·कणादरहस्यम् । तत्र पदार्थत्वसाक्षायाप्याः पडेव धर्माः द्रव्यत्व- गुणत्वकर्मत्वसामान्यत्वविदोपत्वसमवायत्वलक्षणाः ।। तत्र द्रव्यत्वं गुणात्यन्ताभावानाधिकरणत्वं गुणात्य- न्ताभावश्च गुणात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभावः । अन्यथा गुणविशेषात्पन्नाभावमादाय स्वरूपासिद्धिः स्यात् । परिमाणात्यन्ताभावानधिकरणत्वं पृथक्त्वात्य- न्ताभावानधिकरणत्वं संख्यात्यन्ताभावानधिकरणत्वं वा समवायिकारणतावच्छेदकत्वेन वा तत्सिद्धिः । सम- वायिकारणता हि गुणादिभ्यो व्यावर्तमाना अवश्यं किञ्चिदर्मात्रच्छेदेन बाच्या स च धर्मों द्रव्यत्वमेव । तच्च जातिरूपं जातित्वे वाधकाभावात् । न च गुण- वत्त्वमेवोपाधिव्यत्वव्यपदेशभागिति याच्यं गुणवत्त्वा- कारानुगतप्रत्यये प्रत्येकं गुणानामसामयेन परम्परास- 'म्बद्धया गुणस्वजात्यानुगतप्रत्ययो 'वाच्यः । तथा च साक्षात्सम्बहा द्रव्यत्वं जातिरेवास्तु लाघवात् । न च क्लुप्तेनान्यथासिद्धी गौरवमप्यड्डीकार्यमिति वाच्यम् द्रव्याकारानुगतमतेः सिद्धतया तन्निबन्धन- चिन्तायां साक्षातसम्बद्धधर्मकल्पनाया(१) एवोचितत्वा. तु । गुणत्वस्यापि द्रव्यत्वसिड्युपजीवकत्यात् । (१) साक्षात् सम्बन्धिर्मिकल्पनाया-पा०२ पु।

·प्रशस्तपादभाष्यटीफासदहे सामान्यवानचलनात्मकः परिमाणानाश्रयो गुण इति तल्लक्षणात् । असमवेतसमवेतसत्तासाक्षाद्व्याप्यजातिर्वा द्रव्य- खम् । प्रत्यक्षवे सति मनोवृत्त्यवृत्तिमनोवृत्तिजाति- र्वा आकाशवृत्त्यवृत्तित्वे सति आकाशवृत्तिजाति आकाशवृत्त्यवान्तरजातिर्वा द्रव्यत्वम् । तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नव द्रव्याणि । अन्धकारसुवर्णयोरातिरेक्यशङ्काया निवर्तनीयत्वात् । आकाशकालदिगात्ममनसां साध- नीयत्वात् । तत्र गन्धात्यन्ताभावानधिकरणत्वं गन्धसमानाधि- करणगन्धासमानाधिकरणगुणासमानाधिकरणजात्यधिक- रणत्वम् शुक्लेतररूपसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षायाप्य- जात्यधिकरणत्वं वा लक्षणम् । एवं मधुररसेतरसमाना- धिकरणद्रव्यत्वसाक्षाव्याप्पजात्यधिकरणत्वं चेत्या- ह्यम् । तादशी च जातिः पृथिवीत्वमेव तत्र लो. किकपरीक्षकसाधारणानुगतप्रतीत्यभावेऽपि गन्धस- मवायिकारणतावच्छेदकत्वेन तत्सिद्धिः । जलादावपि गन्धोऽस्ति भवति हि सुरभि जलं सुरभिः समीरण इति प्रतीतिरिति चेत् न तत्र तस्योपाधिकत्वात् । न ·कणादरहस्यम् । हि कुसुमाद्यधिवासावसरमपहाय प्रतीतिरियमुदेति । अन्यथा रक्तः स्फटिक इति प्रतीतिबलात् तत्रापि रक्ति- मस्वीकारापत्तेः । सा चेयमितरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्वा- तु यन्नेतरेभ्यो भिद्यते न तद् गन्धवत् यथा जलम् इतरभेदाभावव्यापकगन्धवत्त्वाभावाभाववती चेयं त. स्मादितरेभ्यो भिद्यते । यहा इयं पृथिवीति व्यवहियते गन्धवत्त्वात् यन्न पृथिवीति व्यवहियते न तद्गन्धव. तु यथा जलं पृथिवीतिव्यवहाराभावव्यापकगन्धवत्त्वा- भावाभाववती चेयं तस्मात् पृथिवीति व्यवाहियते इति व्यतिरेकी । इतरपदेन जलादीनि द्रव्याण्यष्टौ गुणादयः पञ्च पदार्थाः अभावश्चोच्यते तथा च जलादिचतु- दशकप्रतियोगिकान्योन्याभाववती पृथिवीति साध्यम् । तचाप्रसिद्धं न हि जलादीनामन्योन्याभावः क्वचित् प्रसिद्ध इति न व्याप्तिग्रहो न वा साध्यविशिष्टप्रती- त्युदय इति चेन्न घटादात्र प्रत्यक्षतस्तत्सिद्धेः । घटा- दिरपि पक्ष एवेति चेन्न ताद्रूप्येण पक्षत्वाभावात् । कि- न्तु पृथिवीत्वेनैव रूपेण घटादिरपि पक्षः तादृप्पेण च ततरभेदाग्रहात् । एकस्यैव घटस्य निश्चितसाध्यव- तया सपक्षता सन्दिग्धसाध्यवत्तया च पक्षता इत्यवि. रोधात । कथमेवमिति चेत् न घटत्वावच्छेदेनेत- ·६ प्रशस्तपादभाष्यटीकासनहे रभेदज्ञाने पृथिवीत्वावच्छेदेनापि तज्ज्ञाने प्रमाणा- भावात् । पक्षभिन्नत्वं दृष्टान्ते(१) तन्तमिति चेन्न नि- श्चितसाध्यवत्त्वस्यैव तन तन्तत्वात् । अभेदानुमाने त थादर्शनात् । भवति ह्ययं देवदत्ताभिन्नः तद्गतसकल- धर्मवत्त्वात् पूर्वदृष्टदेवदत्तवत् । पक्षस्यैव तदन्ता- वच्छेदेन यदेव पक्षत्वं सपक्षत्वं च । एतेन व्यतिरोकिणि साध्यं प्रसिद्धं चेत् तदा यत्र यत्प्रसिद्ध तत्र हेतोवृत्ता- वन्वयित्वं व्यावृत्तावसाधारण्यमित्यपास्तम्। घटदृष्टान्ते- नान्वयित्वे सत्यपि(२)व्यतिरेकिणोऽपि निर्दोपत्वात् । तदुक्तम् उपायस्यानुयायतोपालम्भः न तु नानात्वमिति । ऋजुमार्गेण सिध्यन्तं को नु वक्रेण साधयेदिति चेन्न । वक्ररुचिं प्रति वकमार्गस्यानिर्दोपस्योचितत्वात् । तर्हि घटे मनःप्रभृतीनामन्योन्याभावः कथं प्रत्यक्षः स्पादिति चेन्न अन्योन्याभावस्यातीन्द्रियप्रतियोगिकस्यापि प्रत्यक्षत्वात्। भवति हि स्तम्भः पिशाचो न भवतीति प्रतीतिः स्तम्भा- त्मकतया पिशाचानुपलम्भस्य योग्यानुफ्लम्मरूपत्वात् । तस्पैयाधिकरणप्रतियोगिसत्त्वविरोधिरूपत्यात् । यो- ग्यानुपलम्मस्य चेन्द्रियसहकारित्वात् । संसर्गाभावग्रह. मात्रे योग्यप्रतियोगित्वं तत्रं न त्वन्योन्याभावग्रहेऽपीति (१) सपसस्ये 1-पा०२ पु०। (२) सम्मयत्यपि-पा०२०।

·कणादरहस्यम् । घटे जलादिप्रतियोगिकभेदस्य प्रत्यक्षादवगमात् । कथं न साध्यप्रसिद्धिः कथं वा पृथिवीत्वावच्छेदेन व्यवहारेत- रभेदयोः सिपाधयिषया न घटस्य पक्षत्वं तर्हि व्याप्तिपक्ष- धर्मत्वयोःपम्याद(१)व्यतिरेकी नानुमानं न ह्यन व्याप्ति- विशिष्टः पक्षधर्मश्च व्यतिरेकेण व्याप्तेः अन्वयेन च पक्षध- मत्वादिति चेन्न व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्याप्तरेव ग्रहणात् व्यतिरेकव्याप्त्या अन्वयव्याप्तरनुमानाहा । तथा च साध्याप्रसिद्धिपम्यं व्यर्थतोपनयस्य च । 'अन्वयेनैव तत्सिद्धेव्यतिरेकिणि दूषणम्॥ अपास्तम्। यद्वा जलादीनामितरेपां प्रसिद्वाना प्रमेयत्वा- ड्रेदप्रतियोगित्वं साध्यमितीतरभेदः प्रसिद्ध एव । यहा जलादीनां त्रयोदशान्योन्याभावासापोदशसु प्रसि- द्वाः पृथिव्यां साध्यन्ते इति नाप्रसिद्धिः । त्रयोदशान्यो- न्याभांवमेलको न प्रसिद्ध इति चेन्न अपेक्षावुद्धिविशेष- विषयत्वमेव हि तेषां मेलको वनादिवत् स च प्र. सिद्ध एव । यहा पृथिवीत्यासमानाधिकरणधर्मात्यन्ता- भाव एवं पृथिव्यां साध्यते जलादीनामत्यन्ताभावः तेजःप्रभृतिषु प्रसिद्ध एवेति न साध्याप्रसिद्धिः। तेपा- मभावानां वैशिष्ट्यमप्रसिद्धमेव सिद्ध्यति पर्वते वह्नि.

·८ प्रशस्तपादभाष्यटीकासङ्घहे वैशिष्ट्यवत् । न च पृथिवी जलं पृथिवीत्वात् यन्न ज. लं तन्न पृथिवी यथा तेज इति सत्प्रतिपक्षः स्यादिति वाच्यम् घटे जलभेदस्य पृथिवीत्वस्य च प्रत्यक्षसिद्ध- तया व्यभिचारेणास्य न्यूनबलत्वात् । आत्मसाधकस्तु व्यतिरेकी तत्रैव समर्थनीयः । सा चेयं पृथिवी चतुर्दशगुणवती । ते च गुणा. रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसयोगविभागपर- त्वापरत्वद्वत्वगुरुत्वसंस्काराः । संस्कारपदेन वेग- स्थितिस्थापकयोरुपग्रहः । अत्र च द्रवत्वपर्यन्ताः प्रत्यक्षत एव सिद्धाः । गुरुत्वं पतनानुमेयम् । अधःसं. योगावच्छेदेनापि प्रत्यक्षमिति वल्लभाचार्याः । वेगः प्र- सक्षसिद्ध एव । काष्टादौ कर्मकारणत्वेनानुमेयश्च । नो- दनादाद्यमिपोः कर्म तत्कर्मकारिताच संस्कारादुत्तरमुत्तरं चेति पारमर्षसूत्रात् । स्थितिस्थापकस्तु प्रतिनियत- संयोगविशेषानुमेयो न तु प्रत्यक्षः वेगेन गच्छतीतिवत् तत्प्रत्ययाभावात् । दन्तशृङ्गधनुःशाखानां चर्वणरोमन्था. कर्पणानन्तरं तद्देशनिपतसंयोगान्यथानुपपत्त्या तदनुमा- नात् । न हि नोदनामिघातवेगगुरुत्वद्वत्वप्रयत्नेभ्य उ. त्पन्नस्य कर्मणः पूर्वदेशसंयोगं प्रति नियमेन जनक- स्वमुपलब्धमतस्ताहासंयोगजनकः स्थितिस्थापकनामा ·कणादरहस्यम् । संस्कारविशेषः कल्प्यते । तत्र रूपमनेकप्रकारं पृथिव्यामेव । रसोऽपि तिक्तकटकषायादिः पृथिव्यामेव । गन्धो द्विविधः सुरभिरसुरभिश्च । सशस्त्वनुष्णाशीनः । एते चा. वयविनि कारणगुणपूर्वकाः । परमाणी तु पाक- जाः । संख्यायामेकत्वं कारणगुणपूर्वकम् । द्वित्वा- दिकमपेक्षाबुद्धिजन्यम् । परिमाणं तु परमाणौ नित्यम् द्यणके द्वित्वसंख्याजन्यं सरेणी बहुत्वसंख्याजन्य महत्त्वम् । एते च द्वित्वबहुत्वे अनुमितिरूपाक्षा- बुद्धिजन्ये ईश्वरापेक्षाबुद्धिजन्य वा । न चैत्रं तद- विनाशापत्तिः अदृष्टविनाशात् तन्नाशोपपत्तः । अन्यत्रा- वयविनि महत्वं संख्यापरिमाणप्रचयानामन्यतमेन जन्यं द्वाभ्यां त्रिभिवी जन्यते । व्युत्पाद्यं चैतत् परिमाणनि- रूपणावसरे । पृथक्केष्वेकपृथत्वं कारणगुणपूर्वक द्विपृथत्वादि त्वपेक्षावुद्धिजन्यम् । संयोगो विभुपरमा- पबोरन्यतरकर्मज एवं विभ्वत्रयविनोरन्यतरमज एवं संयोगजश्च परमानोरन्यतरकर्मज उभयकर्मजो वा परमाण्यवयविनोरन्यतरकर्मज उभयकर्मजः सयो- गजो वा । विभागोऽप्येवमन्यतरकर्मज उभयकर्मजन्यः विभागजस्त विमाको रिमामाक्सर एव व्युत्पाः ।

·प्रशस्तपादभाष्यटीकासनहे परत्वापरत्वे कालिके दैशिके च । उभे अप्यपेक्षावुद्धि- जन्ये । कालिके कालपिण्डसंयोगासमत्रायिकार- णके । दैशिके दिपिण्डसंयोगासमवायिकारणके । द्रवत्वं नैमित्तिकम् ।निमित्तं तु तेजःसंयोगः । क्षीरतैल- योः कथं सांसिद्धिकमिति चेन्न तत्र तदुपष्टम्भकजल. द्रवत्वस्यैवोपलम्भात् स्नेहवत् । तादृशजलसत्त्वे तै- लस्य दहनप्रातिकूल्यं स्यादिति चेन्न तदीयस्नेहप्र- कर्पण दहनानुकूल्याचरणात् घृतवत् । गुरुत्वं तु कारणगुणपूर्वकमेव । 'समन्यूनाधिकानुपपचिरेवं स्या- दिति चेन्न अधिकगुरुत्वस्यैयोत्पादनात् । अथ मन्यसे रुचकाम्यामारब्धे स्वस्तिके रुचकद्वयस्य यावदगुरुत्वं तावद्यदि जननीयं तदा गुरुत्वबैगुण्यादवनमनविशेषः स्यात् । अथ न्यूनं जननीयं तदा रुचकापेक्षया स्व- स्तिकगुरुत्वमन्यदेवेति तदधीनोऽवनमनविशेषः स्यात् । अथाविकं गुरुत्वं तदा सुतरामवनमनविशेषः स्यादिति । न स्मात् रुचकगुरुत्वाभ्यामवयविनि न्यूनमेव गुरुत्वमु- लायते न च तथाप्यवनमनविशेपापचिः यथा गुरुणि पाषाणादौ उन्नीयमाने तृणादिगुरुत्वानप्रवेशे ऽपि नाव- नमनविशेषस्तथा प्रकृतेऽपीत्यदोपात् । कार्य च पृथिव्याः शरीरेन्द्रियविषयरूपम् । तत्र ·कणादरहस्यम् । शरीरं योनिजमयोनिजं च। इन्द्रियं तु घ्राणम् । तत् कथं पार्थिवमिति चेत् ।घ्राणं पार्थिवं रूपादिपु मध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वात् मृगमदगन्धाभिव्यञ्जककुक्कुटोच्चारवत् । न च दृष्टान्ते गन्धमात्रव्यजकत्वमसिद्ध स्वकीयरूपा. देरपि व्यञ्जकत्वादिति वाच्यं गन्धव्यञ्जकत्वे सति परकीयरूपाव्यञ्जकत्वादिति हेतुत्वात् । विषयस्तु मृत्पापाणमणिबज्रादयः । ननु मणिः कथं पू. थिवी गन्धविग्हादिति चेन्न तहस्मनि गन्धानुभ- वेन तत्रापि गन्धकल्पनात मण्यारम्भकपरमाणनामेव भस्मारम्भकत्वात् । अनुभूतगन्धरुभूतगन्धारम्भः कथमिति चेत् अनुभूतरूपेण तेजसा तैलादावुभूत- रूपतदारम्भवदुपपत्तेः। सा चेयं नित्याऽनित्या च तत्र नित्या परमाणुरूपा। अनित्या त्ववयविरूपा(१)। अवयविनं न मृण्यामहे वि- रुद्धधर्माध्यासेनैकस्यैव पटादिभावेनाभिमतस्यावयविनो- ऽनेकत्वात् । परमाणुः स्वभिन्नोपादेयोपादानं न वेत्यवय- विनि विप्रतिपतिः। रक्तारक्तविरोधादवयवकोटिर्नास्तीति चेन्न रक्तत्वेनाभिमतस्य भागस्य रक्तत्वात् । रक्त- प्रत्ययस्तु महारजनाद्योपाधिकः । ०२ ·.. प्रशस्तपादभायटीकासबहे अस्तु तर्हि चलाचलत्वविरोध इति चेन्न पाण्यव- च्छेदेन यत्र चलत्वमुपलभ्यते तत्र पादावच्छेदेनाचलत्वं तत्रावय विनोऽचलत्वमवयवस्य परं चलत्वमविरोधात् । तात्रयघावयविनोर्युतसिद्धिः स्यात् वस्त्रोदकवदिति चेत् । चलाचलत्वं चेद् युतसिद्धिः तदेष्टापत्तिः पृथगाश्रयाश्र. यित्वं चेत्तदापि तथा अश्यविनः स्वावयववृत्तित्वात् तदवयवस्य च स्वावयववृत्चित्वात् । परस्परविभागाहतु- क्रियावत्वं चेत् तत्र समवायाभावयत्त्वस्योपाधित्वात् । अस्तु नर्हि कात्स्यकदेशविकल्पासहत्वादवयविभङ्गः तद्यथा अवयवी स्वावययेषु यदि कारन्येन वर्त्तते तदा अवयवान्तरावृत्तित्वान्न व्यासज्यवृत्तिता । अथैकदेशेन वर्तते तदा अवयवातिरिक्तस्यैकदेशस्याभावात् क वर्त- तामिति चेन्न अवयवी स्वाश्येषु स्वरूपेण वर्चत इत्य- भ्युपगमात् ॥ अथ जलम् । स्नेहसमानाधिकरणस्नेहासमा- नाधिकरणगुणासमानाधिकरणजात्यधिकरणत्वं जल- त्वम् । स्नेहस्थाने सांसिद्धिकद्रवत्वप्रक्षेपाहा तल्ल- क्षणम् मधुररसमात्रसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षायाप्य- जात्यधिकरणत्वं सांसिद्धिकद्रवत्वस्थाने(१) शी- (१)हस्थाने-पा.२ पु०।

·१३ कणादरहस्यम् । तसर्शप्रक्षेपाहा तल्लक्षणम् । नित्यरससमानाधिक- रणद्रव्यत्वसाक्षायाप्यजात्यधिकरणत्वं वा । गन्धा- समानाधिकरणरससमानाधिकरणजात्यधिकरणत्वं वा । गन्धासमानाधिकरणगुरुत्वसमानाधिकरणजात्यधिकरण- खं वा । गन्धात्यन्ताभवसमानाधिकरणरससमाना- धिकरण(द्रव्यत्वसाक्षाव्याप्य)(१)जात्यधिकरणत्वं वा। रसस्थाने गुरुत्वं वा प्रक्षेप्तव्यम्। द्रवत्वाधिकरणत्वे सति नैमितिकद्रवत्वानधिकरणत्व(२) वा । तच्च जलमित- रेभ्योभियते नेहवस्यात् न यदेवं न तदेवं यथा पृथिवीति पूर्ववदूह्यम् । हिमकरकासरित्समुद्रादिषु जलाकारानुगत- प्रत्ययाभावान्न जलत्वं जातिरति चेन्न अनित्यस्नेहसम- वाधिकारणतावच्छेदकतया तत्सिद्धिः । तर्हि परमाणुपु कथं तदिति चेन्न जलारम्भकः परमाणः स्त्रोपादेयवृ- चिद्रव्यत्वसाक्षादव्याप्यजातिमान् परमाणुवात् पार्थि- वपरमाणुवत् इति तत्रापि स्नेहवन्माननिष्ठसंयो- गसमवायिकारणतावच्छेदकतया वा परमाणुसाधार- ण्येन तसिद्धिः । संयोगस्थाने विभागविहिप- थक्त्वादिपरत्वापरत्वप्रक्षेपाहा तत् साधनीयम् । पृथि- (१)() एतन्मभ्यस्थः पाठो नास्ति २ पु०। (२)द्रपत्यानधिकरणजातित्व-पा० ११०।

·प्रशस्तपाद्भाप्पटीकासङ्ग्रहे व्यामपि घृतादौ स्नेहोऽतस्तद्गर्भ जललक्षणमनुप- पन्नमिति चेत् न तन संयुक्तसमवायेन तदुपल- म्भात जलेनापि संग्रहदर्शनात स्नेहद्रवत्वयोश्च संग्रह- कारणत्यात तनावश्यं स्नेहकल्पनात् । शुक्लमेव रूपमपामित्यसिद्धम् कालिन्दीजलादी नीलिमोपलम्भा- दिति चेन्न ततायोपाधिकत्वात् तस्य कथमन्यथा वियद्विक्षिप्तानामपां धावल्यमुपलभ्यते । ननु मधुर एव रसोऽम्भसीति कथं यतो रसमात्र- स्यैवानुपलम्भात् । लवणोदधौ(१) लबणरसोपलम्भात् । करवीरफलादौ तैक्त्योपलम्भादिति चेन्न हरीतकीभ- क्षणानन्तरं माधुर्योपलम्भात् । न च हरीतकीमाधुर्यमेव जलेनाभिव्यज्यत इति वाच्यम तदीयरसान्तराभि- व्यक्तिप्रसङ्गात् । तत्र रसान्तरं नास्त्येवेति चेन्न पडूसा हरीतकीति व्यवहारोच्छेदापत्तेः(२) तत्तद्रसकार्यकारि- तया तथा व्यवहार इति चेन्न पडूसले वाधकामावात् । तत्तद्रसोत्पत्ती गुणविरोध एवं बाधकमिति चेत् तर्हि पटादावपि चितं रूपं न स्यात् । एवं सति पटस्य नीरू- पतया तदनुपलमापत्तिरिति चेतू न पटस्य चाक्षुपत्ता(३)- (१) लयणजलादी-पा० २ पु। (२)व्ययहारविरोधापत्तः-पा०२ पु०। (३) प्रत्यक्षरया-पा०२पु०॥

·कणादरहस्यम् । न्यथानुपपत्या चितं रूपं विजातीयमेव यथा कल्प्यते तथा च विलक्षणरसकल्पने पोढा परिगणनविरोधात् । पण्णामपि रसानां हरीतक्या वृत्ती व्याप्यवृत्तिाभङ्गप्र- सङ्गात् हरीतक्या नीरसत्वकल्पने बाधकाभावात् । नीरसैव हरीतकी कषायादिरसानां तदवयवगतानामु- पलम्भ इति हरीतक्या जलमाधुर्याभिव्यक्तेरेवौचितत्वा- त् । हरीतक्या जलसंयोगेन माधुर्यमेवोत्पद्यतामिति चेन्न पृथिवीरसस्याकारणगुणपूर्वकस्यामिसंयोगमातो- त्पाद्यत्वात् । कर्कटीभक्षणानन्तरं तेक्त्यमुपलभ्यत इति चेत् न तत्र कर्कटीतैक्त्यस्यैव जलेनाभि- व्यक्तः । विनिगमकं किमति चेन्न कर्कट्यां ज- लपानात् पूर्वमपि तैक्स्योपलम्भात् कर्कटीभक्षणेन रस- नाग्रवर्तिपित्तक्षोभो वा क्रियते तदीयमेव तैक्त्यमनुभूयत इति वैद्यकप्रसिद्धः। ननु शीत एव स्पर्शो जल इत्यनुपपन्नम् । उष्णो- दकादौ औरण्यस्याप्युपलम्भादिनि चेन तत्रातपसं. योगादेरुपाधेः सत्त्वात् । श्रीखण्डेऽपि शैत्यमस्तीति चेन्न तत घर्षकजलशैत्यस्योपलम्भादिति । ततो. ऽप्यधिक तत्रानुभूयत इति चेन्न श्रीखण्डसंयो. गादिलक्षणजलशैत्याभिव्यक्तिः श्रीखण्डान्तरवर्तिनो ·प्रशस्तपादभाष्यटीकासबहे जलस्य घर्षणात् वहिरानीतस्य वा तच्छत्यमिति न किञ्चिदनुपपन्नम् । गन्धस्थले संहप्रक्षेपादुक्ता एवं चतुर्दशगुणाः । तेषामुत्पादविनाशावपि तहदेव रूपादी- नामिहापाकजत्वमिति विशेषः । कार्यमपामपि शरीरेन्द्रियविषयरूपं त्रिविधमेव(१)। तत्र शरीरमयोनिजमेव वरुणलोके प्रसिद्धम् । पार्थिव- भागोपष्टम्भाच्चोपभोगसमर्थम् । इन्द्रियं तु पार्थिवाद्यनु- पष्टब्धजलावयवैरारब्धं रसनमाप्यं गन्धादिपु मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् सक्तुरसाभिव्यञ्जकसलिलव- दित्याप्यत्वे मानम् । विषयस्त सरित्समुद्रहिमक- रकादिरूपः । करका पृथिवी कठिनसंयोगवत्त्वादघटब- दिति चन्न अनुप्णाशीतस्पर्शस्योपाधित्वात् । धनव्यापकत्वान्नायमुपाधिरिति चेन्न पक्ष एवं सा- धनाव्यापकत्वात् । पक्षे कठिनसंयोगवस्वं नास्ति कि. न्तु अदृष्टवशात् द्रवत्वं प्रतिरुद्वमित्येव तत काठिन्यब- द्विरिति चेन्न तदा त्वदुक्तहेतोः स्वरूपासिद्धत्वा- देवानुमानभङ्गात् । उपाधिस्त्यदुक्तस्तावभग्न इति चेन्न कचित् साधनव्यापकस्याप्युपाधित्वोपगमान् । तहि साध्यव्यापकले सति साधनाव्यापकत्वमुपा- (१) विषयलक्षणं प्रियिधर्मय-पा० २ पु०। .

·कणादरहस्यम् । धिलक्षणमव्यापकं स्यादिति चेत्(१) न यव्यावृत्या पक्षे साध्यसाधनसम्बन्धव्यावृत्तिः स उपाधिरित्युपा- धिलक्षणात् । व्यावर्तते ह्यनुप्माशीतस्पर्शवत्व- व्यावृत्त्या करकातः साध्यसाधनसम्बन्धस्तत्र साध्य. साधनयोरुभयोरपि व्यावृत्त्या सम्बन्धव्यावृत्तिरन्यत्र तु साध्यमात्रव्यावृत्त्यत्यन्यदेतत् । स्वरूपासिद्धी(२) सत्या किमुपाधिनेति चेन्न उपाधेः सर्वत्र दूपणान्तरसङ्कीर्ण- त्वादिति। अथ तेजः । तत रसववृत्तिरूपववृत्चिद्र- व्यवसाक्षाव्याप्यजातिमत्त्वं तेजस्त्वम् । गुरुत्वास- मानाधिकरणरूपसमानाधिकरणजात्यधिकरणत्वं वा । न च धूमेऽतिव्याप्तिः । तत्राप्यलं धूमदशायां गुरु- त्योपलम्भाव । वह्निना नोदनादत्यन्तापकृष्टगुरुत्वस्य 'धूमस्योर्ध्वगमनादायुनोदनाहा धूलीपटलतूलकादिवत् । गुरुत्वाधिकरणानधिकरणरूपानधिकरणानधिकरणजात्य- धिकरणत्वं वा।गुरुत्वसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षाप्यजा- त्यधिकरणानधिकरणरूपसमानाधिकरणजातिमत्त्वं वा। अभास्वररूपाधिकरणानधिकरणरूपसमानाधिकरणजा- । (१) अव्यापकत्वाद्भग्नमिति चेत्-पा० २ पु०। (२) निरुपाधिसिद्धौ-पा० १ पु०।

·१८ प्रशस्तपादभाष्यटीकासङ्ग्रहे तिमत्त्वं या । गुरुत्वासमानाधिकरणद्रवत्वसमाना- धिकरणजात्यधिकरणत्वं वा । उष्णस्पर्शानाधिकरणान- धिकरणजात्यधिकरणत्वं वा । चन्द्रचामीकरादावप्य. नुतोष्णस्पर्शवत्त्वात रसवदवृत्तिद्रवत्वववृत्तिजाति- मत्त्वं वा । साधयिप्यते च तेजसि द्रवत्वम् । भा- स्वररूपसमानाधिकरणभास्वररूपासमानाधिकरणगुणा- समानाधिकरणजात्यधिकरणत्वं वा । औष्ण्यसमाना- धिकरणापण्यासमानाधिकरणगुणासमानाधिकरणजात्यधि- करणत्वं वा । ननु ताशी जातिस्तेजस्त्वं वाच्या सा चासिद्धा(१) चन्द्रचामीकरादिसाधारण्येनानुगतप्रतीत्यभावादिति चेन्न उष्णस्पर्शसमवायिकारणातावच्छेदकतयाऽवयविनितजा- तिसिद्धेः तेजःपरमाणुः स्वोपादेयवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद- व्याप्यजातिमान् द्रव्यसमवायिकारणत्वात् द्रव्यासम-, वायिकारंणसंयोगाधारत्वात् अवयवत्वात् स्पर्श- वत्ते सति अनन्यावययित्वात् स्पर्शासमवायिकारण- स्पर्शाधारत्वात् रूपासमवायिकारणकरूपाधारत्वात्. द्र- व्यारम्भकपरमाणुसंयोगप्रतिद्वन्द्विविभागसमवायिकारण- त्वात् तन्तुवत् कपालबत् पार्थिवपरमाणुवदित्यायूछम् । (१) तेजस्वं पाच्यं तचाप्रसि-पा०२ पु०।

·कणादरहस्यम् । मनु बारुणकपिलादिरूपोपलन्नात् शुक्लमेव रूपं तेजसीत्यसिद्धमिति चेन्न तत्रापि तेजस्त्वेन शुक्लरूपवत्व- साधनात् । तर्हि तादृशं रूपमुपलभ्येतेति चेन्न शुक्लत्व- जातेस्तत्राभिभूतत्वात् । आरुण्याद्युपलम्मा कथमिति चेन्न दाखलक्षणोपाधिसामर्यात् । किमिति कल्पने- यमिति चन्न भास्वररूपबत्तया उष्णस्पर्शवत्तया च बह्र- स्तेजरत्यसिद्धौ शुक्लरूपानुमानात् । तत्र रूपस्पर्शसंख्या- परिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्यापरत्वद्रवत्वसंस्कारा एकादशगुणाः रूपं शुक्लं भास्वरम् भास्वरत्वं च पररूपप्रकाशत्वव्यङ्गया रूपगता जाति: प्रभायाम- पि तेजस्वादोण्यमनुमेयम् । कनके शुक्लभास्क- रत्वं चाभिभूतं न तु रूपमेव कनकाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गा- त् । यद्वा रूपमप्यभिभूतं कनकस्य ग्रहणं तु प. ररूपोपग्रहेण यथा महारजनरक्तस्य पटादेः । अन्ध- कारे तर्हि वलवरसजातीयग्रहणाभावात् कनकरूपान- भिमवे अहणप्रसङ्गः न हि तेजोरूपग्रहे ऽपि तेजोन्तरा. पेक्षति चेन्न वलवत्सजातीयसम्बन्धमानस्यैवाभिमवला- त् । स च रात्रावपि इति तमसि कनकानुपलम्भ एव । उमापि तेजः उष्णस्पर्शवत्वात् तर्हि स्पर्शोहत्र रूपो- बोऽपि स्यादिति चेन तेजसि तादृशव्यासेरभावा- ·प्रशस्तपादभाष्यटीकासबहे प्रभायां रूपोहयेऽपि स्पर्शानुद्भवस्य च स्पोद्भवेऽपि रूपानन्द्वसम्भवात् । अत एव तेजधातुर्विध्याभ्युपगमः । किश्चिदुर्- तरूपरपर्श यथा सौरम् । किश्चिनुतोभयं यथा चक्षुः । किश्चिदनुहूतरूपमा यथोमा तैलादिगतं च तेजः । किञ्चिदनुहतस्पर्शमानं यथा चन्द्रचामीकरादि । ननु चामीकरोदस्तेजान्तरवैधतिज एव न भ. वतीति चेन्न सुवर्ण तैजसमत्सन्तानलसंयोगे सति अनु- च्छिद्यमानानित्यद्रवत्वाधिकरणत्वात् । यन्न तैजसं तन्ना. त्यन्ताग्निसंयोगानुछियमानानित्यद्रवत्वाधिकरणं यथा घटः । अतैजसत्यव्याप्यात्यन्ताग्निसंयोगानुच्छिद्यमा. नानित्यद्रवत्वाभावाभाववच्चैतत् तस्मात्तैजसमिति त- • रिसडेः । सुवर्ण पार्थिवं गुरुत्वाधिकरणवात् पीतिमाधिकरणत्वात् नैमित्तिकद्रवत्वाधिकरणत्वात् । यहा सुवर्ण न तेजसमोपण्यानधिकरणत्वात् पीत. खात् अभास्वररूपवत्त्वादित्यादिना सत्प्रतिपक्षत्वमिति चेन्न एतेषां हेतूनां स्वरूपासिद्धखेन हीनयलत्यात । नैमित्तिकद्रवत्वपत्ता न सिद्धेदिति चेन्न पृथिवीवृत्तिद्रव- त्वविलक्षणद्रवत्ववत्वेन तैजसत्वस्यैव सिद्धेः । अन्यथा जलं पृथिवी रूपवत्त्वात स्पर्शवत्वादित्याधपि स्यात् ।

·कणादरहस्यम् । अथ वायः। समवेतद्रव्यसमेवतत्वे सति रूपबदस- मवेतजातिमत्त्वं वायुत्वम् । रूपासमानाधिकरणस्पर्शस- मानाधिकरणजात्यधिकरणत्वं वा स्पर्शसमानाधिकरणा- तीन्द्रियद्रव्यत्वसाक्षादव्याप्यजातिमत्त्वम् अवयविवृत्ति- रूपवदवृत्तिजातिमत्त्वं वारूपासमानाधिकरणज्ञानासमा- नाधिकरणविशेषगुणसमानाधिकरणजातिमत्वं वारूपाधि- करणानधिकरणस्पर्शानधिकरणानधिकरणजात्यधिकरण- त्वं द्रवत्वासमानाधिकरणस्पर्शसमानाधिकरणद्रव्यत्वसा- क्षाव्याप्यजातिमत्त्वं वा(१)अपाकजानुष्णाशीतस्पर्शस- मानाधिकरणापाकजानुष्णाशीतस्पर्शासमानाधिकरणगुणा- समानाधिकरणजत्यधिकरणत्वं वा रूपात्यन्ताभावसमा- नाधिकरणविशेषगुणवन्मूर्त्तमात्रवृतिजासधिकरणत्वं वा रूपवदवृचिद्रव्यारम्भकसंयोगसमानाधिकरणजातिमत्त्रं वेत्साह्यम्। स्पर्शवन्नीरूपं द्रव्यमेव नास्ति प्रमाणाभावा- दिति चेन्न सर्शन तदनुमानात। स्पर्शः पार्थिव एवायं किन्न- स्यान स्यात् रूपासहचरत्वाद । अनुभूतं तत्र रूपं स्यादिति चेन्न उदभूतस्पर्शवत्पृथिव्या उदभूतरूपवत्त्वनि- यमात् । नियम एवायं नेष्यत इति चेन्न निरुपधिसहचा- रेण तसिद्धः । उद्भूतरूपा धूमादिलक्षणा पृथि- (१) जात्यधिकरणय या-पा०२ पु०॥

·२२ प्रशस्तपादभाष्पटीकासाहे वी यथा स्पर्शोहवं व्यभिचरत्यैवमुद्भुतस्पर्शा रूपोहवं व्यभिचरेदिति चेन्न धूमेऽपि' चक्षुर्गोलकावच्छेदेन स्पर्शग्रहात् । तर्हि विततचम्पकादिभागे गन्धोहबो- ऽपि रूपोद्भवं न व्यभिचरेत् विततावयवजलशैत्योहवी- ऽपि रूपोद्भवं न व्यभिचरेदिति चेन्न गन्धशैत्ययोः पार्थि: वाप्यत्वनिश्चयात् तब रूपानुद्भवकल्पनैचित्यात् । एवं मेघादिसंयोगादाकाशे उत्पद्यमानः शब्दः स्पर्शव- ता द्रव्यान्तरेण मेघादिसंयोगान्निमित्तकारणाहेरीदण्डसं. योगादिवोत्पद्यते तत्र स्पर्शवतोऽन्यस्य द्रव्यस्याभाराहा. युरेव कल्पनीयः । एवं मेधादिधृतिरपि आकाशे स्पर्श- वत्संयोग विनानुपपद्यमाना स्पर्शवतोर्वायोः संयोगं कल्प- यति अन्यस्याभावात् नौकाधृतिरिव जलसंयोगम् । एवं तृणादी कम्पः स्पर्शवद्रव्याभिघातजन्य इति ततोऽपि वायुसिद्धिः। तदुक्तं यायुः स्पर्शशब्दधृतिकम्पलिङ्ग इति। कार्य चास्य चतुर्विधम् । शरीरेन्द्रियविषयमाणलक्ष- णम्। शरीरं वायुलोके प्रसिद्धम्।पार्थिवभागोपष्टम्माचोप- भोगसमर्थम् । इन्द्रियं त्वगधिष्ठानं शरीरस्य शहजावरणं वक् वायूपादानमिन्द्रियं वगिन्द्रियं खगधिष्ठानमिन्द्रय शरीरस्प सहजावरणमित्यर्थः । तच स्पर्शग्राहक तदुपष्टम्भन द्रव्यादेहिकम् । वायवीपखे तस्य किं प्रमा- .

·कणादरहस्यम् । २३ (७) त्वगिन्द्रियं वायवीयं गन्धादिषु मध्ये स्पर्शमात्रया- कत्वात् । अङ्गसगिसलिलशैत्याभिव्यञ्जकव्यजन- तिवात् । विषयस्तूपलभ्यमानस्पीश्रयो वायुः । त- य चानेकलं प्रतिघात्याद्वायोः प्रतिघातकस्थान्यत्वात् । प्रतिघातच तृणादेरूर्ध्वगमनानुमेयः तिर्यग्गतिशीलादूर्ध्व- गतिशीलंद्रव्यान्तरमेव किं न स्यादिति चेत् न तिर्यग्ग- तिशीलस्यापि जलस्य प्रतिघातादृर्ध्वगतिदर्शतात् । प्रा- णश्च शरीरान्तश्चारी वायुः । स एक एव तत्तवाकिया- कारित्वात् पञ्चसंज्ञा लभते । शारीराः पश्चवायव इत्यपि क्रियापश्चकनिवन्धन एव प्रवादः । ननु वायुः प्रत्यक्ष एवं किन्न स्यात् । त्वगिन्द्रि- ‘यव्यापारानन्तरं वायुर्वातीति प्रतीतेः । तथा च प्रयोगः वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वात् यदेवं तदेवं यथा घट इति चेत् न उद्भूतरूपवत्त्वस्योपाधित्वात । आत्मनि साध्याच्यार्पकमिदमिति चेन्न साधनावच्छि- नसाध्यव्यापकत्वात् । तदुक्तम् ।। वाद्युक्तनियमच्यतोपि कथकैरुपाधिरुहाव्यः । पर्यवसितं नियमयन् दूपकतावीजसाम्राज्यात् ॥ चाक्षुषप्रत्यक्षतायामेव तत्चन्त्रं न तु सार्शन- (१)किं मान-पा०२ पु०।

·२४ प्रशस्तपादभाप्पटीकासकहे प्रत्यक्षतायामपीति चेन्न सामान्ये वाधकामावाद । किञ्च वायोः प्रत्यक्षवे तद्गतसंख्यापरिमाणादिग्रहण प्रसङ्गः ।ननु यज्जातीयं प्रत्यक्ष तजातीयस्य संख्यादिकं प्रत्यक्षमिति व्याप्तिभेदभिमता तदा फूक्तारे संख्यादि- ग्रहोस्त्योव। अथ या व्यक्तिः प्रत्यक्षा तदीयं संख्यादिकं गृह्यत एवेति नियमस्तदा पृष्ठलग्नवस्रादी व्यभिचार इति चेन्न फूत्कारादापि संख्याप्रतीतेरानुमानिकत्वात पृष्ठलग्नवस्त्रादेरपि करपरामर्शेण संख्यापरिमाणादे- हणाद । द्वितीयनियमे ऽपि न, व्यभिचार चक्षुषा वस्त्रसंख्यादिग्रहणात । न घेतादृशो नियमो यत् प्रत्यक्षं तत्संपादिविषयकमेव किं तर्हि या व्यक्ति प्रत्यक्षा तदीयसंख्यादिकं गृह्यत एवेति । वायौ च तथा नास्तीति वायुरप्रत्यक्ष एवेति । उदभूतरूपवत्वं उद्- भूतस्पर्शवत्वं च मिलितं तन्त्रमिति तात्पर्याचार्याः । तन्मते चान्द्रं तेजो नपनगतपिचद्रव्यं पारागादिप्रमा-' दिकं च किमपि न प्रत्यक्षम् । तथा चोदभूतरूपयवस्पो. द्भुतस्पर्शवत्वसहकृतस्य वा तस्य प्रयोजकस्वे वायुरप्र- त्यक्ष एवेति। वायुत्वजातिरनित्यापाकजानुग्णाशीतपशंग- मवायिकारणतावच्छेदकतया साध्या परमाणी तु पूर्व साधनीयेति दिक् । अत्र च पसंरपारिमाणपृथक्व- ·कणादरहस्यम् । २५ संयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा नवगुणाः। द्वित्वहि- पृथक्त्वपरवापरत्वानामिहानुमानिक्यापेक्षाबुद्ध्योत्पत्तिः॥ अथाकाशम् । अब्दः क्वचिदाश्रितो गुणत्वादिति सामान्यतो दृष्टेन पृथिव्याद्याश्रितत्ववाधसहकारिणाष्टट्र- व्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्वपर्यवसापिना सिद्धस्य नवमद्रव्य- स्पाकाशमिति संज्ञा । सामान्यतो दृष्टावतारानन्तरं वाधावतारदशायां तु शब्दोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्याश्रितत्वात् यदष्टद्र- व्यांतिरिक्तद्रव्याश्रितं न भवति तदष्टद्रव्याना- श्रितत्वे सति द्रव्याश्रितं न भवति यथा रूपमिति व्यतिरेकिणा वा तत्सिद्धिः । लक्षणं तु शब्दसमवा- यित्वं ज्ञानानाधिकरणविशेषगुणाधिकरणविभुत्वं वा एवमिच्छायत्नयोरपि पुरणादूह्यम् सुखादिपूरणे वी- श्वरात्मन्यतिव्याप्तिः । नित्यविशेषगुणवचिद्रव्यत्व- व्याप्यजातिशून्यत्वे सति विशेषगुणवत्त्वं वा निःस्पर्श भूतत्वं वा । तचीतीन्द्रियं नीरू वाह्यद्रव्यत्वात् स- कलमूर्तसंयोगिपरममहत्त्वाश्रयत्वात् । न चापरिमितमे- घाकाशम् द्रव्यत्वव्याकोपात द्रव्यत्वव्याप्यजातिशून्य चैकत्वात् । तदुक्तम् । व्यक्तरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करोधानवस्थितिः । .

·प्रशस्तपादभाष्पटीकासाहे रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसंग्रहः ॥ इति ।। तर्हि किमाकादापदप्रवृत्तिनिमित्तं न किश्चित् किंतु शब्दाश्रयत्वं तटस्थलक्षणम् एवं सत्याकाशपदानि- विकल्पकमेव स्यादिति चेत् न इष्टापत्तरिति केचित् । स्मृत्युपनीतस्यापि शक्तिग्रहप्रकारवादशक्यमपि तन्न शब्दाश्रयत्वमेव नियमतो भासत इति केचित । शब्दा- श्रयत्वमपि शक्यमेवेत्यपरे । अत एवाकाशं कालो दि- मिति पारिभाषिक्यः तिस्रः संज्ञा इति भाष्यम् । संज्ञा हि पञ्चविधा भवति शृङ्गग्राहिकया यधासौ देवदत्त इति । पारिभाषिकी यथाकाशमिति इयमेव तटस्थलक्षणे. त्युच्यते शब्दाश्रयत्वस्योपलक्षणस्य तटस्थत्वात् । का. चिदन्तर्भूतोपलक्षणा यथा पाचक इत्यादि । अन्न ह्युप- लक्षणं पाकक्रिया सापि पाचकपदजन्ययुद्धावन्तर्भवति। काचित् सनिमित्ता या गवादिसंज्ञा अत्र हि गोत्यादिक प्रवृत्तिनिमित्तम् । काचित्तु निमित्तसङ्कोचनियमेन(१) यथा स्वर्गादिसंज्ञा अन हि सुखत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं तच दुःखासम्भिन्नत्यादिना निमित्तेन सङ्कोच्यने । ननु देवदत्तादिसंज्ञा कथं गृङ्गग्राहिकया यावता देवदत्तत्वा- दिजातेः प्रवृत्तिनिमित्चस्य सत्यापिति चेत् सत्यम् (१) सोचनिकया-पा०२०।

·२७ कणादरहस्यम् । अचेतने स्तम्भकुम्भादौ देवदत्तसंज्ञायास्तादूप्येणाभिमत- खात् । यहा समानकालीनानेकावृत्तिः शरीरवृत्तिजा- तिदेवदत्तत्वं तया बहूनामवच्छेदमजानानं प्रति देवदत्तो- यमिति संज्ञा शृङ्गग्राहिकैव तावत् तदेवाकाशं कर्णशष्कु- ल्पवच्छिन्नं श्रोत्रम् । ननु वीणावेणुमृदङ्गानामेव श्रोत- स्वं तावता वीणायां शब्दो वेणौ शब्द इति प्रतिपत्तिः । ननु वीणायामुत्पन्नेन शब्देन भवदभिमतस्य श्रोत्रस्य सम्बन्धोऽस्तीति चेत् न वीणादीनां प्रत्येकमेकैकस्य पुरुषस्य प्रोत्रत्वकल्पनायां कल्पनागौरवात शब्देन कर्णशःकुल्यवच्छिन्नेन नभसा समवाय एव सम्बन्धः । तर्हि दवीयानपि शब्द उपलभ्येतेति चेन्न कर्णश- एकुल्यवच्छेदेन तत्समवायस्य विवक्षितत्वात् । तर्हि वीणावच्छिन्ने नभसि समुत्पन्नेन शब्देन तदवच्छेदेन कथं समवाय इति चेत् न वीणादिदण्डसंयोगनिमित्त. केन भेयाकाशसंयोगासमवायिकारणकेनायेन शब्देन दशसु दिक्षु दश शब्दा आरभ्यन्ते तैरपि प्रत्येकं तावन्त एवं तावद्यावच्छ्रोत्रप्रतीतिरिति । अत एव चतुर्दिक्षु सर्वेषां शब्दोपलब्धिः(१) अथ कुड्यादिदेशेन निमित्तबायोः प्रतिघातादग्रे वायोः संसरणाभावादन्त्यः शब्दः शब्दा- (१) शब्दोपलम्मा-पा०२ पु०।

·२८ . प्रशस्तपादभाष्पटीकासह न्तरं नारभते अतो महति दुरे नोपलम्भः । नन्वेकः शब्दो बहुभिश्चन्न श्रूयते तदा य एव वीणाशब्दः त्वया श्रुतः स एव मयापीति कथं प्रत्य- भिज्ञेति चेत् न तज्जातीयत्वेन प्रत्यभिज्ञानोपपत्तेः । य एव शालिस्त्वया भुक्तः स एव मयापीतिवत् । यहा वीचीतरङ्गन्यायेनैकैकेन शब्देन एक एव हि शब्दो जन्यते तथा च व्यक्त्यभेदकृतैव प्रत्यभिज्ञा । नन्वाकाशस्य नित्यत्वाहिभुत्वाच्च व्यतिरेकामा- वात् सकलकार्यपूर्ववर्णितया सर्व प्रति कारणता स्यात् न स्यात् अन्यथासिद्धत्वात् शब्द प्रति पूर्वव- तित्वे ज्ञात एवं कार्यान्तरं प्रति पूर्ववर्तित्वग्रहात् । तर्हि स्वनिष्ठसंयोगादिकं प्रत्यपि न कारणता अन्यथासिद्ध- त्वादिति चेत् नैवं स्वनिष्ठसंयोगादिकं प्रति ना- काशवेनास्य कारणता किन्तु द्रव्यत्वेनेति गृहाण । ननु शन्दं प्रत्यपि कथमस्य कारणता स्यात् व्य. तिरेकासम्भवादिति चेत् न शब्दं प्रति तत्कारणताया धर्मिग्राहकमान()सिद्धत्वात् । तदुक्तम् । व्यापकस्यापि नित्यस्य धर्मिधारन्यथा नहीति । यहा आकाशे शब्दः आकाशादन्यत न शब्द इत्यन्योन्याभावरूप(२)व्यति. (१) प्रमाण-पा०२ पु०। (२) अन्योन्यामायमेव-पा०२०। .

·२९ कणादरहस्यम्। रेकमादाय कारणताग्रहात् । शब्दस्य नित्यत्वात् त प्रति कथमाकाशं कारणमिति चेत् न एतस्य तवाभि- मानस्याग्रे निरस्तत्वादिति(१)॥ अथ कालः । स च परापरव्यतिकरयोगप- चायोगपद्यचिरक्षिप्रप्रत्ययलिङ्गः संयोगविषयापेक्षाबुद्धि- जन्यपरत्वासमवायिकारणसंयोगाधिकरणविभुत्वं काल- त्वम् । संयोगविषयापेक्षाबुद्धिजन्यपरत्यासमवायिकारण- संयोगाश्रयत्वे सति परममहत्त्वाश्रयत्वं वा । संयोग- विषयापेक्षाबुद्धिजन्यपरत्वासमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वे सति विशेषगुणासमानाधिकरणमहत्त्वाधिकरणलं या संयोगानुपनायकत्वे सति विशेषगुणासमानाधिकरणमह- त्वाश्रयस्वं वा संयोगविषयापेक्षावुद्धिजन्यपरत्वासमाना- धिकरणसंयोगानाश्रयत्वे सति विशेषगुणासमानाधिकर- णमहत्त्वाधिकरणत्वं वाएवमपरत्वंप्रक्षेपादिदमेव लक्षणम्। दिगन्यत्वे सति विशेषगुणानाधिकरणविभुत्वं वा कालत्वं योगपद्यप्रत्ययासाधारणनिमित्त्वमपोगपद्यप्रत्ययासाधा- रणनिमित्तत्वं क्षिप्रमत्ययासाधारणनिमित्तत्वं वेस्पायुधम् । ननु कालासिद्धौ आश्रयासिद्धानि लक्षणानीति चेत् न परत्वापरत्वविशेषगुणादेव तत्सिद्देः । भवति हि (१) निरसनीयत्वात्-पा० ३ पु० ।

·4 प्रशस्तपादभाष्यटीकासङ्ग्रहे युवानमवधिं कृत्वा स्थविरे परप्रत्ययः । स्थविरं चावधिं कृत्वा यून्यपरप्रत्ययः । स च परत्वापरत्व- लक्षणगुणविशेपाधानः पत्वापरत्वे च जन्यत्वे(१) सति कादाचित्कस्वात् अत एवासमवापिकारणसापेक्षे तदसमवायिकारणं च न रूपरसगन्धरसर्शानामन्यतमत् पृथिव्यप्तेजोवायुमनस्सुप्रत्येक व्यभिचारात् । न च मन- सि परस्वोत्पत्ती प्रमाणाभावात् स्पर्शवन्मात्रवृत्तित्वात् तस्य स्पर्श एवासमवायिकारणं स्पादिति वाच्यम स्पशी- स्कर्षाद्यननुविधानात् स्पर्शस्य विजातीयगुणासमवायि- कारणत्वानभ्युपगमाच्च । शब्दबुयादीनां च प्रसङ्गबाधित- त्वात् गुरुत्वद्रवत्वस्नेहादीनां च वायुवृत्तिपरत्वापरत्वे व्यभिचारात् संपोगोऽसमवायिकारणं बोध्यव्यः(२)। ननु संख्यादीनामप्यसनवायिकारणत्वसंभयात् कथ- मयं परिशेष इति चेत् न विभुवृत्तिषु गुणेषु संयोगस्यै- व स्वविजातीयसामान्यगुणासमवायिकारणात्वस्वीकारा- त् । विभुसंयोगोऽसमवायिकारणं परत्वापरत्वयोरस किं . नियामकमिति चेत् सत्यं बहुतरतपनपरिस्पन्दान्तरित. जन्यत्वयुद्धत्वमल्पतरतपनपरिसन्दान्तरितजन्यत्वबुद्धि- (१)चानिस्यत्वे-पा०२०। (२)पाच्यम्-पा०२ पु०।

·कणादरहस्यम्। त्वापेक्ष्य परवापरलयोरुत्पत्तिर्वाच्या अन्वयव्यतिरे- काभ्यां तथैवावधारणात सा च सन्निकृष्टबुद्धिविप्रकृष्ट- बुद्धिः सूर्यक्रियोपनयनद्वारा स्यात् । तथा च युवपिण्ड- स्थविरपिण्डयोर्तिण्डकिया मार्तण्डसंयोगिना द्रव्येण केनोपनेयात् तदुपनये प्रत्यासत्यपेक्षणात तादृशं च द्रव्यं विभु पर्यवस्यति । न चाकाशमात्मा वा त- था स्यात् किं कालकल्पनयेति वाच्यम् आकाशस्य आत्मनो वा परधर्मोपनायकत्वे सर्वधर्माणां सर्वत्रो- पनयप्रसङ्गः । न च कालेऽप्येवं तस्य नियतपरधर्मा- पनायकतर्यव कल्पनात । वस्तुतो नाकाशात्मानी सूर्यक्रियोपनायको विशेषगुणवत्वात् पृथिव्यादिवत । न च तत्राव्यापकत्वमुपाधिः दिशि साध्याव्यपक- स्वात् । न च साधनावच्छिन्नसाध्यध्यापकता अतिप्रस. सकतया सूर्यगत्युपनायकत्वसिद्धौ पक्ष एव साध्या-. व्यापकत्वात् । एवं च काकार्यसमवायलक्षणया प्र- त्यासत्त्या युवपिण्डकालसंयोगोऽनमवायिकारणमपर- वोत्पत्तौ स्थविरपिण्डकालसंयोगश्च परत्वोत्पत्तावपति सिद्धम् । एवं योगपद्यादिप्रत्ययोऽपि काललिङ्गं भवति हि युगपजातोऽयुगपजातश्चेत्यादि तत्र युगपदित्येक- स्मिन् काल इति एकसूर्यगत्यवच्छिन्ने काल इति या.

·प्रशस्तपादभाष्यटीकासाहे वत सा तु सूर्यगतिघंटादौ विशेषणत्वेन सम्बन्धमन्त- रेण न भासते इति तत्र संयुक्तसंयुक्तसमवायः स- म्बन्धो वाच्यः पिण्डसंयुक्तः कालस्तत्र संयुक्तः सूर्यस्त- त्समवेतक्रियोपनायकत्वेनापि(१) कालसिद्धिः । न च क्रियया समं विशेषणतासम्बन्ध एवास्तामिति वाच्यम् विशेषणतासम्बन्धस्य सम्बन्धान्तर्गर्भत्वनियमात । अभावभूतलयो तथेति चेत् न भावगर्भत्वायाप्तः । ज्ञानेन तथेति चेत् न तदन्यत्वेन विशेषणाद । क्रिय- या समं साक्षात्सम्बन्ध एव घटादावरतीति चेत् न तथा सति घटादी चलतीति प्रत्ययप्रसङ्गात् । तेन काल एवं सम्बन्धघटकः सम्बन्धो वा मार्तण्डक्रियया घटादौ वा- च्यः । ननु प्रतीतः कालो विशिष्टप्रत्ययं जनयेत् वि- शिष्टप्रत्ययेन च कालज्ञानमित्यन्योन्याश्रय इति चेत् न स्वरूपसतैव कालेन सम्बन्धेन विशिष्टप्रत्ययजनना- त् । वैशिपिकमते समवायस्यातीन्द्रियत्वात् नैयायिका- नामपि मम शरीरमित्यतादृष्टस्याज्ञायमानस्यैव सम्बन्ध- त्वाम्युपगमात् । क्षणादयश्व कालोपाधयो न तु तदनु- रोधात् कालनानात्वं तत्र कालोपाध्यव्यापकः कालोपा- धिः क्षणः । स्वाधेयकादाचित्काभावप्रतियोग्यनाधा- (१) तत्समवेता क्रिया तेन क्रियोपनायकत्वेनापि-पा०२० ।

·कणादरहस्यम् । ३३ रः कालोराधि; उपाधिय गुणप्रागभावावच्छिन्न द्रव्य- म् द्रव्यगुणप्रागभाषयोरनेककालवृत्तिवे ऽपि तदु- भयवैशिष्टयं क्षणव्यवहारहेतुः कार्यनागभावोपहिता सामग्री वा क्षणव्यवहारहेतुः(१) उपाधीनामनन- गमे ऽपि कालोपाध्ययापककालोपाधिस्वनानुगमात् । एवं वर्तमानत्यादयोऽपि कालोपराधय एव । घटस्य हि स्वप्रागभावकालावच्छिन्न: कालो भविष्यत्कालः स्वध्वं. सावच्छिन्नस्तु भूतकालः स्वध्वंसप्रागभावावच्छिन्नो व- र्तमानकालः स्वावच्छिन्न इति यावत् । तेन वर्तते व्योमेत्यादि समाहितं भवतीति दिक् ।। अथ दिक् । सन्दविषयकापेक्षाबुद्धिजन्यार- वापरल्यासमवायिकारणसंयोगानाश्रयत्वे सति विशेष- गुणासमानाधिकरणमहत्त्वाश्रयत्व(२) दिक्त्वम् | सं- योगविपयकापेक्षावुद्धिजन्यपरत्वासमवापिकारणसंयोगा- धिकरणले सति मूर्त्यनधिकरणत्यम् । एवमपरत्वप्रक्षेपा- दूह्यम् । कालान्यत्वे सति विशेषगुणासमानाधिकरणसं- योगाधिकरणामूनत्वं महत्वाश्रयत्वे सति विशेषगुणास- मानाधिकरणसंयोगाधिकरणत्वे सति स्पन्दगोचरापेक्षाबु- द्धिजन्यपरत्वासमत्रायिकारणसंयोगानधिकरणत्यम् । वि. (१) क्षणोपाधिः-पा०२ पु०। (२) महत्यप्रत्ययाय-पा०२ पु०।

·३४ प्रशस्तपादभाप्यटीकासन हे शेषगुणाधिकरणानधिकरणमहत्त्वाधिकरणखे सति का- लप्रतियोगिकान्योन्याभावाधिकरणत्वं विशेषगुणत्याव- छिन्नप्रतियोगिकात्यन्ताभावप्तमानाधिकरणकालप्रति- योगिकान्योन्याभावसमानाधिकरणमहत्त्वाधिकरणत्वं वा महत्त्वसमानाधिकरणविशेषगुणत्वावच्छिन्नप्रतियोगिका. त्यन्तामावाधिकरणत्वे सति स्पन्दगोवरापेक्षायद्धिजन्य- परत्वासमवापिकारणसंयोगानधिकरणत्वं विशेषगुणास- मानाधिकरणैकस्वाश्रयत्वे(१) सति क्रियानुपनायक निष्क्रियद्रव्यत्वं वा(२) विशेषगुणवन्निष्ठान्योन्याभावप्र- तियोगित्वे सति कालमनःसंयोगानधिकरणद्रव्यत्वं या प्राचीव्यवहारासाधारणकारणत्वे सति साधारणकारणत्वं वा एवं दिगन्तरप्रक्षेपादूह्यम् । दिगसिद्धावाश्रयासिद्धान्येतानि लक्षणानीति चेत् न प्राच्यादिपवहारान्यथानुपपत्त्या तत्सिद्धेः तथाहि यदपेक्षया या सूर्योदयसन्निहिता(३) दिक् सा तदपेक्षया प्राची या यदपेक्षया सूर्यास्ताचलसन्निहिता सा तदपेक्षया प्रतीची सन्निधानं च संयुक्तसंयो- गाल्पीयस्त्वं संयुक्तसंयोगाश्चाङ्गल्यादिप्राचीति व्य- (१) विशेषगुणसमानाधिकरणत्यानाश्रयत्वे-पा० १ पु०। (२) क्रियानुपनायकं निक्षिप्य द्रव्यत्वं वा-पा०२ पु। (३) सूर्योदयाचलसग्निहिता-पा० २ पु०।

·पदिश्यमाने वृक्षादौ विशेषणतया भासमाना: केन. विद्विभुना द्रव्येणोपनेपाः अविभुद्रच्याणां तदुपनयता- सामर्थ्यात् ।आकाशात्मानौ च न तथा अतिप्रसजकत्वा- दित्युक्तम् । कालस्तु नियमेन क्रियोपनायक(१)त्वेनैव धर्मिग्राहकमानसिद्धस्तस्य च स्वभावान्तरकल्पने पुनरति- प्रसङ्ग एवेति संयुक्तसंयोगोश्नायकं यद् द्रव्यं सैव दिक् ।। परत्वापर यथा दिशा लिङ्गे तथा वक्ष्येते । किं च कालस्य सकलप्रमातृसाधारणव्यवहारविषयविशे- पणोपनायकत्वमपि दिग्वधर्म्यम् । वर्तमानादिहि कालः सर्वेषां वर्तमानादिरेव । प्राचीति प्रतिनियतेनैव पुरुपे. ण व्यवहियत इति भवति तधर्म्यम् । प्राचीप्रतीच्यौ निरुक्त एव ।प्राध्यभिमुखस्य पुरुषस्य वामप्रदेशावच्छिन्ना दिगुदिची तादृशपुरुषदक्षिणप्रदेशावच्छिन्नादिग् दक्षिणा । वामत्वदक्षिणले च शरीरावयववृत्तिजातिविशेषौ प्रत्य- क्षसिद्धौ । गुरुत्वासमवायिकारणकक्रियाशून्यत्वे सति तजन्यसंयोगाश्रया दिगधः अदृष्टवदात्मसंयोगजन्या- ग्निक्रियाशून्यतजन्यसंयोगाश्रया दिगू; । अन्तराले च दिशान्ते ते दिशावत्र व्यपदेशिके यथा पूर्वदक्षिणा द. क्षिणपश्चिमा पश्चिमोत्तरा उत्तरपूर्वेति विनिमयेनाप्येत- (१) नियतक्रियोपमायक-पा०२ पु०।

·प्रशस्तपादभाष्पटीकासगृहे नाम लाप्यं(१) तदेती दिकालौ सपूर्वोत्पत्तिमन्निमित्त- कारणे इहेदानीं जात इनि प्रतीतिघलादधिकरणस्य कारणलात् । गेहे जोतो गोष्ठे जात इति प्रतीतिबला- नेहगोष्ठयोरपि(२) कारणत्वं रयादिति चेत् किं न स्यात परं त्वनुगतरूपाभावान्न तथेति घूमः 1 संख्यापरिमाण- पृथक्त्वसंयोगविभागाः पञ्चैव गुणा एतयोरिति दिक् ।। अथात्मा । तत्र ज्ञानानाधिकरणानधिकरणजाति- मत्त्वमात्मत्वम् । एवं यत्नानाधिकरणानधिकरणजाति- मत्वम् इच्छानविकरणानधिकरणजातिमत्त्वं दाब्दस्स- ाधिकरणानाधकरणविशेषगुणसमानाधिकरणजातिमत्त्वं मूर्तिव्यधिकरणगुणाधिकरणानधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजा- तिमत्त्वं वा प्रत्यक्षपरममहत्त्वाश्रयत्वं वा मानसैकत्वा- श्रयत्वं वा मनोमात्रग्रान्धगुणवत्त्वं वा वहिरिन्द्रियाण. त्यक्षप्रत्यक्षविशेषगुणवत्त्वं वा सुखसमानाधिकरणद्रव्यत्व. साक्षादव्याप्यजातिमत्त्वं वा एवं दुःखादिप्रक्षेपाह्यम् । अस्य गुणाः संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागयु- डिसुख(३)दुःखेच्छाहेपप्रयत्नधर्माधर्मसंस्काराश्चतुर्दशसं- (१) नियमेनाप्येतनाम बोध्यम्-पा०२ पु० । (२) गेहगोष्ठादीनामपि-पा०२ पु०। (३)हानसुप-पा०२ पु०।

·कणादरहस्यम् । ३७ ख्याका संस्कारश्च भावनाख्यः । तत्र ज्ञानसुख- दुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाः प्रत्यक्षसि हाः धर्माधर्मभावना- स्वतीन्द्रियाः संख्यापरिमाणे अपि प्रत्यक्षे इत्यके । अस्पैव कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च कर्तृत्वं कृतिमदृत्तिजा. तिगत्त्रं वा उपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीकृतिम्- त्वम् वा । ज्ञानेच्छाप्रयत्नानां योगपद्याभावे ऽपि ज्ञानजन्येच्छाजन्यकृतिमत्त्वमित्यर्थः । कृतिमात- समवधायित्वे ऽन्याद्देशेन क्षिप्तनाराचमृतगवादिवधक- र्तृत्वापत्तिः । न चैवमेवमेवास्त्विति वाच्यं प्रायश्चित्तर- पम्योपदेशानर्थक्यप्रसङ्गात् । भोक्तृत्वं च भोगस- मवायः भोगश्च समानकालीनसमानाधिकरणसाक्षा- कारविषयताव्याप्यजातिमत्साक्षात्कारः । सुखस्व- दुःखत्वे हि समानकलीनसमानाधिकरणसाक्षात्का- रविषयताव्याप्ये न हि सम्भवति सुखं दु.ख वा स्वो. त्पत्त्यव्यवहितोत्तरकालीनसाक्षात्काराविषयः तयोरया. नमात्रवेत्वाभ्युपगमात् । सुखयत्वमस्यासिद्धं सुखस्वरूपत्वादिति चेत् न अहं सुखीत्यनुभवात् अन्यथाऽहं सुखमिति स्या- त् । एवं तर्हि नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुतिविरोध इति चेत् न श्रुतेरानन्दवत्वाधिगतेः ·प्रशस्तपादभाप्यटीकामहे मत्वर्थीयाचप्रत्ययादानन्दशब्दात्तथैव प्रतीतः । अ- न्यथा नपुंसकलिङ्गत्वानुपपतेः । छान्दसत्यादयगदोप इति चेत् न उक्तनैवोपपत्ते: अहं सुखीत्यादिप्रत्ययो- पलम्भाच्च । विज्ञानमिति सामानाधिकरण्यश्रुनेनिव- स्वमनुपपन्नमिति चेत् न अहमज्ञासिपमहं जाना- म्यहं ज्ञास्यामीति ज्ञानक्रियाया भेदेनोपलम्भात् । अई च्छिनीतिवत् विज्ञानशब्दस्य विजानातीति कर्तृव्युत्प- तेः । कथमसौ नित्य इति चेत् न योऽहमद्राक्षं सोऽहं- स्पृशामीति योऽहमस्प्राक्षं सोऽहं पश्यामीति प्रत्यभिज्ञा. नबलात् । लूनपुनर्जातकदलीकाण्डादिप्रत्यभिज्ञानवद् भ्रान्तमिदमिति चेत् न तत्र विरुद्धधर्माध्यासेन भेदसिद्धी भ्रान्तत्वकल्पनात् इह तु तथानवसायात् । प्रत्यभिज्ञा- नात् स्थैर्यमानं न तु नित्यत्वमपि सिध्यतीति चेत् सत्यम् जातमानस्य चालकस्य स्मितकम्परुदि- तैरनुमितानां हर्षभयशोकानां पूर्वजन्मानुभूतनिमित्त- स्मृतिमन्तरेणानुपपत्तेः एतत्पूर्व तत्पूर्वमित्यनादित्व- सिद्धौ अनादिभावस्य चानन्तत्वात् । तथा च पार- मर्प सूत्रं “पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाजातस्य हर्षभय- शोकसम्प्रतिपचे"रिति कश्चिविद्वान् कश्चिन्मूर्खः क- श्चिदुच्चाभिजनः कश्चिन्नीचाभिजन इत्यादिप्रतिनियता- ·कणादरहस्यम् । दृष्टाधीनव्यवस्थादर्शनाच नानात्मानः एकले व्यवस्था- नुपपत्तेः । औपाधिकीय व्यवस्थेति चेत् न अदृष्टादन्य- स्योपाधेरदर्शनात अदृष्टस्य च प्रत्यात्मनियतभोगसा- धनत्वेन प्रत्यात्मनियतत्वात् । सोऽयं द्विविधः क्षेत्रज्ञः सर्वज्ञश्चेति । द्वितीयं न मध्यामह इति चेत् न क्षितिः सकर्तृका कार्यत्वात यद यत् कार्य तत् तत् सकर्तृकं यथा घटा सक- तृकत्वव्याप्यकार्यत्ववती चेयं तस्मात् सकर्तृका इत्यस्म- दादिविलक्षणकर्तृसिद्धेः : । अङ्कुरादौ सन्दिग्धानका- न्तिकमिदमिति चेत् न तत्राप्यनेनैव हेतुना गृहीतव्या- सिकेन साध्यसिद्धः(१) । तत्र क्षितायेव सन्दिग्धानका- न्तिकत्वमिति चेत् न तत्रापि विशिष्टहतुमत्तया साध्य- सिद्धः । एवं सत्यन्योन्याश्रय इति चेत् न क्षित्यङ्कुरा- वादाय समूहालम्बनानुमितिसम्भवात् । प्रतिज्ञायामधि- पीभूतमङ्कुरमादाय कथं साध्यसिद्धिरिति चेत न स- न्दिग्धसाध्यवत्वस्यैव तन्त्रत्वे प्रतिज्ञाविषयत्वस्यात. न्नत्वात् । तथा चोक्तं नहि पक्षे पक्षसमे वा व्यभिचार इति । अस्मदादिना सिद्धसाधनमति चेत् न अस्म- दादेः क्षिति प्रत्यकर्तृकत्यात(२) । उपादानगोचरापरी- (१) तत्सिद्दे-पा०२०। (२) प्रति कर्तृत्वाभावात्-पा०२पुन * A ·प्रशस्तपादभाप्पटीकासाहे क्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमत्त्वं हि तत् । अदृष्टद्वारा तथा स्यादिति चेत् न क्षिनियणुफरप परमाणुरुपादानं तद्गोचरेण साक्षात्कारेणादृष्टद्वारापि क्षितिजनकत्व- सम्भवात् । कर्तृमात्र सिद्धावपि कथं नित्यमर्वज्ञसि- द्विरिति चेत् न पक्षधर्मनावलेन तरिसः द्वयणुकमा- रम्य भूगोलपर्यन्तं क्षित्युपादानाभिज्ञः सर्वज्ञ एवं स्यात् । तथा च तं प्रकारमादाय कथं प्रतीतिः पर्यव- स्येत् व्याप्तिरमुं विशेषं न सहत इति विशेषविरोध इति चेत् न पक्षधर्मतावललभ्यं विशेषमादाय विशेप- विरोधयेत् तदा सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । ज्ञानमनि- त्यमेवेनि व्याप्तेनित्यं ज्ञानं न सहत इति चेत् न व्याप्तेर- स्मदादिज्ञानविपयस्वात् । नित्यज्ञानस्योपस्थित्यनुपस्थि- तिहपविरोधात्(१) । ज्ञानत्यमनित्यवृत्तिरिति व्याप्ति- रिति चेत् न उत्तानुमानवलेन नित्यज्ञानसिद्धावेव व्या- तिभङ्गात् । उक्तव्याप्तिबलात् तदेव न मिष्यतीति चेत् न उक्तव्याप्तेः प्रकृनानुमान दोपत्यानुपपत्तेः । अस्तु तर्हि त्वदुक्तानुमाने वाध इति चेत् न परमात्मनो- ऽयोग्यत्येन प्रत्यक्षबाधानुपपत्तेः । व्यापकानुपलब्धि- वाधस्तु शङ्कापथमवतरेदपि यदि शरीरित्वं कर्तृत्वव्या- (१) अनुपस्थितिदशयोरविरोधात्-पा०२ पु०।

·कणादरहस्पम् । ४१ पकं स्यात् न त्वेवं । यः कर्ता स शरीवेति व्याप्ति- रस्तीति चेत् न शरीरनिष्पाद्यकार्ये कर्तृलोपाधिवि- श्रान्तत्वायाप्तेः । एवं सति शशे शृङ्गं सेत्स्यतीति चेत किन सिद्धयेद यदि योग्यस्थानाभिव्यङ्गयत्वनियमः शृङ्गे न स्यात् । अयोग्यमेव हि तत्र तत् स्यादिति चेत् न कर्तृत्वे कार्यत्ववच्छशशृङ्गसाधकस्य हेतोरनुप- लम्भात् । पशुत्वादिकमेवास्तीति चेत् न स्वशिरःश- सिद्विसाधारणस्य हेनोर्जिज्ञासितत्वात् तत्र चोक्त- हेतोरभावात् । तत्र प्राणित्वादिकमेव हेतुरिति चेत् तर्हि वाधकमपश्यतस्तव किं न स्यादिति । अस्तु तर्हि व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेत् न सहचारदर्शनव्यभिचारा. दर्शनाम्यां घटादार व्यातिसिद्धेः । तत्र शरीरजन्य- स्वमुपाभिरिनि चेत् न साधन साध्यनिर्विशेपिनत्वादुपा- धेः(१) आकाशादी जन्यत्त्रमानव्यावृत्यैव कर्तृत्वव्या- वृत्तेईष्टत्वात् शरीरविशेषणस्प व्यर्थत्वात् । अत एव क्षित्यादिकं न सकर्तृकं शरीराजन्यत्वादिति सत्प्रतिप- क्षाऽपि निरस्तः । अन्यथा नीलधूमवत्त्वादीनामपि हेतुत्वं स्यात् । तन को दोष इति चेत् व्याप्यत्वासिद्धि- रिति गृहाण । अथ विशिष्टे ऽपि व्यभिचाराभावा- (१) साधनविशेपित्तत्वादुपाधेः-पा० १ पु०। ६ ·४२ अथ मनः प्रशस्तपादभाष्पटीफासवादे द्व्याप्तिरेवेति चेत् न व्याप्तिसत्त्वेऽपि विशिष्टधूमस्वरूप गौरवेण व्याप्यतानवच्छेदकत्वात्(१)। अजन्यत्वमात्रं यधुपादीयेत तदा स्वरूपासिद्धिरिति । विशिष्टमुपादीयत इति चेत्(२) न व्यभिचारवारणार्थमेव विशेषणोपा- दानानौचित्यात् ॥ । स्पीत्यन्ताभावयत्त्वे सति मूर्त- स्वं मनस्त्वं विशेषगुणासमानाधिकरणद्रव्यवृत्तिजा- तिमत्त्यं वा आरम्भकसंयोगानधिकरणाणुत्वं वा मह- स्वसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यविभुत्वोपाध्यनधिकरणद्र- व्यत्वं वा विशेषगुणासमानाधिकरणपरत्वाश्रयत्वं वा ज्ञानासमवापिकारणसंयोगाधारमतत्वं वा विशेषगुणास- मानाधिकरणसंस्कारवत्वं वा । एवमपरत्वप्रक्षेपादूधम् । विशेषगुणवदवृत्तिसंस्कारववृत्तिजातिमत्त्व वा संस्का- रस्थाने परत्वापरत्वे दातव्ये । स्पर्शवदवृत्तिद्रव्यत्वव्या- प्यातीन्द्रियजातिमत्त्वं वा ज्ञानासमवायिकारणसंयोगा. धारमूर्तलं वा विशेषगुणानाधिकरणेन्द्रियत्वं वा(३)। तदेतत्संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वसं (१) व्यापकत्वेनानवच्छेदकत्वात्-पा०२ पु०। (२) विशिष्टभाप्रमुपात्तमिति चेत-पा० २ पु०। (३)विशेषगुणासमानाधिकरणेन्द्रियत्व वेत्याह्यम्-पा०२ पु०।

·४३ कणादरहस्यम्। स्कारवत् आत्मविशेषगुणासमवायिकारणसंयोगवत् । ननु ज्ञानमेव ज्ञानासमवापिकारणं किन्न स्यात सुखादि वा सुखादिज्ञानासमवायिकारणमस्तु का- कार्थसमयायिप्रत्यासत्तेस्तुल्यत्वादिति चेत् न आत्म- विशेषगुणान् प्रति तत्तद्विजातीयानेकासमवायिकार- णकल्पनायां गौरवात् न सुखादीनामसमवायिकारणत्वं किं च तदा जागरायज्ञानं कथं स्यात् चिरनष्ट- स्यासमवापिकारणत्याभावात(१) । एवं सुखादावपि द्रष्टव्यम्। तदेतदबुभृत्साप्रणिधानाम्यामदृष्टेन वा सं. चार्यते । मनोवहनाड्याः प्रत्यक्षतया बुभुत्साजनितेन प्रयत्नेन तत्र क्रियोत्पाद्यते । क्रियया च नाड्यां वेगो वेगे च सति स्पर्शवद्वेगवन्नाडीसंयोगादभिहतं नुन्नं वा मनोऽभिमतविषयग्राहिणा इन्द्रियेण सम्बध्यते । न च मनोवहनाडीगोचरप्रयत्नानुपपत्तिः जलपानादौ तत्तन्नाडीगोचरप्रयत्नाभ्युपगमात् । रोमन्थन मृगादीना- मशितपीतस्यैकनाडीत आकृप्य नाट्यन्तरानुप्रवेश- (१) गौरवात् कि च ज्ञानं प्रति वानस्य चेदसमवायिप्रत्या- सत्तेस्तुल्यत्यादिति चेत् न आत्मविशेषगुणान् प्रति तचद्विकारण- स्वाभावात-पा०२पु०।

·४४ प्रशस्तपादभाप्यटीकासबहे दशनात् । तदेतन्नाडीप्रत्यक्षतामन्तरेण कथमुपपद्यताम् अदृष्टसहकृतेन त्वगिन्द्रियेणिव प्रत्यक्षत्वसंभवात् । त. देतत् सर्वज्ञानजनकम् । अनुमित्यादीनामपि मानस- त्वप्रसङ्ग इति चन् न नेदममिन्नं जातिसार्यमेवं सति स्यादिति चेत् न मानसत्वजातेरनुमित्यादिव्यापकत्वात् । ज्ञानत्वेन सहान्यूनानतिरिक्तव्यक्तिकता स्यादिति चेत् न ईश्वरज्ञाने मानसत्वासत्त्वात् । यहा मनसः कार- णत्वमिन्द्रियत्वेन मनस्त्वेन च एवं मनरत्वेन कारणता. यां न मानसलं किं विन्द्रियत्वेन मनसो जनकता यन्न सुखादिसाक्षात्कारे तवैव मानसत्वमिति । ननु मनसोऽणुये सर्वमिदं स्यात् तदेव च नास्ति तथाहि मनो विभु विशेषगुणशून्यद्रव्यत्वात् कालब- त निःस्पर्शद्रव्यत्यात, तहदेव द्रव्यानारम्भकानन्त्याव- यविद्रव्यत्वात्, तद्वदेव नित्यत्वे सतीन्द्रियत्वादाका- शवत्, ज्ञानासमवाधिकारणसंपोगाधारत्वात् आत्म- वत्, विभुविशेषगुणसाक्षात्कारकारणत्वात् श्रोतयदिति चेत् न सर्वेषामनुकूलतर्कशून्यत्वात् प्रतिकूलतर्क- प्रतिहतत्वात् सत्प्रतिपक्षितत्वात् धर्मिग्राहकमानवाधित- त्वाच्च । न हि विशेषगुणशून्यतायां(१) मूर्तत्वेन विरोधी (१) शून्यत्वे-पा०२ पु०।

·कणादरहस्यम् । विरोधे मानाभावात् । एवं. निःस्पर्शद्रव्यत्वादीना- मपि द्रष्टव्यम् । व्यासङ्गानुपपत्रिंबाप्रतिकूलतर्कः(१)। वैभवे सति सकलेन्द्रियसम्बन्धे सति व्यासङ्गो न स्यात् स चानुभवसिद्धः यदा त्वयाहं बाधितस्तदा नृत्यदर्शन- व्यासक्तोऽहमासमित्यनुभवात् । बुभुत्साविरहात्तदुपपत्ति- रिति चेत् न सत्यामपि बुभुत्सामां तदनुभवात् । नृत्यदर्शनव्यासक्तोऽई बुभुदिसतमपि त्वयोच्यमानं ना- कलयामात्यनुभवात् किश प्रणिधानं मनोवैभवे ऽनुप- पन्नम् तच्चाभिमतार्थग्राहिणा(२) वहिरिन्द्रियेण मन:- स्थिरीकरणानुकूलः प्रयत्नः सर्वोन्द्रियसम्बन्धे ज्ञान- योगपद्यं चस्पात् । भवत्येव दीर्घशकुलीभक्षणस्थल इति चेत् न तत्रापि क्रमानुमानात । तत्र योगपद्ये किं बाध- कमिति चेत् व्यासङ्गानुपपत्तिरेव । एवं ज्ञानकरण- मेकदा एकत्रैकमेव ज्ञानं जनयतीति करणधर्मसाम- भान योगपद्यमिति चेत् तर्हि सर्वेषामिन्द्रियाणां वि- पयसम्बन्धे ज्ञानमेकमेव किन्न स्यात् । परस्सरप्रतिबन्धा- न्न भवतीति चेत् न सम्भय जनने प्रतिबन्धकत्वानुपए- चेः । तत्र चाक्षुपत्वादिजातिविरोधः स्यादिति चेत् (१) अनुकूलस्तके -पा० २ पु०॥ (२)वच्चानुमतानुप्राहिणा-पा०२ यु०॥

·प्रशस्तपादमाप्पटीकासङ्घहे न ज्ञानसामग्याः कार्यविरोधानाकलनात् । किञ्च च. न्दनादिसुखं प्रादेशिकं नोपलभ्येत सकलशरीरावच्छेदे- न तदसमवाधिकारणस्यात्ममन:संयोगस्याविद्यमानत्वा- त् । निमित्तचन्दनादिप्रादेशिकत्वाधानं सुखादिप्रा- देशिकत्वं निमित्तवाह्यप्रादेशिकत्वात् शब्दप्रादेशिक- त्ववत् । अत एव निदाघे सरसि मानस्य संकलशरी- रावच्छेदेनैव 'सुखमिति चेत् न विभुकार्यमसमघायिका- रणावच्छेदनोत्पद्यत एवेति नियमात् तदवच्छिन्नदेश- परिहारः कदापि न स्यादित्युक्तत्वात् । न चैवमस्मा- कमप्यनुद्देश्यत्वं स्यादिति वाच्यम् अधिकदेशत्वेप्यु- क्तनियमनिर्वाहात् । किञ्च सुखादिकं मूर्तसंयो- गासमवायिकारणकगुणवृत्तिगुणत्वावान्तरजातियोगिनि- त्सवृत्त्यनित्यविशेषगुणत्वात् शब्दवत् पाकजवच्चे- ति सत्प्रतिपक्षोऽपि । अत्र च नित्यवृत्तिविशेषणादवय- विस्नेहे ऽनित्यविशेषणात् परमाणुस्नेहे विशेषपदात् पर- माणुद्वित्वादी न व्यभिचारः । जातिगत्वाचं साध्यस्य न शब्दजशब्दे व्यभिचारः । किश्च मनो मूर्त विभुसं- योगाधिकरणत्वात् विभुविभागाश्रयत्वात् । न चाज- संयोगेनाश्रयासिद्धः चाजविभागस्यापत्ता- बुभयोच्छेदात । विरुद्धधर्मिग्राहकमानवाधिता अपि तथा ·कणादरहस्यम्। वैभवसाधकहेतवः । तथाहि व्यापकमनवच्छिन्नमेव यदि मनस्तदातिप्रसङ्गः स्पादित्याकाशे कर्णशप्कुली. वदवश्यमबछेदकं वाच्यं तव न शरीरं तदवयवमानं वा नानावपवाद्यवच्छेदेनाव्याप्पवृचिसुखाद्यनुपलब्धः । तत्र सूक्ष्ममतीन्द्रियमुपाधित्वेन कल्पनीयं तथा च तदेव मन इति मनसोऽणुत्वसिद्धेः । किश्च नृत्यदर्शनासक्तस्य देवदत्तस्य स्वस्वविषयसम्बडानीन्द्रियाणि घ्राणरसनत्व- श्रोत्राणि स्वाविपयसाक्षात्कारजनकसंयोगशून्यानि तदानी स्वविषयसाक्षात्काराजनकत्वात् अन्धकारस्थघ- विदित्यणुस्वसिद्धेः परिशेषादिह मनःसंयोगाभाव एवं वाच्यः। स च मनसोऽणुल्वमन्तरेणानुपपन्नमित्ति दिक् ॥ नन्वस्ति तमोऽपि द्रव्यं क्रियावत्यात रूपवत्वात परत्वापरत्वाश्रयत्वाच नच क्रियायत्त्वमसिद्ध चलति- च्छायेति प्रत्ययात् नीलं तमं इति प्रत्ययाच रूपयत्त्वमपि सिद्धम् इदं तमः परमिदं तमोऽपरमिति प्रतीतेश्च परवा- परले अपि तदुक्तम् । तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधयान्नवभ्यो भेतुमईति ।। इति चेत् मैवंरूपयत्वे क्रियावत्त्वे च बाह्यालोकनिरपेक्ष- पक्षुर्वेधत्वानुपपत्तेः। किश्च रूपयाचे स्पर्शवत्वमपि स्यात्।

·४८ प्रशस्तपादभाष्यटीकासवहे अस्त्येवासावनुभूत इति चेत् न रूपोहवे स्पशोंइवधौ- पात् । पृथिव्यामियं व्याप्तिरिदं तु दशमद्रव्यमिति चेत् न नीलरूपवत्त्वसिद्धी पार्थिवत्वसिद्वेः । पृथिव्यामपि नायं नियमो धूमे रूपोहवेऽपि स्पर्शानुवादिति चेत् न गो-' लकावच्छेदेन धूमस्पर्शस्यापि ग्रहात् । प्रभायां व्य- भिचार इति चेत् न प्रभायास्तेजस्त्वात् । इन्द्र- नीलप्रभायां तर्हि कथं नीलिमप्रतीतिरिति चेत् न प्र. भानुगनपार्थिवभागस्यैव नत्र नीलिमोपलम्भात । तदेव पार्थिवमुद्भूतरूपमनुभूतस्पर्शमिति चेत् न इन्द्रनीलमणेन लिम्नानुभूयमानस्य प्रभायामारोपात् । सर्वदा कथं तत नीलिमधीरिति चेत् न मणेरेव तत्र दोपत्वेन सदा तथारीपात् । नीलरूपारोपोपि कथं तम- सि बाह्यालोकमन्तरेणेति चेत् न स्मर्यमाणनीलरूपारोपे तदपेक्षाया अभावात् फलबलात् तथैव कल्पनात्(१) । यहा पीतादिव्यावृत्तिनियन्धन एव नीलव्यवहारः सपयोरिव सव्यवहारे गौडानां चलतीति धीरपि भ्रान्ता आवरकद्रव्ये चलति यथायथा तेजसोऽसान्निध्यं तथातथा तत्प्रत्ययोपपत्तः । आवरकद्रव्यगतेरेय . (१) नीलरूपस्योपस्थितस्य याद्यालोक विनापि विशेषणतया ऽपि प्रहणात् प्राधान्येनैव तद् तदपेक्षणात्-मधिकं २ पु०।

·कणादरहस्यम् । ४९ तत्रारोपाहा । परत्वादिधीरप्यवच्छेदभेदमादाय । ननु तामसमेवेन्द्रियं तमोमातग्राहकमस्तु तस्य च न वाद्या- लोकापक्षेति चेत् न कल्पनागौरवात्()। तत्प्रकृतिभूतं च न तम एव तस्य निःस्पर्शत्वेनानारम्भकत्वात् । इ. न्द्रियारम्भकरय शरीरारम्भकरवनियमात् । न च तामसं शरीरमुपलभामहे । न चाभावत्वे ऽपि(२) तमसः कथं विधिमुखप्रत्ययवेद्यत्वं कथं च बाह्यालोकनिरपेक्षचक्षु- ग्राह्यत्वं कथं च प्रतियोगिस्मरणमन्नरेण तदुपलम्भ इति चेत् नपदसमभिव्याहाराभावाहिधिमुखप्रत्यय- वेधत्वाभिमानात् । अभावग्रहे प्रतियोगिसन्निधा- नानपेक्षणात् प्रतियोगिनश्व तेजसः कचिदनुभवात् क- चिच्च स्मरणात् तदुपपत्तेः कन्दरास्वपि तमाव्यवहारः प्र. तियोगिस्मरणसापेक्ष एव तचैतत्तेज संसर्गाभावरूपं सच कचित् प्रागभावः कचित् प्रध्वंसः क्वचिश्चात्यन्ताभावः । सत्यपि प्रदीपादौ पूर्व प्रदीपवंसनिबन्धनस्तमोम्पयहारः स्यादिति चेत् न यावत्तेजःसंसर्गाभावस्य तेजोऽसम- वहिततेजःसंसर्गाभावस्य वा तमत्त्वात् । एतत्कृत एवान्धतमसा च तमसो भेदः यावत्तेजःसंसर्गाभावस्य कतिपयतेजःसंसर्गाभावस्य च भेदात् । (१) गौरबापत्तेः-पा०२ पु । २) अमायवमपि-IC Gan ७ ·प्रशस्तपादभाष्यटीकासकहे यत्तु प्रामाकराणां ज्ञानाभाव एव तम इति तत्तु तदा स्याद्यदि तहत्त्वगुणलक्षणं किश्चिन्नोपलभत इति प्रत्ययः स्यात् किवन्धकारमुपलभ इति प्रत्ययस्तथा च सुप्ठूक्तं भाभावस्तम इति ॥ इति महामहोपाध्यायश्रीभवनाथमिश्रात्मजमहा- महोपाध्यायसन्मिश्रश्रीशङ्करविरचित कणादरहस्ये द्रव्य- पदार्थः समाप्तः ॥

·कणादरहस्यम् । अथ गुणाः । नत नित्सद्व्यवृत्तिवृतिसत्तासाक्षाद्या- प्यजातिर्गुणत्वं तद्वत्वं गुणलक्षणम् विभुवृत्तिवृचित- तासाक्षायाप्पजातिर्वा गुणत्वजातौ च प्रमाण द्रव्यत्वं कर्मावृत्तिसत्तासाक्षाद्याप्यजातिभिन्नं मेयत्वात घटत्ववत् दृष्टान्तो द्रव्यत्वभिन्नत्वेनैव सिद्धः पक्षधर्मतावलाद् गुण- त्वसिद्धिः। न हि द्रव्यत्वमेव द्रव्यत्वभिन्नमिति संभवति। विपक्षे बाधकामाव इहेति चेत् न गुणत्वासिद्धौ संयोगनि- भागोभयसमवायिकारणत्वासमवायिकारणत्वशून्ये सा. मान्यवति यत कारणवं तदनुगतधर्माबच्छेद्यं न स्यात् अस्ति च चतुर्विंशति(१)गुणानां स्वस्वकार्य प्रति कारण- त्वं द्वित्वहिपृथक्त्वादीनामकारणत्वं यदुक्तं मूले ततप्र. तिनियत कार्यापेक्षया नतु खविषयज्ञानापेक्षयापीति तदा- दायापि गुणत्वसिद्धिः। यद्वा रूपं रूपत्वतयाप्येतरसत्ता- साक्षायाप्यजातिमत् जातिमत्त्वात् घटादिवदिति गुण- त्वसिद्धिः । एवं रसादिकं पक्षयित्वा वाच्यम् । कर्मलं वा द्रव्यावृत्तिसचासाक्षायाप्यजातिभिन्न जातित्वात(२) घटवादिवत् । यहा · रूपत्वं स्वासन्ताभावसमा- नाधिकरणसत्ताव्याप्यजातिव्याप्यं कर्मवान्याकाशा- त्तिजातिवाद घटत्यादिवत् यहा गुणस्वमुदेषश- (१) चतुर्दश-पा० १ पु०। (२) मेयत्वात्-पा०२ पु.।

·५२ प्रशस्तपादभाप्पटीकासबहे सहकृतेन्द्रियग्राह्यमेव पद्मरागत्वादिवत् । यथा प्रभाविशेषाश्रयो मणिः पद्मराग इत्युपदेशसह- कृतेनीन्द्रयेणैव पसरागत्वं गृह्यते तथा कर्मान्यत्वे सति सामान्यवानगुणो गुण इत्युपदेशसहकृतेनैव चक्षुपा गुणत्वमपि गृह्यत एव । तत्र पद्मरागत्वादिग्र- हे नोपदेशापेक्षा किन्तु तत्पद्वाच्यमात्रेणेति चेत् न प्रकृते ऽपि तथात्याविरोधात । कर्मान्यत्वे सतीत्यनपेक्ष- व्यावृत्तिरतिप्रसक्तेति चेत् सत्यम् चलतीतिप्रतीनिवलात् संयोगविभागोभयासमवायिकारणत्वरूपवैलक्षण्याच क- मणो गुणभिन्नत्वसिद्धी तयावृत्तेरावश्यकत्वात् । सा च तदन्यत्वे सतीत्यनेनैव सुप्रतिपाद्या रूपादीना च गुणभिन्नत्वासिद्धर्गुणलक्षणे रूपान्यत्वादिना विशेषणे भागासिद्धिप्रसङ्गात् ।। तत्र गुणाः रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्व- संयोगविभागपरत्वापरत्वबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वैपप्रयत्नाः कण्ठोक्ताः सप्तदश चशब्दसमुचिताश्च गुरुत्वद्रवस्य. स्नेहसंस्कारधर्माधर्मशब्दाः(१) सप्तेति चतुर्विशतिः । रूपत्वं सामान्यविशेषो गुणत्वसाक्षायाप्यरतद्यो- गादूपमितरेभ्यो मिद्यते । अत्रेतरपदेन रसादीना (१) संस्काराहएशम्दा.-पा० २ पु० ।

·कणादरहस्यम् । त्रयोविंशतेद्रव्यकर्म सामान्यविशेपसमवायाभावानां च पण्णां ग्रहणादेकोनत्रिंशदभिधानं(१) व्यवहारो वा साध्यः प्रत्यक्षेषु रूपेषु इतरभेदः प्रत्यक्षत एव सिन्हः सामान्यावच्छेदेन तु साध्यत इति न साध्या- प्रसिद्मशतः सिद्धसाधने लक्षणस्य च व्यतिरे- किण इतिकर्तव्यता पृथिव्यामुक्तः । चक्षुर्मात्रग्राह्य- गुणत्वमुपाधिरेव रूपत्वमस्तु किं जात्येति(२) चेत न रूपत्वस्यातीन्द्रियत्वापचेः अतीन्द्रियचक्षुर्घटितत्वात । ग्राह्यत्वं च ग्रहणविषयत्वं ग्रहणस्य चाक्षुषत्वात् एवमपि रूपत्वस्याचाक्षुषत्वापत्तेः । उपनीतभाने मा- नाभावाद(३) जात्यवेक्षयोगधेर्गुरुत्वाच सर्वजातिवि- प्लवापचेध । अतीन्द्रिये च परमाणुरूपे च त्वदुक्तोपाधे- रसत्त्वाता तदेततुल्लाद्यनेकप्रकारकं पृथिव्युदकतेजोमात्र- वृत्ति पार्थिवपरमाणुपु तेजः(४)संयोगादुत्पद्यते विनश्य- ति च । सलिलतेजसौ(५) परमाणुषु नित्यम् अवयविषु कारणगुणासमवायिकारणकम् कपालादिरूपात घटा- (१) ग्रहणमित्यूनविशदभिधानं-पा०२ पु० । (२)जातापिति-पा०२०। (३) प्रमाणामावात-पा०२ पु०॥ (४) भग्नि-पा०२ पु०। (५) जलतेजसो-पा० २ पु० ।

·प्रशस्तपादभाष्यटीकासबाहे दिरूपोत्पत्तेः तत्साजात्योपलम्भात | कंचिच्चितं तच्च नी- लपीतादिविजातीयमेव गुणविरोधात् कथं तदुत्पत्तिरिति चेत् न तश्वयवानामपि चित्रत्वात् गुणविरोधाभावात् । परमाणावपि चित्ररूपसत्तात् । अवयवानां कथं नीलपी- तादिरूपोपलम्भो न तु चित्रस्यैवेति चेत् न चित्र एवं नी- लपीतभागस्योल्वणत्वात् । यहा घटादिचाक्षुषत्वान्यथा- नुपपत्त्या गुणविरोधमत्रधार्यापि चित्ररूपोत्पत्तिस्वीकारः। शुक्लः पट इत्यादिसामानाधिकरण्याद्रूप(१)रूपिणोः भेदोस्त्विति चेत् न अन्धेनापि त्वचा रूपग्रहणप्रसङ्गात् रूपानुपलम्भवद् ' द्रव्यानुपलम्भापतेः(२) । अन्धेन रूपं गृह्यत एवं रूपत्वशुक्लत्वादि परं न गृह्यत इति चेत् न व्यक्तियोग्यतायां रूपत्वादिग्रहे प्रतिबन्धका- भावान् । किं च शुक्लमानयेत्युक्तः पटमानयेत् पट- मानयेत्युक्तो यं कश्चिच्छुल्लमानयेत् । अवयविनि सत्येत्र रूपोत्पादविनाशदर्शनाविरुद्धधर्माध्यासादपि रूपरूपि- भेदात् । उत्पादविनाशधीः समवायगोचरति चेत् न तथा सति रूपसमवायो नष्ट इति धीप्रसङ्गात् । बै- शेषिकदर्शने नैवमिति चेत् न रूपादौ मास्तु द्रवत्यादौ (१) सामानाधिकरण्ययलाए-पा०२०। (२)च्यानुफ्लम्मप्रससात-पा० २ पु०॥

·फणादरहस्यम् । तधोपलम्भेन गुणगुणिभेदसिद्धौ अन्यत्रापि तथा क. ल्पनात् । अन सामानाधिकरण्यप्रतीतिर्बाधिकेति चेत् न मतुव्लोपादच्प्रत्ययाहा सामानाधिकरण्यव्यपदेशोप- पत्तेः शुक्लादिशब्दानां गुणगुणिवाचकतया नानार्था- वाहा, यदाह गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वती- ति । विषयस्थं रूपं वहिर्द्रव्याद्युपलम्भकमन्वयव्यतिरेक- बलात्तु रूपवतां घटादीनामुपलम्भान्नीरूपाणां महतामपि वाग्वाकाशादीनामनुपलम्भात् गुणकर्मसामान्यानामपि कियतां रूपोपलम्भेनैव ग्रहणम् । उपलभ्यन्ते हि कापि द्रव्यसमवेताः संख्यापरिमाणपृथक्त्वसयोगविभागपर- वापरत्वद्रवत्ववेगस्नेहाः कर्माणि च सामान्यानि कियन्ति च(1) रूपैकार्थसमवायात् कानिचिच्च रूपैकार्थसमवे- तसमवायात् कानिचिच्च समवायादेव एतदन्येषां पुनर. नुपलम्भात् । स्वगतमपि रूपं चक्षुःसहकारि आलोक- रूपं च तदुक्तं स्वकीयेनैव रूपेण आलोकचक्षुषी द्र- व्यं प्रकाशयत इति सगुणानामिन्द्रियमावाच्चस्रूपं न चक्षुःसहकारीति तन्न इन्द्रियत्वस्य द्रव्यधर्मत्वात् । सगुणत्वं स्वगुणसहकारित्वमात्रम् । न च रूपयदेव द्रव्यमुत्पद्यते विनश्यतीति वाच्यम् रूपस्य कार्यत्वे स- (१) कियन्तिविद्-पा०२०।

·प्रशस्तपादभाष्यदीकासजन्हे . मवायिकारणापेक्षायां घटादिरेव तथा वाच्यः तच्च कार- णत्वेन पूर्ववत्येव । रूपसाक्षात्कारश्चक्षस्तैजसत्वसाधक: तथाहि चक्षुस्तैजसं रूपादिषु मध्ये रूपस्यैव व्यञ्जकत्वात आलोकवत । रूपादिष्विति प्रतिनियतेन्द्रियग्राह्याणां रूप. रसगन्धस्पर्शानां ग्रहणम्। न च शुक्लत्वादिजात्यसिद्धिः शुक्लादीनामेकैकत्वान्नित्यत्वाचेति वाच्यं शुक्लं रूपं नष्टं रक्तमत्पन्नमिति प्रतीतिबलात् तदनेकत्वस्यानित्यत्वस्य च सिद्धेः। न च शुक्लसमवायो नष्ट उत्पन्नधेति तदर्थः । एवं सति घटादीनामपि नित्यत्वप्रसङ्गः । तदुत्पादवि- नाशप्रतीतेः समवायविषयत्वेनान्यथासिद्धेः । साधयि- प्यते च समवायस्य नित्यत्वमेकत्वं च ॥ रसनमानग्राह्यो गुणो रसः । मनसापि तद्हणाल्ल. क्षणानुपपचिरिति चेत् न रसनेन्द्रियजन्यसाक्षात्का- रविषयवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् तेजोवृत्त्यवृत्तिपृथिवीजलवृत्तिवृत्तिप्रत्यक्षगुणत्वसाक्षा- द्वयाप्यजातिमत्त्वं चारसत्वं गुणत्वानधिकरणानधिकर. णगुणत्वसाक्षायाप्यजातिमत्त्वं वा। सोऽयं जीवनपुष्टि- बलारोग्यमरणकृशत्वदौर्बल्यकारणम् । गन्धादीनामपि रसौपग्रहेणैव जीवनादिहेतुत्वात् । आत्मविशेषगुण- जनकात्ममनःसंयोगस्तादृशः शरीरसंयोगोवा जीवनम्।

·। कणादरहस्पम् । शरीरावयापचयः पुष्टिः । आयासक्षमता बलम् । धातुसाम्पावरथा आरोग्यम् । दोषधातुमलानां समतेति यावत् । ज्ञानजनकमानःसंगांगजनकस्पन्दजन्यविभाग- जन्यज्ञानजनकमनःसंयोगध्धसो मरणम् । कृशत्वं शारीरावयवापचयः । दौर्बल्यमायासासहिष्णुता । पोदा चायम् । मधुराम्ललवणकटुतितकपाय- भदात् । रूपयदेव विनाशकोत्पादकनित्यत्यानित्यस्यानि ग्सस्यापि ॥ प्राणमात्रमाद्यो गुणो गन्धः । प्राणकरणक- साक्षात्कारविषयगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वं गन्धत्वम् । रसवदिन्द्रियजन्य साक्षात्कारविषयनित्यावृत्तिजातिमवं या । पर्शवदिन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवृत्तिनित्यावृत्तिजा- तिमत्वं वा । प्रागभावानधिकरणकालानधिकरणय- हिरिन्द्रियग्राघशब्देतरविशेषगुणवृत्तिगुणस्त्रज्याप्यजाति- मत्वं वा । सचायं द्विविधः। सुरभिरसुरभिश्व । सुरभिविपरीतो गन्धोऽसुरभिः। धर्मविपरीताधर्मयत्। तेन सुरभिस्वमसुर- मित्वं च गन्धवव्याप्ये जाती। अयोगान्ययोगव्यवच्छे. दाम्यां पृथिवीवृत्तिः । पापाणादावपि भरमदशायां गन्धो-- पलम्भात् गन्धवदारभ्यत्वेन गन्धानुमानात 'जलादी ८ ·१८ प्रशस्तपादभाष्यटीकासाहे चोपाधिकत्वात् । उपाध्यन्वयव्यतिरेकानुविधानात् । घ्राणसहकारी घृनादिगन्धसहकृतेन घ्राणेन मृगमदादि- गन्धग्रहणात् । अयं च परमाणावप्यनित्य एव अमि- संयोगोत्पाद्यः तद्विनाश्यश्च । अवयविषु कारणगुण. पूर्वकः । आश्रयध्वंसजन्यध्वंसप्रतियोगी ॥ अथ स्पर्शः । रूपन्यापकविशेषगुणत्वं स्पर्शत्व- म । नीरूपावयवीन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवृत्तिस्नेहद्रवत्वावृ- तिजातिमत्वं वा । लगिन्द्रियमात्रकरणकसाक्षात्- कारविषयविशेषगुणवृत्तिस्नेहद्वत्वावृचिजातिमत्त्वं वा। सोऽयं त्रिविधः शितोष्णानुष्णाशीतभेदात् स्वगि- न्द्रियसहकारी व्यजनादिवातसहकृतेन स्थगिन्द्रियेण पशोपलम्भात् । पृथिव्युदकज्वलनपवनवृत्तिः । अ. योगान्यपोगव्यवच्छेदाभ्या पार्थिवपरमाणुषु पाकजः सलिलादिपरमाणुप नित्यः । अवयविषु कारणगुण- पूर्वकः आश्रयनाशनाश्यः ॥ एतेषु च गुणेषु प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् । अतीन्द्रिय. रूपादौ च कार्यरूपादि प्रमाणमिति ।। अथ पाकजप्रक्रिया | तबादौ परमाणुष्वेव पाक- जोत्पत्ति पिठरे ऽपि वेति विचारः। तत विप्रतिपत्तिः । पार्थिा अश्यविरूपरसगन्धस्पर्शा अमिसंयोगजन्या न न ·कणादरहस्यम् । या घटोऽमिसंयोगासमवाधिकारणकरूपवान का अग्निसं. योगो घटसमवेतरूपादिजनको न वा घटत्वमग्निसंयो- गजन्यरूपसमानाधिकरणं न वा । तत्र पाकेनामि- संयोगेनावयविष्वपि रूपादिकं जन्यत इति नैयायि- काः । तेषामयमभिप्रायः । आपाकनिक्षिप्ताना घ- टादीनां पूर्वरूपादिविजातीयरूपानुभूयते । तन च पा- कस्यैवान्वयव्यतिरको दृश्येते न तु तेषां घटादीनामा. परमाण्वन्तविभागेन धणुकपर्यन्नावयविनाशे स्व- तन्त्राः परमाणवः पच्यन्ते । अनन्तरं घणुकादि. क्रमेण घटपर्यन्तावयविषु नष्ट' कारणगुणप्रक्रमेण रूपायुत्पत्तिः कल्पनागौरवपराहतस्यात् । किश्चापा- कादुत्तारितेषु स एवायं घट इति प्रत्यभिज्ञाऽप्येवं स. समाहिता स्यात् । सर्वास्ववस्थासु घटादीनामापाके दर्शनमुपपन्नं भवेत् । घटापुपरि मुन्तिरवारणम- प्येवमुपपन्नं स्यात् । संस्थानमपि प्राचीनं यत् तथोक्ल. भ्यते तदप्युपादितं स्यात् । स्याच तादृशरेखापरेखादि- वैशिष्टयमुपपादितम् । संख्या च परिमाणं चौपपादित स्यात् । । अन्तःस्थितानामवयवानामनिसंयोगाभावात पूर्वरूपादिरक्ताद्युत्पत्ती न स्यातामिति चेत् न सन्छि. द्रादेवावयविनां तदुपपचेः । अवविसच्छिद्रताया ·प्रशस्तपादभाप्पटीकासकहे च कि प्रमाणमिति चेत् अन्तर्हितधृननैलादिस्पन्दन- सवणयोस्तव प्रमाणत्वात् । अनुमानाणुप्रवेशात् स- ववियवावच्छेदेन कथं पाक; स्यादिति चेत् न अन्त:- स्थितानां तण्डलादीनामपि भस्मीभावदर्शनाहहुनेजो- नुप्रवेशोन्नयनादिति ॥ अत्रोच्यते । प्रत्यभिज्ञादिकं तावत् सूची- विदलितत्रसरेणुक घटादावपि दर्शनादुभयं समाधे. यम् । नहि तत द्रव्यं न नश्यति आरम्भकसं- योगनाशस्य द्रव्यनाशकत्वात् । यचोक्तं यहुतेजोनु. प्रवेशात सर्वावयवावग्छेदेन पाक इति तत् तदा स्यात् यदि तावचेजोनुप्रवेशेऽप्यवयवी न नश्येत् । तेजसो हि भास्वरतया अतिवेगवतया तीघ्रतया च नोदनाभिघातयो. रन्यतरः संयोगोऽवयवविश्लेपहेतुकियाजनक इति कथं नावयवी नश्येत येनाग्निमयोगेनान्तःस्थितोप. लादीनामपि भस्मीभावस्तेन पिठरकं न नश्यदिति महती प्रत्याशा तथा च तेजोनुप्रवेशानोदनाक्ष्ययवकर्म ततोऽपविभागस्ततस्तदारम्भकसंपोगनाशादयविना- श इति स्वतन्त्राः परमाणव एव पश्यन्त इति स्थिते ह्यणुकविनाशमारभ्य कतिमिः क्षणैः पुन्यरन्यद् ध. शुकमुउप.. रूपादिमदभवनीति शिष्यवृद्धिवेशनाम ·कणादरहस्यम् । प्रक्रिस तत्र विभागजविभागो यैर्नेष्यते तन्मने नवक्षणा। विभागजविभागाङ्गीकर्तृमतेऽपि विभागः सापेक्ष,एव वि. भागान्तरं जनयेत निरपेक्षस्य जनकले कर्मत्वापत्ति संयोगविभागयोरनरेक्षकारणं कर्मेति तल्लक्षणात् । तत्र यदि द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य त्रिभागेन विभागजननं तदा दशक्षणा । अथ द्रव्यना- शविशिष्टं कालमवय वारेक्ष्य विभागेन विभागजननं तदैकादशक्षणा । तथाहि वह्निना नोदनादभिधाताद वा हाणुकारम्भक परमाणौ कर्म तेन कर्मणा परमा. णोः परमाण्वन्तराद्विभागः तनधारम्भकसंयोगनाशस्ततो ध्यणुकनाशस्ततः केवले परमणी श्यामादिनि- वृत्तिस्ततस्तत्रैव रक्ताद्युत्पत्तिः । अथ रूपादिमति परमाणी द्रव्पारम्भानुगुणा क्रिया तया चाकाशादिवि- भागरततः पूर्वसंयोगनाशस्ततो झणुकारम्भकतंयोग- स्तता अणुकोत्पत्तिरथ तत्र रूपाद्युत्पत्तिरिति घणु- कविनाशमारभ्य रणके रक्ताधुत्पत्तिर्नरमे क्षणे परमा- गुरूपादिना न त्वनिसंयोगात अवयविनि तदनभ्युप. गमात् । ननु श्यामादिनिवृत्तिक्षणे रक्ताधुत्पत्तिक्षणे षा परमाणो द्रव्यारम्भानुगुणा क्रियाभ्युपगम्यताम एतावता सप्तमे ऽष्टमे या क्षणे रक्तादयुत्पचिररित्यति चेत् न ·प्रशस्तपादमाप्पटीकामबारे आग्निना नुन्नभिहत वा परमाणौ यत् कर्म तहिनाश- मन्तरेण गुणोत्पत्तिमन्तरेण च तत्र परमाणौ कि- यान्तरानवकाशात् कर्मवति कर्मानुत्पत्तेः निर्गुणे द्रव्या- रम्भानुगुणक्रियानुत्पत्तेः तथापि परमाणौ यामादिनि- वृचिसमकालमेव रक्तादयुत्पत्तिररिस्वति चेत् न पूर्व- रूपादिध्वंसस्यापि रूपाद्यन्तरोत्पत्तौ कारणत्वात् कारण. स्य च पूर्ववर्तित्वात् ॥ अथ दशक्षणाप्रक्रिया । मा चेयमारम्भसंयो. गविनाशविशिष्ट कालमपेक्ष्य विमागेन विभागजनने सति स्यात् । तथाहि वह्निना नोदनादभिघाताहा घणु- कारम्भके परमाणौ कर्म तेन परमाण्वन्तरविभाग. स्तत आरम्भकसंयोगनाशस्ततो झणकनाशविभा- गजविभागौ ततश्च श्यामादिनिवृत्तिपूर्वसंयोगनाशौ ततो रक्तायुस्पत्युत्तरसयोगौ ततो वह्निनोदनजन्यपरमाण- कर्मणो विनाशस्ततस्तत्रैव परमाणावदृष्टवदारमसंयोगाद् द्रव्यारम्भानगुणा क्रिया ततो विभागस्ततः पूर्वसयोग- नाशोऽथ द्रव्यारम्भकसंयोगस्ततो घणुकोत्पत्तिरथ रक्तापुत्पत्तिरिति दशक्षणा! अधैकादशक्षणा । वहिनोदनाभिघातान्यतरे- ण धणुकारम्भकपरमाणी कर्म ततो विभागस्ततो ·कणादरहस्पम् । .. १३ द्रव्यारम्भकसंयोगनायास्ततो न्यणुकनाशः ततो हाणुकनाशविशिष्टं कालगपंक्ष्य विभागजविभागस्ततः पूर्वसंयोगनाशस्तत उत्तरमयोगस्ततः परमाणुकर्म- नाशस्तदनन्तरमदृष्टवतात्ममंगोगात् तत्रैव परमाणी द्रव्यारम्भानुगुणा क्रिया ततो विभागस्ततः पूर्वसंयो- गनाशस्ततो द्रव्यारम्भकसंयोगस्ततो द्वयणकोत्पत्ति- स्ततो रक्ताद्युत्पत्तिरित्येकादशक्षणा । एताश्च तिस्रः प्रक्रिया मतभेदानुविधानेन दर्शिता विस्तरस्तु बि- भागजविभागव्युत्पादनावसरे दर्शयिष्यामः ॥ मनु पुनरन्यस्मादग्निसंयोगाद्रक्तावत्पत्तिरिति भाष्यमनुषपन्नम् यत एकस्यैवाग्निमयोगस्य पूर्वरूपा- दिनाशकरवमग्रिमरूपायुत्पादकत्वं च स्यान्मध्यशब्दत् । अथवोगन्त्यशब्दवद्रूपाद्युत्पाचैव विनाशयतु को दोप इति चेत् मैत्रं पिठरे वा परमाण्वन्तरे वा चिरान्तरितो- स्पादविनाशस्थले तत्रैव परमाणौ वा पूर्वरूपादिविनाशो- त्तररूपापुत्पादौ भिन्नकारणकायेवोपलम्येते तेन विवा- दाध्यासितस्थिले तथैवोनीयते । नहि सहवारदर्शनव्य- भिचारादर्शनाम्यामविनाभावो न परिच्छिद्यते तथा चै- तद्वयाप्तिवलेन प्रयोगः । परमाणौ रक्तं रूपमेतत् पूर्व रूपनाशकाग्निसंयोगमिमाग्निसंयोगजन्यं पार्थिवार.

·प्रशस्तपादभाष्पटीकासबहे माणुरूपत्वात् चिरान्तरितसम्प्रतिपनत्परमाणुरूपव- त् । यहा विवादाध्यासिती रूपविनाशोत्पादौ भिन्ना- साधारणकारणको रूपोत्पादविनाशत्वात् पिठररूपोत्पा. दविनाशवत् । यहा रूप न स्वध्वंसकासमवाधिकारणकं रूपत्वात् मतवत् । यहा रूपध्वंसो न रूपासमवायि. कारणजन्यः रूपध्वंसत्वात् मतवत् रूपासमरायिका- रणं वा न रूपध्वंसजनकं रूगसमवायिकारणत्यात् मतवत् । न चाग्निसंयोगत्वेनैव रूपासमवायिकारण- खमिति बाधोऽत्रेति वाच्यं सहकारियोग्यतागर्भस्य कारणत्वस्यैव विवक्षितत्वात् । विपक्षबाधकतर्कशून्या हेतय इति चेत् न निरुपधिसम्बन्धशालिवात् । किश्च कार्यविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य रूपादिविनाशात् रूपा- दिध्वंसविशिष्ट कालमपेक्ष्य रूपाद्युत्पाददर्शनात् सनि कार्य कार्यावष्टम्मस्य प्रतियन्धकत्वात् सति च रूपादी रूपान्तरानुपपत्तेः । न चैतावन्तं कालमेकोग्निसंयो- गोनुवचितुमीष्टे तेजसोऽपिलम्बगमनशीलत्वात् तेजो- न्तरेण नुघमानस्यादमिहन्यमानत्वाच्च । किश्च ययु- सादक एवाग्निसंयोगो नाशकस्तदा रूपाती नष्टेऽग्नि- नाशे नीरूप एंव परमाणुश्चिरंस्तिष्ठेत् नाशकश्चेदुत्सा- दकस्तदा पाकेन रक्तसारता न स्यात् परमाण्वन्तरे ·ततः कणादरहस्यम् । कर्मचिन्तनाच पश्चमे पष्टे सप्तमे ऽष्टम नवमे घा क्षणे गुणोत्पत्तिः एकत्र परमाणौ कर्म ततो विभागः ततश्चारम्भकसंयोगनाशक्षण एवापरत पर- माणौ कर्म ततधारम्भकसयोगनाशाद यणुक- नाश: परमाण्वन्तरकर्मणा च विभाग इत्येकः क्षणः । केवले परमाणौ श्यामादिध्वंसः विभागाच पूर्वसंयोगनाश इत्येकः क्षणः । ततो रक्का- यत्पत्तिः द्रव्यारम्भकः संयोग इलेकः क्षणः । अथ व्यणुकोत्पत्तिरथ तत्र रूपाद्युत्पत्तिरिति पञ्च- क्षणा । द्रव्यविनाशसमकालं परमाण्वन्तरे कर्मचिन्त- नात् षष्ठे गुणोत्पत्तिः । तथाहि परमाणुकर्मणा परमा- वन्तरविभागः ततो द्रव्यारम्भकसंयोगनाशोध द्वयण- कनाशः अस्मिन्नेव क्षणे परमाण्वन्तरे कर्म ततः श्या- मादिनिवृत्तिक्षण एव परमाण्वन्तरकर्मणा विभागस्ततो रक्ताद्युत्पत्तिक्षण एव परमाण्वन्तरे कर्म चिन्तनात् पूर्व- संयोगनाशस्ततः परमाण्वन्तरसंयोगस्ततो इयणुकोत्प- त्तिः अथ रक्ताद्युत्पत्तिरिति पक्षणा । श्यामादिनाशस- मकालं परमाण्वन्तरे कर्मचिन्तनात् सप्तक्षणा । तथाहि पूर्वन्यायन उवणुकनाशानन्तरं श्यामादिनिवृत्तिरेत- स्मिन्नेव क्षणे परमाण्वन्तरे कर्म ततो विभागः रक्ताधु- ·मशस्तपादभाप्यटीकासाहे त्पत्तिरित्येकः क्षणः ततः पूर्वसंयोगनाशस्तत उत्तरसंयो- गः अथ द्वयणुकमथ तत्र गुणोत्पचिरिति सप्तक्षणा । रक्ताद्युत्पत्तिसमकालं परमाण्वन्तरे कर्मचिन्तनादष्टक्ष- णा । रक्ताद्युत्पत्त्यनन्तरं परमाण्वन्तरे कर्मचिन्त. नान्नवक्षणा । तथाहि घ्यणुकविनाशानन्तरं इथ- णुकान्तरमुत्पद्य द्वितीये तृतीये चतुर्थे वा क्षणे गु. णवद्भवतीति न सम्भवति । तथाहि एकत्र पर- माणी घ्यणुकविनाशानुगुणक्रियासमकालमपरपरमाणी विभागचिन्तनाद द्विक्षणा । यदा एकत्र परमाणी द्रव्यविनाशानुगुणकर्मकालमपरपरमाणौ द्रव्यारम्भा- नुगुणा क्रिया तदा त्रिक्षणा । द्रव्यविरोधिविभागस. मकालं परमाण्वन्तरे कर्मचिन्तनाचतुःक्षणा । ननु पीलुपाकविचारो निःप्रयोजनत्वादनारम्भणीय एवेति चेत् न पार्थिवावयविविशेषगुणानां(१) यावदद्रव्यमा- विवे सिद्धे ऽयाबद्न्यभाविना सुखादीनां तहै- धर्म्यदर्शनात् पार्थिवविशेषगुणस्वनिरासेन पृथिव्यन्य- द्रव्यविशेषगुणत्वसिद्धी भूतचैतन्यनिरासस्य प्रयो- जनत्वात् । तथाहि सुखादयो न भूतविशेषगुणाः(२) (१) पापिषविशेषगुणानां-पा०३ पु०। (२) मूर्तविशेषगुणा:-- -पा०२०.

·कणादरहस्यम् । अयावद्रव्यमावित्वात् शब्दवत् । अयावद्रव्यभावित्वं च स्वसमानाधिकरणध्वंसप्रतियोगित्वम् ॥ अथ संख्या । तत्र गणितव्यवहारासाधारणकार. जवं संख्यात्यम् । एकमात्रवृत्तिवृत्तिवे सति पृथक्त्वा- स्याने फवृत्तिवृत्तिगुणलव्याप्यजातिमत्वं वा व्या. सज्यवृत्तिवे सति अव्यासज्यवृचिवृत्तिपृथक्ला- न्यगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वं वा । संख्या नास्त्येव ए. कादिप्रत्ययस्य घटादिस्वरूपनिवन्धनत्वादिति चेत् न घटव्यक्तेस्तत्प्रयोजकत्वे घटान्तरे तत्प्रत्ययाभाव. प्रसङ्गात् घटत्वस्य प्रयोजकत्वे पटादौ तत्प्रत्ययाभाव- प्रसङ्गात् न चायं प्रत्ययो भ्रान्तः बाधकाभावात् । तथा च निमित्तापेक्षायां संख्यैव निमित्तमिति । नन्वेकत्वं जातिरेवास्तु भवति हीदमैकमिदमेकमित्यनुगतप्रत्ययः । एकत्वगुणवृत्तिजात्या स्वनुगमसमर्थने गौरवम् । सत्तया सहान्यूनातिरिक्तव्यक्तिकत्वं जातित्वे जातित्वे बाधकमिति चेत् तर्हि सत्तैव गुणः स्यादेकत्वं तु जातिरिति वैपरी- समेव किं न स्यादिति चेत् मैवम् एकत्वान्यगुणाविषय- कः शाब्द एकत्तप्रत्ययो गुणविषयकः एकमत्ययस्वात् चाक्षुपैकप्रत्यपवत् चाक्षुपैकप्रत्यपे रूपादीनां भानाद दृष्टान्तता यहा । द्वित्वमेकमात्रवृत्तिवृत्तिगुणत्यव्याप्य- ·६८ মহাসঘাষণাগামঃ जातिगत् अपेक्षाजन्यत्यात् द्विपृथक्यान् किं च यकरय जाति. स्यात् तदा द्वयमेनापितिपत् हयमादे- कमित्यपि स्यात् नन्वसमुच्चयमेव समुघयस्तु द्वित्या- दिकमिति चेत् न पुरस्वासमुच्चयत्वात् द्वयादिस- ख्यागा एय समुच्चयधात् । ननु दधादिसंख्या समुचयः किं तर्हि भिन्नानामभिनयुद्ध्युपग्रहमानं तदिति चेत् न एर सति द्वित्यनित्यादिविचित्रव्यवहाररिलोपप्र. सङ्गात् । ननु समुच्चये द्विसाधुत्पत्तिप्रयोजी यो विशेपस्त्यापेक्षाशुद्धिगना पापस्तमे विशेषमादाय द्वित्वादिव्यहारचिव्यं स्यादिति चेत् न एकत्रद्वय- गोचरयापेक्षानुढ्या हित्योत्पदात् । एर दित्यादापपि एकत्वे गुणेकर द्वित्वमिति चेत् न चतुर्विशतिर्गुणा. पञ्च कर्माणीनिवदारोपात् तदुपपत्तेः। समुच्चयोऽपि तर्हि विशेषः स्पादिति चेत् न दित्यादीनां कचित्ताधि. कस्यमन्तरेण समारोपानुपपत्तेः । नन नित्यमेर दित्वादिकमपेक्षानुद्ध्या व्यज्यत इति चेत् न अपे- क्षाद्वित्वेनैव व्यञ्जकर दित्यव्यञ्जकापेक्षानुदया त्रित्वादीनामप्यभिव्यक्तिप्रसङ्गात् । अपेक्षानुद्विविशेषो दिवव्यञ्जक एवेति चेत् समानदेशानां समानेन्द्रि- पग्राह्याणां प्रतिनियतव्यञ्जक्व्यडग्यत्यानुपपत्तेः ।

·। फणादरहस्यम् । अवयविसंयोगपोर्यभिचार इति चेत् न एकायच्छेदेन समानदेशत्यस्य विवाक्षितत्वात् अवयपिनोाप्यवृत्ति- स्येनाव्याप्यवृत्त्यवयवसंयोगस्यैकावच्छेदेनावृत्तेः। अई- निखातवंशसंख्यापरिमाणयाव्यभिचार इति चेत् न त- बेन्द्रियसन्निकर्पण द्वयोरपि ग्रहणात् हस्ताद्यवच्छेदमात्र तत्र न गृह्यत इत्यन्यदेतत् । अत एव लीलाबला- केत्यत्र रूपपरिमाणयोर्न व्यभिचारः पररसरव्यभिचा- रिव्यञ्जकाव्यङ्ग्यत्वं वा विवक्षितम् तस्मादपेक्षावुद्धि- दिस्वादीनामुत्पादिकैच न तु व्यक्षिका किं च द्वि- स्वाद्यपेक्षाबुद्धिजन्य कार्यस्वे सति नियमेनेकप्रतिप- तृवेद्यत्वात् सुखयत् अथ प्रागभावादी व्यभिचारवा- रणाय कार्यत्वे सतीति विशेषणम् न चैतदसिद्ध द्वित्वादीनामनेकवृत्तीनां नित्यत्वे जातित्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः जातिग्रहे व्यक्तिस्वरूपयोग्यतामात्रस्य तन्त्राचे ऽपेक्षाबुद्धचनपेक्षाप्रसङ्गात् । ननु कारणगु- णेभ्य एव नित्वादिकमुत्पन्नमपेक्षाबुद्धया व्यज्यतामि- सनुमानमप्रयोजकमिति चेत् न तथा सति दित्या- दीनामेकद्रव्यत्वप्रसङ्गात् एकत्वयत् वाम्यामवयग- भ्यामारव्धे वित्यादिकं च न स्यात् कारणाभावात् द्रव्यान्तरेकत्वमादाय पराईपर्यन्तमुत्पद्यतामिति चेत -- ·प्रशस्तपादभाप्पटीकासाहे न द्रव्यान्तराणां तत्र अस्यैव नियमस्थानभ्युपगमात् . कारणत्वात् अकारणगुणेनापि जन्यताम्. कारणाका- रणसंयोगजसंयोगवदिति चेत् एवं सत्यकरीतरु(?). संयोगादुत्पन्नस्य संयोगस्य यथाङ्कुरी(?) नाश्रय- स्तथा नित्यादिकमपि कारणाश्रयं न स्यात् तथा च कारणपरमाणुदपमादाय व्यणुके नित्यव्ययहारानु- पपतिः किञ्च हित्वादीनां कारणगुणपूर्यकरये नित्यद्र- व्येषु शित्वादिकं नोत्पयेत तस्मादपेक्षायुद्धिनिमित्तका. रणं समानाधिकरणमेकत्वमसमवायिकारणं हिस्वादि. परार्धपर्यन्तसंख्यानामिति स्थितम् । तत्रैतचिन्त्यते। स- मवाय्यसमवायिनिमित्तानां साम्ये द्वित्यादिकार्यवैचित्र्यं कथं स्थादिति । द्वाभ्यामकत्याभ्यां समानाधि. करणं द्वित्वं त्रिभिरेकत्वैस्त्रित्वमिति चेत् न एक- वे हित्वाद्यभावात् । हाम्यां द्रव्याभ्यां द्वित्वमिति चेत् न द्वित्वोत्पत्तेः पूर्व द्रव्ये द्वित्वाभावात् । भावे वा द्वित्वान्तरवैयर्थ्यात् । एकवेवेव द्वित्वाद्युत्पत्ति प्रति' किश्चिदैलक्षण्यमिति चेत् न तत एव वित्यादिव्यवहा- रोत्पत्ती बित्वायभ्युपगमविरोधात् । अपेक्षापहावेव तथा विशेषोऽस्तीनि चेत् न विषयवैलक्षण्यं विना तदनुपपचे अननुभवाच्च। अदृष्टविशेषादेव विशेष इति चेत् एवं ती-- ·कणादरहस्यम् । स्याव्यवस्थिततया द्वयोरेव कदाचित् त्रित्वं त्रिपु कदा. चित द्वित्वं व्यवहियेत । दृष्टनियामकमन्तरेणादृष्टे तथा- भ्युपगमे सर्वत्र कार्यवैचिव्ये तदङ्गीकारे कारणान्तरवैचि. त्र्यानुपपत्तेः। आरोपितं द्वित्वादिकमेकरवे ऽविशेषा स्या- दिति चेत् न द्वित्वादिकं विना तादृशाभिमानासिद्धे। तादृशाभिमानमन्तरेणापेक्षायुद्धेरविशेषात् । अभि- मानान्तरेण तथापेक्षायुरुत्पत्तौ चानवरथानादिति चेत् । मैवम् । प्रागभावभेदात् कार्यभेदोपपत्तेः । प्रा- गमावोऽपि साधारण एवेति चेत् घटसामग्न्यां सत्याम- प्युत्पन्न एव घटः पुनर्नोत्पद्यते ऽनुत्पन्नश्वोत्पद्यत इत्यन्व- यव्यतिरेकाभ्यां स्वस्वप्रागभावस्यैव कारणत्वोपगमात् । यदि च नैवं तदा पाकजस्थले रूपरसादीनामपि वैलक्षण्यं न स्यात् । नहि तत्र स्वप्रागभावमन्तरेण कार्यभेदप्रयो- जकमन्यत् पश्यामः | समवाय्यसामवायिनिमित्ताना साधारण्यात् प्रागभावस्यान्यथानुपपत्त्या स्वध्वंसस्यापि तत्तत्कारणत्वात् तत्कृतमेव वैलण्यं स्यादिति चेत न ध्वंसानामप्यन्वयव्यतिरेकयोः सर्वाणि प्रति साम्यात् । यत्र गन्धमावलक्षण्यं घटादी दृश्यते रसादीनां साम्य तत्र गन्धमानस्यैव पाकजस्वाभ्युपगमे ऽन्येपांप्रागभावा- ना'व्यभिचारान् स्वस्वप्रागभावमात्रस्यैव तत्र कारणत्वा- ·७२ प्रशस्तपादभायटीकासनहे वधारणात् प्रकृते व्यभिचाराभावात् । द्विस्वादिप्रागमा- वाना सर्वसाधारण्यमिति चेत न एवं सति चनुष्ट्वाद्युत्पत्ती द्वित्वादिप्रागभावानामावश्यकरखेन द्वयमिदं त्रयं चतुष्टयं चेति स्यात् । अत एव व्यङ्ग्यस्यं चूम इति चेत् न तत्र दोपस्योक्तत्वात् । प्रागभावानां चासाधारणकारणत्वस्य समर्थितत्वात । यद्दा शुन्दया अपेक्षाबुद्ध्या द्वित्वं द्वि- स्वसहितया त्रित्वमित्याधुन्नेयम् । शुद्धत्वं चैकत्वान्न सं. ख्याविषयत्वम् । ननु हे द्रव्ये त्रीणीमानीति संख्या- विशिष्टप्रत्यक्ष एव विशेषणस्य द्वित्वादेविनाशात् विशे- पणसम्बन्धाधीनत्याद्विशिष्टज्ञानस्य प्रत्यक्षस्य वर्तमान. विशेषणविषयत्वादिति विशिष्टज्ञानमनुपपन्नमिति चेत् न विशेषणस्य विशिष्टज्ञानजनकत्वात् जनकत्वं च पूर्व- मत एव द्वित्वादरिति या ॥ अथ परिमाणम् । कालवृत्तिवृत्तित्वे सति एक- वृत्तिमात्रवृत्तिगुणत्वसाक्षायाप्यजातिमत्त्वं परिमाणत्वं परिमितव्यवहारासाधारणकारणगुणलं वा विधम् । अणुत्वं महत्त्वं हस्त्रत्वं दीर्घत्वं च । तता- गुत्वं परमाणुवृत्चि तच्च पारिमाण्डिल्यं(१) तवसमाना- धिकरणं परमहस्वत्वम् । अवान्तराणुलं घणुकमात्र. (१) पारिमाण्डल्य-पा० ३ पु०। । तच्चतु ·कणादरहस्पम् । वृत्ति तत्समानाधिकरणमेवावान्तरस्वत्वं व्यणुक- मारभ्ध महीमहीधरसागरादिपर्यन्तमवान्तरमहत्वं त- तुसमानाधिकरणमेवावान्तरदीर्घत्वम् । आकाशकाल- दिगात्मसु परममहत्त्वं तत्समानाधिकरणं च परमदीर्घत्वं एवं सर्वमेव द्रव्यं परिमाणहययोगि । हूस्वत्वदीर्घत्वे न परिमाणे इति केचित् । तन्न महत्सु दीर्घमानीयता- मिति निर्धारणवलात् तत्सिद्धिः । न च महत्त्वविशे- पविषयकत्वेनावयवसंस्थानविशेषविषयकत्वेन वा नि - रणोपपत्तिरिति वाच्यम् । इदमस्मान्न महत किं तु दीर्घ- मिदमस्मान्न दीर्घ किं तु महदिति प्रतीतिवैलक्षण्यात् तसिद्धिः। एवं महत्तरेषु दीर्घतरमानीयतामिनि प्रतीते- रपि तद्भेदसिद्धिः । न च महत्सु वर्तुलं चतुरस्रं त्रिकोणं चानीयतामिति निर्धारणबलाद लादिकमपि परिमाणं स्यादिति वाच्यम् तेषां महत्त्वविशेषत्वात अन्यथा गौर- वात् । सङ्कोचविकाशवदवयत्रसंस्थानविशेपत्याहा दीर्घ- लहस्यत्वे न नित्ये इत्येके । तन्न परममहत्ववादितरापे- क्षया आकाशादीनां परमदीर्घत्यस्य परमाणुप परमहस्व- त्वस्य चौरपचिकमतीतेः । यदि परमहस्वत्वं परमा- शुप्ववान्तरहस्वत्वं च घणुकेष्वेव तदा एवं सापेक्षया स. मिदादिषु कथं ह्रवत्वव्यवहारः कुवलयापेक्षया कथमा- ·७४ प्रशस्तपादभाप्पटीकासाहे मलकादावणुत्वव्यवहार इति चेत् न तयवहारस्य भाक्तत्वात् । भक्तिश्च प्रकर्षाभाव एव उभाभ्यां भज- नात् । यत्र वास्तवं हस्वत्वं यत्र चावास्तवमुभयत्रापि प्रकर्षामावस्य सत्त्वात । नन्ववान्तरमहत्वदीर्घत्वयोः प्रत्यक्षमेव प्रमाणं परमदीर्घत्वहस्वत्वयोः किं प्रमाण- मिति चेत् यौगिप्रत्यक्षमेव । तद्विधियान्याप्युच्यते(१) अणुपरिमाणं स्वसमानाधिकरणपरिमाणभिन्नं परिमाण- स्वात महत्त्ववत् एवं परममहत्त्वं स्वसमानाधिकरण. परिमाणभिन्नं परिमाणत्वात् महत्त्ववत् । यहा परि- माणत्वं स्वसमानजातीयसमानाधिकरणत्वव्याप्यं का- लवृत्तिवृत्तित्वात् दिग्वृत्तिवृत्तित्वाहा संयोगत्व- वत् विभागत्ववत् । तत्रानित्यमहत्त्वं संख्यापरि- माणप्रचययोनि प्रसरेणुमहत्वं सख्यामात्रयोनि ईश्वरा- पेक्षाबुद्धा घणुकेषु त्रिपु वर्चमानया बहुत्वसंख्यया तदु- त्पत्तेः अवयवमहत्त्वप्रचययोस्तनाभावात् । समानमह- वसमानबहत्वावयवारब्धद्रव्यापेक्षया तूलकादिपरिमा- णोत्कर्षदर्शनात् प्रचयस्य कारणत्वमवयवप्रचयमहत्त्वसा- म्ये भूयोवयवारब्धे महत्वोत्कर्षदर्शनात बहुत्वस्य समा- नप्रचयवहुत्वावयवारब्धापेक्षया महावयवारब्धे महत्त्वो- (१) तद्विश्वासायान्यदप्युल्यते-प --पा० ३ पु०॥

·कणादरहस्यम् । स्कर्षदर्शनान् गहत्वस्य साकल्पे तु सर्वेषाम् । यहान्यप- व्यतिरेकित्वात घणुकपरिमाणं परमाणुद्वयनिष्ठपेश्वरापे- क्षावुद्धिजनितथा द्वित्वसंख्यया जन्यते हस्त्रत्वमपि तयैव कार्यभेदस्तु प्रागभावभेदात् महत्त्वकारणमिव दीर्घत्वका- रणभेदस्तु पागभावभेदादेव । विनाशस्त्वनित्यपरिमाणानां सर्वेषां स्वाश्रयविनाशादेवा परिमाणत्वजातिसिहौ प्रमा- णमनुगतप्रत्यक्षमेव । यहा महत्परिमाणं महापरि- माणासमानाधिकरणगुणवृत्तिगुणत्वव्याप्गजातिमत् मू- तगुणत्वाद् रूपवत् मूर्तपदं ज्ञानादी व्यभिचारवा. . रणाय तेषां गहापरिमाणासामानाधिकरण्याभावात् ।। अथ पृथक्त्वम्। प्रक्रियान्तरमस्य संख्यावत् । अ- वधिव्यङ्ग्यत्वे सस्पेकमात्रवृत्तिवृत्त्यनेकवृत्तिवृत्तिगुण- त्वव्याप्यजातिमत्त्वं पृथक्त्वम् | प्रमाणं चात्रेदमस्मात् पृथगित्यवाधितं प्रत्यक्षमेव । तत्र विप्रतिपत्ती संख्यात्वमे- कानेकवृत्तिवृत्तिगुणत्वसाक्षायाप्यजातिसमानाधिकरणा- त्यन्ताभाषप्रतियोगि गुणलव्याप्यजातित्वात् रूपस्व- वत् । रूपत्वादीनां संख्यावृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वेनैव वा साध्यसत्त्वात् । ननु पृथक्त्वबुद्धिरितरेतराभावन. वान्यथासिहेन तद्गुणान्तरमिति चेत् न पृथक्त्वस्या- वधिनिलप्यत्वादन्योन्याभावस्य च प्रतियोगिनिरूप्य- ·प्रशस्तपादभाप्पटीकामहे त्वात् इदमस्मात् पृथगिदमिदं न भवतीति प्रतीतिमे- ददर्शनात् । प्रातिपदिकार्थमात्र एवं पञ्चम्यनुशास- नवलादिति चेत् तर्हि अन्यारादितरर्ते इत्यत्रान्यशब्द. स्पार्थपरतया तदर्थकनप्रयोगेऽपि पञ्चम्यापत्तेः । तथा च घटान्न पट इति स्यात् । एवं तर्हि अन्यदर्थान्तर- मितर भिन्नमित्यादिशब्दा अपि पृथक्त्वपर्याया एय स्यु- रिति चेत् कः सन्देहः । नार्थविशिष्टः पृथक्त्वशब्दार्थों न तु नार्थमात्रमिति चेत् न अपटो घट इत्यत्रापि पश्च- 'म्यापत्तेः । वैशिष्ट्यमेव पृथक्त्वम् भवति हि तस्मात् पृथ- गिति तस्माद्विशिष्ट इत्यर्थ इति चेत् न दण्डविशिष्टोऽयं देवदत्तो न तु दण्डाविशिष्टात् पृथगिति प्रतीतेः । न च वैधर्म्यमेव पृथक्त्यं श्यामादक्तो विधर्मा न तु पृथगिति प्रतीतेः न च सामान्यविशेष एव पृथक्त्वं पदार्थतय. वृतित्वे सत्तया द्रव्यमात्रवृत्तित्वे द्रव्यत्वेन सहान्यू. नानतिरिक्तवृत्तित्वात् । यदि पृथक्त्वं गुणः कथं गुण- कर्मादौ तत्प्रतीतिरिति चेत् न तत्र तहयवहारस्य गौणत्वात् । अन्योन्याभाववत्वैव च गुणयोगः प्र- तीतिश्च कथं गौणीति चेत् न प्रतीतेरारोपरूपत्वा- त् महान् शब्द इतिवत् अन्योन्यावधिकं प्रति- दव्यमेव पृथक्त्वं प्रतीयत इति प्रतिद्रव्यविश्रान्त- .

·कणादरहस्यम् । मेव । अनेकद्रव्यमपि द्विपृथक्त्वादिकमित्यत्र न प्रमाणं द्वौ पृथगिति प्रतीतेर्दित्वसमानाधिकरणा- भ्यां पृथक्त्वमेवान्यथासिद्धत्वात् । द्वौ पीताविति- चदिति चेत् न प्रत्येकविश्रान्तपृथक्त्वयोरन्योन्या. वधिकत्वात् । भवति हि चैत्रान्मैत्रः पृथगिति चैत्र- मैत्री हौ पृथगिसत्र तु चैत्रमैत्रयोः प्रत्येकं नावधित्वं नहि भरति चैत्रमैत्रौ चैत्रान्मनाहा पृथगिति द्विपरव- बन्दीग्रहस्तु तत्रैव मोचनीयः । हिपृथक्त्वादी पृथक्त्वजातेरन्यावान्तरजातिर्न वर्तते प्रतीतिवैलक्षण्यं हित्रादिघटितमेवेति । यद्यपि भाष्यस्वरसस्तथापि द्विपृथक्त्वादाववान्तरजातिवर्तत एव द्वित्वत्वादिजा- तिः परं तत्र न वर्तते तद्विशिष्टबुद्धिस्तु द्वित्वा- दिगुणाधीनैवेसाचार्याः । तत्रापि द्विपृथक्त्वोत्पत्ति- काले यदि द्वित्वमुत्पद्यत एव तदा तत्र समाना- धकरणं द्वित्वं विशेषणमन्यथोपलक्षणं द्विपृथक्त्वादि- प्रक्रिया द्वित्वादिप्रक्रियावद द्रष्टव्या । एकत्ववदेकपृथ- रत्वस्यापि कारणगुणपूर्वकत्वमाश्रयनाशनाश्यत्वं हि- खादिवत् द्विपृथक्त्वाद्यपेक्षाबुद्धिजन्यत्वं तन्नाशनाश्य. वं च । समानदेशानां समानेन्द्रियग्राह्याणां च द्वि- अहिपृथक्त्वादीनां परस्परव्यभिचारिव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वं ·- प्रशस्तपादभाप्पटीकासन नास्तीत्यदोपः॥ अथ संयोगः । विभागप्रतियोगिकान्योन्याभाव. बत्त्वे सत्यनेकवृत्तिमात्रवृत्तिगुणत्वसाक्षायाप्यजातिमवं संयोगत्वम् । द्रव्यासमवायिकारणवृचिगुणत्वसाक्षा- याप्यजातिमत्त्वं वा । पार्थिवपरमाणुरूपासमवायि. कारणवृत्तिगुणत्वंसाक्षायाप्यजातिमत्त्वं या सादिप्रक्षेपेणापि द्रष्टव्यम् । प्रमाणं त्वत्र प्रत्यक्ष- मेव । भवति हि संयुक्ताविमावितिधीः प्रात्य. क्षिकी । स चायं विविधः अन्यतरकर्मज उभ- यकर्मजः संयोगजश्चेति । तर अन्यतरकर्मजो यथा स्थाणुश्येनयोः । उभयकर्मजो यथा मल्लयोपयो- र्वा । संयोगजश्च यथा तन्तुतुरीसंयोगात पटतुरीसंयो- गः यथा वाङ्गुलीतरुसंयोगाद्वरततरुसंयोगः का- रणाकारणसंयोगात कार्याकार्यसंयोगः सर्वत्र द्रष्टव्यः । कारणसंयोगिना हि कार्यमवश्यं संयुज्यते । भवति ह्यगुलीमातकर्मणा तरुसंयोगे जाते निश्चलस्यापि पाणेस्तरुसंयोगप्रतीतिर्मुजतरुसंयोगप्रतीतिः शरीरतरु- संयोगप्रतीतिश्च । कचिवाम्यां तन्त्वाकाशसंयोगाम्यां द्वितन्तुकाकाशसंयोगः बहुभ्यश्च तन्तुतुरीसंयोगेभ्य एकः पटतुरीसंयोगः। कचिदेकरमादेव कारणाकारणसंयोगाद ·कणादरहस्यम् । इयोः कार्याकार्यसंयोगयोगत्पत्तिः यथा पार्थिवाप्य- परमाण्वोः संयोगे सति तयोरेव सजातीयापरपर- माणुहपसंयोगे सति घणुकहयारम्भे वा रूपाधुसति- समकालमितरेतरकारणाकारणगतात संयोगादितरे- तरका कार्यगतौ भवतः तत्र मानं पार्थिवष्णु- कमाप्यनाणुनाऽऽप्यं च ह्यणुकं पार्थिवेनाणुना संयुज्यते तदकार्यत्वे सति तत्संयोगिकार्यत्वात् यद्यदायत्वे सति यत्संयोगिकार्य तत्तेन संयुज्यते तथा तुरीसंयु- क्ततन्तुकार्यः पटस्तुयेति । अत्र च पार्थिवः परमाणुरा- प्ययणुकसंयोगी आप्यम्यणुकाजनकत्वे सत्या- प्यह्यणुकसमानाधिकरणसमानकालीनसंयोगाश्रयत्वा- तु यदेवं तदेवमित्यनुमानमसङ्गतं प्रकारान्तरेण त- संयोगसिद्धौ विवक्षितासिद्धेः । सोऽयमनेकवृ- त्तिरव्याप्यवृत्तिश्च तत्र यावदन्योन्याभावसमानाधिक- रणत्वमनेकवृत्तित्वम् आश्रयान्योन्याभावसमानाधिक- रणवं वा स्वसमानाधिकरणकत्वात्यन्ताभावसमा. नाधिकरणत्वम् स्वसमानाधिकरणपरिमाणात्यन्ता- भावसमानाधिकरणलं वा गुणानेकवृत्चित्वम् अ- व्याप्यवृत्तित्वं च स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्यम् स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं वा स्वा.

·८० प्रशस्तपादभाष्यटीकास त्यन्ताभावाविरोधित्वं वा स्वाविरोध्यत्यन्ताभावप्रतियो- गित्वं था । कथमेवमिति चेत् अनुभवबलात् भवति हि मूले वृक्षः कपिसंयोगवान्न(१) शाखापामिति धीः । मूलशाखे एव संयोगतदभावाश्रयाविति चेत् न वृक्षग- त्वेन हयोरनुभवात् । विरोधिनोरेकाश्रयत्वाभावादनुभवो भ्रम एवायं किं न स्यादिति चेत् अबाधितानुभवरले- नानयोर्विरोधस्यैवाभावात् नहि विरोधाविरोधावनुभवम- भिभूयावकाशमासादयतः । अन्येषां पदार्थानां नेयं रीतिरिति चेत् माभूत् सर्वेषां स्वभावस्य साधारण्ये जग- द्वैचित्र्यभङ्गप्रसङ्गात । यहा संयोगो व्याप्यवृत्तिरेव कि विदवयवावच्छेदेन तु तदाधारता निरूप्यते इत्येवा- व्याप्यवृत्तित्वार्थः । यद्वा अवयवसंयोगे उपलभ्यमान एवाययविसंयोग उपलभ्यते यत्रावयवे संयोगाभावस्त- स्मिन्नुपलम्यमानेऽपि नोपलभ्यत इत्यव्याप्यवृत्तित्वा- थः। सोऽयं द्रव्यगुणकर्मणामसमवायिकारणं तत्र द्रव्यार- म्भे निरेपक्षः नहि तन्तूनां परस्सरसंयोगे पटारम्भे कस्य- चिदपेक्षा । रूपादीनामारम्भेऽग्निसंयोग औपण्यमपेक्षते । कर्मारम्भे नोदनाभिघातौ स्पर्शवेगावपेक्षेते इति गुणक. रिम्भे सापेक्षः । विभुनोरजोऽपि संयोग इति चेत् न १) किं तु शासायां-पा०२ पु०।

·फणादरहस्यम् । संयोगव्यापिकाया युतसिद्धस्तत्राभावात् नहि पृथगान- याश्रिततं पृथग्गतिमत्त्वं वा युतसिद्धिर्विभुनोः सम्भव- ति । यद्यपि प्रत्येकमनोन व्यापकता संयोगित्वेऽपि विभुपरमाण्वोः पृथगाश्रयाश्रयित्वाभावात संयोगित्वेऽपि । शरीरत्यगिन्द्रिययोः पृथग्गतिमत्त्वाभावात् पृथग्गति- मत्वं हि परस्परविभागहेतक्रियावत्वं तच्च तयोनास्ति तथाप्येतद्वयान्यतरत्वं संयोगव्यापकं द्रष्टव्यम | अ- वयवावयविनोः पृथग्गतिमत्त्वेऽपि युतसिहव्यतिरेकः परस्परविमागहेतुः क्रियाविरहादेव । इपेनाश्यवकर्म- जन्यविभागसमकालं' श्यनकर्मचिन्तायां कर्मसं- योगौ सम्भूयापि संयोग' जनयत इति कन्दली. कृतः । तथाहि श्येनावयवकर्मजन्यविभागश्येनकर्म - णी पूर्वसंयोगनाशविभागी श्येनावयवस्थाणुसंयोग- श्येनकर्मजनितविभागजन्यसंयोगनाशी तदुत्तरं श्येना- वयवस्थाणुसंयोगश्येनकर्मभ्यां श्येनस्थाणुसंयोगः । प्र- त्येकमवधृतसामर्थ्याभावात् नैवमिति किरणाचलीकृतः । तथाहि संयोगजश्व संयोगो विभागाविरोधी संयोगेना- निनात् । कर्मजस्तु संयोगोविभागविरो- धी कर्मणान्तरा विभागजननात् न चैकस्यैव विभागवि- रोधित्वं तदविरोधिलं सम्भवतीति किस श्येनकर्मसम. न्तरा विम ·प्रशस्तपादभाप्पटीकासद्वारे कालमवश्यं तवयवकर्मणा भवितव्यम् अवयविकर्मणां यावदवयवकर्मव्याप्तत्वात् ।तथा च कर्मवति कर्मानुत्पन्चे- स्वपं श्येनावयवकर्मनाशानन्तरमेव श्यनकर्मणा भवि- • तव्यमिति कुतो योगपघम् । योगपये च तदुभयजनि- तसंयोगविरुद्धजातिहयसमावेशः स्यात् । न च तदुभय- विजातीय एवापं संयोगस्तादृशजातेयोग्यानुपलब्धिप्रति- हतत्वात संयोगस्य निविधस्यापि समानाधिकरणा- द्विभागाद्विनाशः । यदा निष्क्रियमेव द्रव्यं विनश्यति तदाश्रयनाशादपि संयोगनाशः कचिदाश्रयनाशवि- भागाभ्यामपि । तद्यथा अंशुकर्मजनितविभागाद् यदा तन्वारम्भकसंयोगनाशस्तदेव तन्त्वन्तरे कर्म तन्त्वार- म्भकसंयोगनाश इति कन्दलीकृतः । तदसत् द्रव्य- विनाशकाले विभागानुत्पत्तेः समवायिकारणस्य कार्य- समानकालीनस्वनियमादिति किरणावलीकृतः ।। अथ विभागः । स्वजनककर्मोत्पत्यधिकरणक्षणा- व्यवहितोत्पत्तिकवृचिगुणत्वसाक्षायाप्यजातिमत्त्वं वि- भागत्वम् । द्रव्यासमवायिकारणावृचिवे सत्येकमात्र- वृत्त्यवृत्तिगुणत्वसाक्षायाप्यजातिमत्त्वं वा विभक्तप्रत्यय- विशेषणत्वं वा । संयोगाभाव एव विभाग इति चेत् असन्ताभावले रूपादिष्वपि प्रसङ्गात् । द्रव्यवृत्तिखेन .

·है कणादरहस्यम् । ८३ विशेपितोयमिति चेत् न अवयवावयविनोरपि प्रसङ्गात् । संयोगवसांसाविति चेत् न एकसंयोगिनाशेऽपि- विभागप्रत्ययप्रसङ्गात् । संयोगिंदर्यवृचिः संयोगवं- सो विभाग इति चेत् न द्वित्वस्यातन्त्रत्वात् । न हि' घटत्वनिबन्धनो(१) घटव्यवहारस्तदेकत्वानेकत्वनिब- न्धनः(२)। ननु विभागस्य क्षणद्वयमातावस्थायितया तदुत्तरकालमपि विभक्तप्रत्ययानुवृत्त्या संयोगलाव- च्छिन्नप्रतियोगिकः संयोगध्वंसो वा संयोगासमानकाली- नः संयोगधंतो वा संयोगिद्वयनिष्ठो विभागः स्यादिति चेत् न उक्तोत्तरत्वात् । प्रमेयाधिक्याधीनो हि विलक्ष- णप्रत्ययो न विशेषणैकत्वमात्राधीन इति । किच संयो- गस्य समानाधिकरणविरोधिगुणनाश्यत्वात् स एव गुणो विभागः । कर्मैव संयोगनाशकमस्त्विति चेत् न कारण- नाशविरोधिगुणयोरेव गुणनाशकत्वकल्पनात किञ्च य- त्राकुरीकर्मणाकरीतरुसंयोगस्तस्माइस्ततरुसंयोग- स्ततो भुजतरुसंयोगस्ततः शरीरतरुसंयोगस्तवाङ्कु- मुत्पन्नेन कर्मान्तरेणाङ्कुरीतरुविभागादकुरीतरुसं- योगनाशसम्भवेऽपि हस्ततरुसंयोगादीनां नाशकः स- मानाधिकरणो, गुण एवं धाग्यः अकुरीकर्मणो व्य- (१) परतन्त्रो-पा०२ पु०॥ (२)परतन्त्रो-पा० ३ पु०। :

·८४ मशस्तपादभाष्यटीकासकहे धिकरणस्यापि संयोगनाशकत्वप्रसङ्गात् । विभागः सन्नित्यवाधिनप्रत्ययात् घटात् : पटोऽयं विभक्त इति सावधिकत्वात् शब्दसंयोगाजन्यशब्दासमवायिकारण- त्वात् त्रिभागाभावस्यैव संयोगापची विनिगमकाभा- वात् न संयोगध्वंसो विभागः । हिमबिन्ध्यौ विभ- ताविति धीस्तु संयोगाभावे विभागारोपरूपा विभा- गपदस्य नानार्थत्वाहा । किञ्च संयोगत्वं द्विष्ठमात्र- वृत्तिगुणत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिभिन्न जातित्वात् मेय- त्वात् घटवदित्यनुमानादपि विभागसिद्धिः । सोऽयं विभागस्त्रिविधोऽन्यतरकर्मज उभयकर्मजो विभागज- श्व । उभयकर्मजे यद्यपि दण्डद्वयजन्ये घटे एकदण्डज- न्यो न विशेषस्तथा न विशेषो युक्तः तथाप्यन्यतरक- मजे विभागे पटाद् घटो विभक्त इति धीरुभयजे तु मल्ली मेषौ वान्योन्यं विभक्ताविति धीरिति प्रत्ययकृत "एव विशेपो द्रष्टव्यः । विभागजस्तु द्विविधः कारण- मात्रविभागपूर्वकः कारणाकारणविभागपूर्वकश्च त- नायो वंशे पाव्यमाने दलहयविभागाइलाकाशविमा- गः दलकर्मत एवं किं न स्यादिति चेत् न कर्मणो ट्रन्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकतया तदविरोधि- विभागजननासामर्थ्यात् न छक कर्मोभयं विरुद्धं का- ·कणादरहस्यम् । र्य कर्तुमीष्टे कार्यविरोधेन कारणविरोधस्यापि कल्पयि- तु महत्वात् कारणविरोधस्तु कर्मवैलक्षण्यकल्पननि- वर्तनीय एवं कर्मवैचित्र्यं तु किश्चिदारम्भकसंयोग- प्रतिद्वन्द्विविभागजनकस्य तत्प्रतिद्वन्द्विविभागमात्र- जनकम् किञ्चिच्च तदविरोधिविभागमात्रजनकमिति । दृष्टं हि विकसत्कमलकुड्मलादी द्रव्यारम्भकसंयोगा- तिद्वन्द्विविभागजनकस्य तत्प्रतिहन्हिविभागाजनकल- म् । अन्यथा कमलकुड्मलमपि नश्यदिति । तथा च वंशदलकर्म यदि द्रव्यारम्भकसंयोगाविरोधिवंशदला- काशविभागमपि जनयेत दलहयविभागं न जनयेत् तस्प द्रव्यारम्भकसयोगिविरोधित्वात् । ननु कर्मवैज्ञात्य- मन्यथापि सम्भवति किश्चित् कर्म विराधिनमविरोधिनं घ विभागं जनयेत् किश्चिदा विरोधिनमेवेति चेत्न एता- वतापि विरुद्वकार्यजनकत्वविरोधस्यानिवृत्तः । वैजात्य- कल्पना वस्तुस्वाभाव्यमेवाविरोधं निवर्तयिष्यतीति चेत् न कार्यविरोधस्य प्रत्यक्षसिद्धतया तदधीनकारणवैजा. सस्यैव कल्पयितुमुचितत्वात् । उमयजनकस्य च स. न्दिह्यमानस्त्रान तदनुरोधिवेजात्यकल्पनम् । ननु वंश- दलकर्म विरोधिविभागजनक विरोधिविभागजनकल्ला- दित्यत्रान्वयेन दृष्टान्ताभावो द्रव्ये व्यभिचारात । न च ·प्रशस्त पादभाष्पटीकासवहे यदविरोधिविभागजनक न तद्विरोधिविभागजनकं य- था कमलदलकतिव्यतिरेकीति वाच्यम् । द्रव्ये व्य. भिवारादिति चेत् मैवं दलाकाश विभागो न'द्रव्या- रम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्विविभागजनककर्मजन्यः द्रव्या- रम्भकसंयोगाप्रतिद्वन्द्विविभागत्वात कमलदलविभागव- दिति भावार्थत्वात् । ननु संयोगे ऽप्ययं न्यायः क- थं न स्यात् द्रव्यारम्भकसंयोगजनकस्य कर्मणो द्रव्या. नारम्भकसंयोगजनने विरोधात् तथा च कारणद्वयसं- योगपूर्वकाः कारणाकारणसंयोगाः स्वीक्रियन्तामिति चेत् न संयोगस्वरूपतो विरोधाभावात् अनारम्मक- द्रव्यसमवायाधीनं हि संयोगस्य द्रव्यानारम्भकत्वं न स्वरूपतः । नन्वारम्भकेऽपि तन्वादी रण्डाकरण्डावस्थिते वर्तमानानां संयोगानामनारम्भकत्वदर्शनाता नूनं संयोगे वैजात्यं तदधीनं च कर्मण्यपि वैजात्यमिति कथमारम्भ- कसंयोगजनके नानारम्भकोऽपि संयोगो जननीय इत्यव- श्यं कारणमात्रसंयोगात कारणाकारणसंयोग उत्पाद नीय इति चेत् न सहकारिभेदसमवधानादेव तदुपपत्ती- वैजास्यकल्पने मानाभावात सोऽयं विभागः का- रणहयवर्ती कार्यनाशविशिष्टं स्वतन्त्रं वावयवमपेक्ष्या- काशादिविभागं जनयति निरपेक्षस्य जनकले कर्मः ·८७ कणादरहस्यम् । स्वापत्तेः । संयोगविभागयोरनपेक्षं कारणं कर्मति तल्ल- क्षणात कार्यविनाशो द्रव्यारम्भकसंयोगनाशः स्वातन्त्र्यं चावयवानां द्रव्यनाशवैशिष्ट्यमिति भाप्यकारीयविक- रूपार्थ इति कन्दलीकृतः । कार्यनाशो द्रव्यनाश एव स्वातन्त्र्यं चावयवानां द्रव्यनाशवैशिष्ट्यमेव विवक्षामात्रा. ६यंविकला इति किरणावलीकृतः। एवं कारणाकारणवि- भागपूर्वकोऽपि विभागो द्रष्टव्यः । अङ्गुली(१)तरुविभा- गाद्धस्ततरुविभागस्तेन शरीरतरु(२)विभाग इति कथ- मन्यथा संयोगपरम्पराविनाशः । विनाशस्तु सर्वेषां विभागानां : समानाधिकरणात संयोगादेव अन्यथा संयुक्तप्रत्ययवत् विभक्तप्रत्ययानुवृत्तिप्रसङ्गः ।। अथ ‘परत्वापरत्वे । कालपिण्डसंयोगासमवा- येकारणले सत्यपरत्वभिन्नैकवृत्तिमात्रवृत्तिगुणत्वं का- लिकपरत्वम् । स्पन्दविषयकापेक्षायुद्विजन्यत्वे सत्यप- त्वानाश्रयत्वं । यद्विशिष्टे द्रव्ये परमिति प्रत्ययस्त- स्परत्वम् यद्विशिष्टेऽपरमिति प्रत्ययरतदपरत्वमित्या- कार्याः । ननु दैशिकयोस्तयोर्न प्रमाणं परापरवुद्धोः सं- पुक्तसंयोगाल्पयिस्त्वभूयस्त्वाम्यामेवान्यथासिद्धेरिति चेत न तथा सति प्रमातर्यपि तद्व्यवहारप्रसङ्गात् । भवति (१) अङ्कुरी-पा०'३ पु०। (२) भुजतरु-पा० ३ पु. 1, ·.. प्रशस्तपादभाष्यटीकासनहे हि वाराणसी मत्तः परेतिधीः न तु वाराणसीतो- ऽहं पर इति संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वाविशेषे ऽपि प्रमातरि परत्वापरत्वयोरनुत्पादः कारणशक्ति- नियमात् । यथा भेर्याकाशसंयोग आकाश एव शब्दं जनयति न भेामपि तद्वत् संयुक्तसंयो- गाल्सीयस्ववहुत्वाहिशेषेऽपि प्रमेय एव परवापरत्वे न प्रमातर्यपीति । ननु परवापरत्वव्यवहारे ऽपि कारण शक्तिः कथं नाश्रीयते इति चेत् न कारणशक्त कार्यों- त्पाद एव नियमात व्यवहारस्तु निमित्तमात्राधीन एवेति विशेषात् । एकस्यां दिशि वर्तमानयोर्मूर्चयोरल्पतरसं- युक्तसंयोगादपरत्वं तदपेक्षं च बहुतरसंयुक्तसंयोगा- त् परत्यम् । विनाशस्तु परत्वापरत्वयोः क्वचिदपेक्षाबु- द्विनाशात् क्वचिदसमवायिकारणसंयोगनाशात् क- चिदाश्रयनाशात कचिदाश्रयनाशसंयोगनाशाम्यां क- चिदपेक्षाबुद्धिनाशसंयोगनाशाम्यां कचिच्च सर्वनाशेरिति सप्तधा(?) तदुक्तम्- अपेक्षाबुद्धिसंयोगद्रव्यसंयोगनाशनात् । पृथक् द्वाभ्यां च सर्वेभ्यो विनाशः सप्तधानयोः ॥ इति। अथ बुद्धिः। विषयप्रवणत्वं बुद्धित्तम् । इच्छासा- क्षारकारणात्मविशेषगुणवृत्तिगुणस्वसाक्षाध्याप्यजातिमत्त्वं ·कणादरहस्यम् । वा । सा च द्विविधा विद्या चाविधा च । तत्र विशेष्यावृत्यप्रकारकं ज्ञानं विद्या मिथ्याज्ञा- नमविद्या तत्र विद्या चतुर्विधा प्रत्यक्षलै- ङ्गिकरमृत्यापलक्षणा । ततेन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्न ज्ञानं प्रत्यक्षम् । अर्थजन्यं ज्ञानं वा ज्ञानाकरणकं ज्ञानं वा साक्षात्कारिज्ञानं वा । साक्षात्वं सामान्यविशेष- स्तत्वमित्यर्थः । एतदद्वयमीश्वरप्रत्यक्षसाधारणम्। स्मृत्य- जनकज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्वम् । शब्दे. तरोद्भूतविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनःसंयो- गाश्रयत्वं वा । नक्तवरनयनरश्मिः नेन्द्रियं किन्तु तेजो. न्तरमेव । शब्दरूपेतरोद्भनविशेषगुणानाश्रयत्वमिति त- दुपग्रहाय कर्त्तव्यमित्यन्ये । इन्द्रियाणि तु घ्राणरसनत्वक चक्षुःश्रोत्रमनांसि पट(१)। सन्निकर्ष चैषां संयोगः संयुक्त- समवायः संयुक्तसमवेतसमवायः समवायः समवेतसम- यायो विशेषणविशेप्यभावश्च । संयोगेन द्रव्याण संयुक्त- समवायेन द्रव्यगनजातीनां गुणानां कर्मणां च(२) संयु- क्तसमयेतसमवायेन गुणकर्मगतजातीनां समवायेन शा- उदस्य समवेतममवायेन शब्दत्वकत्वगत्वादीनां विशेषण- (१)प्राणग्सनचक्षु श्रोत्यड्मनासि पद्-पा० ३ पु०। (२)प्रहणमिस्पधिक ३ पु०॥ १२ ·प्रशस्तपादभाग्यटीकासवहे विशेष्यभावेनाभावस्य ग्रहणम् । तत्र वहिर्दव्याणां महत्त्वे सत्युभूतरूपवत्वं योग्यता बाह्यद्रव्यगतसामान्यगुण- कर्मणामुभूतरूपवचमहत्वैकार्थसमवेतन्वं सामान्यानां च योग्यव्यक्तिगतत्वं शब्दस्य कर्णशष्कुल्यवच्छेदे- नोत्पत्तिः तत्सामान्यस्य योग्यशब्दगतत्वमेव सं- सर्गाभावस्य योग्यप्रतियोगिकत्वम् अन्योन्याभाव- स्प योग्याधिकरणत्वम् स्वरूपयोग्यता भवति हि स्तम्भः पिशाचो न भवतीति चाक्षुषी प्रतीतिः । विशे- पणता च सम्बन्धान्तरगर्भा शुद्धा चेति द्वयी। तत्रा- घा संयुक्तविशेषणतादिभेदेन घोढा यथा संयुक्तवि- शेषणतया द्रव्यविशेषणीभूताभावग्रहणम् संयुक्तसमव- तविशेषणतया रूपादौ रसाभावग्रहणम् संयुक्तसमवेतस- मवेतविशेषणतया रूपत्वादौ रसत्वाद्यन्योन्याभावग्रहणम् समवेतविशेषणतया ककारादौ गत्वाद्यभावग्रहणम् सम- घेतसमयेतविशेषणतया कत्यादौ गत्वाधन्योन्याभावादि- ग्रहणम् । विशेषणविशेषणतया चाभावादिवैधादिग्र- हणम् । सामान्यलक्षणा च प्रत्यासत्तिविशेषणताविशेष एव । भासन्ते ह्यतीतानागतधूमादयो धूमत्वसामान्यवि. शेणतया सेयं संयुक्तसमवेतविशेषणता । संयुक्तस- मवेतसमयेतविशेषणतया च रूपस्वादिसामान्याधिशे.

·फणादरहस्यम्। पणतया च अतीतानागतरूपादय इत्याधुह्यम् । यो. गजधर्मश्च प्रत्यासत्यन्तरमेव ततसंस्कृतेन मनसाती- तानागतस्वरूपायोग्यपरमाण्याकाशादीनामनिरासात् । ज्ञानलक्षणा तु संयुक्तसमयेतविशेषणतैव । मन:- सयुक्तात्मसमवेतज्ञानविशेषणतया परमाणुप्रभृतीनाम- पि भानात् । भवति हि परमाणुमहं जानामीति प्रत्यक्षम् बहिर्द्रव्यग्रहे चतुर्विधः सनिकर्षः तन्त्रं स- चेन्द्रियार्थयोरन्योन्यामिन्द्रियावयवार्थावयवयोरन्योन्यमि. न्द्रिपारपत्रार्थयोरावयवेन्द्रिययोश्च । तदेतद् द्वित्रि- धम् । निर्विकल्पकं सविकल्पकं च । तत्राचं वैशि- प्ठ्याविषयकं निष्प्रकारकं वा । न तत्र प्रमाणमिति घेत न विशिष्टज्ञानस्यैव तत प्रमाणत्वात् । न हि विशेषणज्ञानमन्तरेण विशिष्टज्ञानमुस्पद्यते अ- नुमित्यादी तथा दर्शनात् । तथा च गौरिति प्रत्यक्ष विशेषणज्ञानजन्यं विशिष्टज्ञानत्वादनुमितिवत न च परोक्षत्वमुपाधिः प्रत्यभिज्ञाने साध्यान्यापकस्यात नापि विशिष्टविशेषणवं पक्षेतरत्वात् न च व्याप्य. स्वासिद्धिः अनुमितौ साध्यस्य शाब्दज्ञाने पदार्थस्य विशेषणस्य ज्ञातविशिष्टधीमात्रे जनकत्वदर्शनात् । न च विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानं तत तन्त्रं न तु ।

·प्रशस्तपादभाप्यटीकासकरे विशेपणज्ञानमिति वाच्यं लाघवेन विशेपणज्ञानस्यैव' जनकत्वकल्पनात् । किश्च प्राथमिकगौरिति प्रत्यक्ष गोत्वस्य · विशेषणस्य पूर्वानुभूतस्य कथं निर्विकल्पक- मन्तरेण ज्ञानं स्यात् । पूर्वजन्मानुभवस्य प्राग्भवीय-' संस्कारद्वारा कारणत्वकल्पनापेक्षया तजन्मानुभवस्यैत्र कल्पनौचित्यात् । जागराधज्ञाने च विशिष्ट(१). ज्ञानत्वेनाव्यवहितविशेषणज्ञानजन्यत्वमनुमेयं विशि- टज्ञानत्वात् । न च विशेषणवैयर्थ्य निर्विकल्पके व्यभि- चारवारकत्वेन(२) सार्थकत्वात् । तदसिद्धिदशाया तत्र कथं व्यभिचार इति चेत् न असिद्धेः परेण व्यभि- चारोद्भावनस्य दृष्टत्वात् । अनवस्थया व्याप्तिग्रह एव न स्याद्यदि विशिष्टज्ञानत्वादिति न क्रियेत । ततो येन विशेषणेन विना व्याप्तिप्रहितुं न श- क्यते तदेव सार्थकं न तु व्यभिचारवारकमेवेत्य- पि वदन्ति । विशिष्टज्ञाने च विशेषणज्ञानविशेष्येन्द्रि- यसन्निकर्पस्तदुभयासंसर्गाग्रहम कारणम् । विशेषण- सन्निकर्पोपीसके । तच्चैतदुभयमपि साक्षात्कारि इन्द्रिय-- जन्यत्वस्यैव साक्षात्त्वप्रयोजकत्वात् । अयं गौरितिसा- क्षात्कार गौशब्दोप्युपनीतो भासते चन्दने सौरभवत् । १) विशेष-पा०३ पु०। (२) धारणेन-पा० ३ पु० ।

·फणादरहस्यम् । यहा तटस्थ एव शब्दः न तु विशिष्टप्रत्ययविषयः हे द्रव्ये इति विशिष्टज्ञाने द्वित्ववत् तस्माद् वृत्तिरूपं तु वैशिष्टयं तत्रापि स्फुरति संज्ञास्मारकं तु निर्विकल्प- कमेव यदुक्तम् । यत् संज्ञास्मरणं नाम न तदप्यन्यहेतुकम् । पिण्ड एव हि दृष्टः सन् सज्ञा स्मारयितुं क्षमः ॥इति । अथ लैङ्गिकम् । तत्र व्याप्तिविशिष्टः पक्षधर्मो लिङ्गं तत्परामर्शः परामृश्यमाणं वा तदेवानमितिकरणम् । ननु कथमुत्तर: पक्षः अतीतानागतधूमादेरसतः करणत्वानु- पपत्तरिति चेत् न तत्र धमादिप्रागभावप्रध्वंसयोरे- व विद्यमानयोः करणत्वात् । तयोरपि सामान्यतो व- ह्रिव्याप्यत्वात् । नहि यत्र धूमप्रागभावप्रध्वंसौ तत्र न बहिरिति । अधूमाद् धूलीपटलादेः कथं वह्नयनुमितिरिति चेत् न ब्रूमो धूमः करणमपि तु व्याप्पत्वेन परामृश्यमा- णं करणमिति । तथा च ताद्रूप्पेण परामृश्यमाणं धूलीप- टलमपि कथं न करणं स्यात् पूर्वदिनवृत्तितया निश्चिता- दिवानी सदसत्वाभ्यां सन्दिह्यमानात् कथमनुमितिः स्या- तु धूमध्वंसयोरुभयोरपि सन्दिग्धत्यादिति चेत् न श्वस्त- नत्वविशिष्टधूमघसस्य तत्रापि निश्चितत्वात् सत्यपि धू- में विशेषणतायग्छेदकस्य श्वस्तनत्वस्याभावादित्यलमनेन।

·प्रशस्तपादभाप्पटीकासकहे तत्र साम्यात्य- तत्रापि व्याप्तिरव्यभिचरितः सम्बन्धः । ननु व्यभिचारः साध्यात्यन्ताभावसामानाधिकरण्यं तदभावश्चाव्यभि- चारः कथं केवलान्वयिनि स्यात् न्ताभावाप्रसिद्वेरिति चेत् न केवलान्वयिनि सम्बन्ध. मात्रस्यैव व्याप्तित्वात् तदतिरिक्तस्थले त्वन्यभिच- रितत्वस्योक्तत्वात् । एवं सत्सननगम इति चेत् न अननुगतस्यैवानुमितिजनकत्वात् । । अनुमितित्वाव- च्छिन्नं प्रति पक्षधर्मताज्ञानस्यैव जनकत्वात् अनुमि- तिविशेपं प्रति व्याप्तिविशेषस्य प्रयोजकत्वात । यहा अविनाभावसम्बन्धो(१)व्याप्तिः। ननु साध्यं विना सा- धनस्याभायो वाऽविनामावः साध्यसद्भावे साधनसहावो घा इयमपि व्यभिचारि साधारणमिति चेत् न साध्यं वि. नेति साध्यात्यन्ताभावति साधनस्याभाव इत्यर्थवा- त् । तथा च साध्यात्यन्ताभावासामानाधिकरण्यमे- व पर्यवस्यति साध्यविशेषमादायानुपपन्नमिदं नहि म- हानसीयवदयमाववति पर्वतीयोपि धूमो न वर्चत इति चेत् न साध्यसामान्याभावस्य विवक्षितस्यात् । वि. शेषाभााधिकस्य सामान्याभावस्पानुभवसिद्धत्वात । भवति हि वहिरन नास्ति महानसीयो पहिरन ना. (१) अधिनाभूतः सम्यम्घो-पा० ३ पु०।

·कणादरहस्यम्। ९५ स्तीति प्रतीतिमदः प्रतियोगितावच्छेदकभेदादभावमे. दानुभवात् यहित्यमहानसीयवह्नित्वयोः प्रतियोगि- तावच्छेदकयोमेंदात विशेपामावस्य विशेषान्तरा- विरोधित्वात् सामान्याभावस्य तद्विरोधित्वात् विशेषाभावनिश्चयेऽपि सामान्याभावसन्देहाच्च । भवति हि वायो पार्थिवादिरूपविशेषाभावनिश्चयेऽपिवायौ रूपं न. घेति सन्देहः । स कथं सामान्यामावमन्तरेण स्थाद वि. शेषाभावानां निश्चितत्वात् । यद्वा कात्स्न्येन सम्बन्धी व्या- तिः । नन कृत्स्नपद साध्यपरं चेत् तदा कृत्लस्य सा- ध्यस्थ साधनेन सम्बन्धी नास्त्येव नह्ययोगोलकीयेनापि चह्निना धूमस्य सम्बन्धः । अथ कृत्स्नस्य साधनस्य सा- ध्येनं सम्बन्ध इत्युच्यते तदपि नास्ति नहि कृस्नस्य महा- नसीयादे मस्यैकेन साध्येन सम्बन्धः संभवति । एते- न कृरस्नस्य साधनस्य कृत्स्नेन साध्येन सम्बन्ध इत्यर्थो विनिरस्तः । मैवं साधनसमानाधिकरणयावर्मसमाना- धिकरणसाध्यसामानाधिकरण्यस्य विवाक्षितस्यात् । य. द्वा प्रतियोगिव्याधिकरणसाधनसमानाधिकरणा(१)त्य- न्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यस्थ विवक्षि- तत्वात् । यहा प्रतियोगिविरुद्धस्वसमानाधिकरणा- (१) स्थसमानाधिकरणा-पा०३ पु०॥

·साध्यं संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वादत उक्तं प्रतियोगि- विध. प्रशस्तपादायीकासबहे त्यस्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यस्य क्षितत्वात् । इदं संयोगि द्रव्यत्वादित्यत्र यद्यपि द्रव्यत्वं यत् साधनं तत्समानाधिकरणात्यन्ताभातस्य प्रतियोगिच व्यधिकरणेत्यत्यन्ताभावविशपणे संयोगात्यन्ताभावस्या. प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् । यद्यपि संयोगमात्रमत्र साध्यं न तु संयोगविशेष. संयोगत्वावच्छिन्नस्य चात्य- न्ताभवो न द्रव्यत्वसमानाधिकरणः यत्रैकस्य संयोग- स्थामावस्तत्र संयोगान्तरसत्त्वात् । न च सर्वेषां संयोगा- नामव्याप्यवृत्तितया संयोगसामान्याभावस्याप्यव्याप्य- वृत्तित्वमिति वाच्यम् विशेषाभावाव्याप्यवृत्तित्वेऽपि सामान्याभावस्य व्याप्यवृत्तित्वात् । तथाप्याकाशं मन.संयोगि विभुत्वादित्यत्र विभुत्वसमानाधिकरणा- त्यन्ताभावप्रतियोगि भवत्येव मनःसंयोगित्वमिति तदु- पग्रहार्थ विशेषणस्यार्थवत्त्वात । वस्तुतो द्रव्यं संयोगि द्रव्यत्वादित्यत्र संयोगवत्वं साध्यते तच्च व्याप्यवृत्त्येव संयोगवत्वं हि संयोमरामवायः कृतद्वितसमासेभ्यः सम्पन्धाभिधानं त्यतल्म्यामिति कात्यायनवचनात् स- योगस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽपि तत्समवायस्य व्याप्यवृत्तित्वा- व तस्यैव च साध्यत्वात् संयोगात्यन्ताभाववत्यपि प्रदेश .

·कणादरहस्यम् । तत्समवायस्य सत्त्वात्। वायौ रूपात्यन्ताभाववत्यापि रू- पसमवायाभ्युपगमादिति प्रतियोग्यसमानाधिकरणेत्यादि- विशेषणमनादेयमेव । यहा अनौपाधिकः सम्बन्धी व्या- प्तिः । ननूपाधिः साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकः व्यापकत्वं च तद्वनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं प्र- तियोगित्वं च विरोधित्वं तच्च सहानवस्थाननियमः नियमच व्याप्तिरेवेति चक्रकमिति चेत् न यावत् स्वव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यरयानोपाधिकत्वेनोक्त- त्वात । स्वसाधनं व्यभिचारि येभ्य इति स्वव्यभिचा- रिणः साधनाध्यापकाः तान् व्यभिचरितुं शीलं यस्य साध्यस्य तेन सामानाधिकरण्यमित्यर्थात् । तेन साध- नाव्यापकाना यात्रता साध्यमव्याप्यं चेत् तदा साध्या- व्यापकत्वादनौपाधिकलं पर्यवस्यति । ननु साध्यव्याप- कत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधिलक्षणं वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षरपश्रियत्वादित्यत्रोद्भूतरूपवयमेवं स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र शाककजत्वं चोपाधिन व्याप्ताति प्रत्यक्षत्वस्यात्मनि शामत्वस्य काक कोकिलादौ सत्यपि तत्रोपाधेरसत्वात न च पर्यवतितमाध्यध्यापकले सति साधनाव्यापकलं तलक्षणं प्रकृते ऽपि वहिव्यप्रत्य- क्षस्वस्य पर्यवसितस्य साध्यस्योत्पत्तिकनरशामत्वस्य च 3 ·... A५ . साध्यव्यापकत्वसंशयेन तत तन्निश्चयगर्भतल्लक्षणागमना दिति चेत् न उपाधिस्वापादनपक्षेपि स्वव्याघातकवा दनुपाधिस्वमिति न सम्भवति व्यभिचारोन्नयनादेषक- पक्षेतरेसम्भवत्येव पक्षे साध्यव्यापकत्वसन्देहेऽपि तदन्यत्र प्रशस्तपादभाष्पटीकासाहे व्यापकत्वात् तदुक्तम् । वायुक्तसाध्यनियमच्युतोपि कथकैरुपाधिरुहाव्या पर्यवसितं नियमयन् दूपकतावीजसाम्राज्यात ॥ इति वाच्यम् जलं प्रमेयं रसववादित्यत्र गन्या. स्योपाधित्वप्रसङ्गात।भवति हि सव. स्प गन्धवत्वं व्यापकम् । अत एवं व्यापकरवे सति साधनाव्यापकत्वमित्याद्यपि निरस्तम् किश्च पक्षेतरोप्येवमुपाधिः स्यात् सोपि हि सा साधनाव्यापकचेति । वाधोनीतः पक्षेतर उपाधिरेव घह्निरनुष्णः कृतकत्वादित्यत्र वहीतरत्वमिति चेत् तदन्यत्रातिव्याप्तरुक्तत्वात । ननु पक्षेतरस्योराधिस्वम पायते तत्रोपाधिलक्षणस्यातिव्याप्तिर्वा बोध्यते । स्वव्याघातकत्वेनानुमानमात्रोच्छेदकतया स्वव्यावृति "हारा साध्यव्यावृत्तिवत् साध्याभावव्यावृत्चैरपि तेन पादयितुं शक्यत्वात्तस्यानुपाधित्वात् । न द्वितीय लप्रपोजकस्यैवमपि सत्त्यात् उपाधिलक्षणेऽप्यतिव्यासः ·हमत्तं धूमवत्वव्याप्यं धूमववव्यापकान्धनप्रभववाहि- कणादरहस्यम् । नेश्वपात् । अन्यथा पक्षे तत्सन्देहेनानुपाधित्वे सन्दि- पाच्यु(१)च्छेदप्रसङ्गात् । मैवं पर्यवसितसाध्यव्याप- वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वं पर्यवसितवं च व्यप्रसिद्ध्यनुगुणरूपावच्छिन्नं साध्यं यथा स श्यामो त्रातनयत्वादित्सत्र शाकपाकजत्वम् कोकिलादिश्या- वाव्यापकमप्योत्पत्तिकनरझ्यामत्वावच्छेदेन वैद्यकात् कपाकजत्वस्य व्यापकत्वम् यथा वा वायुः प्रत्यक्ष दूतस्पर्शवत्वादित्यवोडूतरूपवत्त्वं वहिर्द्रव्यप्रत्यक्षा यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तद्यापकत्वनिधयात् । यद्यपि व्य- चारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभिचार उन्नीयते स उपा- । तथाहि वहिवं धूमवस्वम्पभिचारि धूमवत्वव्यापका- धनप्रभववह्निमत्त्तव्यभिचारित्वादेवमन्यत्रापि कवि- राप्यत्यासिद्ध्युन्नायकत्वमुपाधेर्दूषकत्वमाहुः तथाहि य- वाव्याप्यत्वात् । यद्यव्यापकान्याप्यं तत्तदव्याप्यमिति पातेः । अन्ये तु सत्प्रतिपक्षोत्थारकतयोपाधर्दूषकत्वमा- तथाहि पर्वतोऽयं धूमवान् वा वह्निमत्वादित्यनार्दैन्धनप्र- स्ववहिमत्त्येनोपाधिना खव्यतिरेकद्वारा सत्प्रतिपक्षत्वम् र्वतोऽयं निधूमः आन्धनप्रभववक्षिरहितत्वादिति । (१) सोपायु-पा० ३१०।

·in यदभावो व्यभिचारं विरुणहि स धर्मस्तत्र हे.
हेत्यांभासास्तु विरुद्धासिद्धसन्दिग्यास्त्रय एव न त
प्रशस्तपाद्माप्पटीकासवहे
ययावृत्त्या पक्षे साध्यसाधनसम्बन्धो व्यावर्तते स धर्म
स्तन हेतावुपाधिरित्यन्ये । आचार्यास्तु समव्यातस्यैवोपा-
धित्वमाहुः(१) नथाहि योन्यत्र प्रतिविम्बते स उपा-
चिरित्युच्यते नदुपाधाप्यत्वं धर्मः स्यात् तदा साधनस्या
भिमने स प्रतिबिम्बेत तेन साध्यव्याप्यवमायाति
दूषकत्वार्थ च साध्यव्यापकत्वमपेक्षितं साध्याध्यापक
व्यभिचारित्वेन हेतोः साध्यव्यभिचारित्वसम्भवाव ।
तथा च साध्यसमव्याप्तले सनि साधनाव्यापकत्वमिति
तल्लक्षणं तदेवमाहुः ।
अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः ।
तैष्टैरपि नैवेष्टा व्यापकांशायधारणा ॥
किश्च ।
एकसाव्याविनाभावे मिथः सम्बन्धशून्ययोः ।
साध्याभावाविनाभावी(२) स उपाधिर्यदत्यपः ॥ इति
तावुपाधिरित्यादि । विषमव्याप्तोप्युपाधिदूंपकताचीजसा
म्यादित्यपरे ।
.
(१) समव्याप्तमेवोपाधिमाहु-पा० ३ पु०।
(२) पिनामा-पा०१पुर।