिंदा मुवणा-
माररायाणो परिवसंति, महड्डिया जाव विहरति । कहि णं भंते ! दाहिणिल्लाणं सुंवण्णकुमाराणं पअचापअचाणं ठाणा
पन्नता ?, कहि णं भंते ! दाहिणिल्ला सुवण्णकुमारा देवा परिवसंति ?, गोयमा ! इमीसे जाव मझे अहहुचरे जोपणसय-
सहस्से एत्थ णं दाहिणिल्लाणं सुवण्णकुमाराणं अद्वत्तीसं भवणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं । ते णं भवणा चाहिं वहा
जाव पडिरूवा, एत्थ णं दाहिणिल्लाणं सुवण्णकुमाराणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसुवि लोगस्स असंखेजइमागे,
एत्थ णं वहवे सुवण्णकुमारा देवा परिचसंति, वेणुदेवे य इत्थ सुवन्निदै सुवन्नकुमारराया परिवसइ, सेसं जहा नागकुमा-
राणं ॥ कहि णं भंते ! उत्तरिल्लाणं सुवन्नकुमाराणं देवाणं पञ्जत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नता ?, कहि णं भंते ! उचरिष्टा
सुंवन्नकुमारा देवा परिवसंति !, गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए जाच एत्थ णं उत्तरिल्लाणं सुवनकुमाराणं चउतीसं भवणा-
वाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं भवणा जाव एत्थ णं बहवे उत्तरिल्ला सुवमकुमारा देवा परिवसंति महिहिया
जाब विहरंति, वेणुदाली इत्थ सुवनकुमारिंदे सुवन्नकुमारराया परिवसइ. महिद्दीए सेसं जहा नागकुमाराणं ॥ एवं जहा
मुवनकुमाराणं वत्तवया भणिया तहा सेसाणवि चउदसण्हं इंदाणं माणियबा, नवरं भवणणाणतं इंदणाणत वमणाण
परिहाणणाणत्तं च इमाहिं गाहाहि अणुगंतवं-चउसहिं असुराणं चुलसीतं चेव हॉति नागाणं । बावचरि सुवने वाउमा-
। राण छपउई ॥१३०॥ दीवदिसाउदहीणं विज्जुकुमारिंदणियमग्गीण। छण्हपि जुअलयाण पावत्तरिमो सबसहस्सा ॥१३॥

·चउतीसा चउयाला अहत्तीसं च सयसहस्साई । पन्ना चत्तालीसा दाहिणओ हुँति भवणाई॥१३२॥ तीसा चत्तालीसा चउतीसं चे सयसहस्साई । छायाला छत्तीसा उत्तरओ हुंति भवणाई ॥१३३॥ चउसट्ठी सट्ठी खलु छच सहस्साई असुरवजाणं । सामाणि उ एए चउग्गुणा आयरक्खा उ ॥१३४॥ चमरे धरणे तह वेणुदेवे हरिकंत अग्गिसीहे य । पुन्ने जलकंते या अमिय विलम्बे य घोसे य॥१३५॥ बलि भूयाणंदे वेणुदालि हरिस्सहे अग्गिमाणव विसिट्टे । जलपह तहमियवाहणे पभजणे य महायोसे ॥१३६॥ उत्तरिल्ला गं जाव विहरति । काला असुरकुमारा नागा उदही य पंडुरा' दोवि । घरकण- गनिहसगोरा हुँति सुवन्ना दिसा थणिया ॥१३७॥ उत्तत्तकणगवन्ना विज्जू अग्गी य होंति दीवा य । सामा पियंगुवन्ना वाउकुमारा मुणेयवा ॥१३८॥ असुरेसु हुँति रत्ता सिलिंधपुष्फप्पभा य नागुदही । आसासगवसणधरा होंति सुवन्ना दिसा थणिया॥१३९॥ नीलाणुरागवसणा विज्जू अग्गी य हुंति दीवा य । संझाणुरागक्सणा वाउकुमारा मुणेयवा ॥१४०॥(सू.४६) 'तीसुवि लोगस्स असंखेजइभागे' इति खस्थानोपपातसमुद्घातरूपेषु त्रिष्वपि स्थानेषु लोकस्यासंख्येयतमे भागे वक्तव्यानि । 'चउसर्हि असुराणं' इत्यादिगाथाद्वयं सामान्यतोऽसुरकुमारादीनां भवनसंख्याप्रतिपादकं सुगमं । 'चउ- तीसा चउयाला' इत्यादिका गाथा दाक्षिणात्यानामसुरकुमारादीनां भवनसंख्याऽभिधायिका, तस्या व्याख्या-द- क्षिणतोऽसुरकुमाराणां भवनानि चतुस्त्रिंशच्छतसहस्राणि, नागकुमाराणां चतुश्चत्वारिंशत् , सुवर्णकुमाराणामष्टात्रिं- शत्, वायुकुमाराणां पञ्चाशत्, द्वीपदिगुदधिविद्युत्स्तनितामिकुमाराणां पण्णां प्रत्येकं. चत्वारिंच्छतसहस्राणि भव-

·प्रज्ञापना.
पदे अः
यवृत्ती.
रादिस्थ
सू.४६
णं सुवन्नकुमाराणं देवाणं पजचापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, जाव तिसवि लोगस्स असंखेजइमागे, वत्य णं यहवे सुवनकुमारा
देवा परिवसंति महिड्डिया सेस जहा ओहियाणं जाव विहरंति, वेणुदेवे वेणुदाली य इत्थ दुवे सुवण्णकुमारिंदा मुवण्णकु-
माररायाणो परिवसंति, महड्डिया जाव विहरति । कहि णं भंते ! दाहिणिल्लाणं सुंवण्णकुमाराणं पजचापजत्ताणं ठाणा
पन्नचा ?, कहि णं भंते ! दाहिणिल्ला सुवण्णकुमारा देवा परिवसंति ?, गोयमा ! इमीसे जाव मझे अहहुत्तरे जोयणसय-
सहस्से एत्थ णं दाहिणिल्लाणं सुवण्णकुमाराणं अहत्तीसं भवणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं । ते णं भवणा वाहि वटा
जाव पडिरूवा, एत्थ णं दाहिणिल्लाणं सुवण्णकुमाराणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसुवि लोगस्स असंखेजइभागे,
एत्थ णं बहवे सुवण्णकुमारा देवा परिवसंति, वेणुदेवे य इत्थ सुवनिंदे सुवनकुमारराया परिवसइ, सेसं जहा नागकुमा-
राणं ॥ कहि णं भंते ! उत्तरिल्लाणं सुवनकुमाराणं देवाणं पजत्तापञ्जताणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! उत्तरिल्ला
सुवन्नकुमारा देवा परिवसंति ?, गोयमा इमीसे रयणप्पभाए जाव एत्थ णं उत्तरिल्लाणं सुवनकुमाराणं चउतीसं भवणा-
वाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं भवणा जाव एत्थ णं बहवे उत्तरिल्ला सुवन्नकुमारा देवा परिवसंति महिहिया
जाव विहरंति, वेणुदाली इत्थ सुवनकुमारिंदे सुवनकुमारराया परिवसइ महिड्डीए सेसं जहा नागकुमाराणं ॥ एवं जहा
मुवमकमाराणं वत्तवया भणिया तहा सेसाणवि चउदसण्हं इंदाणं भाणियबा, नवरं भवणणाणत्वं इंदणाणतं वनणाणचं
परिहाणणाणत्तं च इमाहि गाहाहि अणुगंतवं-चउसहि असुराणं चुलसीतं चेव होति नागाणं । बावतरि सुवो वाउकुमा-
राण छपाई ॥१३०॥ दीवदिसाउदहीणं विज्जुकुमारिंदणियमग्गीणं। छण्हपि जुअलयाणं बावत्तरिमो सयसहस्सा-॥१३१॥
.
॥९॥

·-- चउतीसा चउयाला अदृत्तीसं च सयसहस्साई। पन्ना चत्तालीसा दाहिणओ इंति भवणाई॥१३॥ तीसा चत्तालीसा चउतीसं चेव सयसहस्साई । छायाला छत्तीसा उत्तरओ इंति भवणाई ॥१३३॥ चउसट्ठी सट्ठी खलु छच्च सहस्साई असुरवजाणं । सामाणिआं उ एए चउग्गुणा आयरक्खा उ ॥१३४॥ चमरे धरणे तह वेणुदेवे हरिकंत अग्गिसीहे य । पुन्ने जलकंते या अमिय विलम्बे य घोसे य॥१३५॥ बलि भूयाणंदे वेणुदालि हरिस्सहे अग्गिमाणव विसिट्टे । जलपह तहऽमियवाहणे पभंजणे य महाघोसे ॥१३६॥ उत्तरिल्ला णं जाव विहरति । काला असुरकुमारा नागा उदही य पंडुरा दोवि । वरकण- गनिहसगोरा हुँति सुवन्ना दिसा थणिया ॥१३७। उत्तत्तकणगवन्ना विज्जू अग्गी य होंति दीवा य । सामा पियंगुवन्ना वाउकुमारा मुणेयवा ॥१३८॥ असुरेसु हुंति रत्ता सिलिंधपुप्फप्पभा य नागुदही । आसासगवसणधरा होंति सुवन्ना दिसा थणिया॥१३९॥ नीलाणुरागवसणा विज्जू अग्गी य हुंति दीवा य । संझाणुरागवसणा वाउकुमारा मुणेयवा॥१४०॥(सू.४६) 'तीसुचि लोगस्स असंखेज्जइभागे' इति स्वस्थानोपपातसमुद्घातरूपेषु त्रिष्वपि स्थानेषु लोकस्यासंख्येयतमे भागे वक्तव्यानि । 'चउसटिं असुराणं' इत्यादिगाथाद्वयं सामान्यतोऽसुरकुमारादीनां भवनसंख्याप्रतिपादकं सुगमं । 'चउ- तीसा चउयाला' इत्यादिका गाथा दाक्षिणात्यानामसुरकुमारादीनां भवनसंख्याऽभिधायिका, तस्या व्याख्या-द- क्षिणतोऽसुरकुमाराणां भवनानि चतुस्त्रिंशच्छतसहस्राणि, नागकुमाराणां चतुश्चत्वारिंशत् , सुवर्णकुमाराणांमष्टात्रिं- शत्, वायुकुमाराणां पञ्चाशत्, द्वीपदिगुदधिविद्युत्स्तनिताग्निकुमाराणां पण्णां प्रत्येकं. चत्वारिंच्छतसहस्राणि भव- ·मज्ञापना- या: मल- यः पृत्ती. . २स्थान पदे उ रादिस्थान सू.४६ - ॥९४ ।। नाना ॥ 'तीसा चत्तालीसा' इत्यादि, उत्तरतः-उत्तरस्यां दिशि असुरकुमाराणां भवनानि त्रिंशच्यतसहस्राणि, नाग. कुमाराणां चत्वारिंशत् , सुवर्णकुमाराणां चतुत्रिंशत् , वायुकुमाराणां पट्चत्वारिंशत् , द्वीपदिगुदधियिद्युत्स्तनितामि- कुमाराणां प्रत्येकं पत्रिंशत् भवनशतसहस्राणि । सम्प्रति सामानिकात्मरक्षकदेवसंख्यासंग्रहार्थमाह-'चउसट्टी सट्ठी खलु' इत्यादि, दाक्षिणात्यस्यासुरकुमारेन्द्रस्य सामानिका देवाः चतुःपष्टिसहस्राणि, उत्तराहस्स पष्टिसहस्राणि, असुरयर्जानाम्-असुरकुमारेन्द्रवर्जानां शेषाणां सर्वेपामपि दाक्षिणात्यानामौत्तराहाणां च पट् पट् सहस्राणि प्रत्येक 'सामाणिआ उ एए' इति एतेऽनन्तरोक्तसंख्याका देवाः सामानिका ज्ञातव्याः, आत्मरक्षकाः पुनः सर्वत्रापि सामानिकचतुर्गुणाः प्रतिपत्तव्याः ॥ इदानी दाक्षिणात्यानामौत्तराहाणां चांसुरकुमारादीनां यथाक्रममिन्द्रादीन् निर्दिशति-चमरे धरणे' इत्यादि, दाक्षिणात्यानामसुरकुमाराणामधिपतिश्चमरः, नागकुमाराणां धरणः, सुपर्णकु- माराणां वेणुदेवः, विद्युत्कुमाराणां हरिकान्तः, अग्निकुमाराणाममिसिंहः, द्वीपकुमाराणां पूर्णः, उदधिकुमाराणां जलकान्तः, दिकुमाराणाममितः, वायुकुमाराणां वेलम्बः, स्तनितकुमाराणां घोषः। 'बलिभूयाणंदे' इत्यादि, उत्त- रदिग्वर्तिनामसुरकुमाराणामिन्द्रो बलिः, नागकुमाराणां भूतानन्दः, सुवर्णकुमाराणां वेणुदालिः, विद्युत्कुमाराणां हरिस्सहः, अग्निकुमाराणामग्निमाणवः, द्वीपकुमाराणां विशिष्टः, उदधिकुमाराणां जलप्रमः, दिक्कुमाराणाममित- वाहनः, वायुकुमाराणां प्रभञ्जनः, स्वनितकुमाराणां महाघोषः । सम्प्रति वर्णसंग्रहार्थमाह-काला असुरकुमारा ॥१४॥ - ·N इत्यादि गाथाद्वयं, असुरकुंमाराः सर्वेऽपि कालाः-कृष्णवर्णाः, नागकुमारा उदधिकुमाराश्चैते उभयेऽपि पाण्डु- राः-थेतवर्णाः, वरं-जात्यं यत्कनकं तस्य निघर्पः-कपपट्टके रेखा तद्वद् गौरा भवन्ति सुवर्णकुमारा दिक्कुमाराः स्वनितकुमाराश्च, तथा विद्युत्कुमारा अग्निकुमारा द्वीपकुमारा भवन्त्युत्तप्तकनकवर्णाः, ईपद्रक्तवर्णा इति भावः, वायुकुमाराः श्यामाः, श्यामत्वमेव स्पष्टयति-प्रियङ्गुवर्णाः ॥ सम्प्रति वस्त्रगतवर्णप्रतिपादनार्थमाह-'असुरेसु हुंति रत्ता' इत्यादि गाथाद्वयं, असुरेपु-असुरकुमारेषु भवन्ति वस्त्राणि रक्तानि, नाग़कुमारेपूदधिकुमारेषु च शिलिन्ध्र- पुप्पप्रभाणि नीलवर्णानीत्यर्थः, सुवर्णकुमारा दिकुमाराः स्तनितकुमाराश्चाश्चास्यगवसनधराः-अश्वस्यास्य-मुखं अथास्यं तत्र गतो यः फेनः सोऽश्वास्यगतः तद्वद् धवलं यद् वस्त्रं तद् धरन्तीत्यश्वास्यगवसनधराः, वाहुल्येन श्वेतवस्त्रपरिधानशीला इत्यर्थः, विद्युत्कुमारा द्वीपकुमारा अग्निकुमाराश्च नीलानुरागवसनाः, वायुकुमाराः सन्ध्यानु- रागवसनाः ॥ कहि णं भंते ! वाणमंतराणं देवाणं पञ्जचापजत्ताणं ठाणा पन्नता ?, कहि णं भंते ! वाणमंतरा देवा परिवसंति ?, गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए रयणामयस्स कंडस्स जोयणसहस्सवाहल्लस्स उवरि एग जोयणसयं ओगाहित्ता हिट्ठावि एग जोयणसयं वज्जिचा मज्झे अहसु जोयणसएसु एत्थ णं वाणमंतराणं देवाणं तिरियमसंखेजा भोमेज्जनगरा- वाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं भोमेज्जा णगरा चाहिँ वट्टा अंतो चउरंसा अहे पुक्खरकन्नियासंठाणसंठिया ·२स्थान पदे अ रादिस्थान ॥१४॥ प्रज्ञापना-नाना ॥ 'तीसा चत्तालीसा' इत्यादि, उत्तरतः-उत्तरस्यां दिशि असुरकुमाराणां भवनानि त्रिंशतसहस्राणि, नाग- याः मल-1 कुमाराणां चत्वारिंशत् , सुवर्णकुमाराणां चतुस्त्रिंशत् , वायुकुमाराणां पट्चत्वारिंशत् , द्वीपदिगुदघियिद्युत्स्वनिताग्नि- यवृत्ती. कुमाराणां प्रत्येकं पट्त्रिंशत् भवनशतसहस्राणि । सम्प्रति सामानिकात्मरक्षकदेवसंख्यासंग्रहार्घमाह-'चउसट्टी सट्ठी खलु' इत्यादि, दाक्षिणात्यस्यासुरकुमारेन्द्रस्य सामानिका देवाः चतुःपष्टिसहस्राणि, उत्तराहस पप्टिसहस्राणि, असुरवर्जानाम्-असुरकुमारेन्द्रवर्जानां शेषाणां सर्वेपामपि दाक्षिणात्यानामौत्तराहाणां च पट् पट् सहस्राणि प्रत्येक [सामाणिआ उ एए' इति एतेऽनन्तरोक्तसंख्याका देवाः सामानिका ज्ञातव्याः, आत्मरक्षकाः पुनः सर्वत्रापि सामानिकचतुर्गुणाः प्रतिपत्तव्याः ॥ इदानी दाक्षिणात्यानामौत्तराहाणां चांसुरकुमारादीनां ययाक्रममिन्द्रादीन् निर्दिशति--चमरे धरणे' इत्यादि, दाक्षिणात्यानामसुरकुमाराणामधिपतिश्चमरः, नागकुमाराणां धरणः, सुवर्णकु- माराणां वेणुदेवः, विद्युत्कुमाराणां हरिकान्तः, अग्निकुमाराणामग्निसिंहः, द्वीपकुमाराणां पूर्णः, उदधिकुमाराणां जलकान्तः, दिकुमाराणाममितः, वायुकुमाराणां वेलम्बः, स्तनितकुमाराणां घोषः। 'बलिभूयाणंदे' इत्यादि, उत्त- रदिग्वर्तिनामसुरकुमाराणामिन्द्रो बलिः, नागकुमाराणां भूतानन्दः, सुवर्णकुमाराणां वेणुदालिः, विद्युत्कुमाराणां हरिस्सहः, अमिकुमाराणाममिमाणवः, द्वीपकुमाराणां विशिष्टः, उदधिकुमाराणां जलप्रभा, दिक्कुमाराणाममित- वाहनः, वायुकुमाराणां प्रभञ्जनः, स्खनितकुमाराणां महाघोषः ॥ सम्प्रति वर्णसंग्रहार्थमाह-काला असुरकुमारा' , A7.

·विचित्तहत्थाभरणा विचित्तमालामउली कल्लाणगपवरवत्थपरिहिया कल्लाणगपवरमल्लाणुलेवणधरा भासुरवोंदी पलंबवण- मालधरा दिवेणं पन्नेणं दिवेणं गंधेणं दिवेणं फासेणं दिवेणं संघयणेणं दिवेणं संठाणेणं दिवाए इड्डीए दिवाए जुईए दिवाए पभाए दिवाए छायाए दिवाए अचीए दिवेणं तेएणं दिवाए लेस्साए दस दिसाओ उजोवेमाणा पभासेमाणा ते णं तत्थ साणं साणं असंखेजभोमेजनगरावाससयसहस्साणं साणं साणं सामाणियसाहस्सीणं साणं साणं अग्गमहिसीणं साणं साणं परिसाणं साणं साणं अणीयाणं साणं साणं अणीयाहिबईणं साणं साणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूर्ण वाणमं- तराणं देवाण य देवीण य आहेवचं पोरेवचं सामित्तं भट्टित्तं महत्तरगत्तं आणाईसरसेणावचं कारेमाणा पालेमाणा महया- हयनदृगीयवाइयतंतीतलतालतुडियघणमुइंगपडुप्पवाइयरवेणं दिवाई भोगभोगाई भुंजमाणा विहरति । (सू०४७) वानमन्तरसूत्रे 'तिसुवि लोगस्स असंखेजइभागे' इति, खस्थानोपपातसमुद्घातरूपेषु त्रिप्वपि स्थानेषु लोकस्यासं- ख्येय(तमे)भागे वक्तव्यानि, तथा 'भुयगवइणो महाकाया महोरगा' किंविशिष्टास्ते ? इत्याह-भुजगपतयः गन्धर्वग- णाः-गन्धर्वसमुदायाः, किंविशिष्टास्ते ? इत्याह-निपुणगन्धर्वगीतरतयः' निपुणा:-परमकौशलोपेता ये गन्धर्वा:-गन्ध- जातीयाः देवास्तेषां यद् गीतं तत्र रतिर्येषां ते तथा, एते व्यन्तराणामष्टौ मूलभेदाः, इमे चान्येऽवान्तरभेदा अष्टौ- 'अणपन्निय' इत्यादि, कथंभूता एते पोडशापि ? इत्यत आह—'चंचलचलचवलचित्तकीलणदवप्पिया' चञ्चलाः- अनवस्थितचित्तास्तथा चलचपलम्-अतिशयेन चपलं यत्क्रीडनं यश्च चित्ते द्रवः-परिहासः तौ लियो येषां ते ·प्रज्ञापना- याः मल- य. वृत्ती. २स्थान पदे व्य ॥ ९५॥ न्तरस्था सू.४७ उक्किनंतरविउलगंभीरखायफलिहा पागारट्टालयकवाडतोरणपडिदुवारदेसभागा अंतसयग्धिमुसलमुसंढिपरिवारिया अउज्झा सदाजया सदागुत्ता अडयालकोट्टगरइया अडयालकयवणमाला खेमा सिवा किंकरामरदंडोवरक्खिया लाउल्लोइयमहिया गोसीससरसरत्तचंदणदद्दरदिन्नपंचंगुलितला उपचियचंदणकलसा चंदणघडसुकयतोरणपडिदुवारदेसभागा आसनोसच- विउलवट्टबग्धारियमल्लदामकलावा पंचवण्णसरससुरहिमुकपुप्फपुंजोवयारकलिया कालागुरुपवरकुंदुरुपातुरुकधूवमधमपंवर्ग- धुद्भूयाभिरामा सुगंधवरगंधिया गंधवट्टिभूया अच्छरगणसंघसंविकिन्ना दिवतुडियसहसंपणाइया पडागमालाउलाभिरामा सबरयणामया अच्छा सण्हा लण्हा घटा महा नीरया निम्मला निप्पंका निकंकडच्छाया सप्पहा सस्सिरिया समिरीया सउओया पासाइया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडिरूवा एत्थ ण चाणमंतराणं देवाणं पज्जत्तापञ्जत्ताणं ठाणा पनचा, तिसुवि लोयस्स असंखेजइभागे, तत्थ गं बहवे याणमंतरा देवा परिवसंति, तंजहा-पिसाया भूया जक्खा रक्खसा किंनरा किंपुरिसा भुयगवइणो महाकाया गन्धवगणा य निउणगंधवगीयरइणो अणवन्नियपणवन्नियइसिवाइयभूयवाइयकंदियमहाकंदिया य कुहंडपर्यगदेवा चंचलचलचवलचित्तकीलणदवप्पिया गहिरहसियगीयणचणरइ वणमालामेलमउडकुंडलसच्छंदविउबिया- भरणचारुभूसणधरा सदोउयसुरभिकुसुमसुरइयपलंबसोहंतकंतविहसंतचित्तवणमालरइयवच्छा कामकामा कामरूवदेहधारी णाणाविहवण्णरागवरवत्थललंतचित्तचिल्ल(ललोगनियंसणा विविहदेसिनेवत्थगहियवेसा पमुइयकंदप्पकलहकेलिकोलाह- लप्पिया हासबोलबहुला असिमुग्गरसत्तिकुंतहत्था अणेगमणिरयणविविहनिज्जुत्तविचित्तचिंधगया महिहिया महज्जुइया महायसा महाबला महाणुभागा महासुक्खा हारविराइयवच्छा कडयतुडियर्थभियभुया संगयईडलमगरयलकमपीरधारी ·कोलाहलो-योलः कन्दर्पकलहकेलिकोलाहलाः प्रिया येपां ते कन्दर्पकलहकेलिकोलाहलप्रियाः, ततः प्रमुदितश- ब्देन सह विशेषणसमासः, 'हासवोलवहुला' इति हासवोलौ बहुलौ-अतिप्रभूतौ येषां ते हासवोलवहुलाः, तथा असिमुद्गरशक्तिकुन्ता हस्ते येषां ते असिमुद्गरशक्तिकुन्तहस्ताः, 'अणेगमणिरयणविविहनिजुत्तचित्तचिंधगया' इति मणयश्च-चन्द्रकान्ताद्या रत्नानि-कर्केतनादीनि अनेकर्मणिरलैर्विविध-नानाप्रकारं नियुक्तानि विचित्राणि- नानाप्रकाराणि चिह्नानि गतानि-स्थितानि येपां ते तथा, शेपं सुगमम् । कहि णं भंते ! पिसायाणं देवाणं पञ्जत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! पिसाया देवा परिवसंति ?, गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए रयणामयस्स कंडस्स जोयणसयसहस्सबाहल्लस्स उवरिं एग जोयणसयं ओगाहित्ता हेहा चंग जोयणसयं वजित्ता मझे अहसु जोयणसएसु एत्थ णं पिसायाणं देवाणं तिरियमसंखेजा भोमेजनगरावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, ते णं भोमेजनगरा बाहिं वट्टा जहा ओहिओ भवणवन्नओ तहा भाणियहो जाव पडिरूवा, एत्थ णं पिसायाणं देवाणं पञ्जचापज्जताणं ठाणा पन्नचा, तिसुवि लोगस्स असंखेज्जइभागे । तत्थ वहवे पिसाया देवा परिवसंति, महिड्डिया जहा ओहिया जाव विहरन्ति । कालमहाकाला इत्थ दुवे पिसायिंदा पिसायरायाणो परिवसंति, महिहिया महज्जुइया जाव विहरति । कहिणं भंते ! दाहिणिल्लाणं पिसायाणं देवाणं ठाणा पन्नचां, कहि णं भंते ! दाहिणिल्ला पिसाया देवा परिवसंति ?, गोयमा ! जंबूद्दीवे दीवे मन्दरस्स पवयस्स दाहिणेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए ·२स्थान प्रज्ञापना- या:मल- यः पृत्ती. पदे व्य न्तरस्था सू. ४७ .. चलचपलचित्तक्क्रीडनद्रवप्रियाः ततश्च चञ्चलशब्देन विशेपणसमासः, तथा 'गहिरहसियगीयणघणरई' गम्भीरेषु हसितगीतनर्तनेषु रतियेषां ते तथा, 'यणमालामेलमउडकुंडलसच्छंदविउचियाभरणचारुभूसणधरा' इति वनमाला- मयानि यानि आमेलमुकुटकुण्डलानि 'आमेल' इति आपीडशब्दस्य प्राकृतलक्षणवशात् आपीडः-शेखरकः, तथा खच्छन्द विकुर्षितानि यानि आभरणानि तैर्यत चारु भृपणं-मण्डनं तद् धरन्तीति वनमालापीडमुकुटकुण्डलख- च्छन्दविकुर्विताभरणचारुभूपणधराः, तथा सर्वर्तुकैः-सर्वर्तुभाविभिः सुरभिकुसुमैः सुरचिता-मुष्ठ निर्वर्तिता तथा प्रलम्वते इति प्रलम्बा शोभते इति शोभमाना कान्ता-कमनीया विकसन्ती-अमुकुलिता अम्लानपुप्पमयी चित्रा- नानाप्रकारा वनमाला रचिता वक्षसि यस्ते सर्पर्तुकसुरभिकुसुमसुरचितप्रलम्बशोभमानकान्तविकसचित्रवनमालार- चितवक्षसः, तथा काम-खेच्छया गमो येषां ते कामगमाः-खेच्छाचारिणः, क्वचित् 'कामकामा' इति पाठः, तत्र कामेन-खेच्छया कामो-मैथुनसेवा येषां ते कामकामा अनियतकामा इत्यर्थः, तथा काम-खेच्छया रूपं येषां ते काम- रूपास्ते च ते देहाश्च कामरूपदेहास्तान् धरन्तीत्येवंशीलाः कामरूपदेहधारिणः, खेच्छाविकुर्वितनानारूपदेहधारिण इत्यर्थः, तथा नानाविधैर्वणे रागो-रक्तता येषां तानि नानाविधवर्णरागाणि वराणि-प्रधानानि चित्राणि-नानावि. धानि अद्भुतानि वा चिल्ललगानि देशीवचनत्वात् देदीप्यमानानि वस्त्राणि निवसनं-परिधानं येषां ते नानाविध- वर्णरागवरवस्त्रचित्रचिललगनिवसनाः, तथा विविधैर्देशीनेपथ्यहीतो वेषो यस्ते विविधदेशीनेपथ्यगृहीतवेषाः, तथा 'पमुइयकंदप्पकलहकेलिकोलाहलप्पिया' इति कन्दर्पः-कामोद्दीपनं वचनं चेष्टा च कलहो-राटी.केटि:-क्रीडा . .

·. शेपं सुगमम् । कोलाहलो-बोलः कन्दर्पकलहकेलिकोलाहलाः प्रिया येषां ते कन्दर्पकलहकेलिकोलाहलप्रियाः, ततः प्रमुदितश- ब्देन सह विशेषणसमासः, 'हासवोलवहुला' इति हासवोलौ बहुलौ-अतिप्रभूतौ येषां ते हासवोलवहुलाः, तथा असिमुद्गरशक्तिकुन्ता हस्ते येषां ते असिमुद्गरशक्तिकुन्तहस्ताः, 'अणेगमणिरयणविविहनिजुत्तचित्तचिंधगया' इति मणयश्च-चन्द्रकान्ताद्या रत्नानि-कर्केतनादीनि अनेकर्मणिरलैर्विविध-नानाप्रकारं नियुक्तानि विचित्राणि- नानाप्रकाराणि चिह्नानि गतानि-स्थितानि येषां ते तथा, कहिणं भंते ! पिसायाणं देवाणं पजत्तापजचाणं ठाणा पन्नता, कहि णं भंते ! पिसाया देवा परिवसंति ?, गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए रयणामयस्स कंडस्स जोयणसयसहस्सबाहल्लस्स उवरिं एग जोयणसयं ओगाहिचा हेडा चेग जोयणसयं वजित्ता मज्झे अहसु जोयणसएसु एत्थ णं पिसायाणं देवाणं तिरियमसंखेजा भोमेजनगरावाससयसहस्सा भवन्तीति मक्खायं, ते णं भोमेज्जनगरा चाहिं वट्टा जहा ओहिओ भवणवन्नओ तहा भाणियहो जाव पडिरूवा, एत्थ णं पिसायाणं देवाणं पञ्जत्तापज्जत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसुवि लोगस्स असंखेज्जइभागे । तत्थ बहवे पिसाया देवा परिवसंति, महिड्डिया जहा ओहिया जाव विहरन्ति । कालमहाकाला इत्थ दुवे पिसायिंदा पिसायरायाणो परिवसंति, महिड्डिया महज्जुइया जान विहरंति । कहि णं भंते ! दाहिणिल्लाणं पिसायाणं देवाणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! दाहिणिल्ला पिसाया देवा परिवसंति ?, गोयमा ! जंबूद्दीवे दीवे मन्दरस्स पवयस्स दाहिणेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए

·प्रज्ञापना-
या मल-
य० पृत्ती.
२स्थाना
दे व्यन.
रस्थानं
॥ ९७॥
रयणामयस्स कंडस्स जोयणसयसहस्संबाहल्लस्स उरि एग जोयणसहस्सं ओगाहिचा हेहा चेगं जोयणसयं बजिचा माले
अहसु जोयणसएंसु एत्थ णं दाहिणिल्लाणं पिसायाणं देवाण तिरियमसंखेजा मोमेज्जनगरावाससहस्सा भक्तीतिमरसायं,
तेणं भवणा जहा ओहिओ भवणवन्नओ तहां भाणियचो जाव पडिरूवा, एत्य णं दाहिणिल्याणं पिसायाणं देवाणं पज-
चापजत्ताणं ठाणा पन्नता, तिसुवि लोगस्स असंखेचइभागे, तस्थ णं वहवे दाहिणिल्ला पिसाया देवा परिवसंति,
महिड्डिया जहा ओहिया जाव विहरति । काले एत्थ पिसायिंदे पिसायराया परिवसइ, महिहीए जाब पमासेमाणे । से
तत्थ तिरियमसंखेजाणं मोमेजनयरावासंसंयसहस्साणं चउण्हं सामाणियसाहस्सीणं चउण्ह य अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं
तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणियाणं सत्तण्हं अणियाहिबईणं सोलसण्हं आयरक्खदेषसाहस्सीणं अमेसि च बहूर्ण दाहिणिल्याणं .
वाणमंतराणं देवाण य देवीण य आहेबच्चं जावं विहरइ । उत्तरिल्लाणं पुच्छा, गोयमा ! जहेब दाहिणिष्ठाणं वत्ताया रोष
उत्चरिल्याणपि, णवरं मन्दरस्स पवयस्स उत्तरेणं महाकाले एत्थ पिसायिंदे पिसायराया परिवसह, जाव विहरह । एवं जहा
पिसायाणं तहा भूयाणपि, जाव गंधवाणं, नवरं ईदेसु णाणत्तं माणियत्वं इमेण विहिणा-भूयाणं सुरूवपडिरूवा, जक्खाणं
पुन्नमद्दमाणिभद्दा, रक्खसाणं भीममहाभीमा, किन्नराणं किन्नरकिंपुरिसा, किंपुरिसाणं सप्पुरिसमहापुरिसा, महोरगाणे
अइकायमहाकाया, गंधवाणं गीयरइगीयजसा, जाव विहरइ । काले य महाकाले सुरुव पडिरून पुनमदेय ।तर व माणि-
भद्दे भीमे य तहा महाभीमे ॥१४॥ किन्नर किंपुरिसे खलु सप्पुरिसे खलु तहा महापुरिसे । कायमहाकाए गीपर मेष
गीयजसे ॥१४२।। (सू०४८)। कहिण मते ! अणवमियाणं देवाणं ठाणा पक्षधा, कहिणमता अभिया देखा परिपसल,
नंसू.४
॥१७॥

·गोयमां! इमीसे रयणप्पभाएं पुढवीए रयणामयस्स कंडस्स जोयणसयसहस्सबाहल्लस्स उवरिं जाव जोयणसएसु एत्य णं अंणवन्नियाणं देवाणं तिरियमसंखेजा णगरावाससहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं जाव पडिरूवा, एत्थ णं अणवनियाणं देवाणं ठाणा, उववाएणं लोयस्स असंखेजइभागे समुग्याएणं लोयस्स असंखेजइभागे संहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे; तत्थ णं वहवे अणवनिया देवा परिवसति महिहिया जहा पिसाया जाव विहरंति, सन्निहियसामाणा इत्थ दुवे अणवनिंदा अणवनियकुमाररायाणो परिवसंति महिड्डीया, एवं जहा कालमहाकालाणंदोण्हंपिदाहिणिल्लाणं उत्तरिल्लाण य भणिया तहा सन्निहियसामाणाणंपि भाणियवा । संगहणीगाहा-अणवनियपणवनियइसिवाइयभूयवाझ्या चेव । कंदियमहाकंदियकोहंडा पयगए चेव ॥१४३॥ इमे इंदा-'संनिहिया सामाणा धायविधाए इसी य इसिवाले । ईसरमहेसरा (विय) हवइ सुवच्छे विसाले य ॥१४४॥ हासे हासरई विय सेए य वहा भवे महासेए । पयए अपयगवई य नेयवाआणुपुधीए ॥१४५॥ (सू०४९) नवरं 'काले य महाफाले' इत्यादि, दक्षिणोत्तराणां पिशाचानां यथाक्रममिन्द्रौ कालमहाकाली, भूतानां सुरूप- प्रतिरूपौ; यक्षाणां पूर्णभद्रमाणिभद्रौ, राक्षसानां भीममहाभीमौ, किन्नराणां किन्नरफिपुरुपौ, किंपुरुषाणां सत्पुरुप- महापुरुषो, महोरगाणामतिकायमहाकायौ, गन्धर्वाणां गीतरतिगीतयशसौ ॥ कहि णं भंते ! जोइसियाणं पजत्तापलत्ताणं ठाणा पन्नता ?, कहि णं भंते ! जोइसिया देवा परिवसंति ?, गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ सत्तणउइजोयणसए उडे उप्पइत्ता दसुत्तरजोयणसयवाहल्ले ·मज्ञापना- याः मल- य० वृत्ती. २स्थान दे व्यन , ॥ ९७॥ , रयणामयस्स कंडस्स जोयणसयसहस्संवाहल्लस्स उरि एग जोयणसहस्सं ओगाहिचा हेहा वेगं जोयणसयं पमिचा मो अहसु जोयणसएंसु एत्थ णं दाहिणिल्लाणं पिसायाणं देवाणं तिरियमसंखेजा भोमेज्जनगरावाससहस्सा भक्तीतिमरसायं, ते णं भवणा जहा ओहिओ भवणवनओ तहा भाणियधो जाव पडिरूवा, एत्य णं दाहिणिल्याणं पिसायाणं देवाणं पूज- चापजत्ताणं ठाणा पन्नता ?, तिसुवि लोगस्स असंखेजहभागे, सत्थ णं वहवे दाहिणिल्टा पिसाया देवा परिवसंति, महिहिया जहा ओहिया जाव विहरति । काले एत्थ पिसायिंदे पिसायराया परिवसइ, महिडीए जाव पमासेमाणे । से तत्थ तिरियमसंखेजाणं मोमेजनयरावासंसयसहस्साणं चउण्हं सामाणियसाहस्सीणं चउण्ह य अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं तिहं परिसाणं सत्तण्हं अणियाणं सत्तण्हं अणियाहिबईणं सोलसण्हं आयरक्सदेषसाहस्सीणं अमेसि च बहूणं दाहिणिलाणं वाणमंतराणं देवाण य देवीण य आहेवच्चं जावं विहरइ । उत्तरिल्लाणं पुच्छा, गोयमा ! जहेव दाहिणिलाणं वत्तइया सोच उत्तरिल्लाणंपि, गवरं मन्दरस्स पवयस्स उत्तरेणं महाकाले एत्थ पिसायिंदे पिसायराया परिवसइ, जाव विहरइ । एवं जहा पिसायाणं तहां भूयाणपि, जाव गंधवाणं, नवरं इंदेसु णाणत्तं भाणियई इमेण विहिणा-भूयाणं सुरूवपडिरूवा, जक्खाणं पुषभद्दमाणिभद्दा, रक्खसाणं भीममहाभीमा, किन्नराणं किम्मरकिंपुरिसा, किंपुरिसाणं सपरिसमहापुरिसा, महोरगान अइकायमहाकाया, गंधवाणं गीयरइगीयजसा, जाव विहरइ । काले य महाकाले सुरूव पडिसन पुनमय वरष माणि- भद्दे भीमे य तहा महामीमे ॥१४॥ किमर किंपुरिसे खलु सप्पुरिसे खलु तहा महापरिसे । कायमहाकाए मीवर गीयजसे ॥१४२।। (सू०३८)। कहिण भते । अणवमियाणं देवाणं ठाणा पणता, कविता मनवनिया देखा रस्थानं ४८वा मन्तर नंसू.४ " .

·तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणीयाणं सत्तण्हं अणीयाहिवईणं सोलसण्हं आयरक्खदेवसाहस्सीणं. जाव.अन्नेसि च बहूणं. :. जोइसियाणं देवाणं देवीण य आहेवचं.जाव विहरंति ॥ (सू० ५०) ज्योतिष्कसूत्रे 'अद्धकविठ्ठगसंठाणसंठियाई अर्द्ध कपित्थस्य अर्द्धकपित्थं तस्य संस्थानं तेन संस्थितानि, अत्रा- क्षेपपरिहारौ चन्द्रपज्ञसिटीकायां सूर्यप्रज्ञसिटीकायां चाभिहिताविति ततोऽवधायौं, 'सवफालिहमया' इति सर्वा- त्मना स्फटिकमयानि, तथा अभ्युद्गता-आभिमुख्येन सर्वतो विनिर्गता उत्सृष्टा-प्रबलतया सर्वासु दिक्षु प्रसृता या प्रभा-दीप्तिस्तया सितानि-धवलानि अभ्युद्गतोत्सृतप्रभासितानि, तथा विविधानां मणिकनकरत्नानां या भक्तयो- विच्छित्तिविशेपास्ताभिश्चित्राणि-आश्चर्यभूतानि विविधमणिकनकभक्तिचित्राणि, 'वाउद्भूयविजयवेजयंतीपडागाछ- चाइछत्तकलिया' वातोद्भूता-वायुकम्पिता विजयः-अभ्युदयस्तत्संसूचिका वैजयन्त्यभिधाना या पताका अथवा विजय इति वैजयन्तीनां पार्थकर्णिकोच्यते तत्प्रधाना वैजयन्त्यः-पताकास्ता एव विजयवर्जिता वैजयन्त्यः पताकाः छत्रा- तिच्छत्राणि-उपर्युपरिस्थितानि छत्राणि तैः कलितानि वातोद्भूतविजयवैजयन्तीपताकाच्छनातिच्छत्रकलितानि तुङ्गानि-उच्चानि, तथा गगनतलम्-अम्बरतलं अनुलिखद्-अतिलङ्घयत् शिखरं येषां तानि गगनतलानुलिखच्छिख- राणि, तथा जालानि-जालकानि तानि च भवनभित्तिषु लोके प्रतीतानि, तदन्तरेषु विशिष्टशोभानिमित्तं रतानि यत्र तानि तथा, पञ्जरादुन्मीलितमिव-बहिष्कृतमिव पञ्जरोन्मीलितवदू, तथाहि-किल किमपि वस्तु पञ्जरात- ·२स्थान मज्ञापना: या। मल- य.वृत्ती. पदे तिप्कस्था ॥९८॥ नंसू.५० तिरियमसंखेजे जोइसविसए एत्थ णं जोइसियाणं देवाणं तिरियमसंखेजाजोइसियविमाणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्या- यं, ते णं विमाणा अद्धकविहगसंठाणसंठिया सबफालिहमया अभुग्गयमूसियपहसिया इव विविहमणिकणगरयणमचिचिचा वाउद्भूयविजयवेजयंतीपडागाछत्ताइछत्तकलिया तुंगा गगणतलमहिलंघमाणसिहरा जालंतररयणपंजलम्मिलियब मणि- कणगधृभियागा वियसियसयवत्तपुंडरीया तिलयरयणढचंदचिचा नाणामणिमयदामालंकिया अंतो पहिं च सण्हा तवणि- अरुइलवालुयापत्थडा सुहफासा सस्सिरिया सुरूवा पासाइया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडिरूवा एत्य ण जोइसियाणं देवाणं पजचापजचाणं ठाणा पन्नत्ता तिसुवि लोगस्स असंखेज्जहभागे । तत्य णं वहवे जोइसिया देवा परिवसंति, तंजहा- वहस्सई चंदा सूरा सुक्का सणिच्छरा राहू धूमकेऊ बुधा अंगारगा तत्ततवणिजकणगवन्ना जे य गहा जोइसम्मि चारं चरंति केऊ य गइरइया अंडावीसइविहा नक्खत्तदेवतगणा णाणासंठाणसंठियाओ पंचवन्नाओ वारयाओ ठियलेसाचारिणो अविस्साममंडलगई पत्तेयनामंकपागडियचिंधमउडा महिड्डिया जाव पभासेमाणा, ते णं तत्थ साणं साणं विमाणावाससय- सहस्साणं साणं साणं सामाणियसाहस्सीणं साणं साणं अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं साणं साणं परिसाणं साणं साणं अणियाणं साणं साणं अणियाहिबईणं साणं साणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अमेसिं च बहूर्ण जोइसियाणं देवाणं देवीण य आहेबच्चं जाब विहरंति । चंदिमसूरिया इत्थ दुवे जोइसिदा जोइसियरायाणो परिवसंति, महिहिया जावं पभासेमाणा, ते मं वत्य साणं साणं जोइसिय विमाणावाससयसहस्साणं चउण्हं सामाणियसाहस्सीणं चउर्ण अग्ममहिसीणं सपरिवारा ·तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणीयाणं सत्तण्हं अणीयाहिवईणं सोलसण्हं आयरक्खदेवसाहस्सीणं जाव अन्नसिं च बहूर्ण जोइसियाणं देवाणं देवीण य आहेवचं.जाव विहरति ॥ (सू०५०) ज्योतिष्कसूत्रे 'अद्धकविठ्ठगसंठाणसंठियाई अर्द्ध कपित्वस्य अर्द्धकपित्थं तस्य संस्थानं तेन संस्थितानि, अत्रा- क्षेपपरिहारौ चन्द्रपज्ञप्तिटीकायां सूर्यप्रज्ञप्तिटीकायां चाभिहिताविति ततोऽवधायौं, 'सधफालिहमया' इति सर्वा- त्मना स्फटिकमयानि, तथा अभ्युद्गता-आभिमुख्येन सर्वतो विनिर्गता उत्सृष्टा-प्रवलतया सर्वासु दिक्षु प्रसृता या प्रभा-दीप्तिस्तया सितानि-धवलानि अभ्युद्गतोत्सृतप्रभासितानि, तथा विविधानां मणिकनकरत्नानां या भक्तयो- विच्छित्तिविशेपास्ताभिश्चित्राणि-आश्चर्यभूतानि विविधमणिकनकभक्तिचित्राणि, 'वाउद्भूयविजयवेजयंतीपडागाछ- चाइछत्तकलिया' वातोद्भूता-वायुकम्पिता विजयः-अभ्युदयस्तत्संसूचिका वैजयन्त्यभिधाना या पताका अथवा विजय इति वैजयन्तीनां पार्थकर्णिकोच्यते तत्प्रधाना वैजयन्त्यः-पताकास्ता एव विजयवर्जिता वैजयन्त्यः पताकाः छत्रा- तिच्छत्राणि-उपर्युपरिस्थितानि छत्राणि तैः कलितानि वातोद्भूतविजयवैजयन्तीपताकाच्छनातिच्छत्रकलितानि तुझानि-उचानि, तथा गगनतलम्-अम्बरतलं अनुलिखद्-अतिलङ्घयत् शिखरं येषां तानि गगनतलानुलिखच्छिख- राणि, तथा जालानि-जालकानि तानि च भवनभित्तिषु लोके प्रतीतानि, तदन्तरेषु विशिष्टशोभानिमित्तं रत्नानि यत्र तानि तथा, पञ्जरादुन्मीलितमिव-बहिष्कृतमिव पञ्जरोन्मीलितवद्, तथाहि-किल किमपि वस्तु पञ्जरात्- ·मज्ञापना: या: मल- यवृत्ती. २ स्थान पदे ख्यो तिप्कस्था. नंसू.५० ॥९८॥ - तिरियमसंखेजे जोइसविसए एत्थ णं जोइसियाणं देवाणं तिरियमसंखेजाजोइसियविमाणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खा- यं, ते णं विमाणा अद्धकविहगसंठाणसंठिया सबफालिहमया अन्भुग्गयमूसियपहसिया इव विविहमणिकणगरयणमचिचिचा वाउयविजयवेजयंतीपडागाछत्ताइछत्तकलिया तुंगा गगणतलमहिलंघमाणसिहरा जालंतररयणपंजलुम्मिलिय। मणि- कणगधृभियागा वियसियसयवत्तपुंडरीया तिलयरयणडचंदचिचा नाणामणिमयदामालंकिया अंतो पहिं च सण्हा तवणि- अरुइलवालुयापत्थडा सुहफासा सस्सिरिया सुरूवा पासाइया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडिरूवा एत्थ ण जोइसियाणं देवाणं पजचापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता तिसुवि लोगस्स असंखेजहभागे । तत्थ णं वहवे जोइसिया देवा परिवसंति, तंजहा- चहस्सई चंदा सूरा सुक्का सणिच्छरा राहू धूमकेऊ बुधा अंगारगा तत्ततवणिजकणगवना जे य गहा जोइसम्मि चारं चरंति केऊ य गइरइया अद्यावीसइविहा नक्खत्तदेवतगणा णाणासंठाणसंठियाओ पंचवन्नाओ तारयाओ ठियलेसाचारिणो अविस्साममंडलगई पत्तेयनामंकपागडियचिंधमउडा महिहिया जाव पभासेमाणा, ते णं तत्थ साणं साणं विमाणावाससय:- सहस्साणं साणं साणं सामाणियसाहस्सीणं साणं साणं अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं साणं साणं परिसाणं साणं साणं अणियाणं साणं साणं अणियाहिवईणं साणं साणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अनेसि च बहूणं जोइसियाणं देवाणं देवीण य आहेचचं जाव विहरंति । चंदिमसूरिया इत्थ दुवे जोइसिंदा जोइसियरायाणो परिवसंति, महिहिया जाव पभासेमाणा, ते गं तत्य साणं साणं जोइसियविमाणावाससयसहस्साणं चउण्डं सामाणियसाहस्सीणं चउण्हं अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं ॥

·तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणीयाणं सत्तण्हं अणीयाहिवईणं सोलसण्हं आयरक्खदेवसाहस्सीणं जाव अन्नेसिं च बहूण जोइसियाणं देवाणं देवीण य आहेवचं जाब विहरंति ॥ (मू०५०) ज्योतिष्कसूत्रे 'अद्धकविढगसंठाणसंठियाई' अर्द्ध कपित्थस्य अर्द्धकपित्थं तस्य संस्थानं तेन संस्थितानि, अत्रा- क्षेपपरिहारौ चन्द्रपज्ञप्सिटीकायां सूर्यप्रज्ञासिटीकायां चाभिहिताविति ततोऽवधायौं, 'सवफालिहमया' इति सर्वा- त्मना स्फटिकमयानि, तथा अभ्युद्गता-आभिमुख्येन सर्वतो विनिर्गता उत्सृष्टा-प्रवलतया सर्वासु दिक्षु प्रसृता या प्रभा-दीप्तिस्तया सितानि-धवलानि अभ्युद्गतोत्सृतप्रभासितानि, तथा विविधानां मणिकनकरत्नानां या भक्तयो- विच्छित्तिविशेपास्ताभिश्चित्राणि-आश्चर्यभूतानि विविधमणिकनकभक्तिचित्राणि, 'वाउद्भूयविजयवेजयंतीपडागाछ- चाइछत्तकलिया' वातोद्भूता-वायुकम्पिता विजयः-अभ्युदयस्तत्संसूचिका वैजयन्त्यभिधाना या पताका अथवा विजय इति वैजयन्तीनां पार्थकर्णिकोच्यते तत्प्रधाना वैजयन्त्यः-पताकास्ता एव विजयवर्जिता वैजयन्त्यः पताकाः छत्रा- तिच्छत्राणि-उपर्युपरिस्थितानि छत्राणि तैः कलितानि वातोद्भूतविजयवैजयन्तीपताकाच्छनातिच्छनफलितानि तुङ्गानि-उच्चानि, तथा गगनतलम्-अम्बरतलं अनुलिखद्-अतिलङ्घयत् शिखरं येषां तानि गगनतलानुलिखच्छिख- राणि, तथा जालानि-जालकानि तानि च भवनभित्तिषु लोके प्रतीतानि, तदन्तरेषु विशिष्टशोभानिमित्तं रत्नानि यत्र तानि तथा, पञ्जरादुन्मीलितमिव बहिष्कृतमिव पञ्जरोन्मीलितवद्, तथाहि-किल किमपि वस्तु पञ्जरात- ·प्रज्ञापना. या:मल- म. वृत्ती. २ स्थान पदे ज्य तिकस्म ॥१९॥ वंशादिमयप्रच्छादनविशेपा बहिष्कृतमत्यन्ताविनष्टच्छायत्वात् शोभते तथा तान्यपि विमानानीति भावः, तथा मणिकनकाना संघन्धिनी स्तूपिका-शिखर येषां तानि मणिकनकस्तूपिकानि, ततः पूर्वपदाभ्यां सह विशेषणस- मासः, तथा विकसितानि यानि शतपत्राणि पुण्डरीकाणि च द्वारादीप्रतिकृतित्वेन स्थितानि तिलकाध-मित्यादिपु पुण्ड्राणि रत्नमयाश्चार्द्धचन्द्रा द्वारादिषु तैश्चित्राणि विकसितशतपत्रंपुण्डरीकतिलकरलार्द्धचन्द्रचित्राणि, तथा नाना- मणिमयीभिर्दामभिरलङ्कृतानि नानामणिमयंदामालङ्कतानि, तथा अन्तर्वहिश्च श्लक्ष्णानि-मसणानि तथा तपनीयं- सुवर्णविशेषस्तन्मय्या रुचिरायाः वालुकायाः-सिकतायाः प्रस्तटः-प्रतरो येषु तानि तपनीयरुचिरवालुकाप्रस्त- टानि, तथा सुखस्पर्शानि शुभस्पर्शानि वा, शेषं प्राग्वत् यावत् 'वहस्सई चंदा' इत्यादि, बृहस्पतिचन्द्रसूर्यधुक्र- शनैश्चरराहुधूमकेतुबुधाङ्गारकाः, कथंभूता ? इत्याह-तप्ततपनीयकनकवर्णा-ईषदरक्तवर्णाः, तथा ये च ग्रहा-उक्क- व्यतिरिक्ता ज्योतिश्चक्रे चारं चरन्ति केतवो ये च गतिरतिकाः ये चाष्टाविंशतिविधा नक्षत्रदेवगणास्ते सर्वेऽपि नानासंस्थानसंस्थिताः, चशब्दात् तपनीयकनकवर्णाः, तारकाः पञ्चवर्णाः, एते च सर्वेऽपि स्थितलेश्या अवलितते. जोलेश्याकाः तथा ये चारिणः-चाररतातेऽविश्राममण्डलगतिकाः, तथा सर्वेऽपि प्रत्येक नामाइन-खखनामाइन प्रकटितं चि मुकुटे येषां ते प्रत्येक[ख]नामाकप्रकटितचिह्नमुकुटाः, किमुक्तं भवति :-चन्द्रस्य मुकुटे चन्द्रमण्डल- लाम्छनं खनामाप्रकटितं सूर्यस्य सूर्यमण्डलं ग्रहस्य ग्रहमण्डलं मक्षत्रस्य नक्षत्राकारं तारकस तारकाकारविति ॥ .

·कहिणं मते ! वेमाणियाणं देवाणं पज्जत्तापजचाणं ठाणा पबचा , कहिणं भंते । वेमाणिया देवा परिवसंति !, गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिज्जाओ भूमिभागाओ उहुं चंदिमसूरियगहनवखचतारारूवाणं बहूई जोयणसयाई बहूई जोयणसहस्साई बहूई जोयणसयसहस्साई बहुगाओ जोयणकोडीओ बहुगाओ जोयणकोडाकोडीओ उहं दूरं उप्पइत्ता एत्थ णं सोहम्मीसाणसणंकुमारमाहिंदवंभलोयलंतगमहासुकसहस्सारआणयपाणयआरणञ्चुयगेवेजणुत्तरेस एत्थ ण वेमाणियाणं देवाणं चउरासीइ विमाणावाससयसहस्सा सत्ताणउई च सहस्सा तेवीसं च विमाणा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा सबरयणामया अच्छा सण्हा लण्हा घट्टा मट्ठा नीरया निम्मला निप्पंका निकंकडच्छाया सप्पभा सस्सिरिया सउज्जोया पासादीया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडिरूवा, एत्थ ण वेमाणियाणं देवाणं पजत्तापजताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसुवि लोयस्स असंखेजहभागे, तत्थ णं वहवे वेमाणिया देवा परिवसंति ?, तं०-सोहम्मीसाणसणकुमारमाहिंदवंभलोगलं- तगमहासुफसहस्सारआणयपाणयआरणचुयगेवेजणुत्तरोववाझ्या देवा, ते णं मिगमहिसवराहसीहछगलदहुरहयगयवइयग- 'खग्गउसमविडिमपागडियचिंधमउडा पसिढिलवरमउडकिरीडधारिणो वरकुंडलुजोइयाणणा मउडदिचसिरिया रत्तामा पउमपम्हगोरा सेया सुहबन्नगंधफासा उत्तमवेउविणो पवरवत्थगंधमल्लाणुलेवणधरा महिड्डिया महज्जुइया महायसा महाबला महाणुभागा महासोक्खा हारविराइयवच्छा कडयतुडियर्थभियभुया अंगदकुंडलमहगंडतलकनपीढधारी विचित्तहत्याभरणा विचित्तमालामउली कल्लाणगपवरवत्थपरिहिया कल्लाणगपवरमल्लाणुलेवणा भासुरवोंदी पलंबवणमालधरा दिवेणं वनेणं दिवेणं गंधेणं दिवेणं फासेणं दिवेणं संघयणेणं दिवेणं संठाणेणं दिवाए इडीए दिवाए जुईए दिवाए पंभाएं दिखाए छायाए ·प्रज्ञापना- या:मल- १०वृत्ती. पदे ज्य तिष्कस्थ नं सू.५ ॥९९॥ वंशादिमयप्रच्छादनविशेपा वहिष्कृतमत्यन्ताविनष्टच्छायत्वात् शोभते तथा तान्यपि विमानानीति भावः, तथा मणिकनकानां संघन्धिनी स्तूपिका-शिखरं येप तानि मणिकनकस्तूपिकानि, ततः पूर्वपदाभ्यां सह विशेषणस- मासः, तथा विकसितानि यानि शतपत्राणि पुण्डरीकाणि च द्वारादौ प्रतिकृतित्वेन स्थितानि तिलकाच-मित्यादिषु पुण्ड्राणि रत्नमयाश्चार्द्धचन्द्रा द्वारादिपु तैश्चित्राणि विकसितशतपत्रपुण्डरीकतिलकरत्नार्द्धचन्द्रचित्राणि, तथा नाना- मणिमयीभिर्दामभिरलङ्कृतानि नानामणिमयंदामालङ्कृतानि, तथा अन्तर्वहिश्च श्लक्ष्णानि-मरणानि तथा तपनीयं- सुवर्णविशेपस्तन्मय्या रुचिरायाः वालुकायाः-सिकतायाः प्रस्तटः-प्रस्तरो येपु तानि तपनीयरुचिरवालुकाप्रस्त- टानि, तथा सुखस्पर्शानि शुभस्पर्शानि वा, शेषं प्राग्वत् यावत् 'वहस्सई चंदा' इत्यादि, बृहस्पतिचन्द्रसूर्यशुक्र- शनैश्वरराहुधूमकेतुबुधाङ्गारकाः, कथंभूता ? इत्याह-तप्ततपनीयकनकवर्णा-ईपद्रक्तवर्णाः, तथा ये च प्रहा-उक्त- व्यतिरिक्ता ज्योतिश्चक्रे चारं चरन्ति केतवो ये च गतिरतिकाः ये चाष्टाविंशतिविधा नक्षत्रदेवगणास्ते सर्वेऽपि नानासंस्थानसंस्थिताः, चशब्दात् तपनीयकनकवर्णाः, तारकाः पञ्चवर्णाः, एते च सर्वेऽपि स्थितलेश्या-अवखितते- जोलेश्याकाः तथा ये चारिणः-चाररतास्तेऽविश्राममण्डलगतिकाः, तथा सर्वेऽपि प्रत्येकं नामाइन-खखनामाइन प्रकटितं चि मुकुटे येषां ते प्रत्येक[ख]नामाङ्कप्रकटितंचिह्नमुकुटाः, फिमुक्तं भवति ?-चन्द्रस्य.मुकुटे चन्द्रमण्डल- डान्छनं खनामाप्रकटितं सूर्यस्य सूर्यमण्डलं प्रहस्य प्रहमण्डल नक्षत्रस्य नक्षत्राकारं तारकस तारकाकारविति ॥ , ·कहि णं भंते ! सोहम्मगदेवाणं पञ्जचापजचाणं ठाणा पन्नता ?, कहि णं भंते ! सोहम्मगदेवा परिवसंति ?, गोयमा ! जंबूद्दीवे दीवे मंदरस्स पवयस्स दाहिणेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ जाव उडे दूरं उप्पइत्ता एत्य णं सोहम्मे णाम कप्पे पन्नचे पाईणपडीणायए उदीणदाहिणविच्छिन्ने अद्धचंदसंठाणसंठिए अचिमालि- भासरासिवण्णाभे असंखेजाओ जोयणकोडीओ असंखेज्जाओ जोयणकोडाकोडीओ आयामविक्खंभेणं असंखेजाओ जोय- णकोडाकोडीओ परिक्खेवेणं सबरयणामए अच्छे जाव पडिरूवे, तत्थ णं सोहम्मगदेवाणं बत्तीसविमाणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा सबरयणामया जाव पडिरूवा, तेसिणं विमाणाणं वहुमज्झदेसभागे पंच वडिंसया पन- चा, तंजहा–असोगवडिंसए सत्तवण्णवडिंसए चंपगवडिसए चूयवडिंसए मज्झे इत्य सोहम्मवडिसए, ते णं वडिंसया सबरयणामया अच्छा जाव पडिरूवा, एत्थ णं सोहम्मगदेवाणं पजचापजचाणं ठाणा पन्नत्ता, तिसुवि लोगस्स असंखि- अइभागे, तत्य गं वहवे सोहम्मगदेवा परिवसंति महिडिया जाव पभासेमाणा, ते णं तत्थ साणं साणं विमाणावाससय- सहस्साणं साणं साणं अग्गमहिसीणं साणं साणं सामाणियसाहस्सीणं एवं जहेव ओहियाणं तहेव एएसिपि भाणियवंजाव आयरक्खदेवसाहस्सीणं अनेसि च वहूर्ण सोहम्मगकप्पवासीणं वेमाणियाणं देवाण य देवीण य आहेवचं जाव विहरति । सक्के इत्थ देविंदे देवराया परिवसइ, वजपाणी पुरंदरे सयकतू सहस्सक्खे मघवं पागसासणे दाहिणड्डलोगाहिवई वत्तीस- विमाणावाससयसहस्साहिबई एरावणवाहणे सुरिंदे अयरंवरवत्थघरे आलइयमालमउडे नवहेमचारुचित्तचंचलकुंडलविलि- हिजमाणगंडे महिडिए जाव पभासेमाणे से णं तत्थ पचीसाए विमाणावाससयसहस्साणं चउरासीए सामाणियसाहस्सीणं ·प्रज्ञापना- या: मल- २ स्थान पदे बैमा दिवाए अच्चीए दिवेणं तेएणं दिवाए लेसाए दस दिसाओ उज्जोवेमाणा पभासेमाणा ते ण तत्व साणं साणं विमाणावास- सयसहस्साणं साणं साणं सामाणियसाहस्सीणं साणं साणं तायत्तीसगाणं साणं साणं लोगपालाणं साणं साणं अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं साणं साणं परिसाणं साणं साणं अणियाणं साणं साणं अणियाहिवईणं साणं साणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूणं वेमाणियाणं देवाण य देवीण य आहेवच्चं पोरेवचं जावं दिवाई भोगभोगाई भुंजमाणा विहरति । (मु०५१) निकस्था यवृत्ती. नं सू.५ ॥१०॥ वैमानिकसूत्रे चतुरशीतिर्विमानलक्षाणि सप्तनवतिर्विमानसहस्राणि त्रयोविंशतिर्विमानानीति, 'वत्तीसठ्ठावीसा 1. वारसहचउरो सयसहस्सा' इत्यादिसंख्यामीलनेन परिभावनीयानि, 'ते णं मिगमहिस' इत्यादि, सौधर्मदेवा मृग- || रूपप्रकटितचिहमुकुटाः ईशानदेवा महिपरूपप्रकटितचिह्नमुकुटाः सनत्कुमारदेवा वराहरूपप्रकटितचिहमुकुटाः माहेन्द्रदेवा सिंहरूपप्रकटितमुकुटचिह्नाः ब्रह्मलोकदेवाः छगलरूपप्रकटितमुकुटचिहाः लान्तकदेवा दर्दुररूपप्रकटि- तमुकुटचिह्नाः शुक्रकल्पदेवा हयमुकुटचिह्नाः सहस्रारकल्पदेवा गजपतिमुकुटचिह्नाः आनतकल्पदेवा भुजगमुकुट- चिह्नाः प्राणतकल्पदेवाः खड्गमुकुटचिह्नाः खड्गः-चतुष्पदविशेष आटव्यः आरणकल्पदेवा वृषभमुकुटचिहाः अच्युत- कल्पदेवा विडिममुकुटचिह्नाः, 'वरकुंडलुजोइआणणा' इति वराभ्यां कुण्डलाभ्यामुद्दयोतितं-भाखरीकृतमाननं शेषां तथा, शेषं सुगम ॥ ते ·कहिणं भंते ! सोहम्मगदेवाणं पजत्तापञ्जत्ताणं ठाणा पन्नता, कहि णं भंते ! सोहम्मगदेवा परिचसंति ?, गोयमा! जंबूद्दीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स दाहिणेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिज्जाओ भूमिभागाओ जाव उहं दूरं उप्पइत्ता एत्थ णं सोहम्मे णामं कप्पे पन्नत्ते पाईणपडीणायए उदीणदाहिणविच्छिन्ने अद्धचंदसंठाणसंठिए अचिमालि- भासरासिवण्णाभे असंखेजाओ जोयणकोडीओ असंखेज्जाओ जोयणकोडाकोडीओ आयामविक्खंभेणं असंखेजाओ जोय- णकोडाकोडीओ परिक्खेवणं सबरयणामए अच्छे जाव पडिरूवे, तत्थ णं सोहम्मगदेवाणं वत्तीसविमाणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा सबरयणामया जाव पडिरूवा, तेसिणं विमाणाणं बहुमज्झदेसभागे पंच वडिंसया पन्न- चा, जहा-असोगवडिंसए सत्तवण्णवडिंसए चंपगवडिंसए चूयवडिसए मज्झे इत्थ सोहम्मवडिंसए, ते णं वडिंसया सबरयणामया अच्छा जाव पडिरूवा, एत्थ णं सोहम्मगदेवाणं पञ्जत्तापजताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसुवि लोगस्स असंखि- अइभागे, तत्थ णं यहवे सोहम्मगदेवा परिवसंति महिडिया जाव पभासेमाणा, ते णं तत्थ साणं साणं विमाणावाससय- सहस्साणं साणं साणं अग्गमहिसीणं साणं साणं सामाणियसाहस्सीणं एवं जहेव ओहियाणं तहेव एएसिपि भाणियवं जाव आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूर्ण सोहम्मगकप्पवासीणं वेमाणियाणं देवाण य देवीण य आहेवचं जाव विहरति । सके इत्थ देविंदे देवराया परिवसइ, वञ्जपाणी पुरंदरे सयकतू सहस्सक्खे मघवं पागसासणे दाहिणवलोगाहिबई यत्तीस- विमाणावाससयसहस्साहिबई एरावणवाहणे सुरिंदे अयरंवरवत्थधरे आलइयमालमउडे नवहेमचारुचित्तचंचलकुंडलविलि- हिजमाणगंडे महिडिए जाच पभासेमाणे से णं तत्थ बत्तीसाए विमाणापाससयसहस्साणं चउरासीए सामाणियसाहस्सीणं ·२स्थान प्रज्ञापना- याः मल- यवृत्ती. पदेसाँध मस्थानं ॥१०॥ सू. ५२ वायत्तीसाए तायत्तीसगाणं चउण्हं लोगपालाणं अहण्हें अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं तिण्इं परिसाणं सत्तहं अणीयाणं सत्तण्हं अणीयाहिवईणं चउण्डं चउरासीणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अमेसि च पाहणं सोहम्मकप्पवासीणं वैमाणियाणं देवाण य देवीण य आहेबच्चं पोरेवचं कुवेमाणे जाव विहरई ॥ (सू० ५२) सौधर्मकल्पसूत्रे 'अचिमालिभासरासिवन्नाभे' इति (अर्चिपा मालावत् भासां राशिवत् वर्णकान्तिर्यस्य ) 'वज- पाणी' इति वज्रं पाणावस्यं इति वज्रपाणिः, ('पुरंदरे'त्ति) असुरादिपुरदारणात् पुरन्दरः। 'सयकतू' इति शतं ऋतूनां- प्रतिमानामभिग्रहविशेषाणां श्रमणोपासकपञ्चमप्रतिमारूपाणां वा कार्तिकश्रेष्ठिभवापेक्षया यस्यासौ शतक्रतुः 'सहस्स- क्खे' इति सहस्रमणां यस्यासौ सहस्राक्षः, इन्द्रस्य हि किल मत्रिणां पञ्च शतानि सन्ति, तदीयानां चाक्ष्णामिन्द्रप्र- योजनव्यापृततया इन्द्रसंवन्धित्वेन विवक्षणात् सहस्राक्षत्वमिन्द्रस्य 'मघवं' इति मघा-महामेपास्ते यसपशे.सन्ति स मघवान् तथा ('पागसासणे'त्ति ) पाको नाम बलवान् रिपुः स शिष्यते-निराक्रियते येन स पाकशासनः, 'वरयं- वरयत्येधरे' अरजांसि-रजोरहितानि खच्छतया अम्बरवदम्बराणि वस्त्राणि धारयति बरजोऽम्बरवापर, 'बाला- यमालमउडे' इति माला च मुकुटश्च मालामुकुटं आलगितम्-आविद्धं मालामुकुटं बेन स वावगतमालाकुटः 'नवहेमचारुचित्तचंचल कुंडलविलिहिज्जमाणगंडे' इति नवमिव-अत्युकटचारुवर्णतया प्रत्यप्रमिष हेम पत्र ते नव- हेमनी नबहेमभ्यां चारुचित्राभ्यां चञ्चलाभ्यां कुण्डलानां विलिख्यमानी गण्डो बस स सवा , ॥१.१॥ R ·. कहिण भंते । ईसाणाणं देवाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नता, कहि णं मंते ! ईसाणगदेवा परिवसति ?, गोयमा ! जंयूद्दीवे दीवे मंदरस्स पवयस्स उत्तरेणं इमीसे रयणप्पभाएं पुढवीए बहुसमरमणिलाओ भूमिभागाओ उहूं. चंदिमसूरिय- गहनखत्ततारारूवाणं यहूई जोयणसयाई बहूई जोयणसहस्साई जाव उहुं उप्पइत्ता एत्थं णं ईसाणे णाम कप्पे पाने पाईणपडीणायए उदीणदाहिणविच्छिण्णे एवं जहा सोहम्मे जाव पडिरूवे, तत्थ णं ईसाणंगदेवाणं अट्ठावीसं विमाणावास- सयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा सपरयणामया जाव पडिरूवा, तेसिणं बहुमज्झदेसभागे पंच वडिंसया पन्नचा, तंजहा-अंकवडिंसए फलिहव डिंसए रयणवडिंसए जातरूववडिसए मज्झे इत्थ ईसाणवडिसए, ते णं वडिसयां सघरयणामया जाव पडिरूवा, एत्थ णं ईसाणगदेवाणं पज्जत्तापञ्जत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसंवि लोगस्स असंखेजहभागे, 'सेसं जहा सोहम्मगदेवाणं जाव विहरंति, ईसाणे इत्थ देविंदे देवराया परिवसइ, मूलपाणी वसहवाहणे उत्तरहुलोगाहि- वई अहावीसविमाणावाससयसहस्साहिबई अरयंवरवत्थधरे सेसं जहा सकस्स जाव पभासेमाणे, से णं तत्थ अहावीसाए विमाणावाससयसहस्साणं असीईए सामाणियसाहस्सीणं तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं चउण्हं लोगपालाणं अट्टण्हं अग्गमहिसीणं सपरिवराणं तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणियाणं सत्तण्हं अणियाहिवईणं चउण्डं असीईणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च पहूणं ईसाणकप्पवासीणं वेमाणियाणं देवाण य देवीण य आहेवचंजाव विहरइ ॥ कहि ण भंते ! सणंकुमारदेवाणं पज्जत्ताप- ज्जत्ताणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! सणकुमारा देवा परिवसंति ?, गोयमा सोहम्मस्स कप्पस्स.उप्पि सपक्खि सपडि- दिसिं बहूई जोयणाई बहूई जोयणसयाई बहूई जोयणसहस्साई बहूई जोयणसयसहस्साई बहुगाओ जोयणकोडीओ बहुगाओ ·मज्ञापना- या मल- २स्थान पदेसाँध य० वृत्ती. मस्थानं ॥१०॥ सू. ५२ तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं चउण्हं लोगपालाणं अहण्हं अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं तिण्हं परिसाणं सचण्हं अणीयाणं सत्तण्हं अणीयाहिबईणं चउण्हं चउरासीणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहणं सोहम्मकप्पवासीणं वैमाणियाणं देवाण य देवीण य आहेवच्चं पोरेवचं कुवेमाणे जाव विहरई ॥ (सू० ५२) सौधर्मकल्पसूत्रे 'अचिमालिभासरासिवन्नामे' इति (अर्चिपां मालावत् भासां राशिवत् वर्णकान्तिर्यस्य ) 'यज- पाणी' इति वज्र पाणावस्य इति वज्रपाणिः, ('पुरंदरे'त्ति) असुरादिपुरदारणात् पुरन्दरः। 'सयकतू' इति शतं ऋतूनां- प्रतिमानामभिग्रहविशेषाणां श्रमणोपासकपञ्चमप्रतिमारूपाणां वा कार्तिकप्रेष्ठिभवापेक्षया यस्सासौ शतक्रतुः 'सहस्स- क्खे' इति सहस्रमणां यस्यासौ सहस्राक्षा, इन्द्रस्य हि किलं मत्रिणां पञ्च शतानि सन्ति, तदीयानां चाक्ष्णामिन्द्रप्र- योजनव्याप्ततया इन्द्रसंबन्धित्वेन विवक्षणात् सहस्राक्षत्वमिन्द्रस्य 'मघवं' इति मघा-महामेघास्ते मस वशे सन्ति स मघवान् तथा ('पागसासणे'त्ति ) पाको नाम बलवान् रिपुः स शिष्यते-निराक्रियते येन स पाकशासनः, 'वरयं- वरपत्यधरे' अरजांसि-रजोरहितानि खच्छतया अम्बरवदम्बराणि वस्त्राणि धारयति बरजोऽम्बरवसापरः, 'माला- यमालमउडे' इति माला च मुकुटश्च मालामुकुटं आलगितम्-आविद्धं मालामुकुट बेन स. बारगितमालाचुछटः 'नवहेमचारुचित्तचंचलकुंडलविलिहिजमाणगंडे' इति नवमिव-अत्युकटचारुवर्णतया प्रत्यप्रमिय हेम पत्र ते नक- हेमनी नवहेमभ्यां चारुचित्राभ्यांचञ्चलाभ्यां कुण्डलाभ्यां विलिख्यमानी गण्डौ बस स सका। ॥१०॥ .

·कहि भंते ! ईसाणाणं देवाणं पजत्तापजचाणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं मंते । ईसाणगदेवा परिवसति'?, गोयमा ! जयूद्दीवे दीवे मंदरस्स पचयस्स उत्तरेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिमागाओ उहुं-चंदिमसूरिय- गहनक्खत्ततारारूवाणं यहूई जोयणसयाई बहूई जोयणसंहस्साई जाव उडे उप्पइत्ता एत्थ णं ईसाणे णाम कप्पे पभत्ते पाईणपडीणायए उदीणदाहिणविच्छिण्णे एवं जहा सोहम्मे जाव पडिरूवे, तत्थं णं ईसाणंगदेवाणं अट्ठावीसं विमाणावास- सयसहस्सा भवन्तीतिमक्खाय, ते णं विमाणा सबरयणामया जाव पडिरूवा, तेसिणं बहुमज्झदेसमागे पंच वैडिंसया पन्नचा, तंजहा-अंकवडिसए फलिहवडिसए रयणवडिसए जातरूववडिसए मज्झे इत्थ ईसाणवडिसए, ते ण वडिसयां सघरयणामया जाव पडिरूवा, एत्थ णं ईसाणगदेवाणं पज्जत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसंवि लोगस्स असंखेइमागे, सेसं जहा सोहम्मगदेवाणं जाव विहरति, ईसाणे इत्थ देविंदे देवराया परिचसइ, मूलपाणी वसहवाहणे उत्तरहृलोगाहि- वई अहावीसविमाणावाससयसहस्साहिवई अरयंबरवत्थधरे सेसं जहा सक्कस्स जाव पभासेमाणे, से णं तत्य अहावीसाए विमाणावाससयसहस्साणं असीईए सामाणियसाहस्सीणं तायचीसाए तायंत्तीसगाणं चउण्हं लोगपालाणं अट्टहं अग्गमंहिसीणं सपरिवाणं तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणियाणं सत्तहँ अणियाहिवईणं चउण्डं असीईणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूणं ईसाणकप्पवासीणं वेमाणियाणं देवाण य देवीण य आहेवच्चं जाव विहरइ ॥ कहि णं भंते ! सणंकुमारदेवाणं पज्जत्ताप- जताणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! सर्णकुमारा देवा परिवसंति ?, गोयमा! सोहम्मस्स कप्पस्स.उप्पि सपक्खि सपडि- दिसिं चहुई जोयणाई बहूई जोयणसयाई बहूई जोयणसहस्साई बहूई जोयणसयसहस्साई बहुगाओ जोयणकोडीओ बहुगाओ ·प्रज्ञापना- याः मल- य० पृची. २स्थान पदेसाँध मस्थानं ॥१०॥ सू. ५२ वायचीसाए तायत्तीसगाणं चउण्हं लोगपालाणं अहण्डं अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं तिण्हं परिसाणं सत्तहं अणीयाण संतण्डं अणीयाहिबईणं चउण्डं चउरासीणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसि च पहणं सोहम्मकप्पवासीणं वैमाणियाणं देवाण य देवीण य आहेबच्चं पोरेवच्चं कुवेमाणे जाव विहरई ॥ (सू० ५२) सौधर्मकल्पसूत्रे 'अचिमालिभासरासिवन्नामे' इति (अर्चिपां मालावत् भासां राशिवत् वर्णकान्तिर्यस्य ) 'वज- पाणी' इति वनं पाणावस्य इति वज्रपाणिः, (पुरंदरे'त्ति) असुरादिपुरदारणात् पुरन्दरः। 'सयकतू' इति शतं ऋतूनां- प्रतिमानामभिग्रहविशेषाणां श्रमणोपासकपञ्चमप्रतिमारूपाणां वा कार्तिकवेष्ठिभवापेक्षया यस्यासौ शतक्रतुः 'सहस्स- क्खे' इति सहस्रमणां यस्यासौ सहस्राक्षः, इन्द्रस्य हि किल मत्रिणां पञ्च शतानि सन्ति, तदीयानां चाणामिन्द्रप्र- योजनव्या ततया इन्द्रसंबन्धित्वेन विवक्षणात् सहस्राक्षत्वमिन्द्रस्य 'मघव' इति मघा-महामेघास्ते यस वशे सन्ति स मघवान् तथा ('पागसासणे'त्ति ) पाको नाम बलवान् रिपुः स शिष्यते-निराक्रियते येन स पाकशासनः, 'बरयं- बरवत्यधरे' अरजांसि-रजोरहितानि खच्छतया अम्बरवदम्बराणि वस्त्राणि धारयति बरजोऽम्बरपसापरः, 'बाला- यमालमउडे' इति माला च मुकुटश्च मालामुकुटं आलगितम्-आविद्धं मालामुकुटं बेन स बागितमालाइटः नवहेमचारुचित्तचंचलकुंडलविलिहिजमाणगंडे' इति नवमिव-अत्युकटचारुवर्णतया प्रपत्रमिक हेम पत्र ते नव- हेमनी नबहेमभ्यां चारुचित्राभ्यां चञ्चलाभ्यां कुण्डलाभ्यां विलिख्यमानी गण्डौ बस स सबा * ·. . कहि भंते ! ईसाणाणं देवाणं पजत्तापञ्जचाणं ठाणा पन्नता', कहि णं भंते । ईसाणंगदेवा परिवसति', गोयमा! जद्दीवे दीवे मंदरस्स पवयस्स उत्तरेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ उडे चंदिमप्रिय- गहनक्खत्ततारारूवाणं बहूई जोयणसयाई बहूई जोयणसंहस्साई जाव उडे उप्पइत्ता एत्य पं. ईसाणे णामं कप्पे पन्नते पाईणपडीणायए उदीणदाहिणविच्छिण्णे एवं जहा सोहम्मे जाव पडिरूवे, तत्थं णं ईसाणंगदेवाणं अट्ठावीसं विमाणावास- सयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा सबरयणामया जाव पडिरूवा, तेसिणं बहुमज्झदेसमागे पंच वडिंसया पन्नचा, जहा-अंकवडिसए फलिहवडिसए रयणवडिंसए जातरूववडिसए मज्झे इत्थ ईसाणवडिसए, ते णं वडिसयां सघरयणामया जाव पडिरूवा, एत्थ णं ईसाणगदेवाणं पज्जत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसंवि लोगस्स असंखेजइभागे, 'सेसं जहा सोहम्मगदेवाणं जाव विहरंति, ईसाणे इत्थ देविंद देवराया परिवसइ, मूलपाणी वसहवाहणे उत्तरहृलोगांहिं- वई अहावीसविमाणावाससयसहस्साहिवई अरयंवरवत्थधरे सेसं जहा सकस्स जाव पभासेमाणे, से णं तत्थ अहावीसाए विमाणावाससयसहस्साणं असीईए सामाणियसाहस्सीणं तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं चउण्हं लोगपालाणं अट्टण्हं अग्गमंहिसीणं सपरिवरााणं तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणियाणं सत्तण्हें अणियाहिवईणं चउण्डं असीईणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूणं ईसाणकप्पवासीणं वेमाणियाणं देवाण य देवीण य आहेवचं जाव विहरह ॥ कहि णं भंते ! सणंकुमारदेवाणं पज्जत्ताप- ज्जत्ताणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! सणंकुमारा देवा परिवसंति ?, गोयमा सोहम्मस्स कप्पस्स.उप्पि सपक्खि सपडि- दिसिं पाई जोयणाई बहूई जोयणसयाई बहूई जोयणसहस्साई बहूई जोयणसयसहस्साई बहुगाओ जोयणकोडीओ बहुगाओ

·'IN
મરાઠી વાઈ ( કળા પણ ઈ ઘરે ઘર્ષ ખે ૫ પાપડી ગાડ મારે છે તે
બ્રિા પરિ, ભિળ મારુ મારા વાળ મા પાણાવાણામાહા મrstituછે, તે પિwા"
જાત પઢિ, રિોને બિપાશા બાપા એ જ પd, tart vav
મામા હિર ા પ ાળ,પિ, જે છે બાપ પપપા 0 ,
જ જવા પાપા કાળા કાd, figh બોલ મા, ઇ જ
પnિ શા માળા nિt, smule , lvi A Rh પાળા .
ધ, vel sir i l tળ ધામ (પાળાબાપા જાપ બાળાને
{ well, લા. મારા બાળunળી જા" | જલ ન !
નાના કાળા ભાઈ , #lif; ળ ન ! માળા બના, પીળા 1 નાળામાં પણ
(1 શનિ બંwા બાલ જપા પ્રાપ્ત છે જે માત, માય ના
fit1&lmiા, બાપ બંધવ જળમાં, મા જ વાળાનાળા, ૧ મા જ કાન મા
ન
માળ, જવ શા માળ વાળ બાલ જિબ, whi ne tu
વર્ષ પલ નાં મળમાં લગા કિક, જન જાને બાપ

·. ठाणा पन्नता ?, कहि णं भंते ! भलोगदेवा परिवसंति ?, गोयमा ! सणकुमारमाहिंदाणं कप्पाणं उपि सपक्खि सपः डिदिसि बहूई जोयणाई जाव उप्पइचा एत्थ णं यंभलोए नाम कप्पे पाईणपडीणायए उदीणदाहिणविच्छिण्णे पडिपुन्नचं- दसंठाणसंठिए अचिमालीभासरासिप्पभे, अवसेसं जहा सर्णकुमाराणं, नवरं चचारि विमाणावाससयसहस्सा बसिया जहा सोहम्मवडिसया नवरं मज्झे इत्थ बंभलोयवडिंसए, एत्थ णं बंभलोगदेवाणं ठाणा पनचा, सेसं तहेव जाव विहरंति, चंभे इत्य देविंदे देवराया परिवसइ अरयंबरवत्थधरे एवं जहा सणकुमारे जाव विहरइ, नवरं चउण्हं विमाणावाससयसह- स्साणं सट्टीए सामाणियसाहस्सीणं चउण्हं सहीए आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूणं जाव विहरइ ॥ कहि णं भंते ! लंतगदेवाणं पज्जचापज्जचाणं ठाणा पन्नचा, कहि णं भंते ! लंतगदेवा परिवसंति ?, गोयमा! वंभलोगस्स कप्पस्स उप्पि सपक्खि सपडिदिसि बहूई जोयणाई जाव बहुगाओ जोयणकोडाकोडीओ उड्ढे दूरं उप्पइत्ता एत्य णं लंतए नामं कप्पे पन्नते पाईणपडीणायए जहा बंभलोए, नवरं पण्णासं विमाणावाससहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, वडिंसगा जहा ईसाणवडिंसगा नवरं मझे इत्थ लंतगवडिसए देवा तहेव जाव विहरंति, लंतए एत्थ देविंदे देवराया परिवसइ, जहा सणंकुमारे; नवरं पण्णा- साए विमाणावाससहस्साणं पण्णासाए सामाणियसाहस्सीणं चउण्ह य पण्णासाणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च यहूणं जाव विहरइ ।। कहिणं भंते ! महासुकाणं देवाणं पजत्तापजनाणं ठाणा पन्नता, कहिणं भंते ! महासुका देवा परिव- संति?, गोयमा! लंतगस्स कप्पस्स उप्पि सपक्खि सपडिदिसि जाव उप्पइत्ता एत्थ णं महासुके नाम कप्पे पन्नत्ते पाईणपढी- णायंए उदीणदाहिणविच्छिण्णे, जहा बंभलोए, नवरं चत्तालीसविमाणावाससहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, वडिंसगा जहा सो-

·प्रज्ञापना-
याः मल-
२ स्थान-
पदे सन-
कुमारा-
दिस्यानं
.
य० वृत्ती.
॥१०२॥
सू. ५३
जोयणकोडाकोडीओ उ8 दूरं उप्पइत्ता एत्थ णं सणंकुमारे णामं कप्पे प० पाईणपडीणायए उदीणदाहिणविच्छिण्णे जहा
सोहम्मे जाव पडिरूवे, तत्थ णं सणंकुमाराणं देवाणं बारस विमाणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा सब-
रयणामया जाय पडिरूवा, तेसिणं विमाणाणं बहुमज्झदेसभागे पंच वंडिंसगा पन्नत्ता, तंजहा-असोगवडिसए सचवन्न
वडिसए चंपगवडिसए चूयवडिंसए मझे एत्थ सणकुमारवडिंसए, ते णं वडिंसया सबरयणामया अच्छा जाव पडिरुवा,
एत्थ णं सणंकुमारदेवाणं पजत्तापज्जत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसुवि लोगस्स असंखेजइमागे, तत्थ णं यहवे सणंकुमारदेवा
परिवसंति, महिड्डिया जाव पभासेमाणा विहरंति, नवरं अग्गमहिसीओ णत्थि, सर्णकुमारे इत्य देविंदे देवराया परिव-
सइ, अरयंबरवत्थधरे, सेसं जहा सकस्स, से णं तत्थ वारसण्हं विमाणावाससयसहस्साणं यावचरीए सामाणियसाहस्सीणं
सेसं जहा सक्कस्स अग्गमहिसीवजं, नवरं चउण्हं यावत्तरीणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं जाव विहरइ ।। कहि गं मंते !
माहिंददेवाणं पञ्जत्तापञ्जत्ताणं ठाणा पत्नत्ता ?, कहि णं भंते ! माहिंदगदेवा परिवसंति ?, गोयमा । ईसाणस्स कप्पस्स
उप्पि सपक्खि सपडिदिसि बहूई जोयणाई जाव बहुयाओ जोयणकोडाकोडीओ उहुं दूरं उप्पइत्ता एत्य णं माहिदे नाम
कप्पे प० पाईणपडीणायए, जाव एवं जहेव सणंकुमारे, नवरं अह विमाणावाससयसहस्सा, बडिंसया जहा ईसाणे, नवरं
मज्झे इत्थ माहिंदवडिसए, एवं जहा सणकुमाराणं देवाणं जाव विहरंति, माहिदे इत्य देविदे देवराया परिवसह,
अरयंवरवत्थधरे, एवं जहा सणंकुमारे जाव विहरइ, नवरं अट्ठण्हं विमाणावाससयसहस्साणं संचरिए सामाणियसा-
हस्सीणं चउण्ठं सत्तरीणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं जाव विहरह ॥ कहि ण मते ! भलोगदेवा
॥१०॥

·ठाणा पन्नत्ता, कहिणं भंते ! भलोगदेवा परिवसति?, गोयमा ! सणकुमारमाहिंदाणं कप्पाणं उप्पि सपक्खि सपः डिदिसि वहुई जोयणाई जाव उप्पइत्ता एत्थ णं भलोए नाम कप्पे पाईणपडीणायए उदीणदाहिणविच्छिण्णे पडिपुन्नचं दसंठाणसंठिए अचिमालीभासरासिप्पभे, अवसेसं जहा सणंकुमाराणं, नवरं चत्तारि विमाणावाससयसहस्सा वडिंसया जहा सोहम्मवडिंसया नवरं मज्झे इत्थ वंभलोयवडिसए, एत्थ णं बंभलोगदेवाणं ठाणा पनत्ता, सेसं तहेच जाव विहरंति, चंभे इत्थ देविंदे देवराया परिवसइ अरयंबरवत्थधरे एवं जहा सणकुमारे जाव विहरइ, नवरं चउण्हं विमाणावाससयसह- स्साणं सट्टीए सामाणियसाहस्सीणं चउण्हं सट्ठीए आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूणं जाव विहरइ । कहि णं भंते ! लंतगदेवाणं पज्जचापजचाणं ठाणा पन्नत्ता?, कहि णं भंते ! लंगदेवा परिवसंति ?, गोयमा! भलोगस्स कप्पस्स उप्पि सपक्खि सपडिदिसि बहूई जोयणाई जाव बहुगाओ जोयणकोडाकोडीओ उड्डे दूरं उप्पइत्ता एत्य णं लंतए नाम कप्पे पन्नते पाईणपडीणायए जहा बंभलोए, नवरं पण्णास विमाणावाससहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, वडिसगा जहा ईसाणवडिंसगा नवरं मझे इत्थ लंतगवर्डिसए देवा तहेव जाव विहरंति, लंतए एत्य देविंदे देवराया परिवसइ, जहा सणंकुमारे, नवरं पण्णा- साए विमाणावाससहस्साणं पण्णासाए सामाणियसाहस्सीणं चउण्ह य पण्णासाणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नसिं च बहूणं जाब विहरइ । कहिणं भवे ! महासुकाणं देवाणं पजत्तापजचाणं ठाणा पन्नत्ता?, कहिणं भंते ! महासुका देवा परिव- संति?, गोयमा! लंतगस्स कप्पस्स उप्पि सपक्खि सपडिदिसि जाव उप्पइत्ता एत्थ णं महासुके नामं कप्पे पन्नत्ते पाईणपडी. गायए उदीणदाहिणविच्छिण्णे, जहा बंभलोए, नवरं चत्तालीसविमाणावाससहस्सा भवन्तीतिमबखायं, वडिंसगा जहा सो.

·२ स्थान- पदे सन- कुमारा- दिस्थानं प्रज्ञापना- याः मल- य. वृत्ती. " सू. ५३ ॥१०२॥ जोयणकोडाकोडीओ उहुं दूरं उप्पइत्ता एत्थ णं सणकुमारे णामं कप्पे प० पाईणपडीणायए उदीणदाहिणविच्छिण्णे जहा सोहम्मे जाव पडिरूवे, तत्थ णं सर्णकुमाराणं देवाणं वारस विमाणावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा सब- रयणामया जाव पडिरूवा, तेसिणं विमाणाणं बहुमज्झदेसभागे पंच वंडिंसगा पन्नत्ता, तंजहा-'असोगवडिसए सचवन्न- वडिसए चंपगवडिसए चूयवडिसए मज्झे एत्थं सणकुमारवडिंसए, ते णं वडिंसया सवरयणामया अच्छा जाव पडिरूवा, एत्य णं सणंकुमारदेवाणं पजत्तापज्जताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसुवि लोगस्स असंखेजहभागे, तत्थ णं वहवे सणंकुमारदेवा परिवसंति, महिड्डिया जाव पभासेमाणा विहरंति, नवरं अग्गमहिसीओ णस्थि, सणंकुमारे इत्थ देविंद देवरायां परिव- सइ, अरयंवरवत्थधरे, सेसं जहा सकस्स, से णं तत्थ वारसण्हं विमाणावाससयसहस्साणं वायत्तरीए सामाणियसाहस्सीणं सेसं जहा सकस्स अग्गमहिसीवजं, नवरं चउण्हं वावत्तरीणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं जाव विहरइ ॥ कहिणं मंते ! माहिंददेवाणं पञ्जचापजचाणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! माहिंदगदेवा परिवसंति ?, गोयमा ! ईसाणस्स कप्पस्स उप्पि सपक्खि सपडिदिसि बहूई जोयणाई जाव बहुयाओ जोयणकोडाकोडीओ उहुं रं उप्पइत्ता एत्थ णं माहिदे नाम कप्पे प० पाईणपडीणायए, जाव एवं जहेव सणंकुमारे, नवरं अह विमाणावाससयसहस्सा, बडिंसया जहा ईसाणे, नवरं मज्झे इत्य माहिंदवडिंसए, एवं जहा सणंकुमाराणं देवाणं जाव विहरंति, माहिदे इत्थ देविंदे देवराया परिवसइ, अरयंवरवत्थधरे, एवं जहा सणकुमारे जाव विहरइ, नवरं अढण्हं विमाणावाससयसहस्साणं सत्चरिए सामाणियसा- हस्सीणं चउण्हं सत्तरीणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं जाव विहरइ ॥ कहि णं मंते ! बमलोगदेवाणं पज्जत्तापज्जचाणं ॥१०॥ 4 - +man ...

·ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! भलोगंदेवा परिवसंति ?, गोयमा ! सणकुमारमाहिदाणं कप्पाणं उप्पि सपक्खि सपः डिदिसि बहूई जोयणाई जाव उप्पइत्ता एत्थ णं भलोए नामं कप्पे पाईणपडीणायए उदीणदाहिणविच्छिपणे पडिपुन्नचं- दसंठाणसंठिए अचिमालीभासरासिप्पभे, अवसेसं जहा सर्णकुमाराणं, नवरं चत्तारि विमाणावाससयसहस्सा वडिसया जहा सोहम्मवडिंसया नवरं मज्झे इत्थ बंभलोयवडिसए, एत्थ णं बंभलोगदेवाणं ठाणा पन्नत्ता, सेसं तहेव जाव विहरंति, वंभे इत्य देविंदे देवराया परिवसइ अरयंवरवत्थधरे एवं जहा सणंकुमारे जाव विहरइ, नवरं चउण्हं विमाणावाससयसह- स्साणं सट्टीए सामाणियसाहस्सीणं चउण्हं सट्ठीए आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसि च वहूर्ण जाव विहरइ ।। कहिणं भंते ! लंतगदेवाणं पज्जत्तापज्जचाणं ठाणा पन्नता, कहि णं भंते ! लंगदेवा परिवसंति ?, गोयमा! बंभलोगस्स कप्पस्स उप्पि सपक्खि सपडिदिसिं बहूई जोयणाई जाव बहुगाओ जोयणकोडाकोडीओ उड़े दूरं उप्पइत्ता एत्थ णं लंतए नाम कप्पे पन्नचे पाईणपडीणायए जहा बंमलोए, नवरं पण्णासं विमाणावाससहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, वडिंसगा जहा ईसाणवडिंसगा नवरं मझे इत्थ लंतगवडिसए देवा तहेव जाव विहरंति, लतए एत्थ देविंदे देवराया परिवसइ, जहा सणंकुमारे, नवरं पण्णा- साए विमाणावाससहस्साणं पण्णासाए सामाणियसाहस्सीणं चउण्ह य पण्णासाणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूणं जाव विहरइ॥कहिणं भंते ! महासुकाणं देवाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा पनत्ता?, कहि णं भंते ! महासुका देवा परिव- संति ?, गोयमा! लंतगस्स कप्पस्स उप्पि सपक्खि सपडिदिसि जाव उप्पइत्ता एत्थ णं महासुके नाम कप्पे पन्नचे पाईणपडी. णायए उदीणदाहिणविच्छिण्णे, जहा बंभलोए, नवरं चत्तालीसविमाणावाससहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, वडिंसगा जहा सो-

·पज्ञापना-
याः मल-
य० वृत्ती.
२ स्थान-
पदे ईशा
नादिस्था
॥१०॥
.
हम्मवडिंसगा, नवरं मज्झे इत्थ महासुक्वडिसए जाव विहरंति, महासुक्के इत्थ देविंदे देवराया जहा. सणंकुमारे, नवरं
चत्तालीसाए विमाणावाससहस्साणं चत्तालीसाए सामाणियसाहस्सीणं चउण्ह य चत्तालीसाणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं जाव
विहरइ॥ कहि ण भते! सहस्सारदेवाणं पजचापजताणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते! सहस्सारदेवा परिवसंति ?, गोयमा!
महासुकरस कप्पस्स उप्पि सपक्खि सपडिदिसि जाव उप्पइचा एत्थ णं सहस्सारे नाम कप्पे पन्नचे पाईणपडीणायए,
जहा भलोए, नवरं छबिमाणावाससहस्सा भवन्तीतिमक्खायं, देवा तहेव, जाव-वडिंसगा जहा ईसाणस्स वडिंसगा,
नवरं मज्झे इत्थ सहस्सारवडिसए जाव विहरंति, सहस्सारे इत्थ देविंद देवराया परिवसइ जहा सणंकुमारे, नवरं छण्हं
विमाणावाससहस्साणं तीसाए सामाणियसाहस्सीणं चउण्ह य तीसाए आयरक्खदेवसाहस्सीणं जाव आहेवचं कारेमाणे
विहरइ ।। कहि णं भंते ! आणयपाणयाणं देवाणं पञ्जत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नता ?, कहि णं भंते ! आणयपाणया देवा
परिवसंति ?, गोयमा! सहस्सारस्स कप्पस्स उप्पि सपक्खि सपडिदिसिं जाव उप्पइत्ता एत्थ णं आणयपाणयनामा दुवे
कप्पा पन्नता पाईणपडीणायया उदीणदाहिणविच्छिण्णा अद्धचंदसंठाणसंठिया अच्चिमालीभासरासिप्पभा, सेसं जहा सणं-
कुमारे जाव पडिरूवा, तत्थ णं आणयपाणयदेवाणं चत्तारि विमाणावाससया भवन्तीतिमक्खायं जाव पडिरूवा, वडिंसगा
जहा सोहम्मे कप्पे, नवरं मज्झे इत्थ पाणयवडिसए, ते ण वडिंसगा सबरयणामया अच्छा-जाव पडिरूवा, एत्य णं आण-
यपाणयदेवाणं पजचापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसुवि लोगस्स असंखेजइभागे, तत्थ णं बहवे आणयपाणयदेवा परिव-
संति महिड्डिया जाव पभासेमाणा, ते णं तत्थ साणं साणं विमाणावाससयाणं जाव विहरति, पाणए इत्य देविंदे देवराया
॥१०॥

·परिवसइ जहा सणकुमार, नवरं चउण्हं विमाणावाससयाणं वीसाए सामाणियसाहस्सीणं असीईए आयरक्खदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूणं जाव विहरइ ॥ कहि णं भंते ! आरणञ्चुयाणं देवाणं पज्जत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता, कहि णं भंते ! आर. णत्या देवा परिवसंति ?, गोयमा ! आणयपाणयाणं कप्पाणं उप्पि सपक्खि सपडिदिसि एत्थ णं आरणचुया नाम दुवे कप्पा पन्नचा, पाईणपडीणायया उदीणदाहिणविच्छिण्णा अद्धचंदसंठाणसंठिया अचिमालीभासरासिवण्णाभा असंखि- आओ जोयणकोडाकोडीओ आयामविक्खंभेणं असंखिज्जाओ जोयणकोडाकोडीओ परिक्खेवेणं सबरयणामया ‘अच्छा सण्हा लण्हा घट्ठा महा नीरया निम्मला निप्पंका निकंकडच्छाया सप्पभा सस्सिरिया सउञ्जोया पासादीया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडिरूवा, एत्थ ण आरणचुयाणं देवाणं तिन्नि विमाणावाससया भवन्तीतिमक्खाय, ते णं विमाणा सबरयणा- मया अच्छा सण्हा लण्हा घटा मट्ठा नीरया निम्मला निप्पंका निकंकडच्छाया सप्पभा सस्सिरिया सउजोया पासादीया दरिसणिजा अभिरूवा पडिरूवा, तेसिणं विमाणाणं कप्पाणं बहुमज्झदेसभाएपंच वडिंसया पन्नत्ता, तंजहा-अंकवाडिसए फलिहवडिसए रयणवडिसए जायसववडिसए मझे एत्थ अचुयवडिंसए, ते णं वडिंसया सवरयणामया जाव पडिरूवा, एत्थ णं आरणचुयाणं देवाणं पज्जचापजत्ताणं ठाणा पन्नता, तिसुवि लोगस्स असंखेजइभागे, तत्थ णं वहवे आरणया देवा परिवसंति, अचुए इत्थ देविंद देवराया परिवसइ, जहा पाणए जाव विहरइ, नवरं तिहं विमाणावाससयाणं दसहं सामाणियसाहस्सीणं चत्तालीसाए आयरक्खदेवसाहस्सीणं आहेवच्चं कुच्चमाणे जाव विहरइ । बत्तीसअट्ठवीसा वारसअट्टचउरो (य)सयसहस्सा । पन्ना चत्तालीसा छच्च सहस्सा सहस्सारे ॥१४६॥ आणयपाणयकप्पे चत्तारि सयाऽऽरणचुए तिन्नि । सच ·प्रज्ञापना- याः मल- यची. २स्थान- पदे ईशा नादिस्था- नंसू.५३ ॥१०४|| विमाणसयाई चउसुवि एएसु कप्पेसु ॥१४७॥ सामाणियसंगहणीगाहा-चउरासीई असीई वावचरी सचरी य सट्टी य । पन्ना चचालीसा तीसा वीसा दस सहस्सा ॥१४८॥ एए चेव आयरक्खा चउग्गुणा।। कहिणं भंते हिडिमगेविजगाणं पजचाप- अचाणं ठाणा पन्नता ?, कहि णं भंते ! हिटिमगेविजगा देवा परिवसंति ?, गोयमा ! आरणचुयाणं कप्पाणं उप्पिं जाव उडे दूरं उप्पइत्ता एत्थ णं हिडिमगेविजगाणं देवाणं तओ गेविजगविमाणपत्थडा पन्नत्ता पाईणपडीणायया उदीणदा- हिणविच्छिन्ना पडिपुन्नचंदसंठाणसंठिया अचिमालीभासरासिवण्णाभा सेसं जहा बंभलोगे जाव पडिरूवा, तत्थ णं हेटि- मगेविनगाणं देवाणं एकारसुत्तरे विमाणावाससए भवन्तीतिमक्खाय, ते णं विमाणा सबरयणामया जाव पडिरूवा, एत्थ णं हेडिमगेविज्जगाणं देवाणं पज्जत्तापज्जताणं ठाणा पन्नत्ता, तिसुवि लोगस्स असंखेजहभागे, वस्थ णं वहवे हेडिमगवि- जगा देवा परिवसंति, सवे समिड्डिया सवे समज्जुइया सवे समजसा सो समबला सवे समाणुभावा महासुक्खा अणिंदा अपेस्सा अपुरोहिया अहमिदा नाम ते देवगणां पन्नत्ता-समणाउसो! ।। कहिणं भंते ! मज्झिमगाणं गेविजगाणं देवाणं पजचापजचाणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते ! मज्झिमगेविजगा देवा परिवसंति !, गोयमा ! हेडिमगेविअगाणं उप्पि सपरिख सपडिदिसि जाव उप्पइत्ता एत्थ णं मज्झिमगेविजगदेवाणं तओ गेविअगाणं पत्थडा पश्चा, पाईपटी- गायया जहा हेटिमगेविज्जगाणं, नवरं सत्तुत्तरे विमाणावाससए हवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा जाव पडिरूषा, एत्व में मझिमगेविज्जगाणं जाव विसुवि-लोगस्स असंखिज्जइमागे, तत्थ पं वहवे मनिझमगेविज्जगा देवा परिवसति बाद बार- मिंदा नाम ते देवगणा पत्रमा समगाउसो! ॥ कहिणं भंते ! उर्वरिमविज्जगार्थ देवाण पत्रचामजपा ठाया प्रमा , ॥१०॥ Sapan.

·. चा?, कहि ण भंते ! उवरिमगेविज्जएं देवा परिवसंति ?, गोयमा ! मज्झिमगेविजगाणं उप्पि जाव उप्पइचा एत्थ] उपरिमगेविजगाणं तओ गेविजगविमाणपत्थडा पन्नचा पाईणपडीणायया सेसं जहा हेहिमगेविजगाणं, नवरं एगे विमा- णावाससए भवन्तीतिमक्खायं, सेसं तहेव भाणियत्वं जाव अहमिंदा नाम ते देवगणा पन्नता समणाउसो!। एफारसुत्रं हेटिमेसु सत्तुत्तरं च मज्झिमए । सयमेगं उवरिमए पंचेव अणुचरविमाणा ॥१४९॥ कहि णं भंते ! अणुत्तरोववाइयाणं देवाणं पजत्तापजत्ताणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते !अणुत्तरोववाइया देवा परिवसंति ?, गोयमा! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ उर्ल्ड चंदिमसूरियगहगणनक्खत्ततारारूवाणं वहूइं जोयणसयाइं वहूइं जोयणसहस्साई बहूई जोयणसयसहस्साई बहुगाओ जोयणकोडीओ बहुगाओ जोयणकोडाकोडीओ उड़े दूरं उप्पइत्ता सोहम्मीसाणसणंकुमार जाव आरणअचुयकप्पा तिनिअट्ठारसुत्तरे गेविजगविमाणावाससए वीइवइत्ता तेण परं दूरंगया नीरया निम्मला वितिमिरा विसुद्धा पंचदिसि पंच अणुत्तरा महइमहालया महाविमाणा पनचा, तंजहा--विजए वेजयंते जयंते अपराजिए सबसिद्धे, ते णं विमाणा सबरयणामया अच्छा सण्हा लण्हा घट्टा मट्ठा नीरया निम्मला निप्पंका निकंकडच्छाया सप्पभा सस्सिरिया सउज्जोया पासाइया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडिरूवा, एत्थ णं अणुत्तरोववाइयाणं देवाणं पज्जत्तापज्जत्ताणं ठाणा पन्नचा, तिसुवि लोगस्स असंखेजइभागे, वत्थ णं वहवे अणुचरोववाइया देवा परिवसंति, सो समिड्डिया सवे समयला सवे समाणु- भावा महासुक्खा अणिंदा अप्पेस्सा अपुरोहिया अहमिंदा नामं ते देवगणा पन्नत्ता समणाउसो!॥ (सू०५३) . .

·मज्ञापना- याः मल- य०वृत्ता. २स्थान पदे ईशा नादिस्था नंसू.५३ ॥१०४॥ विमाणसयाई चउसुवि एएसु कप्पेसु ॥१४७॥ सामाणियसंगहणीगाहा-चउरासीई असीई वावचरी सचरी य सही य । पन्ना चत्तालीसा तीसा वीसा दस सहस्सा ।।१४८॥ एए चेव आयरक्खा चउग्गुणा ।। कहिणं भंते ! हिडिमगेविजगाणं पजत्ताप- अत्ताणं ठाणा पनचा ?, कहि णं भंते ! हिटिमगेविजगा देवा परिवसति ?, गोयमा ! आरणघुयाणं कप्पाणं उप्पि जाव उहं दूरं उप्पइत्ता एत्थ णं हिडिमगेविजगाणं देवाणं तओ गेविजगविमाणपत्थडा पन्नत्ता पाईगपडीणायया उदीणदा- हिणविच्छिन्ना पडिपुनचंदसंठाणसंठिया अचिमालीभासरासिवण्णाभा सेसं जहा भलोगे जाव पडिरूवा, तत्थ णं हेटि- मगेविजगाणं देवाणं एकारसुत्तरे विमाणावाससए भवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा सवरयणामया जाव पडिरूवा, एत्थ णं हेडिमगेविज्जगाणं देवाणं पज्जत्तापज्जताणं ठाणा पन्नता, तिसुवि लोगस्स असंखेजइभागे, वत्थ णं वहवे हेडिमगेवि- जगा देवा परिवसंति, सद्दे समिड्डिया सत्वे समज्जुइया सवे समजसा सबै समबला सवे समाणुभावा महासुक्खा अणिंदा अपेस्सा अपुरोहिया अहमिंदा नाम ते देवगणां पन्नता समणांउसो! । कहि णं भंते ! मज्झिमगाणं गेविनगाणं देवाणं पजचापजचाणं ठाणा पन्नचा, कहि णं भंते ! मज्झिमगेविजगा देवा परिवसति', गोयमा! हेडिमगेविअगाणं उप्पि सपक्खि सपडिदिसि जाव उप्पइत्ता एत्थ ण मज्झिमगेविजगदेवाणं तओ गेविअगाणं पत्थडा पमचा, पाईपी- णायया जहा हेहिमगेविज्जगाणं, नवरं सत्तुत्तरे विमाणावाससए हवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा जाव परिरूषा, एत्य ॥ मझिमगेविजगाणं जाव तिसुवि लोगस्स असंखिज्जइमागे, तत्थ णं बहवे मज्झिमगेविज्जगा देवा परिवसति जाव बार- मिंदा नाम ते देवगणा पत्रमा समणाउसो! ।। कहिं णं भंते | उर्वरिमगेविजगार्ण देवाणं पहचापजचाणं ठामा एक .

·चा?, कहि गं भंते ! उवरिमगेविज्जएं देवा परिवसंति ?, गोयमा ! मज्झिमगेविचगाणं उप्पि जाव उप्पइत्ता एत्य गं उपरिमगेविजगाणं तओ गेविजगविमाणपत्यढा पन्नचा पाईणपडीणायया सेसं जहा हेट्टिमगेविजगाणं, नवरं एगे विमा- गावाससए भवन्तीतिमक्खायं, सेसं तहेव माणियत्वं जाव अहमिंदा नामं ते देवगणा पन्नत्ता समणाउसो ! । एकारमुत्रं हेडिमेमु सत्तुचरं च मज्झिमए। सपमेगं उपरिमए पंचेव अणुचरबिमाणा ॥१४९।। कहि णं भंते ! अणुचरोववाइयाणं देवाणं पजत्तापञ्जचाणं ठाणा पन्नता ?, कहि णं भंते ! अणुत्तरोववाझ्या देवा परिवसंति?, गोयमा! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ उ8 चंदिममूरियगहगणनक्खचताराख्वाणं बहूई जोयणसयाई बहूई जोवणसहस्साई बहूई जोयणसयसहस्साई बहुगाओ जोयणकोटीओ बहुगाओ जोयणकोडाकोटीओ उ8 दूरं उप्पहत्ता सोहम्मीसाणसणंकुमार जाव आरणअचुकप्पा तिनिअट्टारसुत्तरे गेविजगविमाणावाससए वीइवइत्ता तेण परं दूरंगया नीरया निम्मला वितिमिरा विमुद्धा पंचदिसि पंच अणुत्तरा महहमहालया महाविमाणा पन्नचा, तंजहा-विजए वेजयंते जयंते अपराजिए सबसिद्ध, देणं विमाणा सबरवणामया अच्छा सण्हा लण्हा पट्टा मट्टा नीरया निम्मला निप्पंका निकटच्छाया सप्पमा सस्सिरिया सउज्जोया पासाइया दरिसणिज्जा अभिस्वा पडिस्ना, एत्य णं अणुत्तरोबवाइयाणं देवाणं पजचापज्जत्ताणं ठाणा पन्नचा, तिमुवि लोगस्स असंखेजहभागे, तत्य णं वहवे अणुचरोववाझ्या देवा परिवसंति, सो समिट्टिया सवे समवला सबै समाणु- भावा महामुक्खा अणिंदा अप्पेस्सा अपुरोहिया अहमिंदा नामं ते देवगणा पन्नचा समणाउसो ! ॥ (मू०५३) . ,

·नज्ञापना-
या मल-
यवृत्ती.
२ स्थान-
पदे ईशा
नादिस्था
नंसू.५३
॥१०४॥
विमाणसयाई चउसुवि एएसु कप्पेसु ॥१४७॥ सामाणियसंगहणीगाहा-चउरासीई असीई वावत्तरी सत्तरी य सट्टी य । पन्ना
चत्तालीसा तीसा वीसा दस सहस्सा ॥१४८॥ एए चेव आयरक्खा चउग्गुणा।। कहिणं भंते! हिद्विमगेविज्जगाणं पज्जत्ताप-
अत्ताणं ठाणा पन्नता ?, कहि णं भंते ! हिटिमगेविजगा देवा परिवसति ?, गोयमा ! आरणघुयाणं कप्पाणं उप्पिं जाव
उहं दूरं उप्पइत्ता एत्थ णं हिटिमगेविजगाणं देवाणं तओ गेविजगविमाणपत्थडा पन्नत्ता पाईगपडीणायया उदीणदा-
हिणविच्छिन्ना पडिपुन्नचंदसंठाणसंठिया अच्चिमालीभासरासिवण्णाभा सेसें जहा वंभलोगे जाव पडिरूवा, तत्थ णं हेडि-
मगेविजगाणं देवाणं एकारसुत्तरे विमाणावाससए भवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा सबरयणामया जाव पडिरूवा, एत्थ
णं हेडिमगेविज्जगाणं देवाणं पज्जत्तापज्जत्ताणं ठाणा पन्नता, तिसुवि लोगस्स असंखेजहभागे, तत्थ णं बहवे हेडिमगवि-
जगा देवा परिवसंति, सवे समिड्डिया सवे समज्जुइया सवें समजसा सवे समबला सवे समाणुभावा महासुक्खा अणिंदा
अपेस्सा अपुरोहिया अहमिदा नाम ते देवगणां पन्नत्ता- समणाउसो ! ॥ कहिणं भंते ! मजिनमगाणं गेविजगाणं देवाणं
पज्जचापज्जत्ताणं ठाणा पन्नत्ता ?, कहि णं भंते.! मज्झिमगेविजगा देवा परिवसंति ?, गोयमा ! हेहिमगेविजगाणं
उप्पि सपक्खि सपडिदिसि जावं उप्पहत्ता एत्थ णं मज्झिमगेविज्जगदेवाणं तओ गेविजगाणं पत्थडा पनत्ता, 'पाईणपडी-
गायया जहा हेहिमगेविज्जगाणं, नवरं सत्त्तरे विमाणावाससए हवन्तीतिमक्खायं, ते णं विमाणा जाव पडिरूवा, एत्य गं
मझिमगेविजगाणं जाव तिसुवि-लोगस्स असंखिज्जहभागे, तत्थ णं बहवे मज्झिमगेविजगा देवा परिवसंति जाव अह.
मिंदा नाम ते देवगणा पत्रमा समणाउसो।।। कहि ण मंते ! उर्वरिमगेविजगाणं देवाणं पजचापज्जचाणं ठाणा पम:
॥१०४॥

·अधिपतिर्यपां ते अनिन्द्राः 'अपेस्सा' इति न विद्यते प्रेष्यः-प्रेष्यत्वं येपा ते अप्रेष्याः 'अपुरोहि या' इति न विद्यते पुरोहितः-शान्तिकर्मकारी येषां अशान्तेरभावात् ते अपुरोहिताः, किंरूपाः पुनस्ते ? इत्याह-अहमिन्द्रा नाम ते देवगणाः प्रज्ञप्ता हे श्रमण ! हे आयुष्मन् ॥ कहि णं भंते ! सिद्धाणं ठाणा प० कहि णं भंते ! सिद्धा परिवसंति ?, गोयमा ! सबसिद्धस्स महाविमाणस्स उवरि- लाओ धूभियग्गाओ दुवालस जोयणे उडे अवाहाए एत्थ णं ईसीपन्भारा णामं पुढवी पन्नत्ता, पणयालीसं जोयणसयस- हस्साई आयामविक्खंभेणं एगा जोयणकोडी बायालीसं च सयसहस्साई तीसं च सहस्साई दोनि य अउणापन्ने जोयण- सए किंचि विसेसाहिए परिक्खेवेणं पन्नत्ता, ईसिपब्भाराए णं पुढवीए बहुमज्झदेसभाए अहजोयणिए खेत्ते अह जोय- णाई वाहल्लेणं पन्नत्ते, तओ अणंतरं च णं मायाए मायाए पएसपरिहाणीए परिहायमाणी परिहायमाणी सवेसु चरमंतेसु मच्छियपत्ताओ तणुययरी अंगुलस्स असंखेज्जइभागं बाहल्लेणं पन्नत्ता, ईसीपब्भाराए णं पुढवीए दुवालस नामधिज्जा पन्न- ता, तंजहा-ईसि इ वा ईसीपभारा इ वा तणू इ वा तणुतण् इ वा सिद्धित्ति वा सिद्धालए वा मुत्तित्ति वा मुत्तालए इ वा लोयग्गेत्ति वा लोयग्गभियत्ति वा लोयग्गपडिवुझणा इ वा सबपाणभूयजीवसत्तसुहावहा इ वा, ईसीपभाराणं पुंढवी सेया संखदलविमलसोत्थियमुणालदगरयतुसारगोक्खीरहारवण्णा उत्ताणयछत्तसंठाणसंठिया सबज्जुणसुवन्नमई अच्छा सण्हा लण्हा घटा महा नीरया निम्मला निप्पंका निकंकडच्छाया सप्पभा सस्सिरिया सउज्जोया पासाईया दरिसणिज्जा

·प्रज्ञापना-
याः मल-
य. वृत्ती.
२स्थान
पदे ईशा
नादिस्था
नंसू.५
॥१०५॥
सनत्कुमारकल्पे 'सपक्खि सपडिदिसंति समानाः पक्षा:-पूर्वापरदक्षिणोत्तररूपाः पार्था यस्मिन् दूरमुत्पतने
तत्सपक्षं 'समानस्य धर्मादिषु चे ति समानस्य सभावः 'सपडिदिसिं'ति समानाः प्रतिदिशो-विदिशो यत्र तत्
सप्रतिदिक् ॥ सामानिकसंग्रहणीगाथा 'चउरासीई' इत्यादि, सौधर्मेन्द्रस्य चतुरशीतिः सामानिकसहस्राणि ईशाने-
न्द्रस्याशीतिः सनत्कुमारेन्द्रस्य द्वासप्ततिः माहेन्द्रदेवराजस्य सप्ततिः ब्रह्मलोकेन्द्रस्य पष्टिः लान्तकेन्द्रस्य पञ्चाशत्
महाशुक्रेन्द्रस्य चत्वारिंशत् सहस्रारेन्द्रस्य त्रिंशत् आनतप्राणतेन्द्रस्य विंशतिः आरणाच्युतेन्द्रस्य दश सामानिकसह-
स्राणि, अवतंसकाश्चातिदेशेनोक्ता इति दुरवबोधाः ततो विनेयजनानुग्रहार्थं वैविक्त्येन मूलत आरभ्योपदयन्ते-
सौधर्मे पूर्वस्यामशोकावतंसकः दक्षिणतः सप्तपर्णावतंसकः पश्चिमायां चम्पकावतंसकः उत्तरतचूतावतंसकः मध्ये
सौधर्मावतंसकः, एवं पूर्वादिक्रमेण ईशाने अङ्कावतंसकः स्फटिकावतंसको रनावतंसको जातरूपावतंसकः मध्ये
ईशानावतंसकः, सनत्कुमारे अशोकसप्तपर्णचंपकचूतसनत्कुमारावतंसकाः, माहेन्द्रे अङ्कस्फटिकरलजातरूपमाहेन्द्रा-
वतंसकाः, ब्रह्मलोके अशोकसप्तपर्णचम्पकचूतब्रह्मलोकावतंसकाः, लान्तके अङ्कस्फटिकरलजातरूपलान्तकावतंसकाः,
महाशुक्रे अशोकसप्तपर्णचम्पकचूतमहाशुनावतंसकाः, सहस्रारे अङ्कस्फटिकरत्नजातरूपसहस्रारावतंसकाः, प्राणते
अशोकसप्तपर्णचम्पकचूतप्राणतावतंसकाः, अच्युते अङ्कस्फटिकरत्नजातरूपअच्युतावतंसका इति ॥ अवेयकसूत्रे 'समि-
हिवा' समा ऋद्धिर्येषां ते समर्द्धिकाः, एवं 'समज्जुइया' इत्याद्यपि भावनीयं, 'अजिंदा' इति न विद्यते इन्द्रः-
,
॥१०५॥

·अधिपतिर्येषां ते अनिन्द्राः 'अपेस्सा' इति न विद्यते प्रेष्यः-प्रेष्यत्वं येपा ते अप्रेष्याः 'अपुरोहि या' इति न विद्यते पुरोहितः-शान्तिकर्मकारी येषां अशान्तेरभावात् ते अपुरोहिताः, किंरूपाः पुनस्ते ? इत्याह-अहमिन्द्रा नाम ते देवगणाः प्रज्ञप्ता हे श्रमण ! हे आयुष्मन् ॥ कहि णं भंते ! सिद्धाणं ठाणा प० कहि णं भंते ! सिद्धा परिवसंति ?, गोयमा! सबद्दसिद्धस्स महाविमाणस्स उवरि- वाओ धूभियग्गाओ दुवालस जोयणे उडे अवाहाए एत्थ णं ईसीपब्भारा णाम पुढवी पन्नत्ता, पणयालीसं जोयणसयस- हस्साई आयामविक्खंभेणं एगा जोयणकोडी पायालीसं च सयसहस्साई तीसं च सहस्साई दोन्नि य अउणापन्ने जोयण- सए किंचि विसेसाहिए परिक्खेवेणं पन्नत्ता, ईसिपमाराए णं पुढवीए बहुमज्झदेसभाए अहजोयणिए खेत्ते अह जोय- णाई पाहल्लेणं पन्नते, तओ अणंतरं च णं मायाए मायाए पएसपरिहाणीए परिहायमाणी परिहायमाणी सत्वेसु चरमंतेसु मच्छियपत्ताओ तणुययरी अंगुलस्स असंखेज्जइभागं बाहल्लेणं पन्नत्ता, ईसीपन्भाराए णं पुढवीए दुवालस नामधिज्जा पन- चा, तंजहा-ईसि इ वा ईसीपब्भारा इ वा तणू इ वा तणुतणू इ वा सिद्धित्ति वा सिद्धालए वा मुत्तित्ति वा मुत्तालए इ वा लोयग्गेत्ति वा लोयग्गथूभियत्ति वा लोयग्गपडिवुज्झणा इ वा सबपाणभूयजीवसत्तसुहावहा इ वा, ईसीपभारा णं पुंढवी सेया संखदलविमलसोत्थियमुणालदगरयतुसारगोक्खीरहारवण्णा उत्ताणयछत्तसंठाणसंठिया सबज्जुणसुवन्नमई अच्छा सहा लण्हा पहा महा नीरया निम्मला निप्पंका निकंकडच्छाया सप्पभा सस्सिरिया सउज्जोया पासाईया दरिसणिज्जा

·मज्ञापना-
या: मल-
य० वृत्ती.
-
॥१०५॥
२ स्थान
पदे ईशा
नादिस्था
नंसू.५
सनत्कुमारकल्पे 'सपक्खि सपडिदिसं'ति समानाः पक्षा: -पूर्वापरदक्षिणोत्तररूपाः पार्था यस्मिन् दूरमुत्पतने
तत्सपक्षं 'समानस्य धर्मादिषु चे' ति समानस्य सभावः 'सपडिदिसिंति समानाः प्रतिदिशो-विदिशो यत्र तत्
सप्रतिदिक् ॥ सामानिकसंग्रहणीगाथा 'चउरासीई' इत्यादि, सौधर्मेन्द्रस्य चतुरशीतिः सामानिकसहस्राणि ईशाने-
न्द्रस्याशीतिः सनत्कुमारेन्द्रस्य द्वासप्ततिः माहेन्द्रदेवराजस्य सप्ततिः ब्रह्मलोकेन्द्रस्य पष्टिः लान्तकेन्द्रस्य पञ्चाशत्
महाशुक्रेन्द्रस्य चत्वारिंशत् सहस्रारेन्द्रस्य त्रिंशत् आनतप्राणतेन्द्रस्य विंशतिः आरणाच्युतेन्द्रस्य दश सामानिकसह-
त्राणि, अवतंसकाश्चातिदेशेनोक्ता इति दुरवबोधाः ततो विनेयजनानुग्रहार्थं वैविक्त्येन मूलत आरभ्योपदयन्ते-
सौधर्मे पूर्वस्यामशोकावतंसकः दक्षिणतः ससपर्णावतंसकः पश्चिमायां चम्पकावतंसकः उत्तरतथूतावतंसकः मध्ये
सौधर्मावतंसकः, एवं पूर्वादिक्रमेण ईशाने अङ्कावतंसकः स्फटिकावतंसको रत्नावतंसको जातरूपावतंसकः मध्ये
ईशानावतंसकः, सनत्कुमारे अशोकसप्तपर्णचंपकचूतसनत्कुमारावतंसकाः, माहेन्द्रे अङ्कस्फटिकरनजातरूपमाहेन्द्रा-
वतंसकाः, ब्रह्मलोके अशोकसतपर्णचम्पकचूतब्रह्मलोकावतंसकाः, लान्तके अङ्कस्फटिकरलजातरूपलान्तकावतंसकाः,
महाशुक्रे अशोकसप्तपर्णचम्पकचूतमहाशुक्रावतंसकाः, सहस्रारे अङ्कस्फटिकरत्नजातरूपसहस्रारावतंसकाः, प्राणते
अशोकसप्तपर्णचम्पकचूतप्राणतावतंसकाः, अच्युते अङ्कस्फटिकरलजातरूपअच्युतावतंसका इति । अवेयकसूत्रे 'समि-
हिया' समा ऋद्धिर्येषां ते समर्द्धिकाः, एवं 'समज्जुइया' इत्याद्यपि भावनीयं, “अजिंदा' इति न वियते इन्द्रः-
.
॥१.५॥

·अधिपतिर्यपां ते अनिन्द्राः 'अपेस्सा' इति न विद्यते प्रेष्यः-प्रेष्यत्वं येपा ते अप्रेष्याः 'अपुरोहि या' इति न विद्यते पुरोहितः-शान्तिकर्मकारी येपां अशान्तेरभावात् ते अपुरोहिताः, किंरूपाः पुनस्ते ? इत्याह-अहमिन्द्रा नाम ते देवगणाः प्रज्ञप्ता हे श्रमण ! हे आयुष्मन् ॥ कहिणं भंते ! सिद्धाणं ठाणा प० कहि णं भंते ! सिद्धा परिवसंति, गोयमा ! सबसिद्धस्स महाविमाणस्स उवरि- ल्लाओ धूभियग्गाओ दुवालस जोयणे उहुं अबाहाए एत्थ णं ईसीपभारा णामं पुढवी पन्नत्ता, पणयालीसं जोयणसयस- हस्साई आयामविक्खंभेणं एगा जोयणकोडी यायालीसं च सयसहस्साई तीसं च सहस्साई दोन्नि य अउणापन्ने जोयण- सए किंचि विसेसाहिए परिक्खेवणं पन्नत्ता, ईसिपब्भाराए णं पुढवीए वहुमज्झदेसभाए अजोयणिए खेत्ते अट्ट जोय- णाई बाहल्लेणं पन्नत्ते, तओ अणंतरं च णं मायाए मायाए पएसपरिहाणीए परिहायमाणी परिहायमाणी सबेसु चरमंतेसु मच्छियपत्ताओ तणुययरी अंगुलस्स असंखेज्जइभागं पाहल्लेणं पन्नत्ता, ईसीपभाराए णं पुढवीए दुवालस नामधिज्जा पन्न- ता, तंजहा-ईसि इ वा ईसीपन्भारा इ वा तणू इ वा तणुतणू इ वा सिद्धित्ति वा सिद्धालए वा मुत्तित्ति वा मुत्तालए इवा लोयग्गेत्ति वा लोयग्गधूभियत्ति वा लोयग्गपडिवुज्झणा इ या सवपाणभूयजीवसत्तसुहावहा इ वा, ईसीपभारा णं पुढवी सेया संखदलविमलसोस्थियमुणालदगरयतुसारगोक्खीरहारवण्णा उत्ताणयछत्तसंठाणसंठिया सबज्जुणसुवन्नमई अच्छा सण्हा लण्हा पहा महा नीरया निम्मला निप्पका निकंकडच्छाया सप्पभा सस्सिरिया सउज्जोया पासाईया दरिसणिज्जा ·मज्ञापना- या मल- य० पृची. २स्थान पदे सिद्ध स्थानादि सू. ५४ ॥१०६॥ अभिरूवा पडिरूवा, ईसीपभाराए णं पुढवीए सीआए जोयणम्मि लोगंतो तस्स णं जोयणस्सजे से उबरिले गाउए तस्स णं गाउयस्स जे से उवरिल्ले छब्भागे एत्थ णं सिद्धा भगवंतो साइया अपज्जवसिया अगजाइजरामरणजोणिसंसा- रकलंकलीभावपुणब्भवगन्भवासवसहीपवंचसमइक्ता सासयमणागयद्धं कालं चिट्ठति, तत्थवि य ते अवेया अवेयणा निम्ममा असंगा य संसारविप्पमुक्का पएसनिचत्तसंठाणा । कहिं पडिहया सिद्धा, कहिं सिद्धा पइडिया । कहिं वॉदि चइचा. णं, कत्थ गंतूण सिज्झइ ? ॥ १५० ॥ अलोए पंडिहया सिद्धा, लोयग्गे य पइडिया । इहं चोदि चइता णं, तत्य गंतूण सिज्झइ ॥१५१ दीहं वा हस्सं वाजं चरिमभवे हविज्ज संठाणं । तत्तो तिभागहीणा सिद्धाणोगाहणा भणिया ॥१५२ ।। जं संठाणं तु इहं मवं चयंतस्स चरिमसमयंमि। आसी य पदेसघणं तं संठाणं तहिं तस्स ॥१५३॥ तिन्निसया तिचीसा धणुचिभागो यहोइ नायवो। एसा खलु सिद्धाणं उक्कोसोगाहणा भणिया ॥१५४॥ चत्तारिय रयणीओरयणी तिभागूणियाय बोद्धहा। एसा खलु सिद्धाणं मज्झिमओगाहणा भणिया॥१५५|| एगाय होइ रयणी अहेव य अंगुलाई साहि (य)या। एसाखल सिद्धाणं जह- मोगाहणा भणिया॥१५६॥ ओगाहणाइ सिद्धा भवतिभागेण होति परिहीणा। संठाणमणित्थंथं (ग्रन्था.१५००)जरामर- णविप्पमुक्काणं ॥१५७॥ जत्थ य एगो सिद्धो तत्थ अणंता भवक्खयविमुका । अन्नोऽनसमोगाढा पुट्ठा सवि लोगते ॥१५८॥ फुसइ अणंते सिद्धे सवपएसेहिं नियमसो सिद्धा। तेऽवि य असंखिजगुणा देसपएसेहिं जे पुट्ठा ॥१५९॥ असरीरा जीवघणा उवउत्ता दसणे य नाणे य । सागारमणागारं लक्खणमेयं तु सिद्धाणं ॥१६०॥ केवलनाणुवउच्चा जाणता सवभावगुणमावे। पासता संबंजो खलु केवलदिहीहिणताहि ॥१६१॥ नवि अस्थि माणुसाणं तं सुक्खं नविय सहदेवाणं । सिद्धार्ण ·सुक्खं अंबाबाहं उवगयाणं ॥१६२॥'सुरगणसुहं समत्तं सबद्धापिडियं अणंतगुणं । नवि पावइ मुत्तिसुहं णवाहि वग्गवग्गृहि ॥१६॥ सिद्धस्स सुहो रासी सवापिंडिओ जइ हवेज्जा । सोऽणंतवग्गभइओ सवागासे न माइज्जा ॥१६४ ॥ जह णाम कोइ मिच्छो नगरगुणे बहुविहे वियाणंतो। न चएइ परिकहेउं उवमाएँ तहिं असंतीए ॥१६५।। इय सिद्धाणं सोखं अणो- वर्म नत्थि तस्स ओवम्म । किंचि विसेसेणित्तो सारिक्खमिणं सुणह वोच्छं ॥१६६ ॥ जह सबकामगुणियं पुरिसो भोत्तूण भोयणं कोई । तण्हाछुहाविमुको अच्छिज्ज जहा अमियतित्तो ॥ १६७॥ इय सबकालतित्ता अतुलं निवाणमुवगया सिद्धा। सासयमवावाहं चिट्ठति सुही सुहं पत्ता ॥१६८ ॥सिद्धत्ति य बुद्धत्ति य पारगयत्ति । य परंपरगयत्ति उम्मुक्ककम्मकवया अजरा अमरा असंगा य ।। १५९ ॥ निच्छिन्नसबदुक्खा जाइजरामरणपंधणविमुक्का । अबायाहं सोक्खं अणुहोंती सासयं सिद्धा ॥ (सू०५४) इति वितीयं ठाणपयं सम्मत्तं ॥२॥ सिद्धसूत्रे 'एगा जोयणकोडी' इत्यादि परिरयपरिमाणं 'विक्खंभवग्गदहगुण.' इत्यादिकरणवशात् स्वयमानेतव्यं, सुगमत्वात् , क्षेत्रसमासटीका वा परिभावनीया, तत्र पञ्चचत्वारिंशलक्षप्रमाणविष्कम्भमनुष्यक्षेत्रपरिरयस्य एतावत्प्र- माणस्य सविस्तरंभावितत्वात् , तस्याश्च ईपत्प्राग्भारायाः पृथिव्याः बहुमध्यदेशभागे अष्टयोजनिकम्-आयामविष्कम्भा- भ्यामष्टयोजनप्रमाणं क्षेत्रं च, अष्टौ योजनानि वाहल्येन चोचत्वेन-उयैस्त्वेनेति भावः, प्रज्ञप्ता, तदनन्तरं सर्वासु दिक्षु विदिक्षु च मात्रया स्तोकया स्तोकया प्रदेशपरिहान्या परिहीयमाना सर्वेपु चरमान्तेपुमक्षिकापनतोऽप्यतितन्वी अङ्गुला- ·भज्ञापना- या:मर- य. वृत्ती. २ स्थान पदे सिद्ध स्थानादि सू.५४ ॥१०॥ अभिरूवा पडिरूवा, ईसीपभाराए णं पुढवीए सीआए जोयणम्मि लोगतो तस्स णं जोयणस्स जे से उबरिल्ले गाउए तस्स णं गाउयस्स जे से उवरिल्ले छभागे एत्थ णं सिद्धा भगवंतो साइया अपज्जवसिया अगेगजाइजरामरणजोणिसंसा- रकलंकलीभावपुणभवगम्भवासवसहीपवंचसमइकंता सासयमणागयद्धं कालं चिटुंति, तत्थवि य ते अवेया अवेयणा निम्ममा असंगा य संसारविप्पमुक्का पएसनिवत्तसंठाणा । कहिं पडिहया सिद्धा, कहिं सिद्धा पइडिया । कहिं चोदि चईचा णं, कत्थ गंतूण सिज्झइ १ ॥१५० ॥ अलोए पडिहया सिद्धा, लोयग्गे य पइद्विया । इहं वोदि चइत्ता णं, तत्थ गंतूण सिज्झइ ॥१५१॥ दीहं वा हस्सं वाजं चरिमभवे हविज संठाणं । तत्तो तिभागहीणा सिद्धाणोगाहणा भणिया ॥१५२ ॥ जं संठाणं तु इहं भवं चयंतस्स चरिमसमयंमि। आसी य पदेसघणं तं संठाणं तहिं तस्स ॥१५३॥ तिनि सया वित्तीसाधणुविभागो य होइ नायवो । एसा खलु सिद्धाणं उक्कोसोगाहणा भणिया ॥१५४॥ चत्तारि य रयणीओ रयणी तिभागणिया य बोद्धया। एसा खल सिद्धाणं मज्झिमओगाहणा भणिया॥१५५॥ एगाय होइ रयणी अद्वेव य अंगुलाई साहि (य) या। एसाखल सिद्धाणं जह- नओगाहणा भणिया॥१५६॥ओगाहणाइ सिद्धा भवत्तिभागेण होति परिहीणा। संठाणमणित्यंथं (ग्रन्था० १५००)जरामर- णविप्पमुक्काणं ॥१५७॥जत्थ य एगो सिद्धो तत्थ अणंता भवक्खयविमुक्का । अन्नोऽनसमोगाढा पुट्ठा सबेवि लोगते ॥१५८॥ फसइ अणंते सिद्धे सबपएसेहिं नियमसो सिद्धा । तेऽविय असंखिज्जगुणा देसपएसेहिं जे पुट्ठा ॥१५९॥ असरीरा जीवषणा उबउत्ता दसणे य नाणे य । सागारमणागारं लक्खणमेयं तु सिद्धाणं ॥१६०॥ केवलनाणुवउचा जाणता सबभावगुणभावे। पासता संबंजओ खलु केवलदिहीहिणताहि ॥ १६१॥ नवि अस्थि माणुसाणं तं सुक्खं नविय सहदेवाणं । सिद्धार्ण ·न्तो भवति, तस्य च योजनस्य यदुपरितनं गव्यूतं चतुर्थं तस्य च गन्यूतस्य यः सर्वोपरितनो पड्भागो अत्र 'ण' इति वाक्यालङ्कारे सिद्धा भगवन्तः सादिकाः कर्मक्षयानन्तरं सिद्धत्वभावात् , एतेन अनादिशुद्धपुरुपप्रवादप्रतिक्षेप आवेदितो द्रष्टव्यः, अपर्यवसिता रागाद्यभावेन प्रतिपातासंभवात् , रागादयो हि सिद्धत्वाच्यावयितुं प्रभविष्णवः, न च ते भगवतां सन्ति, तेषां निर्मूलकापंकपितत्वात् , न च निर्मूलकापंकपिता अपि भूयः प्रादुर्भवन्ति, वीजाभा- वादिति, तथा अनेकैर्जातिजरामरणैः-जन्मजरामृत्युभिर्यश्च तासु तासु योनिपु संसारः-संसरणं तेन च यः कलं- कलीभावः-कदर्थमानता यश्च दिव्यसुखमनुप्राप्तानामपि पुनर्भवे-संसारे गर्भवसतिप्रपञ्चः तो समतिकान्ता अत एव शाश्वतमनागतं कालं तिष्ठन्ति, 'तत्थवि य ते अवेया' इत्यादि, तत्रापि च-सिद्धक्षेत्रे गताः सन्तस्ते-भगव- न्तः 'अवेदाः' पुरुपवेदादिवेदरहिताः 'अवेदनाः' सातासातवेदनाभावात् 'निर्ममा' ममत्वरहिताः 'असंगा' वाह्या- भ्यन्तरसङ्गरहिताः, कस्मादेवम् ? अत आह-'संसारविप्रमुक्ताः' हेतौ प्रथमा, यतः संसाराद् विप्रमुक्तास्तस्मादवेदा अवेदना निर्ममा असङ्गाश्च, पुनः कथंभूताः ? इत्याह 'पएसनिवत्तसंठाणा' प्रदेशैः-आत्मप्रदेशैर्न तु बाह्यपुद्गलैः शरीरपञ्चकस्यापि सर्वात्मना त्यक्तत्वात् निर्वृत्तं-निष्पन्नं संस्थानं येषां ते प्रदेशनिवृत्तसंस्थानाः, अन शिष्यः पृच्छन्नाह- 'कहिं पडिहया सिद्धा'. इत्यादि 'कहि' इत्यत्र सप्तमी तृतीयार्थे प्राकृतत्वात् , यथा 'तिसु तेसु अलंकिया पुढवी' इत्यादि, ततोऽयमर्थः-केन प्रतिहताः?-केन स्खलिताः? सिद्धाः-मुक्ताः, तथा क-कस्मिन् स्थाने सिद्धाः प्रतिष्ठिता:-

·प्रज्ञापना-
याः मल-
य० वृत्ती.
२स्थान
पदे सिद्ध
स्थानादि
सू. ५४
॥१०७॥
संख्येयभागं पाहल्येन प्रज्ञता, स्थापना-1'ईसि इ वा' इति, पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् १ ईपत्यागभारा इति वार
'तणु इत्ति वा तन्वी वा शेपपृथिव्यपेक्षयाऽतितनुत्वात् ३ 'तणुतणूइत्ति वा' इति तनुभ्योऽपि जगत्प्रसिद्धेभ्यस्तन्वी
मक्षिकापनतोऽपि पर्यन्तदेशेऽतितनुत्वात् तनुतन्वी ४ 'सिद्धिरिति वा' सिद्धक्षेत्रस्य प्रत्यासन्नत्वात् ५'सिद्धालय इति
या' सिद्धक्षेत्रस्य प्रत्यासन्नतयोपचारतः सिद्धानामालयः सिद्धालयः६एवं मुक्तिरिति वा मुक्तालय इति वेत्यपि परि-
भावनीयं तथा लोकाग्रे वर्तमानत्वात् लोकाग्रमिति ९ लोकाग्रस्य स्तूपिकेव लोकाग्रस्तूपिका १० तथा लोकाग्रेण
प्रत्यूह्यते इति लोकाग्रप्रतिवाहिनी ११ 'सबपाणभूयजीवसत्तसुहावहा' इति प्राणा-द्वित्रिचतुरिन्द्रिया इतिभूताः-तरवः
जीवाः-पञ्चेन्द्रियाः शेपाः प्राणिनः सत्त्वाः, उक्तं च-"प्राणा द्वित्रिचतुः प्रोक्ताः, भूताश्च तरवः स्मृताः। जीवाः पञ्चे-
न्द्रिया ज्ञेयाः; शेपाः सत्त्वा उदीरिताः॥१॥” सर्वेषां प्राणभूतजीवसत्त्वानां सुखावहा उपद्रवकारित्वाभावात् सर्वप्राण-
भूतजीवसत्त्वसु खावहा १२॥ सा च ईपत्प्राग्भारा पृथ्वी श्वेता, श्वेतत्वमेवोपमयाप्रकटयति-संखदलविमल' इत्यादि,
शवदलस्य-शङ्खदलचूर्णस्य विमलो-निर्मलः खस्तिकः शङ्खदलविमलखस्तिकः स च मृणालं च दकरजश्च तुषारं च
हिमं च गोक्षीरं च हारश्च तेपामिव वर्णो यस्याः सा तथा, उत्तानकं-उत्तानीकृतं यत् छत्रं तस्य यत्संस्थानं तेन सं-
स्थिता उत्तानकच्छत्रसंस्थानसंस्थितत्वं च प्रागुपदर्शितस्थापनातोभावनीयं । 'सबज्जुणसुवन्नमयी' सर्वात्मना तसु-
वर्णमयी 'ईसीपभाराएं ' इत्यादि ईषत्प्रारभारायाः पृथिव्या ऊध्र्व 'सीयाएं' इति निःश्रेणिगत्या योजने लोका-
.
॥१.७॥

·भवन्ति प्राणिनः कर्मवशवर्तिनोऽस्मिन्निति भवं-शरीरं यजतः-परित्यजतः, काययोगं परिजिहानखेति भावः, चरमसमये सूक्ष्मक्रियाऽप्रतिपातिध्यानवलेन बदनोदरादिरन्ध्रपूरणात् त्रिभागेन हीनं प्रदेशघनमासीत्, 'तं संठाणं तहिं तस्स' इति तदेव च प्रदेशघनं मूलप्रमाणापेक्षया त्रिभागहीनप्रमाणं संस्थानं तत्र-लोकाग्रे तस्य-सिद्धस्य, नान्यदिति ॥ साम्प्रतमुत्कृष्टावगाहनादिभेदभिन्नामवगाहनामभिधित्सुराह-'तिनि सया तेत्तीसा' इत्यादि, त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशानि-त्रयस्त्रिंशदधिकानि धनुत्रिभागश्च भवति योद्धव्या, एपा खलु सिद्धानामुत्कृष्टावगाहना भणिता तीर्थंकरगणधरैः, सा च पञ्चधनुःशततनुकानामवसेया, ननु मरुदेवी नाभिकुलकरपली, नाभेश्च पञ्चविं- शत्यधिकानि पञ्चधनुःशतानि शरीरप्रमाणं, यदेव च तस्य शरीरमानं तदेव मरुदेवाया अपि, 'संघयणं संठाणं उचत्तं चेव कुलगरेहि सम' इति वचनात् , मरुदेवी भगवती च सिद्धा, ततस्तस्या देहमानस्य त्रिभागे पातिते सिद्धावस्थायाः सार्धानि त्रीणि धनुःशतान्येवावगाहना प्राप्नोति, कथमुक्तप्रमाणा उत्कृष्टावगाहना घटते ? इति, नैप दोपः, मरुदेवाया नाभेः किञ्चिदूनप्रमाणत्वात् , स्त्रियो द्युत्तमसंस्थाना उत्तमसंस्थानेभ्यः पुरुपेभ्यः खखकाला- पेक्षया किञ्चिदूनप्रमाणा भवन्ति, ततो मरुदेवाऽपि पञ्चधनुःशतप्रमाणेति न कश्चिद्दोपः, अपिच-हस्तिस्कन्धा- धिरूढा संकुचिताङ्गी सिद्धा ततः शरीरसंकोचभावाद् नाधिकावगाहनासंभव इत्यविरोधः, आह च भाष्यकृत्- "कह मरुदेवामाणं ? नाभीतो जेण किञ्चिदूणा सा । तो किर पंचसयचिय अहवा संकोचओ सिद्धा ॥१॥"

·प्रज्ञापना- याः मल- य. वृत्ती. २स्थान पदे सिद्ध स्थानादि सू. ५४ ॥१०॥ अवस्थिताः, तथा क-कस्मिन् क्षेत्रे वोन्दिस्तनुः शरीरमित्यनान्तरम् ता सक्त्वा क गत्वा सिद्धयन्ति ?-निष्ठि- तार्था भवन्ति ?, 'सिज्झई' इत्यत्रानुखारलोपो द्रष्टव्यः, अथवा एकवचनोपन्यासोऽपि सूत्रशैल्या न विरोधमाल, तथा चान्यत्राऽप्येवं प्रयोगः-"वत्थगन्धमलंकार, इत्थीओ सयणाणि य । अच्छंदा जे न भुंजंति, न से चाइत्ति युचइ ॥१॥” इति, एवं शिष्येण प्रश्ने कृते सूरिराह-'अलोए पडिहया, सिद्धा' इत्यादि, अत्रापि सप्तमी तृती- यार्थे, अलोकेन-केवलाकाशास्तिकायरूपेण प्रतिहताः-स्खलिताः सिद्धाः, इह तत्र धर्मास्तिकायाद्यभावात् तदान- न्तर्यवृत्तिरेव प्रतिस्खलनम् , न तु संवन्धे सति विघातः, अप्रतियत्वात् , सप्रतिघानां हि संवन्धे सति विघातः, नान्येपामिति, तथा लोकस्य-पञ्चास्तिकायात्मकस्याग्रे-मूर्धनि प्रतिष्ठिताः-अपुनरागत्या व्यवस्थिताः, तथा इह मनु- प्यलोके बोन्दी-तनुं त्यक्त्वा तत्र-लोकाग्रे समयान्तरप्रदेशान्तरास्पर्शनेन गत्वा सिध्यन्ति-निष्ठितार्था भवन्ति । सम्प्रति तत्रगतानां यत्संस्थानं तदभिधित्सुराह–'दीहं वा.हस्सं वा' इत्यादि, दीर्घ वा-पञ्चधनुःशतप्रमाणं एवं चा-हस्तद्वयप्रमाणं वाशब्दादू मध्यम वा विचित्रं यचरमभवे-पश्चिमभवे भवेत् संस्थानं ततः-तस्मात् संस्थानात् विभागहीना-वदनोदरादिरन्ध्रपूरणेन तृतीयभागेन हीना सिद्धानामवगाहना, अवगाहन्तेऽस्यामित्यवगाहना-सा- वस्वैव भणिता तीर्थकरगणधरैरिति, अत्रगतसंस्थानप्रमाणापेक्षया त्रिभागहीनं तत्र संस्थानमिति भावः ॥ एतदेव स्पष्टतरमुपदर्शयति-जं. संठाणं तु इह' इत्यादि, यत्संस्थानं यावत्प्रमाणं संस्थानं दर-मनुष्यभवे मासीत् तदेष ॥१०८ ·. भवन्ति प्राणिनः कर्मवशवर्तिनोऽस्मिन्निति भवं-शरीरं सजतः परित्यजतः, काययोग परिजहानसात मायः, चरमसमये सूक्ष्मक्रियाऽप्रतिपातिध्यानवलेन वदनोदरादिरन्ध्रपूरणात् त्रिभागेन हीनं प्रदेशधनमासीत्, 'तं संठाणं नान्यदिति ॥ साम्प्रतमुत्कृष्टावगाहनादिभेदभिन्नामवगाहनामभिधित्सुराह-'तिनि सया तेत्तीसा' इत्यादि, त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशानि-त्रयस्त्रिंशदधिकानि धनुस्त्रिभागश्च भवति वोद्धव्या, एपा खलु सिद्धानामुत्कृष्टावगाहना भणिता तीर्थंकरगणधरैः, सा च पञ्चधनुःशततनुकानामवसेया, ननु मरुदेवी नाभिकुलकरपत्नी, नाभेश्च पञ्चविं- शत्यधिकानि पञ्चधनु शतानि शरीरप्रमाणं, यदेव च तस्य शरीरमानं तदेव मरुदेवाया अपि, 'संघयणं संठाणं उच्चत्तं चेव कुलगरेहि समं' इति वचनात् , मरुदेवी भगवती च सिद्धा, ततस्तस्या देहमानस्य त्रिभागे पातिते सिद्धावस्थायाः सार्धानि त्रीणि धनुःशतान्येवावगाहना प्रामोति, कथमुक्तप्रमाणा उत्कृष्टावगाहना घटते ? इति, नेप दोपः, मरुदेवाया नाभः किञ्चिनप्रमाणत्वात् , खियो धुत्तमसंस्थाना उत्तमसंस्थानेभ्यः पुरुपेभ्यः खखकाला- पेक्षया किञ्चिदूनप्रमाणा भवन्ति, ततो मरुदेवाऽपि पञ्चधनुःशतप्रमाणेति न कश्चिद्दोपः, अपिच-हस्तिस्कन्धा- धिरूढा संकुचिताङ्गी सिद्धा ततः शरीरसंकोचभावाद् नाधिकावगाहनासंभव इसविरोधः, आह च भाष्यकृत्- "कह मरुदेवामाणं ? नाभीतो जेण किञ्चिदूणा सा । तो किर पंचसयचिय अहवा संकोचओ सिद्धा ॥१॥" - ·प्रज्ञापना. याः मल- २ स्थान. पदे सि- झाधिका- रःसू.५४ य० वृत्ती.. ॥१०९॥ 'चत्तारि रयणीओ' इत्यादि, चतस्रो रनयो रनिश्च त्रिभागोना च सा बोद्धव्या एपा खलु सिद्धानामवगाहना भणिता मध्यमा । आह-जघन्यपदे सप्तहस्तोच्छ्रितानामागमे सिद्धिरुक्ता, तत एपा जघन्या प्राप्नोति, कषं मध्यमा ?, तदयुक्तं, वस्तुतत्त्यापरिज्ञानात् , जघन्यपदे हि सप्तहस्तानां सिद्धिरुक्ता तीर्थकरापेक्षया, सामान्यकेव- लिनां तु हीनप्रमाणानामपि भवति, इदमपि चांवगाहनामानं चिन्यते सामान्यसिद्धापेक्षया, ततो न कश्चिदोपः। 'एगा य होई' इत्यादि, एका रतिः परिपूर्णा अष्टौ चाङ्गुलान्यधिकानि एपा भवति सिद्धानामवगाहना जघन्या, सा च कूर्मापुत्रादीनां द्विहस्तानामवसेया, यदिवा सप्तहस्तोच्छ्रितानामपि यन्त्रपीलनादिना संवर्तितशरीराणां, आह च भाष्यकृत्-"जेट्टा उ पंचधणुसयतणुस्स मज्झा य सत्तहत्थस्स । देहत्तिभागहीणा जहन्निया जा विहत्थरस ॥१॥ सत्तूसियएसु सिद्धी जहन्नओ कहमिहं बिहत्थेसु । सा किर तित्थयरेसु सेसाणं सिज्झमाणाणं ॥२॥ ते पुण होज विहत्या कुम्मापुत्तादयो जहन्नेणं । अन्ने संवट्टियसत्तहत्यसिद्धस्स हीणत्तिं ॥३॥" साम्प्रतमुक्तानुवादेनैव संस्थानलक्षणं सिद्धानामभिधित्सुराह-ओगाहणाओं' इत्यादि, सुगम, नवरं 'अनित्यं' इति इदंप्रकारमापन- मित्थं इत्थं तिष्ठतीति इत्थंस्थं न इत्थंस्थं अनित्यंस्थ-वदनादिशुषिरप्रतिपूरणेन पूर्वाकारान्यथामावतोऽनिवताका. रमिति भावः, योऽपि च सिद्धादिगुणेषु 'सिद्धे न दीहे न हस्से' इत्यादिना दीर्घत्वादीनां प्रतिषेधः कृतः सोऽपि | पूर्वाकारापेक्षया संस्थानसानित्यंखत्वात् प्रतिपत्तव्यो, न पुनः सर्वथा संस्थानसामावतः, माह च मावत्- MR.॥

·"
,
संसिरपरिपूरणाओ पुधागारनहायवत्थाओ । संठाणमणित्थंत्थं जं भणियमणिययागारं ॥ १॥ एत्तोचिय पडिसेहो
सिद्धाइगुणेसु दीहयाईणं । जमणित्थंथं पुवागाराविक्खाए नाभावो. ॥२॥" नन्वेते सिद्धाः परस्परं देशभेदेन
व्यवस्थिता उत नेति ?, नेति तद् ब्रूमः, कस्मादिति चेत्, 'जत्थ य' इत्यादि, यत्रैव देशे चशब्दस्य एवकारार्थ-
त्वात् एकः सिद्धो-निवृतस्तत्रानन्ता भवक्षयविमुक्ताः, अत्र भवक्षयग्रहणेन खेच्छया भवावतरणशक्तिमत्सिद्ध-
व्यवच्छेदमाह, अन्योऽन्यसमवगाढाः, तथाविधाचिन्त्यपरिणामत्वात् , धर्मास्तिकायादिवत् , तथा स्पृष्टा-लग्नाः
सर्वेऽपि लोकान्ते । 'फुसई' इत्यादि, स्पृशत्यनन्तान् सिद्धान् सर्वप्रदेशैरात्मसंवन्धिभिर्नियमशः सिद्धः, तथा तेऽपि
सिद्धाः सर्वप्रदेशस्पृष्टेभ्योऽसंख्येयगुणा वर्तन्ते ये देशप्रदेशैः स्पृष्टाः, कथमिति चेत्, उच्यते, इहैकस्य सिद्धस्य
यदवगाहनक्षेत्रं तत्रैकस्मिन्नपि परिपूर्णेऽवगाढा अन्येऽप्यनन्ताः सिद्धाः प्राप्यन्ते, अपरे तु ये तस्य क्षेत्रस्यैकैकं प्रदेश-
माक्रम्यावगाढास्तेऽपि प्रत्येकमनन्ताः, एवं द्वित्रिचतुःपञ्चादिप्रदेशवृद्ध्या येऽवगाढास्तेऽपि प्रत्येकमनन्ताः, तथा
तस्य मूलक्षेत्रस्यैकैकं प्रदेशं परित्यज्य येऽवगाढास्तेऽपि प्रत्येकमनन्ताः, एवं द्वित्रिचतुःपञ्चादिप्रदेशहान्या येऽवगा-
ढास्तेऽपि प्रत्येकमनन्ताः, एवं सति प्रदेशपरिवृद्धिहानिभ्यां ये समवगाढास्ते परिपूर्णकक्षेत्रावगाढेभ्योऽसंख्येयगुणा
१ शुषिरपरिपूरणात् पूर्वाकारान्यथाव्यवस्थातः । संस्थानमनित्थंस्थं यद्भणितमनियताकारात् ॥ १ ॥ इत एव प्रतिपेधः सिद्धादिगुणेषु
दीर्घत्वादीनाम् । यदनित्थस्थं पूर्वाकारापेक्षया नाभावः ॥ २ ॥

·प्रज्ञापना. याः मल. य० वृत्ती.. २ स्थान- पदे सि- दाधिका- रः सू.५४ ॥१०९॥ 'चत्तारि रयणीओ' इत्यादि, चतस्रो रनयो रनिश्च विभागोना च सा वोद्धव्या एपा खलु सिद्धानामवगाहना भणिता मध्यमा । आह-जघन्यपदे सप्तहस्तोच्छ्रितानामागमे सिद्धिरुक्ता, तत एपा जघन्या प्राप्नोति, कथं मध्यमा ?, तदयुक्तं, वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात् , जघन्यपदे हि सप्तहस्तानां सिद्विरुक्ता तीर्घकरापेक्षया, सामान्यकेव- लिनां तु हीनप्रमाणानामपि भवति, इदमपि चावगाहनामानं चिन्त्यते सामान्यसिद्धापेक्षया, ततो न कश्चिद्दोपः। 'एगा य होइ' इत्यादि, एका रतिः परिपूर्णा अष्टौ चाङ्गुलान्यधिकानि एपा भवति सिद्धानामवगाहना जघन्या, सा च कूर्मापुत्रादीनां द्विहस्तानामवसेया, यदिवा सप्तहस्तोच्छूितानामपि यनपीलनादिना संवर्तितशरीराणां, आह च भाष्यकृत्-"जेटा उ पंचधणुसयतणुस्स मज्झा य सत्तहत्थस्स । देहत्तिभागहीणा जहन्निया जा विहत्यस्स ॥१॥ सत्तूसियएसु सिद्धी जहन्नओ कहमिहं विहत्थेसु । सा किर तित्थयरेसुं सेसाणं सिज्झमाणाणं ॥२॥ ते पुण होज विहत्या कुम्मापुत्तादयो जहन्नेणं । अन्ने संवट्टियसत्तहत्यसिद्धस्स हीणत्ति ॥ ३॥" साम्प्रतमुक्तानुवादेनैव संस्थानलक्षणं सिद्धानामभिधित्सुराह-'ओगाहणाओ' इत्यादि, सुगम, नवरं 'अनित्यंयं' इति इदंप्रकारमापत्र- मित्थं इत्यं तिष्ठतीति इत्थंस्थं न इत्थंस्थं अनित्थंस्थं-वदनादिशुषिरप्रतिपूरणेन पूर्वाकारान्ययामावतोऽनिरताका- रमिति भावः, योऽपि च सिद्धादिगुणेषु 'सिद्धे न दीहे न हस्से' इत्यादिना दीर्घत्वादीनां प्रतिषेधः कृतः सोऽपि पूर्वाकारापेक्षया संस्थानस्यानित्यं सत्वात् प्रतिपत्तव्यो, न पुनः सर्वथा संस्थानसामाषतः, माह च मापात- ॥१.९॥ teen ·संसिरपरिपूरणाओ पुवागारनहाववत्थाओ । संठाणमणित्त्वं जं भणियमणिययागारं ॥ १॥ एत्तोच्चिय पडिसेहो सिद्धाइगुणेसु दीहयाईणं । जमणित्थंथं पुवागाराविक्खाए नाभावो.॥२॥" नन्वेते सिद्धाः परस्परं देशभेदेन व्यवस्थिता उत नेति ?, नेति तद् ब्रूमः, करमादिति चेत्, 'जत्थ य' इत्यादि, यत्रैव देशे चशब्दस्य एवकारार्थ- त्वात् एकः सिद्धो-निर्वतस्तत्रानन्ता भवक्षयविमुक्ताः, अत्र भवक्षयग्रहणेन खेच्छया भवावतरणशक्तिमसिद्ध- व्यवच्छेदमाह, अन्योऽन्यसमवगाढाः, तथाविधाचिन्त्यपरिणामत्वात् , धर्मास्तिकायादिवत् , तथा स्पृष्टा-लग्नाः सर्वेऽपि लोकान्ते । 'फुसई' इत्यादि, स्पृशत्यनन्तान् सिद्धान् सर्वप्रदेशैरात्मसंवन्धिभिनियमशः सिद्धः, तथा तेऽपि सिद्धाः सर्वप्रदेशस्पृष्टेभ्योऽसंख्येयगुणा वर्तन्ते ये देशप्रदेशैः स्पृष्टाः, कथमिति चेत्, उच्यते, इहैकस्य सिद्धस्य यदवगाहनक्षेत्रं तत्रैकस्मिन्नपि परिपूर्णेऽवगाढा अन्येऽप्यनन्ताः सिद्धाः प्राप्यन्ते, अपरे तु ये तस्य क्षेत्रस्यैकैकं प्रदेश- माक्रम्यावगाढास्तेऽपि प्रत्येकमनन्ताः, एवं द्वित्रिचतुःपञ्चादिप्रदेशवृधा येऽवगाढास्तेऽपि प्रत्येकमनन्ताः, तथा तस्य मूलक्षेत्रस्यैकैकं प्रदेशं परित्यज्य येऽवगाढास्तेऽपि प्रत्येकमनन्ताः, एवं द्वित्रिचतुःपञ्चादिप्रदेशहान्या येऽवगा- ढास्तेऽपि प्रत्येकमनन्ताः, एवं सति प्रदेशपरिवृद्धिहानिभ्यां ये समवगाढास्ते परिपूर्णैकक्षेत्रावगाढेभ्योऽसंख्येयगुणा १ शुषिरपरिपूरणात् पूर्वाकारान्यथाव्यवस्थातः । संस्थानमनित्थंस्थं यद्भणितमनियताकारात् ॥१॥ इत एव प्रतिषेधः सिद्धादिगुणेषु दीर्घवादीनाम् । यदनित्य॑स्य पूर्वाकारापेक्षया नाभावः ॥२॥ , ,

·प्रज्ञापना.
याः मल-
य.पृत्ती.
२ स्थान
पदे सि-
दाधिका
रःसू.५१
॥११०॥
भवन्ति, अवगाढप्रदेशानामसंख्यातत्वात् , आह च-एगक्खेत्तेऽणंता पएसपरिवुहिहाणिओ तत्तो । हुंति असं-
खेजगुणाऽसंखपएसो जमवगाढो ॥१॥" सम्प्रति सिद्धानेव लक्षणतः प्रतिपादयति-'असरीरा' इत्यादि, अवि-
द्यमानशरीरा अशरीरा औदारिकादिपञ्चविधशरीररहिता इत्यर्थः, जीवाश्च ते घनाश्च पदनोदरादिशुपिरपूरणात्
जीवधना उपयुक्ता दर्शने-केवलदर्शने ज्ञाने च-केवलज्ञाने यद्यपि सिद्धत्वप्रादुर्भावसमये केवलज्ञानमिति ज्ञानं
प्रधानं तथाऽपि सामान्यसिद्धलक्षणमेतदिति ज्ञापनार्थमादी सामान्यावलम्वनं दर्शनमुक्तं, तथा च सामान्यविपयं
दर्शनं विशेषविपयं ज्ञानमिति, ततः साकारानाकारं सामान्यविशेषोपयोगरूपमित्यर्थः, सूत्रे मकारोऽलाक्षणिको,
लक्षणं-तदन्यव्यावृत्तिखरूपमेतत्-अनन्तरोक्तं, तुशब्दो वक्ष्यमाणनिरुपमसुखविशेषणार्थ, सिद्धानां निष्ठितार्या-
नामिति । सम्प्रति केवलज्ञानकेवलदर्शनयोरशेषविषयतामुपदर्शयति- 'केवलनाणुवउत्ता' इत्यादि, केवलज्ञानेनोप-
युक्ता न त्वन्तःकरणेन तदभावादिति केवलज्ञानोपयुक्ता जानन्ति-अवगच्छन्ति सर्वभावगुणभावान्–सर्वपदार्थ-
गुणपर्यायान् , प्रथमो भावशब्दः पदार्थवचनः द्वितीयः पर्यायवचनः, गुणपर्याययोस्त्वयं विशेषः-संहवर्तिनो
गुणाः क्रमवर्तिनः पर्याया इति, तथा पश्यन्ति सर्वतः खलु-खलुशब्दस्यावधारणार्थत्वात् सर्वत एव, केवलरष्टिमि-
रनन्ताभिः, अनन्तैः केवलदर्शनैरित्यर्थः, केवलदर्शनानां चानन्तता सिद्धानामनन्तत्वात् , इहादी ज्ञानग्रहणं प्रथम-
१ एकक्षेत्रेऽनन्ताः प्रदेशपरिवृद्धिहानितस्तस्मात् । भवन्यसंख्येयगुणाः असंख्यप्रदेशो यदवगाढः ॥१॥
॥११॥

·तया तदुपयोगस्थाः सिध्यन्तीति.ज्ञापनार्थ ॥ सम्प्रति निरुपमसुखभाजस्ते इति दर्शयति-नवि अत्थिं' इत्यादि, नैयास्ति मनुष्याणां चक्रवर्त्यादीनामपि तत्सौख्यं, नैवास्ति सर्वदेवानामनुत्तरपर्यन्तानामपि यत् सिद्धानां सौख्यम- व्यावाधामुपगतानां न विविधाऽऽवाधा अव्यावाधा तां उप-सामीप्येन गतानां प्राप्तानां ॥ यथा नास्ति तथा भङ्गयोपदर्शयति–'सुरगणमुहं' इत्यादि, 'सुरगणसुखं' देवसंघातसुखं 'समस्तं' संपूर्णमतीतानागतवर्तमानकालोद्भ- यमित्यर्थः, पुनः 'सर्वाद्धापिण्डितं' सर्वकालसमयगुणितं तथाऽनन्तगुणमिति, तदेवंप्रमाणं किलासत्कल्पनया एकैका- काशप्रदेशे स्थाप्यते इत्येवं सकलाकाशप्रदेशपूरणेन यद्यप्यनन्तं भवति तदनन्तमप्यनन्तैर्वगैर्गितं तथाऽप्येवं प्रकर्ष- गतमपि मुक्तिसुख-सिद्धिसुखं न प्राप्नोति ॥ एतदेव स्पष्टतरं भङ्ग्यन्तरेण प्रतिपादयति-'सिद्धस्स सुहो रासी' इत्यादि, सुखानां राशिः सुखराशिः-सुखसंघातः सिद्धस्य सुखराशिः सिद्धसुखराशिः 'सर्वाद्धापिण्डितः' सर्वया- साद्यपर्यवसितया अद्धया, यत्सुखं सिद्धः प्रतिसमयमनुभवति तदेकत्र पिण्डीकृतमिति भावः, सोऽनन्तवर्गभक्तः अनन्तैर्वर्गमूलैरपवर्तितः, अनन्तैर्वर्गमूलैः तावदपवर्तितो यावत् सर्वाद्धालक्षणेन गुणकारेण गुणने यदधिकं जातं तस्य सर्वस्याप्यपवर्तनः सिद्धत्वाद्यसमयभाविसुखमात्रतां प्राप्त इति भावः, सर्वाकाशे न माति-एतावन्मात्रोऽपि सर्वा- काशे न माति सर्वस्तु दुरापास्तप्रसर एवेति ज्ञापनार्थ पिण्डयित्वा पुनरपवर्तनं सुखराशेः, इयमत्र भावना-इह किल विशिष्टाहादरूपं सुखं परिगृह्यते, ततश्च यत आरभ्य शिष्टानां सुखशब्दप्रवृत्तिस्तमाबादमवधिकृत्य एकैकगुण- ·प्रज्ञापना- या: मल. यावृत्ती. २स्थान पदे सि- द्धाधिका , ॥११०॥ रःसू.५ भवन्ति, अवगाढप्रदेशानामसंख्यातत्वात् , आह च-एगक्खेत्तेऽणंता पएसपरिहिहाणिओ तत्तो । हुँति असं- खेजगुणाऽसंखपएसो जमवगाढो ॥१॥” सम्प्रति सिद्धानेव लक्षणतःप्रतिपादयति-असरीरा' इत्यादि, अवि- द्यमानशरीरा अशरीरा औदारिकादिपञ्चविधशरीररहिता इत्यर्थः, जीवाश्च ते घनाश्च पदनोदरादिशुपिरपूरणात् जीवघना उपयुक्ता दर्शने-केवलदर्शने ज्ञाने च-केवलज्ञाने यद्यपि सिद्धत्वप्रादुर्भावसमये केवलज्ञानमिति ज्ञानं प्रधान तथाऽपि सामान्यसिद्धलक्षणमेतदिति ज्ञापनार्थमादी सामान्यावलम्बनं दर्शनमुक्तं, तथा च सामान्यविषयं दर्शनं विशेषविपयं ज्ञानमिति, ततः साकारानाकारं सामान्यविशेषोपयोगरूपमित्यर्थः, सूत्रे मकारोऽलाक्षणिको, लक्षणं-तदन्यव्यावृत्तिखरूपमेतत्-अनन्तरोक्तं, तुशब्दो वक्ष्यमाणनिरुपमसुखविशेषणार्थ, सिद्धानां-निष्ठितार्था- नामिति । सम्प्रति केवलज्ञानकेवलदर्शनयोरशेषविषयतामुपदर्शयति–'केवलनाणुवउत्ता' इत्यादि, केवलज्ञानेनोप- युक्ता न त्वन्तःकरणेन तदभावादिति केवलज्ञानोपयुक्ता जानन्ति-अवगच्छन्ति सर्वभावगुणभावान्-सर्वपदार्थ- गुणपर्यायान् , प्रथमो भावशब्दः पदार्थवचनः द्वितीयः : पर्यायवचनः, गुणपर्याययोस्त्वयं विशेषः-संहवर्तिनो गुणाः क्रमवर्तिनः पर्याया इति, तथा पश्यन्ति सर्वतः खलु-खलुशब्दस्वावधारणार्थत्वात् सर्वत एव, केवलरशिमि- रनन्ताभिः, अनन्तैः केवलदर्शनैरित्यर्थः, केवलदर्शनानां चानन्तता सिद्धानामनन्तत्वात् , इहादौ ज्ञानग्रहणं प्रपम- १ एकक्षेत्रेऽनन्ताः प्रदेशपरिवृतिहानितस्तस्मात् । भवन्यसंख्येयगुणाः असंख्यप्रदेशो यदवगाढः ॥ १॥ .. . ,

·सरिउमारदो, रन्ना विसजिओ, तत्तो रनिगा पुच्छंति-'केरिसं नयरंति' ?, सो वियाणंतोऽवि तत्थोवमाभावा न
सक्कइ नयरगुणे परिकहेउं । एस दिलुतो, अयमर्थोपनयः-'इय सिद्धाणं' इत्यादि, इत्येवं सिद्धानां सौख्यमनुपम
वर्तते, किमिति?, तत आह-यतो नास्ति तसौपम्यं, तथाऽपि वालजनप्रतिपत्तये किञ्चिद् विशेषेण 'इतो'
इति आर्पत्वाद् अस्येत्यर्थः, सादृश्यमिदं वक्ष्यमाणं शृणुत-'जह सन्च' इत्यादि, यथेत्युदाहरणोपदर्शनार्थः,
भुज्यते इति भोजनं 'सर्वकामगुणितं' सकलसौन्दर्यसंस्कृतं कोऽपि पुरुषो भुक्त्वा धुत्तृइ विप्रमुक्तः सन् यथा अमृ-
ततृप्तस्तथा तिष्ठति, 'इय' इत्यादि, एवं निर्वाणं-मोक्षमुपगताः सिद्धाः सर्वकालं-साद्यपर्यवसितं कालं तृप्ताः-सर्वधौ-
त्सुक्यविनिवृत्तिभावतः परमसंतोपमधिगता अतुलम्-अनन्यसदृशमुपमाऽतीतत्वात् शाश्वतं प्रतिपाताभावात् अव्या-
वाचं लेशतोऽपि व्यावाधाया असंभवात् सुखं प्राप्ता अत एव सुखिनः तिष्ठन्तीति ॥ एतदेव सविशेपवरं भावयति-
'सिद्धत्ति य' इत्यादि, सितं-बद्धमष्टप्रकार कर्म मातं-भस्मीकृतं यैस्ते सिद्धाः "पोदरादयः” इति रूपनिष्पत्तिः,
निर्दग्धानेकभवकर्मेन्धना इत्यर्थः, ते च सामान्यतः कर्मादिसिद्धा अपि भवन्ति, यत उक्तम्-'कम्मे सिप्पे य
विजाए, मंते जोगे य आगमे । अत्थजत्ताअभिप्पाए, तवे कम्मक्खए इय ॥१॥" ततः कर्मादिसिद्धव्यपोहाय
१ स्मर्तुमारब्धः, राज्ञा विसृष्टः, तत आरण्यकाः पृच्छन्ति-कीदृशं नगरमिति ?, स विजानन्नपि तत्रोपमाभावाद् न शक्नोति नगर-
गुणान् परिकथयितुं एप दृष्टान्तः ॥ २ कर्मणि शिल्पे च विद्यायां मत्रे योगे चागमे । अर्थे यात्रायामभिप्राये तपसि कर्मक्षये इति ॥ १ ॥

·प्रज्ञापना- या: मल- यवृत्ती. २ स्थान- पदे सि- दाधिका- र:सू. ५४ ॥११॥ ऋद्धितारतम्येन तावदसावाह्लादो विशिष्यते यावदनन्तगुणवृध्या निरतिशयनिष्ठामुपगतः, सोऽयमसन्तोपमातीतका- न्तोत्सुक्यविनिवृत्तिरूपस्तिमिततमकल्पः चरमाहादः सदा सिद्धानां, तस्माचारतः प्रथमाचोर्धमपान्तरालयर्तिनो ये गुणास्तारतम्येनाहादविशेषरूपास्ते सर्वाकाशप्रदेशेभ्योऽप्यतिभूयांसः, ततः किलोकं-'सबागांसे न माइजा' इति, अन्यथा यत् सर्वाकाशे न माति तत् कथमेकस्मिन् सिद्धे मायाद्? इति पूर्वसूरिसंप्रदायः ॥ साम्प्रतमस्य निरुपमतां प्रतिपादयति-'जह नाम' इत्यादि, यथा नाम कश्चिद् म्लेच्छो नगरगुणान्-गृहनिवासादीन् वहुविधान्-अनेकप्रका- रान् विजानन् अरण्यगतः सन् अन्यम्लेच्छेभ्यो न शक्नोति परिकथयितुं, कस्मान्न शक्नोति? इसत आह-उपमायां तत्रासयां "निमित्तकारणहेतुपु सर्वासां विभक्तीनां प्रायो दर्शनम्" इति न्यायाद् हेतौ सप्तमी, तत उपमाया अभा- वादिति द्रष्टव्यं, एप गाथाऽक्षरार्थः, भावार्थः कथानकादवसेयः, तश्चेदं एगो महारत्नवासी मिच्छो रत्ने चिट्ठति, इचो य एगो राया आसेण अवहरितो तं अडविं पवेसिओ तेण दिट्ठो, सक्कारिऊण जणवयं नीतो, रबावि सो नगरं नीओ, पच्छा उवनारित्ति गाढमुपचरितो, जहा राया तहा चिटइ, धवलघराइमोगेण विमासा; कालेज रख १ एको महारण्यवासी म्लेच्छोऽरण्ये तिष्ठति, इतश्च एको राजा अश्वेनापहृतस्त्रामटवी प्रवेशितः तेन दृष्टः, सत्कार्य जनपद नीता, णाऽपि सं नगरं नीतः, पश्चादुपकारीति गादमुपचरितो, यथा राजा तथा तिष्ठति, धवलगृहादिभोगेन विमाश, कान भरपर्व

·,
,
सरिउमारद्धो, रन्ना विसजिओ, तचो रनिगा पुच्छंति-'केरिसं नयरंति' १, सो वियाणतोऽवि तत्थोवमाभावा न
सकइ नयरगुणे परिकहेउं । एस दिलुतो, अयमर्थोपनयः- इय सिद्धाणं' इत्यादि, इत्येवं सिद्धानां सौख्यमनुपम
वर्तते, किमिति?, तत आह-यतो नास्ति तस्यौपम्यं, तथापि वालजनप्रतिपत्तये किञ्चिद् विशेपेण 'इतो'
इति आपत्वाद् अस्येत्यर्थः, सादृश्यमिदं वक्ष्यमाणं शृणुत-'जह सच' इत्यादि, यथेत्युदाहरणोपदर्शनार्थः,
भुज्यते इति भोजनं 'सर्वकामगुणितं' सकलसौन्दर्यसंस्कृतं कोऽपि पुरुषो भुक्त्या क्षुत्तृइविप्रमुक्तः सन् यथा अमृ-
ततृप्तस्तथा तिष्ठति, 'इय' इत्यादि, एवं निर्वाणं-मोक्षमुपगताः सिद्धाः सर्वकालं-साद्यपर्यवसितं कालं तृप्सा:-सर्वथा-
त्सुक्यविनिवृत्तिभावतः परमसंतोपमधिगता अतुलम्-अनन्यसदृशमुपमाऽतीतत्वात् शाश्वतं प्रतिपाताभावात् अव्या-
वाधं लेशतोऽपि व्यावाधाया असंभवात् सुखं प्रासा अत एव सुखिनः तिष्ठन्तीति ॥ एतदेव सविशेपतरं भावयति-
'सिद्धत्ति य' इत्यादि, सितं-बद्धमष्टप्रकारं कर्म ध्मातं-भस्मीकृतं यैस्ते सिद्धाः "पृपोदरादयः" इति रूपनिप्पत्तिः,
निर्दग्धानेकभवकर्मन्धना इत्यर्थः, ते च सामान्यतः कर्मादिसिद्धा अपि भवन्ति, यत उक्तम्-'कम्मे सिप्पे य
विजाए, मंते जोगे य आगमे । अत्यजत्ताअभिप्पाए, तवे कम्मक्खए इय ॥१॥" ततः कर्मादिसिद्धव्यपोहाय
१ स्मर्तुमारब्धः, राज्ञा विसृष्टः, तत आरण्यकाः पृच्छन्ति-कीदृशं नगरमिति !, स विजानन्नपि तत्रोपमाभावाद् न शक्नोति नगर-
गुणान् परिकथयितुं एष दृष्टान्तः ॥ २ कर्मणि शिल्पे च विद्यायां मत्रे योगे चागमे । अर्थे यात्रायामभिप्राये तपसि कर्मक्षये इति ॥१॥

·पद सि. साधिका- राम.५४ आह–'बुद्धा' इति, अज्ञाननिद्राप्रसुप्ते जगत्यपरोपदेशेन जीवादिरूपं तत्वं युद्धयन्तो पुद्धाः, सपनसर्पदरिसमा. ज्ञापना- या: मल-; ववोधरूपा इति भावः, एतेऽपि च संसारनिर्वाणोभयपरित्यागेन स्थितवन्तः फेधिदिप्यन्त-"संसारे न प य. वृत्ती.. निर्वाणे, स्थितो भुवनभूतये । अचिन्त्यः सर्वलोकानां, चिन्तारलाधिको महान् ॥ १॥" इति पचनात् , ततसजि- रासार्थमाह-'पारगता' इति, पारं-पर्यन्तं संसारस्य प्रयोजनवातस्य या गताः पारगताः, तधामन्यत्याक्षिप्तसफ- ॥११॥ लप्रयोजनसमाप्त्या निरवशेषकर्तव्यशक्तिविप्रमुक्ता इति भावः, इत्थंभूता अपि फैचिद् यदृच्छावादिभिरक्रमसिद्ध- त्वेनापि गीयन्ते, तथोक्तम्--"नकादिसंख्याक्रमतो, वित्तप्राप्तिर्नियोगतः । दरिद्रराज्याप्तिसमा, तद्वन्मुक्तिः कचिन्न किम् ? ॥१॥" ततस्तन्मतव्यपोहाय 'परम्परागता' इति परम्परया-ज्ञानदर्शनचारित्ररूपया मिथ्यारष्टिसासादन- सम्यग्मिथ्यादृष्ट्यअविरतसम्यग्दृष्टिदेशविरतिप्रमत्ताप्रमत्तनिवृत्त्यनिवृत्तिवादरसंपरायसूक्ष्मसंपरायोपशान्तमोहवीण- मोहसयोगिकेवल्ययोगिकेवलिगुणस्थानभेभिन्नया गताः परम्परागताः, एते च कैभित् तत्वतोऽनुन्मुक्ककर्मक- यचा अभ्युपगम्यन्ते 'तीर्थनिकारदर्शनादिहागच्छन्ति' इति वचनतः पुनः संसारावतरणाभ्युपगमात्, बतखन्म- तापाकरणार्थमाह-'उन्मुक्तकर्मकवचाः उत्-प्राबल्येनापुनर्भवरूपतया मुक-परित्यक्तं कर्म कवचमिव कर्मकार वैस्ते उन्मुक्ककर्मकयचा, अतएवाजराः शरीराभावतो जरसोऽभावात् अमरा बक्षरीरत्वादेष प्राणलाग ।

·.
उक्तं च-वयसो हाणीह जरा, पाणचाओ य मरणमादिटुं । सइ देहमि तदुभयं तदभावे तं न कस्सेव ॥१॥"
असङ्गा वाह्याभ्यन्तरसङ्गरहितत्वात् 'निच्छिन्न' इत्यादि, निस्तीर्ण-लचितं सर्वदुःखं यैस्ते निस्तीर्णसर्वदुःखाः;
कुतः १ इत्याह-जातिजरामरणबंधणविमुक्का' जातिः-जन्म जरा-वयोहानिलक्षणा मरणं-प्राणत्यागरूपं वन्ध-
नानि-तन्निवन्धनरूपाणि कर्माणि तैर्विशेषतो-निःशेषापगमनेन मुक्ता जातिजरामरणवन्धनविमुक्ताः, हेतावियं
प्रथमा, यतो जातिजरामरणवन्धनविप्रमुक्तास्ततो निस्तीर्णसर्वदुःखाः, कारणाभावात् , ततोऽन्यावाधं सौख्यं शाश्वतं
सिद्धा अनुभवन्ति ॥
इति श्रीमलयगिरिविरचितायां प्रज्ञापनाटीकायां द्वितीय स्थानपदं समाप्तम् ॥
or
वयसो हानिरिह जरा प्राणत्यागश्च मरणमादिष्टम् । संति देहे तदुभयं तदभावे तन्न कस्यैव ॥ १॥

·मज्ञापना. या मल- य० वृत्ती. २ स्थान- पदे सि- झाधिका- रःसू.५४ ॥११॥ आह-'बुद्धा' इति, अज्ञाननिद्राप्रसुप्ते जगत्यपरोपदेशेन जीवादिरूपं तत्वं बुद्धवन्तो बुद्धाः, सर्वसर्वदर्शिखमा- वयोधरूपा इति भावः, एतेऽपि च संसारनिर्वाणोभयपरित्यागेन स्थितवन्तः कैश्विदिप्यन्ते-"संसारे न च निर्वाणे, स्थितो भुवनभूतये । अचिन्त्यः सर्वलोकानां, चिन्तारत्नाधिको महान् ॥ १॥" इति वचनात्, ततखन्नि- रासार्थमाह-पारगता' इति, पारं-पर्यन्तं संसारस्य प्रयोजनवातस्य या गताः पारगताः, तथाभव्यत्याक्षिप्ससक- लप्रयोजनसमात्या निरवशेषकर्तव्यशक्तिविप्रमुक्ता इति भावः, इत्थंभूता अपि कैश्चिद् यदृच्छावादिभिरकमसिद्ध- त्वेनापि गीयन्ते, तथोक्तम्-"नकादिसंख्याक्रमतो, पित्तप्राप्तिर्नियोगतः । दरिद्रराज्याप्सिसमा, तद्वन्मुक्तिः क्वचिन किम् १ ॥१॥" ततस्तन्मतव्यपोहाय परम्परागता' इति परम्परया-ज्ञानदर्शनचारित्ररूपया मिथ्यारष्टिसासादन- सम्यगमिध्यादृष्टयअविरतसम्यग्दृष्टिदेशविरतिप्रमत्ताप्रमत्तनिवृत्त्यनिवृत्तिबादरसंपरायसूक्ष्मसंपरायोपशान्तमोहवीण- मोहसयोगिकेवल्ययोगिकेवलिगुणस्थानभेदभिन्नया गताः परम्परागताः, एते च कैचित्. तत्त्वतोऽनुन्मुक्ककर्मक- वचा अभ्युपगम्यन्ते 'तीर्थनिकारदर्शनादिहागच्छन्ति' इति वचनतः पुनः संसारावतरणाभ्युपगमात् , जतखन्म- तापाकरणार्थमाह-'उन्मुक्तकर्मकवचाः' उत्-प्राबल्येनापुनर्मवरूपतया मुक्त-परित्यक्तं कर्म कवचमिव कर्मकर ने उन्मुक्तकमैकवचाः; अतः एवाजराः शरीराभावतो जरसोऽभावात् अमरा अशरीरत्वादेव -1 ·नन्तरं जीवद्वारं, २३, ततः क्षेत्रद्वारं २४, ततो वन्धद्वारं २५, ततः पुद्गलद्वारं २६, ततो महादण्डकः २७, इति सर्वसङ्ख्यया सप्तविंशतिः द्वाराणि । तत्र प्रथमं द्वारमभिधित्सुराह- दिसाणुवाएणं सवत्थोवा जीवा पच्छिमेणं, पुरच्छिमेणं विसेसाहिया, दाहिणेणं विसेसाहिया, उत्तरेणं विसेसाहिया। (सू०५५) इह दिशः प्रथमे आचाराख्ये अङ्गे अनेकप्रकारा व्यावर्णिताः, तत्रेह क्षेत्रदिशः प्रतिपत्तव्याः, तासां नियत- त्वात् , इतरासां च प्रायोऽनवस्थितत्वात् अनुपयोगित्वाच, क्षेत्रदिशां च प्रभवस्तिर्यग्लोकमध्यगतादष्टप्रदेशकाद्रु- चकात् , यत उक्तम्- "अट्टपएसो रुयगो तिरियलोयस्स मज्झयारम्मि । एस पभवो दिसाणं एसेव भये अणुदि- साणं ॥ १॥" इति, दिशामनुपातो दिगनुपातो-दिगनुसरणं तेन दिशोऽधिकृत्येति तात्पर्यार्थः, सर्वस्तोका जीवाः पश्चिमेन-पश्चिमायां दिशि, कथमिति चेत् १, उच्यते, इदं धल्पबहुत्वं बादरानधिकृत्य द्रष्टव्यं, न सूक्ष्मान् , सूक्ष्मा. णां सर्वलोकापन्नानां प्रायः सर्वत्रापि समत्वात् , वादरेष्वपि मध्ये सर्ववहयो वनस्पतिकायिकाः, अनन्तसङ्ख्याक- तथा तेपां प्राप्यमाणत्वात् , ततो यत्र ते वहवस्तत्र बहुत्वं जीवानां, यत्र त्वल्पे तत्राल्पत्वं, वनस्पतयश्च तत्र वहयो यत्र प्रभूता आपः, 'जत्थ जलं तत्थं वणं' इति वचनात् तत्रावश्यं पनकसेवालादीनां भावात् , ते च पनक- सेवालादयो वादरनामकर्मोदये वर्तमाना अपि अत्यन्तसूक्ष्मावगाहनत्वात् अतिप्रभूतपिण्डीभावाच सर्वत्र सन्तोऽपि १ अष्टप्रदेशो रुचकस्तिर्यग्लोकस्य मध्ये । एप प्रभवो दिशामेष एव भवेद्विदिशाम् ॥ १॥ , ·प्रज्ञापना- या:मल अथ तृतीयमल्पबहुत्वपदम् । य० वृत्ता. ३अल्प- बहुत्वपदे दिगादि- भेदाः२७ ॥११॥ व्याख्यातं द्वितीयं पदं, अधुना तृतीयपदमारभ्यते, तस्स चायमभिसम्बन्धः-इह प्रथमे पदे पृथिवीकायिका- दयः प्रज्ञप्ताः द्वितीये ते एव खस्थानादिना चिन्तिताः अमिंस्तु तेषां दिग्विभागादिनाऽल्पवहुत्वादि निरूप्यते, तत्रेदमादौ द्वारसङ्ग्रहगाथाद्वयम्- दिसि गई इंदिय काएं जोएं वेएं कसाय लेसी य। सम्माचे नाणदसण संजयेउवओगैआहरि ॥१७॥ भासँगपरिर्तपज सुहुँमसेनी भऽथिए चरिमे । जीवे य खिंतबन्धे पुग्गलमहदंडए चेव ।। १७२ ॥ प्रथमं दिग्द्वारं १, तदनन्तरं गतिद्वार, २, तत इन्द्रियद्वारं ३, ततः कायद्वारं ४, ततो योगद्वारं ५, तदनन्तरं वेदद्वारे ६, ततः कषायद्वार, ७, ततो लेश्याद्वारं ८, ततः सम्यक्त्वद्वारं ९, तदनन्तरं ज्ञानद्वारं १०, सतो दर्शन- द्वारं ११, ततः संयतद्वारं १२, तत उपयोगद्वारं .१३, तत आहारद्वारं १४, ततो भाषकद्वारं १५, ततः 'परिच' इति परित्ताः-प्रत्येकशरीरिणः शुक्लपाक्षिकाच तवार १६, तदनन्तरं पर्याप्तद्वारं १७, ततः सूक्ष्मद्वारं १८, तदन- न्तरं सब्जिहार १९, ततो 'भवति मवसिद्धिकद्वारं २०, ततोऽस्तीति अखिकायद्वार २१, तबरमहारं २२, वद.

·नन्तरं जीवद्वार, २३, ततः क्षेत्रद्वारं २४, ततो वन्धद्वारं २५, ततः पुद्गलद्वारं २६, ततो महादण्डकः २७, इति सर्वसङ्ख्यया ससविंशतिः द्वाराणि । तत्र प्रथमं द्वारमभिधित्सुराह- दिसाणुवाएणं सबथोवा जीवा पच्छिमेणं, पुरच्छिमेणं विसेसाहिया, दाहिणेणं विसेसाहिया, उत्तरेणं विसेसाहिया। (सू०५५) इह दिशः प्रथमे आचाराख्ये अङ्गे अनेकप्रकारा व्यावर्णिताः, तत्रेह क्षेत्रदिशः प्रतिपत्तव्याः, तासां नियत- त्वात् , इतरासां च प्रायोऽनवस्थितत्वात् अनुपयोगित्याच, क्षेत्रदिशां च प्रभवस्तिर्यग्लोकमध्यगतादष्टप्रदेशकाद्रु- चकात्, यत उक्तम्-"अट्टपएसो रुयगो तिरियलोयस्स मज्झयारम्मि । एस पभवो दिसाणं एसेव भवे अणुदि- साणं ॥१॥” इति, दिशामनुपातो दिगनुपातो-दिगनुसरणं तेन दिशोऽधिकृत्येति तात्पर्यार्थः, सर्वस्तोका जीवाः पश्चिमेन-पश्चिमायां दिशि, कथमिति चेत् ?, उच्यते, इदं घल्पवहुत्वं वादरानधिकृत्य द्रष्टव्यं, न सूक्ष्मान् , सूक्ष्मा- णां सर्वलोकापन्नानां प्रायः सर्वत्रापि समत्वात् , बादरेष्वपि मध्ये सर्ववहयो वनस्पतिकायिकाः, अनन्तसङ्ख्याक- तया तेषां प्राप्यमाणत्वात् , ततो यत्र ते वहवस्तत्र बहुत्वं जीवानां, यत्र त्वल्पे तत्राल्पत्वं, वनस्पतयश्च तत्र वयो यत्र प्रभूता आपः, 'जत्थ जलं तत्थं वणं' इति वचनात् तत्रावश्यं पनकसेवालादीनां भावात् , ते च पनक- सेवालादयो बादरनामकर्मोदये वर्तमाना अपि अत्यन्तसूक्ष्मावगाहनत्वात् अतिप्रभूतपिण्डीभावाच सर्वत्र सन्तोऽपि १ अष्टप्रदेशो रुचकस्तिर्यग्लोकस्य मध्ये । एप प्रभवो दिशामेष एव भवेद्विदिशाम् ॥ १ ॥ , ·या मल- य० वृत्ती. ३ अल्प- वहुत्वपदे दिग्द्वारं सामान्येन सू. ५५ ॥११४॥ न चक्षुषा प्राद्याः, तथा: चोक्तमनुयोगद्वारेपु-'ते णं वालग्गा सुहुमपणगजीवस्स सरीरोगाहणाहितो असंखेजगुणा" इति, ततो यत्रापि नैते दृश्यन्ते तत्रापि ते सन्तीति प्रतिपत्तव्याः, आह च मूलटीकाकार:-"इह सर्ववहयो वन- स्पतय इतिकृत्वा यत्र.ते सन्ति तंत्र बहुत्वं जीवानां तेषां च बहुत्वं “जत्थ आउकाओ तत्व नियमा वणस्सइका- इया इति: पणगसेवालहढाई वायरावि होति सुहुमा आणागेज्झा न चक्खुणा" इति, उदकं च प्रभूतं समुद्रादिपु, द्वीपात् द्विगुणविष्कम्भत्त्वात् , तेष्वपि च समुद्रेषु प्रत्येकं प्राचीप्रतीच्योर्दिशोर्यथाक्रम चन्द्रसूर्यद्वीपाः, यावति च प्रदेशे चन्द्रसूर्यद्वीपा अवगाढास्तावत्युदकाभावः, उदकाभावाच वनस्पतिकायिकाभावः, केवलं प्रतीज्यां दिशि लव- णसमुद्राधिपसुस्थितनामदेवावासभूतो गौतमद्वीपो लवणसमुद्रेऽभ्यधिको वर्तते, तत्र चोदकाभावानस्पतिकायि- कानामभावात् सर्वस्तोका जीवाः पश्चिमायां दिशि, तेभ्यो. विशेषाधिकाः पूर्वस्यां दिशि, तत्र हि गौतमद्वीपो न विद्यते, ततसावता विशेषणातिरिच्यते इति, तेभ्योऽपि दक्षिणस्यां दिशि विशेषाधिकाः, यतस्तत्र चन्द्रसूर्यद्वीपा न विद्यन्ते, तदभावात्तत्रोदकं प्रभूतं, तत्प्राभूत्याच वनस्पतिकायिका. अपि प्रभूता इति विशेषाधिकाः, तेभ्योऽप्युदी- च्यां दिशि विशेषाधिकाः, किं कारणमिति चेत् ?, उच्यते, उदीच्यां हि दिशि सङ्ख्येययोजनेषु द्वीपेषु मध्ये कर्मि- १ ते वालापाः सूक्ष्मपनकजीवस्य शरीरावगाहनाभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः । २ यत्राप्कायस्तत्र नियमाद्वनस्पतिकायिका इति पनकशैवालह- ठाइयो बादरा अपि भवन्ति सूक्ष्मा आज्ञापाहाः । न चक्षुषा ।

·, श्चित् द्वीपे आयामविष्कम्भाभ्यां सहयेययाजनकोटीप्रमाणं मानसं नाम सर: समस्ति, ततो दक्षिणदिगपेक्षया अस्यां प्रभूतमुदकम् , उदकवाहुल्याच प्रभूता वनस्पतयः, प्रभूता द्वीन्द्रियाः शङ्खादयः प्रभूतास्तटलग्नशङ्खादिकलेवराश्रिता- स्त्रीन्द्रियाः पिपीलिकादयः प्रभूताः पद्मादिषु चतुरिन्द्रियाः भ्रमरादयः प्रभूताः पञ्चेन्द्रिया मत्स्सादय इति विशेपा- धिकाः ॥ तदेवं सामान्यतो दिगनुपातेन जीवानामल्पवहुत्वमुक्तम् ॥ इदानीं विशेपेण तदाह- दिसाणुवाएणं सवत्थोवा पुढविक्काइया दाहिणेणं उत्तरेणं विसेसाहिया पुरच्छिमेणं विसेसाहिया पच्छिमेणं विसेसा- हिया । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा आउक्काइया पच्छिमेणं, पुरच्छिमेणं विसेसाहिया, दाहिणेणं विसेसाहिया, उत्तरेणं विसेसाहिया । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा तेउकाइया दाहिणुत्तरेणं, पुरच्छिमेणं संखेजगुणा, पच्छिमेणं विसेसाहियां ॥ दिसाणुवाएणं सवत्थोवा वाउकाइया पुरच्छिमेणं, पच्छिमेणं विसेसाहिया, उत्तरेणं विसेसाहिया, दाहिणणं विसेसा- हिया ।। दिसाणुवाएणं सबत्थोवा वणस्सइक्काइया पच्छिमेणं- पुरच्छिमेणं विसेसाहिया दाहिणेणं विसेसाहिया उत्तरेणं विसेसाहिया । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा घेइंदिया पच्छिमेणं पुरच्छिमेणं विसेसाहिया दक्खिणेणं विसेसाहिया उत्तरेणं विसेसाहिया । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा तेइंदिया पञ्चत्थिमेणं, पुरच्छिमेणं विसेसाहिया, दाहिणेणं विसेसाहिया, उत्तरेणं विसेसाहिया । दिसाणुवाएणं सत्वत्थोवा चउरिंदिया पञ्चत्थिमेणं, पुरच्छिमेणं विसेसाहिया, दाहिणेणं विसेसाहिया, उत्त- रेणं विसेसांहिया । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा नेरइया पुरच्छिमपञ्चस्थिमउत्तरेणं, दाहिणेणंअसंखेज्जगुणा । दिसाणुवाएणं ·प्रज्ञापना. या:मल- य० वृत्ती. ३ अल्प. बहुत्वपदे दिग्द्वारं सामान्येन ॥११४॥ , न चक्षुपा ग्रायाः, तथा चोक्तमनुयोगद्वारेषु-"'ते णं वालग्गा सुहुमपणगजीवस्स सरीरोगाहणाहितो असंखेनगुणा" इति, ततो यत्रापि नैते दृश्यन्ते तत्रापि ते सन्तीति प्रतिपत्तव्याः, आह च मूलटीकाकार:-"इह सर्ववहवो वन- स्पतय इतिकृत्वा यत्र ते सन्ति तत्र बहुत्वं जीवानां; तेपां च बहुत्वं "जत्थ आउकाओ तत्व नियमा वणस्सइका- इया इति पणगसेवालहढाई वायरावि होंति सुहुमा आणागेज्झा न चक्खुणा" इति, उदकं च प्रभूतं समुद्रादिषु, द्वीपात् द्विगुणविष्कम्भत्वात् , तेष्वपि च समुद्रेषु प्रत्येकं प्राचीप्रतीच्योर्दिशोर्यधाक्रम चन्द्रसूर्यद्वीपाः, यावति च प्रदेशे चन्द्रसूर्यद्वीपा अवगाढास्तावत्युदकाभावः, उदकाभावाञ्च वनस्पतिकायिकाभावः, केवलं प्रतीच्यां दिशि लय- णसमुद्राधिपसुस्थितनामदेवावासभूतो गौतमद्वीपो-लवणसमुद्रेऽभ्यधिको वर्त्तते, तत्र चोदकाभावाद्वनस्पतिकायि- कानामभावात् सर्वस्तोका जीवाः पश्चिमायां दिशि, तेभ्यो. विशेषाधिकाः पूर्वस्यां. दिशि, तत्र हि गौतमद्वीपो न विद्यते, ततस्तायता विशेषणातिरिच्यते इति, तेभ्योऽपि दक्षिणस्यां दिशि विशेषाधिकाः, यतस्तत्र चन्द्रसूर्यद्वीपा न विद्यन्ते, तदभावात्तत्रोदकं प्रभूतं, तत्प्राभूत्याच वनस्पतिकायिका अपि प्रभूता इति विशेषाधिकाः, तेश्योऽप्युदी- च्यां दिशि विशेषाधिकाः, किं कारणमिति चेत् ?, उच्यते, उदीच्यां हि दिशि सङ्ख्येययोजनेषु द्वीपेषु मध्ये कस्-ि १ ते वालापाः सूक्ष्मपनकजीवस्य शरीरावगाहनाभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः । २ यत्राप्कायस्तत्र नियमाद्वनस्पतिकायिका इति पनकोवालह- ठादयो बादरा अपि भवन्ति सूक्ष्मा आज्ञाप्राशाः । न चक्षुषा ।

·विसेसाहिया, दाहिणेणं विसेसाहिया, उत्तरेणं विसेसाहिया। दिसाणुवाएणं सवत्थोवा मणुस्सा दाहिणउत्तरेणं, पुरच्छि- मेणं संखेजगुणा पञ्चत्यिमेणं विसेसाहिया । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा भवणवासी देवा पुरच्छिमेणं पचत्थिमेणं, उत्तरेणं असंखेजगुणा, दाहिणेणं असंखेज्जगुणा । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा वाणमंतरा देवा पुरच्छिमेणं, पचत्थिमेणं विसेसाहिया, उत्तरेणं विसेसाहिया, दाहिणेणं विसेसाहिया। दिसाणुवाएणं सवत्थोवा जोइसिया देवा पुरच्छिमपञ्चत्थिमेणं, दाहिणणं विसेसाहिया, उत्तरेणं विसेसाहिया । दिसाणुवाएणं सवत्थोपा देवा सोहम्मे कप्पे पुरच्छिमपञ्चत्थिमेणं, उत्तरेणं असंखेज- गुणा, दाहिणेणं विसेसाहिया । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा देवा ईसाणे कप्पे पुरच्छिमपञ्चस्थिमेणं, उत्तरेणं असंखेजगुणा, दाहिणेणं विसेसाहिया । दिसाणुवाएणं सबथोवा देवा सणंकुमारे कप्पे पुरच्छिमपञ्चत्थिमेणं, उत्तरेणं असंखेज्जगुणा, दाहिणेणं विसेसाहिया । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा देवा माहिंदे कप्पे पुरच्छिमपञ्चत्थिमेणं, उत्तरेणं असंखेजगुणा, दाहि- णेणं विसेसाहिया । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा देवा बंभलोए कप्पे पुरच्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं, दाहिणेणं असंखेजगुणाः । दिसाणुवाएणं सबथोवा देवा लंतए कप्पे पुरच्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं, दाहिणेणं असंखेजगुणा । दिसाणुवाएणं सबथोवा देवा महासुके कप्पे पुरच्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं, दाहिणेणं असंखेजगुणा । दिसाणुवाएणं सबथोवा देवा सहस्सारे कप्पे पुर- च्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं, दाहिणेणं असंखेजगुणा । तेण परं बहुसमोचवन्नगा समणाउसो! ॥ दिसाणुवाएणं सहत्थोवा सिद्धा दाहिणेणं उत्तरेणं, पुरच्छिमेणं संखेजगुणा, पचत्थिमेणं विसेसाहिया ॥ दारं ।। (सू० ५६) दिगनुपातेन-दिगनुसारेण दिशोऽधिकृत्येतिभावः, पृथिवीकायिकाश्चिन्यमानाः सर्वस्तोका दक्षिणस्यां दिशि,

·मनापना-
य० पृची.
३.अल्प-
बहुत्वपदे
पृथ्व्याद्य-
लावहुत्वं
सबत्योवा रयणप्पभापुटवीनेरइया पुरच्छिमपचत्थिमउत्तरेणं, दाहिणेण असंखेजगुणा । दिसाणुवाएणं सवत्योवा सकर-
प्पभापुढवीनेरइया पुरच्छिमपचत्थिमउत्तरेणं, दाहिणेणं असंखेज्जगुणा । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा वालुयप्पभापुढवीनेर-
इया पुरच्छिमपञ्चस्थिमउत्तरेणं, दाहिणेणं असंखेज्जगुणा । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा पंकप्पभापुढवीनेरइया पुरच्छिमपञ्च-
स्थिमउत्तरेणं, दाहिणेणं असंखेजगुणा । दिसाणुवाएणं सवत्थोचा धूमप्पभापुढवीनेरइया पुरच्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं,
दाहिणणं असंखेज्जगुणा । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा तमप्पहापुढवीनेरइया पुरच्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं, दाहिणेणं असंखेज-
गुणा । दिसाणुवाएणं सवत्थोवा अहे सत्तमापुढवीनेरइया पुरच्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं, दाहिणेणं असंखेजगुणा । दाहि-
हिंतो अहेसत्तमापुढवीनेरइएहितो छहाए तमाए पुढवीए नेरइया पुरच्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं असंखेजगुणा, दाहिणेणं
असंखेनगुणा, दाहिणिल्लेहितो तमाए पुढवीनेरइएहितो पंचमाए धूमप्पभाए पुढवीए नेरइया पुरच्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं
असंखेजगुणा, दाहिणेणं असंखेजगुणा, दाहिणिल्लेहितो धूभप्पभापुढवीनेरइएहिंतो चउत्थीए पंकप्पभाए पुढवीए नेर-
इया पुरच्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं असंखेज्जगुणा, दाहिणेणं असंखेजगुणा, दाहिणिल्लेहितो पंकप्पभापुढवीनेरइएहिंतो तइ-
याए वालुयप्पभाए पुढवीए नेरइया पुरच्छिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं असंखेजगुणा, दाहिणेणं असंखेजगुणा, दाहिणिल्लेहितो
वालयप्पभापुढवीनेरइएहितो दुइयाए सकरप्पभाए पुढवीए नेरइया पुरच्छिमपञ्चच्छिमउत्तरेणं असंखेजगुणा, दाहिणेणं
असंखेजगुणा, दाहिणिल्लेहितो सक्करप्पभापुढचीनेरइएहितो इमीसे रयणप्पभाए पुढधीए नेरइया पुरच्छिमपञ्चस्थिमउत्तरेणं
असंखेजगुणा, दाहिणेणं असंखेजगुणा । दिसाणुवाएणं सबत्थोवा पंचिंदिया तिरिक्खजोणिया पच्छिमेणं, पुरछिमेणं
.
॥११५॥

·कानामल्पवहुत्वं, इदानीमप्कायिकानामल्पवहुत्वमाह-सर्वस्तोका अप्कायिकाः पश्चिमायां दिशि, गौतमद्वीप- स्थाने तेपामभावात्, तेभ्योऽपि विशेपाधिकाः पूर्वस्यां दिशि, गौतमद्वीपाभावात् , तेभ्योऽपि विशेपाधिका दक्षि- णस्यां दिशि, चन्द्रसूर्यद्वीपाभावात् , तेभ्योऽप्युत्तरस्यां दिशि विशेषाधिकाः, मानससरःसद्भावात् ॥ तथा दक्षिण- सामुत्तरस्यां च दिशि सर्वस्तोकास्तेजःकायिकाः, यतो मनुष्यक्षेत्रे एव वादरास्तेजःकायिका नान्यत्र, तत्रापि यत्र वहयो मनुष्यास्तत्रैते बहवः, बाहुल्येन पाकारम्भसम्भवात् , यत्र त्वल्पे तत्र स्तोकाः, तत्र दक्षिणस्यां दिशि पञ्चसु भरतेषु उत्तरस्यां दिशि पञ्चखैरावतेषु क्षेत्रस्याल्पत्वात् स्तोका मनुष्याः, तेपां स्तोकत्वेन तेजःकायिका अपि स्तोकाः, अल्पपाकारम्भसम्भवात् , ततः सर्वस्तोका दक्षिणोत्तरयोर्दिशोस्तेजःकायिकाः, स्वस्थाने तु प्रायः समानाः, तेभ्यः पूर्वस्यां दिशि सङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस्य सङ्खयेयगुणत्वात् , ततोऽपि पश्चिमायां दिशि विशेषाधिकाः, अधोलौकिक- ग्रामेषु मनुष्यवाहुल्यात् ॥ इह यत्र सुपिरं तत्र वायुः यत्र घनं तत्र वाय्यभावः, तत्र पूर्वस्यां दिशि प्रभूतं घनमि- सल्पा वायवः, पश्चिमायां दिशि विशेषाधिकाः, अधोलौकिकग्रामसम्भवात् , उत्तरस्यां दिशि विशेपाधिकाः, भव- ननरकावासवाहुल्येन सुपिरवाहुल्यात् , ततोऽपि दक्षिणस्यां दिशि विशेपाधिकाः, उत्तरदिगपेक्षया दक्षिणस्यां दिशि भवनानां नरकायासानां चातिप्रभूतत्वात् ॥ तथा यत्र प्रभूता आपस्तत्र प्रभूताः पनकादयोऽनन्तकायिका वनस्प- तयः प्रभूताः शङ्खादयो द्वीन्द्रियाः प्रभूताः पिण्डीभूतसेवालाद्याश्रिताः कुन्ध्वादयस्त्रीन्द्रियाः प्रभूताः पद्माद्याश्रिता , ·, याः मल- ३ अल्प वहुत्वपदे पृथ्व्याद्य- ल्पबहुत्वं ॥११६॥ कथमिति चेद् ?, उच्यते, इह यत्र धनं तत्र वहवः पृथिवीकायिकाः यत्र सुपिरं तत्र स्तोकाः, दक्षिणस्यां दिशि मज्ञापना- यहनि भवनपतीनां भवनानि वहयो नरकावासास्ततः सुषिरप्राभूत्यसंभवात् सर्वस्तोका दक्षिणस्यां दिशि पृथिवी- यवृत्ती. कायिकाः, तेभ्य उत्तरस्यां दिशि विशेषाधिकाः, यत उत्तरस्यां दिशि दक्षिणदिगपेक्षया स्तोकानि भवनानि स्तोका नरकावासाः, ततो धनप्राभूत्यसंभवात् वहवः पृथिवीकायिका इति विशेषाधिकाः, तेभ्योऽपि पूर्वस्यां दिशि विशे- पाधिकाः, रविशशिद्वीपानां तत्र भावात् , तेभ्योऽपि पश्चिमायां दिशि विशेषाधिकाः, किं कारणमिति चेत् ?, उच्यते, यावन्तो रविशशिद्वीपाः पूर्वस्यां दिशि तावन्तः पश्चिमायामपि, न तु एतावता साम्यं, परं लवणसमुद्रे गौतमनामा द्वीपः पश्चिमायामधिकोऽस्ति, तेन विशेषाधिकाः, अत्र पर आहे-ननु यथा पश्चिमायां दिशि गौत. मद्वीपोऽभ्यधिकः समस्ति, तथा तस्यां पश्चिमायां दिशि अधोलौकिकग्रामा अपि योजनसहस्रावगाहाः सन्ति, ततः सातपूरितन्यायेन तंत्र, तुल्या एव पृथिवीकायिकाः प्राप्नुवन्ति न विशेषाधिकाः, नैतदेवं, यतोऽधोलौकिक- प्रामावगाहो योजनसहलं, गौतमद्वीपस्य पुनः षट्सप्तत्यधिक योजनसहस्रमुच्चैस्त्वं, विष्कम्भस्तस्य द्वादश योजनस- हस्राणि, यच्च मेरोरारभ्याधोलौकिकग्रामेभ्योऽर्वाक् हीनत्वं हीनतरत्वं तत् पूर्वस्यामपि दिशि प्रभूतग दिसंभ- वात् समानं, ततो यद्यधोलौकिकग्रामच्छिद्रेषु : बुद्ध्या गौतमद्वीपः प्रक्षिप्यते तथापि स समधिक एवं प्राप्यते न तुल्य इति तेन समधिकेन विशेषाधिकाः पश्चिमायां दिशि पृथिवीकायिकाः ॥ उक्तं दिगनुपातेनं पृथिवीकायि- -- ·. कानामल्पवहुत्वं, इदानीमकायिकानामल्पवहुत्वमाह-सर्वस्तोका अप्कायिकाः पश्चिमायां दिशि, गौतमद्वीप- स्थाने तेपामभावात्, तेभ्योऽपि विशेषाधिकाः पूर्वस्यां दिशि, गौतमद्वीपाभावात् , तेभ्योऽपि विशेपाधिका दक्षि- णस्यां दिशि, चन्द्रसूर्यद्वीपाभावात् , तेभ्योऽप्युत्तरस्यां दिशि विशेषाधिकाः, मानससर सद्भावात् ॥ तथा दक्षिण- सामुत्तरस्यां च दिशि सर्वस्तोकास्तेजःकायिकाः, यतो मनुष्यक्षेत्रे एव वादरास्तेजःकायिका नान्यन्न, तत्रापि यत्र वहयो मनुष्यास्तत्रैते वहवः, बाहुल्येन पाकारम्भसम्भवात् , यत्र त्वल्पे तत्र स्तोकाः, तत्र दक्षिणस्यां दिशि पञ्चसु भरतेपु उत्तरस्यां दिशि पञ्चखैरावतेषु क्षेत्रस्याल्पत्वात् स्तोका मनुष्याः, तेपां स्तोकत्वेन तेजःकायिका अपि स्तोकाः, अल्पपाकारम्भसम्भवात्, ततः सर्वस्तोका दक्षिणोत्तरयोर्दिशोस्तेजःकायिकाः, स्वस्थाने तु प्रायः समानाः, तेभ्यः पूर्वस्यां दिशि सङ्खयेयगुणाः, क्षेत्रस्य सङ्खयेयगुणत्वात् , ततोऽपि पश्चिमायां दिशि विशेषाधिकाः, अधोलौकिक- ग्रामेपु मनुष्यवाहुल्यात् ॥ इह यत्र सुपिरं तत्र वायुः यत्र धनं तत्र वाय्वभावः, तत्र पूर्वस्यां दिशि प्रभूतं घनमि- त्यल्पा वायवः, पश्चिमायां दिशि विशेषाधिकाः, अधोलौकिकग्रामसम्भवात् , उत्तरस्यां दिशि विशेषाधिकाः, भव- ननरकायासवाहुल्येन सुपिरवाहुल्यात् , ततोऽपि दक्षिणस्यां दिशि विशेपाधिकाः, उत्तरदिगपेक्षया दक्षिणस्यां दिशि भवनानां नरकावासानां चातिप्रभूतत्वात् ॥ तथा यत्र प्रभूता आपस्तत्र प्रभूताः पनकादयोऽनन्तकायिका वनस्प- तयः प्रभूताः शङ्खादयो द्वीन्द्रियाः प्रभूताः पिण्डीभूतसेवालाद्याश्रिताः कुन्थ्यादयस्त्रीन्द्रियाः प्रभूताः पद्माद्याश्रिता , .

·प्रज्ञापना-
याःमल-
य० पृची.
३ अल्प-
वहुत्वपदे
पृथ्व्याथ-
ल्पवहुत्वं
॥११७॥
भ्रमरादयश्चतुरिन्द्रिया इति हेतोर्वनस्पत्यादिसूत्राणि चतुरिन्द्रियसूत्रपर्यन्तानि अप्कायिकसूत्रबद् भावनीयानि ।
नरयिकसूत्रे सर्वस्तोकाः पूर्वोत्तरपश्चिमदिगविभागभाविनो नैरयिकाः, पुष्पावकीर्णनरकावासानां तत्राल्पत्वात् , बहूनां
प्रायः सङ्खयेययोजनविस्तृतत्वाच, तेभ्यो दक्षिणदिग्यिभागभाविनोऽसङ्खयेयगुणाः, पुष्पावकीर्णनरकावासानां
तत्र बाहुल्यात्, तेषां च प्रायोऽसङ्ख्येययोजनविस्तृतत्वात् , कृष्णपाक्षिकाणां तस्यां दिशि प्राचुर्येणोत्पादाच, तथा-
हि-द्विविधा जन्तवः, शुक्लपाक्षिकाः कृष्णपाक्षिकाच, तेषां लक्षणमिदं-येषां किञ्चिनपुद्गलपरावर्धिमात्रसं-
सारस्ते शुक्लपाक्षिकाः, अधिकतरसंसारभाजिनस्तु कृष्णपाक्षिकाः, उक्तं च-"जेसिमबड्डो पुग्गलपरियट्टो सेसओ
य संसारो । ते सुक्कपक्खिया खलु अहिए पुण कण्हपक्खी उ ॥१॥" अत एव च स्तोकाः शुक्लपाक्षिकाः,
अल्पसंसारिणां स्तोकत्वात् , बहवः कृष्णपाक्षिकाः, प्रभूतसंसारिणामतिप्रचुरत्वात् , कृष्णपाक्षिकाश्च प्राचुर्येण दक्षि-
णस्यां दिशि समुत्पद्यन्ते, न शेपासु दिक्षु, तथाखाभाव्यात्, तच्च तथाखाभाव्यं पूर्वाचायैरेवं युक्तिभिरुपबंबते,
तद्यधा-कृष्णपाक्षिका दीर्घतरसंसारभाजिन उच्यन्ते, दीर्घतरसंसारमाजिनश्च बहुपापोदयाद् भवन्ति, बहुपापो-
दयाश्च क्रूरकर्माणः, क्रूरकर्माणश्च प्रायस्तथाखाभाब्यात् तद्भवसिद्धिका अपि दक्षिणस्यां दिशि समुत्पद्यन्ते, न
,
॥११॥
१ येपामपाधः पुद्गलपरावतः शेषकश्च संसारः । ते शुक्लपाक्षिकाः खलु अधिके पुनः कृष्णपक्षास्तु ॥ १ ॥

·शेपासु दिक्षु, यत उक्तं-"पायमिह कूरकम्मा भवसिद्धियावि दाहिणिलेसुं । नेरइयतिरियमणुयासुराइठाणेसु गच्छन्ति
॥१॥" ततो दक्षिणयां दिशि वहूनां कृष्णपाक्षिकाणामुत्पादसम्भवात् पूर्वोक्तकारणद्वयाच्च सम्भवन्ति पूर्वोत्तरप-
श्चिमदिग्विभागभाविभ्यो दाक्षिणात्या असङ्खयेयगुणाः । यथा च सामान्यतो नैरयिकाणां दिग्विभागेनाल्पवहुत्व-
मुक्तं, एवं प्रतिपृथिव्यपि वक्तव्यं, युक्तेः सर्वत्रापि समानत्वात् । तदेवं प्रतिपृथिव्यपि दिग्विभागेनाल्पवहुत्वमभि-
|हितं, इदानीं समापि पृथिवीरधिकृत्य दिग्विभागेनाल्पवहुत्वमाह-सप्तमपृथिव्यां पूर्वोत्तरपश्चिमदिग्भाविभ्यो
नैरयिकेभ्यो ये सप्तमपृथिव्यामेव दाक्षिणात्यास्तेऽसङ्खयेयगुणाः, तेभ्यः पष्ठपृथिव्यां तमःप्रभाभिधानायां पूर्वोत्तरप-
चिमदिग्भाविनोऽसङ्खयेयगुणाः, कथमिति चेद् ?, उच्यते, इह सर्वोत्कृष्टपापकारिणः सज्ञिपञ्चेन्द्रियतिग्मनुष्याः
सप्तमनरंकपृथिव्यामुत्पद्यन्ते, किञ्चिहीनहीनतरपापकर्मकारिणश्च षष्ठयादिषु पृथिवीपु, सर्वोत्कृष्टपापकर्मकारिणश्च
सर्वस्तोकाः वहवश्च यथोत्तरं किञ्चिद्धीनहीनतरादिपापकर्मकारिणः ततो युक्तमसङ्खधेयगुणत्वं सप्तमपृथिवीदाक्षिणा-
स्नारकापेक्षया पष्ठपृथिव्यां पूर्वोत्तरपश्चिमनारकाणां, एवमुत्तरोत्तरपृथिवीरप्यधिकृत्य भावयितव्यम्, तेभ्योऽपि
तस्यामेय पष्ठपृथिव्यां दक्षिणस्यां दिशि नारका असङ्खयेयगुणाः, युक्तिरत्र प्रागेवोक्ता, तेभ्योऽपि पञ्चमपृथिव्यां
धूमप्रभाभिधानायां पूर्वोत्तरपश्चिमदिग्भाविनोऽसङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽपि तस्यामेव पञ्चमपृथिव्यां दाक्षिणात्या असङ्खये-
१ प्राय इह क्रूरकर्माणो भवसिद्धिका अपि दाक्षिणात्येषु । नैरयिकतिर्यग्मनुष्यासुरादिस्थानेषु गच्छन्ति ॥ १ ॥

·मज्ञापना- या:मल- यः पृत्ती. ३ अल्प बहुत्वपदे पृथ्वीका- याद्यल्प ॥११८॥ यगुणाः, एवं सर्वाखपि क्रमेण वाच्यम्॥तिर्यपञ्चेन्द्रियसूत्रत्वकायसूत्रवद् भावनीयम् ॥सर्वस्तोका मनुप्या दक्षिण- स्यामुत्तरस्यां च, पञ्चानां भरतक्षेत्राणां पञ्चानामैरावतक्षेत्राणामल्पत्वात् , तेभ्यः पूर्वस्यां दिशि सङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस्य सद्धयेयगुणत्वात् , तेभ्योऽपि पश्चिमायां दिशि विशेषाधिकाः, खभावत एवाधोलौकिकग्रामेषु मनुष्यवाहुल्यभावात् ॥ "दिसाणुवाएणं सवत्थोपाभवणवासी' इत्यादि, सर्वस्तोका भवनवासिनो देवाः पूर्वस्या पश्चिमायां च दिशि, तत्र भवना- नामल्पत्वात् , तेभ्य उत्तरदिग्भाविनोऽसङ्खयेयगुणाः, स्वस्थानतया तत्र भवनानां वाहुल्यात् , तेभ्योऽपि दक्षिणदिग्भा- विनोऽसङ्खयेयगुणाः, तत्र भवनानामतीव बाहुल्यात् , तथाहि-निकाये निकाय चत्वारि चत्वारि भवनशतसहस्राण्यति- रिच्यन्ते, कृष्णपाक्षिकाश्च बहवस्तत्रोत्पद्यन्ते, ततो भवन्त्यसङ्ख्येयगुणाः । व्यन्तरसूत्रे भावना-यत्र सुपिरं तत्र व्यन्तराः प्रचलन्ति, यत्र घनं तत्र न, ततः पूर्वस्यां दिशि घनत्वात् स्तोका व्यन्तराः, तेभ्योऽपरस्यां दिशि विशेषाधिकाः, अधो- लौकिकयामेषु सुपिरसंभवात् , तेभ्योऽप्युत्तरस्यां दिशि विशेषाधिकाः, खस्थानतया नगरावासबाहुल्यात् , तेभ्योऽपि दक्षिणस्यां दिशि विशेषाधिकाः, अतिप्रभूतनगरावासबाहुल्यात् । तथा सर्वस्तोका ज्योतिष्काः पूर्वस्यां पधिमायां च दिशि, चन्द्रादित्यद्वीपेपूद्यानकल्पेषु कतिपयानामेव तेषां भावात् , तेभ्योऽपि दक्षिणस्यां दिशि विशेषाधिकाः, विमानवाहुल्यात् कृष्णपाक्षिकाणां दक्षिणदिग्भावित्वाच्च, तेभ्योऽप्युत्तरस्यां दिशि विशेषाधिकाः, यतो मानसे सरसि रहवो ज्योतिष्काः क्रीडास्थानमिति क्रीडनव्यापृता नित्यमासते, मानससरसि च ये मत्स्सादयो जलपराले बास- , ॥११॥ , .

·. नविमानदर्शनतः समुत्पन्नजातिस्मरणाः किश्चिद् व्रतं प्रतिपद्यानशनादि च कृत्वा कृतनिदानास्तत्रोत्पद्यन्ते.ततो भवन्ति उत्तराहा दाक्षिणात्येभ्यो विशेषाधिकाः ॥ तथा सौधर्मे कल्पे सर्वस्तोकाः पूर्वस्या पश्चिमायां च दिशि वैमा. निका देवाः, यतो यान्यावलिकाप्रविष्टानि विमानानि तानि चतसृष्वपि दिक्षु तुल्यानि, यानि पुनः पुष्पावकीर्णानि तानि प्रभूतानि असङ्ख्येययोजनविस्तृतानि, तानि च दक्षिणस्यामुत्तरस्यां दिशि नान्यत्र, ततः सर्वस्तोकाः पूर्वसां पश्चिमायां च दिशि, तेभ्य उत्तरस्यां दिशि असङ्ख्येयगुणाः, पुष्पावकीर्णकविमानानां वाहुल्यात् असङ्खयेययोजन- विस्तृतत्वाच, तेभ्योऽपि दक्षिणस्यां दिशि विशेषाधिकाः, कृष्णपाक्षिकाणां प्राचुर्येण तत्र गमनात् । एवमीशान- सनत्कुमारमाहेन्द्रकल्पसूत्राण्यपि भावनीयानि । ब्रह्मलोककल्पे सर्वस्तोकाः पूर्वोत्तरपश्चिमदिग्भाविनो देवाः, यतो वहवः कृष्णपाक्षिकास्तिर्यग्योनयो दक्षिणस्यां दिशि समुत्पद्यन्ते शुक्लपाक्षिकाश्च स्तोका इति पूर्वोत्तरपश्चिमदिग्भा- विनः सर्वस्तोकाः, तेभ्यो दक्षिणस्यां दिशि असङ्खयेयगुणाः, कृष्णपाक्षिकाणां बहूनां तत्रोत्पादात् । एवं लान्तक- शुक्रसहस्रारसूत्राण्यपि भावनीयानि । आनतादिषु पुनर्मनुष्या एवोत्पद्यन्ते, तेन प्रतिकल्पं प्रतिवेयकं प्रत्यनुत्त- रविमानं चतसृपु दिक्षु प्रायो बहुसमा वेदितव्याः, तथा चाह–'तेण परं बहुसमोववन्नगा समणाउसो' इति ॥ सर्वस्तोकाः सिद्धा दक्षिणस्यामुत्तरस्यां च दिशि, कथमिति चेत् ?, उच्यते, इह मनुष्या एव सियन्ति, नान्ये, मनुष्या अपि सिद्धन्तो येष्वाकाशप्रदेशेष्विह चरमसमयेऽवगाढास्तेष्वेवाकाशप्रदेशेपूर्ध्वमपि गच्छन्ति तेप्चेव चोप- ।

·मज्ञापना- या:मल- प०वृत्ती. पृथ्वीका- याधस्स - ॥११८॥ यगुणाः, एवं साखपि क्रमेण वाच्यम्॥तिर्यपञ्चेन्द्रियसूत्रं त्वष्कायसूत्रवद् भावनीयम् ॥सर्वस्तोका मनुष्या दक्षिण- स्यामुत्तरस्यांच, पञ्चानां भरतक्षेत्राणां पञ्चानामैरावतक्षेत्राणामल्पत्वात् , तेभ्यः पूर्वस्यां दिशि सङ्घयेयगुणाः, क्षेत्रस सङ्ख्येयगुणत्वात् , तेभ्योऽपि पश्चिमायां दिशि विशेषाधिकाः, खभावत एवाधोलौकिकमामेषु मनुष्यवाहुल्यभावात् ।। 'दिसाणुवाएणं सवत्थोवा भवणवासी' इत्यादि, सर्वस्तोका भवनवासिनो देवाः पूर्वस्या पश्चिमायांच दिशि, तत्र भवना- नामल्पत्वात् , तेभ्य उत्तरदिग्भाविनोऽसङ्खयेयगुणाः, खस्थानतया तत्र भवनानां वाहुल्यात् , तेभ्योऽपि दक्षिणदिग्भा- विनोऽसङ्ख्येयगुणाः, तत्र भवनानामतीव बाहुल्यात्, तथाहि-निकाये निकाय चत्वारि चत्वारि भवनशतसहस्राण्यति- रिन्यन्ते, कृष्णपाक्षिकाश्च बहवस्तत्रोत्पद्यन्ते, ततो भवन्यसङ्खयेयगुणाः। व्यन्तरसूत्रे भावना-यत्र सुपिरं तत्र व्यन्तराः प्रचलन्ति, यत्र घनं तत्र न, ततः पूर्वस्यां दिशि घनत्वात् स्तोका व्यन्तराः, तेभ्योऽपरस्यां दिशि विशेषाधिकाः, अघो- लौकिकग्रामेषु सुपिरसंभवात् , तेभ्योऽप्युत्तरस्यां दिशि विशेषाधिकाः, खस्थानतया नगरावासबाहुल्यात् , तेभ्योऽपि दक्षिणयां दिशि विशेषाधिकाः, अतिप्रभूतनगरावासबाहुल्यात् । तथा सर्वस्तोका ज्योतिप्काः पर्वम्यां पर्शिया : दिशि, चन्द्रादित्सद्वीपेपूधानकल्पेषु कतिपयानामेव - विमानबाहुल्यात् कृष्णपाक्षिकाणां दक्षिा बहवो ज्योतिष्काः क्रीडास्थान न ·, . प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणासु घनीकृतस्य लोकस्यैकप्रादेशिकीपु श्रेणिपुयावन्तो नभःप्रदेशास्तावत्प्रमाणत्वात्, तेभ्यो देवा असङ्ख्येयगुणाः, व्यन्तराणां ज्योतिष्काणांच प्रत्येकं प्रतरासङ्ख्ययभागवर्तिश्रेणिगताकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् , तेभ्यः सिद्धा अनन्तगुणाः, अभव्येभ्योऽनन्तगुणत्वात् , तेभ्यस्तिर्यग्योनिका अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धे- भ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् । तदेवं नैरयिकतिर्यग्योनिकमनुष्यदेवसिद्धरूपाणां पञ्चानामल्पवहुत्वमुक्तम् , इदानीं नैरयिकति- यग्योनिकतैर्यग्योनिकीमनुष्यमानुपीदेवदेवीसिद्धलक्षणानामष्टानामल्पवहुत्वमभिधित्सुरिदमाह-सर्वस्तोका मानुष्यो -मनुष्यस्त्रियः, सङ्खयेयकोटीकोटीप्रमाणत्वात् , ताभ्यो मनुष्या असङ्ख्येयगुणाः, इह मनुष्या इति संमूर्च्छनजा अपि गृह्यन्ते, वेदस्थाविवक्षणात् , ते च संमूर्छनजा वान्तादिपु नगरनिर्द्धमनान्तेषु जायमाना असङ्खयेयाः प्राप्यन्ते, तेभ्यो नैरयिका असङ्खयेयगुणाः, मनुष्या हि उत्कृष्टपदेऽपि श्रेण्यसङ्खयेयभागगतप्रदेशराशिप्रमाणा लभ्यन्ते नैरयि- कास्त्वङ्गुलमात्रक्षेत्रप्रदेशराशिसत्कतृतीयवर्गमूलगुणितप्रथमवर्गमूलप्रमाणश्रेणिगताकाशप्रदेशराशिप्रमाणाः ततो भव- त्यसङ्खयेयगुणाः, तेभ्यस्तिर्यग्योनिकाः स्त्रियोऽसङ्खयेयगुणाः, प्रतरासङ्ख्येयभागवय॑सङ्खयेयश्रेणिनभःप्रदेशराशिप्र- माणत्वात् , ताभ्योऽपि देवा असङ्खयेयगुणाः, असङ्खयेयगुणप्रतरासङ्ख्येयभागवय॑सङ्ख्येयश्रेणिगतप्रदेशराशिमान- त्वात् , तेभ्योऽपि देव्यः सङ्ख्येयगुणाः, द्वात्रिंशद्गुणत्वात् , ताभ्योऽपि सिद्धा अनन्तगुणाः, तेभ्योऽपि तिर्यग्यो- निका अनन्तगुणाः, अत्र युक्तिः प्रागेवोक्ता ॥ गतं गतिद्वारम् ॥ इदानी इन्द्रियद्वारमधिकृत्याह- , ·प्रज्ञापना- याः मल- य० पृत्ती. ३अल्प बहुत्वप नारका दीनां प श्वानाम. टानांप ल्प.सू.५ ॥११॥ यवतिष्ठन्ते न मनागपि वक्र गच्छन्ति, सिद्धन्ति च तत्र दक्षिणस्यां दिशि पञ्चसु भरतेषु उत्तरस्यां दिशि पञ्चखै- रावतेपु मनुष्या अल्पाः, क्षेत्रसाल्पत्वात् ‘सुपमसुपमादौ च सिद्धभावादिति तत्क्षेत्रसिद्धाः सर्वस्त्रोकाः, तेभ्यः पूर्वस्यां दिशि सङ्खयेयगुणाः, पूर्वविदेहाना भरतैरावतक्षेत्रेभ्यः सङ्ख्येयगुणतया तद्गतमनुष्याणामपि सहयेयगुण- त्वात् तेषां च सर्वकालं सिद्धिभावात् , तेभ्यः पश्चिमायां दिशि विशेषाधिकाः, अधोलौकिकग्रामेषु मनुष्यवाहु- ल्यात् । गतं दिगद्वारं ॥ इदानी गतिद्वारम् , तत्रेदमादिसूत्रम्- एएसिणं भंते ! नेरइयाणं तिरिक्खजोणियाणं म[स्साणं देवाणं सिद्धाण य पंचगति समासेणं कतरे कतहिंतो अप्पा वा पहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा सवत्थोवां मणुस्सा नेरड्या असंखेजगुणादेवा असंखेजगुणा सिद्धा अणंतगुणा तिरिक्खजोणिया अणंतगुणा ॥ एएसि णं भंते ! नेरइयाणं तिरिक्खजोणियाणं तिरिक्खजोणीणीणं मणुस्साणं मणुस्सीणं देवाणं देषीणं सिद्धाण य अगतिसमासेणं कतरे कतरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा, गोयमा ! सबत्योवाओ मणुस्सीओ, मणुस्सा असंखेजगुणा, नेरइया असंखेजगुणा, तिरिक्खजोणिणीओ असंखेजगुणाओ, देवा असंखेजगुणा, देवीओ संखेजगुणाओ, सिद्धा अणंतगुणा, तिरिक्खजोणिया अणंतगुणा ॥ दारं २॥ (सू० ५७) सर्वस्तोका मनुष्याः, पण्णवतिच्छेदनकच्छेद्यराशिप्रमाणत्वात् , स च षण्णवतिच्छेदनकदायी राशिरप्रे दर्शयिष्यते, तेभ्यो नैरयिका असङ्ख्येयगुणाः, अङ्गुलमात्रक्षेत्रप्रदेशराशेः सम्बन्धिनि प्रथमवर्गमूले द्वितीयवर्गमूलेन गुणिते वापान ·. . प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणासु घनीकृतस्य लोकस्यैकप्रादेशिकीपु श्रेणिपुयावन्तोनभ प्रदेशास्तावत्प्रमाणत्वात् , तेभ्यो देवा असङ्खयेयगुणाः, व्यन्तराणां ज्योतिष्काणां च प्रत्येकं प्रतरासङ्ख्ययभागवर्तिश्रेणिगताकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् , तेभ्यः सिद्धा अनन्तगुणाः, अभव्येभ्योऽनन्तगुणत्वात्, तेभ्यस्तिर्यग्योनिका अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धे- भ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् । तदेवं नैरयिकतिर्यग्योनिकमनुष्यदेवसिद्धरूपाणां पञ्चानामल्पवहुत्वमुक्तम् , इदानी नैरयिकति- यग्योनिकतैर्यग्योनिकीमनुष्यमानुपीदेवदेवीसिद्धलक्षणानामष्टानामल्पवहुत्वमभिधित्सुरिदमाह-सर्वस्तोका मानुष्यो -मनुष्यस्त्रियः, सङ्ख्येयकोटीकोटीप्रमाणत्वात् , ताभ्यो मनुष्या असङ्ख्येयगुणाः, इह मनुष्या इति संमूर्च्छनजा अपि गृह्यन्ते, वेदस्वाविवक्षणात् , ते च संमूर्च्छनजा वान्तादिपु नगरनिर्द्धमनान्तेषु जायमाना असङ्ख्याः प्राप्यन्ते, तेभ्यो नैरयिका असङ्खयेयगुणाः, मनुष्या हि उत्कृष्टपदेऽपि श्रेण्यसङ्ख्येयभागगतप्रदेशराशिप्रमाणा लभ्यन्ते नैरयि- कास्त्वगुलमानक्षेत्रप्रदेशराशिसत्कतृतीयवर्गमूलगुणितप्रथमवर्गमूलप्रमाणश्रेणिगताकाशप्रदेशराशिप्रमाणाः ततो भव- न्यसङ्खयेयगुणाः, तेभ्यस्तियग्योनिकाः स्त्रियोऽसङ्खयेयगुणाः, प्रतरासङ्ख्येयभागवय॑सङ्ख्येय श्रेणिनभःप्रदेशराशिप्र- माणत्वात् , ताभ्योऽपि देवा असह्वयेयगुणाः, असङ्ख्येयगुणप्रतरासङ्ख्येयभागवय॑सङ्ख्येय श्रेणिगतप्रदेशराशिमान- त्वात् , तेभ्योऽपि देव्यः सङ्खयेयगुणाः, द्वात्रिंशद्गुणत्वात् , ताभ्योऽपि सिद्धा अनन्तगुणाः, तेभ्योऽपि तिर्यग्यो- निका अनन्तगुणाः, अत्र युक्तिः प्रागेवोक्ता ॥ गतं गतिद्वारम् ॥ इदानी इन्द्रियद्वारमधिकृत्याह- - ·मज्ञापना- यामल. य. वृत्ती. ३अल्प बहुत्वप नारका दीनां प ञ्चानाम- टानांच ल्प.सू.५ ॥११॥ यवतिष्ठन्ते न मनागपि वक्र गच्छन्ति, सियन्ति च तत्र दक्षिणस्यां दिशि पञ्चसु भरतेपु उत्तरस्यां दिशि पञ्चर- रायतेषु मनुष्या अल्पाः, क्षेत्रस्याल्पत्वात् ‘सुपमसुपमादौ च सिद्धभावादिति तत्क्षेत्रसिद्धाः सर्वस्तोकाः, तेभ्यः पूर्यस्यां दिशि सङ्खयेयगुणाः, पूर्व विदेहाना भरतैरावतक्षेत्रेभ्यः सङ्खयेयगुणतया तद्गतमनुष्याणामपि सहयेयगुण- त्वात् तेषां च सर्वकालं सिद्धिभावात् , तेभ्यः पश्चिमायां दिशि विशेपाधिकाः, अधोलौकिकग्रामेषु मनुष्यवाहु- ल्यात् । गतं दिगद्वारं ॥ इदानी गतिद्वारम् , तत्रेदमादिसूत्रम्- एएसिणं भंते ! नैरइयाणं तिरिक्खजोणियाण मणुस्साणं देवाणं सिद्धाण य पंचगति समासेणं कतरे कतरेहितो अप्पा वा पहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा सवत्थोवा मणुस्सा नेरइया असंखेजगुणादेवा असंखेजगुणा सिद्धा अणंवगुणा तिरिक्खजोणिया अणंतगुणा ।। एएसि णं भंते 1 नेरइयाणं तिरिक्खजोणियाणं तिरिक्खजोणीणीणं मणुस्साणं मणुस्सीणं देवाणं देवीणं सिद्धाण य अट्टगति समासेणं कतरे कतरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा ! सबथोवाओ मणुस्सीओ, मणुस्सा असंखेजगुणा, नेरइया असंखेजगुणा, तिरिक्खजोणिणीओ असंखेजगुणाओ, देवा असंखेजगुणा, देवीओ संखेजगुणाओ, सिद्धा अणंतगुणा, तिरिक्खजोणिया अणंतगुणा ॥ दारं २॥ (सू० ५७) सर्वस्तोका मनुष्याः, षण्णवतिच्छेदनकच्छेद्यराशिप्रमाणत्वात् , स च षण्णवतिच्छेदनकदायी राशिरप्रे दर्शयिप्यते, तेभ्यो नैरयिका असङ्खयेयगुणाः, अङ्गुलमात्रक्षेत्रप्रदेशराशेः सम्बन्धिनिप्रथमवर्गमूले द्वितीयवर्गमूलेन गुणिते यावान् " tra ·चगा असंखेजगुणा ॥ एएसिणं भंते ! तेइंदियाणं पजत्तापञ्जताणं कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसे- साहिआ वा?, गोयमा ! सबथोवा तेइंदिया पञ्जत्तगा तेइंदिया अपञ्जत्तगा असंखेजगुणा ॥ एएसिणं भंते ! चउरिदि- याणं पजत्तापजत्ताणं कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिता वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा चउरिंदिया पजत्तगा चउरिदिया अपज्जतगा असंखेज्जगुणा ।। एएसि णं भंते ! पंचिंदियाणं पजत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा पंचेंदिया पजत्तगा पंचेंदिया अपजत्तगा असंखेजगुणा ॥ एएसिणं भंते सइंदियाणं एगिदियाणं बेइंदियाणं तेइंदियाणं चउरिंदियाणं पंचिंदियाणं पञ्जत्तापज्जताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा ?, गोयमा! सवत्थोवा चउरिंदिया पजत्तगा पंचिंदिया पजत्तगा विसेसा- हिआ वेइंदिया पजत्तगा विसेसाहिआ तेइंदिया पजत्तगा विसेसाहिआ पंचिंदिया अपजत्तगा असंखेजगुणा चउरिंदिया अपजत्तगा विसेसाहिआ तेइंदिया अपज्जत्तगा विसेसाहिआ बेइंदिया अपज्जत्तगा विसेसाहिआ एगिदिया अपज्जत्तगा अणंतगुणा सइंदिआ अपजतगा विसेसाहिआ एगिदिया पज्जत्तगा संखेजगुणा सइंदिआ पज्जत्तगा विसेसाहिआ सइंदिया 'विसेसाहिआ । दारं ३ ॥ (सूत्रं ५८) सर्वस्तोकाः पञ्चेन्द्रियाः सख्येययोजनकोटीकोटीप्रमाणविष्कम्भसूचीप्रमितप्रतरासङ्ख्येयभागवर्त्यसझ्येयश्रेणिग- ताकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् , तेभ्यश्चतुरिन्द्रिया विशेषाधिकाः, विष्कम्भसूच्यास्तेपां प्रभूतसङ्ख्येययोजनकोटीको- ·प्रज्ञापना- या: मल- ३ अल्प वहुत्वप एकेनि याद्यल्प. सू. ५. य० वृत्ती. . ॥१२॥ एएसिणं भंते ! सइंदियाणं एगिदियाणं बेइंदियाण तेइंदियाणं चउरिंदियाणं -पंचिंदियाणं आणिदियाणं कयरे कयरे- हितो अप्पा वा बहुया या तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा ! सवत्थोवा पंचिंदिया चउरिदिया विसेसाहिया तेइं- दिया विसेसाहिया बेइंदिया विसेसाहिया अणिदिया अणंतगुणा एगिदिया अणंतगुणा सइंदिया विसेसाहिया ॥ एएसिणं भंते ! सइंदियाणं एगिदियाणं वेइंदियाणं तेइंदियाणं चउरिदियाणं पंचिंदियाणं अपजत्तगाणं कतरे कतरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुला.वा विसेसाहिया वा?, गोयमा ! सवत्थोवा पंचिंदिया अपजतगा चरिंदिया अपजत्तगा विसेसाहिया तेइंदिया अपजत्तगा विसेसाहिया बेइंदिया अपज्जत्तंगा विसेसाहिया एगिदिया अपजचगा अणंतगुणा सइंदिया अपज- तगा विसेसाहिया ॥ एएसि णं भंते ! सइंदियाणं एगिदियाणं बेइंदियाणं तेइंदियाणं चउरिदियाणं पंचिंदियाणं पजत्ताणं कतरे कतरेहितो अप्पा वा बहुयां वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सबत्थोवा चउरिंदिया पज्जत्तगा पंचिंदिया पज्जतगा विसेसाहिया घेइंदिया पज्जत्तया विसेसाहिया तेइंदिया पज्जतगा विसेसाहिया एगिदिया पजत्तगा अनंतगुणा सइंदिया पज्जतगा विसेसाहिया ॥ एएसिणं भंते ! सईदियाणं पज्जत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा पहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा सइंदिया अपज्जतगा सइंदिया पजचगा संखेज्जगुणा !! एएसिणं भंते ! एगिदियाणं पज्जत्तापज्जताणं कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा १, गोयमा ! सबत्थोवा एगिंदिया अपजत्तगा एगिदिया पज्जत्तगा संखेजगुणा ॥ एएसि णं भंते ! बेइंदियाणं पजचापजवाष्र्ष कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ ना ?, गोयमा ! सबत्योचा बेइंदिया पजतगा इंदिया अपजा- १ , mer ·तगा असंखेजगुणा ।। एएसि णं भंते ! तेइंदियाणं पजत्तापञ्जत्ताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसे- साहिआ वा ?, गोयमा ! सबथोवा तेइंदिया पज्जतगा तेइंदिया अपजत्तगा असंखेजगुणा ।। एएसिणं भंते ! चउरिंदि- याणं पञ्जचापजत्ताण कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिता वा?, गोयमा ! सवत्थोवा चउरिंदिया पजत्तगा चउरिदिया अपज्जचगा असंखेजगुणा ॥ एएसि णं भंते ! पंचिंदियाणं पजत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा पंचेंदिया पजत्तगा पंचेंदिया अपजत्तगा असंखेनगुणा ।। एएसि णं भंते सइंदियाणं एगिदियाणं वेइंदियाणं तेइंदियाणं चउरिंदियाणं पंचिंदियाणं पजत्तापज्जचाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा १, गोयमा! सवत्थोवा चउरिंदिया पज्जत्तगा पंचिंदिया पञ्जतगा विसेसा- हिआ बेइंदिया पञ्जतगा विसेसाहिआ तेइंदिया पजत्तगा विसेसाहिआ पंचिंदिया अपञ्जत्तगा असंखेजगुणा चउरिदिया अपजत्तगा विसेसाहिआ तेइंदिया अपजत्तगा विसेसाहिआ बेइंदिया अपजचगा विसेसाहिआ एगिदिया अपजतगा अणंतगुणा सइंदिआ अपज्जत्तगा विसेसाहिआ एगिदिया पज्जत्तगा संखेजगुणा सइंदिआ पज्जत्तगा विसेसाहिआ सइंदिया 'विसेसाहिआ । दारं ३॥ (सूत्रं ५८) सर्वस्तोकाः पञ्चेन्द्रियाः सङ्ख्येययोजनकोटीकोटीप्रमाणविष्कम्भसुचीप्रमितप्रतरासङ्ख्येयभागवय॑सङ्ख्येयश्रेणिग- ताकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् , तेभ्यश्चतुरिन्द्रिया विशेषाधिकाः, विष्कम्भसूच्यास्तेषां प्रभूतसङ्ख्येययोजनकोटीको- ·मज्ञापना- य. वृत्ती. ३ अल्प वहुत्वप एकेन्द्रि याद्य . ॥१२॥ एएसिणं भंते । सइंदियाण एगिदियाणं बेइंदियाणं तेइंद्रियाणं चउरिदियाणं -पंचिंदियाणं आणिंदियाणं कयरे कयरे- हिंतो अप्पा या बहुया या तुल्ला वा बिसेसाहिया वा?, गोयमा! सबत्थोवा पंचिंदिया चउरिदिया विसेसाहिया तेई- दिया पिसेसाहिया चेइंदिया विसेसाहिया अणिदिया अणंतगुणा एगिदिया अणंतगुणा सइंदिया विसेसाहिया। एएसिणं भंते ! सइंदियाणं एगिदियाणं वेइंदियाणं तेइंदियाणं चउरिदियाणं पंचिदियाणं अपञ्जत्तगाणं कतरे कतरेहितो अप्पा वा पहुया वा तुल्ला.वा विसेसाहिया वा?, गोयमा ! सबथोवा पंचिंदिया अपजत्तगा. चउरिंदिया अपजत्तगा विसेसाहिया तेइंदिया अपञ्जत्तगर, विसेसाहिया वेईदिया अपज्जत्तगा विसेसाहिया एगिंदिया अपजत्तगा अणंतगुणा सइंदिया अपज- नगा विसेसाहिया । एएसिणं भंते ! सइंदियाण एगिदियाणं बेइंदियाणं तेइंदियाणं चउरिदियाण पंचिंदियाणं पञ्जचाणं कतरे कतरेहितो अप्पा या बहुयां वा तुला वा विसेसाहिया वा, गोयमा ! सबथोवा चउरिदिया पजतगा पंचिंदिया पज्जचगा विसेसाहिया येइंदिया पज्जचया विसेसाहिया तेइंदिया पज्जत्तगा विसेसाहिया एगिदिया पज्जत्तगा अनंतगुणा सइंदिया पन्जत्तगा विसेसाहिया ॥ एएसि णं भंते ! सइंदियाणं पज्जत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा सइंदिया अपज्जत्तगा सइंदिया पजत्तगा संखेजगुणा !! एएसिणं भंते ! एगिदियाणं पज्जत्तापजत्ताणं कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा १, गोयमा ! सबत्योवा एगिदिया अपज्जनगा एगिदिया पज्जत्तगा संखेजगुणा ।। एएसि णं भंते ! बेइंदियाणं पजत्तापजत्ताणं कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुला वा विसेसाहिआ बा?, गोयमा ! सहयोवा बेइंदिया पजत्तगा बेइंदिया. अपज- ·गखण्डमानत्वात् , तेभ्योऽपि द्वीन्द्रियाः पर्याप्सा विशेषाधिकाः, प्रभूततरप्रतराङ्गुलसङ्ख्येयभागखण्डमानत्वात, तेभ्योऽपि त्रीन्द्रियाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः, स्वभावत एव तेषां प्रभूततमप्रतराङ्गुलसङ्ख्येयभागखण्डप्रमाणत्वात् , तेभ्य एकेन्द्रियाः पर्याप्ता अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां पर्याप्तानामनन्तमानत्वात् , तेभ्यः सेन्द्रियाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः, द्वीन्द्रियादीनामपि पर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् । (गतं ) तृतीयमल्पवहुत्वं, सम्प्रत्येतेपामेव सेन्द्रिया- दीनां प्रत्येकं पर्याप्तापर्याप्तगतान्यल्पवहुत्वान्याह-सर्वस्तोकाः सेन्द्रिया अपर्याप्तकाः, इह सेन्द्रियेषु मध्ये एके- न्द्रिया एव बहवः तत्रापि च सूक्ष्माः तेषां सर्वलोकापन्नत्वात् सूक्ष्माश्चापर्याप्ताः सर्वस्तोकाः पर्याप्ताः सङ्ख्येय- गुणा इति सेन्द्रिया अपर्याप्ताः सर्वस्तोकाः, पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, एवमेकेन्द्रिया अपि अपर्याप्ताः सर्वस्तोकाः, पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणा भावनीयाः । तथा सर्वस्तोका द्वीन्द्रियाः पर्याप्तकाः, यावन्ति प्रतरेऽङ्गुलस्य सङ्ख्येयभागमा- त्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात् तेषां, तेभ्योऽपर्याप्ताः असङ्ख्येयगुणाः, प्रतरगतामुलासङ्ख्येयभागखण्डप्रमाण- त्वात् , एवं त्रिचतुरिन्द्रियपञ्चेन्द्रियाल्पबहुत्वान्यपि वक्तव्यानि । गतं पडल्पबहुत्वात्मकं चतुर्थमल्पवहुत्वम् । सम्प्रत्येतेषां सेन्द्रियादीनां समुदितानां पर्याप्तापर्याप्तानामल्पवहुत्वमाह-एएसि णं भंते' इत्यादि । इदं प्रागु- तद्वितीयतृतीयाल्पवहुत्वभावनानुसारेण स्वयं भावनीयं, तत्त्वतो भावितत्वात् । गतमिन्द्रियद्वारम् , इदानीं काय- द्वारमधिकृत्याह-

·प्रज्ञापना-
याः मल-
य०वृत्ती.
३अल्प-
बहुत्वप..
इन्द्रिया-
ल्पव०
सू. ५८
॥१२॥
टीप्रमाणत्वात् , तेभ्योऽपि त्रीन्द्रिया विशेपाधिकाः, तेपा विष्कम्भसूच्या प्रभूततरसङ्ख्येययोजनकोटीकोटीप्रमाण-
त्वात् , तेभ्योऽपि द्वीन्द्रिया विशेषाधिकाः, तेषां विष्कम्भसूच्या प्रभूततमसङ्ख्येययोजनकोटीकोंटीप्रमाणत्वात् ,
तेभ्योऽपि अनिन्द्रिया अनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् , तेभ्योऽपि एकेन्द्रिया अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां
सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् , तेभ्योऽपि सेन्द्रिया विशेषाधिकाः, द्वीन्द्रियादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । तदेवमुक्तमेकमौ.
घिकानामल्पवहुत्वम् , इदानीं तेपामेवापर्याप्तानां द्वितीयमल्पवहुत्वमाह-सर्वस्तोकाः पञ्चेन्द्रिया अपर्याप्ताः, एक-
स्मिन् प्रतरे यावन्त्यमुलासङ्ख्येयभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात् तेपां, तेभ्यश्चतुरिन्द्रिया अपर्याप्ता विशे-
पाधिकाः, प्रभूताङ्गुलासङ्ख्येयभागखण्डप्रमाणत्वात् , तेभ्यस्त्रीन्द्रिया अपर्याप्सा विशेषाधिकाः, प्रभूततरप्रतराङ्गुला-
सोयभागखण्डमानत्वात् , तेभ्योऽपि द्वीन्द्रिया अपर्याप्ता विशेषाधिकाः, प्रभूततमप्रतरामुलासङ्ग्येयभागखण्ड-
प्रमाणत्वात् , तेभ्य एकेन्द्रिया अपर्याप्सा अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानामपर्याप्तानामनन्ततया सदा प्राप्यमा-
णत्वात् , तेभ्योऽपि सेन्द्रिया अपर्याप्ता विशेषाधिकाः, द्वीन्द्रियाद्यपर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् । गतं द्वितीयमल्प-
बहुत्वम् , अधुना एतेषामेव पर्याप्तानामल्पबहुत्वमाह-सर्वस्तोकाश्चतुरिन्द्रियाः पर्याप्ताः, यतोऽल्पायुषचतुरिन्द्रिया-
स्ततः प्रभूतकालमवस्थानाभावात् पृच्छासमये स्तोका अवाप्यन्ते, ते च स्तोका अपि प्रतरे यावन्त्यनुलसनेयमा-
गमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणा वेदितव्याः, तेभ्यः पञ्चेन्द्रियाः पर्यासा विशेषाधिकाः, प्रभूतप्रतराहुलसनेबमा-
.
॥१२॥

·इया अपञ्जत्तगा पुढवीकाइया पज्जत्तगा संखेज्जगुणा ॥ एएसिणं भंते ! आउकाइयाणं पज्जचापञ्जचाणं कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा ! सवत्थोवा आउकाइया अपज्जत्तगा आउकाइया पञ्जत्तगा संखेज्जगुणा ॥ एएसिणं भंते ! तेउकाइयाणं पज्जत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसा- हिया वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा तेउकाइया अपज्जत्तगा तेउकाइया पज्जत्तगा संखेनगुणा । एएसि णं भंते! वाउकाइ- याणं पजत्तापजत्वाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा! सबत्योवा वाउका- इया अपज्जत्तगा वाउकाइया पञ्जत्तगा संखेनगुणा ।। एएसि णं भंते ! वणस्सइकाइयाणं पजचापजचाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा वणस्सइकाइया अपज्जत्तगा वणस्सइकाइया पज- चगा संखेजगुणा । एएसिणं भंते ! तसकाइयाणं पज्जतापज्जत्ताणं कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, सबत्योवा उसकाइया पज्जत्तगा अपज्जत्तगा असंखेज्जगुणा । एएसि णं भवे! सकाइयाणं पुढविका- इआणं आउकाइआणं तेउकाइआणं वाउकाइआणं वणस्सइकाइआणं तसकाइयाण य पज्जचापजताणं कयरे कयरहितो अपा.वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ चा?, गोयमा! सवत्थोवा तसकाइआ पज्जत्तगा उसकाइआ अपज्जतगा जगुणा तेउकाइआ अपजचगा असंखेजगुणा पुढविकाइआ अपज्जता विसेसाहिया आउकाइआ अपज्जतगा विसे- महिला बाउकाइआ अपज्जतगा विसेसाहिआ तेउकाइआ पज्जचगा संखेज्जगुणा पुढविकाइआ पज्जता विसेसा- दिशामाइश पञ्जचा विससाहिया वाउकाइआ पन्जचा विसेसाहिआ वणस्सइकाइआ अपज्जचा अणंतगुणा सका-

·मज्ञापना-
या मल-
यवृत्ती.
३ अल्प
बहुत्वप
कायाल्प
सू. ५९
॥१२२॥
एएसिणं भंते ! सकाइयाणं पुढ विकाइयाणं आउकाइयाणं तेउकाइयाणं वाउकाइयाणं. वणस्सइकाइयाणं उसकाइयाणं अका-
इयाणं कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा. विसेसाहिआ वा, गोयमा! सव्वत्थोवा तसकाइया तेउकाइया
असंखेजगुणा पुढविकाइया विसेसाहिया आउकाइया विसेसाहिया वाउकाइया विसेसाहिया अकाइया अणंतगुणा वण-
स्सइकाइया अणंतगुणा सकाइया विसेसाहिया ॥ एएसिणं भंते ! सकाइयाणं पुढविकाइयाणं आउकाइयाणं तेउकाइयाणं
वाउकाइयाणं वणस्सइकाइयाणं तसकाइयाणं अपञ्जचगाणं कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा बहुया वा तुला वा विसेसाहिया
वा?, गोयमा ! सवत्थोवा तसकाइया अपजत्तगा तेउकाइया अपजत्तगा असंखेजगुणा पुढविकाइया अपज्जचगा विसे-
साहिया आउकाइया अपजत्तगा विसेसाहिया वाउकाइया अपज्जतगा विसेसाहिया वणस्सइकाइया अपजचगा अणंव-
गुणा सकाइया अपजत्तगा विसेसाहिया । एएसिणं भंते ! सकाइयाणं पुढविकाइयाणं आउकाइयाणं तेउकाइयाणं वाउ-
काइयाणं वणस्सइकाइयाणं तसकाइयाणं पज्जत्तगाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा',
गोयमा ! सहत्थोवा तसकाइया पज्जतगा तेउकाइया पजत्तगा.असंखेजगुणा पुढविकाइथा पज्जचगा विसेसाहिया बाउ-
काइया पजत्तगा विसेसाहिया वाउकाइया.पज्जत्तगा विसेसाहिया वणस्सइकाइया पज्जत्तगा अणंतगुणा सकाइया पज-
चगा पिसेसाहिया ॥ एएसिणं भंते ! सकाइयाणं पजत्तापजत्तगाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसे-
साहिया वा ?, गोयमा ! सबत्योवा सकाइया अपज्जतगा सकाइया पञ्जत्तगा संखेजगुणा ॥ एएसि णं भंते ! पुढविकार-
याणं पजचापजत्तमाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा ! सहयोवा विका-
॥१२॥

·इया अपजत्तगा पुढवीकाइया पज्जत्तगा संखेज्जगुणा ॥ एएसि णं भंते ! आउकाइयाणं पज्जत्तापजत्ताणं कयरे कयरोहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सबथोवा आउकाइया अपज्जत्तगा आउकाइया पजत्तगा संखेजगुणा ।। एएसिणं भंते ! तेउकाइयाणं पज्जत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसा- हिया वा ?, गोयमा! सवत्थोवा तेउकाइया अपज्जतगा तेउकाइया पजतगा संखेजगुणा । एएसिणं भंते ! वाउकाइ- याणं पञ्जत्तापजताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा चिसेसाहिया वा ?, गोयमा! सबथोवा पाउका- इया अपज्जत्तगा वाउकाइया पञ्जतगा संखेजगुणा ॥ एएसि णं भंते ! वणस्सइकाइयाणं पजचापअत्ताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सबथोवा वणस्सइकाइया अपज्जत्तगा वणस्सइकाइया पन्ज- तगा संखेज्जगुणा ॥ एएसि णं भंते ! तसकाइयाणं पजत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, सवत्थोवा तसकाइया पज्जत्तगा अपज्जत्तगा असंखेज्जगुणा ॥ एएसिणं भंते ! सकाइयाणं पुढविका- इआणं आउकाइआणं तेउकाइआणं वाउकाइआणं वणस्सइकाइआणं तसकाइयाण य पजचापज्जचाणं कयरे कयरहितो अप्पा.वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा ?, गोयमा! सवत्थोवा तसकाइआ पजत्तगा तसकाइआ अपज्जत्तगा संखेज्जगुणा तेउकाइआ अपज्जत्तगा असंखेजगुणा पुढविकाइआ अपज्जचा विसेसाहिया आउकाइआ अपज्जत्तगा विसे- साहिआ वाउकाइआ अपज्जत्तगा विसेसाहिआ तेउकाइआ पजत्तगा संखेज्जगुणा पुढविकाइआ पजता विसेसा- हिआ आउकाइआ पञ्जत्ता विसेसाहिया वाउकाइआ पज्जचा विसेसाहिआ वणस्सइकाइआ अपज्जचा अणंतगुणा सका- ·मज्ञापना- याःमल- य. वृत्ती. ३ अल बहुत्वप काया. व०सू.५ ॥१२॥ , . इआ अपजत्तगा विसेसाहिया वणस्सइकाइआ पज्जत्तगा संखेज्जगुणा .सकाइया पन्जत्तगा विसेसाहिआ सकाइया विसेसाहिया ॥ (सू० ५९) सर्वस्तोकास्त्रसकायिकाः, द्वीन्द्रियादीनामेव त्रसकायिकत्वात्, तेपा च शेपकायापेक्षया अल्पत्वात् , तेभ्यस्ते. जाकायिका असङ्ख्येयगुणाः, असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् , तेभ्यः पृथिवीकायिका विशेपाधिकाः, प्रभूतास- स्त्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् , तेभ्योऽप्कायिका विशेषाधिकाः,, प्रभूततरासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात्, तेभ्यो यायुकायिका . विशेपाधिकाः, प्रभूततमासयेयलोकाकाशप्रदेशमानत्वात् , तेभ्योऽकायिका अनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् , तेभ्यो वनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, अनन्तलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् , तेभ्यः सफायिका विशेपाधिकाः, पृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । उक्तमौधिकानामल्पबहुत्वम्, इदानीमेतेपामे- वापर्याप्तानां द्वितीयमल्पबहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! सकाइयाणं' इत्यादि सुगम ॥ सम्प्रत्येतेषामेव पर्याप्तानां तृतीयमल्पवहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! सकाइयाणं' इत्यादि सुगम, साम्प्रतमेतेपामेव सकायिकादीनां प्रत्येक पर्याप्तापर्याप्तगतमल्पवहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! सकाइयाणं पजत्तापजत्ताणं' इत्यादि सुगमम् ॥ सम्प्रत्येतेषामेव सकायिकादीनां समुदितानां पर्याप्तापर्याप्तानामल्पबहुत्वमाह-एएसिणं भंते ! सकाइयाणं' इत्यादि, सर्वस्तोकास- सकांयिकाः पर्याप्तकाः, तेभ्यस्त्रसकायिका एवापर्याप्सका असङ्ग्वेयगुणाः, द्वीन्द्रियादीनामपर्याप्तानां पर्यासहीन्द्रिया- , ॥१२॥ ---- ·, , दिभ्योऽसश्येयगुणत्वात्, ततः तेजःकायिका अपर्याप्सा असङ्ख्येयगुणाः, असख्ययलाकाकाशप्रदशप्रमाणत्वात् , ततः पृथिव्यम्बुवायवोऽपर्याप्तकाः क्रमेण विशेषाधिकाः, ततः तेजःकायिकाः पर्याप्ताः सश्येयगुणाः, सूक्ष्मेवपर्या- सेभ्यः पर्याप्सानां सहयगुणत्वात् , ततः पृथिव्यध्वायवः पर्याप्ताः क्रमेण विशेपाधिकाः, ततो वनस्पतयोऽपर्याप्ता अनन्तगुणाः, पर्याप्ताः सञ्जयेयगुणाः ॥ तदेवं कायद्वारे सामान्येन पञ्च सूत्राणि प्रतिपादितानि, सम्प्रत्यस्मिन्नेव द्वारे सूक्ष्मवादरादिभेदेन पश्चदश सूत्राण्याह- एएसि णं भंते ! सुहुमाणं सुहुमपुढविकाइयाणं सुहुमआउकाइआणं सुहुमतेउकाइआणं सुहुमवाउकाइआणं सुकुमवणस्सइका- इयाणं सुहुमनिओयाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा ?, गोयमा ! सबत्थोवा सुहुमते- उकाइया सुहुमपुढविकाइआ विसेसाहिया सुहुमाउकाइआ विसेसाहिया सुकुमवाउकाइआ विसेसाहिआ सुहुमनिगोदा असंखेज्जगुणा सुहुमवणस्सइकाइया अणंतगुणा सुहुमा विसेसाहिया ॥ एएसिणं भंते. ! सुहुमअपज्जत्तगाणं सुकुमपुढवि- अपज्जत्तगाणं सुहुमआउअपज्जत्तयाणं सुहुमतेउअपज्जत्तयाणं सुहुमवाउअपज्जत्तयाणं सुहुमवण०अपज्जत्तयाणं सुहुमनि- गोदाअपज्जत्ताण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा ४ १, गोयमा ! सबत्थोवा सुहुमतेउअपज्जत्तया सुहुमपुढवि० अप० विसे० सुहुमाउ० अप० विसे० सुहुमवाउ०अप० विसे० सुहुमनिगोदा अप० असंखे० सुहुमवण० अपज्जत्तया अणंत- गुणा सुहुमा अपज्जत्तया विसेसा० । एएसि णं भंते ! सुहुमपज्जत्त० सुहुमपुढविका० पज्जच० सुहुमआउका० पज्जत्त०

·.
प्रज्ञापना.
या। मट-
य. वृत्ती,
बहुत्वप.
क़ाया
व०सू.५
.
॥१२॥
.
इआ अपजत्तगा विससाहिया वणस्सइकाइआ पजतगा संखेनगुणा .सकाइया पज्जत्तगा विसेसाहिआ सकाइया
विसेसाहिया ॥ (सू० ५९)
सर्वस्तोकास्त्रसकायिकाः, द्वीन्द्रियादीनामेव त्रसकायिकत्वात्, तेपा च शेपकायापेक्षया अल्पत्वात् , तेभ्यस्ते-
जःकायिका असहयेयगुणाः, असङ्ख्यलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् , तेभ्यः पृथिवीकायिका विशेपाधिकाः, प्रभूतास-
स्पेयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् , तेभ्योऽप्कायिका विशेषाधिकाः,, प्रभूततरासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् ,
तेभ्यो वायुकायिका . विशेपाधिकाः, प्रभूततमासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशमानत्वात् , तेभ्योऽकायिका अनन्तगुणाः,
सिद्धानामनन्तत्वात् , तेभ्यो वनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, अनन्तलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् , तेभ्यः
सफायिका विशेषाधिकाः, पृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । उक्तमौघिकानामल्पबहुत्वम्, इदानीमेतेपामे-
वापर्याप्तानां द्वितीयमल्पवहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! सकाइयाणं' इत्यादि सुगमं ॥ सम्प्रत्येतेषामेव पर्याप्सानां
तृतीयमल्पबहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! सकाइयाणं' इत्यादि सुगम, साम्प्रतमेतेषामेव सकायिकादीनां प्रत्येक
पर्याप्तापर्याप्तगतमल्पवहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! सकाइयाणं पजत्तापजत्ताणं' इत्यादि सुगमम् ॥ सम्प्रत्येतेषामेव
सकायिकादीनां समुदितानां पर्याप्तापर्याप्तानामल्पबहुत्वमाह-एएसिणं भंते ! सकाइयाणं' इत्यादि, सर्वस्तोकाल-
सकायिकाः पर्याप्तकाः, तेभ्यस्त्रसकायिका एवापर्याप्सका असङ्ख्येयगुणाः, द्वीन्द्रियादीनामपर्याप्तानां पर्याप्सहीन्द्रिया-
॥१२॥

·, दिभ्योऽसक्येयगुणत्वात्, ततः तेजाकायिका अपर्याप्सा असङ्ख्येयगुणाः, · असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् , ततः पृथिव्यम्बुवाययोऽपर्याप्तकाः क्रमेण विशेपाधिकाः, ततः तेजःकायिकाः पर्याप्ताः सझ्येयगुणाः, सूक्ष्मेवपर्या- सेभ्यः पर्याप्तानां सोयगुणत्वात् , ततः पृथिव्यवायवः पर्याप्ताः क्रमेण विशेपाधिकाः, ततो वनस्पतयोऽपर्याप्सा अनन्तगुणाः, पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः ॥ तदेवं कायद्वारे सामान्येन पञ्च सूत्राणि प्रतिपादितानि, सम्प्रत्यस्मिन्नेव द्वारे सूक्ष्मवादरादिभेदेन पञ्चदश सूत्राण्याह- एएसिणं भंते ! सुहुमाणं सुहुमपुढविकाइयाणं सुहुमआउकाइआणं सुहुमतेउकाइआणं सुहुमवाउकाइआणं सुहुमवणस्सइका- इयाणं सुहुमनिओयाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा सुहुमते- उकाइया सुहुमपुढविकाइआ विसेसाहिया सुहुमआउकाइआ विसेसाहिया सुहुमवाउकाइआ विसेसाहिआ सुहुमनिगोदा असंखेजगुणा सुहुमवणस्सइकाइया अणंतगुणा सुहुमा विसेसाहिया ।। एएसि णं भंते. ! सुहुमअपज्जत्तगाणं सुहुमपुढवि- अपज्जत्तगाणं सुहुमआउअपज्जत्तयाणं सुहुमतेउअपज्जत्तयाणं सुहुमयाउअपज्जत्तयाणं सुहुमवण०अपज्जत्तयाणं सुहुमनि- गोदाअपज्जत्ताण य कयरे कयरहितो अप्पा वा ४१, गोयमा ! सबत्थोवा सुहुमतेउअपज्जत्तया सुहुमपुढवि० अप० विसे० सुहुमआउ० अप० विसे० सुहुमवाउ०अप० विसे० सुहुमनिगोदा अप० असंखे० सुहुमवण० अपजत्तया अणंत- गुणा सुहुमा अपज्जत्तया विसेसा०। एएसि णं भंते ! सुहुमपज्जत्त० सुहुमपुढविका० पज्जच० सुहुमआउका० पज्जत्त.

·मज्ञापना- या मल- प. वृत्ती. वहुत्वप सूक्ष्मवा राल्पव सू.६० ॥१२॥ सुहुमतेउका० पूज्जत्त० सुहुमवाउका० पज्जत्तगाणं सुहृमवणस्सइका. पज्जत्त० सुहुमानेगोदपज्जतगाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा ४ १, गोयमा ! सवत्थोवा सुहुमतेउका० पज्जत्तगा सुहुमपुढविका० पजचगा विसेसा० सुहुमाउका पजनगा विससा सुहुमवाउका० पज्जत्त० विसेसा० सुहुमनिगोया पज्जत्तगा असंखेजगुणा सुहुमवण पंजच० अणत० मुहुमपज्जत्त विसेसा । एएसि णं भंते ! सुहुमाणं पज्जत्तापज्जत्तगाणं कयरे कयरेहितो अप्पा- वा ४.१, गोयमा ! सवत्थोवा सुहुमअपज्जचगा सुहुमपज्जतगा संखे । एएसिणं भंते ! सुहुमपुढवि० पज्जचापज्जचाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा ४ १, गोयमा ! सबस्थोवा सुहुमपुढविकाइया अपज्जतया सुहुमपुढविकाइया पज्जचया संखेजगुणा। एएसि णं भंते ! सुहुमआउ० पज्जचापज्जत्तगाणे कयरे कयरेहितो अप्पा वा ४ १, गोयमा सबत्थोवा सुहुमआउका० अपजच०. सुगुमाआउका० पजत्तगा संखेज्जगुणा । एएसिणं भंते! सुहुमतेउ० पज्जत्तापज्जताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा ४१, गोयमा । सबत्योवा सुहुमतेउका० अपज्जत्त० सुहुमतेउका० पज्जत्ता संखे । एएसि णं भंते ! सुहुमवाउका पज- चापजताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा ४१, गोयमा ! सवत्थोवा सुहुमवाउका० अपजत्त० वाउका पज्जव० संखे- जः । एएसिणं भंते ! सुहुमवण पज्जत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरहितो अप्पा वा ४१, गोयमा! संबत्योवा सुहुमवण. अपज० सुहुमवणस्सइपज्जत्त० संखे । एएसिणं भंते ! सुहुमनिगोयाणं कयरे कयरेहितों अप्पा वा ४, गोयमा! सश्त्योवा सुडुमनिगोया अपज्जत्त० सुहुमनिगोया पन्जत्त० संखेजगुणा । एएसि ण मंते ! सुहुमाण सुडुमपुढ० सुहमः आउ० सुहुमतेउ० सुहुमवाउ० सुहुमवण सुहुमनिगोदाण य पजत्तापजताणं कयरे कमरेहिले अप्पा पा४१, गोवमा । ॥१२॥ साल्योबा अमरोउकाश्या अपसमा सहमढीअप सेसायमचा- ·संवत्थोवा सुहुमतेउकाइया अपजत्तया सुहुमपुढवीअपज० पिसेसा० सुहुमआउ० अपज० विसेसा० सुहुमवाउ० अपज. विसेसा० सुहुमतेउ० अपज० संखेजगुणा सुहुमपुढवीपजत्त विसेसा० सुहुमआउ० पजन विसेसा० सुहुमवाउ० पज्जत विसेसा० सुहुमनिगोदा अपज० असंखे० सुहुमनिगोदा पजत्त० संखे० सुहुमवण० अपज० अणंतगुणा सुकुम- अपज० विसेसा० सुहुमवण० पजत्त० संखेज० सुहुमपजत्त० विसेसा० सुहमा विसेसाहिया । (सूत्रम् ६०) सर्वस्तोकाः सूक्ष्माः तेजःकायिकाः, असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात्, तेभ्यः सूक्ष्मपृथिवीकायिका विशे- पाधिकाः, प्रभूतासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात्, तेभ्यः सूक्ष्माप्कायिका विशेपाधिकाः, प्रभूततरासख्येयलो- काकाशप्रदेशमानत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्मवायुकायिका विशेषाधिकाः, प्रभूततमासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशराशिमानत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदा असङ्ख्येयगुणाः, [ग्रन्थागं० ३००० ] सूक्ष्मग्रहणं वादरव्यवच्छेदार्थ, द्विविधा हि निगोदा:- सूक्ष्मा बादराश्च, तत्र बादराः सूरणकन्दादिपु, सूक्ष्माः सर्वलोकापन्नाः, ते च प्रतिगोलकमसत्येया इति सूक्ष्म- वायुकायिकेभ्योऽसङ्ख्यगुणाः, तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, प्रतिनिगोदमनन्तानां जीयानां भावात्, तेभ्यः सामानिकाः सूक्ष्मजीवा विशेषाधिकाः, सूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । गतमौधिकानामिद- मल्पबहुत्वम् , इदानीमेतेपामेवापर्याप्तानामाह-'एएसिणं भंते ! सुहुमअपजत्तगाणं' इत्यादि, सर्व प्राग्वद्भावनी- यम् । सम्प्रत्येतेपामेव पर्याप्तानां तृतीयमल्पवहुत्वमाह-एएसि णं भते! सुहुमपज्जत्तगाणं' इत्यादि, इदमपि प्रागुक्तक- - ·भशापना- मामल प.ची. - बहुत्वप सूक्ष्मना. रापन मुहुमतेउका पज्जत्त० सुकुमवाउका पज्जत्तगाणं सुहृमवणस्सइका० पज्जत्त० सुहुमानेगोदपज्जतगाण य कपरे कयरेहितो अप्पा या ४१, गोयमा ! सबथोवा सुहुमतेउका० पज्जत्तगा सुहुमपुढविका० पज्जत्तगा विसेसा० सुहुमाउका पज्जतगा विससा० सुहुमवाउका० पज्जत्त० विसेसा० सुहुमनिगोया पन्जत्तगा असंखेजगुणा सुहुमवण० पज्नच० मपजत्त विसेसा० । एएसिणं भंते ! सुहुमाणं पज्जचापजत्तगाणं कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा ४ १, मा सुहुमअपज्जचगा सुहुमपज्जचगा संखे० । एएसिणं भंते ! सुहुमपुढवि० पजचापज्जचाणं कयरे ४ ?, गोयमा ! सवत्थोवा सुहुमपुढविकाइया अपज्जत्तया सुहुमपुढविकाइया पज्जचया संखेजगुणा। सुहुमाउ० पजचापज्जतगाणे कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा ४१, गोयमा सबथोवा सुहुमआउका० अपजच० सुकुमाआउका० पजत्तगा संखेजगुणा। एएसिणं भंते ! सुहुमतेउ० पज्जत्तापज्जचाणं कयरे कयरेहितो अप्पावा ४१, गोयमा सबत्योवा सुहुमतेउका० अपज्जत्त० सुहुमतेउका० पजत्ता संखे । एएसि णं भंते ! सुहुमवाउका० पज्ज. रे कयरहितो अप्पा वा ४ १, गोयमा ! सवत्थोवा सुहुमवाउका० 'अपजत्त० वाउकाः पज्जत० संखे- भंते ! मुहुमवण पज्जत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा ४१, गोयमा! सवत्थोवा मुहुमवण. इपजत्त० संखे० । एएसि णं भंते ! सुहुमनिगोयाणं कयरे कयरेहितों अप्पा वा ४ १, गोयमा ! गोया अपज्जत्त० सुहुमनिगोया पन्जत्त संखेजगुणा । एएसि णं भंते ! सुहुमाणं सुद्दुमपुढ० सुहुम- उ० मुहुमवाउ० मुहुमवण मुहुमनिगोदाण य पजत्तापजताणं कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा ४१, गोयमा ! ॥१२॥ आउ० ·सबत्योवा सुहुमतेउकाइया अपज्जत्तया सुहुमपुढवींअपजं० विसेसा० सुहुमआउ० अपज. विसेसा० सुहुमवाउ० अपज. विसेसा० सुहुमतेउ० अपञ्ज० संखेजगुणा सुहुमपुढवीपजत्त विसेसा० सुहुमआउ० पञ्जत विसेसा० सुहुमवाउ० पज्जत्त० विसेसा० सुहुमनिगोदा अपज० असंखे० सुहुमनिगोदा पजत्त० संखे० सुहुमवण० अपंज० अणंतगुणा सुकुम- अपज० विसेसा० सुहुमवण० पजत्त० संखेज० सुहुमपजत्त० विसेसा० सुहुमा विसेसाहिया । (सूत्रम् ६०) सर्वस्तोकाः सूक्ष्माः तेजःकायिकाः, असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात्, तेभ्यः सूक्ष्मपृथिवीकायिका विशे- पाधिकाः, प्रभूतासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्माप्कायिका विशेषाधिकाः, प्रभूततरासङ्ख्येयलो- काकाशप्रदेशमानत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्मवायुकायिका विशेषाधिकाः, प्रभूततमासयेयलोकाकाशप्रदेशराशिमानत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदा असङ्ख्येयगुणाः, [ग्रन्थागं० ३००० ] सूक्ष्मग्रहणं वादरव्यवच्छेदार्थ, द्विविधा हि निगोदा:- सूक्ष्मा वादराश्व, तत्र वादराः सूरणकन्दादिपु, सूक्ष्माः सर्वलोकापन्नाः, ते च प्रतिगोलकमसङ्ख्येया इति सूक्ष्म- वायुकायिकेभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः, तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, प्रतिनिगोदमनन्तानां जीवानां भावात्, तेभ्यः सामानिकाः सूक्ष्मजीवा विशेषाधिकाः, सूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । गतमौधिकानामिद- मल्पबहुत्वम् , इदानीमेतेपामेवापर्याप्तानामाह-एएसि णं भंते ! सुहुमअपजत्तगाणं' इत्यादि, सर्व प्राग्वद्भावनी- यम् । सम्प्रत्येतेपामेव पर्याप्तानां तृतीयमल्पवहुत्वमाह-एएसि णं भते! सुहुमपजत्तगाणं' इत्यादि, इदमपि प्रागुक्तक- - ,

·भज्ञापना-
या मल-
३ अर
वहुत्वप
सूक्ष्मवा.
राल्पव
प. वृत्ती.
॥१२४॥
सुहुमतेउका० पज्जत्त० सुहुमवाउका० पज्जत्तगाणे सुहृमवणस्सइका० पजत्त० सुहुमांनेगोदपज्जत्तगाण य कयरे कयरहितो
अप्पा वा ४ १, गोयमा ! सवत्थोवा सुहुमतेउका० पज्जतगा सुहुमपुढविका० पज्जचगा विसेसा० सुहुमआउंका
पजत्तगा विससा. सुकुमवाउका० पज्जत्त विसेसा० सुहुमनिगोया पन्जतगा असंखेजगुणा सुहुमवण० पज्जत०
-अणंत० मुडुमपज्जत्त विसेसा० । एएसिणं भंते ! सुहुमाणं पजचापजत्तगाणं कयरे कयरोहितो अप्पा वा ४.१,
गोयमा ! सबस्थोवा सुहुमअपज्जत्तगा सुहुमपज्जत्तगा संखे० । एएसि णं भंते ! सुहुमपुढवि० पज्जत्तापज्जचाणं कयरे
कयरहितो अप्पा वा ४ १, गोयमा ! सबथोवा सुहुमपुढविकाइया अपज्जत्तया सुहुमपुढविकाइया पज्जचया संखेनगुणा।
एएसिणं भंते ! सुहुमआउ० पज्जत्तापज्जत्तगाणे कयरे कयरेहिंतो अप्पा चा ४१, गोयमा! सहत्थोवा सुहुमाउका.
अपजच०. सुगुमाआउका० पजत्तगा संखेजगुणा । एएसिणं भंते ! सुहुमतेउ० पजत्तापजचाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा
४ १, गोयमा ! सवत्थोवा सुहुमतेउका० अपज्जत्त० सुहुमतेउका० पजत्ता संखे० । एएसिणं भंते ! सुहुमवाउका० पज्ज-
चापजचाणं कयरें कयरहितो अप्पा वा ४१, गोयमा ! सवत्थोवा सुहुमवाउका० अपजत्त० वाउकाः पज्जव० संखे-
जः । एएसि णं भंते ! सुहुमवण पज्जत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा ४१, गोयमा! सबत्थोवा सुहुमवण.
अपज सुहुमवणस्सइपज्जत्त० संखे । एएसि णं भंते ! सुहुमनिगोयाणं कयरे कयरेहिंतों अप्पा वा ४१, गोयमा!
सबत्योवा सुहुमनिगोया अपज्जत्त सुहुमनिगोया पज्जत संखेनगुणा । एएसि णं भंते ! सुहुमाणं सुहुमपुढ० सुहुम-
आउ० मुहुमतेउ० मुहुमवाउ० सुहुमवण सुहुमनिगोदाण य पजत्तापजत्ताणं कयरे कयरहित अप्पा वा४१, गोयमा !
॥१२॥

·संवत्थोवा सुहुमतेउकाइया अपजत्तया सुहुमपुढवीअपज विसेसा० सुहुमआउ० अपञ्ज० विसेसा० सुहुमवाउ० अपज. विसेसा० सुहुमतेउ० अपज० संखेजेगुणा सुहुमपुढवीपजत्त विसेसा० सुहुमआउ० पजत्त० विसेसा० सुहुमवाउ० पज्जत्त० विसेसा० सुहुमनिगोदा अपज० असंखे० सुहुमनिगोदा पजत्त० संखे० सुकुमवण० अपञ्ज० अणंतगुणा सुहुम- अपज० विसेसा० सुहुमवण० पजत्त० संखेज० सुहुमपजत्त० विसेसा० सुहुमा विसेसाहिया । (सूत्रम् ६०) सर्वस्तोकाः सूक्ष्माः तेजःकायिकाः, असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात्, तेभ्यः सूक्ष्मपृथिवीकायिका विशे- पाधिकाः, प्रभूतासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्माप्कायिका विशेपाधिकाः, प्रभूततरासङ्ख्येयलो- काकाशप्रदेशमानत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्मवायुकायिका विशेषाधिकाः, प्रभूततमासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशराशिमानत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदा असोयगुणाः, [ग्रन्था० ३००० ] सूक्ष्मग्रहणं वादरव्यवच्छेदार्थ, द्विविधा हि निगोदा:- सूक्ष्मा बादराश्च, तत्र बादराः सूरणकन्दादिषु, सूक्ष्माः सर्वलोकापन्नाः, ते च प्रतिगोलफमसत्येया इति सूक्ष्म- वायुकायिकेभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः, तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, प्रतिनिगोदमनन्तानां जीवानां भावात् , तेभ्यः सामानिकाः सूक्ष्मजीवा विशेषाधिकाः, सूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । गतमौधिकानामिद- मल्पवहुत्वम् , इदानीमेतेपामेवापर्याप्तानामाह-एएसि णं भंते ! सुहुमअपज्जत्तगाणं' इत्यादि, सर्व प्राग्वद्भावनी- यम् । सम्प्रत्येतेपामेव पर्याप्तानां तृतीयमल्पबहुत्वमाह-एएसि णं भंते! सुहुमपज्जत्तगाणं' इत्यादि, इदमपि प्रागुक्तक- - ·प्रज्ञापना- याः मल- य० वृत्ती. ३अल्प- वहुत्वपदे सूक्ष्मा- ल्पव० सू.६० ॥१२५॥ मेणैव भावनीयं । अधुना अमीपामेव सूक्ष्मादीनां प्रत्येकं पर्याप्तापर्याप्तगतान्यल्पवहुत्वान्याह-एएसिणं भंते! सुहु- माणं पजत्तापजत्ताणं' इत्यादि, इह वादरेपु पर्याप्तेभ्योऽपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, एकैकपर्याप्तनिश्रयाऽसहयेयाना- मपर्याप्सानामुत्पादात्, तथा चोकं प्राक् प्रथमे प्रज्ञापनाख्ये पदे-"पज्जत्तगनिस्साए अपजत्तगा वकमंति, जत्य एगो तत्थ नियमा असंखेजा" इति, सूक्ष्मेषु पुनर्नायं क्रमः, पर्याप्ताश्चापर्याप्सापेक्षया चिरकालावस्थायिन इति सदैव ते वहवो लभ्यन्ते, तत उक्तं सर्वस्तोकाः सूक्ष्मा अपर्याप्ताः, तेभ्यः सूक्ष्माः पर्याप्तकाः सङ्ख्येयगुणाः, एवं पृधि- पीकायिकादिप्वपि.प्रत्येकं भावनीयम् । गतं चतुर्थमल्पवहुत्वम् , इदानीं सर्वेपा समुदितानां पर्याप्तापर्याप्तगतं पञ्च- ममल्पबहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! सुहुमाणं सुहुमपुढविकाइयाणं' इत्यादि, सर्वस्तोकाः सूक्ष्मतेजाकायिका अप- याप्ताः, कारणं प्रागेयोक्तं, तेभ्यः सूक्ष्मपृथिवीकायिका अपर्याप्ता विशेषाधिकाः तेभ्यःसूक्ष्माप्कायिका अपर्याप्सा विशे- पाधिकाः तेभ्यः सूक्ष्मवायुकायिका अपर्याप्ता विशेषाधिकाः, अत्रापि कारणं प्रागेवोक्तं, तेभ्यः सूक्ष्मतेजःकायिकाः पर्याप्ताः सङ्ग्येयगुणाः, अपर्याप्तेभ्यो हि पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणा इत्यनन्तरं भावितं, तत्र सर्वस्तोकाः सूक्ष्मतेजःका- यिका अपर्याप्ता उक्ताः इतरे च सूक्ष्मापर्याप्पृथिवीकायिकादयो विशेषाधिकाः, विशेषाधिकत्वं च मनागधिकत्वं न द्विगुणत्वं न त्रिगुणत्वं वा, ततः सूक्ष्मतेजःकायिकेभ्योऽपर्याप्तेभ्यः पर्याप्ताः सूक्ष्मतेजःकायिकाः सोयगुणाः सन्तः सूक्ष्मवायुकायिकापर्याप्तेभ्योऽपि सङ्ख्येयगुणा भवन्ति, तेभ्यः सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः पर्याप्ताः विशेषाधिकार तेभ्यः . , ॥१२५॥ ..

·, , सूक्ष्माप्कायिकाः पर्याप्सा विशेषाधिकाः तेभ्योऽपि सूक्ष्मवायुकायिकाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदाः अपर्याप्सा असङ्ख्येयगुणाः, तेपामतिप्राचुर्यात्, तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदाः पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, सूक्ष्मेवपर्याप्तेभ्यः पर्याप्तानामोघतः सङ्ख्येयगुणत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिका अपर्याप्तका अनन्तगुणाः, प्रतिनिगोदमनन्तानां तेपां भावात् , तेभ्यः सामान्यतः सूक्ष्मा अपर्याप्तका विशेपाधिकाः, सूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात्, तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिकाः पर्याप्तकाः सङ्ख्येयगुणाः, सूक्ष्मेपु ह्यपर्याप्तभ्यः पर्याप्तकाः सयेयगुणाः, यचापान्त- राले विशेषाधिकत्वं तदल्पमिति न सङ्ख्येयगुणत्वव्याघातः, तेभ्यः सूक्ष्माः पर्याप्तका विशेषाधिकाः, सूक्ष्मपृथिव्या- दीनामपि पर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् , तेभ्यः सूक्ष्मा विशेषाधिकाः, अपर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् । तदेवमुक्तानि सूक्ष्माश्रितानि पञ्च सूत्राणि, सम्प्रति वादराश्रितानि पञ्चोक्तक्रमेणाभिधित्सुराह- एएसिणं भंते ! बादराणं वादरपुढविकाइयाणं बादरआउकाइयाणं वादरतेउकाइयाणं वादरवाउकाइयाणं वादरवणस्सइ- काइयाणं पत्तेयसरीरबादरवणस्सइकाइयाणं वादरनिगोदाणं बादरतसकाइयाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा ४१, गोयमा ! सवत्थोवा बादरतसकाइया बादरतेउकाइया असंखेजगुणा पत्तेयसरीरवादरवणस्सइकाइया असंखेजगुणा वाद- रनिगोदा असंखेजगुणा बादरा पुढवी. असंखे० बादरा आउकाइया असं० बादरा वाउकाइया असंखे० चादरा वणस्स० अणंतगुणा चादरा विसेसाहिया । एएसि णं भंते ! वादरपुढविकाइयअपज्जत्तगाणं वादरआउअपज्जत्तगाणं वादरतेउअपज- ·प्रज्ञापना- याः मट- य० वृत्ती. ३ अल्प- वहुत्वपदे वादराल्प- व०सू.६१ ॥१२६॥ तगाणं चादरवाउअपज्जत्तगाणं बादरवणस्सइअपज्जत्तगाणं पत्तैयसरीरवादरवणस्सइअपजचगाणं 'बादरनिगोदअपज्जत- गाणं बादरतसकाइयअपज्जत्तगाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला चा 'विसेसाहियावा?, गोयमा ! संव- त्थोपा पादरतसकाइया अपञ्जत्तगा बादरतेउकाइया अपज्जत्तगा असंखेजगुणा पत्यसरीरवादरवणस्सइकाइया अपजतगा असंखेजगुणा बादरनिगोदा अपजत्तगा असंखेजगुणा बायरपुढवीकाइया अपजत्तगा असंखेजगुणा बादराउकाइया अपजतगा असंखेजगुणा बादरखाउकाइया अपज्जत्तगा असंखेजगुणा बादरवणस्सइकाइया अपजत्तगा अणतगुणा बाद- रअपजत्तगा विसेसाहिया । एएसि णं भंते ! बायरपजत्तयाणं बादरपुढवीकाइयाणं पजचयाणं वायरआउकाइयाणं पज- चयाणं वायरतेउकाइयाणं पजचयाणं वायरवाउकाइयाणं पञ्जचयाणं पचेयसरीरवायरवणस्सइकाइयाणं पञ्जचयाणं वायर- निगोदपज्जत्तयाणं वायरतसकाइयपज्जतगाणं य कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा बहुया वातुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा! सबत्योवा बायरतेउकाइया पज्जचयां बायरतसकाइया पज्जत्तया असंखेजगुणा पत्त्यसरीरबायरवणस्सइकाइया पजत्तया असंखेजगुणा बायरनिगोदा पजचया असंखेजगुणा बादरपुढवीकाइया पज्जत्तया असंखेजगुणा वायरआउकाइया पज्ज- चया असंखेजगुणा वायरवाउकाइया पज्जत्तया असंखेजगुणा बायरवणस्सइकाइया पज्जत्तया अर्णतगुणा वायरपज्जचया बिसेसाहिया । एएसिणं भंते ! बायराणं पजचापंजचाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वातुल्ला वा विसेसाहिया वा', गोयमा ! सबत्योवा बायरपजचया वायरअपजत्तया असंखेजगुणा । एएसिणं भंते बावरपुढपीकाइयाणं पजतापजचाणं कयो कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहियावा?, गोषमा- सबथोक पापरदपीकाइमा पजलया ·पुढविकाइया अपज्जत्तया असंखेजगुणा । एएसिणं भंते वायरआउकाइयाणं पजत्तापजत्ताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया या तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा सवत्थोवा बायरआउकाइया पजत्तया बायरआउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा। एएसिणं भंते वायरतेउकाइयाणं पज्जत्तापज्जत्ताण कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वातुल्ला वा विसेसाहिया वा?; गो० सव- त्योवा पायरतेउकाइया पजत्तया अपज्जत्तया असंखेज्जगुणा। एएसिणं भंते वायरवाउकाइयाणं पजत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरेहि- तो अप्पावा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहियावा?, गोयमा! सबथोवा वादरवाउकाइया पजत्तया घायरवाउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा । एएसिणं भंते ! वायरवणस्सइकाइयाणं पजत्तापञ्जचाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा ?, गोयमा ! सबथोका पायरवणस्सइकाइया पजत्तया वायरवणस्सइकाइया अपजत्तया असंखेनगुणा । एएसिणं भंते ! पत्तेयसरीरवायरवणस्सइकाइयाणं पजत्तापज्जताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा पहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा ! सवत्थोवा पत्तेयसरीरबायरवणस्सइकाइया पजत्तया पत्तेयसरीरवायरवणस्सइकाइया अपजत्तया असंखेज- गुणा। एएसिणं भंते बायरनिगोयाणं पजत्तापञ्जत्ताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वाचहुया वातुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा! सबत्योवा पायरनिगोया पन्जत्ता वायरनिगोया अपजत्ता असंखेजगुणा। एएसिणं भंते वायरतसकाइयाणं पजत्तापज्जत्ताणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा,गोयमा सवत्थोवा वायरतसकाइया पज्जत्ता वायरवसकाइया अपजता असंखेजगुणा । एएसिणं भंते ! वायराणं वायरपुढवीकाइयाणं वायरआउकाइयाणं वायरतेउकाइयाणं वायरवाउ- काइयाणं वायरवणस्सइकाइयाणं पत्तेयसरीरवायरवणस्सइकाइयांणं वायरनिगोयाणं वायरतसकाइयाणं पज्ज चापलत्ताणं

·प्रज्ञापना-
याः मल-
य० पृत्ती.
३ अल्प
वहुत्वप
वादरा
मल्पव०
सू.६१
॥१२७॥
कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेंसाहिया वा ?, गोयमा ! सबत्थोवा वायरतेंउकाइया पंजचया वायरतस-
काइया पजत्तया असंखेजगुणा वायरतसंकाइया अपज्जत्तया असंखेजगुणा पंत्यसरीरवायरवणस्सइकाइयां पजचया
असंखेजगुणा पायरनिगोया पन्जत्तया असंखेजगुणा चादरपुढवीकाइया पञ्जत्तया असंखेजगुणा वायरआउकाइया पज-
चया असंखेजगुणा पायरवाउकाइया पन्जत्तया असंखेजगुणा बायरतेउकाइया अपज्जत्तया असंखेजगुणा पत्तेयसरीरवायरव-
णस्सइकाइया अपज्जत्तया असंखेजगुणा बायरनिगोया अपजत्तया असंखेजगुणा वायरपुढवीकाइया अपज्जचया असंखे-
जगुणा वायरआउकाइया अपजत्तया असंखेज्जगुणा बायरखाउकाइया अपज्जत्तया असंखेजगुणा बायरवणस्सइकाइया
पजत्तया अणंतगुणा वायरवणस्सइकाइया अपज्जत्तया असंखेजगुणा बायरअपज्जत्तया विसेसा० बायरा विसेसा०। (सू०६१)
'एएसि णं भंते ! वायराणं वायरपुढवीकाइयाणं' इत्यादि, सर्वस्तोका बादरत्रसकायिकाः, द्वीन्द्रियादीनामेव बाद-
रत्रसत्वात् , तेषां च शेपकायेभ्योऽल्पत्वात् , तेभ्यो बादरतेजःकायिका असक्येयगुणाः, असयलोकाकाशप्रदेशप्रमा-
णत्वात् , तेभ्योऽपि प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिका असङ्ख्येयगुणाः, स्थानस्यासोयगुणत्वात् , बादरतेजाकायिका
हि मनुष्यक्षेत्रे एव भवन्ति, तथा चोक्तं द्वितीय स्थानाख्ये पदे-'कहि णं मंते ! मादरतेउकाइयाणं पबच-
गाणं ठाणा पन्नत्ता ?, गोयमा! सट्ठाणेणं अंतो भणुस्सखित्ते अड्डाइजेसु दीवसमुद्देसु निवापारणं पारस सम्ममू-
मीसु बाधाएणं पंचसु महाविदेहेसु, एत्थ णं बायरतेउकाइयाणं पज्जतगाणं ठाणा पबचा" तथा "जलेर वावर-
॥१२॥

·तेउकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा तत्थेव वायरतेउकाइयाणं अपजचगाणं ठाणा पन्नत्ता" इति, वादरवनस्पतिकायि- कास्तु निष्वपि लोकेषु भवनादिषु, तथा चोक्तं तस्मिन्नेव द्वितीय स्थानाख्ये पदे--"कहि णं भंते ! वायरवणस्सइ- काइयाणं पजत्तगाणं ठाणा पन्नत्ता ?, गोयमा ! सहाणेणं सत्तसु घणोदहिसु सत्तसु.घणोदहिवलयेसु अहोलोए पाया- लेसु भवणेसु भवणपत्थडेसु उडलोए कप्पेसु विमाणेसु विमाणावलियासु विमाणपत्थडेसु तिरियलोए अगडेंसु तलाएसु नदीसु दहेसु वाविसु पुक्खरिणीसु दीहियासु गुंजालियासु सरेसु सरपंतियासु सरसरपंतियासु.विलेसु विलपंतियासु उज्झरेसु निज्झरेसु चिललेसु पललेसु वप्पिणेसु दीवेसु समुद्देसु सधेसु चेव जलासएसु जलठाणेसु, एत्थ णं वायरवण- |स्सइकाइयाणं पज्जत्तगाणं ठाणा पन्नत्ता" तथा "जत्थेव वायरवणस्सइकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा तत्व वायरव. णस्सइकाइयाणं अपज्जत्तगाणं ठाणा पन्नत्ता" इति, ततः क्षेत्रस्यासोयगुणत्वादुपपद्यन्ते वादरतेजःकायिकेभ्योऽ- सङ्ख्येयगुणाः प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिकाः, तेभ्यो वादरनिगोदा असङ्ख्येयगुणाः, तेपामत्यन्तसूक्ष्मावगाहन- त्वात् , जलेपु सर्वत्रापि च भावात्, पनकसेवालादयो हि जलेऽवश्यंभाविनः ते च वादरानन्तकायिका इति, तेभ्योऽपि वादरपृथिवीकायिका असङ्ख्येयगुणाः, अष्टासु पृथिवीपु सर्वेपु विमानभवनपर्वतादिपु भावात् , तेभ्योऽ- सङ्ख्येयगुणा बादराप्कायिकाः, समुद्रेषु जलप्राभूत्यात् , तेभ्यो चादरवायुकायिका असक्येयगुणाः, सुपिरे सर्वत्र वायु संभवात् , तेभ्यो वादरवनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, प्रतिवादरनिगोदमनन्तानां जीवानां भावात् , तेभ्यः सामा-

·प्रज्ञापना-
प.पो.
३अल्प
बहुत्वप
वादरा
मल्पन
कयरे कपरेहिंदो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा! सहयोवा वायरवेउकाइया पंअचया पायरतस-
काइया पजंचया असंखेजगुणा बायरतसंकाइया अपज्जचया असंखेजगुणा पत्तेयसरीरयायरवणस्सइकाइयां पन्जचया
असंखेजगुणा वायरनिगोया पजत्तया असंखेजगुणा बादरपुढचीकाइया पञ्जत्तया असंखेजगुणा वायरआउकाइया पन्ज-
चया असंखेजगुणा वायरंवाउकाइयां पञ्जत्तया असंखेजगुणा वायरतेउकाइया अपज्जत्तया असंखेजगुणा पत्तेयसरीरंवायरव-
णस्सइकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा वायरनिगोया अपज्जतया असंखेजगुणा वायरपुढवीकाइया अपजचया असंखे-
जगुणा पायरआउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा पायरवाउकाइयां अपजत्तया असंखेज्जगुणा वायरवणस्सइकाइया
पन्जत्तया अणंवगुणा पायरवणस्सइकाइया अपज्जत्तया असंखेजगुणा बायरअपज्जत्तयां विसेसा० वायरा विसेसा०। (सू०६१)
'एएसि णं भंते ! वायराणं वायरपुढवीकाइयाणं' इत्यादि, सर्वस्तोका बादरत्रसकायिकाः, द्वीन्द्रियादीनामेव बाद-
रत्रसत्यात् , तेपां च शेषकायेभ्योऽल्पत्वात् , तेभ्यो बादरतेजःकायिका असङ्ख्येयगुणाः, असङ्ग्येयलोकाकाभप्रदेशप्रमा-
गत्वात् , तेभ्योऽपि प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिका असङ्ख्येयगुणाः; स्थानस्थासङ्ख्येयगुणत्वात् , बादरतेज कायिका
हि मनुष्यक्षेत्रे एव भवन्ति, तथा चोक्तं द्वितीय स्थानाख्ये पदे-"कहि णं भंते । बादरतेउकाइयाणं: पंजत्त-
गाणं टाणा पनचा ?, गोयमा! सहाणेणं अंतो मणुस्सखित्ते अड्डाइजेसु दीवसमुद्देसु निवाघाएणं पन्नरस कम्मभू.
मी पाषाएणं पंचसु महाविदेहेसु, एत्थ णं बायरतेउकाइयाणं पज्जत्तगाणं ठाणा पन्नता" तथा "जत्थेव बायर-
-
.
.
॥१२७॥

·तेउकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा तत्थेव वायरतेउकाइयाणं अपजत्तगाणं ठाणा पन्नत्ता" इति, वादरवनस्पतिकायि- कास्तु त्रिष्वपि लोकेषु भवनादिपु, तथा चोक्तं तस्मिन्नेव द्वितीय स्थानाख्ये पदे-"कहि णं भंते ! वायरवणस्सइ- काइयाणं पज्जतगाणं ठाणा पन्नत्ता ?, गोयमा ! सट्ठाणेणं सत्तसु घणोदहिसुसत्तसु.घणोदहिवलयेसु अहोलोए पाया- लेसु भवणेसु भवणपत्थडेसु उडलोए कप्पेसु विमाणेसु विमाणावलियासु विमाणपत्थडेसु तिरियलोए अगडेसु तलाएसु नदीसु दहेसु बाविसु पुक्खरिणीसु दीहियासु गुंजालियासु सरेसु सरपंतियासु सरसरपंतियासु.विलेसु विलपंतियासु उज्झरेसु निज्झरेसु चिल्ललेसु पल्ललेसु वप्पिणेसु दीवेसु समुद्देसु सबेसु चेव जलासएसु जलठाणेसु, एत्थ णं वायरवण- स्सइकाइयाणं पजत्तगाणं ठाणा पन्नत्ता" तथा "जत्थेव वायरवणस्सइकाइयाणं पज्जत्तगाणं ठाणा तत्थेव वायरव- णस्सइकाइयाणं अपज्जत्तगाणं ठाणा पन्नत्ता" इति, ततः क्षेत्रस्यासक्येयगुणत्वादुपपद्यन्ते वादरतेजःकायिकेभ्योऽ- सोयगुणाः प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिकाः, तेभ्यो वादरनिगोदा असङ्ख्येयगुणाः, तेपामत्यन्तसूक्ष्मावगाहन- त्वात् , जलेषु सर्वत्रापि च भावात्, पनकसेवालादयो हि जलेऽवश्यंभाविनः ते च वादरानन्तकायिका इति, तेभ्योऽपि वादरपृथियीकायिका असङ्खयेयगुणाः, अष्टासु पृथिवीपु सर्वेपु विमानभवनपर्वतादिपु भावात् , तेभ्योऽ- सङ्ख्येयगुणा बादराप्कायिकाः, समुद्रेपु जलप्राभूत्यात् , तेभ्यो बादरवायुकायिका असङ्ख्येयगुणाः, सुपिरे सर्वत्र वायु- संभवात् , तेभ्यो बादरवनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, प्रतिवादरनिगोदमनन्तानां जीवानां भावात् , तेभ्यः सामा- ·मज्ञापना- या: मल- य०पृत्ती. ३ अल्प बहुत्वप वादरा. मस्पब सू.६१ ॥१२८॥ न्यतो वादरा जीवा विशेषाधिकाः, चादरत्रसकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । गतमेकमौधिकानां वादराणामल्प- बहुत्वम् , इदानीमेतेपामेवापर्याप्तानां द्वितीयमाह-एएसिणं भंते ! वायरापजत्तगाणं' इत्यादि, सर्वस्त्रोका वादर- प्रसकायिका अपर्याप्तकाः, युक्तिरत्र प्रागुक्तैव, तेभ्यो वादरतेजःकायिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, असङ्ख्येयलोका- काशप्रदेशप्रमाणत्वात् , इत्येवं प्रागुक्तक्रमेणेदमप्यल्पवहुत्वं भावनीयं । गतं द्वितीयमल्पवहुत्वम्, इदानीमेतेपामेव पर्यासानां तृतीयमल्पवहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! वायरपज्जत्तगाणं' इत्यादि, सर्वस्तोका बादरतेजःकायिकाः पर्यासाः, आपलिकासमयवर्गस्य कतिपयसमयन्यूनरावलिकासमयैर्गुणितस्य यावान्समयराशिर्भवति तावत्प्रमाणत्वात्तेषा, उक्तं च-"आयलियवग्गो ऊणावलिए गुणिओ हु बायरा ते उ" इति तेभ्यो बादरत्रसकायिकाः पर्याप्ता.असङ्ख्येयगुणाः, प्रतरे यावन्त्यङ्गुलसङ्ख्येयभागमात्रांणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात्तेषां, तेभ्यः प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिकाः पर्या- साः असङ्ख्येयगुणाः,प्रतरे यावन्यङ्गुलासङ्ख्येयभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात्तेषां, उक्तं च-"पत्तेयपजवणका. इयाओ पयरं हरति लोगस्स। अङ्गुलअसंखभागेण भाइय"मिति तेभ्यो बादरनिगोदाः पर्याप्तका असोयगुणाः, तेषा. मत्सन्तसूक्ष्मावगाहनवाजलाशयेषु च सर्वत्र भावात् , तेभ्यो बादरपृथिवीकायिकाः पर्याप्ताः असोयगुणाः, अतिप्र- । भूतसमप्रतरानुलासङ्ख्येयभागखण्डमानत्वात् , तेभ्योऽपि बादराप्कायिकाः पर्याप्ता असोयगुणाः, अतिप्रभूततरसम- प्रवरालासोयभागखण्डमानत्वात् , तेभ्यो बादरवायुकायिकाः पर्याप्ता असोयगुणाः, धनीकृतस्य लोकसासको ॥१२८ ·~ येपु सङ्ख्याततमभागवर्तिपु यावन्त आकाशप्रदेशास्ताक्प्रमाणत्वात्तेपा, तेभ्यो वादरवनस्पतिकायिकाः पर्यासा अन- न्तगुणाः, प्रतिवादरैकैकनिगोदमनन्तानां जीवानां भावात् , तेभ्यः सामान्यतो बादरपर्यासका विशेपाधिकाः, वादर- तेजःकायिकादीनामपि पर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् । गतं तृतीयमल्पवहुत्वम् , इदानीमेतेपामेव पर्यासापर्यासगतान्यल्प- बहुत्वान्याह-'एएसिणं भंते ! वायराणं पज्जत्तापजत्ताणं' इत्यादि, इह वादरैकैकपर्याप्तनिश्रया असत्येया वादरा अपर्याप्ता उत्पद्यन्ते, 'पजत्तगनिस्साए अपज्जत्तगा वकमंति, जत्थ एगो तत्थ नियमा असंखेज्जा' इति वचनात् , ततः सर्वत्र पर्याप्तेभ्योऽपर्याप्ता असोयगुणा वक्तव्याः, त्रसकायिकसूत्रं प्रागुक्तयुक्या भावनीयं । गतं चतुर्थमल्पवहुत्वम् , सम्प्रत्येतेपामेव समुदितानां पर्याप्तापर्याप्तानां पञ्चममल्पवहुत्वमाह-'एएसि णं भंते ! वायराणं वायरपुढवीकाइ- याण' इत्यादि, सर्वस्तोकाः वादरतेजःकायिकाः पर्याप्तकाः तेभ्यो वादरत्रसकायिकाः पर्याप्ता असञ्जयेयगुणाः तेभ्यो वादरत्रसकायिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः तेभ्यो वादरप्रत्येकवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ता असत्येयगुणाः तेभ्यो बादरनिगोदाः पर्याप्सका असङ्ख्येयगुणाः तेभ्यो वादरपृथिवीकायिकाः पर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः तेभ्यो वादराप्का- यिकाः पर्याप्सका असङ्ख्येयगुणाः तेभ्यो वादरवायुकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, एतेषु पदेपु युक्तिः प्रागुक्ताऽनुस- रणीया, तेभ्यो वादरतेजःकायिका अपर्याप्सका असोयगुणाः, यतो वादरवायुकायिकाः पर्याप्ताः असत्येयेषु प्रतरेपु यावन्त आकाशप्रदेशास्तावत्प्रमाणाः, वादरतेजाकायिकाश्चापर्याप्ता असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणाः, ततो भवन्त्यस- ·मज्ञापना- या मट- य०पृत्ती. ३अल बहुत्वप वादरा. मल्पब , ॥१२८॥ न्यतो वादरा जीवा विशेपाधिकाः, वादरत्रसकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । गतमेकमौधिकानां वादराणामल्प- यदुत्वम् , इदानीमेतेपामेवापर्याप्तानां द्वितीयमाह-एएसि णं भंते ! वायरापजत्तगाणं' इत्यादि, सर्वस्त्रोका वादर- प्रसकायिका अपर्याप्तकाः, युक्तिरत्र प्रागुक्तैव, तेभ्यो बादरतेजःकायिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, असल्येयलोका- काशप्रदेशप्रमाणत्वात् , इत्येवं प्रागुक्तक्रमेणेदमप्यल्पवहुत्वं भावनीयं । गतं द्वितीयमल्पवहुत्वम् , इदानीमेतेपामेव पर्याप्तानां तृतीयमल्पबहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! वायरपज्जत्तगाणं' इत्यादि, सर्वस्तोका बादरतेजःकायिकाः पर्याप्ताः, आवलिकासमयवर्गस्य कतिपयसमयन्यूनरावलिकासमयैर्गुणितस्य यावान्समयराशिर्भवति तावत्प्रमाणत्वात्तेपा, उक्त च-"आवलियवग्गो ऊणावलिए गुणिओ हु बायरा ते उ” इति तेभ्यो बादरत्रसकायिकाः पर्याप्ता.असोयगुणाः, प्रतरे यावन्सङ्गुलसङ्ख्येयभागमात्रांणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात्तेषां, तेभ्यः प्रत्येकशरीरबादरवनस्पतिकायिकाः:पर्या- साः असत्येयगुणाः,प्रतरे यावन्त्यनुलासङ्ख्येयभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात्तेषां, उक्तं च-"पत्तेयपजवणका- इयाओ पयरं हरति लोगस्स । अङ्गुलअसंखभागेण भाइय"मिति तेभ्यो बादरनिगोदाः पर्यासका असोयगुणाः, तेषा- मत्यन्तसूक्ष्मावगाहनवाजलाशयेषु च सर्वत्र भावात् , तेभ्यो बादरपृथिवीकायिकाः पर्याप्ताः असोयगुणाः, अतिप्र- भूतसमप्रतरानुलासङ्ख्येयभागखण्डमानत्वात् , तेभ्योऽपि बादराप्कायिकाः पर्याप्ता असोयगुणाः, अतिप्रभूततरसह- प्रवरालासझेयभागखण्डमानत्वात् , तेभ्यो बादरवायुकायिकाः पर्यासा असोयगुणाः, धनीतस लोकसासरे ॥१२ .

·येषु सहयाततमभागवर्तिपु यावन्त आकाशप्रदेशास्तावत्प्रमाणत्वात्तेपा, तेभ्यो बादरवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ता अन- न्तगुणाः, प्रतिवादरैकैकनिगोदमनन्तानां जीवानां भावात् , तेभ्यः सामान्यतो वादरपर्यासका विशेषाधिकाः, बादर- तेजःकायिकादीनामपि पर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् । गतं तृतीयमल्पवहुत्वम् , इदानीमेतेपामेव पर्याप्तापर्याप्तगतान्यल्प- बहुत्वान्याह-'एएसि णं भंते ! वायराणं पज्जत्तापज्जत्ताणं' इत्यादि, इह वादरैकैकपर्याप्तनिश्रया असोया वादरा अपर्याप्ता उत्पद्यन्ते, 'पजत्तगनिस्साए अपज्जत्तगा वकमंति, जत्थ एगो तत्थ नियमा असंखेजा' इति वचनात् , ततः सर्वत्र पर्याप्तेभ्योऽपर्याप्ता असोयगुणा वक्तव्याः, त्रसकायिकसूत्रं प्रागुक्तयुक्त्या भावनीयं । गतं चतुर्थमल्पवहुत्वम् , सम्प्रत्येतेपामेव समुदितानां पर्याप्तापर्याप्तानां पञ्चममल्पवहुत्वमाह-'एएसि णं भंते ! वायराणं वायरपुढवीकाइ- याणं' इत्यादि, सर्वस्तोकाः वादरतेजःकायिकाः पर्याप्तकाः तेभ्यो वादरत्रसकायिकाः पर्याप्सा असक्येयगुणाः तेभ्यो वादरत्रसकायिका अपर्याप्ता असोयगुणाः तेभ्यो वादरप्रत्येकवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः तेभ्यो वादरनिगोदाः पर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः तेभ्यो वादरपृथिवीकायिकाः पर्याप्तका असत्येयगुणाः तेभ्यो वादराप्का- यिकाः पर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः तेभ्यो वादरवायुकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, एतेषु पदेषु युक्तिः प्रागुक्ताऽनुस- रणीया, तेभ्यो वादरतेजःकायिका अपर्यासका असङ्ख्येयगुणाः, यतो वादरंवायुकायिकाः पर्याप्ताः असत्येयेषु प्रतरेषु यावन्त आकाशप्रदेशास्तावत्प्रमाणाः, वादरतेजाकायिकाश्चापर्याप्सा असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणाः, ततो भवन्त्यस- ·मज्ञापना- या: मल- य पृत्ती. ३अल वहुत्वप वा , मल्पना ॥१२८॥ सू.६१ न्यतो वादरा जीवा विशेपाधिकाः, वादरत्रसकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । गतमेकमौधिकानां वादराणामल्प- बहुत्वम् , इदानीमेतेपामेवापर्याप्तानां द्वितीयमाह-'एएसि णं भंते ! वायरापजत्तगाणं' इत्यादि, सर्वस्तोका वादर- प्रसकायिका अपर्याप्तकाः, युक्तिरत्र प्रागुक्तैव, तेभ्यो वादरतेजाकायिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, असङ्ख्येयलोका- काशप्रदेशप्रमाणत्वात् , इत्येवं प्रागुक्तक्रमेणेदमप्यल्पवहुत्वं भावनीयं । गतं द्वितीयमल्पवहुत्वम्, इदानीमेतेपामेव पर्याप्तानां तृतीयमल्पवहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! वायरपज्जत्तगाणं' इत्यादि, सर्वस्तोका बादरतेजःकायिकाः पर्यासाः, आवलिकासमयवर्गस्य कतिपयसमयन्यूनरावलिकासमयैर्गुणितस्य यावान्समयराशिर्भवति तावत्प्रमाणत्वात्तेपा, उक्तं च-"आयलियवग्गो ऊणावलिए गुणिओ हु बायरा ते उ” इति तेभ्यो बादरत्रसकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, प्रतरे यावन्यङ्गुलसङ्ख्येयभागमात्रांणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात्तेषां, तेभ्यः प्रसेकशरीरबादरवनस्पतिकायिकाः.पर्या- साः असङ्ख्येयगुणाः,प्रतरे यावन्यङ्गुलासङ्ख्येयभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात्तेषां, उक्तं च-"पत्तेयपजवणका- इयाओ पयरं हरति लोगस्स। अङ्गुलअसंखभागेण भाइय"मिति तेभ्यो बादरनिगोदाः पर्याप्तका असोयगुणाः, तेषा- मत्सन्तसूक्ष्मावगाहनवाजलाशयेषु च सर्वत्र भावात् , तेभ्यो बादरपृथिवीकायिकाः पर्याप्ताः असोयगुणाः, अतिप्र. भूतसमप्रतराकुलासङ्ख्येयभागखण्डमानत्वात् , तेभ्योऽपिबादराप्कायिकाः पर्याप्ता असल्यगुणाः, अतिप्रभूततरसा- प्रतरालासलेयभागखण्डमानत्वात् , तेभ्यो बादरवायुकायिकाः पर्याप्ता असोयगुणाः, धनीकृतस लोक्सासको ॥१२॥ .

·, येपु सङ्ख्याततमभागवर्तिपु यावन्त आकाशप्रदेशास्तावत्प्रमाणत्वात्तेपां, तेभ्यो वादरवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ता अन- न्तगुणाः, प्रतिवादरैकैकनिगोदमनन्तानां जीवानां भावात् , तेभ्यः सामान्यतो वादरपर्याप्तका विशेषाधिकाः, वादर- तेजःकायिकादीनामपि पर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् । गतं तृतीयमल्पवहुत्वम्, इदानीमेतेपामेव पर्याप्तापर्याप्तगतान्यल्प- बहुत्वान्याह-'एएसि णं भंते ! वायराणं पजत्तापजत्ताणं' इत्यादि, इह वादरैकैकपर्याप्तनिश्रया असायेया चादरा अपर्याप्सा उत्पद्यन्ते, 'पजत्तगनिस्साए अपज्जत्तगा वकमंति, जत्थ एगो तत्थ नियमा असंखेजा' इति वचनात् , ततः सर्वत्र पर्याप्तेभ्योऽपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणा वक्तव्याः, त्रसकायिकसूत्रं प्रागुक्तयुक्त्या भावनीयं । गतं चतुर्थमल्पवहुत्वम् , सम्प्रत्येतेपामेव समुदितानां पर्याप्तापर्याप्तानां पञ्चममल्पवहुत्वमाह-'एएसि णं भंते ! वायराणं वायरपुढवीकाइ- याणं' इत्यादि, सर्वस्तोकाः वादरतेजःकायिकाः पर्याप्तकाः तेभ्यो वादरत्रसकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः तेभ्यो यादरत्रसकायिका अपर्याप्ता असोयगुणाः तेभ्यो चादरप्रत्येकवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ता असत्येयगुणाः तेभ्यो वादरनिगोदाः पर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः तेभ्यो वादरपृथिवीकायिकाः पर्याप्तका असत्येयगुणाः तेभ्यो वादराप्का- यिकाः पर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः तेभ्यो वादरवायुकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, एतेषु पदेपु युक्तिः प्रागुक्ताऽनुस- रणीया, तेभ्यो वादरतेजःकायिका अपर्याप्सका असङ्ख्येयगुणाः, यतो वादरवायुकायिकाः पर्याप्ताः असत्येयेषु प्रतरेषु यावन्त आकाशप्रदेशास्तावत्प्रमाणाः, वादरतेजःकायिकाचापर्याप्ता असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणाः, ततो भवन्त्यस-

·,
प्रज्ञापना-
या: मल-
ब.वृत्ती.
३ अल्प
वहुत्वप.
वादर
मल्प
सू. ६१
॥१२९॥
ध्येयगुणाः, ततः प्रत्येकवादरवनस्पतिकायिका अपर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः ततो वादरनिगोदा अपर्याप्तका असत्येय-
गुणाः ततो वादरपृथिवीकायिका अपर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः ततो वादराप्कायिका अपर्याप्तका असोयगुणाः
वादरयायुकायिका अपर्याप्ता यथोत्तरमसङ्ख्येयगुणाः वक्तव्याः, यद्यपि चैते प्रत्येकमसङ्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणाखथा-
प्यसत्यातस्यासयातभेदभिन्नत्वात् इत्थं यथोत्तरमसङ्ख्येयगुणत्वं न विरुध्यते, तेभ्यो बादरवायुकायिकापर्यासेभ्यो
बादरवनस्पतिकायिका जीयाः पर्याप्ता अनन्तगुणाः, प्रतिबादरैकैकनिगोदमनन्तानां जीवानां भावात् , तेभ्यः सामा-
न्यतो वादराः पर्याप्तका विशेपाधिकाः, बादरतेजःकायिकादीनां पर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् , तेभ्यो बादरवनस्पतिका-
यिका अपर्याप्सका असङ्ख्येयगुणाः, एकैकपर्याप्तवादरवनस्पतिकायिकनिगोदनिश्रयाऽसङ्ख्येयानामपर्याप्सबादरवनस्प-
तिकायिकनिगोदानामुत्पादात् , तेभ्यः सामान्यतो बादरा अपर्याप्सा विशेषाधिकाः, बादरतेजःकायिकादीनामप्यपर्या-
सानां तत्र प्रक्षेपात् , तेभ्यः पर्याप्तापर्याप्त विशेषणरहिताः सामान्यतो बादरा विशेषाधिकाः, बादरपर्यासतेजःकायिका-
दीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ॥ गतानि वादराश्रितान्यपि पञ्चसूत्राणि, सम्प्रति सूक्ष्मवादरसमुदायगतां पञ्चसूत्रीममिषित्सुः
प्रथमत औधिक सूक्ष्मवादरसूत्रमाह-
एएसि पं भंते ! सुहुमाणं मुहुमपुढेवीकाइयाणं सुहुमआउकाइयाणं सुहुमतेउकाइयाणं सुहुमवाउकाइयाणं सुहुमवणस्सई-
काइयाणं सुहुमनिगोयाणं बायराणं बायरपुढवीकाइयाणं बायरआउकाइयाणं बायरतेउकाइयाणं वायरवाउकाइया आय-
,
॥१२॥

·रवणस्सइकाइयाणं पचेयसरीरबायरवणस्सइकाइयाणं पायरनिगोयाणं तसकाइयाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सबथोवा पायरतसकाइया बायरतेउकाइया असंखेजगुणा पत्तेयसरीरवाय रवणस्सइकाइया असंखेज्जगुणा वायरनिगोया असंखेजगुणा वायरपुढवीकाइया असंखेज्जगुणा वायरआउकाइयां असं- खेजगुणा पायरवाउकाइया असंखेजगुणा सुहुमतेउकाइया असंखेजगुणा सुहुमपुढवीकाइया विसेसाहिया सुहमआउका- इया विसेसाहिया सुहुमवाउकाइया विसेसाहिया सुहुमनिगोया असंखेजगुणा वायरवणस्सइकाइया अणंतगुणा पायरा विसेसाहिया सुहुमवणस्सइकाइया अणंतगुणा सुहुमा विसेसाहिया ॥ एएसि णं भंते ! सुहुमअपञ्जत्तयाणं सुदुमपुढवी- काइयाणं अपजत्तयाणं सुहुमआउकाइयाणं अपज्जत्तयाणं सुहुमतेउकाइयाणं अपजत्तयाणं सुहुमवाउकाइयाणं अपज्जत्त- याणं सुहुमवणस्सइकाइयाणं अपज्जत्तयाणं सुहुमनिगोयाणं अपजत्तयाणं बायरअपजत्तयाणं वायरपुढवीकाइयाणं अपज: त्तयाणं वायरआउकाइयाणं अपञ्जत्तयाणं वायरतेउकाइयाणं अपजत्तयाणं वायरवाउकाइयाणं अपजत्तयाणं वायरवणस्स- इकाइयाणं अपजचयाणं पत्तेयसरीरबायरवणस्सइकाइयाणं अपञ्जत्तयाणं वायरनिगोयाणं अपञ्जत्तयाणं वायरवसकाइयाणं अपजत्तयाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा पहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सबत्योवा' वायरतसकाइया अपजत्तया बायरतेउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा पत्तेयसरीरवायरवणस्सइकाइया अपज्जत्तया असंखेजगुणा वायर- निगोया अपज्जत्तया असंखेजगुणा बायरपुढवीकाइया अपज्जत्तया असंखेजगुणा बादरआउकाइया अपजत्तया असंखेज- गुणा वायरवाउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा सुहुमतेउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा सुहुमपुढवीकाइया अपज्ज- 40 ·मज्ञापना- या:मर- य.वृत्ती. ३अल्प- बहुत्वपदे सूक्ष्मवाद राणामल ॥१३॥ याण य पजत्तापजत्ताणं कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सबत्योवा बायरंनि- गोयया पजत्तया बायरनिगोयया अपजत्तया असंखेजंगुणा सुहुमंनिगोयया अपजत्तया असंखेजगुणा सुहुमनिगोयया पज- स्तया संखेजगुणा ॥ एएसिणंभंते ! सुहुमाणं सुहुमपुढवीकाइयाणं सुहुमआउंकाइयाणं सुहुमतेउकाइयाणं सुहुमवाउकाइयाणं सुहुमवणस्सइकाइयाणं सुहुमनिगोयाणं बायराणं वायरपुढविकाइयाणं बायरआउकाइयाणं वायरतेउकाइयाणं बायरवाउ- काइयाणं घायरवणस्सइकाइयाणं पत्तेयसरीरवायरवणस्सइकाइयाणं वायरनिगोयाणं वायरतसकाइयाण य पजत्तापजचाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा, गोयमा ! सवत्थोवा बादरतेउकाइया पजत्तया वायर- तसकाइया पजत्तया असंखेज्जगुणा वायरतसकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा पत्तेयसरीवायरवणस्सइकाइया पजत्तया असं- खेजगुणा वायरनिगोया पञ्जत्तया असंखेजगुणा बायरपुढवीकाइया पजत्तया असंखेजगुणा पायरआउकाइया पजत्तया असंखेजगुणा वायरवाउकाइया पजत्तया असंखेजगुणा बायरतेउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा पत्तेयसरीरबायरवणस्सा- काइया अपजत्तया असंखेजगुणा बायरनिगोया अपजत्तया असंखेजगुणा बायरपुढवीकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा वावर- आउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा बायरवाउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा सुहुमतेउकाइया अपजसया असंखेजगुणा महुमशुढवीकाइया अपजत्तया विसेसाहिया सुहुमआंउकाइया अपजत्तया विसेसाहिया सुहुमवाउकाइया अपजचया विते. साहिया सुहुमतेउकाइया पजत्तया असंखेजगुणा सुहुमपुढवीकाइया पजत्या विसेसाहिया सुहुमाउकाइया पचया दिसे साहिया सुहुमवाउकाइया पअत्तया विसेसाहिया मुहुमनिगोया अपअत्तया असंखेजगुणा सुहमनिगोया पक्षचया संखेनगुणा ·वायरवणस्सइकाइया पजत्तया अणंतगुणा पायरपजत्तया विसेसाहिया बायरवणस्सइकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा वायरअपजचया विसेसाहिया बायरा विसेसाहिया सुहुमवणस्सइकाइया अपञ्जत्तया असंखेजगुणा सुहुमअपजत्तया विसे- साहिया सुहुमवणस्सइकाइया पजत्तया संखेजगुणा सुहुमपजत्तया विसेसाहिया सुहुमा विसेसाहिया । दारं । (सू०.६२) 'एएसि णं भंते !' इत्यादि, इह प्रथमं वादरगतमल्पवहुत्वं वादरपञ्चसूत्र्यां यत्प्रथमं सूत्रं तद्वद्भावनीयं यावद्वादरवा- युकायपदं, तदनन्तरं यत्सूक्ष्मगतमल्पवहुत्वं तत्सूक्ष्मपञ्चसूत्र्यां यत्प्रथमं सूत्रं तद्वत्तावद् यावत्सूक्ष्मनिगोदचिन्ता, तद- नन्तरं वादरवनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, प्रतिवादरनिगोदमनन्तानां जीवानां भावात् , तेभ्यो वादरा विशेपा- धिकाः, वादरतेजाकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात्, तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिका असङ्ख्येयगुणाः, वादरनिगोदेभ्यः सूक्ष्मनिगोदानामसङ्ख्येयगुणत्वात् , तेभ्यः सामान्यतः सूक्ष्मा विशेपाधिकाः, सूक्ष्मतेजाकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षे- पात् । गतमेकमल्पवहुत्वम् , इदानीमेतेपामेवापर्याप्तानां द्वितीयमाह-एएसिणं.भंते !' इत्यादि, सर्वस्तोका वाद- रत्रसकायिका अपर्याप्साः ततो वादरतेजःकायिकवादरप्रत्येकवनस्पतिकायिकवादरनिगोदवादरपृथिवीकायिक- वादराप्कायिकवादरवायुकायिका अपर्याप्ताः क्रमेण यथोत्तरमसङ्ख्येयगुणाः, अत्र भावना बादरपञ्चसूत्र्यां यद्वितीयम- पर्याप्तकसूत्रं तद्वत्कर्तव्या, ततो वादरवायुकायिकेभ्योऽपर्याप्तेभ्योऽसत्येयगुणाः सूक्ष्मतेजःकायिका अपर्याप्ताः, अति- प्रभूतासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्मपृथिवीकायिकसूक्ष्माप्कायिकसूक्ष्मवायुकायिकसूक्ष्मनिगोदा ·प्रज्ञापना. या: मल- य. वृत्ती. ३अल्प- बहुत्वपदे सूक्ष्मवाद राणामल ॥१३॥ सू. ६२ याण य पजत्तापजत्ताणं कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा सहयोवा वायरनि- गोयया पञ्जत्तया बायरनिगोयया अपजत्तया असंखेजगुणा सुहुमनिगोयया अपजत्तया असंखेजगुणा सुहुमनिगोयया पज- चया संखेजगुणा ॥ एएसिणं भंते ! सुहुमाणं सुहुमपुढवीकाइयाणं सुहुमआउकाइयाणं सुहुमतेउकाइयाणं सुहुमवाउकाइयाणं सुकुमवणस्सइकाइयाणं सुहुमनिगोयाणं घायराणं वायरपुढविकाइयाणं बायरआउकाइयाणं वायरतेउकाइयाणं वायरवाउ- काइयाणं बायरवणस्सइकाइयाणं पत्तेयसरीरवायरवणस्सइकाइयाणं वायरनिगोयाणं वायरतसकाइयाण य पजचापअचाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा ! सवत्थोवा वादरतेउकाइया पज्जत्तया वापर- तसकाइया पजत्तया असंखेज्जगुणा वायरतसकाइया अपञ्जत्तया असंखेजगुणा पत्तेयसरीरवायरवणस्सइकाइया पजत्तया असं- खेजगुणा बायरनिगोया पन्जत्तया असंखेजगुणा बायरपुढवीकाइया पजत्तया असंखेजगुणा पायरआउकाइया पत्त्या असंखेजगुणा बायरवाउकाइया पजत्तया असंखेजगुणा बायरतेउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा पत्तेयसरीरवायरवणस्सइ- काइया अपजत्तया असंखेजगुणा बायरनिगोया अपजत्तया असंखेजगुणा बायरपुढवीकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा नायर आउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा बायरवाउकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा सुहुमतेउकाइया अपजत्तया असंखेनगुणा मुहुमढवीकाइया अपजत्तया विसेसाहिया सुहुमआउकाइया अपजत्तया विसेसाहिया मुहुमवाउकाइया अपजचया विसे- साहिया सुहुमतेउकाइया पजत्तया असंखेजगुणा सुहुमपुढवीकाइया पञ्जत्तया विसेसाहिया सुहुमाउकाइया पजत्तया विसे- साहिया सुहुमवाउकाइया पजत्तया विसेसाहिया सुहुमनिगोया अपजत्तया असंखेजगुणा सुहुमनिगोया पजतया संखेनगुणा ॥१३॥ wwar .

·पायरवणस्सइकाइया पजत्तया अणंतगुणा बायरपजत्तया विसेसाहिया बायरवणस्सइकाइया अपजत्तया असंखेजगुणा वायरअपजत्चया विसेसाहिया वायरा विसेसाहिया सुहुमवणस्सइकाइया अपञ्जत्तया असंखेजगुणा सुहुमअपजत्तया विसे- साहिया सुहुमवणस्सइकाइया पजत्तया संखेजगुणा सुहुमपजत्तया विसेसाहिया सुहुमा विसेसाहिया । दारं । (सू०.६२). 'एएसिणं भंते !' इत्यादि, इह प्रथमं बादरगतमल्पवहुत्वं वादरपञ्चसूत्र्यां यत्प्रथम सूत्रं तद्वद्भावनीयं यावद्वादरवा- युकायपदं, तदनन्तरं यत्सूक्ष्मगतमल्पवहुत्वं तत्सूक्ष्मपञ्चसूत्र्यां यत्प्रथमं सूत्रं तद्वत्तावद् यावत्सूक्ष्मनिगोदचिन्ता, तद- नन्तरं वादरवनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, प्रतिवादरनिगोदमनन्तानां जीवानां भावात् , तेभ्यो वादरा विशेपा- धिकाः, बादरतेजाकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् , तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिका असझयेयगुणाः, वादरनिगोदेभ्यः सूक्ष्मनिगोदानामसोयगुणत्वात् , तेभ्यः सामान्यतः सूक्ष्मा विशेषाधिकाः, सूक्ष्मतेजःकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षे- पात् । गतमेकमल्पबहुत्वम् , इदानीमेतेषामेवापर्याप्तानां द्वितीयमाह-'एएसि णं.भंते !' इत्यादि, सर्वस्तोका वाद- रत्रसकायिका अपर्याप्ताः ततो वादरतेजःकायिकवादरप्रत्येकवनस्पतिकायिकवादरनिगोदवादरपृथिवीकायिक- चादराकायिकवादरवायुकायिका अपर्याप्ताः क्रमेण यथोत्तरमसोयगुणाः, अत्र भावना बादरपञ्चसूत्र्यां यद्वितीयम- पर्याप्तकसूत्रं तद्वत्कर्तव्या, ततो वादरवायुकायिकेभ्योऽपर्यासेभ्योऽसोयगुणाः सूक्ष्मतेजःकायिका अपर्याप्ताः, अति- प्रभूतासधेयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्मपृथिवीकायिकसूक्ष्माप्कायिकसूक्ष्मवायुकायिकसूक्ष्मनिगोदा , , ·मज्ञापना- याः मल- यवृत्ती. . ॥१३२॥ बहुत्या सूक्ष्मवा राणाम सू.६ अपर्याप्ता यथोत्तरमसङ्ख्येयगुणाः, अत्र भावना सूक्ष्मपञ्चसूत्र्यां यद् द्वितीयं सूत्रं तद्वत्, तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदापर्याप्त- भ्यो वादरवनस्पतिकायिका जीवा अपर्याप्ताः अनन्तगुणाः, प्रतिवादरैकैकनिगोदमनन्तानां जीवानां सद्भावात्, तेभ्यः सामान्यतो बादरापर्याप्तका विशेषाधिकाः, वादरत्रसकायिकापर्याप्तादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् , तेभ्यः सूक्ष्मव- नस्पतिकायिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, वादरनिगोदापर्याप्तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदापर्याप्तानामसङ्ख्येयगुणत्वात् , तेभ्यः सामान्यतः सूक्ष्माः पर्याप्ता विशेषाधिकाः, सूक्ष्मतेजःकायिकापर्याप्तादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । गतं द्वितीयमल्पवहु- त्वम् ; अधुना एतेपामेव पर्याप्सानां तृतीयमल्पवहुत्वमाह-'एएसि णं भंते ! सुहुमपजत्तयाणं' इत्यादि, सर्वस्तोका पादरतेजःकायिकाः पर्याप्ताः तेभ्यो वादरत्रसकायिकबादरप्रत्येकवनस्पतिकायिकवादरनिगोदवादरपृथिवीकायिक- बादराप्कायिकवादरवायुकायिकाः पर्याप्सा - यथोत्तरमसङ्ख्येयगुणाः, अत्र भावना बादरपञ्चसूच्यां यत्तृतीयं पर्याप्स- सूत्रं तद्वत् कर्त्तव्या, बादरपासवायुकायिकेभ्यः सूक्ष्मतेजःकायिकाः पर्याप्ता असोयगुणाः, बादरवायुकायिका हि असोयप्रतरप्रदेशराशिप्रमाणाः सूक्ष्मतेजःकायिकास्तु पर्याप्ता असल्येयलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणाखतोऽसलेव- गुणाः, ततः सूक्ष्मपृथिवीकायिकसूक्ष्माप्कायिकसूक्ष्मवायुकायिकाः . पर्याप्साः क्रमेण यथोचरं विशेषाधिकाः ततः सूक्ष्मवायुकायिकेभ्यः पर्याप्तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदाः पर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः, तेषामतिप्रभूततया प्रतिगोलकं मापात, तेभ्यो बादरवनस्पतिकायिका जीवाः पर्याप्तका अनन्तगुणाः, प्रतिवादरैकैकनिगोदमनन्तानां मापाव' ·. , . . सामान्यतो वादराः पर्याप्तका विशेषाधिकाः, वादरतेजःकायिकादीनामपि पर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् , तेभ्यः सूक्ष्मव- नस्पतिकायिकाः पर्याप्ता असोयगुणाः, वादरनिगोदपर्यासेभ्यः सूक्ष्मनिगोदपर्याप्तानामसाधेयगुणत्वात् , तेभ्यः सामान्यतः सूक्ष्माः पर्याप्सा विशेपाधिकाः, सूक्ष्मतेजःकायिकादीनामपि पर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् । गतं तृतीयमल्प- पहत्यम् , इदानीमेतेपामेव सूक्ष्मवादरादीनां प्रत्येकं पर्याप्तापर्याप्तानां पृथग् पृथगल्पवहुत्वमाह-एएसि णं भंते ! सुहमाणं वायराणं पज्जत्तापजत्ताणं' इत्यादि, सर्वत्रेयं भावना-सर्वस्तोका वादराः पर्यासाः, परिमितक्षेत्रवर्ति- त्यात् , तेभ्यो वादरा अपर्याप्ताः असोयगुणाः, एकैकवादरपर्याप्तनिश्रया असत्येयानां वादरापर्याप्सानामुत्पादात्, तेभ्यः सूक्ष्मा अपर्याप्ताः असङ्खयेयगुणाः, सर्वलोकापन्नतया तेषां क्षेत्रस्यासयेयगुणत्वात्, तेभ्यः सूक्ष्मपर्यासकाः सोयगुणाः, चिरकालावस्थायितया तेषां सदैव सोयगुणतयाऽयाप्यमानत्वात् । गतं चतुर्थमल्पवहुत्वम् , इदानीमे- तेपामेव सूक्ष्मसूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनां बादरवादरथिवीकायिकादीना च प्रत्येकं पर्याप्तापर्याप्तानांच समुदायेन पञ्च- ममल्पवहुत्वमाह-सर्वस्तोका वादरतेजःकायिकाः पर्याप्ताः, आवलिकासमयवर्ग कतिपयसमयन्यूनरावलिकासमय- गुणिते यावान्समयराशिस्तावत्प्रमाणत्वात् तेषां, तेभ्यो वादरत्रसकायिकाः पर्याप्ता असल्येयगुणाः, प्रतरे यावत्यमुल- सयेयभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात् तेषां, तेभ्यो वादरत्रसकायिका अपर्याप्सा असत्येयगुणाः, प्रतरे यावत्यङ्गुलासङ्ख्येयभागमात्राणि खण्डॉनि तावत्प्रमाणत्वात् तेषां, तेभ्यः प्रत्येकवादरवनस्पतिकायिकवादरनिगोदवा- , ·मज्ञापना- या: मल- य० वृत्ती. ३ अर बहुत्या सूक्ष्मबा राणाम सू. ६२ ॥१३॥ अपर्याप्ता यथोत्तरमसङ्ख्येयगुणाः, अत्र भावना सूक्ष्मपञ्चसूत्र्यां यद् द्वितीयं सूत्रं तद्वत्, तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदापर्याप्ते- भ्यो बादरवनस्पतिकायिका जीवा अपर्याप्ताः अनन्तगुणाः, प्रतिवादरैकैकनिगोदमनन्तानां जीवानां सद्भायात्, तेभ्यः सामान्यतो चादरापर्याप्तका विशेपाधिकाः, वादरत्रसकायिकापर्याप्तादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् , तेभ्यः सूक्ष्मव. नस्पतिकायिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, वादरनिगोदापर्याप्तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदापर्याप्तानामसङ्ख्येयगुणत्वात् , तेभ्यः सामान्यतः सूक्ष्माः पर्याप्ता विशेषाधिकाः, सूक्ष्मतेजःकायिकापर्याप्तादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् । गतं द्वितीयमल्पबहु- त्वम् ; अधुना एतेपामेव पर्याप्तानां तृतीयमल्पबहुत्वमाह-'एएसि णं भंते ! सुहुमपज्जत्तयाणं' इत्यादि, सर्वस्तोका चादरतेजाकायिकाः पर्याप्ताः तेभ्यो बादरत्रसकायिकवादरप्रत्येकवनस्पतिकायिकवादरनिगोदवादरपृथिवीकायिक- चादराप्कायिकवादरवायुकायिकाः पर्याप्ता - यथोत्तरमसङ्ख्येयगुणाः, अत्र भावना बादरपञ्चसूत्र्यां यत्तृतीयं पर्याप्त- सूत्रं तद्वत् कर्त्तव्या, वादरपर्याप्तवायुकायिकेभ्यः सूक्ष्मतेजःकायिकाः पर्याप्ता असोयगुणाः, बादरवायुकायिका हि असङ्ख्येयप्रतरप्रदेशराशिप्रमाणाः सूक्ष्मतेजःकायिकास्तु पर्याप्ता असङ्ख्ये यलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणावतोऽसोय- गुणाः, ततः सूक्ष्मपृथिवीकायिकसूक्ष्माप्कायिकसूक्ष्मवायुकायिकाः पर्याप्ताः. क्रमेण यथोत्तरं विशेषाधिकाः ततः सूक्ष्मवायुकायिकेभ्यः पर्याप्तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदाः पर्याप्तका असक्वेयगुणाः, तेषामतिप्रभूततया प्रतिगोलकं भावात्, तेभ्यो बादरवनस्पतिकायिका जीवाः पर्याप्तका अनन्तगुणाः, प्रतिवादरैकैकनिगोदमनन्तानां ..भाषात्, ·, तेभ्यः सामान्यतो वादराः पर्याप्ता विशेषाधिकाः, वादरपर्याप्ततेजाकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात्, तेभ्यो वादर- वनस्पतिकायिका अपर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः, एकैकपर्याप्सवादरनिगोदनिश्रया असङ्ख्येयानां वादरनिगोदापर्याप्सा- नामुत्पादात् , तेभ्यः सामान्यतो वादरा अपर्याप्ता विशेपाधिकाः, वादरतेजःकायिकादीनामप्यपर्याप्ताना तत्र प्रक्षे- पात् , तेभ्यः सामान्यतो वादरा विशेषाधिकाः, पर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् , तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिका अप- प्तिा असङ्ख्येयगुणाः, वादरनिगोदेभ्यः सूक्ष्मनिगोदानामपर्याप्तानामप्यसत्येयगुणत्वात् , ततः सामान्यतः सूक्ष्मा- पर्यासका विशेपाधिकाः, सूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामप्यपर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् , तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, सूक्ष्मवनस्पतिकायिकापर्याप्सेभ्यो हि सूक्ष्मवनस्पतिकायिकपर्याप्साः सङ्ख्येयगुणाः, सूक्ष्मेप्यो- घतोऽपर्याप्तेभ्यः पर्याप्तानां सङ्ख्येयगुणत्वात् ततः सूक्ष्मापर्याप्तेभ्योऽपि सहयेयगुणाः, विशेषाधिकत्वस्य सत्येयगुण- त्यवाधनायोगात्, तेभ्यः सामान्यतः सूक्ष्माः पर्याप्ता विशेपाधिकाः, पर्याससूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षे- पात्, ततः सामान्यतः सूक्ष्माः पर्याप्तापर्याप्तविशेषणरहिता विशेषाधिकाः, अपर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् । गतं सूक्ष्मवादरसमुदायगतं पञ्चममल्पवहुत्वं, तद्गतौ समर्थितानि पञ्चदशापि सूत्राणीति ॥ गतं कायद्वारम्, इदानीं योगद्वारमाह- एएसिणं भन्ते ! जीवाणं सयोगीणं मणजोगीणं वइजोगीणं कायजोगीणं अयोगीण य कयरे कयरहितो अप्पा वा बडया ·३ अल्प. मज्ञापना- या। मल यवृत्ती. वहुत्वपदे सूक्ष्मतरा ल्प.सू.६" ॥१३॥ दरपृथिवीकायिकवादराकायिकवादरवायुकायिकाः पर्याप्ता यथोत्तरमसयेयगुणाः, यद्यप्येते प्रत्येकं प्रतरे यावत्यगु- लासयेयभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणास्तथाप्यनुलासङ्ग्येयभागस्यासक्येयभेदभिन्नत्वात् इत्थं यथोत्तरमसझ्ये- यगुणत्वमभिधीयमानं न विरुध्यते, तेभ्यो वादरतेजःकायिका अपर्याप्सा असत्येयगुणाः, असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेश- प्रमाणत्वात् , ततः प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिकवादरनिगोंदवादरथिवीकायिकवादराप्कायिकवादरवायुका- यिका अपर्याप्सा यथोत्तरमसङ्ख्येयगुणाः, ततो वादरवायुकायिकेभ्योऽपर्याप्तेभ्यः सूक्ष्मतेजःकायिका अपर्याप्ता अस- होयगुणाः ततः सूक्ष्मपृथिवीकायिकसूक्ष्माष्कायिकसूक्ष्मवायुकायिका अपर्याप्ता यथोत्तरं विशेषाधिकाः ततः सूक्ष्म- पर्याप्तास्तेजःकायिकाः सङ्ग्यातगुणाः, सूक्ष्मेप्वपर्याप्तेभ्यः पर्याप्तानां ओघत एव सङ्ख्येयगुणत्वात् , ततः सूक्ष्मपृथिवी- कायिकसूक्ष्माप्कायिकसूक्ष्मवायुकायिकाः पर्याप्ताः यथोत्तरं विशेषाधिकाः तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदा अपर्यासका अस- हयेयगुणाः, तेपामतिप्राभूत्येन सर्वलोकेषु भावात् , तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदाः पर्याप्तकाः सख्येयगुणाः, सूक्ष्मेष्वपर्याप्तेभ्यः पर्याप्तानामोपत एव सदा सङ्ख्येयगुणत्वात्, एते च बादरापर्याप्सतेज कायिकादयः पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदपर्यवसानाः पोडश पदार्था यद्यप्यन्यत्राविशेषेणासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणतया संगीयन्ते तथाप्यसयत्वसासंख्येयमेद- मिन्नत्वाद् इत्थमसोयगुणत्वं विशेषाधिकत्वं सङ्ख्यगुणत्वं च प्रतिपाद्यमानं न विरोधभागिति, तेभ्यः पर्यासस्- मनिगोदेभ्यो बादरवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ता अनन्तगुणाः, प्रतिवादरैकैकनिगोदमनन्तानां जीवानां मावाद,

·वत्तीसगुणाओ वत्तीसख्युत्तराओं" इति, वृद्धाचार्यैरप्युक्तंतिगुणा तिरूवअहिया तिरियाणं इत्थिया मुणेयषा।
सत्तावीसगुणा पुण मणुयाणं तदहिया चेव ॥१॥ बत्तीसगुणा पत्तीसरूवअहिया य तहय देवाणं । देवीओ
पन्नता जिणेहिं जियरागदोसेहिं ॥२॥" अवेदका अनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात्, तेभ्यो नपुंसकवेदा अन-
न्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् , सामान्यतः सवेदकाः विशेपाधिकाः, स्त्रीवेदकपुरुपये-
दकानामपि तत्र प्रक्षेपात् ॥ गतं वेदद्वारम्, इदानीं कपायद्वारमाह-
एएसिणं भंते ! सकसाईणं कोहकसाईणं माणकसाईणं मायाकसाईणं लोहफसाईणं अफसाईण य कयरे कयरेहितो अप्पा
वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सपत्थोवा जीवा अफसाई माणकसाई अणंतगुणा कोहकसाई विसे-
साहिया मायाकसाई विसेसाहिया लोहकसाई विसेसाहिया सकसाई विसेसाहिया।दार (सू.६५) एएसिणं भंते जीवाणं सले-
साणं किण्हलेसाणं नीललेस्साणं काउलेस्साणं तेउलेस्साणं पम्हलेस्साणं सुफलेस्साणं अलेस्साण य कयरे कयरेहितो अप्पा
वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सपत्थोवा जीवा सुफलेस्सा पम्हलेस्सा संखेजगुणा तेउलेस्सा संखे-
१ तिरश्चां नियनिरूपाधिकात्रिगुणा ज्ञातव्याः । मनुजानां सप्तविंशतिगुणाः सप्तविंशत्यधिका एव पुनः ॥ १ ॥ देवानां द्वात्रिंशद्गुणा
द्वात्रिपाधिकाश्च देव्यः प्रज्ञप्ता जितरागद्वपैर्जिनैः ॥२॥

·महापना- या. मल- य०वृत्ती. ३अस्प- बहुवपदे योगवेद- योरल्पस्. ६३-६४ ॥१३४॥ वा तल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा जीवा मणयोगी वययोगी असंखेजगुणा अयोगी अणंतगुणा काय- योगी अणंतगुणा सयोगी विसेसाहिया दारं ॥ (सू.६३)एएसिणं भन्ते ! जीवाणं सवेयगाणं इत्थीवेयगाणं पुरिसवेयगाणं नपुंसकवेयगाणं अवेयगाण य कयरे कयरेहितो अप्पावा बहुया चा-तुल्ला वा विसेसाहियावा?, गोयमा! सबत्योवा जीया पुरिसवेयगा इत्थीवेयगा संखेजगुणा अवेयगा अणंतगुणा नपुंसकवेयगा अणंतगुणा सवेयगा विसेसाहिया। दारं ॥(सू.६४) सर्वस्तोका मनोयोगिनः, सम्झिनः पर्याप्सा एव हि मनोयोगिनः ते च स्तोका इति, तेभ्यो पाग्योगिनोऽसत्य- गुणाः, द्वीन्द्रियादीनां वांग्योगिनां सन्निभ्योऽसङ्ख्यातगुणत्वात् , तेभ्योऽयोगिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात्, तेभ्यः काययोगिनोऽनन्तगुणाः, वनस्पतीनामनन्तत्वात् , यद्यपि निगोदजीवानामनन्तानामेकं शरीरं तथापि तेनै- केन शरीरेण सर्वेऽप्याहारादिग्रहणं कुर्वन्तीति सर्वेषामपि काययोगित्वान्नानन्तगुणत्वव्याघातः, तेभ्यः सामान्यतः ।। सयोगिनो विशेषाधिकाः, द्वीन्द्रियादीनामपि वाग्योगादीनां तत्र प्रक्षेपात् ॥ गतं योगद्वारम् , इदानीं वेदद्वारमाह- सर्वस्तोकाः पुरुपवेदाः, सन्जिनामेव तिर्यग्मनुष्याणां देवानां च पुरुषवेदभावात् , तेभ्यः सीवेदाः सोयगुणाः, यत उक्तं जीवाभिगमे-"तिरिक्खजोणियपुरिसेहिंतो तिरिक्खजोणियइत्थीओ तिगुणीओ तिरूवाहियाओ य, तहा मणुस्सपुरिसेहितो मणुस्सइत्थीओ सत्तावीसगुणाओ सत्तावीसरुवुत्तराओ य, तथा देवपुरिसेहितो देवित्तीको १प्राणयोगापेक्षया देनेकेनेति, वैजसकार्मणयोगरूपकाययोगापेक्षया देनेकेनेति । १

·वत्तीसगुणाओ वत्तीसरुवुत्तराओ" इति, वृद्धाचारप्युक्तं-'तिगुणा तिरूवअहिया तिरियाणं इत्थिया मुणेयधा।
सत्तावीसगुणा पुण मणुयाणं तदहिया चेव ॥१॥ वत्तीसगुणा बत्तीसरूवाहिया य तहय देवाणं । देवीओ
पन्नता जिणेहिं जियरागदोसेहिं ॥२॥" अवेदका अनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् , तेभ्यो नपुंसकवेदा अन-
न्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् , सामान्यतः सवेदकाः विशेषाधिकाः, स्त्रीवेदकपुरुपये-
दकानामपि तत्र प्रक्षेपात् ॥ गतं वेदद्वारम्, इदानीं कपायद्वारमाह-
एएसि णं भंते ! सकसाईणं कोहकसाईणं माणकसाईणं मायाकसाईणं लोहफसाईणं अकसाईण य कयरे कयरेहितो अप्पा
वा बजुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सम्वत्थोवा जीवा अकसाई माणकसाई अणंतगुणा कोहकसाई विसे-
साहिया मायाकसाई विसेसाहिया लोहकसाई विसेसाहिया सकसाई विसेसाहिया। दारं ॥(सू.६५) एएसिणं भंते !जीवाणं सले-
साणं किण्हलेसाणं नीललेस्साणं काउलेस्साणं तेउलेस्साणं पम्हलेस्साणं सुक्कलेस्साणं अलेस्साण य कयरे कयरेहितो अप्पा
वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा जीवा सुक्कलेस्सा पम्हलेस्सा संखेनगुणा तेउलेस्सा संखे-
१ तिरश्चां स्त्रियनिरूपाधिकात्रिगुणा ज्ञातव्याः । मनुजानां सप्तविंशतिगुणाः सप्तविंशत्यधिका एव पुनः ॥ १ ॥ देवानां द्वात्रिंशद्गुणा
द्वात्रिंदूपाधिकाश्च देव्यः प्रज्ञप्ता जितरागद्वेषैर्जिनैः ॥२॥

·महापना- यामल- यवृत्ती. ३ अस्प- पहुस्वपदे योगवेद- योरल्पसू. ६३.६४ ॥१३४॥ , वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सबथोवा जीवा मणयोगी वययोगी असंखेजगुणा अयोगी अणंतगुणा फाय- योगी अणंतगुणा सयोगी विसेसाहिया दारं ॥(सू.६३) एएसिणं भन्ते ! जीवाणं सवेयगाणं इत्यीवेयगाणं पुरिसपेयगाणं नपुंसकवेयगाणं अवेयगाण य कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा बहुया वा-तुल्ला वा विसेसाहियावा?, गोयमा! सबत्योवा जीया पुरिसवेयगा इत्थीवेयगा संखेजगुणा अवेयगा अणंतगुणा नपुंसकवेयगा अणंतगुणा सवेयगा विसेसाहिया। दारं ।। (सू.६४) सर्वस्तोका मनोयोगिनः, सन्जिनः पर्याप्सा एव हि मनोयोगिनः ते च स्तोका इति, तेभ्यो धाग्योगिनोऽसलेय- गुणाः, द्वीन्द्रियादीनां वांग्योगिनां सज्ञिभ्योऽसङ्ख्यातगुणत्वात् , तेभ्योऽयोगिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् , तेभ्यः काययोगिनोऽनन्तगुणाः, वनस्पतीनामनन्तत्वात् , यद्यपि निगोदजीवानामनन्तानामेकं शरीरं तथापि तेनै- केन शरीरेण सर्वेऽप्याहारादिग्रहणं कुर्वन्तीति सर्वेषामपि काययोगित्वान्नानन्तगुणत्वव्याघातः, तेभ्यः सामान्यतः सयोगिनो विशेपाधिकाः, द्वीन्द्रियादीनामपि वाग्योगादीनां तत्र प्रक्षेपात् ॥ गतं योगद्वारम् , इदानीं वेदद्वारमाह- सर्वस्तोकाः पुरुषवेदाः, सन्जिनामेव तिर्यग्मनुष्याणां देवानां च पुरुषवेदभावात् , तेभ्यः स्त्रीवेदाः सोयगुणाः, यत उक्तं जीवाभिगमे-"तिरिक्खजोणियपुरिसेहितो तिरिक्खजोणियइत्थीओ तिगुणीओ तिरूवाहियाओ य, तहा मणुस्सपुरिसेहिंतो मणुस्सइत्थीओ सचावीसगुणाओ सत्तावीसरूवुत्तराओ य, तथा देवपुरिसेहिंतो देवियीनो १ प्रहणयोगापेक्षया तेनैकेनेति, तैजसकार्मणयोगरूपकाययोगापेक्षया तेनैकेनेति । .

·. लेश्या सनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोककल्पवासिपु देवेषु तथा प्रभूतेषु गर्भव्युत्क्रान्तिकेषु कर्मभूमिजेपु सङ्खयेयवर्पायुष्केषु मनुप्यस्त्रीपुंसेपु तथा गर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यग्योनिकस्त्रीपुंसेपु सङ्ख्येयवायुष्केष्यवाप्यते, सनत्कुमारादिदेवादयश्च समु- दिता लान्तकादिदेवादिभ्यः सङ्ख्येयगुणा इति भवन्ति शुक्ललेश्याकेभ्यः पालेश्याकाः सङ्ख्येयगुणाः, तेभ्यस्तेजोले- श्याकाः सोयगुणाः, सर्वेषां सौधर्मेशानज्योतिष्कदेवानां कतिपयानां च भवनपतिव्यन्तरगर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यकूप- ञ्चेन्द्रियमनुष्याणां वादरपर्याप्तैकेन्द्रियाणां च तेजोलेश्याभावात्, नन्वसङ्ख्येयगुणाः कस्मान्न भवन्ति ?, कथं भव- न्तीति चेत्, उच्यते, इह ज्योतिष्काः भवनवासिभ्योऽप्यसङ्ख्येयगुणाः किं पुनः सनत्कुमारादिदेवेभ्यः, ते च ज्यो- तिप्कास्तेजोलेश्याकाः तथा सौधर्मेशानकल्पदेवाश्च, ततः प्राप्नुवन्त्यसङ्ख्येयगुणाः, तदयुक्तं, वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात्, लेश्यापदे हि गर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यग्योनिकानां संमूछिमपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकानां च कृष्णलेश्याद्यल्पवहुत्वे सूत्रं वक्ष्यति–'सवत्थोवा गम्भवकंतियतिरिक्खजोणिया सुक्कलेसा तिरिक्खजोणिणीओ संखेजगुणाओ, पम्हलेसा गम्भवतियतिरिक्खजोणिया संखेजगुणा तिरिक्खजोणिणीओ संखेज्जगुणाओ, तेउलेसागब्भवकंतियतिरिक्ख- जोणिया संखेजगुणा तेउलेसाओ तिरिक्खजोणिणीओ संखेजगुणाओ" इति, महादण्डके च तिर्यग्योनिकस्त्रीभ्यो व्यन्तरा ज्योतिष्काश्च सङ्ख्येयगुणा पक्ष्यन्ते, ततो यद्यपि भवनवासिभ्योऽप्यसत्येयगुणा ज्योतिष्काः तथापि पद्मले- श्याकेभ्यस्तेजोलेश्याकाः सङ्ग्येयगुणा एव, इदमत्र तात्पर्य यदि केवलान् देवानेव पनलेश्यानधिकृत्य देवा एव

·प्रज्ञापना-
यामल-
य० पृत्ती.
,
॥१३५॥
बहुत्वपदे
कपायटे-
श्ययोर-
ल्प.सू.
६५-६६
,
.
जगुणा अलेस्सा अणंतगुणा काउलेस्सा अणंतगुणा नीललेस्सा विसेसाहिया कण्हलेस्सा विसेसाहिया सलेस्सा विससा-
हिया ॥ दारं ।। (सू.६६)
सर्वस्तोका अकपायिणः, सिद्धानां कतिपयानां च मनुष्याणामकपायित्वात् , तेभ्यो मानकपायिणो-मानकपा-
यपरिणामवन्तोऽनन्तगुणाः, पट्खपि जीवनिकायेषु मानकपायपरिणामस्यावाप्यमानत्वात् , तेभ्यः क्रोधकपायिणो
विशेषाधिकाः तेभ्योऽपि मायाकपायिणो विशेपाधिकाः तेभ्योऽपि लोभकपायिणो विशेपाधिकाः, मानकपायपरि-
णामकालापेक्षया क्रोधादिकपायपरिणामकालस्य यथोत्तरं विशेपाधिकतया क्रोधादिकपायाणामपि ययोत्तरं विशे-
पाधिकत्वभावात् , लोभकपायिभ्यः सामान्यतः सकपायिणो विशेषाधिकाः, मानादिकपायिणामपि तत्र प्रक्षेपात्,
सकपायिण इत्यत्रैवं व्युत्पत्तिः-कपायशब्देन कषायोदयः परिगृह्यते, तथा च लोके व्यवहारः-सकपायोऽयं
कपायोदयवानित्यर्थः, सह कपायेण-कषायोदयेन ये वर्तन्ते ते सकषायोदयाः-विपाकावस्था प्रासाः खोदयमुपदर्श-
यन्तः कपायकर्मपरमाणवस्तेषु सत्सु जीवस्यावश्यं कषायोदयसम्भवात् , सकषाया विद्यन्ते येषां ते सकपापिणः
कपायोदयसहिता इति तात्पर्यार्थः ॥ गतं कषायद्वारम् , इदानी लेश्याद्वारम् -सर्वस्तोकाः शुक्ललेश्याः, खान्तका-
दिष्वेवानुत्तरपर्यवसानेषु वैमानिकेषु देवेषु कतिपयेषु च गर्भव्युत्क्रान्तिकेषु कर्मभूमिकेषु सयवर्षायुकेतु मनुखेड
तिर्वानीपुंसेषु च कतिपयेषु समेयवर्षायुकेषु तस्याः संभवात् , तेभ्यः पालेश्याकाः सोवनार, सा
..
॥११॥

·लेश्या सनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोककल्पवासिपु देवेषु तथा प्रभूतेषु गर्भव्युत्क्रान्तिकेषु कर्मभूमिजेषु सङ्ख्येयवर्षायुष्केषु मनुष्यस्त्रीपुंसेषु तथा गर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यग्योनिकस्त्रीपुंसेपु सङ्ख्येयवर्पायुष्केष्ववाप्यते, सनत्कुमारादिदेवादयश्च समु- दिता लान्तकादिदेवादिभ्यः सङ्ख्येयगुणा इति भवन्ति शुक्ललेश्याकेभ्यः पद्मलेश्याकाः सङ्ख्येयंगुणाः, तेभ्यस्तेजोले- श्याकाः सयेयगुणाः, सर्वेषां सौधर्मेशानज्योतिष्कदेवानां कतिपयानां च भवनपतिव्यन्तरगर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यप- ञ्चेन्द्रियमनुष्याणां वादरपर्याप्सकेन्द्रियाणां च तेजोलेश्याभावात्, नन्वसङ्ख्येयगुणाः करमान भवन्ति ?, कथं भव- न्तीति चेत् , उच्यते, इह ज्योतिष्काः भवनवासिभ्योऽप्यसङ्ख्येयगुणाः किं पुनः सनत्कुमारादिदेवेभ्यः, ते च ज्यो- तिप्कास्तेजोलेश्याकाः तथा सौधर्मेशानकल्पदेवाश्च, ततः प्राप्नुवन्त्यसङ्ख्येयगुणाः, तदयुक्तं, यस्तुतत्त्वापरिज्ञानात्, लेश्यापदे हि गर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यग्योनिकानां संमूछिमपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकानां च कृष्णलेश्याद्यल्पवहुत्वे सूत्रं वक्ष्यति--'सवत्थोवा गभवतियतिरिक्खजोणिया सुक्कलेसा तिरिक्खजोणिणीओ संखेजगुणाओ, पम्हलेसा गन्भवतियतिरिक्खजोणिया संखेजगुणा तिरिक्खजोगिणीओ संखेज्जगुणाओ, तेउलेसागभवतियतिरिक्ख- जोणिया संखेजगुणा तेउलेसाओ तिरिक्खजोणिणीओ संखेजगुणाओ" इति, महादण्डके च तिर्यग्योनिकस्त्रीभ्यो व्यन्तरा ज्योतिष्काश्च सङ्ख्येयगुणा पक्ष्यन्ते, ततो यद्यपि भवनवासिभ्योऽप्यसत्येयगुणा ज्योतिष्काः तथापि पद्मले- श्याकेभ्यस्तेजोलेश्याकाः सङ्ख्येयगुणा एव, इदमत्र तात्पर्य यदि केवलान् देवानेव पालेश्यानधिकृत्य देवा एव , ·मज्ञापना- यामल. य० वृत्ती. तेजोलेश्याकाश्चिन्त्यन्ते ततो भवन्यसङ्ख्येयगुणाः. यावता तिर्यक्सम्मिश्रतया पद्मलेश्याकेभ्यस्त्रिर्यसम्मिश्रा एव तेजोलेश्याकाश्चिन्यन्ते तिर्यञ्चश्व पालेश्या अपि अतिवहवस्ततः सङ्ख्येयगुणा एव लभ्यन्ते नासोयगुणा इति, तेभ्योऽलेश्याका अनन्तगुणाः, सिद्धानाभनन्तत्वात् , तेभ्यः कापोतलेश्या अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानामपि कापोतलेश्यायाः संभवात् , वनस्पतिकायिकानां च सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् , तेभ्योऽपि नीललेश्या विशेषा- धिकाः, प्रभूततराणां नीललेश्यासंभवात् , तेभ्योऽपि कृष्णलेश्याका विशेपाधिकाः, प्रभूततमानां कृष्णलेश्याक- त्वात् , तेभ्यः सामान्यतः सलेश्या विशेषाधिकाः; नीललेश्याकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ॥ गतं लेश्याद्वारम् , इदानी सम्यक्त्यद्वारमाह- ३ भरप. बहुत्वपदे दृष्टिज्ञा- नानाना- मल्प.सू. ६७-६८ ॥१३६॥ - एएसि णं भंते ! जीवाणं सम्मदिहीणं मिच्छादिट्ठीणं सम्मामिच्छादिट्ठीणं च कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तल्लावा विसेसाहियावा?, गोयमा सवत्थोवा जीवा सम्मामिच्छदिट्ठी सम्मदिट्ठी अणंतगुणा मिच्छादिट्ठी अणंतगुणा। दारं (म.६७) एएसि णं भंते ! जीवाणं आभिणिवोहियणाणीणं सुयणाणीणं ओहिणाणीणं मणपज्जवणाणीणं केवलणाणीण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा जीवा मणपजवणाणी ओहिनाणी असंखेजगुणा आभिणिवोहियनाणी सुयनाणी दोवि तुल्ला विसेसाहिया केवलनाणी अणतगुणा ।एएसिणं मंते ! जीवाणं माजमाणीणं सुयअभाणीणं विभंगणाणीण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुला वा बिसेसाहिया पा, मोबा. -- ·. सपत्योवा जीवा विभंगमाणी महअन्नाणी सुयशनाणी दोवि तुल्ला अणंतगुणा। एएसि णं भंते! जीवाणं आमिणियोहिय- पाणीणं सुपनागीण ओहिनाणीणं मणपज्जवनाणीणं केवलनाणीणं माइअन्नाणीणं सुयअन्नाणीणं विभंगणाणीण य कयरे कवरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा! सबथोवा जीवा मणपज्जवनाणी ओहिनाणी असंखेज्जगुणा आभिणियोहियनाणी सुयनाणी दोवि तुल्ला विसेसाहिया विभंगनाणी असंखेनगुणा केवलनाणी अनंत- गुणा महअन्नाणी सुयअन्नाणी य दोवि तुल्ला अणंतगुणा । दारं ॥ (मु०६८) सर्वस्तोकाः सम्यग्मिथ्यादृष्टयः, सम्यग्मिथ्याष्टिपरिणामकालस्यान्तर्मुहूर्तप्रमाणतयाऽतिस्तोकत्वेन तेपां पृच्छा. समये स्तोकानामेव लभ्यमानत्वात्, तेभ्यः सम्यग्दृष्टयोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात्, तेभ्योऽपि मिथ्यादृष्ट- योऽनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् , तेषां च मिथ्याष्टित्वादिति ॥ गतं सम्यक्त्व- द्वारम्, अधुना ज्ञानद्वारमाह-सर्वस्तोका मनःपर्यवज्ञानिनः, संयतानामेवामपौंपध्यादिऋद्धिप्राप्तानां मनःपर्यवज्ञा- नसंभवात् , तेभ्योऽसोयगुणा अवधिज्ञानिनः, नैरयिकतिर्यपञ्चेन्द्रियमनुष्यदेवानामप्यवधिज्ञानसंभवात्, तेभ्य आभिनिवोधिकज्ञानिनः श्रुतज्ञानिनश्च विशेषाधिकाः, सम्झितिर्यपञ्चेन्द्रियमनुष्याणामेवावधिज्ञानविकलानामपि केपाश्चिदाभिनिवोधिकश्रुतज्ञानभावात् , स्वस्थाने तु द्वयेऽपि परस्परं तुल्याः, “जत्थ मइनाणं तत्थ सुयनाणं जत्थ सुयनाणं तत्य मइनाणं" इति वचनात् , तेभ्यः केवलज्ञानिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् ॥ उक्तं ज्ञानिना- .

·मापना-
यामल-
पची.
३ भरप-
बहुत्वपदे
दृष्टिज्ञा-
नानाना-
मल्प. सू.
६७-६८
॥१६॥
.
तेजोलेश्याकाश्चिन्यन्ते ततो भवन्त्यसयेयगुणाः. यावता तिर्यसम्मिश्रतया पद्मलेश्याफेभ्यस्तिर्यसम्मिश्रा एप
तेजोलेश्याकाश्चिन्यन्ते तिर्यशश्च पनलेश्या अपि अतिवहवस्ततः सङ्ख्येयगुणा एव लभ्यन्ते नासोयगुणा इति,
तेभ्योऽलेश्याका अनन्तगुणाः, सिद्धानाभनन्तत्वात् , तेभ्यः कापोतलेश्या अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानामपि
फापोतलेश्यायाः संभवात् , वनस्पतिकायिकानां च सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् , तेभ्योऽपि नीललेश्या विशेषा-
धिका:, प्रभूततराणां नीललेश्यासंभवात् , तेभ्योऽपि कृष्णलेश्याका विशेपाधिकाः, प्रभूततमानां कृष्णलेश्याक-
त्वात् , तेभ्यः सामान्यतः सलेश्या विशेषाधिका; नीललेश्याकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ॥ गतं लेश्याद्वारम् , इदानी
सम्यक्त्वद्वारमाह-
एएसिणं भते! जीवाणं सम्मदिट्टीणं मिच्छादिट्ठीणं सम्मामिच्छादिट्ठीणं च कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा
पिसेसाहियावा, गोयमा सवत्थोवा जीवा सम्मामिच्छदिट्टी सम्मदिट्ठी अणंतगुणा मिच्छादिट्ठी अणंतगुणा । दारं ।(सू.६७)
एएसि णं भंते ! जीवाणं आभिणिबोहियणाणीणं सुयणाणीणं ओहिणाणीणं मणपज्जवणाणीणं केवलणाणीण य कयरे
कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा १, गोयमा ! सव्वत्थोवा जीवा मणपज्जवणाणी ओहिनाणी
असंसेजगुणा आभिणियोहियनाणी सुयनाणी दोवि तुल्ला विसेसाहिया केवलनाणी अणंतगुणा । एएसि णं भंते ! जीवाणं
माइजमावीणं सुयअवाणीणं विभंगणाणीण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वातुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा!
॥१३६॥

·. सबत्योवा जीवा विभंगनाणी मइअन्नाणी सुयअन्नाणी दोवि तुल्ला अणंतगुणा । एएसि णं मंते ! जीवाणं आमिणिबोहिय- गाणीणं सुयनाणीणं ओहिनाणीणं मणपज्जवनाणीणं केवलनाणीणं मइअन्नाणीणं सुयअन्नाणीणं विभंगणाणीण य कयरे. कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा जीवा मणपज्जवनाणी ओहिनाणी असंखेज्जगुणा आभिणियोहियनाणी सुयनाणी दोवि तुल्ला विसेसाहिया विभंगनाणी असंखेज्जगुणा केवलनाणी अनंत- गुणा मइअन्नाणी सुयअन्नाणी य दोवि तुल्ला अणंतगुणा । दारं ॥ (सू०६८) सर्वस्तोकाः सम्यग्मिध्यादृष्टयः, सम्यग्मिध्यादृष्टिपरिणामकालस्यान्तर्मुहूर्तप्रमाणतयाऽतिस्तोकत्वेन तेपां पृच्छा- समये स्तोकानामेव लभ्यमानत्वात्, तेभ्यः सम्यग्दृष्टयोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् , तेभ्योऽपि मिथ्यादृष्ट- योऽनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् , तेपां च मिथ्यादृष्टित्वादिति ॥ गतं सम्यक्त्व- द्वारम् , अधुना ज्ञानद्वारमाह-सर्वस्तोका मनःपर्यवज्ञानिनः, संयतानामेवामपौंपध्यादिऋद्धिप्राप्तानां मनःपर्यवज्ञा- नसंभवात् , तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणा अवधिज्ञानिनः, नैरयिकतिर्यपञ्चेन्द्रियमनुष्यदेवानामप्यवधिज्ञानसंभवात्, तेभ्य आभिनिवोधिकज्ञानिनः श्रुतज्ञानिनश्च विशेपाधिकाः, सम्झितिर्यपञ्चेन्द्रियमनुष्याणामेवावधिज्ञानविकलानामपि केपाश्चिदाभिनिवोधिकश्रुतज्ञानभावात् , स्वस्थाने तु द्वयेऽपि परस्परं तुल्याः, "जत्थ मइनाणं तत्थ सुयनाणं जत्थ सुयनाणं तत्थ मइनाणं" इति वचनात् , तेभ्यः केवलज्ञानिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् ॥ उक्तं ज्ञानिना- ,

·प्रज्ञापना-
य० पचौ.
३भल्प-
वहुत्वपदे
दर्शनसंय-
ताहारका-
ल्प.सू.६९
॥१३७॥
..
,
मल्पबहुत्यम् , इदानीं तत्प्रतिपक्षभूतानामज्ञानिनामल्पवहुत्वमाह-सर्वस्तोका विभङ्गज्ञानिनः, कतिपयानामेव नैर-
यिकदेवतियपश्चेन्द्रियमनुष्याणां विभङ्गभावात् , तेभ्यो मत्यज्ञानिनः श्रुताज्ञानिनोऽनन्तगुणाः, वनस्पतीनामपि
मत्यज्ञानश्रुताज्ञानभावात् तेषां चानन्तत्वात् खस्थाने तु परस्परं तुल्याः "जत्थ मइअन्नाणं तत्व सुयअन्नाणं जत्थ
सुयभन्नाणं तत्थ मइअन्नाणं" इति वचनात् ॥ सम्प्रत्युभयेषां ज्ञान्यज्ञानिनां समुदायेनाल्पवहुत्वमाह-सर्वस्तोका
मनःपर्यवज्ञानिनः तेभ्योऽसयेयगुणा अवधिज्ञानिनः तेभ्य आभिनिवोधिकज्ञानिनः श्रुतज्ञानिनश्च विशेषाधिकाः,
खस्थाने तु द्वयेऽपि परस्परं तुल्याः, अत्र भावना प्रागेवोक्ता, तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणा विभङ्गज्ञानिनः, यस्मात्सुरगतौ !
निरयगतौ च सम्यग्दृष्टिभ्यो मिथ्यादृष्टयोऽसङ्ख्येयगुणाः पठ्यन्ते, देवनैरयिकाश्च सम्यग्दृष्टयोऽवधिज्ञानिनो मिथ्या-
दृष्टयो विभङ्गज्ञानिन इत्यसङ्ख्येयगुणाः, तेभ्यः केवलज्ञानिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् , तेभ्यो मत्यज्ञानिनः
श्रुताज्ञानिनश्चानन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात् , तेषां च मत्यज्ञानिश्रुताज्ञानित्वात् , खस्थाने
तु द्वयेऽपि परस्परं तुल्याः ॥ गतं ज्ञानद्वारम् , इदानी दर्शनद्वारमाह-
एएसि णं भंते ! जीवाणं चक्खुदंसणीणं अचक्खुदसणीणं ओहिदसणीणं केवलदसणीण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा
बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सवत्योवा जीवा ओहिदसणी चक्खुदंसणी असंखेजगुणा केवलदसणी
अवगुणा अचखुदसणी अणतगुणा।दार। (सू०६९) एएसिणं भंते जीवाणं संयताणं असंयताणं संजयासंबयानोसं-
.
॥१२॥

·जयनोअसंजयनोसंजयासंजयाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा ! सबत्थोवा जीवा संजया संजया संयता असंखेज्जगुणा नोसंयतानोअसंजयानोसंयतासंयंता अणंतगुणा असंजया अणंतगुणा ॥ दारं । (सू०७०)। एएसि णं भंते ! जीवाणं सागारोवउत्ताणं अणागारोवउत्ताण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसा हिया वा?, गोयमा! सबत्थोवा जीवा अणागारोवउचा सागारोवउत्ता संखेज्जगुणा । दारं । (सू०७१) । एएसिणं भंते! जीवाणं आहारगाणं अणाहारगाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सबत्थोवा जीवा अणाहारगा आहारगा असंखेजगुणा दारं ॥ (सू० ७२)। सर्वस्तोका अवधिदर्शनिनः, देवनैरयिकाणां कतिपयानां च सज्ञिपञ्चेन्द्रियतिर्यग्मनुष्याणामवधिदर्शनभावात्, तेभ्यश्चक्षुर्दर्शनिनोऽसङ्ख्येयगुणाः, सर्वेषां देवनैरयिकगर्भजमनुष्याणां सज्ञितिर्यक्पञ्चेन्द्रियाणां असजितिर्यक्पञ्चेन्द्रि- याणां चतुरिन्द्रियाणां च चक्षुर्दर्शनभावात् , तेभ्यः केवलदर्शनिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् , तेभ्योऽचक्षु- दर्शनिनोऽनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात् ॥ गतं दर्शनद्वारम् , अधुना संयतद्वारमाह- सर्वस्तोकाः संयताः, उत्कृष्टपदेऽपि तेषां कोटीसहस्रपृथक्त्वप्रमाणतया लभ्यमानत्वात् , "कोडिसहस्सपुहुत्तं मणुय- लोए संजयाणं" इति वचनात् , तेभ्यः संयतासंयताः-देशविरता असङ्ख्येयगुणाः, तिर्यक्पञ्चेन्द्रियाणामसङ्ख्यातानां देशविरतिसद्भावात् , तेभ्यो नोसंयतनोऽसंयतनोसंयतासंयता अनन्तगुणाः, प्रतिपेधत्रयवृत्ता हि सिद्धास्ते चानन्ता - ·प्रज्ञापना- या। मल- क.ची. . मल्पवहुत्वम् , इदानीं तत्प्रतिपक्षभूतानामज्ञानिनामल्पवहुत्वमाह-सर्वस्तोका विमङ्गज्ञानिनः, कतिपयानामेव नैर- यिकदेवतिर्यपञ्चेन्द्रियमनुष्याणां विभङ्गभावात् , तेभ्यो मत्यज्ञानिनः श्रुताज्ञानिनोऽनन्तगुणाः, वनस्पतीनामपि मत्यज्ञानश्रुताज्ञानभावात् तेषां चानन्तत्वात् खस्थाने तु परस्परं तुल्याः "जत्य मइअन्नाणं तत्थ सुयअन्नाणं जत्य सुयअन्नाणं तत्थ मइअन्नाणं" इति वचनात् ॥ सम्प्रत्युभयेषां ज्ञान्यज्ञानिनां समुदायेनाल्पबहुत्वमाह-सर्वस्तोका मनापर्यवज्ञानिनः तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणा अवधिज्ञानिनः तेभ्य आभिनिवोधिकज्ञानिनः श्रुतज्ञानिनश्च विशेषाधिकाः, खस्थाने तु इयेऽपि परस्परं तुल्याः, अत्र भावना प्रागेवोक्ता, तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणा विभङ्गज्ञानिनः, यस्मात्सुरगतो निरयगतौ च सम्यग्दृष्टिभ्यो मिथ्यादृष्टयोऽसङ्ख्येयगुणाः पठ्यन्ते, देवनैरयिकाश्च सम्यग्दृष्टयोऽवधिज्ञानिनो मिथ्या- दृष्टयो विभङ्गज्ञानिन इससङ्ख्येयगुणाः, तेभ्यः केवलज्ञानिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् , तेभ्यो मत्यज्ञानिनः श्रुताज्ञानिनश्चानन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात् , तेषां च मत्यज्ञानिश्रुताज्ञानित्वात् , खस्थाने तु द्वयेऽपि परस्परं तुल्याः ॥ गतं ज्ञानद्वारम् , इदानी दर्शनद्वारमाह- एएसि णं भंते ! जीवाणं चक्खुदंसणीणं अचक्खुदसणीणं ओहिदसणीणं केवलदसणीण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुमा वा तल्ला वा विसेसाहिया वा, गोयमा ! सबथोचा जीवा ओहिदंसणी चक्खुदंसणी असंखेजगुणा केवलदसणी अनंतगुणा अचक्खुदंसणी अणंतगुणा। दारं। (सू०६९) एएसिणं भंते जीवाणं संयवाणं असंयताणं संजयासंजया - ३अल्प- बहुत्वपदे दर्शनसंय- ताहारका- ल्प.सू.६९ ७०-७१ .

·रीत्तनोअपरीचाण य कयरे कयरेहिती अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा! सबथोवा जीवा परीता नोपरीचानोअपरीत्ता अणंतगुणा, अपरीचा अणंतगुणा । दारं (मू०७४)। एएसिणं भंते ! जीवाणं पजत्ताणं अप- अचाणं नोपजत्तानोअपजत्ताण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा, गोयमा ! सबथोवा जीवा नोपजत्तानोअपजत्तगा अपज्जत्तगा अणंतगुणा पजत्तगा संखिज्जगुणा । दारं । (सू० ७५)। एएसि णं भंते ! जीवाणं सुहुमागं वायराणं नोसुहुमनोवायराण य कयरे कयरोहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा! सबत्थोवा जीवा नोसुहुमानोवायरा बायरा अणंतगुणा सुहुमा असंखेजगुणा । दारं। (सू०७६) । एएसि णं भंते! जीवाणं सन्नीणं असन्नीणं नोसन्नीनोअसन्नीणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा १, गोयमा ! सबथोवा जीवा सन्नी नोसन्नीनोअसन्नी अपंतगुणा असन्नी अणंतगुणा । दारं । (सू० ७७)। एएसिणं भंते ! जीवाणं भवसिद्धियाणं अभवसिद्धियाणं नोभवसिद्धियानोअभवसिद्धियाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा पहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा! सबथोवा जीवा अभवसिद्धिया णोभवसिद्धियाणोअभवसिद्धिया अणंतगुणा भवसिद्धिया अणंतगुणा । दारं । (सू० ७८)। सर्वस्तोका भापकाः-भापालब्धिसम्पन्नाः, द्वीन्द्रियादीनामेव भापकत्वात् , अभापका-भापालब्धिहीना अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानामनन्तत्वात् ॥ गतं भापकद्वारं, सम्प्रति परीत्तद्वारमाह-इह परीचा द्विविधाः-

·प्रज्ञापना-
या: मल-
य० घृत्ती.
३ अल्प-
चंहुत्वपदे
भापकप-
रीताल्प.
॥१३८॥
सू. ७३
७४
इति, तेभ्योऽसंयता अनन्तगुणाः, वनस्पतीनां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात् ॥ गतं संयतद्वारम्, सम्प्रत्युपयोगद्वारमाह-
इहानाकारोपयोगकालः सर्वस्तोकः साकारोपयोगकालस्तु सङ्ख्येयगुणः ततो जीवा अप्यनाकारोपयोगोपयुक्ताः सर्व-
स्तोकाः, पृच्छासमये तेपां स्त्रोकानामेवावाप्यमानत्वात् , तेभ्यः साकारोपयोगोपयुक्ताः सोयगुणाः, साकारोपयो-
गकालस्य दीर्घतया तेषां पृच्छासमये बहूनां प्राप्यमाणत्वात् ॥ गतमुपयोगद्वारम्, इदानीमाहारद्वारमाह-सर्व-
स्तोका जीवा अनाहारकाः, विग्रहगत्यापन्नादीनामेवानाहारकत्वात् , उक्तं च-"विग्गहगइमावन्ना केवलिणो समु-
हया अयोगी य । सिद्धा य अणाहारा सेसा आहारगा जीवा ॥१॥" तेभ्यः आहारका असोयगुणाः, ननु
वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात् तेषां चाहारकतयापि लभ्यमानत्वात् कथमनन्तगुणा न भवन्ति १,
तदयुक्तं, वस्तुतत्त्यापरिज्ञानात्, इह सूक्ष्मनिगोदाः सर्वसङ्ख्ययाप्यसङ्ख्येयाः, तत्राप्यन्तर्मुहूर्तसमयराशितुल्याः सूक्ष्म-
निगोदाः सर्वकालं विग्रहे वर्तमाना लभ्यन्ते, ततोऽनाहारका अप्यतिबहवः सकलजीवराश्यसङ्ख्येयभागतुल्या इति
तेभ्यः आहारका असलेलेयगुणा एव नानन्तगुणाः ॥ गतमाहारद्वारम् , इदानी भाषकद्वारमाह-
एएसि णं भंते ! जीवाणं भासगाणं अभासगाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा,
गोयमा ! सबत्योवा जीवाभासगा अभासगा अणंतगुणा । दारं। (सू०७३)। एएसि णं भंते ! जीवाणं परीचाणं अपरीचाण य
१ विप्रहगतिमापमाः केवलिनः समुद्धताश्चायोगिनश्च । सिद्धाश्चानाहाराः शेषा माहारका जीवाः ॥ १ ॥
॥१२॥

·-- रमाह-सर्वस्तोका अभवसिद्धिका:-अभव्याः, जघन्ययुक्तांनन्तकपरिमाणत्वात् , उक्तं चानुयोगद्वारेपु-"उको- सए परित्ताणतए रूवे पक्खित्ते जहन्नयं जुत्ताणंतयं होइ, अभवसिद्धियावि तत्तिया चेवे"ति, तेभ्यो नोभवसिद्धि- कनोअभवसिद्धिका अनन्तगुणाः, यत उभयप्रतिषेधवृत्तयः सिद्धाः ते चाजघन्योत्कृष्टयुक्तानन्तकपरिमाणा इत्यन- न्तगुणाः, तेभ्योऽपि भवसिद्धिका अनन्तगुणाः यतो भव्यनिगोदस्यैकस्यानन्तभागकल्पाः सिद्धाः भन्यजीवराशि- निगोदाथासक्येया लोके इति ॥ गतं भवसिद्धिकद्वारं, साम्प्रतमस्तिकायद्वारमाह- एएसिणं भंते ! धम्मत्थिकायअधम्मत्थिकायआगासत्थिकायजीवत्थिकायपोग्गलत्थिकायअद्धासमयाणं दवट्टयाए कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! धम्मत्थिकाए अधम्मत्थिकाए आगासत्थिकाए एए णं तिनिवि तुल्ला दबट्टयाए सवत्थोवा, जीवत्थिकाए दवट्ठयाए अणंतगुणे, पोग्गलत्थिकाए दवट्ठयाए अणंतगुणे, अद्धासमए दवट्टयाए अणंतगुणे । एएसि णं भंते ! धम्मत्थिकायअधम्मत्थिकायागासत्थिकायजीवत्थिकायपोग्गल- थिकायअद्धासमयाणं पएसट्टयाए कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा! धम्मत्थि- काए अधम्मस्थिकाए एए णं दोवि तुल्ला पएसट्टयाए सवत्थोवा, जीवस्थिकाए पएसट्टयाए अणंतगुणे, पोग्गलत्थिकाए पएसट्टयाए अणंतगुणे, अद्धासमए पएसट्टयाए अणंतगुणे, आगासस्थिकाए पएसट्टयाए अणंतगुणे । एएयस्स णं भंते ! धम्मत्थिकायस्स दवट्ठपएसट्टयाए कयरे कयरेहितो अप्पा बा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा! सबत्थोवे एगे ·KA प्रज्ञापना- या: मल- य० पृत्ती. , ३ अल्प- बहुत्वपदे भापकप रीत्तपर्याप्त सूक्ष्मसं- जिभव्या- ॥१३९॥ , भवपरीत्ताः कायपरीत्ताच, तत्र भवपरीत्ता येषां किञ्चिदूनोऽपार्धपुद्गलपरावर्त्तमात्रसंसारः, कायपरीत्ताः-प्रत्येकश- रीरिणः, तत्रोभयेऽपि परीत्ताः सर्वस्तोकाः, शुक्लपाक्षिकाणां प्रत्येकशरीरिणां चाशेपजीवापेक्षयाऽतिस्तोकत्वात् , ततो नोपरीत्तानोअपरीता अनन्तगुणाः, उभयप्रतिषेधवृत्ता हि सिद्धाः ते चानन्ता इति, तेभ्योऽपरीता अनन्तगुणाः, कृष्णपाक्षिकाणां साधारणवनस्पतीनां वा सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् ॥ गतं परीत्तद्वारं, सम्प्रति पर्याप्तद्वारमाह- सर्वस्तोका नोपर्याप्तकनोअपर्याप्तकाः, उभयप्रतिषेधवर्तिनो हि सिद्धाः ते चापर्याप्तकादिभ्यः सर्वस्तोका इति, तेभ्योऽपर्याप्तका अनन्तगुणाः, साधारणवनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणाना सर्वकालमपर्यासत्वेन लभ्य- मानत्वात् , तेभ्यः पर्याप्ताः सल्येयगुणाः, इह सर्वबहवो जीवाः सूक्ष्माः, सूक्ष्माश्च सर्वकालमपर्याप्तेभ्यः पर्याप्ताः सहयेयगुणा इति सङ्ख्येयगुणा उक्ताः ॥ गतं पर्याप्तद्वारं, सम्प्रति सूक्ष्मद्वारमाह-सर्वस्तोका जीवा नोसूक्ष्मनो- वादराः सिद्धा इत्यर्थः, तेषां सूक्ष्मजीवराशेवादरजीवराशेश्चानन्तभागकल्पत्वात् , तेभ्यो बादरा अनन्तगुणाः, नाद- रनिगोदजीवानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् , तेभ्यः सूक्ष्मा असङ्ख्येयगुणाः; बादरनिगोदेभ्यः सूक्ष्मनिगोदानामस. रूपेयगुणत्वात् ॥ गतं सूक्ष्मद्वारम् , इदानीं सब्जिद्वारम्-सर्वस्तोकाः सब्जिनः, समनस्कानामेव सब्जियात्, तेभ्यो नोसम्जिनो]नोअसन्जिनः अनन्तगुणाः, उभयप्रतिषेधवृत्ता हि सिद्धाः ते च सजिभ्योऽनन्तगुणा एपेति, तेभ्योऽसम्जिनोऽनन्तगुणाः, वनस्पतीनां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् ॥ गतं सब्जिद्वारम्, इदानी भवसिदिकया- ॥१३॥ , ·धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकाय आकाशास्तिकाय एते त्रयोऽपि द्रव्यार्थतया-द्रव्यमेवार्थो द्रव्यार्थः तस्य भावो द्रव्यार्थता तया द्रव्यरूपतया इत्यर्थः तुल्याः-समानाः, प्रत्येकमेकसङ्ख्याकत्वात् , अत एव सर्वस्तोकाः, तेभ्यो जी- यास्तिकायो द्रव्यार्थतया अनन्तगुणः, जीवानां प्रत्येकं द्रव्यत्वात् तेषां च जीवास्तिकाये अनन्तत्वात्, तस्मादपि पुद्गलास्तिकायो द्रव्यार्थतयाऽनन्तगुणः, कथमिति चेत्, उच्यते, इह परमाणुद्विप्रदेशकादीनि पृथक् पृथक् द्रव्याणि, तानि च सामान्यतस्विधा, तद्यथा-प्रयोगपरिणतानि मिश्रपरिणतानि विश्रसापरिणतानि च, तत्र प्रयोगपरिण- तान्यपि तावजीवेभ्योऽनन्तगुणानि, एकैकस्य जीवस्यानन्तैः प्रत्येकं ज्ञानावरणीयदर्शनावरणीयादिकर्मपुद्गलस्कन्धै- रावेष्टित(परिवेष्टित) त्वात् , किं पुनः शेपाणि ?, ततः प्रयोगपरिणतेभ्यो मिश्रपरिणतान्यनन्तगुणानि, तेभ्यो विश्र- सापरिणतान्यनन्तगुणानि, तथा चोक्तं प्रज्ञप्तौ-"सवत्थोवा पुग्गला पयोगपरिणया मीसपरिणया अनंतगुणा वीससापरिणया अनंतगुणा” इति, ततो भवति जीवास्तिकायात् पुद्गलास्तिकायो द्रव्यार्थतयाऽनन्तगुणः, तस्माद- प्यद्धासमयो द्रव्यार्थतयाऽनन्तगुणः, कथमिति चेत् , उच्यते, इहैकस्यैव परमाणोरनागते काले तत्र द्विप्रदेशिकत्रि- प्रदेशकयावतूदशप्रदेशिकसङ्ख्यातप्रदेशिकासङ्ख्यातप्रदेशिकानन्तप्रदेशिकस्कन्धान्तःपरिणामितया · अनन्ता भाविनः संयोगा पृथक्पृथक्कालाः केवलवेदसोपलब्धाः, यथा चैकस्य परमाणोस्तथा सर्वेषां प्रत्येकं द्विप्रदेशादिस्कन्धानां चानन्ताः संयोगाः पुरस्कृताः पृथक्पृथक्काला उपलब्धाः, सर्वेपामपि मनुष्य[लोका क्षेत्रान्तर्वर्चितया परिणाम- ·मज्ञापना- या मल- य०पृत्ती. ३अल्प वहुत्व अस्तिका- यद्वारं सूत्र. ७ ॥१४॥ धम्मत्थिकाए दवढयाए से चेव पएसट्टयाए असंखेजगुणे। एयस्स गंभंते ! अधम्मत्यिकायस्स दबहपएसट्टयाए कयरे कयरे- हितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला या विसेसाहिया वा?, गोयमा सवत्थोवे एगे अधम्मत्यिकाए दबट्टयाए से चेव पए- सट्टयाए असंखेजगुणे। एयस्स णं भंते ! आगासस्थिकायस्स दबढपएसट्टयाए कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा पहुया वा तुला वा विसेसाहिया वा, गोयमा! सवत्थोवे एगे आगासत्थिकाए दवट्टयाए से चेव पएसहयाए अणंतगुणे । एयस्स गंभंते ! जीवत्यिकायस्स दवट्ठपएसट्टयाए कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा', गोयमा! सबत्योवे जीवत्यिकाए दवट्टयाए से चेव पएसइयाए असंखेजगुणे, एयरस णं भंते? पोग्गलत्यिकायस्स दाटुपएसट्टयाए कयरे कपरे- हिंदो अप्पा या बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा! सबथोचे पोग्गलत्थिकाए दट्टयाए से चेव पएसह- याए असंखेजगुणे। अद्धासमये न पुच्छिाइ पएसाभावा । एएसिणं भंते! धम्मस्थिकायअधम्मस्थिकायागासत्यिकार- जीवत्यिकायपोग्गलत्थिकायअद्धासमयाणं दवद्वपएसड्याए य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुझ्या वा विसेसाहिया वा, गोयमा ! धम्मत्थिकाए अधम्मत्थिकाए आगासत्थिकाए एए तिदिवि तळा दावाए सवयोवा, धम्बस्विकार भधम्मत्यिकाए य एएसि णं दोनिवि तुल्ला पएसहयाए असंखेजगुणा, जीवरिषकाए दबयाए अर्णवगुणे से पेड़ पर सयाए असंखेजगुणे, पोग्गलस्थिकाए दबट्टयाए अणंतगुणे से चेव पएसहयाए असंखेजगुणे, अयासमए दण्डफ्पसहवाए अवंतगुणे, बागासस्थिकाए पएसट्टयाए अर्णवगुणे । दारं । (सू० ७९) ·Amman No , प्रत्येकं द्रव्यक्षेत्रकालभावविशेपसम्बन्धवशादनन्ता भाविनोऽद्धासमयाः तथा अतीता अपीति सिद्धः पुद्गलास्तिका- यादनन्तगुणोद्धासमयो द्रव्यार्थतयेति । उक्तं द्रव्यार्थतया परस्परमल्पबहुत्वम् , इदानीमेतेपामेय प्रदेशार्थतया तदाह-धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकाय एतौ द्वावपि परस्परं प्रदेशार्थतया तुल्यौ, उभयोरपि लोकाकाशप्रदेशपरि- माणप्रदेशत्वात् , शेपास्तिकायाद्धासमयापेक्षया च सर्वस्तोको, ततो जीवास्तिकायः प्रदेशार्थतया अनन्तगुणः, जीवा- स्तिकाये जीवानामनन्तत्वात् एकैकस्य च जीवस्य लोकाकाशप्रदेशपरिमाणप्रदेशत्वात् , तस्मादपि पुद्गलास्तिफायः प्रदेशार्थतयाऽनन्तगुणः, कथमिति चेत्, उच्यते, इह कर्मस्कन्धप्रदेशा अपि तावत् सर्वजीयप्रदेशेभ्योऽनन्तगुणाः, एकैकस्य जीवप्रदेशस्थानन्तानन्तैः कर्मपरमाणुभिरावेष्टितपरिवेष्टितत्वात् , किं पुनः सकलपुद्गलास्तिकायप्रदेशाः?, ततो भवति जीवास्तिकायात् पुद्गलास्तिकायः प्रदेशार्थतयाऽनन्तगुणः, तस्मादप्यद्धासमयः प्रदेशार्थतयाऽनन्तगुणः, एकै- कस्स पुद्गलास्तिकायप्रदेशस्य प्रागुक्तक्रमेण तत्तद्रव्यक्षेत्रकालभावविशेपसम्बन्धभावतोऽनन्तानामतीताद्धासमयानाम- नन्तानामनागतसमयानां भावात् , तस्मादाकाशास्तिकायः प्रदेशार्थतयाऽनन्तगुणः, अलोकस्य सर्वतोऽप्यनन्तता- भावात् ॥ गतं प्रदेशार्थतयाऽल्पवहुत्वम् , इदानी प्रत्येकं द्रव्यार्थप्रदेशार्थतयाऽल्पवहुत्वमाह-सर्वस्तोको धर्मास्ति- कायो द्रव्यातया, एकत्वात् , प्रदेशार्थतयाऽसत्येयगुणः, लोकाकाशप्रदेशपरिमाणप्रदेशात्मकत्वात् , एवमधास्ति- कायसूत्रमपि भावनीयम् , आकाशास्तिकायो द्रव्यार्थतया सर्वस्तोकः, एकत्वात् , प्रदेशार्थतयाऽनन्तगणः, अपरिमि- ·प्रज्ञापना. यामल- य. वृत्ती. ॥१४॥ बहुत्वप अस्तिका यद्वारं सूत्रं. ७ संभवात् , तथा क्षेत्रतोऽप्ययं परमाणुरमुष्मिन्नाकाशप्रदेशे अमुष्मिन् कालेऽवगाहिप्यते. इत्येवमनन्ता एकस्य परमा- णो विनः संयोगाः, यथैकस्य परमाणोस्तथा सर्वेषां परमाणूना, तथा द्विप्रदेशकादीनामपि स्कन्धानामनन्तप्रदेश- स्कन्धपर्यन्तानां प्रत्येकं तत्तदेकप्रदेशाधवगाहभेदतो भिन्नभिन्नकाला अनन्ता भाविनः संयोगाः, तथा कालतोड- प्ययं परमाणुरमुष्मिन्नाकाशप्रदेशे एकसमयस्थितिको द्विसमयस्थितिक इत्येवमेकस्यापि परमाणोरेकस्मिन्नाकाशप्रदे- शेऽसोया भाविनः संयोगाः एवं सर्वेष्वपि आकाशप्रदेशेषु प्रत्येकमसङ्ख्येया भाविनः संयोगाः ततो भूयो भूयस्तेषा- काशप्रदेशेषु परावृत्ती कालस्यानन्तत्वादनन्ताः कालतो भाविनः संयोगाः, यथा चैकस्य परमाणोस्तथा सर्वेपां पर- माणूनां सर्वेषां च प्रत्येकं द्विप्रदेशिकादीनां स्कन्धानां, तथा भावतोऽप्ययं परमाणुरमुष्मिन् काले एकगुणकालको भवतीत्येवमेकस्यापि परमाणोभिन्नभिन्नकाला अनन्ताः संयोगाः, यथा चैकस्य परमाणोस्तथा सर्वेषां परमाणूनां सर्वे- पां च द्विप्रदेशिकादीनां स्कन्धानां पृथक् पृथक् अनन्ता भावतः पुरस्कृतसंयोगाः, तदेवमेकस्यापि परमाणोईम्ब- क्षेत्रकालभावविशेपसम्बन्धवशादनन्ता भाविनः समया उपलब्धाः, यथैकस्य परमाणोस्तथा सर्वेषां परमाणूनां सर्वेषा च प्रत्येकं द्विप्रदेशिका(दी)नां स्कन्धानां, न चैतत् परिणामिकालवस्तुव्यतिरेके परिणामिपुर्लास्तिकायादिव्यतिरेके चोपपद्यते, ततः सर्वमिदं तात्त्विकमवसेयं, उक्तं च-"संयोगपुरस्कारश्च नाम भाविनि हि युज्यते काले। नहि संयोगपुरस्कारो असतां केषांचिदुपपन्नः॥१॥” इति, यथा च सर्वेषां परमाणुना सर्वेषां च हिप्रदेशिकादीनां सम्पानां ·. लपरमाणूनामिय स्कन्धत्वायोगात्, अद्धासमयास्तु परस्परनिरपेक्षा एव, वर्तमानसमयभावे पूर्वापरसमययोरभा- वात् , ततो न स्कन्धत्वपरिणामः, तद्भावाच नाद्धासमयाः प्रदेशाः, किं तु पृथग् द्रव्याण्येवेति ॥ सम्प्रत्यमीपां धर्मास्तिकायादीनां सर्वेषां युगपत् द्रव्यार्थप्रदेशार्थतयाऽल्पवहुत्वमाह-धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकाय आकाशा- स्तिकाय एते त्रयोऽपि द्रव्यार्थतया तुल्याः सर्वस्तोकाश्च, प्रत्येकमेकसङ्ख्याकत्वात् , तेभ्यो धर्मास्तिकायोऽधम्मास्ति- काय एतौ द्वावपि प्रदेशार्थतयाऽसङ्ख्येयगुणौ, खस्थाने तु परस्परं तुल्यौ, ताभ्यां जीवास्तिकायो द्रव्यार्थतयाऽनन्त- गुणः, अनन्तानां जीवद्रव्याणां भावात् , स एव जीवास्तिकायः प्रदेशातयाऽसङ्ख्येयगुणः, प्रतिजीवमसङ्ख्येयानां प्रदेशानां भावात् , तस्मादपि प्रदेशार्थतया जीवास्तिकायात् पुद्गलास्तिकायो द्रव्यार्थतयाऽनन्तगुणः, प्रतिजीवप्रदेश ज्ञानायरणीयादिकर्मापुद्गलस्कन्धानामप्यनन्तानां भावात् , स एव पुद्गलास्तिकायः प्रदेशार्थतयाऽसत्येयगुणः, अत्र भावना प्रागिव, तस्मादपि प्रदेशार्थतया पुद्गलास्तिकायात् अद्धासमयो द्रव्यार्थप्रदेशार्थतयाऽनन्तगुणः, अत्रापि भावना प्रागिय, तस्मादप्याकाशास्तिकायः प्रदेशार्थतया अनन्तगुणः, सर्वाखपि दिक्षु तस्यान्ताभावात् , अद्धासम- यस्य च मनुष्यक्षेत्रमात्रभावात् ॥ गतमस्तिकायद्वारम् , इदानी चरमद्वारमाह- एएसि णं भंते ! जीवाणं चरिमाणं अचरिमाण य कयरे कयरहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा, गोयमा! सबथोवा जीवा अचरिमा चरिमा अर्णतगुणा । दारं । (सू०८०) - ·मज्ञापना- या। मल- यवृत्ती. , ३ मत्प बहुत्वपदे अस्तिका यद्वार सूनं. ७ ॥१४२॥ तत्वात्, जीवास्तिकायो द्रव्यार्थतया सर्वस्तोका, प्रदेशार्थतयाऽसङ्ख्येयगुणः, प्रतिजीवं लोकाकाशप्रदेशपरिमाण- प्रदेशभावात् , तथा सर्वस्तोकः पुद्गलास्तिकायो द्रव्यार्थतया, द्रव्याणां सर्वत्रापि स्तोकत्वात्, स एव पुद्गलास्तिका- यस्तत्तद्रव्यापेक्षया प्रदेशार्थतया चिन्त्यमानोऽसङ्ख्येयगुणः, ननु वहवः खलु जगत्सनन्तप्रदेशका अपि स्कन्धा विद्यन्ते ततोऽनन्तगुणाः कमान संभवन्ति ?, तदयुक्तं, वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात् , इह हि खल्पा अनन्तप्रदेशकाः स्कन्धाः पर- माण्वादयस्त्वतिवहवः, तथा च वक्ष्यति सूत्रम्-"सवत्थोवा अणंतपएसिया खंधा दबट्टयाए, परमाणुपोग्गला दघट्टयाए अणंतगुणा, संखेजपएसिया खंधा दबयाए संखेज्जगुणा, असंखेजपएसिया बंधा दबट्ठयाए असंखेज- गुणा" इति, ततो यदा सर्व एव पुदलास्तिकायः प्रदेशार्थतया चिन्त्यते तदाऽनन्तप्रदेशकानां स्कन्धानामविस्तोक- त्वात् परमाणूनां चातिवहुत्वात् तेषां च पृथक् पृथक् द्रव्यत्वात् असङ्ख्येयप्रदेशकानां च स्कन्धानां परमाण्यपेषवा- ऽसपेयगुणत्वादसोयगुण एवोपपद्यते नानन्तगुण इत्यर्थः, 'अद्धासमए न पुच्छिाई' इति, महासमको इन्चार्य- प्रदेशार्थतया न पृच्छयते, कुतः १ इत्याह-प्रदेशाभावात् , आह-कोऽयमद्वासमयानां द्रग्यातानिवमो?, वापता प्रदेशार्यताऽपि तेषां विद्यते एव, तथाहि-यथाऽनन्तानां परमाणुना समुदायः स्कन्धो मण्यते स प वर- वयवाय प्रदेशाः तघेहापि सकलः कालो द्रव्यं तदवयवाश्च समयाः प्रदेशा इति, तदयुकं, रसान्तदान्तिक म्यात्, परमाणूनां समुदायः तदा स्कन्धो भवति यदा ते परस्परसापेक्षतया परिणमन्ते, परस्परमिरपाली केप- ? ॥१४था ॐ ·. लपरमाणूनामिव स्कन्धत्वायोगात्, अद्धासमयास्तु परस्परनिरपेक्षा एव, वर्तमानसमयभावे पूर्वापरसमययोरभा- वात् , ततो न स्कन्धत्वपरिणामः, तद्भावाच नाद्धासमयाः प्रदेशाः, किं तु पृथग् द्रव्याण्येवेति ॥ सम्प्रत्यमीपां धर्मास्तिकायादीनां सर्वेपां युगपत् द्रव्यार्थप्रदेशार्थतयाऽल्पबहुत्वमाह-धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकाय आकाशा- स्तिकाय एते त्रयोऽपि द्रव्यार्थतया तुल्याः सर्वस्तोकाश्च, प्रत्येकमेकसख्याकत्वात् , तेभ्यो धर्मास्तिकायोऽधर्मास्ति- काय एतौ द्वावपि प्रदेशार्थतयाऽसङ्ख्येयगुणौ, स्वस्थाने तु परस्परं तुल्यौ, ताभ्यां जीवास्तिकायो द्रव्यार्थतयाऽनन्त- गुणः, अनन्तानां जीवद्रव्याणां भावात् , स एव जीवास्तिकायः प्रदेशार्थतयाऽसङ्ख्येयगुणः, प्रतिजीवमसङ्ख्येयानां प्रदेशानां भावात् , तस्मादपि प्रदेशार्थतया जीवास्तिकायात् पुद्गलास्तिकायो द्रव्यार्थतयाऽनन्तगुणः, प्रतिजीवप्रदेश ज्ञानायरणीयादिकर्मपुद्गलस्कन्धानामप्यनन्तानां भावात् , स एव पुद्गलास्तिकायः प्रदेशार्थतयाऽसक्येयगुणः, अन्न भावना प्रागिय, तस्मादपि प्रदेशार्थतया पुद्गलास्तिकायात् अद्धासमयो द्रव्यार्थप्रदेशार्थतयाऽनन्तगुणः, अनापि भावना प्रागिव, तस्मादप्याकाशास्तिकायः प्रदेशार्थतया अनन्तगुणः, सर्वाखपि दिक्षु तस्यान्ताभावात्, अद्धासम- यस्य च मनुष्यक्षेत्रमात्रभावात् ॥ गतमस्तिकायद्वारम् , इदानीं चरमद्वारमाह- एएसि णं भंते ! जीवाणं चरिमाणं अचरिमाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा, गोयमा ! सवत्थोवा जीवा अचरिमा चरिमा अणंतगुणा । दारं । (सू०८०) .

·प्रज्ञापना- या।मल- या वृत्ती. इह येपा चरमो भवः संभवी योग्यतयाऽपि ते चरमा उच्यन्ते, ते चार्थात् भव्याः, इतरे अचरमा-अभव्याः सिद्धाश्च, उभयेपामपि चरमभयाभावात् , तत्र स्तोका अचरमाः, अभव्यानां सिद्धाना च समुदितानामप्यजघन्यो- स्कृष्टयुक्तानन्तकपरिमाणत्वात् ,तेभ्योऽनन्तगुणाश्चरमाः, अजघन्योत्कृष्टानन्तानन्तकपरिमाणत्वात् ॥गतं चरमद्वारम् , अधुना जीवद्वारमाह- ३अल्प- बहुत्वपदे चरमजी- ॥१४३॥ वद्वारे सू ८०-८१ एएसिणं भंते ! जीवाणं पोग्गलाणं अद्धासमयाणं सत्वदवाणं सबपएसाणं सबपञ्जवाण य कयरे कयरेहितो. अप्पा वा पहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा, गोयमा ! सबत्योवा जीवा पोग्गला अणंतगुणा अद्धासमया अणंतगुणा सबदबा विसेसाहिया सबपएसा अणंतगुणा सबपञ्जवा अणंतगुणा । दारं । (सू०८१) सर्वस्तोका जीवाः, तेभ्यः पुद्गला अनन्तगुणाः, तेभ्योऽद्धासमया अनन्तगुणाः, अत्र भावना प्रागेव कृता, तेभ्योऽद्धासमयेभ्यः सर्वद्रव्याणि विशेषाधिकानि, कथमिति चेत्, उच्यते, इह येऽनन्तरमद्धासमयाः पुदलेभ्यो- नन्तगुणा उक्तास्ते प्रत्येकं द्रव्याणि ततो द्रव्यचिन्तायां तेऽपि परिगृह्यन्ते तेषु च मध्ये सर्वजीवद्रव्याणि सर्वपुल- द्रन्याणि धर्माधर्माकाशास्तिकाबद्रव्याणि च प्रक्षिप्यन्ते तानि च समुदितान्यप्यद्धासमयानामनन्तभागकल्पानीति तेषु प्रविसेष्वपि मनागधिकत्वं जातं इत्सद्धासमयेभ्यः सर्वव्याणि विशेषाधिकानि, तेभ्यः सर्वप्रदेशा अनन्तगुणाः, ·आकाशानन्तत्वात् , तेभ्यः सर्वपर्यवा अनन्तगुणाः, एकैकस्मिन्नाकाशप्रदेशेऽनन्तानामगुरुलघुपर्यायाणां भावात् ॥ गतं जीवद्वारम् , अधुना क्षेत्रद्वारमाह- खेत्ताणुवाएणं सवत्थोवा जीवा उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखेजगुणा तेलुके असंखेजगुणा उहलोए असंखेजगुणा अहोलोए विसेसाहिया (सू०८२) क्षेत्रस्यानुपातः-अनुसारः क्षेत्रानुपातः तेन चिन्यमाना जीवाः सर्वस्तोका ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके, इह ऊर्द्धलो- कस्य यदधस्तनमाकाशप्रदेशप्रतरं यच्च तिर्यग्लोकस्य सर्वोपरितनमाकाशप्रदेशप्रतरमेष ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोकः, तथा- प्रवचनप्रसिद्धेः, इयमत्र भावना-इह सामस्त्येन चतुर्दशरज्वात्मको लोकः, स च त्रिधा भिद्यते, तद्यथा-उर्द्ध- लोकः तिर्यग्लोकोऽधोलोकश्च, रुचकाचैतेषां विभागः, तथाहि-रुचकस्याधस्तान्नव योजनशतानि रुचकस्योपरि- टानवयोजनशतानि तिर्यग्लोकः, तस्य च तिर्यग्लोकस्याधस्तादधोलोकः उपरिष्टादूर्द्धलोकः, देशोनसप्तरज्जुप्रमाण ऊर्द्धलोकः समधिकसप्तरज्जुप्रमाणोऽधोलोकः मध्येऽष्टादशयोजनशतोच्छ्रयस्तिर्यग्लोकः, तत्र रुचकसमाद्भूतलभा- गान्नययोजनशतानि गत्वा यज्योतिश्चक्रवोपरितनं तिर्यग्लोकसम्बन्धि एकप्रादेशिकमाकाशप्रतरं तत्तिर्यग्लोकप्रतरं तस्य चोपरि यदेकप्रादेशिकमाकाशप्रतरं तदूर्द्धलोकप्रतरं ते द्वे अप्यू लोकतिर्यग्लोक इति व्यवहियते, तथाना- दिप्रवचनपरिभापाप्रसिद्धेः, तत्र वर्तमानाः जीवाः सर्वस्तोकाः, कथमिति चेत् , उच्यते, इह ये ऊईलोकात्तियग्लो- , "

·प्रज्ञापना-
या: मल-
य. वृत्ती.
३ अस्प.
बहुत्वप
क्षेत्रानुसा
वल्पव०
सू.८२
॥१४४॥
के तिर्यग्लोकादूर्द्धलोके (च) समुत्पद्यमाना विवक्षितं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति ये च तत्रस्था एव केचन तत्प्रतरद्वयाध्या-
सिनो वर्तन्ते ते किल विवक्षिते प्रतरद्वये वर्तन्ते, नान्ये, ये पुनरू लोकादधोलोके समुत्पद्यमानास्वत्प्रतरद्वयं स्पृ-
शन्ति ते न गण्यन्ते, तेषां सूत्रान्तरविपयत्वात् , ततः स्तोका एवाधिकृतप्रतरद्वयवर्जिनो जीवाः, ननू लोकगता-
नामपि सर्वजीवानामसङ्ख्येयो भागोऽनवरतं नियमाणोऽवाप्यते, ते च तिर्यग्लोके समुत्पद्यमाना विवक्षितं प्रतरद्वयं
स्पृशन्तीति कथमधिकृतप्रतरद्वयसंस्पर्शिनः स्तोकाः ?, तदयुक्तं, वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात , तथाहि-यद्यपि नामोई-
लोकगतानां सर्वजीवानामसङ्ख्येयो भागोऽनवरतं नियमाणोऽवाप्यते तथापि न ते सर्व एव तिर्यग्लोके समुत्पद्यन्ते,
प्रभूततराणामधोलोके ऊर्द्धलोके च समुत्पादात् , ततोऽधिकृतप्रतरद्वयवर्तिनः सर्वस्त्रोका एव, तेभ्योऽधोलोकतिर्य-
ग्लोके विशेषाधिकाः, इह यदधोलोकस्योपरितनमेकप्रादेशिकमाकाशप्रदेशप्रतरं यब तिर्यग्लोकस्य सर्वाधस्वनमेक-
प्रादेशिकमाकाशप्रदेशमतरमेतद्वयमप्यधोलोकतिर्यग्लोक इत्युच्यते, तथाप्रवचनप्रसिद्ध, तत्र ये विग्रहमसा तत्र-
स्थतया वा वर्तन्ते ते विशेषाधिकाः, कथमिति चेत्, उच्यते, इह येऽधोलोकात्तिर्यग्लोके तिर्यग्लोकादाऽधोलोके
ईलिकागत्या समुत्पद्यमाना अधिकृतप्रतरद्वयं स्पृशन्ति ये च तत्रया एव केचन तासरहयमप्यासीमा पर्यन्ते ते
विवक्षितप्रतरइयवर्तिनो, ये पुनरधोलोकादू लोके समुत्पद्यमानास्वत्प्रतरद्वयं स्पृशन्ति ते न परिएपन्ते, तेषां सूत्रा-
न्तरविषयत्वात् , केवलमूर्द्धलोकादधोलोकें विशेषाधिका इसघोलोकाचिर्यग्लोके समुत्पथमाना लोकापेषना
॥१४॥

·, N विशेषाधिका अवाप्यन्ते ततो विशेषाधिकाः, तेभ्यस्तिर्यग्लोकवर्तिनोऽसशयेयगुणाः, उक्तक्षेत्रद्विकात्तिर्यग्लोकक्षेत्र- स्थासङ्ग्येयगुणत्वात् , तेभ्यस्त्रैलोक्ये-त्रिलोकसंस्पर्शिनोऽसयेयगुणाः, इह ये केवले ऊर्द्धलोकेऽधोलोके तिर्यग्लोके या वर्तन्ते ये च विग्रहगत्या ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोको स्पृशन्ति ते न गण्यन्ते, किं तु ये विग्रहगत्यापन्नास्त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति ते परिग्राद्याः, सूत्रस्य विशेषविषयत्वात् , ते च तिर्यग्लोकवर्त्तिभ्योऽसयेयगुणा एव, कथमिति चेत्, उच्यते, इह बहवः प्रतिसमयमूर्द्धलोकेऽधोलोके च सूक्ष्मनिगोदा उद्वर्त्तन्ते, ये तु तिर्यग्लोकवर्तिनः सूक्ष्मनिगोदा उद्वर्त्तन्ते अर्थादधोलोके ऊर्द्धलोके वा केचित्तस्मिन्नेव वा तिर्यग्लोके समुत्पद्यन्ते ततो न ते लोकत्रयसंस्पर्शिन इति नाधिकृतसूत्रविषयाः, तत्रो लोकाधोलोकगतानां सूक्ष्मनिगोदानामुद्वर्त्तमानानां मध्ये केचित् खस्थाने एवोचलो- केऽधोलोके वा समुत्पद्यन्ते केचित्तिर्यग्लोके, तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणा अधोलोकगता ऊर्द्धलोके ऊर्द्धलोकगता अधोलोके समुत्पद्यन्ते, ते च तथोत्पद्यमानास्त्रीनपि लोकान् स्पृशन्तीत्यसङ्ख्येयगुणाः, कथं पुनरेतदवसीयते यदुत एवंप्रमाणा वहयो जीवाः सदा विग्रहगत्यापन्नाः लभ्यन्ते इति चेत् ?, उच्यते, युक्तिवशात् , तथाहि-प्रागुक्तमिदमत्रैव सूत्रं पर्याप्तद्वारे-"सवत्थोवा जीवा नोपजत्तानोअपज्जत्ता अपजत्ता अनंतगुणा पज्जत्ता संखेजगुणा" इति, त एवं नामापर्याप्सा वयः येनैतेभ्यः पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणा एव नासङ्ख्येयगुणा नाप्यनन्तगुणाः, ते चापर्याप्सा बहवोऽन्तरगती वर्तमाना लभ्यन्ते इति, तेभ्य ऊर्द्धलोके-ऊर्द्धलोकावस्थिता असङ्ख्येयगुणाः, उपपातक्षेत्रस्यातिबहत्वात असले-

·प्रज्ञापना-
याः मल-
य. वृत्ती.
३ अल्प
वहुत्यप
गत्यपेक्ष-
याऽल्प०
सूत्रं. ८३
॥१४५॥
याना च भागानामुद्वर्तनायाश्च संभवात् , तेभ्योऽधोलोके-अधोलोकवनिो विशेषाधिकाः, ऊईलोकक्षेत्रादधो-
लोकक्षेत्रस्य विशेपाधिकत्वात् । तदेवं सामान्यतो जीवानां क्षेत्रानुपातेनाल्पवहुत्वमुक्तम् , इदानी चतुर्गतिदण्डक-
क्रमेण तदभिधित्सुः प्रथमतो नैरयिकाणामाह-
खेत्ताणुवाएणं सबथोवा नेरइया तेलोके अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणा, अहोलोए असंखेजगुणा ॥ खेवाणुवाएणं
सवत्थोवा तिरिक्खजोणिया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखेजगुणा तेलोके
असंखेजगुणा उड्डलोए असंखेजगुणा अहोलोए विसेसाहिया॥ खेत्ताणुवाएणं सब्बत्थोवाओ तिरिक्खजोणिणीओ उडलोए
उडलोयतिरियलोए असंखेजगुणाओ तेलोके संखेनगुणाओ अहोलोयतिरियलोए संखेजगुणाओ अहोलोए संखेनगु:
गाओ तिरियलोए संखेज्जगुणाओ॥खेत्ताणुवाएणं सवत्थोवा मणुस्सा सेलोके उड्डलोयतिरियलोए असंखेनगुणा अहोलो-
यतिरियलोए संखेज्जगुणा उड्डलोए संखेजगुणा अहोलोए संखेजगुणा तिरियलोए संखेजगुणा। खेत्राणुवाएणं सबस्पोवा
मणुस्सीओ तेलोके उद्दलोयतिरियलोए संखेजगुणाओ अहोलोयतिरियलोए संखेजगुणाओउडलोए संखेजगुणाजो जहो-
लोए संखेजगुणाओ तिरियलोए संखेजगुणाओ॥ खेत्ताणुवाएणं सवत्थोवा देवा उडलोए उडलोषसिरियलोए असंलेख-
गुणा वेलोके संखेजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखेजगुणा अहोलोए संखेजगुणा तिरियलोए संखेनगुणा । क्षेचानुवा-
॥१४॥

·एणं सबत्थोवाओ देवीओ उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखेजगुणाओ तेलोके संखेजगुणाओ अहोलोयतिरियलोए संखेजगुणाओ अहोलोए संखेजगुणाओ तिरियलोए संखेजगुणाओ (सू०८३) 'क्षेत्रानुपातेन' क्षेत्रानुसारेण नैरयिकाश्चिन्त्यमानाः 'सर्वस्तोकास्त्रैलोक्ये-लोकत्रयसंस्पर्शिनः, कथं लोकत्रयसं- स्पर्शिनो नैरयिकाः कथं वा ते सर्वस्तोकाः इति चेत् ?, उच्यते, इह ये मेरुशिखरे अजनदधिमुखपर्वतशिखरा- दिपु वा वापीपु वर्तमाना मत्स्यादयो नरकेत्पित्सव ईलिकागत्या प्रदेशान् विक्षिपन्ति ते किल त्रैलोक्यमपि स्पृशन्ति नारकव्यपदेशं च लभन्ते तत्कालमेव नरके पूत्पत्ते रकायुष्कप्रतिसंवेदनात् , ते चेत्थंभूताः कतिपये इति सर्वस्तोकाः, अन्ये तु व्याचक्षते-नारका एव यथोक्तवापीपु तिर्यपञ्चेन्द्रियतयोत्पद्यमानाः समुद्घातवशतो विक्षि- सनिजात्मप्रदेशदण्डाः परिगृह्यन्ते, ते हि किल तदा नारका एव निर्विवादं, तदायुष्कप्रतिसंवेदनात् , त्रैलोक्यसंस्प- र्शिनश्च, यथोक्तवापीर्यावदात्मप्रदेशदण्डस्य विक्षिसत्वादिति, तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके-अधोलोकतिर्यग्लोकसज्ञ- प्रागुक्तप्रतरद्वयस्य संस्पर्शिनोऽसङ्ख्येयगुणाः, यतो वहवोऽसङ्ख्येयेषु द्वीपसमुद्रेषु पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिका नरकेपूत्पद्य- माना यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति ततो भवन्ति पूर्वोक्तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस्यासङ्ख्यातगुणत्वात्, मन्दरादिक्षेत्रा- दसयेयद्वीपसमुद्रात्मकं क्षेत्रमसङ्ख्येयगुणमित्यतो भवन्त्यसङ्ख्येयगुणाः, अन्ये त्वभिदधति-नारका एवासङ्ख्येयेपु द्वीप- समुद्रेपु तिर्यपञ्चेन्द्रियतयोत्पद्यमाना मारणान्तिकसमुद्घातेन विक्षिप्तनिजात्मप्रदेशदण्डा द्रष्टव्याः, ते हि नार-

·प्रज्ञापना-
या मल-
य० वृत्तौ.
३ अल्प
वहुत्यप
गत्यपेक्ष-
याऽल्प०
सूत्रं. ८३
॥१४५॥
याना च भागानामुद्वर्तनायाश्च संभवात् , तेभ्योऽधोलोके-अधोलोकवर्तिनो विशेषाधिकाः, ऊईलोकक्षेत्रादधो-
लोकक्षेत्रस्य विशेषाधिकत्वात् । तदेवं सामान्यतो जीवानां क्षेत्रानुपातेनाल्पवहुत्वमुक्तम् , इदानीं चतुर्गतिदण्डक-
क्रमेण तदनिधित्सुः प्रथमतो नैरयिकाणामाह-
खेत्ताणुवाएणं सवत्थोवा नेरइया तेलोके अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणा, अहोलोए असंखेजगुणा ॥ खेवाणुवाएणं
सवत्थोवा तिरिक्खजोणिया उडलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखेजगुणा तेलोके
असंखेज्जगुणा उडलोए असंखेज्जगुणा अहोलोए विसेसाहिया। खेत्ताणुवाएणं सबत्योवाओतिरिक्खजोणिणीओ उडलोए
उद्दलोयतिरियलोए असंखेजगुणाओ तेलोके संखेजगुणाओ अहोलोयतिरियलोए संखेजगुणाओ अहोलोए संखेनगु-
गाओ तिरियलोए संखेज्जगुणाओ । खेत्ताणुवाएणं सवत्थोवा मणुस्सा तेलोके उद्दलोयतिरियलोए असंखेनगुणा अहोलो-
यतिरियलोए संखेज्जगुणा उड्डलोए संखेजगुणा अहोलोए संखेजगुणा तिरियलोए संखेजगुणा। खेवाणुवाएणं सबत्योवा
मणुस्सीओ तेलोके उड्डलोयतिरियलोए संखेजगुणाओ अहोलोयतिरियलोए संखेजगुणाओउनलोए संखेजगुणाजो बहो-
लोए संखेजगुणाओ तिरियलोए संखेजगुणाओ ॥ खेवाणुवाएणं सच्चत्थोवा देवा उडलोए उडलोपतिरियलोए असंखेन-
गुणा वेलोके संखेजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखेजगुणा अहोलोए संखेजगुणा तिरियलोए संखेजगुणा । क्षेचापुका-
॥१४॥

·ते तथा तिर्यग्योनिकरुयायुप्रतिसंवेदनात् तिर्यग्योनिकस्त्रियश्च ततः सङ्ख्येयगुणाः, ताभ्योऽधोलोकतिर्यग्लो- अधोलोकतिर्यग्लोकसम्झे प्रतरद्वये वर्तमानाः सङ्ख्येयगुणाः, बहवो हि नारकादयः समुद्घातमन्तरेणापि तिर्य- ग्लोके तिर्यक्पश्चेन्द्रियस्त्रीत्वेनोत्पद्यन्ते तिर्यग्लोकवर्तिनश्च जीवास्तिर्यग्योनिकस्त्रीत्वेनाधोलौकिकग्रामेष्वपि च ते च तथोत्पद्यमाना यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति तिर्यग्योनिकख्यायुःप्रतिसंवेदनाच तिर्यग्योनिक स्त्रियोऽपि, तथाऽधो- लौकिकग्रामा योजनसहस्रावगाहाः पर्यन्तेऽर्वाक कचित्प्रदेशे नवयोजनशतावगाहा अपि तत्र काश्चित्तिर्यग्योनिक- स्त्रियोऽवस्थानेनापि यथोक्तप्रतरद्वयाध्यासिन्यो वर्तन्ते ततो भवन्ति पूर्वोक्ताभ्यः सङ्ख्येयगुणाः, ताभ्योऽधोलोके सश्येयगुणाः, यतोऽधोलौकिकग्रामाः सर्वेऽपि च समुद्रा योजनसहस्रावगाहाः ततो नवयोजनशतानामधस्तात् या पर्तन्ते मत्सीप्रभृतिकास्तिर्यग्योनिकस्त्रियस्ताः स्वस्थानत्वात् प्रभूता इति सङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस सङ्ख्येयगुणत्वात् , ताभ्यस्तिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः । उक्तं तिर्यग्गतिमप्यधिकृत्याल्पवहुत्वम् , इदानीं मनुष्यगतिविषयमाह-क्षेत्रानु- पातेन मनुष्याश्चिन्त्यमानास्त्रैलोक्ये-त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः सर्वस्तोकाः, यतो ये ऊर्द्धलोकादधोलौकिकग्रामेषु समु- त्पित्सयो मारणान्तिकसमुद्घातेन समयहता भवन्ति ते केचित् समुद्घातवशाद् वहिर्निर्गतैः खात्मप्रदेशैखीनपि लोकान् स्पृशन्ति येऽपि चान्ये वैक्रियसमुद्घातमाहारकसमुद्घातं वा गताः [प्राप्ताः] तथाविधप्रयत्नविशेषात् दूर- तरमूर्द्धाधोविक्षिप्तात्मप्रदेशाः ये च केवलिसमुद्घातगतास्तेऽपि त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति स्तोकाश्चेति सर्यस्तोकाः,

·मज्ञापना-
या: मल-
यवृत्ती.
,
३ अल्प-
बहुत्वपदे
गत्यपेक्ष-
याऽल्प.
सूत्रं.८
॥१४॥
कायुःप्रतिसंवेदनान्नारका उद्वर्तमाना अपि असङ्ख्येयाः प्राप्यन्ते इति प्रागुक्तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽधोलोकेऽस-
येयगुणाः, तस्य तेषां खस्थानत्वात् । उक्तं नारकगतिमधिकृत्य क्षेत्रानुपातेनाल्पवहुत्वम् , इदानी तिर्यग्गतिमधि-
कृत्याह-इदं सर्वमपि सामान्यतो जीवसूत्रमिव भावनीयं, तदपि तिरश्च एव सूक्ष्मनिगोदानधिकृत्य भावितम् ,
अधुना तिर्यग्योनिकस्त्रीविपयमल्पबहुत्वमाह- क्षेत्रानुपातेन तिर्यग्योनिकस्त्रियश्चिन्यमानाः सर्वस्तोकाः ऊ लोके,
इह मन्दराद्रिवापीप्रभृतिष्वपि हि पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः स्त्रियो भवन्ति, ताश्च क्षेत्रस्याल्पत्वात् सर्वस्तोकाः, ताभ्य
ऊ लोकतिर्यग्लोके-ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोकसझे प्रतरद्वये वर्तमानाः असङ्ख्येयगुणाः, कथमिति चेत् ?, उच्यते,
यावत्सहस्रारदेवलोकस्तावद्देवा अपि गर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यपञ्चेन्द्रिययोनिषूत्पद्यन्ते किं पुनः शेपकायाः १, ते हि
यथासंभवमुपरिवर्तिनोऽपि तत्रोत्पद्यन्ते, ततो ये सहस्रारान्ता देवा अन्येऽपि च शेषकाया ऊलोकात्तिर्यग्लोके
तिर्यक्पञ्चेन्द्रियस्त्रीत्वेन तदायुः प्रतिसंवेदयमाना उत्पद्यन्ते यास्तिर्यग्लोकवर्त्तिन्यस्तिर्यपञ्चेन्द्रियस्त्रिय ऊईलोके देव-
त्वेन शेषकायत्वेन चोत्पद्यमाना मारणान्तिकसमुद्घातेनोत्पत्तिदेशे निजनिजात्मप्रदेशदण्डान् विक्षिपन्ति ता
यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति तिर्यग्योनिकस्त्रियश्च तास्ततोऽसङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस्यासोयगुणत्वात् , ताभ्यसैलोक्ये
सोयगुणाः, यस्मादधोलोकात् भवनपतिव्यन्तरनारकाः शेषकाया अपि चो लोकेऽपि तिर्यक्पञ्चेन्द्रियस्त्रीत्वेनोत्प-
चन्ते ऊईलोकाद् देवादयोऽप्यधोलोके च ते समवहता निजनिजात्मप्रदेशदण्डैस्त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति प्रभूताच
.
॥१५॥

·त्रैलोक्यस्पर्शिन्यः, ऊर्द्धलोकादधोलोके समुत्पित्सूना मारणान्तिकसमुद्घातवशविनिर्गतदूरतरात्मप्रदेशानामथवा चैक्रियसमुद्घातगतानां केवलिसमुद्घातगतानां वा त्रैलोक्यसंस्पर्शनात् तासां चातिस्तोकत्यमिति सर्वस्तोकाः, ताभ्य ऊलोकतिर्यग्लोके-ऊलोकतिर्यग्लोकसब्ज़े प्रतरद्वये सङ्ख्येयगुणाः वैमानिकदेवानां शेपकायाणां चोर्द्ध- लोकात् तिर्यग्लोके मनुष्यस्त्रीत्वेनोत्पद्यमानानां तथा तिर्यग्लोकगतमनुष्यस्त्रीणामूर्द्धलोके समुत्पित्सूनां मारणान्ति- फसमुद्घातवशात् दूरतरमूर्द्धविक्षिप्सात्मप्रदेशानामद्यापि कालमकुर्वन्तीनां यथोक्तप्रतरद्वयसंस्पर्शनभावात् तासां चोभयासामपि बहुतरत्वात् , ताभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके-प्रागुक्तखरूपे प्रतरद्वयरूपे सङ्घयेयगुणाः, तिर्यग्लोकाद् मनुष्यस्त्रीभ्यः शेपेभ्यो वाऽधोलौकिकग्रामेषु यदिवाऽधोलौकिकग्रामरूपात् शेषाद्वा तिर्यग्लोके मनुष्यस्त्रीत्वेनोस्पि- सूनां कासाश्चिदधोलौकिकग्रामेप्ववस्थानतोऽपि यथोक्तप्रतरद्वयसंस्पर्शसंभवात् तासां च प्रागुक्ताभ्योऽतिवहुत्वात्, ताभ्योऽपि ऊर्द्धलोके सक्येयगुणाः, क्रीडार्थ चैत्यवन्दननिमित्तं वा सौमनसादिपु प्रभूततराणां विद्याधरीणां (गमन)- संभवात्, ताभ्योऽप्यधोलोके सङ्ग्येयगुणाः, खस्थानत्वेन तत्रापि बहुतराणां भावात् , ताभ्यस्तिर्यग्लोके सङ्ख्येय- गुणाः, क्षेत्रस्य सङ्ख्येयगुणत्वात् स्वस्थानत्वाच । गतं मनुष्यगतिमधिकृत्याल्पवहुत्वम् , इदानी देवगतिमधिकृत्याह- क्षेत्रानुपातेन चिन्त्यमाना देवाः सर्वस्तोकाः ऊर्द्धलोके, वैमानिकानामेव तत्र भावात् तेषां चाल्पत्वात् , येऽपि भव- नपतिप्रभृतयो जिनेन्द्रजन्ममहोत्सवादी मन्दरादिपु गच्छन्ति तेऽपि खल्पा एवेति सर्वस्तोकाः, तेभ्य ऊर्द्धलोकति- ..

·प्रज्ञापना- या मल- य०वृत्ती. ३ अल्पः बहुत्वप गत्यपेक्ष- याऽल्प० सूत्रं. ८३ ॥१४७॥ , तेभ्य ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके -ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोकसज्ञकप्रतरद्वयसंस्पर्शिनोऽसहयेयगुणाः, यत इह वैमानिकदेवाः शेप- कायाश्च यथासंभवमूर्द्धलोकात्तिर्यग्लोके मनुष्यत्वेन समुत्पद्यमाना यथोक्तप्रतरद्वयसंस्पर्शिनो भवन्ति विद्याधराणा- मपि च मन्दरादिपु गमनं तेषां च शुक्ररुधिरादिपुद्गलेषु संमूछिममनुष्याणामुत्पाद इति ते विद्याधरा रुधिरादि- पुद्गलसम्मिश्रा यदा गच्छन्ति तदा संमूछिममनुष्या अपि यथोक्तप्रतरद्वयसंस्पर्शवन्त उपजायन्ते ते पातिषहव इत्यसङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके-अधोलोकतिर्यग्लोकसब्जे प्रतरद्वये सङ्ख्येयगुणाः, यतोऽधोलौकिकमा- मेपु स्वभावत एव बहवो मनुष्याः, ततो ये तिर्यग्लोकात् मनुष्येभ्यः शेषकायेभ्यो वाऽधोलौकिकग्रामेषु गर्भन्यु- क्रान्तिकमनुष्यत्वेन संमूछिममनुष्यत्वेन वा समुत्पित्सवो ये चाधोलोकादधोलौकिकामरूपात् शेषाद्वा मनुष्येभ्यः शेपकायेभ्यो वा तिर्यग्लोके गर्भव्युत्क्रान्तिकमनुष्यत्वेन या संमूछिममनुष्यत्वेन वा समुत्पत्तुकामाते पयोकं फिल प्रतरद्वयं स्पृशन्ति बहुतराश्च ते तथा खस्थानतोऽपि केचिदधोलौकिकमामेषु यथोक्तप्रतरद्वयसंस्पर्शिन इति ते. प्रागुक्केभ्यः सङ्ग्येयगुणाः, तेभ्यः, ऊर्द्वलोके सङ्ख्येयगुणाः, सौमनसादिक्रीडार्थ चैत्लबन्दननिमित्तं वा प्रभूततराणां विद्याधरचारणमुनीनां (गमनागमन) भावात् तेषां च यथायोगं रुधिरादिपुद्गलयोगतः संमूलिममनुष्यसंभवात्, तेभ्योऽधोलोके सोयगुणाः, खस्थानत्वेन बहुत्वमावात् , तेभ्यस्तिर्यग्लोके सलमेयगुणाः, क्षेत्रस सोयगुणत्वात् खस्थानत्वा । सम्प्रति क्षेत्रानुपातेन मानुषीविषयमल्पबहुत्वमाह-क्षेत्रानुपातेन मानुष्यमिन्समामाः सर्वखोका ॥१४॥ .

·खेत्ताणुवाएणं सवत्थोवा भवणवासी देवा उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखेजगुणा तेलोके संखेजगुणा अहोलोयति- रियलोए असंखेजगुणा तिरियलोए असंखेजगुणा अहोलोए असंखेजगुणा । खेवाणुवाएणं सवत्थोवाओ भवणवासिणीओ देवीओ उड्डलोए उडलोयतिरियलोए असंखेजगुणाओ तेलोके संखेजगुणाओ अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणाओ तिरियलोए असंखेजगुणाओ अहोलोए असंखेज्जगुणाओ। खेत्ताणुवाएणं सव्वत्थोवा वाणमंतरा देवा उड्डलोए उड्डलोयति- रियलोए असंखेज्जगुणा तेलोके संखेजगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणा अहोलोए संखेज्जगुणा तिरियलोए संखेजगुणा । खेत्ताणुवाएणं सबत्थोवाओ वाणमंतरीओ देवीओ उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखेज्जगुणाओ तेलोके संखेज्जगुणाओ अहोलोयतिरियलोए असंखेज्जगुणाओ अहोलोए संखेजगुणाओ तिरियलोए संखेजगुणाओ ॥खेत्ताणुवा- एणं सवत्थोवा जोइसिया देवा उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखेजगुणा तेलोक्के संखेज्जगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणा अहोलोए संखेज्जगुणा तिरियलोए असंखेजगुणा । खेत्ताणुवाएणं सहत्थोवाओ जोइसिणीओ देवीओ उड्ड- लोए उडलोयतिरियलोए असंखेज्जगुणाओ तेलोके संखेज्जगुणाओ अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणाओ अहोलोए संखे- जगुणाओ तिरियलोए असंखेजगुणाओ। खेत्ताणुवाएणं सवत्थोवा वेमाणिया देवा [ ग्रन्थाग्रं० २००० ] उड्डलोयतिरि- यलोए तेलोके संखेजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखेजगुणा उडलोए असंखिजगुणा । खित्ताणुवाएणं सवत्थोवाओ वैमाणिणीओ देवीओ उड्डलोयतिरियलोए तेलोके संखेजगुणाओ अहोलो- यतिरियलोए संखेजगुणाओ अहोलोए संखेजगुणाओ तिरियलोए संखेजगुणाओ उड्डलोए असंखेजगुणाओ (सू०८४)

·.
प्रज्ञापना-
यामल-
यवृत्ती.
३ भत्प
वहुत्वपदे
गत्यपेक्ष-
याऽल्प.
सूत्रं. ८३
॥१४॥
यंग्लोके-ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोकसजे प्रतरद्वयेऽसयेयगुणाः, तद्धि ज्योतिष्काणा प्रत्यासन्नमिति खस्थानं, तथा भव-
नपतिव्यन्तरज्योतिष्का मन्दरादौ सौधर्मादिकल्पगताः स्वस्थाने गमागमेन तथा ये सौधादिपु देवत्वेनोत्पित्सवो
देवायुः प्रतिसंवेदयमानाः खोत्पत्तिदेशमभिगच्छन्ति ते यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति ततः सामस्त्येन यथोक्तप्रतरद्वय-
संस्पर्शिनः परिभाव्यमाना अतिवहव इति पूर्वोक्तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः, तेभ्यस्त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः सोयगुणाः, यतो
भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिका देवाः तथाविधप्रयत्नविशेषवशतो वैक्रियसमुद्घातेन समवहताः सन्तः त्रीनपि
लोकान् स्पृशन्ति ते चेत्थं समवहताः प्रागुक्तप्रतरद्वयस्पर्शिभ्यः सङ्ख्येयगुणाः केवलवेदसोपलभ्यन्ते इति सत्येय-
गुणाः, तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके-अधोलोकतिर्यग्लोकसज्ञे प्रतरद्वये वर्तमानाः सङ्ख्येयगुणाः, तद्धि प्रतरद्विकं
भवनपतिव्यन्तरदेवानां प्रत्यासन्नतया खस्थान तथा वहवो भवनपतयः खभवनस्थाः तिर्यग्लोकगमागमेन तथोकरी-
मानाः तथा वैक्रियसमुद्घातेन समवहतास्तथा तिर्यग्लोकवर्त्तिनतिर्यपञ्चेन्द्रियमनुभ्या बा. भवनपतित्वेनोत्पद्य-
माना भवनपत्यायुरनुभवन्तो यथोक्तप्रतरद्वयसंस्पर्शिनोऽतिबहव इति सोयगुणाः, तेभ्योऽधोलोके सोयगुणाः,
भवनपतीनां खस्थानमितिकृत्वा, तेभ्यस्तिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः, ज्योतिष्कन्यन्तराणां खस्थानत्वात् । अधुना देवी-
रधिकृत्याल्पबहुत्वमाह-'खेत्ताणुवाएणं' इत्यादि, सर्व देवसूत्रमिवाविशेषेण भावनीयं । तदेवमुक्तं देवविषयमौधिक-
मत्सबहुत्वम् , इदानीं भवनपसादिविशेषविषयं प्रतिपिपादयिषुः प्रथमतो भवनपतिविषयमाह-
॥१४॥

·खेचाशुवाएणं सवत्थोवा भवणवासी देवा उडलोए उडलोयतिरियलोए असंखेजगुणा तेलोके संखेजगुणा अहोलोयति- रियलोए असंखेजगुणा तिरियलोए असंखेजगुणा अहोलोए असंखेजगुणा । खेत्ताणुवाएणं सबत्थोवाओ भवणवासिणीओ देवीओ उड्डलोए उडलोयतिरियलोए असंखेजगुणाओ तेलोके संखेजगुणाओ अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुंणाओ तिरियलोए असंखेजगुणाओ अहोलोए असंखेजगुणाओ॥ खेताणुवाएणं सबत्थोवा वाणमंतरा देवा उडलोए उड्डलोयति- रियलोए असंखेज्जगुणा तेलोके संखेज्जगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणा अहोलोए संखेज्जगुणा तिरियलोए संखेनगुणा । खेत्ताणुवाएणं सवत्थोवाओ वाणमंतरीओ देवीओ उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखेजगुणाओ तेलोके संखेजगुणाओ अहोलोयतिरियलोए असंखेनगुणाओ अहोलोए संखेजगुणाओ तिरियलोए संखेजगुणाओ ॥खेत्ताणुवा- एणं सबथोवा जोइसिया देवा उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखेज्जगुणा तेलोके संखेजगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणा अहोलोए संखेज्जगुणा तिरियलोए असंखेजगुणा । खेत्ताणुवाएणं सबथोवाओ जोइसिणीओ देवीओ उड्ड- लोए उडलोयतिरियलोए असंखेज्जगुणाओ तेलोके संखेजगुणाओ अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणाओ अहोलोए संखे- अगुणाओ तिरियलोए असंखेज्जगुणाओ॥ खेत्ताणुवाएणं सबथोवा वैमाणिया देवा [ग्रन्थाग्रं० २००० ] उड्डलोयतिरि- यलोए तेलोके संखेजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखेजगुणा उडलोए असंखिजगुणा । खित्ताणुवाएणं सबथोवाओ वेमाणिणीओ देवीओ उड्डलोयतिरियलोए तेलोके संखेजगुणाओ अहोलो- यतिरियलोए संखेजगुणाओ अहोलोए संखेजगुणाओ तिरियलोए संखेजगुणाओ उड्डलोए असंखेज्जगुणाओ (सू०८४)

·प्रज्ञापना.
या मल.
य०वृत्ती.
३अल्प-
वहुत्वपदे
विशेपेण
देवानाम-
ल्प.सू.८४
॥१४९॥
क्षेत्रानुपातेन भवनवासिनो देवाश्चिन्त्यमानाः सर्वस्तोका ऊर्द्धलोके, तथाहि-केपाश्चित्सोधादिप्वपि कल्पेषु
पूर्वसंगतिकनिश्रया गमनं भवति, केपाश्चिन्मन्दरे तीर्थकरजन्ममहिमानिमित्तमञ्जनदधिमुखेप्वष्टाहिकानिमित्तमप-
रेषां मन्दरादिषु क्रीडानिमित्तं गमनमेते च सर्वेऽपि खल्पा इति सर्वस्तोका ऊलोके, तेभ्य अलोकतिर्यग्लोक-
सम्झे प्रतरद्वये असङ्ख्येयगुणाः, कथमिति चेत् ?, उच्यते, इह तिर्यग्लोकस्था वैक्रियसमुद्घातेन समवहता ऊर्द्ध-
लोकं तिर्यग्लोकं च स्पृशन्ति तथा ये तिर्यग्लोकस्था एव मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहता ऊलोके सौधर्मा-
दिपु देवलोकेपु वादरपर्याप्तपृथिवीकायिकतया वादरपर्याप्ताप्कायिकतया वादरपर्याप्तप्रत्येकवनस्पतिकायिकतया च
शुभेषु मणिविधानादिपु स्थानेषुत्पत्तुकामा अद्यापि खभवायुः प्रतिसंवेदयमानाः, न पारभविकं पृथिवीकायिका-
द्यायुः, द्विविधा हि मारणान्तिकसमुद्घातसमवहताः केचित्पारभविकमायुः प्रतिसंवेदयन्ते केचिनेति, तथा
चोक्तं प्रजप्सौ-"जीवे णं भंते ! मारणंतियसमुग्घाएणं समोहए समोहणिता जे भविए मंदरस्स पवयस्स पुरच्छि-
मेणं बायरपुढविकाइयत्ताए उववजित्तए से णं भंते ! किं तत्थगए उवयज्जेजा उयाहु पडिनियचित्ता उदयमद,
गोयमा ! अत्धेगइए तत्थगए चेव उववजइ अत्वेगइए ततो पडिनियत्तित्ता दोचपि मारणंतियसमुग्याएणं समो-
हणति, समोहणित्ता तो पच्छा उववजई" इति, खमवायुःप्रतिसंवेदनाच ते भवनवासिन एवं लम्बन्ते, ते
इत्यंभूता उत्पचिदेशे विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डाः तथोईलोके गमनागमनतस्तत्प्रतरद्वयप्रसासनक्रीडास्थानतबयोक
PAN
।
॥१४९॥

·, प्रतरद्वयं स्पृशन्ति ततः प्रागुक्तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः, तेभ्यस्त्रैलोक्ये त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः सङ्ख्येयगुणाः, यतो ये ऊर्द्ध- लोके तिर्यपञ्चेन्द्रिया भवनपतित्वेनोत्पत्तुकामा ये च स्वस्थाने वैक्रियसमुद्धातेन मारणान्तिकप्रथमसमुद्धातेन पा. तथाविधतीवप्रयत्नविशेषेण समवहतास्ते त्रैलोक्यसंस्पर्शिन इति सङ्ख्येयगुणाः, परस्थानसमवहतेभ्यः स्वस्थानसमव- हतानां सङ्ख्येयगुणत्वात् , तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके-अधोलोकतिर्यग्लोकसझे प्रतरद्वयेऽसङ्ख्येयगुणाः, स्वस्थानन- त्यासन्नतया तिर्यग्लोके गमनागमनभावतः खस्थानस्थितकोधादिसमुद्घातगमनतश्च वहूनां यथोक्तप्रतरद्वयसंस्पर्श- भावात्, तेभ्यस्तिर्यग्लोकेऽसहयेयगुणाः, समवसरणादौ वन्दननिमित्तं द्वीपेषु च रमणीयेषु क्रीडानिमित्तमागमनसं- भवात् आगतानां च चिरकालमप्यवस्थानात्, तेभ्योऽधोलोकेऽसङ्ख्येयगुणाः, भवनवासिनामधोलोकस्य स्वस्थान- त्वात् । एवं भवनवासिदेवीगतमप्यल्पवहुत्वं भावनीयं । सम्प्रति व्यन्तरगतमल्पवहुत्वमाह-क्षेत्रानुपातेन चिन्य- माना व्यन्तराः सर्वस्तोका ऊलोके, कतिपयानामेव पण्डकवनादौ तेपां भावात् , तेभ्य ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके प्रत- रद्वयरूपेऽसत्येयगुणाः, केपांचित् स्वस्थानान्तर्वर्तितया अपरेषां स्वस्थानप्रत्यासन्नतया अन्येषां बहूनां मन्दरादिपु गमनागमनभावतो यथोक्तप्रतरद्वयसंस्पर्शात् , तेषां समुदायेन चिन्यमानानामतिवहुत्वभावात्, तेभ्यस्त्रैलोक्ये सत्येयगुणाः, यतो लोकत्रयवर्तिनोऽपि व्यन्तरास्तथाविधप्रयत्नविशेषवशतो वैक्रियसमुद्घातेन समवहताः सन्तस्त्री- नपि लोकानात्मप्रदेशैः स्पृशन्ति, ते च प्रागुक्तेभ्योऽतिवहव इति सङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके प्रतर- , ·मज्ञापना- या:मल- य. वृत्ती. ॥१४९॥ क्षेत्रानुपातेन भवनवासिनो देवाश्चिन्त्यमानाः सर्वस्तोका ऊर्द्धलोके, तथाहि-केपाञ्चित्सोधमोदिप्वपि कल्पेषु ३ अल्प- पूर्वसंगतिकनिश्रया गमनं भवति, केपाञ्चिन्मन्दरे तीर्थकरजन्ममहिमानिमित्तमञ्जनदधिमुखेप्वष्टाह्निकानिमित्तमप-बहुत्वपदे रेषा मन्दरादिपु क्रीडानिमित्तं गमनमते च सर्वेऽपि खल्पा इति सर्वस्तोका ऊर्द्धलोके, तेभ्य ऊलोकतिर्यग्लोक विशेषेण सम्ञ प्रतरद्वये असङ्ख्येयगुणाः, कथमिति चेत् ?, उच्यते, इह तिर्यग्लोकस्था चैक्रियसमुद्घातेन समवहता अर्द्ध- देवानाम- लोकं तिर्यग्लोकं च स्पृशन्ति तथा ये तिर्यग्लोकस्था एव मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहता ऊर्द्वलोके सौधर्मा- ल्प.सू.८४ दिषु देवलोकेषु वादरपर्यासपृथिवीकायिकतया वादरपर्यासाप्कायिकतया वादरपासप्रत्येकवनस्पतिकायिकतया च शुभेषु मणिविधानादिषु स्थानेषत्पत्कामा अद्यापि खभवायुः प्रतिसंवेदयमानाः, न पारभविकं पृथिवीकायिका- द्यायुः, द्विविधा हि मारणान्तिकसमुद्घातसमवहताः-केचित्पारभविकमायुः प्रतिसंवेदयन्ते केचिनेति, तथा चोक्तं प्रज्ञसौ--"जीवे णं भंते ! मारणंतियसमुग्याएणं समोहए समोहणिता जे भविए मंदरस्स पवयस्स अरब्छि- मे गं बायरपुढविकाइयत्ताए उववजित्तए से णं भंते ! किं तत्थगए उवमजोजा उपाहु पडिनियचिचा अवजड, गोयमा ! अत्गइए तत्थगए चेव उववजइ अत्वेगइए ततो पडिनियत्तित्ता दोबपि मारणंतियसमुग्याएणं समो ॥१४९॥ हणति, समोहणित्ता तओ पच्छा उववजई" इति, खंभवायु प्रतिसंवेदनाच ते भवनवासिन एवं लम्बन्ते, ते इत्यंभूता उत्पचिदेशे विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डाः तथो लोके गमनागमनतस्तत्प्रतरद्वयप्रत्यासबक्रीडास्थानसमक्योकं ·ज्योतिप्कदेवी सूत्रमपि भावनीयं । सम्प्रति वैमानिकदेव विषयमल्पवहुत्वमाह-क्षेत्रानुपातेन' क्षेत्रानुसारेण चिन्त्य- माना वैमानिका देवाः सर्वतोकाः ऊर्द्ध लोकतिर्यग्लोके-ऊलोकतिर्यग्लोकसम्झे प्रतरद्वये, यतो येऽधोलोके तिर्यग्लोके वा वर्तमाना जीया वैमानिकेपूत्पद्यन्ते ये च तिर्यग्लोके वैमानिका गमनागमनं कुर्वन्ति ये च विवक्षि- तप्रतरद्वयाध्यासितं क्रीडास्थानं संश्रिता ये च तिर्यग्लोकस्थिता एव वैक्रियसमुद्घातं मारणान्तिकसमुद्घातं वा कुर्याणास्तथाविधप्रयत्नविशेषादूर्द्धमात्मप्रदेशान् निसृजन्ति ते विवक्षितं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति ते चाल्पे इति सर्वस्तोकाः, तेभ्यस्त्रैलोक्ये सयेयगुणाः, कथमिति चेत् ?, उच्यते, इह येऽधोलौकिकग्रामेषु समवसरणादिनिमित्तमधोलोके वा क्रीडानिमित्तं गताः सन्तो वैक्रियसमुद्घातं मारणान्तिकसमुद्घातं वा कुर्वाणातथाविधप्रयत्नविशेषाद् दूरतर- मूर्द्ध विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डा ये च वैमानिकभवादीलिकागत्या च्यवमाना अधोलौकिकग्रामेषु समुत्पद्यन्ते ते किल त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति वहवश्च पूर्वोक्तेभ्य इति सङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽप्यधोलोकतिर्यग्लोके-अधोलोकतिर्यग्लो- कसम्झे प्रतरद्वये सद्ध्येयगुणाः, अधोलौकिकग्रामेषु समवसरणादौ गमनागमनभावतो विवक्षितप्रतरद्वयाध्यासित- समवसरणादौ चावस्थानतो बहूनां यथोकप्रतरद्वयसंस्पर्शभावात्, तेभ्योऽधोलोके सङ्ख्येयगुणाः, अधोलौकिकया- मेपु बहूनां समवसरणादाववस्थानभावात् , तेभ्यस्तिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः, बहुषु समवसरणेषु बहुषु च क्रीडास्था- , .

·प्रज्ञापना- या: मल- य० वृत्ती. ३अल्प- वहुत्वपदे विशेषेण देवानाम ल्प.सू.८ ॥१५॥ द्वयरूपे असङ्ख्येयगुणाः, तद्धि बहूनां व्यन्तराणां खस्थानं ततस्तत्संस्पर्शिनो वहय इत्यसोयगुणाः, अधोलोके सझ्ये- यगुणाः, अधोलौकिकग्रामेषु तेषां खस्थानभावात् वहूनामधोलोके क्रीडार्थ गमनभावात् , तेभ्यस्तिर्यग्लोके सहयेय- गुणाः, तिर्यग्लोकस्य तेषां खस्थानत्वात्। एवं व्यन्तरदेवीविपयमप्यल्पवहत्वं वक्तव्यं । सम्प्रतिज्योतिष्कविपयमल्पव- हुत्वमाह-क्षेत्रानुपातेन चिन्त्यमाना ज्योतिष्काः सर्वस्तोका ऊर्द्धलोके; केपाश्चिदेव मन्दरे तीर्थकरजन्ममहोत्सव- निमित्तमञ्जनदधिमुखेष्वष्टाह्निकानिमित्तं च परेप केपाश्चिन्मन्दरादिषु क्रीडानिमित्तं गमनसंभवात् , तेभ्य ऊदलो- कतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपे असङ्ख्येयगुणाः, तद्धि प्रतरद्वयं केचित् खस्थानस्थिता अपि स्पृशन्ति, प्रत्यासन्नत्वात् , अपरे वैक्रियसमुद्घातसमवहताः, अन्ये ऊर्व्वलोकगमनागमनभावतः, ततोऽधिकृतप्रतरद्वयस्पर्शिनः पूर्वोक्तेभ्योऽ- सोयगुणाः, तेभ्यस्त्रैलोक्ये त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः सङ्ख्येयगुणाः, ये हि ज्योतिष्कास्तथाविधतीव्रप्रयत्नवैक्रियसमुद्घा- तेन समवहतास्त्रीनपि लोकान् खप्रदेशैः स्पृशन्ति ते खभावतोऽप्यतिबहव इति पूर्वोक्तेभ्यः सोयगुणाः, तेभ्योऽ- धोलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वये वर्तमाना असङ्ख्येयगुणाः, यतो बहवोऽधोलौकिकग्रामेषु समवसरणादिनिमित्तमधो- लोके क्रीडानिमित्तं गमनागमनभावतो वहवश्चाधोलोकात् ज्योतिष्केषु समुत्पद्यमाना यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति, ततो घटन्ते पूर्वोक्तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः, तेभ्यः सङ्ख्येयगुणा अधोलोके, बहूनामधोलोके क्रीडानिमित्तमधोलौकिक मामेषु समवसरणादिषु चिरकालावस्थानात् , तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणास्तिर्यग्लोके, तिर्यग्लोकस्य तेषां खस्थानत्वात् । एवं , ॥१५॥ - ·- . विशेषाधिकाः, तेभ्यस्तिर्यग्लोकेऽसद्ध्येयगुणाः, उक्तप्रतरद्विपक्षेत्रात्तिर्यग्लोकक्षेत्रस्यासयेयगुणत्वात् , तेभ्यस्त्रैलो- क्येऽसङ्ख्यगुणाः, वह्यो ईलोकादधोलोके अधोलोकादूर्द्धलोके च समुत्पद्यन्ते, तेपां च मध्ये वहवो. मारणा- न्तिकसमुद्घातवशाद्विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डास्त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति ततो भवत्यसद्ध्येयगुणाः, तेभ्य ऊर्द्धलोकेऽसङ्खये- यगुणाः, उपपातक्षेत्रस्थातिवहुत्वात् , तेभ्योऽधोलोके विशेपाधिकाः, ऊर्द्धलोकक्षेत्रादधोलोकक्षेत्रस्य विशेषाधिक- त्वात् । एवमपर्याप्तविपयं पर्याप्तविषयं च सूत्रं भावयितव्यम् ॥ अधुना द्वीन्द्रियविपयमल्पवहुत्वमाह- खेत्ताणुवाएणं सबत्थोवा विइंदिया उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिज्जगुणा तेलुके असंखिज्जगुणा अहोलोयतिरिय- लोए असंखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखिजगुणा। खित्ताणुवाएणं सवत्थोपा बेइंदिया अपजत्तया उडलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखेजगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणा अहोलोए संखि- अगुणा तिरियलोए संखिजगुणा । खित्ताणुवाएणं सपत्थोवा वेइंदिया पजत्ता उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिज- गुणा तेलोक्के असंखिज्जगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखिज्जगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखिज्जगुणा ॥ खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा तेइंदिया उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिज्जगुणा तेलोके असंखिजगुणा अहोलोयतिरिय- लोए असंखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखिजगुणा । खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा तेइंदिया अपज्जत्तया उडलोए उड्डलोगतिरियलोए असंखिजगुणा तेलोक्के असंखिज्जगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोए संखि-

·प्रज्ञापना-
या मल-
य० वृत्ती.
-
३अल्प
वहुत्यप
क्षेत्रानुप
तेन देव
१५१॥
ल्प. एके
नेषु बहूनामवस्थानभावात् , तेभ्य ऊर्द्धलोकेऽसङ्ख्येय गुणाः, ऊर्द्धलोकस्य खस्थानत्वात् , तत्र च सदैव बहुतरमा-
वात् । एवं वैमानिकदेवीविपयं सूत्रमपि भावनीयं ॥ सम्प्रत्येकेन्द्रियादिगतमल्पवहुत्वमाह-
खेत्ताणुवाएणं सवत्थोवा एगिदिया जीवा उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया विरियलोए असंखि-
ज्जगुणा तेलोके असंखिजगुणा उड्डलोए असखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया । खेत्ता|वाएणं सबत्योवा एगिदिया
जीवा अपञ्जनगा उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखेज-
गुणा उड्डलोए असंखेजगुणा अंहोलोए विसेसाहिया। खिताणुवाएणं सबथोवा एगिदिया जीवां पअचगा उडलोयति-
रियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा
अहोलोए विसेसाहिया (सू० ८५)
क्षेत्रानुपातेन चिन्त्यमाना एकेन्द्रिया जीवाः सर्वस्तोका ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके-ऊईलोकतिर्यग्लोकसम्झे प्रतर-
इये, यतो ये तत्रस्था एव केचन ये चोर्द्धलोकात्तिर्यग्लोके तिर्यग्लोकादू लोके समुत्पित्सवः कृतमारणान्तिकसम-
घातास्ते. किल विवक्षितं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति खल्पाश्च ते इति. सर्वस्तोकाः, तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके विशेषाधिकाः,
यतो ये अधोलोकात्तिर्यग्लोके तिर्यग्लोकाद्वाऽधोलोके ईलिकागत्या समुत्पद्यमाना विवक्षितं प्रतरइयं स्पृक्षन्ति
तत्रस्थाच ऊईलोकाचाधोलोके विशेषाधिकास्ततो वहयोऽधोलोकात्तिर्यग्लोके समुत्पद्यमाना अवाप्यन्ते पति
न्द्रिया.
८४-८५
॥१५॥

·, , विशेषाधिकाः, तेभ्यस्तिर्यग्लोकेऽसङ्ख्येयगुणाः, उक्तप्रतरद्विकक्षेत्रात्तिर्यग्लोकक्षेत्रस्थासङ्ख्येयगुणत्वात् , तेभ्यस्खैलो- क्येऽसयेयगुणाः, वहयो युद्धलोकादधोलोके अधोलोकादूर्द्धलोके च समुत्पद्यन्ते, तेषां च मध्ये बहवो. मारणा- न्तिकसमुद्घातवशाद्विक्षिसात्मप्रदेशदण्डास्त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति ततो भवत्यसङ्ख्येयगुणाः, तेभ्य ऊर्द्धलोकेऽसञ्जये- यगुणाः, उपपातक्षेत्रस्यातिवहुत्वात् , तेभ्योऽधोलोके विशेषाधिकाः, ऊर्द्धलोकक्षेत्रादधोलोकक्षेत्रस्य विशेषाधिक- त्वात् । एवमपर्याप्तविपयं पर्याप्तविषयं च सूत्रं भावयितव्यम् ॥ अधुना द्वीन्द्रियविषयमल्पवहुत्वमाह- खेत्ताणुवाएणं सबत्थोवा बिइंदिया उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिज्जगुणा तेलुके असंखिज्जगुणा अहोलोयतिरिय- लोए असंखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखिजगुणा । खित्ताणुवाएणं सबथोवा बेइंदिया अपनत्तया उडलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिज्जगुणा तेलोके असंखेजगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखेजगुणा अहोलोए संखि- जगुणा तिरियलोए संखिजगुणा । खित्ताणुवाएणं सपत्थोवा बेइंदिया पजत्ता उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिज- गुणा तेलोके असंखिज्जगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखिज्जगुणा ।। खिताणुवाएणं सबथोवा तेइंदिया उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिज्जगुणा तेलोके असंखिजगुणा अहोलोयतिरिय- लोए असंखिज्जगुणा अहोलोए संखिज्जगुणा तिरियलोए संखिज्जगुणा । खिचाणुवाएणं सवत्थोवा तेइंदिया अपज्जत्तया उडलोए उड्डलोगतिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिज्जगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोए संखि- .

·३ अन्स
मज्ञापना-
या मट-
यवृत्ती.
वहुत्व
क्षेत्रानु.
विकले-
न्द्रिया०
॥१५२॥
जगुणा तिरियलोए संखिजगुणा । खित्ताणुवाएणं सबत्योवा तेइंदिया पजत्तयां उड्डलोए ·उड्डलोयतिरियलोए असं-
खिजगुणा तेलुके असंखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखिजगुणा ।
खिताणुवाएणं सवत्थोवा चउरिदिया जीवा उड्डलोए. उड्डलोयतिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा अहो-
लोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखिजगुणा । खिताणुवाएणं सवत्थोवा चउरिदिया
जीवा अपजत्तया उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिज्जगुणा तेलुके असंखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखिज-
गुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखिजगुणा । खित्ताणुवाएणं सहत्थोवा चउरिदिया जीवा पजत्तया उड्डलोए
उडलोयतिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा
विरियलोए संखिज्जगुणा (सू०८६)
'क्षेत्रानुपातेन' क्षेत्रानुसारेण चिन्यमाना द्वीन्द्रियाः सर्वस्तोका ऊलोके, ऊर्द्धलोकस्यैकदेशे तेषां संभवात्,
तेभ्य ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपेऽसोयगुणाः, यतो ये ऊ लोकात्तिर्यग्लोके तिर्यग्लोका लोके द्वीन्द्रिय-
त्वेन समुत्पत्तुकामास्तदायुरनुभवन्त ईलिकागत्या समुत्पद्यते ये च द्वीन्द्रिया एव तिर्यग्लोकादू लोके ऊईलोकाशा
तिर्यग्लोके द्वीन्द्रियत्वेनान्यत्वेन वा समुत्पत्तुकामाः कृतप्रथममारणान्तिकसमुद्घाताः अत एव द्वीन्द्रियायुः प्रति-
संवेदयमानाः समुद्घातवशाच दूरतरविक्षिप्तनिजात्मप्रदेशदण्डा- ये च प्रतरद्वयाध्यासितक्षेत्रसमासीनाते यथोक-
4
॥१५॥

·प्रतरद्वयसंस्पर्शिनः वहयथेति पूर्वोक्तेभ्योऽसद्ध्येयगुणाः, तेभ्यस्त्रैलोक्येऽसङ्ख्येयगुणाः, यतो द्वीन्द्रियाणां प्राचुर्येणोत्पत्ति- स्थानान्यधोलोके तस्माचातिप्रभूतानि तिर्यग्लोके, तत्र ये द्वीन्द्रिया अधोलोकादूर्द्धलोके द्वीन्द्रियत्वेनान्यत्वेन वा समुत्पत्तुकामाः कृतप्रथममारणान्तिकसमुद्घाताः समुद्घातवशाच्चोत्पत्तिदेशं यावत् विक्षिप्सात्मप्रदेशदण्डास्ते द्वी- न्द्रियायुः प्रतिसंवेदयमानाः ये चोर्द्धलोकादधोलोके द्वीन्द्रियाः शेषकाया वा यावद् द्वीन्द्रियत्वेन समुत्पद्यमाना द्वीन्द्रियायुरनुभवन्ति ते त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः ते च वहव इति पूर्वोक्तेभ्योऽसङ्ग्येयगुणाः, तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोक- प्रतरद्वयरूपेऽसङ्ख्येयगुणाः, यतो येऽधोलोकात्तिर्यग्लोके तिर्यग्लोकाद्वाऽधोलोके द्वीन्द्रियत्वेन समुत्पत्तुकामास्तदा- युरनुभवन्त ईलिकागत्या समुत्पद्यन्ते ये च द्वीन्द्रियास्तिर्यग्लोकादधोलोके द्वीन्द्रियत्वेन शेपकायत्वेन वोत्पित्सवः कृतप्रथममारणान्तिकसमुद्घाता द्वीन्द्रियायुरनुभवन्तः समुद्घातवशेनोत्पत्तिदेशं यावद् विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डास्ते यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति प्रभूताश्चेति पूर्वोक्तेभ्योऽसङ्ग्येयगुणाः, तेभ्योऽधोलोके सङ्ख्येयगुणाः, तत्रोत्पत्तिस्थानाना- मतिप्रचुराणां भावात् , तेभ्योऽपि तिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः, अतिप्रचुरतराणां योनिस्थानानां तत्र भावात् , यथेद- मौधिकं द्वीन्द्रियसूत्र तथा पर्याप्तापर्याप्तद्वीन्द्रियसूत्रौधिकत्रीन्द्रियपर्याप्तापर्याप्तौधिकचतुरिन्द्रियपर्याप्तापर्याप्तसूत्राणि भावनीयानि ॥ साम्प्रतमौधिकपञ्चेन्द्रियविषयमल्पबहुत्वमाह- खित्ताणुवाएणं सबथोवा पंचिंदिया तेलुके उड्डलोयतिरियलोए संखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिज्जगुणा . उड्डलोएं

·प्रज्ञापना-
या मल-
यावृत्ता.
३अल्प.
बहुत्वप
क्षेत्रानु.
विकले.
न्द्रिया०
॥१५२॥
ज्जगुणा तिरियलोए संखिज्जगुणा । खिताणुवाएणं सबत्योवा तेइंदियां पजत्तया उड्डलोएँ ‘उड्डलोयतिरियलोए असं-
खिजगुणा तेलुक्के असंखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोए संखिज्जगुणा विरियलोए संखिजगुणा ।
खिताणुवाएणं सवत्थोवा चउरिदिया जीवा उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजंगुणा. अहो-
लोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोए संखिज्जगुणा तिरियलोए संखिज्जगुणा । खिचाणुवाएणं सहत्थोवा चउरिंदिया
जीवा अपजत्तया उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिज्जगुणा तेलुके असंखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखिज-
गुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए संखिजगुणा । खित्ताणुवाएणं सत्वत्थोवा चउरिंदिया जीवा पजत्तया उड्डलोए
उड्डलोयतिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा
तिरियलोए संखिज्जगुणा (सू०८६)
'क्षेत्रानुपातेन' क्षेत्रानुसारेण चिन्यमाना द्वीन्द्रियाः सर्वतोका ऊलोके, ऊईलोकस्यैकदेशे तेषां संभवात् ,
तेभ्य ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपेऽसोयगुणाः, यतो ये ऊर्द्धलोकात्तिर्यग्लोके तिर्यग्लोका लोके द्वीन्द्रिय-
त्वेन समुत्पत्तुकामास्तदायुरनुभवन्त ईलिकागत्या समुत्पद्यते ये च द्वीन्द्रिया एव तिर्यग्लोकादूईलोके ऊईलोकाहा
तिर्यग्लोके द्वीन्द्रियत्वेनान्यत्वेन वा समुत्पत्तुकामाः कृतप्रथममारणान्तिकसमुद्घाताः अत एव द्वीन्द्रियायुः प्रति-
संवेदयमानाः समुद्घातवशाच दूरतरविक्षिप्तनिजात्मप्रदेशदण्डा ये च प्रतरद्वयाध्यासितक्षेत्रसमासीनाखे यथोक्त-
॥१५॥

·. नीयं । पञ्चेन्द्रियपर्याससूत्रमिदम्-'खेत्ताणुवाएणं' इत्यादि, क्षेत्रानुपातेन चिन्त्यमानाः पञ्चेन्द्रियाः पर्याप्ताः सर्व- स्तोका ऊर्द्धलोके, प्रायो वैमानिकानामेव तत्र भावात् , तेभ्य ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपेऽसङ्ख्येयगुणाः, विवक्षि- तप्रतरद्वयप्रत्यासन्नज्योतिष्काणां तदध्यासितक्षेत्राश्रितव्यन्तरतिर्यक्पञ्चेन्द्रियाणां वैमानिकव्यन्तरज्योतिष्कविद्याधर- चारणमुनितिर्यपञ्चेन्द्रियाणामूर्द्धलोके तिर्यग्लोके च गमनागमने कुर्वतामधिकृतप्रतरद्वयसंस्पर्शात्, तेभ्यस्त्रैलोक्ये- त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः सङ्ख्येयगुणाः, कथमिति चेत्, उच्यते, यतो ये भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिकाः विद्याधरा याऽधोलोकस्थाः कृतवैक्रियसमुद्घातास्तथाविधप्रयत्नविशेषादूर्द्धलोके विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डास्ते त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति इति सत्येयगुणाः, तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपे सङ्ख्येयगुणाः, वहयो हि व्यन्तराः खस्थानप्र- त्यासन्नतया भवनपतयस्तिर्यग्लोके ऊर्द्धलोके वा व्यन्तरज्योतिष्कवैमानिका देवा अधोलौकिकग्रामेपु समवसरणादौ अधोलोके क्रीडादिनिमित्तं च गमनागमनकरणतः तथा समुद्रेषु केचित्तिर्यक्पञ्चेन्द्रियाः स्वस्थानप्रत्यासन्नतया अपरे तदध्यासितक्षेत्राश्रिततया यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति ततः सङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽधोलोके सङ्ख्येयगुणाः, नैरयिकाणां भवनपतीनां च तत्रावस्थानात्, तेभ्यस्तिर्यग्लोकेऽसङ्ख्येयगुणाः, तिर्यक्पञ्चेन्द्रियमनुष्यव्यन्तरज्योतिष्काणामवस्था- नात् । तदेवमुक्तं पञ्चेन्द्रियाणामल्पवहुत्वम् , इदानीमेकेन्द्रियभेदानां पृथिवीकायिकादीनां पञ्चानामौधिकपर्याप्तापर्या- सभेदेन प्रत्येकं त्रीणि त्रीण्यल्पवहुत्वान्याह- ·प्रज्ञापना. या:मल- य० वृत्ती. GAT वहत्वप क्षेत्रानु० पञ्चेन्द्रि- यास्प.. सूत्रं.८७ ॥१५॥ संखिजगुणा अहोलोए संखिजगुंणा तिरियलोए असंखिजगुणा । खिचाणुवाएणं सधत्थोवा पंचिंदिया अपञ्जत्तयां तेलोक उडलोयतिरियलोए संखेनगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिजगुणा उड्डलोए संखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरिय- लोए असंखिजगुणा । खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा पंचिंदिया पन्जत्ता उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिजगुणा तेलुके संखिज्जगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिज्जगुणा अहोलोए संखिज्जगुणा तिरियलोए असंखिजगुणा (मू० ८७) क्षेत्रानुपातेन चिन्त्यमानाः पञ्चेन्द्रियाः सर्वस्तोकास्त्रैलोक्ये-त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः, यतो येऽधोलोकादू लोके ऊर्द्वलोकाद्वाऽधोलोके शेपकायाः पञ्चेन्द्रियायुरनुभवन्त ईलिकागत्या समुत्पद्यन्ते ये च पञ्चेन्द्रिया अईलोकादधो- लोके अधोलोकादूर्द्धलोके शेषकायत्वेन पञ्चेन्द्रियत्वेन वोत्पित्सवः कृतमारणान्तिकसमुद्घाताः समुद्घातपशाबो- त्पत्तिदेशं यावत् विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डाः पञ्चेन्द्रियायुरद्याप्यनुभवन्ति ते त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः ते चाल्पे इति सर्वस्तो- काः, तेभ्य ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपे असङ्ख्येयगुणाः, प्रभूततराणामुपपातेन समुद्घातेन वा ययोक्तप्रतरद्व- यसंस्पर्शसंभवात, तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः, अतिप्रभूततराणामुपपातसमुद्घाताभ्यामधोलोकतिर्य- ग्लोकसञ्जप्रतरद्वयसंस्पर्शभावात्, तेभ्य ऊर्द्धलोके सङ्ख्येयगुणाः, वैमानिकानामवस्थानभावात् , तेभ्योऽधोलोके सोयगुणाः, वैमानिकदेवेभ्यः सङ्ख्येयगुणानां नैरयिकाणां तत्र भावात् , तेभ्यस्तिर्यग्लोकेऽसोयगुणाः, संमूछिम- जलचरखचरादीनां व्यन्तरज्योतिष्काणां संमूछिममनुष्याणां तत्र भावात् । एवं पवेन्द्रियापर्याप्तसूत्रमपि भाव- ॥१५॥ GPrit- AN ·, नीयं । पञ्चेन्द्रियपयोप्ससूत्रामदम्-खत्तागुवाएण सापि, तोका ऊर्द्धलोके, प्रायो वैमानिकानामेव तत्र भावात् , तेभ्य ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपेऽसत्येयगुणाः, विवक्षि- तप्रतरद्वयप्रत्यासन्नज्योतिष्काणां तदध्यासितक्षेत्राश्रितव्यन्तरतिर्यपञ्चेन्द्रियाणां वैमानिकव्यन्तरज्योतिष्कविद्याधर- चारणमुनितिर्यक्पञ्चेन्द्रियाणामूर्द्धलोके तिर्यग्लोके च गमनागमने कुर्वतामधिकृतप्रतरद्वयसंस्पर्शात्, तेभ्यस्त्रैलोक्ये- त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः सख्येयगुणाः, कथमिति चेत्, उच्यते, यतो ये भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिकाः विद्याधरा वाऽधोलोकस्याः कृतवैक्रियसमुद्घातास्तथाविधप्रयत्नविशेषादूर्द्धलोके विक्षिप्सात्मप्रदेशदण्डास्ते त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति इति सङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपे सङ्ख्येयगुणाः, बहवो हि व्यन्तराः खस्थानप्र- त्यासन्नतया भवनपतयस्तिर्यग्लोके ऊर्द्धलोके वा व्यन्तरज्योतिष्कवैमानिका देवा अधोलौकिकग्रामेषु समवसरणादौ अधोलोके क्रीडादिनिमित्तं च गमनागमनकरणतः तथा समुद्रेपु केचित्तिर्यक्पञ्चेन्द्रियाः स्वस्थानप्रत्यासन्नतया अपरे तदध्यासितक्षेत्राश्रिततया यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति ततः सङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽधोलोके सङ्ख्येयगुणाः, नैरयिकाणां भवनपतीनां च तत्रावस्थानात्, तेभ्यस्तिर्यग्लोकेऽसङ्ख्येयगुणाः, तिर्यक्पञ्चेन्द्रियमनुष्यव्यन्तरज्योतिष्काणामवस्था- नात्। तदेवमुक्तं पञ्चेन्द्रियाणामल्पबहुत्वम् , इदानीमेकेन्द्रियभेदानां पृथिवीकायिकादीनां पञ्चानामौधिकपर्याप्तापर्या- सभेदेन प्रत्येकं त्रीणि त्रीण्यल्पवहुत्वान्याह- ·मज्ञापना. या। मल- य० वृत्ती. बहुवप क्षेत्रानु० पञ्चेन्द्रि यारप. सूत्रं.८७ ॥१५॥ Me संखिजगुणा अहोलोए सखिजगुणा तिारयलाए असास उडलोयतिरियलोए संखेजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिजगुणा उड्डलोए संखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरिय- लोए असंखिज्जगुणा । खिताणुवाएणं सव्वत्थोवा पंचिंदिया पञ्जत्वा उड्डलोए उड्डलोयतिरियलोए असंखिजगुणा तेलुके संखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिज्जगुणा अहोलोए संखिज्जगुणा तिरियलोए असंखिजगुणा (सू० ८७) क्षेत्रानुपातेन चिन्त्यमानाः पञ्चेन्द्रियाः सर्वस्तोकास्त्रैलोक्ये त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः, यतो येऽधोलोकादूर्द्धलोके ऊलोकाद्वाऽधोलोके शेपकायाः पञ्चेन्द्रियायुरनुभवन्त ईलिकागत्या समुत्पद्यन्ते ये च पञ्चेन्द्रिया ऊलोकादधो- लोके अधोलोकादू लोके शेषकायत्वेन पञ्चेन्द्रियत्वेन वोत्पित्सवः कृतमारणान्तिकसमुद्घाताः समुद्घातपशाचो- त्पत्तिदेशं यावत् विक्षिप्तात्मप्रदेशदण्डाः पञ्चेन्द्रियायुरद्याप्यनुभवन्ति ते त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः ते चाल्पे इति सर्वस्तो- काः, तेभ्य ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपे असङ्ख्येयगुणाः, प्रभूततराणामुपपातेन समुद्घातेन वा ययोक्तप्रतरद्व- यसंस्पर्शसंभवात् , तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके सोयगुणाः, अतिप्रभूततराणामुपपातसमुद्घाताभ्यामधोलोकतिर्य- ग्लोकसञप्रतरद्वयसंस्पर्शभावात् , तेभ्य ऊर्द्वलोके सङ्ख्येयगुणाः, वैमानिकानामवस्थानभावात् , तेभ्योऽधोलोके सोयगुणाः, वैमानिकदेवेभ्यः सङ्ख्येयगुणानां नैरयिकाणां तत्र भावात् , तेभ्यस्तिर्यग्लोकेऽसलमेयगुणाः, संमूछिम- जलचरखचरादीनां व्यन्तरज्योतिष्काणां संमूछिममनुष्याणां तत्र. भावात् । एवं पञ्चेन्द्रियापर्याप्तसूत्रमपि भाष- , ॥१५॥ , ·यतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिज्जगुणा तेलोके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखेज- गुणा अहोलोए विसेसाहिया ॥ खिताणुवाएणं सबत्योवा पाउकाइया अपजतया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरिय- लोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलुके असंखिजगुणा उढलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया । खित्ताणुवाएणं सबथोवा वाउकाइया पजत्तया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असं- खिजगुणा तेलुके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया । खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा वणस्सइ- काइया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया । खित्ताणुवाएणं सबथोवा वणस्सइकाइया अपज्जतया उड्डलोयतिरियलोए अहो- लोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलुके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसे- साहिया । खित्ताणुवाएणं सबथोवा वणस्सइकाइया पजत्तया उडलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा उड्डुलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया (सू० ८८) इमानि पञ्चदशापि सूत्राणि प्रागुक्तकेन्द्रियसूत्रबद्भावनीयानि । साम्प्रतमौधिकत्रसकायापर्याप्तपर्यासत्रसकायसू- नाण्याह- खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा तसकाइया तेलोके उड्डलोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिजगुणा उड्ड- ·मनापना- या मल- प.वृत्ती. बहुत्वप क्षेत्रानु. पृथ्व्याद ॥१५॥ नामल्प सूत्रं. खिताणुवाएणं सबत्योचा पुढ विकाइया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिज- गुणा तेलोके असंखिज़गुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया । खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा पुढविकाइया अपञ्जत्तया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा उढलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया। खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा पुढचिकाइया पञ्जत्तया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिज्जगुणा तेलुक्के असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया ॥ खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा आउकाइया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलुक्के असंखिज्जगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया । खित्ताणुवाएणं सबत्थोवा आउ- काइया अपज्जया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखि- ज्जगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया। खिचाणुवाएणं सवत्थोवा आउकाइया पज्जतया उड्डलोयतिरि- यलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया ।। खिताणुवाएणं सवत्थोवा तेउकाइया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयति रियलोए विसेसाहिया निरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया । खिचाणवाएणं सब- त्योवा तेउकाइया अपजत्तया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया । खिचाणुवाएणं सवत्थोवा तेउकाया पन्जत्तया उडलो- ·t यतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखेज- गुणा अहोलोए विसेसाहिया ॥ खित्ताणुवाएणं सवत्योवा वाउकाइया अपजतया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरिय- लोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलुके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया। खिताणुवाएणं सत्वत्थोवा वाउकाइया पजत्तया उडलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असं- खिजगुणा तेलुके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया ॥ खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा वणस्सइ- काइया उड्डलोयतिरियलोए अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोक्के असंखिज्जगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया । खित्ताणुवाएणं सबथोवा वणस्सइकाइया अपज्जत्तया उड्डलोयतिरियलोए अहो- लोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलुक्के असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अंहोलोए विसे- साहिया । खित्ताणुवाएणं सबथोवा वणस्सइकाइया पजत्नया उड्डलोयतिरियलोर अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा तेलोके असंखिजगुणा उड्डलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया (सू० ८८) इमानि पञ्चदशापि सूत्राणि प्रागुक्तकेन्द्रियसूत्रवद्भावनीयानि । साम्प्रतमौधिकत्रसकायापर्याप्तपर्याप्तत्रसकायसू- त्राण्याह- सित्ताणुवाएणं सवत्थोवा तसकाइया तेलोके उड्डलोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिजगुणा उड्ड-

·मज्ञापना-
या मल-
यवृत्ती.
३ अल्प-
वहुवपदे
क्षेत्रानुपा
॥१५५॥
त्रसकायि
का०बन्ध
काद्यल्प
लोए संखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए असंखिजगुणा। खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा तसकाइया अपजत्तया
तेलोके उद्दलोयतिरियलोए असंखिजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिजगुणा उद्दलोए संखिजगुणा अहोलोए संखि-
ज्जगुणा तिरियलोए असंखिजगुणा | खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा तसकाइया पजत्तया तेलोके उड्डलोयतिरियलोए असं-
खिजगुणा अहोलोयतिरियलोए संखिजगुणा उड्डलोए संखिजगुणा अहोलोए संखिजगुणा तिरियलोए असंखिजगुणा ।।
(सू०८९)
इमानि पञ्चेन्द्रियसूत्रबद्भावनीयानि । गतं क्षेत्रद्वारम् , इदानी बन्धद्वारं वक्तव्यं-बन्धोपलक्षितं द्वारं, तदाह-
एएसिणं भंते जीवाण-आउयस्स कम्मस्स बंधगाणं अबंधगाणं पञ्जताणं अपज्जत्ताणं सुत्ताणं जागराणं समोयाणं अस-
मोहयाणं सायावेयंगाणं अंसायावेयगाणं इंदिओवउत्ताणं नोइंदिओवउत्ताणं सागारोवउत्ताणं अणागारोवउत्ताण य कयरे
कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वां विसेसाहिया वा?, गोयमा! सवत्थोवा जीवा आउयस्स कम्मस्स बंधगा १ अपंज-
चया संखेजगुणा २ सुत्ता संखेंजगुणा ३ समोहया संखेजगुणा ४ सायावेयगा संखेजगुणा ५ इंदिओवउत्ता संखेंजगुणा
६ अणागारोवउत्ता संखेजगुणा-७ सागारोवउत्ता संखेजगुणा ८ नोइंदिओवउचा विसेसाहिया ९ असायावेयंगा विसेसा-
हिया १० असमोहया विसेसाहिया ११ जागरा विसेसाहिया १२ पञ्जतया विसेसाहिया १३ आउयस्स कम्मस्स अर्थ-
धया विसेसाहिया.१४ (मु०-९०)
॥१५५॥

·. इहायुःकर्मवन्धकावन्धकानां पर्यासापर्याप्तानां सुप्तजाग्रतां समवहतासमवहतानां सातवेदकासातवेदकानां इन्द्रियोपयुक्तनोइन्द्रियोपयुक्तानां साकारोपयुक्तानाकारोपयुक्तानां समुदायेनाल्पबहुत्वं वक्तव्यं, तत्र प्रत्येकं. तावद् ब्रूमः येन समुदायेन सुखेन तदवगम्यते, तत्र सर्वस्तोकाः आयुपो बन्धका अवन्धकाः सङ्ख्येयगुणाः, यतोऽ- नुभूयमानभवायुपि त्रिभागांवंशेपे पारभविकमायुर्जीवा वनन्ति त्रिभागत्रिभागाद्यवशेपे वा ततो द्वौ त्रिभागावव- न्धकाल एकत्रिभागो बन्धकाल इति बन्धकेभ्योऽवन्धकाः सङ्ख्येयगुणाः । तथा सर्वस्तोका अपर्याप्तकाः पर्यासकाः सङ्ख्येयगुणाः, एतच सूक्ष्मजीवानधिकृत्य वेदितव्यं, सूक्ष्मेपु हि वाह्यो व्याघातो न भवति ततस्तद्भावाद् वहूनां निप्पत्तिः स्तोकानामेव चानिष्पत्तिः । तथा सर्वस्तोकाः सुप्ताः, जागराः सङ्ख्येयगुणाः, एतदपि सूक्ष्मानेकेन्द्रियान- धिकृत्स वेदितव्यं, यस्मादपर्याप्ताः सुप्ता एव लभ्यन्ते, पर्यासा जागरा अपि, [उक्तं च मूलटीकायां-"जम्हा अप- जत्ता सुचा लभंति, केइ अपजत्तगा जेसिं संखिज्जा समया अतीता ते य धोवा इयरेऽवि थोवगा चेव सेसा, जागरा पज्जता ते संखिजगुणा" इति ] जागराः पर्याप्तास्तेन सङ्घयेयगुणा इति । तथा समवहताः सर्वस्तोकाः, यत इह समवहता मारणान्तिकसमुद्घातेन परिगृह्यन्ते, मारणान्तिकश्च समुद्घातो मरणकाले न शेपकालं, तत्रापि न सर्वेपामिति सर्वस्तोकाः, तेभ्योऽसमवहता असङ्ख्येयगुणाः, जीवनकालस्यातिवहुत्वात् । तथा सर्वस्तोकाः सातवेदकाः, यत इह बहवः साधारणशरीरा अल्पे च प्रत्येकशरीरिणः, साधारणशरीराश्च वहयोऽसातवेदकाः खल्पाः सातवेदिनः ·, प्रज्ञापना- याः मट- य. वृत्ती. ॥१५६॥ न्धका . प्रत्येकशरीरिणस्तु भूयांसः सातवेदकाः स्तोका, असातवेदिनः, ततः स्तोकाः सातवेदकाः तेभ्योऽसातवेदकाः बहुत्वा सवयेयगुणाः । तथा सर्वस्तोका इन्द्रियोपयुक्ताः तेभ्यो नोइन्द्रियोपयुक्ताः सङ्ख्येयगुणाः, इन्द्रियोपयोगो हि प्रत्यु- त्पन्नकालविपयः ततस्तदुपयोगकालस्य स्तोकत्वात् पृच्छासमये स्तोका अवाप्यन्ते, यदा तु-तमेवार्थमिन्द्रियेण दृष्ट्वा विचारयत्सोघसञ्जयाऽपि तदा. नोइन्द्रियोपयुक्तः स व्यपदिश्यते ततो नोइन्द्रियोपयोगस्यातीतानागतकालविप- ल्प.सू. यतया बहुकालत्वात् सङ्ख्येयगुणा नोइन्द्रियोपयुक्ताः । तथा सर्वस्तोका अनाकारोपयुक्ताः, अनाकारोपयोगकालस्य स्तोकत्वात्, साकारोपयुक्ताः सङ्ख्येयगुणाः, अनाकारोपयोगकालात् साकारोपयोगकालस्य सङ्ख्येयगुणत्वात् ॥ इदानी समुदायगतं सूत्रोक्तमल्पबहुत्वं भाव्यते-सर्वस्तोका जीवा आयुःकर्मणो बन्धकाः, आयुर्वन्धकालस्य प्रति- नियतत्वात् , तेभ्योऽपर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, यस्मादपर्याप्ता अनुभूयमानभवत्रिभागाद्यवशेषायुषः पारभविकमायुर्व- भन्ति ततो द्वौ त्रिभागाववन्धकाल एको ‘बन्धकाल इति बन्धकालादवन्धकालः सोयगुणः तेन सजवेयगुणा एवापर्याप्ता आयुर्वन्धकेभ्यः, तेभ्योऽपर्याप्सेभ्य सुप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, यस्मादपर्याप्तेषु पर्याप्तेषु च सुप्ता लभ्यन्ते, । पर्याप्ताश्चापर्याप्तेभ्यः सङ्ख्येयगुणा इत्यपर्याप्तेभ्यः सुप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, तेभ्यः समवहताः सोयगुणाः, बहूनां पर्या- सेप्वपर्यासेषु मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहतानां सदा लभ्यमानत्वात् , तेभ्यः सातवेदकाः सोयगुणाः, आयु- बन्धकापर्याप्तसुप्तेष्वपि सातवेदकानां लभ्यमानत्वात् , तेभ्य इन्द्रियोपयक्त ·. इन्द्रियोपयोगस्य लभ्यमानत्वात् , तेभ्योऽनाकारोपयोगोपयुक्ताः सङ्येयगुणाः, इन्द्रियोपयोगपु नाइान्द्रयापयागपु चानाकारोपयोगस्य लभ्यमानत्वात् , तेभ्यः साकारोपयुक्ताः सङ्ख्येयगुणाः, इन्द्रियोपयोगेपु नोइन्द्रियोपयोगेषु च साकारोपयोगकालस्य बहुत्वात्, तेभ्यो नोइन्द्रियोपयोगोपयुक्ता विशेपाधिकाः, नोइन्द्रियानाकारोपयुक्तानामपि तन्त्र प्रक्षेपात्, अत्र विनेयजनानुग्रहार्थमसद्भावस्थापनया निदर्शनमुच्यते-इह सामान्यतः किल साकारोपयुक्ता द्विनवत्यधिकं शतं १९२, ते च किल द्विधा-इन्द्रियसाकारोपयुक्ता नोइन्द्रियसाफारोपयुक्ताश्च, तत्रेन्द्रियसाकारो- पयुक्ताः किलातीव स्तोका इति विंशतिसङ्ख्याः कल्प्यन्ते, शेपं द्विसप्तत्युत्तरशतं १७२ नोइन्द्रियसाकारोपयुक्ताः, नोइन्द्रियानाकारोपयुक्ताश्च द्विपञ्चाशत्कल्पाः, ततः सामान्यतः साकारोपयुक्तेभ्यः इन्द्रियसाकारोपयुक्तेपु विंशतिक- पेप्यपनीतेपु द्विपञ्चाशत्कल्पेषु अनाकारोपयुक्तेषु तेषु मध्ये प्रक्षिसेपु द्वे शते चतुर्विंशत्यधिके भवतः, ततः साकारो- पयुक्तेभ्यो नोइन्द्रियोपयुक्ता विशेषाधिकाः, तेभ्योऽसातवेदका विशेपाधिकाः, इन्द्रियोपयुक्तानामप्यसातवेदक- त्वात् , तेभ्योऽसमवहता विशेषाधिकाः, सातवेदकानामप्यसमवहतत्वभावात् , तेभ्यो जागरा विशेषाधिकाः, सम- वहतानामपि केपांचिजागरत्वात् , तेभ्यः पर्याप्साः विशेषाधिकाः, सुप्तानामपि - केपाञ्चित्पर्याप्तत्वात् , सुप्ता हि पर्याप्ता अपि भवन्ति जागरास्तु पर्याप्ता एवेति नियमः, तेभ्योऽपि पर्याप्तेभ्यः आयुःकर्मवन्धकाः विशेपाधिकाः, अपर्याप्तानामप्यायुःकर्मबन्धकत्वभावात्, इदमेवाल्पवहुत्वं विनेयजनानुग्रहाय स्थापनाराशिभिरुपदश्यते-इह द्वे , " ·, भशापना- याः मल- य० पृची. . ३ अर वहुत्वा आ. न्धकार .. ॥१५६॥ ल्प.सू. प्रत्येकशरीरिणस्तु भूयांसः सातवेदकाः स्तोका. असातवेदिनः, ततः स्तोकाः सातवेदकाः तेभ्योऽसातवेदकाः सवयेयगुणाः। तथा सर्वस्तोका इन्द्रियोपयुक्ताः तेभ्यो नोइन्द्रियोपयुक्ताः सङ्ख्येयगुणाः, इन्द्रियोपयोगो हि प्रत्यु- त्पन्नकालविषयः ततस्तदुपयोगकालस्य स्तोकत्वात् पृच्छासमये स्तोका अवाप्यन्ते, यदा तु तमेवार्थमिन्द्रियेण दृष्ट्वा विचारयसोपसन्जयाऽपि तदा. नोइन्द्रियोपयुक्तः स व्यपदिश्यते ततो नोइन्द्रियोपयोगस्यातीतानागतकालविप- यतया बहुकालत्वात् सङ्ख्येयगुणा नोइन्द्रियोपयुक्ताः। तथा सर्वस्तोका अनाकारोपयुक्ताः, अनाकारोपयोगकालस्य स्तोकत्वात्, साकारोपयुक्ताः सङ्ख्येयगुणाः, अनाकारोपयोगकालात् साकारोपयोगकालस्य सङ्ख्येयगुणत्वात् ॥ इदानी समुदायगतं सूत्रोक्तमल्पवहुत्वं भाव्यते-सर्वस्तोका जीवा आयुःकर्मणो वन्धकाः, आयुर्वन्धकालस्य प्रति- नियतत्वात् , तेभ्योऽपर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, यस्मादपर्याप्ता अनुभूयमानभवत्रिभागाद्यवशेषायुषः पारभविकमायुर्व- भन्ति ततो द्वौ त्रिभागाववन्धकाल एको 'बन्धकाल इति बन्धकालादबन्धकालः सङ्ख्येयगुणः तेन सोयगुणा एवापर्याप्ता आयुर्वन्धकेभ्यः, तेभ्योऽपर्यासेभ्य सुप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, यस्मादपर्याप्तेषु पर्यासेषु च सुप्ता लभ्यन्ते, पर्याप्साश्चापर्याप्तेभ्यः सङ्ख्येयगुणा इत्यपर्याप्तेभ्यः सुप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, तेभ्यः समवहताः सोयगुणाः, बहूनां पर्या- सिवपर्यासेषु मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहतानां सदा लभ्यमानत्वात् , तेभ्यः सातवेदकाः सोयगुणाः, आयु- बन्धकापर्याप्त सुप्तेष्वपि सातवेदकानां लभ्यमानत्वात् , तेभ्य इन्द्रियोपयुक्ताः सोयगुणाः, असातवेदकानामपि , ·धिकत्वात्, ततः परं साकारोपयुक्तपदमपि सङ्ख्येयगुणं त्रिगुणत्वात् , शेपाणि तु नोइन्द्रियोपयुक्तादीनि प्रतिलोमं विशेषाधिकानि, द्विगुणत्वस्यापि क्वचिदभावात् ॥ तदेवं गतं वन्धद्वारम् , इदानीं पुद्गलद्वारमाह- खित्ताणुवाएणं सवत्थोवा पुग्गला तेलोके उड्डलोयतिरियलोए अणंतगुणा अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा उड्डुलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया ॥ दिसाणुवाएणं सवत्थोवा पुग्गला उहृदिसाए अहोलोए विसेसाहिया उत्तरपुरच्छिमेणं दाहिणपचत्थिमेण य दोवि तुल्ला असंखिजगुणा दाहिणपुरच्छिमेण उत्तरपञ्चत्थिमेण य दोवि विसेसाहिया पुरच्छिमेणं असंखिज्जगुणा पचत्थिमेणं विसेसाहिया दाहिणेणं विसेसाहिया उत्तरेणं विसेसा- , हिया ॥ खित्ताणुवाएणं सव्वत्थोवाई दवाई तेलोके उड्डलोयतिरियलोए अणंतगुणाई अहोलोयतिरियलोए विसेसाहियाई उड्डलोए असंखिजगुणाई अहोलोए अणंतगुणाई तिरियलोए संखिजगुणाई ॥ दिसाणुवाएणं सवत्थोवाई दबाई अहो- दिसाए उहृदिसाए अणंतगुणाई उत्तरपुरच्छिमेणं दाहिणपञ्चत्थिमेण य दोवि तुल्लाइं असंखिजगुणाई दाहिणपुरच्छिमेणं उत्तरपञ्चत्थिमेण य दोवि तुल्लाई विसेसाहियाई पुरच्छिमेणं असंखिजगुणाई पचत्थिमेणं विसेसाहियाई दाहिणेणं विसे- साहियाई उत्तरेणं विसेसाहियाई (सू० ९१) इदमल्पवहुत्वं पुद्गलानां द्रव्यार्थत्वमङ्गीकृत्य व्याख्येयं, तथासम्प्रदायात् , तत्र 'क्षेत्रानुपातेन' क्षेत्रानुसारेण चिन्त्यमानाः पुद्गलास्त्रैलोक्ये त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः सर्वस्तोकाः, सर्वस्तोकानि त्रैलोक्यव्यापीनि पुद्गलद्रव्याणीति

·प्रज्ञापना.
या। मट-
यवृत्ती.
३ अल्प-
बहुत्वपदे
आयुर्व-
न्धकाद्य-
ल्प०सू९०
१५७॥
४ समवहताः
पली उपर्यघोभावेन न्यस्येते, तत्रोपरितन्या पटावायुःकर्मबन्धका अपर्याप्ताः सुप्ताः समवहताः सातवेदका इन्द्रि-
योपयुक्ताः अनाकारोपयुक्ताः क्रमेण स्थाप्यन्ते, तस्या अधस्तन्यां पङ्को तेपामेव पदानामधस्तात् यथासङ्ख्यमायुर-
पन्धकाः पर्यासा जागरा असमवहता असातवेदका नोइन्द्रियोपयुक्ताः साकारोपयुक्ताः । स्थापना चेयं
आयुर्यन्धकाः १ अपर्याप्ताः २ सुप्ताः
८ सातवेदकाः १६ इन्द्रियोपयुकाः ३२ अनाकारोपयुक्ताः ६४
आयुरवन्धकाः२५५पर्याप्ताः २५४ जागराः २५२ असमवहताः २४८ असातवेदकाः २४० नोइन्द्रियोपयुक्ताः २२४ साकारोपयुक्ताः १९२
अनोपरितन्यां पली सर्वाण्यपि पदानि सङ्ख्येयगुणानि, आयुःपदं सर्वेपामाद्यमिति तत्परिमाणसङ्ख्यायामेकः स्थाप्यते,
ततः शेपपदानि किल जघन्येन सङ्येयेन सोयगुणानीति.द्विगुणद्विगुणाङ्कः तेषु स्थाप्यते, तद्यथा-द्वौ चत्वारः अष्टौ
पोडश द्वात्रिंशत् चतुप्पष्टिः, सर्वोऽपि जीवराशिरनन्तानन्तखरूपोऽप्यसत्कल्पनया पदपञ्चाशदधिकशतद्वयपरिमाणः
परिकल्प्यते, ततोऽस्माद् राशेरायुर्वन्धकादिगताः सङ्ख्याः शोधयित्वा यद्यत् शेषमवतिष्ठति तत्तदायुरवन्धकादीनां
परिमाणं स्थापयितव्यं, तद्यथा-आयुरबन्धकादिपदे द्वे शते पञ्चपञ्चाशदधिके, शेषेषु यथोक्तक्रमं द्वे शते
चतुःपश्चा-
शदधिके द्वे शते द्विपञ्चाशदधिके द्वे शते अष्टाचत्वारिंशदधिके द्वे शते चत्वारिंशदधिके द्वे शते चतुर्विशत्यधिके
द्विनवत्यधिकं शतं, एवं च सत्युपरितनपङ्क्तिगतान्यनाकारोपयुक्तपर्यन्तानि पदानि सोयगुणानि द्विगुणद्विगुणा-
,
॥१५॥

·धिकत्वात् , ततः परं साकारोपयुक्तपदमपि सङ्ख्येयगुणं त्रिगुणत्वात् , शेपाणि तु नोइन्द्रियोपयुक्तादीनि प्रतिलोमं विशेषाधिकानि, द्विगुणत्वस्यापि क्वचिदभावात् ॥ तदेवं गतं वन्धद्वारम्, इदानीं पुद्गलद्वारमाह- खिचाणुवाएणं सबत्थोवा पुग्गला तेलोके उद्दलोयतिरियलोए अणंतगुणा अहोलोयतिरियलोए विसेसाहिया तिरियलोए असंखिजगुणा उड्ढलोए असंखिजगुणा अहोलोए विसेसाहिया ॥ दिसाणुवाएणं सवत्थोवा पुग्गला उढदिसाए अहोलोए विसेसाहिया उत्तरपुरच्छिमेणं दाहिणपञ्चत्थिमेण य दोवि तुल्ला असंखिजगुणा दाहिणपुरच्छिमेण उत्तरपञ्चत्थिमेण य दोषि विसेसाहिया पुरच्छिमेणं असंखिज्जगुणा पचत्थिमेणं विसेसाहिया दाहिणेणं विसेसाहिया उत्तरेणं विसेसा- हिया ॥ खित्ताणुवाएणं सवत्थोवाई दवाई तेलोके उड्डलोयतिरियलोए अणंतगुणाई अहोलोयतिरियलोए विसेसाहियाई उड्डलोए असंखिजगुणाई अहोलोए अणंतगुणाई तिरियलोए संखिजगुणाई ॥ दिसाणुवाएणं सवत्थोवाई दवाई अहो- दिसाए उहृदिसाए अणंतगुणाई उत्तरपुरच्छिमेणं दाहिणपचत्थिमेण य दोवि तुल्लाई असंखिजगुणाई दाहिणपुरच्छिमेणं उत्तरपचत्थिमेण य दोवि तुल्लाई विसेसाहियाई पुरच्छिमेणं असंखिजगुणाई पञ्चत्थिमेणं विसेसाहियाई दाहिणेणं विसे- साहियाई उत्तरेणं विसेसाहियाई (सू० ९१) इदमल्पबहुत्वं पुद्गलानां द्रव्यार्थत्वमङ्गीकृत्य व्याख्येयं, तथासम्प्रदायात्, तत्र 'क्षेत्रानुपातेन' क्षेत्रानुसारेण चिन्त्यमानाः पुद्गलास्त्रैलोक्ये- त्रैलोक्यसंस्पर्शिनः सर्वस्तोकाः, सर्वस्तोकानि त्रैलोक्यव्यापीनि पुद्गलद्रव्याणीति

·मनापना.
या:मट-
य० पृची.
३ अल्प-
बहुत्वपदे
१९५७॥
४ समवहताः
आयुर्व-
न्धकाद्य-
ल्प०सू९०
पली उपर्यधोभावेन न्यस्येते, तत्रोपरितन्या पसावायुःकर्मवन्धका अपर्याप्ताः सुप्ताः समवहताः सातवेदका इन्द्रि-
योपयुक्ताः अनाकारोपयुक्ताः क्रमेण स्थाप्यन्ते, तस्या अधस्तन्यां पतो तेपामेव पदानामधस्तात् यथासङ्ख्यमायुर-
वन्धकाः पर्यासा जागरा असमवहता असातवेदका नोइन्द्रियोपयुक्ताः साकारोपयुक्ताः । स्थापना चेयं
आयुर्यन्धकाः १ अपर्याप्ताः २ सुप्ताः
८ सातवेदकाः १६ इन्द्रियोपयुक्ताः ३२ अनाकारोपयुक्ताः ६४
आयुरवन्धकाः२५५पर्याप्ताः२५४ जागराः २५२ असमवहताः २४८ असातवेदकाः २४० नोइन्द्रियोपयुक्ताः २२४ साकारोपयुक्ताः १९२
अनोपरितन्यां पतौ सर्वाग्यपि पदानि सङ्ख्येयगुणानि, आयुःपदं सर्वेषामाद्यमिति तत्परिमाणसङ्ग्यायामेकः स्थाप्यते,
ततः शेपपदानि किल जघन्येन सोयेन सङ्ख्येयगुणानीति द्विगुणद्विगुणाङ्कः तेषु स्थाप्यते, तद्यथा-द्वौ चत्वारः अष्टौ
पोडश द्वात्रिंशत् चतुष्पष्टिः, सर्वोऽपि जीवराशिरनन्तानन्तखरूपोऽप्यसत्कल्पनया षट्पञ्चाशदधिकशतद्वयपरिमाणः
परिकल्प्यते, ततोऽस्माद् राशेरायुर्वन्धकादिगताः सङ्ख्याः शोधयित्वा यद्यत् शेषमवतिष्ठति तत्तदायुरबन्धकादीनां
परिमाणं स्थापयितव्यं, तद्यथा-आयुरवन्धकादिपदे द्वे शते पञ्चपञ्चाशदधिके, शेषेषु यथोक्तमं द्वे शते चतुःपश्चा-
शदधिके द्वे शते द्विपञ्चाशदधिके द्वे शते अष्टाचत्वारिंशदधिके द्वे शते चत्वारिंशदधिके द्वे शते चतुर्विशत्यधिके
बिनवत्यधिकं शतं, एवं च सत्युपरितनपक्तिगतान्यनाकारोपयुक्तपर्यन्तानि पदानि सोयगुणानि द्विगुणद्विगुणा-
॥१५७॥

·. . तुल्याः, तेभ्योऽपि दक्षिणपूर्वस्यामुत्तरपश्चिमाया च प्रत्येकं विशेपाधिकाः, खस्थाने तु परस्परं तुल्याः, कथं विशे- पाधिका इति चेत् ?, उच्यते, इह सौमनसगन्धमादनेषु सप्त सप्त कूटानि विद्युत्प्रभमाल्यवतोनव नव, तेषु च कूटेपु धूमिका अवश्यायादिसूक्ष्मपुद्गलाः प्रभूताः संभवन्ति ततो विशेपाधिकाः, खस्थाने तु क्षेत्रस्य पर्वतादेश्च समा- नत्वात् तुल्याः, तेभ्यः पूर्वस्यां दिशि असङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस्यासङ्ख्येयगुणत्वात् , तेभ्यः पश्चिमायां विशेषाधिकाः, अधोलौकिकग्रामेषु शुपिरभावतो बहूनां पुद्गलानामवस्थानभावात् , दक्षिणेन विशेपाधिकाः, बहुभुवनशुपिरभावात्, तेभ्य उत्तरसां दिशि विशेषाधिकाः, यत उत्तरस्यामायामविष्कम्भाभ्यां सङ्ख्येययोजनकोटीकोटीप्रमाणं मानसं सर- तत्र ये जलचराः पनकसेवालादयश्च सत्त्वास्ते अतिवहव इति तेषां ये तैजसकार्मणपुद्गलास्तेऽधिकाः प्राप्यन्ते इति पूर्वोक्तेभ्यो विशेषाधिकाः ॥ तदेवं पुद्गल विपयमल्पबहुत्वमुक्तम् , इदानीं सामान्यतो द्रव्यविपयं क्षेत्रानुपातेनाह- क्षेत्रानुपातेन चिन्त्यमानानि द्रव्याणि सर्वस्तोकानि त्रैलोक्ये त्रैलोक्यसंस्पर्शानि, यतो धर्मास्तिकायाधर्मास्ति- कायाकाशास्तिकायद्रव्याणि पुद्गलास्तिकायस्य महास्कन्धा जीवास्तिकायस्य मारणान्तिकसमुद्घातेनातीय समव- हता जीवाः त्रैलोक्यव्यापिनः ते चाल्पे इति सर्वस्तोकानि, तेभ्य ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके-प्रागुक्तखरूपप्रतरद्वयात्म- केऽनन्तगुणानि, अनन्तैः पुद्गलद्रव्यैरनन्तर्जीवद्रव्यैस्तस्य संस्पर्शात् , तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके विशेषाधिकानि, ऊर्द्ध- लोकतिर्यग्लोकादधोलोकतिर्यग्लोकस्य मनाग विशेपाधिकत्वात् , तेभ्य ऊर्द्धलोकेऽसङ्ख्येयगुणानि, क्षेत्रस्यासङ्ख्येयगुण- .

·मज्ञापना- या मट- य.वृत्ती. ३ अल्प- बहुत्वपदे क्षेत्रादि- ग्भ्यां पुद्ग ॥१५८॥ लद्रव्या- ल्प.सू.९१ . " भावः, यस्मात् महास्कन्धा एव त्रैलोक्यव्यापिनः ते चाल्पा इति, तेभ्य ऊईलोकतिर्यग्लोकेऽनन्तगुणाः, यतस्ति- यंग्लोकस्य यत्सर्वोपरितनमेकप्रादेशिकं प्रतरं यचोर्द्धलोकस्य सर्वाधस्तनमेकंप्रादेशिकं प्रतरमेते द्वे अपि प्रतरे ऊर्द्ध- लोकतिर्यग्लोक उच्यते ते चानन्ताः सङ्ख्येयप्रादेशिकाः अनन्ता असङ्ख्येयप्रादेशिकाः अनन्ता अनन्तप्रादेशिकाः स्कन्धाः स्पृशन्तीति द्रव्यार्थतयाऽनन्तगुणाः, तेभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोके प्रागुक्तप्रकारेण प्रतरद्वयरूपे विशेपाधिकाः, क्षेत्रस्याऽऽयामविष्कम्भाभ्यां मनाय विशेषाधिकत्वात् , तेभ्यस्तिर्यग्लोकेऽसङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस्थासङ्ख्येयगुणत्वात् , ते- भ्यऊ लोकेऽसङ्ख्येयगुणाः, यतस्तिर्यग्लोकक्षेत्रादूर्द्धलोकक्षेत्रमसङ्ख्येयगुणमिति, तेभ्योऽधोलोके विशेषाधिकाः, ऊर्द्ध लोकादधोलोकस्य विशेषाधिकत्वात् , देशोनसप्तरजप्रमाणो यूद्धलोकः समधिकसप्तरजप्रमाणस्त्वधोलोकः ॥ सम्प्रति दिगनुपातेनाल्पवहुत्वमाह-दिगंनुपातेन' दिगनुसारेण चिन्त्यमानाः पुद्गलाः सर्वस्तोकाः ऊर्द्धदिशि, इह रत्नप्रभा- समभूतलमेरुमध्येऽष्टप्रादेशिको रुचकस्तस्माद्विनिर्गता चतुःप्रदेशा ऊर्खदिग् यावलोकान्तस्ततस्तत्र सर्वस्तोकाः पुद्ग- लाः, तेभ्योऽधोदिशि विशेषाधिकाः, अधोदिगपि रुचकादेव प्रभवति चतुष्प्रदेशा यावल्लोकान्तस्ततस्तस्या विशेषा- धिकत्वात् तत्र पुद्गला विशेषाधिकाः, तेभ्य उत्तरपूर्वस्वां दक्षिणपश्चिमायां च प्रत्येकमसङ्ख्येयगुणाः, खस्थाने तु पर- स्परं तुल्याः, यतस्ते द्वे अपि दिशौ रुचकाद्विनिर्गते मुक्तावलिसंस्थिते तिर्यग्लोकान्तमधोलोकान्तमू लोकान्तं पर्य- वसिते, तेन क्षेत्रस्यासोयगुणत्वात्तत्र पुद्गला असङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रं तु खस्थाने सममिति पुद्गला अपि खस्थाने ॥१५॥ 47 ·श्रितानां तैजसकार्मणपुद्गलस्कन्धद्रव्याणां च भूयसां भावात् ॥ सम्प्रति परमाणुपुद्गलानां सङ्ख्येयप्रदेशानामसयेयप्र- देशानामनन्तप्रदेशानां परस्परमल्पवहुत्वमाह- एएसिगं भंते ! परमाणुपोग्गलाणं संखेजपएसियाणं असंखेजपएसियाणं अणंतपएसियाण य खंधाणं दबट्टयाए पएसह- याए दवहपएसट्टयाए कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला.वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा! सवत्थोवा अणंतप- एसिया संधा दवयाए परमाणुपोग्गला दबट्टयाए अणंतगुणा संखेजपएसिया खंधा दबट्टयाए संखेजगुणा असंखपएसिया खंधा दचट्टयाए असंखेजगुणा यएसयाए सबथोवा अणंतपएसिया खंधा पएसड्याए परमाणुपोग्गला अपएसयाए अणंतगुणा संखेज्जपएसिया खंधा पएसट्टयाए संखेजगुणा असंखपएसिया खंधा पएसट्टयाए असंखेजगुणा दबट्टप- एसट्टयाए सवत्थोवा अणंतपएसिया खंधा दबट्टयाए ते चेव पएसट्टयाए अणंतगुणा परमाणुपोग्गला दबद्दपएसट्टयाए अणंतगुणा संखेजपएसिया खंधा दवट्टयाए संखेजगुणा ते चेव पएसट्टयाए संखेज्जगुणा असंखपएसिया खंधा दबढ़- याए असंखेजगुणा ते चेव पएसट्टयाए असंखेनगुणा ॥ एएसिणं भंते! एगपएसोगाढाणं संखेज्जपएसोगाढाणं असं- खेजपएसोगाढाण य पोग्गलाणं दबयाए पएसट्टयाए दबट्ठपएसट्टयाए कयरे कयरेहितो अप्पा या बहुया वा तुला था विसेसाहिया वा?, गोयमा ! सबथोवा एगपएसोगाढा पोग्गला दबट्टयाए संखेजपएसोगाढा पोग्गला दबवयाए संखेनगुणा असंखेजपएसोगाढा पोग्गला दबयाए असंखेज्जगुणा पएसद्वयाए सवत्थोवा एगपएसोगाढा पोग्गला

·मज्ञापना.
याःमट-
यवृत्ती.
३ अल्प
बहुत्वपदे
क्षेत्रादि-
ग्भ्यां पुद्गः
॥१५॥
लद्रव्या-
ल्प.सू.९१
त्वात् , तेभ्योऽधोलोकेऽनन्तगुणानि, कथमिति चेत् ?, उच्यते, इहाधोलौकिकग्रामेपु कालोऽस्ति, तस्य च कालस्य
तत्तत्परमाणुसयेयासयेयानन्तप्रादेशिकद्रव्यक्षेत्रकालभावपर्यायसम्बन्धवशात् प्रतिपरमाण्वादिद्रव्यमनन्तता ततो
भवन्त्यधोलोकेऽनन्तगुणानि, तेभ्यस्तिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणानि, अधोलौकिकग्रामप्रमाणानां खण्डानां मनुष्यलोके
फालद्रव्याधारभूते सङ्ख्येयानामवाप्यमानत्वात् ॥ सम्प्रति दिगनुपातेन सामान्यतो द्रव्याणामल्पवहुत्वमाह-'दिग-
नुपातेन' दिगनुसारेण चिन्त्यमानानि सामान्यतो द्रव्याणि सर्वस्तोकान्यधोदिशि-प्राग्व्यावर्णितखरूपायां, तेभ्य ऊर्द्ध-
दिश्यनन्तगुणानि, किं कारणमिति चेत् ?, उच्यते, इहोचलोके मेरोः पञ्चयोजनशतिकं स्फटिकमयं काण्डं, तत्र
चन्द्रादित्यप्रभाऽनुप्रवेशात् द्रव्याणां क्षणादिकालप्रतिभागोऽस्ति, कालस्य च प्रागुक्तनीत्या प्रतिपरमाण्वादिद्रव्यमा-
नन्यात तेभ्योऽनन्तगुणानि, तेभ्य उत्तरपूर्वस्यामीशान्यां दक्षिणपश्चिमायां-नैऋतकोणे इत्यर्थः असङ्ख्येयगुणानि,
क्षेत्रस्यासहपेयगुणत्वात् , खस्थाने तु द्वयान्यपि परस्परं तुल्यानि, समानक्षेत्रत्वात् , तेभ्यो दक्षिणपूर्वस्याम्-आने-
य्यामुत्तरपश्चिमायां-वायव्यकोणे इंति भावः विशेषाधिकानि, विद्युत्प्रभमाल्यवत्कूटाश्रितानां धूमिकाऽवश्याया-
दिश्क्ष्णपुद्गलद्रव्याणां बहूनां संभवात् , तेभ्यः पूर्वस्यां दिश्यसङ्ख्येयगुणानि, क्षेत्रस्थासङ्ख्येयगुणत्वात् , तेभ्यः पश्चि-
मायां विशेषाधिकानि, अधोलौकिकग्रामेषु शुषिरभावतो बहूनां पुद्गलद्रव्याणामवस्थानसंभवात् , ततो दक्षिणस्यां
दिशि विशेषाधिकानि, बहुभुवनशुषिरभावात् , तत उत्तरस्यां विशेषाधिकानि, तत्र मानससरसि जीवद्रव्याणां तदा-
,
w
॥१५९॥

·'एएसि णं भंते ! परमाणुपोग्गलाणं संखेजपएसियाणं' इत्यादि पाठसिद्धं, नवरमंत्राल्पवहुत्वभावनायां सर्वत्र तथाखाभाव्यं कारणं वाच्यं । सम्प्रत्येतेषामेव क्षेत्रप्राधान्येनाल्पवहुत्वमाह--इह क्षेत्राधिकारतः क्षेत्रस्य प्राधान्यात् परमाणुकाद्यनन्ताणुकस्कन्धा अपि विवक्षितैकप्रदेशावगाढा आधाराधेययोरभेदोपचारादेकद्रव्यत्वेन व्यवहियन्ते, ते इत्थंभूता एकप्रदेशावगाढाः पुद्गलाः-पुद्गलद्रव्याणि सर्वस्तोकानि, लोकाकाशप्रदेशप्रमाणानीत्यर्थः, न हि स कश्चिदे- वंभूत आकाशप्रदेशोऽस्ति य एकप्रदेशावगाहनपरिणामपरिणतानां परमाण्वादीनामवकाशदानपरिणामेन परिणतो न वर्त्तते इति, तेभ्यः सङ्ख्येयप्रदेशावगाढाः पुद्गला द्रव्यार्थतया सङ्ख्येयगुणाः, कथमिति चेत् ?, उच्यते, इहापि क्षेत्रस्य प्राधान्यात् घणुकाधनन्ताणुकस्कन्धा द्विप्रदेशावगाढा एकद्रव्यत्वेन विवक्ष्यन्ते, तानि च तथाभूतानि पुद्गलद्रव्याणि पूर्वोक्तेभ्यः सख्येयगुणानि, तथाहि-सर्वलोकप्रदेशास्तत्त्वतोऽसङ्ख्येया अपि असत्कल्पनया दश परिकल्प्यन्ते, ते च प्रत्येकचिन्तायां दशैवेति दश एकप्रदेशावगाढानि पुद्गलद्रव्याणि लब्धानि, तेष्वेव च दशसु प्रदेशेषु अन्यग्रहणान्य- मोक्षणद्वारेण वहवो द्विकसंयोगा लभ्यन्ते इति भवन्येकप्रदेशावगाढेभ्यो द्विप्रदेशावगाढानि पुद्गलद्रव्याणि सङ्ख्येय- गुणानि एवं तेभ्योऽपि त्रिप्रदेशावगाढानि एवमुत्तरोत्तरं यावदुत्कृष्टसङ्ख्येयप्रदेशावगाढानि, ततः स्थितमेतत्-एक- प्रदेशावगाढेभ्यः सङ्ख्येयप्रदेशावगाढाः पुद्गलाः द्रव्यार्थतया सङ्ख्येयगुणा इति, एवं तेभ्योऽसङ्ख्येयप्रदेशावगाढाः पुद्गला द्रव्यार्थतया असङ्ख्येयगुणाः, असङ्ख्यातस्यासङ्ख्यातभेदभिन्नत्वात् , द्रव्यार्थतासूत्रं प्रदेशार्थतासूत्रं द्रव्यपर्याया- .

·भज्ञापना-
या। मल-
२० पृत्ती.
३ अल्प
बहुत्वपदे
द्रव्यक्षेत्र
कालभा-
वाल्प.सू.
९२
॥१६॥
पएसट्टयाए संखिजपएसोगाढा पोग्गला पएसट्टयाए संखिजगुणा असंखिजपएसोगाढा पुग्गला पएसहयाए असंखेज-
गुणा दबट्टपएसट्टयाए सवत्थोवा एगपएसोगाढा पुग्गला दवट्ठपएसयाए संखिजपएसोगाढा पुग्गला दबट्टयाए संखि-
अगुणा ते चैव पएसट्टयाए संखिजगुणा असंखिजपएसोगाढा पुग्गला दबट्टयाए असंखिजगुणा ते चेव पएसट्टयाए असं
खिजगुणा । एएसिणं भन्ते! एगसमयठिइयाणं. असंखिजसमयठिइयाणं पुग्गलाणं दबट्याए पएसट्टयाए दबट्टपएसट्टयाए
कयरे कयरेहिंवो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा ! सवत्थोवा एगसमयठिइया पुग्गला दबट्ट-
याए संखिजसमयठिइया पुग्गला दबट्टयाए संखिजगुणा असंखिज्जसमयठिइया पुग्गला दबट्टयाए असंखिजगुणा पएस-
याए सबत्योवा एगसमयठिइया पुग्गला पएसट्टयाए संखिजसमयठिइया पुग्गला पएसट्टयाए संखेजगुणा असंखिजसम-
यठिइया पुग्गला पएसट्टयाए असंखेजगुणां दवट्टपएसट्टयाए सवत्थोवा एगसमयठिइया पुग्गला दबढपएसट्टयाएं संखि-
असमयठिइया पुग्गला दबंयाए संखिजगुणा ते चेव पएसट्टयाए संखिजगुणा असंखिजसमयठिइया पुग्गला दबट्टयाए
असंखिजगुणा ते चेव पएसट्टयाए असंखिजंगुणा । एएसि णं भंते एगगुणकालगाणं संखिजगुणकालगाणं असंखिजगु-
णकालगाणं अणंतगुणकालगाण य पुग्गलाणं दवट्ठयाए पएसट्टयाए दवट्ठपएसट्टयाए य कयरे कयरेहिंतो अप्पा वा बहुया
चा तल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयमा जहा पुग्गला तहा भाणियबा, एवं संखिजगुणकालगाणवि, एवं सेसावि
वण्णा गंधा रसा फासा भाणियवा, फासाणं कक्खडमउयगुरुयलहुयाणं जहा एगपएसोगाढाणं भणियं तहा भाणियई ।
अवसेसा फासा जहा वना तहा भाणियत्वा ।। दारं (सू०९२),
॥१६॥

·'एएसि णं भंते ! परमाणुपोग्गलाणं संखेज्जपएसियाणं' इत्यादि पाठसिद्धं, नवरमनाल्पवहुत्वभावनायां सर्वत्र तथाखाभाव्यं कारणं वाच्यं । सम्प्रत्येतेपामेव क्षेत्रप्राधान्येनाल्पवहुत्वमाह-इह क्षेत्राधिकारतः क्षेत्रस्य प्राधान्यात् परमाणुकाद्यनन्ताणुकस्कन्धा अपि विवक्षितैकप्रदेशावगाढा आधाराधेययोरभेदोपचारादेकद्रव्यत्वेन व्यवहियन्ते, ते इत्थंभूता एकप्रदेशावगाढाः पुद्गलाः-पुद्गलद्रव्याणि सर्वस्तोकानि, लोकाकाशप्रदेशप्रमाणानीत्यर्थः, न हि स कश्चिदे- वंभूत आकाशप्रदेशोऽस्ति य एकप्रदेशावगाहनपरिणामपरिणतानां परमाण्वादीनामवकाशदानपरिणामेन परिणतो न वर्तते इति, तेभ्यः सङ्ख्येयप्रदेशावगाढाः पुद्गला द्रव्यार्थतया सद्ध्येयगुणाः, कथमिति चेत् ?, उच्यते, इहापि क्षेत्रस्य प्राधान्यात् घणुकाधनन्ताणुकस्कन्धा द्विप्रदेशावगाढा एकद्रव्यत्वेन विवक्ष्यन्ते, तानि च तथाभूतानि पुद्गलद्रव्याणि पूर्वोक्तेभ्यः सायेयगुणानि, तथाहि-सर्वलोकप्रदेशास्तत्त्वतोऽसङ्ख्येया अपि असत्कल्पनया दश परिकल्प्यन्ते, ते च प्रत्येकचिन्तायां दशैवेति दश एकप्रदेशावगाढानि पुद्गलद्रव्याणि लब्धानि, तेष्वेव च दशसु प्रदेशेषु अन्यग्रहणान्य- मोक्षणद्वारेण बहवो द्विकसंयोगा लभ्यन्ते इति भवन्येकप्रदेशावगाढेभ्यो द्विप्रदेशावगाढानि पुद्गलद्रव्याणि सङ्ख्येय- गुणानि एवं तेभ्योऽपि त्रिप्रदेशावगाढानि एवमुत्तरोत्तरं यावदुत्कृष्टसङ्ख्येयप्रदेशावगाढानि, ततः स्थितमेतत्-एक- प्रदेशावगाढेभ्यः सङ्ख्येयप्रदेशावगाढाः पुद्गलाः द्रव्यार्थतया सङ्ख्येयगुणा इति, एवं तेभ्योऽसङ्ख्येयप्रदेशावगाढाः पुद्गला द्रव्यार्थतया असङ्ख्येयगुणाः, असङ्ख्यातस्यासङ्ख्यातभेदभिन्नत्वात् , द्रव्यार्थतासूत्रं प्रदेशार्थतासूत्रं द्रव्यपर्याया- ·. मज्ञापना- यामर. य० वृत्ती. ३अल्प- बहुत्वपदे द्रव्यक्षेत्र- कालभा- वाल्प०सू. ॥१६॥ घेतासूत्रं च सुगमत्वात् स्वयं भावनीयं, कालभावसूत्राण्यपि सुगमत्वात् खयं भावयितव्यानि, नवरं 'जहा पोग्गला तहा भाणियबा' इति यथा प्राक् सामान्यतः पुद्गला उक्तास्तथा एकगुणकालकादयोऽपि वक्तव्याः, ते चैवम्-यतः 'सवत्थोवा अणंतपएसिआ खंधा एगगुणकालगा, परमाणुपुग्गला दबट्टयाए एगगुणकालगा अणंत- गुणा, संखिजपएसिया खंधा एगगुणकालगा संखिजगुणा, असंखिजपएसिआ खंधा एगगुणकालगा असंसिज- गुणा । पएसट्टयाए सबत्योवा अणंतपएसिआ खंधा एगगुणकालगा, परमाणुपुग्गला एगगुणकालगा अणंतगुणा इत्यादि' एवं सङ्ख्येयगुणकालकानामसङ्ख्येयगुणकालकानामनन्तगुणकालकानामपि वाच्यं, एवं शेषवर्णगन्धरसा अपि वक्तव्याः, कर्कशमृदुगुरुलघवः स्पर्शा यथा एकप्रदेशाधवगाढा भणितास्तथा वक्तव्याः, ते चैवम्-'सवत्थोवा एगपएसोगाढा एगगुणकक्खडफासा दबट्टयाए, संखिजपएसोगाढा एगगुणकक्खडफासा पोग्गला दबट्टयाए संखिजगुणा, असंखिज्जपएसोगाढा एगगुणकक्खडफासा दबट्टयाए असंखिजगुणा' इत्यादि, एवं सोयगुणकर्क- शस्पर्शा असङ्ख्येयगुणकर्कशस्पर्शा अनन्तगुणकर्कशस्पर्शा वाच्याः, एवं मृदुगुरुलघवः, अवशेषाचत्वारः शीतादयः स्पर्शा यथा वर्णादय उक्तास्तथा वक्तव्याः, तत्र पाठोऽप्युक्तानुसारेण खयं भावनीयः । गतं पुदलद्वारम् , इदानीं महादण्डकं विवक्षुर्गुरुम्तपृच्छति- अहं मंते ! सजीवप्पबई महादण्डयं बन्नइस्सामि-सव्वत्योवा गम्भवतिया मणुस्सा १ मणुस्सीओ संखिजगुणामो २ .

·यायरतेउकाइआ पञ्जचया असंखिजगुणा ३ अणुत्तरोववाइया देवा असंखिजगुणा ४ उपरिमगेचिजगा देवा संखिञ्ज- गुणा ५ मज्झिमगेविजगा देवा संखिजगुणा ६ हिहिमगेविजगा देवा संखिजगुणा ७ अचुए कप्पे देवा संखिजगुणा ८ आरणे कप्पे देवा संखिजगुणा ९ पाणए कप्पे देवा संखिजगुणा १० आणए कप्पे देवा संखिजगुणा ११ अहे सत्तमाए पुढवीए नेरइया असंखिजगुणा १२ छट्ठीए तमाए पुढवीए नेरइया असंखिजगुणा १३ सहस्सारे कप्पे देवा असंखिज्ज- गुणा १४ महासुक्के कप्पे देवा असंखिजगुणा १५ पंचमाए धूमप्पभाए पुढवीए नेरइआ असंखिजगुणा १६ लंतए कप्पए देवा असंखिजगुणा १७ चउत्थीए पंकप्पभाए पुढवीए नेरइआ असंखिजगुणा १८ बंभलोए कप्पे देवा असंखिजगुणा १९ तच्चाए वालुयप्पभाए पुढवीए नेरइआ असंखिजगुणा २० माहिदे कप्पे देवा असंखिजगुणा २१ सणंकुमारे कप्पे देवा असंखिजगुणा २२ दोचाए सकरप्पभाए पुढवीए नेरइया असंखिजगुणा २३ समुच्छिमा मणुस्सा असंखिजगुणा २४ ईसाणे कप्पे देवा असंखिजगुणा २५ ईसाणे कप्पे देवीओ संखिजगुणाओ २६ सोहम्मे कप्पे देवा संखिजगुणा २७ सोहम्मे कप्पे देयीओ संखेजगुणाओ २८ भवणवासी देवा असंखेजगुणा २९ भवणवासिणीओ देवीओ संखेजगुणाओ ३० इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए नेरइआ असंखिजगुणा ३१ खहयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया पुरिसा असंखिजगुणा ३२ खयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिणीओ संखिजगुणाओ३३ थलयरपंचिदियतिरिक्खजोणिआ पुरिसा संखिजगुणा ३४ थलयर- पंचिंदियतिरिक्खजोणिणीओ संखिजगुणाओ३५जलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिआपुरिसा संखिजगुणा ३६ जलयरपंचिंदि- यतिरिक्खजोणिणीओ संखिजगुणाओ ३७ वाणमंतरा देवा संखिजगुणा ३८ वाणमंतरीओ देवीओ संखिजगुणाओ ३९ .

·मज्ञापना-
या:मट-
य० पृची.
३अल्प-
बहुत्वपदे
महादण्ड
कःसू.९३
॥१६॥
जोइसिया देवा संखिजगुणा ४० जोइसिणीओ देवीओ संखिजगुणाओ ४१ खहयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिआ नपुंसगां
संखिजगुणा ४२ थलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिआ नपुंसगा संखिजगुणा ४३ जलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिआ नपुंसगा
संखिजगुणा ४४ चउरिदिया पञ्जत्तया संखिजगुणा ४५ पंचिंदिया पजत्तया विसेसाहिया ४६ वेइंदिया पजत्तया विसे-
साहिया ४७ तेइंदिया पञ्जतया विसेसाहिया ४८ पंचिंदिया अपञ्जत्तया असंखेजगुणा ४९ चउरिंदिया अपजत्तया विसे-
साहिया ५० तेइंदिया अपजत्तया विसेसाहिया ५१ वेइंदिया अपजत्तया विसेसाहिया ५२ पत्तेयसरीरवायरवणस्सइकाइया
पजचया असंखिजगुणा५३ वायरनिगोया पजत्तया असंखिजगुणा ५४ वायरपुढवीकाइया पजत्चगा असंखिजगुणा ५५
वायरआउकाइया पजत्तया असंखिजगुणा ५६ वायरवाउकाइया पजत्तंगा असंखिजगुणा ५७ वायरतेउकाइया अपजत्तगां
असंखिजगुणा ५८ पत्तेयसरीरयायरवणस्सइकाइया अपजत्तगा असंखिजगुणा ५९ बायरनिगोया अपजत्तया असंखिज-
गुणा ६० बायरपुढवीकाइया अपजत्तया असंखिजगुणा ६१ बायरआउकाइया अपज्जत्तया असंखिजगुणा ६२ वायरवाउ-
काइया अपजचया असंखिजगुणा ६३ सुहुमतेउकाइया अपज्जत्तया असंखिजंगुणा ६४ सुहुमपुढवीकाइया अपजत्तयां
विसेसाहिया ६५ सुहुमाउकाइया अपजत्तया विसेसाहिआ ६६ सुहुमवाउकाइया अपजत्तया विसेसाहिआ ६७ सुहुम-
तेउकाइया पजत्तया संखिजगुणा ६८ सुहुमपुढवीकाइया पज्जत्तया विसेसाहिआ ६९ सुहुमआउकाइया पज्जत्तया विसे-
साहिआ ७० सुहुमवाउकाइया पजत्तया विसेसाहिआ ७१ सुहुमनिगोया अपज्जत्तया असंखिजगुणा ७२ सुहुमनिगोया
पजत्तया संखिजगुणा ७३ अभवसिद्धिआ.अणंतगुणा ७४ परिवडियसम्मदिहि अणंतगुणा ७५ सिद्धा अणंतगुणा ७६
॥१६॥

·वायरवणस्सइकाइया पज्जत्तगा अणंतगुणा ७७ वायरपजत्ता विसेसाहिआ ७८ वायरवणस्सइकाइया अपज्जत्तगा असं- खिजगुणा ७९ वायरअपज्जत्तगा विसेसाहिआ ८० बायरा विसेसाहिआ ८१ सुहुमवणस्सइकाइया अपज्जत्तया असं- खिजगुणा ८२ सुहुमअपजत्तया विसेसाहिया ८३ सुहुमवणस्सइकाइया पज्जत्तया संखिजगुणा ८४ सुहुमपज्जत्तया विसेसाहिआ ८५ मुहमा विसेसाहिया ८६ भवसिद्धिया विसेसाहिया ८७ निगोयजीवा विसेसाहिया ८८ वणस्सइजीवा विसेसाहिआ ८९ एगिदिया विसेसाहिया ९० तिरिक्खजोणियां विसेसाहिया ९१ मिच्छादिद्वी विसेसाहिआ ९२ अविरया विसेसाहिया ९३ सकसाई विसेसाहिआ ९४ छउमत्था विसेसाहिआ ९५ सजोगी विसेसाहिआ ९६ संसारत्था विसेसा- हिआ ९७ सबजीवा विसेसाहिआ ९८ ॥ (सू० ९३)॥ पन्नवणाए भगवईए बहुवत्तवयपयं समत्तं । तइयं पयं समत्तं । अथ भदन्त ! सर्वजीवाल्पवहुत्वं-सर्वजीवाल्पवहुत्ववक्तव्यतात्मकं महादण्डकं वर्त(ण)यिष्यामि-रचयिष्या- मीति तात्पर्यार्थः, अनेन एतद् ज्ञापयति-तीर्थकरानुज्ञामात्रसापेक्ष एव भगवान् गणधरः सूत्ररचनां प्रति प्रवर्तते न पुनः श्रुताभ्यासपुरःसरमिति, यद्वा एतद् ज्ञापयति-कुशलेऽपि कर्मणि विनेयेन गुरुमनापृच्छय च न प्रवर्तितव्यं, किंतु तदनुज्ञापुरःसरं, अन्यथा विनेयत्वायोगात्, विनयस हि लक्षणमिदम्-'गुरोनिवेदितात्मा यो; गुरुभावानु- वर्तकः । मुक्त्यर्थं चेष्टते नित्यं, स विनेयः प्रकीर्तितः॥१॥" गुरुरपि यः प्रच्छनीयः स एवंरूपः-"धर्मज्ञो धर्म- फर्ता च, सदा धर्मप्रवर्तकः । सत्त्वेभ्यो धर्मशास्त्रार्थदेशको गुरुरुच्यते ॥ १॥" इति, महादण्डकं वर्तयिष्यामि

·महापना-
१०१ची.
३अल्प-
बहुत्वपदे
महादण्ड
कःसू.९३
जोरसिया देवा संखिजगुणा ४० जोइसिणीओ देवीओ संखिजगुणाओ ४१ खहयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिआ नपुंसगा
संखिजगुणा १२ धलपरपंचिंदियतिरिक्खजोणिआ नपुंसगा संखिजगुणा ४३ जलयरपंचिंदियतिरिक्सजोणिआ नपुंसगा
संखिसगुणा ४४ चउरिदिया पजचया संखिजगुणा ४५ पंचिंदिया पञ्जत्त्या विसेसाहिया ४६ वेइंदिया पज्जत्तया विसे-
साहिया ४७ तेइंदिया पजत्तया विसेसाहिया ४८ पंचिंदिया अपजचया असंखेजगुणा ४९ चउरिदिया अपजत्तया विसे-
साहिया ५० तेइंदिया अपजत्तया बिसेसाहिया ५१ घेइंदिया अपजत्तया विसेसाहिया ५२ पत्तेयसरीरवायरवणस्सइकाइया
पअनया असंखिजगुणा५३ वायरनिगोया पञ्जत्तया असंखिजगुणा ५४ वायरपुढवीकाइया पञ्जत्नंगा असंखिजगुणा ५५
इरा पजत्त्या असंखिजगुणा ५६ वायरवाउकाइया पञ्जत्तगा असंखिजगुणा ५७ बायरतेउकाइया अपजत्तगा
तेयसरीरयापरवणस्सइकाइया अपजत्तगा असंखिजगुणा ५९ वायरनिगोया अपजत्तया असंखिज-
या अपजत्तया असंखिजगुणा ६१ बायरआउकाइया अपजत्तया असंखिजगुणा ६२ वायरवाउ-
जगुणा ६३ सुहुमतेउकाइया अपजत्तया असंखिजगुणा ६४ सुहुमपुढवीकाइया अपंजत्तयां
काइया अपजत्तया विसेसाहिआ ६६ सुहुमवाउकाइया अपजत्तया विसेसाहिआ ६७ सुहुम-
खिजगुणा ६८ सुहुमघुटवीकाइया पज्जतया विसेसाहिआ ६९ सुहुमआउकाइया पज्जतया विसे-
काइया पजत्तया विसेसाहिआ ७१ सुहुमनिगोया अपज्जत्तया असंखिज्जगुणा ७२ सुहुमनिगोया
७३ अभवसिद्धिआ अणंतगुणा ७४ परिवडियसम्मदिहि अणंतगुणा ७५ सिद्धा अणंतगणा ७६
॥१६॥

·वायरवणस्सइकाइया पजत्तगा अणंतगुणा ७७ बायरपजत्ता विसेसाहिआ ७८ वायरवणस्सइकाइया अपज्जत्तगा असं- खिज्जगुणा ७९ वायरअपज्जत्तगा विसेसाहिआ ८० बायरा विसेसाहिआ ८१ सुकुमवणस्सइकाइया अपज्जत्तया असं- खिजगुणा ८२ सुहुमअपअत्तया विसेसाहिया ८३ सुहमवणस्सइकाइया पजत्तया संखिजगुणा ८४ सुहुमपज्जत्तया विसेसाहिआ ८५ मुहुमा विसेसाहिया ८६ भवसिद्धिया विसेसाहिया ८७ निगोयजीवा विसेसाहिया ८८ वणस्सइजीवा विसेसाहिआ ८९ एगिंदिया विसेसाहिया ९० तिरिक्खजोणियां विसेसाहिया ९१ मिच्छादिट्ठी विसेसाहिआ ९२ अविरया विसेसाहिया ९३ सकसाई विसेसाहिआ ९४ छउमत्था विसेसाहिआ ९५ सजोगी विसेसाहिआ ९६ संसारत्था विसेसा- हिआ ९७ सधजीवा विसेसाहिआ ९८ ॥ (सू० ९३ )॥ पनवणाए भगवईए बहुवत्तवयपयं समत्तं । तइयं पयं समत्तं । अथ भदन्त ! सर्वजीयाल्पवहुत्वं-सर्वजीवाल्पवहुत्ववक्तव्यतात्मकं महादण्डकं वर्त(ण)यिष्यामि-रचयिष्या- मीति तात्पर्यार्थः, अनेन एतद् ज्ञापयति-तीर्थकरानुज्ञामात्रसापेक्ष एव भगवान् गणधरः सूत्ररचनां प्रति प्रवर्तते न पुनः श्रुताभ्यासपुरःसरमिति, यद्वा एतद् ज्ञापयति-कुशलेऽपि कर्मणि विनेयेन गुरुमनापृच्छय च न प्रवर्तितव्यं, किंतु तदनुज्ञापुरःसरं, अन्यथा विनेयत्वायोगात्, विनेयस्य हि लक्षणमिदम्-'गुरोनिवेदितात्मा यो; गुरुभावानु- वर्तकः । मुक्त्यर्थ चेष्टते नित्यं, स विनेयः प्रकीर्तितः॥१॥"गुरुरपि यः प्रच्छनीयः स एवंरूपः-"धर्मज्ञो धर्म- कर्ता च, सदा धर्मप्रवर्तकः । सत्त्वेभ्यो धर्मशास्त्रार्थदेशको गुरुरुच्यते ॥ १॥” इति, महादण्डकं वर्तयिष्यामि ·मज्ञापना. या: मल- या वृत्ती. , ॥१६॥ सू. ९३ ३ वहुव इत्युक्तं ततः प्रतिज्ञातमेव निर्वाहयति–'सवत्थोवा गम्भवकंतिया मणुस्सा' इत्यादि, सर्वस्तोका गर्भव्युत्क्रान्तिक- कन्यता- मनुप्याः, सहयेयकोटीकोटीप्रमाणत्वात् १, तेभ्यो मानुष्यो-मनुजस्त्रियः सङ्ख्येयगुणाः, सप्तविंशतिगुणत्वात्, उक्तं पदे महा च-“सत्तावीसगुणा पुण मणुयाणं तदहिआ चेव” २, ताभ्यो वादरतेजःकायिका पर्याप्सा असंख्येयगुणाः, कति- दण्डका पयवर्गन्यूनापलिकाधनसमयप्रमाणत्वात् ३, तेभ्योऽनुत्तरोपपातिनो देवा असंख्येयगुणाः, क्षेत्रपल्योपमासंख्येयभा- गवर्तिनभ प्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ४, तेभ्य उपरितनप्रैवेयकत्रिकदेवाः संख्येयगुणाः, बहत्तरपल्योपमासंख्येयभागवर्ति- नभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् , एतदपि कथमवसेयं ? इति चेत्, उच्यते, विमानवाहुल्यात् ; तथाहि-अनुत्तरदेवाना पश्च विमानानि विमानशतं तूपरितनगवेयकत्रिके प्रतिविमानं चासङ्ख्येया देवाः यथा यथा चाधोऽधोवर्तीनि विमानानि तघा तथा देवा अपिप्राचुर्येण लभ्यन्ते ततोऽवसीयते-अनुत्तरोपपातिकदेवेभ्यो बृहत्तरक्षेत्रपल्योपमासमेयभागवा- काशप्रदेशराशिप्रमाणा उपरितनौषेयकत्रिकदेवाः (संख्येयगुणाः) ५, एवमुत्तरत्रापि भावना कार्या यावदानतक- ल्पः, तेभ्योऽप्युपरितनौवेयकत्रिकदेवेभ्यो मध्यमवेयकत्रिकदेवाः सङ्ख्येयगुणाः ६ तेभ्योऽप्यधस्तनौवेयकत्रिकदेवाः सोयगुणाः ७ तेभ्योऽप्यच्युतकल्पदेवाः सङ्ख्येयगुणाः ८ तेभ्योऽप्यारणकल्पंदेवा सहयेयगुणाः ९, यद्यप्यारणाच्यु- । ॥१६॥ तकल्पो समश्रेणिको समविमानसङ्ख्याको च तथाऽपि कृष्णपाक्षिकास्तथाखाभाब्यात् प्राचुर्येण दक्षिणस्यां दिशि समुत्पद्यन्ते नोत्तरस्यां बहवश्च कृष्णपाक्षिकाः स्तोकाः शुक्लपाक्षिकाः ततोऽच्युतकल्पदेवापेक्षया आरणकल्पदेवाः १ ·, , सङ्ग्येयगुणाः, तेभ्योऽपि प्राणतकल्पदेवाः सत्येयगुणाः १० तेभ्योऽप्यानतकल्पदेवाः सत्येयगुणाः, भावना आरणक- ल्पवत्कर्तव्या ११, तेभ्योऽधःससमनरकपृथिव्यां नैरयिका असङ्ख्येयगुणाः, श्रेण्यसङ्ख्येयभागगतनभःप्रदेशराशिप्रमा- णत्वात् १२, तेभ्यः पठपृथिव्यां नैरयिका असङ्ख्येयगुणाः, एतच प्रागेव दिगनुपातेन नैरयिकाल्पवहुत्वचिन्तायां भावितं १३ तेभ्योऽपि सहस्रारकल्पदेवा असङ्ख्येयगुणाः, षष्ठपृथिवीनरयिकपरिमाणहेतुश्रेण्यसङ्ख्येयभागापेक्षया सहस्रारकल्पदेवपरिमाणहेतोः श्रेण्यसङ्ख्येयभागस्य असङ्ख्येयगुणत्वात् १४ तेभ्यो महाशुक्रे कल्पे देवा असङ्ख्येयगुणाः, विमानवाहुल्यात् पट् सहस्राणि विमानानां सहस्रारे कल्पे चत्वारिंशत्सहस्राणि महाशुक्र, अन्यचाधोऽधोविमान- वासिनो देवा वहुवहुतराः स्तोकाः स्तोकतराश्चोपरितनोपरितनविमानवासिनः तत् सहस्रारदेवेभ्यो महाशुक्रकल्प- देवा असङ्ख्येयगुणाः १५ तेभ्योऽपि पञ्चमधूमप्रभाभिधाननरकपृथिव्यां नैरयिका असङ्ख्येयगुणाः, बृहत्तमश्रेण्यस- येयभागवर्तिनभ प्रदेशराशिप्रमाणत्वात् १६ तेभ्योऽपि लान्तककल्पे देवा असङ्ख्येयगुणाः, अतिवृहत्तमश्रेण्यसङ्ख्ये- यभागगतनभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् १७ तेभ्योऽपि चतुर्थी पङ्कप्रभायां पृथिव्यां नैरयिका असङ्ख्येयगुणाः, युक्तिः प्रागिव भावनीया १८ तेभ्योऽपि ब्रह्मलोककल्पे देवा असोयगुणाः, युक्तिः प्रागुक्तैव १९ तेभ्योऽपि तृतीयस्यां वालुकाप्रभायां पृथिव्यां नैरयिका असङ्ख्येयगुणाः २० तेभ्योऽपि माहेन्द्रे कल्पे देवा असङ्ख्येयगुणाः २१ तेभ्योऽपि सनत्कुमारकल्पे देवा असङ्ख्येयगुणाः युक्तिः सर्वत्रापि प्रागुक्तैव २२ तेभ्यो द्वितीयस्यां शर्कराप्रभायां पृथिव्यां नैर-

·मज्ञापना-
या: मल-
य० वृची.
.
३ वहुप
कव्यता-
पदे महा
दण्डका
सू. ९३
इत्युक्तं ततः प्रतिज्ञातमेव निर्वाहयति–'सबत्योवा गम्भवकंतिया मणुस्सा' इत्यादि, सर्वस्तोका गर्मव्युत्क्रान्तिक-
मनुष्याः, सत्येयकोटीकोटीप्रमाणत्वात् १, तेभ्यो मानुष्यो-मनुजस्त्रियः सयेयगुणाः, सप्तविंशतिगुणत्वात्, उक्तं
च-"सत्तावीसगुणा पुण मणुयाणं तदहिआ चेव” २, ताभ्यो बादरतेजःकायिका पर्याप्ता असंख्येयगुणाः, कति-
पयवर्गन्यूनापलिकाधनसमयप्रमाणत्वात् ३, तेभ्योऽनुत्तरोपपातिनो देवा असंख्येयगुणाः, क्षेत्रपल्योपमासंख्येयभा-
गवर्तिनभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ४, तेभ्य उपरितनौवेयकत्रिकदेवाः संख्येयगुणाः, यहत्तरपल्योपमासंख्येयभागवर्ति-
नभ प्रदेशराशिप्रमाणत्वात् , एतदपि कथमवसेयं ? इति चेत्, उच्यते, विमानवाहुल्यात्, तथाहि-अनुत्तरदेवाना
पश्च विमानानि विमानशतं तूपरितनौवेयकत्रिके प्रतिविमानं चासयेया देवाः यथा यथा चाधोऽधोवर्तीनि विमानानि
तथा तथा देवा अपि प्राचुर्येण लभ्यन्ते ततोऽवसीयते--अनुत्तरोपपातिकदेवेभ्यो बृहत्तरक्षेत्रपल्योपमासङ्ख्येयभागवा-
काशप्रदेशराशिप्रमाणा उपरितनदेयकत्रिकदेवाः (संख्येयगुणाः) ५, एवमुत्तरत्रापि भावना कार्या यावदानतक-
ल्पः, तेभ्योऽप्युपरितननैवेयकत्रिकदेवेभ्यो मध्यमौवेयकत्रिकदेवाः सङ्ख्येयगुणाः ६ तेभ्योऽप्यधस्तनप्रैवेयकत्रिकदेवाः
सोयगुणाः ७ तेभ्योऽप्यच्युतकल्पदेवाः सङ्ख्येयगुणाः ८ तेभ्योऽप्यारणकल्पंदेवा सोयगुणाः ९, यद्यप्यारणाच्यु-
तकल्पो समश्रेणिको समविमानसङ्ख्याको च तथाऽपि कृष्णपाक्षिकास्वथाखाभाब्यात् प्राचुर्येण दक्षिणस्यां दिशि
समुत्पद्यन्ते नोत्तरस्यां बहवश्च कृष्णपाक्षिकाः स्तोकाः शुक्लपाक्षिकाः ततोऽच्युतकल्पदेवापेक्षया आरणकल्पदेवाः
॥१६॥

·. सहस्राणि ईशाने कल्पे, अपिच-दक्षिणदिग्वर्ती सौधर्मकल्पः ईशानकल्पस्तूत्तरदिग्वर्ती दक्षिणस्यां च दिशि वहवः कृष्णपाक्षिकाः समुत्पद्यन्ते तत ईशानदेवीभ्यः सौधर्मदेवाः सङ्ख्येयगुणाः, नन्वियं युक्तिर्माहेन्द्रसनत्कुमारकल्पयोर- प्युक्ता, परं तत्र माहेन्द्रकल्पापेक्षया सनत्कुमारकल्पे देवा असङ्ख्येयगुणा उक्ताः, इह तु सौधर्मे कल्पे सङ्घयेयगुणाः तदेतत् कथम् ?, उच्यते, वचनप्रामाण्यात्, न चात्र पाठभ्रमः, यतोऽन्यत्राप्युक्तम्-"ईसाणे सवत्थवि वत्तीसगु- णाओ होंति देवीओ । संखिज्जा सोहम्मे तओ असंखा भवणवासी ॥१॥" इति २७, तेभ्योऽपि तस्मिन्नेव सौधर्मे कल्पे देव्यः सङ्ख्येयगुणाः, द्वात्रिंशद्गुणत्वात्, “सबत्यवि बत्तीसगुणाओ इंति देवीओ" इति वचनात् २८ ताभ्योऽप्यसद्ध्येयगुणा भवनवासिनः, कथम् ? इति चेत् , उच्यते, इह अङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संबन्धिनि प्रथमवर्ग- मूले तृतीयवर्गमूलेन.गुणिते यावान् प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणासु घनीकृतस्य लोकस्य एकप्रादेशिकीपु श्रेणिपु यावन्तो नभःप्रदेशास्तावत्प्रमाणो भवनपतिदेवदेवीसमुदायः, तद्गतकिञ्चिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकल्पाश्च भवनपतयो देवाः ततो घटन्ते सौधर्मदेवीभ्यस्तेऽसङ्ख्येयगुणाः २९ तेभ्यो भवनवासिन्यो देव्यः सद्ध्येयगुणाः द्वात्रिंशद्गुणत्वात् ३० ताभ्योऽप्यस्यां रत्नप्रभायां पृथिव्यां नैरयिका असङ्ख्येयगुणाः अङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संवन्धिनि प्रथमवर्गमूले द्वितीयेनं वर्गमूलेन गुणिते यावान् प्रदेशराशिस्तावत्प्रमाणासु श्रेणिपु यावन्त आकाशप्रदेशास्तावत्प्रमाणत्वात् ३१ तेभ्योऽपि खचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः पुरुषा असञ्जयेयगुणाः प्रतरासयेयभागवर्त्य सङ्ग्येय श्रेणिनभःप्रदेशराशिप्र-

·भज्ञापना-
या। मल-
ब. वृत्ता.
३ बहुव-
कव्यता-
पदे महा
दण्डकः
॥१६॥
,
यिका असङ्ख्येयगुणाः २३, एते च सप्तमपृथिवीनारकादयो द्वितीयपृथिवीनारकपर्यन्ताः प्रत्येकं खस्थाने चिन्त्य-
मानाः . सर्वेऽपियनीकृतलोकश्रेण्यसङ्ख्येयभागवर्तिनमःप्रदेशराशिप्रमाणा द्रष्टव्याः, केवलं श्रेण्यसङ्येयभागोऽसहयेय-
भेदभिन्नः तत इत्थमसङ्ख्येयगुणतया अल्पवहुत्वमभिधीयमानं न विरुध्यते, तेभ्योऽपि द्वितीयनरकपृथिवीनारकेभ्यः
संमूर्छिममनुष्या असङ्ख्येयगुणाः २४ ते हि अङ्गुलमात्रक्षेत्रप्रदेशराशेः संवन्धिनि द्वितीयवर्गमूले तृतीयवर्गमूलेन
गुणिते यावान् प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणाः, तेभ्योऽपि ईशाने कल्पे देवा असङ्ख्ययगुणाः यतो घनीकृतस्य लोक-
स्पैकप्रादेशिकीपु. श्रेणिपु यावन्तो नभःप्रदेशाः तावत्प्रमाण ईशानकल्पगतो देवदेवीसमुदायः, तद्गतकिंचिदूनद्वा-
प्रिंशद्भागकल्पा ईशानदेवाः, ततो देवाः संमूछिममनुष्येभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः २५, तेभ्य ईशानकल्पे देव्यः सत्येय-
गुणाः, द्वात्रिंशद्गुणत्वात् “वत्तीसगुणा बत्तीसरूवअहिआउ होन्ति देवीओ" इति वचनांत् २६, ताभ्यः सौधर्मे
कसे देवाः सङ्ख्येयगुणाः, तत्र विमानवाहुल्यात् , तथाहि -तत्र द्वात्रिंशच्छतसहस्राणि विमानानां अष्टाविंशतिशत-
१ वे हि अङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संबन्धिनि तृतीये वर्गमूले द्वितीयेन वर्गमूलेन गुणिते यावान्प्रदेशराशिस्तावत्प्रमाणानि खंडानि
यावन्त्येकस्पामेव प्रादेशिक्यां श्रेणौ भवंति तावत्प्रमाणस्तेभ्य ईशाने कल्पे देवा असंख्येयगुणाः यतोऽङ्गुलमात्रक्षेत्रप्रदेशराशेः संबन्धिनि
द्वितीये वर्गमूळे तृतीयेन वर्गमूळेन गुणिते यावान्प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणासु घनीकृतस्य लोकस्यैकप्रादेशिकीषु यावंतो नभःप्रदेशा-
खावप्रमाण ईशानकल्पगतो देवदेवीसमुदायः प्र०
.
॥१६॥

·इत ऊई ये पर्याप्तचतुरिन्द्रिया वक्ष्यन्ते तेऽपि ज्योतिष्कदेवापेक्षया सद्ध्येयगुणा एवोपपद्यन्ते, तथाहि-पट्पञ्चा- शदधिकशतद्वयागुलप्रमाणानि सूचिरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणा ज्योतिष्काः, उक्तं च-"छपन्नदोसयंगुलसूइपएसेहिं भाइयं पयरं । जोइसिएहिं हीरइ" इति, अङ्गुलसङ्ख्येयभागमात्राणि चं सूचिरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणाश्चतुरिन्द्रियाः, उक्तं च-"पजत्तापजत्तवितिचउरअ- सन्निणो अपहरंति । अङ्गुलसंखासंखप्पएसभइयं पुढो पयरं ॥१॥" अङ्गुलसङ्ख्येयभागापेक्षया च पट्पञ्चाशदधिकम- झुलशतद्वयं सङ्ख्येयगुणं, ततो ज्योतिष्कदेवापेक्षया परिभाव्यमानाः पर्याप्तचतुरिन्द्रिया अपि सङ्ख्येयगुणा एव घटन्ते किं पुनः पर्याप्तचतुरिन्द्रियापेक्षया सङ्खयेयभागमात्राः खचरपञ्चेन्द्रियनपुंसका इति ? ४२ तेभ्योऽपि स्थलचरपञ्चेन्द्रिय- नपुंसकाः सङ्ख्येयगुणाः ४३ तेभ्योऽपि जलचरपञ्चेन्द्रियनपुंसकाः सङ्ख्येयगुणाः ४४ तेभ्योऽपि पर्याप्तचतुरिन्द्रियाः सयेयगुणाः ४५ तेभ्योऽपि पर्याप्ताः संश्यसंज्ञिभेदभिन्नाः पञ्चेन्द्रिया विशेपाधिकाः ४६ तेभ्योऽपि पर्याप्ता द्वीन्द्रिया विशेषाधिकाः ४७ तेभ्योऽपि पर्याप्तास्त्रीन्द्रिया विशेषाधिकाः, यद्यपि च पर्याप्तचतुरिन्द्रियादीनां पर्याप्तत्रीन्द्रियपर्य- न्तानां प्रत्येकमङ्गुलसवेयभागमात्राणि सूचिरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणत्वमविशे- पेणान्यत्र वर्ण्यते तथाऽप्यनुलसयभागस्य सङ्ख्येयभेदभिन्नत्वाद् इत्थं विशेपाधिकत्वमुच्यमानं न विरुद्धं, उक्तं चेत्थमल्पवहुत्वमन्यत्रापि-'तत्तो नपुंसग खहयरा संखेज्जा थलयरजलयरनपुंसगा चउरिदिय तओ पणवितिपजत्त

·३ बहुव-
महापना.
या:मट-
य.वृत्ती.
कन्यता
पदे महा
दण्डकः
सूं. ९३
माणत्वात् ३२ तेभ्योऽपि खचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः स्त्रियः सङ्ख्येयगुणाः, त्रिगुणत्वात् , "तिगुणा तिरूवाहिया
तिरिआणं इथिओ मुणेयवा" इति वचनात् ३३ ताभ्यः स्थलंचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः पुरुपाः सङ्ख्ययगुणाः,
वृहत्तरप्रतरासयेयभागव_सङ्ख्येयश्रेणिगताकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ३४ तेभ्यः स्थलचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः
स्त्रियः सोयगुणाः त्रिगुणत्वात् ३५ ताभ्यो जलचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः पुरुषाः सङ्ख्येयगुणाः बृहत्तमप्रतरा-
सहयभागव-सङ्ख्येयश्रेणिगताकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ३६ तेभ्यो जलचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः स्त्रियः सत्येय-
गुंणाः त्रिगुणत्वात् ३७ ताभ्योऽपि व्यन्तरा देवा पुंवेदोदयिनः सङ्ख्येयगुणाः, यतः सङ्ख्येययोजनकोटीकोटीप्रमा-
णानि सूचिरूपाणि खण्डानि यावन्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावन्तः सामान्येन व्यन्तराः, केवलमिह पुरुषा विव-
क्षिता इति ते सकलसमुदायापेक्षया किञ्चिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकल्पा वेदितव्याः, ततो घटन्ते जलचरयुवतिभ्यः
सोयगुणाः ३८ तेभ्यः व्यन्तयः सोयगुणाः द्वात्रिंशद्गुणत्वात् ३९ ताभ्यो ज्योतिष्का देवाः सोयगुणाः, ते
हि सामान्यतः पट्पञ्चाशदधिकशतद्वयाङ्गुलप्रमाणानि सूचिरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति ताव-
प्रमाणाः, परमिह पुरुषा विवक्षिता इति ते सकलसमुदायापेक्षया किञ्चिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकल्पाः प्रतिपत्तव्याः,
तत उपपद्यन्ते व्यन्तरीभ्यः सोयगुणाः ४० तेभ्यो ज्योतिष्कदेव्यः सङ्ख्येयगुणाः द्वात्रिंशद्गुणत्वात् ४१ ताभ्यः
खबरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिका नपुंसकाः सङ्ख्येयगुणाः, कचित् 'असङ्ख्येयगुणाः' इति पाठः, स न समीचीनः, यत
॥११५॥

·: सवयेयगुणत्वाभिधाने न कश्चिदोपः ५६ तेभ्यो बादरपयाप्ताप्कायिकेभ्यो वादरवायुकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, धनीकृतलोकासङ्ख्येयभागवर्त्य सङ्ख्येयप्रतरगतनभ प्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ५७ तेभ्यो बादरतेजःकायिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ५८ तेभ्यः प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः ५९ तेभ्योऽपि वादरनिगोदा अपर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः ६० तेभ्यो वादरपृथिवीकायिका अपर्या- प्सका असङ्ख्येयगुणाः ६१ तेभ्यो बादराप्कायिका अपर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः ६२ तेभ्यो वादरवायुकायिका अप: योप्सा असङ्ख्येयगुणाः ६३ तेभ्यः सूक्ष्मतेजःकायिका अपर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः ६४ तेभ्यः सूक्ष्मपृथिवीकायिका अपर्याप्ता विशेपाधिकाः ६५ तेभ्यः सूक्ष्माप्कायिका अपर्याप्ता विशेषाधिकाः ६६ तेभ्यः सूक्ष्मवायुकायिका अप- याप्सा विशेषाधिकाः ६७ तेभ्यः सूक्ष्मतेजःकायिकाः पर्याप्सकाः सङ्ख्येयगुणाः ६८ अपर्याप्तकसूक्ष्मेभ्यः पर्याप्तकसू. माणां स्वभावत एव प्राचुर्येण भावात् , तथा चाह अस्या एव प्रज्ञापनायाः संग्रहणीकारः-"जीवाणमपज्जत्ता बहु- तरगा वायराण विन्नेया। सुहुमाण य पजत्ता ओहेण य केवली विति ॥१॥" तेभ्योऽपि सूक्ष्मपृथिवीका- यिकाः पर्याप्तका विशेपाधिकाः ६९ तेभ्योऽपि सूक्ष्माप्कायिकाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः ७० तेभ्योऽपि सूक्ष्मवायु- कायिकाः पर्याप्सा विशेषाधिकाः ७१ तेभ्योऽपि सुक्ष्मनिगोदा अपर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः ७२ तेभ्योऽपि पर्याप्ताः सूक्ष्मनिगोदाः सङ्ख्येयगुणाः ७३ यद्यपि चापर्याप्ततेजःकायिकादयः पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदपर्यन्ता अविशेषेणान्यत्रास- ·मनापना- या। मल- ३ बहुव- कव्यता- प० पृची. पदे महा दण्डका ॥१६६॥ . किंचि अहिआ" इति ४८ तेभ्योऽपि पर्याप्तत्रीन्द्रियेभ्योऽपर्याप्ताः पञ्चेन्द्रिया असोयगुणाः अङ्गुलासङ्येयभागमा- प्राणि खण्डानि सूचिरूपाणि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणत्वात् ४९ तेभ्यश्चतुरिन्द्रिया अपर्यासा विशे- पाधिकाः ५० तेभ्योऽपि त्रीन्द्रिया अपर्याप्ता विशेषाधिकाः ५१ तेभ्योऽपि द्वीन्द्रिया अपर्याप्ता विशेपाधिकाः, यद्यपि चापर्याप्ताः चतुरिन्द्रियादयो अपर्यासद्वीन्द्रियपर्यन्ताःप्रत्येकमङ्गुलस्यासङ्ख्येयभागमात्राणि खण्डानि सूचीरूपा- णि यापन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणा अन्यत्राविशेपेणोक्तास्तथाप्यनुलासंख्येयभागस्य विचित्रत्वादित्यं विशे- पाधिकत्वमुच्यमानं न विरोधमांस्कन्दति ५२, तेभ्योऽपि द्वीन्द्रियापर्याप्तेभ्यः प्रत्येकवादरवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ताः असंख्येयगुणाः, यद्यपि चापर्याप्तद्वीन्द्रियादिवत् पर्याप्तवादरवनस्पतिकायिका अपि अङ्गुलासंख्येयभागमात्राणि सूची- रूपाणि खण्डानि यायन्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणा अन्यत्रोक्तास्तथापि अनुलासालेयभागस्खासयभेदभि- नत्वाद्. वादरपर्याप्तप्रत्येकवनस्पतिपरिमाणचिन्तायामङ्गुलासङ्ख्येयभागोऽसङ्ख्येयगुणहीनः परिगपते ततो न कश्चिद् विरोधः ५३ तेभ्योऽपि वादरनिगोदा अनन्तकायिकशरीररूपाः पर्याप्ता. असोयगुणाः ५४ तेभ्योऽपि बादरपृधि- बीकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः ५५ तेभ्योऽपि पर्याप्ता बादराकायिका असोयगुणाः, यद्यपि च पर्याप्तवा- दरप्रत्येकवनस्पतिकायिकपृथिवीकायिकाप्कायिकाः प्रत्येकमङ्गुलासङ्ख्येयभागमात्राणि सूचीरूपाणि खण्डानि याव- न्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणा अन्यत्राविशेषेणोक्ताः तथाप्यनुलासवेयभागस्खासकोयमेदमित्रत्वाद् इत्यम- ·सङ्ख्येयगुणत्वाभिधाने न कश्चिदोपः ५६ तेभ्यो वादरपयासाप्कायिकेभ्यो वादरवायुकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, घनीकृतलोकासङ्ख्येयभागवर्त्यसद्धयेयप्रतरगतनभ प्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ५७ तेभ्यो वादरतेजःकायिका अपर्याप्सा असङ्ख्येयगुणाः, असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ५८ तेभ्यः प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिका. अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः ५९ तेभ्योऽपि बादरनिगोदा अपर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः ६० तेभ्यो वादरपृथिवीकायिका अपर्या- सका असङ्ख्येयगुणाः ६१ तेभ्यो बादराप्कायिका अपर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः ६२ तेभ्यो वादरवायुकायिका अप- यासा असङ्ख्येयगुणाः ६३ तेभ्यः सूक्ष्मतेजःकायिका अपर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः ६४ तेभ्यः सूक्ष्मपृथिवीकायिका अपर्याप्ता विशेषाधिकाः ६५ तेभ्यः सूक्ष्माप्कायिका अपर्याप्ता विशेपाधिकाः ६६ तेभ्यः सूक्ष्मवायुकायिका अप- योप्सा विशेषाधिकाः ६७ तेभ्यः सूक्ष्मतेजःकायिकाः पर्याप्तकाः सङ्ख्येयगुणाः ६८ अपर्याप्तकसूक्ष्मेभ्यः पर्याप्तकसू- माणां खभावत एव प्राचुर्येण भावात् , तथा चाह अस्या एव प्रज्ञापनायाः संग्रहणीकारः-"जीवाणमपज्जत्ता बहु- तरगा वायराण विन्नेया। सुहुमाण य पजत्ता ओहेण य केवली विति ॥१॥" तेभ्योऽपि सूक्ष्मपृथिवीका- यिकाः पर्याप्तका विशेपाधिकाः ६९ तेभ्योऽपि सूक्ष्माप्कायिकाः पर्याप्ता विशेपाधिकाः ७० तेभ्योऽपि सूक्ष्मवायु- कायिकाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः ७१ तेभ्योऽपि सूक्ष्मनिगोदा अपर्याप्सका असङ्ख्येयगुणाः ७२ तेभ्योऽपि पर्याप्ताः सूक्ष्मनिगोदाः सङ्ख्येयगुणाः ७३ यद्यपि चापर्याप्ततेजःकायिकादयः पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदपर्यन्ता अविशेपेणान्यत्रास-

·मज्ञापना-
३ वहुव-
या वृची.
कव्यता:
पदे महा-
॥१६७
दण्डकः
ध्येयलोकाकाशनदेशराशिप्रमाणा उक्तास्तथाऽपि लोकासङ्ख्येयत्वस्थासङ्ख्येयभेदभिन्नत्वाद् इत्थमल्पवहुत्वमभिधीयमा-
नमुपपन्नं द्रष्टव्यं, तेभ्योऽभवसिद्धिका अनन्तगुणाः जघन्ययुक्तानन्तकप्रमाणत्वात् ७४ तेभ्यः प्रतिपतितसम्यग्-
दृष्टयोऽनन्तगुणाः ७५ तेभ्यः सिद्धा अनन्तगुणाः ७६ तेभ्योऽपि वादरवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ता अनन्तगुणाः
७७ तेभ्योऽपि सामान्यतो वादरपर्याप्ता विशेषाधिकाः, वादरपर्याप्तपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ७८
तेभ्यो यादरापर्याप्तवनस्पतिकायिका असङ्ख्येयगुणाः, एकैकवादरनिगोदपर्याप्तनिश्रया असङ्ख्येयगुणानां वादरापर्या-
सनिगोदानां संभवात् ७९ तेभ्यः सामान्यतो बादरापर्याप्ता विशेषाधिकाः, वादरापर्याप्तपृथिवीकायिकादीनामपि
तत्र प्रक्षेपात् ८० तेभ्यः सामान्यतो बादरा विशेषाधिकाः पर्यासापर्याप्तानां तत्र.प्रक्षेपात् ८१ तेभ्यः सूक्ष्मवनस्प-
तिकायिका अपर्याप्सा असङ्ख्येयगुणाः८२ तेभ्यः सामान्यतः सूक्ष्मा अपर्याप्तका विशेषाधिकाः सूक्ष्मापर्यासपृथिवीका-
यिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ८३ तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, पर्याप्तसूक्ष्माणामपर्यासेभ्यः
सूक्ष्मेभ्यः स्वभावतः सदैव सङ्ख्येयगुणतया प्राप्यमाणत्वात् , तथा केवलवेदसोपलब्धेः ८४ तेभ्योऽपि सामान्यतः
सूक्ष्मपर्याप्सा विशेषाधिकाः, पर्याप्तसूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ८५ तेभ्यः पर्याप्तापर्याप्तविशेषणरहिताः
सूक्ष्मा विशेषाधिकाः, अपर्याप्तसूक्ष्मपृथिव्यतेजोवायुवनस्पतिकायिकानामपि तत्र प्रक्षेपात्.८६ तेभ्योऽपि भवसि-
द्विका' भवे सिद्धिर्येषां ते मवसिद्धिका-मव्या विशेषाधिकाः, जघन्ययुक्तानन्तकमात्रामव्यपरिहारेण सर्वजी-
॥१६॥

·वानां भव्यत्वात् ८७ तेभ्यः सामान्यतो निगोदजीवा विशेपाधिकाः, इह भव्या अभव्याश्चातिप्राचुर्येण सूक्ष्मवाद- रनिगोदजीवराशावेव प्राप्यन्ते नान्यत्र अन्येषां सर्वेपामपि मिलितानामसंख्येयलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् , अभव्याश्च युक्तानन्तकसंख्यामात्रपरिमाणास्ततो भव्यापेक्षया ते किञ्चिन्मात्राः भव्याश्च प्रागभव्यपरिहारेण चिन्ति- ताः इदानीं तु बादरसूक्ष्मनिगोदचिन्तायां तेऽपि प्रक्षिप्यन्ते इति विशेषाधिकाः ८८ तेभ्यः सामान्यतो वनस्पति- जीवा विशेपाधिकाः, प्रत्येकशरीराणामपि वनस्पतिजीवानां तत्र प्रक्षेपात् ८९ तेभ्यः सामान्यत एकेन्द्रिया विशे- पाधिकाः, बादरसूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९० तेभ्यः सामान्यतस्तिर्यग्योनिका विशेषाधिकाः, |पर्याप्तापर्याप्तद्वित्रिचतुरिन्द्रियतिर्यक्रपञ्चेन्द्रियाणामपि तत्र प्रक्षेपात् ९१ तेभ्यश्चतुर्गतिभाविनो मिथ्यादृष्टयो विशेपा- धिकाः, इह कतिपयाविरतसम्यग्दृष्ट्यादिसंजिव्यतिरेकेण शेषाः सर्वेऽपि तिर्यञ्चो मिथ्यादृष्टयः, चातुर्गतिकमिथ्या- दृष्टिचिन्तायां चासंख्येया नारकादयस्तत्र प्रक्षिप्यन्ते ततस्तिर्यग्जीवराश्यपेक्षया चतुर्गतिकमिथ्यादृष्टयश्चिन्त्यमाना विशेषाधिकाः ९२ तेभ्योऽप्यविरता विशेषाधिकाः, अविरतसम्यग्दृष्टीनां तत्र प्रक्षेपात् ९३ तेभ्यः सकपायिणो विशेषाधिकाः, देशविरतादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९४ तेभ्यः छद्मस्था विशेपाधिकाः, उपशान्तमोहादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९५ तेभ्यः सयोगिनो विशेषाधिकाः, सयोगिकेवलिनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९६ तेभ्यः संसारस्था विशेपा- |धिकाः, अयोगिकेवलिनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९७ तेभ्यः सर्वजीवा विशेषाधिकाः, सिद्धानामपि तत्र प्रक्षेपात् ९८ ॥ इति श्रीमलयगिरिसूरिचर्यविरचितायां प्रज्ञापनावृत्ती तृतीयं पदं समाप्तम् । ,

·मज्ञापना-
या:मर-
य.पृची.
४ स्थिति
पदे पर्या.
अ.नार.
काणां
स्थितिः
सू. ९४
॥१६८॥
श्रीप्रज्ञापनोपाङ्गे चतुर्थं स्थितिपदं ।
नेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दसवाससहस्साई, उक्कोसेणं तेत्तीस सागरोवमाई । अप-
अत्तनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं । पजत्तगनेरइयाणं
केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दसवाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, उक्कोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाइं अंतो-
मुद्दुत्तूणाई । रयणप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दसवाससहस्साई उक्को-
सेणं सागरोवमं, अपज्जत्तरयणप्पभापुढविनेरझ्याणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं
उकोसेणवि अंतोमुहुन, पज्जत्तरयणप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता, गोयमा ! जहन्नेणं दस वास-
सहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं सागरोवमं अंतोमुहुर्णं ।। सक्करप्पभापुढविनेरइयाणं- मते ! केवइयं कालं ठिई पमत्ता,
गोयमा ! जहन्नेणं एग सागरोवमं उक्कोसेणं तिन्नि सागरोवमाई, अपज्जत्तयसकरप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं
ठिई पन्नता , गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयसक्करप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवायं
कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणं सागरोवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं तिनि सागरोवमाई अंतोमुहसूणाई ॥ वालुय-
प्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं तिनि सागरोवमाई. उकोसेणं सच सागरोव-
माई, अपज्जवयवालुयप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहमेणं अंतोमा उक्कोसेचवि
॥१५॥

·अंतोमु हुत्तं, पजत्तयवालयप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणं तिन्नि सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं सत्त सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ पंकप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणे सत्त सागरोवमाई उक्कोसेणं दस सागरोवमाई, अपज्जत्तयपंकप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयपंकप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा जहन्नेणं सत्त सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं दस सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई ।। धूमप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता?, गोयमा! जहन्नेणं दस सागरोवमाई उक्कोसेणं सत्तरससागरो- वमाई, अपजत्तयधूमप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्को- सेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जनगधूमप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस सागरो- वमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणे सत्तरससागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई ॥ तमप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नचा ?, गोयमा ! जहन्नेणं सत्तरससागरोवमाई उकोसेणं बावीसं सागरोवमाई, अपज्जत्तयतमप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तगतमप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं सत्तरस सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं बावीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ अहेसत्तमापुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं बावीसं सागरोवमाई उकोसेणं तित्तीसं सागरोवमाई अपजत्तगअहेसत्तमपुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्ने-

·मज्ञापना-
बा: मल-
इचो.
णयि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तगअहेसत्तमपुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा !
जहनेणं यावीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं तेत्तीस सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई (सू० ९४)
इदानी चतुर्थमारभ्यते, तस्स चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरपदे दिगनुपातादिनाऽल्पवहुत्वसङ्ख्या निर्धारिता,
सिंस्तु तयाऽल्पवहुत्वसङ्ख्यया निर्धारितानां सत्त्वांनां जन्मतः प्रभृत्यामरणात् यन्नारकादिपर्यायरूपेणाव्यवच्छि-
प्रस्थानं तचिन्त्यते, अनेन सम्बन्धेनायातस्याखेदमादिसूत्रम्-'नेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता' इति,
रयिकाणां भदन्त ! कियन्तं कालं स्थितिः प्रज्ञप्ता ?, तत्र स्थीयते-अवस्थीयते अनया.आयुःकर्मानुभूति स्थितिः,
. तिरायुःकर्मानुभूतिर्जीवनमिति पर्यायाः, यद्यप्यत्र जीवेन मिथ्यात्वादिभिरुपात्तानां कर्मपुद्गलानां ज्ञानावरणी-
यादिरूपतया परिणतानां यद्वस्थानं सा स्थितिरिति प्रसिद्धं तथापि नारकादिव्यपदेशहेतुरायुःकर्मानुभूतिः,
तपाहि-यद्यपि नरकगतिपञ्चेन्द्रियजात्यादिनामकम्र्मोदयाश्रयो नारकत्वपर्यायस्तथापि नारकायुःप्रथमसमयसंवेदन-
काल एव तनिवन्धनं नारकक्षेत्रमतातोऽपि नारकस्य (त्व) व्यपदेशं लभते, तथा च मौनीन्द्रं प्रवचनम्-"नेरइए णं
भंते ! नेरइएसु उववज्जइ अनेरइए नेरइएसु उववजइ ?, गोयमा ! नेरइए नेरइएसु उववजह नो अनेरइए नेर-
१ नैरयिको भदन्त ! नैरयिकेषु उत्पद्यतेऽनैरयिको नैरयिकेषु उत्पद्यते ?, गौतम ! नैरयिको नैरयिकेषु उत्पद्यते नो अनैरयिको नैर-
यिकेषु उत्पद्यते।
४ स्थिति
पदे सामा-
न्यपर्या-
तापर्याप्त
रत्तप्रभा-
दीनां
स्थितिः
सू. ९४
॥१६९॥

·, इएसु उववज्जइ" इत्यादि, ततः सैवायुःकर्मानुभूतिरिह यथोक्तव्युत्पत्त्या स्थितिरभिधीयते, अन निर्वचनमाह- 'गोयमे त्यादि, एतच पर्याप्तापर्याप्तविभागाभावेन सामान्यतः उक्तं यदा तु पर्यासापर्याप्त विभागेन चिंता, तदेदं सूत्रम्-'अपज्जत्तनेरइयाणं भंते !' इत्यादि, इह अपर्याप्ता द्विविधाः-लब्ध्या करणैश्च, तत्र नैरयिफदेवा असङ्ख्येयव- पायुपस्तिर्यग्मनुष्याः करणैरेवापर्याप्ताः, न लब्ध्या, लब्ध्यपर्याप्तकानां तेषु मध्ये उत्पादासंभवात् , तत एते उपपा- तकाल एव करणैः कियन्तं कालमपर्याप्सा द्रष्टव्याः, शेषास्तु तिर्यग्मनुष्या लब्ध्याऽपर्याप्ताः उपपातकाले च, उक्तं च-नारंगदेवा तिरिमणुयगम्भजा जे असंखवासाऊ । एए अप्पजत्ता उववाए चेव बोद्धघा ॥१॥ सेसा य तिरिमणुया लाद्धं पप्पोक्वायकाले य । दुहओविय भयइयबा पज्जत्तियरे य जिणवयणं ॥२॥" अपर्याप्तकाश्च जघन्यत उत्कर्पतो वाऽन्तर्मुहूर्त, अत उक्तम्-'गोयमा! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुर्त' अपर्याप्ताद्धाऽपगमे च शेपकाल पर्याप्साद्धा, तत उक्तं पर्याप्तसूत्रे-गोयमा! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहत्तूणाई उक्कोसेणं तेत्तीस- सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई" एतच पृथिव्यविभागेन चिन्तितं, सम्प्रति पृथिवीविभागेन चिन्तयति-रियणप्पभापुढ़- विनेरइयाणं भंते !' इत्यादि सुगम, शेषमपि सुगममापदपरिसमासेः ॥ १ नारकदेवाः तिर्यग्मनुष्या गर्भजा येऽसंख्यवर्षायुषः । एतेऽपर्याप्ता उपपाते चैव बोद्धव्याः ॥ १॥ शेषाश्च तिर्यग्मनुष्या लब्धि प्राप्योपपातकाले च । द्विधातोऽपि च भक्तव्याः पर्याप्ता इतरे च जिनवचनात् ॥ २॥ ,

·प्रज्ञापना-
या मट-
य.पृची.
.
स्थिति
पदे सामा
॥१६९॥
णयि अंतोमुडुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तगअहेसत्तमपुढविनेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा !
जहनेणं वावीसं सागरोबमाइं अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई (म० ९४)
इदानीं चतुर्थमारभ्यते, तस्य चायमभिसम्बन्धः- इहानन्तरपदे दिगनुपातादिनाऽल्पवहुत्वसङ्ख्या निर्धारिता,
अमिंस्तु तयाऽल्पवहुत्वसङ्ख्यया निर्धारितानां सत्त्वांना जन्मतः प्रभृत्यामरणात् यन्नारकादिपर्यायरूपेणान्यवच्छि-
नमवस्थानं तंचिन्यते, अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्वेदमादिसूत्रम्-'नेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पत्नत्ता' इति,
नरयिकाणां भदन्त ! कियन्तं कालं स्थितिः प्रज्ञप्ता ?, तत्र स्थीयते-अवस्थीयते अनया आयुःकर्मानुभूत्येति स्थितिः,
स्थितिरायुःकर्मानुभूति वनमिति पर्यायाः, यद्यप्यत्र जीवेन मिथ्यात्वादिभिरुपात्तानां कर्मपुद्गलानां ज्ञानावरणी-
यादिरूपतया परिणतानां यदवस्थानं सा स्थितिरिति प्रसिद्धं तथापि नारकादिव्यपदेशहेतुरायुःकर्मानुभूतिः,
तथाहि यद्यपि नरकगतिपञ्चेन्द्रियजात्यादिनामकम्र्मोदयाश्रयो नारकत्वपर्यायस्तथापि नारकायुःप्रथमसमयसंवेदन-
काल एव तन्निवन्धनं नारकक्षेत्रमप्राप्तोऽपि नारकस्य (त्व) व्यपदेशं लभते, तथा च मौनीन्द्रं प्रवचनम्- नेरेइए णं
भंते । नेरइएसु उववज्जइ अनेरइएं नेरइएसु उववजइ १, गोयमा ! नेरइए नेरइएसु उघवजह नो अनेरइए नेर-
१ नैरयिको भवन्त । नैरयिकेषु उत्पद्यतेऽनैरयिको नैरयिकेषु उत्पद्यते ?, गौतम ! नैरयिको नैरयिकेषु उत्पद्यते नो अनैरपिको नैर-
विकेषु पलपवे।
न्यपर्या-
तापर्याप्त
रतप्रभा-
दीनां
स्थितिः
~
॥१९॥

·. , . इएसु उववज्जई" इत्यादि, ततः सैवायुःकर्मानुभूतिरिह यथोक्तव्युत्पत्त्या स्थितिरभिधीयते, अन्न निर्वचनमाह- गोयमे त्यादि, एतच पर्यासापर्याप्तविभागाभावेन सामान्यतः उक्तं यदा तु पर्याप्तापर्याप्त विभागेन चिंता, तदेदं सूत्रम्-अपजत्तनेरइयाणं भंते !' इत्यादि, इह अपर्याप्ता द्विविधाः-लब्ध्या करणैश्व, तत्र नैरयिफदेवा असङ्ख्येयव- पायुपस्तिर्यग्मनुष्याः करणैरेवापर्याप्ताः, न लब्ध्या, लब्ध्यपर्याप्तकानां तेषु मध्ये उत्पादासंभवात् , तत एते उपपा- तकाल एव करणैः कियन्तं कालमपर्याप्ता द्रष्टव्याः, शेषास्तु तिर्यग्मनुष्या लब्ध्याऽपर्याप्ताः उपपातकाले.च, उक्तं च-"नारंगदेवा तिरिमणुयगब्भजा जे असंखवासाऊ । एए अप्पजत्ता उववाए चेव बोद्धचा ॥१॥ सेसा य तिरिमणुया लद्धिं पप्पोववायकाले य । दुहओविय भयइयचा पजत्तियरे य जिणवयणं ॥२॥" अपर्यासकाच जघन्यत उत्कर्पतो वाऽन्तर्मुहूर्त, अत उक्तम्-'गोयमा! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहत्तं' अपर्याप्ताद्धाऽपगमे च शेपकाल पर्याप्ताद्धा, तत उक्तं पर्याप्तसूत्रे-गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं तेत्तीस- सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई” एतच पृथिव्यविभागेन चिन्तितं, सम्प्रति पृथिवीविभागेन चिन्तयति-'रयणप्पभापुढ- विनेरइयाणं भंते !' इत्यादि सुगम, शेषमपि सुगममापदपरिसमासः ॥ १ नारकदेवाः तिर्यग्मनुष्या गर्भजा येऽसंख्यवर्षायुषः । एतेऽपर्याप्ता उपपाते चैव बोद्धव्याः ॥ १॥ शेपाश्च तिर्यग्मनुष्या लब्धि प्राप्योपपातकाले च। द्विधातोऽपि च भक्तव्याः पर्याप्ता इतरे च जिनवचनात् ॥२॥ , ..

·प्रज्ञापना.
४ स्थिति
यवृत्ती.
पदे सामा
॥१७॥
न्यविशे-
पतो देवा
नां स्थिति
देवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं तेतीसं सागरोक्माई, अपज-
तयदेवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहु, पजचयदेवाणं
भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुजूणाई उकोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाई
अंतोमुडुत्तूणाई ॥ देवीणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं पणपन्नं पलि-
ओवमाई, अपजत्तयदेवीणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेगवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं,
पज्जत्त्यदेवीणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं पण-
पनं पलिओवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई । भवणवासीणं देवाणं भंते : केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वा-
ससहस्साई उक्कोसेणं साइरेगं सागरोवमं; अपजत्तयभवणवासीणं भंते ! देवाणं केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा !
जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयभवणवासीणं देवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा !
जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं साइरेगं सागरोवमं अंतोमुहुत्तूणं ॥ भवणवासिणीणं भंते ! देवीणं
केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा । जहन्नेणं दसवाससहस्साई उक्कोसेणं अद्धपंचमाई पलिओवमाई, अपजत्तयभव-
गवासिणीणं देवीणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहनेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्ज
त्तियाणं भंते ! भवणवासिणीणं देवीणं केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई
उकोसेणं अद्धपंचमाई पलिओवमाई अंतोमुडुत्तूणाई । असुरकुमाराणं भंते ! देवाणं केवइयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोयमा !
Monke
॥१७॥

·जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं साइरेगं सागरोवमं, अपज्जत्तयअसुरकुमाराणं भंते ! देवाणं केवइयं कालं ठिई पन्न- त्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहत्तं, पज्जत्तयअसुरकुमाराणं भंते ! देवाणं केवइयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोयमा जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं साइरेगं सागरोवमं अंतोमुहुत्तूणं ॥ असुरकुमारीणं भंते ! देवीणं केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा । जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं अद्धपंचमाई पलिओवमाई, अपजत्तियाणं असुरकुमारीणं भंते ! देवीणं केवइयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं असुरकुमारीणं देवीणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं अद्धपंचमाई पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ नागकुमाराणं देवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं दो पलिओवमाई देसूणाई, अपजत्तयाणं भंते ! नागकुमाराणं केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहत्तं, पञ्जत्तयाणं भंते ! नागकुमाराणं देवाणं केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता?, गोयमा! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतीमुहुत्तूणाई उकोसेणं दो पलिओवमाई देसू- णाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ नागकुमारीणं भंते ! देवीणं केवइयं कालं ठिई पन्नचा ?, गोयमा! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उकोसेणं देसूर्ण पलिओवमं, अपञ्जत्तियाणं भंते ! नागकुमारीणं देवीणं केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तूं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं भंते ! नागकुमारीणं देवीणं केवइयं कालं ठिई पन्नचा?, गोयमा ! जह- नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं देसूर्ण पलिओवमं अंतोमहत्तणं । सवण्णकमाराणं भंते । देवाणं केवहां

·.
भज्ञापना-
या मट-
थापची.
४स्थिति
पदे सामा
॥१७॥
न्यविशे-
पठो देवा
नांस्थिति
देवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं तेतीसं .सागरोवमाई, अपज-
तयदेवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत् उक्कोसेणवि अंगोमुहुचं, पजत्तयदेवाणं
भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाई
अंतोमुहत्तणाई ॥ देवीणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नचा?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं पणपन्नं पलि-
ओवमाई, अपञ्जत्तयदेवीणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेगवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं,
पज्जत्तयदेवीण भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं पण-
पन्नं पलिओवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई ॥ भवणवासीणं देवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहनेणं दस वा-
ससहस्साई उक्कोसेणं साइरेगं सागरोवमं; अपजत्तयभवणवासीणं भंते ! देवाणं केवयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोयमा !
जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्चयभवणवासीणं देवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोपमा !
जहनेणं दस वाससहस्साई अंतोमुडुत्तूणाई उक्कोसेणं साइरेगं सागरोवमं अंतोमुहुत्तूणं ॥ भवणवासिणीणं भंते ! देषीणं
केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा । जहन्नेणं दसवाससहस्साई उक्कोसणं अद्धपंचमाई पलिओवमाई, अपअचयभव-
णवासिणीणं देवीणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोयमा ! जहनेणवि अंतोमुडुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमहुत्तं, पज:
रियाणं मंते ! भवणवासिणीणं देवीणं केवइयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोयमा! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहतूणाई
उकोसेणं अपंचमाई पलिओवमाई अंतोमुहुणाई । असुरकुमाराणं भंते ! देवाणं केवइयं कालं लिई पथना, गोषमा !
॥१७॥

·. जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं साइरेगं सागरोवमं, अपज्जत्तयअसुरकुमाराणं भंते ! देवाणं केवइयं कालं ठिई पन्न चा?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहु, पजत्तयअसुरकुमाराणं भंते ! देवाणं केवइयं कालं ठिई पन्नचा ?, गोयमा जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं साइरेगं सागरोवमं अंतोमुहुत्तूणं ॥ असुरकुमारीणं भंते ! देवीणं केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उकोसेणं अद्धपंचमाइं पलिओवमाई, अपञ्जतियाणं असुरकुमारीणं भंते ! देवीणं केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं असुरकुमारीणं देवीणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं अद्धपंचमाई पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ नागकुमाराणं देवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उधोसेणं दो पलिओवमाई देसूणाई, अपजत्तयाणं भंते ! नागकुमाराणं केवइयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहत्तं उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजचयाणं भंते ! नागकुमाराणं देवाणं केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतीमुहुत्तूणाई उकोसेणं दो पलिओक्माई देसू- गाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ नागकुमारीणं भंते ! देवीणं केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उकोसेणं देसूणं पलिओवमं, अपञ्जत्तियाणं भंते ! नागकुमारीणं देवीणं केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत् उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं भंते ! नागकुमारीणं देवीणं केवइयं कालं ठिई पन्नचा ?, गोयमा ! जह- नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहत्तूणाई उक्कोसेणं देसूर्ण पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं । सुवण्णकुमाराणं भवे ! देवाणं केवइयं ,

·मज्ञापना.
या:मट-
य. वृत्ती.
"
४ स्थिति
पदे सामा
न्यविशेष
तो देवानां
स्थितिः
॥१७॥
कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं दो पलिओवमाई देसूणाई, अपजत्तयाणं पुच्छा, गोय.
मा! जहन्नेणवि अंतोमुहुच उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा, गोयमा! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहत्तूणाई
उकोसेणं दो पलिओवमाई देसूणाई अंतोमुहुत्तूणाई । सुवण्णकुमारीणं देवीणं पुच्छा, गोयमा! जहनेणं दस वाससहस्साई
उकोसेणं देखणं पलिओयमं, अपज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजचियाणं
पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं देसूर्ण पलिओवम अंतोमुहुत्तूणं । एवं एएणं अभि-
लावणं ओहियअपञ्जत्तयपजत्तयसुत्तत्तयं देवाण य देवीण य नेयवं जाव थणियकुमाराणं जहा नागकुमाराणं (सू०९५)
पुढविकाइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता?, गोयमा! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसणं बाबीसं वाससहस्साई, अपजत्तय.
पुढविकाइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिती पण्णता ?, गोयमा! जहनेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पञ्जत्तयपुढविकाइयाणं पुच्छा
गोयमा! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं बाषीसं वाससहस्साइं अंतोमुहुत्तूणाई, सुहुमपुढविकाइयाणं पुच्छा गोयमा! जहणवि
उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, अपजत्तयसुहुमपुढविकाइयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उक्कोसेगवि अंतोमुहुचं, पजत्यसुहुमपुट-
विकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, बायरपुढविकाइयाणं पुच्छा गोयमा! जहमेणं अंतोमुडुचं
उकोसेषं बावीसं वाससहस्साई, अपजत्तयवायरपुढविकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहणवि उकोसेणवि अंतोमुहुर्स, पज्ज-
सयवायरपुढविकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहनेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं बावीसं वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई । आउका-
इयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोयमा ! जहणं अंतोमुहुतं उक्कोसेणं. सत्त वाससहस्साई, अपजत्याउका-
पृाव्यादी-
नां स्थितिः
.
॥१७॥

·इयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पञ्जत्तयआउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहनेणं अंतीमुहुत्तं उक्कोसेणं सत्त वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, सुहुमआउकाइयाणं ओहियाणं अपज्जताणं पजत्ताण य.जहा सुहुमपुढविकाइयाणं तहा भाणियचं, बायरआउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं सत्त वाससहस्साई अपञ्जत्तयवायरआउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाण य पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं सत्त वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई । तेउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं 'तिन्नि राईदियाई, अपञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहत्तं, पज्जत्तयाण य पुच्छा गोयमा! जह- नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिन्नि राइंदियाई अंतोमुहुत्तूणाई, सुहुमतेउकाइयाणं ओहियाणं अपजत्ताणं पजत्ताण य पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, बायरतेउकाइयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं तिनि राइंदियाई, अपज्जत्तयवायरतेउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्ताणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं तिन्नि राइदियाई अंतोमुहुत्तूणाई । वाकाइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा । जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं तिन्नि वाससहस्साई, अपजत्तयाणं. पुच्छा गोयमा! जहन्ने- णवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं तिन्नि वाससहस्साई अंतोमुहुत्तू- गाई, सुहुमवाउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुतं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, बायरवाउकाइयाणं पुच्छा गोय:

·४ स्थिति - प्रज्ञापना. या:मट- य.पृची. पदे सामा न्यविशेष तो देवानां स्थितिः , सू. ९५ कालं दिई पन्नता ?, गोयमा! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं दो पलिओवमाई देसूणाई, अपञ्जत्तयाणं पुच्छा, गोय. मा! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा, गोयमा! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमहत्तूणाई उकोसेणं दो पलिओवमाई देखणाई अंतोमुहुत्तूणाई । सुवण्णकुमारीणं देवीणं पुच्छा, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उफोसेणं देसूर्ण पलिओवमं, अपञ्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतीमुहुत्तं, पजत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दस बाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं. देसूर्ण पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं ! एवं एएणं अभि- लावणं ओहियअपजत्तयपजत्तयसुत्तत्तयं देवाण य देवीण नेयवं जाव थणियकुमाराणं जहा नागकुमाराणं (सू०९५) पुढविकाइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता?, गोयमा! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं बावीसं वाससहस्साई, अपजत्तय- पुढपिकाइयाण मंते ! केवइयं कालं ठिती पण्णता?, गोयमा! जहणवि उक्कोसेणवि अंतोमूहुत्तं, पञ्जत्तयपुढविकाइयाणं पुच्छा गोयमा! जहनेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं वापीसं वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, सुहुमपुढविकाइयाणं पुच्छा गोयमा! जहमेणवि उकोसेणवि अंतोमुहृत्तं, अपनत्तयमुहुमपुदविकाइयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्त्रेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुचं, पजत्तय सुडुमपुटः विकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, बायरपुडविकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहणं अतोमुहुर्च उकोसेषं बाषीसं वाससहस्साई, अपजत्तयवायरपुढविकाइयाणं पुछा गोयमा ! जहणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज- तपवायरघुढविकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहनेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं बावीसं वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई । आउका- इयाणं मते ! केवइयं कालं ठिई पमत्ता, गोयमा ! जहनेणं अंतोमुहुतं उकोसेणं. सत्त वाससहस्साई, अपजत्तयआउका- पृथ्व्यादी- नां स्थिति ॥७॥ .

·इयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पञ्जत्तयआउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं सत्त वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, सुहुमआउकाइयाणं ओहियाणं अपज्जत्ताणं पजत्ताण य.जहा सुहुमपुढविकाइयाणं तहा भाणियवं, बायरआउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं सत्त वाससहस्साई अपअत्तयबायरआउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पञ्जत्तयाण य पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं सत्त वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई । तेउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं 'तिनि राईदियाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाण य पुच्छा गोयमा ! जह- नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिनि राइंदियाई अंतोमुहुत्तूणाई, सुहुमतेउकाइयाणं ओहियाणं अपजत्ताणं पजत्ताण य पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, वायरतेउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिन्नि राइंदियाई, अपज्जत्तयवायरतेउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुतं, पजत्ताणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उफोसेणं तिन्नि राइंदियाई अंतोमुहुत्तूणाई । वाकाइयाणं मंते ! केवइयं फालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिन्नि वाससहस्साई, अपजत्तयाणं. पुच्छा गोयमा ! जहन्ने- णवि उकोसेणवि अंतोमुहुर्त, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिनि वाससहस्साई अंतोमुहुत्तू- गाई, सुहुमवाउकाइयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणपि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, बायरयाउकाइयाणं पुच्छा गोय:

·भज्ञापना- या। मल- ४ाि २० वृची. पदेद्वी न्द्रिया नांस्थि ! ॥१२॥ मा! जहनेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिन्नि वाससहस्साई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नणवि उफोसेणवि अंतोमु- हुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं विनि वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई । वणप्फइकाइयाणं मंते ! फेवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं दस वाससहस्साई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोय- यमा ! जहनेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं; पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, सुहुमवणप्फइकाइयाणं ओहियाणं अपजताणं पजत्ताण य पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्त, वायरवणप्फइकाइयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं दस वाससहस्साई, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ (सू०९६) । वेइंदियाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा! जहनेणं अंतोमुडुत्वं उक्कोसेणं बार- स संवच्छराई, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहृत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा! जहमेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं बारस संवच्छराई अंतोमुहुत्तूणाई । तेइंदियाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता?, गोयमा ! जहमेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं एगुणवन्नं राइंदियाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्त्रेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं एगुणवत्रं राइंदियाई अंतोमुहुत्तूणाई चउरिंदियाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहत्तं उकोसेणं छम्मासा, अपञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहणवि उक्कोसेणधि अंतोमुडुत्तं, पअचयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं छम्मासा अंतोमहत्णा ॥ (मु०९७) पंचिंदियतिरि- ॥१७॥ , ·। खजोणियाणं भते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिनि पलिओवमाई, अपज्जत्त- याणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं अंतोमुहुत् उक्कोसेणं तिन्नि- पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई, समुच्छिमपंचिदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पुत्व- कोडी, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पुवकोडी अंतोमुहुत्तूणा । गम्भवकंतियपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिन्नि पलिओचमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा, गोयमा! जहन्नेणवि उकोसेणचि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जह- नेणं अंतोमुहुर्त उक्कोसेणं तिन्नि पलिओवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई । जलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पुवकोडी, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पुचकोडी अंतोमुहुत्तूणा, संमुच्छिमजलयरपंचिं- दियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पुत्वकोडी, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्ने- णचि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पुवकोडी अंतोमुहुत्तूणा, गम्भ- चकंतियजलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पुबकोडी, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पुवकोडी अंतो- मुहुत्तूणा । चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहत्तं उक्कोसेणं तिन्नि पलिओवमाई, ·४ स्थिति प्रज्ञापना- या। मल- यवृत्ती. पदे जल स्थलखरा. णां सामा. , अपञ्जत्तयचउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिन्नि- पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई, संमुच्छिगचउप्पयथलयरपंचिंदिय- तिरिक्खजोणियाण पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुंहुत्तं उकोसेणं.चउरासीवाससहस्साई, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहु, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहत्तं उक्कोसेणं चउरासीवाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, गम्भवकंतियचउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं विनि पलिओवमाई, अपञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जह: श्रेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिनि पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई। उरपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पुवकोडी, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पुबकोडी अंतोमुहुत्तूणा, संमुच्छिमउरपरिसप्पथलयरपंचिंदि- यतिरिक्सजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तेवनं वाससहस्साई, अपज्जतयाणं पुच्छा गोयमा ! जहणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तेवनं वाससहस्साई अंतो- मुहुत्तूणाई, गम्भवकंतियउरपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पुषकोडी, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा! जहणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहणं अंतो- मुहुत्तं उक्कोसेणं घुबकोडी अंतोमुहुत्तूणा । भुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहमेणं अंतो; न्यविशेष- तः पञ्चे. न्द्रियाणां स्थितिः ॥१७॥ ।

·. मुहुत्तं उकोसेणं पुवकोडी, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पुवकोडी अंतोमुहुत्तूणा, संमुच्छिमभुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं चायालीसं वाससहस्साई, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं वायालीसं वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, गम्भ- वतियभुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पुवकोडी, अपजत्त- याणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पुत्व- कोडी अंतोमुहुत्तूणा । खहयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पलिओवमस्स असंखेजइभागं, अपजत्तयाणं पुच्छा जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पलिओवमस्स असंखेजइभागं अंतीमुहुत्तूणं, समुच्छिमखयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं यावत्तरी वाससहस्साई, अपञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहनेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं वावत्तरी वाससहस्साई अंतोमुत्तूणाई, गम्भवतियखहयरपं- चिंदियतिरिक्खजोणियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पलिओवमस्स असंखेजइभार्ग, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पलिओ- वमस्स असंखिज्जइमागं अंतोमुहुत्तूणं (सू०९८)। मणुस्साणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता, गोयमा! जहन्नेणं अंतो-

·४स्थिति
मज्ञापना-
या: मट-
यवृत्ती.
पदे मनु
॥१७४॥
-
प्यच्यन्त
रज्योति
प्कस्थि-
तिःसू.९
मुहत्तं उक्कोसेणं तिन्नि पलिओवमाई, अपज्जत्तमणुस्साणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजचमणु-
स्साणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिन्नि पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई, समुच्छिममणुस्साणं पुच्छा
गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, गम्भवकंतियमणुस्साणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं
उकोसेणं तिनि पलिओवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्त, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा!
जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिन्नि पलिओवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई॥ (सू०९९)। वाणमंतराणं भंते ! देवाणं केवइयं कालं ठिई
पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं पलिओवमं, अपजत्तयवाणमंतराणं देवाणं पुच्छा गोयमा! जह-
नेणवि.उकोसेणवि अंतोमुहुर, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं दस चाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, उक्कोसेणं पलिओ-
वमं अंतोमुहुत्तूणं । वाणमंतरीणं देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं, अपजत्ति-
याणं देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं वाणमंतरीणं पुच्छा गोयमा ! जहमेणं
दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं । (सू०१००)।जोइसियाणं देवाणं पुच्छा गोयमा !
जहणं पलिओवमट्ठभागो उक्कोसेणं पलिओवमं वाससयसहस्समभहियं, अपज्जत्तजोइसियाणं पुच्छा गोयमा ! जहणवि
उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमट्ठभागो अंतोमुहुत्तूणो उकोसेणं पलिओवमं वास-
सयसहस्समभहियं अंतोमुहुत्तूणं । जोइसिणीणं देवीण पुच्छा गोयमा ! जहणं पलिओवमट्ठभागो उक्कोसेणं अपलि-
ओवमं पष्णासवाससहस्समभहियं, अपज्जतजोइसियदेवीण पुच्छा गोयमा ! जहणवि उकोसेणवि अंतोग, पंच-
॥१७४॥

·चयजोइसियदेवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमहभागो अंतोमुहुत्तूणो उकोसेणं अद्धपलिओवमं पण्णासवाससह- स्समब्भहियं अंतोमुहुत्तू णं । चंदविमाणेणं भंते ! देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं उकोसेणं पलिओ- वमं वाससयसहस्समभहियं, अपज्जत्तयाणं चंददेवाणं. पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुतं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं अंतोमुहुत्तूर्ण उक्कोसेणं पलिओवमं वाससयसहस्समभहियं अंतोमुहुत्तूणं, चंदविमाणे णं देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवम उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं पन्नासवाससहस्समभ- हियं, अपजत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभा- गपलिओवमं अंतोमुहुत्तूर्ण उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं पन्नासवाससहस्समभहियं अंतोमुहुत्तूणं । सूरविमाणे णं भंते ! देवाणं केवइयं कालं ठिई पनत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं उक्कोसेणं पलिओवमं वाससहस्समभहियं, अपजत्त- याणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं अंतो- मुहुत्तूणं उक्कोसेणं पलिओवमं वाससहस्समब्भहियं अंतोमुहुत्तूणं, सूरविमाणे णं भंते ! देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं पंचहिं वाससएहिमभहियं, अपज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं पंचहिं वाससएहिमभहियं अंतोमुहुत्तूणं । गहविमाणे णं भंते ! देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं उकोसेणं पलिओवमं, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जह-

·प्रज्ञापना-
या:मल-
यवृत्ती.
४ स्थिति
पदे मनुः
॥१७॥
प्यन्यन्त
रज्योति
कस्थि-
तिःसू.९
मुद्दुत् उक्कोसेणं तिन्नि पलिओवमाइं, अपजत्तमणुस्साणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमृहुत्तं, पजत्तमणु.
स्साणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं तिन्नि पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई, समुच्छिममणुस्साणं पुच्छा
गोयमा ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, गम्भवकंतियमणुस्साणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अंतोमुडुचं
उकोसेणं तिनि पलिओवमाई, अपचयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा!
जहनेण अंतोमुहुर उक्कोसेणं तिन्नि पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई॥ (सू०९९)। वाणमंतराणं भंते ! देवाणं केवइयं कालं ठिई
पनवा?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं पलिओवर्म, अपजत्तयवाणमंतराणं देवाणं पुच्छा गोयमा! जह-
श्रेणवि.उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, उक्कोसेणं पलिओ-
वमं अंतोमुहुत्तूणं । वाणमंतरीणं देवीण पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं, अपजत्ति-
याणं देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं वाणमंतरीणं पुच्छा गोयमा ! जहणं
दस बाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं । (सू०१००)।जोइसियाणं देवाणं पुच्छा गोयमा !
जहन्नेणं पलिओवमट्ठभागो उक्कोसेणं पलिओवमं वाससयसहस्समन्भहियं, अपज्जत्तजोइसियाणं पुच्छा गोयमा ! जहणवि
उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमट्ठभागो अंतोमुहुत्तूणो उक्कोसेणं पलिओवम वास-
सयसहस्समभहियं अंतोमुहुत्तूणं । जोइसिणीणं देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमट्ठभागो उक्कोसेणं अपलि-
ओवमं पण्णासवाससहस्समन्भहियं, अपनत्तजोइसियदेवीणं पुच्छा गोयमा ! जहणवि उक्कोसेणवि अंतोमुडुचे, पज-
•९९-१०
.
॥१७॥

·चारभूतानां जघन्यतश्चतुर्भागपल्योपमप्रमाणं उत्कर्पतः केवाञ्चिदिन्द्रसामानिकादीनां वर्षलक्षाभ्यधिक पल्योपम, चन्द्रदेवस्य तु यथोक्तमुत्कृष्टमेव, एवं सूर्यादिविमानेष्वपि भावनीयमिति ॥ वेमाणियाणं देवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पनत्ता?, गोयमा! जहन्नेणं पलिओवम उकोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाइं, अपज- तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उकोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई । वेमाणियाणं भंते ! देवीणं केवइयं कालं ठिती पण्णत्ता गोयमा जहन्नेणं पलिओवमं उक्कोसेणं पणपन्नं पलिओवमाई, अपजत्तियाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूर्ण उकोसेणं पणपन्न पलिओवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई । सोहम्मे णं भंते ! कप्पे देवाणं केवइयं कालं ठिई पन्नत्ता ?, गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं उक्कोसेणं दो सागरोवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोय- मा ! जहन्नेगवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं दो सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई, सोहम्मे कप्पे देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं उकोसेणं पन्नासं पलिओवमाई, अपजत्तियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, (ग्रन्थान२५००) पज्जत्तियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं पन्नासं पलिओवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई, सोहम्मे कप्पे परिग्गहियाण देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं उक्कोसेणं सत्त पलिओवमाई, अपजत्तियपरिग्गहियदेवीणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि ·प्रज्ञापना- या:मल. य. पृत्ती. ४ स्थिति पदे ज्यो. तिप्कस्थि ॥१७॥ नेणं चउभागपलिओवमं अंतोमुहुत्तूर्ण उक्कोसेणं पलिओवमं अंतोमुत्तूणं, गहविमाणे देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं उकोसेणं अद्धपलिओवमं, अपञ्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुचं, पति- याणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं । नक्सविमाणे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उफोसेणवि.अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं, नक्खत्तविमाणे देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउभागपलिओवमं उक्कोसेणं साइरेगं चउभागपलिओवम, अपञ्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं चउभागपलिओ- चमं अंतोमुडुत्तूर्ण उक्कोसेणं साइरेग चउभागपलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं । ताराविमाणे देवाणं पुच्छा गोयमा! जहमेणं अट्ठमा- गपलिओवर्म उक्कोसेणं चउभागपलिओवमं, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहनेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुरी, पजचयाण पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमहभागं अंतोमुहुत्तूर्ण उकोसेणं चउभागपलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं, ताराषिमाणे देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहनेणं पलिओवमट्टभार्ग उक्कोसेणं साइरेगं अट्ठभागपलिओवमं ताराविमाणे अपज्जत्तियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहलेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं देवीणं पुच्छां गोयमा! जहणं पलिओवमट्ठमार्ग अंतोमुहुर्ण उकोसेणं साइरेगं पलिओवमट्ठभागं अंतोमुहुत्तूणं (सू० १०१) नवरं 'चंदविमाणे णं भंते । देवाणं' इत्यादि, चन्द्रविमाने चन्द्र उत्पद्यते शेषाच तत्परिवारभूताः, तत्र तत्परि- ·. वारभूतानां जघन्यतश्चतुर्भागपल्योपमप्रमाणं उत्कर्पतः केपाञ्चिदिन्द्रसामानिकादीनां वर्पलक्षाभ्यधिक पल्योपम, चन्द्रदेवस्य तु यथोक्तमुत्कृष्टमेव, एवं सूर्यादिविमानेष्वपि भावनीयमिति ॥ वेमाणियाणं देवाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता?, गोयमा! जहन्नेणं पलिओवम उक्कोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाई, अपज- तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई । वेमाणियाणं भंते ! देवीणं केवइयं कालं ठिती पण्णत्ता गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं उकोसेणं पणपनं पलिओवमाई, अपजत्तियाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं पणपन्नं पलिओवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई । सोहम्मे णं भंते ! कप्पे देवाणं केवइयं कालं ठिई पन्नता ?, गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवम उक्कोसेणं दो सागरोवमाई, अपञ्जचयाणं पुच्छा गोय- मा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उकोसेणं दो सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई, सोहम्मे कप्पे देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं उक्कोसेणं पन्नासं पलिओवमाई, अपजत्तियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, (ग्रन्थाग्र२५००) पज्जत्तियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं पन्नासं पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई, सोहम्मे कप्पे परिग्गहियाण देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवमं उक्कोसेणं सत्त पलिओवमाई, अपञ्जत्तियपरिग्गहियदेवीणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि ·४ स्थिति पदे वैमा निकस्थि- तिः ९. १०२ उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, परिग्गहियाणं पज्जत्तियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं सत्त पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई, सोहम्मे कप्पे अपरिग्गहियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं पलिओवम उक्कोसणं पन्नासं पलिओवमाई, अपञ्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तियाणं पुच्छा गोयमा! जह- भेणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूर्ण उक्कोसेणं पन्नास पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ ईसाणे कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं साइरेगं पलिओवमं उक्कोसेणं साइरेगाई दो सागरोवमाई, अपज्जत्तदेवाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतो. तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं साइरेगं पलिओवमं अंतोमुहुतूणं उक्कोसेणं साइरेगाई दो सागरोवमाई अंतो- गाई, ईसाणे कप्पे देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं साइरेगं पलिओवमं उकोसेणं पणपन्नं पलिओवमाई, ईसाणे देवीणं अपञ्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, ईसाणे कप्पे पज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा! मेणं साइरेगं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं पणपन्नं पलिओवमाई अंतोमुहुत्तृणाई. रंगो देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं साइरेगं पलिओवम उक्कोसेणं नव पनि 'गरि उकोसेणवि अंतोमुहत्तं, ईसाणे कप्पे पंजलि... नव पलिओवमाइं अंतोमर पणपन्ना ·. गोयमा ! जहन्नेणं दो सागरोपमाई उक्कोसेणं सत्त सागरोवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणाव उकासणाव अता- मुहर, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दो सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं सत्त सागरोवमाई अंतोमुहत्तूणाई। माहिद कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं साइरेगाइं दो सागरोपमाई उकोसेणं साइरेगाई सत्त सागरोवमाई, अपज चयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दो सागरोपमाई साइ- रेगाई अंतीमुहत्तूणाई उक्कोसेणं सच सागरोवमाइं साइरेगाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ भलोए कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं सत्त सागरोवमाइं उक्कोसेणं दस सागरोवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं सत्त सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं दस सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ लंतए कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नणं दस सागरोवमाई उकोसेणं चउद्दस सागरोवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दस सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई उको- सेणं चउद्दस सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई ॥ महासुक्के कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउद्दस सागरोवमाई उको- सेणं सत्तर सागरोवमाइं, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउद्दस सागरोवमाई अंतोमुहत्तूणाई उकोसेणं सत्तर सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ सहस्सारे कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं सत्तर सागरोवमाई उक्कोसेणं अट्ठारस सागरोवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उफोसे- णवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं सत्तर सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उफोसेणं अट्ठारस सागरोवमाई

·महापना-
पारामट-
प.तृती.
४ स्थिति
पदे वैमा
निकस्थि-
तिः सु.
१०२
उपोसेणवि अंतोमुहुत्तं, परिग्गहियाणं पज्जत्तियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं
सत्त पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई, सोहम्मे कप्पे अपरिग्गहियाणं देवीण पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं पलिओवम उकोसणं
पन्नासं पलिओचमाई, अपजत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्वं, पज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा! बह-
नणं पटिओवमं अंतोमुहत्तूणं उक्कोसेणं प्रम-निओवमाई अंतोमहत्तणाई ॥ ईसाणे कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं
मा! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतो.
। साइरेगाई दो सागरोवमाई अंतो-
पणपन्नं पलिओवमाई, ईसाणे
जुत्तियाणं पुच्छा गोयमा !
कप्पे परिग्गहियाणं
गोयमा! जहन्ने-
तृणं उकोसेणं
विम उकोसेणं
, पज्जत्तियाण पुच्छा गोयमा!
सणकुमारे कप्पे देवाणं पुच्छा
अणं सा
॥१७६॥

·गोयमा ! जहन्नेणं दो सागरोवमाई उक्कोसेणं सत्त सागरोवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतो. मुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दो सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं सत्त सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई ॥ माहिद कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं साइरेगाई दो सागरोवमाई उकोसेणं साइरेगाई सत्त सागरोवमाई, अपज्ज- तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दो सागरोवमाइं साइ- रेगाई अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं सत्त सागरोवमाइं साइरेगाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ बंभलोए कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं सत्त सागरोवमाई उक्कोसेणं दस सागरोवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणचि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं सत्त सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं दस सागरोक्माई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ लंतए कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दस सागरोवमाई उक्कोसेणं चउद्दस सागरोदमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं दस सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्को- सेणं चउद्दस सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई ।। महासुक्के कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउद्दस सागरोक्माई उको- सेणं सत्तर सागरोवमाई, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजचयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउद्दस सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं सत्तर सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई ॥ सहस्सारे कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं सत्तर सागरोवमाई उकोसेणं अट्ठारस सागरोवमाई, अपञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उफोसे- णवि अंतोमुहत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं सत्तर सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं अट्ठारस सागरोवमाई ·प्रज्ञापना- या:मल- य.वृत्ती. ४ स्थिति पदेव निकस्थि- तिः सू. १०२ ॥१७६॥ उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, परिग्गहियाणं पज्जत्तियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा! जहन्नणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उफोसेणं सत्त पलिओवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई, सोहम्मे कप्पे अपरिग्गहियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पलिओवम उक्कोसेणं पन्नासं पलिओवमाई, अपञ्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा! जह- नेणं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उकोसेणं पन्नासं पलिओवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई ॥ ईसाणे कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं साइरेगं पलिओवमं उक्कोसेणं साइरेगाइं दो सागरोवमाई, अपञ्जत्तदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतो. मुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं साइरेगं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं साइरेगाई दो सागरोवमाई अंतो. मुद्दत्तूणाई, ईसाणे कप्पे देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं 'साइरेगं पलिओवमं उक्कोसेणं पणपन्नं पलिओवमाई, ईसाणे कप्पे देवीणं अपज्जत्तियाणं 'पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहत्वं, ईसाणे कप्पे पजत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं साइरेगं पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं पणपन्न पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई, ईसाणे कप्पे परिग्गहियाणं देवीणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं साइरेग पलिओवम उक्कोसेणं नव पलिओवमाई, अपज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा! जहमे- णवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुर, ईसाणे कप्पे पंज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं साइरेगं पलिओवर्म अंतोमुहुत्तूणं उक्कोसेणं नव पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई, ईसाणे कप्पे अपरिग्गहियदेवीणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं साइरेगं पलिओवम उक्कोसेणं पणपबाई पलिओवमाई, अपज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तियाणं पुच्छा गोयमा! जहरेणं साइरेग पलिओवमं अंतोमुहुत्तूणं उकोसेणं पणपन्नं पलिओवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ।। सर्णकुमारे कप्पे देवाणं पुच्छा ॥१७॥ - ·पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं तेवीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं चउवीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ।। हेहिम- उपरिमगेविजगदेवाणं पुच्छा गोयमा जहन्नेणं चउवीसं सागरोवमाई उकोसेणं पणवीसं सागरोवमाई, अपञ्जचयाणं पुच्छा गोपमा ! जहन्नेणपि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं चउवीसं सागरोवमाई अंतो- मुहुत्तूणाई उकोसेणं पणवीसं सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई ॥ मज्झिमहेछिमगेविजगदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पण- वीस सागरोवमाई उक्कोसेणं छबीसं सागरोवमाई, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पणवीसं सागरोचमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं छवीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ।। मज्झिममज्झिमगेविज्जगदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं छबीस सागरोवमाई उकोसेणं सत्तावीसं सागरोवमाई, अपजत्त- याणं पुच्छा गोयमा ! जहनेणवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं छबीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं सत्तावीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ मज्झिमउवरिमगेविजगदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जह- नेणं सत्तावीसं सागरोवमाई उकोसेणं अट्ठावीसं सागरोवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उपोसेणवि अंतोमुहुतं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहनेणं सचावीसं सागरोवमाई अंतोमुहत्तूणाई उपोसेणं अट्ठावीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई । उवरिमहेहिमगेविज्जगदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अट्ठावीसं सागरोयमाई उकोसेणं एगणतीसं साग- रोक्माई, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेगवि उकोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अट्ठा- बीस सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं एगणतीसं सागरोषमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ उपरिममज्झिमगेवेजगदेवाणं पुच्छा

·प्रज्ञापना.
यामल-
य. वृत्ती.
४ स्थिति
पदे वैमा.
निकस्सि-
तिः सू.
॥१७७॥
१०२
अंतोमुहुत्तूणाई ॥ आणए कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा !.जहन्नेणं अट्ठारस सागरोवमाई उक्कोसेणं एगूणवीसं सागरोक्माई,
अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेगवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहनेणं अट्ठारस सागरो-
चमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं एगूणवीसं सागरोवमाई अंतोमुहत्तणाई । पाणए कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं
एगूणवीसं सागरोवमाई उक्कोसेणं वीसं सागरोबमाई, अपञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोणवि अंतोमुहचं,
पञ्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं एगूणवीसं सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं वीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तू-
गाई ॥ आरणे कप्पे देवाण पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं वीसं सागरोवमाई उक्कोसेणं एकवीसं सागरोवमाइं, अपञ्जत्तयाणं
पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं. पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं वीसं सागरोवमाइं अंतोमुहुर-
गाई उक्कोसेणं एगवीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ अनुए कप्पे देवाणं पुच्छा गोयमा ! जहणं एगवीसं सागरो-
वमाई उक्कोसेणं बावीसं सागरोवमाई, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं
पुच्छा-गोयमा ! जहन्नेणं इक्कवीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं बावीसं सागरोवमाई अंतोमुहुणाई । हेडिम-
हेहिमोविज्जगदेवाणं पुच्छा गोयमा! जहन्नेणं बावीस सागरोवमाई उक्कोसेणं तेवीसं सागरोवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा
मोयमा ! जहमेणषि उकोसेणवि अंतोमुहुर्स, पजत्तयाण पुच्छा गोयमा ! जहनेणं बावीसं सागरोवमाई अंतोमुहुणाई
उकोसेणं तेवीसं सागरोबमाई अंतोमुडुत्तूणाई ॥ हेद्विममज्झिमगेवेज्जगदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जहणं तेवीसं सागरोव-
माई उकोसेणं चठवीसं साग़रोवमाई, अपज्जत्तयाण पुच्छा गोयमा ! जहनेणापि उक्कोसेणचि अंतोमुहुर्त, पज्जत्तयाण
॥१७॥

·पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं तेवीसं सागरोवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं चउवीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ हेट्ठिम- उपरिमगेविजगदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउवीस सागरोवमाई उक्कोसेणं पणवीसं सागरोदमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं चउवीसं सागरोवमाइं अंतो- मुहुत्तूणाई उक्कोसैणं पणवीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ।। मज्झिमहेडिमगेविञ्जगदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पण- वीस सागरोवमाई उक्कोसेणं छवीसं सागरोवमाई, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहनेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं पणवीस सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं छब्बीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई॥ मज्झिममज्झिमगेविज्जगदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं छवीसं सागरोचमाई उकोसेणं सत्तावीसं सागरोवमाइं, अपजत्त-. याणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुने, पजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं छचीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं सत्तावीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई ॥ मज्झिमउवरिमगेविजगदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जह- नेणं सत्तावीसं सागरोवमाई उक्कोसेणं अट्ठावीसं सागरोवमाई, अपजत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहृत्तं, पजत्तयाणे पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं सत्तावीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं अट्ठावीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई । उवरिमहेडिमगेविजगदेवाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अट्ठावीसं सागरोवमाई उक्कोसेणं एगणतीसं साग- रोवमाई, अपज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणवि उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, पज्जत्तयाणं पुच्छा गोयमा ! जहन्नेणं अट्ठा- वीसं सागरोवमाई अंतोमुहुत्तूणाई उक्कोसेणं एगूणतीसं सागरोवमाई अंतीमुहुत्तूणाई ॥ उवरिममज्झिमगेवेज्जगदेवाणं पुच्छा .

·No text on this page.

·No text on this page.