·da Laut A22. HALVE ·Preface to the First Edition When the proprietor of the National Press, Allahabad, requested me to prepare for them a suitable text-book for High School classes, I readily agreed to do so since I was myself feeling the want of such a book erer since I took up teaching Sanskrit and examining answer books and reviewing books in this language. Believing, as I do, in Sanskrit being the common inheritance thich should be possessed and valued by all Indians irrespective of caste and creed, it pains me to find a gradual decline in the number of the enthusi'ists for this language and a rapid fall in the number of students of Sanskrit in all classeschiefly in the higher ones. There is surely something wrong with Sanskrit which induces the students-- and their guardians--to prefer other subjects to Sanskrit. Want of suitable text-books in the High School classes is one of the main causes. At this stage the student can take little real interest in fables about lower animals. He requires a literature which is nearer him in thought and deed. I have tried to give him this in these selections. The lessons are, nevertheless, instructive and, I hope will leave a healthy impression on the student's mind. Some of them will further give him an idea about the subjectmatter of the books he will have to reant in higher classes. The Notes given at the end are fety and suggestire and are not at all meant for cramming. The

·No text on this page.

·Preface to the Revised Edition.
The book has been rerised with a rier to provide
more prose passages than the first edition contained
and to lessen the volume in order to make the whole
book suitable for being prescribed as the test for the
first
paper. In selecting new passages care has been
taken to see that this are of the required standard
and bare literary merit.
I feel pleasure in thanking the Board of High
School and Intermediate Education, U. P. and its
Sanskrit Committee for prescribing the book for the
High School Eximination. In this revised edition,
the lessons prescribed by the Board bare not been
touched except for correcting printing mistakes.
I bare received considerable help froin my pupil
Pt. Ram Krishna Shukla, J.A., in making the revision
and I have much pleasure in acknowledging the
Same.
I hope this edition will prove more useful than
the first.
June 1929. }
BABURAMI SAKSENA.

·No text on this page.

·Preface to the Revised Edition.
The book has been revised with a vier to provide
more prose passages than the first edition contained
and to lessen the rolume in order to make the whole
book suitable for being prescribed as the test for the
first paper. In selecting new passages care has been
taken to see that they are of the required standard
and bare literary merit.
I feel pleasure in thanking the Board of High
School and Intermediate Education, U. P. and its
Sanskrit Comnittee for prescribing the book for the
High School Examination. In this revised edition,
the lessons prescribed by the Board have not been
tonched except for correcting printing mistakes.
I bare receired considerable help froin my pupil
Pt. Ram Krishna Shukla, V.A., in making the rerision
and I have much pleasure in acknowledging the
Ssme.
I hope this edition will prove more useful than
the first
June 1929. }
BABURAM SAKSENA.

·No text on this page.

·पृष्ठ २ ४ .... ८ .... संस्कृतपाठावलि प्रथमो भागः विपय १-सरस्वतीवन्दना २-महासत्वकथा ( बृहत्कथामञ्जरी) ३-चत्वारि पूर्वनिमित्तानि ( जातकम् ) ४-अयोध्यावर्णनम् (रामायणम् ) ५-भोजराजमंत्रिकथा ( भोजप्रबन्धः ) ६-नवाभिषिक्तं युवराज प्रति मन्त्रिणः उपदेशः(कादम्बरी)९ ७- स्वभावकृपणकथा (पञ्चतन्त्रम् ) १० ८-समृत्यस्वरूपनिरूपणंम् ( कादस्वरी.) १२ ९-मानवधर्माः ( मनुस्मृतिः) १३ १०-दरिद्रव्राह्मणकथा ( भोजप्रवन्धः ) १७ ११--ध्रुवकथा ( विष्णुपुराणम् ) १७ १२-कैकेयीरामसंवादः ( रामायणम् ) २२ १३-तपोदत्तकथा ( कथासरित्सागरः) २७ १४-शोकयौवनयोः प्रभावः (कादम्बरी) २८ १५-लक्ष्मीदोषाः ( कादम्बरी) ३० १६-महामस्थानम् ( महाभारतम् ) ३१ १७-विद्याप्रशंसा १८-गजेन्द्रमोक्षः ( भागवतपुराणम् ) १९-रघुवंशारम्भः (रघुवंशम् ) -दुर्वाससा शप्तायाः सरस्वत्याः कथा (हर्पचरितम्) ४१ २१-स्फुटपद्यानि .... .... .... .... २० ....

·No text on this page.

·पृष्ठ on २ । ४ ८ .... संस्कृतपाठावलि प्रथमो भागः विषय १-सरस्वतीवन्दना २-महासत्वकथा (वृहत्कथामञ्जरी ) ३-चत्वारि पूर्वनिमित्तानि ( जातकम् ) ४-अयोध्यावर्णनम् ( रामायणम् ) ५-भोजराजमंत्रिकथा ( भोजप्रवन्धः ) ६-नवाभिषिक्तं युवराज प्रति मन्त्रिणः उपदेशः(कादम्बरी)९ ७- स्वभावकपणकथा ( पञ्चतन्त्रम् ) ८-सद्भृत्यस्वरूपनिरूपणंम् ( कादस्वरी ) १२ ९-मानवधर्माः ( मनुस्मृतिः ) १३ १०-दरिद्रव्राह्मणकथा ( भोजप्रवन्धः ) ११-ध्रुवकथा ( विष्णुपुराणम् ) १२-कैकेयीरामसंवादः ( रामायणम् ) १३-तपोदत्तकथा ( कथासरित्सागरः ) १४-शोकावनयोः प्रभावः (कादम्बरी) १५-लक्ष्मीदोपाः ( कादम्बरी) १६-महामस्थानम् ( महाभारतम् ) १७-विधाप्रशंसा १८-गजेन्द्रमोक्षः ( भागवतपुराणम् ) १९-रघुवंशारम्भः ( रघुवंशम् ) २०-दुर्वाससा शप्तायाः सरस्वत्याः कथा (हर्पचरितम्) ४१ २१-फटपघानि १७ २२ २७ २८ ३१ ३५ ... ४३

·No text on this page.

·संस्कृत-पाठावलि प्रथमो भागः १-सरस्वतीवन्दना फरवदरसदृशमखिलं भुवनतलं यत्प्रसादतः कवयः । पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयतु सरस्वती देवी ॥१॥ या कुन्देन्दुतुपारहारधवला या शुभ्रवस्त्राता, या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना। या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता, सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥२॥ चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधर्मम । मानसे रमतां नित्यं सर्वशुल्ला सरस्वती ।। ३ ।।

·No text on this page.

·महासत्व-कथा
३
तद्विलोक्याद्भुतं विप्रो विस्मयस्थगितागतिः ।
बभूव मन्त्रगणनाविच्छेदाविचलाधरः ।। १० ।।
ततः स्वयं जातवेदाः समुत्थाय महीभुने ।
ददौ फलं स्वहस्तेन तदपृच्छच्च सोनमः ॥ ११ ॥
भगवनियमस्थस्य न मेऽद्यापि प्रसीदसि ।
विकीर्णाचारमनसः कथं तुष्टोऽसि भूपतेः ॥ १२ ॥
इत्युक्तः सोऽत्रवोद्वहिः संकल्पोस्याभवदृढः ।
शिरश्छित्वा जुहोमीति दर्शनेन विना मम ॥ १३ ।।
त्वं तु शुष्कक्रियातन्त्रः केवलं मन्त्रसाधकः ।
सिद्धिः सत्त्ववतामेव संकोचो हतिसंयमः ।। १४ ।।
इत्युक्त्वा भगवानग्निः कृतकृत्यं नृपं व्यधात् ।
तस्यैव वाक्याद्विमं तं विधायान्तरधीयत ।। १५ ।।
ततः स्वनगरी गत्वा महासत्त्वो महीपतिः ।
इन्दीवरमभासक्तश्वचारोद्यानभूमिपु ॥ १६ ॥
धातुवादी ततोऽभ्येत्य धातुशर्माभियो वचः ।
तमभ्यधाददं ताम्र विदधे देव काञ्चनम् ॥ १७ ॥
देयकारं समाहूय द्राविते शुल्वपिण्डके ।
स्वरं राज्ञा समाविष्टो बहु चिलेप चूर्णकम् ॥ १८ ॥

·No text on this page.

·महासत्व-कथा
mr
तद्विलोक्याद्भुतं विमो विस्मयस्थगितागतिः ।
बभूव मन्त्रगणनाविच्छेदाविचलाधरः ॥ १० ॥
ततः स्वयं जातवेदाः समुत्याय महीमुने ।
ददौ फलं स्वहस्तेन तदपृच्छच्च सोयनः ।। ११ ।।
भगवन्नियमस्यस्य न मेऽद्यापि प्रसोदसि ।
विकीर्णाचारमनसः कथं तुष्टोऽसि भूपतेः ॥ १२ ॥
इत्युक्तः सोऽब्रवीद्वह्निः संकल्पोस्याभवहः ।
शिरश्छित्वा जुद्दोमोति दर्शनेन विना मम ।। १३ ।।
त्वं तु शुष्कक्रियातन्त्रः केवलं मन्त्रसाधकः ।
सिद्धिः सत्त्ववतामेव संकोचो हतिसंयमः ।। १४ ।।
इत्युक्त्वा भगवानग्निः कृतकृत्यं नृपं न्यधात् ।
तस्यैव चाक्याद्विमं तं विधायान्तरधीयत ॥१५॥
ततः स्वनगरी गत्वा महासत्त्वो महीपतिः।
इन्दीवरमभासक्तश्वचारोद्यानभूमिषु ।। १६ ॥
धातुवादी ततोऽभ्येत्य धातुशर्माभिधो वचः ।
तमभ्यधाददं ताम्र विदधे देव काञ्चनम् ॥ १७ ॥
हेमकारं समाहूय द्राविते शुल्कापिण्डके ।
स्वरं राज्ञा समादिष्ट बहु चिोर चूर्णकम् ॥ १८ ॥

·No text on this page.

·चत्वारि पूर्व निमित्तानि वृत्तं तस्मा अकययत् । तच्छुत्वा बोधिसत्त्वः " धिगस्तु वत भो जाति यत्र हि नाम जातस्य जरा प्रज्ञायते " इति संविन- हृदयः तत एव प्रतिनित्य भासादमभ्यरुक्षत् । राजा "कस्मात् कारणात् मम पुत्रः क्षिमं प्रतिनिवृत्तः, इत्यमाक्षीत् । " जोर्ण पुरुपं दृष्ट्वा देव " इति । " 'जीर्ण पुरुपं दृष्ट्वा प्रत्रजिष्यति' इत्याहुः। कस्मात् मां नाशयथ, शोघं पुत्राय नाटकानि सज्जयत सम्पत्तिमनुभवन् प्रव्रज्यायाः स्मृति न करिष्यति " इत्युक्त्वा आरक्षं वर्धयित्वा सर्वासु दिक्षु अर्ध- २ योजने अर्धयोजने अतिष्ठिपत् । पुनेरकदिवसं बोधिसत्त्वः तथैवोद्यानं गच्छन् देव- ताभिः निर्मितं व्याधितं पुरुषं दृष्ट्वा, यथापूर्व पृष्ट्वा, संविग्न- दयो न्यवर्तिष्ट, प्रासादं चाभ्यरुक्षत् । राजाऽपि पृष्ट्वा, यथापूर्व संविदह्य, समन्ततः पुनरेव वर्धयित्वा त्रिगव्यूति- प्रमाणे प्रदेशे आरक्षमतिष्ठिपत् । अपरं पुनरेकदिवसं बोधिसत्त्वः तथैवोद्यानं गच्छन् देवताभिः विनिर्मितं पुरुषमेकं कालकृतं दृष्ट्वा, यथाप्रथम पृष्ट्वा, संविग्नहृदयः न्यवर्तिष्ट प्रासादं चाभ्यरुक्षत् । राजापि पृष्ट्वा, प्रयममिव, संविदा, पुनः वर्धयित्वा समन्ततः योजनप्रमाणे प्रदेशे आरक्षमतिष्ठिपत् । .

·No text on this page.

·चत्वारि पूर्वनिमित्तानि तं तस्मा अकययत् । तच्छ्रुत्वा बोधिसत्त्वः " धिगस्तु वत ो नाति यत्र हि नाम जातस्य जरा प्रज्ञायते " इति संविग्न- दयः तत एव प्रतिनिवृत्य प्रासादमभ्यरुक्षत् । राजा “कस्मात् कारणात् मम पुत्रः क्षिप्रं प्रतिनिवृत्तः, त्यमाक्षीत् । " जोर्ण पुरुपं दृष्ट्वा देव" इति । “ 'जीणे पुरुपं पृष्ट्वा प्रजिष्यति' इत्याहुः । कस्मात् मां नाशयय, शीघ्रं पुत्राय नाटकानि सज्जयत, सम्पत्तिमनुभवन् प्रव्रज्यायाः स्मृति न करिष्यति " इत्युक्त्वा आरक्षं वर्धयित्वा सर्वासु दिक्षु अर्ध- योजने अर्धयोजने अतिप्ठिपत् । पुनेरकदिवसं बोधिसत्त्वः तथैवोद्यानं गच्छन् देव- ताभिः निर्मितं व्याधितं पुरुषं दृष्ट्वा, ययापूर्व पृष्ट्वा, संविग्न- दयो न्यवर्तिष्ट, प्रासादं चाभ्यरुक्षत् | राजाऽपि पृष्ट्वा, यथापूर्व संविदा, समन्ततः पुनरेव वर्षयित्वा त्रिगव्यूति- प्रमाणे प्रदेशे आरक्षमतिष्ठिपत् । अपरं पुनरेकदिवसं बोधिसत्त्वः तथैवोद्यानं गच्छन् देवताभिः विनिर्मितं पुरुषमेकं कालकृतं दृष्ट्वा, यथाप्रयमं पृष्ट्वा, संविग्नहृदयः न्यवर्तिष्ट प्रासादं चाभ्यरुक्षत् । राजापि पृष्ट्वा, प्रथममिव, संविदा, पुनः वर्धयित्वा समन्ततः योजनप्रमाणे प्रदेशे आरक्षमतिष्ठिपत् ।

·No text on this page.

·अयोध्या चर्णनम् कपाटतोरणवती सुविभक्तान्तरापणाम् । सर्वयन्त्रायुधवतीमुपितां सर्वशिल्पिभिः ॥ ६॥ सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् । उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसङ्खलाम् ।। ७ ॥ प्रासादैः रनविकृतैः पर्वतैरिव शोभिताम् । उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ।। ८॥ काम्बोजविषये जातैर्वाहीकैश्च हयोत्तमैः । वनायुजर्नदीजैश्च पूर्णी हरिहयोत्तमैः ।। ९ ।। विध्यपर्वतजैर्मत्तैस्तथा हैमवतैरपि । मदान्वितैरतिवलैमातङ्गैः पर्वतोपमैः ॥ १० ॥ ये च वाणैन विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् । शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः ॥ ११ ॥ सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नदतां वने । हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्वलाद्वाहुवलैरपि ॥ १२ ॥ तादृशानां सहस्रस्तामभिपूर्णी महारथैः । दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः ॥ १३ ॥ इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मपरो वशी । महर्षिकल्पो राजर्पिस्त्रि १४॥

·No text on this page.

·नवाभिपिक्तं युवराजं प्रति मन्त्रिणः उपदेशः - अपरेचुरमात्यो द्वितीयं चरणं लिखितं दृष्ट्वा स्वयं तृतीयं लिलेख सा चेदपगता लक्ष्मीः परेय राजा चतुर्थ चरणं लिखति- संचितार्थाऽपि नश्यति ॥ ततो मुख्यापात्यो राज्ञः पादयोः पतति-- देव, सन्तव्योऽयं ममापरायः'। ६-नवाभिषिक्तं युवराज प्रति मन्त्रिणः उपदेशः अतिकुटिलकप्टचेष्टासहसदारुणे राज्यतन्त्रेऽस्मिन् कुमार तया प्रयतेथा यथा नोपहस्य से जनैः । न निन्धसे साधुभिः । न घिविक्रयसे गुरुभिः । नोपालभ्यसे सुहृद्रिः । न शोच्यसे विद्वद्भिः। यथा च न प्रकाश्यसे विटेः । न प्रतार्यसे कुशलैः। नारलुप्यसे सेवककैः । न बञ्च्यसे धूतः न विडम्यसे लक्ष्म्या । न नर्त्य से मदेन । नाक्षिप्यसे विषयः । नायकृष्यसे रागेग । नापहियसे सुखेन । कार्म भवान् प्रकृत्यैव धीरः, पित्रा च समारोपितसंस्कारः । तरल- हृदयमप्रतिबुद्धं च मदयन्ति धनानि । तथापि भवद्गुणसं

·No text on this page.

·स्वभावकृपण-कथा ११ रूपकाणां शतमुत्पद्यते । ततस्तेन मया अजाद्वयं ग्रहीतव्यम् । ततः पाण्यासिकप्रसववशात् ताभ्यां युधं भविष्यति । ततोऽ- नाभिः प्रभूता गा ग्रहीप्यामि, गोभिः महिपीमहिपीभिः वडवाः, वडवाप्रसवतः प्रभूता अश्वा भविष्यन्ति, तेषां विक्र- यात् प्रभूतं सुवर्ण भविष्यति । सुवर्णेन चतुश्शालं गृहं सम्पद्यते । ततः कश्चिद् ब्राह्मणो मम गृहमागत्य प्राप्त- वयस्कां रूपान्यां कन्यां दास्यति । तत्सकाशात् पुत्रो मे भवि- प्यति । तस्याहं सोमशर्मेति नाम करिष्यामि । ततस्तस्मिन् जानुचलनयोग्ये सञ्जातेऽहं पुस्तकं गृहीत्वा अश्वशालायाः पृष्ठदेश उपविष्टः तदवधारयिष्यामि । अत्रान्तरे सोमशर्मा मां दृष्ट्वा जनन्युत्सङ्गात् जानुप्रचलनपरोऽश्वसुरासमवर्ती मत्समीपमागमिष्यति । ततोऽहं ब्राह्मणी कोपाविष्टोऽभि- धास्यामि, गृहाण तावद् बालकम् । सापि गृहकर्मव्यग्रतया अस्मद्वचनं न श्रोष्यति । ततोऽहं समुत्थाय तां पादप्रहारेण ताडयिष्यामि । एवं तेन ध्यानस्थितेन तथा एवं पादप्रहारो दत्तो यया स घटो भग्नः स सक्तुभिः पाण्डुरतां गतः । अतोऽहं ब्रवीमि- अनागतवती चिन्तामसम्भाव्यां करोति यः। स एव पाण्डरः शेते सोमशर्मपिता यथा ।।

·No text on this page.

·स्वभावकृपण-क्रया ११ राणां शतमुत्पद्यते । ततस्तेन मया अजाद्वयं ग्रहीतव्यम् । पाण्मासिकमसववशात् ताभ्यां यूथं भविष्यति । ततोऽ- :: प्रभूता गा ग्रहीप्यामि, गोभिः महिपोर्महिपीभिः ::, वडवाप्रसवतः प्रभूता अश्वा भविष्यन्ति, तेषां विक्र- प्रभूतं सुवर्ण भविष्यति । सुवर्णेन चतुश्शालं गृह यते । ततः कश्चिद् ब्राह्मणो मम गृहमागत्य प्राप्त- कां रूपान्यां कन्यां दास्यति । तत्सकाशात् पुत्रो मे भवि- । तस्याहं सोमशर्मेति नाम करिष्यामि । ततस्तस्मिन् चलनयोग्ये सञ्जातेऽहं पुस्तकं गृहीत्वा अश्वशालायाः श उपविष्टः तदवधारयिष्यामि । अत्रान्तरे सेोमशर्मा दृष्ट्वा जनन्युत्सङ्गात् जानुप्रचलनपरोऽश्वखुरासन्नवर्ती मीपमागमिष्यति । ततोऽहं ब्राह्मणी कोपाविष्टोऽधि- पामि, गृहाण तावद् बालकम् । सापि गृहकर्मव्यग्रतया द्विचनं न श्रोष्यति । ततोऽहं समुत्थाय तां पादप्रहारेण यिष्यामि । एवं तेन ध्यानस्थितेन तथा एव पादप्रहारो । यया स घटो भग्नः स सक्तुभिः पाण्डुरतां गतः । ।ऽहं ब्रवीमि- अनागतवती चिन्तामसम्भाव्यां करोति यः । स एव पाण्डरः शेते सोमशर्मपिता यथा ।। . 1 -

·No text on this page.

·स्वभावकृपण-कथा ११ १ रूपकाणां शतमुत्पद्यते । ततस्तेन मया अजाद्वयं ग्रहीतव्यम् । ततः पाण्मासिकमसववशात् ताभ्यां यूथं भविष्यति । ततोऽ- जाभिः प्रभूता गा ग्रहीष्यामि, गोभिः महिषीमहिपीभिः वडवाः, वडवापसवतः प्रभूता अश्वा भविष्यन्ति, तेपां विक्र- यात् प्रभूतं सुवर्ण भविष्यति । सुवर्णेन चतुश्शालं गृहं सम्पद्यते । ततः कश्चिद् ब्राह्मणो मम गृहमागत्य माप्त- वयस्का रूपान्यां कन्यां दास्यति । तत्सकाशाद पुत्रो मे भवि- ध्यति । तस्याहं सेोमशर्मेति नाम करिष्यामि । ततस्तस्मिन् जानुचलनयोग्ये सञ्जातेऽहं पुस्तकं गृहीत्वा अश्वशालायाः पृष्ठदेश उपविष्टः तदवधारयिष्यामि । अत्रान्तरे सेोमशर्मा मां दृष्ट्वा जनन्युत्सङ्गात् जानुप्रचलनपरोऽश्वखुरासन्नवर्ती मत्समीपमागमिष्यति । ततोऽहं ब्राह्मणी कोपाविष्टोऽभि- धास्यामि, गृहाण तावद् बालकम् । सापि गृहकर्मव्यग्रतया अस्मद्वचनं न श्रोष्यति । ततोऽहं समुत्थाय तां पादप्रहारेण ताडयिष्यामि । एवं तेन ध्यानस्थितेन तथा एवं पादप्रहारो दत्तो यया स घटो भग्नः स सक्तुभिः पाण्डुरतां गतः । अतोऽहं ब्रवीमि- अनागतवती चिन्तामसम्भाव्यां करोति यः। स एव पाण्डुरः शेते सोमशर्मपिता यथा ॥ -

·No text on this page.

·मानवधर्माः १३ ह-मानवधर्माः नान्नमद्यादेकवासा न नमः स्नानमाचरेत् । न मूत्रं पयि कुर्वीत न भस्मनि न गोबजे ॥१॥ न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते । न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन ॥ २ ॥ न ससत्वेषु गर्तेषु न गच्छन्नापि च स्थितः । न नदीतीरमासाद्य न च पर्वतमस्तके ॥३॥ सूत्रोच्चारसमुत्सर्ग दिवा कुर्यादुदङ मुखः । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ संध्ययोश्च यथा दिवा ॥ ४ ॥ नाग्नि मुखेनोपधमेन्नमां नेक्षेत च स्त्रियम् । नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत् ॥ ५ ॥ नाप्सु मूत्रं पुरीपं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् । अमेध्यलिप्तमन्यद्वा लोहितं वा विपाणि वा ॥ ६ ॥ न कुर्वीत वृथा चेष्टां न वार्यञ्जलिना पिवेत् । नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्यान्न जातु स्यात्कुतूहली ।। ७ ।। उपानही च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् । उपवीतमलंकारं सज करकमेव च ॥ ८ ॥ न मृल्लोप्टं च मृदुनीयान्नच्छिन्द्यात्करजैस्तृणम् । न कर्म निप्फलं कुर्यान्वायत्यामसुखोदयम् ।। ९ ।।

·No text on this page.

·मानवधर्माः १५ एतत्त्रयं हि पुरुपं निर्ददवमानितम् । नस्मादेतत्त्रयं नित्यं नावमन्येत बुद्धिमान् ॥ १९ ॥ सत्यं यात्मियं व्रयान्न यात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं यादप धर्मः सनातनः ॥ २० ॥ अभिवादयेट्टद्धांश्च दद्याच्चवासनं स्त्रकम् । वृनाञ्जनिर पासीन गच्छनः पृष्टतान्त्रियात् ।। २१ ॥ आचागल्लभने घायुगाचागदामिनाः प्रजाः । आचारादनपक्षम्यमाचागं हन्त्यरक्षणा ।। २३ ।। दृगबाग पुग्णां चोयं भवनि निन्दिनः । दायभागी च यननं घ्याधिनीऽशव च ॥ १ ॥ सवलक्षणहीनापि यः यानाकारः । श्राशनाना याचा सपाणि जीवति पर्य पर दरद सर्वमानमा ! एहिममाना।। ६५ । साप मारय माहिती कारः । मानवीन विना ६ । आप REATRE ! FECIPES - + ·!

·दरिद्र-ब्राह्मण-कया
१७
१०-दरिद्र-ब्राह्मण-कथा
ततः कदाचिद्वारपाल आगत्य माह-'देव, कौपी-
विशेपो विद्वान्द्वारि वर्तते' इति । राजा-'प्रवेशय' इति ।
तः प्रविष्टः स कवि जमालोक्याव मे दारिद्रयनाशो
विष्यतीति मत्वा तुष्टो हाश्रूणि मुमोच । राजा तमालोक्य
ह-कवे, किं रोदिपि' इति । ततः कविराह-राजन्,
कर्णय मद्गृहस्थितिम् ।
अये लाजानुच्चैः पथि वचनमाकर्ण्य गृहिणी
शिशोः कर्णो यत्नात्सुपिहितवती दीनवदना ।
मयि क्षीणोपाये यदकृत दृशावश्रुशवले
तदन्तःशल्यं मे त्वमिव पुनरुद्ध मुचितः ।।
राजा शिव शिव कृष्ण कृष्ण इत्युदीरयन्प्रत्यक्षरलक्ष
दत्वा प्राह-'सुकवे, त्वरितं गच्छ गेहम् । त्वद्गृहिणी
खिन्नाभूत्' इति ।
११-ध्रुव-कथा
स्वायम्भुवस्य मनोः प्रियव्रतोत्तानपादौ द्वौ नुताप ...
उत्तानपादस्य द्वे भार्ये वभूवतुः । अभीष्टायां सु९च्यात
सं० पा०--२

·No text on this page.

·दरिद्र-ब्राह्मण-कया
१७
१०-दरिद्र-ब्राह्मण-कथा
कदाचिद्वारपाल आगत्य प्राह-'देव, कौपी-
विद्वान्द्वारि वर्तते' इति । राजा-'प्रवेशय' इति ।
वष्टः स कवि जमालोक्याद्य मे दारिद्रयनाशो
ति मत्वा तुष्टो हाश्रूणि मुमोच । राजा तमालोक्य
है, कि रोदिपि' इति । ततः कविराह-'राजन्,
मद्गृहस्थितिम् ।
। लाजानुच्चैः पथि वचनमाकर्ण्य गृहिणी
शिशोः कर्णौ यत्नात्सुपिहितवती दीनवदना ।
पक्षीणोपाये यदकृत दृशावश्रुशवले
तदन्तःशल्यं मे त्वमिव पुनरुद्ध मुचितः ।।
ना शिव शिव कृष्ण कृष्ण इत्युदीरयन्प्रत्यक्षरलक्ष
नाह-'सुकवे, त्वरितं गच्छ गेहम् । त्वद्गृहिणी
त्' इति ।
११-ध्रुव-कथा
वायम्भुवस्य मनोः प्रियव्रतोतानपादौ द्वौ सुतावास्ताम् ।
दस्य द्वे भार्ये वभूवतुः । अभीष्टायां सुरुच्यामुत्तमो नाम
10--२

·मामाभागः
गलवल्लभः पत्रो नशे । गुनीयां नाम पराय
धियो नाम ननमः गम्भूगः । एकदा रागाग म्यता
कमाथि भानरमन दा नापि तमारोह मति
। भूपतिनु प्रेयगाः गुमन्याः गम प्रणपनागतम
गिरणागुई पत्रं नाभनन्दन । पहागरणा धू
गुगनिम्तमुवान 'बग, पर महान मनांग्य: वि
ते । एनद्रानागनं गमय पत्रम्य योग्यं । किमात्म
श्यते त्वया । सत्यं, त्वमस्य गशः गुना मि, न पुनर्म
जात' इति ।
तद्वचनं श्रुत्या बालः पितरमुन्मय कुपितो मातुर्मन्दिर
म । पुत्रं कुपितम् ईपत्स्फरिनाधरं दृष्ट्वा सुनीनिरक्षमा
'तमभापत 'वत्स, कः कोपहतुस्त ; यस्तवापराध्यति र
व पिनरं न जानाति' इत्युक्तो ध्रुवो मात्रं सर्व ययार
पामास । सुतवचनं निशम्य दुर्मनायमाना दीना मुनीति
त् 'पुत्र, मुमचिः सत्यमेवाह । त्वं स्वल्पभाग्योऽसि । नः
त्वयोगः कार्यः । राजासनं, छत्र, वराश्याश्च यस्या
पुण्यानि तस्यैव भवन्ति । एवं विचार
वन । सुरुच्याः पुत्र उत्तमः पुण्योपचयसम्पन्ना मम

·ध्रुव कथा १९ सुरुच्या वचसा चेदत्यर्थ दुःखितो भवास्तदा पुण्योपचये यत्नं करोतु । धर्मात्मा, प्राणिहिते रतः, सुशीलश्च भव' इति । ध्रुवः प्रत्यवदत् । अम्ब, मम मशमाय यत्त्वयोक्तं तदुष्ट- वचसा भिन्ने मम हृदये नान्तरं लभते । अहं तथा यतिप्ये यथा निखिलस्य जगतः पूजनीयमुत्तमोत्तमं स्थान प्राप्स्यामि । उत्तमो मम भ्राता पित्रा दत्तं राजासनमाप्नोतु, अहं पुनः स्वकर्मणा शाश्वतं स्थानमिच्छामि यन्मम पिताऽपि न मापेति । इत्युक्त्वा मातुहान्निर्गत्य नगराद्वहिरुपवनं ययौ । तत्र पूर्वा- गतान् सप्तर्षीन्ददर्श । स राजपुत्रस्तान्सर्वान्मणिपत्य प्रश्रया- वनतोऽभ्यभापत । भो ऋपयः, मां सुनीत्यां जातमुत्तानपाद- तनयं ध्रुवं निर्वेदाधुप्माकमन्तिकं प्राप्त निबोधतेति । ऋपय . अचुः । वत्स, पञ्चवर्षीयो नृपनन्दनस्त्वं नैव च किञ्चिदुद्वेग- कारणं पश्यामः । किंनिमित्तस्ते निर्वेदस्तकथ्यतामिति । ततो ध्रुवस्तेभ्यः सर्वं शशंस । तन्निशम्य ऋषयः परस्परं प्रोचुः । अहो क्षात्रं परं तेजो यद्वालस्यापि हृदयात्सपल्या मातुरुक्तं नापसर्पतीति । ते ध्रुवमभापन्त । भोः क्षत्रिय, निर्वे- दायत्त्वयाऽधुना कर्तुं व्यवसितं तदस्मभ्यं कथय । यच्चास्मा- भिस्तव साहाय्यं कार्य तदपि बृहीति । ध्रुवोऽववीत् । नाई धनं राज्यं वेच्छामि। यत्पुराऽन्येन नैव प्राप्तं तदेवैक । स्थानं कामये । कथमेतादृशं स्थान प्राप्यते तन्मयं कय । । 1.

·२० प्रगमो भागः भवन्त इति । मरीन्गादयः सप्तर्गग ऊनुः । अनाराधित- गोविन्दैर्नरः श्रेष्ट स्थान न प्राप्यते । तस्मादच्युतमाराधयेति । तस्याराधन मया 'फर्य कर्तगामिति ध्रुषेण पृष्टे सप्त- र्पय ऊचुः । अखिलान्याच्यार्यान् विहाय मनो जगदाग्नि विष्णों निश्चलं कुम् । एवमेकानिरीन तन्मयेन लया, ओं नमो वासुदेवायेति जप्तव्यमिति । एतन्निशम्य तानृपीन्मणम्य ध्रुवस्तस्मादुपयनान्निर्गत्य यमुनातटे मधुवनं गत्वा तपस्तेपे । अनन्यमनसा भगवन्तं हरिं ध्यायतस्तस्य भारमुद्रोहुपक्षमा धरणी चचाल देवाश्च परमं क्षोभं जग्मुः । इन्द्रस्तस्य समाधेर्भङ्गं कर्तुं विविधा माया आविश्चकार । तस्य माता सुनीतिस्तस्य पुरतः स्थिता करुणां वाचमुवाच । पुत्र, अस्माच्छरीरच्ययान्निवर्तस्व, दीनां मां परित्यक्तुं नाईसि । क्व च त्वं पञ्चवर्षीयः क्व चैतदारुणं तपः । अयं तेऽध्ययनस्य क्रीडायाश्च कालः । यद्यद्य तपो न परित्य- जसि तर्हि पश्यतस्तवेमान्माणानहं त्यक्ष्यामीति । एवमुक्त्वा इन्द्रमायानिर्मिता सुनीतिस्तिरोदधे । ततोऽभ्यु- द्यतोग्रशस्त्राणि रक्षास्याविर्वभूवुः, शतशश्च शिवा नेदुः । तानि रक्षांसि तत्कृता भीपणा नादाश्च गोविन्दासक्तचित्तस्य तस्य नयनगोचरतां नैव ययुः । सर्वासु मायासु विलीनासु देवा हरिं शरणं जग्मुरूचुश्च । देवदेव जगन्नाथ न विद्यः किं ।

·ध्रुव-कथा २१ ध्रुवः शक्रत्वं सूर्यत्वं कुवेरत्वं वा वाञ्छति । तस्माद्धृवं तपसो विनिवर्तयेति । भगवानुवाच । ध्रुवो नैव शक्रत्वादिकं प्रार्थ- यते । यूयं विगतचिन्ता यात। तस्य काममहं संपादयिष्यामीति । भगवान् विष्णुर्भुवस्य तपसा तोपितस्तं गत्वोवाच । वत्स ध्रुव, यद्वाड्यार्थनिरपेक्षं त्वया मयि चित्तमाहितं, तेन तुष्टोऽ हम् । वरं वरयेति । इदं भगवतो वचनं निशम्य चक्षुपी उन्मील्य शङ्खचक्रगदाशाचरासिधरं किरीटिनमच्युतमालोक्य शिरसा प्रणनाम जगाद च । देवदेव यदि मे तपसा भगवा- परमं तोपं गतस्तदा भगवन्तं स्तोतुमिच्छामि । वरमेतं मह्यौं प्रयच्छ । ब्रह्माघेरेपि तव गतिर्न ज्ञायते । तदहं बालक- स्त्वां स्तोतु कथं शक्ष्यामीति । ततः प्राञ्जलिं ध्रुवं भगवान् विष्णुः शङ्खमान्तेन पस्पर्श तत्क्षणमेव प्रसन्नवदनो नृपनन्दनो भूतधातारमच्युतं तुष्टाव । भूमिरापोऽनलो वायुः खं मना बुद्धिश्च यस्य रूपं तं परमेशं नतोऽस्मि । त्वं सर्वात्मकः सर्वेशश्चासीति । भगवानुवाच । ध्रुव, यत्त्वयाऽहं दृष्टस्तपसस्तत्फलं त्वया प्राप्तम् । मदर्शनं नैव विफलं जायते । तस्मादभिमतं वरं वरयेति । ध्रुवो व्याजहार । भगवन्, त्वं सर्वभूतानां हदि तिष्ठसि यन्ममेप्सितं तत्कि तव परोक्षम् । तथापि दुर्विनीतहद तु ।

·२२
प्रथमो भागः
मया यत्मार्थ्यते तत्तुभ्यं कथयिष्यामि । ममोदरादजातस्य
तव नैतद्राजासनं योग्यमिति मातुः सपत्नी मां गर्वादवदत् ।
अतस्त्वत्प्रसादादव्ययं सर्वेषामुत्तमं स्थानमहं प्रार्थय इति ।
भगवानवदत् । यत्त्वया प्रार्थितं स्थानं तत्त्वं लप्स्यसे ।
भौमादीनां ग्रहाणां नक्षत्राणां सप्तर्षीणां चाप्युपरि स्थान
मया तुभ्यं दत्तम् । सुनीतिरपि तव माता तारका भूत्वाई
कल्पं त्वत्सन्निधौ निवत्स्यतीति । एवं ध्रुवो भगवत्प्रसादाद्वरं
स्थानमंध्यास्त ।
१२-कैकेयी-राम-संवादः
(१)
स दीन इव शोका विषण्णवदनद्युतिः ।
कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत् ॥१॥
कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानायेन मे पिता ।
कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वमेवैनं प्रसादय ॥ २ ॥
शारीरो मानसो वापि कश्चिदेनं न वाधते ।
सन्तापो वाऽभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥३॥
: कचिन्न किञ्चिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने ।
शत्रुघ्ने वा महासत्वे मातृणां वा ममाशुभम् ॥ ४ ॥

·कैकेयी-राम-संवादः २३ अतोपयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः । मुहर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥ ५ ॥ एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मनो । उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः ॥ ६॥ न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन । किश्चिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्यान्नानुभापते ॥ ७ ॥ प्रियं त्वामपियं वक्तुं वाणी नास्य प्रवर्तते । तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेन श्रुतं मम ॥ ८ ॥ एष महचं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च । स पश्चात्तप्यते राजा यथाऽन्यः प्राकृतस्तथा ॥९॥ अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशांपतिः । स निरर्थं गतजले सेतुं वन्धितुमिच्छति ॥ १० ॥ धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि । तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यया ।। ११ ।। एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् । उवाच व्यधितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ ।। १२ ॥ अहो धिङ्नाईसे देवि वक्तं मामीदृशं वचः । अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके ।। १३ ।।

·No text on this page.

·कैकेयो-राम-संवादः २५ . (२) तदमियममित्रानो वचनं मरणोपमम् । श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयी चेदमब्रवीत् ।। २३ ॥ एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः । जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् ।। २४ ।। इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः । नाभिनन्दति दुर्धो ययापूर्वमरिन्दमः ॥ २५ ॥ मन्युर्न च त्वया कार्यों देवि बृमि तवाग्रतः । यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥ २६ ॥ हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च । नियुज्यमानो विस्रब्धः किन्न कुर्यामहं प्रियम् ।। २७ ॥ अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहते मम । स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम् ।। २८ ॥ तथाऽऽश्वासय हीमन्तं कि विदं यन्महीपतिः । वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रृणि मुञ्चति ॥ २९ ॥ गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हथैः । भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात् ।। ३० ॥ दण्डकारण्यमेपोऽहं गच्छाम्येव हि सत्वरः । अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश ।। ३१ ।। : . +

·No text on this page.

·तपोदत्तकया
२७.
न नूनं मयि कैकेयि मुख्यानाशंससे गुणान् ।
यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ।। ४१ ।।
यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् ।
ततोऽव गमिप्यामि दण्डकानां महद्वनम् ॥ ४२ ।।
भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूपेच पितुर्यथा ।
तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः॥४३॥
रामस्य तु वचः श्रुत्वा भृशं दुःखगतः पिता ।
शोकादशक्नुवन्वक्तुं प्ररुरोद महास्वनम् ।। ४४ ।।
१३-तपोदत्तकथा
आसीत्कोऽपि प्रतिष्ठाने तपादत्त इति द्विजः ।
स पित्रा क्लेश्यमानाऽपि विद्यां नाध्यैत शैशवे ॥ १॥
अनन्तरं गईमाणः सरनुशयान्वितः ।
स विद्यासिद्धये तप्तुतपा गङ्गातटं ययौ ॥ २ ॥
तत्राश्रितोग्रतपसस्तस्य तं वीक्ष्य विस्मितः ।
वारयिष्यन्दिजच्छया शक्रो निकटमाययो ॥ ३ ॥
आगत्य च स गङ्गायास्तटाचिक्षेप वारिणि ।
उद्धृत्योदृत्य सिकताः पश्यतस्तस्य सार्मिणि ॥ ४ ॥

·No text on this page.

·तपोदत्तकया २७ न नूनं मयि कयि मुख्यानाशंससे गुणान् । यद्राजानमवाचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ।। ४१ ।।। यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् । ततोऽद्यैव गमिप्यामि दण्डकानां महद्वनम् ।। ४२ ।। भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूपेच पितुर्यथा । तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः ।। ४३ ॥ रामस्य तु वचः श्रुत्वा भृशं दुःखगतः पिता । शोकादशक्नुवन्वक्तुं प्ररुरोद महास्वनम् ।। ४४ ॥ १३-तपोदत्तकथा आसीत्कापि प्रतिष्ठाने तपोदत्त इति द्विजः । स पित्रा क्लेश्यमानोऽपि विद्यां नाध्यैत शैशवे ॥१॥ अनन्तरं ग माणः सर्वेरनुशयान्वितः । स विद्यासिद्धये तप्तु तपो गङ्गातटं ययो ।। २॥ . तत्राश्रितोग्रतपसस्तस्य तं वीक्ष्य विस्मितः । वारयिष्यन्द्विनच्छद्मा शको निकटमायया ॥३॥ आगत्य च स गङ्गायास्तटाचिक्षेप वारिणि । उद्धृत्यादृत्य सिकताः पश्यतस्तस्य सार्मिणि ।। ४

·No text on this page.

·शोकयोवनयाः प्रभाव: २९. इव मानसं कलुपीक्रियते सर्वस्य । कलुपीकृते च मानसे किमिदमिति सर्वमेव दर्शनं नश्यति । न चित्तमालोचयति । न बुद्धिबुध्यते । न विवेकोऽपि विविनक्ति । किमस्ति कश्चिदसावियति लोके, यस्य निर्विकारं यौवन- मतिक्रान्तम् । यौवनावतारे हि शैशवेनैव सह गलति. गुरुजनस्नेहः । वयसैव सहारोहत्यभिनवा प्रीतिः । वक्षसैव सह विस्तीर्यते वाञ्छा । वलेनैव सहोपचीयते मदः। दोई- येनैव सह स्थूलतामापद्यते धीः । मध्येनैव सह कार्यमुपयाति श्रुतम् । अरूयुगलेनैव सहोपचीयतेऽविनयः । श्मश्रुभिरेव सहोज्जृम्भते मलिनताहेतुर्मोहः । आकारेणैव सह आविर्भ- वन्ति हृदयाद्विकाराः। अभिनवयौवनत्वमप्रतिरूपत्वममानुपशक्तित्वं चेति महतीयं खल्बनर्थपरम्परा । सर्वाविनयानामेकैकमप्येपामायतनं, किमुत समवायः । यौवनारम्भे च प्रायः शास्त्रजलप्रक्षालन- । निर्मलापि कालुप्यमुपयाति बुद्धिः । इन्द्रियहरिणहारिणी च सततमतिदुरन्तेयमुपभोगणिका । तान्येव विषयस्वरू- पाण्यास्वाद्यमानानि मधुरतराण्यापतन्ति मनसः । है

·No text on this page.

·शोकयौवनयोः प्रभावः २९. इव मानसं कलुपीक्रियते सर्वस्य । कलुपीकृते च मानसे किमिदमिति सर्वमेव दर्शनं नश्यति । न चित्तमालोचयति । न चुद्धिबुध्यते । न विवेकोऽपि विविनक्ति । ' किमस्ति कश्चिदसावियति लोके, यस्य निर्विकारं यौवन- मतिक्रान्तम् । यौवनावतारे हि शैशवेनैव सह गलति गुरुजनस्नेहः । वयसैव सहारोहत्यभिनवा प्रीतिः । वक्षसैव वह विस्तीर्यते वाञ्छा । वलेनैव सहोपचीयते मदः । दोर्द्ध- पेनैव सह स्थूलतामापयते धीः । मध्येनैव सह कार्यमुपयाति श्रुतम् । ऊख्युगलेनैव सहोपचीयतेऽविनयः । श्मश्रुभिरेव सहोज्जृम्भते मलिनताहेतुर्मोहः । आकारेणैव सह आविर्भ- वन्ति हृदयाद्विकाराः। अभिनवयौवनत्वमप्रतिरूपत्वममानुपशक्तित्वं चेति महतीयं खल्वनर्थपरम्परा सर्वाविनयानामेकैकमप्येपामायतनं, किमुत समवायः । यौवनारम्भे च प्रायः शास्वजलप्रक्षालन- निर्मलापि कालुप्यमुपयाति बुद्धिः । इन्द्रियहरिणहारिणी च सततमतिदुरन्तेयमुपभोगणिका । तान्येव विपयस्वरू- पाण्यास्वाधमानानि मधुरतराण्यापतन्ति मनसः ।

·यद्येवं वेत्सि तद्विद्यां विना पाठं विना श्रुतम् ॥ ८॥ इयं शशविषाणेच्छा व्योनि वा चित्र कल्पना ॥९॥ २८ प्रथमो भागः तदृष्ट्वा मुक्तमौनस्तं तपादत्तः स पृष्टवान् । अश्रान्तः किमिदं ब्रह्मन्करोपीति सकौतुकम् ॥५॥ निर्वन्धपृष्टः स च तं शक्रोऽवादीविजाकृतिः । सेतु वध्नामि गङ्गायां ताराय प्राणिनामिति ॥ ६॥ ततेोऽब्रवीत्तपादत्तः सेतुं किं मूर्ख वध्यते । गङ्गायामोघहार्थ्याभिः सिकताभिः कदाचन ॥ ७ ॥ तच्छ्रुत्वा तमुवाचैवं शक्रोऽथ द्विजरूपधृक् । कस्माव्रतोपवासाचैस्त्वं साधयितुमुद्यतः । अनक्षरो.लिपिन्यासो यद्विद्याध्ययनं विना । एवं यदि भवेदेतन्नाधीयीत कश्चन ॥ १० ॥ इत्युक्तः स तपादत्तः शक्रण द्विजरूपिणा । विचार्य तत्तथा मत्वा तपस्त्यक्त्वा गृहं ययौ ।। ११ । १४-शोकयौवनयोः प्रभावः प्राज्ञस्यापि, बहुश्रुतस्यापि, विवेकिनोऽपि, धोर सत्ववतोऽप्यवश्यं दुःखातिपातेन विशुद्धमपि वर्षसलिलेन ·शोकयौवनयोः प्रभावः २९. व मानसं कलुपीक्रियते सर्वस्य । कलुपीकृते च मानसे केमिदमिति सर्वमेव दर्शनं नश्यति । न चित्तमालोचयति । र बुद्धिबुध्यते । न विवेकोऽपि विविनक्ति । किमस्ति कश्चिदसावियति लोके, यस्य निर्विकारं यौवन- तिक्रान्तम् । यौवनावतारे हि शैशवेनैव सह गलति. गुरुजनस्नेहः । वयसैव सहारोहत्यभिनवा प्रीतिः । वक्षसैव सह विस्तीर्यते वाञ्छा । वलेनैव सहोपचीयते मदः। दोई- येनैव सह स्थूलतामापयते धीः । मध्येनैव सह कार्यमुपयाति श्रुतम् । अरूयुगलेनैव सहोपचीयतेऽविनयः । श्मश्रुभिरेव सहोज्जृम्भते मलिनताहेतुर्मोहः । आकारेणैव सह आविर्भ- वन्ति हृदयाद्विकाराः। अभिनवयौवनत्वमप्रतिरूपत्वममानुपशक्तित्वं चेति महतीयं खल्वनर्धपरम्परा सविनयानामेकैकमप्येपामायतनं, किमुत समवायः । यौवनारम्भे च प्रायः शास्त्रजलप्रक्षालन- निर्मलापि कालुप्यमुपयाति बुद्धिः । इन्द्रियहरिणहारिणी च उततमतिदुरन्तेयमुपभोगतृप्णिका । तान्येव विपयस्वरू ण्यास्वाद्यमानानि मधुरतराण्यापतन्ति मनसः ।

·No text on this page.

·महामस्थानम्
दिने । सर्वथा तमभिनन्दन्ति, तमालपन्ति, तं पार्वे
र्वन्ति, तस्मै ददति, तस्य वचनं शृण्वन्ति, तं बहु मन्यन्ते,
ऽहनि शम् उपरचितांजलिः अधिदैवतमिव विगतान्य-
तव्यः स्तोति यो वा माहात्म्यमुद्भावयति । .
१६-महाप्रस्थानम्
श्रुत्वैवं कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत् ।
प्रस्थाने मतिमाधाय वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ।। १ ।।
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महामते ।
इत्युक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति ब्रुवन् ।। २ ।।
अन्वपद्यत तद्वान्यं भ्रातुर्येष्ठस्य धीमतः ।
अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमो तथा ।। ३ ।।
ततो युयुत्सुमानाव्य प्रव्रजन् धर्मकाम्यया ।
राज्यं परिददौ सर्व वेश्यापुत्रे युधिष्ठिरः ।। ४ ।।
अभिपिच्य स्वराज्ये च राजानं च परिक्षितम् ।
दुःखार्तश्चाब्रवीद्राजा सुभद्रा पांडवाग्रजः ।। ५ ।।
परिक्षिद्धास्तिनपुरे शक्रमस्थे च यादवः ।
वजो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥ ६॥

·No text on this page.

·महाप्रस्थानम् ततस्ते नियतात्मान उदीची दिशमास्थिताः । ददृशुर्योगयुक्ताश्च हिमवन्तं महागिरिम् ।। १६ ।। तं चाप्यंतिक्रमन्तस्ते ददृशुर्वालुकार्णवम् । अक्षन्त महाशेलं मेरुं शिखरिणां वरम् ॥ १७ ॥ तेपां तु गच्छतां शीघ्रं सर्वेषां योगधर्मिणाम् । याज्ञसेनी भ्रष्टयोगा निपपात महीतले ॥ १८ ॥ यु० उ०-पक्षपातो महानस्या विशेपेण धनञ्जये । तस्यैतत्फलमद्येपा भुङ्क्ते पुरुषसत्तमाः ॥ १९ ॥ सहदेवस्ततो विद्वान्निपपात महीतले ॥ २० ॥ यु० उ०---आत्मनः सदृशं प्राज्ञं नैपोऽमन्यत कञ्चन । तेन दोषेण पतितस्तस्मादेप नृपात्मनः ।। २१ ।। कृष्णां निपतितां दृष्ट्वा सहदेवं च पाण्डवम् । आर्ता बन्धुः प्रियः शूरो नकुलो निपपात ह ॥२२॥ यु० ० उ०-रूपेण मत्समो.नास्ति कश्चिदित्यस्य दर्शनम् । नकुलः पतितस्तस्मादागच्छ त्वं वृकोदर ॥ २३ ॥ तांस्तु प्रपतितान्दृष्ट्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः । पपात शोकसन्तप्तस्ततोऽनु परवीरहा ॥ २४ ॥ अचमेने धनुाहानेप साश्च फाल्गुनः । इत्युक्त्वा प्रस्थितो राजा भीमोग्य निपपात ह ॥२५॥ सं० पा०-३

·No text on this page.

·विद्याप्रशंसा
३५
यु० उ०-भक्तत्यागं प्राहुरत्यन्तपापं
तुल्यं लोके ब्रह्मवध्याकृतेन ।
तस्मान्नाई जातु कवचनाद्य
त्यक्ष्याम्येनं स्वसुखार्थी महेन्द्र ॥ ३४ ॥
तद्धर्मराजस्य वचो निशम्य
धर्मस्वरूपी भगवानुवाच ।
युधिष्ठिरं प्रीतियुक्तो नरेन्द्र
श्लक्ष्णैर्वाक्यैः संस्तवसम्प्रयुक्तः ॥ ३५ ॥
अभिजातोऽसि राजेन्द्र पितुर्वृत्तेन मेधया ।
अनुक्रोशेन चानेन सर्वभूतेषु भारत ।। ३६ ।।
अतस्तवाक्षया लोकाः स्वशरीरेण भारत ।
प्राप्तोऽसि भरतश्रेष्ठ दिव्यां गतिमनुत्तमाम् ।। ३७ ।।
स तं रथं समास्थाय राजा कुरुकुलोद्वहः ।
अर्चमाचक्रमे शोघ्रं तेजसाऽऽनृत्य रोदसी ॥३८ ।।
.
१७-विद्याप्रशंसा
अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारति ।
व्ययता वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात् ॥ १॥

·No text on this page.

·गजेन्द्रमोक्षः अज्ञाज्ञानवतोऽप्यनेन हि वशीकतुं समर्थो भवेत्, कर्तव्यो हि सुभापितस्य मनुजैरावश्यकः संग्रहः ॥ ७ ॥ जयन्ति ते सुकृतिना रससिद्धाः कवीश्वराः । नास्ति येषां यशःकाये जरामरण भयम् ॥ ८॥ कान्पृच्छामः सुराः स्वर्गे निवसामो वयं भुवि । किंवा काव्यरसः स्वादुः किंवा स्वादीयसी सुधा ।।९।। सर्वद्रव्येषु विद्यैव द्रव्यमाहुरनुत्तमम् । अहार्यत्वादनय॑त्वादक्षयत्वाच सर्वदा ॥ १० ॥ विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् । पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्म ततः सुखम् ।। ११ ।। १८-गजेन्द्रमोक्षः अस्ति गिरिवरःक्षीरोदेनावृतस्त्रिकूटो नाम यो रौप्यायस- हिरण्मयस्त्रिभिः शृङ्गैः पयोनिधि दिशः खं च रोचय- नास्ते । तस्य गिरे।ण्यां भगवतो वरुणस्य ऋतुमन्नामोद्या- नमासीत् । तस्मिन्नुद्याने विपुलमेकं सर आसीत् । त्रिकूट- गिरिकाननाश्रयः कश्चिद्गजेन्द्रो धर्मतप्तः करिभिः करेणुभिः कलभैश्च तृतस्तत्सरोवराभ्याशमागच्छत । तस्मिन्

·No text on this page.

·गजेन्द्रमोक्षः
३
नं गजमेवमातमुपलभ्य जगन्निवाली गल्डेन समुबमान
देवैः सह गजेन्द्रमभ्याजगाम । स गजेन्द्र हरि खेडा
साम्बुजं करमुन्तिप्य वाचमुरैरयत् 'नारायण, अखिलगु
भगवन् नमस्ते इति । पीडितं गजं समा सरस उज्जह
भगवान् विपाटितमुखानावाचाम्मुत्रन् ।
नवा रेतकर्म बसन्ती ब्रह्माया देवाः कुनुमा
सुचः: दिच्या दुन्दुभयो नेदुः । गन्धर्वाप्सरमा नऋतुर्नगुन
स वाहः सद्यः गन्यवरूपमास्याय पुतपोत्तम सिरसा प्रणा
परमेशपामायन. देवे मक्षिणीकृत्य वं लोकं जग
८ ! गजेन्द्रोऽपि भगवनमर्गेनाजानवन्ध नाहिमुत्तो भगव
रूपं प्राप । स पूर्वस्मिन् जन्मनि विंडेपु पाढय इन्द्रद्यु
इति स्यानो विव्रतपायो राजा बभूव । एकदाध्याय
काले गृहीन मानवनो याबद्धरि समयामान तापमहामुनि
गम्यः हिप्नः ना नागच्छन । अकृनाईपादिकं
नियनं नं वीक्ष्य ऋपिनुशोर मापं च नम्मा अददाः
असापुर दुगमा नयनिज सायं नमो विधि
अगददेवजेन्द्रका महामनी पाचपापान

·No text on this page.

·दुर्वाससा शप्तायाः सरस्वत्याः कथा रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवोऽपि सन् । तद्गुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः ।। ९ ।। तं सन्तः श्रोतुमईन्ति सदसव्यक्तिहेतवः । हेन्नः संलक्ष्यते ह्यनौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥१०॥ २०-दुर्वासला शप्तायाः सरस्वत्याः कथा पुरा किल भगवान् स्वं लोकमधितिष्ठन् परमेत विकासिनि पद्मविष्टरे समुपविष्टः शुनासीरममुरलैगीर्वाण परिहतेो ब्रह्मोदिताः कथाः कुर्षन्, अन्याश्च निरवद्या विद्य गोधार्विभावयन् कदाचिदासाञ्चके । तथासीनं च तं त्रिभुवन प्रतीक्ष्यं सर्वे दक्षचाक्षुपप्रभृतयः सप्रजापतयः सर्वे च सप्तरि पुरासरमहामुनयः सिपेविरे । विधाविसंवादकृताश्च त नेपामन्योन्यस्य विवादाः प्रादुरभवन् । अथातिरोपणः महल महानपा मुनिः अस्तनयः तारापतेः माता द्वितीरे मंदुनाम्ना मुनिना सा कालायमानः साम गायन् मोधान विस्वरमकरोत् । नर्वेषु शापभयपतिपनमानेपु सुनिए दे सरस्वती नगला जास। वातु नां तपासनी न मुनिः- आः पापे. दुर्दिवन्धे. मामप्यपाससि इन्युयत्या मा

·No text on this page.

·स्फुटपद्यानि
च्या वहसि कृत्रियोपशमम्' इत्युक्त्वा पुनराह-भद्रे सरस्वति,
मा गा विपादम् । एपा त्वामनुयास्यति सावित्री । विनोद-
यिप्यति चास्मद्विरहितां त्वाम् । आत्मजमुखकमलावलोक-
नावधिश्च ते शापोऽयं भविष्यतीत्यभिधाय विसर्जितसुरा-
सुरमुनिमण्डलः समुचिताहिककरणायादतिष्ठत् । सरस्वत्यपि
शप्ता किश्चिदधोमुखी सह सावित्र्या गृहमगात् ।
२१-स्फुटपद्यानि
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी-
देवेन देयमिति कापुरपा वदन्ति ।
दैवं निदत्य पुर पौरुपमात्मशवत्या
पने कृते यदि न सिद्धयति योग दोपः ।।१।।
अन्यस्माइन्धपदो नीचः मायेण दुःसहो भवति ।
रविरपि तपति न ताल्यारक तपति बालुकानिकरः ||२||
सिताय गमाव प्याब्राजिव च नै ।
अजापुत्रं दलि. दवाईदो दुर्दलयानमः ॥ ३ ॥

·४४
प्रथमो भागः
हे हेमकार परदुःखविचारमूढ,
किं मां वृथा क्षिपमि वारशतानि वह्रो।
दग्धे पुनर्मयि भवन्ति गुणातिरेकाः,
लाभः परहलु मुखे तव भस्मपातः ॥ ४ ॥
चितां प्रज्वलितां दृष्ट्वा वैद्यो विस्मयमागतः ।
नाहं गतो न मे भ्राता कस्येदं हस्तकौशलम् ।। ५ ॥
यद्यपि बहु नाधीपे पठ पुत्र
तथापि व्याकरणम् ।
स्वजनः श्वजनो मा भूद
सकलः शकलः सकृच्छकृत् ॥ ६॥
मृगमीनसज्जनानां
तृणजलसन्तोषविहितवृत्तीनां ।
लुब्धकधीवरपिशुना
निष्कारणवैरिणो भवन्ति ॥ ७॥
विधा विरुद्ध न पयः पयोनिधी,
सुधौघसिन्धौ न सुधा सुधाकरे ।
न वाञ्छितं सिद्धयति कल्पपादपे,
न हेम हेमप्रभवे गिरावपि ॥ ८ ॥

·स्फुटपद्यानि ४५ चयमिह परितुष्टा वल्कलैम्त्वञ्च लक्ष्म्या, सम इह परितोपो निर्विशेपावशेषः । स तु भवति दरिझो यस्य तृष्णा विशाला, मनसि च परितुष्टे कोऽर्धवान् को दरिद्रः ॥९॥ इतरतापशतानि यदृच्छया, विलिखितानि सहे चतुरानन । अरसिकेपु कवित्वनिवेदन, शिरसि मा लिख मा लिख मा लिख ॥१०॥ कस्यचिकिमपि ना हरणीयम्, मर्मवाक्यमपि नोच्चरणीयम् । श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयम्, लीलया भवजलं तरणीयम् ।। ११ ।। इति प्रथमा भागः

·No text on this page.

·No text on this page.

·४८ जटिलं चीरवाससं धनुष्पाणिनिशं शरानस्यन्तमेकलव्यं हितीगी भागः मापन्नास्ते बने विन्यानिशं शगनगन्नमेशलव्यं ददृशुः । विकृतदर्शनं तं नाभ्यजानन्को भवानिनि न पर्यपृच्छन् । एकलव्य उवान । निपादाधिपने मुतं धनुर्वेदकतश्रयं द्रोण- शिष्यं मां वित्तेति । पाण्डवा वने वृत्तं सर्व द्रोणायाचरुयुः । अर्जुनस्तु रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादब्रवीत् । अहं भवता शिप्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यतीति । अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोका- दपि च बलीयानिपादाधिपतेः सुतो भवतः शिष्योऽस्तीति । द्रोणो मुहूर्त चिन्तयित्वाऽर्जुनमादायकलव्यं गतः । पूर्वमुक्तो न मे मे ददर्श । एकलव्यस्तु द्रोणमायान्तमवलोक्य प्रत्युद्गम्य शिरसा प्रणम्यात्मानं शिष्यं निवेद्य द्रोणस्याग्रतः प्राञ्जलि- स्तस्थौ । द्रोण एकलव्यमुवाच । यदि मे शिष्योऽसि वेतनं दीयतामिति । एकलव्यः प्रत्यवदत् । किं प्रयच्छामि । भवानाज्ञापयतु । नहि किञ्चिद्गुरवेऽदेयं ममेति । द्रोणस्तम- ब्रवीत् । दक्षिणोंगुष्ठो दीयतामिति । द्रोणस्य दारुणं वचः श्रुत्वाऽत्मनः प्रतिज्ञा रक्षन्सत्यवादी निषादाधिपतेः सुतोऽदीन- मानसोऽङ्गुष्ठं छित्त्वा द्रोणाय माददात् । ततो शरमेक लव्योऽङगुलीभिरेव व्यकर्पत् । न च तथा शीघ्रोऽभवद्यया पूर्वमासीत् ।

·सीतायाः रावणं प्रत्युत्तरम् ४९ ३-सीतायाः रावणं प्रत्युत्तरम् रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा । प्रत्युवाचानवद्यागी तमनादृत्य राक्षसम् ।। १॥ महागिरिमिवाकम्पं महेन्द्रसदृशं पतिम् । महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता ।। २ ।। सर्वलक्षणसम्पन्न न्यग्रोधपरिमण्डलम् । सत्यसन्धं महाभागमहं राममनुव्रता ॥ ३ ॥ महावाहुं महोरस्क सिंहविक्रान्तगामिनम् । नृसिंह सिंहसंकाशमहं राममनुव्रता ।। ४ ।। पूर्णचन्द्राननं रामं राजवत्सं जितेन्द्रियम् । पृथुकीर्तिं महावाहुमहं राममनुव्रता ।। ५ ।। त्वं पुनर्जम्बुकः सिंही मामिहेच्छसि दुर्लभाम् । नाहं शक्या त्वया स्पष्टुमादित्यस्य प्रभा यया ॥ ६ ॥ क्षुधितस्य हि सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः । आशीविपस्य बदनादंष्ट्रामादातुमिच्छसि ।। ७ ।। मन्दरं पर्वतश्रेष्टं पाणिना तुमिच्छसि । कालकूट विपं पीत्वा स्वस्तिमान् गन्तुमिच्छसि ।। ८ ॥ सं० पा०-४

·No text on this page.

·सीतायाः रावणं प्रत्युत्तरम्
४९
३-सीतायाः रावणं प्रत्युत्तरम्
रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा ।
प्रत्युवाचानवद्याझी तमनादृत्य राक्षसम् ।। १ ॥
महागिरिमिवाकम्पं महेन्द्रसदृशं पतिम् ।
महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता ।। २ ।।
सर्वलक्षणसम्पन्नं न्यग्रोधपरिमण्डलम् ।
सत्यसन्धं महाभागमहं राममनुव्रता ।। ३ ॥
महावाहुं महोरस्क सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
नृसिंह सिंहसंकाशमहं राममनुव्रता ।। ४ ।।
पूर्णचन्द्राननं रामं राजवत्सं जितेन्द्रियम् ।
पृथुकीनि महावाहुमहं राममनुव्रता ।। ५ ।।
त्वं पुनर्जम्बुकः मिहीं मामिहेच्छसि दुर्लभाम् ।
नाहं शक्या त्वया स्मष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा ।। ६ ॥
क्षुधितस्य हि सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः ।
आशीविपस्य वदनादंष्ट्रामादातुमिच्छसि ।। ७ ।।
मन्दरं पर्वतश्रेष्टं पाणिना हर्तुमिच्छसि ।
कालकूट विषं पीत्वा स्वस्तिमान् गन्तुमिच्छसि ।। ८ ।।
सं० पा०-४

·अथ गच्छति काले स्थूलदत्तस्य सुतायाः परिणयोत्सवे गantrif || मनमाय जिलो का? मनपिका। विन्दगी बाभी पाणिनिशि ॥ १० ॥ 'कल्याणमा या भाषी पामिति । भयामुनाना भूलाना तिमिनसि ॥ ११॥ 2-हरिशर्मकथा कस्मिंश्चिद्ग्रामे हरिशर्मा नाम दरिद्रो मूर्सश्न वित आसीत् । तस्यायमपगे गटस्योपरि स्फोटः गम्भूता यति विरहेऽपि बहपत्यता । एकदा सकटुम्बो भिक्षाय भ्रमकस्मि श्चिन्न गरे स्थूलदत्ताख्यं महाधनं गृहस्थमाजगाम । स्वपुत्रा न्गवादिरक्षकान् विधाय भार्या च कर्मकरी मेयकं चात्मान कृत्वा तस्य गृहे न्य वसत् । महानागतः । तत्र च · महानासीज्जनसंमर्दः । तदा मनस्यकरोत् । आकण्ठं घृतमांसं मयाऽधुना लब्धव्यमिति किन्तु महोत्सवे हरिशर्मा न केनापि स्मृतः । ततोऽनाहारनि विणो निशि भार्यामब्रवीत् । मम दारिद्रयान्माञ्चेशमगो हरिशमा ·हरिशर्म कया ५१ रखम् । तस्मात्कपटमाचरिष्यामि येनाहमस्य स्थूलदत्तस्य बहु- मतो भवेयम् । त्वं चावसरे प्राप्तेऽहं ज्योतिःशास्त्रपारङ्गत्त इत्यस्मै निवेदयेति । एवं तामुक्त्वा सुप्ते जने जामातवाहनो हयस्तेन स्थूल- दत्तगृहाज्ञहे दूरे च प्रच्छन्नं स्थापितः । सेवका इतस्ततस्तं विचिन्वन्तोऽपि न लेभिरे । हरिशर्मणो भार्या हयचौरगवेपि- गममङ्गलचित्रस्तं स्थूलदत्तमेत्योवाच । मदीयो भर्ता ज्योति- विद्याकोविदः । किमर्थं स न पृच्छयत इति । तच्छ्रुत्वा स्थूल- दत्तो हरिशर्माणमाहयत् । हरिशर्मोराच । योऽहं विस्मृतोऽद्य हयेऽपहते स्मृतास्मीति । स्थूलदत्तस्तं सान्त्वपूर्वमुवाच । विस्मृति नः क्षमस्व । केनाश्वोऽपहृतस्तन्नो कथयेति । हरि- शर्मा ततो मिथ्या रेखाः कुर्वन्नुवाच । इतो दक्षिणसीमान्ते चोरईयः संस्थापितः । यावदसौ चोरेर्दू न नीयते ताव- दानीयतामिति । तच्छ्रुत्वा धावितर्नरैः सेोऽश्वस्तत्क्षणमेवा- नीतः । सर्वे च हरिशर्मणो विज्ञानं प्रशशंसुः । ततो बानीति सर्वः पृष्यमानः स्थूलदत्तगृहे रिशमोवास । गलात्सु दिवसेषु फेनापि चारेण राजगृहाभूरि सुव- नादि चारितम् । यदा चारो नाष्टायत तदा मानिमसिद्धिती - राजा हरिशर्माणमानापयामास । म पानीतः मायामीनि ·ज्ञानिनाई ज्ञातास्मीति भीता सा चेटी युक्त्या तदन्तिकं मन्दिरस्य पृष्ठतो दाडिमस्याधो भूतले निखातम् । तस्मान्मां गतायां तस्यां हरिशर्मा व्यचिन्तयत् । अभिमुखं विधावसाध्योऽप्यों लीलयैव सिध्यति । अनर्थ उपस्थित ५२ द्वितीयो भागः कालं क्षिपन् राज्ञा वासके सुरक्षितः स्थापितः । तस्मिनराज कुले काचिच्चेटी जिह्वेति ख्यातासीत् । तथा च भ्रात्रा साधु राजगृहाभ्यन्तरात्तत्सुवर्ण चोरितम्। सा रात्रौ वासकं गत्वा हरिशर्मणो ज्ञानाच्छकिता द्वारि कर्ण ददौ । हरिशर्मा च तदैकाकी भूत्वा मृपाविज्ञानवादिनी स्वनि हामेवं निनिन्द | दुराचारे जिहे, भोगलम्पटया त्वया किमि दमकार्य कृतम् । अधुना निग्रह सहस्वेति । तच्छ्रुत्वाऽनेन प्रविश्य तस्य पादयोः पतित्वा तमब्रवीत् । भो ज्ञानिन्, इय सा जिहा या त्वयाऽर्थहारिणीति ज्ञाता । तत्सुवर्ण मयाऽऽये रक्ष । यच्च किश्चिन्मे हस्तगं धनं विद्यते तदपि तुभ्यं ददा पीति । एतच्छुत्वा हरिशर्मा सगर्व तामुवाद । गच्छ दुराचार, अहं भूतं भव्यं भवत्सर्व विजानामि । शरणागतां त्वां नाया यिष्यामि यदि स्वहस्तगतं सर्व धनं मह्यं दास्यसीति । एवं तेनोक्ता सा चेटी तथेति प्रतिपद्याशु निर्जगाम । महान्मेऽर्थः सिद्धः । स्वजिहां यावन्निन्दामि तावन्मम पुरत श्चौरी जिहा समागता। प्रच्छन्नपातकिनः शङ्कयैव प्रका

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सदाचारः
स्य महात्मनो व्यसनातुरे जने दया स्वसौख्यनिःसंगता च ।
सर्वथा नमोस्त्वस्मै महाभागाय सर्वभूतशरण्याय अतिविपुल-
कारुण्याय अप्रमेयसत्वाय' इति ।
७-सदाचारः
भी० उ०-
यु० उ०-आयुष्मान् केन भवति अल्पायुर्वापि मानवः ।
केन वा लमते कीर्ति केन वा लभते श्रियम् ।।१।।
----आचारल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम् ।
आचारात्कीर्तिमामोति पुरुपः प्रेत्य चेह च ।।२।।
आचारलक्षणो धर्मः संतश्चारित्रलक्षणाः ।
साधूनां च यथा वृत्तमेतदाचारलक्षणम् ।। ३ ।।
ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलड्दिनः ।
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुपः ।। ४ ।।
विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं सङ्कीर्णमैथुनाः ।
अल्पायुपो भवन्तीह नरा निरयगामिनः ।। ५ ।।
अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः ।
अनमृयुरनिमश्च शतं वर्षाणि जीवनि ॥ ६ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·यनवान्भव राजेन्द्र यत्नवान्सुखमेधते । युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत ।। ३३ ।। गन्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप । महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव ते ॥ ३४ ॥ ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि पूजनीयानि सर्वशः । यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञविविधदक्षिणेः ।। ३५ ॥ अत ऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप । एप ने लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तिनः ।। ३६ ॥ " ८-मार्गसहाय-कथा कस्मिशिदधिष्ठाने ब्रह्मदत्तनामा ब्राह्मणः प्रतिवनति स्म । म च प्रयोजनवशाग्रामे प्रस्थितः स्वमात्राभिहितः । यत् यत्म करमेकाकी प्रजामि । तदन्धिप्यतां यदिचदद्वितीयः सरायः। र आर-~~ अम्ब ! मा भैपी: । निरपद्रवोऽयं पार्गः, कार्यवशादेकावी गमिष्यामि । अध निधय माया समीपत्यकाप्याः सकाशात् काठमादाय मात्रा निहितः । पास : अायं सदि गावं तप करूवारि मायः भवतु ! तदनं हत्या गम । सानि ·६२ द्वितीयो भागः मातुर्वननादुभाभ्यां पाणिभ्यां में संगृह कर्पूरपुटिकामध्ये निधाय पात्रमध्ये संस्थाप्न शी प्रस्थितः । अथ गच्छन् ग्रोप्मोप्मणा सन्तप्तः कश्चित् मार्गस्य वृक्षमासाथ तत्रैव प्रमुप्तः । अत्रान्तरे वृक्षकोटरान्नित्य सर्पस्तत्समीपमा- गतः । सेोऽपि कर्पूरगुगन्धसहनप्रियत्वा परित्यज्य वर्ष विदार्याभ्यन्तरगतां कर्पूरपुटिकामतिलोल्यादभक्षयत् सोऽपि कर्कटस्तत्रैव स्थितः सन् सर्पमाणानपाहरत् । ब्राह्मणोऽपि यावत् प्रबुद्धः पश्यति तावत् समीपे कृष्णसर्पो निजपाश्र्ये कर्पूरपुटिकोपरि स्थितस्तिष्ठति । तं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत्-कर्कटेन अयं हत इति प्रसन्नो भूत्वाऽब्रवीद- भोः सत्यमभिहित मम मात्रा यत् पुरुपेण कोऽपि सहायः कार्यो न एकाकिना गन्तव्यम् । यतो मया श्रद्धापूरितचेतसा तद्वचनमनुष्ठितम् तेनाई कर्कटेन सर्पव्यापादनारक्षितः । अथवा साध्विमुच्यते। मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे देवज्ञे भेपजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी ॥१॥ एवमुक्त्याऽसौ ब्राह्मणो यथाभिप्रेतं गतः । अतोऽई

·रामस्य सीतां प्रति दुरुक्तम्
अपि कापुरुषो मार्गे द्वितीयः क्षेमकारकः ।
कर्कटेन द्वितीयेन सर्पात् पान्यः प्ररक्षितः ।। २ ।।
--
ह-रामस्य सीतां प्रति दुरुक्तम्
तां तु पार्वे स्थितां महां रामः सम्प्रेक्ष्य मैथिलीम् ।
हृदयान्तर्गतं भावं व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥
एपाऽसि निर्जिता भद्रे शत्रु नित्वा रणाजिरे ।
पारुषाघदनुप्ठेयं मयैतदुपपादितम् ॥ २॥
गतोऽस्म्यन्तमपर्पस्य धर्पणा सम्पमार्जिता ।
अवमानव शत्रुश्च युगपन्निहती मया ।। ३ ।।
अध ये पारपं इएमय मे सफलः श्रमः ।
अवतीर्ण निनोऽ प्रभवाम्या चात्मनः ।। ४ ।।
या त्वं विरहिता नीता चलचित्तेन रक्षसा ।
देवसम्पादिता दापो मानुपेण मया जितः ।। ५ ।।
মামনুমান বলা ন মানি।
भारतम्य पारपणार्या मानापल्पमः ॥ ६ ॥

·द्वितीयो भागः लङ्गन च समुद्रस्य लक्षायाश्चापि मर्दनम् । सफलं तस्य च श्लाघ्यमय कर्म हनूमतः ॥ ७ ॥ युद्ध विक्रमतश्चैव हितं मन्त्रयतस्तथा । सुग्रीवस्य ससैन्यस्य सफलोऽद्य परिश्रमः ॥ ८॥ विभीपणस्य च तथा सफलोऽद्य परिश्रमः । विगुणं भ्रातरं त्यक्त्वा यो मां स्वयमुपस्थितः ॥ ९॥ इत्येवं वदतः श्रुत्वा सीता रामस्य तद्वचः । मृगीोत्फुल्लनयना वभूवाश्रुपरिप्लुता ॥ १० ॥ यत्कर्तव्यं मनुष्येण धर्षणां प्रतिमार्जता । तत्कृतं रावणं इत्वा मयेदं मानकाशिणा ॥ ११ ॥ निर्जिता जीवलोकस्य तपसा भावितात्मना । अगस्त्येन दुराधर्षा मुनिना दक्षिणेव दिक् ॥ १२ ॥ विदितश्चास्तु भद्रं ते योऽयं रणपरिश्रमः । सुतीर्णः सुहृदां वीर्यान्न त्वदर्थं मया कृतः ॥ १३ ॥ रक्षता तु मया वृत्तमपवादं च सर्वतः । प्रख्यातस्यात्मवंशस्य व्यङ्ग्यं च परिमार्जता ॥ १४ ॥ प्राप्तचारित्रसन्देहा मम प्रतिमुखे स्थिता । दीपा नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलाऽसि मे दृढा ।। १५ ॥

·No text on this page.

·यदि तेऽहं न विज्ञाता हता तेनास्मि साश्वतम् ॥ ७॥ त्वया संत्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ॥९॥ द्वितीयो भागः किं मामसदृशं वाक्यमीदर्श श्रोत्रदारुणम् । रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव ॥२॥ न तथाऽस्मि महाबाहो यथा मामवगच्छसि । प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे ॥ ३ ॥ पृथक्त्रीणां प्रचारेण जाति त्वं परिशङ्कसे । परित्यजैनां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता ॥ ४ ॥ यदहं गात्रसंस्पर्श गताऽस्मि विवशा प्रभो । कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति ॥ ५॥ मदधीनं तु यत्तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते । पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरी ॥६॥ सह संदृद्धभावेन संसर्गेण च मानद । प्रेषितस्ते महावीरो हनुमानवलोककः । लङ्कास्थाऽहं त्वया राजन् किं तदा न विसर्जिता 114) प्रत्यक्ष वानरस्यास्य तद्वाक्यसमनन्तरम् । न वृथा ते श्रमोऽयं स्यात्संशयेऽन्यस्य जीवितम् । सुहज्जनपरिक्लेशो न चायं विफलस्तव ।। १० ॥

·No text on this page.

·६६
द्वितीयो भागः
किं मामसदृशं वाक्यमीदर्श श्रोत्रदारुणम् ।
रूसं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव ॥ २॥
न तथाऽस्मि महाबाहो यथा मामवगच्छसि ।
प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे ॥३॥
पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण जाति त्वं परिशङ्कसे ।
परित्यजैनां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता ॥ ४ ॥
यदहं गात्रसंस्पर्श गताऽस्मि विवशा प्रभो ।
कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति ॥ ५॥
मदधीनं तु यत्तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते ।
पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरी ॥६॥
सह संदृद्धभावेन संसर्गेण च मानद ।
यदि तेऽहं न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम् ॥ ७॥
प्रेषितस्ते महावीरो हनुमानवलोककः ।
लङ्कास्थाऽहं त्वया राजन् किं तदा न विसर्जिता ॥८॥
प्रत्यक्ष वानरस्यास्य तद्वाक्यसमनन्तरम् ।
त्वया संत्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ॥९॥
न वृथा ते श्रमोऽयं स्यात्संशयेऽन्यस्य जीवितम् ।
सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं विफलस्तव ॥ १० ॥

·No text on this page.

·६८ हितीमो भागः प्रणम्य देवतेभ्यश्च वामणेभ्यश्च मैथिली। बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपनः ॥ २० ॥ (२) यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवान् । तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वनः पातु पावकः ॥ २१ यथा मां शुद्धचारित्रां दुष्टां जानाति राघवः । तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ।। २२ एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम् । विवेश ज्वलनं दीप्तं निशःकनान्तरात्मना ॥ २३ ॥ जनश्च सुमहास्तत्र वालद्धसमाकुलः । ददर्श मैथिली दीप्तां प्रविशन्ती हुताशनम् ।। २४ ॥ तप्तनवहेमामा तप्तकाञ्चनभूपणा । पपात ज्वलनं दीप्तं सर्वलोकस्य सन्निधौ ।। २५ ।। प्रचुक्रुशुः स्त्रियः सर्वास्तां दृष्ट्वा हव्यवाहने । पतन्तीं संस्कृतां मन्त्रैर्वसाधरामिवाध्वरे ।। २६ ।। नविशन्त्यां तु हाहेति विपुलः स्वनः । वानराणां च सम्बभूवामृतोपमः ।। २७ ।।

·सीतायाः अग्निपरिशुद्धिः तबो हि दुर्मना रामः श्रुत्वैवं वदतां गिरः । दध्यौ मुहूर्त धर्मात्मा वाष्पव्याकुललोचनः ।। २८ ।। विधूयाय चितां तां तु वैदेही हव्यवाहनः । उत्तस्थौ मूर्तिमानाशु गृहीत्वा जनकात्मजाय ।। २९ ।। तरुणादित्यसङ्काशां तप्तकाञ्चनभूषणाम् । रक्ताम्बरधरां वालां नीलकुञ्चितमूर्धजाम् ।। ३० ।। अलिष्टमाल्याधरणां तथारूपामनिन्दितास् । ददौ रामाय वैदेहीमङ्के कृत्वा विभावसुः ।। ३१ ।। अब्रवीत्तु तदा रामं साक्षी लोकस्य पावकः । : एपा ते राम वैदेही पापमस्यां न विद्यते । विशुद्धभावां निष्पाप प्रतिगृहाष्य मैथिलीम् ।। ३२ ।। ततः प्रीतमना रामः श्रुत्वैवं ददतां वरः । दध्यौ मुहूर्त धर्मात्मा हर्पव्याकुललोचनः ॥ ३३ ॥ एवमुक्तो महातेजा धृतिमानुरुविक्रयः । उवाच त्रिदशश्रेष्ठं गमो धर्मभृतां वरः ।। ३४ ।। अवश्यं चापि लोकेपु सीता पावनमर्हति । दीर्घकालोपिता हीयं रावणान्तःपुरे शुभा ॥ ३५ ।। वालिगोबत कामात्मा रामो दशरथात्मजः । इति वक्ष्पति मां लोको जानकीमविशोध्य हि ॥ ३६ ॥ .

·६८
हितीयो भागः
সগনীল গানসহ এশিশী।
बद्धाअलिपुटा नेदमुवानानितमीपतः ॥ २० ॥
(२)
यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात् ।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ।। २१॥
यथा मां शुद्धचारित्रां दुष्टां जानाति राघवः ।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ॥ २२ ॥
एवमुक्त्वा तु चैदही परिक्रम्य हुताशनम् ।
विवेश ज्वलनं दीप्तं निशानान्तरात्मना ।। २३ ।।
जनश्च सुमहास्तत्र वालद्धसमाकुलः ।
ददर्श मैथिली दीप्तां प्रविशन्ती हुताशनम् ॥ २४ ॥
सा तप्तनवहेमामा तप्तकाञ्चनभूपणा।
पपात ज्वलनं दीप्तं सर्वलोसस्य सन्निधौ ॥ २५ ॥
पचुक्रुशुः स्त्रियः सर्वास्तां दृष्ट्वा हव्यवाहने ।
पतन्तीं संस्कृतां मन्त्रैर्वसोर्धारामिवाध्वरे ॥ २६ ।।
तस्यामनि विशन्त्यां तु हाहेति विपुलः स्वनः ।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवामृतोपमः ॥ २७ ॥

·No text on this page.

·७० द्वितीयो भागः अनन्यहृदयां सीतां मञ्चित्तपरिरक्षिणीम् । अहमप्यवगच्छामि मैथिली जनकात्मजाम् ॥ ३७॥ इमामपि विशालाक्षी रक्षितां स्वेन तेजसा । रावणो नातिवर्तेत वेलामिव महादधिः ॥ ३८ ॥ न च शक्तः स दुष्टात्मा मनसाऽपि हि मैथिलीम् । प्रधर्षयितुमप्राप्यां दीप्तामग्निशिखामिव ॥ ३९ ॥ नेयमर्हति वैक्लव्यं रावणान्तःपुरे सती । अनन्या हि मया सीता भास्करस्य प्रभा यया ॥४० विशुद्धा त्रिषु लोकेषु मैथिली जनकात्मजा । न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा ॥ ४१ ॥ इत्येवमुक्त्वा विजयी महावल: प्रशस्यमानः स्वकतेन कर्मणा । समेत्य रामः प्रियया महायशाः सुखं सुखाोऽनुवभूव राघवः ॥ ४२ ११-कस्यचिन्मुनेराश्रमस्य वर्णनम् अहो प्रभावस्तपसाम् । इयं मुनेः शान्ताऽपि मूर्ति उत्तप्तकनकावदाता, परिस्फुरन्ती सौदामिनीव चक्षु

·No text on this page.

·હર
हिनीयो भानः
निश्चेतनास्तरवोऽपि सनियमा इव लक्ष्यन्ते । किं पुनः
सचेतनाः प्राणिनः ।
वहुमानपूर्व
तं
१२-पार्वत्याः शिवस्य दर्शनम्
शिवार्थ तपश्चरन्त्याः पार्वत्याः सकाशं कश्चिज्जटिल.
स्तपोनिधिः समाययौ । आतिथेयी सा
पूजया प्रत्युज्जगाम । विधिप्रयुक्तां सत्क्रियां परिगृह्य क्षणं
च परिश्रमं विनीय तपोनिधिरुमां पश्यन् वक्तुं प्रचक्रमे :-
हे तपोधने ! द्विजातित्वादुपपन्नचापलोऽहं भवती किश्चि-
त्सष्टुमना अस्मि । रहस्यं न चेत्, प्रतिवक्तुमर्हसि ।
वेधसः कुले भवत्या उत्पत्तिः, वपुः त्रिलोकसौन्दर्यमिवो-
दितम्, ऐश्वर्यसुखं मृग्यं नैव, वयोऽपि नवमेव । अतः परं
किं तपःफलं स्यात्, वद । हे गौरि, किमिति यौवने त्वया-
भरणान्यपास्य वार्धकशोभि वल्कलं धृतम् । यदि दिवं
प्रार्थयसे, तर्हि श्रमः वृथा, यतस्तव पितुः प्रदेशाः देवभूमयः
सन्ति । अथ वरं मार्थयसे चेत्, तबलं समाधिना ।
इति द्विजन्मनाऽभिहिता सा मनोगतं शंसितुं न
शशाक । अनन्तरं पार्श्ववर्तिनी सखीमैक्षत | तदीया

·पार्वत्याः शिवस्य दर्शनम् ७३ सखी में वर्णिनमुवाच हे साधो, तव कुतूहलं चेत् तर्हि निशेध यदर्थमेतया स्ववपुः तपःसाधनं कृतम् । इयं महेन्द्रप्रभृतीन् चतुर्दिगीशानवमत्य पिनाकपाणिं पतिमा- सुमिच्छति । अथ वर्णी आह । यत् परिणीतया त्वया वृद्धपमा- हें विलोक्य महाजनः स्मेरमुखः भविष्यतीति सा ने विड- म्बना । वपुस्तावपिनाकिनः विरूपनेत्रयुक्तं, उत्पत्तिरल- क्षिता, वित्तं दिगम्वरत्वम् । हे वालमृगाक्षि, वरेषु यदयद मृत्यने तत् त्रिलोचने व्यस्तमप्यस्ति किम् । अस्माद- मदीप्मितान्मनः निवर्तय । वच तद्विधः सः, यय च पुष्पलक्षणा त्वम् । इनि हिजाना प्रतिवालवादिनि पार्वत्या विलोचने निर्यगाहिने । मनगुवाच च । परमार्थ तो हर न मि नम्. रन्मामेरमात्य খামাম- चियोनु महात्मनां चरितं द्विन्ति । सागशिनः मा सम्पदा प्रभः । मानाशयः गन् विनायः भीमरापि शिवः । पिनाशिनी यामाको नदि । भाग: शिवराय पिलोमानि कि का मान. नमाना ८८.

·७B द्वितीयो भागः युक्तं वा स्यात् तन्नावधार्यते । तदङ्गसंस्पर्शमवाप्य चिताभस्मरजः विशुद्धये कल्पते । हरदोष कथयता त्वया त प्रत्येकं साधु भापितम् । यम् ब्रह्मणः अपि कारणं ब्रुवन्ति स कथं लक्ष्यप्रभवः भविष्यति । अलं विवादेन । त्वया यया स श्रुतः, कात्स्येनासो तथाविध एव । मम तु मनो हरे स्थितम् । हे आलि, स्फुरितोत्तराधरोऽयं बढ़ निवार्यताम्, यतः यो महतोऽपभापते न केवलं स पाप- भाक, प्रत्युत सोऽपि यस्तस्मात् भृणोति । अथवा इतः गमिष्यामि इति वदन्ती वाला ततश्चचाल । वृषकेतनच स्वरूपमास्याय कृतस्मितस्तां समाललम्बे । तं वीक्ष्य शैलाधिराजतनया मार्गाचलव्यतिकराकुलिता सिन्धुरिव न ययौ न तस्यौ । हे अवनताङ्गि, अद्य प्रभृत्यहं तव तपोभिः कीतो दासोऽस्मीति वादिनि चन्द्रमौलौ सा शीघ्रमेव निय- मजं क्लममुत्ससर्ज। १३-नवमवेतालकथा । अवन्तिष्वस्ति नगरी युगादौ देवनिर्मिता । बनुरिवाहामभोगिभूतिविभूषिता ।। १॥

·No text on this page.

·'७६
द्वितीयो भागः
अहं तावन्न पश्यामि सदृशं पुत्रि ते वरम् ।
तत्कुरुष्व नृपान्सर्वान्मेलयित्वा स्वयंवरम् ॥ ११ ॥
एतत्पिल वचः श्रुत्वा राजपुत्री नगाद मा ।
तात स्वयंवरं कर्तुं हेपणान्नाहमुत्महे ॥ १२ ॥
कि त्वेकं वेत्ति योऽपूर्व विज्ञान स्वाकृतियुवा ।
तस्मै त्वयाहं दातव्या नार्थोऽन्येनाधिकेन मे ॥ १३ ॥
इत्यनङ्गरतेस्तस्याः श्रुत्वा स्वदुहितुर्वचः ।
तादृशं तद्वरं यावदन्विष्यति स भूपतिः ॥ १४ ॥
तावत्तल्लोकतो बुद्धा चत्वारस्तमुपाययुः ।
वीरा विज्ञानिनो भव्याः पुरुषा दक्षिणापथात् ॥ १५॥
वे
राज्ञा पूजितास्तस्मै स्वं स्वं विज्ञानमेकशः ।
शशंसुः सन्निधौ तस्या राजपुत्र्यास्तदर्थिनः ॥ १६ ॥
एको जगाद शूद्रोऽहमाख्यातो पञ्चपहिकः ।
पञ्चाग्यवस्त्रयुग्पानि करोम्थेकोऽहमन्वहम् ॥ १७ ॥
तेभ्य एकं पयच्छामि देवायक द्विजन्मने ।
एक च परिगृह्णामि वाससोरात्मनः कृते ॥ १८ ॥
एक ददामि भार्यायै यदि सा भवतीह मे ।
एकं विक्रीय चाहारपानादि विदधाम्यहम् ॥ १९ ॥

·No text on this page.

·द्वितीयो भागः एतच्छ्रुत्वा स राजा तं वेतालं प्रत्यभाषत । मौनं त्याजयति प्रायः कालक्षेपाय मां भवान् ॥ २९॥ अन्यथा गहनः कोऽयं प्रश्नो योगेश्वरोच्यताम् । शूद्राय हि विन्दाय क्षत्रिया दीयते कथम् ॥३०॥ वैश्यायापि कथं देया क्षत्रिया यच्च तद्गतम् .! मुगादिभाषाविज्ञानं कार्ये तत्कोपयुज्यते ॥ ३१ ॥ योऽपि विप्रस्तृतीयोऽत्र तेनापि पतितेन किम् । स्वकर्ममच्युतेनेन्द्रजालिना वीरमानिना ॥ ३२ ॥ तस्मात्तस्मै क्षत्रियाय चतुर्थाय समाय सा। देया खगधरायैव स्वविद्यावीर्यशालिने ॥ ३३ ॥ १४-दरिद्रगृहिण्याः कथा एकदा राजा वर्त्मनि गच्छन् कचिद् गृह एकाकिनी रुदतीं नारी दृष्ट्वा 'किमर्थमर्धरात्रौ रोदिति । किं दुःख मेतस्याः' इति विचारयितुमेकमङ्गरक्षक प्राहिणोत् । ततो क. पुनरागत्य पाह-देव, मया पृष्टा यदाह तच्छृणु-- मत्पतिरेप मश्चकगतः स्थूणावशेष गृह | • कुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो।

·No text on this page.

·द्विवीयो भागः. आमेखलं सञ्चरतां घनानां छायामधःसानुगतां निषेव्य । उद्वेजिता दृष्टिभिराश्रयन्ते शृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिद्धाः ॥ ४ ॥ पदं तुषारसुतिधौतरक्तं यस्मिन्नदृष्ट्वापि हतद्विपानाम् । विदन्ति मार्ग नखरन्ध्रमुक्तैः मुक्ताफलैः केसरिणां किराताः ॥ ५ ॥ यः पूरयन् कीचकरन्ध्रभागान् दरीमुखोत्थेन समीरणेन । उद्गास्यतामिच्छति किन्नराणाम् तानप्रदायित्वमिवोपगन्तुम् ॥ ६ ॥ कपोलकण्डूः करिभिर्विनेतुं विघट्टितानां सरलद्रमाणाम् । यत्र स्रुतक्षीरतया प्रसूतः सानूनि गन्धः सुरभीकरोति ॥ ७ ॥ दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैःशिरसां सतीव ।। ८ ।।

·No text on this page.

·अस्ति प्रख्यातवलपौरुषोऽनेकनरेन्द्र मुकुटमरीचिनार- जटिलीकृतपादपीठः शरच्छशाइकिरणनिर्मलयशाः समुद्रपर्य- कुपिता। सा चातीव वल्लभा । अनेकमकारं परितोय- तस्तु यदि अश्ववत् हषसे, तदा प्रसन्ना भवामि .. पप्रच्छ, वररुचे ! किं पर्वणि मुण्डितं शिरस्त्वया .८२ द्वितीयो मागः १६-किं पर्वणि मुगिडतं शिरः न्तायाः पृथिव्या भर्ता नन्दा राजा तस्य सर्वशास्त्राधिगतस- मस्ततत्त्वः सचिवो वररुचिर्नाम । तस्य च प्रणयकलहेन जाया माणापि न प्रसीदति । ब्रवीति च भर्ता, भद्रे ! येन प्रकारेण तुष्यसि तं वद, निश्चितं करोमि । ततः कथश्चित् तयोक्त यदि शिरो मुण्डयित्वा मम पादयोर्निपतसि, तदा प्रसादा भिमुखी भवामि । तथानुष्ठिते प्रसन्नाऽसीत् । अब नन्दस्य भार्यापि तथैव रुटा प्रसाद्यमानापि न तुष्यति । तेनोक्तं, भद्रे त्वया विना मुहूर्त्तमपि न जीवाभि, पादयोः पतित्वा त्वां प्रसादयामि । साऽब्रवीद, खलीनं मुखे प्रक्षिप्याहं तव पृष्ठे समारुह्य त्वां ५। • तथैवानुष्ठितम् । अथ प्रभातसमये सभाया- १ राज्ञः समीपे वररुचिरायातः । तश्च दृष्ट्वा यदि

·कालिदासराक्षसया
न किं दद्यान्न किं कुर्त्या स्त्रीभिरभ्यर्थिनी नरः ।
अनरखा पत्र पन्ने शिरः पर्वणि मुण्डिनम् ।।

·८२ द्वितीयों भागः १६-किं पर्वणि मुगिडतं शिरः अस्ति प्रख्यातवलपौरुषोऽनेकनरेन्द्र मुकुटमरीचिजाल- जटिलीकृतपादपीठः शरच्छशाकिरणनिर्मलयशाः समुद्रपर्य- न्तायाः पृयिव्या भर्ता नन्दा राजा। तस्य सर्वशास्त्राधिगतस- मस्ततत्त्वः सचिवो वररुचिर्नाम । तस्य च प्रणयकलहेन जाया कुपिता। सा चातीव वल्लभा । अनेकमकारं परितोष्य- माणापि न प्रसीदति । ब्रवीति च भा, भद्रे ! येन प्रकारेण तुप्यसि तं वद, निश्चितं करोमि । ततः कथञ्चित् तयोक्तं यदि शिरो मुण्डयित्वा मम पादयोर्निपतसि, तदा प्रसादा- भिमुखी भवामि । तथानुष्ठिते प्रसन्नाऽसीत् । अय नन्दस्य भार्यापि तथैव तुष्यति । तेनोक्तं, भद्रे त्वया विना मुहर्तमपि न जीवामि, पादयोः पतित्वा त्वां प्रसादयामि | साऽब्रवीत्, यदि खलीनं मुखे प्रक्षिप्याहं तव पृष्ठे समारुह्य त्वां धावयामि पावितस्तु यदि अश्ववत् हेपसे, तदा प्रसन्ना भवामि । राज्ञापि तथैवानुप्ठितम् । अथ प्रभातसमये सभाया- मुपविष्टस्य राज्ञः समीपे वररुचिरायातः । तच दृश्य । पपच्छ, वररुचे ! कि पर्वणि मुण्डितं शिरस्त्वया ? सोऽब्रवीत् । रुष्टा प्रसाद्यमानापि न ·जालिदासगससकया न किं दद्यान्न किं कुर्यान खीभिरभ्यर्थिनो नरः । अनश्वा यत्र हंपन्ने शिरः पर्वणि मुण्डिनम् ।। १७–कालिदासराक्षसकथा' कयमस्य कदाचिद्रोजेन विलासार्थं नूतनगृहान्तरं निर्मितम् । तत्र गृहान्तरे गृहप्रवेशात्पूर्वमेकः कश्चिद् ब्रह्मराक्षसः प्रविष्टः ।.स च रात्रौ तत्र ये वसन्ति तान्भक्षयति । ततो मान्त्रिकान्स- माहूय तदृचाटनाय राजा यतते स्म । स चागच्छन् मान्त्रि- कानेव भक्षयति । किं च स्वयं कवित्वादिकं पूर्वाभ्यस्तमेव पठस्तिष्ठति । एवं स्थिते तत्रैव रक्षसि राजा निवृत्तिः' इति व्यचिन्तयत् । तदा कालिदासः प्राह-'देव, नूनमयं राक्षसः सकलशावप्रवीणः सुकविश्च भाति । अतस्तमेव तापयित्वा कार्य साधयामि । मान्त्रिकास्तिष्ठन्तु । मम मन्त्रं पश्य' इत्युक्त्वा स्वयं तत्र रात्रौ गत्वा शेते स्म । प्रयमयामे ब्रह्मराक्षसः समागतः । स चापूर्व पुरुषं दृष्ट्वा प्रति- याममेकैकां समस्यां पाणिनिसूत्रमेव पठति । येनोत्तरं तद्- धृदयगतं नोक्तम्, ' अयं न ब्राह्मणः अतो हन्तव्यः' इति निश्चित्य हन्ति । तदानीमपि पूर्ववदयमपूर्वः पुरुषः । अतो मया

·८२
द्वितीयो भागः
१६-किं पर्वणि मुगिडतं शिरः
4
अस्ति प्रख्यातवलपौरुषोऽनेकनरेन्द्र मुकुटमरीचिजा
जटिलीकृतपादपीठः शरच्छशाङ्ककिरणनिर्मलयशाः समुद्रपट
न्तायाः पृथिव्या भर्ता नन्दा राजा। तस्य सर्वशास्त्राधिगत
मस्ततत्त्वः सचिवो वररुचिर्नाम । तस्य च मणयकलहेन जा
कुपिता। सा चातीव वल्लभा । अनेकप्रकारं परितो
माणापि न प्रसीदति । ब्रवीति च भर्त्ता, भद्रे ! येन प्रकारे
तुष्यसि तं वद, निश्चितं करोमि । ततः कथञ्चित् तयो
यदि शिरो मुण्डयित्वा मम पादयोर्निपतसि, तदा प्रसाद
भिमुखी भवामि । तथानुष्ठिते प्रसन्नाऽऽसीत् । *
नन्दस्य
भाOपि तथैव रुटा प्रसाद्यमानापि
तुष्यति । तेनोक्तं, भद्रे त्वया विना मुहूर्तमपि न जीवानि
पादयोः पतित्वा त्वां प्रसादयामि । साऽब्रवीत, या
खलीनं मुखे प्रक्षिप्याहं तव पृष्ठे समारुह्य त्वां धावया
धावितस्तु यदि अश्ववत् हेपसे, तदा प्रसन्ना भवामि
राज्ञापि तथैवानुष्ठितम् । अथ प्रभातसमये समाय
मुपविष्टस्य राज्ञः समीपे वररुचिरायातः । तत्र !
राजा पमच्छ, वररुंचे ! कि पर्वणि मुण्डितं शिरस्त्वया
सोऽयवीत् ।

·। रामाय सीतायाः सन्देशः ८५ त्वमस्मा- तुष्टोपस्म । किं तवाभीष्टम् ' इति । कालिदासः गृहान्निस्तर ' इत्याह । सोऽपि 'तथा' इति गतः । अनन्तरं तुष्टो भोजः कविं बहु मानितवान् । १८-रामाय सीतायाः सन्देशः वाच्यस्त्वया मदचनात्स राजा वह्नौ विशुद्धामपि यत्समक्षम् । मां लोकवादश्रवणादहासीः श्रुतस्य किं तत्सदृशं कुलस्य ॥ १ ॥ कल्याणबुद्धेरथवा तवायं न कामचारो मयि शङ्कनीयः । ममेव जन्मान्तरपातकानां विपाफविस्फूर्जथुरमसद्यः ॥२॥ उपस्थितां पूर्वमपास्य लक्ष्मी चनं मया सार्थमसि प्रपनः । सदास्पदं प्राप्य तयातिरोपा- तोरास्मिनबदलने वसन्ती ।। ३ ।।

·No text on this page.

·हास्यरसः ८७. १६-हास्यरसः स्वयं पञ्चमुखः पुत्रौ गजाननपडाननौ । दिगम्बरः कथं जीवे इन्नपूर्णा न चेद्गृहे ।। १ ।। को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन पूरितः । मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मधुरध्वनिम् ।। २ ।। एका भार्या प्रकृतिमुखरा चञ्चला च द्वितीया । पुत्रश्चको भुवनविजयी मन्मथो दुर्निवारः । शेपः शय्या शयनमुदधौ वाहनं पन्नगारिः, स्मारं स्मार स्वगृचरितं दारभूतो मुरारिः ॥ ३ ॥ अतुं वाति वाहनं गणपतेरा क्षुधातः फणी, नभ जाँचपतेः शिवी च गिरिजासिंहोऽपि नागाननम् । गौरी जमुतामयति कलानाथं कपालानलो, निर्विणः स पपा पाटुम्दयालादीशोऽपि हालालम् ॥४॥ नालागरत्येन पीनधरणतलातो या भाज्येन रोपा- पावाल्यानिमयय: स्वपदनविदर धारिता परिणी। गो मे यति प्रतिदिरमामायामामानिमित. नामाEिRATदिसा गएर पनि |

·No text on this page.

·८९ सरस्माकं चरमग्रन्थं पठ नस्ति स्थितिः' इति । योगी वदति--'सुकवे, अस्माकं धारानगरं वसतिः' इति । ततः कविराह- चरमश्लोकः २०-चरमश्लोकः ततः कदाचिद्भोजराजः कालिदासं प्रति माह-'सुकवे, ततः क्रुद्धो राजानं विनिन्ध कालिदासः क्षणेन तं देशं त्यक्त्वा एकशिलानगरं प्राप । वतः कालिदासवियोगेन शोकाकुलस्तं कालिदास मृगयितुं राजा कापालिकवेपं धृत्वा क्रमेणैकशिलानगरं प्राप । ततः कालिदासो योगिनं दृष्ट्वा तं सामपूर्व पप्रच्छ—योगिन्, कुत्र सुसली किम् ।' ततो योगी पाह- किं मया वक्तव्यम् इति । ततः कविराह--तत्रातिशयवार्तास्ति चेत्सत्यं कयय इति । तदा योगी माह- भोजो दिवं गतः' इति । ततः फाविभू भी निपत्य प्रलपति- देव त्वां विनास्माकं क्षणमपि भूयो न स्थितिः । अतस्त्वत्समीपमहमागच्छामि, इति काशि- दासो यशो विलप्य घरमश्लोकं कृतवान्- थप धारा निराधारा निरालारा सरस्वती । पकिनाः खष्टिताः सर्वे भोजरागे दिर्व गते ।। १ ।। एवंदा फविना परमरलोक स्तरतदेव र दोगी भून ति: पपात । सत: याटियामरणयादि सरकार .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·7 NOTES adrics to the Prince. This lesson is the concluding portion of the advice. magfen...er-terrible on account of thou- Sunds of actions which are troublesome and very crooked, Trogara in the administration of a state. 396775—are reproved, chided ; # FILÈ farà: our real character is not made public by sensualists ; - a companion of a king or prince who helps him in lore-affairs and lore-intrigues; antiby Crvants who act like rolres; fa-are ridiculed. विश्यैः-by objects of sensuous enjoyment. प्रातिप्यसे- led astray, allured. Trto-by passion. Halage-who is not wide-awake. Page 10 Edhart-made me garrulous or talkative. baitaala-makes wicked. Fort-accompanied by Wlossings. Famara-come Succession. JEEbear, take up. (marry). F1-borne ( married ), yamaxle. Fakta omi—which has the Sarmn द्वीप ornaments : the number is sometimes four, ninc, thirteen or eighteen alsu, bu usually it is seen as here. Et division of th turrestrial world. gargaritsface-to schiere glory fristen :-(1ju dose commands are ever olieved: ( whose words per come trul', po ato- ( to you ) in as its

·No text on this page.

·No text on this page.

·NOTES 8 7. THE STORY OF A MAN MISER BY NATURE Taken from the eart-a book composed by विपाशर्मा to teach नीति by way of stories to the sons of a king probably of the 4th or 5th Cen. A. D. ATE:--obtained (earned) by begging. PAGE 11 पायमासिकप्रसववशात्-because of the production being every six months. qui-herd. Fina-near. Ta Augen-being busy in household duties. स पाण्डुरतां गतः-he became rhitish pale. पाण्डुरः- pale. PAGE 12. THE CHARACTERISTICS OF A GOOD SERVANT. This passage is taken from the कादम्बरी ( उत्तर भाग) and is a portion of the speech of मेघनादservant of चन्द्रापीड । मेघनाद is telling कादम्बरी thal all the servants of the Prince are in sorrow or account of the calamity which befell the Prince. Fra:-hand-serve more in adversity t...i prosperity ; FATATTT:---those who talk (freely equality. FATOTT:-being battles ; : a'h (t : ). भर्तुः ܚ ': महाहवेषु mast: in

·9
fonlish, ignorant. स्वात्मना स्वामिवित्तादर्श प्रतिविम्वपद
ŅOTES
miserliness in not learing their master, i. e., trho are
otherwise rery generous, but when it comes to give
up their master, ther would become misers and would
not leave him; aft:quod speakes, orators. F31:-
धन्ते-rho
are themselves present like a reflection
in the mirror-like mind of their master.
Page 13.
9. THE LAWS OF MANU
These have been culled from the 4th chapter of
the namfa 1 The rules given below are generally
trolice observed by all.
195-cowshed , Stare-furrowed innd: fari
min i stack, pile genta-in an ant-hill.
pirmiclean thing : #7: 1,8 mils, TTTA
zim-which would not boring Pagmess in this
long lum.
Pasi 14.
Trifait bould not necops ETF -"
rain aritt ORI Sinä." ...-- : ;*,!
fibile, a from the platization is a loni
in lilleni....kr.
$
ol!

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·NOTES
13
kymbol of jealousy practising all sorts of foul plays
in order to achiere his aim of turning one away from
austerities.
STEARSTE gra--from this wasting of the body.
PAGE 21.
नावं सूर्यत्वं कुबेरत्वं-these are high positions
amongst the gods.
ATEITIGATE-not caring for any external object.
...ma conch, a disc, a club, a bor (made of
lioru ), a sword and a lotus are the characteristics of
Party found in his images for tete one who has a
fiziz—, diadem of gems, an epithet of fastu.
Tot etc, these are the physical manifestations
of the Lord.
Page 2:
admimperishable; aisa Mara wlw is reprerented
as having been born from the Earth 50-planet,
Star.
grid_until the Timelintti on ju li period op
tim represented by one out of or on ts.
ug.as of human and's pun! 1
972 197 mtup intl listit:! ++:: viid'ita
imi vjen inat tills from its per la turtky.se
ter 13.09)
---

·,14 NOTES To a man of modern tastes the story may appear 18 an interesting explanation of the position of the star. 12. THE DIALOGUE BETWEEN KAIKEYI AND RAMA. This is taken from the TTU and refers to the occasion when trA hearing from 647m that the king was lying ill at Kajkeyi's palace, came there and found him in a very wretched condition. All sorts of doubts arise in his mind as to the real cause of the sorrow of his father. L-is it , सन्ताप and अभिताप-both mean hent and thenice affliction-mental or physical ; etee-haughty. PAGE 23. श्रुतं मम-प्रतिश्रुतं मम-promised to me ; प्राकृतः ordinary (person). Tas 57-having given ; faniafa: ( fan: -971: ) King Page 24. अमिकांक्षितम्-desired; प्रतिजाने-I promise; आर्जवuprightness, simplicity, humility : 737T&TĄ-Fery terrible, सनिदेश:-order; अभिषेकमिमं त्यक्त्या-leaving off this onition (after after in the text is a misprint) : polis. FATA:-over-powered (flooded) by pity. Page 25. ARA:-ebduer of enemieg; font:confident. ;

·Sans displeasing thing, falsehood; 15 (clics) qualities in me : HETESTloudly. नमे मुख्यानागंससे गुणान्-you do not expect gond NOTES 15 *747m 'ith his eyes fixed torrards the ground : gar: -in haste ; FT:-years. PAGE 26. Thinspeed ; at:-right singer, गोकः। bere it means, parhipped on. PAGE 27. 13. THE STORY OF TAPODATTA. Talion from the after composed by the * Brahmin of Kashatnir in the uth Cen. A.]). (som Vrites, p. 21. יינטות ragti-the of the pitnl of ancient lingsdrom rulež by gacan now identified withi Jums, Wite to. 997918-commg rapuntent: first Eins on the guin of Brunanin, iht. Vi final 5 ofessil, i ETO: litaar:--:fas kruin 127.if. c. 4. vitend !Arubo SyarofsitI.. 1

·16
NOTES
Anti Parrare: - Friting without letters.
14. THE INFLUENCE OF GRIEF AND YOUTH
This
paseage is taken from the prepa. When
वैशम्पायन lagged behind at the अच्छोद lake, the
Prince's retinue came away leaving him there and gave
the news to king तारापोड and others in उज्जयिनी. On
getting this news TRATE, the father of argryn, was
very angry with his son and in his anger and sorrow
spoke ill of him. At this arrots speaks to
and the preseut passage is a portion of his speech.
The king says that he has too humble a being to be
in a postion to instruct are who was very learned.
But even the learned have a certain defilement in their
mind due to stroke of grief, and at this time they
have to be spoken to and consoled,
बहुश्रुतस्य-of one who is
very
learned.
Fraera:--of him who is courageous.
gietragram-by a stroke of grief,
Page 29.
feuifaa-is defiled. i-insight.
agrearea vas youthful and he stayed back at the
The lake searching for some object of love whicla
said he had missed there. तारापोड tells शुकनास
that this action of a great was under the influence
of youth and was pardonable.

·NOTES 17 TE.... Pag-rhose youth possed without any emotional change. sinatuait-at the drent of Fopth ; from here begin a fear rerg benutiful expres. sions inrolring what is known as सहोक्ति अलङ्कार ( सा सहोकि सहार्थत्य वलादेवं द्विवाचकम् ). ऊरुयुगलेन-with the pair of thighs. ( 596 in the test is a misprint ) : -cause of defilement. STATTUith the मलिनताहेतुः- form. The third paragraph of this lesson is a portion of the advice given by a to prince 1975 when tije latter was going iv ve coronated as a TUTTA I paraatanan-to have fresh youth. श्रप्रतिरूपत्वम्-to hare matchless beauty ; अमानुपforagto bare extraordinary (superhuman) vigour. Staat 97a line of evils. siang-immodesty ; cf. यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु या चतुप्रयम् । अतिदुरन्ता-rith an evil end. उपभोग- Profil-mirage of enjoyment. 1712....ANA:—the very same objects of enjoyment become all the more sweet by tasting. Pagr 30. THE DEFECTS OF WEALTH This is a portion of the advice given to me by We When the Prince was going to be coronated as a युपराज. 15.

·18 NOTES one thing a gleza tafadoes not keep up familiarity. ATRAąd-pays no regard to nobility of birth. farinaar-the capacity to distinguish from another. यथा यथा...उद्वमति-the more it Hashes up the more it gives forth evil deeds only, just : the flime of the lamp emits soot. fazariprel powered. Tataga-by the seizure by passion. 74.. वृद्धजनोपदेशम् -look at the advice of the elders as thv prattling due to the infirmity of old age. Page 31 अधिदैवतम्-the presiding deity. माहात्म्यमुद्भावयति- proclaims their greatness. 16. THE FINAL JOURNEY. Taken from the FETHITTE I This refers to the țime when grafere after having ruled for a number renrs became tired of this world, particularly hearing of the dissertions amongst the areas to their annihilation. graige then resolved 1. to Heaven bodily and was accompanied journey by bis four brothers and his wife. : कदनं-the slaughter of the वृष्णि-कृष्ण's men. First: tala afa...AETAT-O risc inan, • (cooks) finishes all beings. Arjuna agrued by maying, time is biller. Tat-the tsins. yyt-was is brother of the pres93 being the son of on 2 courtezan of ·19 धृतराष्ट्र भरतसत्तम-best amongst the भरतs (addressed नैष्ठिकीम् इष्टि कारयित्वा-haring got the roved per- NOTES PAGE 32 शुक to जनमेजय ). petual sacrifice performed ; अग्नोन्-the sacrificial fires erery householder is required to keep); पुङ्गवार- (ulich भेटाः। PAGE 33 algfiruq-an ocean (expanse) of sands ; fraftmi परम्-the best of mountains. दर्शनम्---lit. sight i. e., view ; फाल्गुनः, श्वेतवाहनः- withets of अर्जुन ; C. अर्जुनः फाल्गुनो जिपएः किरीटी श्वेत- पाइनः। वीभतुर्विजयी पार्थः सव्यसाची धनञ्जयः । एतान्यर्जुनना- मानि -- PAGE 34. प्राणेन च पिकत्थसे- -you boasted of your vigour (throughout your life). समादयन्-causing to resound : भूतभव्येश-mster of the past and the future : ध्यानृशंरया-compas- Fionate : धिपाय-place ; यापूर्त-ri. पापी कृपतयागादि देवतायतनानि च । धरमदानमारामः पूर्तमा ः प्रचक्षते ॥ पवाटियामा प्रेताच यरायते । घा पदामिष्टं तदभिधीयते ॥ iz-ruly (lit. censuring by people). ..

·20
NOTES
PAGE 35.
ब्रह्मवध्याकृतं-killing Brahmana ; 10ETE
FATAI shall leave; -750agreeable, smooth; #
praise.
पितुवृत्तेन-~by the conduct of thy father (धर्मराज
gät27:~-kindness ; TETTAI -better than what do
not exist ; tree-the Earth and the Heavens.
17. THE PRAISE OF KNOWLEDGE.
These verses are culled together from vario
books and are well-known.
PAGE 36.
3. खेदम् अपनीय रमयति-~having removed fatigu
gives delight.
Ferrettfafararrafa ; Feraar: creeper wbic
gives things wished for,
4. gegant-concealed and well-protected, 1974
--giver of enjoyment.
5. afaga-honour, respect.
6. BATTI-(lit, well-said) ang small verse which
is beautiful and appealing.
Patr 37.
Tafatimskilful in (painting) sentimento 'in
those body (of fame) there is no fear eitlicr of old
8.
age or of death,

·Luige the well-known miracle of the deliverance
सय of भागवतपुराण and describes in beautiful
NOTES
21
4. FETAmore tasteful.
10. startcara--being invaluable.
IS THE RESCUE OF THE ELEPHANT.
passage is an adaptation from the eighth
Tliis
of an excellent elephant from the clutches of a
Tudile.
alutiniamsurrounded by the milk-ocean, 7:***
57cmhich beautifies the ocean, the quarters and
the skis by its three peaks of silver, iron and gold.
rific: sint-valley ; ita :-with she-elepbants. It
i rell-known fact that the elephants more in
is
Pagr. 38.
gothe tip of an elephant's tongue. foran
Alissodlia rulour ir., struggled to come out;
www}Ilusund vears. Tritorio metile, rigour
on vinliivi
(17-Buqerminei; npruser to lie uittre
in un... friving In Bounni all sirke
1116 114 (to priptily shirts). Thirrjoitlirit loroge
Det the Almelitri
l'trit !
{,in*.23777.j was

·20
NOTES
PAGE 35.
ब्रह्मवध्याकृतं-killing Brahmana
;
Jigerer;
त्यक्ष्यामि-I shall leave; लक्षणं-ngreeable, smooth; संस्तव
--praise.
पितुवृत्तेन-by the conduct of thy father (धर्मराज)
अनुक्रोशः-kindness ; अनुत्तमां-better than what does
not exist ; TigAithe Earth and the Heavens.
17. THE PRAISE OF KNOWLEDGE.
These verses are called together from various
books and are well-known.
PAGE 36,
3. खेदम् अपनीय रमयति-having removed fatigue,
gives delight.
fanalfa-facarcaſa ; कल्पलता-
gives things wished for.
4. प्रच्छनगुप्तं--concealed and well-protected. भोगकरी
--giver of enjoyment.
5. gfa fa-honour, respect.
6. HTC(lit. well-said) any small verse which
is beautiful and appealing.
PAGE 37.
8. Tafasi:-skilful in (painting) sentiments in
tshose body (of fame) there is no fear either of old
- creeper which
age or of death,

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·26 VOTES 8. ; 7. मृग, मीन And सज्जन subsist on तृण, जल and Arata respectively and their natural enemies are the fowler, the fisherman and the sicked respectively. विधौ विरुद्ध-when fate is adverse gatararat -(moon) which is the ocean of the stream (mass) of nectar. PAGE 45. 9. Spoken by भर्तृहरि to some king. निर्विशेषावशेषः - which leaves no difference as the remainder. 10. This is the prayer of a poet who has probably recited his poems before some fers and therefore has not been appreciated. 11. This is a wholesome instruction. Hİeither a secret or words which would pain ; alterar The acutuyeusils (then) cun the waters of this world (of misery) be crossed. END OF PART I.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·35 fourteen, onlr. When they are mentioned as NOTES 6 अङ्गानि. 4 वेदाः, मीमांसा, न्यायशासनम् धर्मशास्त्रम्, पुराणम् - these form the 14. They are sometimes mentioned 33. eighteen, आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्ववेद and अर्थशास्त्र are added to the above. Hatsarg—iu all the (sixty-four ) arts. harika tet-mastery, the position of a teacher. बहुदोषजातं. ma large number of defects. SET-FI:, 9FI means a table-land or a level plain ; hence h774-1 wood situated on a table-land. Eutama beast of pres, such as a lion, tiger etc. ; staffisce notes above p. 5 after-households, attendants, prop.rty etc. ; qfarmara --- bowers and cares of the mountains. fifTTE -ia a avern. tecrew the Himalayas. Page 56. फिमिति-~rhr. नटप्रपापोद्गतजीवितेन शरीरेण-witli the body, life from which is gone away oving to ir fall from the slope ( of the mountain ). STATE fatra--existing from horrible crucltysfilagerii :@TT:--sith a flurry of grief and sorror which had come up. Per 67 tai-war.is a hring trouble is edinity: hicaf:g71 - want op attachment

·No text on this page.

·these form the 14. They are sometimes mentioned as fourteen, only. When eighteen, आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्ववेद and अर्थशास्त्र are HETE T-in all the (sixty-four ) arts. PETTE - mastery, the position of a teacher. NOTES 33 6 अङ्गानि, 4 वेदाः. मीमांसा, न्यायशास्त्रम्,धर्मशास्त्रम् , पुराणम् When they are mentioned as dded to the above. हुदोषजात- पाल:- afstantin cavern. a large number of defects. पनप्रस्थम्-प्रस्थः, प्रस्थं means a table-land or a level vain ; hence 99614-:1 brood situated on a table-land. ma beast of prey, such ils a lion, tiger etc. ; see notes above p. 5 ORIETA -households, ttendants, property etc. ; ; पर्वतदीनिकुज्जान्-- bowers nd caves of the muntains. fifcamin a TETTE - the Himalayas. Page 56. किमिति-rhy. तटप्रपापोद्गतजीवितेन शरीरेण~ with lic body, life from which is gone away owing to fall from the slope of the inountain ). ATATG fatty--desisting from horrible cruelty: तिच्यूटशोकदुःखायेगः-with a flurry of grief and sorror which had come up. Paniti. 777 TT-waride : bing trouble. i lige calamity. wicht:9577- want of attachment :

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·42 NOTES 13. THE NINTH STORY OF THE VAMPIRE This is taken from the वेतालपञ्चविंशतिका which itself forms a part of the 12th chapter of the pro सरित्सागर । The frame-work of the वेतालपञ्चविंशतिका is (in the words of Macdonnel) as follows: King त्रिविक्रमसेन of प्रतिष्ठान (a torn on the banks of the Tran) is directed by an ascetic to take down from a tree and convey & corpse without uttering a single word, to a spot in a grave-yard where certain rites for the attainment of high magical powers are to take place. As the king is carrying the corpse along on his shoulders, & gard, which has entered it, begins to speak and tells him fairy tale. On the king inadvertently replying to a question, the corpse at once disappears is found hanging on the tree again. The king goes back to fetch it, and the same process is repented till the atacar has told twenty-five tales. Each of these is so constructed as to end in a subtle problem, on which the king is asked to express his opinion. The area is at last pleased at the resoluteness of the king and allows himn to carry the corpse. अवन्तिपु-in the country of Avanti. उद्दामा अनर्गला भोगिनां समृद्धिशालिना या भूतिः grafa: fornitana and

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·45 NOTES of the mountains. gafaat arafani mia-baring entered the eastern and the western oceans--the Tange of the mountain appears to be extending right up to the seas. Tags:--measuring-rod. 2. ry was the name of the first king who brought the earth under his control and hence it is known as gfzat. The story goes that the earth withheld its products, and the subjects began to die of hunger. At that yy took up his bow and arrow in order to compel the earth to yield the products. At first she fled assuming tbe form of a cow and the king chased her. At last she yielded and told the king that if he would spare her life and provide her with a suitable calf she would yield the products. qu then made piranga HS the calf and the earth in the shape of the cow yielded the desired results. The example of qy was later followed by other people who found out the proper milk-man and calf from their own number and milked the earth of whatever they wanted. The mountains made the face their milkman and ATE the calf and milked jewels and herbs of the earth. Naturally enough, therefore, according to thestory. the best of jewels and the best of herbs are found on the Agoda and the thiga-the two principal factors in this act of milking.

·3.
destroyer of beauty.
दोहदक्षे-~-skilful in milking. भास्वन्ति flashing.
यूपदिष्टां-specified by पृथु.
सौभाग्यविलोपि-the
Fit... 45-if there is a defect, it is lost sight of
mongst a large number of merits just as the spot
the moon loses itself in its rays. Some poet has
iticised this statement in the stanza :
एको हि दोषी गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोरिति यो बभापे ।
न तेन द्रुष्टं कविना समस्तं दारिद्रयदोपो गुणराशिहारी॥
PAGE 80.
4. प्रामेखलं-up to the slopes. सानुगतां-fallen on
2 table-lands. 49syenjoyed. sebati-troubled,
rassed. Re:-'a semi-divine being supposed to
of great purity and holiness, and said to bo
rticularly characterised by eight supernatural
culties called forces viz:
अणिमा लविमा प्राप्तिः प्राकाम्यं मधिमा तथा ।
ईशित्व वशित्वञ्च तथा कामायसायिता ॥
5. Fra:-a mountain tribe who live by hunting,
ce & mountaineer, a savago, a hunter. Cafagiat
fair-foot prints of the lions who hayo killed
phants. At-from which blood hini
en washed off owing to the flow of snow (over
em). Furtragt:-fallen from thr interior of the

·claws of the lions fell on it. elephants by tearing open their temples by mea of their class and have gone away. The hunte But still they find out the way on which the lio NOTES clars. The idea is that the lions have kille cime to hunt the lions but their foot-prints havi been washed off by snow they do not see the liare gone because some of the pearls (from ttemples of the clephants) that were sticking to t 6. 'कीचकाः' वेणघस्ते स्युः ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः इन्यम aitanta-hy the breeze. PowT:~a mythical poo arith a human hend and a horse's form. They : supposed to inbabit the Himalayas nnd are going to is birth, tha:-a ker-note. There are suicl *** forty-nine such potes. 7. The mephants in order to remove itching of their remples rub them on the r trops so that milk or w from them. Th...! ***ing out from thest juice mula the shoes fragrant. Prilmmrif the lovendi, ish, issons li... ! Brigh. The mother guardard:"; : : 111.17 Polli Vlassol, 1:16 .

·No text on this page.

·NOTES
49
the king of mountains ; cf.
शैलानां हिमपन्तं च नदीनां
चैव सागरम् । गन्धर्वाणामधिपति चक्रे चित्ररथं विधिः ॥ " इति
प्रलापहपुराणे।
13. पितृणां मानसी कन्या-a daughter of the पित
born of their mind. She was not born like ordinary
beings but was created by the foræs from their mind
of. 'तेषां तु मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः। पली हिमवतो
यस्याः पुत्रो मैनाक उच्यते-ब्रह्माण्डपुराणे । कुलस्य स्थितये-
for the permanence of his family. विधिना-according
to the proper rites.
PAGE 82.
16. ON WHICH OCCASION WAS THE HEAD
SHAVEN?
From the पञ्चतन्त्रम् । This is a tale of tror
henpecked husbands.
प्रख्यातवलपौरुप:--Those strength and manly
rigour were famous ; अनेक...पीठः-अनेके ये नरेन्द्राः तेषां
मुकुटानि तपां मरीचीनां जालेन जटिलोकतं ( प्रजटिलं जटिलं
कृत) पादपीठं यस्य सः-rhose foot-stool was rendered
dense by (full of) a mass of the flashes (rays) from
the crowns of many kings; शरदशाङ्ककिरणनिर्मलयशा:-
Those fame iris as clear as the
raj's
of the autumnal
moon ; सर्वशाखाधिगतसमस्ततत्या-rho came to know
all the truths of all the treatises ; Goethe bit of

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·NOTES
53
2. fausa-by a meal. Erery one comes under
control provided you feed himnot only living
eings but the inanimate objects also as pointed out
n the second line.
3. Once two friends, one of whoin was a poet,
rent to a ate and there they sair a wooden idol of
Lord Vishnu. When the poet's friend asked him
as to why the Lord was represented as of wood, the
poet gare the answer contained in this stanza.
प्रकृतिमुखरा-talkative by her very nature i.e. सरस्वती;
Featami.e., FAI; #HY:-cupid is said to be the sun
of Vishnu; antift:-enemy of the serpents i.e.,
TE ; HT FHri-reflecting orer again and again.
4. This is in answer to the question as to why
Lord शिव drank poison. क्रौञ्चपतेः शिखी-कार्तिकेयस्य
मयूरः । गौरी is jealous of गङ्गा because the latter has
been given a seat on the head while that only on his
side; From:-the fire in the forehead in the shape
of the third eye; falary:~-disgusted.
5. Once some one asked the goddess of wealth
लक्ष्मी as to why she did not farour the ब्राह्मणs as
they are generally found to be in penury. The
goddess gives the answer contained in this stanza,
and points out the offences of the EFTUS ; art...
das--refers to the well-known legend of the ocean
1

·52 NOTES Page 86. 5 4. 3996 -attacked ; torrified, tur-refuge, shelter. 1976-shall appronch. af etohr--whilst thou shinest (livest). मोघं-useless; उपेक्षा-carelessness; अन्तरायः- obstacle. 6. hangfe:-fixing my gaze on the sun; प्रसूतेः ऊर्ध्वम्-after the delivery; जननं-birth. 7. auf:-there are four viz., STETU, and E and STAT: also are four agai, RFI, वानप्रस्थ and संन्यास ; तपस्विसामान्यं-तपस्वितुल्यं-like a hermit ; MTT -should be looked after. क्षत्रिय, वैश्य 4 PAGE 87. 19. THE SENTIMENT OF LAUGHTER. These stanzas have been collected together from various places and offer some innocent pleasure. 1. This refers to feta; his wife is the Goddess of corn. शिष is nude (दिक् एव अम्बरं यस्य) i.e., extremely poor ; he is represented in the grous as having five mouths his two sons गणेश and कार्तिकेय have an nt's mouth and sis mouths respectively. All must, therefore, require a great deal of support themselves.

·NOTES
53
2. fausa-by a meal. Every one comes under
control provided you feed him-not only living
beings but the inanimate objects also as pointed out
in the second line.
3. Once two friends, one of whom was a poet,
went to a aist and there they saw a wooden idol of
Lord Vishnu. When the poet's friend asked him
as to why the Lord was represented as of wood, the
poet gave the answer contained in this stanza.
प्रकृतिमुखरा-talkatire bs. her very nature i.e. सरस्वती;
द्वितीया-~i.e., लक्ष्मी; मन्मथ:-cupid is said to be the son
of Vishnu; Tarifa:-enemy of the serpents i.e.,
1753 : FHIT FATE-reflecting over again and again.
4. This is in answer to the question as to why
Lord feta drank poison. Diserta: fer el TAEYES
मयूर गौरी is jealous of गङ्गा because the latter has
been given a seat on the head while ma only on his
side: Frame:the fire in the forehead in the shape
of the third eye; fafcru---disgusted.
Once some one asked the goddess of wealth
FAT as to why she did not favour the ETS is
they are generally found to be in penury. The
goddess gives the answer contained in this stanza,
and points out the offences of the ETHUS; atat...
atas --refers to the well-linown legend of the ocean
1
;

·54 NOTES 6. haring boen drunk up by अगस्त्यः चरणतल...रोपात्- refers to the story of feat being struck on the chest by भृगु मे वैरिणी-सरस्वती; मे गेहे-the red lotus is said to be the abode of ; it is offered to fe in worship. Page 88 PETU -bug; it is afraid of water. 7. This stanza represents that once a went to see AUHAT one of his numerous lady-friends. As the door was closed he knocked at it with his finger and then emérge questions from inside put by मत्यभामा, and श्रीकृष्ण answers them. सत्यभामा really knows who it was who was knocking, but she wants to tense stecu a little. gfectiwicked (said in goodhumour), Alya:-(1) sisu: (2) 4Fi; (1) one who wields the (cria) and (2) one who moves the potter's wheel i. e. the potter. funt:-the supporter of the Earth vis. (1) विष्णु श्रीकृष्ण and (2) शेषनाग, घोराहिमर्दी-(1) destroyer of the terrible serpent कालियनाग i. e. श्रीकृष्ण (2) destroyer of terrible serpents i.e. Tas the lord of birds. eft:-(1) fagy: and (2) monkey. 8. This was spoken by aqu to TY TA when the latter was angry with TIA for having broken the ow; सङ्ग्रामवार्तापि न घटते-even a talk of battling 'th you is not appropriate. -- ·NOTES 55 (अस्माकं ) उर्वीभुजां क्षत्रियाणां. Jour strength is in the sacred thread which has nine cords (which is nine-fold) while ours is in the bow which has only cne string is only one). The hit is that ih is प्रवध्य being a ब्राह्मण । 9. The first three lines were being loudly uttered by a street-beggar when a certain passer-by puts to him the question in the 1st half of the 4th line. The beggar replies in the 2nd half of the line. The adjectives in the first three lines are applicable both to a wife as well as to a stick. orfuzgarar-(1) fondled by haring been taken in marriage (2)smoothened by being kept (constantly) in hand; gam(1) rery simple, (2) rery straight; amat-(1) lean and thin, (2) thin, Eat-(1) born in a good family (2) born froin a good bamboo; 17 (1) of white complexion, (2) white; fastgeret ---pleasurable to the touch (applicable to both); guant-(1) meritorious, (2) with a string tied on it; Farsi Haterfrut--applicable to both; for crea: -- separated; ita a TFA (1) am not able to go on this course of life, (2) am not able to more (it being my support). The passer-by is kept in doubt until the last rord is uttered. सं० पा०-१० ·( 2 ) (d) Do.--translated into English by Ridding. 6. (a) पञ्चतन्त्र ( मूल)-वम्बई । (5) Do. (सटीक ) जीवानन्द विद्यासागर, कलकत्ता। (c) Do. ( मूल )-रामनरायन लाल, बुकसेलर, प्रयाग। 8. (2) D.). --with commentary, notes and Eng. trans. by M. R. Kale, Bombay. (e) Du.—with Intro., notes, etc., (Bombusa Sanskrit Series). 7. (a) मनुस्मृति ( सटीक )-निर्णयसागर प्रस, बम्बई । (6) the Laws of Manu by Buhler (Sacred Books of the East Series ). faroangtruq - Bombay Edition, with without commentary. 9. (a) कथासरित्यागर-निर्णयसागर प्रेस, बम्बई. (6) Farafrannt rondored into Sanskrit prost by जीयानन्द विद्यासागर, Calcuttin. (c) D).--English Translation by Tawny. 10. (८) महाभारत ( सम्पूर्ण, नोलकगठनटीका)-यम्बई । (1) मंतितमहाभारत-albridgeal thy C. V. Vairlss, Bombay. (6) हिन्दी महाभारत (सम्पूर्ण सवित्र) sing brought mit hy The Indian Proyes, libri., Allab-

·11.
भागवतपुराणम्-Bombay Edition, rith or
without commentars.
12. (a) रघुवंश-निर्णयसागर प्रस, वम्बई ।
(6) Do.—with notes and trans, etc., by U.
R. Kale, Bombay.
(c) हिन्दीरघुवंश--The Indian Press,
Ltd.,
Allahabad.
13. (a) हर्पचरितम् ~irith Sanskrit Comm entary,
निर्णय मागर प्रेस बम्बई ।
(6) Do.---translated into English, by E. B.
Correll, Oxford.
14. (a) ज्ञातकमाला Harrard Oriental Series,
(6) Do.-~-translated by J. S. Spesrer, London.
{5. (a) कुमारसम्भव-निर्णयसागर प्रेस वम्बई ।
(B) Do.---with notes and trans. etc.. hr. I.
R. Kale, Bombay'.
16. (a) पेतालपञ्चविंशनिका----ontained
বিনা।
D.).
-जीवानन्द विद्यासागर, कलकत्ता ।
(6)
1).. reccusjon by feta published in
Germany.
TULES!

·Printed by ThunzAS ALI Sual at the National Pre49, Allahabari.

·No text on this page.

·Printed by Riyz Au Sman at the National Preg, Allahabat.

·No text on this page.