·PREFACE, Vyaktivivoka (mithadai) is a treatise on Rhetoric? posed by the illustrious Rajanaka Mahimabliatta. Tlougli this work has acquired much celebrity and is copiously reforred to hy rhetoricians of old, ye! for want of a complete copy it had not bitlierto been incorporated in the ‘Kavyamala' and other Sanskrit Series. That this book is now placed beforo tho appreciative public as one of the Trivandrum Sanskrit Series' published under the authority of the Government of His Gracious Higliness the Maharajalı of Travancoro is a ipatter of no small satisfaction to me. Two manuscripts of this work were obtained from the Trivandrunn Palace Library. Ono of thein was writton 2 or 3 conturies before in graùtha character on palm leaves whiclı have almost worn out. The other is a copy transcribed from. this 23 years ago and then collated with a copy found in the Koopakkara Matliant by the brilliant Sanskritist, M. R. Ry. Kernia Varma Avl. Valiya Koil Tampuran, with the assistanco of the late eminent Pandit Elattoor Ramaswami Sastriar and myself. When this manuscript was again scrutinised and the printing had begun, another manuscript was kindly transmite ted to me by the Raja of Pantalam througlı the Valiya Koil Tampuran. An elaborate and learned commentary on tho text ruoning up to very nearly the end of the second Vimarsa was unexpectedly found appended to this manuscript. Tho differenca in ruling warning to this manuscriņt which is denoted by the lotter , is mentioned at the foot of the text. When the printing of the text was almost comploted, Dr. Á, T. Narasimba Iyengar, D. 1., 31. B. A. S., Professor of Sanskrit in the BangaloreColloge,and Mr. Anastacharya, Pandit . in tho Archæological Department, Bangalore, desirous of assisting mo in my endeavours to unearth and publish this raro 7 1 ·work, were kind enough to send me another 'manuscript of this work Tho variants in this manuscript marked 11 aro separately noticed at the end, is an appendix. As it was not found convenient to print tho commentary along with the text. it is printed separate and appended. For facility of reference, the page of the text is noted at the bo. ginning of the commentary on that particular page The gist of Vsaktiviveka is bricfly as follows :- What is known as ty** (i. c. the suggestivo senso of a word or the word itself) is the same as th. If we grant zitti (suggestion), then 24464 (suggestiveness)is properly attributablo to 45+. Vyakti." (ft) does not obtain in the case of Vastu, Alankara aud Rasadi which are only derivative significances (119). For, Vyakti is the manifestation of that which is desired to bo upanifcsted and which becomes manifest along with what * magifests it (just as a vessel contained in a dark room becomes visillo along with the light which makes it visible). Of these, Vastu and Alankara are not comprehcndled along with the green (literal senso) but only afterwards. Ard Rasidi strikes 118 only after thu Villavadi (tło causes giving rise to Rasitai) strikes tis Brit not simultaneously with the Intter. This intergal lcticen trio understanding of Vibhitvidi and Rasádi increly on account of its shortness; is not porceptible to our senses. Henco Rasididlırani is said to bo Asaminkslıyukramayyangya (Streamang ie, that in which tuo suggested sceso follows so closo on the suggestive sense that its goquonco is not perceptible). As expiained nboro · Vyakti does not obtain in all tho various kinds of Yastıl etc. these two sensos (1822. primary and sent suggested), being ossentially scquential, bear the relationship of premiso aria conclusion and tlic process inrolyvu is ono of inference (315- hta). Hence this mcrois a ground of inference and not a As yt itself enters the mind before crcn its metaios is grospod it is very improbable that a should be treated as suggestiro of apytlivg (499). Also a nord like mit Wholo ETY ·significance'is exhausted with its literal sense, flood etc., is utterly uprble to reveal oren tho.secondary sonso, shoro (az), which has only to be inferred from the literal senso. Such being' tho case, thero is no uso of' saying that the word is capablo of expressing 'chillness' (a) and other senses. But Buch words can woll becoine sources of inferences throngh their litoral senses. Also letters and combinations of words by being contected with words tlich give their primary senses (41971:) may be regarded through such cornection as suggestiro of inference (3139147). Thus the object of the author being to demolish tlic xala school of argument and to establishi, thie Anumana method, the definition of ea as given in groente? लोक- "यत्रार्थः शब्दो या तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वाधौं । व्यतः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः" ॥ is assailed word by word. By an elaborate process of des. tructivo criticism followed by an ingenious mothod of con-.. etruction, the definition of tafat is made to conform to the defi. - nition of an Anumann as follow's - "वाच्यस्तदनुमितो वा यत्रार्थोऽर्थान्तरं प्रकाशयति । सम्बन्धतः कुतश्चित् सा काव्यानुमितिरित्युक्ता" || (p. 22 ) in the first Vimarsa of the work in the second stastai farza (tho inappropriateness of words) is noticed in rulenso and passagos. from trurit are quoted and critically viewed. In the third, the examples given for safer are convincingly proved to ho those nppropriate to an Adumana by being shown to contain the ingredients essential to the latter. Thng the work mainly • shows that all the varieties of 417 according to Dhvanisastra are included in Anumona „Great indeed is the respect which Mahimabhatta had for the Dhvanikara's crndition and hence also his rivalry towards the latter whose reputation he wished to eclipse. Whereas Dhvapikara 'has, in his work in three Udgotas, discussed a popel line of argument on saldatura and iselt upon the inap, ·2 propriateness of Brý, Malimabhatta has, io liis invaluablo mork consisting of thirco Vimarsas, invented the Anumana school and given an exlaustive treatment on the inappropriateness of 18. The learned author has saia "इह सम्प्रतिपत्तितोऽन्यथा या ध्वनिकारस्य वचोविवेचनं नः । नियतं यशसे प्रपत्स्यते यद् महतां संस्तव एव गौरवाय" || (p 1.) Also "सहसा यशोऽभिसत्तु समुद्यतादृष्टदर्पणा मम धीः । स्वालङ्कारविकल्पप्रकल्पने येत्ति कथमिवावयम्" 001.) It is evident from the above that the author has, in his desire to acquire fame all at once, Fritten tho Vyaktiviveka without looking into the Darpapa at all. "407 EGYEITET - var." so says the commentator. It would appear therefore that our author desired to attain, unaided by the labours of the author of the Darpana, the full glory of ranquisling the Dhvani school. By "Teen" is meant before there was time cnough for the reputation of Darpanakara as a vigorous ! opponent of the Dhvani school to spread. It follows therefore that the interval between the composition of these two works is very small. That the author has not resorted to the Darpana wliilo writing this work is also cvident from the absence of any referenco to any passage of any writer having attacked tho Dhvani school. The only referenco "gart TETen fagra az tafakifa467". (p 19) referred to the criticism adopted by Bbattanayaka in regard to the duality of senso in the definition of sia is to a passage in the 'Lochnon' whero the passage occurs. It therefore considcrably strengthens the view that the author las not seen the Darpana. The nuthor of the Darpana Thich is referred to as laving sounder the death knell of the Dhvani school may be inferred to have bcen Blattanayaka who is, in this passage, said to be an opponent of the Dhyani school. The author is entitled to the greatest praise at our hands in expounding nem nhd originnl ideng and in supporting his theories with cogent reasons suited to the naturo of the sub·ject. Ho greatly revels in criticising the merits and demerits in the works of other writers For lie has said :- "मुग्धः किं किमसभ्य एष भजते मात्सर्यमौनं नु कि पृष्टो न प्रतिवक्ति यः किल जनस्तत्रेति सम्भाव्यते । छात्राभ्यर्थनया ततोऽद्य सहसवोत्सृज्य मार्ग सतां पौरोभाग्यमभाग्यभाजनजनासव्यं मयाजीकृतम्" || (pro) The writings of cminent writers have been critically examine: with reference to the live defects of composition विधेयाविमर्श, प्रक. मभेद, कमभेद, पौनरस्त्य and वाच्यावचन explained by liimself and the utterances of Divanikara lave licen likewise vigorously. attacked. Liko Anaudivardhanacharya (7174.x) Kuutaki the author of Vakroktijívita las also been very velemontly attacked by the author. Jcro is a verse of our author where lic in triumplı holds up Kuntaka to ridicule "काव्यकाञ्चनकपाश्ममानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता श्लोक एप स निदर्शितो मया" ॥ Agaio “यत् पुनः शब्दार्थों सहिती तेन ध्वनिवदेपापि वक्रोक्तिरनुमा न किम्" ।। (p 28.) In the passage cited abovc, Vakrokti which is so enthusiastically inaintained by the author of Vakroktijivita is shown by our author to merge in Auumana. It ferred tliat Kuntaka is the author of Vakroklijivita. The learncd author Mahimzabhatta has noticed in the Vyaktivivekir that Jiuntaka lias praised in lis Kavyalakshana tle sloha: "संरम्भः करिकीटमेवशकलोद्देशेन सिंहस्य य: सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुद्घटाबन्धेऽप्यसंरब्धवान् योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी" ॥ (p. 37.) as faultless and the commentator' of Vyaktivireka has obsorrcd that tho sloka uuder reference has been fully dweltupon 1.See p. 16, (P58.) inay be in·in the Kavyalakshiana grantha of Vakroktijivita. It'is thereforo evident from this that the Kavyalakshana-arautha of Kuntaka referred to by the author of Vyaktiviveka is identical with the Vakroktijivita-grantha of the commentator of Vyaktiviveka, and it is bus natural that a commentary slould run into particulars upon any passare referred tn in general in the text. Although the Anumana theory lias been so successfully ostablished after a seveic attack on Dhvanikara by a wealth of argumentative reasoning yet on account of tho paucity of writers following lis load and the multitude of writors who have followed the opposite scliool, it las not received so liberal a treatment at the lands of successive poets and rhetoricians as the other theory (ata). Thus rhetoricians liko the learned Mamputabliatta and others not only uphold the Dhvani thicory with avidity but at the same timo treat the.. Anumana theory with unmerited contempt. On the other lunud, ouing to the calth of comparisons instituto with, regard to the comcrits and mcrits of other writers, they closely follow the path traced out by the gicat Maliimabliattı. "इत्यादि प्रतिभातत्वमस्माभिरुपपादितम् । शास्त्रे तत्त्वोक्तिकोशाख्य इति नेह प्रपच्चितम्" ॥ (p. 109.) - It is appareat from this versc of the text that a certain work called Tatroktikosa has also been written by Malina. bbatta. If the cxcellence that one would expect from its name and kinship with Vyaktiviveka slould be found in this work, it is a matter for the deepest regret to all lorors of Sanskrit that the book slould hafc Licen lost. Next To Fiasc to determine when Magímabbatta lifect. As ne bave already' said above that Vyaktivireka followed close upon the Darpava in point of coinposition and as to have already ſound that Vyaktiviveka was written-subsequant to 'Lochana' wliich contaios a reforence to tho Darpada it is a matter of casy inference that the authors of these thicc Torks ·- were more or less contemporaries. The date of Abhinara. guptapada, the author of 'Loclana', has beon fixed at 991 A. D.* Hence that date may apply to the age of Mahimabhatta. Again, if the great poet Sydmala described as the teacher of Malimabhatta in a passage at tlo ond of this book is not different from tho Syamala referred to by Kshemendia thus -"नतु यथा भाश्यामलस्य" in Auchityavicharacharcha (औचित्यविचारचची) and thus- "विपरीता यथा भश्यामलस्य" in Suvrittatilaka (मुवृत्ततिलक) who flourish. ed in the 11th century tlien it is quitu pertinent to crat- the inference that the pupil of Syamala slould love flourished in the 10th century. The age of Mahimabhatta is also discussed by Mr M. T. Narasimha Iyengar at pp. 6:3 – 9 in the journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain for January 1908 Fhere he has arriver at a similar conclusion, on otber grounds: "Coming now to tlic anthor's age, vo find in the Vyaktiviveka alundant quotations from and references to several , works and authors. I have been at great pains to trace the several stanzas quoted in tho work to their original sources, and I find that the following are the most often cited :- Author. Il'orks. (1) Kalidasa Sakuntala, Raghuvamsa, Vikramorvasiya, Kumara-sambhava. (2) Bharavi Kiratarjuniya. (3) Sri Harsha Nagananda. (4) Blartrihari Vakyapadiya (5) Maglia Sisupalavadla. .(6) Rajasekliara Balaramayana. (7) Bliavabhnti Uttararamacharita, Malatimadhava. (8) Bhattanarayana Tenisamhara. (9) Ratnakara Har avijaya. (10j Anandavardhana ... Dhyanyaloka. *See Introduction to ध्वन्यालोक. 1, Sec 125. %. See P. 44, ·. (11).Bintiapayaka ... Hridayadarpaña, Commentary on tho Nntyasastra (9). (12) Abhinavagupta. padacharya Locliana. Of these to slia}} considler to last three, as they are the latest in point of time. We know that Anandavardhana lived in the latter half of the ninth century, at the timno of Arantivarman (8.75mmS4 A. D): Bhatta-Nayaka was a contemporary of Sankar.2-varian ($$4-903 1. D.); and Abhinavaguptapadacharya o Lochana kara, Nourishies about 993-1015 A. D. (See Duff's "Chronology of India". p. 102). Thus we may safely concludotliat mahima-Blınttir, cannot be carlier than 1000 A. D. lyrin, the Vyaktiviveka, in' its turn, has been quoted or criticized by later nuthors, amooy whom the following mo the carliest : (1) Vammata (sec Kavyaprakna, Chapter V', pp. 304-7 Bombay) (2) Ruyyaka (see Alankarasarv.sta,' Bomlas el, min. 12-13). (3) Ticmacladita (sco Karfanı asanta, iii). Of thesc, Royyala, re knor, mas the teacher of Mankha (a contemporary of Jayasimha' 1123–1350 A, 1); and was the author of Alankırasarvasva, ani a commentary on Minumata's Kavyaprakasa callco F12477ITTER. (See Subluslitavalj, l'eterson's Introduction, p 101) Whereas Jemachitiulia (the author of Kavyamu-a-ana and other well-known works) was a contemporary of Kumarapala, anil tlourished. between 1058 and 1179 s. D. He quotes profusely riom . Morimata's_Kryyanrahasa, Thu 11 cm tlust loot), „Rygralın and Himachandra nr later ilian Jamuiata. Jahimabhatta's nge, therefore, liinges on that of Mommata, ás being. tlie earliest of the authors that quote from or criticize tho Vyak. tivircka. Let us 110consider the various theorica togareling the date of Jlammata:

·(1) Dr. Peterson, in his introduotion to the Subliaski.. tavali, maintains (p. 85)that Mammata cannot be placed later than 1294 A. D. (the date of the commentary Jayanti on the Kavyaprakasa). (2) Miss Duff, in licr “ Chronology' of India .” (p. 189), refers to a commentary on thio Kavyaprakasa by Narahari (son of Mallinatła), born 1242 A. D. (3) Professor Macdoncll ('History of Sanskrit Literature,' .p. 134) lokes that Mammata lived about 1100 A. D. (4) Bhimasena-Dikshita in his commentary (Sudhasagara) on the Kavyaprakasa, following the tradition, states that, Mammata and his brothers, Kayyata (nuthor of the Bhashyapradipa) and Uvvata (the commentator on the Vajasaneyi- Samhita), were contemporaneous with King Blioja (996- 1051 A. D.). (6) Bhatta-Vamanacharya, in his learned introduction to tec Kavyaprakasa, holds (p. 3) that Bliimasena's statement is not reliable, inasmuch as Mammatta refers to Bhojs. in his Kavyaprakasa (Cauto X) —"115EUTETTATISTIRAH."-and must therfore have been later than Bhoja; and his young brother, Uvvata, couldinot at all have been a contemporary of Bhoja. He therefore disbelieves Bhimasena's theory, and doos nat consider Uvvata as the brother of Mammata (the author of the Kavyaprakasa). He ascribes Mammata to the end of the clėvonth century, placing him between Bhojaraja (996- -1051) and Manikya-chand"n, tlie commontator on the Karya. prakasa (1160 A. D.). It will be seen from the foregoing that the date of Hammata is yet a matter of uncertainty, and the question deserves a detailed discussion here, Tho arguments of Bhatta-Vamanacharya are too weak und untenable. Hc presunes that Mammata should be later than Bhoja (because of the reference to him in the Kavyaprakasa), and bases his arguments on that presumption. But this reference only goes to provo) that. Mammata .

·10 cannot bo carlier than Blioja, and I am of opinion that lic must have been a contemporary of Bhoja, inasmuch as it would bo more natural to interpret the passage “भोजनृपदेस्तत्त्याग- FIGURTTIT." as referring to the munificence of a ruling king under whose patronage the author and his brothers flourished. On this suppositon there would be nothing inconsistent in the tradition that Kayyata and Uvvata were tho younger brothers of Mammata, and that all the three brothors rere contemporaries of Bhoja. In fact, Uvrata himself lias, in liis commentary on the Vajasancyi-Samhita, clearly stated that lie wrote the work whilo Bhoja was reigning ( 159 uft). In the face of such an explicit admission on the part of Uvvata, it is hard to disbelieve the tradition about the brothers and aesign them to different periods. Following Bhimasena, therefore, I would place Maminata in the first half of the eloventh century. Coming back to Maliima-Blatta, wo tltus see that he must be placed between Abbinavagupta pada and Jaminata. No doubt the dato I would assign to him makes him contemporaneous almost with the former; the passage in the Vyaktiviveka where Abhinavaguptapada is criticized supports me, as the wording thero suggests that Mahima-Bhatta is referring to a living rhetorician of a rival school of thought that I ca: यदाहुः तान्तिमूलम् ). For these reasons I am induced to arrange the periods of the literary activity of these rhetoricinns thus: (i) Abhinavagupta-the last decade of the tenth century. 2) Mahima-Blintta--caris part of the cleventh.cotia 112 y. (3) Mammata-midillo of the oloventla century. Further, if wo nccept these dates as accuratc, we shall bo allowing the necessary, interval for the several common. tanes on tho Kavyaprakasa whicl spring up in the twelfth century A. D., such as Rugyaka's(1129-1150) and Manikyn. chandra's (about 1100 A, D.)" .. SP.

·ii . The coinmentary on account of its terseness of oxpression, dignity of thought and originality reasoning is by all means well suited to the text. The commentator being an ardent admirer of the Dhvani theory, he removes, by adopting a method of esquisito reasoning, all tho blemislies which aro found attributed to it by Mahinnabhatta. He closely exaļnines the text and exposes all the defects therein with remarkable ability. Although he generally praises the text:- "कर्तृभेदविषयां विरुद्धतां तो निवार्य घटितक्रियाभिधः । प्रौढवादरचनाविचक्षणो लक्ष्यसिद्धिमुदितान् कवीन व्यधात्" || (p. 7.) "तदेवं महाविदुषां मार्गमनुसृत्य सहृदयशिक्षादराय विचारयतोऽस्य महा- मतर्न कश्चित् पर्यनुयोगलेशस्याप्यवसर इत्यलमतिप्रसङ्गेन" (0 16) yet be expresses a marked disapprobation wherever thoauthor has affected supcriority "यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते इति न्यायनातिप्रौढतया ग्रन्थकारो निजायतां पदार्थव्यवस्था कर्तुमारब्धो तदेतस्य विश्वमपगणनीयं मन्यमानस्य स्वात्मनः सर्वोत्कर्षशालिताख्यापनम्" (p 41) We shall proceod to determine the probablc author of this delightful and dignificd commentary which is repleto with all the merits of composition and stylo; for it has to bo noted to the regret of all Sanskrit scholars that the author's name does not appear either at the commoncement or at the close of the commentary. But it can be found out that tho commontator is the same as the author of नाटकमीमांसा, साहित्यमीमां- सा, हर्षचरितवार्तिक, and वृहत्ती. For it is said “अस्य च विधेयाविमर्शस्यानन्तेतर. .... .. पादित तत एवावधाय" (p. 44) "अस्माभिश्चैतत्प्रपञ्चो बृहत्या करिष्यते” (p. 45). OL these four granthas हर्षचरितवार्तिक and साहित्यमीमांसा are referred to . in the Alankarasarvasa-"एपा च समस्तोपमाप्रतिपादकविषयेऽपि हर्पचरित- पातिके साहित्यमीमांसायां च तेषु तेषु प्रदेशेषूदाहता, इह तु अन्यविस्तरभयान प्रपचिता" (p. 61). From the abovo passago it may be safely inferred tiliat the author of Alankarasarvasva is also the author of aga चरितवातिक and साहित्यमामांसा. Otherviso the author of Alankaraa ·rt 10 sarvassa would not use language that would make one beliesc that perhaps he might be the inthor of another s works Again ti cro is a close similarity between the passage in quc. tion and the piss7gr quotu 1 froin the conumentary wlch will lead one to the sur mise that both the passures pecale I froiu the same source Further Jaynritha conmetting on Alanharıs irvasia? 11 luich contains pass igts discardıug Vyaklı viveka tlieory lins ob erred that a certam treatise called eisid der hins been written lug the author of Alankarsar ras12 Putting a l these together and taking into consideration to dignity of style and uTp?35103 found in the commentary w lucli niturilly siggests tho Alavharisusya it is evident that this cormentary of Vyhtivuse hat is the anc as to Vyhtivivehavich rra reforied to by laviratlır as hulog been written by the greit Rajuraha Ruy; ah 7 ho flourished in the 12th conturt A D If this you is not comincndablo then it has only to be assuoica trint tlu commcntary is written ly sonic distingul od water lo must linic flouri li ed only prior *o the Grent Rajaunla Ruy ihr Transiously lool forn ard to tho day when we may ic in possession of i complete copy of tlus zart content iry und carnestig hojo that sono blessed volvry of Sany) rit scholarshup may come cross copice of the other roihs of thus brile lunnt author and comincntntor T. Ganapata Sastrı t 1. Sco pp 12, 13 ·निवेदना। श्रीराजानकमहिमभट्टप्रणीतो योऽसौ व्यक्तिविवेको नामालङ्कारशास्त्र- प्रन्थः प्राम्भिरलङ्कारनिबन्धकारस्तात्पर्यतोऽनुसहितः प्रसिद्धोऽपि समग्रादर्शानुपल- म्भात् काव्यमालादिषु ग्रन्थावलिघु न गुम्फितः, सोऽयम् अनन्तशयनसंस्कृतन- न्थावल्या सम्प्रति सहृदयेभ्य आस्वादयितुं दीयत इत्युच्चैः सन्तुष्यामः । अस्य राजकीयग्रन्थशालाया द्वावादर्शावासादितौ । तत्रैको जीर्णपत्रो द्वित्र- शतवर्षदेश्यो द्रमिलप्रन्थलिपिस्तालपत्रात्मकः, अपरस्तु वर्षत्रयोविंशत्याः प्राक् तत एव प्रतिरूपितः, योऽतीतवश्चिमहाराश्याः प्रियतमेन विद्वद्वतंसेन महामहिमश्री- केरलवर्मदेवेन पण्डितकविमणौ इ. अतीतरामस्वामिशास्त्रिमहाशये मयि च सह- कृत्वनाः कूपतटमठीयादर्शान्तरसंवादेन तदानी शोधितः । मयैतदवलम्बनेन पुनस्संशोधन कृत्वा ग्रन्थस्य मुद्रणकर्मण्युपकामिते पन्तळ. राजसकाशादन्य आदर्श आसादितः, यत्र मूलस्यातिप्रौढ व्याख्यानमपि किश्चिदूनद्वि- तीयविमर्शान्तमन्ते योजितमप्रतीक्षितमुपलब्धम् । अस्य ख.संज्ञस्य पाठान्तर तत्तत्पृ- टेष्वधस्तान्निवेशितम् । अथ निष्पन्नकल्पे मूलमुद्रणे वङ्गलूरपुराद् आइलभापामहापाठालयसंस्कृतप्र. वक्ता बि. ए., एम्. आर्. ए. एस्. इति विरुदधरः M. 'T श्रीनरसिंहय्यङ्गार- महाशयः, पुरातनवस्तुविचारकार्यालय (Archeological office) पण्डितः श्रीमान् अनन्तार्यमहाशयश्च दुर्लभमन्थरनप्रकाशनकर्मण्यस्मिन् साह्याधित्सया कमप्यादर्श मां सकृपं प्रैषयतां, यस्य ग.संज्ञस्य पाठभेदा मूलाबहिरेव योजिताः । व्याख्यानं तु मूलमेलनसौकर्यविरहाद् मूलात् पृथगेवः मुद्रयित्वा पुस्तक- 'स्यान्ते संश्लेपितम् । तत्चन्मूलपृष्ठसम्बन्धिनश्च प्रथमोपात्तस्य व्याख्येयपदस्य पार्श्व तत्तन्मूलपृष्ठसङ्ख्या व्याख्यायमानमूलांशसुखबोधाय निवेशिता ॥ एप तु व्यक्तिविवेकस्य प्रतिपाद्यपरमार्थः व्यञ्जकस्तावद् ध्वनिरुच्यते । व्यक्तौ च सम्भवन्यां व्यञ्जकत्वं युक्तम् । व्यक्तिस्तु न सम्भवंति व्यङ्गयाभिमताना १. राज्ञामानक इवानकः पटहो ग्रन्थनिर्माणद्वारेण यशःप्रख्यापकत्वादिल्लनुगतार्थ किमपि भन्ये, विरुदै ‘राजानक' इति, येनाङ्किताः राजानकानन्दवर्धन-राजानकरुय्यक-राजा. नकमहकप्रभृतयः . . - ·२ वस्वलकाररसादीनाम् । प्रकाश्याभिमतस्य हि प्रकाशकसहभावेनैव प्रकाशविषयताप- त्तियक्तिरुच्यते । तत्र वस्त्वलङ्कारी प्रकाशकेन वाच्यार्थेन सहैव न प्रकाशेते किन्तु तत्प्रतीत्यनन्तरमेव; रसादिरपि विभावादिप्रतीत्युत्तरकालमेव प्रतीयते, नतु त. सहभावेन । स तु कालः सूक्ष्मत्यान्न लक्ष्यत इत्येतायतैबासलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो ,रसादि-. ध्वनिरिति व्यवहार इति वस्त्वादिषु सर्वेष्वपि व्यक्तितॊपपद्यते । क्रमिकनियतप्रतीति- विषयौ चार्थी यतः कुतश्चित् सम्बन्धात् साध्यसाधनभावमनतिवर्तमानावनुमानस्थय विपय इयर्थोऽनुमापक एव, न व्यञ्जकः । शब्दस्तु स्वार्धतोऽपि पूर्वकालप्रतीतिक इति सुतरां न व्यञ्जकः । अपि च शब्दो गङ्गादिः सङ्केतितार्थोपक्षीणसामर्थ्यः स्वा. धमात्रव्यवहितेऽप्यर्षे तटादी व्यापरितुं न क्षमते तटाद्यर्थस्य प्रवाहादित एवानुमानात् । का यार्त्ता स्वार्थतटाधुभयव्यवहितमर्थ शैत्यादिरूपं प्रति तस्य च्यापारे । किन्त्वसौ पदवाक्यात्मा स्वार्थद्वारेणानुमापकः काम स्यात् । वर्णसङ्घटनादेरपि वाचकशब्दोपा- धिभूतत्वात् तत्परम्परयानुमापकत्यं युक्तम् इति । ध्वनिमते चैवं निरसनीये, अनुमानपक्षे च स्थापनीये, 'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थी । व्यङ्कः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ॥ इति ध्वनिलक्षणमादावुपादायावयवशो दूषित, दुष्टांशब्युदासपूर्वकसंस्कारभङ्गया च तद् 'वाच्यस्तदनुमितो वा यत्रार्थोऽर्थान्तरं प्रकाशयति । सम्बन्धतः कुतश्चित् सा काव्यानुमितिरित्युक्ता' ॥ (पृ. २२) इत्यनुमानलक्षणात्मना पर्यवसायितं प्रथमे विमर्श । द्वितीये शब्दानौचित्यं विस्तरेण विचारित, ध्वन्यालोकगते च ग्रन्थान्तरे तत् सञ्चारितम् । तृतीये ध्वन्युदाहरणानाम- नुमितिसामग्रीप्रदर्शनेनानुमानान्तर्गतिनिरूपिता । तदेवमस्मिन् ग्रन्थे ध्वनिशास्त्रप्रप- ञ्चितस्य सर्वविधस्यापि ध्वनेरनुमानेऽन्तर्भावः प्राधान्यात् प्रकाशितः । महिमभट्टस्य ध्वनिकारं प्रति मुमहान् विद्याबहुमानः, तत एव च स्पर्धा. तत्साधारणकीर्तिकामुकस्य । ध्यानकारो हि उद्योतत्रयवता ग्रन्थेन नव्यं धनिप्रस्थान. मुद्भावितयान् , अर्थानचित्यश्च व्युत्पादितवानिीत महिमभट्टोऽप्यनेन त्रिविमर्शेनं प्र- न्थेन स्वोपज्ञमनुमानप्रस्थानं शब्दानौचित्यं च वितत्य निरूपयायकार; आह च-- 'इह सम्प्रतिपत्तितोऽन्यथा वा ध्वनिकारस्य धचौविवेचनं नः। नियतं यशसे प्रपत्स्यते यद् महतां सस्तव एवं गौरवाय' ।। (पृ.१) इति, * ध्वन्यालोके ३३.तमे पृष्ठे हश्यमिदम् . " . ।

·३ 'सहसा यशोऽभिसा समुद्यतादृष्टदर्पणा मम धीः । स्वालङ्कारविकल्पप्रकल्पने वेत्ति कथमिवावद्यम् ॥ (पृ. १) इति च । अत्र हि सहसा यशोऽर्जनकामनया दर्पणप्रन्थमदृष्ट्वैव व्यक्तिविवेको मया रचित इत्युच्यते । 'दर्पणो हृदयदर्पणाख्यो ध्वनिध्वंसग्रन्थ' इति व्याख्याकारः । तथा चायमभिप्रायः स्फुरति-व्यक्तिविवेकरचनात् प्राग् दर्पणस्य दर्शने तमुपजीव्य मया कृतो व्यक्तिविवेक इति लोकः शङ्केत । ततश्च ध्वनिध्वंसनिर्वाहं प्रति स्वस्यास- हायशूरता न प्रख्याता स्यादिति । 'सहसे'त्यनेन च यावद् दर्पणकारस्य ध्वनिध्वंस- जन्यं यशो न प्रसरति, तावतः कालात् प्रागिति गम्यते । तेन च दर्पणव्यक्ति- विवेकयोरीपत्सान्तरकालता प्रतीयते । तच्चेदं दर्पणादर्शन परकीयस्य ध्वनिदूप- णप्रकारस्य कस्यापि काप्यननुवादात् प्रकाशते । यत्तु भट्टनायकीयस्य ध्वनिलक्ष- णगतद्विवचनदूषणस्यानुसन्धानम् ‘एवञ्च भट्टनायकेन द्विवचनं यद् दूषितं, तद् ग- जनिमालिकयैव' इति, तदपि लोचनवाक्यानूदितत्वेनैव कृतमिति दर्पणादर्शनं द्रढ- यत्येव, यस्मात् प्रक्रान्तं दर्पणाख्यं घनिध्वंसग्रन्थं प्रतिध्वनिदूपकतयावगतो भट्ट- नायक एव कर्ता भाव्यते । नवनवार्थग्रामोलेखेषु यथाविषयमुपपत्तिसमर्थनासु च परां श्लाघामयमर्हति । परग्रन्थगुणागुणविवेचनं पुनर्महोत्सव एव महिमभट्टस्य, यदयमाह- 'मुग्धः किं किमसभ्य एप भजते मात्सर्यमौनं नु कि पृष्टो न प्रतिवक्ति यः किल जनस्तत्रेति सम्भाव्यते । छात्राभ्यर्थनया ततोऽद्य सहसैवोत्सृज्य मार्ग सतां पौरोभाग्यमभाग्यभाजनजनासेव्यं मयाङ्गीकृतम् ॥ (पृ. ३७) इति । किश्चानेन विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः, क्रमभेदः, पौनरुक्त्य, वाच्यावचनं चेति दोपपञ्चकमात्मोपक्रमं व्यपदिशता महाकविगिरः परीक्षिताः, ध्वनिकारोक्तिषु च बल- वत् पराक्रान्तम् । अस्य आनन्दवर्धनाचार्यवद् वक्रोक्तिजीवितकारे कुन्तकेऽपि बलवान- भिनिवेशः । तथा च कुन्तकश्लोकदूषणकृतार्थमानिनोऽस्य जयडिण्डिम:- 'काव्यकाञ्चनकषाश्ममानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता श्लोक एप स निदर्शितो मया' ।। (पृ. ५८) “इति, तथा , . .

·४. 'यत् पुनः शब्दार्थी सहितो तेन ध्वनिवदेपापि वक्रोक्तिरनुमा न किम्' (पृ. २८) इति ग्रन्थेन चक्रोक्तिकारसम्मताया वक्रोक्तरप्यनुमानान्तर्भावोऽनेन साधितः । कुन्तक एव च वक्रोक्तिजीवितकारः, यतः 'संरम्भः करिकीटमेषशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवान् योऽसी कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी' (पृ. ३७, ३८.) इति श्लोक कुन्तकेन स्वीयकाव्यलक्षणमन्थे सर्वनिरवद्यतया प्रतिपादितं व्यक्तिवि- वेककारो यक्ति, व्यक्तिविवेकव्याख्याता च वक्रोक्तिजीविताख्ये काव्यलक्षणपन्थे विस्तृत्य व्याख्यातम् । तेन व्यक्तिविवेककारोक्तः कुन्तकीयकाव्यलक्षणपन्थी व्यक्तिविवेकव्याख्यातृनिर्दिष्टवक्रोक्तिजीविताख्यकाव्यलक्षणग्रन्थ एव भवितुम. हति, मूले सामान्यरूपेणोपादीयमानस्यार्थस्य विशेषरूपेण व्याख्याने विवरणौचित्यात् । सेयमनुमानवाचोयुक्तिायशतैनिकारेण सह बलवनियुध्य स्थापिताप्यनुया- यिविरहात् प्रतियायिबाहुल्याच्च ध्वनिव्यवहारसाधारणमादरं काव्यालङ्कारगोष्ठीषु नावि- दन्त । मम्मटभट्टप्रभृतयो हलङ्कारशास्त्रकारा न केवलं ध्वनिप्रस्थानं तात्पर्यतो जुषन्ते, यावदनुमानपक्षं दूरतः प्रतिक्षिपन्ति । किन्तु ग्रन्थगुणदोपविचारसरणि श्रीमहिमभट्टेन क्षुण्णामेते भृशमाद्रियन्ते । अत्र 'इत्यादिप्रतिभातत्त्वमस्माभिरुपपादितम् । शास्त्रे तयोक्तियोशाख्य इति नेह प्रपश्चितम्' । (पृ. १०८) इति दर्शनात् तत्त्वोक्तिकोश इत्यपि कश्चिद् प्रन्यो लोकोत्तरप्रतिभोदयहृद्यविद्याभ- चेन श्रीमहिमभट्टेन प्रणीत इति गम्यते । स यदि गुणसम्पदा व्यक्तिविवेकश्रा- तृभावात् समाख्याप्रत्ययाञ्च सम्भाव्यया यस्तुत एच विभूपितः, त तर्हि दैनातुपलं. म्भयता वञ्च्यन्त एव मन्य, सचेतसः । व्याख्याने १६श पृष्ठं दृश्यम् . मम्मटभzः काव्यप्रकाशकारः. हेमचन्द्रस्तु स्वीयकाव्यानुशासनस्य विवेके व्यक्तियिवेकवाक्यान्येव तन्नामानिर्देशन लिखति बहुषु स्थलघु (पृ.१७६-१८) .

·श्रीराजानकमहिमभट्टस्य जीवितसमयः क इति जिज्ञासायां, व्यक्तिविवे- कस्य प्रागुक्तरीत्या दर्पणातिप्रत्यासन्नकालत्वसम्भावनाद् दर्पणस्मर्तृलोचनोत्तरका- लप्रभवत्याच दर्पण-लोचन-व्यक्तिविवेकानां कर्तारः समानकाला इति सामान्यत ऊहितुं शक्यते । लोचनकर्ता च श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादः ९९१ सैस्ताब्दे* स्थित इति स एव कालो महिमभट्टस्य फलति । यदि च ग्रन्थान्ते 'महाकवेः श्यामलस्य शिष्येण' इति निर्दिष्टो महिमभट्टस्य गुरुः श्यामलः क्षेमेन्द्रेण ११- श. शतकस्थितेन 'नतु यथा श्यामलस्य' इति औचित्यविचारचर्चायां 'विपरीता यथा भट्टश्यामलस्य' 'यथा भट्टश्यामलस्य' इति च सुटत्ततिलके स्मृतात् श्यामलान्न भिद्यते, तर्हि श्यामलशिष्यस्य दशमशतकसत्ता निकाममुपपद्यते । अयमेव समयः प्रकारान्तरेण साधितः पण्डितवरेण MT. नरसिंहय्यङ्गारम- हाशयेन तदीये व्यक्तिविवेकोपन्यासे । यथा- "Coming now to the anthor's age, we find in the Vyakti. viveka abundant quotations froin and icforences to several works and authors. I have been at great pains to trace the several stanzas quoted in tho work to their original sources, and I find that the following are the most often cited :-- Author. Il'orks. (1) Kalidasa Sakuntala, Raghuvamsa, Vikramorvasiya, Kumara-samblava (2) Bharavi Kiratarjnniya. (3) Sriharsha Nagananda. (4) Bartrihari Vakya padiya (5) Magha Sisupalavadla. (6) Rajasekhara Balaramayana. (7) Bhavabhuti Uttarramacharita, Nalatiinadhava. (8) Bhattanarayana Tenisamhara. (9) Ratnakara Haravijaya. (10) Anandavardhana ... Dhvanyaloka. * ध्वन्यालोकस्योपोद्घातो दृश्यताम् . १.१२५ तमं पृष्ठ दृश्यताम् । २. ४४, ५५ तमे पृष्ठे दृश्ये. 3. See the ‘Journal of the Royal Asiatic Society' January, 1909, ·.. (11) Bhattanayaka Bridayadarpann, Com. mentary on the Natyasastra () (12) Abhinavaguptapadacharya Lochan. Of these ro shall consider the last three, as they are the latest in point of time. We knor that Anandarardhana lived in the latter half of the ninth century, nt the timno of Avantirarman (855– SIA D); Bhatta-Nayaka was a conteinporary of Sankara-varman (831-93 A. D.); and Abhinavaguptapadacharya or Lochannkara, flourished about 993--1015 A. D. (See Duff's "Chronology of India" p. 102). Thus we may safely conclude that Mahima-Blatta cannot be earlier than 1000 A. D. Again, the Vyaktiviveka, in its turn, lias been quoted or criticized by later Ruthors, among whom the following nro the earliest :- (1) Mammata (sce Kavyaprakasa, Chapter V, pp. 301-7 Bombay). (3) Rugyaka (see Alankarasarvasva, Boinvay ci., pp. 12-13). (3) Ucmachandra (sco Kovyanisasana, iii). Of thoso, Ruyyakn, we know, was the teaclicr of Mnakha (nt contemporary of Jayasimla 112-1150 S. D); and was the nuthor of Alankarasarvasva, nos a commentary on Jammatn's Kusyaprakasa calles 91279 artea, (Sce Subhashitavali, Peterson's Introduction, p 106) Whicicas IIemachandra (the author of Karyanusasana and other wo'l-known works) as a contemporary of Kumarapala, and flourished between 1038 and 1172 A. D. He quotes profusely from Mammata's Envyaprakasa Tuns wo sto that bot) Nusaka and Ilemachandra are later than Mammnta. Jalimablntta's Agc, therefore, hinges on that of Jammata, as being this carlicst of the authors that quote from or criticize the Vyaktiviseka, Let us now consider the various tlieories regarding the date of Maminata:

·(1) Dr. Peterson, in his introduction to the Subhashitavali, maintains (p. 85)that Mammati cinnot be placed later than 1394 A. D. (the date of the commetary Jayanti on the Kavyaprakasa). (2) Diss Duff, in her "Chronology of India" (p. 189), refers to a cominentary on the Kavyaprakasa by Narahari (son of Mallinatha), born 1242 A. D. (3) Professor Macdonell ('History of Sauskrit Literaturo,' p. 434) holds that Mammata lived about 1100 A. D. (4) Bhimascna-Dikshita in his commentars (Suuliasagara) on the Kavyaprakasa, following the tradition, states that Mammata and his brotherz, Kayyata (author of the Bhashyą. pradipa) and Uvvata (the commentator on the Vajasaneyi. Samhita), were contemporaneous with King Buoja (996 - 1051 A. D.). (5) Bhatta-Vamanacharya, in his learned introduction to the Kavyaprakasa, liolds (p. 3) that Bhimasena's statement is not reliable, inasmuch as Mammatia refers to Bhoja m his Kavyaprakasa (Canto X) --"ilagadeiramentera"-and must therfore havo been later than Bhoja; and his young brother, vvata, could not at ull have been a contemporary of Bhoja. He therefore disbelieves Bhimasena's theory,and does not conside: Uvvata as the brother of Mammata (the author of the Kavyaprakasa) He ascribes Mammata to the end of the eleventh century, placing him between Bhojaraja (996– 1051) and Manikya-chandra, the commentator on the Kavyaprakasa (1160 A. D.). It will be seen from the foregoing that the date of Mammata is yet a matter of uncertainty, and the question deserves a detailed discussiou here. The arguments of Bhatta-Vamanacharya are too weak and untenable. He presumes that Mammata should be later than Bhoja (because of the reference to him in the Kavyaprakasa), and bases his arguments on that presumption. But this reference only goes to prove that. Mammata ·¿ cannot be ozrlier than Bhoja, and I am of opinion that he must have been a contemporary of Bhoja, inaşniucli as it would be more natural to interpret the passage "भोजनृपतेस्तत्याग PATRICA." as roferring to the inunificence of a ruling king *under whose patronage the author and his brothers flourished. On this suppositon there would be nothing inconsistent in the tradition that Kayyata and Uvvati were the younger brothers of Mammata, and that all the three brothers vere contemporaries of Bhoja. In fart, Urrata himself has, in his commentary on the Vajasaneyi-Samhita, clearly stated that ho wrote the work while Bhoja was reigning (73 TI. wa). In the face of such an explicit admission on the part of Uvvata, it is hard to disbelieve the tradition about tho,brotliers and assign them to different periods. Following Bhimasena, therefore, I would placo Mamnata in the first half of tho eleventh century. Coming back to Nahima-Blatta, we thus sco that lic must bo placed between Abhinava-guptapada and Nammata. No doubt tho dato I would assign to him makes himn contemporanсous almost with the former; the passago in tho Vyakti. viveka wlicre Abhinavaguptapada is criticized supports me, as tho wording thero suggests that Malima-Blatta is referring to a living rhetorician of a rival school of thought (wafanulat: यदाहुः तान्तिमूलम्). For these reasons I am induced to arrango tho periods of the literary nctivity of these rhetoricians thus:- *(1) Abhinavagupta-ho last decado of the tenth cen. tury. (2) Maliima-Blntta-caris part of tic cloronth contury. (3) Tammata-mdale otrlic cloreuth century. Further, if ve accept these dates as accurato, to sball bo allowing the necessary inlortal for the several commontarics on tho Kavyaprakasa which sprang up in the twelft! century A. D., such as Rugyaka's(1129-1150) and Manikyachandru's (about 1160 A. D.). 1. .... 1. ... .

·.. . व्याख्यानं पुनर्गुणगरिम्णा व्यक्तिविवेक प्रति सर्वधानुमपम । किन्स्विद ध्वनिमतानुयायि यत्र यत्र महिमभट्टेन व्यक्तिवादे टोप: स्थाप्यते, तत्र तत्र हृदयन- मायस्तमुद्धरति; मूलकारोक्तौ च सूक्ष्मेक्षिकया दोषानुपानिपानि । यद्यप्येतत् 'कर्तृभेदविषयां विरुद्धतां क्त्वो निवार्य घटितक्रियाभिधः । प्रौढ़वादरचनाविचक्षणो रक्ष्यसिद्रिमुदितान् कवीन् व्यधात् ।। (पृ. ७) 'तदेवं महाधिदुपां मार्गमनुसृत्य सहृदयशिक्षादगय विचारयतोऽस्य महाम- तेर्न कश्चित् पर्यनुयोगलेशस्याप्यवसर इन्यलमतिप्रमजेन' (पृ. १६) इति च मूलकारं श्लाघते, तथापि कचित् तस्याहोपुरपिकया प्रस्फुरन्या नैव तुष्यनि, यदाह--- 'यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते इति न्यायेनानिप्रौढतया प्रन्धकाग निजायत्तां पदार्थव्यवस्थां कर्तुमारब्धः तदेतदम्य विश्वमगणनीय मन्यमानस्य स्वात्मनः सर्वोत्कर्पशालिनान्यापनम् ' (पृ. ४१) इति । तदिदं समप्रगुणसम्पन्नं व्याख्यारत कस्य कृतिरिति विचारणायाम, आदी विमर्शान्ते या कर्तृनाम नैव निर्दिष्टं दृश्यते । किन्त्वस्य कर्ता नाटकमीमांसायाः, साहित्यमीमांसायाः, हर्पचरितवार्तिकस्य, वृहत्याश्च प्रणेनेन्यवगम्यते, यटाह- 'अस्य च विधेयाविमर्शस्यानन्तेतरप्रमिद्धलक्ष्यपानित्यनाम्माभिनीट- कमीमांसायां साहित्यमीमांसायां च तेषु तेषु स्थानेषु प्रपश्यः प्रद- शित इति ग्रन्थविस्तरभयादित एवोपरम्यते' (पृ. ३२) 'एतदस्माभिईर्पचरितवार्तिके विस्तृन्य प्रतिपादित नत एवार- सेयम्' (पृ. ४४) 'अस्माभिश्चैतत्प्रपञ्चो बृहत्यां करिष्यते' (पृ. ४५) इति । ग्रन्थेष्वेषु हर्पचरितवार्तिकं साहित्यमीमांसा च अल हारसबम्ये स्म- येते- 'एपा च समस्तोपमाप्रतिपादकविषयेऽपि हर्षचरितवार्तिके साहित्य- मीमांसायां च तेषु तेषु प्रदेशेपूढाहृता । इह तु ग्रन्थविम्तम्भयान्न प्रपश्चिता' (पृ. ६१) अत्र च य एव कती प्रपञ्चनक्रियां प्रति स एवोदाहरणकियां प्रन्यपि बग्मत. प्रती. + व्याख्यानस्य २, ३, १०. पृष्टानि दृश्यन्ताम् . पृष्टानि दृश्यन्ताम् . व्याख्यानस्य १,१६,३'. - ·यते । यदि तथाविधायाः प्रतीतर्वस्तुतो मिथ्यावं स्यात्, न तर्हि ताम् अलङ्कारस- वैस्वकारः शन्दन उत्पादयेत् । न ह्यन्यदीयकृतिविषयायाः स्वकर्तृकत्त्रप्रतीतेः पाक्षि- कमपि शब्दनः स्फुरण तादृशा लोकोत्तरप्रन्थशतनिर्माणनिपुणाः सहन्ते । तेन तयो- प्रन्थयोः सर्वस्वकार कतीत शक्यं प्रत्येतुम् । अत्यस्मिन् वाम्ये पूर्वीदादतव्याख्या- नवाक्येन समाना कापि च्छोया, या वाक्ययोरेकमुखप्रभवतां गमयेत् । अलङ्कार- सर्वस्वस्थं च व्यक्तिविवेकमतप्रत्याख्यानवाक्यं विवृण्वन् जयरथो व्यक्तिविवेक- विचारं नाम कश्चिन् ग्रन्थमलङ्गारसर्वस्वकारेण निर्मित वक्ति.(पृ. १३) । तदेत- दग्विन्ट वस्तुजातं ग्रन्थीढतां च सर्वस्वसाधारणी पर्यालोचयतो में व्यक्तिविवेक- व्याख्यानमेतत् स एव जयस्थस्मृतो राजानकरुय्यककृतो व्यक्तिविवेकविचार इति प्रतिभाति । तथानभ्युपगमे १२शशताब्दीस्थिताद् राजानकरुय्यकादपि प्रा- चीनन केनापि लोकोत्तरप्रज्ञेनैतद् विरचितमिति कल्पनीयम् । अपि नामेद व्या- नव्यानरत्नं समा कटाचिदुपटभेमहि ! अपि च नाम तेषां बृहती-नाटकमीमांसा साहित्यगीगांसा-हर्षचरितवार्तिकानामुपलब्धौ धन्याः केऽपि प्रयत्नं विदध्युः ।। अनन्तगयनम् त. गणपतिशास्त्री. 1 'दनि महगी रितने पाश्मीरक्षितिपसान्धिविग्रहिक । मुक विमुगालवार तदिदमलबाररास्वम् दनि तु अनसनरत्तमयोशेषु पयते । महकोऽपि रय्यकसमानकाल एव ।

·व्यक्तिविवेकव्याख्याने स्मृताः- ग्रन्थकर्तारः। ३.२४ ६ १५. ३७ १५ " ... " २६ भट्टोद्धटः धातुकारः ध्वनिकारप्रभृतयः सूत्रकृत् भाप्यकृत् कात्यायनः पतञ्जलिः धर्मकीतिः वक्रोक्तिकृत् अक्षपादमुनिः वक्रोक्तिजीवितकारः सौगताः वैशेषिकाः वामनप्रभृतयः परिमल: ० ... ... ग्रन्थाः। .... १ १३ .... चन्द्रिका काव्यकौतुकम् हृदयदर्पणः महाभाप्यम् पातञ्जलसूत्रम् नटाकमीमांसा साहित्यमीमांसा हर्पचरितवार्तिकम् वृहती .... २६ .... .... " .... .... .... .... १५ ·व्यक्तिविवेकस्य विपयानुक्रम प्रथमे विमर्श ध्वनिलक्षणाक्षेपः । १. ध्वनिलक्षणखण्डनारम्भः. २. लक्षणे अर्थस्योपसर्जनीकृतात्मन्वदूषणम् , लक्षणे शब्दस्यानुपादेयन्यम् , स्वार्थाभिधानातिरिक्तव्यापाराभावश्च. ३. शाब्दव्यवहारस्यानुमानरूपत्वंम् शब्दद्वैविध्यम् . तत्र पदविभागः, पदानां क्रियाशब्दत्वपक्षसमर्थनम् . ४. तेन क्तः कर्तृभेदविरोधपरिहारेण बहुलक्ष्यसाधनम्, ६. आख्यातादिस्वरूपकथनम् . ७. वाक्यस्वरूपम् , अर्थद्वैविध्यम् , अनुमेयार्थस्य त्रैविध्यं वस्त्वलकाररसात्मना, वाक्यार्थस्य द्वैविध्यं विधेयांशंसिद्धत्यासिद्धत्वाभ्याम् , तदुदाहरणानि. ८. साध्यसाधनभावस्य शाब्दत्वान्विभेदप्रभेदास्तदुदाहरणानि च. १०. वाच्यविषयवदनुगेयविषयेऽपि साध्यसाधनयोः क्रमप्रतीतिकथन, रसादिविपये व्यायव्याकभावस्यौपचारिकत्वम् , अर्थस्य काकाभिधेयसायामनुमेयतायां च चमत्कारित्वम् , तदुदाहरण च. ११. वस्त्वलकारयोरौपचारिकव्यद्यत्वस्याप्यसम्भवः, रत्यादिप्रतीतेर्विभावादिसम- कालत्वशङ्कातत्परिहारौ.. १२. ध्वनेः परार्थानुमानरूपता, वाक्यार्थमात्रस्य साध्यसाधनभावगर्भतायां दृधा- • न्तोपादाननियमशदात परिहारौ, स्यादीनामनुमेयानां मुखहेतुचाक्षेपस्तपरि- हारश्च. १३. विभावादिहेत्वादीनामभेदशका, तत्स्वरूपाख्यानेन भेदस्थापनम् . १४. कृत्रिमैर्विभावादिभिरसत्यरत्यादिप्रतीतिपरामर्श एव रसास्वादः, नत्र प्रमान, गम्यगमको च्यव्यङ्गयप्रतीयोश्च सन्यासत्यत्वविचारानुपयोगः, १५. वाच्यप्रतीयमानयोर्मुख्यवृत्त्या व्यङ्गयव्यञ्जकभावाभावः, व्यक्तिलक्षणं, नत्र- विध्य, व्यक्तिलक्षणस्यासम्भवः, अध्यामिः. १७. याच्याद्वस्तुव्यवहितवस्तुमात्रप्रतातिस्थलेऽतिन्यानिः, नाशनायोटार- रणम् . , ·- " . १८. वाघ्यायभिचारिभावालङ्कारज्यवहितप्रतीती विशेष:, १९. 'अर्थः सहृदयश्चान्य' टाति ध्वनिकारश्लोके पाठपरिवर्तन, लक्षणे वाशब्द- स्थानुपादेयत्वम् , अर्थवैशिष्ट्यशब्दवैशिष्ट्यविचननिर्देशनपदपुस्थानां दूपणम्.. २०. प्रसङ्गात् 'प्रतीयमान पुनरन्यदेव' इति वानिकारश्लोकपरिवर्तनं , काव्यस्य विशिष्टत्वखण्डनं, कर्तृनिर्देशखण्डनम् : २२. शुद्धं लक्षणं , तस्य चानुमानलक्षणतया पर्यवसानम् . २३. शब्दस्य व्यापारान्तरकल्पनखण्टनं, लक्षणास्थलेष्वव्यापारलक्षणादनुमा- नादेवार्थान्तरप्रतीतिः, न तु सा शाब्दीति. २६. भक्तिनिरिति पक्षसमर्थनम् . २७. 'इपुत्र दीर्घदीः शब्दस्य व्यापार' इति मतस्योपक्षपाक्षेपो. २८. वक्रोक्तिकारकृतकाव्यलक्षणस्य खण्डनं, वक्रोक्तेरप्यनुमाने प्रवेशनम् . २९. शब्दस्य व्यञ्जकल्यानुपपत्तिः, गमकत्वमपि सामग्रया एव, न शब्दस्यति श. ब्दपक्षस्यार्थपक्षात् पृथगुपन्यासस्य दूषणे , प्रादीनां द्योतकत्वस्य भाक्तत्वम् . ३०. भक्ती निमित्तं, तत्प्रसङ्गाद्विशेषणविशेष्ययोः स्वम्पादिनिरूपण , चादीनां व्यवधानप्रयोगे नौचित्यम् . ३२. काव्यम्य सामान्येन लक्षणमनाख्याय गम्यार्थप्राधान्याप्राधान्यकृतप्तकारद्वय- कथनासागत्यम् - ३३. तत्प्राधान्याप्राधान्ययोविंशेपानवगनेरुदाहरणेषु प्रदर्शनम् . ३४, ध्वनिलक्षणपणोपमहारः. १५. अधिवक्षितयाच्यविवक्षितान्यपरवाच्याख्यप्रकारद्वयग्वण्डनम् . ३६. शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यंशयस्यासम्भवः. द्वितीये विमर्श शब्दानौचित्यविचारः। ३७. शन्दानौचित्यविचारापोद्धातः, तस्य पञ्चविधत्वं, तसामान्यलक्षण, विधेया- विमर्शस्योदाहरणं, 'संरम्भः करिकीट' इति श्लोके. ३८. तन 'असरन्यवान्' इति नममासप्रसङ्गात् प्रसज्यप्रनिषेधादिनिरूपणम् . ४०. योऽना' इति प्रसरसा यतन्छब्दार्यगतविचार, २३. 'अम्बिकाकेसरी' दनि प्रष्टीममागप्रमत्या समासस्वरूपविवेचन, सगासे C ·. - विशेषणांशस्य विधेयत्वविवक्षायां वृत्त्या न भाव्यमित्यस्यार्थस्योदाहरणप्रत्युदा- हरणानां भूयसां प्रदर्शनेन व्युत्पादनम् . ५३.. प्रधानेतरभावाविवक्षायां समासासमासकामचार:. ५४. विधेयत्वस्य प्राधान्योपलक्षणत्वं, तेन प्रधानाविमर्शेऽपि दोपत्वम् . ५५. प्रधानेतरभावविवक्षायां वृत्त्यभावस्य समर्थग्रहणात् सिद्धिः. ५६. 'अम्बिकाकेसरी'त्यत्र विधेयाविमर्शदोपस्य सद्गमनम् . ५७. 'संरम्भः करिकीटे'ति श्लोके पाठपरिवर्तनम् . ५८. प्रक्रमभेदस्य स्वरूपम् , उदाहरणैस्तत्प्रपञ्चनम् . ६६. क्रमभेदस्योदाहरणयुत्पादनम् . ६९. पौनरुक्त्यस्य स्वरूपम् , उदाहरणैस्तत्प्रपञ्चनम् . ८४. वाच्यावचनस्योदाहरणैर्युत्पादनम् . १००. वान्यावचनेन सामर्थ्यादवान्यवचनस्यापि सङ्ग्रहः, तस्योदाहरणैर्व्यत्पादनम् .. १०८. अर्थस्याव्यभिचरितस्य वाच्यत्वप्रमगात् स्वभावोक्तेलकारत्वाभावशकातपरि- हारी, स्वभावोक्त्युदाहरणानि. १०९. 'काव्यस्यात्मा' इति ध्वनिकारश्लोके प्रक्रमभेदपौनरुक्त्यादिदोपनिदर्शनम् . ११२. तस्य श्लोकस्य पाठान्तरपरिकल्पनम् . तृतीये विमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानान्तभावोपदर्शनम् । ११४. 'भम धम्मिअ' इत्यत्र किञ्चिदनौचित्योद्भावनम् . ११५. 'अत्ता एत्थ' इत्यत्र केपाश्चिद् दोषाणामुद्भावनम् : १२१. 'दत्तानन्दा' इत्युदाहरणप्रसङ्गात् साध्वसाध्वपशब्दानां निरूपणं, स्वाभिमता. पशब्दस्योदाहरणम् . १२३. तां जानीया' इति काळिदासश्लोके कस्यचिदपत्र्याख्यानस्य ग्यण्डनं , मऽस्मिन् ' इति श्लोके कस्यचिदपव्याख्यानस्य खण्टनम् . १२६..' लावण्यकान्ति' इत्युदाहरणे कश्चिद्विचारः, तत्रोदाहरणे टोपोद्धावनेन पाट- परिवर्तनम् . १२. वर्णपदवाक्यसङ्घटनादीनां गमकत्वनिरूपणम् . '.१३२. 'प्रातुं धनैः' इत्यस्य पदप्रकाशतानुदाहरणवम् . १३३. 'वाणिअअ' इत्यस्य वक्तृविशेषनिर्धारण, पाठविपरिणामश्र, १३७. मन्थार्थनिगमनम् . . 'प्रा.

·॥श्रीः॥ श्रीराजानकमहिमभट्टकृतो व्यक्तिविवेकः । प्रथमो विमर्शः। अनुमानेऽन्तर्भाव सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशायितुम् । व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥ १॥ युक्तोऽयमात्मसदृशान् प्रति मे प्रयत्नो नास्त्येव तजगति सर्वमनोहरं यत् । कोचिज्ज्वलन्ति विकसन्त्यपरे निमील- न्त्यन्ये यदभ्युदयभागि जगत्प्रदीपे ॥ २ ॥ इह सम्प्रतिपत्तितोऽन्यथा या ध्वनिकारस्य वचोविवेचनं नः । नियतं यशसे प्रपत्स्यते यन्महतां संस्तव एव गौरवाय ॥ ३ ॥ सहसा यशोऽभिसर्तुं समुद्यतादृष्टदर्पणा मम धीः । स्वालङ्कारविकल्पप्रकल्पने चेति कथमिवापद्यम् ॥ ४ ॥ ध्वनिवर्मन्यतिगहने स्खलितं वाण्याः पदे पदे सुलभम् । रभसेन यत् प्रवृत्ता प्रकाशकं चन्द्रिकाददृष्ट्दैव ॥ ५ ॥ किन्तु तदवीर्यायैर्गुणलेशे सततमवहितैर्भाव्यम् । परिपवनवदथवा ते जात्यैव न शिक्षितास्तुपग्रहणम् ॥ ६ ॥ तत्र ध्वनेरेव तावलक्षणं वक्तव्यम् । कोऽयं ध्वनि मेति । तच्च ध्वनिका- रेगैवोक्तं । तद्यथा- "यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थी। व्यतः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ॥" इति । एतच्च विविच्यमानमनुमानस्यैव सगच्छते; नान्यस्य । तथा हि-अर्थस्य तावदुपसर्जनीकृतात्मत्वमनुपादेयमेव । तस्यार्थान्तरप्रतीत्यर्थमुपात्तस्य तव्यभिचारा- भावात् । न ह्यग्न्यादिसिद्धौ धूमादिरुपादीयमानो गुणतामतिवर्तते । तस्य तन्मात्र- ·५ . २ व्यत्ति विवर प्रथमो विमर्श । लक्षणत्यार 1 पुारग्य पचित् समायोपत्यादो प्राधा यमुच्यते सन् प्राकरणिकत्वा पेक्षयैव । न प्रतीयमानाप या । यथा-- "उपोढरागेण चिोरतारक तथा गृहीत शशिना निशामुखम् । यथा समस्त तिमिरागुरु तया पुरोऽपि रागाद्गलित न रक्षितम् ॥" अत्र हि प्रतीयगाोनानुगत चाच्यमेव प्राधायेन प्रतीयते समारोपितनायिकानाय कन्यवहारयोर्निशाशशि गारव वश्यार्थत्वात् । तदपेक्षया च तम्य रिझत्यादुपस र्जनीभावाव्यभिचार एवं । व्याभिचारेऽपि वैफल्यादनुपादेयमेवेतद् गुणीभूतव्य अन्येऽपि काव्ये चारुत्वपर्पदर्शनादिति वक्ष्यते । उक्त गुणीकृतात्मत्व यदर्थस्य विशेपणम् । गमकत्वान्न तत् तस्य युक्तमव्यभिचारत ॥ " इति सड्महश्लोक । शब्द पुरनुपादेय एव । तस्य स्वार्थाभिमानमन्तरेण व्या पारातरानुपपत्तेरपपादयिप्यमाणत्वात् । न च तस्यानुकरणव्यतिरेरेणोपसर्जनीक तार्थत्व सम्भवति यथा- "त वर्णमूलमागत्य परितच्छद्मना जरा । कैकेयीगङ्कयेवाह रागे श्रीयन्यतामिति ॥" कुतस्तहिँ तदर्थावगति । जकार्यादिति ब्रून तम्य सार्थकानिरर्थक्त्वभेटेन दैवि ध्यत । न त्यनुकरणात् , तस्येतिता व्यवच्छिन्नस्य म्यरूपमानेऽरन्थानात् । अयस्य तूपसर्जनाभावा यभिचार एव तस्य तदर्थमुपादानत । यो हि यदर्थ मुपातीयते, नासो तमेवोपसन्नीकरोती युक्त वक्तु यघोदकायुपादानार्थमु पाचो पटापिस्तदेवोदतादि । अन्यथा मधातरव्यवस्था मिनिष धनैव स्यात् । अत एव घटादिरेच प्रतिविधीयते नादकादीत्यसम्भवो लक्षणदोष । व्यभिचार सम्भवयोरपि या यत् स्वार्धयोरपरनीत उपचा तत् पुनरक्त सयोग्र्थात राभिव्यक्त्यर्थमुपात्तयोस्सामथ्या व तदवगतेरित्युक्तम् । 7 च यरूपमात्रानु चाइफसमेतदिति शाध पातु तय पुनरुक्तिनकारत्वोपपादनत । एक्श यत् 'सुवर्णपुष्पा पायो । त्यागुताहरणमुपदर्शित तदसिद्धसाध्यसाधनधर्मानुग ममित्यवगतव्यम् । किन यथाभिधेयोऽर्थस्तद्विरोपण चोपात तद्वदभिधाप्युपा दानमहत्येव । अन्यथा यत्र दापकाररसारादरवारातरस्योपमादे प्रतीतिम्तत्र ·. व्यक्तिविवेक प्रथमा विमर्शः। ध्वनित्वमिष्टं न स्यात् तत्क्षणेनाव्याप्तः । अलङ्काराणां चाभिधात्मत्वगुपगतं तेषां : भाभिणितिभेदरूपत्वात् । अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतो यत्र भासते । तत्परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गों ध्वनेर्मतः ।" 'इत्यादिना तत् प्रतिपिद्धमित्युच्यते । तत्मतिषेधहेतोः फाव्यातत्परतालक्षणस्यासि- द्धत्याद् उपमानोपमेयभावायभिधानपरतयैव दीपकाधलङ्कारभङ्गिगणितिसमाश्रय- ‘णतः प्रतीयमानस्यैय चालकारादेश्वारुत्वातिशययोगात् तायमात्रानिबन्धनत्याच • तद्ध्वनिव्यवहारस्येति कथं तत्प्रतिषेधसिद्धिः । अथार्थमतीत्यन्यथानुपपत्त्यैव सद्भावावगमः, अर्थशब्दयोरुपसर्जनीकृतत्वार्थत्वाभिधानसामर्थ्याच तदुपसर्जनी- भावावगतिः, तस्याः प्राधान्येन तयोरुपसर्जनीभावादिति . व्यर्थस्तदुपादान- प्रसा इति । एवं तीर्थस्यैवोपसर्जनीगावोऽभिधेयो न शब्दस्य, तस्याभिधाया . इव तदुपसर्जनीभावाभिधानसामर्थ्यादेव, तदवगतिसिद्धेरिति लक्षणवाक्ये व्यर्थ शब्दग्रहणम् , अन्यथाभिधाग्रहणमपि कर्तव्यं प्रसज्येत विशेपाभावात् । न चास्य स्वार्थाभिधानमात्रपर्यवसितसामर्थ्यस्य व्यापारान्तरमुपपद्यते, येनायमर्था- न्तरमवगमयेत् , तदपेक्ष : चोपसर्जनीकृतार्थत्वमियात् । अर्थस्यैव तदुपपत्तिसमर्थ- नात् । सर्व एव हि शाब्दो. व्यवहारः साध्यसाधनभावगर्भतया प्रायेणानुमानरू- पोऽभ्युपगन्तव्यः, तस्य परप्रवृत्तिनिवृत्तिनिवन्धनत्वात् तयोश्च सम्प्रत्ययास प्रत्य- , यात्मनोरन्यथाकर्तुमशक्यत्वतः । न हि युक्तिमनवगच्छन् कश्चिद्विपश्चिद्वचनमात्रात् सम्प्रत्ययभाग भवति । द्विविधो हि शब्दः पदयाक्यभेदात् । तत्र पदमनेकप- फार नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयभेदात् । तत्र सत्त्वप्रधानानि नामा. नि । तान्यपि बहुपकाराणि सम्भवन्ति । जातिगुणक्रियाद्रव्याणां तत्प्रवृत्तिनि मिचानां बहुत्वात् । तद्यथा घटः पट इति जातिशब्दः । शुक्लो नील इति गुणशब्दः । पाचकः पाठक इति क्रियाशब्दः । दण्डी विपाणीति द्रव्यशब्दः । फेचित् पुन- . रेषां क्रियेवैका प्रवृत्तिनिमित्तमिति क्रियाशब्दत्वमेव सर्वेषां नामपदानामुपगच्छन्ति । तथा हि-घटादिशब्दाः स्वार्थे प्रवर्तमाना घटनादिक्रियागेवान्ययव्यतिरेकाभ्यां प्र.. विनिमित्तमावेनावलम्बमाना दृश्यन्ते । न घटत्यादिसामान्यम् । सा चपा घटनादि-. किया घटत्वसामान्ययोगादन्यथा वास्तु । नैतावता तस्याः प्रतिनिगिरावन्या- . घातः । न च सत्यपि घटत्वसामान्ये स्वयगयटन् पटारंगतामनायमान एवासी ."घटादय' इति स पुस्तके पाठः, ·ध्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। , पटव्ययदेशविषयो भावतुमर्हति । एवं हि पटोऽपि घरव्यपदेशविषयः स्यात् । पटनक्रियाकर्तृत्वाभावाविशेषात् । न हि शुकत्वमनापद्यमान एवार्थः शंभ इति व्यप- देष्टुं शक्यते, अपनन्नेव या पाचक इति । तस्मात् पटनक्रियाकर्तृत्वलक्षणमेव घटस्वं घटशब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तमवसेयम् । न घटत्वमात्रम् । तदेव चेह घटनमित्यु- क्तम् । ननु चेप्टापार घटत्यादेतिौरजादौ घटत, इत्याद्यर्थे घटनादितियैव सर्वेषां घटादिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तभावेनाम्माभिरपीप्यत एवेति व्यर्थः पक्षान्त- रोपन्यासः । सत्यमिप्यह एव भवद्भिः । किन्तु सा शब्दस्य व्युत्पत्तिनिमित्तं, न प्रवृत्तिनिमित्तम् । अन्याद्धि व्युत्पतिनिमित्तम्, अन्यच्च प्रवृत्तिनिमित्तम् । यथैकेषां मते गमनादिक्रिया गवादिशब्दानां व्युत्ततिनिमित्तम् एकार्थसमवायात् गोत्यादि प्रवृत्तिनिमितीकरोति । अत एव गच्छत्यगच्छति च गवि गोशब्दः सिद्धो भवति । एवमिहापि चेष्टादिक्रिया पटादिशब्दानां व्युत्पतिनिमित्तमिति सिद्धं भवति । तदपेक्षमेव च विपच्य घटो भरतीत्यादौ विपाकादिमियायाः पौर्घकाल्यं ताम- त्ययस्य विपयो बेदितव्यो यथाधिनित्य पाचको भवतीत्यादौ पाकाचपेक्षमधिन- यणादेन भवनक्रियापेक्षम् । सा हि नावश्यं प्रयुज्यते । प्रतीयते तु पदार्थानां सत्ताव्यभिचारात् , न तु तावता तदपेक्षं तदिति मन्तव्यं, तस्या बहिरङ्गत्वाद् अर्थ- स्यासमातिप्रसहाच । प्रयुज्यमानक्रियापेक्षगेव च प्रायेण पौर्वकाल्यं तो विषयो न प्रतीयमानापेक्षम् । इतरथा- "श्रुत्वापि नाग बधिरो दृष्ट्वाप्यन्धो जडो विदित्वापि । यो देशकालकार्यत्यपेक्षया पण्डितः स पुगान् ॥" इत्यादि प्रयोगजातमनुपपन्नमेव स्यात् श्रवणादीनां तत्पूर्वकालत्वाभायात् । अत्र तु श्रुत्यादिशक्तिविरलक्षणयाधिर्यादिक्रियापेक्षमेव श्रवणादीनां पार्यकाल्यमिति न फाचिदनुपपतिः । बहौषु च सासूत्रो वरकियापेक्षं पूर्वपूर्वक्रियापौर्यकाल्यं यथा खाता भुक्ता पीत्या प्रजातीत्यादौ । अत्रच विपचनपटनभवनरूपा यहयः क्रिया इत्यत्रापि घटनापेक्षं सिननम्न तद् भवितुम ईत्येव, उभयत्रापि कर्तृप्रत्ययनिदेशा- विशेषात् । फेवलं कृताच्यतया कर्तृगाधिभावं गर्मितीते भिवकर्तृकत्वभ्रमः । । 4 यथा-- १. 'त्युच्यते' इनि रापुरनवे पाठ प्रत्ययस्य' इति रापुस्तके पाठः, .. 'ततच यधग' इति यापुरतकपाट.. ३ 'कत्वा- ·- व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। "शिशिरकालमपास्य गुणोऽस्य नः क इव शीतहरस्य कुचोप्मणः इति धियास्तरुपः परिरेभिरे घनमतो नमतोऽनुमतान् प्रियाः॥" इत्यत्र कुचोप्मणः कर्तुर्हरणक्रिया । अत एव केचिदपास्येत्ययं ल्यवन्तप्रतिरूपको निपात इति व्याख्यातवन्तः । यथा या. "निरीक्ष्य संरम्भनिरस्तधैर्य राधेयमाराधितजामदग्न्यम् । असंस्कृतेपु प्रसभं भयेषु जायेत मृत्योरपि पक्षपातः ॥" इत्यत्र निरीक्षणक्रियाकर्तुर्मृत्योर्भयपक्षपतनक्रिये विषयविषयिभावभङ्गयोपात्ते । यथा वा 'यां दृष्ट्वापि समुत्सके मनसि मे नान्या करोत्यास्पदम्' इत्यत्र दर्शनक्रियाकर्तु- मनसोऽन्यकर्तृकास्पद क्रियाधिकरणभावेनोपातस्यौत्सुक्यक्रिया विशेषणभावनोपात्ता। कचित् प.तुः सम्बन्धितामुपगत्तासौ अमहेतुः । यथा 'स्मर संस्मृत्य न शान्तिररित मे' इति । केचित् पुनः कर्तृक्रिययोरनुपादानमपि हेतुमिच्छन्ति । तत्र कर्तुर्यथा- "ननु सर्व एव समवेक्ष्य कमपि गुणमेति पूज्यताम् । सर्वगुणविरहितस्य हरेः परिपूजया कुरुनरेन्द्र ! को गुणः ।।" अत्र हि समवेक्षापूजयोरेको लोकः कर्ता । स च सामर्थ्यसिद्ध इति नोपातः । पूजा चोपानापि कृद्वाच्यतया कर्मोपसर्जनीभूतेत्युभयं भ्रमहेतुः । क्रियाया यथा "अकृत्या परसन्तापमगत्वा खलनम्रताम् । अनुत्सृज्य सतां मार्ग यत् स्वल्पमपि तद्बहु ॥" अत्र हि प्रकरणादिगम्याया लाभक्रियाया अनुपादानं करणादीनां भिन्नकर्तृकत्वभ्रम- हेतुः । तदुक्तम्- "क रुपाधितयोक्ता कृद्वाच्यतया गतान्यगुणतां वा । तो भिन्नकर्तृकत्वभ्रमाय भवति क्रियावचश्च तयोः ॥" "पौर्वापर्य क्रियाणां यद् वास्तवं तदपेक्षिणि । क्तः पौर्वकाल्ये किं तासां प्राधान्येतरचिन्तया ॥" इत्यलमनेन । घटतीति घटो ज्ञेयो नाघटन घटतामियात् । अघटत्वाविशेपेण पटोऽपि स्याद् घटोऽन्यथा ॥८॥ घटनञ्च तदात्मत्वापत्तिरूपा क्रिया मता । मूलश्च तस्याश्चित्रा भासाविष्कृतिरीशितुः ॥९॥ १. 'तु' इति सपुस्तके पाठः, ·-- - व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः . यः कश्चिदर्थः शब्दानां च्युतत्तौ स्यानिवन्धनम् । प्रवृत्तौ तु क्रियेवैका सत्तासादनलंक्षणा ॥ १० ॥ तत्यामेव पियाद्याश्च विधेयाः कर्तृमात्रतः । न तूपमानादाचार तयारर्थात् प्रतीतितः ॥ ११ ॥ यथा वश्चति वालेय इत्यतोऽर्थः प्रतीयते । , अश्वत्वमासादयति खर इत्यर्थतः पुनः ॥ १२ ॥ अश्वतुल्यसमाचारः खर इत्यवसीयते । न तत्त्वासादन युक्तं तदतुल्यक्रियस्य हि ॥ १३ ॥ ‘सतायां व्यापतिश्चैषा चित्रत्यपरिनिष्ठितेः । सहाच्छते जडस्यापि घटादेर्घटनादिवत् ।। १४ ॥ नामः सत्त्वप्रधानस्य धातुकारोऽत एव हि । शब्दवकैकदेशादेर्धात्वर्थत्वमयोचत ।। १५ ।। एवञ्च विपच्य घटो भवतीति क्त्वोऽस्य पूर्वकालत्वम् । घटनापेक्षं ज्ञेयं भवनापेक्षन्तु नासमन्वयतः ॥ १६ ॥ बहिरङ्गत्वाच यथा भवत्यधिनित्य पाचकोऽयामिति । अत्र हि पाकापेक्षाधिश्रयतः पूर्वकालतावगतिः ॥ १७ ॥ तस्मानामपदेभ्यो यः कश्चिदर्थः मतीयते । न स सत्तामनासाद्य शब्दवाच्यत्वमर्हति ॥ १८ ॥ इत्यञ्चास्तिभवत्यादि क्रियासामान्यमुच्यते । नान्तरगतयावश्यं वक्तारस्तत् प्रयुनते ॥ १९ ॥ क्रियाविशेषो यरत्यन्यः पाकादिय॑भिचारभार । बहिरङ्गतया तस्य प्रयोगोऽवश्यमिप्यते ॥ २० ॥ इति सङ्ग्रह श्लोकाः ॥ भारमधानमाख्यातम् । असत्त्वभूतार्था उपसर्गादयः । तेषामसत्वभूतार्थ- त्वाविशेषेऽीि व्यापारनियमात् प्रयोगनियमाच राश्योपगमः । तथा हि किया- रूगतिशयप्रतितिनिबन्धननुासर्गाः मादयः । भाव सत्त्वयोरात्मभेदप्रत्यायननिमिः . समवधृतरूपार्थविशेषाः स्वरादयो निताः । क्रियाविशेपोरजनितसम्बन्धायच्छे- दहेतवः कर्मप्रवचनीयाः । तदुत्तम् --- १.,'इत्यमुतोऽर्थतः' इति सस्तके पाठः, ·. व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। "द्विधा कैश्चित् पदं भिन्नं चतुर्धा पञ्चधापि वा। अपोघृत्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादियत् ॥" इति । एतच वक्ष्यते । वाक्यमेकप्रकार, क्रियाप्राधान्यात् , तस्याश्चैकत्वात् । यदाहुः- "साकाद्धावयवं भेदे परानाकादशब्दकम् । क्रियाप्रधानं गुणयदेकार्थ वाक्यामिप्यते ॥" अर्थोऽपि द्विविधो वाच्योऽनुमेयश्च । तत्र शब्दव्यापारविषयो वाच्यः । स एवं मुख्य उच्यते । यदाहुः "श्रुतिमात्रेण यत्रास्य तादर्थ्यमवसीयते । तं मुख्यमर्थ मन्यन्ते गौणं यलोपपादितम् ॥" इति । तत एव तदनुमिताद्वा लिङ्गभूताद्यदर्थान्तरमनुर्मायते सोऽनुमेयः । स च त्रिविधः । वस्तुमात्रमलङ्कारा ‘रसादयश्चेति । तत्राद्यौ याच्यावपि सम्भवतः । अ. न्यस्त्वनुमेय एवेति वक्ष्यते । तत्र पदस्यार्थो वाच्य एंव नानुमेयः, तस्य निरं-- शत्वात् साध्यसाधनभावाभावतः । वाक्यार्थस्तु वाच्यम्यार्थस्यांशपरिकल्पनाया- मंशानां विध्यनुवादभावेनावास्थितेर्विधेयांशस्य सिद्धासिद्धतयोपपादनानपेक्षसापे- क्षत्वेन द्विविधो बोद्धव्यः । तत्र सिद्धौ शुद्रो विध्यनुवादभावः स्वरूपमात्रानुवा- दाद, यथा- 'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः' इत्यत्र । असिद्धौ साध्यसाधनभावरूपोऽनूद्यमानत्यांशस्य साधनधुराधिरोहात् । साध्यसाधनभावश्चानयोरविनाभावावसायकृतोऽवगन्तव्यः । स च प्रमाणमूलः । तच त्रिविधम् । यदाहुः- "लोको वेदस्तथाध्यात्म प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् ।" इति । तत्र लोकप्रसिद्धार्थविपयो लोकः । यथा "कयासि कामिन् सरसापराधः पादानतः कोपनयावधूतः । यस्याः करिष्यामि दृढानुतापं प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥ अत्र हि पादानतितदवधूत्यो सरसापराधकोपनत्ययोश्च लोकप्रमाणसिद्धः कार्यका- [ रणभावस्तन्मूलश्च साध्यसाधनभावः । यथा वा "चन्द्रं गेता पद्मगुणान् न भुते पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् । उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवार'लक्ष्मीः ॥" अन हि पद्मगुणानां चान्द्रमस्या अभिख्यायाश्च युगपदभोगे लक्ष्म्या यत् कारण- - ·व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। द्वयं रात्रिसङ्कोचदिवानुदयलक्षणं तल्लोकप्रसिद्धमेवेति नोपादेयतामर्हति । शास्त्र- मात्रमसिद्धार्थविषयो 'येदः । वेदग्रहणमितिहासपुराणधर्मशाखायुपलक्षणं तेषां तन्म- लत्योपगमात् । यथा- "अयाचितारं नहि देवमद्रिः मुतां प्रतिग्राहयितुं शशाक । अभ्यर्थनाभगमयेन साधुर्माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे ॥". 'अत्र हि कारणभूतस्य भगवद्गतस्य सम्प्रदानत्वनिबन्धनस्य याचनस्याभावे भूध- रेन्द्रगतस्य कार्यस्य कन्यागाहणशक्तत्वस्याभावोपनिबन्धः शास्त्रमूलः, तयोः कार्य- कारणभावस्य तन्मूलत्वेन प्रसिद्धेः । यदाहुः "अयाचितानि देयानि सर्वव्याणि भारत! । अन्नं विद्या तथा कन्या अनर्थिभ्यो न दीयते ॥" अर्थी च सम्प्रदानम् । यदुक्तम् -- "अनिराकरणात् कर्तुरत्यागाई, कर्मणेन्सित्तम् । प्रेरणानुमतिभ्यां वा लभते सम्प्रदानताम् ॥" एवञ्च कारणानुपलब्धिप्रयोगोऽयमार्थ इति मन्तव्यं, यथा नात्र धूमोऽमेरभावा- दिति । आध्यात्मिकार्थविषयमध्यात्मं । यथा-- "पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छादगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः । कमपरमवशं न विप्रकुर्युषिभुमारे तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ॥" अत्र हि भगवरपशुपतिगतस्य कृच्ट्रादियसातिवाहनस्याद्रिसुतासमागमोरकत्वस्य चाध्यात्मसिद्धः कार्यकारणभावः यन्मूलोऽयमनयोम्साध्यसाधनभावः । स हि द्वि- विध शाब्दश्चार्थ श्चेति । सोऽपि च साध्यसाधनयोः प्रत्येक पदार्थवाक्यार्थरूप- त्वात् पदार्थस्य च जातिगुगक्रियाद्रव्यभेदेन भेदाद्धर्मधर्मितया च धर्मस्यापि सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यभेदाद् वाक्यार्थस्य च क्रियात्मनः कारकवैचित्र्येण वैचिच्याद्यथायोगमन्योन्यसाङ्कर्याद्बहुविध इति तस्य दिमात्रमिदमुपदश्यते । तत्र धर्ममात्रस्य साधनभावे शाब्दो यथा- "प्रजानां विनयाधानाद्रणक्षाद् भरणादपि । स.पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥" 1. 'मानी मा' इति सपुस्तके पाठः.

·व्यक्तिविवके प्रथमो विमर्शः। इति । तस्यैव धर्मस्य समानाधिकरणस्योपादाने सत्यार्थों यथा- "द्विषतामुदयः सुमेधसा गुरुरस्वन्ततरस्तु मृप्यते। न महानपि भूतिमिच्छता फलसम्पत्प्रवणः परिक्षयः ॥" इति । अत्र हि द्विपदुदयगतम्यास्वन्ततरत्वस्य सुमर्पणत्वस्य च तत्परिक्षयगतस्य फलसम्पत्यवगत्वस्य दुर्मपणत्वस्य चार्थः साध्यसाधनभायो निबद्धः । धर्मभिभा- वाभावे तु पदार्थमात्रम्य साधनत्वाच्छाब्द एव । यथा- "दुर्मन्त्रान्नृपतिविनश्यति यतिः सनात् सुतो लालना- द्विमोऽनध्ययनात् कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् । हर्मियादनवेक्षणादपि कृषिः सेहः प्रवासाश्रया न्मैत्री चाप्रणयात् समृद्धिरनयात् त्यागात् प्रमादादनम् ॥" इति । एवं वाक्यार्थविपयोऽपि साध्यसाधनभावो द्विविधो बोद्धव्यः । तत्र शाब्दो यथा "सरस्यामेतस्यामुदरवलिचीची विललितं यथा लावण्याम्भो जघनपुलिनोल्लङ्घनपरम् । यथा लक्ष्यश्चायं चलनयनमीनव्यतिकर- स्तथा मन्ये ममः प्रकटकुचकुम्भस्स्मरगजः ।।" इति । आर्थो यथा- "निवार्यतामालि ! किमप्यसौ वटुः पुनर्विवक्षुः स्फुरितोत्तराधरः । न केवलं यो महतोऽपभापते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् ।।" यथा च- , "दिवं यदि प्रार्थयसे वृथा अमः पितुः प्रदेशास्तव देवभूमयः । अथोपयन्तारमलं समाधिना न रत्नमन्विप्यति मृग्यते हि तत् ॥" इति । अनुमेयार्थविषयो यथा "सुवर्णपुप्पो पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुपास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेयितुम् ॥" मन हि सर्वत्र सुलमा विभूतयः शूरादीनामित्ययमर्थोऽनुमीयत इत्येतद्वितानप्यते। अनुमितानुमेयार्थविषयो यथा- "पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रजयित्वा चरणी कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥"

·ग्यक्तियियेके प्रथमो विमर्शः। इत्यत्र हि नखरजनानन्तरं परिहासपूर्व सन्या कृताशिपो देव्या यदेतदवचनं माल्येनाहननं तत् तदनुभावभूतं तस्याः कौतुकौत्सुक्यमहर्षलज्जादिव्यभिचारिस- म्पदमनुमापयति । सा चानुमीयमाना सती भगवति भवे भर्तरि रतिमनुमापयति । यथा च- "एवं वादिनि देय पाय पितुरधोमुखा । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥" यथावा "प्रयच्छतोचैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्भिता । न किञ्चिदूचे चरणेन कंवलं लिलेख बाप्पाकुललोचना भुवम् ॥" यथा च वाक्यार्थविपये साध्यसाधनभावे साध्यसाधनप्रतीत्योः मुलक्षः क्रममावः, तथा वस्तुमात्रादावनुमेयविपयेऽप्ययगन्तव्यः । केवलं रसादिप्वनुमेयेप्वयमसंल- क्ष्यक्रमो गम्यगमकभाव इति सहभावभ्रान्तिमात्रकृतस्तत्रान्येषां व्यङ्गयव्यञ्जक- भावाभ्युपगमः, तन्निबन्धनश्च ध्वनिव्यपदेशः । स तु तत्रौपचारिक एवं प्रयुक्तो न मुग्न्यः, तस्य वक्ष्यमाणनयेन बाधितत्वात् । उपचारस्य च प्रयोजनं सचेतनच- मत्कारकारित्वं नाम । तद्धि मुख्ये चित्रपुस्तकादी व्यक्तिविषये परिदृष्टमेव । चाच्यो ह न तथा चमत्कारमातनोति यथा स एव विधिनिषेधादिः काकभि. धेयतामनुमेयतां वावतीर्ण इति स्वभाव एवायमर्थानाम् । तथा दि- "मामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । 'सपूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥" इत्यतो, "लाक्षागृहानलविपानसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धाराष्ट्राः ।।" इत्यतश्च यथा विधिनिषेधयोशारुतावगतिर्न तथा शब्दाभिधेययोरिति । यथा च प्रतिषेधद्वयानुमितस्य प्रकृतस्यैवार्थम्य विधेश्चास्ताक्गतिर्न तथा स्वशब्दवाच्यस्य 1. 'पिमाम्युरस्थम्' इति सपुस्तके पाठः.

·प्याावदनाम व द्विविधश्च प्रतिपेध उक्तः सुप्तिइन्तविपयत्वात् । तद्यथा- "अथाङ्गराजादवतार्य चक्षुर्यातेति जन्यामंवदत् कुमारी । नासौ न काम्यो न च वेद सम्यक् द्रष्टुं न सा भिन्नरुचिर्हि लोकः ॥" इति । सम्भाव्यनिषेधनिवर्तनं हि प्रतिषेधद्वयस्य विपय इति । तथा चाह ध्वनि- कार:----'साररूपो यर्थः स्वशब्दानभिधेयत्वेन प्रकाशितः सुतरां शोभामावहति । प्रसिद्धिश्चयमस्त्येव विदग्धपरिपत्सु यदभिमततरं वस्तु व्यङ्गयत्वेन प्रकाश्यते न वाच्यत्वेन' इति । आद्ययोस्तु क्रमस्य सुलक्षत्वाद् भ्रान्तिरपि नास्तीति निर्निव- न्धन एव तत्र व्यगचव्यपेदशग्रहः । अत एव श्रूयमाणानां शब्दानां ध्वनिव्यपदे- श्यानामन्तः सन्निवेशिनश्च स्फोटाभिमतम्यार्थस्य व्यङ्ग्यव्यजकभावो न सम्भवतीति व्यञ्जकत्वसाम्यायः शब्दार्थात्मनि काव्ये ध्वनिव्यपदेशः सोऽप्यनुपपन्नः, तत्रापि कार्यकारणमूलस्य गम्यगमकमावस्योपगमात् । ननु विभावादिवाक्यार्थसमकालमेव रत्यादीनां भावानां प्रतीतिरुपजायमाना सर्वैरेवावधार्यते । न तु तत्रान्तरा सम्ब- न्धस्मरणादिविघ्नव्यवधानसंवित्तिः काचित् । रत्यादिप्रतीतिरेव रसादिप्रतीतिरिति मुख्यवृत्त्यैव व्यायन्यञ्जकभावाभ्युपगमः । तत्र प्रदीपघटादिवदुपपन्नो गम्यगमक- भावः । यत् स एवाह - 'व्यजकत्वमार्गे तु यदार्थोऽर्थान्तरं द्योतयति तदा स्वरूपं प्रकाशयन्नेवासावन्यस्य प्रकाशकः प्रतीयते प्रदीपवद् । यथा "लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ।" इत्यादी' इति । पुनः स एवाह -- 'नहि व्यगये प्रतीयमाने वाच्यबुद्भिर्दूरीभवति । वाच्याविनाभावेन तस्य प्रकाशनात् । तस्माद् घटप्रदीपन्यायस्तयोः । यथैव हिं प्रदीपद्वारेण घटप्रतीतावुत्पन्नायां न प्रदीपप्रकाशो. निवर्तते तहद्यायप्रतीतो वाच्यावभास' इति । उच्यते । वाच्यप्रतीयमानयोरर्थयोर्यथा क्रमेणैव प्रतीतिर्न समकालं यथा चानयोर्गम्यगमकभावः तथा तेनैव व्यक्तिवादिना तयोः स्वरूप निरूपयितुकामेनाप्युक्तं, तदेवास्माभिः समाधिसुभिरिह लिम्ब्यते परम् । तद्यथा- न हि विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसा इति कस्यचिद्वगमः । अत एव विभावादिप्रतीत्यविनामायिनी रसादीनां प्रतीतिरिति तत्सतीत्योः कार्यकारणभावे- नावस्थानात् क्रमोऽवश्यम्भावी । स तु लाघवान्न लक्ष्यत इत्यलक्ष्यक्रमा एव सन्तो व्याचा रसादय इत्युक्तम्' इति । पुनश्च 'तम्मादभिधानाभिधेयप्रतीत्योरिव वाच्य. व्यायप्रतीत्योनिमित्तनिमित्तिभावाद् नियमभावी क्रमः । स तूक्तयुक्तेः कचिल्लक्ष्यते ·१२ ग्यविविवेके प्रथमो विमर्शः। . कचित्तु न लक्ष्यत' इति । तदेयं याच्यप्रतीयमानयोवश्यमाणक्रमेण लिलिङ्गिभा- वस्य समर्थनात् सर्वस्यैव ध्वनेरनुमानान्तर्भावः समन्धितो भवति तत्य च तद- पेक्षया महाविपयत्वात् । महाविपयत्वं चास्य ध्वनिव्यतिरिक्तेऽपि विपये पर्यायो- तादौ गुणीभूतन्यगचादी च सर्वत्र सम्भवात् । तच यचनन्यापारपूर्वकत्वात् प- रार्थमित्यवगन्तव्यम्। त्रिरूपलिहास्यानं परार्थमनुमानमिति केवलमुक्तनयानभिज्ञ- तया तन्न लक्षयत्यविचक्षणो लोकः । अथ यदि सर्व एव वाक्यार्थः साध्यसाधन. भावगर्भ इत्युच्यते । तद्यथा साध्यसाधनयोस्तत्र नियमेनोपादानं तथा दृष्टान्त- स्यापि स्यात् तम्यापि व्याप्तिसाधनप्रमाणविषयतयावश्यापेक्षणीयत्वात् । न, प्रसि- सामर्थ्यस्य साधनस्योपादानादेव तदपेक्षायाः प्रतिक्षेपात् । तदुक्तम् -- "तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । स्त्याप्यते विदुषां वाच्चो हेतुरेव च केवलः ॥" इति । ननु कुतोऽयं रत्यादीनां सुखाद्यवस्थाविशेषाणां काव्यादौ सचेतनचमत्कार- फारी सुखास्वादसम्भवः, यो रसादीनामनुमेयानां व्यङ्गयत्वोपचारस्य प्रयोजनांश- तया कल्प्यते । न हि लोके लिझतः शोकादिप्वनुमीयमानेप्वनुमातुः सुखास्वाद- लवोऽपि लक्ष्यते । प्रत्युत साधूनामुदासीनानामपि वा भयशोकदोर्मनस्यादिदुःख- मसममुपजायमानमवधार्यते । न च लोकतः काव्यादौ कश्चिदतिशयः, येनासौ तत्रैवोपगम्येत, न लोके । त एव हि लौकिका विभावादयो हेतुकार्यसहकारिरूपा गमकाः । त एव च रत्यादयोऽवस्थाविशेषरूपा भाषा गम्याः । तत् कोऽतिशयः काव्यादौ यत् तत्रैव रसास्वादो न लोक इति प्रयोजनांशासम्भवाद् रत्यादिषु व्य- इयत्वोपचारोऽनुपपल एव । उच्यते । यत्र विभावादिमुखेन भावानामवगमन्तत्रैव सहृदयकमवेद्यो रसा- स्वादोदय इति वस्तुस्वभाव एवायम् । न पर्यनुयोगपदयीमयतरति मामाणिकानाम् । यदाह भरतः-'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्वसनि-पत्ति.' इति । यथोक्त "भावसंयोजनान्याचपरिसंवित्तिगोचरः । आस्वादनात्मानुभवो रसः काव्यार्थ उच्यते ॥" न च लोके विभावादयो भावा या सम्भवन्ति हेत्यादीनामेव तत्र सम्भवात् । न च विभावादयो हेत्वादयश्चेत्येक एवार्थ इति मन्तव्यम् । अन्ये इत्यादयोऽन्य एव विभावादयः । तेषां भिसलक्षणत्वान् । तथा हि । ये लोके रत्यादयो रामादि- 1. 'पर' इति रापुस्तक पाठः, ·व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। १३ गताः स्थेमभाजोऽवस्थाविशेपाः केचित् त एव' काव्यादी कविप्रभृतिभिर्वर्णनाद्यर्थ- मात्मन्यनुसंहिताः सन्तो भावयन्ति तांस्तान् रसानिति भावा इत्युच्यन्ते । यंदाह भरतः "नानाभिनयसम्बन्धाद्भावयन्ति रसानिमान् । यस्मात् तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः ॥" ये च तेषां हेतवः सीताद्याः केचित् त एव काव्यादिसमर्पिताः मन्तो विभाव्यन्ते' भावा एभिरिति विभावा इत्युच्यन्ते । यदाह भरतः- "बहवोऽर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाभिनयाश्रयाः । अनेन यस्मात् तेनायं विभाव इति सजितः॥". ये च तेपां केचित् कार्यरुपा मुखप्रसादादयोऽर्थास्त एव काव्याद्युपदर्यमानाः सन्तोऽनुभावयन्ति तांस्तान् भावानित्यनुभावा इत्युच्यन्ते । यदाह भरतः "वागनसत्त्वाभिनयर्यस्मादर्थोऽनुभाव्यते । वागडोपाइसंयुक्तः सोऽनुभाव इति स्मृतः ॥" ये च तेपामन्तरान्तरानवस्थायिनोऽवस्थाविशेपास्तदवान्तरहेतुजनिता उत्कलिका- काराः केचिदुत्पद्यन्ते, त एव निजनिजविभायानुभाववर्गमुखेनोपदयमानाः सन्तो विशेषेणाभिमुख्येन चरन्ति तेषु तेषु भावेप्यिति व्यभिचारिण इत्युच्यन्ते । यदाह भरतः 'विविधमाभिमुम्ब्येन रसेपु चरन्तीति व्यभिचारिणः' इति । ये चैते. स्थायिव्यभिचारिसात्त्विकभेदादेकोनपञ्चागद्भावा उक्ताम्ते सर्व व्यभिचारिण एव । केवलमेषां प्रतिनियतरूपापेक्षो व्यपदेशभेदः । तथा हि स्थायित्वं स्थायिप्वेव प्रतिनियतं, न व्यभिचारिसात्विकेषु । व्यभिचारित्वं व्यभिचारिप्वेव, नेतरयोः सात्त्विकत्वमपि सात्त्विकेप्येव, नेतरयोरिति । तत्र स्थायिभावानामुभयी गतिः । न व्यभिचारिसात्त्विकानाम् । ते हि नित्यं व्यभिचारिण एव न जातुचित् स्थायिनः प्रकल्पते । यतु भावाध्याये स्थायिनां लक्षणमुक्तं तद्यभिचारिदशापन्नांनामेव तेषामवगन्तव्यं नान्येपा, लक्षणवननम्य वैयर्थ्यप्रसङ्गान् । स्थाय्यनुकरणात्मानो हि रसा इप्यन्ते, ते च प्रधानमिति तलक्षणमुखेनैव तेषां स्वरूपावगमसिद्धेः, तेषां बिम्बप्रतिबिम्चन्यायेनावस्यानात् , स्थायिभावेषु च नियंदादिष्विव व्यभि- चारिणामनुपादानान् । तदुपादाने हि तेषां स्थायित्वमेव स्यान्न व्याभिचारित्वं निर्वेदादिवत् । नम्माद्योग्यतामात्रप्रवर्तितोऽयं वर्गत्रयविभागापदर्गनाय व्यभिचारि- प्वापे म्यायिव्यपदेशम्नन्मात्रविलम्भकृतोऽन्येषां स्थायिभावलक्षणनम इत्यलमप्र- म्तुतवस्तुविस्तरेण ॥

·व्यक्तिबियके प्रथमो विमर्श । तदेवं विभावादीनां हेत्वादीनां च कृत्रिमा कृत्रिमतया काव्यलोकविषयतया च स्वरूपभेदे विषयभेदे चावस्थिते. सत्येकल्यासिद्धेर्यदा विभावादिभिभवेयु रत्या- दिप्वसत्येप्येव प्रतीतिरुपजन्यते तदा तेयां तन्मात्रसारत्वात् प्रतीयमाना इति गम्या इति च व्यपदेशा मुख्यवृत्त्योपपद्यन्त एव । तत्मतीतिपरामर्श एव च रसा- स्वादः स्वाभाविक इत्युक्तम् । आफ्ना वा रत्यादिनित्यपरोक्षः । प्रत्यक्षोऽपि ह्यर्थः ' साक्षात् संवेद्यमानः सचेतसा न तथा चमत्कारमातनोति यथा स एव सत्कविना वचनगोचरतां गामेतः । यदुक्तम्- "कविशक्त्यर्पिता भावास्तन्मयीभावयुक्तितः । तथा स्फुरन्त्यमी काव्यान्न नथाध्यक्षतः किलं ॥" इति । सोऽपि च तेषां न तथा स्वदते, यथा तैरेवानुमेयतां नीत इति स्वभाव एवायं न पर्यनुयोगमहति । तदुक्तम् - " नानुमितो हेत्वाद्यैः स्वदतेऽनुमितो यथा विभावाद्यैः । न च सुखयति वाच्योऽर्थः प्रतीयमानः स एव यथा ॥" इति । ध्वनिकृताप्युक्तम् –'साररूपो ार्थः स्वशब्दानभिधेयत्वेन प्रकाशितः सुतरां शोभामावति' इति । प्रतीतिमात्रपरमार्थ न काव्यादि । तावतैव विनेयेपु विधिनिषे- धव्युत्पसिसिद्धेः । तदुक्तम् ----'प्रान्तिरपि सम्बन्धतः प्रमा'इति । मणिप्रदीपप्रभयोमणिबुद्ध्याभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविपेऽपि विशेपोऽर्थक्रियां प्रति ॥" इति च । तेनात्र गम्यममकयोः सचेतसां सत्यासत्यत्वविचारो निरुपयोग एव । काव्यविषये च वाच्यव्यङ्गयप्रतीतीना सत्यासत्यत्वविचारो निरुपयोग एवेति तत्र प्रमाणान्तरपरीक्षोपहासायैव सम्पद्यत इति । तत्र हेत्वादिभिरकृत्रिमैरकृत्रिमा एव प्रत्याय्यन्ते । तत्रपामनुमेयत्वमेव न व्ययत्वगन्धोऽपति कुतस्तत्र सुखा- বিস্তীর্ণ সম্পর্ক। ৰ ভার: ক্যৱলাৰ থল रत्यादी गम्ये मुखास्वादप्रयोजनो व्यायत्वोपचार इति । मुम्न्यवृत्या द्विविध एवार्थी वाच्यो गम्यश्चेति । उपचारतस्तु व्यङ्गयस्तृतीयोऽपि समस्तीति सिद्धम् । वाचा गुणीकृतार्थत्वं न सम्भवति जातुचित् । तदर्थ तदुपादानादुदकार्थ दृतारिख । इति सड्महश्लोक. । नापि याच्यप्रतीयमानयोमुख्यवृत्त्या व्यायव्यञ्जकमावः ।

·व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। . सम्भवति व्यक्तिलक्षणानुपपत्तेः । तथा हि । सतोऽसत एव वार्थस्य प्रकाशमानस्य . सम्बन्धस्मरणानवेक्षिणा प्रकाशकेन सहैव प्रकाशविषयतापत्तिरभिव्यक्तिरिति तल्ल- क्षणमाचक्षते । तत्र सतोऽभिव्यक्तिस्त्रिविधा तस्य त्रैविध्यात् । तत्र कारणात्मनि कार्यस्य शक्त्यात्मनावस्थानात् तिरोभूतस्येन्द्रियगोचरत्वापत्तिलक्षण आविर्भाव एका, यथा क्षीराद्यवस्थायां दध्यादेः । तथावस्थानानुपगमे तु सैवोत्पत्तिरित्यु- च्यते कैश्चित् । तस्यैवाविर्भूतम्य कुतश्चित् प्रतिबन्धादप्रकाशमानस्य प्रकाशकेनो- पसर्जनीकृतात्मना सहैव प्रकाशो द्वितीया, यथा प्रदीपादिना घटादेः । तदुक्तम् - "स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धेऽर्थे व्यञ्जको मतः । यथा दीपोऽन्यथाभावे को विशेषोऽस्य कारकात् ।।" इति । ध्वनिकारेणाप्युक्तं-- 'स्वरूपं प्रकाशयन्नेव परार्थावभासनो व्यञ्जक इत्यु- च्यते यथा प्रदीपो घटादेः' इति । तस्यैवानुभूतपूर्वस्य संस्कारात्मनान्तर्विपरिवर्तिनः कुतश्चिदव्यभिचारिणोऽर्थान्तरात् तत्प्रतिपादकाद्वा संस्कारप्रबोधमा तृतीया, यथा धूमादमेः, यथा चालेख्यपुस्तकप्रतिविम्बानुकरणादिभ्यः शब्दाच गवादेः । असतस्त्वेकप्रकारैव, तम्य प्रकारान्तरासम्भवाद् , यथाकालोकादिनेन्द्रचापादेः । इति । न चैतल्लक्षणं वाच्ये सद्गच्छते । तथा हि ----सतोऽभिव्यक्तिराद्ययोरर्थयो- लक्षणं न तत्प्रतीयमानेप्वेकमपि संस्प्रष्टुं क्षमते तस्य दध्यादेरिवेन्द्रियविषय- भावापतिप्रसाद् घटादेरिव वाच्यार्थसहभायेनेदन्ताप्रतीतेरसम्भवात् । न च स्वरूपासंस्पर्शि लक्षणं भवति । तृतीयम्यास्तु यल्लक्षणं तदनुमानस्यैव सहच्छते, न व्यक्तेः । यदुक्तं - 'त्रिरूपालिङ्गायदनुमेये ज्ञानं तदनुमान मिति । तच्चानुमानमेव । न धर्थादर्थान्तरप्रतीतिरनुमानमन्तरेणार्थान्तरमुपपद्यते । उपमानादीनां च तत्रैवान्त- र्भावात् । यदाहुः- 'न चान्यदर्शनेऽन्यकल्पना युक्तातिप्रसङ्गात् । [तस्य नान्तरी- यकतायां स्यात् । न हि यथाविधसिद्धः तथाविधसन्निधानं सूचयति ] सामान्ये- न च सम्बन्धिनार्थप्रतिपत्तिरनुमानमिति द्वे एव प्रमाणे' इति । न च वाच्यादा- दर्थान्तरप्रतीतिरविनाभावसम्बन्धस्मरणमन्तरेणव सम्भवति, सर्वस्यापि तत्सतीति- प्रसंशात् । नापि सहभायेन, धूमामिप्रतीत्योरिव तत्प्रतीत्योरपि क्रममावस्यैव संवेद- नाद् इत्यसम्भवो लक्षणदोषः । अथ रमायपेक्षया तयोः सहभावेन प्रकाशो. ऽभिमत इत्युच्यते, अव्याप्तिम्तर्हि लक्षणदोषः । वस्तुमात्रालङ्कारप्रकायस्य प्रकाशकसहभावेनाव्याप्तेः । न च रसादिप्यपि विभावादिप्रकाशनसहभावेन १. 'मुपगम्यते' इनि काम्नके पाठः ·व्यतिविवेक प्रथमा विमर्शः । . . भकाशनमुपपद्यते । यतस्तैरेव कारणादिभिः कृत्रिमैविभावाद्यभिधानरसन्त एवं रत्यादयः प्रतिविम्बकल्पा: स्थायिभावव्यपदेशभाजः कार्वभिः प्रतिपत्तृप्रतीतिपथ-- मुपनीयमाना हृदयसंवादादास्यायत्यमुपयन्त सन्तो रसा इत्युच्यन्ते । न च कारणादिभिः कार्यादयः, प्रतिविम्बकल्पाः सहैव प्रकाशितुमुत्सहन्ते कार्यकारण- भावावसायत्यैवावसादप्रसङ्गाद् । यत्र तु तलक्षणं मुख्यतया सम्भवति तत् काव्य मेव न भवतीति कुत एवं तद्विशेषध्यनिरूपता स्यात् । द्विविधो हि प्रकाशकोऽर्थ उपाधिरूपः म्वतन्त्रश्चेति । तत्र ज्ञानयब्दप्रदीपादिरुपाधिरूपः । तदुक्तं प्रकाशाः स्वपरप्रकागा' इति । अन्यः स्वतन्त्रो धूमादिः । तत्राद्यस्तावद् भवद्धि- नाभ्युपगन्तव्य एव प्रत्यक्षाभिधेययोरेवार्थयोः काव्यतापतिप्रसंशात् । अन्यस्य तु लिङ्गत्वमेवोपपद्यते न व्यञ्जकत्यं व्यक्तेरनुपपत्तेः । न च त्रिविधस्यापि व्यङ्गया- भिमतस्यार्थस्य प्रकाशकसहभावेन प्रकाशन्तस्यापि ध्वनिकारस्याभिमतः । यदयं- माह - 'न हि विभावानुभावव्यभिचारिण एव ग्मा इति कस्यचितवगमः । तत एव न तत्प्रतीत्यविनाभाविनी रसादीनां प्रतीतिरिति तत्प्रतीत्योः कार्यकारणभावनाव- स्थानात् नमोऽवश्यम्भावी । स तु लाघयात प्रकाशत इत्यलभ्यक्रमा एव सन्तो व्याया रसादय' इति । अथैतदोपभयात् महभावानपक्षमेतलक्षणमुच्यते । तथाप्यनुमानेऽतिव्याप्तिः । तत्राप्युपसर्जनहितात्मना धूमादिना प्रकाश्यम्य प्रकः- शोऽस्त्येव । अथामणेन सा निरस्तेन्युच्यत हहिं घटप्रदीपयास्तम्याव्याप्तिः घटस्य सत्पात् । अथासहदणं न करिष्यत इति तर्हि अालोकेन्द्रचायादाय व्यातिः । इन्द्रचापादेरसत्त्यान् । अधोभयोरपि ग्रहणं न करिष्यत इति तर्धनुमा- नस्यैव तलक्षणं पर्यवम्यति, न व्यक्तः । तष्टमेव नः, वाच्यप्रतीयमानयोः सतो. रेव च झमेणैव प्रकाशोफ्गमात् । तस्मात् तइयस्थ एवासम्भयो लक्षणदोषः । किश्च सदसद्भावेन प्रकाश्यस्य विशेषणमनुपपन्नं व्यावाभावाद् इति । किन यत्र वाच्यस्यार्थस्य व्यजकावं स चेद् ध्वनिम्नहिं तदनुमितस्य व्यजकत्वे ध्यानत्वं न स्यात् तस्य वाच्यत्वाभावात् । ततश्च एवं वादिनि देवों' इत्यादी ध्वनित्वमिष्टं म स्याद् इत्यव्याप्तिक्षगदोपः । अथार्थशब्दगोमयमपि सडगृहीतं तस्योभयार्थ- विषयत्वेनेष्टत्वात् । यदाह- "अर्धः सहृदयश्लाघ्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः । वाच्यमतीयमानारूया तम्य भेदावुभी स्मृती ।।

·व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। इति । सत्यम् । किन्तु तमर्थमिति तच्छब्देनानन्तर्यात् प्रतीयमानस्यार्थस्य परा- मर्श सति पारिशेप्यादर्थो वाच्यविशेप इति स्वयं विवृतत्वाचार्थशब्दो वाच्यविषय एव विज्ञायते नोभयार्थविपय इति तदवस्थो दोषः । अस्तु वोभयार्थविषयः । तथाप्यतिव्याप्तिर्लक्षणदोपः, यत्र वाच्यार्थाद्वस्तुमात्रेणकेन द्वित्रैर्वान्तरिता वस्तुमात्र. स्यैव साध्यस्य प्रतीतिस्तत्रापि ध्वनित्वापत्तेः, तल्लक्षणानुगमाविशेपात् । न च तत् तत्रेप्यते, 'चारुतातिवृत्तेः, व्यभिचारिभायालङ्कारान्तरिताया एव तस्या ध्वनिविषयभावाभ्युपगमात्, अन्यत्र तु तद्विपर्ययात् । चारुत्वाचारुत्वनिश्चये च फाव्यतत्त्वविदः प्रमाणन् । तत्रैकेन यस्तुमात्रेणान्तरिता सा यथा- "सिहिपिञ्छकण्णऊरा वहुआ वाहस्सगव्विरी भमइ । मुत्ताहळरइअपसाणाण मज्झे सवत्तीणम् ॥" अत्र हि वक्ष्यमाणप्रकारेण व्याधवध्वाः सपत्नीभ्यः सौभाग्यातिरेकोऽनुमेयः । स गयिरतसम्भोगसुखासहनिस्सहतया पत्युर्मयूरमात्रमारणक्षमतयानुमीयमानया- न्तरितः । द्वाभ्यामन्तरिता यथा. "वाणिअअ हस्थिदन्ता कत्तो अमाण वग्धकित्ती अ जाव लुळिआळअमुही घरम्मि परिसकए सोहा ॥" अत्र हि वक्ष्यमाणप्रकारेण वृद्धव्याधेन वाणिजकं प्रति हस्तिदन्तायभावप्रतिपाद- नाय व्यापकविरुद्धकार्योपलब्धिः प्रयुक्ता । यथा नात्र तुपारम्पर्शी धूमादिति । हस्तिदन्तव्याघ्राजिनादिसद्भायो ह्यस्मद्गृहे ममर्थस्य सतः सुतस्य तद्यापादनव्या- पारपरतया व्याप्तः । तद्विरुद्धं च सुपासौभाग्यातिरेकप्रयुक्तमविरतसम्भोगसुखास- गजनितमस्य निस्सहत्वम् । तत्कार्यं च मुपाया विजुलितालकमुखीत्वमिति । त्रि- भिरन्तरिता यथा "विवरीअसुरअसमए यमं दहळूण णाहिकमलम्भि । हरिणो दाहिणणअणं चुम्बइ हिलिआउळा ळच्छी ।" १. शिगिरिकगंपूर्ण वधूयाधस्य गाणी भ्रमति । मुताफलरचितप्रगाधनानां मध्ये सपसीनाम् ॥ २. याशिनल हम्निदन्ता उतोऽम्मा व्याघ्रतिय। याधुलिनालस्मुनी गृहे परिपाने मुग ३. पिरीनगरतगमये प्रमाने रमा नाभिग्मले । हरदक्षिणनयन नुम्बनि हियारला लक्ष्मीः । .

·प्यक्तिविवके प्रधमो विमर्शः। अन हि लक्ष्मीलक्षानित्तिरसाध्या 1 तत्र च भगवतो हरेर्दक्षिणावादणः सूर्यालगनो लक्ष्मीपरिचुम्बनं हेतुः । तद्धि तस्य तिरोधानरूक्षणमातम्यमनुमापयति । सोऽपि च साहचर्यान्नाभिनलिनस्य सोचम् । सोऽपि ब्राणो दर्गनव्यवधानमिति त्रयाऽ- सरितानुमेयार्थप्रतिपत्तिः । तदियमुपायपरम्परोपरोहनिराहा न रसास्वादान्तिकमु- पगन्तुमलमिति प्रहेलिकाप्रायमेतन् कान्यमित्यतिव्याप्तिः । व्यभिचारिभावव्यव- हिता यथा- "पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्मृति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रअयित्या चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचन जघान ||" अन्न सुरूमकारणानुमितकातुकौलुक्यमहर्षलज्जादिव्यभिचारिभावान्तरिता गोर्या- माभिलापिकशृङ्गारावगतिः । अलङ्कारच्यवाहिता यथा- "लायण्यकान्तिपरिपूरितदिङ्मुखेऽस्मिन् स्मरेऽधुना तव मुखे तरलायताक्षि!! क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जडराशिरयं पयोधिः ॥" अत्रापि कस्याश्चिदुक्तक्रमेण वदनपूर्णन्दुविम्बयो रूप्यरूपकभायोऽनुमितः । तद- न्तरिता चानुकार्यावगतिः । सैव ध्वनेपिचभावेनापगन्तव्या, नान्या । न च व्यवधानाविशेषाव्यभिचार्यलझारव्यवधानपक्षेऽप्येतत् समानमिति मन्तव्यं, यातु मात्रस्य व्यभिचार्यलङ्कारादीनां च भिनजातीयत्वात् । वस्तुमानं घनुमेयादत्यन्त विलक्षणस्वभावमग्न्यादेरिव धूमादि । व्यभिचार्या इयत्तु तच्छायानुविधायिन- स्तदुपरक्ता इव तदालिनिता इयोत्पद्यन्ते न ततोऽत्यन्तविलक्षणा एवेति तद्यावधा- नमन्यदेव वस्तुव्यवधानादित्यसिद्धस्तदविशेषः । अलद्वारोऽप्यलकार्यान्न पृथगव. स्थातुमर्हति तयोरानयायिभायेनाव भागाद् इति तद्यथानम्याप्यविगेपोऽसिद्ध एवेति तदयार्थयातिव्याप्तिः ॥ यद्यर्थ इति वाच्योऽयोऽभिमतो व्यामिरेय का नवंवादिनीत्यादाक्यार्थान्तरादतिः ॥ ११ ॥ अयोभी तहतिध्यातिदिनवन्तुव्यपार्थािने । प्रहेलिकादिरूपेऽपि फाये ध्यायात्मता यतः ।। २२ ।। . इनि सम्बहलोको । फेनलनत्रैवार्थ योभयात्मनः सामान्येन या काव्यात्मत्वेन ·व्याक्तविवेके प्रथमो विमर्शः। " " . व्यपदेशः सोऽनुपपन्नः । स हि प्रतीयमानार्थकविषयो युक्तः, तस्यैव काव्यजीवि. तभूतस्य प्रधानतया ध्वनित्यनेष्टत्वात् । यत् स एवाह 'काव्यस्यात्मा ध्वनि: रिति । 'काव्यस्यात्मा स एवार्थ इति । 'प्रतीयमाना त्यन्यैव भूषा'लज्जेव यो. पित' इति च । तेन 'यः काव्यस्य व्यवस्थित' इति तत्रोचितः पाठः । किश्चात्र वागब्दो विकल्पार्थो वा स्यात् समुच्चयार्थो वा । न तावद्विकल्पार्थः पक्षान्तरा- सम्भवस्य व्युत्पादितत्वात् । सम्भवे वात्य द्विवचनानुपपत्तिः, तयोस्समुचगा- : भावाद् यथा 'शिरः श्वा काको वा द्रुपदतनयो वा परिमृशेत्' इत्यत्र बहुवच- नस्य समुच्चयार्थत्वे । यत्र शब्दार्थयारेकैकस्य व्यञ्जकत्वं तत्र ध्वनित्वमिष्टं न त्यान् । शब्दस्य च विशेषणमनुपादेयमेव स्याद् अर्थस्य विशिष्टत्वेनैव त- दर्धावंगतेः । अत एव च लक्षणवाक्ये दीपकाद्यलङ्कारमुखेनोपमाद्यभिव्यक्ती ध्व- नित्वमिच्छता गुणीकृतात्मनोऽभिधाया उपादानं न कृतम् । अन्यथा तदपि क- तव्यं स्यात् । तदाश्रितत्वादर्थम्यार्थाश्रितत्वाचालङ्काराणामिति पक्षद्वयमप्यनुपप- नम् । अत्र केचिद्विद्वन्मानिनो द्विवचनसमर्थनामनोरथाक्षिप्तचित्ततया वाच्यवाच- कयोस्मृितसुप्रसिद्धप्रतीतिक्रमभावास्तयोरेककालिकतां शब्दस्योक्तनयनिरन्तामपि व्यञ्जकतां पश्यन्तस्तन्निवन्धनां ध्वनिभेदयोरविवक्षितविवशितान्यपरवाच्ययोर्ध्व- ननव्यापार प्रति पर्यायेणान्यान्यसहकारितां तदपेक्षां चानयोः प्रधानेतरतामु- पकल्प्य सहकारितया व्यक्तिक्रिया प्रत्युभयोरपि कर्तृत्वात् तदपेो व्यत इति द्विवच- ननिर्देशः प्राधान्यापेक्षश्च, 'यत्रार्थः शब्दो वेति' विकल्प इति मन्यमानाः 'व्यत इति द्विवचनेनेदमाह ---यद्यप्यविवक्षितयाच्ये शब्द गव व्यजकस्तथार्थस्य सहफा. रिता न त्रुट्यति । अन्यथाज्ञातार्थोऽपि शब्दस्तद्यञ्जकः स्यात् । विवक्षितान्यपर- वाच्ये च शब्दम्यापि सहकारित्वं भवत्येव । विशिष्टगव्दाभिधेयतया विना ताया- भस्याव्यञ्जकत्वादिति सर्वत्र शब्दार्थयोर्ध्वननव्यापारः । एवञ्च भट्टनायकेन द्वि- वचनं यद् दूषितं तद् गजनिमालिकयव । अर्थः शब्दो वेति तु विकल्पाभिधानं प्राधान्याभिप्रायण' इति यदाहुम्तद् भ्रान्निमात्रमूलं न तत्त्वमित्यलगवस्तुनिर्बन्धेन । किच तमिति तदः पुंस्त्वेन निर्देशोऽनुपान्नः । तस्यानन्तरप्रका-तार्थपरागर्शिनस्त- लिहतापतेः । न चात्र तलिङ्गताविष्टः कश्चिदर्थः प्रक्रान्तः वस्तुंनो नपुंसकलि- अस्यानन्तरं प्रक्रान्तत्त्वात् । तेन तत्रैव 1. 'सन्दम्याधिस्य' इति कपुस्तक पारः. २. 'यगतिसिद्धः इति रापुस्तके पाठः, ·२० ग्यकिविवेके प्रथमो विमर्श "प्रतीयमानः पुनरन्य एव सोऽयोऽस्ति वाणीषु महाकवीनाम् ।। योऽसौ प्रसिद्धावयवातिरिक्तश्चकास्ति लावण्यमिवाहनासु ।' इति । 'सरस्वती स्वादुतमं तमर्थमिति च पाठविपर्यासः कर्तव्यः । न त्वत्रैव . 'वस्तु तदिति । तत्रैव हि पाठविपर्यासे पर्यायप्रक्रमभेदः पुंस्त्वनिर्देशदोषश्च परि- हृतौ भवतः । अन्न त्वेक एव तदः पुंस्त्वनिर्देशदोषः । एयैव च मेयभय्या श्रेयसी । अपि च कान्यस्य विशिष्टत्वमनुपपन्नम् , काव्यमात्रस्य ध्वनिव्यपदेशवि- पयत्वेनेष्टत्वात् तस्य रसात्मकत्वोपगमाद् । यत् स एवाह - "काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा । क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥" न च तस्य विशेपः सम्भवति निरतिशयमुखास्वादलक्षणत्वात् तस्य । यदाहुः- "पाट्यादथ धुवागानात् ततः सम्पूरिते रसे । तदास्वादभरैकाग्रो हृप्यत्यन्तर्मुखः क्षणम् ॥ ततो निर्विपयस्यास्य स्वरूपावस्थितो निजः । व्यज्यते हादनिप्यन्दो येन तृप्यन्ति योगिनः ॥" इति । तदभावे चास्य काव्यतैव न स्यात् । किमुत्त विशेष इत्यनारम्भणीयमेवैतत् . प्रेक्षावतां त्याद् वैफल्यात् । कविव्यापारो हि विभावादिसंयोजनात्मा रसाभिव्य- फ्त्यव्यभिचारी काव्यमुच्यते । तचाभिनयानभिनेयार्थत्वेन द्विविधम् । सामान्ये- नोभयमपि च तच्छासयविधिनिषेधविषयव्युत्पत्तिफलम् । फेवलं व्युत्पाद्यजनजा घ्याजाध्यतारतम्यापेक्षया काव्यनाट्यशास्त्ररूपोऽयमुपायमात्रभेदो न फलभेदः । तत्रायं प्रख्यातरामरावणादिनायकप्रतिनायकसमाश्रयेण प्रसिद्धविधिनिषेधास्पदच. रितवर्णनगानात्मकम् । अपरं पुनरनुकारक्रमेण साक्षात् तत्प्रदर्शनात्मकम् यदाहुः- "अनुभावविभावानां वर्णना काव्यमुच्यते । तेषामेव प्रयोगन्तु नाट्यं गीतादिरक्षितम् ||" एवञ्च ये मुकुमारमतयः शास्त्रश्रयणादिविमुखाः सुखिनो राजपुत्रप्रभृतयः पूर्वत्रा- विकृताः ये चात्यन्ततोऽपि जडमतयस्तावना व्युत्पादयितुमशक्याः सीनृत्यातोद्या. दिप्रसक्ताउगयेऽपि तेऽभिमतवस्तुपुरस्कारण गुइजिहिकया रसास्वादसुख मुसे दवा तत्र फटुकापधपानादाविव प्रवर्तयितव्याः । अन्यथा प्रवृत्तिरवैषां न स्यात् , व्युत्पत्तिः । काव्यारम्भम्य साफल्यमिच्छता नत्प्रवृत्तिनिवन्धनभावेनाम्य रसात्मक- 1. "फलमिच्छता' इति रापुस्तके पाउ.. किमुत ·भ्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। स्वमवश्यमुपगन्तव्यम् । तन्मात्रप्रयुक्तश्च ध्वनिव्यपदेशः । न च रसानां वैशिस्ले तदात्मनः काव्यस्य विशिष्टत्वमिति युक्तं वक्तुम् सव्याप्तेः। एवं हि प्रतिनिय- तरसात्मन एव. तस्य ध्वनित्वं स्यात् , नान्यस्यान्यरसात्मनः, वैशिष्टयाभावात् । इप्यते च तत्रापीत्यव्याप्तिलक्षणदोपः । अत एव च न गुणालङ्कारसंस्कृतशब्दार्थमा- शरीरं तावत् काव्यं, तस्य यथोक्तव्यङ्गयार्थोपनिवन्धे सति विशिष्टत्वमिति शक्यं वक्तुम् । तस्य रसात्मताभावे मुख्यवृत्त्या काव्यव्यपदेश एव न स्यात् , किमुत विशिष्टत्वम् । न च रसात्मनः काव्यस्य वस्तुमात्रादिभिर्विशेपः शक्य : आधातुं, तेषां विभावादिरूपतया रसाभिव्यक्तिहेतुत्वोपगमात् । न च व्यञ्जकानां वैचित्र्ये व्यङ्ग्यस्य विशेषोऽभ्युपगन्तुं युक्तः शावलेयादीनामिव गोत्वस्य । ततोऽस्य विशिष्टतोपगमे वा यत्र तयोरुभयोरेकैकत्त्य वा व्यङ्ग्यता तत्रैव ध्वनिव्यपदेशः स्यान्न केवलरसात्मनि काव्ये वैशिष्ट्याभावात् । इप्यते चासौ तत्रापि । प्रहेलि- कादौ च नीरसे स्यात् । तत्राप्युक्तक्रमण-वस्तुमात्रादेराभिव्ययत्वेनेष्टत्वाद् इत्य- न्वयव्यतिरेकाभ्यां काव्यत्वमात्रप्रयुक्तोऽसावित्यनुमीयते । अतश्च समासोक्त्यादाव- प्यसायुपगन्तव्य एव न प्रतिषेध्यः । प्रतीयमानस्य चार्थस्य द्वैविध्यमेव । तृतीयस्य रसादेः प्रकारस्योक्तनयेन काव्यत्वादेव सिद्धत्वादिति न च तस्य तदङ्गभावो भणितुं युज्यते अगित्वेनेष्टत्वाद् इति काव्यत्यमेव . ध्वनिव्यपदेशविषयोऽभ्युप- गन्तुं युक्तो न तद्विशेषः । किञ्च मुग्व्ये रमात्माने काव्ये मम्भवति न तस्य गौणस्याश्रयणं युक्तं गौणमुख्ययोर्मुख्य सम्प्रत्यय इति नियमात् । यस्तु मेष- दूतादौ काव्यविशेषत्र्यपदेशः सोऽभिधेयार्थविगेपसमारोपकृतो न मुग्व्यः । इत्थञ्च काव्यस्य विशिष्टतानुपपत्तावितरतल्लक्षणविधायिमतातिरिक्तं न किश्चिदनेनाभि. हितं. स्याद्, अन्यत्र ध्वनिव्यपदेशमात्रात् । न च तेनापि किञ्चिन् कथञ्चिद्वा तदुपपत्तौ तदवाच्यमेव तस्य तत्पर्यवसायिनो लक्षणविशेषसम्बन्धादेव तदवगतः यथा योऽश्वमारूढः स पुरुपो राजेत्यत्र । अथ पुरुपस्याश्चविशिष्टस्यैव सतातल्लक्षणसम्य- न्धो न तु तत एवाम्य वैशिष्ट्यमिति । तथाप्यवाच्य, काव्यत्वादेव तत्याप्ययगत- त्वात् । तचोक्तमित्यवाच्यवचनं दोषः । किश्च 'सृगिभिः कथित' इति कथनाक्रया- पनिर्देशः पशद्वयेऽप्यवाच्य गय । कर्तृमात्राधिवक्षायां क्रियायाः कर्बव्यभिचारान् कर्तृविशेषविवक्षायामनन्तरीक्तकमेण व्यापारविरोपसम्बन्धादेव तद्विगेषावगातिसि- द्धरित्ययाच्यवचनं दोपः। .. 'युजम्' इति सास्नरे पाठ:.

·च्याक्तिपियक प्रथमो विमशः। ។ . - अर्थस्य विशिष्टत्वं, शब्दः सविशेषणस्तदः पुंस्त्वम् । द्विवचनवाशब्दी च व्यक्तिचनिनाम काव्यवैशिष्ट्यम् ॥ २३ ॥ वचनश्च कथनकर्तुः कथिता ध्वनिलक्ष्मणीति दश दोपाः । ये त्वन्ये तद्भेदप्रभेदलक्षणगता न ते गणिताः ॥ २४ ॥ तदेवं लक्षणदोपदुष्टपदव्युदासेन परिशुद्धो ध्वनिलक्षणवाक्यस्यायमर्थोऽवतिष्ठते । वाच्यातदनुमितो या यत्रार्थोऽर्थान्तरं प्रकाशयति । सम्बन्धतः कुतश्चित् सा काव्यानुमितिरित्युक्ता ॥ २५ ॥ इति । एतच्चानुमानस्यैव लक्षणं नान्यस्य । यदुक्तं "त्रिरूपालिकाख्यानं परार्धानुमानमिति केवलं संज्ञाभेदः । काव्यस्यात्मनि संजिनि रसादिरूपे न कस्यचिद्विमतिः । संज्ञायां सा केवलमेपापि व्यक्त्ययोगतोऽस्य कुतः । यतः शब्दस्यकाभिधा शक्तिरर्थस्यैकैव लिङ्गता । न व्यजकत्वमनयोः समस्तीस्त्युपपादितम् ॥ २६ ॥ उक्तं वृथैव शब्दस्योपादानं लक्षणे ध्वनः । न हि तच्छक्तिमूलेप्टा काचिदर्थान्तरे गतिः ॥ २७ ॥ न चोपसर्जनत्वेन तयोर्युक्तं विशेषणम् । यतः काव्ये गुणीभूतव्यगयेऽपोष्टैच चारुता ॥ २८ ॥ अत एव विशेपस्योपादानमपि नार्थवत् । संज्ञासम्बन्धमात्रकफलं तदिति गम्यते ॥ २९ ॥ तदा चातिप्रसङ्गः स्यात्संज्ञानां यस्य कस्यचित् । यद्वाक्यवर्तिनोऽन्यस्य विशेषस्य तदासितः ॥ ३०॥ तस्मात् स्फुटतया यत्र प्राधान्येनान्यथापि वा । बाच्यशक्त्यानुमेयोऽर्थो भाति तत् काव्यमुच्यते ॥ ३१ ॥ वाच्यप्रत्येययो रित व्यायव्यजकतार्थयोः । तयोः प्रदीपघटवत् साहित्येनाप्रकाशनात् ॥ ३२ ॥ पक्षधर्मत्वसम्बन्धव्याप्तिसिद्धिव्यपेक्षणात् । वृक्षत्वामत्वयोर्यद्वद् यद्वचानलघूमयोः ॥ ३३ ॥ 1. 'वास्य' इति रापुस्तके न पट्यंत, ० ·व्यक्तिचिवके प्रथमो विमर्शः। अनुमानत्वमेवात्र युक्तं तल्लक्षणान्वयात् । असतश्चेन्द्रचापादेः का व्यक्तिः कृतिरेव सा ॥ ३४ ॥ कार्यत्वं ह्यसतोऽपीप्टं हेतुत्वं तु विरुध्यते । सर्वसामर्थ्यविगमाद् गगनेन्दीवरादिवत् ॥ ३५ ॥ शब्दप्रयोगः प्रायेण परार्थमुपयुज्यते । नहि तेन विना शक्यो व्यवहारयितुं परः ।। ३६ ।। न च युक्तिनिराशंसात् ततः कश्चित् प्रवर्चते । निवर्तते चेत्यस्येष्टा साध्यसाधनगर्भता ॥ ३७ ॥ ते प्रत्येकं द्विधा झेये शाब्दत्वार्थत्वभेदतः । पदार्थवाक्यार्थतया ते अपि द्विविधे मते ॥ ३८ ॥ तत्र साध्यो वस्तुमात्रमलकारा रसादयः । इति त्रिधैव तत्राद्यौ पदं शब्दानुमानयोः ॥ ३९ ॥ अन्त्योऽनुमेयो भक्त्या तु तस्य व्यङ्गयत्वमुच्यते । भक्तेः प्रयोजनांशो यश्चमत्कारित्वलक्षणः ॥ ४० ॥ स तत्रास्तीति सोऽप्यस्य विभावायेकहेतुकः । अत एव न लोकेऽपि चमत्कारः प्रसज्यते ।। ४१ ॥ तत्र हेत्वादयः सन्ति न विभावादयो यतः । न चैकार्थत्वमाशङ्कचमेषां लक्षणभेदतः ॥ ४२ ॥ स्वभावश्चायमर्थानां यन्न साक्षादमी तथा । स्वदन्ते सत्कविगिरां गता गोचरतां यथा ॥ ४३ ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकाः । यत् पुनरस्यानेकशक्तिसमाश्रयत्वाद्यापारान्तरपरिकल्पन तदर्थस्यैवोपपद्यते न शब्दस्य, तस्यानेकशक्तिसमाश्रयत्वासिद्धेः । तथा हि । एकाश्रयाः शक्तयोऽन्योन्यानपेक्षप्रवृत्योपाकृतपौर्यापर्यनियमा युगपदेव स्वकार्य- कारिण्यो दृष्टाः यथा दाहकत्यप्रकागफत्वादयोऽग्नेः । न च शब्दाश्रयाः शक्तय- स्तथा दृश्यन्ते, अभ्युपगम्यन्ते वा, नियोगतोऽभिधागक्तिपूर्वकत्वेनेतरशक्तिप्र- वृत्तिदर्शनात् । तस्माद्भिन्नाश्रया एव ता न शब्दैकसमाश्रया इत्यवसेयम् । य- यासावाश्रयो भिन्नः सोऽर्थ एवेति तव्यापारस्यानुमानान्तर्भावोऽभ्युपगन्तव्य एव । तथा हि । गौचीहीक इत्यादौ तावद्वादयोऽर्धा याधितवाहीकायान्तरकात्म्यास्ता- दप्यविधानान्यथानुपपत्त्या फेनचिदंगेन तत्र तत्त्वमनुमापयन्ति न सर्वात्मना ।

·व्यक्तिक्विंयप्रथमा विमर्शः।' न धनुन्मतः कश्चित् कचित् फिञ्चित् कथञ्चित् साधर्म्यमनुपश्यन्नेएकस्मात् त- त्वमारोपयतीति परिशीलितवत्तस्विरूपः प्रतिपत्ता तत्त्वारोपनिमित्तं सादृश्यमानमेव प्रतिपत्तुमर्हति न तत्त्वम् । तद्रि वाच्यतयोपक्रम एवं भासते, न प्रतीतिपर्यव- सानास्पदं भवितुमईति, सत्य बाधोपपत्तेः । तस्य चैवंविधस्योपक्रममय निमित्त साधय॑मानप्रतिपादनम् । प्रयोजनश्च लायवेन वाहीकादौ गवादिगतजाड्यादिधर्म- प्रतिपादनं यस्मादतिदेगप्रकारोऽयमर्थान्तरे शब्दविनिवेशो नाम । यदुक्तम् - जातिशब्दोऽन्तरेणापि जाति यत्र प्रयुज्यते । सम्बन्धिसदृशाद्धर्मात् तं गौणमपरे विदुः ॥' एवं 'कृशाशयाः सन्तापं वदति विमिनीपनगयनम् इत्यादाववगन्तव्यम् । अ. विनाभायावसायपूर्विका बन्यतोऽन्यस्य प्रतीतिरनुमानमित्यनुमानलक्षणमुक्तम् । त- चात्रोपलभ्यत एव । तथा हि वदतीत्यादी बदनादेस्थान्तरम्य प्रकागादेः प्रतीतिः । तयोश्चाविनाभावः कार्यकारणभावकृतः प्रकाशनम्य वदनकार्यत्वप्रसिद्धः । न च बद- तेः प्रकाशो वाच्य इति शक्यं वतुं तस्य तनासमितत्वात् प्रकाशस्य चातत्त्वात् । न चार्य स्वार्थमेव प्रतिपादयति, ताय बाघोपपत्तेः । अथोपचारत उपादानान्यथानुपपत्या यदनक्रियायाः सदृशे प्रकाशनाख्ये क्रियान्तरे वर्ततेऽयं वदतिरित्युच्यते । ती- न्यथानुपपत्त्या बदनादेः प्रकाशादिः प्रतीयमानोऽनुमेय एव भवितुमर्हति, अर्थापत्ते रनुमानान्तर्भावाभ्युपगगादित्युक्तम् । तम्मायोऽयं याहीकादौ गवादिसाधावगमः स तत्त्वारोपान्यथानुपपत्तिपरिकाल्पतोऽनुमानस्यैव विषयः । न शब्दव्यापारस्येति स्थितम् । गोत्वारोपेण वाहीके तत्साम्यमनुमीयते। को खतम्मिन्नतत्तुल्ये तत्त्वं व्यपदिशेद् युधः ॥ ४२ ॥ इति सङ्ग्रहलोकः । गङ्गायां घोप इत्यादावापे गहादयोऽर्थाः स्वात्मन्यनुपपाति- बाधितोपायाधिकरणभावास्तदुपादानसामर्थ्यान् सम्बन्धमात्रपरिकल्पिततत्त्वारोप तदभिकरमारोपणमयोग्यमन्निरमेश तदादिरूपमनुमाश्यन्ति।रहितलाद- श्यमेवैकं तत्त्वारोपनियन्धनमिप्यते किन्तर्हि तत्सम्बन्धादिरपीति तत्सम्बन्धमान- समारोपितत्तदायस्तटादिरेव पोपायधिकरणभावोपादानान्यथानुपपत्त्या गादीना. मर्थानामनुमेय एव भवितुमर्हति । शब्दः पुनः पार्थाभिधानमानन्यापारपर्यवमि- तसामयों नार्थान्तरस्य तटादेर्वातामपि वेदितुयुत्सहते, किं पुनः संस्पर्शमित्युक्तम् । प्रयोजनं पुनरस्वविधयोक्तिवैचित्र्यपरिमहरय तटादायारोपविषय वस्तुन्यारो- ·व्याक्तिविवेक प्रथमो.विमर्शः।, प्यमाणगङ्गादिगतपुण्यत्वंशतिळत्वादिधर्मप्रतिपत्तिर्न सादृश्यमिति पूर्वस्मादस्य वि- शेषः । उभयत्रापि च तत्त्वारोप एव हेतुः । स हि तत्साम्यतत्सम्बन्धादिनिबन्ध- नत्वाद् बहुविध इष्टः । यदाहुः- "अभिधेयेन सम्बन्धात् सादृश्यात्समवायतः। वैपरीत्यात् क्रियायोगालक्षणा पञ्चधा मता ॥" इति । तस्य च तैरविनाभावनियमो लोकत एवावसित इति न तत्र प्रमाणान्तरा- पेक्षाप्रयासः । लोको हि तत्सदृशमर्थ तत्सम्बद्धं च तत्त्वेन व्यवहरन् दृश्यते, तद्यथा दीर्घग्रीवं विकटकायं च कश्चित् पश्यन् करभ इति व्यपदिशति, मञ्चस- म्बद्धांश्च कांश्चित् क्रोशतो मच्चाः क्रोशन्तीति । किञ्चोपचारवृत्ती शब्दस्य मा मूदतिप्रसङ्ग इत्यवश्यं किमपि निमित्तमनुसतव्यम् । अन्यथान्यत्र प्रसिद्धसम्ब- ' न्धः कथमसमितमेवार्थान्तरं प्रत्याययेत् । यच तन्निमित्तं तदेवास्माभिरिह लिङ्ग- मित्याख्यातम् । युक्तञ्चैतत् । शब्दस्य तत्र व्यापाराभावात् । व्यापारामावश्च सम्बन्धाभावात् । लिगाच्च लिगिनः प्रतीतिरनुमानमेवेति न गुणवृत्तावान्तरम तीतिः शाब्दीति । तस्या वाचकाश्रयत्वमसिद्धमेव । यः स तत्त्वसमारोपस्तत्सम्बन्धनिबन्धनः । मुख्यार्थबाधे सोऽप्याथै सम्बन्धमनुमापयेत् ॥ ४३ ॥ तत्साम्यतत्सम्बन्धी हि तत्त्वारोपैफकारणम् । गुणवृत्तेर्दिरूपायास्तत्प्रतीतिरतोऽनुमा ॥ ४४ ॥ किश्च- मुख्यवृतिपरित्यागो न शब्दस्यांपपद्यते । विहितोऽर्थान्तरे ह्यर्थः स्वसाम्यमनुगापयेत् ॥ ४५ ॥ तुल्यादिपु हि लोकोऽर्थेप्वथै तद्दर्शनस्मृतम् । आरोपयेन शब्दन्तु स्वार्थमात्रानुयायिनम् ॥ ४६ ॥ इत्यमर्थान्तरे शब्दवृत्तेरनुपपत्तितः । फले लिहैकगम्ये स्यात् कुतः शब्दः स्खलद्गतिः ॥ ४७ !! व्यापारोऽर्थे ध्वनेः साक्षान्मुख्या वृत्तिरुदाहृता । अर्थारोपानुगस्त्वेप गौणी तयवधानतः ॥ ४८ ॥ आशुभावादनालक्ष्यं किन्त्वारोपमन्तरा। लोको गौश्चैत्र इत्यादौ शब्दारोपमवस्यति ॥ १९ ॥ १. व्यापारान्तरा' इति रापुस्तके पाठः. २. 'पन्याश्रय' इति कपुस्तके पारः. ३. 'सोऽप्य' पति पुस्तके पाठः. *- ·व्यक्तिचिवक प्रथमो विमर्शः। . प्रधानेतरभावेनावस्थानादेथशन्दयोः । समशीपिकयारोपो न तयोरुपपद्यते ।। ५० ॥ आरोपरिपये यत्र विशेषः सम्प्रतीयते । अर्थादारोपितात् तत्र गुणवृत्तिरुदाहृता ।। ५१ ॥ गुणवृत्तौ गिरां यावत् सामग्रीष्टा निबन्धनम् । सैव लिङ्गतयास्माभिरिप्यतेऽर्थान्तरं प्रति ॥ ५२ ॥ नहि तत् समयाभावाद्वाच्यं शब्दस्य कल्प्यते । प्रतीयमानतायां च व्यक्तमस्यानुमेयता ॥ ५३ ॥ तस्मात् स्वार्थातिरेकेण गतिर्वार्थान्तरे गिराम् । वाचकल्याश्रयेणातो गुणवृत्तेरसम्भवः ।। ६४ ।। ततश्च भक्त्या विभर्ति चैकत्वं रूपाभेदादयं ध्वनिः । न च नाव्याप्त्यतिव्याप्त्योरभावाल्लभ्यते तया ॥ ५५ ॥ सुवर्णपुष्पामित्यादौ न चाव्याप्तिः प्रसज्यते । यतः पदार्थवाक्यार्थभेदात् भक्तिधिोदिता ॥ १६ ॥ अतस्मिस्तत्समारोपो भक्तेलक्षणामिप्यते । अन्तरप्रतीत्यर्थः प्रकारः सोऽपि शस्यते ॥ १७ ॥ ततश्च- रूढा ये विपयेऽन्यत्र शब्दाः स्वविफ्यादपि । लावण्याद्याः प्रसक्तास्ते न भवन्ति पदं ध्वनेः ॥ ५८॥ भवन्त्येयेत्यर्थः । यतः- मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम् । ... यदुद्दिश्य फलं तर शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥ ५९॥ वाचकत्याश्चयणैव गुणवृत्तिरसाता । गमकत्वैकमूलस्य ध्वनेः स्याद्विपयो न किम् ॥ ६० ॥ व्यजकत्वैकमूलत्वमसिद्धश्च ध्वनेर्यतः । गमकस्वाअयापीष्टा गुणवृत्तिस्तदाश्रयः ॥ ११ ॥ समिदिध्मादयः शब्दाः प्रसिद्धा गुणवृत्तयः । ध्वनेः पदादिव्यङ्गयस्य येनोदाहरणीकृताः ॥ १२ ॥ प. 'दनयोईयोः' इलपि रापुस्तके पाठः.

·व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। ૭ तस्माद् व्युत्पत्तिशक्तिभ्यां निबन्धो यः स्खलद्गतेः । शब्दस्य सोऽपि विज्ञेयोऽनुमानविपयोऽन्यवत् ॥ ६३॥ इति सड्ग्रहश्लोकाः । विषं भक्षय मा चास्य गृहे भुक्था' इत्यादावपि यदेत- द्विषभक्षणानुज्ञानं तदर्थप्रकरणादिसहायमेतद्गृहे भोजनस्य ततोऽपि दारुणतरप- रिणामत्वमनुमापयति । न ह्यनुन्मत्तः सुहृदादौ हितकामः सन्नस्य कचिद् भोज- ननिषेधं विदधानः अकस्माद्विपभक्षणमनुजानातीत्यवगतवक्तृप्रकरणादिस्वरूपः प्रतिपत्ता विषमक्षणानुज्ञानादेव तद्गृहभोजनस्यात्यन्तमकरणीयत्वमनुमातुमर्हति । विभक्षणानुज्ञानादेर्वाक्यार्थस्यामस्तुतस्यैवोपन्यासो हि पूर्वोक्तेन नयेन प्रस्तुता- तिरिक्तार्थान्तरप्रतिपादनपरत्वात् तत्र हेतुतयावगन्तव्य इति न शब्दम्य तत्र व्या- • पारः परिकल्पनीयः। विपभक्षणादपि परमेतद्गृहभोजनस्य दारुणताम् । वाच्यादतोऽनुमिमते प्रकरणवक्तृस्वरूपज्ञाः ॥ ६४ ॥ विषभक्षणमनुमनुते न हि कश्चिदकाण्ड एव सुहृदि सुधीः । तेनात्रार्थान्तरगतिरार्थी तात्पर्यशक्तिजा न पुनः ॥ ६५ ॥ इति सङ्ग्रहार्ये । यदप्यन्ये मन्यन्ते-बाच्यावगमोपक्रमः प्रतीयमानार्थान्तरावसायपर्यन्तोऽ- यमेक एव दीर्घदीर्घश्शब्दस्येपोरिव व्यापारः; न पुनरर्थान्तरम्य कश्चित् संवेद्यते । यथा येक एवेपुलवता धनुष्मता मुक्तः शत्रोरुरश्छदमुरश्च भित्त्वा जीवितमपह- रति, न च तस्य वृत्तिभेदः, तथा शब्दोऽपि सत्कविना सकृत् प्रयुक्त एव क्रमेण स्वार्थाभिधानमर्थान्तरप्रतीतिं चैकयैव प्रवृत्त्या वितनोति । न च तस्य व्यापारभेदः कश्चित् । किञ्च यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति शब्दस्यैवासौ व्यापारो न्याय्यो नार्थस्येति । तदयुक्तम् । साक्षाच्छब्दस्यार्थप्रतीतिहेतुत्वासिद्धेः । पारम्पर्येण तु तस्य हेतुत्वोपगमे वस्तूनां हेतुफलभावव्यवहारनियमो न व्यवतिष्ठते । ततश्च कुला- लोऽपि सेकसलिलोपकरणभूतकुम्भं कुर्वन् मधुमास इय कुसुमविकासहेतुरिति गु- ख्यतया ख्यायेत । इत्यर्थस्यैव व्यापारोऽभ्युपगन्तुं युक्तो न गन्दस्य । न हि यः पुत्रस्य व्यापारः स पितुरेवेति मुख्यतया शक्यते वक्तुम् , तयोरन्योन्यव्यापारसा- कर्यदोपप्रसङ्गात् । किञ्चायं विपमः शरदृष्टान्तोपन्यासः । न हि यथा सायकः स्वभावत एव छेद्यभेद्याद्यर्थविषयमेकयैव वृत्त्या तत्तत्कार्यं करोति, तथा शब्दः । 1. "स्वयमेव इति सपुस्तके पाठः,

·२८
व्यतिविवफे प्रथमो विमर्शः ।
.
-
-
स हि सङ्केतसापेक्षः स्वव्यापारमारभते न स्वभावत एवेति यत्रैवास्य सङ्केतस्तत्रैव
व्याप्रियते । ततश्चाभिधेयाविषय एवास्य व्यापारो युक्तो नार्थान्तरविषयः,
तत्र सङ्केताभावात् । तदभावेऽपि तत्र तत्परिकल्पने सर्वः कुतश्चिदभिधयार्थवदर्था-
न्तरमपि प्रतीयात् । तस्माद्यत्र सङ्केतापेक्षा तत्रैवास्य व्यापार इत्यवगन्तुं युक्तं,
नार्थान्तरे, तत्र वक्ष्यमाणनयेनार्थस्यैव तदुपपत्तिसमर्थनादिति । यत् पुन,
"शब्दार्थों सहितो वक्रकविव्यापारगालिनि ।
वन्धे व्यवस्थितौ काव्य तद्विदाहादकारिणि ।।"
इत्यादिना शास्त्रादिप्रसिद्धशब्दापनिवन्धव्यतिरोकि यद्वैचित्र्यं तन्मात्रलक्षणं व-
क्रत्वं नाम काव्यस्य जीवितमिति सहृदयमानिनः केचिटाचक्षते, तदप्यसमीची.
नम् । यतः प्रसिद्धोपनिवन्धनव्यतिरेकित्वमिदं शब्दार्थयोरौचित्यमात्रपर्यवसायि
स्यात् , प्रसिद्धाभिधेयार्थव्यतिरेकि प्रतीयमानाभिव्यक्तिपरं वा स्यात् । प्रसिद्धप-
स्थानातिरेकिण- शब्दार्थोपनिबन्धनवैचित्र्यस्य प्रकारान्तरासम्भयात् । तत्राद्यस्ता
वत् पक्षो न शङ्कनीय एव, तम्य काव्यम्वरूपनिरुपणसामर्थ्यसिद्धस्य पृथगुपा.
दानवैयर्थ्यात् । विभावाद्युपनिवन्ध एव हि कविव्यापारी नापरः । ते च यथा-
शास्त्रमुपनिवध्यमाना रसाभिव्यक्तनिवन्धनभाव भजन्ते, नान्यथा । रसात्मकं च
काव्यमिति कुतस्तत्रानौचित्यसम्पर्श सम्भाव्यते, यनिरासार्थमित्थं काव्यलक्षण-
माचक्षीरन् विचक्षणमन्या. । द्वितीयपक्षपरिग्रहे पुनर्वनेरेवेदं लक्षणमनया भजचा-
भिहितं भवति, अभिन्नत्माद्वस्तुन. । अत एव चाम्य त एन प्रभेदास्तान्येवोदा-
हरणानि तैरुपदर्शितानि । तचायुक्तमित्युक्तं, वक्ष्यते च ।
प्रसिद्ध मार्गमुत्सृज्य यंत्र वैचित्र्यसिद्धये ।
मन्यथैवोच्यते सोऽर्थः सा वक्रोक्तिरुदाहृता ॥६६॥
पदवाझ्यादिगम्यत्वात् स चार्थो बहुधा मतः ।
तेन तद्वक्रतापीटा बहुधलेति नद्विदः । ॥६७ ॥
अत्रोच्यतेऽभिधासंजः शब्दम्यार्थप्रकाशने ।
व्यापार एक एवेष्टो यन्त्वन्योऽर्थस्य सोऽखिलः || ६८ ॥
ततध
चाच्यादर्थान्तरं भिन्न यदि तलिङ्गमस्य सः ।
तन्नान्तरीयकतया निवन्धो यम्य लक्षणम् ॥ ६९ ॥
अभेदे बहुता न स्यादुतर्मार्गान्तरामहात् ।
तेन ध्वनिवदेषापि वक्रोक्तिरनुमा न किम् ॥ ७० ॥

·ध्यातिविवेके प्रथमो विमर्शः । इत्यन्तरश्लोकाः । नापिशब्दस्याभिधान्यतिरेकेण व्यञ्जकत्वं व्यापारान्तरमुपपद्यते, . येनार्थान्तरं प्रत्याययेद्, व्यक्तरनुपपत्तेः सम्बन्धान्तरस्य चासिद्धेः । तदभावेऽपि . -तदभ्युपगमे तस्यार्थनियमो न स्याद् निबन्धनाभावात् । न ह्यस्य गेयस्येव रत्यादिभिर्भावैः स्वाभाविक एव सम्बन्धः सर्वस्यैव तत्प्रतीतिप्रसङ्गात् । नापि - समयकृतः व्यञ्जकत्वस्यौपाधिकत्वाद् उपाधीनां चार्थप्रकरणादिसामग्रीरूपाणा- मानन्त्यादनियतत्वाच्च प्रतिपदमिव शब्दानुगासनस्य समयस्य कर्तुमशक्यत्त्वात् । एक एव हि शब्दः सामग्रीवैचित्र्याद्विभिन्नानानवगमयति, यथा 'रामोऽस्मि सर्व सहे' इति, 'रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये! नोचितम्' इति, 'रामस्य पाणिरास निर्भरगर्भखिन्नसीताविवासनपटोः करुणा कुतस्ते' इति, 'रामे तटान्तवसतौ कुशतल्पशायिन्यद्यापि नास्ति भगवन् ! भवतो व्यपेक्षा' इत्यादावेक, एव रामशब्दः । यथाह ध्वनिकारः-शब्दार्थयोहि प्रसिद्धो यः सम्बन्धो वाच्य- वाचकभावाख्यस्तमनुरुन्धान एव गमकत्वलक्षणो व्यापारसामग्रचन्तरसद्भावादी- पाधिकः प्रवर्तते । अंत एव च वाचकत्वात् तस्य विशेषः । वाचकत्वं हि शब्द- विशेषस्य नियत आत्मा, सङ्केतव्युत्पत्तिकालादारभ्य तदविनाभावेन तस्य प्रसिद्ध. त्वात् । स त्वनियत औपाधिकत्वात् प्रकरणाद्यवच्छेदेन तस्य प्रतीतेरिति । न चान- योरन्यः सम्बन्धः सम्भवतीति तस्याः सामग्रया एव सम्बन्धबलात् तद्गमकत्वमुपपन्न न शब्दस्येति नार्थपक्षादस्य कश्चिद्विशेष इति व्यर्थस्तत्पक्षोपन्यासः । ननु यदि : शब्दस्यार्थनिरपेक्षस्य व्यञ्जकत्वं नेप्यते, तत् कथं प्राप्तमित्यादौ प्रादीनां द्योतक- त्वमुक्तं न वाचकत्वम् । वाचकत्वे हि हलादित्याद्धातोर्यादिप्रसङ्गः स्यात् । योत- कत्वं प्रकाशकत्वं व्यञ्जकत्वं चेत्येक एवार्थ इति । सत्यम् । उक्तमुपचारतो न परमा- र्थत इति तस्य प्रदीपादिनिष्ठस्य वास्तवस्य शब्दार्थविषयत्वस्य प्रतिक्षेपात् । अथो. च्यते-पचत्यादयः क्रियासामान्यवचनाः । सामान्यानि चाशेषविशेषान्तर्भावभाजि भवन्तीति .तत्पतीतिनान्तरीयकतयैव विशेषसद्भाव सिद्ध एव । यदाहुः-'निर्वि- शेष न सामान्यं भवेच्छशविषाणवद्' इति । केवलमर्थसामर्थ्यसिद्धोऽपि विशेपो योतनमपेक्षत इति तन्मात्रव्यापाराः प्रादयो द्योतका एव भवितुमर्हन्ति न वाचका इति । सत्यं । किन्तु यदप्रतीतो सामान्यप्रतीतिरेव न पर्यवस्यति तद्विशेषमात्रं तेभ्यः प्रतीयतां नाम । न तु तावता व्यवहारसिद्धिः काचित् । तस्याः प्रतिनियत- विशेषावसायनिबन्धनत्वात् । स त्वपूर्वतया प्रादिभ्य एवोद्भवन्नवधार्यते । न पच- त्यादिभ्यः । नार्थादपि तत्सद्भावसिद्धिः काचित् । अस्याः प्रतिनियताविशेषावसाय- ·३० व्यक्तिविके प्रथमो विमर्शः। निवन्धनत्वात् । तस्माद्यत्मयोगान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी यस्य प्रतीतिम्तयो च्य- वाचकभावव्यवहारविपयस्वमेवोपगन्तुं युक्तं नाभिव्यक्तिविषयत्वम् । यथा घटशब्द. तदर्थयोः । प्रादिप्रयोगानुविधायिनी तत्र पचतीत्यादी प्रकर्षादिप्रतीतिरिति तेऽपि तथा भवितुमर्हन्त्येव । अन्यथा नीलोत्पलादौ सर्वस्यैव विशेषणाभिमतस्य नीलादिशब्द- म्य विशेष्यवाचिनचोपलादोर्विशेषणाविशेप्यभावव्यवहारोऽस्तमुपगच्छेत् । तत्रापि होतच्छक्यं वक्तुम् । उत्पलादयः शब्दाः सामान्यवचनाः । सामान्यानि च गर्भी- कृतविशेषाणि भवन्तीति तेपां तत्र सद्भावसिद्धौ सत्यां नीलादिशब्दा अपि तत्तद्- द्योतनमात्रव्यापाराः प्रादिवद् द्योतका भवितुमर्हन्ति नाभिप्रायका इति । एवञ्चा- न्तर्मात्राविपरिवर्तितया सिद्धसद्भावानां घटादीनां घटादिशब्दा अपि द्योतका एव स्युर्न वाचका इति वाच्यवाचकव्यवहारोऽस्तमियात् । तस्मात् भाक्तमेव द्योतकत्व- मुपगन्तव्यं न मुख्यम् भक्तेश्च प्रयोजनं वाच्यस्यार्थस्य स्फुटत्वप्रतिपत्तिः । नि- मित्तं च विशेषणविशेष्यप्रतीत्योराशुभावितया क्रमानुपलक्षणात् सहभावप्रतीतिः । द्विविधं हि विशेषणामिष्टम् अन्तर बहिर चेति । तत्राधमव्यवहितमेवार्थकारि लाक्षादिवत् स्फटिकादेः । द्वितीयमुभयरूपमयस्कान्तमिव लोहस्य । तद्धि व्यवहि- तमपि लोहे स्वां शक्तिमुपदधात्येव । तदपि द्विविधम् । समानाधिकरणं भिन्नाधि- करणं चेति । विशेग्योऽपि द्विविधो धात्वर्थो नामार्थश्चेति । तत्रोपसर्गाणां मायो- धात्वर्थो विपयो न नामार्थः । चादीनां तु निपातानामुभयमपि । केवलं तेषां विशे- प्यात् पूर्व पश्चाच्च क्रमेण प्रयोगो नियोगतोऽवगन्तव्यः । नान्येषां विशेषणानाम् । तदेवं विशेषणविशेष्यस्वरूपेऽवस्थिते यदेतदन्तरङ्गं विशेषणमुक्तं तद् गयादौ गो- स्वादिवद्विशेप्यस्वरूपान्तर्भूतामवेति तत्प्रतीत्योराशुभावितया क्रमानुपलक्षणात् सह- भावावगमो द्योत्ययोतकभावामहेतुः । अत एव केचिदेषां धात्वन्तर्भावमिव मन्य. मानां "अडादीनां व्यवस्थार्थ पृथक्तेन प्रकल्पनम् । धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुरेव च सादृशः ॥" इत्याद्यवोचन् । चादीनां चोपाधीनां विशेष्येभ्यो निर्मलेभ्यः स्फटिकोपलेभ्य इव लाक्षादीनामव्यवधानमेव । तेन ते यदनन्तरमुपाधीयन्ते तेप्वेव विशेषमाधातुमल नान्यति यत्तेषां भिन्नकमतया कचिदुपादानं तदनुपपन्नमेव । अयथास्थानवि- निवेशिनो हि तेऽर्थान्तरमनभिमतमेव स्योपरागेणोपरञ्जयेयुः । ततश्च प्रस्तुतार्थ- स्यासामअत्यप्रसङ्गः । कथाञ्चिद्वा भितक्रमतयाप्यभिमतार्थसम्बन्धोपकल्पने प्रस्तु - ।

·व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः । . तार्थप्रतीतेर्विमितत्वात् तन्निवन्धनो रसास्वादोऽपि विनितः स्यात् शब्ददोषाणामना चित्योपगमात् तस्य च रसभङ्गहेतुत्वात् । । यथाहुः-- "अनौचित्यादृते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥" इति । स्वाभाविक ध्वनेर्युक्तं व्यञ्जकत्वं न दीपवत् । धूमवत् किन्तु कृतकं सम्बन्धादेरपेक्षणात् ।। ७१ ॥ प्रादीनां द्योतकत्वं यत् कैश्चिदभ्युपगम्यते । . तद् भाक्तमेव तत्रेष्टं न मुख्यं तदसम्भवात् ॥ ७२ ॥ तथा हि यस्य शब्दस्य भावाभावानुसारिणी । यदर्थबुद्धिस्तस्यासौ वाच्योऽर्थ इति कथ्यते ।। ७३ ।। गोशब्दस्येव गौरर्थः सान्यथा त्वव्यवस्थिता । वाच्यत्वव्यवहारश्च न स्यादर्थस्य कस्यचित् ॥ ७४ ॥ प्रादिप्रयोगानुगमव्यतिरेकानुसारिणी । प्रकर्षादौ मतिस्तेन तस्य तद्वाच्यता न किम् ॥ ७५ ॥ विशेषावगमस्याशुभावादनुपलक्षणात् । क्रमस्य सहभावित्वं प्रमो भक्तेर्निबन्धनम् ।। ७६ ॥ विशेषणं तु द्विविधमान्तरं बाह्यमेव च तत्राव्यवहितं सयदर्थकारी तदान्तरम् ।। ७७ ।। स्फटिकस्येव लाक्षादि द्वितीयमुभयात्मकम् । आयसस्येव तत्कान्तं तदपि द्विविधं मतम् ।। ७८ ॥ असमानसमानाधिकरणत्वविभेदतः । विशेप्योऽपि द्विधा ज्ञेयो धातुनामार्थभेदतः ॥ ७९ ॥ शाब्दत्वार्थत्वभेदेन नामार्थोऽपि द्विधा मतः । तत्रोपसर्गाणां प्रायो धात्वों विषयो मतः ॥ ८०॥ चादीनां तु निपातानामुभयं परिकीर्तितम् । केवलं तु विशेप्यात् स्युः पूर्व पश्वाच्च ते क्रमात् ।। ८१ ॥ विशेषणानामन्येषां पौर्वापर्यमयन्त्रितम् । इत्थं स्थिते स्वरूपेऽस्मिन् विशेषणविशेप्ययोः ॥ ८२ ॥ यदन्तरङ्गमुद्दिष्टमुभयात्माविशेषणम् । विशेष्ये मममिव तत् गवि गोत्वमिव स्थितम् ॥ ८३ ॥ .

·३२ व्यक्तिविवेक प्रथमो विमर्शः। . अत एवाशुभावित्वात् तत्प्रतीत्योः क्रमाग्रहः । यन्मूलश्वायमनयोत्यिद्योतकताभ्रमः ।। ८४ ॥ प्रादीनां धातुगर्भत्वोपरमाञ्च यदुक्तवान् । अडादीनां व्यवस्थार्थमित्यादि विदुषां वरः ॥ ८५ ।।. अत एव व्यवहितैर्बुधा नेच्छन्ति चादिभिः । सम्बन्धं ते हि शक्ति स्वामुपदध्युरनन्तरे ॥ ८६ ॥ सान्तरत्वे तु तां शक्तिमन्यत्रैवादधत्यमी । ततश्चार्थासमञ्जस्यांदनौचित्यं प्रसज्यते ॥ १७ ॥ यहिरशान्तरङ्गत्वभेदात् तद् द्विविधं मतम् । तत्र शब्दकविपयं पहिरङ्ग प्रचक्षते ॥ ८८|| द्वितीयमर्थविषयं तत् त्वायेरेव दर्शितम् । तस्वरूपमतोऽस्माभिरिह नातिप्रतन्यते ॥ १९ ॥ पारम्पर्येण साक्षाच्च तदेतत् प्रतिपद्यते । कवेरजागरूकस्य रसभङ्गनिमित्तताम् ।। ९० ॥ यत् त्वेतच्छब्दविपर्य बहुधा परिदृश्यते । तस्य प्रक्रमभेदाद्या दोषाः पञ्चैव योनयः ॥ ९१ ॥ तेषां संक्षेपतोऽम्माभिः स्वरूपमभिधास्यते । यस्तु प्रपश्चः पञ्चानां स्वयं तमवधारयेत् ॥॥१२॥ इति सड्यहलोकाः । किश्य काव्यस्य स्वरूपं व्युत्पादायतुकामेन मतिमता ताल- क्षणमेव सामान्येनाख्यातव्यम् , यत्र वाच्यप्रतीयमानयोर्गम्यगमकमावसंस्पर्शस्तत् काव्यमिति, तावतैय व्युत्पत्तिसिद्धेः । यत्तु तदनाल्यायैव तयोः प्रधानतरभावकल्प. नेन प्रकारद्वयमुक्तं तदप्रयोजकमेय । यो हि यद्विोपप्रतीतो निमित्तभावेन निश्चितः स एव तदर्थिनः प्रतिपायो भवति नान्यः, अतिप्रसज्ञात् । यथा दण्डिप्रतीतो दण्डः । अनुमेयार्थसंस्पर्शमात्रं चान्वयव्यतिरेकाभ्यां फाव्यस्य चारत्वहेतुनिश्चि- तम् । अतस्तदेव वक्तव्यं भवति न त्वस्य प्राधान्याप्राधान्यकृतो विशेषः । न हि तयोः सामान्यविशेषयोस्विप्वपि वस्तुमात्रादिप्वनुमेयेषु चेतनचमत्कारकारी क- श्चिद्विशेषोऽवगम्यते । तन्न वस्तुमात्रस्य.प्राधान्ये यथा--. .

·व्यक्तिविवेके प्रथमो विमर्शः। 'बच्च मह व्विा एकाप होन्तु णीसासरोइअव्वाइम् । मा तुज्झ वि तीए विण दक्षिण्णहअस्स जाअन्दु ।'. इत्यत्र । तस्यैवाप्राधान्ये यथाः "लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह सम्प्लवन्ते । उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः ॥" यथाच-- "अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरस्सरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः" ॥ अलङ्कारस्य प्राधान्ये यथा- "वीरीण रमद घुसिणारुणम्मि ण तहा पिआथणुच्छ) । दिट्ठी रिउगअकुम्भत्थलम्मि जह चहलसिन्दूरे ॥" • यथा च- "ते ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेकरसम् । बिम्बाहरे पिआणं णिवेसिअं कुसुमवाणेन ॥" ' इति । तस्यैवाप्राधान्ये यथा- "चन्दमऊएहि णिसा णलिणी कमलेहि कुसुमगुच्छेहि लआ । हंसेहि सरअसोहा कत्र्वकहा सज्जणेहि करइ गुरुई ॥" रसादीनां प्राधान्ये यथा कुमारसम्भवे मधुप्रसङ्गे वसन्तपुप्पाभरणं वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णने मनोभवशरसन्धानपर्यन्ते, गम्भोश्च विवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषव- नादौ । तेपामप्राधान्यं शुद्धसङ्कीर्णतादिभेदाद् द्विविधम् । तत्र शुद्धं यथा. २. . बज ममैवैकस्या भवन्तु निःश्वासरोदितथ्यानि । मा तवापि तया विना दाक्षिण्यहतस्य जनिपत ।। वीराणां रमते घुसृणारणे न तथा प्रियास्तनोत्सङ्गे ! दृष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे ॥ २. तत् तेषां श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमेकरसम् । बिम्याधरे प्रियाणा निवेशितं कुमुमवाणेन ॥ ४. चन्द्रमयूसैनिशा नलिनी कमलैः कुमुमगुच्छलता। इंसः शारदशोभा कान्यकथा सजनैः क्रियने गुगी ।

·च्याक्तविक प्रथमो विमशः।
"किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराद्दर्शनं
केयं निष्करुण! प्रवासरुचिता फेनासि दृरीकृतः ।
स्वमान्तेविति ते वदन् प्रियतमव्यासक्तकण्ठग्रहो
बुद्ध्वा रोदिति रिक्तवाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः॥"
इत्यत्र करुणस्य शुद्धस्यैवाङ्गभावः । सङ्कीर्णरसादावनभूते यथा---
"क्षिप्तो हम्तावलमः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं
गृहुन् केशेवपास्तवरणनिपतितो नेक्षितः सम्प्रमेण ।
आलिङ्गन्योऽवधूतत्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलामिः
कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शरामिः ॥"
अत्र हि त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भस्य श्लेषसहितस्यैवाङ्ग
भावः । तदेवं प्रकारत्रयेऽप्यनुमेयार्थसंस्पर्श एवं काव्यम्य चारुत्वहेतुरित्यवगन्त-
व्यम् । यदाह ध्वनिकारः-'सर्वथा नास्त्येव हृदयहारिणः काव्यस्य स प्रकारः, यत्र
प्रतीयमानार्थसंस्पर्शन न सौभाग्यम् । तदिदं काव्यरहस्यं परमामति सूरिभिर्विभाव '
नीयम् ।
"मुख्या महाकविगिरामलड्कृतिभृतामपि ।
प्रतीयमाना च्छायैपा भूपा लज्जेच योपिताम् ॥",
इति । पुनः स एव यथा--
"प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्ग्यः काव्यस्य दृश्यते ।
यत्र व्यायान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत् ।।"
सम्भवापेक्षया चास्य ध्वनेः स्वरूपमात्रप्रतिपादनार्थत्वोपगमेऽन्येषामपि तद्वाक्य-
वर्तिनां पदवर्णसंख्यादीनां तदुपदर्शनप्रसझो विशेषाभावादिति संज्ञासंज्ञिसम्बन्ध-
व्युत्पत्तिमात्रफलमेतत् पर्यवस्यतीति न काव्यविशेषज्युत्पत्तिफलम् । न चायं
प्रधानेतरभावेनोपनिषद्धस्तेषामनुमेयतां प्रतिभाति । तदेवञ्च नार्थशब्दयोरुप-
सर्जनीकृतस्वार्थत्वमव्यभिचारासम्भवदोपदुष्टत्वात् । न वाच्यप्रतीयमानयोwध-
व्यनकभावस्तल्लक्षणाभावात् । नच काव्यविशेषस्य लक्षणकरणं प्रयोजनाभावात् ।
नापि ध्वनिव्यपदेशः व्यङ्ग्यव्यझकभावाभावादुपपद्यत इति सर्वमसमञ्जसमिव
तल्लक्षणमुपलक्ष्यते ।
यदि काव्ये गुणीभूतव्यङ्गोऽपीप्टैव चारता ।
प्रकर्षशालिनी तर्हि व्यर्थ एकादरों ध्वनी ॥ ९३ ॥

·व्यक्तिधियफे प्रथमो विमर्शः। न हि काव्यात्मभृतस्य ध्वनेस्तनामित सम्भवः । तेन निजवितैवास्य स्यात् प्रकर्षे कथैव का ॥ ९४ ।। मतोऽतदात्मभूतस्य येऽभाव जगदुर्घनेः । ते मुधैव प्रतिक्षिप्ताः स्वोक्तिभावमपश्यता ॥ ९५ ।। अथेप्यते स तत्रापि रसादिव्यक्त्यपेक्षया । काव्यमेवान्यथा न स्याद्रसात्मकमिदं यतः ॥ ९६॥ इत्थञ्च गम्यमानार्थस्पर्शमात्रमलड्कृतिः । वाच्यस्येत्येतदुक्तं स्यान्मता सैवानुमा ततः ।। ९७ ॥ इति समहश्लोकाः । किञ्च यदविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्चेति ध्वनेः प्रकारद्वयमुक्तं, तत्र किमिदमविवक्षितत्वं नामेति तात्पर्यतोऽन्यार्थो वक्तव्यः । किमविवाक्षितत्वमनुपादेयत्वमुतान्यपरत्वम् । अनुपादेयत्वं च किं सर्वात्मना अं. शेन वा । सर्वात्मनानुपादेयत्वे , व्यञ्जकत्वमप्यस्यानुपादेयं तस्य तदाश्रित- त्वात् । ततश्च प्रयोग एवास्य दुष्टः स्याद् यथान्यस्य पुनरुक्तादेः । अथांशेने- त्युच्यते । वक्तव्यस्तीसावंशः । स च निरूप्यमाणः स्वाप्राधान्य एव पर्यव- स्यति । ततश्चाविवक्षितत्वमन्यपरत्वमुपसर्जनीकृतात्मत्वं चेत्येक एवार्थ इत्यनया भाया स्वरूपमेव ध्वनेरुक्तं भवति न तु तस्य प्रकारभेदः । यस्य हि यल्लक्षणा- नुगमे सत्यवान्तरविशेपसंस्पर्शः, स तस्य प्रकार इत्युच्यते यथा गोत्वस्य शा. बलेयादि । न तु तस्यैव स एव प्रकारो भवितुमर्हति तदनवस्थाप्रसङ्गात् । न चात्र विशेषसंस्पर्शः कश्चिदिति कथमस्य ध्वनिप्रकारत्वोक्तियुक्तिमती । कियेदं विवक्षितान्यपरवाच्यत्वन्नाम न बुध्यामहे । यदि हि विवक्षितत्वं नाम प्राधान्यमु- च्यते तत् कथं तस्यान्यपरत्वं घटते । अन्यपरत्वं ह्यन्यस्याङ्गभावो भण्यते । यस्य चाङ्गभावः से कथं तदैव विवक्षितत्वात् प्राधान्यमनुभवेदिति यद्वाच्यस्य विव- क्षितत्वमन्यपरत्वञ्चोपगतं तद्विपतिपिद्धं विवक्षितान्यपरत्वयोर्विरोधात् । एकाश्र- यत्वेन हि प्राधान्येतरयोगित्वं विशेषणाभिमतार्थविषयमेव सगच्छते नान्यवि- पयम् । तदेव हि विशेष्यस्योत्कर्षाधाननियन्धनभावेन विवक्षितत्वात् प्राधान्यम् उपाधिभावाच्च वास्तवादप्राधान्यमनुभवितुमलं यथा रामस्य पाणिरसि निर्भर- गर्भखिन्नसीताविवासनपटोः करुणा कुतस्ते' इत्युक्तम् । किश्चास्य विवक्षितान्यप खाच्यस्य ध्वनिप्रभेदत्वेऽभ्युपगम्यमाने वाच्यस्यान्यपरत्वमनुपादेयमेव तस्य तत्म- 1. 'स एवं' इति खपुस्तके पाठः।

·ध्याकिविवेके प्रथमो विमर्शः।
भेदत्वादेव सिद्धेः । अन्यपरत्वं खुपसर्जनीकृतात्मत्वम् । तच्च ध्वनेः सामान्य रूप.
मुक्तमेव । अथात्र तदुपादीयते पूर्वत्रापि तदुपादीयताम् उभयत्रापि वा मोपादायि
उभयोरपि तत्पफारत्वाविदशेपात् । किमार्थान्तरसमितवाच्यस्य यदुदाहरणं
तदमिर्माणवक इतिवद् गुणवृत्तेरेय सङ्गच्छते तस्य गुणवृत्तिमकारत्वसमर्थनात् ।
तथा हि प्रसिद्धान्यूनानतिरिक्तभावस्यान्यस्य साधर्म्यप्रतिपयर्थमन्यत्रारोप उप-
चारः। स चायमारोप्यारोपकभावात्मकतयोभयाविषयो वेदितव्यः । ततश्च यदैक
एवार्थ एकशब्दाभिधेयः सामान्यविशेषांशपरिकल्पनेनोभयरूपोऽस्य विषयमावं
भजते, तदार्थप्रकरणाद्यध्यवसितोत्कर्षापकों विशेषांश एव समारोपितस्तत्र साधा-
वगतिहेतुर्भवति यथा 'तदमृतममृतं स इन्दुरिन्दुः' इति । न तु सामान्यांशः विशेषस्य
सामान्याव्यभिचारात् । अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽप्यनुमान एवान्तर्भवति । रामादिश-
ब्दा हि प्रकरणाद्यवसितोत्कर्पापकर्पलक्षणधर्मविशिष्टं संज्ञिनं प्रत्याययन्ति, न संझि-
मात्रम् अर्थान्तरं यदनुमितं धर्मरूपं तत्र संक्रमितमाश्रयभावेन परिणतं वाच्यमस्येति
कृत्वा । द्विविधो अनुमेयोऽर्थो धर्मरूपो धर्मिरूपश्यति । तत्राद्योऽस्य विषयः । त-
स्यैव वाच्यार्थनिष्ठतया प्रतीतेः । अन्यस्त्वन्यस्य यथा अग्निरत्र घूमादिति । ततो
धर्मविशेषप्रतिपत्तौ प्रकरणादिरेव हेतुतयाचगन्तव्यः, न रामादिशब्दा इति । अ-
त्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्तु पदार्थोपचार एवं यथा गौर्वाहीक इति । तस्याप्यनुमा•
नान्तर्भावः समर्थित एव । शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्ययस्तु न सम्भवत्येव ।
शब्दस्याभिधाशक्तिव्यतिरेकेण शक्त्यन्तरानभ्युपगमादित्येतदुक्तं, वक्ष्यते च ।
नाविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्युक्ता प्रकारता ।
न हि प्रकारस्तस्यैव स एवेत्युपपद्यते ॥ २८ ॥
भक्तिः पदार्थवाक्यार्थरूपत्वाद् द्विविधा मता ।
तहृद्विश्वानुमानान्तर्भूता यदुपपादिता ।। ९९ ॥
तत् तिरस्कृतवाच्यस्य ध्वनेर्भक्तेश्च का मिदा ।
द्वितीयोऽपि प्रकारो यः सोऽपि सङ्गच्छते कथम् ॥ १० ॥
परस्परविरुद्धत्वाद् विवक्षातत्परत्वयोः ।
यः शब्दशक्तिमलोऽन्यः प्रभेदो वर्णितो ध्वनेः ॥ १.१॥

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।। सोऽयुक्तोऽन्यत एवासौ तबेष्टार्थान्तरे मतिः । शब्दे शक्त्यन्तराभावस्यासकृत् प्रतिपादनात् ॥ १०२ ॥ इति समहश्लोकाः ॥ इति श्रीराजानकमहिमभट्टचिरचिते व्यक्तिविवेकाख्ये काव्यालङ्कारे ध्वनिलक्षणाक्षेपो नाम प्रथमो विमर्शः। था n अथ द्वितीयो विमर्शः। इह खल द्विविधमनौचित्यमुक्तम् अर्थविषयं शब्दविषयं चेति । तत्र वि. भावानुभावव्यभिचारिणामयथायथं रसेपु यो विनियोगस्तन्मात्रलक्षणमेकमन्तरग- माद्यैरेवोक्तमिति नेह प्रतन्यते । अपरं पुनर्वहिरङ्गं बहुप्रकारं सम्भवति तद्य- विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः, क्रमभेदः, पौनरुक्त्य, वाच्यावचनं चेति.। दुःश्रवत्वमपि वृत्तस्य शब्दानौचित्यमेव, तस्याप्यनुप्रासादेरिव रसानुगुण्येन प्रवृ. तेरिष्टत्वात् । केवलं वाचकत्वाश्रयमेतन्न भवतीति न ततुल्यकक्ष्यतयोपात्तम् । एतस्य च विवक्षितरसादिप्रतीतिविघ्नविधायित्वं नाम सामान्यलक्षणम् । अन्त- रङ्गबहिरङ्गभावश्चानयोः साक्षात् पारम्पर्येण च रसभङ्गहेतुत्वादिष्टः । त एते वि- धेयाविमर्शादयो दोपा इत्युच्यन्ते । तानिदानीमखिलान् खला इव व्याख्यास्यामः । मुग्धः किं किमसभ्य एप भजते मात्सर्यमौनं नु किं पृष्टो न प्रतिवक्ति यः किल जनस्तत्रेति सम्भावयेत् । छात्राभ्यर्थनया ततोऽद्य सहसैवोत्सृज्य मार्ग सतां पौरोभाग्यमभाग्यभाजनजनासेव्यं मयाङ्गीकृतम् ॥ १ ॥ स्वकृतिप्वयन्त्रितः कथमनुशिप्यादन्यमयमिति, न वाच्यम् । वारयति भिषगपथ्यादितरान् स्वयमाचरन्नपि तत् ॥ २॥ इति । तत्र विधेयाविमर्शो यथा-- 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशेंः किल ।

·:-
३८
प्यक्तिविक द्वितीयो विमर्शः।
इत्यागाद्विरदक्षयाम्बुदघटबन्धेऽप्यसंरब्धवान्
। योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥
अत्र संरब्धवानिति नन्समासस्तावदनुपपन्नः । तस्य हि पर्युदास एव विषयः.
तत्रैव विशेषणत्वान्नयः सुबन्तेनोचरपदेन सम्बन्धोपपत्तेः । तदुक्तम् -
"प्रधानत्वं विधेर्यत्र प्रतिपधेऽप्रधानता।
पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नन् ॥"
इति । यथा-
"जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः ।
अगृध्नुराददे सोऽर्थमसक्तः सुखमन्वभृत्।।"
न प्रसज्यप्रतिषेधः, तस्य तद्विपरीतत्वात् । तदुक्तम् -
"अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिपेधे प्रधानता ।
प्रसज्यप्रतिपेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नम्।।"
इति । यथा
"नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः
सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम गरासनम् ।
अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा
कनकनिकपस्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी" ||
इह च पर्युदासाश्रयणमसङ्गतम् अर्थस्यायुक्तत्वप्रसज्ञात् । संरब्धवत्प्रतिषेधो
छत्राभिमतः नासंरब्धवाद्विधिः तत्रैव क्रियांशप्रतिपेधावगतो नत्रः क्रियाभिस-
म्बन्धोपपत्तेः । न चासौ प्रतीयते गुणीभूतसंरम्भनिषेधम्यार्थान्तरस्यैव संरब्धवत्स-
दशस्य विधौ प्रतीतेः । न च तत्मतीतौ विवक्षितार्थसिद्धिः काचित् । तसिद्धि-
पक्षे च समासानुपपत्तिः नर्थस्य विधीयमानतया प्राधान्यादुत्तरपदार्थस्य चा-
नयमानतया तद्विपर्ययात् समासे च सत्यस्य विध्यनुवादभावम्यास्तमयप्रसाात् ।
यत्र तु विपर्ययस्तत्र समासो भवत्येव । यथा
"काल्यार्थतत्त्वावममो न वृद्धाराधनं विना ।
अनिष्टवान् राजसूयं का स्वर्ग गुख्यमश्नुते" ।।
इति ।
क्रियाफत्रशभागों वाक्येऽपोह्यो नत्रा यदि ।
क्रियांश एवापोधः स्यानेटवानितियत् तदा ॥ ३ ॥

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। अकुम्भकार इतिवद् वृत्तौ तु स्याद्विपर्ययः । इत्येप नियमोऽर्थस्य शब्दशक्तिस्वभावतः ॥ ४ ॥ इत्यन्तरलोको । तत्रापि केचिद्यामोहान्न समासमाद्रियन्ते । यथा- 'ननु साधु कृतं प्रजामृजा शशिकान्तेषु मनो न कुर्वता । न हि चेतनतामयाप्य ते विरमेयुर्गलितेन केवलम् ॥ यथा वा-'गृहीतं येनासीः परिभवभयान्नोचितमपि' इति । नन्वश्राद्धभोजीत्यत्र प्रसज्यप्रतिपेधेऽपि यथा समास इप्यते तद्वदिहापि भविष्यति । संरब्धवान्निषेधश्च प्रतिपत्स्यते नासरव्यवद्विधिरिति प्रसज्यप्रतिषेध एवायमस्तु किं पर्युदासाश्रय- णेन । नैवं शक्यं, यतो न तावदत्र नञः श्राद्वेनोत्तरपदार्थेनाभिसम्बन्धः कश्चित् प्रतीयते, अपि तु विशेप्यतया प्राधान्येन ताज्यर्थेनैव । तत्रापि कश एव प्रधानं न क्रियांशः । श्राद्धभोजनशीलो ह्यतः कर्ता प्रतीयते न तद्भोजन- मानं कर्तरि णिनेविधानात् । ततस्तदभिसम्बन्ध एव शाब्दो न क्रियाभिसम्ब. न्धः । स हि सामर्थ्यादवसीयते, तदुपादानमन्तरेण कर्तृत्वानुपपत्तेः । तच्छ्वण- मात्रविप्रलम्भकृतश्चायं प्रसज्यप्रतिषेधनमः, न पुनराडास्येन तत्र तद्रूपता नाम काचित् सम्भवति । सा हि वाक्यादेवावसीयते न वृत्तेः तयोः सिद्धसाध्यार्थ- निष्ठतया भिन्नार्थत्वाद् इति भवितव्यमेव तत्र समासेन । एवमसूर्यपश्यादिप्वीप द्रष्टव्यम् । इह तु प्रतिषेधस्य प्राधान्यविवक्षा, न विधेः । तत् कोऽवकाशः समा. सस्य । यथा- 'भुङ्क्ते सदा श्राद्धमयं परांश्चोपतापयदित्ययथार्थमेव । सम्यक् स्वभावोऽवगतोऽस्य यावन्न श्राद्धभोजी न परोपतापी' । इत्यत्र । अत्र हि प्रतीयमानसत्वादिक्रियासमन्वयो नर्थस्य प्राधान्येन प्रतीयते । न तु तद्विशिष्टस्योत्तरपदार्थस्य विधिरित्येप एव प्रसज्यप्रतिषेधविषयो युक्तो नान्यः । अन्यथात्रापि समासवैशसोपगमप्रसङ्गः पूर्ववत दुर्निवारः स्याद् विशे- पाभावात् । तस्मादस्य नजो विधेयार्थनिष्ठतया प्रधानस्यानूयमानार्थपरतया तद्वि- परीतवृत्तिना संरब्धयत्पदेन सदाचारनिरतस्येव पतितेन वृतिविद्वद्भिर्नेप्यत एवेति स्थितम् । नार्थस्य विधेयत्वे निषेधस्य विपर्यये । समासो नेप्यतेऽर्थस्य विपर्यासप्रसजतः ॥५॥ इति सङ्ग्रहालोकः । किञ्च योऽसावित्यत्र यदः केवलस्यैव मयोगोऽनुपपन्नः । यत्र ·४० व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। यचदोरेकतरनिर्देशनोपक्रमस्तत्र तत्प्रत्यवमर्शिना तदितरेणोपसंहारो न्याय्यः तयो. रप्यनुवाद्यविधेयार्थत्वेनेष्टत्वात् तयोश्च परस्परापक्षया सम्बन्धस्य नित्यत्वात् । अत एवाहुः-'यत्तदोनित्यमभिसम्बन्ध' इति । स चायमनयोरुपक्रमोपसंहारो द्विविधः शाब्दश्चार्थश्चेति । तत्रोभयोरुपादाने सति शाब्दः यथा- 'यदुवाच न तन्मिथ्या यद् ददौ न जहार तत्। यथाच- 'स दुर्मतिः श्रेयसि यस्य नादरः स पूज्यकर्मा मुहृदां शृणोति यः । • इति । एकतरस्योपादाने सत्यार्थः तदितरस्यार्थसामर्थ्यनाक्षेपात् । तत्र तदः केव- लस्योपादाने सत्यार्थस्त्रिविधः प्रसिद्धानुभूतमकान्तबस्तुविषयतयोपकल्पितसन्निधिना यदा तस्याभिसम्बन्धात् । तत्र प्रसिद्धार्थविषयो यथा--- 'द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयता समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी' । अनुभूतविपयो यथा 'ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्तीति । तथा- 'तद्वनं यदि मुद्रिता शशिकथा तच्चेत् स्मितं का सुधा सा दृष्टिर्यदि हारितं कुवलयस्ताश्चेद्विरो घिड् मधु । सा चेत् कान्तिरतन्त्रमेव कनकं किं वा बहु महे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविमुखः सर्गक्रमो वेधसः ।। प्रकान्तविषयो यथा- 'कातर्य केवला नीतिः शौर्य श्वापदचेष्टितम् । अतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः ॥ फेचित् पुनरुपाचवस्तुविपयतयोपकल्पितयोयोरप्याक्षेपादस्य चतुर्थमपि प्रकारमि- च्छन्ति । यथा--- 'ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैप यतः । उत्पत्स्यते मम तु कोऽपि समानधर्मा फालो झयं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी' ॥ पत्र स कोऽप्युत्पत्स्यते यं प्रति यलो मे सफलीभविष्यतीत्युभयोरपि तयोरा- दाक्षेपः। 'ल. सम्पन्ध' इति स पुस्तके पाठः। m .

·४१ -- तद्यथा 'न्तेर्न कभिदुक्तदोपायकारोंः । साधो ! दुराशेपा । तस्य तदभिन्नार्थत्यासिद्धेः। व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। यश्चैकवाक्ये कर्तृत्वेनोक्तो यश्चेदमादिभिः । तच्छब्देन परामर्शो न तयोरुपपद्यते ॥ ६ ॥ यतोऽध्यक्षायमाणोऽर्थः स तेभ्यः प्रतिपद्यते । न चासौ तत्परामर्शसहिष्णुरसमन्वयात् ॥ ७॥ "स वः शशिकलामौलिस्तादात्म्यायोपकल्पताम् । द्वैतबुद्धिमपात्येमा सा हि सर्वापदां पदम् ।।" ..' अत्रैवेमामित्यत्रैतददसोः प्रयोगे तयोरप्येतदेवोदाहरणं द्रष्टव्यम् । अत्र चैका- त्म्यायेति एषा हि विपदा पदमिति च पाठौं पठितव्यौ । यदः पुनरार्थो द्विप्र- • फारः सम्भवति प्रकान्तवस्तुकल्पिततत्कर्मादिविषयेण तदा तस्याभिसम्बन्धात् यथा 'यं सर्वशैला' इत्यादी ‘स हिमालयोऽस्तीति । यथा च 'आत्मा जानाति यत् पापं माता जानाति यत् पिता' इत्यादौ तदात्मा जानातीत्यर्थावगतेः । "यत् तदुर्जितमत्युग्रं क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः । दीव्यतास्तदानेन नूनं तदपि हारितम् ॥" इत्यादौ च यद्यपि तदो द्विरुपादानं सकृच यदस्तथापि तत्र यथोक्तसम्बन्धंद्वै- विध्यानतिवृत्तिः । तथा हि यदः प्रक्रस्यमानविषयेण तदपीत्यनेन तदाभिंसम्पन्धा- च्छाब्दः । यत्तदित्यस्य तु तदः प्रसिद्धतेजोनिष्ठतयोपकल्पितेन यदामिसम्बन्धादा- थः। एवश्च योऽयमिह 'योऽसावि'त्यत्र यदः केवलस्थैव प्रयोगः स केनाभिसम्बध्यता न पत्र मुक्तके तदभिसम्बन्धसहः प्रक्रान्तः कश्चिदर्थः सम्भवति यदभिसम्बन्धोऽस्य परिकल्प्येत । न च प्रकंस्यमानाम्बिकाकेसरिविपयोपकल्पितेन तदास्याभिसम्बन्धः सम्भवी तदुपादान एव तत्सम्बन्धप्रतीतिदर्शनात् । इतरथा 'यत्कोपामौ शल- भतां लेभे कामः शिवोऽवता दित्यत्रापि शिवविषयतयोपकल्पितेन तदा तत्सम्ब. धमतीतो सरतार्थतैव स्याद् इत्ययुक्त एवायं यदः प्रयोगः । "मीलितं यदभिरामताधिके साधु चन्द्रमास पुष्करैः कृतम् । उद्यता जयन कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ।।" इत्यत्र तु पादयोः प्रमादजः पौर्वापर्यविपर्यय एयायुक्तो द्रष्टव्यः, न यदो यथोक्त- विषयातिक्रमः । ननु केनेदमुक्तं यदः केवलस्ययात्र प्रयोगो न तद इति यादता तदभिन्नार्थोऽत्रादश्शब्दः प्रयुक्त एवासाविति । अतश्च तदपेक्षया वाक्यार्थविश्रा- . १. शनि' इति रापुस्तके पाठः.

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। तसिद्धौ हि प्रतीतेनिराकातैव स्यात् न तु विवादः यथा - -'न केवलंयों महतोऽपभापते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाग्' इत्यत्र । किञ्च तदभिन्नार्थ- वेऽस्योपगम्यमाने , "असौ मरुचुम्बितचारुकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलामणीः । वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः ॥" इत्यत्र मुक्तके यच्छन्दपरामर्शापेक्षा प्रसज्येत तस्य यथोक्तवस्तुविषयत्वास- म्भवात् । "यस्य प्रकोपशिखिना परिदापितोऽभू . दुत्फुल्लकिंशुकतरुप्रतिमो मनोभूः । योऽसौ जगत्रयलयस्थितिसर्गहेतुः पायात् स यः शशिकलाकलितावतंसः ॥" इत्यत्र च तच्छब्दपरामर्शस्य पौनरुक्त्यं स्यात् । कथं तर्हि यतदोषिये कविभि- रिदमेतददःप्रभृतयः शब्दाः प्रयुक्ताः प्रयुज्यन्ते च । न च बसति पर्यायत्वे त. स्मिन्नेवार्थे पदान्तरप्रयोगमाद्रियन्ते स्वस्थचेतस इति प्रयोगप्रवाहप्रामाण्यादेषां त- दभिन्नार्थता परिकरप्यते । न हि तमन्तरेण शब्दाना तदर्थनिश्चयनिबन्धनमन्यत् किश्चिदुत्पश्यामः । अत्रोच्यते । उक्तनयेन तावत् तेषां तदभिन्नार्थतानुपपत्तिरुप. ' पादितै । यदि तु तामपहृत्य गतानुगतिकतया "योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश ! निखिलं भवद्वपुः । स्वात्मपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिनः कुतो भयम् ॥" इति 'स्मृतिभूस्मृतिविहितो येनासौ रक्षतात् क्षतायुप्मान्' इत्यादिप्रयोगदर्शन- मात्रानुरोधेन तेषां सा परिकल्प्यते तर्हि यथादर्शनं व्यवहितानामेव अव्यवहितत्वे वा भिन्नविभक्तिकानामेव सा परिकल्प्यताम् । इतरया तु तेषां तत्परिकल्पना मन्याय्यमेव । तत्र हि प्रत्युत सा तयोम्तदितरपरामर्शव्यपेक्षा सुतरामुन्मज्जति यथा 'यदेतच्चन्द्रान्तर्जलदलबलीलां वितनुते तदाचष्टे लोकः' इति सोऽयं पटः श्याम इति प्रकाशस्त्रया पुरस्तादुपयाचितो य' इत्यादौ च । न चासाविहारदयं प्रयो. कव्यः सन् प्रयुक्त इति तदवस्थ एव दोपावकाशः । तस्मादपेतमकान्तसम्बन्ध ‘सहायस्यास्य यदोऽनुपपन्नमस्यमानवस्तुसमन्वयस्यैकाकिनः सार्थप्रयस्येव तप. स्विनः पथिकस्य सन्मार्मोपदेशदेशिकं तच्छन्दाध्याहारमेवैकं शरणमन्तरेण नाप- ·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। रोऽभिमतार्थसमोपायः सम्भवति । स चैवविधेषु सूक्तिरलेषु कलङ्कायमानो मनागपि न काव्यमाणिक्यवैकटिकानां सचेतसां मनास्यावर्जयितुमलमिति । अनुक्कैव परामृश्यं प्रयोगो यत्र यत्तदोः । निरन्तरः पुनस्तत्र तयोरुक्तिर्न दुप्यति ॥ ८ ॥ तयोर्निरन्तरोपात्तेप्विदमेतददस्सु च । तयोस्तेषां च नापेक्षा तेप्वसत्स्विव शाम्यति ॥९॥ उदाहरणजातं यत् तत्साकर्यसमुद्भवम् । तस्य दिड्मात्रमस्माभिरुक्तं विस्तरभीरुभिः ॥ १० ॥ इति समहश्लोकाः । अपि च अम्बिकाकेसरीत्यत्र पष्ठीसमासो नोपपद्यते यतः सर्वेषामेव समासानां तावत् प्रायेण विशेषणविशेष्याभिधायिपदोपराचितशररित्वं नाम सामान्य लक्षणमाचचक्षिरे विचक्षणाः । इतरथा तेषां समर्थतानुपपतेः । स च विशेपणविशेप्यभावो द्विधैव सम्भवति । समानाधिकरणो व्यधिकरणश्चेति । तत्राद्यः कर्मधारयस्य विषयः । यत्र तु द्वे बहूनि वा पदान्यन्यस्य पदस्यार्थे विशे- पणभावं भजन्ते सा बहुव्रीहेः सरणिः । तत्रैव यदा सहयायाः प्रतिषेधस्य च विशेषणभावो भवेत् तदा स द्विगोर्नन्समासस्य च विपयः । द्वितीयः प्रकारः कार- काणां सम्बन्धस्य च विशेषणत्वाद् बहुविधः । स तत्पुरुषस्य पन्थाः । तत्रापि यदाव्ययार्थस्य विशेप्यता स्यात् तदासावव्ययीभावस्य मार्गः । तदेवमेषां समासानां विशेषणविशेप्योभयांशसंस्पर्शित्वेऽपि यदा विशेषणांशः स्वाश्रयोत्कर्षाधानमुखेन वाक्यार्थचमत्कारकारणतया प्राधान्येन विवक्षितो विधेयधुरामधिरोहेद् इतरस्त्व- नूयमानकल्पतया न्यग्भावमेव भजेत् तदासौ न वृत्तेविषयो भवितुमर्हति । तस्यां हि स प्रधानेतरभावस्तयारस्तमियादित्युक्तम् । तचैतद्विशेषणमेकमनेकं वास्तु न तयोविशेषः कश्चित् । ननु च विशेषणत्वमवच्छेदकत्वाद् गुणभावः विधेयत्वं च विवक्षितत्वात् प्राधान्यं तत्कथमनयोर्मावाभावयोरिवान्योन्यं विरोधादेकत्र समावेश उपपद्यते येनैकत्र नियमेन समासो निषिध्येत अन्यत्र चोपकरप्येत । नैप दोषः । विरोधस्योभयवस्तुनिष्ठत्वात् शीतोप्णादिवत् । न चेह वस्तुत्वमुभयोः मम्भवति एकस्यैव वास्तवत्वाद् । अन्यस्य च वैयक्षिकत्वेन विपर्ययात् । नच वस्त्ववस्तुनोविरोधः । न हि सत्यहस्तिनः कल्पनाकेसरिणश्च कश्चिदन्योन्यं विरो- घमवगच्छति । फलभेदस्त्यनयोनिर्षियाद एव । एकस्य हि सकलजगद्गम्यः शाब्दि- काविषयः पदार्थसम्बन्धमात्रम् । अपरस्य पुनः कतिपयसहृदयसंवेदनीयः सन् ·व्यक्तिविवके द्वितीयो विमर्शः। कर्वानामेव गोचरो वाक्यार्थचमत्कारातिशय इति । अत्र क्रमेणोदाहरणानि । तत्र कर्मधारये यथा-- "उतिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपती पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विगलितकबरीभारमसे वहन्त्याः । भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना गौरिणा वः शय्यामालिकाच नीतं वपुरलसलसद्वाहु लक्ष्म्याः पुनातु.।" इत्यत्र विगलितकबरीभारत्वमलसलसद्वाहुत्वं चांसवपुपोर्विशोपणे रतेरुद्दीपनवि- भावतापादनेन वाक्यार्थस्य कामपि कमनीयतामावहत इति प्राधान्येन विवक्षित- स्वाद् न ताभ्यां सह समासे कविना न्यग्भावं गमिते । यथा चात्रैव तत्कालका. न्तिाद्वगुणितसुरंतप्रांतिवं हेतुभावगर्भ विशेषणं शौररुचिताचरणलक्षणमतिशय मादधद्विधेयनया प्राधान्येन विवलितमिति न तेन सह समासे निमीलितम् । पदमे कमने वा यद्विधेयार्थतां गतम् । न तत्समासमन्येन न चाप्यन्योन्यमहति ॥ ११ ॥ तत्रैकमुदाहृनमेय । अनेकं यथा- "अवन्तिनायोऽपमुदप्रयाहुर्यिशालवक्षान्तनुवृत्तमध्यः । आरोग्य चाममुप्णतेजास्त्वष्ट्रेव यलोल्लिखितो विभाति ॥" इति । यथा च- "विद्वान् दारसखः परं परिणतो नीवारमुष्टिंपचः सत्यज्ञाननिधिदधत् प्रहरणं होमार्जुन हेतुतः । रे दुःक्षत्रिय! कि त्वया मम पिता गान्तं मया पुत्रवान् नीतः कीर्त्यवशेषतां तदिह ते धिधिर सहसं भुजान ॥" इति । यथा वा--- "राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्यामतः प्रत्यक्षं कुरुवान्धवस्य मिपतः कर्णस्य शल्यस्य च । पीतं तस्य मयाद्य पाण्डक्वफेशाग्यराकर्षिणः कोणं जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादमृग् वक्षसः ॥" पथा च-- "हे हस्त! दक्षिण ! मृतस्य शिशोदिजस्य जीवात विस्ज शदमुनी रुपाणम् ।

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। रामस्य पाणिरसि निर्भरगर्भखिन्न- सीताविवासनपटोः करुणा कुतस्ते ।।" "एवमझराज! सेनापते ! राजवल्लभ ! द्रोणापहासिन् ! रक्ष भीमाद् दुश्शासनम्" इत्यादौ द्रष्टव्यम् । विध्यनुवादभावोऽपि वक्ष्यमाणनयेन विशेषणविशेप्यभावतुल्य. फल इति तत्रापि तद्वदेव समासाभावोऽवगन्तव्यः । यथा-- "चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिभूरियं हन्तकारः । अस्त्यैवैतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधा . बदस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥" इति । प्रत्युदाहरणं यथा "तं कृपामृदुरवेश्य भार्गवं राधवः स्खलितवीर्यमात्मनि । स्वञ्च संहितममोघसायकं व्याजहार हरसूनुसन्निभः ।।" इति । तत्राप्यमोघमाशुगमिति युक्तः पाठः । यथा वा-- "सम्तानितम्बादवलम्पमाना पुनः नुनः केसरपुप्पकाञ्चीम् । न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमावमिव कार्मुकस्य ॥" इति । अत्र मौर्वी द्वितीयामिति युक्तः पाठः । न चैवं वृत्तभङ्गाशङ्का फार्या । तस्य श्रेव्यतामात्रलक्षणत्वात् । तदपेक्षयैव वसन्ततिलकादाविव गुर्वन्ततानियमस्य सक. कैरत्राप्यनादृतत्वात् । अत एव यमकानुप्रासयोरिव वृत्तस्यापि शब्दालङ्कारत्व- मुपगतमस्माभिः । यथा च- "कारणगुणानुवृत्त्या द्वौ ज्ञाने तपसि चातिशयमाप्तौ । व्यासः पाराशर्यः स च रामो जामदग्न्य इह ॥" इति । ननु यदा विशेषणविशेष्ययोर्विध्यनुवादभावो नाभिमतस्तदा स्वरूपमात्रवि- वक्षायां नीलोल्पलादिवदत्रापि समासः प्रसज्येत न चेप्यत इत्यत्र हेतुर्वाच्यः । उ- च्यते । पाराशर्यत्वाद्यसाधारणविशेषणसामर्थ्यावसिता व्यासादय इति तेषां पया. यरूपत्वात् प्रयोग एय तापदनुपपन्नः किं पुनः समास इति पर्यायत्वमात्रं तद- भावे हेतुर्नान्यः । तद्यथा--- "शशाङ्कशेखरः शम्भुः पद्मजन्मा पितामहः" इत्यत्र । एवं तक्षक इत्यादाववगन्तव्यम् ।

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। लोहितस्तक्षक इति समासोऽत्रापि नेप्यते । लौहित्यस्य विधायुक्तन्यायातस्याप्रवृत्तितः ॥ १२ ॥ स्वरूपमात्रस्योक्ती तु लौहित्याव्यभिचारतः। उप्णोऽमिरितिवत् पक्षो न चास्त्यन्यस्तदत्यये ॥ १३ ॥ इत्यन्तर लोकौ । बहुबाहौ यथा- "येन स्थलीकृतो विन्ध्यो येनाचान्तः पयोनिधिः । वातापिस्तापितो येन स मुनिः श्रेयसेऽस्तु वः ॥" इति । अत्र विन्ध्यादिविषयत्वेन स्थलीकरणादि यद्विशेषणतयोपातं तचकर्मकर्तुर्मु-' नेरतिदुष्करकारितया कमपि प्रभावप्रकपंगवद्योतयति विन्ध्यस्य प्रतिदिवससमुन्या- याच्छादितार्कप्रकाशस्य जगदाध्यविधायित्वात् पयोनिघेरगायत्वादपारत्वाच्च वा- तापेः स्वमायापरिग्रहप्रस्तसमस्तलोकत्वात् । सतस्तत् प्राधान्येन विवक्षितमिति न' तैः सह समासे निर्जीवीकृतं । प्रत्युदाहरणं यथा- "यः स्थलीकृतविन्ध्यादिराचान्तापारवारिधिः । यश्च तापितवातापिः स मुनिः श्रेयसेऽस्तु वः ॥" इति । कोचित् पुनरनयोरुदाहरणप्रत्युदाहरणयोरर्थस्योत्कर्षापकर्षप्रातिभेदो न क- चिदुपलक्ष्यत इति मन्यन्ते । त इदं प्रष्टव्याः । किं सर्वेष्वेव समासेप्वियं तदम- तीतिः उत बहुव्रीहावेवायं शाप इति । तत्र यदि सर्वेप्ववेत्यभ्युपगमरतहि सह- दयाः साक्षिणः पृच्छ्यन्तां वयं तायन्महदन्तरमेतयोः प्रतीत्योः पश्यामः । अथ बहुबीहावेवेत्युच्यते । तदयुक्तन् । न हि प्रतीतिभेदहेतौ प्रतीतिसामर्थ्य सत्य- फम्मात् तदसम्भवो भणितुं न्याय्यः । एवं हि क्षित्यादिसामग्यामविकलायामकु. रादिकार्योत्पादाभावाभ्युपगमोऽपि मसज्येतति सर्वत्रचार्य प्रतीतिभेदोऽभ्युपगन्तव्यः । मैव या कुत्रचित् । न पुनरिदमजरतीयं लभ्यते । इह या प्रतीलिवैचित्र्यं स्पष्ट तरमवधारयतु मतिमान् । यत्र दिभावाभिथित्सयैव पदार्थानामुपनिवन्धः स्तत्रापि हि प्रधानेतरभावविवक्षानिबन्धनौ समासस्य भावाभावावुपगतायेव । यथा "सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौं । स्वयं वृतः पतिभ्यामुइया च भुवा च यः॥ इति । अत्र हि त्रैलोक्यकालङ्कारभूतौ चराचरम्य जगतो जीवितायमानौ भग- १. 'तप प्रभाव' इति गपुस्तके पाट. - ·.. व्यक्तिविवेक द्वितीयो विमर्शः। वन्तौ सूर्याचन्द्रमसौ प्रसिद्धावनूय यन्मातामहपितामहमायो विहितम्ततोऽस्य पु- रूरयसस्तो लोकोत्तराभिजनजनितं महिमानं कामपि काठामधिरोपयतः यतो वि- शेषणविशेष्यभावाभिहितेनैव न्यायेनात्राप्यनूद्यमानगतोऽतिशयो विधीयमाना फारस- ड्क्रमणक्रमेण तत्सम्बन्धिनः पर्यवस्यति । तयोहि स्वरूपमात्रं भिन्नं फलं पुनः पारम्पर्येण वाक्यार्थोत्कर्षलक्षणमविलक्षणमिति प्राधान्येन विवक्षितत्वात् न तो ताभ्यां सह समासे म्लानिमानीती । इह च "जनको जनको यस्या या तातयोचिता वधूः । आर्यस्य गृहिणी या च स्तुतिस्तस्यास्त्रपास्पदम् ॥" इति । द्विगोर्यथा- "उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वझेपु वस्य मे । दैवीनां मानुपीणां च प्रतिकर्ता त्वमापदाम् ॥" इति । अत्र हि संख्यायाः संख्येयेप्वज्ञेषु निरवशेषताप्रतिपतिफलमतिशयमादधा- नायाः प्राधान्येन विन्क्षा । तत एव हि तेषु द्विविधापत्प्रतीकारेण राज्ञः शियोप- पति परिपुप्यतीति तस्यास्तैः मह ममासो न विहितः । यथा च - "निमहात् स्वसुराप्तानां वधाच धनदानुजः । रामेण निहितं मेने पदं दशमु मूर्धसु ॥" इति । प्रत्युदाहरणमेतदेवोदाहरणं कृतसमासवेशसं द्रष्टव्यम् । नन्समासोदाहरणं - "नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचर" इत्येवमादि पूर्वमेवोपदर्शित- मुपपादितं च । प्रत्युदाहरणं यथा--- "वाच्यवैचित्र्यरचनाचारु वाचस्पतेरपि । दुर्वचं वचनं तेन यहु तत्राप्यनुक्तवान् ॥" इति । तत्पुरुषे कर्तुर्यथा- "देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्यन्मिन् हुदाः पूरिताः क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केगमहः । तान्येवाहितशसपस्मरगुरुप्पसाण भारवन्ति में यद् रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः झांधनः ॥" इति । अत्र रामेणेति रामस्य कर्तृभाग्न करणं प्रति यविशेषणत्यं ठन् तम्य दा- गणतातिरेकात्मकनुत्कर्ष शैदरमपरिपोपार्यमापन समयति तस्य निरतिशय सौर्यशालिवेन पारतरनन्यनितया च प्रेमिः । तेन तत्वाधान्यान विमप्येगा. 1. प्रमाले गार पर यथा -- ·४८ । व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । . सह समासे गुणतां नीतम् । कादीनां कारकाणामनेकेषां समशीपिकया विशेषण- भावेन यदुपादानं स द्वन्द्वन्य विषय इनि तत्स्वरूपनिरूपणायसर एव तेषां प्राधा- न्यमप्राधान्यं चाभिधास्यत इति न तदुदाहरणमिह प्रदर्शितम् । नापि विध्यनु- यादभावोदाहरणं तस्य विशेषणविशेष्यभावतुल्यफलतया तत्समानवृत्तान्तवाप- पादनात् । प्रत्युदाहरणं यथा -'यम्यावमत्य गुरुदत्तमिदं कुठारं डिम्भोऽपि राम इति नाम पदस्य हर्ता' इति । कर्मणो यथा- "कृतककुपितर्वाप्पाम्भोभिः सदैन्यविलोकितै- । बनमसि गता यस्य प्रीत्या धृतापि तथाम्बया । नवजलधरश्यामाः र: पश्यन् दिशो भवती विना काठनहृदयो जीवत्येव प्रिये! स तव प्रियः ॥" इति । अत्र वनमिति यद् गमनक्रियायाः सीताविशेषणभूतायाः कर्मभावेन विशे- पणं तत् तम्या रामप्रीतिप्रकर्पयुक्ताया अन्यकुलमहिलादुर्लभं दुष्करकारित्वं नामो- त्कर्षमर्पयति वनवासदुःखस्यातिकप्टत्वात् । स नोको रामन्य रतेरुद्दीपनता प्रति- पद्यत इति प्रधानं न गतेत्यनेन सह समासे तिरस्कृतम् । यथा च-'गुर्वमयी श्रुतपारश्वा रघोः सकाशादनवाप्य कामम् ' इति । अत्र गुर्वमित्यर्थिनोऽर्धन- क्रियामुखेन यद्विशे पगं तत् तम्य लाध्यतातिशयाधानद्वारेण रपोरुत्साहपरिपोषे पर्यवस्यतीति प्राधान्येन विवक्षितत्वान्नार्थिना सह नमासे सतामयगततां गमितम् । यथा च 'संवर्धितानां सुतनिर्विशे पम् ' इसि । प्रत्युदाहरणं यथा- 'प्रदक्षिणकिया- तीतस्तस्याः फोपमजीजनः' इति 'तमभ्यनन्दत् प्रथमप्रयोधितः प्रजेश्वरः शासन- हारिणा हरेः' इति यथाकामार्चितानामिति यथाकालप्रबोधिनामिति च । फर- "आलोकमागे सहसा नजन्त्या कयाचिदुद्वेएनवान्तमाल्यः । वन्धुं न सम्भावित एव तावत करेण रुद्धोऽपि च केशहस्तः ॥" इति । अत्र करणेति यत् केशहस्तकर्मकम्य सम्भावितस्य रोधनम्य करणभावेन विशेषणं तत् तस्याः कस्याश्चिद्रभसौत्सुक्याहप्रकर्परूपमतिराये प्रतिपादपद्वधू- परयो रूपसम्पदमसाधारणीमभिव्यनक्ति यदवलोपानन्यवधानापापिनी तावती. मपि कालकलां विधायमानां गन्यमानयानया सततं स्वाधीनेनैकेन करकमलेन गधो. ऽप्यस्य न कृतः । तेन तत् प्रधानामिनि न रुद्ध इत्यनेन सह समासेऽस्तमुपनी तम् । यथा णस्य यथा- ·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । "कर्तुमक्षमया मानं प्राणेशः प्रत्यभेदि यत् । . सोऽयं सखि! स्वहस्तेन समाकृष्टस्त्वयानलः ॥" प्रत्युदाहरणं यथा- "धात्रा स्वहस्तलिखितानि ललाटपट्टे को वाक्षराणि परिमार्जयितुं समर्थः ॥" इति । सम्प्रदानस्य यथा "पौलस्त्यः स्वयमेव याचत इति श्रुत्या मनो मोदते देयो नैप हरप्रसादपरशुस्तेनाधिकं ताम्यति । तद्वांच्यः स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही तुभ्यं ब्रूहि रसातलत्रिदिवयोनिर्जित्य किं दीयताम् ॥" इति । अत्र द्विजेभ्य इति निर्जयपूर्वकस्य भार्गवकर्तृकस्य महीदानस्य सम्प्रदान- त्वेन यद्विशेषणं तन्मह्याः पात्रसात्करणोत्कर्षमादधत् भार्गवशौर्यातिरेकस्य व्यञ्जनेन ‘दशाननस्य कोपोद्दीपनपर्यवसायि भवतीति प्राधान्येन विवक्षितत्वान्न दत्तेत्यनेन सह समासे कविना विच्छायीकृतम् । प्रत्युदाहरणमेतदेव पूर्ववद् द्रष्टव्यम् । अपादानस्य यथा "ताताजन्म वपुर्विलचितवियत् क्रौर्य कृतान्ताधिकं शक्तिः कृत्लसुरासुरोप्मशमनी नीता तथोच्चैःपदम् । सर्व वत्स! तवातिगायि निधनं क्षुद्राशु यत् तापसात् तेनाहं त्रपया शुचा च विवशः कष्टां दगामागतः ॥" अत्र तातादिति क्षुद्रातु यत्तापसादिति च ये जन्मनिधनयोरपादानभावेन विशेषणे ते तातस्य पितामहपितामहतया महामुनेः पुलम्त्यस्यापत्यतया (च?) क्षुद्रतापसम्य च गणनानहतया तयोरुत्कर्षापकपद्वारेण तद्वतः कुम्भकर्णस्य कामपि कुलीनतां शौर्या- पकप चादधाने आतुर्दशाननस्य शोकत्रपापावकेन्धनभावेन परिणमत इति प्राधान्येन विवक्षिते न ताभ्यां सह समासे गुणतां गमिते । प्रत्युदाहरणं यथा-अत्रैव 'कौर्य कृतान्ताधिकम् ' इति । यथा च 'आसमुद्रभितीशानामिति । अधिकरण:य यथा- "तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयततः सत्रिभिरिप्यते च या। प्रयान्ति तामाशुगतिं यशस्विनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागताः ॥" इति । अत्र रणाश्वमेध इति यत् पशुताया यशस्विककोपगमकर्मभूताया अधिकरण- भावेन विशेषणं तत् तम्या इतरपशुवैलक्षष्यलक्षणमातिगयमादधानं शूराणां समर.

·-- . व्यक्तिविवेके द्वितीया विमर्शः। मरणोत्साहमुद्दीपयतीति प्राधान्येन विवक्षितत्यान्न तया सह समासे समशीर्षिकता नांतम् । यथा च- "शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विश्यौपणाम् । वार्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यनाम् ॥" इति । प्रत्युदाहरणं यथाः रेणुरक्तविलिसाड़ो विकृतो प्रणभूषितः । कढा दुष्प्रत्यभिज्ञानो भवेयं रणभूषितः ॥" इति । सम्बन्धस्य यथा-- "द्वयं गतं सम्प्रति मोचनीयता समागमग्रार्थनया कपालिनः।" इति । अन कालिन इति यत् समागममार्थनायाः शोचनीयतागती हेतुत्वेनोपातायाः सन्बन्धिद्वारेण विशेषणं नत् तस्याःतन्त्र यत् नामर्थ्य तत् सुतरामुपवृहयति तस्य राकलामजलानिलयतः निन्दिताचारानिरततया च दर्शनसम्भाषणादीनामपि प्रति- पिद्धत्वात् । अतो विधेयार्थतया प्राधान्येन विवक्षितं विशेष्येण सह समासे न प्रत्यवरीकृतम् । यथा च-- "जनको जनको यस्या या तातस्योचिता वधूः । आर्यस्य गृहिणी या च स्तुतिस्तस्यास्त्रपास्पदम् ।।" इति । 'स्कन्दन्य मातुः पयसां रसज्ञ'' इति । 'कः क्षमेत तयानुज' इति । प्रत्यु दाहरणं यथा- "पृथ्वि ! स्थिरीभव भुजाम! धारयैनां त्वं कुर्मराज ! तदिदं द्वितयं दधीथा. । दिशुजराः! कुरुत तत्रितये विधीपी देवः करोति हरकार्मुकमाततज्यम् ॥" इति । अत्र हि हरमम्बन्धनिबन्धनः कार्मुकस्य गौरवातिरेको दुरारोपता चेति तत्य विवेयतया मापाच ग कार्मुकमावस्य, तच्च सत्य वृत्तावन्तरितं, तेन 'देवो धनुः पुररिपोर्विदधात्यविज्यामित्यत्र युक्तः पाठः । मम्मिश्च पाठे कल्पितार्थस्याम- युक्तम्य वात राज्याय प्रयोगपरिहाराद् गुणान्तरलाभ इति । यथा-- "कि लोभन विलदिन. म भरता यनेतदेवं कृतं मात्रा स्त्रीलपुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा । १. "तस्य' इति सपुस्तक नारिन ।

·* A । । व्यक्तिविवेक द्वितीयों विमर्शः। मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु- र्माता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ॥" अत्र ह्यार्यम्यानुज इति तातम्य कलत्रमित्युचितं वक्तुम् । यथा च--- "जयाशा यत्र चास्माकं प्रतिघातोत्थितार्चिपा । हरिचक्रेण तेनास्य कण्ठे निष्क इवार्पितः ॥" इति । अत्र हरेः सम्बन्धेन चक्रम्य जयाशास्पदत्वमिति हरेरेव प्राधान्यविवक्षा न चक्रमात्रम्य, तच्च तस्य समासेऽम्तमुपगतम् । विभक्त्यन्वयव्यतिरेकानुविधा- यिनी हि विशेपणानां विधेयतावगति. । तत एव चषां विशेष्ये प्रमाणान्तरमिद्ध- स्वोत्कर्षापकर्षाधायिनां शाब्ढे गुणभावेऽप्यार्थ प्राधान्यं विशेष्याणां च शाब्द प्राधान्ये आर्थों गुणभावोऽनूदमानत्वादित्युक्तम् । वक्ष्यते च । एतदाचार्यस्याप्यनु- मतमेवेति जायते । यदयं 'वृपल्या कामुको' 'दाऱ्या पुत्र' इत्यादी कामुकादेराको- शादपकर्षप्रतिपत्तये समासेऽपि विभनेरलु माह । कुतरतर्हि दासीपुत्र इत्यतः पुत्रप्त्याक्रोशावगतिः न ह्यत्र विभक्तिरन्ति । को वा गन्यते । वन्पमात्रमेवातः पुत्रस्य प्रतीयते नाक्रोश इति सूत्रारम्भप्रयोजनमेव चिन्त्यम् । सगास च विभक्तिलोपा- नोत्कर्षापकर्षावगतिरिति न तन्निबन्धना रमादिप्रतीतिरिति तदात्मन. काव्यन्यायं विधेयाविमर्शों दोपतयोक्त इति । अव्ययीभावे यथा "सा दयितम्य समीपेऽवस्थातुं नापि चलितुमुत्सहते । हीसाध्वसरसविवशा म्पृशति दशां कामपि नवोढा ।" इति । अत्र दयितस्येति सम्बन्धितया यत् समीपन्य विशेषणं तत तम्य सुकृतश- तलभ्यतालक्षणमुत्कर्षमादधद्रतेरुद्दीपने पर्यवम्यतीति प्राधान्येन विवक्षितत्वान्नोपद- यितमितिवत् समीपार्थेनाव्ययेन मह ममासेऽप्रसाद गमितम् । प्रत्युदाहरण 'मध्येव्योम त्रिशङ्कोः शतमम्वविगुसः म्वर्गमगै चकार' इति । अत्र हि मावतो विश्वामित्रस्य तपसः प्रभावप्रकर्षप्रतिपादनं प्रस्तुतम् । स च तम्य निरुप- करणस्य सतः शून्ये व्यामि म्वर्गसर्गमामध्येनैव प्रतिपादितो भवतीति व्योमेव प्राधान्येन विवक्षितं, न तन्मध्यम् । तेनाधिपय एवायं ममामः कावेना कृत इति । मध्ये व्योम इति युक्तः पाठः । अनेनैव न्यायेन कृतद्वितवृत्त्योरपि प्रतिषेधोऽव- गन्तव्यः तत्राप्युक्तक्रमेण प्राधान्येनरभाविवक्षाविगेयात् । तयोरुदाहरणं यथा 1. 'अरहि इनि गपुस्नरे पाटः । यथा- ·व्यनिवियक विनीयो विमर्शः। "यः सर्व कपति खलो बिभर्चि यः कुक्षिमेव सत्यतिथौ । यथ विधुं तुदति सदा गीर्पच्छेदं त्रयोऽपि तेऽहन्ति ।।" इति । अत्र सर्वादीनां कपणादिपु कर्मगावेन विशेषणतयोपात्तानामुत्कर्षाधायितया प्राधान्येन विवक्षितत्वान तैः सह वृत्तौ न्याभावो विहितः । सर्वार्थस्य भुवनाभय दानदीक्षापद्धकक्ष्याणां चोधिसत्त्वानामपि चरितस्य तदन्तःपातित्वात् । खलाः खलु दम्भादिदोपारोपणेन तदपि तेषां कपन्त्येव कायोपलक्षणात्य कुक्षेः कायस्य सर्वाशुचिनिधानत्वाद्विनश्वरत्वाच विधाश्च मकलजगदानन्दहेतुत्वात् कपणादि- कतृकार्यकारितयापराधातिरेकलक्षणमुत्कर्षमादधतां प्राधान्येन विषक्षा शीर्ष- च्छेदस्य च शारीरेपु निग्रहेषु तदतिरिक्तस्यान्यन्य निग्रहस्यासम्भवात् । यथा 'रामोऽस्मि सर्व सहे' इत्युचितकारित्वं प्रति किमुच्यते रामभद्रस्य दशरथस्य हि प्रसूतिरसाविति च । प्रत्ययोत्पत्तौ पुनर्यम्भूतमर्वादिकर्मभावः कपणादिषु क- बेश एवोन्मग्नतया प्रकाशते न कर्माराः, तत्रय प्रत्ययोत्पत्तः । वाक्ये तु यद्यपि शब्दवृत्तौ क्रियायाः प्रधानभावेन प्रतीतिन्तथापि तवान्यो विवक्षाकृतः माधनाना- मपि स प्रतीयत एव । न चैकस्मिन्नेव वाक्ये द्वयोः साध्यसाधनयोयुगपत्प्रधान- भावोऽनुपपन्न इति शक्य वक्तुं शब्दार्थसामर्थ्यविवक्षाकृतानां त्रयाणामप्येक- स्वैव विवक्षाकृतस्य प्राधान्यस्य बलीयस्तया तयाः समशीपिकाभावात् । तदिदमत्र तात्पर्य यत् कथश्चिदपि प्रभानतया विवक्षितं न तन्नियमेनेतरेण सह समासम- हतीति । इतरञ्च विशेप्यमन्यद्वास्तु न तत्र नियमः । तेन द्वन्द्वपदानां सरूपाणां च पदानामर्थम्यान्योन्यं विशेषणविशेयभावाभावेऽपि यदा प्रत्येकं कियाभिसम्ब- धोपगमलक्षणं प्राधान्यं विवक्ष्यते तदा तेषामपि समास एकशेपश्च नेप्यत एव यथा "किमञ्जनेनायतलोचनाया हारेण किं पीनपयोधरायाः । पर्याप्तमेतन्ननु मण्डनं ते रूप च कान्तिश्च विदग्धता च ॥" इत्यत्र रूपादीनां प्रत्येकं मण्डनक्रियाभिसम्बन्धकृतं प्राधान्य रसुद्दीपनपर्यवसायि विवक्षितमिति न तत् तेषां ममामेऽवसादितम् । तथा च--- "यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं त. दावृतवृन्तशतपत्रानभं वहन्त्या । दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाश्या गादं निखात इव मे हृदये कटाक्षः ॥"

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। इति । एकशेषे यथाः "प्राप्तावेकरथारूढौ पृच्छन्तौ त्वामितस्ततः । कश्च कध। अर्जुनश्च स करिः स च क्रूरो वृकोदरः ॥" प्रत्युदाहरणमेतदेव कृतकशेषमवगन्तव्यम् । यत्र पुनरेष प्रधानेतरभावो न विव- क्षितः स्वरूपमात्रप्रतिपत्तिफलश्च विशेषणविशेष्यभावस्तत्र समासासमासयोः का. मचारः । यथा- "स्तनयुगमश्रुखातं समीपतरवर्ति हृदयशोकानेः । चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीणाम् ॥" इत्यत्र तु भवत इति रिपुस्त्रीणामिति च रिपुस्त्रीणां स्तनयुगस्य च सम्बन्धित्वेन यद्विशेषणं न ततस्तेपामुत्कर्पयोगः कश्चिाद्ववक्षितः, अपि तु तत्सम्बन्धमतीति- मात्रम् । तच्च व्रतमिव भवदरिवधूस्तनद्वितयमित्यतः समासादपि तुल्यमेव । यथा चात्रैव रिपुस्त्रीणामिति रिपुसम्बन्धमात्रप्रतीतिः स्त्रीणामिति । विनोत्कर्षापकर्पाभ्यां स्वदन्तेऽर्था न जातुचित् । तदर्थमेव कवयोऽलङ्कारान् पर्युपासते ॥ १४ ॥ तो विधेयानुवाद्यत्यवियःकनिबन्धनौ । सा समासेऽस्तमायातीत्यसकृत् प्रतिपादितम् ॥ १५ ॥ अत एव च वैदर्भीरतिरेकैव शस्यते । यतः समाससंस्पर्शस्तंत्र नैवोपपद्यते ॥ १६ ॥ सम्बन्धमात्रमर्थानां समासो अवयोधयेत् । नोत्कर्षमपकर्ष वा--- , यमा "अक्षितापगलितेन्दुसुधालयाक्त- जीवत्कपालचयमुक्तमहाट्टहासम् । सन्त्रस्तमुग्धगिरिजावलिताइसक- हृष्टं वपुर्जयति हारि पिनाकपाणः ॥" इति । वाक्याभयमप्यदः ॥१७॥ पसा- ·६४ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । "यामारो ह्ययमेव में यदरयातत्राप्यमौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहतिं राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः । धिक् धिर शाजितं प्रबोधितयता किं कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिकाविलुण्टगयोच्छूनः किमि औः ।।" इति। किन्तु प्रवृतिरेतस्य रसाभिव्यक्त्यपेक्षया । शान्तशृङ्गारकरुणानन्तरण प्रशस्यते ॥ १८ ॥ यतः समासो वृत्तं च वृत्तयः काकवत्तथा । वाचिकाभिनयात्मत्वाद्रसाभिव्यक्तिहेतवः ॥ १९॥ स चार्धान्तायविः कार्यों नाधिको गद्यताप्तितः। गये हि वृत्तपैकल्ये न्यूना तद्यक्तिहेतुता ॥ २०॥. इत्यन्तर श्लोकाः । यथानन्तरोक्त उदाहरणे । तस्याच्छिन्नः पदार्थानां सम्बन्धश्चेत् परस्परम् । ' न विच्छेदोऽन्तरा कार्यो रसभाकरो हि सः ॥ २१ ॥ यथा- 'माद्यदिग्गजगण्डभितिकपणैर्भग्नसवञ्चन्दनः' इति । अत्र हि क्षुण्णदय- चन्दन इति युक्तः पाठः । काप्ययमपि पाठो दृश्यते । विधेयत्वं चैतत्प्राधान्योप- लक्षणमव्यभिचारात् । ततश्च प्रधानाविमर्शोऽपि दोषतयावगन्तव्यः यथा-- "मेहं समापिवति फजलमादधाति सर्वान् गुणाम् दहति पात्रमधः करोति । योऽयं रुशानुकणसञ्चयसम्भृतात्मा दीरः प्रकाशयति तत् तमसो महत्त्वम् ॥" मंत्र हि प्रकाशनक्रियाया एवं प्राधान्यविवक्षा नान्यासामिति तासां तत्समीषि- फया निर्देशो दोष एव । स हि शत्रादिभिरेव वक्तुं न्यायो नाख्यातेन । यथा-- "निभाणः गतिमाशु प्रशमितयलवचारकोर्जित्यगुयीं कुर्वाणो लोलयाधः गिखिनमपि लसचन्द्र कालावभासम् । आधेयादन्धकारे रतिमलिशविनीमायन् वीक्षणानां पालो लक्ष्मीमपारामपर इव गुहोऽहर्पतेरातपो वः ॥" इत्यादौ । सर्वासां पुनः प्राधान्यविवक्षायां माख्यातवाच्यत्वं दोपः । यथा- ·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ।। "सौधादुद्विजते त्यजत्युपयनं द्वेष्टिःप्रभामैन्दयी द्वारान्नश्यति चित्रकळिसदसो नेपं विषं मन्यते । आस्ते केवलमन्जिनीफिसलयप्रत्तात्शय्यातले सङ्कल्पोपनतत्वदाकृतिरसायत्तेन चितेन सा॥" यत्रैककर्तकानेका प्राधन्येतरभाक् क्रिया । तत्राख्यातेन याच्याद्या शत्राधैरपरा पुनः ॥ २२ ॥ इत्यन्तर-श्लोकः : । ननु चाचार्येणैवानिष्टनिवृत्त्यर्थं समांसविधौ बहुलग्रहणं कृतम् । अतस्तेनैव कचिदेवविध विषये वृत्तिन भविष्यत्यन्यत्र भविष्यतीति किमनेन प्रधाने- तरभावपार कल्लनप्रयासेन । सत्यम् । किन्तु समासाययः प्रधानेतरभावविवक्षानि- बन्धनस्य च तत्मतिपेधयोत्सर्गापवादभावनावस्थानं द्रष्टव्यमित्यपवादस्यैवायं वि- पयो, भवितुमर्हति न बहुलग्रहणस्य । यत्र तु कचिदुत्सर्गापचादयोपियव्यव- स्थानियमः कथञ्चनापि कर्तुमशस्यः स तत्य विषयो वेदितव्यः । अन्यथा गोदः कम्बलद इत्यत्राणभावोऽपि तद्विपयः स्यात् । इह तूतक्रमेण नियमः शक्यक्रिय एवेति नायं बहुलग्रहणात्य विषयः कल्पनीयः । न चायगर्थ. स्वमनीपिकयैवास्माभि- रुपकल्पितः किन्तर्याचार्यत्याप्यभिमत एव यदयं समासविधौ समर्थग्रहणं कृत- वान् । केवलं तदभिप्रायमनवगच्छद्भिर्व्याख्यातृभिः सापेक्षतादिदोपान्तरन्यावृतिपर- तयैव यद् व्याख्यातं न पुनरेतद्यावृत्तिपरतयापीति तदभिप्रायमेवास्माभिः प्रकटय- द्विस्तस्यहार्थत्वमपि प्रतिपादितं न त्वपूर्व किश्चित् । विधेयोद्देश्यभावोऽयं वक्तुं वृत्त्या न पार्यते । यत् तेनानभिधानं वा समर्थग्रहणं च वा ।। २३ ।। कारणद्वयमेवेष्टं बहुलगहणं न तु । अशक्यनियमो धर्थो विषयस्तस्य नेतरः ॥ २४ ॥ इति सहश्लोको । यद्वा कवीनामेवेप विषयो न खण्डिकोगध्यायानामित्यनवगत. तदभिप्रायस्तैरुपेक्षितमेतत् ते हि स्वप्नेऽन्य नासादितसाहित्य सुधारसास्वादचमत्काराः शुकशब्दव्युत्पतिमात्रोपजनिताभिमानदुर्विदग्धा विविधाभिधानाधानाद्धारा आभ- धेयप्रतिवचित्र्यविवेककोगलशालीना लक्षणमातीत्येव रमाभिव्यक्तिविषमतमपर- मपि बहुतरमवकरमायं प्रयुजत इति रसास्वादानुगुणमयोगारहितचेतसां फवीना- मेव तचिन्तोचिता नान्येषाम् । अस्माभिस्तु विस्तरतम्तत् पुरस्तादभिधास्यते।

·ग्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । प्रकरणकाक्वादिसखो यस्यार्थोऽर्थान्तरं प्रकाशयति । इप्टार्थभङ्गभीतेः शब्दो न समासमर्हति सः ॥ २५॥ इति सहमहार्या । इस्थमवस्थिते समासासमासयोर्विषयविभागप्रतिनियमे सति यदेतदिहा- बिकायाः केसरिणो विशेषणमाबेनोपादानं तत् किमितरकेसरिव्यावृतिमात्र- फलम् आहोत्विदसमासे या समासादितभगवतीपादार्पणप्रसादोपनताविश्वातिशायि. शौर्यातिरेकप्रतिपादनप्रयोजनम् । तत्र प्रथमपक्षे तस्य केसरिणो विवक्षितजाति- मात्रविहितहेवाकातिरिक्तचमस्कारातिशयाविर्भावोऽन्यकेसरिण इव निर्निवन्धन एवं स्यात् । न हीतरेभ्योऽन्यसम्बन्धिभ्यः स्वतन्त्रेभ्योऽपि वा व्यावृत्तस्य तस्याम्विका- सम्बन्धमात्रात् तस्याः कामप्युपकारकणिकामनासादयत एयाकस्मात् तथाविधचम. काराविर्भावः सम्भाव्यते । अथ जात्यन्तरावच्छिन्नो विशिष्ट एव येसरी केसरि- शब्देनात्राभिमतः यत्र स्वजातिनियत एव स तादृशोऽतिशयो येनासावितरके- सरिसाधारणेन हेवाकलवेन लज्जमानः करिकीटजलदशकलावज्ञया दिग्द्विरदप्रळय- पयोदघटाउन्धेऽपि न संरभते, यथा 'मोहन्तु हरेविहऊमो हन्तु' इत्यत्र विहङ्गम- शब्देन विहङ्गमविशेषो गरुडजात्यवच्छिन्नः कश्चिदेव प्रत्याय्यते । तत्र च यथा भग- वतो हरेरतिशयाधानानपेक्षयेव सम्बन्धमात्राद्विशेपणभावत्तद्वदिहापि भविष्यती यु- च्यते । तदप्ययुक्तम् । भगवत्यनुप्रहसम्पासम्पर्फशून्यत्य कल्याचदेवंविधस्य केसरि- विशेषस्य भगवतीवाहनत्वेनाप्रसिद्धः । न चायमर्थः कवेरभिप्रेतः । तथा यसमाभि- योगाभिमुखीभूतभगवत्सरस्वतीप्रमादासादितासामान्यपैदुप्यातिशयशालिनमात्मान मन्यमानस्य कस्यचित् ५वेरितरमनीषिमात्रसमुचितेनाचरितेन लजमानस्य मह तोऽपि तज्जातीयानगणयतो निजगुणगरिमोदामदर्पकण्डूविनोदमुखसमाश्रयमनुरूप- मपरमपश्यतः सहृदयचूडामणिमानिनो विमनसः समानधर्माणमप्रवृत्तमवाधिका- केपरिणं पुरस्कृत्य स्वामित्रायाधिकरण नेत। न च तत्र स्वामावक एव कविचार- मकारातिशयलाभोऽभिमतः अपितु सरस्वतीपादप्रसादजनित एव । तस्याश्चात्मनः धोभयोरपि पिम्पप्रतिविम्बमावेनाम्बिकाकेसरिणोरुपादानात् । द्वितीयपक्षपरिग्रहे पुन- नं भवितव्यमेव समाप्तेन अम्बिकाया विशेषणम्नाया उत्साहगरिपोपपर्यवसायिकेस रिचमत्कारातिशयाधाननिपन्धनभावेन विषेयतया प्राधान्येन विवक्षितत्वात् समासे . १. 'मात्मा' इनि सपुस्तके पाठः ।

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः।
चास्य विध्यनुवादभावस्य निमज्जनादित्युक्तमेव । ननु च यदि विशेपणस्य विवाक्षि-
तत्वे सति विशेप्यस्य कोऽपि चमत्कारः समुन्मिपति स च तस्य समासेऽस्तमुप-
यातीत्युच्यते तर्हि समासादसौ न प्रामोति इप्यते च कश्चित् ततोऽपीति वृत्तिवा-
क्ययोस्तस्य यदेतदुदयाम्तमयपरिकल्पनं तदयुक्तमेव । उच्यते । उदयास्तमययो-
र्यत् तावदर्थस्य वैचित्र्यं तदुपदर्शितमेव प्राक् । यत् पुनः समासे चमत्काराभाव-
प्राप्तिप्रसञ्जनं न तच्चोद्यम् । इष्टं हि नामाप्राप्त्या चोद्यते । न चास्माभिरसौ समा-
सादपीप्यते वाक्यादेव तत्सिदेरिष्टत्वात् । यन्तु ततोऽपीप्यते तेषां वृत्तिवाक्ययो-
नमिदमर्थवौचत्र्यं न प्रतिभातमेव । या पुनरेषां वृत्तेरपि चमलारातिशयावगतिः
यथा
.
।
"मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु-
र्माता तातकळत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम्"
इत्यार्यानुज इत्यतम्तातकळत्रम् इत्यतश्च सा प्रान्तिरेवाभिमानिकी शुक्तिरजतप्रती-
तिवत् । परमार्थतस्तु सा व्यान्यावाक्यादेव तेषां, न समासात् , केवलं तत्रारोपि-
तेत्युदयाम्तमयपरिकल्पनमुपपन्नमेवेति सिद्धम् । तामादेवमत्र पाठः कर्तव्यः ।
"उद्योगः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहम्य यः
सर्वम्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेश. किल ।
इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदद्घटाबन्धेऽपि नोयुक्तवान्
योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं गौर्या हरिर्यातु मः ॥"
इति । इत्थश्चोक्तदोपत्रयावकाश प्रतिविहितो भवति । यद्यपि च योऽसावित्यत्र
प्रतिपादिताभिसम्बन्धक्रममेकमेव तदमुपादाय सोऽयमिति पाटे विपर्यासिते सत्येक
वाक्यतायां न यथोक्तयत्तदभिसम्बन्धोपावकाशः यथा-
"तस्य प्रयातस्य वसथिनीनां पीडामपर्याप्तवतीव सोढुम् ।
वसुन्धरा विष्णुपदं द्वितीयमध्याउरोहेच रजश्छलेन ॥"
इत्यत्र, तथापि तत्रार्भस्य चमत्कारानिगयो न्यग्भवत्येव । म हि भिन्नवास्यतायामेव
सहृदयैकसंवेद्यः ममुन्मिपतीति तदनुगुणार्थोऽयमेव पाठः श्रेयानिति ।
यत्रोत्कर्पोऽपको वा विशेष्यन्य विशेषणात् ।
तदेव या विधेयं म्यात समामन्तत्र नेप्यते ॥ २६ ॥
अन्यत्र त्वर्थमम्बन्धमाने यन्तुमभीमिते ।
कामचारम्तदर्थ हि समर्थग्रहणं मतम् ॥ २७ ॥

·व्यक्तिविक द्वितीया विमर्शः. - . न तु सापेक्षताद्यन्यदोषजातनिवृत्तये । पिनोः सुतेन बन्यत्वे सा हि न्यायेनं सिध्यति ॥ २८ ॥ इति समहश्लोकाः । कान्यकाञ्चनकपाश्ममानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यम्य सर्वनिरवद्यतोदिता श्लोक एप सं निदर्शितो मया ॥ २९ ।। प्रक्रमभेदोऽपि शब्दानौचित्यमेव । स हि यथापक्रममेकरसप्रवृत्तायाः प्रतिपत्तृप्रठी- तेरुत्वात इव परिस्खलनखेददायी रसभङ्गाय पर्यवस्यति । किश्च सर्वत्रैव शब्दा- र्थव्यवहारे विद्वद्भिरपि लौकिकक्रमोऽनुसतव्यः । लोकश्च मा भद्रसास्वादप्रतीतेः परिग्लानतेति यथाप्रक्रममेवैनमाद्रियते नान्यथा । म चायमनन्तप्रकारः सम्भ- वति । प्रकृतिप्रत्ययपर्यायादीनां तद्विपयभावाभिमतानामानन्त्यात् । तत्र प्रकृति- प्रक्रमभेदो यथा- "सततमनभिभापणं मया ते परिपणितं भवतीमनानयन्त्या । गतधृतिरवलम्बितुं वतासूननलमनालपनादहं भवत्याः ।।" अत्र हि भापतिलपत्योरुभयोरपि वचनार्थत्याविशेपेऽपि यदा भाषतिप्रयोगप्रक्रमेण वस्तु वक्तुमुपकान्तं तदा तेनैव निर्वाहः कर्तुमुचितो नेतरेण । एवविधस्य प्रक्रमा- भेदाख्यम्य शब्दौचित्य स्य विध्यनुवादप्रकारत्वोमगमात् । यथा - "ताळा जाआन्त गुणा जाळा दे सहिअएहि घेप्पन्ति । रइकिरणाणुग्गहिआइ होन्ति कमळाइ कमळाइ ।।" यभा च "ऐमेअ जणो तिम्सा देउ कवोलोपमाइ शशिबिम्बम् । परमत्थविभारे उण चन्दो चन्दो विष बराओ ॥" अन्न झुत्कर्षापकर्षमात्रविवक्षया परिकल्पितभेदेऽप्येकस्मिन्न विषयानुपाद्यविषयेणे- कनैताभिधानेन विध्यनुवादभावो भणित इति प्रक्रमाभेदप्रकार एवायमिति मन्त. व्यम् । केवलं पर्यायप्रक्रमभेदनिवृत्तये शशिबिम्बमित्यत्र चन्दमिणमिति पाठ परि- गमायव्यः । यथा च- 'एवमुक्तो मन्त्रिमुरुयै रावणः प्रत्यभापत ।" १. 'दशवप्र' इति राम्ते पाटः. २. तदा जायन्ते गुमा यदा ने सहदयमन्त । रविकिरणानगृहीनानि भवन्ति कमलानि कमाने । ३. एयमेव जनस्तस्या ददाति कपात्रोपमायां शशिविम्बम् । परमार्थविचारे पुनधन्द्रपन्द्र इव वराकः ।। - + ·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । इति । तेन प्रत्यवोचत इत्यन्न पाठो युक्तः । यथा च- "नाथे निशाया नियतेनियोगादस्तं गते हन्त निशापि याता । कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नातः परं भद्रतरं समस्ति ।" इति । अत्र हि गता निशापीति युक्तः पाठः नचैवं शब्दपुनरुक्तिदोषप्रसङ्गः यथान्ये मन्यन्ते 'नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण' इति, तयोभिन्नविषयत्वात् । यथो- द्देश हि प्रतिनिर्देशोऽम्य विषयः । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावाभावविषयस्तु शब्दपुनरु- क्तिदोप इति कुतस्तस्य प्रसङ्गः । "बजतः क तात! वजसीति परिचयगतार्थमस्फुटम् । धैर्यमभिनदुदितं शिशुना जननीनिभर्त्सनविवृद्धमन्युना ।।" इत्यत्र शिशुना जतिरेव प्रयुक्तो न बजतिः, तत्रैव परिचयगतार्थत्वास्फुटत्वधैर्य- भेदित्वसम्भवात् । केवलं शक्तिवैकल्याद्रेफोऽनेन नोच्चारित इति प्रत्युदाहरणमेतत् । सर्वनामप्रक्रमभेदो यथा- "ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्रेक्ष्य, च शूलिनम् । सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थ तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः ।।" अत्र हि भगवन्तं शूलिनं प्रक्रान्तमिदमा परांमृश्य तेनैवोक्तरीत्या तत्परामर्शः कर्तु युक्तो न तदा तयोर्देवदत्तयज्ञदत्तशब्दयोरिव भिन्नार्थत्वात् । न चासौ कृत इति सर्वनामप्रक्रमभेदः । न चैवं यत्तदोरिदमेतदवसां चाभिन्नार्थत्वेऽप्येतद्दोपविषयत्व- प्रसङ्गः । तेपामुक्तप्रकारेण स्वभावतोऽन्योन्यापेक्षसम्बन्धोपपादनात् । तेनेदमादि- मिमिभिस्तस्य परामर्शो, न तदेति स्थितम् । प्रत्ययप्रक्रमभेदो यथा "रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमंतेरवाप्यते । परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथाः शरीरिणाम् ॥" इति । अत्र हि 'कुत एव तु सानुरोदना'दिति युक्तः पाठः । यथा च- "यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंस्न्यामतिवर्तितुं वा । निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवावमुपैति मिद्धिः॥" इदं चापरमत्र प्रक्रमभेदानुपनि दोपान्तरमप्याविर्भवति, योऽयं विकल्पार्थवृत्तेवा- शब्दस्य समुच्चयार्थम्येव चगब्दस्याविषय एवं प्रयोग इति वक्ष्यते । तेन 'यशो- ऽधिगन्तुं मुखमीहितुं वेति युक्तः पाठः । 1. 'मृतापि लभ्यते' इति रापुस्तके पाठः. - २. दि दहिनाम्' इति पुस्तक पाठः, ·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। "पृश्चि! स्थिरा भव भुजङ्गम ! धारयैनां वं कूर्मराज! तदिदं द्वितयं दधीथाः । दिगुजराः! कुरुत तत्रितये दिर्धापी देवः करोति हरकार्मुकमाततज्यम् ॥" इत्यत्र पृथ्व्यादिविषयः प्रैपलक्षणोऽर्थः कविना वक्तुं प्रक्रान्तः । तम्य प्रत्ययभेदेऽपि निर्मूदत्वात् प्रेपाथीनां पदानामुद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावेनोपादानं न कृतमिति नैतादृशः प्रत्ययप्रक्रमभेददोपस्य विषयोऽवगन्तव्यः । पर्यायप्रक्रमभेदो यथा- "महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम् । अनन्तपुप्पम्य मधोहि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा ।" इत्यत्र हि पुत्रापत्यशब्दावेव पर्यायत्वात् प्रक्रमभेदविपयौ । न पुप्पचूतशब्दो तयोः सामान्यविशेपवचनत्वादित्यपत्यवतोऽपीति युक्तः पाठः । यथा च 'उदन्व- च्छिन्ना भः सच निधिरपां योजनशतम्' इति । अत्र हि 'मिता भूः पत्यामां स च पतिरपा योजनशतम्' इति युक्तः पाठः । एवञ्च छिदिक्रियाक रुदन्वत उक्तन येन विधेयतया प्राधान्यात् समासानुपपत्तिदोपोऽपि परिहतो भवति । यथा चा--- "वरं कृतध्वस्तगुणादत्यन्तमगुणः पुमान् । प्रकृत्या घमणिः श्रेयान् नालङ्कारश्च्युतोपलः ॥" एवं- "खमिव जलं जलमिव सं हंस इव शशी शशीव कलहंसः । सुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि ॥" इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । विभक्तिप्रक्रमभेदो यथा- "धैर्येण विश्वास्यतया महस्तीमादरातिप्रभवाञ्च मन्योः । चार्य न विद्वसु सुते मघोनस तेषु न स्थानमवाप शोकः ।। न चायं समुच्चयस्य विषयः । स हि तुल्यकक्ष्यत्वादभिन्नविभक्तिकानेकार्थविषयो वेदितव्यः । यदुक्तम् - "तुल्यकश्यतया यत्र पदार्थाः म्युर्विवक्षिताः । सनुचयो विकलो पा ती दुपतान्यथा ॥" इति । न चान तथाविधोऽर्था समस्तीति, समुच्चयार्थयोश्चगब्दयोरपि प्रयोगोऽनुप- पनः । तेनान तत्रिण विद्वेषिभुवागसा च' यद्वत्सु वीर्य तनये मपान' इति पाठी विपरिणयितन्यो।

·व्यक्तिविवेके द्वितीया विमर्शः। "बभूव भस्मैव सिताङ्गरागः कपालमेवामलशेखरश्रीः । उपान्तभागेषु च रोचनाङ्कः सिंहाजिनस्यैव दुकूलभावः ॥" अत्रापि 'मृगेन्द्रचर्मैव दुकूलमध्ये ति युक्तः पाठः । अम्मिश्च पाठे रोचनात्वस्य द्रव्यधर्मत्वाद् दुकूलभावविशेषणत्वानुपपत्तिपरिहाराद् गुणान्तरलाभः । उपसर्गप्र- क्रमभेदो यथा "विपदोऽभिभवन्त्यविक्रम रहयत्यापदुपेतमायतिः । नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रियः ।। इति । तेन तदुपेतं विजहाति चायति' रिति युक्तः पाठः । वचनप्रक्रमभेदो - यथा - . . "काचित् कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधे मन्दवकेन्दुलक्ष्मी- रश्रीकाः काश्चिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्भान्तसत्त्वाः । भ्रेमुर्वात्या इवान्याः प्रतिपदमपरा भूमिवत् कम्पमानाः प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरोभावि नार्यः शशंसुः॥" अत्र हि 'काश्चित् कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधुर्मन्दवक्रेन्दुशोभा' इति युक्तः पाठः । यथा च 'अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति युप्मत्प्रसादेन' इति । अत्र ह्येकवचनेन भगवतीमेकां सम्बोध्य प्रसादसम्बन्धितया यस्तम्या बहुत्वनिर्देगः स वचनप्रक्रमभेदो दोपः । तेनात्र भवतीप्रसादेनेति युक्तः पाठः । तिडन्तप्रक्रमभेदो यथा अत्रैव 'अपरा भूमिवत् कम्पमाना' इति । अत्र हि कम्पमापुरित्युचितः पाठः । एकस्याः क्रियायाः प्राधान्याभावादित्युक्तम् । कालविशेषप्रक्रमभेदो यथा "सस्नुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जार्विसान्धृतविकासिविसप्रसूनाः । सैन्याः, श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्व- दोपप्रवादममृजन्नगनिग्नगानाम् ॥" अत्र हि सानादी यः कालविशेषः प्रक्रान्तः स नेजनादो भेद नीत इति प्रक्रमभेदो दोपः । तेन 'सन्नुः पयामि पपुरम्बरमानिनेजुर्जक्षुर्विमान्धृतविकासिविसप्रसूनाः । सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्वदोपं वनेषु सरितां प्रसभं ममार्जुः' इति युक्तः पाठः । यदि वा दोपोऽयमनुद्भावनीय एव । कालविगेपस्य विवक्षामात्रभावितयान- वस्थितत्वात् । यदाहुः -- 'परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुदर्शनविपये दर्शन- योग्यत्वात् परोक्षस्याविवक्षायां लट् भवत्येव । अजयजयन्तो भूतानि' इति । .

·व्यक्तिविवेके द्वितीया विमर्शः। सतोऽपि चासतो वापि चाविवक्षा भवति यथानुदरा कन्येति । अर्थस्य तदतद्भावो विवक्षामानतो भवेत् । यत्र प्रक्रमभेदोऽयं न तत्रोदाम्यते बुधैः ॥ ३० ॥ यथा विशेषकालस्य शीलादिप्रत्ययेषु च । कर्जुश्च फलवत्तायां तेन ते नौपदर्शिताः ॥ ३१ ।। इति सम्मह-लोको. ॥ कारकशक्तिप्रक्रमभेदो यथा गाहन्तां महिपा निपानसलिलं शृमुंहुम्ताडितं छायावदकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्पतु । विसब्धं क्रियतां वराहततिभिर्मुम्ताक्षितिः पल्वले विधान्ति लभतामिदं च शिथिलग्यारन्धमस्मद्धनुः ।।" इति । अत्र हि 'कुर्वन्त्वस्तमियो चराहततयो मुस्ताक्षतिम्' इत्युपपन्नः पाठः । यथाच-- "कृतवानसि विप्रियं न मे प्रतिकूलं च न ते मया कृतम् । किमकारणमेव दर्शनं विलपन्त्य रतये न दीयते ॥" पत्रापि 'नच तेऽहं कृतवत्यसम्मतम्' इति । यथा च -- "सजलजलधरं नभो विरेजे विहृतिमियाय रुचिस्तटिल्लतानाम् । व्यवहितरतिविग्रहवितेने जलगुरुभिः स्तनितदिगन्तरेषु ॥" शान्दः प्रक्रमभेदो यथा-- चारुता वपुरभूपयदासां तामनूननवयौवनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदो दयितसझेतिरेनम् ।।" इति । अत्र हि 'तमपि वल्लभसङ्ग' इति युक्तः पाठः । यथा च- 'सस्नुः पयः पपुरनेनिजुरम्पराण जरुर्बिसान् धृतविकासिविसप्रमूनाः ।" इति । अत्रापि 'जार्विसं विकचमस्य दधुः प्रसूनम् ' इति युक्तः पाठः । अस्मिश्च पाठे विसशब्दस्य पौनरुक्त्यदोपपरिहाराद् गुणान्तरलाभः । यथा च--- "समतया वसुदृष्टिविसर्जननियमनादसतां च नराधिपः । अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा ।" अत्र बनुयातकियाकर्मभावो वरुणस्यार्थः प्रक्रान्त इति तत्राम्य तादृश एव हेतुरुपा- दातुं युक्तः । यस्त्वसन्नियमनलक्षणः शान्दो हेतुरस्यान्येपामियोपात्तः स प्रक्रमभेदो १. 'मभूषः' इति सपुस्तके पार ।

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । दोषः तस्याप्युक्तयुक्त्या रसभङ्गपर्यवसायित्वात् । तेनायमत्र पाठः पठितव्यः । 'नियमयन्नसतः स नराधिप' इति । एवञ्च विभक्तिपक्रमभेदश्चशब्दश्चोक्तनयनिर- स्तसमुच्चयविषयमावः क्रममेददुष्टश्च परिहती भवतः । एवमन्येऽप्यवगन्तव्याः । एपां चान्योन्यसाकर्याक्लोप्टसञ्चारक्रमेण बहवः प्रक्रमभेदप्रकाराः समुद्भवन्ति । ते स्वयमेवाभ्यूह्याः । तद्यथा--- 'नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रियः ।' इति । अत्र हि द्वयोः प्रकृतिप्रत्यययोः प्रक्रमभेदः । तेन 'न लघुर्जातु पदं नृपश्रिय इति युक्तः पाठः । आर्थः प्रक्रमभेदो यथा अनन्तरोदाहरणयोराधमाहितविपर्ययम् । तद्यथा मत्तता दयितसङ्गमभूषा भूपयत्यसमसायकलक्ष्मीम् । साप्यनूननवयौवनयोगं तद् वपुस्तदपि चारुतरत्वम् ॥" इति । अत्रापि हि 'मत्ततां दयितसङ्गतिरेपा' इत्युचितः पाठः । क्रमप्रक्रमभेदो यथा- "तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दो- यमिदमयथार्थ दृश्यते मद्विधेषु । विसृजति हिमगभैरग्रिमिन्दुर्मयूखै- स्त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारीकरोपि ॥" इति । ननु च प्रकृतिप्रत्ययपर्यायादीनां प्रक्रान्तानां भेदेऽपि प्रधानभूतस्यार्थस्या- भेदाच्छन्दमात्रस्य भेदे सति न किञ्चिदेकरसायाः प्रतीतेः परिम्खलनमुपपद्यत इति कथमयं प्रकृत्यादिप्रक्रममेदो नाम शब्दानाचित्यमित्युक्तम् । उच्यते । सर्व एवा- यमेवजातीयः प्रक्रमभेदः प्रायेण विध्यनुवादभावप्रकार इत्यवगन्तव्यम् । न च-त- प्राप्यसत्यप्यर्थभेदे शब्दभेदमाद्रियन्ते वक्तारः । यथा--- "यदधरदलमाश्रितं प्रियाया वदनसरोरुहसाम्यमेति यश्च । तदमृतममृतं स इन्दुरिन्दुर्विपमितरत् तमसा समस्तथान्यः ॥ इति । अस्त्ववम् । यस्त्वयमन्यः शान्द आर्थश्चेति द्विविधः प्रक्रमभेद उक्तः सोऽनु- पपन्नः । यतः 'चारुता वपुरभूपयदासा'मित्यादौ भूषणभूप्यभावादिरूपं किमपि वस्तु प्रत्याय्यं वर्तते । तच शब्दादर्थादुभाभ्यामपि वा प्रतीयताम् । कस्तत्र प्रक्रमभेद- नियम प्रत्यभिनिवेशः यद्भेदाभेदाभ्यामनौचित्यमौचित्यं च स्यात् । नहि " ·व्यक्तिपिवक विनीयों विमर्शः। "शुचि भूषयति श्रुतं वपुः प्रशमन्तस्य भवत्यलक्रिया । प्रशमाभरणः पराक्रमः स नयापादितासिद्धिभूपणः ।।" इत्यादी सत्यपि प्रतीतिपरिम्सलने नानीचित्यसम्पर्शः कश्चिदुपलभ्यत इति तदेतद- विदितशब्दार्थव्यापारविभागस्यैवाभिधानम् । अन्यो हि गलव्यापारविषयोऽर्थोऽन्य- थार्थव्यापारविषयः । तत्र यः प्राधान्येन प्रतिपादयितुमिप्यते स ठान्दव्यापारवि- 'पयः, तस्य माक्षात् तदभिसम्बन्धसम्भवात् । अन्यन्त्वर्थव्यापारविषयो विपर्य- यात् । एवञ्च सनि यदायं भूपणभूप्यमावः प्राधान्येन वक्तुं प्रक्रम्यते तदा शब्द- व्यापारपिपासी विषयो भवितुमर्हति नार्थव्यापारण्येति विषयविभागे व्यवस्थित सति तयोर्यदन्यथाकरणं तदेकरसायाः प्रतीतेः परिस्खलनहेतुर्भवत्यनौचित्यमि- युक्तं यथा पूर्वोक्त उदाहरणद्वये । यत् पुनः 'शुचि भूपयती'त्यादौ सत्यपि प्रक- ममेददोपे नानौचित्यसंस्पर्शः कश्चित् संवेद्यत इत्युक्तं, तत्र 'चपुपः शुचे भूषणं श्रुत मिति. 'तां मदम्तमपि वभसङ्ग' इति चोभयत्रापि पाठविपर्यासात प्रक्रमभेद- दोपद्वये परिहने सत्यनयोः प्रतीत्योर्याशाचित्यमनौचित्यं वाविर्भवति तत्प्रतीति- परमार्थविदः सहृदया एव विवक्तुमलमिति त एव प्रष्टव्याः । नान्ये । ते घुभय- त्रापि सादृश्यमेवावगच्छन्ति । यदि या शुचि भूपयतीत्यादौ भूपणभूप्यभावशृङ्ग- लायां यथासम्भवं भाशिभणितिविवैचित्र्यमानं कवेर्विवक्षितं, तय निय॒ढमिति तदप- हतचेतसा प्रतीतिम्खलनग्वेदानवधारणम् । अथ यदि शब्दव्यापारविषयस्यैवार्थस्य प्राधान्यं नान्यस्येत्युच्यते, तर्हि 'चक्राभिपातप्रसभे' त्यादी 'लावण्यकान्तिपरिपूरित- दिङ्मुखेऽस्मिन् ' इत्यादी 'कृतककुपितैर्वापाम्भाभि रित्यादौ च बस्तुमात्रम्यालङ्का- रस्य रसादेश्च प्रतीयमानम्यार्थम्यावाच्यस्यैव प्राधान्यं न स्यात् । तच्चानिष्टं भवति । तयोरमिधूमयोरिव गम्यगमकभावेनावस्थानान् प्रधानेतरभावस्यावश्याभ्युपगम्य- स्वात् । अत्रोच्यते । प्रतीत्यपेक्षमनयोः प्राधान्यमप्राधान्यं चावस्याप्यते । वाच्यस्य प्रतीतिः शब्दव्यापारविषय इति तम्य प्राधान्यमवस्थाप्यते । प्रतीयमानस्य पुनर- न्यथेति तस्याप्राधान्यमेवेत्युक्तम् । यत्- पुनर्वस्तुमात्रादीनां प्राधान्यमवस्थाप्यते, तद्वाच्यप्रतीयमानयोधूमाग्न्यारिव गम्यगमकभावापेक्षथैव न प्रतीत्यपेक्षया । तदपेक्ष. यैव च कांचद्वाच्यस्याप्यप्राधान्यमुच्यत । ननु यदि प्रततिरेकरसप्रसृत्तायाः परिरख. लनहेतुत्वादय प्रक्रमभेददापोऽनौचित्यमित्युच्यते तदिदानीभेकस्मिन्नेव वस्तुनि निर्वर्ण्यमाने महाकवीनां या विचित्रामहिमणितयोऽलकारसंज्ञास्तास्वप्ययं प्रकम- भेददोषो दुनिषेधः स्याद् विशेपाभावात् । मैवं वाचः । तत्राप्यस्माभिरयमियत एव । कथं तर्हि थैरत्यं न प्रकागते । तस्याङ्गनावदनेन्दुविम्बगतस्येव कळाले- शस्य स्वादिष्ठाभिरलद्वारपरम्पराभिरभिभूयमानत्वाद्वाक्यभेदाचेति ब्रूमः । यदुक्तम्- • १. 'य' इति समुस्तक पार, ·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । . "एको हि दोषो गुणसन्निपाते निर्मजतान्दोः किरणोप्चवाकः ।" इति । न तु तावतासौ नास्त्येवोति शक्यः कल्पयितुं तत्सद्भावस्य न्यायसिद्ध. त्वात् । न हि भाङ्गिमणितिविषमे वर्मनि प्रवर्तमाना प्रतीतिरपरिस्खलितकमेणैव. प्रवर्तत इत्युपपद्यते कारणभेदस्यापि कार्यभेदहेतुत्योपगमात् । तदेतदुक्तं भवति सर्व एव माणतिप्रकारः प्रक्रमभेदस्य विषय इति । स च विविच्यमानो वाच्यप्रती- यमानार्थनिष्ठ एव पर्यवस्यतीति शाब्दश्चार्थश्चेति तथैव द्वैविध्येन प्रतिपादितः । वस्तुप्रक्रमभेदो यथा 'इयं गेहे' इति । अत्र प्रथमे पादे साक्षान्नायिकायाः स्वरूपं वर्णयितुमुपक्रम्योत्तरनं भेदेन तदीयस्पर्शादिवर्णनं निहितमिति वस्तुप्रक्रमभेदो दोषः । ननूभयत्राप्यर्थतस्तत्स्वरूपमकीमतीतिः पर्यवस्यतीति कथमयं दोषः । सत्यम् । स्यादेवं यद्यसावुभयत्राप्यसञ्जातपरिस्खलनखेदवेरस्या सत्येकरसैव पर्य- ‘वस्येत् । न चोक्तनयेनैतत्सम्भवतीति दोपतयैवायमुक्तः । तेन 'मुखं पूर्णश्चन्द्रो पपुरमृतवर्नियनयोः' इत्येवमयं पाठः परिणमयितव्यः । यथा च- "तरङ्गाय दृशोऽङ्गने! पततु चित्रमिन्दीवरं स्फुटीकुरु रदच्छदं मजतु विद्रुमः श्वेतताम् । क्षणं वपुरपावृणु स्पृशतु काञ्चनं कालिका- मुदशय मनाङ मुखं भवतु च द्विचन्द्रं नमः ॥" अत्र युपमानानामिन्दीवरादीनां निन्दाद्वारेण नयनादीनामुपमेयानां यत् तेभ्योऽति. शयलक्षणं वस्तु वक्तुं प्रक्रान्तं तस्यानिर्वाहाद् भेदः मुखचन्द्रयोः सादृश्यप्रतिपा- दनमात्रपर्यवसानात् । तदेवमत्र पाठः पठितव्यः । 'उदश्चय मनाङ मुखं भवतु लक्ष्यलक्ष्मा शशी' । यथा च- "तद्वकं यदि मुदिता शशिकथा तचेत् स्मितं का सुधा सा चेत् कान्तिरतन्त्रमेव कनकं ताश्चेद् गिरो धिङ मधु । सां दृटियदि हारित कुवलयैः किं या बहु महे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविरसः सर्गक्रमो वेधसः ॥" इत्यत्राप्युपमानादुपमेयस्यातिरेकलक्षणं यद्वस्तु यक्तुमिष्टं तस्यार्थान्तरन्यासमुखेन प्रक्रमभेदः वस्तुसर्गपोनरुक्त्यस्य सादृश्यमात्रपर्यवसानादिति । तेन 'पुनरुक्तव. स्तुविमुख' इत्यत्र युक्तः पाठः । दोपोऽयमेवजातीयकानामर्थदोषाणामन्येपामप्युप- लक्षणम् । तेन 'तपेन वर्षा' इत्याद्यपाकृतं भवति । ननु कर्तृपक्रमभेदोऽपीह फरमान प्रदर्शितः । असम्भवादिति बेमः । यस्नु कचित् कावीभः प्रयुज्यमानो * ·। ध्यागिायियके द्वितीयो विमशः। दृश्यते स कन्यत्यासो नाम गुण एव न दोपः । तत्रैव, चायं प्रक्रमभेदभ्रमो भवतां तयोभिन्नलक्षणत्यात् । यदाह - "प्रकृतमपि यत्र हित्वा कर्तृवं युप्मदम्मदर्थस्य । चारुत्वायान्यतारोप्यत गुणः म तु न दोषः ॥" 'यश्च यथा प्रशान्तोऽभिधातुमर्थातथैव तस्य न चेत् । निर्वाहः स प्रक्रमभेदो न प्रकरणावसितः ।।" इति भिन्नलक्षणत्यान्न प्रक्रमभेददोषाशकावकागः । तत्र युप्मदर्थस्य यथा 'यथाह सप्तमो वैकुण्ठावतार' इति । अत्र हि यथास्थ त्वमिति युष्मदर्थस्य कर्तृत्वं प्रकृतमप- हाय चारुत्वाय ततोऽन्यत्रारोप्यैवमुक्तम् । दाशरथिं रामं प्रति हि कम्याचित् समक्ष- मियमुक्तिः । अस्मदर्थस्य यथा -'नाभिवादनप्रसाद्यो रणुकापुत्रः । गरीयान् हि गुरु-. धनुर्भशापराभ' इति । अत्रापि हि गाभिवादनप्रमाद्योऽस्माति वक्तव्ये पूर्ववचारु- स्वायैवमुक्तम् । एपा हि भार्गवस्यान्मानमुद्दिश्योक्तिः । यथा च- "अयं जनः प्रागनास्तपोधने न चेनदस्यं प्रतिवक्तुमर्हमि" इति । अत्राप्यहं प्रष्टुनना इति वक्तव्येऽम्मदर्धम्य कर्तृत्वमन्यत्रारोप्येवमुक्तम् । द्विविधो धन्यशब्दार्यवेतनाचेतनभेदात् । तत्र चेतनेऽन्यत्रारोपो हि दर्शित एव । अचेतने तु यथा- "चापाचार्यः पशुपतिरसौ कार्तिकेयो विजेयो वाणव्यस्तः सदनमुदधि रियं हन्तकारः । अस्त्यवतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां पद्धस्पर्धस्तव परशुना लजते चन्द्रहासः ॥", इति । अत्र हि व रेणुकाकण्ठबाधां कृतवानिति स्वया पदस्पर्धोऽहं 'लज्ज इति वक्तव्ये चारुत्वाय युष्मदस्मदर्थयोः पर्तृत्लनुभयोः परशुचन्द्रहासयोर्जडयोरारोप्यै- वमुक्तम् । यथा च- "भो लमेश्वर! दीगतां जनकजा रामः स्वयं याचते कोऽयं ते मतिभिमः त्मर नयं नाचापि किश्चिद्गतम् । नैवं चेत् गरदूपणत्रिशिरगां कण्ठासृजा पशिल: पत्री नैप सरियत मम भनुन्यानन्धवम्भूकृतः ॥" इति । अत्रापि प ग साहित्य इति वक्ताचे पूर्ववदम्मदर्थस्य कर्तृत्वमचेतने पत्रिणि समारोप्यवमुक्तम् । क्रमभेदो यथा .. "तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात् प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गगाम् । . " ·व्याक्तविवेके द्वितीयो विमर्शः। इति । अत्र हि परामर्शनीयमर्थमनुक्कैय यस्तस्य सर्वनामपरामर्शः स क्रमभेदो दोपः । तस्य हि प्रक्रान्तोऽर्थो विषय इष्टो न प्रक्रम्यमानः तम्य स्मृतिपरामर्श रूपत्वात् । स्मृतेश्चानुभूत एवार्थो विषयो नानुभविश्यमाणः । अत्र च प्रतीतिमात्र- मनुभवोऽभिमतो नेन्द्रियविषयभावः । न च गार्थः प्रतीतपूर्वो, यः परामृश्येतेति परामर्शप्रक्रमभेदो दोपः । ननु पदार्थबुद्धावुपक्रम एवायमवभासते दोषः यत्र पदार्थपौर्वापर्यप्रकाशः यत्समाश्रयोऽयं दोपं उपप्यते, न वाक्यार्थविमर्शदशा- याम् । तत्र हि न पौर्वापर्यप्रतिनियमावभासः तम्य निरंशत्याद् । बहिरमा च पदा- थबुद्धिरन्तरङ्गश्च वाक्यार्थविमर्श इति कथमयं दोषः ! सत्यमस्त्येतत् । किन्तु स वाक्यार्थविमर्शः प्रवर्तमानो वनभिप्रायप्रतिरूप एव प्रवर्तते नान्यादृशस्तत्सं- चारमयत्वाच्छन्दव्यवहारस्य । यदाहुः - 'वक्तुरभिप्राय सूचयेयुः' इति । तत्र चासौ सूक्ष्मतयानभिव्यक्तस्वरूपस्थित एव पदार्थबुद्धौ स्थूलतया केवलं व्यक्तोऽव- भासत इति पदार्थसमाश्रयोऽयं दोपरतत्रापि दुनिषेध एव । न चात्र प्रमादजः पादयोः पौर्यापर्यविपर्यय इति शक्यते वक्तुं तत्रापि गङ्गाप्रतीपगमनहेतोः शा. ब्दस्य तदीयतीर्थाभिधानव्यवधाने सत्यन्यस्य क्रमभेददोपल्याविर्भावापतेः । तेन पादयोविपर्ययः शाब्दस्य च हेतोगडाविशेषणमुखेनात्यमित्युभयविपर्ययोऽत्र श्रेया- निति । परामृश्यमनुक्य परामर्शोऽम्य यस्तदा । स दोपो चभ्यमाणार्थसवित्तावक्षमो हि सः ॥ ३२ ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकः । यथा च - 'नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न हप्तनिशाचर' इति । अत्र यारोपनिवृत्तौ तद्विपययाचिनोः सुरधनुर्धारासारशब्दयोरिव नवजलधरपदस्यापि पूर्व पश्चाद्वेदंशब्दः प्रयोक्तव्यः शुक्तिकेयं न रजतामितिवद् इत्येष तावत् क्रमो न्याय्यः । यतु दृप्तनिशाचरविगेपणवानिनः सन्नद्धपदादनन्तरं तम्य प्रयोगः स क्रमभदो दोपः । 'कला च सा कान्तिगती मालावत त्वमम्य लोकम्य च नेत्रकौमुदी' इत्यत्र हि द्वितीयश्चशब्दो भिन्नक्रमः । न हि त्यमित्यन्यानन्तरं प्रयोक्तव्यः । यथा च- "मीलितं यदभिरामताधिके माधु चन्द्रमागि पुष्करः कृतम् । उद्यतां जायनि कामिनामुन्चे तेन साहममनुष्ठितं पुनः ।।" इत्यत्र पुनशब्दः । स हि तेनव्यलोऽनन्तरं वक्तव्यः । १. 'वाद' इति सपुस्तके पाठः ।

·व्यक्तिवियक द्वितीयो विमर्शः। ते "उक्ख अदुमं व सेलं हिमहअकमलाअरं व लच्छिविमुकम् । पीअमइरंव चस बहुलपओसं व मुद्धअंदविरहिअम् ।।" इत्यत्र ह्युपमानवाचिभ्यां दादाभ्यामेवानन्तरमिवशब्दः प्रयोक्तव्यः न साधार- णधर्मवाचिभ्यां यथानव कमलाकरबहुलमदोपशब्दाभ्यामिति । स हि यदनन्तरं धूयते तत्रैवोपमानतामाधातुमलमित्यन्यथार्थस्यासङ्गतिप्रसङ्गात् । न हि भवति गौ- रामवेन्दविम्यं तव मुखमिति । न चासो तथा प्रयुक्त इति क्रमभेदो दोपः । तेन 'सेलं व उक्खअदुम मिति 'चसअंच पीअमइर'मिति च पाठः पठितव्यः । यथा वा-'उपा- लव्धेवोच्चगिरिपतिरिति श्रीपतिमसाविति । अत्र हि इतीवोपालब्ध क्षितिधरपतिः पितिमसाविति पाठः श्रेयान् यतो नानोपालब्धेचोगिरिपतिरित्येतत्पर्यन्तोक्तिरव- च्छेत्तुमीभमता ! न च पदसम्बन्धस्य पुरुषाधीनत्वात् प्रापिपयिपुपदेनैवास्याभिस- म्बन्धो न गिरिपतिपदेनेति शक्यते वक्तुं तम्य तदधीनत्यासिद्धेरुपपादयिप्यमाण- त्वात् । यथा - "प्रतीक्ष्यं च प्रतीक्ष्यायै पितृप्वसे सुतस्य सहिप्ये शतमागांसि प्रत्यश्रीपीः किलेति यत् ॥" इति । अत्राप हि 'सहिप्ये शतमागांसोत्यभ्युपैर्यत् किल स्वय'मिति युक्तः पाठ इति । अनेनैव तज्जातीयार्थानामन्येषामन्ययानां प्रयोगनियमो व्याख्यात इति तेषामपि प्रक्रमभेदो दोष एव । तद्यथा- "कि कामप्यति किलैप वामनो यावदित्थमहसन्न दानवाः । तावदस्य न ममौ नभस्तले लहितार्कगारीमण्डलः क्रमः ॥" इत्यत्रेत्थंशब्दस्य । स हि वामनगन्दादनन्तरं द्रष्टव्यः । यथा च- "स्तम्बरमः पारोणेनं पुरसावुपात पिदैरगद्यत ससम्भ्रममेवमेका" इत्यत्रैवंशब्दस्य । स झुपैतीत्यतोऽनन्तरं द्रष्टव्यः । तेन 'स्तम्बेरमः परिणिनंसुरसौ समभ्येत्येव ससम्ममममण्यत कापि पिदै रिति युक्तः पाठः । अत्र च यत् प्रती- तिवचित्र्यं स मतिमतामेव चिपयः । उक्तिस्वरूपावच्छेदफलो यत्रेतिरिप्यते । । न तत्र तस्मात् प्राक् किश्चिदुक्तरन्यत् पदं वदेत् ॥ ३३ ॥ १. उत्पात ममिव शल मिहतामसममिव लक्ष्मीविमुक्तम् । पीतमदिरामिव चषक यह लपदोपमिव मुग्भचन्द्रविरहितम् ॥ .

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। . . उपाधिभावात् स्वां शक्ति स पूर्वत्रादधाति हि । न च स्वरूपावच्छेदः पदस्यान्यस्य सम्मतः ।। ३४ ॥ इतिनैवेतरेपामप्यव्ययानां गतिः समा । ज्ञेयेत्थमेवमादीनां तजातीयार्थयोगिनाम् ॥ ३५॥ यतस्ते चादय इव श्रूयन्ते यदनन्तरम् । तदर्थमेवावच्छिन्दुरासमञ्जस्यमन्यथा ॥ ३६ ॥ अथानन्तर्यनियमस्तेषामर्थोचितीवशात् । अन्यतस्तर्हि तत्कार्यसिद्धेस्ते स्युरपार्थकाः ॥ ३७॥ कैश्चिदेव हि केपाश्चिद् दूरस्थैरपि सङ्गतिः । न जातु सर्वैः सर्वेपामित्येतदभिधाम्यते ।। ३८ ॥ इति सड्ग्रहश्लोकाः । पौनरुक्त्यमार्थमेकमेवाभ्युपगन्तुं.युक्तं न शाब्दं तस्यार्थ- भेदे सत्यदुष्टत्वाद् । यदुक्तं "तच्च न शब्दपुनरुक्तं पृथग्वाच्यम् अर्थपुनक्तैनैव ग- तार्थत्वाद् । न ह्यर्थभेदे शब्दसाम्येऽपि कश्चिद्दोपः । यथा - . हसति हसति स्वामिन्युचै रुदत्यपि रोदिति द्रविणकणिकाक्रीतं यन्त्रं प्रनृत्यति नृत्यति।" इति । तदभेदे तु दुष्टतैव । अन्यत्र तात्पर्यभेन्गत् । तच भूपणमेव न दूषणम् । तस्यानुप्रासविशेषविषयत्वेनेष्टत्वाद् । यथा - "वस्त्रायन्ते नदीनां सितकुसुमधराः शक्रसङ्काश! काशाः काशामा भान्ति तासां नवपुलिनगताः श्रीनदीहंस ! हंसाः । हंसाभोऽम्भोदमुक्तस्फुरदमलवपुर्मेदिनीचन्द्र ! चन्द्र- श्चन्द्रामः शारदस्ते जयकृदुपगतो विद्विपां काल! कालः ॥" इति । उमयाभावे तु पौनरुक्त्यं दूपणमेव यथा 'जशुर्विसान्तविकासिविसप्रसूमा' इति । सर्वनामपरामर्शस्य घयविषयो बिसार्थो न स्वशब्दस्य । न च पासक्रियाकर्मभा- यामिधानपरः प्रथमो बिसशब्दः परश्च प्रसूनसम्बन्धाभिधानपर इत्यत्रापि तात्पर्य- भेद इत्याशङ्कनीयम् । स्वार्थमभिदधत एव हि शब्दस्यान्तरप्रतीतिप्रावण्यं ता- पर्यमुच्यते । न चात्रैतत् सम्भवति उक्तयोरर्थयोरभिधेयतयान्तिरत्वाभावात् । तदुक्तम्- 1. "पसि' इति घपुस्तके पाठः। २. 'वाय' इति कपुस्तके पाठः । -- ·७० व्यत्तिचिव द्वितीय विमर्शः । -- "सर्वनामपरामर्शयोग्यम्यार्थस्य यत्सुनः । स्वाव्देनामियानं ला सदस्य पुनरुक्तता ॥ प्राधान्यमय सम्बन्धिानव धो योग्यता दया। नातः समासगन्यापि परामर्शोऽस्य दुप्याते ।।" इति । द्विविधा हि योग्यता शाब्दी चायी च । तत्र शब्दस्य प्राधान्ये सति शा. ब्दी साक्षात्परागृश्यार्थप्रतीतेः । यथा - "चारता वपुरभृपयदामा तामनूननवय वनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तो मदम्तमपि वभसाः ।।" इति । विपर्यये त्वा । सम्बन्धिप्रतीतिमुखेन तत्मतीतः । यथा--- "भाति मितभृतिलिप्तः शशाइमौलिस्तदंशुनिचित इव" इति। अत्र हि शशा सम्बन्धिनामशूनां निभन्मस्तत्सरामर्मयोग्यता । स हि समासे गुणीभूतः । यथा वा- "जयनि निमापतिमानिधन्महाकालविनमम मम् । ततममामिव लाम्या बाटविपच्छायया छुरितः ।।" इति । अत्र हि निगासम्बन्धिनां तगमा नियन्धी योग्यता ! सा हि गुणीभूतस्यापि गुणीभूना । सम्बन्धिनिचधामा लगमायगतत्यैव ताय योग्यता यथा "जगति जगप्रयजनो नगेन्द्र सुनया निरुद्धदेहाधः । सा च भुवनैकजननी यया विना सोऽपि हि विहस्तः ॥" . इति । समारगतस्य यात्रव नगेन्द्रतनयति पाठे । अयं च योग्यायोग्यत्ववि- बेको न मर्वजनमवेदनीय इति प्राधान्यमेव तावन् प्रथमं योग्यतालक्षणं तदभावे तरमापधिनिबन्ध इत्युभयं योग्यतालक्षणमुक्तम् इतरथा तत्मतीतरराम्भवात् । अत्र तु सत्यति सम्माधिनिबन्धने यत् पुनः स्वगन्देमाभिधानं तच्छन्दपुनरुक्त मिति । तेन 'जविन पिसमय द. पासून मित्या युक्तः पाठः । एवञ्चार्थ- प्रमभेददोपोऽपि परिष्नो भगाने । दयानकम नरं सम्भवति । प्रकृतिप्रत्ययोभय. पदयास्यविषयत्वात् । नन प्रातिविपन नया- "अधीयगरमिनिरलदारानि रेणुगालमागिल वियदाततान।" इति । स हि महापावरले पोनर वायम् । प्रत्ययविषयं यथा- 'विमकिंगलयच्छेदपायद-त' दनि, 'स्वगुरुगमावतीमातिनी मिति च । अत्र ।

·७२ व्यक्तिवियेके द्वितीया विमर्शः। " इति । अत्र हि महर्षिमुखाविम्बयोर्विद्यादीप्त्योः पार्थाननपायोश्योपमानोपमेय- भावावगतिरेकस्यैवेवशब्दस्य व्यापारः । तथा हि महर्षिमुखाद् विद्या निर्याय पार्थाननमभिपेदे अर्कविम्बादिव दीप्तिः पद्ममित्येवं पदार्थसमन्वये सति सर्वेषा- मुपमानोपमेयभावोऽभिमतः सिध्यत्येवेति यत् तत्रान्येषां साम्याभिधायिनामुपादानं तत् पुनरुक्तमेव अन्यथा विद्या दीप्तिरिवेति तृतीयस्यापीवशब्दस्य प्रयोगः प्रसज्ये- तेति स्फुरत्पद्ममभिप्रपेद' इत्यत्र युक्तः पाठः । यथा वा- दिने दिने सा परिवर्धमाना लब्धोदया चान्द्रमसीव रेखा। पुपोष लावण्यमयान् विशेषान् ज्योत्सान्तराणीव कलान्तराणि ॥" इति । यथा च-- "यं समेत्य च ललाटलेखया युञ्जतः सपदि शम्भुविभ्रमम् । चण्डमारुतमिव प्रदीपवचेदिपस्य निरवाद्विलोचनम् ।।" मत्रापि- दैपचिरिव चण्डमारुत मिति युक्तः पाठः । यथा च- "भवचन्द्रिकाकुसुमकीर्णतम.कबरीभृतो मलयजामिव । ददृशे ललाटतलहारि हरेहरितो मुखस्य हिमरश्मिदलम् ॥" इत्यत्रापीवशब्दप्रयोगः पुनरुक्तो हारीत्यनेनैव तदभिन्नार्थेन तदर्थस्य प्रतिपादि- तत्वात् । नचोभयोरभिन्नार्थत्वेऽपि हारीत्यस्य पौनरुक्त्यं युक्तं वक्तुं तस्य यभा- स्थानमवस्थानादिवशब्दस्य च विपर्ययेण क्रमभेददुष्टत्वादिति 'ददृशे ललाटतटामि- न्द्रदिशो वदनस्य हारि हिमरश्मिदल मिति परमत्र पाठो युक्तः । यथा च- "वर्णैः कतिपयैरेव प्रथितस्य स्वरौरव । अनन्ता वार्मयस्याहो गेयस्येव विचित्रता ॥" इत्यत्र द्वितीय हवशब्दः पुनरुक्तः । एवं पत्र पाठो युक्तः 'गेयस्य वाङ्मयस्याहो अपर्यन्ता विचित्रता' इति । एवमुपमारूपकेऽपंचशब्दप्रयोगः पुनरुक्तोऽवगन्त- व्यः । यथा-निर्मोकमुक्तिमिव गगनोरगस्य लीलाललाटिकामिव त्रिविष्टपावट- स्य इति । यथां च 'शातः श्यामालतायाः परशुरिव तमोऽरण्यनहेरिवाचि'रिति । अत्र हि रूपकापापनिवन्धः श्रेयान नोपमायाः तस्यात्तन्मुखेनैव प्रतीतिसिद्धः। न पसति सादृश्य कश्चित् स्वस्थधीरतस्मिंस्तत्त्वमारोपयति । यथा- "भालानं जयलक्षणस्य करिणः सेतुर्विपद्वारिधेः पूर्वादिः करवालचण्डमहसो सीलोपधानं श्रियः । ... 'पदयोः' इनि कपुस्तके. पाठः ।

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। - सनामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मन्दरो राजन् ! राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुंजः ॥" इति । यथा च--- "अङ्गुलीभिरिव केशसञ्चयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः कुम्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्वतीय रजनीमुखं शशी ॥" इति । अत्र हि चुम्वतीयेत्यत्रेयशब्दः पुनरुक्तः चुम्बतेर्मुख्यार्थवाधे सति तत्सह- शार्थप्रतीतेस्सामर्थ्यसिद्धत्वोपपादनादिति । एवं "स्मरहुताशनमुर्मुरचूर्णतां दधुरिवाप्रवणस्य रजःकणाः । निपतिताः परितः पथिकवजानुपरि ते परितेपुरतो भृशम् ॥" इत्यत्रापि वेदितव्यम् । यथा च- " तृप्तियोगः परेणापि न महिम्ना महीयसाम् । पूर्णश्चन्द्रोदयाकाझी दृष्टान्तोन महार्णवः ।।" अत्र हि प्रतिवस्त्वलङ्कारान्महार्णवमहीयसामुपमानोपमेयभावमवगम्यमानमवीर्य यद् दृष्टान्तशब्देन पुनमहार्णवत्योपमानत्ववचनं तत् पुनरुक्तम् । वाच्यो ह्यों न तथा स्वदते, यथा स एव प्रतीयमानः । अत एव- "सञ्चारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पछवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्व धेनुः ॥" इत्यत्र प्रभाधेन्वोः 'प्रभेव भानोः सुरभिर्महर्षे'रिति शब्दवाच्यामुपमामनादृत्य क- विना पूर्ववद् दीपकमुखेनोपमेयभावो भाणितः । एवमलङ्कारान्तरेप्वपि यथायोगम. वगन्तव्यम् । वाच्यात् प्रतीयमानोऽर्थस्तद्विदां स्वदतेऽधिकम् । रूपकादिरतः श्रेयानलङ्कारेषु नोपमा ॥ ३९ ॥ इति सड्महश्लोकः । यथा च- "शिशिरकालमपास्य गुणोऽस्य नः क इच शीतहरस्य कुचोप्मणः । इति धियास्तरुपः परिरेभिरे घनमतो नमतोऽनुमतान् प्रियाः ॥" इत्यत्र धीशब्दोऽत इति च हेत्वर्थः शब्दः पुनरुतो, हेत्वर्थनेतिनैय तदर्थस्यो- कत्वात् । यथा 'अश्वेतिविद्रुतमनुद्रवतान्यमश्चमिति । तेन वरम् 'इति यतोऽस्त. रुप' इति युक्तः पाठः । यथा वा- ।

·७४ व्यक्तिवियेके द्वितीयो विमर्शः। - "आः फिमर्थमिदं चेतः सतामम्भोधिदुर्भरम् । इति मत्येव दुधाः परदुःखैरपूरयत् ॥" इति । अत्र हि मननार्थः पुनरुक्तः, इतिनैव क्रोधपरामशिना तम्यावगमितत्वात् । तेन 'इति क्रुधेव तद्वेधा' इति युक्तः पाठः । एवञ्च वेधसो दुष्टत्वस्यानिवन्धनस्या- वाच्यस्य यद्वचनं तदपि परिहतं भवति । अव्याभिचारिणः कारकस्याविशेषणः प्रयोगः पुनरुक्तः । तत्र कर्तुर्यथा 'पतितोत्पतितैः शत्रुशिरोभिः समराङ्गणे । यः कन्दुकैरिवोचण्डः क्रीडन् लोकैय॑लोक्यत ॥" इत्यत्र लोकशब्दस्य, बिलोकनक्रियायास्तस्कर्तृकत्वाव्यभिचारात् । सविशेपणस्य न तस्य पौनरुक्त्यम् । यथा-- "जनैरजातस्खलनैर्न जातु द्वयेऽप्यमुच्यन्त विनीतमार्गाः ॥" इति । फर्मणो यथा- "उवाच दूतस्तमचोदितोऽपि गां न हीडितज्ञोऽयसरेऽवसीदति ।" इति । सविशेषणस्य यथा- - 'शुचिस्मितां वाचमवोचदच्युत' इति । करणस्य यथा-- "यदा दृशा कृशाचास्मि दृष्टो जातं तदैव मे । प्रजागरगरग्रस्तसमस्तप्रसरं मनः ॥" इति । अस्यैव सविशेषणस्य यथा- "तं विलोक्य सुरसुन्दरीजनो विस्मयस्तिमिततारया दृशा ।। इति । एवं कारकान्तरेप्वप्यवगन्तव्यम् । एकैचालकृतिर्यत्र शाब्दत्वार्थत्वभेदतः । द्विरुच्यते तां मन्यन्ते पुनरुक्तिमतिस्फुटाम् ।। ४० ॥ तद्यथा "उमावृषाही सरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ । तथा नृपः सा च मुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ ।।" इत्यन्न। यस्य यद्रूपताव्यक्तिः सामादेव जायते । तस्योपमा रूपकं वा तदर्थ पौनरुक्त्यकृत् ॥ ४१ तपमा यथा-- १. "पुसीदति' इति रापुस्तके पाट.

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ७५ " " स्फुरदधीरतटिन्नयना मुहुः प्रियमिवागलितोरुपयोधरा । जलधरावलिरप्रतिपालितस्वसमया समयाज्जगतीधरम् ॥ अत्र जगतीधरजलधरावल्योः प्रियप्रणयिनीतुल्यत्वे समासोक्त्यैवावसिते सति यदे- तज्जगतीधरस्य प्रियतुल्यत्ववचनं तत् पुनरुक्तम् । यथात्रैवोतरेषु चोदाहरणेषु "निद्रावशेन भवता ह्यनवेक्षमाणा पर्युत्सुकत्वमवला निशि सण्डितेय । लक्ष्मीविनोदयति येन दिगन्तलम्बी सोऽपि त्वदाननरुचिं विजहाति चन्द्रः ॥" इति । अत्र हि लक्ष्म्या अबला खण्डितेवेति यदुपमानमुक्तं तत् पुनरुक्तं तस्या- स्तत्तुल्यवृत्तान्ताभिधानसामर्थ्यादेवानन्तरोक्तनयेन तदर्थावगतेः । यथा च - "सुरभिसङ्गमजं वनमालया नवपलाशमधार्यत भड्गुरम् ।। रमणदत्तमिवानखक्षतं प्रमदया मदयापितलजया ॥" इत्यत्रानखक्षतविशेषणं, प्रमदार्थः, तद्विशेपणं चेति त्रितयमपि पुनरुक्तं तदर्थ- स्योपमेयादेव प्रतीतर्गतार्थत्वात् । तथा हि । सुरभिशब्दात् पुंस्त्वविशिष्टाद्रमणा- र्थोऽवगम्यते बनमालाशब्दाच स्त्रीत्वविशिष्टत्यात् कामिन्यर्थः । तद्विशेपणोपादानं तु व्यर्थमेव व्यावाभावात् । तेन यथा कामुकसङ्गमसमुत्थमङ्गनया लोहितं वक्र च नखक्षतं धार्यते, तद्वद्वनमालया वसन्तसमागमजनितं नवं भङ्गुरं च पलाशम- धार्यतेति समुदायादयमर्थः सचेतसामुन्मिपत्येव, यतोऽलङ्कारान्तरोपकृतालिगवि- शेषनिर्देशादेवार्थानां स्त्रीपुंसत्वानुमितिरनुमतैव महाकर्वानाम् । यथा च- "ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानानसक्षताभम् । प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दं तापं रवेरभ्यधिकं चकार ।" इति । अन्न हि शरदो नायिकात्वस्येन्दो रवेश्च नायकप्रतिनायकत्वयोरभिव्यक्तिः । यथा या अत्यन्तपरिणाहित्वादत्यन्तश्लक्ष्णतावशात् । न काचिदुपगारोदुमूरू शक्नोति सु वः ॥" इत्यत्राइनेव मणिस्तम्भाविति । यथा च --- ·७६ च्यातिविवेके द्वितीयो विमर्शः । " - यथा "आभोगिनेत्रपरिवर्तनविप्रमेण , .' .: मूर्त्या नितम्बवलनाकुलतां वहन्त्या । यस्याशनैरविरलोत्कलिकाकलाप पर्याकुलं हृदयमन्युनिधेर्ममन्थे । इति । अत्र ह्यारोहार्थो हृदयार्थश्च लक्षणयोपात्ती न मुख्यतया तयोजीवव्यापार- तत्कायैकदेशविशेषरूपत्वात् । लक्षणायाश्चालवा द्वारान्तरत्वमुपपादितमेव । किञ्च - यंदकाश्रयो धर्मो यत्र स्यादधिरोपितः । उपमानोपमेयत्वं न तयोः गाव्दामप्यते ।। १२ ।। "अपरागसमीरणेरितः क्रमशीणाकुलमूलमन्ततिः । तरुवत् सुकरः सहिष्णुना रिपुरुन्मूलयितुं महानपि ॥" इत्यत्र तरुरिप्योः । तद्धि सामर्थ्यादेव तयोः सिद्ध्यति, उन्मूलनस्य तरुधर्मस्य रिपावारोपितत्वात् । रूपकं यथा "अनुरागवन्तमपि लोचनयोदधतं वपुः सुखमतापकरम् । निरकासयद् रविमपेतवलुं वियदालयादपरदिग्गणिका ॥" इति । अत्र हि लिङ्गविशेषनिर्देशात् स्त्रोत्वस्य कार्यतश्च तद्विशेषस्याभिव्यक्ती सा- मादेवापरदिशो गणिकारूपत्वे वियतश्चालयत्वेऽवगते यत् - तयोस्तादूप्यवचनं तत् पुनरुक्तम् । पुनस्तद्वचने या रवेरपि कामुकरूपतावचनप्रसङ्गः विशेषाभावात् । यदुक्तम्- "उभयार्थपदनिबन्धो लिगविशेषः पदश्च गुणवृत्ति । उपमानविपाश्रयमर्थ गमयति से न (हि)पुनर्वाच्यः । इति । यथा-- "राहुस्त्रीस्तनयोरकारि सहसा येमाश्लथालिङ्गन- व्यापारकविनोददुर्ललितयोः कार्फश्यलक्ष्मीथा । तेनाक्रोशत एव तस्य मुराजेत् तत्काललोलानल- ज्वालापल्लवितेन मूर्धविकलं चक्रेण चक्रे वपुः ॥" इति । अत्र ह्यनुप्रासैकरासिकेन कविना पौनरपत्यदोपमपश्यता पर्यायोक्त्यनुमितो- ऽपि चक्रशब्दार्थः प्रयुक्तः । तेन 'मूर्धविकलामस्रेण तने तनुमिति युक्तः पाठः । १. 'यदेकार्थी' इति रापुस्तके. पाटा, २ 'मुकरस्तावद्' इति सपुस्तके पाठ, ३. 'नस इति सपुस्तके पाठः.

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। . अनेनानुप्रासव्यसनिता काव्यस्य परिपुष्यत्येव । यतः. समासे चासमासे चानुप्रासेप्वखिलेप्वपि । पदादिवर्णानुप्रासः कवीनामधिकं प्रियः ॥ ४३ ॥ इति । तत्र समासे यथा- "त्वत्कीर्तिकेतकीक्लप्तकान्तकर्णावतंसकः । दिगङ्गनागणो राजन् ! राजत्यामोदनिर्भरः॥" इति । असमासे यथा- कुतः कुवलयं कर्णे करोपि कलभापिणि!! किमपाइमपर्याप्तमास्मिन् कर्मणि मन्यसे ॥" इत्यलमनेन । यथा च- "तं जिगीपुरिव शात्रवं ततो लोकलोचनपथोपरोधकम् । रश्मिभिः कनकसायकोपमैरन्धकारमरुणोऽस्तमानयत् ।।" इति । अत्र लोचपथोपरोधापराधिनोऽन्धकारस्य कनकसायकोपमै रश्मिभिर्यदेतद- न्तनयनं तजिगीपोरेव व्यापार इत्यरुणस्यान्धकारस्य च यत् कर्तृकर्मभावेनोपा- दानं तत् सामर्थ्याजिगीपुशात्रवतुल्यवृत्तान्ततामवगमयतीति यदेतत् तयोजिंगी- पुरिव शात्रवमित्युपमानोपमेयभावेनाभिधानं तत् पुनरुक्ततां नातिवर्तते । यथा वा- 'परिहासरातिर्यश्च यशःकर्पूरपांसुभिः । दिकामिनीमुखान्यारात् पटवारीरिवाकिरत् ॥" इति । अत्र परिहासरतेः कामुकस्य कर्पूरपांसुभिर्मुखावकिरणव्यापारः प्रायेण का- मिनीविपय एव प्रसिद्ध इति दिशां मुखसम्बन्धालिगविशेषनिर्देशाच्च व्यञ्जकात् कामिनीरूपतावगतावपि 'यत्तासां कामिनीत्वेन रूपणं तत् पुनरुक्तम् । अत एव कर्पूरपासूनामपि पटवासरूपत्वेऽवगते तेषां तद्रूपणमेव तावत् पुनरुक्तं किं पुनरुप- मानोपमेयभावोपनिवन्धः, सामर्थ्यादेव तत्सिद्धेः, न च सामर्थ्यसिद्धेऽर्थे शब्दप्र- योगमाद्रियन्ते सत्कवयः । यथा- "महदपि परदुःखं शीतळं सम्यगाहुः प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्गतस्य । अधरमिव मदान्धा पातुमेषा प्रवृत्ता फलमभिनवपाकं राजजम्वृट्ठमस्य ॥" १. 'अपाङ्गं कि इति गपुस्तके पाठः, " .

·७ व्यक्तिवियेके द्वितीयो विमर्शः इत्यनेतिशब्दस्य । यथा च- "चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूच्छितः । मूर्छयत्येप पथिकान् मधौ मलयमारुतः ॥ इत्यत्रोत्प्रेक्षायामिवशब्दस्य । यथा च- "अयं मन्दद्युतिर्भास्वानस्तं प्रति यियासति । उदयः पतनायेति श्रीमतो वोधयन् नरान् ॥" इत्यत्र निदर्शने ममेवेति । स्वाभाविक विनीतत्वं तेषां विनयकर्मणाम् । मुमूर्च्छ सहज तेजो हविपेव हविर्भुजाम् ॥" इत्यत्र विनतित्वस्य यद्विशेषणं तद् बाधकसद्भावाभावे सति समानविभाक्तिकत्वा- विशेषात् तेजसाप्यनुपज्यत एवेति यत् पुनस्तेजसस्तद्वचनं तत्पौनरुक्त्यमावहति । धर्मस्तुल्यविभक्तीनामेकस्याप्युदितोऽखिलान् । तानन्तीति पर्यायैस्तदुक्तिः पौनरुक्त्यकृत् ॥ ४४ ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकः ॥ कैरवेन्दीवरच्छायौ नौम्युमाधवमाधवौ । ब्रह्मार्चितब्रह्मनुतौ निहतान्धककाळियो ।" इति । अत्र प्रथमो धयशब्दो द्वितीयश्च ब्रह्मशब्दः पुनरुक्ती, तायन्तरेणापि समासान्तराश्रयणेन विवक्षितार्थप्रतीतिसिद्धेः प्रत्युदाहरणयोः प्रथमचतुर्थयोरिय पादयोः । अन्यथा तत्रापि छायानिहतपदयोर्द्विरुपादानप्रसङ्गः स्याद् विशेषाभा- वात् । अस्तु को दोपः ? उभयोरपि लक्षणानुगमसम्भवादिति चेत् । सत्यं, किन्तु प्रतीतिरिह प्रधानमिति सैवानुसतव्या न लक्षणमात्र, तस्य तदर्थत्वादित्युक्तम् । सा र यावद्भिरुपजायते तावतामेव प्रयोगो युक्तो नातिरिक्तानाम् । न च प्रतीतिमना- दृत्यैव लक्षणमस्तीत्येवातिरिक्तपदप्रयोगो युक्तः, तस्यार्थप्रयुक्तत्वाद्, अर्थस्य चाधिक्याभावात् । तदुक्तं तदर्थावगत्ययों हि शब्दप्रयोगः । अर्थश्चेदवगतः किं शब्दप्रयोगणेति । तस्मादुमयोरपि लक्षणानुगमसम्भवे येनैव लघुनोपायेन प्रधान- सिद्धिस्तदेव लक्षणमाश्रयणीयं भवति नेतरत् , तत्पुरुषलक्षणाश्रयणेन चोपाय- लापयमिति तदेवाश्रयितुं युक्तं, न द्वन्द्वलक्षणम् । न चैवं तस्य विषयापहारः स्यादित्याशङ्कनीयं जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरी' इत्यादावतजातीय विपये तस्य चरितार्थत्वादित्यलमवान्तरचिन्तया । - .

·घ्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ७९ "द्विपद्वधूलोचनचन्द्रकान्तनिप्यन्दनेन्दृदयसान्निभोऽयम्"। इत्यनेन्दृदयस्य यश्चन्द्रकान्तविपयो निप्यन्दनव्यापारः स प्रसिद्ध इति नोपादेयता- मर्हति यथा 'रजनीपुरन्धीलोधतिलकस्तिमिरद्विपयूधकेसरी'त्यत्र प्रसाधननिर्मथनव्या- पार उपादीयमानः पौनरुक्त्यमेव पुष्णाति । यस्त्वप्रसिद्धोऽसाबुपादीयत एव यथा 'संसारसम्भवनिराकरणैकरेखे 'त्यत्र निराकरणम् । रेखा हि हेयोपादेययोरुभयोर्वि- भागहेतुः पदार्थः प्रसिद्ध इत्यनभिमतपक्षप्रतिक्षेपाय तदनुगुणस्य व्यापारस्योपादा- नमुपपन्नमेव । अभिमतपक्षपरिग्रहायापि यथा- "त्वष्टुः सदाभ्यासगृहीतशिल्प- विज्ञानसम्पत्प्रसरस्य सीमा ।" इत्यत्र प्रसरस्य । किञ्चात्र यदिन्दूदयस्येव सन्निभा यस्येतीन्दयतुल्यत्वं राज्ञः शा- ब्दमुक्तं तत् तस्य तत्त्वारोपादार्थमेव युक्तमित्युपात्तपदातिरिक्तस्य सन्निभापदस्य पानरुक्त्यमावहतीत्युक्तम् । "अयथार्थक्रियारम्भैः पतिभिः किं तवेक्षितैः । अरुध्येतामितीवास्य नयने वाप्पवारिणा ॥ इति । अत्र हि बाप्पस्य वारिरूपत्वाव्यभिचारेऽपि यद्वारित्वमुक्तं तदसति प्रयोजने पौनरुक्त्यं करोति । न चात्र किञ्चित्प्रयोजनमुत्पश्यामः । तस्माद् बाप्पसम्पदेत्य- यमत्रोचितः पाठः । अस्मिन् हि सति पौनरुक्त्यपरिहारः सम्पदः स्त्रीत्वात् स- खीत्वव्यक्तौ लेशतोऽर्थान्तरावगतिश्चेत्युभयं सिद्धं भवति । सति तु प्रयोजने न दोपः । यथा "पृथ्वीपाल! प्रतापस्ते वैद्युतेनामिना समः । यो वैरिवनिताबाप्पवारिणा वर्धतेऽधिकम् ॥ इति, वैद्युतामिवृद्धराधिक्यस्य चारिकार्यत्वेन प्रसिद्धः । यथा च- "साहायफार्थमिव फूल्कृतमारतेन सन्धुक्षितः सपदि यस्य पृपत्कवाहिः ।" इत्यत्रामिसन्धुक्षणस्य मारुतकार्यत्वेन प्रसिद्धः । 'अवहितचेतसः पथि जनस्य कुतः स्खलितमिति । अवाहितत्वं नाम चेतस एव धर्मो नान्यस्येति मुल्यवृत्त्या तत्रैवास्य वृत्तिरुपपन्ना । या त्वन्यत्र पुरुपादावस्य दृश्यते सा तत्सम्बन्धादिति तद्विशिष्टेन चेतसा जनस्य यद्विशेषणं तत्र चेतस उपादानं पुनरुक्तं तदुक्त्यैव तदवगतेः । .. - . यथा च- 'अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाश हदि गल्यमर्पितम्' इति ।

·व्याक्तविवेक द्वितीयो विमर्शः। " जन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविपु ये न मायिनः ।" इति । केवलादेव तत्सम्बन्धात् तदवगतिर्भवत्येव, यथा "तंकृपामूदुरपेक्ष्य भार्गवं राधयः स्खलितवीर्यमात्मनि ।" इति, यथा च 'शरीरकस्यापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते । इति, 'मूढोऽनात्ममयःकचिदिति च । यथा च- "उदितवपुपि दिननाथे प्रविकसितात्ममु कुलेषु कमलानाम् । जगति प्रमुदितमनसि च कोऽन्यो विमनायते धूकात् ।।" इति । अत्र हि वपुरात्ममनश्शब्दानां त्रयाणामपि पौनरुक्त्यम् । तत्र द्वयोः स्वरूप- मात्रवचनत्वात् तस्य च पदार्थेप्वव्यभिचारात्, तृतीयस्यापि प्रमोदस्य मनःकर्तृ- कत्वाव्यभिचाराद् इत्यनन्तरमेवोक्तम् । यथा वा 'किं पुनरीदृशे दुर्जाते जातामपं. निर्भरे च मनसि नास्त्येवावकाशः शोकक्रियाकरणम्ये त्यत्र क्रियाकरणशब्दयोः । यथा च- - "पातु वस्तारकाकान्तकलाकलितशेखरः । जगत्रयपरित्राणाक्रियाविधिविचक्षणः ।।" इति । अत्र क्रियाविधिशब्दयोः पौनरुक्त्यम् । तत्राद्यस्य तावत् परित्राणक्रियावि. शेषप्रतीतेरेव क्रियासामान्यप्रतीतिसिद्धेः विशेषस्य च सामान्याव्यभिचारात्, द्वि- तीयस्यापि क्रियापर्यायत्वेन तत्तुल्यवृत्तान्तत्वात् । यथा च -- "सकल्पकल्पितां कान्तां सर्वत्रोत्पश्यतोऽनिशम् । वियोगदुःखानुभवक्लेशो बत तथापि मे ॥" इति । अत्र हि सकल्पानुभवक्लेशास्त्रयोऽपि पुनरुक्ताः । तत्रायस्य सावत् यत् पौ- नरुक्त्यं, तदर्थस्य कल्पनायां करणभावाव्यभिचारात् । द्वितीयस्य दुःखस्यानुभययि- शेपात्मत्वोपगमे सति व्यतिरेकाभावात् तन्नियन्धनषष्ठीसमासस्तेन सह न सम्भ- वतीति । न च विशेषस्य सामान्येन सह समास इप्यते न हि भवति शाबले- यस्य गौरिति । नापि विशेषणसमासः । विशेपप्रतीतरेव सामान्यप्रतातिसिद्धेस्तयो- विशेषणविशेप्यभाषाभवात्, न हि भवति शाबलेयगवीति । तृतीयस्यापि दुःखपर्या- यत्वात् तदुक्त्यैव गतार्थत्वात् पौनरुक्त्यमविवादसिद्धमेव ।

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। ८१ "भगाधापारसंसारसागरोचारसेतवे । देहार्धधृतकान्ताय कन्दर्पद्वेपिणे नमः ॥" इति । अत्र सागरोत्तारशब्दावुभावपि पुनरुक्ती, एकस्यागाधत्वापारत्वलक्षणसाधा- रणसागरधर्माध्यारोपसामर्थ्यात् सेतुसम्बन्धाच संसारस्य तद्रूपतावगतेः । आर्येव ह्यत्र रूपणा युक्ता अनुमेयत्वात् , न शाब्दी । यथा- "चुम्बने विपरिवर्विताधरं हस्तरोधि रशनाविधंट्टने । विनितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मथन्धनमभूद् वधूरतम् ॥" इत्यत्र मन्मथस्यानलत्वेनेतरस्य च सेतोनियमेनोत्तरणार्थत्वेन प्रसिद्धेः । अनेन च 'सकलकलाकनकनिकपपापाण' इत्यादौ कनकादिशब्दानामपि पौनरुक्त्यं ज्या- ख्यातम्। "करकलितनिशातोत्खातखड्गारधारा- दृढतरविनिपातच्छिन्नदुष्टारिकण्ठः ।" इत्यत्र नवानां पदानामवकरत्वम् । तत्र यद् खड्गस्य करकलितत्वादिविशेषणच. तुष्टयं तत् पुनरुक्तं तत्र तस्य व्यापार्यमाणस्य तत्त्वाव्यभिचारात् । यच्चासत्व- विशिष्टाया धाराया वचनं तत् पुनरुक्तं खड्गस्यैव करणत्वविवक्षायामाचित्यादेव तत्प्रतीतिसिद्धेः । यच्चात्र दृढतरत्वविशिष्टो विनिपातः करणभावेनोपातो, यदपि दुष्टत्वमरीणां विशेपणं तदुभयमपि पुनरुक्तमेवार्थसामर्थ्य सिद्धत्वात् । अतश्च खङ्ग- च्छिन्नारिकण्ठ इति पदचतुष्टयमेवात्र सारम् । अन्यत्त्ववकरप्रायं वृत्तस्य पूरणायैव पर्यवस्यति नार्थविशेषस्य कस्यचिदिति । यथा- "शीथुरसविषयपानक्रियावशावाप्तजन्ममदाववशा। गलदंशुकदृश्यमुखी सुखायत किमपि कमितुरचिरोदा ॥" इत्यत्र रसादीनां सप्तानामवकरत्वम् । यथा वा-- "मदिराद्रवपानवशावाप्तोदयमदविर्णितात्मैव । तव तरुणि मदनदीपनमिदमक्षियुगं समामाति ॥" इति । अत्र द्रवादीनां पोडशानामवकरपदानां पौनरुक्त्यं प्रयुक्तान्तर्गताभ्यां द्वा- भ्यामेव मदिराक्षिपदाभ्यां सम्बोधनीकृताभ्यां तदर्थप्रतीतिसिद्धेः । यथाह भरतः- 'आधूर्णमानमध्या या क्षामा चाश्चिततारका ! दृष्टिविकासितापागा मदिरा तरुणे मदे ॥". इति । एषां चावकरपदानां पर्यायेण यथायोगमेकादिप्रयोगे सति लोप्टसञ्चारक्रम- ·- व्यक्तिवियेको द्वितीयो विमर्शः। णातिववोऽवकरप्रकाराः समुद्भवन्ति, येपु प्रयुक्तप्वप्रयुक्तेष्वपि तुल्यैवार्थावगति- रिति ते तत्र शल्पायमानाः मान्दिकैः केवलमाद्रियन्ते । कविमिस्तु प्रस्तुतरसाभि- व्यक्तिन्यवधाननिवन्धनधियावधरिणीया एव ।। यदा किंबहुनोक्तेन क्रियाकारकयोरपि ।, यत्रौचित्यादवगतिस्तत्रान्येषां कथैव का ॥ ४५ ॥ तत्र क्रियाया यथा- "मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा । वजामिन्द्रकरविप्रसतं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष! |" इति । कारकस्य यथा- "मा धाक्षीन्मा भावीन्मा भैरसीजातुचिद् वत भवन्तम् । सुकृतैरध्वन्यानां मार्गतरो! स्वस्ति तेऽस्तु सह लतया ॥" इति । वाक्यार्थविषयं पौनरुक्त्यं यथा- "सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥" इति । अत्र विवेकप्रयुक्तमविमृश्यकारित्वलक्षणं सहसाकार्यकारित्वं नामापदाम- विकलं कारणमिति तेषां कार्यकारणभावमन्ययवाक्येन प्रतिपाद्य पुनः कारणामाव- रूपं विमृश्यकारित्वमनूय तत्कार्यभूतविपदभावरूपाणां सम्पदा सद्भावो भणित इति व्यतिरेकवाक्येनापि तेषां कार्यकारणभाव एवाभिहित इति तस्य पुनरुक्तता, अ. न्वयवाक्यादेव तदवगतेः । यदुक्तम्-'साधम्र्येणापि प्रयोगे अर्थाद्वैपयंगतिः, असति तस्मिन् साध्येन हेतोरन्वयाभावात् । तथा वैधयेणान्वयगतिः, असति तस्मिन् साध्याभावे हेत्वभावस्यासिझेरिति नावश्यं वाक्यद्वयप्रयोग' इति । किञ्चा- न्वगव्यतिरेकैवाक्ययोरन्योन्यस्य न हेतुहेतुमद्भावः सम्भवति । न हि यस्मिन् सति यस्यावगतिस्तस्य प्रत्युत स एव हेतुरिति युज्यते वक्तुं हेतुहेतुमद्भावविपर्यास- प्रसङ्गाद् इति व्यतिरेकवाक्ये तदभिव्यक्त्यर्थो हिशब्दोऽप्यपार्थक एवेति । कुत- स्तर्हि द्वितीयेऽर्धेऽर्थस्य चारुतावगतिः । उच्यते । लिङ्गविशेपाद्धर्मविशेपाच सम्पदा नायिकात्वेऽवसिते सति समासोक्तरित्येतद् वक्ष्यते । यथा च- "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥" १ 'के' इति सपुस्तके पाठः ।

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः! : इति । अत्र हि धर्माधर्मयोश्छायातपयोरिवान्योन्यपरिहारेणावस्थितयोर्यदैवैकस्य ग्ला- निस्तदैवेतरस्याभ्युत्थानमिति तयोरेकस्मिन् वाच्ये यदुभयोर्वचनं तत् पुनरुक्तमिति । सामर्थ्यसिद्धस्यार्थस्य यथार्थी पुनरुक्तता । तात्पर्यभेदाच्छब्दस्य द्विरुक्तिः शान्धपीप्यते ॥ ४६ ॥ पौनरुक्त्यमिति द्वेषा गौणमुख्यतया स्थितम् । तत्र दूषणमेवाद्यमपरं भूषणं स्मृतम् ।। ४७ ।। .शब्दालङ्कारनिपुणैर्लाटानुप्राससंज्ञया । तचोदाहृतमेव प्राग् दूषणं तु वितन्यते ॥ ४८ ॥ प्रकृतिप्रत्ययार्थोऽस्य पदवाक्यार्थ एव च । विपयो बहुधा ज्ञेयः स क्रमेणोपदर्यते ॥ ४९ ॥ अभिन्न एव यत्रार्थः प्रकृतेः प्रत्ययम्य च । तत् पौनरुक्त्योपहतं पदमादौ विवर्जयेत् ॥ ५० ॥ विहितस्य बहुवीहेः कर्मधारयशङ्कया । शब्दस्य मत्वर्थीयादेर्व्यक्तैव पुनरुक्तता ॥ ५१ ।। यस्मिन् यत्तद्रितोत्पनिरर्थस्तेनैव जातुचित् । न तदन्तः समस्येत तद्धितव्यर्थताभयात् ।। ५२ ॥ विशेषणवशादिच्छेद्विशिष्टं यन संज्ञिनम् । युक्ता तत्र विशेपोक्तिरन्यथा पौनरुक्त्यकृत् ॥ ५३ ॥ सकृदेव प्रयुक्तेन यत्र साम्याभिधायिना । अन्येपामुपमानत्वं सामर्थ्यादयगम्यते ॥ ५४ ॥ तत्रासकृत् प्रयोगोऽस्य पौनरुक्त्याय कल्पते। यद्वदव्यभिचारस्य कारकस्याविशेषणा ॥ ५५ ॥ अर्थस्यानुमितस्योक्ति त्यति पुनरुक्तताम् । यद्वशाद्यदभिव्यक्तिस्तदुक्तौ नाददीत तत् ।। ५६ ।। यो यद्धर्मोपचारेण यत्सम्बन्धान्वितोऽपि वा । तस्य तद्रूपणार्थीष्टा न शाब्दी पौनरुक्त्यतः ॥ ५७ ॥ प्रयुक्तान्तर्गतैरेव यत्र सोऽर्थः प्रतीयते । प्रयोगस्तत्र शेषाणां पदानां पौनरुक्त्यकृत् ॥ ५८ ॥ फर्यझिनि रूढायां तक्रियायां च नेष्यते । चाक्साधकतमासानामौचित्यादेव तद्गतेः ।। ५९ ।।

·U । ! व्यक्तिविषके द्वितीयो विमर्शः। दोपद्यमिदं प्रायः समासविपयं. मतम् । यतोऽवकरभूयिष्ठा लक्षणकपरायणैः ॥ ६० ॥ कृताः प्रतीतिविमुखैदृश्यन्तेऽनेकधा हि ते । समासमत एवाहुः कवीनां निकपं परम् ॥ ६१ ॥ वृत्तावितरथा चोक्ते नान्यभाजि विशेषणे । विशेपोक्तिरयुक्तैव स्यात् तदव्यभिचारतः ॥ ६२ । यो यदात्मा तदुक्त्यैव तस्यार्थस्य गतिर्यतः । तेन प्रयोजनाभावे द्वयोक्तिः पुनरुक्तिकृत ।। ६३ ॥ यो यस्य नियतो धर्मस्तस्य तेने न धार्मिणा । समासः शस्यतेऽन्यार्थस्तत एव हि तद्गतः ॥ ६४ ॥ क्रियाप्रतीतिः करणप्रत्ययाव्याभिचारिणी । तदप्रतीतौ तादात्म्यात् सैवानवसिता भवेत् ॥ ५॥ तदेतत् त्यागपाकादी क्रियेत्युक्तेनिंपन्धनम् । तव्यक्तिर्यद्वशाद्यस्य तदुक्ती नाददीत तत् ।। ६६ ॥ प्रयुक्त चाप्रयुक्त च यस्मिन्नर्थगतिः समा । न तत् पदमुपादेय कविनावकरो हि सः ॥ ६७ ॥ अन्योन्याक्षेपकत्ये सत्यन्वयव्यतिरेकयोः । उभयोरुक्तिरेकस्य नात्येति पुनरुक्तताम् ॥ ६८॥ पुनरुक्तिप्रकाराणामिति दिमात्रमीरितम्। विवेक्तुं को हि कास्न्येन शक्नोत्यवकरोत्करम् ॥ ६९ ॥ इति समहश्लोकाः। वाच्यस्यावचनं यथा- "कनकनिकपस्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी।" इति । अत्र हि प्रान्ती निवृत्तायां तद्विषयभूतयोः सुरधनुर्धारासारयोरिय विद्युतोऽपी- दमा परामर्श वाच्ये यत् तस्यावचनं स याच्यावचनं दोपः । यथा च- कमलमनम्मसि कमले कुवलये तानि कनकलातकायाम् । सा च मुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ।।" अत्र हि द्वितीयः कमलार्थः सर्वनामयाच्यः । तस्य यत् स्वशब्देन वचनं सवाच्या वचनं दोषः । तेनात्र तस्मिश्च कुचलये' इति युक्तः पाठः । १. 'नेतर' इति सपुस्तके पाठः । २. 'याग' इति सपुस्तके पाठः । ॥

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। सर्वनामपरामर्शविषये योऽर्थवस्तुनि । स्वशब्दवाच्यतादोषः स वाच्यावचनाभिधः ॥ ७० ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकः । 'द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया. कपालिन' इति । अत्र हि कपालिशब्दो धर्मिधर्मोभयार्थवृत्तिः संज्ञिमात्रं वा प्रत्याययेत्, कपालसम्बन्धकृतं वा गर्हितत्वम् , उभयमपि वेति त्रयः पक्षाः। तत्र प्रथमे पक्षे विशे- पप्रतिपत्तये कपालिग्रहणमपरमपि कर्तव्यं येनास्य गर्हितत्वं प्रतीयेत । द्वितीये पक्षे तस्याश्रयप्रतिपत्तये तेनैव तत्पर्यायेण सर्वनाम्ना वा विशेप्यमवश्यमुपादेयं भवति येन तस्य विवक्षितार्थसिद्धावार्थों हेतुभावोऽवकल्प्येत । तत्र तेनैवोपा- दाने यथा- "सततमनझोऽनङ्गो न वेत्ति परदेहदाहदुःखमहो । यदयमदयं दहति मामनलशरो ध्रुवमसौ न कुसुमशरः॥" इति । पर्यायेणोपादाने यथा- "कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेधैर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये ।" इति । अत्र हरस्येति पर्यायशब्देनोपात्तस्यार्थस्य पिनाकपाणित्वं धैर्यच्युतेरशक्यक- रणीयतायामार्थो हेतुः अन्यथा हरग्रहणस्य पौनरुक्त्यं स्यादिति । यथा च 'एकः शङ्कामाहितिरिपोरत्यजद्वैनतेया'दिति । सर्वनाम्ना यथा-- "दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ता स्तुमो वामलोचनाः ॥" इति ।अत्रापि सर्वनानोपात्तस्यार्थस्य वामलोचनात्वं मनसिजदाहजीवनयोरन्योन्यवि- भिन्नयोरप्यभिन्नहेतुकत्वोपपत्तावार्थो हेतुः इतरथा वामलोचनात्वस्य पुनरुपादानप्र- सङ्गः । अत एव तृतीयः पक्षो न सम्भवत्येव एकस्यैव शब्दस्यावृत्तिमन्तरेणाने कार्थप्रतिपादनसामर्थ्याभावात् । न चासावनिवन्धना शक्या कल्पयितुमिति वक्ष्यते । न चात्र किश्चिनिबन्धनमुक्तमिति तस्य वाच्यम्यावचनं दोपः । तेन वरमयमत्र पाठः श्रेयान् अल्पदोषत्वात् 'द्वयं गतं सम्प्रति तस्य शोच्यतां समागमाप्रर्थनया कपालिनः' इति । अर्थभेदाद्विभिन्नेऽपि शब्दे सादृश्यमात्रजः । आवृत्तिव्यवहारोऽयं मूलमस्यकतानमः ॥ ७१ ॥ मतध-- १. 'द्वितीयेऽपि' इति सपुस्तके पाठः । २. 'कुल' इति सपुस्तके पाठः।

·व्यक्तिचित्रके द्वितीयो विमर्शः। तत्पर्यायेण निव सर्वनामा विनिर्दिशेत् । !' ,आर्यहेतुत्वनिप्पत्ती धर्मिधभियात्मकम् ।। ७२ ॥ इत्यन्तरलोको । यत्रान्यस्यालङ्कारस्य विपयेऽलङ्कारान्तरनिवन्धस्सोऽपि याच्याव- चनं दोपः । सत्र समासोक्तिविपये श्लेपस्योपनियन्धो यथा- "अलकालिकुलाकीर्णमारक्तच्छदमुन्दरम् । आमोदिकर्णिकाकान्तं भाति तेऽब्जमिवाननम् ॥", अत्र बब्जसमुचितविशेषणोपादानसामाक्षिप्तस्यान्जस्योपमानभावावगमः समा- सोक्तरेव विपयो युक्तो नश्लेपस्य, तत्रैव तत्यानुमीयमानतया सचेतनचमत्कारका- रित्वोपपचेः, श्लेपे तु तस्य वाच्यतया तद्विपरीतत्वादित्युक्तम् । यथा च- "बहीयांसो गरीयांसः स्थवीयांसो गुणास्तव । गुणा इव निवधान्ति कन्य नाम न मानसम् ॥" इति । अत्र हि मुख्यवृत्त्या निबन्धोऽप्रस्तुतरज्जादिगुणककार्यः शौर्यादिपु गुणे- प्यारोपितस्तेषां सामर्थ्यादेव तत्साम्यमवगमयतीत्ययमपि समासोक्तरेव विषयो युक्तो न श्लेषस्य । न हि विशेषणसाम्यमेवैकमप्रस्नुतार्थावगतिहेतुः, यथाहुः- "प्रकृतार्थेन वाक्येन तत्समानैर्विशेपणैः । अप्रस्तुतार्थकथनं समासोक्तिरुदाहृता ॥" इति, किं तर्हि तत्कार्यसमारोपोऽपीति गुणा इवेत्यपास्यमेव । श्लेपस्य विषये उपमाया यथा " भैरवाचार्यस्तु दूरादेव दृष्ट्वा राजानं शशिनमिव जलनिधिश्चचाल" इति अत्र हि राजशब्द एवोभयार्थत्वाच्छगिनमाहेति श्लेपस्यायं विपयो युक्तः । यदत्र पृथक् तमुपादाय राजशशिनोरुपमानोपमेयभावोपनिवन्धः सोऽपि वाच्यावचनं दोषः। स धार्थ एव तद्विदामधिकं स्वदते न शाब्द इत्युक्तम् । एवं- "तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव ॥" इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । अत्र हि श्लेपविषये रूपकमामात्रेतमनादृत्योपमानुरागिणा क- विना सैवोपनिवद्धा । न चासौ ताभ्यां स्पर्धितुमुत्सहते तयोर्यथापूर्व प्रतीयमाना- र्थसंस्पर्शतिरेकात् तदनुविधायिनः सहृदयैकसंवेद्यस्य चमत्कारातिरेकस्य सम्भवा- दिति तस्य याच्यस्यावचनं दोपः । रूपफस्य विषये उपमाया यथा- १. “च चम' इति खपुस्तके पाठः।

·१
व्यक्तियिवेके द्वितीयो विमर्शः।
"ततो हुतं वैरमदाभितप्तः सोऽतीव रम्याद् भवनाद्रिकञ्जात् ।
विनिर्ययौ दानवगन्धहस्ती महाद्रिकुञ्जादिव गन्धस्हती ॥"
न चात्राद्याबिन्दुगन्धहस्तिशब्दौ प्रशंसायाचिनावपरौ पुनरुपमानवाचिनाविति त-
योर्भिन्नार्थत्वान्न यथोक्तदोपावकाश इति युक्तं वक्तुम् आद्याभ्यामेव ताभ्यां तदु-
भयार्थावगतिसिद्धेः । नन्वेवम्
"अनिराकृततापसम्पदं फलहीनां सुमनोभिरुज्झिताम् ।
खलतां खलतामिवासती प्रतिपद्येत कथं बुधो जनः ॥"
इत्यादिकाव्यमुक्तदोपयोगादसदेव स्यात् । मैवं वोचः । यत्र हि यदलङ्कारप्रतिभा-
नुगुणशब्दोपरचितः श्लेषस्तत्र तदलकारनिवन्धस्तमेव श्लेपमभिव्यनक्ति न तु तस्य
विषयमाक्रामतीति निबन्धनान्तराभावे सत्युपात्तस्यापि शब्दस्य यदेतदुपमानाभि-
धायितया द्विरुपादानं सा श्लेपस्यैवाभिव्यक्तिः न तु तत्रालङ्कारान्तरसंस्पर्श इति
तदतद्विषयताशकैवात्र नावतरतीत्युक्तदोषद्वययोगासिद्धेः कथमिवास्य काव्यस्य
दुष्टता स्यात् ।
यदलङ्कारव्यक्त्यै ये शब्दास्तदितरोऽपि तैरेव ।
व्यज्येताल्पतरैर्यदि तदसौ गृह्यत लाघवान्नान्यः ।। ७३ ।।
न ह्यास्ति निजे कर्मण्यलकृतीनां स कश्चनातिशयः ।
येन विधीयेतैका परा निषिध्येत वा कविभिः ॥ ७४ ॥
इति समहायें । किञ्च सौन्दर्यातिरेकनिप्पत्तयेऽर्थस्य काव्यक्रियारम्भः कवेर्न
त्वलङ्कारनिष्पत्तये, तेपां नान्तरीयकतयैव निप्पत्तिसिद्धेः भाजभणितिभेदानामेवा-
लकारत्वोपगमात् । तेनात्र समासोक्तिश्लेषभानिभ्यामेवार्थस्य यथोक्तचमत्कारित्वसि-
दिनॊपमयेति तयोर्वाच्ययोर्यदवचनं स दोप एव ।
न चालङ्कारनिष्पत्त्यै रसबन्धोद्यतः कविः ।
यतते ते हि तत्सिद्धिनान्तर्गयकसिद्धयः॥ ७५ ॥
यत:-
रसस्माझं विभावाद्याः साक्षान्निप्पादकत्वतः ।
तद्वैचित्र्योक्तिवपुपोऽलङ्कारास्तु तदाश्रयाः ।। ७६ ॥
तेनेपामप्रधानत्वादाधानोद्धरणादयः ।
चारुतापेक्षयार्थस्य कल्प्यन्ते कविना स्वयम् ॥ ७७ ॥

·८८ ध्यनिविवेके द्वितीयो विमर्शः। - . -- . यदाहु "मुख्या महाकविगिरामलड़कृतिभृतामपि । प्रतीयमानाच्छायैव भूपा लज्जेच योपिताम् ॥" इति । अत एवं बहुप्वन्येवलकारेषु सत्स्वपि । कांश्चिदेव निबध्नाति शक्तिमानपि सत्कविः ॥ ७८॥ यतः सर्वेष्वलङ्कारपूपमा जीवितायते । सा च प्रतीयमानैव तद्विदां स्वदतेतराम् ॥ ७९ ॥ रूपकादिरलकारवर्गो यमक एव हि । तत्प्रपञ्चतया प्रोक्तः कैश्चित्तत्त्वार्थदर्शिभिः ॥ ८०॥' इति समश्लोकाः । स चार्य द्विविधः श्लेपः शब्दार्थविषयतयोच्यते । तत्र शब्दविषयो यथा- यत्रान्यूनातिरिक्तेन सादृश्य वस्तुनोईयोः । शब्दमात्रेण कथ्येत स शब्दश्लेप इप्यते ॥ ८१ ।। स शब्दैः कर्तृकर्मादिप्रधानाविनाकृतैः । निवद्धो धार्मिधर्मार्थविविधः परिकीर्तितः ॥ ८२ ॥ इत्थं समासतो ज्ञेयं शब्दश्लेषस्य लक्षणम् । अपरस्तु प्रसिद्धत्वादिहास्माभिर्न लक्षितः ।। ८३ ।। उभयत्राप्यभिव्यक्त्यै वाच्यं किञ्चिन्निवन्धनम् । अन्यथा व्यर्थ एव स्याच्लेपबन्धोद्यमः कवेः ।। ८४ ॥ तत्र धर्म्यर्थस्य श्पादभिन्नत्वं यथा----- "अत्रान्तरे फुल्लमालकाधवळाट्टहासः कुसुमसमय- युगमुपसंहरन्नजृम्भत श्रीप्माभिधोनो महाकालः" इति । अत्र हि समासोक्तिनिवन्धना देवताविशेपचाचिनो महाकालशब्दस्यावृतिर्न तु तस्यैवोभयार्थत्वानेबन्धनति वश्यते । निबन्धनाभावे तु तस्य दुष्टतैय यथा- "आच्छादितायतदिगम्परमुच्चकैर्गाभाकम्य च स्थितभुदनविशालशृङ्गम् । मूर्ति स्खलतुहिनदीधितिकोटिमेनमुवीक्ष्य को भुवि न विस्मयते गिरीशम्" इति । अत्र सावृत्तिनिवन्धनं न किञ्चिदुतामिति तस्य धाच्यस्यावचनं दोपः। न च . १, नगे' इति सपुस्तके पाठः।

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । , सकृत्प्रयुक्तोऽयं गिरीशशब्द एवोभयार्थत्याच्तो धावतीतिबद्यायोंग प्रदीपवत् तन्त्रेण प्रसझेन वार्थान्तरप्रतीतिनिबन्धनमिति शक्यते वक्तुं, तयोः प्रतिपत्तृपरा- मशीनपेक्षपदीपाद्यपरंपदार्थविषयत्वेन प्रवृत्तिदर्शनाने न शब्दविपयत्वेन । शब्दो हि प्रतिपतृपरामर्शमन्तरेण नार्थान्तरे प्रतीतिमाधातुमलें, परामर्शश्च निनिवन्धनों नं भवितुमर्हति अतिप्रसहोत्, निवन्धनं चात्र ने किश्चिदुपाल्पत इति व्यर्थः श्लिष्टार्थशब्दान्वेषणप्रयासः कवेः । यथा चं-- " विदधतः पथिकक्षपणं 'प्रति स्मृतिभुवो निजशक्त्युपबृहणमें । दधुरहार्यभटाः सहकारितामनवमा नवमाधवसाजिनः ॥" अत्र हि सहकारिशब्देन सहकर्तुशीलत्वं सहकारसम्बन्धश्चेत्युभयोऽर्थः क्षेपण विवक्षितः । तत्र रंम्यतातिरेकलक्षण एक एव ततः प्रतीयते नांपरो निबन्धना- भावादिति तस्य वाच्यम्यावचनं दोपः । एकोऽनेकार्थकृयत्र स्वभावेनैव दीपवत् । समयस्मृत्यनाकास्तन्त्रम्य विपयो हि सः ॥ ८५ ॥ शब्दे त्वसिद्धमेकत्वं प्रत्यर्थं तम्य भेदतः । सादृश्यावपलब्धम्नु लोकस्तत्त्वमवस्यति ।। ८६ ।। नैतावतावर्गन्तव्या तम्यानेकार्थवृत्तिता । नात एवं प्रसङ्गम्य पंदं शब्दोऽवकल्पते ॥ ८७ ॥ न चानिबन्धना युक्ता शब्दादर्थान्तरें मंतिः । तच्चानेकविध प्रोक्तमव्ययानव्ययात्मकम् ॥ ८८|| सम्मादन्तिरव्यक्तिहेतौ कम्मिश्चनासंति । यः श्लेपबन्धनिर्बन्धः क्लेशायैव कवेरसौ ॥ ८९॥ इति सङ्ग्रह-लोकाः । धर्मार्थस्य यथा- "प्रकटंकुलिंशकुन्तचक्रभास्वत्परलेलभीहिंतमत्तवारणाङ्का । दिनिर्दिगि ददृशे निशान्तपतिः समरविमर्दभुवं विडम्बयन्ती ।' अत्र च्यातिरकालंकारनिवन्धना श्लेपाभिव्यक्तिः । यथा च-- "उपसि विगलितान्धकारपकासवगवलं धनवम दूरमामीन् । मधुरतरणितापयोगतारं कमलवने मधुपायिनां च पतिः ।।" इति । अत्र चशब्दः श्लेपाभिव्यक्तिहेतुः । केचिदं पुनः धर्मिधर्मामयार्धम्यापि १. पारतच्या' इति पुस्तके पाठः, - ·व्यक्तिविवेक द्वितीयो विमर्शः । ~ शब्दस्य श्लेपमिच्छन्ति, यथा- "अनवरतनयनसलिलमिच्यमानस्तरिय विपरयोऽपि सहसधा प्ररोहति" ' इत्यत्र विपक्वशब्दस्य । तचायुक्तं यतो विपल्लयशब्दस्य धर्मिधर्मोभयार्थत्वेऽपि न धर्मार्थत्वमुपमानस्य विदोपणभावमुपगन्तुमुत्सहते, तस्योपमेयाभिधाने चरितार्थ- स्यावृत्तेरनुपपत्तेस्तत्स्वरूपापहारप्रसङ्गात् । यः पुनरप्रधानमेवार्थमभिधत्ते न प्रधा. नमसाबुपयुक्तार्थोऽपि निबन्धनसद्भावे सत्यावर्तत एव । यथा- "सानुस्थितिजनकराजमुतेर भास्वदवोलपल्लवतया श्रियमेति यस्य ।" इत्यत्र भास्वदकोल्लपल्लवताशब्दः । इह पुनर्द्विरुपादानमेवैकमुपमानसम्बन्धबुद्धिनि- वन्धनमवसेयं न चेदियाद्यव्ययमनव्ययमलकारान्तरं वा किञ्चित् । यत्र च प्रधा. नार्थसंस्पर्शमात्रादेवोभयार्थम्य शब्दस्य द्विरुपादानमवश्यं कार्य तत्र तदेकार्थस्य 'तत् स्थितमेव । यथा- "अनम्यद्धा रुचिों रुचिरिव रुचितम्याप्तये वस्तुनोऽस्तु ।" इति । यथा च- "खलतां खलतामियासती प्रतिपद्यत कथं बुधो जनः ।" इति । न चावृत्तिनिवन्धनमिवशब्दोऽत्र प्रयुक्त एवेति ,कुतः प्रधानार्थसं- स्पर्शवशाद्विपल्लवशब्दस्य द्विरुपादानप्रसङ्ग इति शक्यते वक्तुं तस्य तरु- विपल्लवयोरुपमानोपमेयभावद्योतनमात्रचरितार्थस्य तयोपिशेषणविशेप्यभावाभिधा- नसामर्थ्याभावात् । अथ विपल्लवशब्दस्य तरुविशेषणभायोपगमयोग्यार्थान्तरसम्भव तम्य तरुणा सामानाधिकरण्ये सत्याकामासन्निधियोग्यतावशात् तयोविशेषणविशे- प्यभावोऽवगम्यत इति चेत् तन्न वाक्यप्रभेदप्रसङ्गात् 'विपल्लवस्तरुरिव सच तरुर्विपल्लव' इति । अथ समासोक्तिवशादतनयेन तयोः सम्बन्धावगतिरिति । तद- युक्तम् । तस्या उपमानभूतमिमात्रप्रतीतिसामपिगमात् । इह तु तस्विति तदुपात्तमेवेति व्यर्थ एवायमनेकार्थपदोपादानप्रयासः कवः । तस्मात् सलिलसिच्य- मानत्वसहसधाप्ररोहादिसमानधर्मापेक्षयैवात्र तरुविपल्लययोरुपमानोपमेयभावोऽवग- न्तव्यः, न तु श्लेपः । स हि भ्रान्तिमात्र कृतः । यथा च- "कचित् तरुतलविवरवर्तिनो वसवः कचित् स्वछच्न्द- चारिणो हरिणाः पचिजटावल्कलाचलम्धिनः कपिला" इति । एवमर्थश्लेषेऽन्यवगन्तव्यम् । यथा-- . ।

·व्यक्तिविके द्वितीयो विमर्शः। "समन्ततः केसरिणं वसन्तं भीमं च कान्तं च वपुर्वहन्तम् । विलोक्य दूरात् तरसाभिमानो दुर्वारणः कापि गतः स मत्तः ॥" इति । अत्र हि केसरिदुर्वारणयोर्बसन्तामिमानयोश्च धर्भिधौभयार्थयोरन्योन्यं वि- शेषणविशेप्यभावो रुप्यरूपकभावो वा निबद्धः । स चायुक्तः । न हि स्वतन्त्रपरत- त्रतालक्षणविशेषणविशेप्याद्यात्मकविरुद्धोभयाथाभिधानं सकृदुपात्तनैकेनैव शब्देन शक्यते कर्तुम् अर्थयोरन्योन्यविरोधात् । द्विरुपादाने तु तयोभिनार्थत्वान कश्चित् दोपः । यथा- "अलिभिरजनबिन्दुमनोहरैः कुसुमशिनिपातिमिरवितः । न खलु शोभयति म्म बनस्थली न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव ।।" इत्युक्तप्रायम् । न च तदुपात्तमिति तस्य याच्यस्यावचनं दोपः । तदभिव्यक्तिनि- बन्धनसद्भाचे तु तयोः प्रधानेतराभिव्यक्ती विशेषणविशेष्यप्रतिनियमो युक्त एव । यथा-- " "अतिगम्भीरे भूपे कृप इव जनस्य निरवतारम्य । दधति साहितसिद्धिं गुणवन्तः पार्थिवा घटकाः ।। इति । अत्र हीचशब्दानिवन्धनो गुणवत्त्वयटकत्ययोविंशेपणाविशेप्यभावो न पार्थिवत्व स्यापि, तस्योपमेयतया प्राधान्यात् अन्यथा तन्य म्वरूपापहागपत्तरित्युक्तम् । किच मत्त इत्यस्य द्विरुपादानेऽपि नार्थ श्लेपो घटते तयोभिन्न विभक्तिमत्वादिति भ्रान्तिमात्रकृतस्तत्रार्थश्लेषाभिमानः । किञ्च लक्षणवाक्ये शब्दमात्रेणेति यन्मात्रग्रहणं तदुपमानसामानांधिकरण्यतदितरयोग्ययोरुभयोरपि शब्दयोः परिग्रहार्थम् । तेन लिङ्गवचनविभक्तिविशेपणयोगे मति यस्य सद्योगत्यमुपजायते तेनापि सादृश्य कथनीयमित्यभ्यनुज्ञातं भवति । तत्र लिङ्गविशेपयोगे सति यथा -- "उपसि विगलितान्धकारपङ्करवशवलं धनवम दृरमामीत् । मधुरतरणितापयोगतारं कमलवने मथुपायिनां च पतिः ॥" इत्यत्र चशब्दनिवन्धना श्लेपाभिव्यक्तिः । वचनविशेषयोगे यथा- "विघटिततिमिरौघदिक्प्रवन्धप्रकटनभस्यमवन्निगावसाने । स्फुटदलनमनाश्च पापण्डाम्मपदि हिमेतरदीधितिश्च तेषाम् ॥" इत्यत्र चशब्दानवन्धनावृत्तिः । यथा च- "तनुत्वरमणीयम्य मध्यम्य च भुजस्य च । अभवन्नितरां तस्या पलयः कान्तिवृद्धये ॥" १. भक्ति' इति सपुम्नके पाठः, ·२२ व्यक्तिचित्रके द्वितीयो विमर्शः । । -- .. विभक्तिविशेषयोगे यथा "सरसमन्थरतामरसोदरभ्रमरसज्जलया नलिनी ममौ । जलाधिदेवतया सदृशीं नियं स्फुटतरागतरागरुचिं दधौ ॥" इत्यत्र सादृश्यमनव्ययमावृत्तिनियन्धनम् । न्यूनातिरिक्तप्रतिषेधश्चात्य प्रधानविशे- पणसाम्यप्रतिपत्यर्थः । तेन यत्र तन सम्भवति स दुष्ट एव श्लेप इत्यबसेयम् । तत्र न्यूनत्वं यथा- "इह चटुलतया विलोचनौधैः स्फुटशितितारकविश्रमस्तरुण्यः । दधति मधुकरैश्च कोरकान्तस्थितिरमणीयतरैः श्रियं नाळिन्यः ॥" इति । अत्र मधुकरपक्षे न्यूनत्यम् । अतिरिक्तत्वं यथा- "दिशि दिशि बिहमास्तनूम्समन्तादनलसपक्षतयोपचीयमानाः । उपसि जिगमिपाकुलास्तदानीं दायेतवियोगदशा वधूश्च देहुः ।।" इति । अत्र दयितवियोगदशापक्षेऽतिरिक्तत्वम् । अन्ययमावृत्तिहेतुः । किशान शब्द- क्षेपे न कर्तृकर्मादिप्रधानार्थपदोपनिबन्धेन शब्दसादृश्यमुपकल्पनीयं प्रधानस्वरू- पापहारप्रसङ्गात् । तत्र कर्तुः स्वरूपापहारो यथा- "इह विबुधगजस्य कर्ण पाळस्खलनसमीरावधूतकुम्भधातोः । वहति मदनदीपरागरक्ता रतिगृहभित्तिरिच श्रियं परााम् ॥" इति । यथा च---- 'सड्झामनाटककुतूहलिनां तदानीमुत्थापनेन दधतो मुदमुत्तमानाम् । विस्पष्टभाण्डरुचयोऽतिविचित्ररूपां लक्ष्मी दधुर्जवनिकामहितास्तुिरङ्गाः ॥ इति । एवम् "अचन्थ्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति पश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्दन न विद्विपादरः।" इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । अत्र हि 'न विद्विपा भीः सुहृदा च नादरः' इति युक्तः पाठः । कर्मणा यथा- " तात्रीमियुधमिव गहनामेतामासाद्योच्चशितशरशतसङ्कीर्णाः । अम्मिन् नानाफलकबलनसंसत्ता वल्गन्येते दिशि दिशि हरिसैन्यौपाः॥" इति । क्रियाया यथा- "कुसुमैः कृतवासनः समन्तादपनिद्रत्वमुपेयिवद्भिरास्मिन् । युतिमन्त्रगणाभिरामरूपैर्न चवौ पट्पदशोभिभिः समीरः ॥" * मदनदीपस्य वनः स्वस्पनिहाएहतम्. १, "विधुता' इति पुस्तके पाठः, + का तुरापदार्थो रसपदार्थान, ·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः ! इति । एप चार्थों न्यायसिद्धोऽपि मृदुमतीन प्रति सुखप्रतिपत्तये वचनेन प्रतिपा- , दितः। सा चेयमखिलस्यैव पदस्यावृचिरिप्यते । निबन्धनघलोद्भूता न तदंशस्य जातचित् ।। ९० ॥ उपयुक्तार्थता ह्यस्य पदस्येव न विद्यते । अधुना तूपयोगेऽम्य पूर्वस्यास्तिरोभवेत् ॥ ९१ ॥ अर्थप्रयोगो युगपल्लाघवेनोमयोरपि । स्यादयं कामचारो यद्येकेनोक्तियोर्भवेत् ॥ ९२ ॥ इत्यन्तरश्लोकाः। "यत्र च मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च गौर्यो विभवरताश्च श्यामाः पद्मरागिण्यश्च धवळद्विजशुचिवदना मदिरामोदनिश्चसिताश्च प्रमदा" इत्यत्र चशब्दावेदितो विरोधः, तस्याप्यपिशब्दस्येव तदर्थाभिधानसामोपग-. मात् । यथा- "घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मेऽर्धरथो मतः ।" इत्यसिद्धं विरोधस्य साक्षाच्छब्देनाप्रदर्शितत्वम् । "खं येऽभ्युज्वलयन्ति ठूनतमसो ये वा नखोदासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमधिक्षितानभासच ये । ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिमृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रियै सन्तु वः ॥" इत्यत्रोभयपां पादानां व्यतिरेकोऽनुमेयस्तत्र चैपां भिन्नविशेषणत्वमेव हेतुः । अभिन्न- विशेषणत्वे हि निवन्धनसद्भाये सति सादृश्यमानं प्रतीयेत न व्यतिरेकः, यथा- "भक्तिप्रदविलोफनप्रणयिनी नीलोल्पलम्पाधिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतै ते हितप्राप्तये । लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मीदृशोस्तन्वती युप्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः ॥" इत्यादौ । मिन्नविशेपणत्वे तु तेषामन्योन्यविशेषप्रतिपत्तिः । विशेपो हि नभेदमन्तरेण भवति । स एव च न्यतिरेको नापर इति भिन्नविशेषणत्वानुमेय एवासी न शब्द- शक्तिमूलः । तचाभिव्यक्तिनिवन्धनम् । कचिदन्यदीयं वचनमपि भवति । यथा वेणीसंहारे- १, 'हामाय' इति गपुस्तके पाः ।

·। व्यतिविवेके द्वितीया विमर्शः। . "रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कृरुराजसुताः सभृत्याः ।" इति शैलपवचनाकर्णनकुद्धं भीमसेनं सान्त्वयितुं सहदेवस्य आर्य ! अनुमतमेव नो भरतपुत्रस्य वचनम्' इति वचनम् । फचित पुनः प्रतीयमानार्थस्तदभिव्यक्तिनिव- 'न्धनं भवति, यथा- "आलिङ्गनादरचितास्थितिराबभौ या पत्युर्विकासिपरिग्बाजलनीवियन्धा । विस्तारि सालजघनं परिवर्तमाननक्षत्ररलरशनागुणमुद्वहन्ती ||" इत्यत्र तदुचितविशेपणसामथ्र्योपस्थापितों नायिकार्थः पत्युरालिगनादरचितस्थितस्य श्लेपस्य । यन्न त्यावृत्तिनिबन्धमगन्धोऽपि न सम्भवति न तन्नार्थान्तरावगतिरिति थैव तत्र कवीनानुभयार्थपदोपनिबन्धपयासः वाच्यावचनदोषदुष्टत्वात् । तत्र शब्दश्लेपे यथा "क्ष्माभर्तुरस्य चिकटः कटफः सपील- पालीकुलस्सहरिसैन्यशतावमर्दः । लक्ष्मी विलासघटना नयति व्यपास्त- नानाधिकामचरमागधराजितश्रीः ॥" इति । यथा च "येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्वोद्रिक्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयन् । यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरम्त्वां सर्वदोमाधवः ॥" इति । एवम् कह णाम ण होसि तुमं भाअणमसमञ्जसम्स णरणाह! । णिञ्चं चेक कुणन्तो जहिच्छमत्याण विणिओअम् ॥" इत्यादायपि द्रष्टव्यः । न ह्यत्र चाटी निन्दायां वा निश्चयो निबन्धनाभावादिति । अर्थश्लेपे यथा- "दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाक्लिप्टसृष्टैः पयोभिः पूर्वाहे विप्रकोणी दिशिदिशि विरमत्यहि संहारभाजः । दीप्तांशोपिदुःखप्रभवमवभयोदन्यदुचारनायो गायो यः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ॥" * कये नाम न भवामि व भाजनमगमासस्य नरनाथ।।

·नत व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। इति । अत्र हि गाव इत्यस्य विशेष्यवाचिन उपमानार्थाभिमतान्तरवृतित्वेऽपि विशेषणानाञ्चोभयार्थानुगुण्येऽप्युपमानस्य तत्सस्यन्धाभिधायिनश्चावश्यवाच्यस्या- वचनं यत् स दोष इत्येतद्वितनिप्यते । उभयश्लेषे यथा--- "सर्वेकशरणमक्षयमधीशमीशं धियां हरि कृष्णम् । चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत चक्रधरम् ॥" इति । इहापि वाच्यावचनमवगन्तव्यम् । यथा-- "पतिते पतगमगराजि निजप्रतिविम्बरोपत इवाम्बुनिधौ । अथ नागयूथमलिनानि जगत्परितस्तमांसि परितस्तरिरे.॥" इत्यत्र नागयूथेन धर्मिणा साम्यं तमसां वक्तुमभिमतं कवेः न तद्धर्मेण मलिनरव- मात्रेण मृगपतौ पतिते निष्प्रतिपक्षतया तस्यैव स्वेच्छाविहारित्वोपपत्तेः, द्वन्मलिनानां तमसा पतङ्गस्य मृगरूपणवैयर्यप्रसज्ञात् । न च तन्मलिनादिशब्दाः शवक्नुन्ति वक्तुं हारिसुन्दरसुभगसदृशसन्निभादिशब्दानामेव तदभिधानसाम- र्थ्यदर्शनात् । अन्यथा "सरोजकर्णिकागौरी गौरी प्रति मनो दधौ ।" इत्यादी गौरादिशब्दा अपि धर्भिसाम्यमेवावगमयेयुः न धर्ममात्रसाम्यम् । तच्चा- निष्टं गौरत्वमात्रसाधर्म्यकृतस्य गौर्याः सरोजकर्णिकासाम्यस्य वैयक्षिकत्वात् । अथोच्यते गौरादिशब्दा अपि सदृशादिशब्दवत् साक्षाद् धर्मिसाम्यमेवाभिदध्युः, सामर्थ्यात् तु धर्ममात्रसाम्यावगतिः कार्णिकाया गौरत्याव्यभिचाराद् इति । तदा युक्तम् । तन्निवन्धनभूतायाः श्रुतहानरश्रुतकल्पनायाश्चान्याय्यत्वात् । युज्येत पुन रेखें, यदि प्रतीतिः क्षमतेति । यत् पुनर्धर्मयोरेकनिदेशेऽन्यधर्मप्रतिपत्तिः साहच. र्यादित्यन्ये मन्यन्ते, यथा--- "निविष्टेऽपि वहिर्यने न विरमन्त्यन्तर्जरदेश्मनां लजातन्तुततिच्छिदो मधुंएपरिपङ्गाः पयोबिन्दवः ॥" . इत्यत्र पयोधिन्दूनां मधुपरिपकत्वात् पिङ्गत्यसहचरितवृत्तत्वस्य प्रतिपतिरिति । तदनुपपन्नम् माधुर्यादेरपि प्रतिपत्तिप्रसझान् साहचर्याविरोपान् । या तु रूपादे- म्सतो गतिः सा हेतुधर्मानुमानेनेप्यते । इह तु हेनुहेतुमदायस्तयोगसिद्ध इति सा- हचासिद्धी कुतोऽन्यधर्मप्रतिपत्तिसिद्धिः । मिद्धेऽपि वा तमिस्तस्यकम्य धर्मभ्य साधनभावेन निदेशे कथमन्यधर्मप्रतिपत्तिसिद्धिः । एवं हि - "दुःखाभितप्तस्य जनस्य जाने नुपाग्गीतः प्रतिभानि बहिः।" - ·इति । यतु- व्यक्तिविवके द्वितीयो विमर्शः। इत्यत्र वहादपि शीतत्यसाहचर्यात् पाण्दुत्वप्रतिपत्तिप्रसङ्गः । किश सत्यामन्यधर्म- प्रतिपत्तिसिद्धौ तहेतुः साहचर्यमन्यद्वा परिकल्प्येत । अत्र तु सैव न सिद्धति व्यर्थस्तत्परिकल्पनप्रयासः । किं हि तत्परिकल्पनं विनात्र परिहीयेत । पयोविन्दना मधुपृषवृत्तत्वमिति चेत् कामं परिहीयताम् । नच प्रयोजनवशात् प्रमाणव्यवस्था भवितुमर्हति । तस्मादनेकधर्मत्वेऽप्यर्थस्य यस्यैव धर्मस्य निर्देशस्तस्येव प्रतिपत्ति- ाय्या नान्यम्यत्यत्र तमसा नागयूथसादृश्ये वाच्ये यत् तेषां मलिनत्वमुक्त स वी- च्यावचनं दोपः । एवं च पृषत्पदप्रयोगोऽत्रातिरिच्यमानोऽनुमासवृत्तपरिपूरणायद पर्यवस्पति न विन्दूनां वृत्त्वप्रतिपत्तये इति 'नागयधसदृशानी'त्यत्र पाठो युक्त। "करिकलम! विमुञ्च लोलतां चर विनयवतमानताननः । मृगपतिनखकोटिनगुरो गुरुरुपरि कमते न सेऽदकुश इत्यत्राशस्य मृगपतिनखकोटिमगुरत्वं दुस्सहत्वं चेति धर्मद्वयं वक्तुमभिमतम् । न तदुक्तनयेन भगुरशब्द एवावगमयितुं क्षमते, तस्य कौटिल्यमानाभिधायित्वे- नैव प्रसिद्धेः । यत् तु तस्य दुस्सहत्वं तन्मृगपतिपदसम्बन्धसामर्थ्यादेव प्रतीयते न भारत्वसाहचर्याद् इति । एवम् --- "प्रभवति च समरमूर्धनि नवनीरदर्नाल एप तव खड्गः । विशति च मानसममलं सतां यमो हंसविसरसितम् ॥" इत्यत्रापि सङ्गस्य यशसश्च पूर्वोक्तेन नयेन नवनीरदहसविसररूपत्वामतीतौ तन्नि- बन्धनाया अर्थान्तरप्रतीतेरनुपपतिरिति भ्रान्तिमात्रकृतोऽसाविति मन्तव्यः । तेन 'नवनारदसुन्दरः कृपाणः' इति 'हंसविसरसम मिति चात्रानुगुणौ पाठी। धर्मिसाम्यविवक्षायां धर्ममात्राभिधायिनाम् । नेप्टः प्रयोगः शब्दानां समासोपमिती बुधैः ।। ९३ ।। इति सड्महलोकः । यथा च "तेनावरोधपमदासरयेन विगाहमानेन सरिद्वरा ताम् । आकाशगजारतिरप्सरोभियतो मरुत्याननुयातलील: ॥" इत्यत्रानुयातिक्रियापेक्षो- रानमरुत्वतोः कर्तृकर्मभावोऽभिधामभिमतः कवेः । न चा- सौ तत्सम्बन्धस्तयोः साक्षादुक्तः जललीलासम्बन्धमुखेन राजसम्बन्धस्योक्तत्वात् ।' अतोऽत्र साक्षात् तत्सम्बन्धो वा वाच्यः तदर्थमन्यन् क्रियान्तरं बा, येन कर्तृ- कर्मभावन्तोदनामियात् । न चोभयोरेफमप्युक्तामति तस्य वाच्यस्यायननं दोपः। .

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमशः। तेन वरमयमत्र पाठः श्रेयान् 'आकाशगङ्गारतिरप्सरोभिर्वृतोऽनुयातो मघवा वि- लासैः' इति । न चैवं क्रियान्तराकाहाप्रसङ्गः । यथा वा- "ळच्छी दुहिला जामादुओ हरी तह घरमिळआ गहा। अमयमिअङ्का अ सुआ अहो कुडुम्बं महोअहिणो ॥" इति । अत्र लक्ष्म्या दुहितृत्वममृतमृगाङ्कयोः सुतत्वं (च) विधीयमानम् तेषां त्रैलोक्यैक- स्पृहणीयतया तत्कुटुम्बस्य महोदधेः श्लाघांया आस्पदत्यमुपपद्यत इति द्वयमेवोपादेयं द्रष्टव्यं नान्यत् । तत्र हि भगवतो हरेर्गनायाश्च सकलत्रैलोक्यालङ्कारत्वेऽपि न तयोर्जामातृगृहिणीभावेन विधानमिति न महोदधेः श्लाघातिशययोगः यन्निबन्धनमत्य- द्भुतास्पदत्वमस्य स्याद् इति तद्विधानस्य वाच्यम्यावचनं दोपः । अथ हरिर्जामाता गङ्गा गृहिणीत्येवं विपर्ययेणात्र सम्बन्धः करिष्यते तस्य पुरुषाधीनत्वात् । तथा च न यथोक्तदोषावकाशः इति । सत्यम् । किन्तु न सर्वविषयोऽयं सम्बन्धस्य पुरुषा- धीनत्वोपगमः । तस्य हि विशेषणविशेप्यभाव एव विपयोऽवगन्तव्यः । यत्र स्व. सौन्दर्यादेव तयोरन्योन्यापेक्षो (न!) विध्यनुवादभावः तत्र हि यथाश्रुतपदार्थसम्बन्ध- नियन्धनोऽर्थपतीतिक्रम इति तत्रैव पदार्थपार्वापर्यनियमोऽवगन्तव्यः । यथा " स्वक् तारवी निवसनं मृगचर्म शय्या गेहं गुहा विपुलपत्रपुटा घटाश्च । मूलं दलं च कुमुमं च फलं च भोज्य पुत्रस्य जातमटवीगृहमेधिनस्ते ॥" इति । मत्युदाहरणं यथा--- "शय्या शाहलमासनं शुचिशिला सा गुमाणामधः शीतं निर्झरवारि पानमशनं कन्दाः सहाया मृगाः । इत्यप्रार्थितलभ्यसर्वविभवे दोपोऽयमेको बने दुप्पापार्थिनि यत् परार्थघटनाबन्ध्यैर्वृथा स्थीयते ॥" इति । अत्रोदाहरणप्रत्युदाहरणप्रतीत्योर्यदन्तरं तन्मतिमतामेवावभासते, अन्येषां तु शपथप्नत्येयमेव । अनुवाद्यमनुक्कैव न विधेयमुदीरयेत् । न लब्धास्पदं किश्चित् कुत्रचित् मतितिष्ठति ।। ९४ ॥ विधेयोद्देश्यभावोऽयं रूप्यरूपकतात्मकः । न च तत्र विधेयोक्तिरुद्देश्यात् पूर्वमिप्यते ॥ ९५ ॥ इत्यन्तरश्लोकौ । यथा-- * लक्ष्मीदुहिता जामाता हरिस्तथा गृहिणी गङ्गा ।, अमृतमृगाडी च मुतावहो कुटुम्यं महोदधेः ॥

·. व्यक्तिविवेके द्वितीया विमर्शः। स्पष्टोच्छसारिकरणकेसरसूर्यविम्बाविस्तीर्णकार्णिकमथो दिवसारविन्दम् । श्लिष्टाष्टदिग्दलकलापमुपावतारवद्धान्धकारमथुपावाले सञ्चुकीच ॥" इत्यादौ केसरादेः। पदानामभिसम्बन्धस्यान्यथाभावमात्रतः । यत्रानिष्टप्रतीतिः स्याद् रचनां तां परित्यजेत् ।। ९६ ॥ यथा- "तव कण्ठासृजासिक्ता करवाललता द्विपाम् । प्रसूते समरारण्ये यशःकुसुमसम्पदम् ॥" इति । अत्र हि चाटुके युष्मदर्थस्य द्विपदर्थस्य च पौर्वापर्यविपर्यये समास वा वाच्ये यत् तयोरवचनं तदेवानिष्टार्थप्रतिपत्तिमूलामिति दोषतयावगन्तव्यम् । . . यथा च . "मधुश्च ते मन्मथ! साहचर्यादसावनुक्तोऽपि सहाय एव । समीरणः प्रेतयता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ॥" इति । अत एव येन यस्याभिसम्बन्धो दूरस्थेनापि तेन सः । पदानाभसमासानामानन्तर्यमकारणम् ॥ १७ ॥ इति प्रतीयोचिच्यमनालोच्यैव चर्चितम् । गुणदोपमपश्यद्भिश्रादूरोत्थयोस्तयोः ॥ १८ ॥ स्वरूपेऽवस्थिति]पां शब्दानामितिनेप्यते । न तानन्यव्यवहितान् प्रयुजीत विचक्षणः ॥ ९९ ॥ इति सङ्ग्रहलोकाः । तेन " द्विपत्कण्ठासृजासिक्ता त्वत्कृपाणलतावरा ।" इत्येकन युक्तः पाठः, अपरत्र व्यादिश्यते केन समीरणो वा हषिर्भुजश्वोदयिता भयेति। अनन्वयोऽप्यभ्यूयार्थत्वाद्रमभङ्गहेतुरिति सोऽपि वाच्यावचनं दोषः । यथा-- निर्माताः कुञ्जलनात् जिघांसानिषैिः क्षोभयामास सिंहान् । नूनं तेषामभ्यमूयापरोऽसौ वीर्योदमे राजशब्दे मृगाणाम् ॥" इति । अत्र हि सिंहानां तावन्न राजशन्यसम्बन्धः सम्भवति तेषां तद्वाच्यत्वाभा- चात् तत्सम्बन्धाभावाच्च । तत्पार्यायस्य मृगराजशब्दम्य सन्नप्यसाचनुपयुक्त एवं १ 'मरामम्ता' इति रापुलके पाठः, ·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। तस्य प्रक्रान्तत्वाभावाद् मृगाणामित्यत्र मृगराजानामित्येवमनुक्तेश्च । किश्च मृगेषु राजत्वं भवति सिंहानां नतु शब्द इति वीर्योदप्रत्वं तद्विशेपणमनुपपन्नमेव तस्या- निष्ठत्वेनोपपत्तेः । तेन न सिंहानां न गाणां न वीर्यादप्रत्वस्य च राजशब्दशब्दे- नान्वयः साच्छत इत्यवाच्य एवासौ । तेन राजभाव इति मृगेप्विति वा वाच्ये तदरचनं दोपः । यथा- "तपेन वाः शरदा हिमागमो वसन्तलक्ष्म्या शिशिरः समेत्य च । प्रसूनक्लप्तिं ददतः सदर्तवः पुरेऽस्य वास्तव्यकुडुम्बितां दधुः ॥" इति । अत्र दि तपतौलिहविशेषानुमितपुरुपमावस्य कर्तृत्वात्प्राधान्य वक्तुमुचितम् , वर्षाणां न स्त्रीत्वम्य सहभावेन निर्देशादप्राधान्यम् , यथान्येषां हिमागमादीनाम् , अन्यथा तेषां कुड्डम्विरूपतानुपपत्तेः, न च तथोक्तमिति तस्य वाच्यम्यावचनं दोपः । "किमवेक्ष्य फलं पयोधरान् ध्वनतः प्रार्थयते मृगाधिपः । प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नति यया ।" इत्यत्र महीयसामिति बहुवचनं या वीप्सासमानफलं प्रयोक्तव्यम् , यथा--- "यावदर्थपदां वाचमेवमादाय माधयः । विरराम महीयांसः प्रकृत्या मितभाषिणः ॥" इत्यत्रार्थान्तरन्यासे सर्वादिशब्दो चा यथा ~~ "छायामयास्य महतीमपि वर्तमाना- मागामिनी जगृहिरे जगतास्तरूणाम् । सर्या हि नोपनतमप्यपचीयमानं वर्धिष्णुमाश्रयमनागतमप्युपैति ॥" इत्यत्र अन्यथा समर्थकस्य प्रकृतिमहीयस्त्वस्य हेतोरन्यसमुन्नत्यसहिष्णुत्वलक्षणेन साध्येन सर्वोपसंहारव्याप्तिन प्रतीयेत । तस्मादेवमन पाठः परिणमयितव्यः "प्रकृतिः खल सा महीयसां न सहन्तेऽन्यसमुन्नति यया ।" इति । सर्वनामपरामर्शयोग्यस्यार्थस्य या पुनः । स्वशब्देनाभिधा दोपः स याच्यावचनाभिधः ॥ १०० ॥ .यथा- -- ·१०० . व्यक्तिविवेफे द्वितीयो विमर्शः। "निशि नान्तिकस्थितामपि चक्राहः सहचरी विलोकयति । चक्राहापि न सहचरमहो सुदुर्लघता नियतेः ।।" इति । अत्र हि चक्राहासहचरौ न स्वशब्दपरामर्गविषयौ भवितुमर्हतः, तयारुक्त- नयेन सर्वनामपरामर्शविषयत्वोपादानात् , अन्यथा तयोः पौनरुक्त्यं सर्वनाम्नां च विषयापहारः स्यात् । न चान तथा परामों विहित इति वाच्यावचनं दोषः । तेन 'विरहविधुरा न सापि तमित्यत्रानुगुणः पाठः । एवम् - "परिपाति स केवलं शिशुनिति तन्नामनि माम्म विश्वसीः।" इत्यादावप्ययं दोषो द्रष्टव्यः । तस्य हि शिशुपाल इति नाम प्रसिद्धं न तु शि- शुपरिप इति । 'तेन स शिशून् किल पालयत्यभीः' इति युक्तः पाठः इत्यलं वहुभापितेन । अनेन च वाच्यावचनेन सामर्थ्यादवाच्यवचनमपि सगृहीतं वेदितव्यम् । तस्यापीष्टार्थविपर्ययात्मकत्वात् । तद्यथा- "सरित्समुद्रान् सरसीश्च गत्वा रक्षःकपीन्द्ररुपपादितानि । तस्यापतन्मूर्ध्नि जलानि जिप्णोविन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः ॥" इति । अत्र खेकस्यैवार्थस्य यः पर्यायमात्रभेदेन भेदमुपकल्प्योपमानोपमेयभावो निबद्धः सोऽवाच्यवचनं दोपः, तस्य भिन्नार्थनिष्ठत्वात् । तदयमत्र पाठो युक्तः 'विन्ध्यस्य मेघप्रभवानि यद्वत्' इति । अस्मिंश्च पाठे भिन्नलिङ्गत्वमुपमादोषोऽपि परिहतो भवति । पर्यायमात्रभिन्नस्य यदेकस्यैव वस्तुनः । उपमानोपमेयत्वमवाच्यवचनं च तत् ॥ १०१ ॥ इति सङ्ग्रह श्लोकः । यथा च- "इयं गेहे लक्ष्मीरियमगृतवत्तिनयनयो- रसावस्यास्पर्शो वपुपि बहलश्चन्दनरसः । अयं कण्ठे बाहुः शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसधस्तु विरहः ॥" इत्यत्र यत् साक्षान्नायिकावर्णनं तदवाच्यमेव । तत्सम्बन्धिनामेव स्पर्शादीनामिव रम्याणामर्थानां विरहव्यतिरेकोणाअभावोपगमाद्, न तस्या एव विरहस्य तत्स- म्बन्धित्वेऽप्यसह्यत्वाभिधानादिति तस्या वचनं दोषः । तेन 'मुखं पूर्णश्चन्द्रो यपुर- मृतवर्तिनयनयो रित्यत्र युक्तः पाठः । यथा च- ।

·१०१ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। "शोकानलधूमसम्भारसम्भृताम्भोदभरितमिव वर्षति नयनवारिधाराविसरं शरीरम् ।" 418 इति । अत्र हि शोकस्य केनचित् साधर्येण यदनलत्वेन रूपणं तत् तावदूप्यस्य सद्भावाद्युक्तमेव । धूमस्य पुनर्न किञ्चिद् रूप्यमस्तीत्यवाच्य एवासौ यथा 'शोकानलदाहभीतेव न हृदयमवतरती' त्यत्र । रुप्यान्तरसद्भावे तु न कश्चिद् दोपः T:। यथा- "तस्या धौताञ्जनश्यामा हृदयं दहतोऽनिशम् । शोकामेधूमलेखेव गलत्यथुकणायलिः ॥" इति । अनलकार्यत्वात् तस्य वाच्यत्वमदुप्पामति चेन्न । अनवस्थापत्तेरतिमसङ्गा- चेति तस्य वचनं दोप एव । यथा च- "तप्ते महाविरवद्विशिखावलोमि- रापाण्डुरं स्तनतटे हृदये प्रियायाः । इत्यादि। उपचारसहैव रूपकम्येप्यते क्रिया । यथानलस्य दाहादिर्न कार्यादिरसम्भवात् ॥ १०२ ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकः । "दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोशनिपण्णस्य सहजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेदः ॥" इति । अत्र कृपणकृपाणयोराकारमात्रकृतो व्यतिरेक उक्तः । स चायुक्तः, द्विविधो धाकारार्थः सन्निवेगलक्षणोऽक्षरविशेपलक्षणश्च । तत्राद्यस्तावदिहानुपादेय एव, सहानवस्थानवतोरर्थयोस्तव्यभिचाराभावादिति नासौ सचेतसां चमत्कारमावहति । द्वितीयस्तु न सम्भवत्येव, अक्षरकृतविशेषस्य भेदापेदव्यवहारस्य, शब्दकविषय-' स्वात् । यद्यपि हि स्वरूपमपि शब्दस्यार्थ एव । यदाहुः- "विपयत्वमनापन्नैः शब्दार्थः प्रकाश्यते । न सत्तयैव तेऽर्थानामगृहीताः प्रकाशकाः ।।" इति, तथापि तस्य तात्पर्येणाविवक्षितत्वात् न तदपेक्षमर्थविषयत्वमस्य शक्यं व- तुम् । वाच्यदशापत्तावपि तस्य शब्दस्वरूपतानपायात् इति । यथा च ---- "येनालकृतमुद्यानं विहारेणामुना तव । तेनैव निर्विकारेण करिकुम्भनिभौ कुचौ ॥" , ·१०२ व्यकियिक हिताया विमर्शः। इति । इह तु युक्त एवासौं- "अक्षराणामकारोऽहमिति यः स्वयमभ्यधात् । सोऽपि त्वयामुना स्वामिन्नाकारण लघुकृतः इति । तेनाक्षरविशेषात्मकाफारमेदलक्षणस्य शब्दधर्मम्यार्थविशेषणभावनावाच्यस्य यद्वचनं सोऽपि दोष एवेति द्रष्टव्यम् । यद्यप्यर्थावुभौ शब्दः क्रमेणाभिदधात्ययम् । स्वरूपश्चार्थरूपं च तथाप्यस्याभिधाक्रिया ॥ १०३ ॥ तत्परत्वाद्विवक्षाया विश्राम्यत्यर्थ एव हि । भिन्नधर्मतया तेन भिन्नकक्ष्यतयापि च ॥ १०४ ॥ नाहतो जातुचिदिमा लिप्टमेकं विशेषणम् । मा भूदेकात्मतापत्तिदोपोऽसायेतयोरिति ॥ १०५॥ इति सङ्ग्रह श्लोकाः। "यमिन्द्रशब्दार्थनिपूदनं हरेहिरण्यपूर्व कशिपु प्रचक्षते ।" इत्यत्र हिरण्यकशिपुमिति वक्तव्ये हिरण्यपूर्व कशिपुमित्युक्तम् । सोऽवाच्यवचनं दोषः । यतोऽत्र हिरण्यशब्दः कशिपुगब्दश्चाभिधेयप्रधानौ या स्यातां स्वरूप- मात्रप्रधानौ वा । तत्र न तावदभिधेयप्रधानावनभ्युपगमाद् अर्थस्यासमन्वयात्, कशिपुशब्दम्य नपुसंकलिङ्गतापत्तेश्च । नापि स्वरूपप्रधानौ । न ह्येवमसुरविशेपस्य हिरण्यकशिपोरभिधानानुकारः प्रख्यानक्रियाकर्मभावेनाभिहितो भवति । द्विविधो हि शब्दानुकारः शाब्दत्वार्थत्यभेदात् । तत्रेतिना व्यवच्छेदे शाब्दः प्रसिद्ध एव । अ- विच्छेदभावादार्थः यथा 'महदपि परदुःवं शीतलं सम्यगाहुः' इति । इह चाय- मार्थोऽनुकारः इतिनावच्छेदात् । केवलं यत् तस्याभिधानमनुकार्य तन्नानुकृतं, यया- 'नुकृतं तत् तस्याभिधानमेव न भवति । लोके हिरण्यकशिपुरिति तस्याख्यानं न हिरण्यपूर्वः कशिपुरिति । अतस्तस्यावाच्यस्य वचनं दोपः । यथा वा- "क्षुण्णं यदन्तःकरणेन वृक्षाः फलन्ति कल्पोपपदास्तदेव ।" इत्यत्र। "क्षुण्णं यदन्तःकरणेन नाम तदेव कल्पद्रुमकाः फलन्ति ।" इति युक्तः पाठः । अस्मिंश्च पाठे क्षुण्णस्यार्थस्य कल्पद्रुमाणां चावज्ञावगतौ गुणा- न्तरलाभः। एवम् १. 'दे आर्थः' इति रापुस्तके पाटः ।

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। १०३ "दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं प्रचक्षते ।' इत्यादौ द्रष्टव्यम् । "या धर्ममासस्तनयापि शीतलैः स्वसा यमस्यापि जनस्य जीवनैः। कृष्णापि शुद्धरधिकं विधातृभि- विहन्तुमहांसि जलैः पटीयसी॥" इत्यत्र धर्मभासस्तनयत्वादीनां शीतलत्वादीनां च धर्माणामेकाश्रयत्वेन विरोधी वक्तुं युक्तो न भिन्नाश्रयत्वेन, तस्य तथानुपपत्तेः । नचासौ तथोक्तः, एकेषां यमुनाश्रय- स्वेनान्येषां जलाश्रयत्वेनोपादानात् । यद्यपि यमुनायास्तज्जलानां च तात्त्विकमेवैक्यं, तथापि तेषां शब्देन कर्तृकरणतया निर्देशाच्छाब्दं भिन्नत्वमस्त्येव । शाब्द एव विरोधो वक्तुमिष्टः कवेरिति तस्यावाच्यम्य वचनं दोपः । तेनायमत्र पाठः श्रेयान् । "या धर्मभासम्तनयापि शीतला स्वसा यमस्यापि जनस्य जीवनी । कृष्णापि शुद्धरधिकं विधायिनी विहन्तुमहांसि जलैः पीयसी ॥" . यथा च- "रुरुचे हिमाचलगुहामुखोन्मुखः पयसां प्रवाह इव सौरसैन्धवः ।" अत्र हि पयसानिति यत्प्रवाहस्य सम्बन्धितया विशेषणं तदवाच्यमेव तस्य हि त- सम्बन्धिताव्यभिचारात् । यच्चात्र सौरसैन्धव इति विशेषणं तत्र तद्धितनिर्देशोऽप्य- वाच्य एव पछीनिर्देशेनेव तदर्थावगतिसिद्धेः । तेन 'सुमहान् प्रवाह इस जहु- जन्मनः' इत्यत्र युक्तः पाठः । यथा च --- "लक्षीकृतस्य हरिणस्य हरिप्रभावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरी व्यवधाय देहम् । आकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्वी वाणं कृपामृदुमनाः प्रतिसनहार ॥" "हयिष्यति तं लक्ष्मीनयविमुखो नापदां पदं क इव । . स च तव रिपुरेवमतो भावी तस्यापि तद्विरहः ।।" इत्यत्र प्रतिज्ञानिगमनयोः पोनरुक्त्यम् । प्रसिद्धव्याप्तिकस्य हेतोधर्मिण्युपसंहारव- चनेनैव तदुभयार्थसिद्धेरिति । यदुक्तं प्रतिज्ञाया एव तावद्गम्यमानार्थाया वचन १ "लद्धयिष्यति' इति खपुस्तके पाठः, ·- १०४ : व्यकिवियक द्वितीयो विमर्शः। पुनर्वचनं किं पुनरस्याः पुनर्वचनमित्यपार्थक निगमनम्' इति । इह तु न दोषः- “यो यत्कथाप्रसङ्गे छिन्नच्छिन्नायतोष्णनिश्चमितः । स भवति तं प्रति रक्तस्त्वं च तथा दृश्यसे मुतनु! ॥" इति । यत्राप्रस्तुतादेव प्रस्तुतस्यार्थस्य प्रतिविम्यादिव विम्यम्य साम्यावगतिर्न तत्रासौ वक्तव्यतामयतरति तदभिधानसामर्थ्यादेव तदवगमाद् उक्तात्रयाच्यव- चनदोषानुपङ्गात् । यथा- "आहूतेषु विहामेषु मशको नापान पुरो वार्यते मध्येवारिधि या वसंस्तृणमणिर्धत्ते मणीनां पदम् । खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विना धिक् सामान्यमचेतन प्रभुमिवानामृष्टतत्त्यान्तरम् ॥" इत्यत्र प्रभुमिवेत्युपमानभावः प्रभोः । यथा च- "द्रविणमापदि भूपणमुत्सवे शरणमात्ममये निशि दीपकः । बहुविधायुपकारभरक्षमो भवति कोऽपि भवानिव सन्माणः॥" इत्यत्र भवदर्थस्योपमानभावः । प्रस्तुतात् तु तदन्यस्य प्रतीतिरनिवन्धना न सम्भ- वत्येवेति तत्र तस्योक्तिरुपपद्यत एव । "निम्नमुन्नतमवस्थितं चलं वक्रमार्जवगुणान्वितं च यत् । सर्वमेव तमसा समीकृतं घिड् महत्वमसतां हतान्तरम् ।।" इत्यत्र तमसः प्रस्तुतत्वात्तदुक्तेरसत्पुरुषमहत्त्यप्रतीतायसामर्थ्य मिति तद्वक्तव्यमेव भवतीति न तत्रावाच्यवचनदोपानुपनः । अप्रस्तुतोक्तिसामर्थ्यात् प्रस्तुतं यत्र गम्यते । प्रतिविम्बाद्यथा विम्चं तस्योक्तिस्तत्र नेप्यते ॥ १०६ ॥ प्रस्तुतात् तु तदन्यस्य:प्रतीतिरनिवन्धना । न सम्भवत्येव ततस्तदुक्तिस्तत्र शस्यते ॥ १०७ ॥ इति समहश्लोकौ । किञ्च यत्राप्रस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतस्यार्थस्य श्लेपमुखेनासन्ने- चोत्कर्षोऽपको वा तदितरस्य तथाप्रतिपत्त्येऽभिधीयते नासौ तात्त्विक इति न तत्र सामाधातुमुत्सहते . तयोपिम्पप्रतिबिम्बभावेनावस्थानोपगमाद् इत्यवाच्य ए- चासो । तस्य वचनं दोषः । तत्रोत्कर्षे यथा- "सवृत्ते महति स्वभावसरले बद्धोऽसि यस्मिन् गुणे- युक्त संयमहेतुतामुपगतो यत्रापि विश्राम्यसि । १. 'प्रापि' इनि खपुस्तके पाठः . २. 'धुरम्' इति रापुस्तके पाठः।

·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः । १०५ तस्याक्षेपपरम्पराभिरभितो दोलायमानस्थिते- रालानस्य मताजैप कतमो निर्मूलने दुम्रहः ॥" इत्यत्र सवृत्तादिभिपिशेपणैररुन्तुदस्यालानस्याप्रस्तुतस्य श्लेषवलोपकल्पितेन सदा- चारत्वादिधर्मसम्बन्धेनोत्कर्पोऽभिहितः, न चासो वास्तव इति तदुन्मूलनग्रहो ग- जस्योचित एव न दुष्ट इत्युपालम्भयोग्यत्वं तत्रासिद्धमेव । यच बिम्बभूते तस्मि- नसिद्धं, तत् कथं प्रस्तुतेऽर्थे दर्पणप्रतिमे प्रतिविम्बीभवेदिति श्लेपोत्कर्पस्यावाच्य- स्य वचनं दोषः । तस्माच्छेषमनादृत्यैव निराकाझुकाकुक्रमेण किंशब्दस्यार्थो च्या- ख्येयः । तेन 'कतमो निर्मूलने दुर्मह' इत्यत्र न खलु कश्चिदित्युचित एवायं निर्मू- लनेऽभिनिवेशस्तवेत्ययमर्थोऽवतिष्ठत इति । एवमपकऽपि द्रष्टव्यम् । सर्वनाम्ना परा- मृष्टस्याप्यर्थस्य यत्पुनः स्वशब्देन वचनं सोऽवाच्यवचनं दोपः यथा 'उदन्व- च्छिन्ना भूस्स च निधिरपां योजनशत मित्यत्र निधिरपामिति । यस्यार्थस्य समासो- क्तित एवोपमानभावोऽवसितो न तस्यासी पुनर्वाच्यो भवति, अवाच्यवचनदोपानु- पगात् । यथा- "अळिमिरजनबिन्दुमनोहरैः कुसुमपतिगिपातिभिरक्षितः । नखल शोभयति स्म वनस्थली न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव ॥" इत्यत्र तिलकप्रमदयोरेकतरस्मिन् वाच्ये यदुभयोर्वचनं तदयाच्यवचनं दोपः । ये तु गण्डस्योपरि पिटकोद्भेदमिव तत्राप्यार्थमेव तस्योपमानत्वमुपरचयान्ति, नमस्तेभ्यः फाविवरेभ्यः । तद्यथा-- "जद्दाकाण्डोरुनाळो नखकिरणलसत्केसराळीकराळः प्रत्यमालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मजुगजीरभृङ्गः । भर्जुनूचानुकारे जयति निजतनुस्स्वच्छलावण्ययापी- सम्भूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः ॥" इति । अत्र हि समासोक्त्यैव दण्डपादस्याम्भोजतुल्यत्वेऽवगते यत् तस्याम्भोज- शोमां विदधदिति पुनर्वचनं तदवाच्यवचनदोपतां नातिपतति । यत् पुनस्तत्राप्य- म्भोजस्यार्थमुपमानत्वमुपातं तदप्ययुक्तमेव, तस्योरुनाळत्वादिधर्मसम्बन्धोपगमयो- ग्यतानुपपत्तेः । केवलमेकेनैव समासान्तर्भावाद् वापीसम्भूतत्वेनास्य विशेषणविशे- प्यभावः सङ्गच्छते । किन्तु समास एवात्रोक्तनयेनानुपपन्न इवावभासते सचेतसां प्रक्रमभेदप्रसङ्गादित्युक्तम् । न च दण्डपादस्य तत्सम्बन्धो घटिप्यत इति शक्यते .

·१०६ व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। वक्तुं, तस्य तद्धर्मसम्बन्धसंभवात् । तेनात्राम्भोजस्य शाब्दमुपमानत्वं वा दण्डपादस्य वाम्भोजत्वेन रुपणं कर्तव्यं, येनास्य प्राधान्ये सति विशेषणसम्ब- न्धोपगमयोग्यता स्यात् । किश्च भर्तुर्तृत्तस्योद्धतस्य ताण्डवात्मनो योऽनुकारस्तस्य दण्डपादविषयमावेनोपादानाजधाकाण्डनाळत्वविशिष्टतया संस्थानविशेषवशाच पादस्य दण्डाकारताभिनवत्वं चेत्युभयमप्यवगतमिति न तत्पुनरुपादेयतामईति । अतो वरमयमत्र पाठः श्रेयान् - "स्वच्छलावण्यवापीसम्भूतो भक्तिभाजां भवदवदहनः पादपद्मो भवान्याः" इति । एवञ्च धारणमात्रविवक्षायां विपूर्वस्य दधातेः प्रयोगः परिहतो भवति, स हि विपूर्वः करोत्यर्थे वर्तते न धारण इति । यत्रार्थस्योपमानत्वं समासोक्त्यैव गम्यते । न तत् तत्र पुनर्वाच्यमुक्तौ वा शाब्दमस्तु तत् ॥ १०८ ॥ 'अन्यथा वन्यधर्मः कः सम्बन्धोऽन्यस्य वस्तुनः । तेन वाच्यत्वमार्थत्वं चेत्यस्य द्वंयमप्यसत् ॥ १० ॥ इति सङ्ग्रहश्लोको। "पता णिअंबफंसं हाणुत्तिण्णाए सामलङ्गीए । चिहुरा रुअन्ति जलविन्दुएहि बन्धस्स व भएण ॥" इत्यत्र रोदनं बन्धनभयश्चेति यद् द्वयमुत्प्रोक्षतं वर्तते तत्र प्राधान्याद्रोदनाभिधायिन एव पदादनन्तरमुत्प्रेक्षावादिनि पदे याच्ये यत् तस्यान्यतोवचनं सोऽवाच्यवचनं दोषस्तस्य तादर्थेन प्राधान्यात् । प्रधाने चोत्प्रेक्षिते तदितरदर्थादुत्मेक्षितमेव भवति । यथा- "ज्योतीरसाश्मभवनाजिरदुग्धसिन्धुरभ्युम्मिपरप्रचुरतुगमरीचिवीचिः । वातायनस्थितवधूपदनेन्दुविम्बसन्दर्शनादनिशमुष्ठसतीव यस्याम् ॥" इत्यनेन्दुम्बिसन्दर्शनम् । तेन 'जलविन्दुएहि रुअइव चिहुरचयो बन्धणभएण' इत्यत्र युक्तः पाठः। एकत्रोत्प्रेक्षितत्वेन यत्रार्था बह्वो मताः । तन्नेवादिः प्रयोक्तव्यः प्रधानादेव नान्यतः ॥११॥ इति सहमहश्लोकः । तव वदनपदार्थश्चन्द्रशब्दार्थतुल्यो हृदयकुमुदवस्तूज्ञभ्भयत्येष यन्मे' 1. प्राप्ता नितम्यस्पर्श नानोत्तीणीयाः श्यामलागथाः । 'चिकुरा रुदन्ति जलबिन्दुभियन्धस्येव भयेन । . " ·व्यक्तिविवके द्वितीयो विमर्शः। " इत्यत्र समासान्तर्गतेन बदनशब्देनकेनैव वदने वाच्ये यद् बहुभिः शब्दरतस्य वचनं सोऽवाच्यवचनं दोपः । तथा हि वदनं च तत् पदार्थश्वासाविति कर्मधारयो • वा करप्येत, वदनपदस्यार्थ इति तत्पुरुषो वा । तत्रायस्तावदर्थयोरन्योन्यव्यवच्छे- धन्यवच्छेदकभावाभावादनुपपन्नः, द्वितीयोऽपि प्रयोजनाभावात् । न हि समासे सत्यसति वार्थस्य कश्चिद्विशेषोऽवगम्यते अन्यत्र प्रतिपत्तिगौरवादित्यवाच्यवचनप्र- कार एवायमिति । यथा च-"कुशं द्विपामङ्कुशवस्तु विद्वान् " इति यत्स्वरूपानुवादैकफलं फल्गु विशेषणम् । अप्रत्यक्षायमाणार्थ स्मृतमप्रतिभोद्भवम् ।। १११ ॥ तदवाच्यामिति ज्ञेयं वचनं तस्य दूपणम् । तद् वृत्तपूरणायैव न कवित्वाय कल्पते ॥ ११२ ॥ यथा " " ककुमां मुखानि सहसोज्ज्वलयन् दददाकुलत्वमधिकं रतये । अदिदीपदिन्दुरपरो दहनः कुसुमेषुमत्रिनयनप्रभवः ॥" इति । अत्र हि यदत्रिनयनप्रभवत्वमिन्दोर्विशेषणं तत् स्वरूपमात्रानुवादफलमित्य- वाच्यमेव तस्य तदव्यभिचारात् । न चाव्यभिचारिणोऽपि ततस्तस्योत्कर्षः कश्चि- द्विवक्षितः कवेः, यथा-- "अनेर्लोचनशुक्तिमौक्तिकमणेर्देवात्सुधादीधिते- गोत्रं हेहयभूभुजां यदुदगात् तस्मिन्नभूदर्जुनः इत्यत्र सुधादीधितेरिति तस्यावाच्यस्य वचनं दोषः । यच्चात्र दहनस्यापर इति व्य- तिरेकप्रतीतिफलदं विशेषणं तदवाच्यमेव तम्यात्रिनययप्रभव इति नभ्समासेनैव प्रतिपादितत्वात् । तस्मादुदित इति तत्रानुगुणः पाठः । यथा च-- 'नाडीजडो निजघ्ने कृततदुपकृतिर्यत्कृते गौतमेन"" इति । अत्र हि तच्छब्दपरामर्शो गौतमस्यावाच्य एव तमन्तरेणाप्युपकारस्य तद्विपयभावावगतेः । तेन परमुपकृतवानिति चरमन युक्तः पाठः । यथा च-- 'कटस्थलप्रोपितदानवारिभिरिति । अत्र हि दानवारिप्रवासस्य यदेतत् कटस्थल- मवधिभावेन विशेषणमुपात्तं तन्न वाच्यमव्याभिचारात् । एवम् - "उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरयुते ! मम हि गौरि।। अभिवाञ्छित प्रसिध्यतु भगवति ! युप्मत्प्रसादेन ||" इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । उत्फुलकेसरगौरशब्दानां पौनरुक्त्यात् ।

·व्यक्तिवियफे द्वितीयो विमर्शः। कर्थ सहि स्वभावोक्तरलवारत्वमिप्यते । न हि स्वभावमात्रोक्तो विशेषः कश्चनानयोः ।। ११३ ॥ उच्यते वस्तुनस्तावविरुप्यमिह विद्यते । तत्रैकमंत्र सामान्यं यद्विकल्पैकगोचरः ॥ ११४.॥ स एव सर्वशब्दानां विषयः परिकीर्तितः । अत एवाभियं ते श्यामलं बोधयन्त्यलम् ॥ ११५॥ विशिष्टमस्य यद्रूपं तत् प्रत्यक्षस्य गोचरः । स एव सत्कविगिरां गोचरः प्रतिमाभुवाम् ॥ ११६ ॥ . •. यतः रसानुगुणशब्दार्थचिन्तास्तिमितचेतसः । क्षणं स्वरूपस्पर्शोत्या प्रव प्रतिभा कवेः ॥ ११७ ॥ सा हि चक्षुर्भगवतस्तृतीयमिति गीयते । येन साक्षात्करोत्येष भावांस्खैकाल्यवर्तिनः ॥ ११८ ॥ इत्यादि प्रतिभातत्त्वमस्माभिरुपपादितम् । शास्त्रे तत्त्वोक्तिकोशाख्य.इति नेह अपश्चितम् ॥ ११९ ।।. अर्थस्वभावस्योक्तिर्या साल कारतया मता । यतः साक्षादिवाभान्ति तत्रार्थाः प्रतिभार्पिताः ।। १२० ॥ यथा "ऋजुतां नयतः स्मरामि ते शरमुत्सङ्गनिषण्णधन्वनः । मधुना सह सस्मिताः कथा नयनोपान्तविलोकितं च तत् ।।" इति । यथा च-- "कुर्वनामुमपृष्ठो मुखनिकटकटिः फन्थरामातिरथी लोलेनाहन्यमानस्तुहिनकणमुचा चश्चता कसरण । निद्राकण्डूकषायं कपति निबिडितश्रोत्रशुक्तिस्तुरङ्ग- स्त्यात्पक्ष्मामलमप्रतनुबुसकणं फोणमक्ष्णः खुरेण ॥" इति । यथा या "ग्रीवाभट्टाभिरामं मुहुरनुपंतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम् । १., मत्स्य' इति रापुस्तके पारः. २. 'चिन्ती' इति रापुस्तके पाठः,, ·व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। भैरवलीदैः श्रमविवृतमुखनांशभिः कीर्णवा पश्योदप्रष्टुतस्याद् वियति बहुतरं स्तोकमुलुं प्रयाति ।।" सामान्यस्तु स्वभावो यः सोऽन्यालङ्कारगोचरः । मिष्टमर्थमलङ्कर्तुमन्यथा को हि शक्नुयात् ॥ १२१ ॥ वस्तुमात्रांनुवादस्तु पूरणैकफलो मतः । अनन्तरोक्तयोरेव यद्वान्तर्भावमर्हति ॥ १२२ ॥ यथायोगमयं दोपस्तेन पश्चैव ते मताः । इत्यन्तरश्लोकाः । ता एता दोपज़ातयो महाकवीनामपि दुर्लक्षा इत्यवसीयन्ते । यथा "उमावपाको शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ । तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ ॥" इत्यत्र यथातथाशब्दाभ्यामेव मागधीनृपयोरुमावृषाङ्कसान्यं शचीपुरन्दरसाम्यं च, सु- तस्य च शरजन्मजयन्तसाहश्यमवगमितमिति यत् तयोस्तस्य च पुनस्तत्सादृश्यवचनं तत् पुनरुक्तम् । तथोपमानयोर्यो निर्देशक्रमः प्रक्रान्तः स उपमेयक्रमयोर्भेदं नीत इति निर्देशप्रक्रमभेदो दोपः । तत एव च तत्समावित्यत्रायाच्यवचनदोपोऽपि तावत् स्फुट एव उपमानयोग्यत्वोपपत्तेः । किश्च तथाशब्दस्य यद्वचनं सोऽवाच्यवचनं दोपः, तद्यतिरेकेणाप्यर्धयोर्विपर्यासमात्रेण तदर्थावगतिसिद्धेः । तस्मादेवमन्न पाठः श्रेयान् 'सुजन्मना तेन सुतेन तावुभौ ननन्दतुः सा च विशांपतिश्च सः' इति । यतो वस्तुमानोपनिषद्धमायेऽपि पदसमुदाये दृश्यन्त एव ते । अन्येषां यथा--- ."काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समानातपूर्व- स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये । फेचिद् वाचां स्थितमविषये तत्त्वमूचुस्तदीयं तेन ब्रूमः सहृदयमनःप्रीतये तत्स्वरूपम् ।' इत्यत्र काव्यस्यात्मा ध्वनिरितीतिशब्दस्य तावत् प्रक्रमभेदः । स हि काव्यात्मप. दानन्तरं प्रयोक्तव्यः काव्यस्यात्मेतीति । अन्यथा ध्वनिनवास्य सम्बन्धे विज्ञाय- 'माने तस्य सर्वनामपरामर्शाभावे अभावो भाक्तत्वं वागविषयत्वं च न प्रतीयेत . १. 'शप' इति खपुस्तके पाठः, ·, व्यक्तिविवेके द्वितीया विमर्शः। तस्याभिधानात्मन इतना व्यवच्छेदा अन्यस्य च ध्वनेरनुपादानात् । स घभावादि- धर्माधिकरणभावेन सर्वनामपरामर्शयोग्योऽवश्यमुपादेयः, नचोपाचः । यचोपात्तः स तदभिधानानुकारस्वरूपमात्रप्रधानो नार्थाभिमुख इति काव्यात्मन एवार्थस्य तदधि- करणभावो विज्ञायते न ध्वनेः । स हि तत्र संज्ञामात्रम् । यत् स एवाह 'काव्य- स्थात्मा ध्वनिसंज्ञित' इति । तच्चानिष्टमेव । न हि केचित् काव्यात्मनो रसादेरभावं भाक्तत्वं वाभ्युपगच्छन्ति । मुख्यवृत्त्या च काव्यात्मशब्दवाच्यो रसांदिरेव युक्तो नापरः। तदभावे प्रतीयमानार्थान्तरसंस्पर्शऽप्यपत्त्यादिवाक्यवत् काव्यस्य निजी- वतापत्तेः । एतच्च रसस्वरूपमुपक्रम्य स एवाह - "काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकयेः पुरा । क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥" इति । इतिनार्थो व्यवच्छिन्नः शब्दमात्रेऽवतिष्ठते ॥ १२३ ॥ सर्वनामपरामर्शयोग्योऽसौ न भवेत् ततः । यथा घटः कुट इति ज्ञेयो यस्स पृथूदरः ।। १२४ ॥ ततोऽर्थ एव काव्यात्मा तत्परामर्शनोचितः । यथा नृपो नृग इति ख्यातो यः स महामतिः ॥ १२५ ॥ न ध्वनिस्तदभावादिसम्बन्धोऽम्य कथं मतः । इत्यन्तरश्लोकाः । एवन्तर्हि ." अस्त्युनते सुरसरिजलधाच्यमानभागे नवार्करुचि मन्दरशैलशृङ्गे । ज्योत्सावतीति नगरी भुवनत्रयकभूपा पाकाशिरसीव शशाङ्कलेखा ।" इत्यत्र शशाङ्कलेखाया ज्योत्सावतीत्येन यद्विगेषणं तदनुपपन्नमेव स्याद् इतिशब्द- व्यवच्छेदादिति । बाढम् । को या नानुमन्यते । केवलमितिशब्दार्थानवधारणमूलो मोह एवासी व्याख्यातृणामिति । अथ काव्यात्मानुपादेन विहितस्य ध्वनेः समा- मानक्रियाकर्मभावावच्छेदेन समुदायादयमितिशब्दः प्रयुक्त इत्यर्थमधान एवायं ध्वनिशब्दो न स्वरूपप्रधान इति तस्य सर्वनामपरामर्शयोग्यस्याभावादिसम्ब- न्धो घरस एव इत्युच्यते तदयुक्तम् । एवं हि याक्यावच्छेदः प्रतायेत, ततश्च तत्सरामर्शिनः सर्वनामपदार्नपुंसकलिङ्गनिर्देशप्रमक इति । यथा. तदवितथमेय मन्ये विपया आशीविषा इति यदाहुः ।'

·. । व्यक्तिविवेके द्वितीयो विमर्शः। तस्मादात्मशब्दानन्तरमेवायमितिशब्दः प्रयोक्ताव्यः । स च हेत्वर्थवृत्तिः, यथा- रम्या इति प्राप्तवतीः पताका राग विविक्ता इति वर्धयन्तीः" इत्यत्र । तेनायमर्थः यतः कान्यस्यात्मा जीवितभूतस्ततो बुधैर्यो ध्वनि म समा- मातपूर्व इत्येप एवार्थोऽभिमतः कवेरिति विज्ञायते, यदयं तत्र तत्र ध्वनेः काव्यैक- जीवितत्वमाह । किञ्च समानार्धातोः कर्मणि भूते च क्तप्रत्ययोत्पत्तौ कर्मण एव प्राधान्ये तस्यैव निर्देशो न्याय्यो न कर्तुर्नापि पूर्वशब्दस्य, अव्यभिचारात् प्रयोजनाभावाचेति यदेतयोरुपादानं तत् पुनरुक्तमेव । किञ्च ‘भाक्तमाहुस्तमन्य' इत्यत्रापि पूर्ववदितिशब्दः प्रयोक्तव्यः उत्तरत्र च । अन्यथा अन्येषां केपाश्चिचो- क्तिर्नानुकृता स्यात् । ततश्च भाक्तो यो ध्वनिस्तमाहुरन्य इति वाचामविपये स्थित यत् तदीयं तत्त्वं तत् केचिदूचुरिति प्रतीतौ ध्वनेक्तित्वोक्तिः अन्येषां केपाश्चिच्च याचामविपये स्थितत्वं यत् तदीयस्य तत्त्वस्य तदुक्तिर्नानुकृता म्याद् इतिना व्य- वच्छेदाभावाद् इति याच्यावचनं दोपः । सामर्थ्यादुक्तेरनुकारानुगमे वा पूर्वत्रेतिश- ब्दस्य पौनरुक्त्यप्रसङ्गः । किश्चात्र वचनार्थो गदतिः प्रयुक्त एवेति तस्यैवादिदीप- कन्यायेनानुवृत्तियुक्ता न तु तदभिन्नार्थस्य ब्रवीतेरुपादानमित्युभयत्राप्युक्तदोपद्वया- नतिवृत्तिः । कालविशेषप्रक्रमभेदश्चात्रावगन्तव्यो जगदुरित्यूचुरिति च कालविशे- पस्य प्रक्रान्तस्यानिर्वाहात् । किञ्च ध्वनेस्तत्त्वं ध्वनिरेव वा स्याद् अन्यदेव या । तत्र ध्वनिरूपत्त्वे तत्त्वमूचुस्तदीयमिति त्रितयमपि पुनरुक्तं स्यात् केचिद् वाचा स्थितमविपये जंगदुरित्येतावद्भिः प्रयुक्तान्तर्गतैरेव पदैस्तवगतिसिद्धेः । यथोक्तं प्राक्- "प्रयुक्तान्तर्गतैरेव यत्र सोऽर्थः प्रतीयते । प्रयोगस्तत्र शेपाणां पदानां पौनरुक्त्यकृत् ॥" इति । भन्यरूपत्वे त्वन्यस्य वागविषयत्वाभावे ध्वनेस्तदविषयत्वं नोक्तं स्यात् त्यो- र्भेदात् । किञ्च भक्तरेव ध्वनिरूपतामन्ये मन्यन्ते न तत्सम्बन्धिनोऽन्यस्य व्यापा- रादेरिति व्यर्थस्तद्धितनिर्देशः । यत् स एवाह भक्तिर्ध्वनिरिति- "भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः ।" इति । युक्तं चैतत् , तथा हि: 'कृशाशयाः सन्तापं वदति विसिनीपत्रशयनम्' इत्यत्र वदत्याद्वाच्यादन्यस्य व्यक्तिलक्षणस्यार्थस्य तात्पर्येण प्रकाशनमिति ध्वनि- लक्षणानुगमात् भक्तरेव तत्त्वमुपपद्यते नान्यस्येति.व्यर्थस्तद्धितनिर्देशः । सहृदयम- " ·• ११२ ध्यतिविवेके द्वितीयो विमर्श - - नःप्रीतय इत्यत्र च मनश्शब्दः पुनरुक्तः प्रीतेर्मनोधर्मतयां तदधिकरणभावाव्य- भिचारादित्येतत् प्रपञ्चितमेव प्राक् । तेन वरमयमत्र पाठः श्रेयान् अल्पदोपत्वात् । "काव्यस्यात्मेत्यमलमतिभिर्यो ध्वनि म गीत- स्तस्याभावं जगदुरपरे भक्तिरित्येवमन्ये ।। फेचिद्वाचामविपय इति प्रस्फुरत्तत्त्वमन्त- ., स्तेन ब्रूमः सहृदयजनप्रीतये तत्स्वरूपम् ॥" इति । यद्वा इदमयतनानां च भाविनां चानुशासनम् । लेशतः कृतमस्माभिः कविवारुरुक्षताम् ॥ १२६३ ॥ इत्यलमप्रस्तुतवस्तुविस्तरेण । तस्मात् स्थितमेतद् यथा शब्दस्यार्थाभिधानमन्तरेण. न व्यापारान्तरं सम्भवतीति । , गमयन्त्यर्थमुखेन हि सुप्तिड़चनादयोऽपरानर्थान् । तेन ध्वनिलक्ष्मविधौ शन्दग्रहणं विफलमेव ॥ १२७९ ॥ इति सम्झहार्या। इति श्रीराजानकमहिमभट्टविरचिते व्यक्तिविवेकाख्ये काव्यालङ्कारे शब्दागौचित्यविचारो नाम द्वितीयो विमर्शः। ; अथ तृतीयो विमर्शः। तदेवं ध्वनिलक्षणस्य तद्भेदानां चानुमानेऽन्तर्भावमुपपाद्य सम्प्रति तदुदा- हरणानां यथायोगं क्रमेणासावुपदर्यते । तत्र वस्तुमात्रस्य तावत्- "भम धम्मि! बीसद्धो सो मुणओ अज मारिओ देण । गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ इत्यत्र केनचित् सुकृतिना यूना सह विस्रम्भसम्भोगमुख़ास्वादलालसया विजने वने विविधकुसुमामोदमुदितमधुकृति कृतसतया कयाचित् कुसुमापचिचीषया भ्रमतो १. 'तप्रभेदानाम्' इति रापुस्तके पाठः, २. भ्रम धार्मिक विसन्धः स शुनकोऽय मारितस्तेन । गोदानदीकरणपुरवागिना इतसिंहेन ।

·११६, व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। पार्मिकस्य मनोरथपरिपन्थि तद्देशासादनं विघ्नमिव मन्यमानया जानानयापि केस- रिकिशोरकस्य क्रौर्यातिरेक कुकुरमारणमात्रबासोपन्यासेनास्य प्रियमावेदयितुका- मया विदग्धयापि मुग्धयेव विधिमुखेन भ्रमणस्य प्रतिषेधो विहितः । अत्र हि द्वा- . यौँ वाच्यमतीयमानी विधिनिषेधात्मको क्रमेण प्रतीतिपथमवतरतः, तयो—मा- ग्न्योरिव साध्यसाधनभावेनावस्थानात् । तत्राद्यस्तावदविवेकसिद्धः स्पष्ट एवं भ्र- मणविधिलक्षणस्य साध्यस्य तत्परिपन्धिङ्करकुकुरमारणात्मनः साधनस्य चोभयोर- . : प्युपादानात् । द्वितीयस्त्वत एव हेतोः पर्यालोचितणिजर्थस्य विवेकिनः प्रतिपत्तुः प्रयोजकस्वरूपनिरूपणेन सामर्थ्यात् प्रतीतिमवतरति । तच्च सामर्थ्य मृतेऽपि कौलेयके क्रूरतरस्य सत्त्वान्तरस्य तत्र सद्भावावेदनं नाम:नापरम् । तदेव च साधनम् । तयोश्च साध्यसाधनयोरविनाभावनियमो विरोधमूलः । स चानयोर्लोकप्रमाणसिद्ध इत्युक्तम् । ननु यद्यतो वाक्यादर्थद्वयावगमस्तत् कथमुत्तरस्मिन्नेव नियमेन विश्रा- तिर्न पूर्वस्मिन् उभयत्रापि वा, तयोः प्राकरणिकत्वेन विशेपाभावात् । उच्यते । न तावदत्र वाच्यानुमेययोरर्थयोः समुच्चयेनावगतिरुपपद्यते भ्रम मां च भ्रमी- रिति विभिनिषेधयोरेकाश्रयत्वविरोधात् । नापि विकल्पेन श्रम वा मा वा भ्रमी- . रिति, वचनोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गात् । नाप्याशिभावेन, विधिनिषेधयोस्साक्षात् त- दसम्भवात् । केवलं योऽसौ भ्रमणविधौ हेतुभावेन दृप्तपञ्चाननव्यापारस्तत्रोपातः स एव विमृश्यमानः परम्परया धार्मिकस्य तन्निपेधे पर्यवस्यति तयोर्याध्यबाधक- भावेनावस्थानात् । को ह्यनुन्मत्तः कुकुरमात्रसद्भावभयात् परिहृतभ्रमणस्तत्रैव ह. ससिंहसद्भावाशङ्कायामपि सविसम्भं अमेदित्यनुमेयार्थविश्रान्तिनियमहेतुर्वाध्यबाध- कभावोऽस्त्येवान विशेषः । अवश्यं चैतदभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा शुक्तिकारजत- 'प्रतीत्योरपि क्रमभाविन्योरेतत्पर्यनुयोगप्रसङ्गः केन वार्यते । तस्माद् बाध्यबाधकभा- वावसायकृत एवात्रोत्तरार्थविश्रान्तिनियम इति स्थितम् । तत्र 'भम धम्मिी वी- सद्धो' इति वाक्यार्थरूपो भ्रमणविधिर्वाच्यः तस्य 'सो सुणओ अज्ज मारिओ देण' इत्यादिना क्रूरकुक्कुरमारणं दृप्तसिंहविहितं वाक्यार्थरूपमेवाओं हेतुः । तत्प्रतिषेध- स्त्वनुमेय एवं न वाच्यः तस्योक्तनयेनाक्षेपात् । तत्र 'गोलाणईकच्छकुडगवासि- •णा' इति गोदावरीकच्छकुहरस्य धर्मित्वनिर्देशः । 'दरिअसीहेणे'ति श्वमारणकार- णाभिधानद्वारेणोपात्तस्य दृप्तसिंहसद्भावस्य हेतुभावः । कुड्डुङ्गवासिणेति तद्विशेषणेन तस्य धर्मिणि सद्भावोपपादनम् । तस्यास्य हेतोः साध्यस्य च निर्भयभ्रमणविधिलक्ष. गस्य सहानवस्थानलक्षणो विरोधः प्रसिद्ध एवेत्येकस्य सद्भावावेदनेनापरस्य रखें. १. 'न्थिनः कुकुर' इति सपुस्तके पाठः. २. 'भूयोऽपि कौलेयेक' इति कपुस्तके पार ३. 'मावरूपों' इति सपुस्तके पाठः. ४. 'स्वविरुद्धो' इति सपुस्तके.पाठः, .

·व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः।' भावविरुद्धोपलव्ध्या प्रतिषेधे विज्ञायमाने सति समशीकियोमयार्थप्रतीतिरेवान न समस्तीति तद्विशान्तिपर्यनुयोगो निरवकाश एव | 'तेनानुमय एव अमणस्य निषेधों न व्यय इत्ययसेयं यथा नात्र शीतस्पर्शोऽमेरित्यतः शीतस्पर्शस्य । यदि वा प्रेक्षावतां प्रवृत्तिरनर्थसंशयाभावनिश्चयेन व्याप्ता, तद्विरुद्धश्चात्रानर्थसंश- योऽस्माद्विधिवास्याग्जिर्थपर्यालोचनयावसीयत इति व्यापाविरुद्धोपलब्भ्या यथा मात्र तुषारस्पोंऽमेरित्यतस्तुथारस्पर्शस्य । अपि चास्मिन्नुदाहरणे दारुणत- रांनितरानृक्षप्रभृतीन प्रसिद्धतव्यापारानपास्य यदेतत् करिकलभकुम्भनि दैकहेवा- किनः केसरिणः कौलेयकवधाभिधानमोनित्यैकनिकेतनस्य कवेत्तत्र चिरं चिन्त- यन्तोऽप्यभिप्रायं न विद्मः । नहि दृप्ततया यत्किञ्चनकारिणोऽन्यस्यापि स्वजाति- समुचितं चरितमपहायाप्रसिद्धमेव किमपि रसभङ्गभीरवः कवयो वर्णयितुमाद्रियन्ते किमुत जगद्विदितव्यापारस्य केसरिणः । अनौचित्यनिबन्धो हि परं रसभङ्गकारणं कवयो वदन्ति । यत् स एवाह- "अनौचित्यादृते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥" इति । तस्माद्दरिअरिक्षेणेत्यत्र पाठः श्रेयान् । "अत्ता एत्थ णिमन्नइ एत्य अहं दिअसरं पलोएहि मा पहिअ! रत्तिअंधअ सेज्जाऐ महँण मजहिसि ॥" मन हि चलितचारित्रमुद्रा प्रोषितपथिकयुयतिः फश्चिावानं वासरावसाने वसति प्रार्थयमानमुद्दिश्योत्पन्नमन्मथव्यथावेशा वधूसन्निधौ तस्मै शयनस्थानं विविक्त- मुपदिश्य निशान्धताध्यारोपण स्वशयनसंस्पर्शप्रतिपेधनिभेन श्वथूशय्यासनिवेश- देशं दर्शयन्ती रात्रावत्र मदीय एव शयनीये त्वया निभृतमुपस्थातव्यामिति तैस्तै- राकारैः प्रतिषेधमुखेन स्वाभिप्रेतमर्थमस्मै निवेदयते । तत्र च केचिदविदितस्वख- पस्यैव पार्थिकस्याकस्मानिशान्धतोपक्षेपः स्वशयनीयोद्देशदर्शनं चेयुभयमव्यभि- चारि साधनामति मन्यन्ते । तद्वशाद्धि तस्य नायिकाशयनोदेशोपसर्पणमपि कल्प- नीयं स्यात् । श्वश्वाश्च तस्याविनयदोषाशानिरास इत्युभयमाभिमतं सिध्यति । यत्त्वत्र श्वश्रूशयनदर्शनं तत् तदाशकानिरासार्थमेव न पथिकप्रवर्तनातां ग. च्छति । आत्मन एव शयनोद्देशदर्शने हि तस्याः शक्षा स्यात् । यद्वा शयनयो- • 'एतेना' इति सपुस्तके पाठः. .: 1. अभूरन शेते अनाहं दिवसक प्रलोकय । मा पथिका राज्यन्ध राम्यायामापयोमाइझीः ॥ १. 'मुरोन' इति यपुस्तके पाहः. .'. f .

·घ्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। विप्रकर्षप्रकाशनपरं तदिति तत्प्रवृत्त्यन्नमेवास्तु तदिति च । तचायुक्तम् । अत्र हि श्वभूः प्रत्याय्या वर्चते. नान्यः न चायं..चिरपरिशीलनावसेयो निशान्धताख्यो हे. तुम्तां प्रति सिद्धः । तथाविधश्चोपांदीयमानः प्रत्युत तस्याः शङ्कामुपजनयेत् । उ- मयार्थकारी छत्र हेतुरुपादेयो भवति. यो न श्वश्वाः शङ्कामाधत्ते पथिकं च प्रव- यति । नचायं निशान्धतात्यो हेतुम्तथेति व्यर्थस्तदुपन्यासः । किञ्चायं निशा. न्धतोपक्षेपः पक्षद्वयेऽप्यप्रयोजक एव शयनसन्निवेशदर्शनसंस्कारादेव तदुभय- सिद्धेः । ये तु शयनीययोर्विप्रकर्षदर्शनेनान्योन्यदर्शनस्यास्फुटत्वमनुमीयमानं हेतु- तया मन्यन्ते अतएव च 'अत्ता एत्थ णिमज्जई' इति पठन्ति तेऽप्ययुक्तवादिनः अनैकान्तिकत्वात् । दृश्यन्ते वचलितचारित्राणामपि युवतीनामेवंविधाः सद्भावगर्भाः भणितयः । आकारविशेपाणां हेतुत्वपरिकल्पनमुपहासायैव तेपां वाच्यत्वाभा- वात् वाच्यस्यैव व्यञ्जकत्वेन प्रकृतत्वात् । किश्चात्र निरूप्यमाणो हेतुरेव न लभ्यते । स हि विधेयानुगुणो वा स्यात् प्रतिपेध्यानुगुण उभयानुगुणो वा । तत्राद्यः श्वश्वाः शामेव जनयेदसिद्धत्वाचाक्षुषत्वादिवत् । द्वितीयो न विवक्षितार्थसिद्धिहेतुर्विरु- द्धत्वात् कृतकत्वमिव नित्यत्वे । तृतीयस्तु सन्देहमेव जनयत्यनैकान्तिकत्वात् । प्रमेयत्वादिवदिति । यदाहुः "नासिद्धो भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । धर्मो विरुद्धो भावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् ॥" इति । अपि च तत्र यथाद्य उदाहरणे भ्रमणविधिहेतुरेव निरूप्यमाणः प्रतिषेधे पर्यवस्यति न तथेह प्रतिपेधहेतुरेव विधाविति कुतो विधिरूपार्थान्तरप्रतीतिसिद्धिः। तस्माद्वधेयस्यार्थान्तरस्य निबन्धनाभावात् प्रतीतिरेव नास्तीति कुतस्तस्य व्यङ्ग्यत्व- मित्ययुक्तमेवेदमुदाहरणम् । "वच्च महव्विा एक्काए होन्तु णीसासरोहअव्वाइ । मा तुज्झ वि तीए विण दक्खिण्णहअस्स जाअन्तु ॥" इत्यत्र कयाचित् सण्डितयान्तर्जुलितेयाप्रकोपया सावहित्थं सोलुण्टं सपणयौचित्यं च यः प्रियं प्रति भेदो विहितस्तत्र तस्यामेव भवान्निाजमनुरक्तहृदयो मयि तु कितव! तव कृतकोपचारवचनरचनामात्रमेतदिति नायकस्यान्यत्रानुरागातिशयः १. व्रज ममैवैकस्या भवन्तु निःश्वासरोदितव्यानि । मा तवापि तया विना दाक्षिण्यहतस्य जनिषत ॥- २. 'एटनम्' इति सपुस्तके पाठः, .

·- CE व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। साध्यः । तत्र च गच्छ त्वद्विरहविहितानि निश्वासरोदितव्यानि ममैवैकस्या भवन्तु मा तवापि दाक्षिण्यमात्र विवशस्य तथा विना तानि भवन्निति तत्र तस्य प्रस्थाना- नुमतिहेतुः । प्रस्थाने हि तस्य - तद्विरहविरतिः । तद्विरतौ च तद्धेतुकानां निःश्वा- सरोदनादिदुःखाानामपि विरतिः । सेहोत्कर्षानुविधायिनो हि प्राणिनां विरहव्यथा- वेशा भवन्ति तेषां तत्कार्यत्वात् । कार्यकारणभावश्चैषामध्यात्मप्रमाणसिद्धः । धर्मिणि सद्भावसिद्धिश्चास्य हेतोसतोऽसत एव वा प्रतिषेधसामर्थ्यादयसीयते, प्राप्तिपूर्वका हि प्रतिषेधा भवन्तीति । तस्य च सत्यासत्यत्वविचारो निरुपयोग एव प्रतीतिमात्रपरमार्थत्वात् काव्यनाट्यादीनामिति विरहव्यथावसितोऽनुरागातिशयः कान्तस्यानुमय एव भवति न व्यङ्गय इत्यवसेयम् । "देगा पसिअणिमत्तसु मुहससिजोहाविलत्ततमणिवहे । अहिसारिआणं विधं करोसि अण्णाण विहआसे!!" इति । अत्र काचित् कामपि निशान्धकाराभिसरणसमुद्यतां सहजसौन्दर्यकान्तिकम-. नीयमुखी सखीमालोक्य मुदितान्तःकरणा प्रणयोपालम्भनिभेन तस्यास्तां रूपसम्प- दमित्थमुपवर्णयतीति चाटुकार्योऽत्र प्रतीयमानोऽनुमेयः । तत्र च वाच्यस्य प्रतिषे. धानुपपतिरेव हेतुः । तदनुपपत्तिश्च सम्बोधनद्वारेणोपात्तस्य मुखशशिज्योत्लाविलु- ततमोनिवहत्वस्य हेतोरार्थस्यासिद्धेः, परमार्थतो मानुषीमात्रस्य तथाविधाया वद- नेन्दुकान्तरसम्भवात् । अतस्तस्यास्तदन्यासां चाभिसारिकाणामभिसरणविम एव न सम्भवतीति तत्प्रतिपेधप्रणयप्रयासम्सख्यास्तस्यामनर्थक एवेति प्रतिषेधविधेरनुपप- तिसिद्धिः । अतो यदनेन्दुकान्तेयंदेतद्विलुप्ततमोनियहत्वमुपानं तदन्यथानुपपद्यमानं. वदनस्य कान्त्यतिरेकलक्षणमर्थान्तरमेव चाटुरूपमनया भन्यानुमापयति कान्त्य- तिरेकमन्तरेण निर्मूलस्य तदतिशयारोपस्य लोकैरनाहतत्वादिति तत्प्रमाणसिद्ध ए-. वानयोः सम्बन्धो बोद्धव्यः । "कैस्स व ण होइ रोसो दखूण पिआए सव्वणं अहरम् । सन्ममरपदुमाघाइणि वारिअवामे सहमु एहिम् ।।" १. प्रार्थय सावत् प्रसाद निवत्तस्व मुसशशिज्योत्स्नाविलुप्ततमोनिवहे । आभिमाकाणां विनं करांष्यन्यासामापे हताशे ॥ .. 'यरोपो' इति सपुस्तके पाट. १, कस्य यान भवति रोपो वा प्रियायाः रावणमधरम् । मभ्रमरपघाघ्राणशीले! वारितवाम ! सहस्वेदानीम् ।। .

·“ व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। इत्यत्र काचिद् विदग्धा सती कामपि कामुकान्तिके परपुरुषपरिक्षताधरपल्लवामा: लोक्य तदसहनस्वभावं च तं कामुकमाकलय्य तस्य परंपरिभोगशङ्काकळङ्कमपाकर्तु- मधरक्षतस्यान्यथासिद्धत्वमुपालम्भानिभेन तामाह । तत्र सव्रणवल्लभाधरदलदर्शन- सर्वस्यैव कामुकलोकस्याप्रकोपकारणं भवतीति व्याप्तिवचनम् । तव च वारित- . वामायाः सभ्रमराम्भोजाघ्राणशीलायास्तन्निबन्धनमिदमधरस्य सव्रणत्वमिति पक्षघ- मोपसंहारः। सहतामिदानीं तस्य निजस्याविनयस्य विपाकः प्रियतमप्रकोपरूपरत्व- येति निगमननिर्देशः । इति वाच्यार्थविषयः साध्यसाधनभावस्तावत् स्पष्ट एव । अनुमेयार्थविषये तु तस्मिन् परपुरुषपरिभोगशङ्कानिरासः साव्यः । तस्य सश्रमरा- म्भाजाघ्राणशीलत्वेन सम्बोधनसमर्पितेनानुमितम्धरपछ्यपरिक्षतेरन्यथासिद्धत्वमार्थों हेतुः । तयोश्चाविनाभावनियमोऽनुरागिणामध्यात्मसिद्ध एवेति सिद्धम् । अत्र वा- च्यानुमेययोरुभयोरर्थयोरपि प्रतीतावनुमेय एव विश्रान्तिन वाच्ये तस्य तदङ्ग- तया प्राधान्याभावाद् इत्युक्तमेव । सुवर्णपुष्पां पृथिवी चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सवितुम् ॥" इत्यत्र शूरादीनां त्रयाणां सर्वत्रैव स्वाधीनाः सम्पदो भवन्तीति साध्यम् । तत्र सु- वर्णपुष्पपृथिवीचयने कर्तृत्वाभिधानं तेषां हेतुः । तद्धि मुख्यगनुपपद्यमानं वाक्या- र्थोपचारवृत्त्या तत्सदृशमेव सर्वत्र सुलभविभवत्वमनुमापयति यथा पदार्थोपचारे गङ्गायां घोप इत्यत्र गगाशब्दो गङ्गासमीपवर्तिनं तटम् । द्विविधो छुपचार इष्टः पदार्थवाक्यार्थविषयत्वाद् उपचारे च वाच्यत्योपायत्वात् । अप्राधान्ये सत्यविव- क्षितत्वमेव भवति, उपचारविषयस्यैवोपेयतया प्राधान्यात् । तयोश्व प्रसिद्धिकृत एवाविनाभावनियमोऽवगन्तव्यः । साध्यश्वानुमेय एव न वचनगोचरता गच्छती- त्युक्तम् । "शिखरिण कनु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि! येन तवाधरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशायकः ॥" • इत्यत्र स्वदधरपल्लवपरिचुम्बनामृतन्नाल्पपुण्यः पुमानासादयतीति चाटुकरूपोऽर्थः साध्यः । तत्सादृश्यलवावलम्बिनो विम्यफलस्यापि परिखण्डनविधौ शुकशाबकस्य लोकोत्तरतपःपरिणामशालित्वसमारोपो हेतुः । यत्र खलु यत्सादृश्यसद्भावमात्रभाजो मावस्य पुण्योपचयपरिश्रमपरिप्रापणीयत्वमाशङ्कयत तत्र तस्य तत्सम्बन्धिनो मुख्य- स्यैव तत् कथं नावगम्यते । तस्मादत्रापि साध्यसाधनभावगर्मतैवोपपन्नेति सिद्धम् । १ 'णाम' इति खपुस्तके पाठः, । २. 'म्येत' इति संपुस्तके पाठः, ·ध्यक्तिविवके तृतीयो विमर्शः। "सिग्धश्यामळकान्तिलिप्तवियतो वेलद्वलाका घना पाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः फलाः । कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे. वैदेही तु कथं भविष्यति हहाहा देवि! धीरा भव ॥" इत्यत्र मदनदहनोद्दीपनचन्द्रोदयोद्यानादिदारुणपदार्थसार्थदर्शनदुःखसहिष्णुत्वं नाम रामस्य साध्यम् । तत्र च रामत्यमेवार्थो हेतुः । रामशब्दो ह्ययं स्वेच्छापरिकल्पित- प्रकरणाद्यवसेयसकललेशभाजनत्वलक्षणधर्मविशिष्टं सशिन प्रत्याययति न संज्ञिमा' त्रम् । तयोश्च व्याप्यव्यापकभावलक्षणः सम्बन्धः प्रसिद्धिकृतोऽध्यात्मप्रसिद्ध एवाव-. गन्तव्यः यथा वृक्षशिंशपयोः । यच्च तदनुमितं धर्मान्तरं तत् सर्वसहत्वम्योपा.. चस्य साधनं न रामत्वमेवेत्यनुमितानुमेयं तत् । एवमस्मीत्यस्मदर्थे धामणि रामत्व. मात्रनिवन्धनायां सकलक्लेशभाजनत्वलक्षणसाध्यधर्मसिद्धौ स्फुट एवास्यानुमानान्त- र्भावः । ततश्च रामस्य यत् कठोरहृदयत्वाभिधानं तत् पुनरुक्तमेव अनुवादपक्ष- स्यातिकृच्छ्त्वात् । "ताला जाआन्त गुणा जाला दे सहिअएहि घेप्पन्ति । रहाकरणाणुग्गहिआइ होन्ति कमलाइ कमलाइ ॥" इत्यनाथस्तावन् कमलशब्दः सामान्यवृत्तिद्धितीयो विशेपवृत्तिः । स चास्य विशेषो निरतिशयशोभासौरभाभिरामतालक्षणोऽर्थः प्रकरणादिगम्यो रविकिरणानुग्रहकृतः प्रमाणान्तरसिद्धस्सामान्यानिष्ठोऽनुमेयः । तत्र च तयोः सामान्यविशेषार्थयोर्विजाती. ययोरिव सजातीयार्थयोरप्यारोप्यारोपकभाव एव हेतुः यथा सिंहो माणवक इति । न च भिन्नजातीयत्वमेवार्थानामारोपनिवन्धनमिति नियमः सम्भवति येनात्र सजाती- यत्वादसौ न स्यात् तस्य भिन्नार्थमात्रप्रयुक्तत्वात् । तच्चानयोरुक्तनयेनास्त्येवोतना. सिद्धो हेतुः । सामान्यविशेषवृत्तित्वं चेदं शब्दानां विवक्षामात्रनिर्मितमिति न तस्य पूर्वपश्चाद्भावनियमः कश्चित् । ततश्च- ऐअ जणो हिस्सा देउ फवोलोपमाइ ससिबिम्बम् । परमत्यविआरे उण चन्दो चादोविअ पराओ॥" इति विपर्ययेणापि तदुपपद्यत एव । एवञ्चास्याप्यनुमानान्तर्भाव एवायगन्तव्यः । नि. श्वासान्ध हवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते' इत्यत्रादर्शस्य विच्छायत्वममितमुपमानम् । १. 'नुच्छ' इति खपुस्तके पा.. २. अस्यच्छाया ५८ समपृष्टे द्रटन्या. रहाया ५८ तमपृष्ठे द्रष्टव्या. १. 'सुमित'मिस्येव रापुस्तके पाठः, ३१ अस्य ·व्यक्तिविवेके तृतीयो पिमर्शः तदनुमिती चादर्शस्यान्ध्याभिधानं साधनम् । तद्धि तत्र मुख्यं न सम्भवति प्रा. णिधर्मवात् । मतस्तत्सामर्थ्यात् पटलापिहितस्येव नयनम्य निश्वाससमर्पित दर्पणस्य विच्छायत्वमेवानुमापयतीति । अत्यन्ततिरस्कृतवाच्योऽपि सिंहो माणवक इत्यादि- यत् पदार्थोपचार एव । तस्य चानुमानान्तर्भावस्समर्थित एव प्राक् । एवम् - "अणं च मत्तमेहं धारालालअज्जुणाइ अ वणाइ । गिरहकारमियका हरन्ति णीलाओ वि णिसाओ ॥" इत्यत्र मत्चनिरहङ्कारशब्दयोरपि द्रष्टव्यम् । यापि विभावादिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः सानुमान एवान्तर्मायमर्हतीति । विभावानुभावव्यभिचारिपतीतिर्हि रसादिमतीते- स्साधनमिप्यते । ते हि रत्यादीनां भावानां कारणकार्यसहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन् निप्पादयन्ति । त एव हि प्रतीयमाना आस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा इत्युच्यन्ते इत्यवश्यम्भावी तत्प्रतीतिक्रमः । केवलमाशुभावितयासौ न लक्ष्यते यतोऽयमद्याप्यभिव्यक्तिभ्रम इत्युक्तम् । अत्रोदाहरणानि यथा कुमारसम्भवे मधु- प्रसङ्गे वसन्तपुप्पाभरणं वहन्त्या देव्या मागगनादिवर्णनं मनोभवशरसन्धानपर्यन्तं शम्भोश्च परिवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषवर्णनादीनि । "अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नुदजृम्भत प्राप्माभिधानः फुल्लमलिकाधवळाट्टहासो महाकालः इत्यत्राप्राकरणिकमहाकालाख्यदेवताविशेषविषया प्रतीतिस्साध्या । तस्याश्वाट्टहा- ससम्बन्धो युगसंहारव्यापारश्चेत्युभयं साधनं तस्य तत्कार्यत्वात् । कार्यकारणभावा- वसायश्चानयोरागमप्रमाणमूल इति तत एव समासोक्तेक्रमेणाप्राकरणिकार्थान्तर- मतीतिसिद्धिः न तूमयार्थवृत्तेमहाकालशब्दस्य सा शक्तिरित्येतदुक्तं वक्ष्यते च । "उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तस्याः कं न चक्रेऽभिलाषिणम् ॥" इत्यत्र त्वनन्तरोक्तः प्रकारो न सम्भवतीति कुतोऽर्थान्तरप्रतीतिः । "दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाकृष्टसृष्टैः पयोमिः पूर्वाह्ने विप्रकीर्णा दिशिदिशि विरमत्यहि संहारभाजः । दीप्तांशोर्दीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिगुत्सादयन्तु ॥" १. गगनं च मत्तमेषं धारालुलितार्जुनानि च वनानि । "निरहवारमृगाव हरन्ति नीला अपि निशाः ॥

·१२० व्यक्तिवियके तृतीयो विमर्शः। इत्यत्र तु गौशब्दस्यानेकार्थत्वेऽपाकरणिकान्तरप्रतिभात्पनी न किञ्चिन्निबन्धन- मवधारयामः । तथा हि । गोशब्द एवानेकार्थत्वात् निबन्धनमुपकल्प्येत, तद्विशेन पणजातमुभयमपि या अन्यस्यार्थप्रकरणादरसम्भयात् । तत्र न तावद् गोशब्द एवेति शक्यते वक्तुं सुरभिव्यतिरिक्त वज्रादावनभिमतेऽप्यर्थान्तरे प्रतीत्युप- जननप्रसङ्गात् , सस्यानेकार्थत्याविशेपे नियमहतोरभावात् । अथ विशेषणजातमेव नियमहेतु परः, सद्धि यदर्थानुगुणमुपलभ्यते तत्रैव प्रतीतिमुपजनयतीति । तर्हि ततोऽपि सा तदनुगुणार्थावगतिनिनिवन्धना तद्वदेवाकस्मिकी कथमियोत्पद्येत । विशेष्यवाचिनोऽनेकार्थस्य तु तन्निबन्धनमाबोपगमे अन्योन्याश्रयदोपः । न चो.. भयमप्यन्योन्यानुमाहितदुपजननसामर्थ्यमवनिपवनादिकमियाङ्करमान्तरप्रतिभामु- पजनयति, यतो जडपदार्थविषय एवायमुपपन्नः क्रमः । यत्र स्वाभाविक एवायं जन्यजनकभावः न वाच्यवाचकभावविषयः, तत्र . हि प्रतिपत्तृपराम- शीपेक्षापरतन्त्रोऽर्थाध्यवसायोपजनो न स्वाभाविकः । तत्र वाच्यार्थविषयस्यास्य वाचक एव तत्संस्कारप्रयोधनिबन्धन नान्यः । अर्थान्तरविषयस्य तु तस्यावश्य- मन्यदेवापक्षणीयं युक्तं न 'पुनरेक एवोभयत्रापि, एकहेतुकत्येऽर्थयोः क्रमनियमा- नुपपत्तेः प्रत्यर्थ शन्दनिवेशोपगमविरोधाचेति तयोभिन्नहेतुकत्यमवगन्तव्यम् । तच सदावृत्त्या वास्तु अर्थप्रकरणादिना वा, न तत्रास्मा रुमभिनिवेशः कश्चित् । केव- लमन्यतस्तत्पतिभोद्भेदाभ्युपगमेनानुमानान्तर्भावः स्फुट एव तस्यैव लिङ्गतापत्तेरिति शब्दस्यानेकार्थतावगममात्रमूलोऽयमद्यापि कवीनामर्थान्तरप्रतीतिभ्रम इति व्यर्थः शब्दशक्तिपरिकल्पनप्रयासः । एवं चास्य याच्यातिरेकिणोऽर्थान्तरस्य प्रती- तिरेव न समस्तीति यत्रामस्तुताभिधानमसक्कभयात् तयोरुपमानोपमेयभावमकल्पन तदपि निर्मूलमेयेत्यवगन्तव्यम् । किश्च न स्वभावत एव शब्दानामर्थप्रतीतिक्रम इति नियमसम्भवः, किन्तहि सामीवशात् । सा हि यदर्थानुगुणोपलभ्यते तमेव तस्याथै कल्पयतीति सर्वः शब्दः सर्वार्थविषयः सर्वश्वार्थः सर्वशब्दविपयो भवि- तुमर्हति । ततश्चातदर्थोऽप्यन्यः शब्दः सामग्रीवशात् समासोक्तिन्यायेन तमयगम- यितुं क्षमेतव, न पुनस्तदर्थोऽपि सामग्रीविकलो गवादिशब्दः, आस्तां वान्यः शब्दो, यः साधुत्वेन प्रसिद्धः । असाधुरपि यावत् तद्वशादनुमितवाचकभावोऽभि- मतमर्थमभिदधात्येवेति सामग्रीसद्भावान्वयव्यतिरेकानुविधायिनीयमर्थान्तरप्रतीति- रित्यवसीयते । यदाहुः- १. "प्रतीतिम्' इति सपुस्तके पाठः, २. 'स्य भाववद्वा' इति-रापुस्तके पाठः. 'मेन' इति सपुस्तके पास ·घथा- व्यतिविवेके तृतीयो विमर्शः। "असाधुरमानेन वाचकः फैश्विदिप्यते । वाचकत्वाविशेपेऽपि नियमः पुण्यपापयोः ॥" इति । नचैतावता तत्यापशब्दत्वं कल्पयितुं युक्तं यतः शब्दस्तानच्छन्द्यते विमृ- श्यतेऽभिधीयतेऽनेनार्थ इति शब्दनक्रियाकरणभावोपपन्नोऽर्थः कथ्यते । स च त्रिविधः । साधुरसाधुरपशब्दश्चेति । लक्षणानुगतः साधुः प्रकृतिप्रत्ययादिविभा: गपरिकल्पनया लक्षणेनानुगम्यत इति । ततोऽन्योऽसाधुरव्युत्पन्ना डित्यादिवत् । शब्दादपेतोऽपशब्दः योऽर्थ न प्रतिपादयति विगुणसामग्रीक इत्यर्थः । एवञ्च साधुशब्दस्यापि सामनोवैगुण्येनावाचऊत्यादपशब्दत्यम् अपशब्दस्यापि तदानु- गुग्येन वाचकत्वादनपशब्दत्वमुपपन्नं भवति । ततश्च वाचकत्वावाचकत्वमात्रनिव- धने शब्दापशब्दत्वव्यवहारे व्यवस्थिते सति ये केचिदितिहासपुराणादावागम- शाखादी च कचित् केपाश्चिच्छब्दानामसाधुत्वादपशव्दत्वमुद्भावयन्ति ते प्रत्यु- क्ता भवन्ति । अस्मान् प्रति पुनरविपये प्रयुज्यमानः शब्दोऽपशब्द इति । त. "मधुकरैरपवादकरैरिव स्मृतिभुवः पधिका हरिणा इव । कलतया वचसः परिवादिनीस्वरजिता राजिता वशमाययुः ॥" इत्यत्र हरिणानामुसमानत्वादप्राधान्यमविगणय्यैव यः कविना रञ्जिलप्तानुनासिकः प्रयुक्तः सोऽशब्द एव तत्प्रयोगत्योपमेयार्थानुगुण्येनोपपन्नत्वात् , तस्यैव प्राधा- न्यात् , प्रधाने च कार्यसम्प्रत्ययोपगमात् । केवलमप्रधानापेक्षया शब्दसंस्कारवि. परिगामेन व्याख्यामात्रमत्र श्रेयो न पुनस्तस्य प्रयोगः । युज्येत पुनरेतद् यदि पथिकानां हरिणतया रूपणं स्याद् आरोपो वा यथा 'स्मृतिभुवो बत पान्थमृग- मजा' इति, यथा वा 'स्मृतिभुवः पथिका हरिणवजा' इति । अन्यथा त्वपशब्द एवायमविषये प्रयुक्तत्वाद् अस्वगोण्यादिशब्दवत् । यदुक्तम् - "अस्वगोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे । निमित्तभेदात् सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम् ॥" इति। शब्दप्रयोगः कर्त्तव्यः प्रधानार्थव्यपेक्षया । तदन्यापेक्षया त्वर्थादेनं विपरिणामयेत् ॥ १ ॥ विपरीतमतो यत् स्यादपशब्दः स मां प्रति । हेतुर्वनेश्चायमेव प्रयोगपरिणामयोः ॥ २ ॥ .१, 'प्रयु' इति खपुस्तके पाठः, ।

·प्यक्तिधिवके तृतीयो घिमशः। परिणामो बहुविधो वाचोलिङ्गादिभेदतः । स च प्रसिद्ध एवेति नाम्माभिरिह दर्शितः ॥ ३ ॥ इति समहलोकाः । यदपि च केचिदाचक्षते समानायामर्थगतौ शब्देनापशब्देन च शालेण धनियमः क्रियते साधुभिरेव भाषितव्यं नासाधुभिरिति, तत्र कृपखा- नकवद् वृत्ति विप्यतीत्यादिना तैरेव प्रतिविहितम् । सा चेतिहासपुराणागमशास्त्रे- प्वन्यस्त्येवेति नागमविरोधः । त्रिविधं हि शास्त्रं शब्दप्रधानमर्थप्रधानमुभयप्रधा- नश्चेति । तत्र शब्दप्रधानं वेदादि अध्ययनादेवाभ्युदयश्रवणात् मनागपि पा- ठविपर्यासे प्रत्यवाय श्रवणाच्च । अर्थप्रधानमितिहासपुराणादि तस्यार्थवादमात्ररू- पत्वात् । उभयप्रधानं सर्गवन्धादि काव्यं तस्य रसात्मकत्वाद् रसस्य चौभयाचिः स्पेन परिपोषदर्शनात् । काव्यस्यापि शास्त्रत्यमुपपादितमेव । तदेवं यदर्थप्रधानम्-ि प्यते तच्छ्वणधारणार्थावबो धानुष्ठानोत्थितेन धर्मेणासाधुशब्दोदीरणोदितोऽधर्मः प्रतिहतो भवतीयमसौ कूपखानकवृत्तिः । धर्मन्य तदुत्थितत्वमुपगतमेव "यस्तु प्रयुड़े कुशलो विशेषे शब्दान्यथावद् व्यवहारकाले।. सोऽनन्तमामोति जयं परम पाग्योगविद् दुप्यति चापशब्दैः ।" इति । असाधुश्चापशब्दश्च द्विधा शब्दः प्रकीर्चितः । तत्रासाधुन साध्यो यः प्रकृतिप्रत्ययादिभिः ॥ ४ ॥ शब्दादपेतोऽपशब्दः शब्दनाकरणात्मनः । शब्दना हि परामर्शो वाच्यार्थविषयोऽस्य यः ॥ ५ ॥ एवञ्चासाघुशब्दोऽपि नापशब्दत्वमर्हति ।' न सोऽप्यभ्येति साधुत्वं तयोर्विषयभेदतः ॥ ६॥ ततश्च- सामर्थ्यादेव शब्दस्य विषयेऽवगते सति । न प्रयोगोऽस्य न ह्येष स्वनिप्पत्त्यै प्रवर्तते ॥ ७॥ अत एव प्रकृत्यर्थमात्रं तत्र प्रयुञ्जते । सङ्घयासाधनकालादरानुगुण्यानपक्षिणः ॥ ८ ॥ इयता चापशब्दत्वं न तेयामवकल्पते । अर्थेषु शब्दनाकर्मकरणत्वानपायतः ॥ ९॥ १. 'तत्त' इति राघुम्तके पाठः. .

·व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। १२३. असाधूचारणावस्तु तंत्राधर्मः प्रवर्तते । कूपसानफवढचेः सोऽर्थज्ञानान्निवते ॥ १० ॥ अम वार्थपरिज्ञानमास्तां तत्पठनादपि । धारणादपि वा पुंसां श्रूयतेऽभ्युदयः परः ॥ ११ ॥ इति समयह श्लोकाः । तस्मादुपपत्तिशून्य एयायं गतानुगतिकतया अनेकार्थशब्द- प्रयोगविप्रलब्धव्याख्यातृपरम्परासमयमात्रप्रवर्तितः शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपार्था- न्तरप्रतातिपक्षः । व्याख्यातारोऽप्यलीकविद्वन्मानितया प्रायेणापव्याख्यानैर्न केव- लमात्मानं यावत् तत्रभवतो महाकवीनपि रुपयन्तो दृश्यन्ते । तद्यथा- "तां जानीयाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीय दूरीमते मयि सहचरे चक्रयाकीमिवैकाम् । गाढोत्कण्ठागुरुपु दिवसेप्वेषु गच्छत्सु याला जाता मन्ये गिभिरमथिता पद्मिनीयान्यरूपा॥" इत्यत्र पाठमिममवुद्ध्वैव कलितकविहेवाकाः पराकृतप्रतीतिचारुतातिशयास्ते 'अवैमि तदघज्ञानाद्यनापेक्षो मनोरथः ।' इत्यादी दृष्टामपि वाक्यार्थकर्मतां मन्यतेरपश्यन्तो बालायाः कर्मतामस्य मन्यमानाः स्वरसन्धिवशाद्विकृतमिवशब्दमेव भ्रमाद् वाशब्दं परिकल्प्यापव्याख्यामार- भन्ते । न ह्येवमर्थस्य वैचित्री काचित् समुन्मिपति । नापि महाकवेः कालिदास- स्यान्वयगतिरियं कचनापि प्रबन्धेऽवधारितपूर्वा यदय रसनिधाने काव्ये व्याधि- मिव वाशब्दमिवार्थे प्रयुजीतेति । कथं तर्हि 'चन्द्रं प्रवृद्धोमिरिवोर्मिमाली'ति त- स्यैव कचेरयं प्रयोगः । उच्यते । लिष्टत्वादाविभावितार्थपाठेन केनचित् कल्पि. तोऽयं पाठः । स हि जलधिर्निशीवेति द्रष्टव्यः । यथा च--- "ग्रामेऽस्मिन् पथिकाय पान्थ! वसतिनैवाधुना दीयते रात्रावन विहारमण्डपतले पान्थः प्रसुप्तो युवा । तेनोद्गाय खलेन गर्जति घने स्मृत्वा प्रियां तत्कृतं येनाद्यापि करदण्डपतनाशकी जनस्तिष्ठति ॥" इत्यत्र हि काचित् वसति थियमानं पधिकयुवानमुद्दिश्योत्पन्नमन्मथव्यथावेशा त- स्यान्यानुरागितामाशङ्कगाना दारुणतरपरिणामोऽन्यासक्तजनानुराग इति न चेदसि १. 'नाकर्म' इति खपुस्तके पाठः. * 'दपध्या' इति कपुस्तके पाठः. .

·व्याविषके तृतीयो विमर्शः। . कस्याश्चिदनुरक्तस्तदिदमखिलमेच गृहमयं च जनस्तवायत एवायथा गम्यतामिति स्वाभिप्रेतमर्थमस्मै निवेदयितुकामा , पूर्ववृत्तान्तं वसतिविहितोपकारकामिनी भर- गावेदनफलं बतु मुपक्रमत इति तदभिप्रायमविद्वांसस्ते पुरुषवधावेदनं तदिति म- न्यमानास्तथैवापच्याचक्षते । तचायुक्तमेयः रसभशप्रसङ्गात् । उमगारनुरागाति. शययोगेऽपि पुरुषवधवर्णनस्यात्यन्तमनुचितत्वात् खलाफरणार्थयोरसङ्गतिमंस- नाच । न हि योऽश्ववशः सन् मियते तस्य तन्मरणं यद्यपि कस्यचिदुपकाराया- फाराय वा स्यात तथापि तदपेक्षमस्य सौजन्यं खलत्वं वा न शक्यं व्यपदेष्टुम् । तयोरभिसन्धायकरणे तस्य तदापदेश्यत्वोपपत्तेः अन्यथातिमसङ्गादिति तन्मतानुदि. धायिनोऽन्धपरम्पराक्रमेण व्याख्यातारोऽपापि तेनैवोपपत्त्यतिपातिना पथा सञ्चरन्त इति स्थितम् । ननु यावद्भिरथः सम्बन्धः प्राक्छब्दत्त्यावधारितः । तावत्स्वन्यनिराशंसः श्रुतः सन् कुरुते गतिम् ॥ १२ ॥ ततो यदर्थानुगुणा सामग्रयस्योपलभ्यते । स एवार्थो व्यवस्थाप्यः सत्स्वप्यन्येप्पयापितः ॥ १३ ॥ तेनोमयानुगुणा स्यनक्त्यर्थावुभायपि । ययोः सामर्थ्यतः सिध्येदुपमानोपमेयता ॥ १४ ॥ इत्यमर्थान्तरे बुद्धिं ध्वनिरेवादधात्ययम् । 'तनिवन्धननिर्वधो निनिबन्धन एव सः॥ १५ ॥ एवञ्चारमन्यधिक्षेप्ये किमर्थ तत्त्वदर्शिनः । व्याख्यातारोऽप्यधिक्षिप्ता मोहात् को वेचि वा हितम् ॥ १६ ॥ उच्यते- यद्यप्यर्थेषु सर्वेषु प्रारछब्दः कुरुते मतिम् । तथापि तयवस्थार्थ विशेषणमपेक्षते ॥ १७ ॥ तञ्चेत् तद्वदनेकार्थ मुख्योऽर्थः कोऽवतिष्ठताम् । यस्तत्र प्राकरणिकः पौर्वापर्यगतिः कुतः ॥ १८ ॥ सा चत् प्रकरणापो हि प्रकृतस्तस्य सा पुरः ! पश्चादन्यस्य सामर्थ्यगम्या यस्योपमानता ॥ १९॥ . 1. 'मातेम्' सपुस्तके पाठः. २. 'चैतद्य इति सपुस्तके पाट:. ।

·प्यक्तिीववेक तूंतीयो विमशः। १२५ 'यतो नः तावतैवायं व्यापारो विरतो ध्वनेः । न्यापारविरतौ हि स्यान्न ततोऽर्थान्तरे मतिः ॥२०॥ ध्वनेरनेकार्थस्यानि यथा प्रकरणादिभिः । अनादृत्यैव तच्छक्ति प्रस्तुतार्थविनिश्चयः ॥ २१ ॥ क्रियते तद्वदेवायं नेप्यतेऽर्थान्तरेऽपि किम् । को विशेषोऽत्य यदयं शब्दशाक्तिनिबन्धनः ॥ २२ ॥ विशेषणानुगुण्यं चेदर्थान्तरगतेः पदम् । यतस्ता प्यनेकार्थमिष्टमेव विशेप्यवत् ॥ २३ ॥ अनेकार्थत्वमप्यस्य कुतस्तदवसीयते । एवमेवायसायश्चेद्विशेप्येऽवगतिर्न किम् ॥ २४ ॥ तत एव विशेप्याचेद् भवेदन्योन्यसंश्रयः । अथोभयपरामर्शादिप्यतेऽर्थान्तरे मतिः ॥ २५ ॥ स्यादेवं प्रकृतार्थश्चेत् सिध्येन्नायं तया विना । ततोऽनया विमर्शः स्यादन्यथातिप्रसज्यते ॥ २६ ॥ तस्मादनेकार्यत्वेऽपि विशेषणविशेष्ययोः । अर्थान्तरप्रतीत्यर्थ वाच्यमेव निवन्धनम् ॥ २७ ॥ इति सङ्ग्रहश्लोकाः । अर्थशक्तिमूलः पुनरुपपद्यत एव धूमादिवामेः सम्बन्धाव- धारणपुरस्सरीकारेण ततोऽर्थान्तरप्रततिरुपपादितत्वाद् , यथा 'एवंवादिनि देवर्षा'. वित्यादौ लीलापनगणनं गौर्याः शब्दव्यापार विनवार्थान्तरं रतिभावव्याभिचारि- लक्षणं लज्जादिकमनुमापयतीत्युक्तम् । सर्वोऽर्थः कवेः कविनिवद्धस्य वा वक्तुः प्रौढो- तिनात्रनिप्पन्नशरीरः स्वतस्सम्भवी वास्तु । नैतावता तस्य गगकतायां फलभेदः कश्चित् । गम्यस्य पुनरर्थस्य प्राधान्यनिबन्धनो व्यपदेश इति तस्य प्रधानेतरभावेन द्वैविध्योपगमः सफल एव । तथा हि. "प्राप्तश्रीरेप कस्मात् पुनरपि मयि तन्मन्थखेदं विदध्या- निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भावयामि । सेतु बध्नाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात- स्त्वय्यायाते वितळनिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधः॥" इत्यत्र लक्ष्मीलाभलम्पटतया पयोनिधौ मन्थनव्यथावितरणं विलासालसतया योग- निद्रासुखात्वादो द्वीपान्तराधीशदशकन्धरनिधनधिया सेतुबन्धश्चेति भगवतो वा. 'करपा' इति खपुस्तके पाटः. . + " ·व्यक्तिचिवक तृतीयो विमर्शः । सुदेवस्यामी व्यापाराः प्रसिद्धास्सन्तो यदन्यत्र राजादायारोप्य तस्य समीहितप्राप्त्या निषिध्यन्ते तदा तत्कार्यत्वात् फारणभूतभगवद्रूपतारोपमेव तत्रानुमापयन्तीति रूप- कानुमितिरिति व्यपदेशः प्रवर्तते । "ज्योत्सापूरप्रसरधवळे सकतेऽस्मिन् सरवा वादद्यूतं सुचिरमभवत् सिद्धयूनोः कयोश्चित् । एकः प्राह प्रथमनिहतं केशिनं कंसमन्यः स त्वं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम् ।।" इत्यत्र केशिकंसासुरयोः कतरो भवता पूर्व हत इति योऽयं वधपौर्वापर्यविपर्ययानु- योगस्तस्य' साक्षाद् भगवानेव विषयभावेन वक्तुमुचितो नापरो राजादिस्तयोरेव धूमान्योरिव कार्यकारणभावप्रसिद्धः । सोऽयमन्याविपयतयोच्यमानस्तत्र भगव- पतारोपमन्तरेणानुपपद्यमानस्तद्रूपतामुपकल्पयस्तयो रूप्यरूपकभावमनुमाएयतीति रूपकानुमितिळपदिश्यते । " लावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ्मुखेऽस्मिन् स्मेरेऽधुना तव मुखे तरळायताक्षि ! ! क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जडराशिरयं पयोधिः ॥" इत्यत्रापि यदेतत् कस्याश्चिद्यथोदितगुणगणोदितसौन्दर्यसम्पदि वदने सति समुद्र- संक्षोभाविर्भावस्योचितस्यापि कुतश्चित् कारणादभावाभिधानं तत्तस्य पूर्णेन्दुरूपता- रोपमन्तरेणानुपपद्यमानं मुखस्य तादूप्यमुपकल्पयत् पूर्ववत् तयो रूप्यरूपफभावमनु. मापयतीति रूपकानुमितिव्यपदेशो भवति । केवलमिदमत्र विचार्यते । यदेतद्वदने. न्दुबिम्बसद्भावे सत्यपि पयोधेस्सलिलोल्लासलक्षणक्षोभाविर्भावाभावनिवन्धनधिया स- लिलसमूहमात्रपरमार्थो यन्नास्य काचन चेतनचमत्कारकाणका समस्तीत्येवमर्थतात्प- यंग जलराशित्वमुपातं तत् तस्य सदैव सन्निहितमित्यनारोपितरूपयामिनीरमणोदय- समयेऽपि नास्य संक्षोभाविर्भावो भवेत् तदापि जलराशित्वाविशेषात् । अथ मदनो- न्मादलक्षणक्षोभाभावनिबन्धनबुध्या सदसद्विवेकाधकलोऽयं जड़ इति जाध्यप्रतिपा- दनपरतया तदुपादानमिति । एवमपि वदनस्य सौन्दर्यातिगयशालिनः सौभाग्या. तिरेक एयानुमितो भवति, यथात्रय पाठविपर्यासे सति "यत् प्रदभावमुपयाति न तेन मन्ये मुव्यक्तमेव जलराशिरय पयोधिः" 1. 'यदन्य' इति सपुस्तके पारः, ·व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। “१२७ इति, न पुनः पूर्णेन्दुरूपत्वम् । तद्धि तत्कार्यस्य समुद्रसंक्षोभस्याविकलंकारणतया सम्भाव्यमानोत्पादस्य सतः प्रतिवन्धकमत्ययवलावनुत्पादे सत्यनुमीयते नान्यथा। यथा .. "होई ण गुणाणुराओ जडाण णवरं पसिद्धिसरणाण । किरपलवइ ससिमणी चन्दे ण पियामुहे दिठे ॥" इत्यत्र प्रियामुखस्य पूर्णेन्दुरूपत्वं तत्कार्यस्य चन्द्रकान्तमणिप्रस्तुतिलक्षणस्य स- म्भाव्यमानोत्पादस्य सतो जाड्यजनितप्रसिद्धिशरणत्वरूपप्रतिबन्धकप्रत्ययवलादनु. त्पादे सत्यनुमीयते । न चेह चन्द्रबिम्बकार्यस्य किमपि प्रतिबन्धकारणमुपातमिति कथं तस्य पूर्णेन्दुरूपतानुमितिसिद्धिः । यत्र हि यत्कार्यस्य यत्प्रतिबन्धनिबन्धनभावे- नोपकल्पते तत्र तस्यैव तदुपादाने सत्यवसायो नान्यस्य अतिप्रसङ्गात् । मुखे च सौभा. ग्यातिरककार्यस्य मदनोन्मादलक्षणस्य क्षोभस्याचेतनत्वं परमार्थजलराशित्वं प्रति- बन्धनिबन्धनभावेनोपात्तम् । अतस्तस्यैव तत्र प्रतीतिरुपपन्ना न चन्द्रत्वादेः । अन्यथा कमलत्वादेरपि सा स्याद् विशेषाभावात् । तस्मादुभयार्थसाधारणक्षोभपद- प्रयोगमात्रविप्रलम्भकृतोऽयं मुखेन्दुबिम्बयो रूप्यरूपकभावभ्रम इति स्थितम् । त- स्मादेवमत्र पाठः कर्त्तव्यः-- "क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये रूपान्तरं पतिरपां किमपि प्रपन्नः।" इति । अत्र हि न केवलं वदनम्येन्दुत्वं प्रतीयते, यावदपां पत्युः शृङ्गारित्वमपि । तेन तव बदनेन्दृदय सत्यनेकसुन्दरीरूपलावण्यसम्पदामन्तरज्ञोऽप्यपांपतिर्यन्न मना- गपि क्षोभमुपयाति तन्मन्ये रूपान्तरं किमपि प्रपन्न इत्ययमर्थोऽवतिष्ठते । एप चा- नन्तरोक्तंपाठार्थाद्विशिष्यते न वेति सहृदया एव प्रमाणम् इति । यथास्थितपाठपक्षे तु नेदं रूपकानुमितेरुदाहरणमुपपद्यते । "वीरोण रमइ घुसिणारुणाम्म ण तहा पिआथणुच्छङ्गे । दिछी रिउगअकुम्भस्थलम्मि जह बहुलसिन्दुरे " इत्यत्र कान्ताकुचतटकारकुम्भस्थलयोः प्राकरणिकेतरयोः प्रमाणान्तरप्रतिपन्नसं- स्थानविशेषयोः कुङ्कमासिन्दूराहितलौहित्यलक्षणनिबन्धनसादृश्यावसायमूलोऽयमुप- मानोपमेयभावावगम इति तस्यैव तत्र हेतुत्वम् अप्रतिपन्नसंस्थानस्यानिसापितसा- १. भगति न गुणानुरागो जडानां नवर प्रसिद्धिशरणानाम् । शीर प्रनीति शशिमगिधन्द्रे न प्रियामुखे दृष्टे । २. 'द्रशरणरूप' इति खपुस्तके पाठः. ३. 'अस्य छाया १३ तमपृष्ठे द्रष्टव्या. ..

·- . १२८ म्पतिनिकेतृतीयो विमर्श । धारणधर्मस्वरूपस्य च सादृश्यायगमासम्भवाद् इत्युपमानानगीतिरितीयमुध्यते । एवम्- "तताण सिरिसटोअररभणाहरणमि हिमममेकरसम् । विम्बाहरे पिआग निवेसिम युसुमयागेन ॥" इत्यत्रापि वेदितव्यम् । फेवलमत्र साधारणो धर्मों रोहित्यरक्षणो रस उपमानेऽनु- मेयो, न शब्दोपारूढो, बिम्बरूपतया परस्य विरक्षितत्वात् । स वक्तुमखिलाञ्छतो हयग्रीवाश्रितान् गुणान् । योऽम्बुकुम्मै परिच्छेद शक्तो ज्ञातु महोदधे ॥" इत्यत्र हयग्रीवगुणान् साकल्येनाभिधातु न कधित् समर्थ इति सा यम् । तत्र त- दभिधानशक्तत्वस्य कुम्भकरणकाम्भोधिपरिच्छेदज्ञानशक्तत्वन्य चोभयो प्राकर- मिकेतरयोरेकफर्तनिष्ठयो समशीपिकयोपात्तयोस्तुल्यबोगितानि गर्भीकृतोरमानो. पमेयभावयो परिकल्पितेन व्याप्यव्यापफमावेनोपनिन धो हेतु । तयोहि व्या:- कस्य धर्मस्य वृक्षत्वादेरियाम्बुघेरम्भस कुम्भै परिच्छेदज्ञानशक्त वम्य प्रमाणात. रावसितायामभावप्रतिौ व्याप्यस्यापि शिंशपरत्वादेखि हयग्रीवगुणमामाभिधानसा मर्थ्यस्याभावावगतिरिति तस्यामनुभयस्यामिति । अतिशयोक्तिगर्भधायद्यामानोपमे- यभावावसायो हयग्रीवगुणाना साकल्येनावर्णनीयतात्मकासाधारणविशेषप्रतिपादनप रमाक्षेपमाक्षिपतीत्याक्षेपानुमितिरित्युच्यते । "देवाअत्तम्मि फले कि कोरइ एतिष उण भणामि । फडेब्ळिपल्लया पल्लमाण अग्णाण ण सरिच्छा।" इत्यत्रार्थान्तरोपन्याससामथ्र्य देव वस्तुनो समर्थ्यसमर्थकभावावसायो नशब्दशक्ति मूल इति । तदर्थस्य हि शब्दादरेप्रयोगो गतार्थत्वात् । हिअअठाविअमण्णु आरुण्णमुह पि म पसाअत!। अयरद्धस्स वि ण हु दे वहुजाणमा रोसिउ सकम् ।।" इत्यत्रानाविष्कृतकोपनिहाया कत्याश्चिदन्तर्गतमन्यो निन्या केनचित् कृतागसा १ अस्य छाया ३३तमष्ट द्रव्या २ 'करणस्याम्भाधेश्य प' इति रापुस्तके पार.. दैवायते फरे कि क्रियतामेतावत् पुनभणामि । रफाशीष वा पाल्यानामन्येषां न राहशा || । हृदयस्थापितमन्युमपरोपमुसामपि मी प्रसादयन् । अपरावस्यापि न खल बहु रोपित शक्यम् ॥

·. व्यक्तिविवेके तृतीयो विमशः। प्रसाद्यमानाया यत् तंत्र रोपविषयेऽपि न तव रोपितुं शक्यमित्युक्तं तदनुपपद्यमान नतया समर्थनीयमेवेति यत्तत्र वल्लभसम्बोधनद्वारेण वहुज्ञत्वमर्थान्तरभूतमुपात्तं त- देव तत्समर्थकहेतुतामुपयाति, तत एव हि परहृयवेदिनि जने कः खलु कोपं कर्तुमर्हतीत्यस्यार्थस्य प्रतीतिसिद्धेः । द्विविधो हि हेतुरुक्तः शाब्दश्चार्थश्चेति । तैनेयमार्थस्य हेतोरुपादानादर्थान्तरन्यासानुमितिरित्युच्यते । जाएज वणुद्देसे खुजोचिअ पाअवो घडिअवत्तो । मा माणुसम्मि लोए ताएकरसो दलिदो अ॥" इत्यत्र यथोक्तस्वरूपस्याप्रस्तुतस्यैव वनपादपस्य पुंसश्च कस्यचिद् दरिद्रस्य प्रस्तुत- स्यानुपयोगितया निप्फलयोरुभयोरप्यनभिनन्द्यजन्मताप्रतीतो तुल्यायां यदेतदेक- स्यैव जन्मानभिनन्दनं नेतरस्य तत् तस्य शोच्यतातिरेकलक्षणं व्यातरेकमनुमाप- यतीत्यस्य व्यातिरेकानुमितिव्यपदेशासद्धिः । "चन्दनासक्तभुजगनिश्वासानिलमूठितः । मूर्छयत्येप पथिकान् मधो मलयमारुतः ॥" इत्यन्न चन्दनासक्तभुजगनिश्वासानिलसम्पर्कमात्रेण मूर्छाहेतुत्वं मलयमारुतस्य मुख्यमनुपपद्यमानं मूर्छाकारित्वलक्षणात् साधात् सिंहो माणवक इत्यत्र सिंहत्य- मिवोपचरितमाश्रीयत इतीवार्थमनुमापयति । मुख्यतानुपपत्तौ च निमित्तं भुजग- निश्वाससमीरसम्पर्कमात्रेण मलयमारुतस्य न्यग्भावभाजो बहलीभावासम्भवः । यद्वा मुख्यमर्थमनाहत्यार्थान्तरे प्रयुज्यमानः शब्दो यथाकथञ्चित् सादृश्यमेवावगमयति । न चैवं विधे विषये इवादिप्रयोगमन्तरेणासम्बद्धार्थतैवेत्याशङ्कनीयं प्रकरणादितोऽप्य- र्थस्य स्वसौन्दर्यादेव वार्थान्तरावगतः, यथा--- "ईसाकलसम्स वि तुह मुहम्स णं एस पुणिमाचन्दो । अन सरिसत्तणं पाविऊण अङ्गेचिअ ण माइ ॥" इत्यत्रेवशब्दस्य । यथा च "त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान् पुंभिर्न कैश्चिदपि धन्विभिरविवन्धि । .. तस्थौ तथापि न मृगः क्वचिदङ्गनाभिराकर्णपूर्णनयनेषुहतेक्षणश्रीः ॥" : इत्यत्र । शब्दार्थव्यवहारे चं प्रतीतिरेव प्रमाणम् । प्रतीतार्थश्च शब्दः प्रयुज्यमानः पौ- नरंक्त्यमेवावहत्तीति अत्रेवार्थस्यावगमादुत्प्रेक्षानुमितिरित्येपा व्यपदिश्यते । एवम् :- १ जायेय वनोद्देशे कुन्न इव पादपो घटितपत्र: । मा मानुपे लोके त्यागकरसो दरिद्रश्च ॥ .. २.दाकलुयम्यापि तव मुगस्य नन्वेष पूर्णिमानन्द्रः । अय सदृशत्वं प्राग्याङ्ग इव न गाति । । . .

·व्यक्तिविक तृतीयो विमर्शः "अत्युच्चपदाध्यासः पतनायेत्यर्थशालिनां शमत् । आपाण्टु पतति पत्रं तरोरिदं बन्धनग्रन्थेः ॥". इति निदर्शनानुमितावप्यवसेयम् । "रम्या इति प्राप्तवतीः पताका रागं.विविक्ता इति वर्धयन्तीः । यस्यामसेवन्त नमवलकिाः समं वधूभिर्वलभीयुबानः ।।" इवत्र वाक्यार्थप्रतीतेरनन्तरमुपमाप्रतिभोद्भेदनिवन्धनभूतं. न किञ्चिदवधारयामः, यसामर्थ्याद् वध्व इव वलभ्य इत्यमुमर्थमवगच्छेम । न चोभयार्थसाधारणम्य वलभीविशेपणकलापस्यैव तत्र निवन्धनभावोऽवगन्तुं युक्तः तस्य भिन्नविभक्ति- कस्य वधूभिरभिसम्बन्धानुपपत्तीरत्युक्तमेव । अथ सममित्यम्य तुल्यार्थस्य वधूवल- ' भासम्बन्धबलात् विभक्तिविपरिणामेन कल्पिततदुचितविभक्त्यन्तानां वधूनां विशे- पणकलापाभिसम्बन्धसहत्वाद् वधूभिरुपमानोपमेयभावावगतिर्भवति, यथा सम- मिन्दुना सकलकलोऽधिरुत्थित इति । एव तर्हि तुल्यतासम्बन्धावधारणनिबन्ध- नेयं वधूवलभीनामुपमानोपमेयभावावगतिरिति नासावनुनयतामभिपततीति श्लेपा नुमितिरित्युच्यते । '"अङ्कुरितः कोरकितः पल्लवितः कुसुमितश्च सहकारः । अङ्कुरितः कोरकितः पल्लवितः कुसुमितश्च हृदि मदनः ॥" इत्यत्र मुग्न्यामुख्याकरितत्वादिधर्मविशिष्टयोः सहकारमदनयोः प्रमाणान्तराव- गतकार्यकारणभावयोरप्यतिशयोक्तिच्छायया यस्तुल्यकालतयोपनिबन्धस्तन कार्य- कारणधर्माणां यथाश्रुतक्रमं सङ्ख्यासाम्यमेव यथासलचमनुमापयति, यथाश्रुतक्र- मातिकमे प्रयोजनाभावात् निबन्धनाभावाच्च । को ह्यविष्ठतमतिरसति बाधके श्रुत- मर्थमनादृत्याश्रुतं परिकल्पयेदिति यथासङ्ग्यानुमितिरितीयमुच्यते । यत्र प्रकरणा- दिप्रतिपत्त्यानुमितविशेपो वाच्योऽर्थः प्रतीयमानस्यार्थस्य लिङ्गभावमुपयाति सो. ऽप्यनुमानस्यैव मार्गः । यथा--- "उच्चिणुमु पडिलकुमुम मा धुण सहालिङ हलिअसोहे। अह दे विसमविराओ ससुरेण सुओ वलयसद्दो॥" 'इति । अत्र विनयपतिना सह रममाणा काचिन् बहिश्श्रुतवलयकलकलया सख्या प्रतिबोध्यत इत्येतदपेक्षणीयं वाच्यम्य प्रतिपत्तये । प्रतिपन्ने च याच्येऽर्थे तम्या- विनयप्रच्छादनतापर्यणाभिधीयमानत्वादनुमेयाङ्गत्वमेवेत्यस्यानुमान एवान्तर्भावः । १ उधिनु पातलकुमुम मा धुनु पालिका हालिफस्नु । एषत विषमविसमा भाग भूतो कल्यगन्दः ॥

·घ्यक्तिविषय तृतीया विमः । एवमन्यासामपि याच्यन्यतिरफिपीनामलनीनां यथायोगमनुमानान्तर्भावाम्व. यमेवानुगर्तव्यः । एवं यम्गुमात्रादीनां गम्यवं प्रतिपायदानी वर्णपदवाक्यम- घटनादीनां गमक प्रतिपायने । तत्र वर्णमहटनानां तावद् गमकत्वमर्थद्वा. रकमेव । तथा हि विशिष्ट वर्णगस्टनीपटनगन्दप्रतिपादितनायन रत्यादयः स्था. यिनोऽनुगीयमानाः पटनग्मयभागन्न इनि गन्दोपाधिभूनयाम्तयोर्णसाइटनयो. रपि गमफस्यमुपपरमेय पारपर्यश, न माक्षात् । तथाविषशब्दमन्दाभिहितम्या- भस्य रत्यादेश भायम्य ताणपाणियोरिव मान्योः कार्यकारणभावनावस्थानान् । तथा हि ये रनिगोकमान्तान्तःकरणाः ये च शोधासाहादिविवगाम्ने मधुरतरव- विरचिताममगारामापां रंगकारटकारकर्कयां दीर्पगमामयिष्टां च राहटना- माश्रित्य मा भाषमाणा दृश्यन्न इति स्वमाय एवायम् । महटनावाटिनविशेषयानकमर्षितादर्थात् । क्रोधादिविशेषगनिभूमविगेपादिव ऋगानाः ॥ २८ ॥ इति सझदायर्या । पदयाफ्ययोः पुनः माशादर्थद्वारकं गमकन्यं न वर्णमघटनयो. रिय याचकोपाधिमायनिवन्धनगिनि न तुल्यरुदयनया निदंगातयोम्पपन्नः । पद- पारययोहि इयमर्थान्तरप्रतीती निवन्धनमिप्यने. उपचारः प्रकरणादिमामग्री चेति । यत्र हि तत् ममागपितं नत्र यथाकथचिन तन्मादृश्य तत्सम्बन्धादवग- म्यते, न तत्त्वम् तदभावे सादृश्यानुपपनेरिति नदेतदनानुमेयमित्युक्तम् । एकोऽपि हि शब्दः सामग्रीवनिया नद्धविशिष्टं म्यार्थगेयावगमयतीति तदेव तत्र लिगमयगन्तव्यं गन्दमात्रम् । तद्धि मंजिनमेव प्रत्याययितुमलं न सं. निविगेपमित्येतदप्युक्तमेव । नत्र पदम्योपचारतो यथा महासम्य 'सप्तताः समिधश्श्रिय' इति, यथा च वाल्मीकेः 'निश्वासान्ध इबादर्शश्चन्द्रमा न प्रका. गते' इति, यथा च कालिदासम्य 'कः सन्नद विरहाविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायाम्' इति, यथा च-- "सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्ण लक्ष्मी तनोति । इयमधिकमनोजा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥" इत्यत्र समिदन्धसन्नद्धगधुरपदानि गमकवाभिप्रायेणैव प्रयुक्तानीति उक्तमेव । तस्यैव सामग्रीवैचित्र्ये यथा 'रामेणप्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रियेणोचितम्' + ·व्यक्तिविवेके तृतीयो विमर्शः। इत्यत्र रामेणेत्येतत् पदं प्रकरणादिसामावशात् ' साहसैकरसिकत्यादिधर्मविशि- टस्य रामार्थस्य गमकम् अन्यथा हि मयत्येव वक्तव्यं स्यात् । यत्रापि चैकस्यैवा- यस्यैकाभिधानमुखेनोत्कर्षापकर्षतत्त्वानिधित्मयोपकल्पितभेदस्य विध्यनुवादभाबेनो- पनिवन्धः तत्र प्रकरणादिभ्य एवास्योत्कर्पोऽपको वानुमेयः, न तु तत एव । न हि विधेयाभिधायिनः शन्दम्यैव सा शक्तिस्तयोविरोधात् । तत्रोत्कों यथा :- "रइकिरणाणुग्गहिआइ होन्ति कमलाइ कमलाइ ।" इत्यत्र द्वितीयः कमलशब्दः । अपको यथा "मेअ जणो तिम्सा देउ कयोलोपमाइ ससिबिम्बम् । परमत्थविआर उण चन्दो चन्दोचिअ वराओ ॥" इति । अत्र द्वितीयश्चन्द्रशब्दः । अत्र हि विधेयाभिधायिनो द्वितीयाचन्द्रशब्दा- द्यथापकर्षोऽवगम्यते न तथा पूर्वत्र कमलगन्दादित्यर्थप्रकरणादिरेव तत्र हेतुभावे- नोपगन्तुं युक्तो न शब्दशक्तिः । तस्या ह्युत्कर्षापकर्षावगमः पूर्वापरपदार्थीियत एव स्यात् , नानियतः । तत्त्वे यथा--- "काचो मणिर्मगिः काचो येषां तेऽन्ये हि देहिनः । सन्ति ते मुधियो येषां काचः काचो मणिर्मणिः ॥". इत्यत्र द्वितीयौ काचमणिशब्दौ । गब्दशक्तिमूलाया अर्थान्तरप्रतीतेरनिवन्धनायाः पराकृतत्वान्न तन्मूला पदवाक्यप्रकाशता सम्भवति । यथा- "प्रातुं धनैरर्थिजनस्य वाञ्छां देवेन सृष्टो यदि नाम नास्मि । पथि प्रसन्नाम्बुधरस्तटाक कूपोऽथवा किन्न कृता जडोऽहम् ।।" इति । अत्र हि जड इत्येतत् पदं निर्विण्णेन केनचिद्वना कृपसमानाधिकरणतयैव प्रयुक्तं, नात्मममानाधिकरणतया 'कूपोऽथवा किं न कृतो जडोऽहमित्यात्मनो जडत्याशंसास्पदत्वेनेष्टत्वाद्. इत्यमेव वाच्यम्य चारुत्योपपत्तेः, यतोऽयमत्रा. थी विवक्षितः किं ममानेन परदुःखभाजा हतचैतन्येन कृत्यं, अंडस्तटाफ एवा. स्मि कस्मान्न कृत इति । नचोक्तनयेन निवन्धनान्तरमन्तरेण स्वशक्त्यैवानुरणन- रूपतयार्थान्तरसमानाधिकरणतां प्रतिपतुमलमित्यनुदाहरणमेतत् । "असमजिवि गहि कुसुमसरेण महुमासलच्छिमुहम् ।" इत्यत्र ह्यसमर्पितमपि कुमुमशरेण मधुमासलक्ष्म्या मुखं गृहीतमित्यसमर्पितमपीत्ये- तदर्धाभिधायि पदमर्थगवत्या कुसुमगरवलात्कारमनुमापयति । १. अस्य च्छाया ५८ पृष्टे. :. असमर्पितपि गृहीत कुमुमदारेण मधुमामलक्ष्मीमुरम् । " ·व्यक्तिवियेके तृतीयो विमर्शः "वाणिअम! हस्थिदन्ता फत्तो अह्माण वध्धकित्ती । जाव लुलिआलअमुही घरम्मि परिसकाए सोण्णा ॥" इत्यत्र द्विरदरदनव्याघ्राजिनानां प्रतिषेधावगतिरुक्तक्रमेण व्यापकविरुद्धकार्योपल. धिनिरन्धनेत्यनुमान एवान्तीवमर्हति । केवलमिदमत्र निरूप्यते यदुत कस्येय- मुक्तिः, किं श्वशुरयोरुत तटस्थस्यैव कस्यचिदिति । तत्र श्वशुरस्य तावद् दुहितु- रिव सुपायाः सौभाग्यातिशयवर्णनमिदमनुचितमेव । श्वश्वा अपि पुत्रस्नेहविक्क- बायाः स्वसमसमृद्धि समीहमानाया वा तत्सौभाग्यातिरेकमसूयमानाया वाणिजकं प्रति नास्ति हस्तिदन्तादि विक्रेयमिहेत्येतावति वक्तव्ये तद्वर्णनं निप्फलमनुचितं चेति तटस्थस्यैवेयमुक्तिरुचिता तत्रैव लेशतो रसास्वादसम्भवात् । अन्यथा-- "विवरीअसुरअसमए ब द ण णाहिकमलम्मि । हरिणो दाहिणणअणं चुम्बइ हिलिआउला लच्छी ॥" इति प्रहेलिकादावपि मुख्यवृत्त्या काव्यव्यपदेशः स्यात् । केवलं तत्पक्षे अह्माण इत्यत्र ऐआण इति पाठः परिणमयितव्यः । "उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुक्रान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती । रेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्वितेन दहनेन न वीक्षितासि ॥" इत्यत्र ते इति योयमसमसौन्दर्यनिधानभूतयोरनुभूतयोः पुरःपरिस्फुरतोरिय लोच- नयोः परामर्शः स हि सामग्रीयोगान्नायकस्य शोकदहनोद्दीपनविभावतामेतयोरनु- मापयतीति मुख्यवृत्त्या तद्वाच्यस्यार्थस्यैव लिङ्गता, न पदस्य । यथा च "झटिति कनकचित्रे तत्र दृष्टे कुरङ्गे रभसविकसितास्ते दृष्टिपाताः प्रियायाः । पवनविलुलितानामुत्पलानां पलाशैः प्रकरमिव किरन्तः स्मर्यमाणा दहन्ति ॥" इते । पदावययोपि विशिष्टः पदार्थ एव न शब्दमानं तस्य व्यापारान्तर- १. वाणिजक! हाम्तदन्ताः कुतोऽस्माक व्याघ्रकृत्तिध। यावल्लुनिताळकमुखी गृहे परिष्वक्ते स्नुपा ॥ २. विपरीतरते लक्ष्मीब्रह्माणं दृष्ट्वा नाभिकमलस्थम् । हरदक्षिणनयनं चुम्बृति ह्रियाकुला लक्ष्मीः ॥ ३. 'एतेषाम्' इति न्यछाया. ..

·• १३६ व्यक्तिचिवक तृतीयो.विमर्शः। . 'सन्धिसन्ध्यगघटनं रसादिव्यक्त्यपेक्षया । न तु केवलया शास्त्रस्थितिसम्पादनेच्छया ।। उद्दीपनप्रशमने यथावसरमन्तरा । रसस्यारव्धविश्रान्तेरनुसन्धानमशिनः ॥ अलकृतीनों शक्तावप्यानुरूप्येण योजनम् । प्रवन्धस्य रसादीनां व्यजंकत्वे निबन्धनम् ॥" इति । सुबादीनामपोद्धारपक्षे अन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थवत्तावसाये सति अर्थस्य च विभावादिरूपत्वाद् विभावादीनां रसादीनां च कार्यकारणभावस्योपपादितत्वात् त. नमूलो लक्ष्यक्रमो गम्यगमकभावोऽभ्युपगन्तव्य एव । तेपामुदाहरणानि यथा- "न्यकारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः । विधिकच्छक्रजितं प्रयोधितवता किं कुम्भकर्णेन 'मे स्वर्गग्रामटिकाविलुण्टनवृथोच्छ्नैः किमभिर्भुजैः ॥" इति । अत्र भूना सर्वेषां स्फुटमेव गमकत्वं दृश्यते । तन मे यदस्य इति सुप्स- म्बन्धवचनानामुक्तनयेन गमकत्वम् यथायोगमुत्तरत्र च । तत्राप्यसौ तापस इति तद्धितनिपातयोः । सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावण इति तिङ्- कारकशक्तीनाम् । विधिकच्छऋजितमित्यादौ श्लोकार्थे कृत्तद्धितसमासोपसर्गाणा- मिति । सुप्तिसम्बन्धाद्याः क्रोपोत्साहादिकान्यथा भावान् । गमयन्ति तद्विधेयाविमर्श एवोक्तमस्माभिः ॥ २९ ॥ इत्यन्तरार्या । निपातोपसर्गादीनामसत्त्वभूतार्थानामुपाधिरूपत्वादुपाधिमत्समाश्रयेमै- वार्थावगतिरिति पदवाक्ययोरावगमकत्वोक्त्यैव तेषामपि गमकता प्रतिपादितैव । केचित् पुनर्निपाताः क्रोधाद्भुतमोकादीन् भावान् प्रदीपवद् वक्तृगतानेवावद्योतयन्ति न वाच्यंगतान् । यथा- "आस्तिा रक्षः! क.मे प्रियतमामादाय गच्छसी' ति क्रोधः । "अहो वतासि स्पृहणीययोर्य" इति विस्मयः । "हा धिक् कष्टमहो क यामि शरणम्" इति शोकः । अत एव तेषां द्वित्राणां त्रिचतुराणां या प्रयोगे पुनरुक्तता नाराहनीया समुदि- तानां तेषां प्रदीपादौनामिव स्वकार्य प्रकर्षदर्शनात् । तदुक्तम् - १. प्यानुस् येन' इति सपुग्नक माहः. २. 'या'नि रापुम्दक पाट..

·१ ne व्यक्तियियके तृतीयो विमर्शः। तेन नं पहुंभापित्वं विद्वद्भिरसूयितव्यं नः ॥ ३७॥ अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदें त्रुवाणो नूनं स्मृतेपियतां विदुपामुपेयाम् । दासककारणगवेषणया नवार्थ- तत्त्वावमर्शपरितोपसमीहया वा ।। ३८॥ इति श्रीरानानकमहिमभट्टविरचिते व्याक्तिविवेकाख्ये काव्यालझारे अन्तर्मायोपदर्शनो नाम तृतीयो दिमः। समाप्तश्यायं मन्यः तुम भूयाम् । 118 ·व्यक्तिविवेकव्याख्यानम्।

·॥ श्रीः॥ व्यक्तिविवेकव्याख्यानम् । प्रथमो विमर्शः। ग्रन्थारम्भे प्रन्थकारः शिष्टाचारमनुस्मरन्नुचितदेवताप्रणामपुरस्सरं स्वप्रवृत्तिप्रयोजन- माचष्टे [१]अनुमानेऽन्तर्भावमित्यादिना । तत्र वाचो विचार्यत्वेन प्रस्तुतत्वात् प्रणामसमुचि. तत्वम् । व्यक्तिव्यंजनं तद्विवेकस्य करण स्वप्रवृत्तिः । तस्याः प्रयोजन पनेरतुमानान्तर्भावप्र- काशनम् । सर्वप्रहणेन निरवशेषतामाह अन्यथा काव्यानुमानस्याव्याप्तिः स्यात् । महिमेति नामपदं कीर्त्यर्थम् ॥ युक्तोऽयमित्यादिनाधिकारिनिरूपणम् । केचिदिति श्लेषहेतूपन्यासः । ज्वलनं क्रोधः सूर्यकान्तसम्बन्ध्यग्न्युत्थानं च। विकासः प्रमोदानुभर पद्मगतं प्रफुल्लत्वं च । निमीलनमसूया- कृतोऽनुत्साहः कुमुदगतः सङ्कोचश्च । अभ्युदयो महोत्सव अभिमुखमुद्रमश्च । जगत्प्रदीपो विद्यादिना विश्वप्रकाशकः रविश्व । एतच गुणगामातमात्मानमुद्दिश्य भड़या कथितम् ॥ अनुमानान्तीवनरूपस्य स्वप्रवृत्तिप्रयोजनस्य ध्वनिकद्वचनविवेचनाख्यस्य यशःप्रवृत्तिल- क्षणं प्रयोजनमाह इहेत्यादिना । अन्यथा वेति । यदि सम्प्रतिपत्त्या सौजन्यमूलया परी- क्षया न बुध्यते तद्विप्रतिपत्तिमाश्रयाम इत्यर्थः । (विप्रतिपत्तिः) विप्रतिपत्त्या कथनम् । निश्चितय- शःप्रपत्तिसमर्थनं यन्महतामिति । संस्तवः परिचय. । अत्र च 'ध्वनिकद्वाक्यविवेचन तदे- तद्' इति पठनीयम् । यथास्थितपाठे तु ध्वनिकारस्येति वचश्शब्दान्वितमिष्यमाण प्राधान्याद्वि- वेचनशब्दान्वितं प्रतीयते । एतच्चास्य साहित्यविचारदुर्निरूपकस्य प्रमुख एव स्खलितमिति म. हान् प्रमादः॥ यदि परमत्र विवेचने स्खलित सम्भाव्यते । तच्च यशोजनसम्भ्रमप्रवृत्तत्वादनुरूपप्रन्था- न्तरापरिशीलनाच बुद्धिर्न चेतयत इत्युक्त सहसेति । अभिसर्तुम् आभिमुख्येन गन्तुम् अभिसारिकालेन च प्राप्तुम् । दर्पणो हृदयदर्पणाख्यो ध्वनिध्वंसप्रन्थोऽपि । स्वालङ्कारो व्य- फिविवेचनाख्यस्तत्र । यद्वा ध्वनिकार प्रति चिकल्पप्रकल्पनं तत्र च, स्वस्य च यदलकरण हारकटकादीनां प्रकल्पनं यथास्थानं विरचन तत्र । अवधू दोषम् । विशेषणसाम्याधियोऽभि- सारिकान्यवहारप्रतीतिः॥ नन्वसम्भवत एव स्खलितस्य कयं सम्भावन कियत इति ध्वनिवर्मनीत्यादिना स्ख- लितस्य सम्भवमाह । अतिगहनं प्रमेयाकुलं सन्तमसावृत्तं च । स्वलितं पदभङ्गोऽपि । र. भसमावेगो वेगश्च । चन्द्रिका ज्योत्स्ना ध्वनिविचारणप्रन्थोऽपि ॥ स्खलितमत्र मुलभम् । कथं तारभ्यत इत्याह किन्त्विति । तत् स्खलितम् । परि- पवनमिति तितउः तुषं दोषोऽपि । वैधHदृष्टान्तमूलो व्यतिरेकः ॥ तत्रेति व्यक्तिविवेके प्रस्तुते सति तापाहणं विवेकक्रमद्योतनार्थम् । लक्षणं पसन्यं कुत .

·-له व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः। । इत्याह कोऽयं ध्वनिर्नामेति । यत इत्यविधस्य प्रश्नस्यावतार इत्यर्थः । तथा हीति लक्षण- पदपूषणकर्मण प्यन्यन्तर्भाव सपीठिकावन्धं दर्शयति । तद्यभिचारस्योपसर्जनीकृतात्मत्वव्यभिचा- रस्याभावात् । तथा हि । सम्भवव्यभिचाराभ्यां विशेषणविशेष्यभावो भवति, न केवलेन सम्भ- मेन उष्णोऽमिरितिवत्, न केवलेन व्यभिचारेण शीतोऽमिरितिवत् । नीलोत्पलादौ तु स्वरूपे सम्भवादक्तोत्पलादिभावाश्च सम्भवव्यभिचारी विद्यते इति भवत्येव विशेषणविशेष्यभावः । भ- यस्य पुनरन्तरप्रकाशन प्रत्युपसर्जनाकृतात्मत्वव्यभिचारो नास्ति ततो न तस्य विशेषणवं पटते । नहीत्यादिनार्थान्तरप्रतीत्ययोपात्तस्यार्थस्य उपसर्जनीकृतात्मत्यव्यभिचाराभाचं निदर्श- यति । गुणताम् उपसर्जनत्वम् । तस्येति गुणस्य । तन्मानलक्षणत्वादिति । अन्यसिद्ध्य- यमुपादीयमानत्व गुणस्य लक्षणमित्यर्थः । [२]तत् प्राकरणिकत्वेति । इह द्विविधं प्राधान्य प्राकरणिकरत्वस्वरूपं प्रतीयमानत्वस्वरूपं चेति । तत्र प्राकरणिकत्वस्वस्पं प्राधान्यं प्रतीयमानार्थ- 'तीत्यर्थमुपात्तस्यार्थस्य समासोक्त्यादी कामं विद्यते । ननु तदिह लक्षण उपयुज्यते । प्रत्याप्य- प्रत्यायकभावजीवितत्वं हि ध्वनिलक्षणम् । तत्र प्रत्याय्यस्योपेयत्वात् प्राधान्यं, प्रत्यायकस्य पुनरुपायत्वादप्राधान्यम् । एवञ्च प्राकरणिकत्वसमुत्थापित भवदपि तस्य प्राधान्यं ध्वनिलक्षणे नो- पयुज्यत इति नोपसर्जनीकृतात्मत्वस्य तद्यावत्यै भवतीति न तद् विशेषणमुपादेयम् । अन्न च वाच्यस्यैव प्राकरणिकत्वादन्यस्य च प्राकरणिकत्वाभावात् तं वाच्यमेव प्राकरणिकमपेक्ष्येत्ययों म्याक्ष्येयः । एवं प्रतीयमानापेक्षयेति न प्रतियोग्यन्तरमपेक्षणीयम्, अपि तु पूर्ववत् स्वापे- क्षया व्याख्येयम् । भावप्रत्ययपाठः पुनरत्रानार्षः । अत्र होत्यादिना वाफ्यार्थत्वादित्यन्तेन प्राकरणिकत्वनिमित्त प्राधान्य समर्थयते । तदपेक्षयेत्यादिना तु प्रतीयमाननिमित्तम् । स. मारोपितनायिकानायकव्यवहारयोरिति ध्वनिकारं प्रति सोत्यास कथितम् । नायिका- नायकव्यवहारयोरिति ध्वनिकारपाठ एकशेयाभावसमर्थनाकल्पना स्यात् । व्यभिचारेऽपीति । वाच्यस्य प्रतीयमानापेक्षया चारुत्वनिमित्तं धान्य व्यभिचारः । तत्र सत्यपि तस्य व्यावृत्यर्थ विशेषणमयुफ निष्फललाद्, यतो यन गुणीभूतव्यङ्गये व्यङ्गयापेक्षया वाच्यस्य चारवं तदिद घ्यावर्तनीयम् । नच तत्र घाच्यस्यैव चारत्वमिति नियमः व्यायस्यापि प्रकृष्टचारुत्वदर्शनाद । पतदिति । उपसर्जनीकृतात्मस्वम् । यक्ष्यत इति । काव्यवैशिष्टयनिराकरणप्रस्ताव । गमक- खेनोपायत्वादुपसर्जनाकृतात्मत्वव्यभिचाराभावः । तदेवमव्यभिचारादयस्य विशेषणमनुपपन्नम् ॥ +अग्र व्यजिवादिनोऽयमभिप्रायः-यदेतदर्थस्य गुणीकृतात्मत्वं तदर्थान्तरप्रत्यायकत्वेनो- पायामादप्राधान्य, प्रतीयमानापेक्षया अचारुत्व, विधान्तत्वेनार्थान्तरानुपकार्यत्वं चेति त्रयः पधाः सम्भवन्ति । तपाय पक्षद्वयमनूद्य काम दूपितम् । तथा हि । वास्यस्यार्थस्य प्रतीयमानापेक्षया भप्राधान्यमुपायत्वादप्यभिचारि 'यो हि यदर्थमुपादीयत' इत्यायुक्तः । अचारत्वेऽरय पुनर्व्यवच्छेच नास्ति, गुणीभूतन्यापेऽपि वाच्यत्याचास्त्वदर्शनात् । तृतीयस्तु पक्षो गुणीभूतव्या पनिरासाय सिद्धान्तितः । तथा हि । समासोक्त्यादौ प्रतीयमानोऽयों वाच्यार्थीपाययोऽपि न स्मात्मनि विधा- न्ति भजते, प्रत्यावृत्य वाच्यार्योपस्काराय प्रवृसत्वात् । एतयोकं 'समारोपितनायेकानायकव्यव- हारयोनिशाशशिनारेव पाश्यार्थत्वादिति । ततश्च गुणीभूनव्यङ्गये वाच्यस्य स्वविधान्तलेनायौं न्तरोपकार्यत्व व्यावत्यमिति विशेषणमुपपनम् । +उफमर्थविशेषणस्यानुपपनत्वं ध्वनिमगाराभिप्रायाविष्कारेण सण्डयति-अन्न व्यतीत्यादि।

·व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः। गुणीकृतात्मतार्यस्य न प्रतीतापायता । नाचास्त्वमपि त्वौंदरनुपकायंता ॥१॥ इति सद्ग्रहश्लोकः । शब्दस्वस्पायानुपादेयत्वमुक्तम् । तद्विशेषणस्यापि तदाह-न चैति । अनुकरणे शब्दप्राधा- ज्याद्विद्यमानोऽप्यर्थ उपसर्जनीभूत एव तदर्थावगतिरिति रामे श्रीन्यसनलक्षणव्यवहार्थािवग- तिरियर्थः । अनुफार्यादिति जरागम्बद्धाद्वचनादित्यर्थः । द्विविधो पर्थोऽनुकार्यशब्दरूपः तत्प्र- तिपादितव्यवहायायस्पश्च । तत्रायोऽनुकरणशब्दस्यार्थः । तत्रानुकरणशब्दायद्यपि न व्यवहार्या. ' यंप्रतीतिस्तपाप्यनुकार्यशब्दस्तदर्थे प्रत्याययेदित्यर्थः । सार्थकत्वं चानुकार्यस्य यथा- 'हा दौत्य नुहिनाचलस्य करयोरिचिवान सस्मित'मित्यादी, निरर्थकत्वं यथा- 'दात्यूहव्यूहकेळीकलितकुह. कुहारावकान्ता बनान्ताः' इत्यादौ । अन्यस्यत्विति । अनुकरणशब्दव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रतया वाचकस्य अनुकार्यशब्दस्य च । उपसर्जनीभावाव्यभिचार एवेति । वाच्यं प्रतीति शेषः । । ननु शब्दाभिप्रायेणोपसर्जनीकृतार्थत्वं प्रकृतम् । शब्दस्य स्वरूपेणोपसर्जनीभावः किनिरूपितः । सत्यम् । अर्थस्य तावच्छन्दं प्रत्युपसर्जनीभावसम्भवः प्रकृतः । स एव शब्दस्याथै प्रत्युपसर्जनीभा- वाव्यभिचारेण प्रकाश्यते । य एव पर्थस्य शब्द प्रत्युपसर्जनीभावामावः स एव शब्दस्योपसर्ज- नीभावाव्यभिचारस्तयोः परस्परापेक्षया गुणप्रधानभावस्य व्यवस्थितन्यात । ततश्च शब्दापेक्षया- भंस्य प्राधान्याच्छब्दस्य गुणीभूतार्थत्वमसम्भवि । अयमत्र पिण्डार्थः -- शब्दस्य गुणीभूतार्थत्वं स्वार्यापेक्षया प्रतीयमानापेक्षया चेति द्वैतम् । तत्र स्वार्थापेक्षयासम्भव उमः । प्रतीयमानापेक्षया पुनरर्थन्यायेनान्यभिचारो योजनीयः, यथानन्तरमेव वक्ष्यते 'नोदकादिति' । ययाहुः-'गुणाः प्रतिनिधीयन्ते घटादीनां न जातयः' इति । ननु मुख्यसदृशः प्रतिनिधिरित्युच्यते । मुख्य च प्र- पानम् । एवध कथमुच्यते प्रधानस्य न प्रनिनिधिरिति । सत्यम् । प्रतिनिधीयमानोऽमुख्य एव भ. वति । केवलं मुख्यामुख्यानां प्रतिनिध्यहाणाममुख्य एवं प्रतिनिधीयते, न मुख्यः प्रधानत्यादि- स्युक्त नोदकाःति । व्यभिचारसम्भवयोरपीति । प्रौढत्वादयमभ्युपगमयादः । अांभि- प्रायेण व्यभिचारः, गुणीभूतव्यङ्गये प्रतीयमानापेक्षया वाथ्यस्य चाहत्वाभ्युपगमात् । शन्दाभि- प्रायेण सम्भवः अर्थान्तरापेक्षया शब्दस्य गुणीकृतार्थत्वात् । स्वार्थयोरिति स्वस्यार्थस्य च । तदवगतेरिति । उपसर्जनीकृतत्वावगतः। तस्येति स्वरूपमात्रानुवादस्य । एचञ्चेति व्याय. म्यकभाको हि परमार्थतो गभ्यगमकभावः । एवध शब्दस्य व्यअने 'सुवर्णपुष्पामि त्यादौ शब्द- स्थ व्यापारान्तराभावात् साध्यसाधनाख्ययोर्धर्मयोरनुगमस्य सम्बन्धस्यासिद्धत्वान्यायव्यजकमा. वो न सिद्ध इत्यर्थः । व्यक्तिवादिनः पुनर्मते शब्दस्य शक्त्यन्तरसमर्थनात् स्वरूपेणोपादानस्य सार्थकत्वं विवक्ष्यते । तस्य चोपरार्जनीकृतार्थत्वं विशेषण सप्रयोजनमेव । तथा हि दृश्या केशवा गोपरागतया' इत्यादी प्रतीयमानस्यार्थस्य शब्दस्पटत्वाद् वाच्यं प्रत्युपस्कारकत्वाद् वाच्यार्थीप- क्षया शब्दस्य गुणीकृतार्थत्वं नास्ति । तथ्यपच्छेदाथै विशेषणगुपादेयमेव । तदेतत् कटाक्षित + यस्मिन्मनुक्तः शब्देन शब्दशक्त्युद्भवो हि सः' इत्यत्र । तद्वदभिधाप्युपादानमहत्येवेति । * अत्र व्यक्तिवादिनोऽयमाशयः -इह चिरन्तनरलधारतन्त्रप्रजापतिभिर्भोद्भटप्रभृतिभिः शब्दा- थपर्मा एवालङ्काराः प्रतिपादिताः नाभिधाधर्माः, यतोऽर्थप्रतिपत्त्युत्नेयः शब्दव्यापारः शब्दोचार- +प्वन्यालोके २उद्योते कारिकेयम् . * अभिधोपादानपर्यनुयोग मूलकृतः खण्डयति-अत्रेत्यादि.

·६ व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः। - शब्दमविकरण च युवत । अपरे तु भवसादरतिप्रत्ययं कुर्वन्ति । सर्वेषु पक्षेषु भवत्यादिरेव शन्दः साभ्यः । एवं घटादयः शन्दा व्युत्पाद्याः । ते च लक्ष्याविरोधेन यथाप्रतीति व्युत्पाद्यन्ते। अतश्च घटादिशब्दात् विप्यजादी प्रत्यये तोपे च कृते प्रायोगिका घटादयः शब्दाव्युत्पाया । तत्निये चैवम्भूतलक्षणमुक्तन्यायेन प्रणेतम्यमेव । ननु घटत्वमापद्यत इत्यत्र प्रवृत्तिनिर्मिते कथ घटशब्दस्तत्राप्येवमिति चेदनवस्था । घटेधोतोरप्रत्ययेन कृतेन किमपराद, येनपा कुकल्पनांधी- यते । नैनत् । प्रायोगिकघटशन्दसिद्ध्यर्थं घटिस्यत्ययान्तः प्रातिनिमितैकदेशाभिधायी उपाय- मात्रन्वेन गृह्यते । नतु तस्य स्वन्त्रत्वेन प्रयोगः । स्वस्पीभूतपटत्वापत्तिलक्षणे हि घटशब्दस्य प्रतिनिमित्तम् । तदेकदेशच घटस्वमुपायभूतस्य घटशन्दस्यार्थः । स च पटशन्दोऽन्न प्रकृति- त्वेनैव प्रयुज्यते, यथा 'मृगाइनिभमानन'मित्यत्र समासविषयत्वेन निभशन्दः । शक्तिस्वाभाव्या- द्धि निभशब्दो वाक्ये न प्रयुज्यते । एवमत्र घटशब्दः प्रायोगिकघटान्दप्रकृतित्वमपहायन क्वचित् प्रयुज्यते । घटत्वमापद्यत इत्यत्र विवक्षायां पटो भवतीति तु प्रक्रियावाक्यमेतत् । अतधानकारा- न्तेभ्य इकारान्तादिभ्यो न्यअनान्तेभ्यश्च कियजादौ तहोपे च दधि भिषगिलादयः शब्दा: सिद्धा भवन्ति । मूलं च तस्या इति । नन्वचेतनानां घटादीनां सत्ताप्रतिलम्भलक्षणाया क्रियायां पराम- शंलक्षणस्वातन्त्र्यलक्षणस्वभाव कर्तृत्वं नोपपद्यते तस्य चेतयदर्थेष्वेवोपपत्तेरित्याशङ्कयोक मूलचे. ति । इह खलु घटादीनां पदार्थानां बहिः सिद्धावपि प्रतिपत्तर्यसिद्धावसिद्धिरेव वहिः सत्तामात्रेणा- सन्करपेन व्यवहां न्यवहारासिद्धेः । प्रतिपत्तीर च सिद्धिः प्रकाश एव । स चाप्रकाशमानानां प्रकाश प्रति ताटस्थ्येनावस्थितानो न भवति सम्बन्धानुषपत्तेः । प्रकाशमानत्व च प्रकाशाविशिष्ट- त्वेन प्रकाशरूपतयेव । प्रकाशश्च निष्परामर्शवेन स्फुरत्त्वारहितग्वाजकल्प एव । परामर्शः स्वात- त्र्याट्य कर्तृत्वम् । तदिहैकैकोऽपि पदार्थः प्रकाशात्मतया लब्धस्वातन्त्र्यस्वभावः परमेश्वरः कर्तृ- त्वमनुभवत्येव । यदुक्तं तत्रभवता-"प्रदशोऽपि ब्रह्मण, सास्प्यमनतिकान्तश्चाचिकल्ल्या"ति । ततश्च विश्वस्याविष्करणकियास्वतन्त्रस्वभावपरमेश्वरसम्वन्धिनी चिनाभासाविष्कृति मूलत्वेनावष्टभ्य घटादयोऽपि प्रकाशैकात्मानः सत्ताव्यामृतौ स्वतन्त्रतामनुभवन्त्येव । अनेनैवाशयेनोकं 'मूलच' तस्या' इति । एतदेव प्रकटीकरिष्यति सत्तायां व्यापृतिधेयमिति। [६]यः कश्चिदिति । क्रिया वान्यो वेति व्युत्पत्तिनिमित्तत्वेनाव्याप्ति दर्शयति । प्रवृत्तौ त्विाते । प्रवृत्तिनिमित्तस्य नियमेन क्रियारूपता दर्शयितुं त्विति । तयोरित्युपमानाचारयोः । अश्वत्वमासादयतीति । आत्मद शनाभिप्रायेण । दर्शनान्तरे त्वश्व इवाचरतीत्यर्थः स्यात् । न तत्वासादनमिति । अश्वत्वासाद- नमनभसशक्रियस्य न युक्तमिति सायं सामन्यात् प्रतीयते, ययाब्रह्मदत्त ब्राह्मदत्त इत्याहेत्यत्र ब्रह्मदत्तसादृश्य गम्यते तद्वदेवात्र द्रष्टव्यम् । नान्न इति । सत्त्वप्रधानस्य शब्द(स्य!)वकैकदेशादि- .स्वरूपस्य नानो यः शब्दवकैकदेशादिरर्थस्तस्य । अत एव सत्तासादनस्पक्रियास्वभावतयव ' धात्वत्वमुकम् । तथा हि । अपादयः शब्दायाः गदिवदनैकदेश इति धातुकारः पपाठ । धानुश- ब्देन धानुपारायण शास्त्र लक्ष्यते । यहिरङ्गत्वाचेति । चशन्देन पूर्वकारिकागतोऽसमन्वयः ' समुचीयते ! यथा भवत्यधिश्रित्य पाचकोऽयमिति उभयवादिसिद्धो दृष्टान्तः । इत्थं चास्तिभवत्यादीति । कारिकाद्वयं पूर्वमेव निर्णीतार्थम् । ध चायं प्रन्धकारः- ·७ - - व्यक्तिविवेकल्याल्याने प्रथमो विमर्शः। कर्तृभेदविषयां विस्तां तयो निपायं घटितक्रियाभिषः । प्रौढवादरवनाविचक्षणो लक्ष्यसिद्धिमुदितान् कवीन व्यधात् ।। ३ ।। भावप्रधानमिति । नामपदानां पूर्वोत्तया युक्त्या सत्यपि कियाशब्दले कियाया अप्रा- धान्यम् । आख्यातपदानां पुनः शन्दशक्तिस्वाभान्यात् क्रियाप्राधान्यम् । असत्त्वभूतार्था इति । • असावभूतत्वमसिद्धस्वभावत्वम् । प्रयाणामवान्तरविशेषसद्भावेऽपि सामान्यलक्षणम् । तानपान्त- पिपानाह-तेपामिति । +व्यापारभेदः कियाविशेषकत्वमुपसर्गाणाम् । प्रयोगनियमच तेयां धातोः पूर्व प्रयोगः । निपानेस्तु चादिभिर्भावसत्वयोरात्मभेदः प्रत्याय्यत इति स तेषां व्यापारनि- यमः । तत्र भावगनमारमभेदप्रत्यायनं यथा पचति पठति च, सत्त्वगतन्तु देवदत्तो यज्ञदत्तश्चेति । रूपं च शब्दस्वस्पादिः । अर्थः समुचयादिः । प्रयोगनियमवादीनां सयुचेतव्यादिवाविभ्यः पर- : प्रयोगादिः । क्रियाविशेपेति । तथा हि शाकल्यसहितामनु प्रावदित्यादौ निशमनादिक्रिया- विशेयोपजनितो यः संहितावपंयोः कार्यकारणसम्बन्धस्तस्यानच्छेदः संहिता कारण वर्षे कार्यमि- त्यवरूपः, तत्प्रत्यायनं कर्मप्रवचनीयानां व्यापारः । प्रयोगनियमोऽत्र निपातयत् । जिद्विधेति। मुयन्ततिइन्ततया। चतुर्धेति । नामाख्यातापसर्गनिपातत्वेन । पञ्चधेति । कर्मप्रवचनीयः पयमो भेदः । अपोद्धृत्येति वैयाकरणदर्शने वाक्यस्यैव वाचकत्वम् । ततः पदानामपोद्धृत्यान्वाख्यानं यथा पदेभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादीनाम् । वाक्यमिति । 'भूतभव्यसमुधारणे भूत भव्यायोपदिश्यते' इति न्यायेन कियेदम्पर्याद्वा- क्यस्य क्रियाप्राधान्यम् । साकाक्षाययवमिति । देवदत्तः काप्टैः रथाल्यामोदनं पचतात्यादौ वाक्य एककस्य पदस्य खण्डनायां साकाक्षत्वम् । अखण्डितैस्तु पदैः परं पदान्तरं नाकाझ्यते । गुणवत् क्रियाकारकविशेषणयुक्तम् । कोचत्तु क्रियायाः प्राधान्यस्योक्ती कारकाणां परार्थत्वाद् गुणत्वमिति तद्युतमित्याहुः । एकार्थमिति । प्रधानभूतक्रियारूपैकार्थमित्यर्थः । अर्थोऽपीति । शब्दस्य व्यापारन्तरनिराकरणार्थमर्थविध्यघटनम । तथा हि । वृद्धव्य- वहारात् सबैताद्वा शन्देवर्थनिर्णयः । तेषां च यत्रार्थे विद्यमानव तस्य वाच्यत्वमेव । अन्यस्पतु तेषामभावादयंसामर्थ्यांदवगतिः । न चासम्बद्धोऽर्थस्तमर्थे प्रत्याययति । सम्बद्धाचा दर्थान्तरप्र- तिपत्तावनुमानमेव । तेन लक्षणाया अनुमानान्तर्भावः प्रातेपादितो भवति । तस्य च व्यापक- स्वात् । यद्यपि च सौगतैर्लक्षणार्थव्यापार इष्यते न शब्दव्यापारः “(पक्षो)धर्मी अवयवे समुदायोपचारादिति शब्दोपचारं परिहत्य समुदायस्वभावार्थोपचारवचनात्, तथापि वक्ष्यमाण- नयेनानुमानलक्षणयोगादनुमानमेवैषाभ्युपगन्तव्या । नच लक्षणायामनुमानस्यान्तर्भाव इति वाच्यं, तस्य तत्परिहारेण वृत्तापकत्वात् । व्यञ्जकत्वमनुमानमेवेति वक्ष्यते वितत्य । तदेव वाच्यांनु- मेयत्व देनार्थस्य द्वविध्यम् । श्रुतिमात्रेणेति । यत्रास्य शब्दस्य श्रुतिमात्रेणोचारणमात्रेण तादर्थ्यम् अर्थविषयत्वं प्रतीयते. स मुख्योऽर्थः । गौणम् । उक्तयुक्त्या परमार्थत आनुमा- निकम् । यलोपपादितं प्रतिबद्धार्थसामोपनीतम् । तत एव वाच्यात् तदनुमिताद् वा- च्यानुमितात् लिङ्गभूतात् । स च त्रिविध इति । तदेतत् प्रथममुपक्षिप्तम् 'अनुमानेऽन्तभाव सर्वस्यैव वनेः प्रकाशयितुम्' इति । तदुपपादयितुमासूत्रयति । (योग्यो वा स्वशब्देन प्रतिपा- + मूले तु व्यापारनियमपदं दृश्यते । 'आद्यौ वाच्यौ स्वशन्देन प्रतिपादयितुं योग्या वाच्यतासहिष्णू' इति पठनीयं स्यात् । 'क्वचिच्छन्दवाच्याविति तु पाठान्तरप्रदर्शनम् । - . * ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः। दयितुं योग्यो वाच्यतामहिष्णु ?) क्वचिच्छब्दवाच्याविति । 'द्विविधा हि शब्द: पदवाक्यभेटा- दिति पूर्वोपक्रान्तयोः पदवाक्ययोरेवार्थ निस्पयति -निरंशत्वात् भागरहितत्वात् । वाक्या: र्थस्त्विति । तथा हि । वाक्यार्थो द्विविधः याच्योऽनुमेयश्च । तन वाव्यस्यैकवाक्यार्थचात्रि- रशस्यापि विधेयानुवाद्यांशरूपत्वेनाशकल्पन क्रियते । विध्यनुवादभावमन्तरेण तयोरेशयोः समः न्वयायोगाद् । विधेयश्च कश्चिौकप्रसिद्धतयोपपादनानपेक्षः, कश्चित् पुनरप्रसिद्धत्वादुपपादना' पेक्षः । उपपादन चात्र नानुमानम् । अप्रतीनप्रतीत्युत्पादनाभावाद् , अपि तु शब्दप्रतात- स्यैवार्थान्तरन्यासन्यायेन समर्थनम् । ततश्योद्भटकाव्यहेतुन्यायेनानुमान व्यवस्थितम् , अर्था- न्तरन्यासन्यायेन तूपपादनम् । माध्यमाधनभावः पुनरुभयानुयायी । अत एव वाच्यार्थविष- यादनुमेयार्थविषयं साध्यसाधनभावं पृथन् +वक्ष्यति, अनुमेयार्थविषयो यते । तत्रेति तयोः सिद्धासियोविधेयांशयोर्मध्ये । सिद्धौ उपपादनानपेक्षन्वे । शुद्ध उपपादनानपेक्षा विध्यनुवादभावः । हिमालयो नाम नगाधिराज इति । अनास्तीति हि विधिः मुप्र.. सिद्धत्वादुपपादनानपेक्ष । द्वितीयस्तु साध्यसाधनभावरूपो द्विविधः अतिप्रसिद्धत्वादुपपादकोषा- दानानपेक्ष उपपादकोपादानापेक्षधेति । उपपादकोपादानापेक्षश्व द्विविधः । शान्दश्चार्थव । तत्र शान्दो यत्र हेतुत्वेनोपादानम् । आर्थो यत्रोपात्तस्य हेतुत्वम् । सोऽपि च शान्दार्थवभेदेन द्विविध उपपादकोपादानापेक्षः साध्यसाधनभावः प्रत्येक पदवाक्यार्थरूपतया द्विधा भवंधतुर्धा भवति । पदार्थो हि पदार्थान्तर प्रति हेतुत्व भजने वाक्यायों या वाक्यार्थान्तर प्रतीति पूर्व विधेयाचा." सिद्धावुपपादनापेक्षत्वम् । सोऽपि च साध्यसाधनभावरूपोऽपि च । एकपदार्थगतत्वेन साध्य. साधनभावनिराकर(गा)न विरोधः कश्चित् । पदार्थस्य तु जातिगुणक्रियाद्रव्यरूपेण चातूरूप्य त. पाभूतस्य च यथासम्भवमनुभयस्पत्वेन धर्ममित्वेन च भेदः । धर्मस्यापि सामानाधिकरण्य- वैयधिकरण्याभ्यां द्वाप्यम् । सामानाधिकरण्ये विशेषणद्वारेण हेतुत्वादार्थः साध्यमाधनभाव । वैयधिकरण्ये तु शान्दः पमम्यादिना हेतुन्वेनोपादानात् । वाफ्यार्थस्य कारकंचिन्याद् वैचि. त्र्येऽपि कियक्यादेकरूपत्वम् । (आगमस्य निबन्धाप्रसिद्धिरूपत्वेन द्वैरप्यम् । अनुमानमात्र न गणितम् !) तन यधादिशब्दाना हेतुचप्रकाशकानां प्रयोगे वाक्यार्थगतः शान्दा साध्यसाधनभा- वः । तत्र च क्वचिदनुमानानुमेयभावोऽप्यस्ति अप्रतीतस्य प्रतीत्यापादनाद् यथा सरस्यामिति वक्ष्यमाणोदाहरणे । यत्र तु हेतुत्वप्रकाशकस्य कस्यचित्र प्रयोगस्तवार्थः यथोदाहरिष्यते । एव. मुपपादकोपादानापेक्षः साध्यसाधनभावः पदावाश्यार्थयोः प्रत्येक शाब्दत्वार्थत्वभेदन चतुर्विधः पर पहुविध. प्रपधितः । सर्वस्य चास्य माध्यसाधनभावस्य प्रमाणसिद्धाविनाभावमूलत्वम् । प्रमाण च विधा लोकवेदाभ्यामरूपत्वेन । तत्राप्यारमं प्रत्यक्षम् । निबन्धप्रसिद्धरुप वेदः । अनि बन्धप्रसिद्धस्वभाव लोकः । भाया प्रत्यक्षागमापं प्रमाणद्वय स्वीकृतम् । आगमस्य निमन्धानि- बन्धप्रमिदम्पत्वेन द्वैविध्यम् । अनुमानमत्र न गणित तस्यायतन प्रस्तुतत्वात् । तत्र ध.. ग्दंगतेस्यत्र गरणभूत साधनमनुपातमनिप्रगिद्धत्वान् । फयासि कामिनित्यत्र मारापत पादानतत्व कारणभूत मापनमा पार्मरूपम् । कोपनाय चावधूतत्वे तयाभूतमव । लाक्प्रमा- + मूने ९पृष्टे । 'सच' इति नु मने पाये दृश्यते । । + कुण्डलनान्तर्गत पाक्यमिद लेरान भ्रमादिह लिगितमिति भाति । * मूल ९पृष्टे ।

·- व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः। सिद्धचात्र कार्यकारणभावः अतिप्रमिहत्वाभावात् साधनमुपात्तमेव ।[८] अयाचितारमिति। अयाचन' कारणानुपलधिरूपमा पदार्थरूपम् । वेदप्रमाणसिद्धकार्यकारणभावसम्बन्धं याचनं हि कन्यापाहणशक्तत्वस्य गरणम् । कारणाभावाच कार्याभावः साध्यः । कार्याभावप्रतीत्युत्पादना- नुमानमेतत् । अनिराकरणादिति । कर्तु पादेः । कर्मणा हिरण्यादिना । ईप्सितम् आ. समिटम् । ब्राह्मणादि सम्प्रदानम् । तय, त्यागा सजनस्योपकरणभृत तेन विना त्यागासम्भ- यात् । तय त्रिधा प्रेरकं याचक ब्राह्मणादि । अनुमन्नृ सद्राह्मणादि । अनिगकर्तृ देवतादि । 'पशु- पतिरित्यादावार्थ पदाथरूपम यात्मप्रमाणसिद्धसम्बन्धं साधनम् । [९] द्विपतामिति। तथाहि । शतॄणां गुरुरप्युदयः सुसेन मृप्यते परः, अस्वन्ततावाद् अतिशयनारमणीयपरिणामन्यात् । तथा, महानपि परिक्षयः मुखेन न मृप्यते फर मम्पदौन्मुख्यात् । दुर्मन्त्रात्कुतनयान्मद्यादित्यत्र धर्म- मिभावो नास्ति । शान्दं तु पदार्थरूप साधनम् । लोकप्रसिद्धथ सम्वन्धः । निवार्यतामिति। भत्र गावयार्थस्य साधनत्य यन सम्बन्धी वेदसिद्धः । दिवं यदि प्रार्थयस इति । अत्र प्रार्थ- नायनिष्ठस्य प्रार्थयितृत्वात्मयस्ये प्रार्थनस्य प्रार्थनीयगत दूरत्वपरायत्तत्वाभ्याममुलभत्व कारण, तद्विरद्ध निकटत्यरंवायत्त याभ्यां मुलभत्वमिति तदुपलभ्यमान स्वविरद्धवार्यस्य प्रार्थनस्य श्रम- लक्षणप्रवृत्तिपर्यन्तस्याभावं गम्यतीति प्रथमेऽर्धे कारणविरुद्धोपलब्धि । द्वितीयेऽर्धे तस्यैव प्रार्थयितृत्वस्याप्रार्थनीयत्व व्यापक, तद्विरद्ध च प्रार्थनीयत्वं तदुपलभ्यमान स्वविरद्धव्याप्यस्य प्रार्थयितृत्वस्याभाव गमयतीति व्यापयविरद्धोपरधिः । (प्रार्थनीयत्वादेरपि सिद्ध ?) तदेव या- क्यागतत्वेन याच्यनिष्ट शुद्ध विन्यनुवादभावमरत्युत्तरस्यामित्यादी प्रतिपाद्य तरसलमन्वेन सा. ध्यसाधनभाव. प्रतिपादित । वाच्यानुमेयार्थविषयावेन द्विविधः माध्यसाधनभाव उद्दिष्ट. । नत्र वाच्यार्थविपये तरिम- विणात अनुमयार्थविषय निर्णतुमाह -- अनुमेयार्थेति । अत्र व्यक्तिवादिना व्यङ्ग्यत्वेन योऽर्थ उक्तः स इहानुमेयत्वेनीच्यते, व्यक्तेरनुपपत्तेरुपपादयिष्यमाणन्यात् शब्दस्य व्यापारान्त- राभावाच । पत्युरिति । अत्र विशिष्टाशीर्वचनमान्मुक्यादेयभिचारिणो विभाव , सख्या मा- येन ताइन च अनुभाव. । ती व्यभिचारिभाव कारणत्वात् कार्यत्वाच गमयत । म च सहका- रित्वाद् रूपमिव रसो रतिस्थायिभाव गमयति । [१०] एवंवादिनीति । अनलभाख्यस्य व्यभि- चारिणो देवरेववादित्य पितुच पार्श्ववतित्व कारणत्वेन द्वौ विभावा, तथाधोमुखत्वं लील,कमल- पत्रगणन च कार्यत्वेन द्वावनुभावी गमकन्येन स्थितौ । सा च गम्यभूता लज्जा सहचारित्वादति गमयति । ततश्चानानुमितागुमेयार्थनिष्टत्वम् । एव प्रयच्छतेत्यत्रायसेयम् । अत्र हि मानिनी प्रकृत्यवाभिमानवती न तु सर्वसहा । दयितेन आत्मरागविषयेण न तु पतिमात्रेण । पुष्पाणि प्रदातुम् । विपक्षस्य विपिण्याः सपन्याः न तु तटस्थायाः गोत्रं गां वाचं वायतेऽन्यस्मा- द् व्यवच्छिनत्ति नियतविषयत्वेन स्थापयति यत्तन्नाम लम्भिता गोत्ररखलनविषयभावं प्रापिता विशिष्टमनुभावमकरोदिति तावदर्थः । अत्र लज्जादेर्व्यभिचारिणो विपक्षगोत्रप्रहणं विभावो 'न किञ्चिदूचे' इत्यनुभावश्च गमकत्वेन स्थितौ । स च लनादिः सहचारित्वादीाविप्रलम्भ गमय- 'तीति । चित्रपुस्तकादाविति । आलेख्यलेख्यादौ सन्तमसावस्थिते प्रदीपादिना प्रकाशिते झदिल्यद्धृतार्थप्रकाशनाचमत्कारो जायते । तद्वदसादावित्युपचारप्रयोजनम् । स एव विधीति । इहाभिधेयानभिधेयत्वेन द्विविधोऽर्थः । अभिधेयो विधिनिषेधादिः प्रसिद्ध एव । अनभिधेयः पुनः ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः। . : काकाभिधेयोऽनुमेयश्चनि द्विविधः। प्रत्येकच विधिनिषधादिरूपलन भदः । तत्र काभिधेयो विधि- निषेधाप इहोदाहृतः । अनुमयः पुनः ‘भत्ता एन्धे'त्यादी 'भम धम्मि' इत्यादी चौदाहरिष्यने । यो पनभिवेयो विविः ग कापि निषेधद्वयानुमितो भवति । नदीप निषेधदय नामानिष्टमाख्याता- थनिष्ठ च निदिधमुद्राहतम् । [११]थूयमाणानामिति । वर्णानां ध्वनिव्यपदेश्यानां व्यसमानां तथा स्फुटसस्मादर्थ इसवर्थनानः कोटत्यान्य युद्धिनिश्यिस्यासण्डवाचकस्य जन्यजनकभावेन गम्यगममत्वाद् व्य इग्यव्यजकत्वमिति तत्ताम्येन व्यग्यव्यजकन्वघटनमयुक्तमेव । ननु विभावादीलादिना विभाषादिभिस्सह रसादीनां निमित्तनिमित्तिभावेन रमिकपनी. तिमिद्धेयनिकारणाभ्युपगतन्यान्मुख्य व्यापल्ल दूपवित्या गम्यत्वं समर्थितम् । अदीकिरुयमस्का- रसिद्धिपयोजनश्च ध्यायत्वोपचारः संधितः । * तत्र व्यक्तिवादिनो व्यद्गयत्वाभ्युपग- मेऽयमभिप्रायः-इह विभावादिस्वभावनिमित्तनिपनिकाले निमिसिनो रशादेः प्रतिपतिनास्ति निमित्तिनो निमितमुसप्रेक्षित्वेन निमित्तप्रतीत्युत्तरकालभाविप्रनीतिकत्वात् । ततो व्यङ्गथन्व नो- पद्यते । गम्यत्व पुनर्नियाधमेवेति तावद् भवतोऽनुमानवादिनः परमार्थ. । न चैतदस्माभिरप- यते घटप्रदीपादौ व्यक्तिविषये तथा दर्शनात् । किन्तु व्यायाभिमते रमादी यदा प्रतिपतिजायते, तदा व्यप्रकस्य विभावादः प्रतिपत्तिनं निवर्तते तत्सहभावेन रसादेः प्रतीतेः । अलक्ष्यकमव्यङ्गय त्वेन तु वास्तवक्रमाभ्युपगमो व्यप्रकाभिमतविभावादिप्रतीन्युपक्रमाभिप्रायेण । व्याकप्रनीति- काले हि नियमेन न्यायतिरिति नास्माकमाशयः । व्यायप्रतीतिकाले तु नियमेन व्याकर- तीतिर्भवत्येवेसाशयनाक्रमत्व व्यक्तिश्च (समर्धिता) तथा चोकम् -'न हि व्याये प्रतीयमाने वाच्यबुद्धिदूंगभवति वाच्याविनाभावेन तस्य प्रकाशादित्यादि,न तु विपर्ययेणोक-'न हि वाच्ये प्रती- यमाने व्यङ्गयबुद्रीिभवतीति । निमित्तनिमित्तिभावस्तु नाङ्गीकृनाऽस्माभिः । फेयलं सोऽन्यादशो गम्यगमकभावग्रयोजको, यत्र गन्यस्य गमकोपरागे न प्रतीयते । अन्याशश्वव्यायव्यअकभाव- प्रयोजको, यत्र प्रत्याय्यस्य प्रत्यायकोपरागप्रतिपत्तिः । तेन नास्ति रसादीनां व्यनपत्वं विप्रति- पत्तिः । यदपि विभावादीनां रत्यादीना च कृत्रिमत्वमाश्रित्यानुमानमेव समर्थितम् । औपमानिक च न्यथत्व स्थापित तदप्यसमीचीनम् , यतः सहृदयानामेव चर्वयितृत्वाश्चर्षणानुप्राणत्वाच रसस्य तद्गतमेव रसस्वरूप निरुपणीयम् । न रसादिरनुकार्यस्थः, नानुस्थ. केवलं देशकालप्रकृत्यव- स्थाप्रतिनियमावनीटनेन साधारण्येन प्रतीते । रामानुकोरपि तत्रानुप्रवेशात् तद्गतत्वेनापि व्य- पदेशो नातावासम्बद्धः । न तु तद्गतत्वेनैव तस्य व्यवस्थान युक्त यत- स्थाय्येव रसीभवदिति मुनिवनप्रामाण्यात् स्थायिनो रसत्वे नारसानां च रसचर्वणाभावे सम्भा )द्भाविवागनात्मकरला- दिस्थायिभावानां चर्वणकगोचराणा रसत्वमित्यास्माकोनो राद्वान्तः । न च तत्र रल्यादांना रमा ना कृत्रिमत्वम् । नापि कारणादीना साधारण्येन प्रतीतेर्विभावादिव्यपदश्याना यस्तुसद्भानिखात् कृत्रिमन्यम् । तथाभूतसहृदयप्रतीतिगांचराणामेव तेषां मुख्यतया विभावादित्वम् , अन्येषां तु का. रणादित्वम् । “विभावानुभावल्यभिचारिसयोगाइसनिष्पत्ति." इति मुनिनैतदारायनैव लोकोत्तर- विभावादिशब्दय्यपदिष्ट च । तस्माद्विद्यमान एप घागनामा रत्यादिः स्थायिभावो विभावादिभिः सम्वन्धस्मरगादिव्यवधानमन्तरेण व्यक्त इति स्थिती मुख्यमेव म्यायव सस्य नौपचारिक ना- प्यनुमेयत्वमिति तावत मुव्यवस्थितम् । एवं भावादीनामपि जयम् । यत्तु गदसद्विषयत्वेन चन- * ररास्य मुख्य व्यङ्ग्यत्व स्थापयितुमाह तप्रेत्यादि। + 'ममाधित' इति युक्तम् । आपमानि .

·व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः। विधा व्यकिरमान्मीलिता तदपि न सजन घटप्रदीपन्यायस्यानेटत्वात् । योऽपीन्द्रियगोचरतापत्ति- प्रमग उद्भावितः सोऽप्यरामप्रसः । न ह्यात्मायेन लक्षणेन परमत दूष्यत । न हीन्द्रियगोचरनापत्ति: केनचिफिलक्षणं कृत 'स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः गिद्वेऽर्थ व्यञ्जको मतः । यथा दीपो घटस्येति सामान्यन धीगोचरतापत्तिलक्षणत्वाध्यक्तः । ततश्च रसादी व्यद्यत्वमनवद्यमेव । यत् पुनर्वस्व- महारयोनियमेन याच्यानन्तरकालेभावित्वेन प्रतीतर्व्यङ्गपत्वमसमञ्जमं भवतीत्युक्त, तत्रं प्रति- विधीयते । इह शब्दस्याभिधालक्षणाभेदेन द्विविधो व्यापारश्चिरन्तनैरभ्युपगतः । न स तृतीयक- क्ष्यांनिक्षिप्तेऽर्थे प्रगन्भत इति तंत्र व्यापारान्तरमभ्युपेयम् । रसादी च तत्तुल्यकक्ष्ये व्यञ्जनमुफ पादितमितीहापि तदेव सभ्रयितु युक्तम् । यत् तत्र वाच्यव्यङ्ग्ययोः राहप्रतीतिर्नास्तायुक्त तदपि न युक्तं रसादिन्यायेन व्यायप्रतीतिकाले वाच्यस्यापि प्रकाशकस्य प्रतीतः । याच्यकाले तु यद्य- अयस्य न प्रतीतिस्तन दूपणमिन्युक्तमेव । नन्वविरोधिव्ययप्रतीतिकाल वाच्यस्य कथञ्चित् प्रती. तिरस्तु । 'भम धम्मि' इत्यादी तु विरोधिव्यङ्ग्यप्रतीतिकाले वाच्यस्य कथ प्रतीतिः । नैष दोषः । (तत्रापि प्रकाशतया । यत्र तु यत्ततोसत्येनापि प्रतीतिमद्भावाघवग्यत्व नासमञ्जस शिचित् यय?) काव्यार्थी मोप्यमानत्वेन प्रतिपत्तृमात्रस्याप्रतिभात सहृदयस्यैव मासते जातीपलण्डुन्या- येन नि(गाम्भ?)कुम्यितस्य प्रकटनान् व्यक्तिवाची युक्तिरंव लौकिकी समीचीनेति तत्र व्यसकत्वमेव साधीय इति । अधुना अक्षरार्थ प्रकाश्यते । रत्यादिप्रतीतिरेव रसादिप्रतीतिरिति 'स्थाय्येव रसीभवेदिति वचनान् । याच्याविनाभावेनेति । अन ध्वनिहतो नानुमानाङ्गमावनाभावोऽभि- प्रेतः । किन्तु निमित्तत्वमात्र यदनुमानेऽपि सम्भवति यथा 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणा- च्यते' इयत्र । अनुमानयादिनस्तु अनेनैव शन्दच्छलेनोत्थानम् । अक्रमप्रनीतित्व समाधिसु- भिः परिहराद्भिः लिख्यते परमित्यन्वय. । तत्प्रतीत्योः कार्यकारणभावेनेति । विभा- वादीनां रसानां च व्याख्या त ? तो यो व्यङ्ग्यव्यप्रकभावोपयोगी निमित्तानमितिभावस्तदभिप्रा- येणैतद् ध्वानकृतोतम्। [१२]पयायोक्तादौ अलद्वारविशेपे । आदिशब्दात् समासोबत्यादिप्रहः । गुणीभूतव्यगये अलङ्कारव्यतिरिक्त 'प्रामतरुण तरुण्या' इत्यादौ यदनलवारत्वेनोक्तम् । अत्रा- दिग्रहणादन्यगतोऽनुमानानुमेयभाव स्वीकृत । तद्भावहेतुभावी तादात्म्यतदुत्पत्ती । तद. वेदिन इति । अत्र तच्छन्देन तो परामृष्टौ । नन्चत्र विद्वविद्वद्भेदेन च्याप्तिसाधनप्रमाणविपयस्य दृष्टान्तस्याप्रयोगः प्रयोगधोक्तः । न च काव्य कदाचिद् दृष्टान्तस्य प्रयोगो दृश्यते । तत् कथम- वानुमानसमर्थनम् उच्यते । कान्यानुमान तानुमानविलक्षण काव्यस्य चमत्कारसारत्वात् । यायमुसेनापि चमत्कार एव विश्रान्तः । तानुमानं तु कर्कशन्यायरूपतया प्रवृत्तं तर्कस्य कर्क- शतामुद्रहति । काव्य त्वेतद्वैपरीत्यात् सहृदयानामधिकाराद् न च्याप्त्यादिमुखेनानुमानप्रदर्शनसमर्थ- •नमिति । भावसंयोजनेति । भावानां विभावानुभाषव्यभिचारिणा सयोजनया व्यङ्ग्यो व्यक्ति- यादिना तथान्वेनाभिप्रेत इद्द दर्शने तूपचरितव्यङ्ग्यभावः तथाभूतः सन् परिसवित्तिगोचरः लोको. 'त्तरायाः प्रतीतेरमिनोऽपि साकारतया विषयत्वेन स्फुरन्नास्वादस्वभावः । अनुभवो यद्यपि तस्य प्राहकस्तथाप्यभेदोपचारादियमुक्तिः । तस्य प्रयोजन नित्य प्रतीत्यविनाभाविव रसानाम् । का. व्यार्थ इति व्यग्यतया वाक्या भावनतोऽस्य काव्येऽवस्थानात् । काव्यग्रहणेन नाट्यमप्युपल- क्षितम् । स्थेयमभावलेन स्थायित्वमुचितम् । [१३[यत्तु भावाध्याय इति । स्थायिनामपि व्यभि- चारित्व भवतीति । यथा रतवादिविषयायाः, हास्यस्य शृङ्गारादी, शोकस्य विप्रलम्भशृगा- रादौ, क्रोधस्य प्रणयकोपादौ, विस्मयस्य वीरादौ, उत्साहस्य शृङ्गारादी, भयस्याभिसारिकादी, ।

·१२ व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः । जुगुप्सायाः संसारनिन्दादी, शमस्य कोपा(दि.)भिहतस्य प्रसादागमादी । अनुकार्यस्य पवेम्बल्वमनु- करणस्य प्रतिविम्बत्वम् । [१४] नानुमित इति । अत्र वाच्यापेक्षया गम्यतालक्षणस्य प्रतीयमा- नस्य चारत्वम् । तस्यापि हेत्वाचौंकानुमितस्य न तथास्मादः यथा कार्य विभाषायरनुमीयमानस्ये- त्यर्थः । माणिप्रदीपप्रभयोर्विपये अभिधावतोः प्रनिपत्रोः । अत्र प्रतीतिसारस्वान् काव्य- स्यानुमेयगतं वास्तवावास्तवत्वमप्रयोजनम् । उभयथा चमत्कारप्रतीतिलक्षणार्थकियासिद्धेः । में- स्युनायास्तवले यथा सिध्यति न तथा वास्तवत्व झते काव्यानुमितेरेपानुमानान्तरविलक्षणतेत्यनु मानवादिनीऽयमभिप्रायः । व्यक्तिवादिनः पुनरवस्तुमुर्गन प्रतिबद्धाद्वस्तुनः प्रतीतायर्थक्रियाक्सि- वादादस्वनुमानत्वम् । अवस्नुन एव तु प्रतीती कथमनुमानघ स्य त् । अर्धाकया तु व्यतिपक्ष उपपद्यते । व्यज्यमानस्य वासनात्मनः स्थायिनो वस्तुवादित्याशयः । शब्दस्योपसर्जनाशार्थत्वेन विशेषण व्यक्तिवादिनो यथा सम्भवति स्था प्राक् प्रतिपादितम् । + वाचो गुणीकृता(त्म!) व्यङ्ग्यमर्थ प्रति स्थितम् । तदर्थं तदुरादानादुदकी हतरिव ॥ ४ ॥ इनि सइहलोक. । तमाविवक्षितवाच्ये पनी व्यञ्जकवाच्यस्यानपक्षयत्वमेव गुणीकृतत्वमिति शब्दो गुणाकृतार्थः । शब्दे गुणी कृतार्थत्वं वाच्य च "कायसम्भव. बाधितत्वादथाऽन्यत्र व्यग्य प्रत्यनपेक्ष्यता ॥५॥ इति समश्लोकः । शब्दस्य तु व्यापारान्तरं स्वविषय एय समर्थयिष्यते । इह च सदसद्विष- यत्वेनाभिव्यक्तिर्विधा प्रतिपादिता । तत्रापि मद्विषया त्रिप्रकारा । शक्त्यवस्थस्य व्यक्तीभावः यथा दध्यादे. । आविर्भूतस्य च घटादे. सन्तमसादिप्रतिबन्धकप्रत्ययानिरासादप्रकाशमानस्य प्रदी- पादिप्रकाशकेन सहप्रकाशनम् । अनुभूतस्य च सस्कारात्मना स्थितस्य कुतश्चित् प्रवाधकानन्ययात् प्रवोधमानम् । तदपि प्रबोधकत्रविध्यात् निविधम् । प्रबोधक च नान्तरीयक धूमादि, सहशव- स्वन्तरं, वाचक शब्द इति त्रिविधम् । तदेवं पराधा सद्विपया व्यक्तिः । असद्विपया कवेनि घोदा व्यक्तिराशस्य प्रकृते दूषिता । तन्न व्यक्तिवादिना घटप्रदीपन्यायेन महिपया व्यक्तिरष्द्गी- कृता । यथा च न दोपस्तथोपपादितम् । शिष्टं तु पक्षपयकमनभ्युपगमपराहतमेव । [१६] यत्र तु तलक्षणमिति व्यक्तिलक्षण प्रदीपघटादौ । उपाधिरूप इति उपाधिस्वरूपोपरन्जनेनान्यप्रती- 'निहेतु. । तथा हि ज्ञान देय गीकृत्य ज्ञातोऽयमर्थ इति डेय प्रकाशयति शब्दोऽप्यभ्यवसायाभयेण स्वरूप प्रकाशयन्नर्थप्रकाशक । "विषयत्वमनापन्नैशिन्दना प्रकाश्यते । न सत्तथैव तेऽर्थानामगृहीता प्रकाशकाः ॥" इति । प्रदीपस्योपाधित्व 'स्वज्ञानेनान्याहेतुरिल्लादिना प्रतिपादितम् । तत्र व्यक्तिवादिना यथा प्रदीपवृत्तान्त दहागीकृता नेन्दियगोचरतापसिस्तथा प्रतिपादितं प्राक् । अतय अथै- तदोषभयादित्यादिना यो धूलिप्रक्षेप. कृत , ग स्वमनीपिकयारादितपक्षदूषणप्रपठो निरू स्थान एव । + 'वाचो गुणाकृतार्थ न सम्भवति जातुचिद्' इति मूलकारिकाया प्रतिकारिकेयम् । * कापीति अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये निश्वासान्ध इत्यादौ। ६ अत्यति अन्तरसंकमितवाच्ये 'रामोऽस्मि सर्व सहे' इत्यादी । ।

·१३ व्यक्तिवियफव्याख्याने प्रथमो विमर्शः। [२०]गायाविशेषदत्यत्रेनि। अत्र विगेशन्यः प्रभेदपायोऽनिशमपर्यायो पा स्यात् । प्रभेदपक्ष पालनालयमादिनाच्यातिन्दमण दूषणमुत्तम् । अनिशयपक्षे 'नच तर त्यादि- नागम्भवाल्योपान्यागः।यान्यमानस्य गामान्यन गुणारत्तन्यग्यारेपि निरतिशची निर्विशेषः मुसालारः । 'पाटयाविन्यादिना ध्रुपास्यगीनिगामानुगुप्यन नाटविषयरसस्वर पवर्णनम् । मान्याविषयं तु गानमिति नंदर रमस्वरूपम् । काव्यस्य वैशिष्टयं स्वरूपकृत रगत वति पंचवम् । रगस्वापि पनिष्ट चमत्यारानिशयन पा भेदान्तरमृत वा रमरहितमुन्दरगम्य- पक्षात या यन्तुमानादिन्यग्यम्पटनं वा अगीभापत वेति पक्षपश्यम् । तत्र सर्वग्य र- सवायनरम गणमान बरहतः कचिद्विगेपः । कुतः पुनम्नत. याव्यविशेषरस्यात् । ए. तेन रमस्य चमकारानिशविगेपमा निगहतः । भान्तरकृतविशेषपक्षे तु ग तन्तः काव्य- विशेषः । भेदान्नग्यतः काव्यस्य पनिपाभावप्ररा नाव्याप्तिः स्यात् । रसरस्तिमुन्दरगम्दाथी- पेक्षाहनाविशेषपक्षे तु गर्गलस्य शब्दार्थयुगलस्य काप्यत्वमेव न युक्तमिति कुता बिगेपहपेन नद्यारत्तिः । पस्तुमानादिव्यायनविशेषोऽपि नास्ति वस्तुमात्रादीनां व्यापाव्यशकदवशिष्टपे व्यायाचित्याभावार । वशिष्टये पा परतुमानादियाभारे केवलरममद्भावे च ध्यानन्द न स्याद् दत्यव्याभिः । प्रहेलिकादी वस्तुमानादिव्यायसद्भाये रमाभावे यानिन्यं स्याद् वस्तुमा- पादानामेव चाचानां प्रयोजकत्यादित्यतिव्याप्ति । अभावपक्षे तु रगस्य स्याम्माविश्रान्तलेन कदाचिदप्यालाभावः । इत्य चगस्थरपान नापि रसत काव्यस्य वैशिष्टयम् वैशिष्टये या लज- मादाम्यान नाय प्रनाम्पिग्रहणमनर्थमिति पिश्दितार्थ । अक्षरार्थस्तु नस्येनि दाव्यस्य । स्वरूपात वैशिष्टय निगमत्य न च तस्येत्यादिना रनगतचमत्यारातिशयपक्ष निराकरनि । नस्य रगस्य । धुवामानादिगि वाख्यगीन्युपादानेन नाट्यविषयरसस्वरूपप्रदर्शनमिन्युक्तम् । एनजितन्ये नत् काव्यगत रमस्वरूपम् । निर्विपयस्येति । अत्रान्तर्मुगत्य हेतुः । अस्य चर्व- यितुः स्वरूपमन्तमुतानन्दम्पसपिदान्मकम् । तदभावे रसाभावे । एतत् काव्यम् । पेशावतां विचारयितृणाम् । वैफल्यादिनि फलमत्र चतुर्वर्गसाधनव्युत्पत्तिः । साभावे काव्यतैय न घटत इति । कविव्यापारः अनेन कयैः कर्म काव्यमिति काव्यकौतुकावहिता काव्यस्य शब्दव्यु. रपत्ति कविमूलबान्यत्वप्रतिपादि(तां ? )यां दर्शयति । तत्र युक्त 'तस्य कर्म स्मृत काव्यम् ।' इति । हृदयदर्पणे च तन्कर्ता च कविः प्रोक्तो भेदेऽपि हि तदस्ति यद्' इति काव्यमूल यविषय प्रतिपादितम् । तत् पुनरस्य ग्रन्थकृतो नावकम् अग्राातिकत्वात् । कविव्यापारश्च न सामान्येन 'किन्तु विभवादिघटनास्वभावः । अत एव नियमन रमापेक्षी । सामान्येनेति । विशेषाः पुनरस्य गर्गवन्धनाटकादयः । जाध्यं काव्यनाट्यविषय मुकुमाग्मतित्वम् । जाड्य चात्र शास्त्रविषय शास्त्र चान दृष्टान्तस्पेनोपात्तमिति न प्रपञ्चयिष्यते । न फलभेदः न व्युत्पत्तिभेदः । आधं काव्यम् । (*भवति तथापि?) प्रसिद्ध च विधिनिषेधात्मक च यचरितमिति व्याख्या । यद्यपि चोत्पाद्य- % इद प्रतीकवाक्य व्यक्तिविवेकमूलकोशयोन दृष्टम् । किन्तु व्याख्यानप्रामाण्याद् व्यक्तिविवे कस्य विशे पृष्ठे पाठपती 'अपि च' इत्येतदव्यवहितोतर पठनीयमिति भाति । तस्य च ध्वनिलक्षणघटके काव्यविशेषपदे इत्यर्थः । इद कुण्डलनान्तर्गत लेखकप्रमादागतम् . + निषेधास्पदेयस्य स्थाने निषेधात्मकेति व्याख्यातु. पाठः स्यात्. . " * ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने प्रथमो विमर्शः। यस्तु वान्य भनि, तथापि तत्र तथा हृदयगवाद इति प्रसिद्धप्रशम् । तावता काव्यमात्रेण । तत्र दाये गायचा प्रभेदपक्ष दुपयितु प्रन्यः । [२१] अत पवेत्यादिना रसरहिनमुन्दरशन्दा. थापेकापक्षोऽनि निराक्रियते । न च रसात्मन इत्यादी वस्तुमानादिव्यायपक्षः परिहन । शक्यमिनि । सामान्योपक्रमानपुमालिङ्गता । पस्नुमात्रादीनां रस प्रति व्ययकवाद न्या चर्चिव्ये च न्यायवैचित्र्याभावान तेरसी विशंपायः । गोत्वस्य विशेष इति सम्बन्धः । ततो महाका द् (विवादे') अस्य रसस्य । तयोरिति शब्दोपात्तयम्तुमानमादिप्रहणगृहीतधाल- द्वारो गृघते तत्र वस्त्वलकारी समस्ती व्यस्तो वा यन्त्र व्यङ्गयो प्याके संक्रान्ती तत्रैव प्वनिन्द स्यात् । न केवलरमागिगि काव्य इत्यव्याप्तिः । प्रहेलिकादाविति अतिव्यामिः । ननुभय. राद्भावे वैशिष्पं प्रस्तुतम्। तत्र का कथा रसाभावे यस्त्यादिमात्रभावे वैशिष्टयस्य ।तत् । वस्त्या- दीनामेत्र प्रयोजक वात् तन्मात्रकृतं वैशिष्टयमुच्यते 1 तथा हि वस्त्वायनाये रमसद्भावेऽपि न ध्वनित्त्वमिटं भपता, वस्त्वादिराद्भावै त्विष्यत एव । अतोऽन्वयव्यतिरकाभ्यां वस्त्वादीनामेव प्रया. जकवमिति प्रळिकादावतिव्यातिः । समासोक्त्यादाविति तत्रापि रसमयत्वेन याज्यत्वाद् रससद्भाये च ध्वनित्वात् । द्वैविध्यमेवेति रसस्य काव्यमानलक्षणत्वाद्वस्वलकारख्यापित्वेन तत्प्र- तियोगित्वाभावान प्रकारत्व प्रकारित्वेन प्रकाशमानत्वात्। न चतस्येत्यादिना अगत्वकृतं विशय दूषयनि । अङ्गित्वेनेष्टत्वादिति चमत्कारविश्रान्तिसारत्याद्रसस्यानित्यमेव नाप्नत्वम् । किशें- पादिना अभ्युपगमवादेन रसप्रतियोगिना गौणस्य काव्यत्वेऽपि गौणत्वादेव तदानयत्वं न भवि- व्यतीत्याह। अभिधेयार्थविशेषेति । अभिधेयस्यार्थस्य यो विशेषो मेघादेवैचित्र्येण वर्णन तस्य काव्ये रामारोपान् काव्यविशेष इत्यक्तिः । तदुपपत्तौ तस्य काव्यस्य । तत्पर्यवसायिनो विदो- पपर्यवसितस्य । तदवगतेः विशेषावगतेः । योऽश्वमारूढ इनि लक्षणाविशेषादेव पुस्पविशेष- प्रताति. 1 अथेति । इह विशिष्टस्य वा लक्षण लक्षणाद्वा विशेषप्रतीतिः । तनोत्तरस्मिन् पक्षे विदो- पग्रहण न वक्तव्यामित्युक्तमित्याद्यः पक्ष आभयिष्यते । तत्रापि काव्यमात्रलक्षणादेव विवक्षितविशे- पप्रतीति काव्यमानस्य रममयत्वेनेटत्वात् । अन्यस्याकायतम् । सोगिनि च ध्वनिव्यवहार इति च। मथा विशेषग्रहण न कर्तव्यम् । अत्र व्यक्तिवादिनस्वयमभिप्राय.-इह प्रसिद्धं लक्ष्य माश्रित्य लक्षण प्रयन्ते । लक्ष्ये च द्विविध काव्य दृश्यते मुख्य गौण च । तत्र मुख्य यत्र व्यङ्गयस्य प्राधान्य शिष्ट गुणीभूलव्यपादि गौणम् । उभय च प्रायमनादिवालिकन्यवहारसिद्धत्वात् । नेन गौणमुख्यन्याय दह नाधीयते । तत्र च गुणीभूतव्यङ्ग निराशाय विशेषमणं कर्तव्यम् । सर्वस्यैव वाचस्य रसमयत्व न गुणीभूतव्यायादेसद्भाव इनि चैत्र । अस्फुटरसस्थागभूतरसस्य वा काव्यस्य विद्यमानत्वात् । यत्र हि प्राधान्येन स्टोऽनी रसः प्रतीयते तत्र ध्वनित्वमन्यत्र तु काव्यान्तरामनि । रमस्य च विश्रान्निसारत्वादशभावो नोपपन्न इति चैन । स्वापेक्षयतद्रूपत्यात् । व्यापकरसान्तरापेक्षया तु न्यग्भावनाहत्वाद् विचारभाण्डागरिकवत् । तथाशीभावमेव मनसि-, मस मुनिना रसेपपि स्थायिसमारिव्यपदेशः कृत.- "सर्वेषामेव सद्भाचे रूप यस्य भोद् बहु । स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सघारिणो मताः ॥" * शक्य इति तु मूलकोशयाः. + व्यक्तिवादिपझे पतन् विशेषग्रहण समर्थयते-भत्रैत्यादि. 4 ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्गः। १५ शते । कचित्तु स्थापेक्षादगाटगिमायो रसैयूपचयंत इलादुः । ततश्चाइगभूतरगकाव्यं न्यावर्त्य- मस्ति विशेषप्रदणस्य । यतश्चास्फुटरसस्यापि काव्यस्य सम्भवस्ततो ध्वने दवयमभ्युपपद्यते । अस्फुटरने हि पाध्ये पत्रलभरधनी कुमार्ग:भूगरमे तु रस यानिः । वा स्वसधारभ्वनि- सम्बन्धे मारगंगृटी । तस्माद "पनिमने सर्वमेतत् समजगमेव । पक्षद्वयेऽपीति कर्तृमात्रपक्षे पषिदोषे च । अनन्तरोककमेणेति । योऽशी सणाद्विशेषावगमः सोऽनन्तरोकः कमः । वापारविशंपी लक्षणशायातविचारमरणिमाश्रित्य विशेषविशिष्टं कथनम् ॥ इति व्यक्तिविवेकल्याख्याने प्रथमो विमर्शः। अथ द्वितीयो विमर्शः। एर तावत् प्रथमे विमों ध्वनिलक्षण दयित्वा ध्वनिगास्वगत ग्रन्यान्तरं दूपयितुं सामा- न्येन तापार मान्यगतमनाचियोहासरूपं दूपणप्रपथमुपपादयितुमाह ---[३०] इह खल्वित्या- दिना । उक्तमिति गहृदयः । अन्तरङ्गमिति साक्षाद रसविषयत्वात् । आचैरिति ध्वनिकार- प्रतिभिः । तदुक्तम्- "अनाचित्खाहते नान्यद् रसभहस्य कारणम् । प्रसिद्धीचित्यपन्धस्तु ररास्योपनिषत् परा।।' इत्यादिना । बहिरङ्गगिति वाच्यमुरोन रसे पर्यवसानाद् विधेयः प्राधान्येन प्रतिपिपादयिक्तिो योऽर्थस्तस्य अविमशीननुसन्धानम् उपसर्जनीकरणात् । प्रक्रमः कस्यनिद्वरतुनो निवाराया- रम्भस्तस्य भेदो मध्येऽन्यधीकरणम् अन्यथानिवाश्च । ममस्य परिपाट्या भेद उल्लङ्घनं व्यु- स्लम इति यावत् । पौनरस्त्यं पुन प्रतिपादनम् । याच्यस्य वक्तव्यस्य अवचनमनुतिः । एता अवान्तरभेदभिन्नाः पच दूपणजातयः । यदेतदि६ प्रन्यकृता विचारसरणिमादित्य विधेयाविमादिदोषपञ्चकमुद्भावितं, न सत्राद्य- तनपुष्पमात्रबुद्रिप्रणयनासूययानादरः करणीयः । पूवरेवविधदोपोद्भावनरूपस्य विचारस्य प्रणी- तत्वात् । तथा हि । 'दास्याः पुत्र' इत्यादावाकोशे षष्ठया अलकं प्रतिपादयता *सूत्रकृता विधेया- विमर्शः सूचित एव । तथा 'स्वामीश्वराधिपतिदायादे' (२-३-३९) त्यत्र सूने नहि भवति 'गवां स्वामी अश्रेषु चेति वदता भाष्यकृता स्पटमेव प्रक्रमभेद. प्रतिपादितः । तथा 'कृश्चानुप्रयुज्यते लिटि' (३-१-४०) इत्यत्रानुप्रयोगस्यानुशब्दपालोचनया ग्यवहितपूर्वग्रयोग त पातया प्रथम- ':. मास' इत्यादी निषेधता चादीनां च नहि भवति च वृक्षः' इत्यादिना प्रयोगनियमख्यापनेन द्योत. कत्वं कभयता अस्थानप्रयोगलक्षणः कमभेदः कटाक्षित एव । तथा 'कर्मधारयमत्वर्थीयाभ्यो बहुव्रीहिलघुत्वात् स्यादिति वृत्तिलाघव चिन्तयता कात्यायनेन पौनरुक्त्यमपि प्रकाशितमेव ! तथा 'ईपदसमाप्ती (५.३.६७) इत्यत्र प्रतिज्ञानसमविगम्यं सूत्रकारोफ रूपकलक्षणम) दुपयता 'प्रकृत्यर्थसहशे कल्पवादिविधानमिति प्रतिज्ञानसमधिगम्यार्थभूतामुपमा व्यवस्थापयतोपमाश्रयेण * सूत्रं च षष्ट्या आकाश' (६-३-२१) इति.

·व्यक्तिविवेकव्याम्ब्याने द्वितीयो विमर्गः । याच्यावचननी यातितमेष । एतेन म्पकामयणावाच्ययनमपि धातितमेर । तदेवं महावियां मार्गमनुगल राहत्पमितादाय विचाग्य न्दर?)तोऽरय महामतेनं वाचन पनुयोगले दाम्या- प्यवनर इसलमनिश्मनेन। पतस्य चति गागायनानचित्यस्य । दाषा इनि कान्यस्त्र विनत्यापादनाद दूपणाद् दीपा इति । नुग्ध इनि पृष्टस्याप्रतिाचे क्रीणि धारणनि । तिनचनाप्रतिभानलक्षण नौ प्रतिभानेऽप्यप्रोटस्पतममान्यम् । प्राइवेऽपि गुगामहिला मागर्चम् । तान्यन्न मन्दि- नयमानतया प्रमेयोकानि । यः कित्यत्रैव च्छेदः । छानाभ्यर्थनयनि प्रवृत्वस्य अङ्गीशन- मिति पनिवानृत्वस्य च निर्देश. । पौरोभाग्य दीपकप्रारित्वम् । ननु यदि परकीय पाये . . परिहाराय दोषाणां विचार. कियत, तत् किं निजराये न तेषां परिहारः । तथा च 'भजने मा-. त्मर्यमौनं नु किम्' इत्यताऽनन्तरम् ‘इति पृष्ट' इत्येव फ्रमेणेतिदाव्दो निर्देश्यः कमान्तरेग निर्दे. शात् क्रमभेदो न युज्यते । एवमन्यत् (शोकापदाना?) यम् । तदर्थमाह -स्वकृतिविति कृतिः काव्यम् । - . संरम्भ रति कुन्सिता. करिणः करिवीटा. 'फुत्सितानि कुत्मनः' (२.१-५३) इति गमा- सः । करिकीटानामाशाद्विरदः प्रतिनिर्देशः । मेघशालानां नु कत्शन्ततोयदः य इसनच च्छेदः । अय श्लोवोचक्रोफिजीवित वितल व्याख्यात इति तत एवावधायः । [३८] तावच्छन्दो विधे- याविमर्गत्रयस्यंतच्छ्लोकगतस्योपकमद्योतकः । सम्बन्धोपपत्तेरिति । अयं भावः- समर्थः पदविधि.' (२-१-१) इति वचनान् समासः गामयनिमिनकः । सामध्ये च समतार्थच, सहानन्य घ सम्बन्धः । स चात्र विशेषणविशेष्यभावः । पर्वदासस्य विरोपणं नना अवामण इति यथा । न चाय वक्ष्यमाणन्यायेन पर्युदासो घटत इति । नम्वद्राह्मण इत्यादी ना क्धं विशेषणम् । वि. दोपण हि विशेष्यस्योपरजक भवनि । न च नान्दो विरूदत्याद्विविमुपरमयति । तत् कध- मस्य विशेषणवम् । नैतत् । अग्राह्मण इन्यादी ब्राह्मणाब्दी ब्राह्मणसदृश क्षत्रियादा वर्तते । मा चाक्षत्रियादी ब्राह्मणशब्दस्य वृत्तिनना द्योलते । तदुक्तम् – 'ननिवयुचमन्यमदशाधिकरण तथा त्यर्थ' इति । तत्र च शब्दशक्तिस्वाभाज्य कारणम् । यथा चैतन् तथा नसूनभायादवमेयम् । : प्रधानत्वमिति । यत्र वियः प्राधान्य प्रतिषेधस्थाप्राधान्य नन उत्तरपदेन सम्बन्धः समर्थसमाम एकवाक्यत्र च तत्र पयुदासः 'विचिचिन्वा करयाचदुपदेशी निगम' इति निय- मनात् । तत्र कारिकायां वय निर्दिा द्वय चाक्षियने । जुगोपेति । अन ननविशिष्टस्योत्तर- पदार्थस्य विधिन प्रस्तत्वादिनिषेध' । तत्राग्यवस्तत्वादेः गिद्धत्वात् तदनुवादेन गोपनादि विधी- यते इति पयुदासत्वम् । अप्राधान्यमिनि । यत्र प्रतिषेधस्य प्राधान्य विधेरप्राधान्यं ननः कि. यापदेन सम्बन्धोऽसमर्थसमासः वाक्यभेदय, तत्र प्रसज्य प्रापथ्य प्रतिषध इति प्रसज्यप्रति पेधः । अन कारिकाया प्रये निर्दिष्टेऽन्यद् द्वयमाक्षिप्तम् । नवनि । अत्र हप्तनिशाचर प्रति निषेधः प्रतीयते न स्वदृप्तनिशाचरविधिरिति प्रसज्यप्रतिषेधता । संरब्धवत्प्रतिषेधो धने- ति । सरब्धवान् यः पुरुषस्तद्गता येव सरधना गरम्भणनिया तस्या वक्ष्यमाणन्यायन प्रतिषेध इलयः । असंरब्धयद्विधिरित संरब्धवत्मदशस्य संरम्भयशसियाकत्तुंरदामीनप्रायस्य 'विधिरित्यर्थः । यदुर मनिव युकमि सादि । तन्नेति सरव्यवत्प्रतिषेधे । न चासाविनि प्रति- .

·-- - व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । पंधति । तसिद्धिपक्ष इति विवक्षितो यः प्रधानभूतनिषेधलक्षणोऽर्थस्तस्य सिद्धिपक्ष इत्यर्थः । अस्य विध्यनुवादभावस्येति । ननर्थस्य विधिरुत्तरपदार्थस्यानुवाद इत्यस्य । समासे हि नार्थोपसर्जन उत्तरपदार्थः प्राधान्यन प्रायते । काव्याति । अत्र व्यवच्छेद्यं प्रसज्यप्रतिषेधं प्रदर्य परिच्छेद्यं पर्युदासमुदाहरति । ननु प्रसज्यप्रतिषेधे नत्रः क्रियान्वयेऽसंरब्धवानित्यत्र संरम्भक्रियानिषेधो भविष्यति। तत् कौन दीप इत्याह-क्रियाकशभागिति । अय भावः-असरब्धवानित्यत्र द्वावशी क्रियांशः कारकांशश्च । तत्रोभयांशभागनिषेधे शब्दशक्तिस्वाभाव्याद्वाक्ये क्रियांशनिषेधस्तस्य प्राधान्येन विवक्षितस्यापरामर्शो (...मनुक्ताद् ?)विधेयाविमर्शः । यथा च प्रसज्यप्रतिषेधे समासो नेष्टस्त- थोक्तनयेन पयुदासेऽप्यसमासो नेप्यत इत्याह-[३९]ननुसाध्विति अत्र 'न कुर्वते ति करणक्रि- याकर्तृसदृशेन क्रिया प्रत्युदामीनप्रायेणेत्यर्थः । अकुर्वतेति वाच्येन कुर्वतेति क्रियांशनिषेधः प्रतीतेप. रोत्यकारी । एवं नोचितमपीत्युचितत्वमात्रानपेधः प्रतीतेपरीत्यकृदेव । तच्छयणं क्रियाश्रव- णम्। तयोरिति सिद्धार्थी वृत्तिः। साध्याथै वाक्यम् । असूर्यपश्यादिप्विति। अत्रापि ननः सूर्ये- गोत्तरपदाथन नाभिसम्बन्धः, अपितु तद्रष्ट्रयनैव । तत्रापि कौशः प्रधान न क्रियांशः कर्तरि खो विधानादिति पूर्ववदवसेयम् । भुङ्क्त इति अनहि पाक्यस्य कियाप्राधान्य प्रतीयमानभवत्यादि- क्रियापेक्षे नमः समन्वये श्राद्धभोजी न भवतीति वाक्यार्थः । अश्राद्धभोजोत्यत्र तु नना भोक्तुस्मम- न्वये श्राद्धभोक्तृव्यतिरिक्तोऽपि विघसाश्या प्रतीयते । यतश्चानाश्राद्धभौजीत्यादी समासे प्रति- ' पेयो नेप्टः, तत एव समर्थसमासस्तद्विपर्ययेणासमर्थसमासश्च कारिकादयेनोक्त. । वाक्यभेदाभेद- योस्तु सामथ्यात् प्रतीतिरित्यवचनम् । एवकेम विधेयाविमर्श विचार्य द्वितीयमुदाहरति-योऽसावित्यत्रेति तच्छन्द प्रत्याका- झायाः केनाप्यनिवर्तनात् । [४०] एकतरेति क्वचिद्यच्छन्देनोपक्रमे तच्छब्देनोपसंहारः । क्वचि- तच्छन्देनोपक्रमे यच्छब्देनोपसंहारः प्रसज्येत । एतच्च द्वयं शाब्दोपक्रमोपसहारकमेणोदाहरिष्यति। तयोरपीति । अपिशब्दो नअर्थ समुचिनोति। प्रसज्यप्रतिषेधे हि ननर्थो विधेयो निषेध्योऽर्थोऽनु- वायः । पर्युदास तु विपर्यय इत्युक्त प्राग् । अनुवाद्यविधेयेति । यत्तदोनित्याभिसम्बन्धेऽपि शब्दशक्तिस्वाभाव्याद्यदोऽनुवाद्यविषयत्वं तदो विधेयविषयत्वम् । नित्यत्वादिति । अपेक्षा- प्राणतयावस्थानात् । शान्द इति शब्देनोभयोः संस्पर्शाद् । उभयोः सस्पीभाव आर्थत्वम् । तत्र द्वयी गतिः अन्यतरानुपादानं द्वयोरनुपादान वा । अन्यतरानुपादानमपि यत्तदाश्रयभावेन द्विधा । क्रमेण चैतदुदाहरिष्यति । उपकल्पितो नित्यसापेक्षत्वादुपस्थापितः । अत्र च प्रसिद्धादि- विषयत्वं यदा निर्दिष्टम्।सा कला या प्रसिद्धति स्फुटत्वेन प्रतीतेः । कचित् तदोऽपि ध्यपदिश्यते तस्य यच्छब्देनैकविषयत्वात्।ते इति ये मयैवानुभूते इत्यर्थः । अन्चियप स इति । अत्र स इति 'यः प्रक्रान्त इत्यर्थः । उपात्तवस्विति वक्ष्यमाणश्लोके कोऽपीति यदुपात्तं वस्तु तद्विषयत्वेनेत्यर्थः। अस्य उपक्रमोपसहारस्य प्रक्रान्तवस्तुविषयस्य । तच्छन्दात् प्रयोगातिप्रसङ्गनियम प्रकाशयन् परिहार्य विषय प्रदर्शयति । -[४१] यस्त्वे- कवाक्य इति । एकवाक्यप्रहणेन परामृश्यस्य प्रत्यक्षायमाणोक्ता । ततश्च वाक्यभेदेन दोपः । फर्तृत्वेनेति प्राधान्यं सूचयति अप्राधान्यस्य परामर्शोन दुष्यतीति स्यापनार्थम् । स इत्यर्थः . + 'यश्चैकवाक्य' इति मूलकोशयोः पाठः. . ।

·। । य' इत्यत्र व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । परामृष्टः । तेभ्य इति कर्तृत्ववाचकादिदमादिभ्यश्च । असो तच्छन्दः । असमन्वयादिति तच्छन्दस्य परीक्षार्थप्रतिपादकत्वे सन्यन्धविरोधादित्यर्थः । तादात्म्यायेति । शशिकलामौलि स्वरूपत्वायेत्यर्थः । आर्थ इति उपक्रमोपसहारकमा निर्दिष्टः । कल्पिततत्कर्मादीति । कन्धित तद् यच्छन्दनिर्दिष्ट कर्मादि विषयोऽस्येति यच्छन्दाधः कर्मकरणादितया विषयावेनास्य कपित इत्यर्थः । सम्बन्धविध्येति शाब्दार्थभेदेन द्वविध्यम् । यत्तदिति । यच्छन्दसमापे समाना- धिकरणस्तच्छब्द उपादीयमानः सन्दशक्तिस्वाभान्यात् प्रसिद्धवस्तुविपय यन्दमाकाक्षति । वैयधिकरण्येन व्यवधानेन च निर्देशे तु निर्दिष्टेनैव यदा समन्वयं भजते । 'न केवल यो महत्तोऽप- भाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभागि'खन यद्यपि यः स इति यत्तदो रन्तर्येण सामानाधि- करण्येन च निर्देशः, तथापि न 'यत्तदुर्जितमिति न्यायेन (यदि तच्छन्दानन्तरं प्रत्यपेक्षायाम् !) इह यदि तच्छब्दो निरन्तरोपात्तयच्छन्दापेक्षयैव प्रयुज्यने तदा स्यादेष दोषः, यावता 'न केवलं. सया व्यवधानेन प्राधान्यात् प्रयुक्तस्तच्छन्दान्तरानाकाक्षः प्रसझेन निर- न्तरनिर्दिष्टयच्छब्दान्वयं भजमानः पूर्वसस्कारेण न तच्छन्दान्तरमाकाक्षतीत्यनवयमेतत् । तदित्य यत्तदोरुपक्रमापसंहारक्रमा द्विविधः परिघटितः । स चात्र श्लोके न युज्यत इत्याह-एवञ्चेति । तदुपादान इति । (यच्छब्दो नात्र तदेति प्रकान्तस्तन्छन्दः परामृश्यते तत्सम्यन्धप्रतीतावि- 'ननु प्रयोगदर्शनमेवान समर्थक भविष्यतीत्याशङ्कप प्रयोगस्य प्रामादिकपाठविपर्यासहेतुक- स्वमाह-मीलितमिति । तदभिन्नार्थः तच्छन्दाभिन्नार्थः । तस्य अददशब्दस्य । तच्छन्दा. भिन्नाभित्वेऽदशब्दस्य दूषणद्वयमुक्तम् । केवलादशब्दप्रयोगे 'असा भरदि'त्यादी यच्छब्दाकाक्षा स्यादित्येकं यच्छन्दसहायस्यादराब्दस्य प्रयोगे 'योऽसी जगत्रये'त्यादौ प्रयुक्ततच्छन्दाकाङ्क्षा न स्यादिति द्वितीयम् । अत्र यस्य प्रकोपेत्यदशब्दरहितयच्छब्दप्रयोगो दृष्टान्तस्वेनोको यथास्य केवलस्य तच्छब्दाकाङ्क्षा तथादश्शब्दयुक्तस्या(पी)त्यर्थः । ( परिकल्प्यत इति ?) [४२] तस्य यथोक्तवस्त्विति यथा अविगानेन शिष्टयसिद्धिपारम्पयेणाक्तं वस्तु तच्छब्दार्थविविक्तो विषयस्त- स्थ तन्मते असम्भवः । त्वया सदस्शब्दस्य तच्छब्दार्थत्वमुच्यते तत्र यच्छब्दपरामर्थापेक्षाप्रसङ्गः इत्यर्थः । परिकल्प्यत इनि प्रयोगप्रवाहप्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या(वा)यातयाांपत्त्येत्यर्थः । तमन्तरेणेति । तच्छच्दैन प्रयोगप्रवाहः परामृष्टः । पनदतदर्थत्वनिश्चयो विवक्षिताविपक्षि- तार्थत्वनिश्चय । यदि तु तामिति तदभिप्रार्थतानुपपत्तिः परामृय । मतेऽनुगतं यस्य स गता- नुमतिक । मत्वर्थीयोऽत्र ठन्प्रत्यय । येनैव पथा एको गच्छति तेनैवाविचारितेनैव यो गच्छति स इत्यर्थः । ततो भावप्रत्ययः । अविकल्पमित्यकारप्रश्लेपः । निशिइमित्यर्थः । यद्वा न विक- त्पमात्रेण, अपि तु साक्षादित्यर्थः । स्मृतिभूः कामः । द्वितीयः स्मृतिभूशब्दः स्मरणविपये प्र. युक्त' । दग्धत्वान् स्मृतिमात्रशेष इत्यर्थः । क्षतात् वधात् । व्ययहितानामेवेति यथा योऽवि- कल्प'मित्यादी । अव्यवहितत्वे वेति । यथा 'स्मृतिभरि'त्यादी । एतदर्थमेवोदाहरणद्वय- त्यर्थः?) + 'तच्छब्दो यच्छन्दान्तर प्रत्यपेक्षायाम्' इति परितुं युक्तम्. * इद लेखकप्रमादादाया.. तमिति भाति. एतत्प्रतीकप्रामाण्याद् मूले 'तदतदर्थवानिश्चयानिबन्धनम्' इत्येवं पाठोऽयसैयः । न तु तदर्थनिधयनियन्धनम्' इति, ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । । तत्र हीति इदमादिसहितप्रयोगे । तयोरिति यत्तदोः । तदितरेति यदृच्छयकतरप्र. योगे अन्यतरापेक्षेत्यर्थः । सुतरामिति इदमादिसाहित्येन प्रयुक्तो यच्छब्दः स्वभावतो विका- सितास्य एव तच्छन्दं प्रतीक्षते, एवं तच्छन्दोऽपि यच्छन्दमिति ज्ञेयम् । एतच क्रमेणोदाहृतं यदे. तदिति, मोऽयमिति च । (तदन्येन प्रन्थेन प्रदर्शक उपयुज्यते?) तद्वदस्य यच्छन्दस्य न प्रका- न्तपरामर्श सम्बन्धी, नापि प्रकस्यमानवस्नुसमन्वयमार्गापदेशे तच्छब्दाध्याहारः शरणम् । स च सकाव्यकलङ्कायमानो हेय एव । [४३] अनुफ्त्वैवेति यत्तदोर्मध्ये परामृश्यमनुक्त्वा यत्र निरन्तरः प्रयोगः यथा 'यत्तदुर्जितमियादी तत्र तयोर्यत्तदोर्ययायोग पुनः प्रयोगो न दुष्यति यथा 'नून तदपि हारितमि' यादी । तथा तयोर्यत्तदोः । निरन्तरनिर्दिष्टेप्विदमादिषु सत्सु तयोर्यत्तदोः ते. पामिदमादीनां च सद्घटितत्वेन स्थितानां यथायोगं यत्तदोः प्रत्यवेक्षा न निवर्तते यथा अप्रयु- केष्विदमादिषु केवलयोः पृथगवस्थितयोरपेक्षा न निवर्तते तद्वत् प्रयुक्तप्यपीलार्थः यथा 'यदेत- चन्द्रान्तरिति, 'सोऽयं पट' इति च । एव प्रकृतेऽपि 'योऽसाविति । तत्साकयेति । यच्छ. ब्दस्य पृथगिदमादिसाहित्ये तच्छन्दस्य च पृथगिदमादिसाहित्ये यत्तदोः परस्परसाहित्ये च बहवो भेदाः, तेपामुदाहरणेषु दिङ्मानं दर्शितम् । सम्प्रति प्रायेण वाक्यार्थसमन्वयव्यापिनोर्यत्तदोर्योऽय नित्याभिसम्बन्धत्वेनोपक्रमोपसंहार- क्रमः, स प्रसन्नाद् विचार्यते । स च पुष्टापुष्टदुष्टभेदेन त्रिविधः । पुष्टोऽपि प्रथग शाब्दत्वार्थत्वभेदेन द्विविधः । शाब्दोऽपि यच्छन्दोपफमम्तच्छन्दोपक्रमश्चेति द्विविधः । आर्थोऽपि यच्छब्दमात्रानुपादाने तच्छन्दस्योपात्तस्य प्रसिद्धानुभूतप्रकान्तविषयेण यदाभिसम्बन्धात् त्रिविधः । यच्छब्दस्य च तच्छ- - ब्दानुपादाने केवलमुपात्तस्य प्रकान्तविपयेण करिपततत्कर्मादिविषयेण च तदाभिसम्बन्धाद् द्वि- विधः । उभयानुपादाने तु द्वयोरपात्तवस्तुविषयताकत्पन एक एव भेद । एव शाब्दो द्विविध आ- र्थः षड्भेद इत्यष्टविधो यत्तदोरुपक्रमोपसंहारक्रमः पुष्टः । तचैतचेह ग्रन्थकृतोदाहृतम् । यत्तदूजि- तमित्यादी तु शाब्दस्यार्थस्य चोपसंहारक्रमस्य सहर्णित्वमिति नास्य पृथग्भावः । अपुष्टस्य दुष्ट- मध्ये प्रसङ्गेन वर्णयिष्यमाणत्वादिदानी दुष्टो व्याक्रियते । तत्र यत्तदोः स्थाने तच्छब्दयच्छब्दनै- रन्तर्यण सामानाधिकरण्येन चेदमादीनां दुष्टनैव तेषामतदर्थत्वात् तन्निकटे च प्रयुज्यमानाना प्र- सिद्विमात्रपरामर्शकत्वाद् , यथा 'योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरि'ति । एव तच्छन्दसाचिव्येनेदमादीना- मुदाहरणमूल्यम् । विप्रकृष्टत्वेन सनिकृष्टत्वेऽपि वैयधिकरण्येन वा तेषां प्रयोग न दुष्टं नादुष्टमित्य- पुटत्वमेव यथा 'योऽविकल्पमिति स्मृतिभूः स्मृतिभूरिति च । एवं तच्छब्दोपक्रम उदाहर्तव्यम् । तथा तच्छब्दस्य परोक्षायमाणार्थप्रत्सवमर्शित्वादेकवाक्यस्थप्रत्यक्षायमाणप्रधानभूतार्थप्रत्यवमुझे दुष्टत्व 'यथा स वः शशिकलामौलिरि'त्यादौ । प्रधानग्रहणेन न कर्तृमात्र निर्दिष्टम् अपि तु कारकान्तरमीप प्राधान्येन विवक्षितत्वात् प्रत्यक्षायमाणम् । तेन "स मेदिनी विनिर्जित्य चतुर्जलधिमेखलाम् । सचिवार्पिततद्भारस्तस्यामास्त यथासुखम्" । इति मेदिन्यास्तच्छब्दपरामर्शी न सुन्दर इत्याहुः । यथा यत्तदोः पदार्थवाक्यार्थगतत्वेन द्विविधा- वस्थाने यदेकस्य पदार्थनिष्टत्वादन्यस्य वाक्यार्थविषयत्वं तद् भिन्नविषयत्वेन नित्याभिसम्बन्ध- परिपन्थि दुष्टमेव । यथा-- + 'यश्चैकवाक्ये कर्तृत्वेन' (मू. पृ. ४१.) इत्यत्र कर्तृपदस्य प्रधानोपलक्षणतया प्रधानमहणं . बोध्यम् ..

·२० व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । "हेलो भारशतानि वा मदमुचां वृन्दानि वा दन्तिनां श्रीहर्षण यदर्पितानि गुणिने याणाय कुत्राद्य तत् । या वाणेन तु तस्य सूक्तिविगरैरहिताः कीनय- स्तत् कल्पप्रलयेऽपि यान्ति न मनाइ मन्ये परिम्लानताम् ॥" इति । या इति पदार्थविषयत्वमनिपातस्य तम्छब्दस्य । तदिति तु वास्याविपयस्तच्छन्दः । ५- दार्थविषये ता इति स्यात् । अत्रैव 'यद्वाणेन तु तस्य'ति 'ताः कल्पप्रलयेऽपि' इति च पाठे यदो वाक्यार्थविषयत्वे तदः पदार्थनिष्टत्य उदाहरण देयम् । तस्माद्या वाणेन त्वति ताः कापप्रलयेऽ पीति च पठनीयम् । इह तु "इन्दीवर यदतसीउसमस्य वृत्या यत् केतकं जरटभूजंदलानुवृत्त्या । यन्मन्यसे च वकुलं करवीरवृत्त्या सा माम्मन मधुप। हन्त नवैर हानिः ॥" इति न केवल यच्छन्दो वाक्यार्थविषये, यावत्तरछन्दोऽपि यदि परं स वाक्यार्थो हानिपर्दैन पिण्डीकृत्य प्रकाशितस्तच्छन्देन परामृष्टः । अत एवात्र तच्छब्दस्य विधेयपदार्थाभिप्रायेण स्त्री- लिङ्गत्वम् । अनुवाद्याभिप्रायेण तु तत् साम्प्रतमिति। उभयथापि लिपरिप्रहः शिटप्रवाहे स्थितः। किय यत्तदोनित्याभिसम्बन्धाद् गुणप्रधानयोश्च सम्यन्धाहत्वात् परामृत्य एकत्र यच्छन्दवा- क्ये तच्छन्दवाक्ये या निर्दिष्ट इतरवास्ये तदा यदा वा प्रत्यवमृश्यते । यच्छन्दवाक्ये तु निर्दिष्टेन य- च्छब्दान्तरेण गुणानां प्रधानानां च परस्परमभिसम्बन्धात् । एवय तथा परामर्श द्वौ दुष्टताभदौ । यथा- "येषां तानिदर्शभदानसरितः पीताः प्रतापाप्मभि- लीलापानभुवथ नन्दनतरुरयायाम यः कत्पिता। येषां हुङ्क्तयः कृतामरापुरक्षोभा. क्षपाचारिणी कि तेस्त्वत्परितोषकारि विहित किचित् प्रवादोचितम् ॥". इति । क्षपाचारिणामिति पश्यन्त यच्छन्दन सम्बद्ध यच्छब्दान्तरेण प्रत्यवमृष्टम् । क्षपाचारिभि- रिति पाठो न्याय्यः । एवं तच्छन्दवाक्ये निर्दिष्ट यच्छब्दैः परामृत्यमान न दुष्यति यथा च- "पुण्ड्रक्षोः परिपाकपाण्डुनिबिडे यो मध्यमे पर्वणि हयातः किचं रसः कपायमधुरो यो राजजम्बूफले । तस्यास्याददशाविलण्टनपटुर्येषां वचोषिभ्रम. सर्वत्रव जयन्ति चित्रमतयस्ते भर्तमेण्टादयः ॥" इति । अत्र द्वितीये यच्छन्दवाक्ये रमः परामृश्यो निर्दिष्टस्तच्छब्देन परामृत्यते । प्रथमे यच्छ. ब्दवाक्ये तु यच्छब्दपरामर्यो न युज्यते वयोरसम्बन्धाद् यया- "नमोऽस्तु ताभ्यो भुवने जयन्ति ताः सुधामुचस्ताच कवीन्द्रसूक्तयः । भवेकविच्छेदि कथाशरीरतामुपैति यासा चरित पिनाकिनः ॥" इति कवीन्द्रसूकीनां तच्छन्दवति वाक्ये(न?) निर्दियनां तच्छन्दान्तरेण परामर्शी न युक्तः । किय यत्तच्छन्दयोः स्वभावेन वाक्यभेदात्यापकत्वे यदेकतरवाक्येऽन्यतरत् पदं (प्रयुज्यान्यत. रत् ?) प्रयुज्यते तदपि दुष्टमेव । यथा- "अप्राकृतस्य चरितानिध्यक्ष इंटरपद्धतरपहृतस्य तथापि नारया। कोऽप्यप चीरशिशुवाकृतिरप्रमेयमाहाम्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥" + पुरेति स्थाने पतीति पाठान्तरम्. 1 ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो, विमर्शः । इत्यत्र यद्यपीत्यपेक्षितम् । न च तदेकवाक्यतायां सम्बन्धुं योग्यम् । एकत्रापि वाक्ये गुणक्रियादिगत कल्पितं भेदमाश्रित्य प्रकान्तवस्तुविपर्यतब्दप्रयोग प्रधानाकियायां परामृश्यस्य प्रधानत्यादय स्वरूपेण निर्देशे गुणक्रियादिविषये तु तच्छब्देन परामर्श न्याय्ये यद्विपर्ययकरणं तर दुष्टमेव । यथा- "प्रजानामेव भूत्यथै स ताभ्यो पलिमप्रहीन् । सहसगुणमुनाष्टुमादते हि रस रविः॥" इति । 'यलि प्रजाभ्यो जमाइ स तासामेव भूतये' इति युक्तः पाठः। तथैकविपयत्वे यत्तदोरेकस्य इत्यादिविषयत्वेऽन्यस्य कालादिगांचरत्वे दुष्टमेव । यथा- "खमेवसौन्दयी स च सचिरतायाः परिचितः फलानां सीमानं परमिह सुकामेव भजथः । अयि । द्वन्द्वं दिया तदिति मुभगे! संवदति वा- मतः शेष यत् स्यानितमिह तदानी गुणितया ।" भत्र 'अतः शेष चेत् स्यादिति पठनीयं चेच्छन्दस्य यदिशब्दार्थत्वात् । तथा प्रशान्तविषयत्वे तच्छन्दस्य म्यवस्थिते तद्विषये प्रक्रम्यमाणपस्तुगोचरत्वं दोप एव । यथा- "ये सन्तोषसुसप्रयुद्धमनसस्तेषां न भिन्न मदों येऽप्येते धनलोभसफुलधियस्तेषां तु दूरे नृणाम् । इत्यं कस्य कृते कृतः स विधिना तादृक् पदं सम्पदा स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुन मे रोचते ॥" मन मेरुः प्रकम्यमाणः स इत्यनेन परामृष्टः । एतद् वाक्यभेद उदाहरणम् । एकवाक्ये तु "तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धान प्रतापगामुत्तरतोऽत्य गहाम् ।' इति देयम् । तथा निवीप्सेनकेनापक्रमे सवीप्सेनान्येन परामर्शों दुष्ट एव । यथा- "य: कल्याणबाहिर्भूतः स स दुर्गतिमश्नुते।" सवीप्सेन त्वेकेन प्रक्रमे निवासेनान्यनोपसंहारः सवीप्सस्य प्रत्यवमृटत्वाद्( दुष्टोऽन्वयः) किन्द- पुट एवायथा- 'कल्याणानां त्वमारी महामीशिपे त्वं विधत्से पुण्या लक्ष्मीमिह मयि चिरं धेहि देव! प्रसाद । यद्यत् पापं प्रतिजहि जगन्नाथ! नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्रं वितर भगवन् ! भूयसे मालाय ॥" इति । अत्र यद्यदिति निर्दिष्ट केवलेन तच्छब्देन परामृष्टम् । एतद् यच्छब्दस्य सवीप्सस्योदाह- रणम् । तच्छन्दस्य तु सवीप्सस्य निर्धाप्सेन परामर्श उदाहरण यथा- "क्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं त्यतन सन्तोषतः गोदो दुस्राहशीतवाततपनलेशो न तप्तं तपः । ध्यातं नित्यमहर्निशं नियमितमाणैर्न शम्भोः पदं तत्तत् कर्म कृत यदेव मनिभिस्तैस्तैः फलैर्वचिताः * 'न दुष्टान्वय' इति पाठः स्यात् . + 'शोरेः' इति पाठान्तरम्. " ·२२ व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। " इति । यत्र तु सोप्सस्य प्रक्रमे सवीसन प्रसवमर्शस्तत्र पुटत्वमेव यया- "यो यः शस्त्र विभत्ति स्वभुजगुरमदः पाण्डवीनां चमूनों यो यः पाचालगोत्र शिशुरधिकवया गर्भशयां गतो वा । यो यस्तकर्मसाक्षी चरति मयि रणे यवयव प्रदीप्तः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ।। इति । यत्र चानेकस्य सवीप्सात्य चानेकन प्रत्सवमर्शस्तत्रापि पुटत्वमेव । यथा- "यो यो यं.यमवाप्नुयादवयवोद्देशं स्पृशन् पाणिना तत्तन्मात्रकमेव यत्र स स ते रूपं परं मन्यते । तनात्यन्धपुर हहा करिपते ! नीतोऽसि दुर्वेधसा को नामात्र भवेद् यतासिलभवनमाहात्म्यवेदी जनः ।" इति । यदि परं यं यम् इति प्रक्रमे तत्तन्मात्रकर्मवति प्रसवमर्श विधेयाविमर्शः सर्वाप्सस्य तदर्थ- स्य समासे गुणीभावात् । नैतत् । मात्रग्रहणेनावधारणमुच्यते यथा -'प्रातिपदिकार्थलिपरिमा- णवचनमा' इति । तद्यापधार्यमाणपरतन्त्रमित्यवधार्यमाणस्यैव सवीप्सस्य तदर्यस्योदेकाव प्राधान्यमखण्डितमेव । पूर्वपदार्थप्राधान्येन क्वचित् मुम्सुपेति समासो दृश्यते यथा- "निर्वाणभूयिटमथास्य वीर्य सन्धुक्षमन्तीव वपुर्गुणेन । अनुप्रयाता वनदेवताभ्यामहरयत स्थावरराजकन्या ॥ इति । अत्र हि भूयिष्ठं निर्वाण निर्वाणभूयिष्टमिति समासे निर्वाणार्थस्यैव प्राधान्यं तस्य वीर्य विशे- पणत्वेनावाथितत्वाद् । न तददिह तत्तन्मात्रकमिति तर्धस्य प्राधान्यं भविष्यति । केवलं कृतेऽव- धारणाथै मात्रशब्दे किमर्थः कप्रलयः । तस्मिन्नपि वा कृते एवशब्दः किमर्थः । एवशब्द एवं वा किं न क्रियते । नैतत् । कप्रत्ययस्य तावदत्र कुत्साप्रतिपादकत्वात् । न पौनरुक्यं तन्तमेवेति केवलवशन्दप्रयोगे विक्षिप्त इव तदर्थ प्रतीयते । मात्रमहणे तु पिण्डितस्यैव तदर्थस्य प्रतीतिरित्य- स्ति विशेषः । यदि पर द्वयोरुपादानं लोकप्रतत्सिनुसरणेन दृढीकृतावधारणप्रतीत्यर्थम् । रसते हीर- शेषु योरवधारणप्रतिपादकयोः प्रयोगः । यथा चाला केवलमेव रोदिति गललोलोदकैरथुभिः'। अत्रैव तदिाते निर्वाप्सेन तदा निर्दिष्टं जात्यन्धपुर निवासेनैव यदा प्रसवमृश्यते । ततश्चानानुगु- परामर्शात्र दोषः कश्चित् । तथा (यत्र) पूर्ववाक्ये यच्छन्दो निर्दिष्ट उत्तरवाक्ये तु(न) तच्छन्दो निर्दिष्टः, तत्र साका- दक्षत्वाद् दुष्टतैव यथा- "मीलित यदभिरामताधिके साधु चन्द्रमास पुष्करैः कृतम् । इति । उत्तरवाषयगतत्वेन तु यच्छन्दप्रयोगे पूर्ववाक्य तरछन्दाप्रयोगे न दुष्टत्वम्, अपितु प्राक्य- तिपादितं पुष्टत्वमेव सामान्येनोपक्रमात् पश्चाद्विशेषस्योत्यापनात् । एतदभिप्रायेण कल्पिततत्क ििदविषयत्वमुक्तम् । उदाहरण तु 'साधु चन्द्रमगि पुष्करः कृत मीलित यदभिरामताधिके इति पूर्वोकार्धपाटविपर्यये यथा । यत्तच्छन्दयोरविशिरेऽपि परामर्शकत्वे उत्तरवाक्ये निर्दिो यच्छन्दः स्वभावत आविर्येण पूर्ववाश्यालिटतया यस्तु परागृति, सच्छब्दस्तु परोक्षायमरणार्धनिष्ट- • त्वात् वैर्येण । आविर्य व प्रतार्थ प्रकृयता नयाग्याथै लेपयति । ततश्च तथाभूते विषये यवादस्य प्रयोगाईत्वे तच्छन्दस्य प्रयोगोऽपुष्ट एव । : मूले सपृष्ठे. . -- ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । २३. "तस्याः शलाकाअननिर्मितेव कान्तिभ्रुवोरानतरेखयोर्या । तां वीक्ष्य लीलाचतुरामनगः स्वचापसौन्दर्यमदं मुमोच ॥" भत्र ‘सा यां वीक्ष्ये ति. यत्तदा विपर्ययेण पटनायो । यथा च- "दृष्टि मृतवर्षिणी स्मितमधुप्रस्यन्दि वा न कि नार्दा हृदयं न चन्दनरसस्पर्शानि वानानि च । कस्मिन् लब्धपदेन ते कृतमिद फ़रेण दग्धामिना नूनं वजमयोऽन्य एव दहनस्तस्येदमाचेटितम् ॥ भत्र यस्येति पठनीयम् । यथा च- “आचार्यों मे स खलु भगवानस्मदग्राह्यनामा तस्मादेपा धनुरुपनिषत् तत्प्रसाद'त् क्षमोऽपि । अध्यासीनः कथमहमहो वम पैखानसानां सीतापाणिग्रहणपणितं यापमारोपयामि ॥" अन च 'यामादेपा धनुरुपनिषदिति पठनीयम् । एषय प्रागुक्त 'हेन्नो भारशतानी' त्यादी 'ता वाणेन तु तस्य सूक्तिविसरेरतिताः कीर्तयो याः कल्पप्रलयेऽपि यान्ति न मनाइ मन्ये परिम्ला- नतामिति पठनीयम् । अपिच परामृश्यमनुक्त्वा यच्छन्देन च वाक्यार्थोपक्रमे तच्छन्दवति पराम- श्यनिर्देशे पूर्ववाक्यार्थे परामृश्यमस्पृशन्ती उपप्सयमाना प्रतीतिरिति वाक्यार्थप्रतिपत्तिविप्रकर्षाद- पुष्टत्वम् । यथा- “पादाहत यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति । स्वस्थादेवावमानेन देहिनस्तद्वरं रजः ॥" - मत एवान श्लोकाधयोविपर्ययपाठे पुष्टत्वमेव । तथा पूर्ववाक्याथै निर्दिष्टस्यार्थस्योत्तरवाक्यार्थ सर्वनाममात्रेण परामर्शे न्याय्ये यः स्वशब्दसहितस्य सर्वनाम्रो निर्देशः स दुष्ट एव । यथा- "उदन्वच्छिन्ना भूः स च निधिरपां योजनशत सदा पान्धः पूषा गगनपरिमाण कलयति । इति प्रायो भावः स्फुरदवधिमुद्रामुकुलितः सतां प्रशोन्मेषः पुनरयमसीमा विजयते " इति । अब सच निधिरपामिति सम्वशब्दः सर्वनानी निर्देशः । एव 'रामगिर्याश्रमेष्विति.प्र. कृते 'तस्मिनद्री कतिचिदि'त्यत्र झेयम् । अन तु केचित् समर्थयन्ते-'रामगिर्याश्रमेषिति रा- मगिरिः समास उपसर्जनीभूतो बुद्धायुदेकेणानवमासात् कथं सर्वनाम्ना परामृश्यते "सर्वनाम्नानुस- •न्धिर्वृत्तिच्छन्नस्ये"ति प्रधानभूतपरामृत्याभिप्रायेण स्थितं यथा “सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरया- सिद्धिरिति तद्व्युपायते" इति । अनादाविति निर्दिश्यमानमद्रिगात्रप्रतीतेन प्रकृतमदिगमयेत्। तस्मादुभयमत्रोपादेय यथा 'अथ शब्दानुशासनम् । केयां शब्दानाम्' इति । गिरिशब्दैन गिरी प्रकान्त अदिशब्देन पर्यायान्तरेण लागतमासमन्जस्य दुष्परिहरमेवेति । उदन्वच्छिन्ना भूरित्यत्र उदन्यतः परामृश्यस्य नैकय्यायोग्यत्वाच भुवः स्त्रीत्वेन स इति परामर्शानईलाच सर्वनामपरा- 'मर्श एवं युको न पुनः स्वशन्दगोचरत्वमित्यत्र दुष्टतैव । विश्व समुदायस्य कस्यचित् केनचिदा- क्येन निर्देशे वाक्यान्तरे तदवयवस्य निर्धारणे कर्तव्ये तस्य समुदायस्य निर्धारणविषयप्रतीतये .

·२४ व्यक्तिविषकन्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। यच्छन्देन निर्देश कर्तव्ये निर्धायमाणस्यावयवस्य निर्देशो दुष्ट एव । यथा-- "तस्मादजायत मनुर्नवराजवीजं यस्यान्वये स सगरः स भगीरथव। एकेन येन जलधिः परिसानिनोऽयमन्येन सिद्धसरिता परिपूरितश्च ॥" अत्र स सगरः स भगीरथश्चेति यनिर्दिष्टं तस्यकेत्यादिना निधारणं विहितम् । निधारण च जा- 'तिगुणक्रियाभिः समुदायादेकदेशस्य पृथकरणम् । नचात्र समुदायः कनचित्सदैन निर्दिष्टः । यचै- केनेति निर्दिष्ट सन्न समुदायः, अपि त्यैकदेशः । ततश निर्देस्यानिर्देशादनिर्देश्यनिर्देशाधात्र पुष्ट त्वम् । एवञ्च समुदायस्यैव निर्धारणविषयस्य यच्छब्देन निर्देशे कर्तव्ये ‘एको ययोजलनिधीन् निचसान सप्त गाह्नः पयोभिरभिवर्पितवान् द्वितीय.' इति पाठः श्रेयान् । क्वचिद्यत्तच्छब्दावप्रवर्णन विभ्यनुवादभावेन वाक्यार्थप्रस्तावे यदन्तरान्यथाकरण तत्र ई. त्वं यथा- 'यत् त्वनेत्रसमानकान्ति सलिले ममं तदिन्दीवरम्' इति । अत्र प्रथमतृतीययोः पादयोर्यत्तच्छन्दपरिग्रहेण विध्यनुवादभावेनोपनियन्यः । द्वितीयपाद गतत्वेन तदुरादनं दोषः । इन्दीवराणां राजहसानां च यहुत्यात् मीतासम्वन्धिवस्तूपमितयोरिन्दी- वरराजहंसयोर्ध्यावृत्त्यर्थं विध्यनुवादभावपरिग्रहः । चन्द्रस्य त्वकत्वात् तदकरणमिति केचित । तदसत् । चन्द्रस्यापि द्वितीयाचन्द्रादिभेदेन बहुत्वसम्भवात् तत्रापि विष्यनुवादभावो युक्तः । इ. न्दावराणा व्यक्तिभेदेन मुख्यो भेदः । चन्द्रस्य पुनरेकव्यक्तिरूपस्य कालभदावस्थाभेदाच भि- नत्वममुख्यमिति चेन्न । भिन्ना एव चन्द्रव्यक्तयः । अन्यो हि द्वितीयाचन्द्रोऽन्यच पूर्णचन्द्रः। अतश्चैव द्वितीयाचन्द्रादिव्यावृत्त्या पूर्णचन्द्रप्रतीत्यर्थं मुखरछायानुकारीति विशेपणं दत्तम् । नहि शशिशब्द. पूर्णचन्द्राभिधायी तस्य चन्द्रमानवाचकत्वात् । सहयाव्यवहारेषु चन्द्रस्यैकत्वप्रती. तिरिति चेत् । चिजातिव्यवहारेष्वपीन्दीवरादीनामेकरवं सिद्धम् । तस्मात् कविव्यवहारे चन्द्र- गतत्वेनानेकत्वस्य व्यवहारात् सदाश्रयेणेह विध्यनुवादभायः श्रेयान् । किचास्थानविनिवेशनं तच्छदस्य प्रतीतिविप्रकायैव । यथा...- "मसृगचरणपातं गम्यतां भूः सदर्भा विरचय सिचयान्तं मूर्ध्नि धर्मः कठोरः" इति । अत्र 'विरचय सिचयान्तमि त्यत्र तरछन्दो हेत्यर्थो विनिवेशयितव्यस्तृतीयपादादी निवे. शितः । नच तत्र तस्योपयोग । कृतस्तन प्रतीतिकुण्ठत्वमुत्पादयतीति । क्वचित प्रधानक्रियाया- स्तदादिरावनाना परामृटस्य गुणक्रियायो स्वशब्देनोपादान दुष्टमेव । यथा 'मलासने नमसीति । भत्र तस्मै इति सर्वनाम्ना पूर्वप्रकान्तो मेघः परामृश्यत उततच्छ्लोकगतो जीमूतः । तत्राये पक्षे जीमूतमहणमनर्थकं प्रधानकियार्या तदा परामृष्टस्य पूर्वप्रक्रान्तस्यन मेघस्यार्थतः सम्बन्धयोग्य. त्वात् । न हि यावतां येन सम्बन्धस्तावतां प्रत्येक निर्देशः क्रियते । एकत्र कृतोऽन्यत्राकाक्षा- दिनोपजायते । तस्मानीभूतग्रहणं न कर्त्तव्य, कृत प्रन्युत पस्त्वन्तरपतीतिं जनयरिस्यमावहति ।' अथ तच्छन्दैनतच्छलोकगतो जीमूनः प्रत्यवमृत्यते । तदसत् । सर्वप्रात्र प्रकरणे पूर्वप्रक्रान्तस्यैव मेघस्य परामर्शः स्थित इतीहापि तथैव परामर्शो न्याय्य इति पुनरपि जीमूतमयणमनर्थकमेव । इत्थं द्वितीयं विधेयाविमर्श विविच्य तृतीयमप्यत्रैव श्लोके प्रपथयितुमुपकमते-४३ अपि चेत्यादिना । प्रायेणेति द्वन्द्व बजयित्वा तम युगपदधिकरणवचनतया सामध्ये प्रकारान्तरेण स. मर्थितम् । तत्रांध इति तत्पुरुषः समानाधिकरण: कर्मधारय' इति(१-२४२) घचनात् । 'बहु- ·- व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ग्रीहिः समानाधिकरणानाम् ' इति वचनान् प्रायेण बहुप्रीहिः समानाधिकरणविषय एव । मुसूक्ष्म. जटकेशादी तु व्यधिकरणानामपाप्यते । तत्रैव गमानाधिकरणे पदायें । यदा सहयाया इति (व्यधिकरण !) 'सहयापूर्वी द्विगुः' (२-१-५२) इति वचनात् । प्रतिषेधस्येति 'नञ्' (२२-६) इति नसूत्रारम्भात् । द्वितीय इति व्यधिकरणः । कारकाणामिति 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' (२-१-३२) इत्यादिना । सम्बन्धस्येति 'पष्ठी' (२-३-५०) इत्यादिना । तत्रापीति कारकस- 'म्बन्धयोगे अधिनि उपकुम्भमित्यादी । स्वाश्रयो विशेष्यम् । विधेयधुरामिति शब्दयते यो विधेयः तस्य कक्ष्यां यास्तवीं विधेयतामित्यर्थः । अनूद्यमानकल्पतयेति । शान्दं प्राधान्यम- नपेक्ष्य वास्तवेन प्राधान्येनेत्यर्थः । अस्तमियादिति एकाथाभावाद् विभक्त्येनाप्रतीतेरित्यर्थः । एकत्रेति विधेयानुवाद्यगर्भवे।अन्यत्रेति सम्बन्धमानप्रतिपादने। विकल्येतेति महाविभाषया व्यवस्थितविभायात्वादिति भावः । एकस्यैवेति । विशेषणगतस्य प्राधान्यस्य । अन्यस्य तद्- तस्यवाप्राधान्यस्य । एकस्य हीति, अपरस्य पुनरिति च । अत्र फलभेद इत्यत्र प्रक्रान्त फलं सम्बन्धनीयम् । अत्र चोदयति विरोधस्योभयवस्तुनिष्ठत्यासिद्धरत्राभार उफः । तदसत् । (तहि ?) न हि सहानवस्थानलक्षणो वस्तुगत एक एव विरोध(:)भेदो, य. शीतोष्गादौ लब्ध- वृत्तिः । किन्तर्हि परस्परपरिहारस्थिततालक्षणो वस्ववस्तुत्वाश्रयो द्वितीयोऽप्यस्ति विरोधप्रकारः । तदा हि यदि वस्त्वाश्रयो न सम्भवति विरोधो वस्त्यवस्तुत्वाश्रयस्तु कथं न स्यात् । अतश्च स्यात् पूर्वपक्षयेलाचां 'भावाभावयोरिवे'त्युक्तम् । नैप दोपः । वस्त्ववस्त्यात्रयस्य विरोधस्य तादात्म्यनिपेथे व्यापारात् । यदि नाम प्राधान्यं, तस्यामेव कक्ष्यायां स्वयमप्राधान्यं न स्याद् अप्राधान्ये या प्राधान्यम् । प्राधान्यविधेये पुनरपेक्षान्तरेणाप्राधान्यं कथं न स्यात् । न स्याद् , यदि शीतोष्णवद् द्वयोर्वस्तुत्वं स्यात् । न चात्रैतदस्ति वैयक्षिकस्यावस्तुलात् । यथा राज- पुरप इत्यत्र राज्ञो वैवक्षिकमेव प्राधान्यं वास्तवं पुनरप्राधान्यमेव तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम् । तदयमत्र पिण्डार्थः ससर्गनिषेधोऽत्र कर्तव्यः । स च यस्तुद्वयनिष्ठ इति द्वयोरत्राभावाकेनापरत्र प्रति- येध इति । [४४]अन्येनेति विशेष्याभिधायिनेत्यर्थः । अन्योन्यमिति । परस्परविशेषणानां यद्यपि 'विशे- पणं विशेष्येण' (२-१-५७) इति विशेषणस्य विशेष्येणैव समास उक्त., तथापि 'काणसादिषु सिद्ध विशेषणविशेष्ययौर्यथेष्टत्वाद्' इति वचनेनैकस्य विशेष्यत्वविवक्षामाश्रित्य परस्पर विशे- पणानां समासः समर्थितः । तदभिप्रायेणान्योन्यमिति सम्भावना । दारसस इति दाराणां सखेति तत्पुरुषः कर्तव्यः । बहुप्रीही 'राजाहस्ससिभ्य' (५-४-९१)इति टच् न स्यात् । हे हस्तेति। 'मृतस्य शिशोजिस्ये सत्र समासः शङ्कितः । 'रामस्य पाणिरसी'ति तु पष्टीसमास उदाहरणम् । अत्र क्वचित् कर्तृणां कर्मणाच प्रथमान्तानां दापि सम्बन्धिनां कर्मणाय पष्ट्यन्तानां कुत्राप्याम- 'न्त्रणानां समासः शद्वितः । [४५] वक्ष्यमाणनयेनेति । 'व्यासः पाराशर्यः' इत्लादिविचारेषु । चापाचार्य इति । अत्र हि त्रिपुरविजयित्वाद्यनुवादेन चापाचार्यत्वादिविधि. ! अन्यमानधार्थों ग्वेधेयस्योत्कर्षमावहन् प्रतीयते । न चैवमिति उपेन्द्रयनस्थाने इन्द्रवज्रप्रयोगात् । उपगतम- स्माभिरिति । 'दुःश्रवत्तमपि वृतस्य शब्दानौचित्यमेव । तस्याप्यनुप्रासादेरिवे'लादि वदद्भिः। अत्र 'यथा च कारणगुणे'त्यादिग्रन्धः अन्तरश्लोकपर्यन्तः 'प्रत्युदाहरणं यथा तं कृपामृदुरि'यतः * उपकल्प्येतोते मूलकोशयोः पाठः: + ३५. पृष्ठे मूले...

·व्यक्तिविवेकन्याल्याने द्वितीयो विमर्शः । 1 - 'पूर्व पठितः सामजस्यं भजते, प्रत्युदाहरणं चति उदाहरणप्रन्यः समनस एव स्यात् । दृश्यते च पुस्तकंप्येव पाठः । तस्मादन जागरणीयम् । कारणमत्र पराशरो जमदग्निश्च । तदभाव हेतु- रिति तच्छन्दन समास. परामृष्टः । ततश्चात्र पाराशर्यादिपदं व्यासादावुकपमर्पयत् पुनरुक्तम् । तक्षकसर्प इति तशकशब्देनदात्र सर्पविशेषत्वात् सपत्वे प्रतीते सर्पपदमुत्कर्षसमर्पणप्रवणमेवेति । तदरय विषयत्वम् । [४६] लोहितस्तक्षक इति यथा तक्षकशब्दादेव मर्पत्वजातिः प्रतीता तबलोहित रमणो गुणोऽपि तत एवाव्यभिचारान् प्रतीतः । ततस्तो जातिगुणी विधेयताभिप्राय- जोकी न रामःस न्यग्भाननीयो । उक्तन्यायादिति विधेयत्वान समासः प्रवर्तत इयर्थः । पक्षो न चास्त्यन्यस्तदत्यये इति । इह द्वी पक्षानुटिसिती तक्षकस्य स्वरूपमात्रप्रतिपादनं वा लोहि- ताख्यगुणविविर्वा । उभयत्रापि कृता चर्चा । तदत्यये च कथितपक्षद्वयातिकमे चान्यस्नृतीय- पक्षी नास्तीत्यर्थ । एवमियता फर्मधारय विचार्य यहुप्रीहिनिस्राणायाह बहुवीही यथेति । तत- स्तदिति स्थलीकरणादि यद् विशेषणतयोपात्त तत् परामृश्यते । तैर्विध्यादिभिः । तदप्रतीतिः उत्कपापकर्षाप्रतीतिः । प्रतीतिभेदहेतौ ममासासमासयोगे। प्रतातिसामध्ये कर्नधारयादिवि- पये । तदसम्भवः प्रतीतिभेदासम्भव । अन्त्यावस्था प्राप्तकारणेषु युक्तव कार्योत्पत्तिरित्यर्थः । एतदभ्युपगमे दृष्टविरोधमाह । एवं हीनि । नैव वेति न्यायाविशेषात् । अर्धजरतीयमिति अर्ध जरत्या इति समासाच तद्विषयात्' (५-३-१०६) इति प्रत्ययः । यथा जरत्या वराज कामयते मुसं न कामयने तद्वदेवत्यर्थः । [४५] तत्तस्य इति तदिति तस्मात् । ती सूर्याच- न्द्रमसौ । तयोरिति अनुवाद्ययोस्सूयांचन्द्रमसोः । पारम्पर्येणेति विधेयतामाह पितामहत्वद्वा- रेण । अत एव सूर्याचन्द्रमसाविति द्वन्द्वनिर्देशो योः स्पर्धिता प्रकाशयति । उर्वश्या च भुवा चेति समासाभावो यरणस्य मुस्यामुख्यत्वप्रदर्शनार्थम् एकस्य वास्तवत्वादपरस्य कविप्रौढोक्तिनि- प्पादितत्वात् । इह चति प्रतीतिवचन्य स्पटतरमेव धारयतु मतिमानिति पाश्चात्य सन्बन्धनाय जनक इति । अत्र जनकाख्यराजापप्रभृतयः पितृत्वादेरुत्कर्पमर्पयन्ति । एव बहुव्रीहि विचार्य द्विगु च्याचष्टे द्विगा यथेति । निरवशेष इति सप्तत्वमट्यायो विधेयत्वेन सरम्भास्पदत्व समासे तु न्यम्भानात् । दशस्थिति दशत्वसङ्स्याया विधेयत्वं रावणस्य परिभवातिशय प्रकाशयति एकस्मिन्नपि मूर्धनि पदन्यास परिभवासदं किं पुनर्दशस्विति। प्रत्युदाहरण सप्ताश चामिह यस्य स इतील्यादिपाटे । वैशस वाधः । एव द्विगु व्याख्याय नसमारी न्याचष्टे नन्समासेति । उपदर्शितमिति असंरब्धवानियत्र विधेयाविमर्शविचारे अणुक्त- यानिति नोकवा वाच्यम् । तत्पुरुषे कादीनां पण्णां वारकाणां सम्बन्धस्य च क्रमेणो- दाहरणान्याह देशेत्यादिना । सोऽयमिति । अत्र स एवायमिति व्याख्या । अहितसम्बन्धिनां शस्त्राणा घस्मराणि प्रसनशीलानि अत एव गुण । करणं प्रतीति किया प्रतीसः । तत्त. स्येति प्रकान्तत्य विशेष्यस्थ करणस्य । तस्येति रामस्य । शौर्य वरम् । निम्नः परवशः ।, तेन तदिति रामेणेति विशेषणम् । [४]अनेकपामिति । अनेकशब्दस्य नामासे उत्तरपदार्थप्राधान्यादेकवचनप्रसाः । सत्यम् किन्तु नञ्प्रयोगविषये एकदराब्दस्यकव्यतिरिकवस्तुविषयत्व यथा अब्राह्मण इत्यत्र ब्राह्मणशम्भस्य क्षनियादिगोचरत्वम् । एकस्यतिरिक च यस्तु कदाचिदेवत्वोपरर्फ प्रतीयते, कदाविमिजनैप स्व- पण । आये पक्षे अनेकमिति भवति द्वितीये त्वनकानीति । यया च (पदमरिः।) पतालि:- * 'तताऽस्य इति मूलदोशयोः पाठः, 'पदमपरिः' इत्येतत् पाताले इति स्यात् . - - ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। २७ प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकपाम् ' (४ पा. ५सू.) इति । गुरुदत्तमिति गुरुणा दत्तमिति, वाच्यम् । तत् तस्या इति सीताया विशेषणभूतायाः सीताकर्तृकाया गमनक्रियाया इत्यर्थः । गुर्व- थमिति गुरवे इदं गुर्वर्थमिति क्रियाविशेषणमेतत् । क्रियाविशेषणानां कमत्वं नपुंसकलिङ्गत्वं च । ईप्सिततमत्वे तु पष्टी स्यात् । अर्थनक्रियामुखेनेति अर्थयत इति निगमनात् । तत् तस्येति तद् गुर्वर्थमिति विशेषणम् । तस्यार्थिनः । अपमतताम् अनभिप्रेतताम् । अवमतवं गर्हितत्वम् । सुतनिर्विशेषमिति । क्रियाविशेषणमेव । प्रदक्षिणक्रियेति अत्र प्रदक्षिणक्रियाया अत्य- यक्रियाकर्मभूताया अन्तरायहेतुकोपनिमित्तत्वात् प्राधान्यम् । एवं प्रथमप्रबोधित इति प्राथ- म्यस्य । तथा यथाकामत्वयथाकालत्ययोज्ञेयम् । यदवलोकनेति रूपसम्पत् परामृष्टा । [४९] स्वहस्तेनेति करणपदम् । स्वहस्तलिखितानीति स्वहस्तशब्दोऽत्रादरप्रतीतिहे- तुकरवेन लेखनं प्रत्युत्कर्षनिमित्तमापे समासे गुणीकृतः । पूर्ववदिति कृतसमासवेशसम् । तच्च विप्रदत्तमिति पाठे। पितामहपितामहतयेति पितामहो ब्रह्मा पितामहः पूर्वपुरुषो यस्य । त- योर्जन्मनिधनयोः । तद्वतो जन्मनिधनवतः । ताभ्यां जन्मनिधनाभ्याम् । कृतान्ताधिकमि- ति आसमुद्रात् क्षितीशानामिति च वाच्यम् । अपादानसमानन्यायत्वादवधिरपि पञ्चम्यन्तोऽत्र गृत्यत इति प्रत्युदाहरणोपपत्तिः । उपाग(त?)मेति उपागता इति निर्दिष्टा उपागमक्रिया । [१०] रणभूपित इति । अत्र रणभुवीति वाच्यम् । शोचनीयतागतिः क्रिया । तत्र समागम- प्रार्थना हेतुत्वेनोपात्ता । तस्याः सम्बन्धिद्वारेण सम्बन्धित्वमुखेन कपालिन इति विशेषणम् । अन सम्बन्धिशब्दो भाववृत्तिः सम्बन्धित्वे वर्तते, यथा 'येकयोद्विवचनैकवचने' (१-४ २२) इति, सधीरमुवाचति । तत्तस्या इति । तद्विशेषणम् । तम्यास्समागमप्रार्थनायाः । तत्र शोचनी- यतागती । सामर्थ्यमव्यभिचारेण सम्पादकत्वम् । तस्य सकलेति तच्छब्दः कपालिन इत्यस्य परामर्शकः । विशेष्येण समागमप्रार्थनयेत्यनेन । प्रत्यवर गुणभूतम् । एव तातस्येति, आर्य- स्येति, स्कन्दस्यति, तवेति चेत्येषां विशेषणानामुत्कर्षसमर्पकत्वं ज्ञेयम् । *तस्यैवेति गौरवदुरारो- पत्वनिवन्धनस्य हरस्य । तच्चेति प्राधान्यम् । तस्येति हरस्य । कल्पितार्थस्येति विस्तारि- तकृत्रिमत्वमात्रवाचिनोऽधिज्यत्वमात्रलक्षणाीरोपात् । अप्रयुक्तस्येति उक्तनयेनास्मिन्नर्थे कवि- भिरप्रयुज्यमानस्य । गुणान्तरलाभ इति वक्ष्यमाणलक्षणस्य वाच्याचनस्य परिहारात् । *(अत्रेति ?) एवं कृतम्' इत्यत्र करणम् । [५१] निष्क आभरणविशेषः । विभक्त्यन्वयेति धूयमाणाया विभक्तरित्यर्थः । तथा च 'पष्ठया आक्रोशे' (६-३-२१) इति ज्ञापकम् (रूपकमुपदेश इप्यत इति ?) प्रमाणान्तरेण 'लोको वेदस्तथाध्यात्म प्रमाण त्रिविधमि'त्युक्तरूपेण सिद्धौ यो स्पस्य विशेषणस्योत्कर्पापकर्षों तदाधायिनाम् अर्याद्विशेष्य प्रात्यर्थः । आर्थे वास्तवम् । अलुकमाह 'पष्टया आक्रोश (३-३-२१)इत्यनेन । चिन्त्यमिति । एतदवगमाय विचार्यमित्यर्थः । समासेच विभक्तिलोपादिति । इह हि विभक्तिश्रवणाश्रवणे (वा ?) अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विशेषणगतयो- वास्तवयोः प्रयोजकतां भजेते । ते तु प्रायेण वाक्यसमासगतत्वेनोपलभ्यमाने समासस्य विभ- क्यश्रवणाद्विधयाविमर्शतामुत्पादयतः । अत एव समासेऽपि यदि विभक्तिः श्रूयते तदा न विधे. * आसमुद्रादित्यतः प्राक् 'कृतान्तादधिकमिति' इत्यपेक्षितमिति भाति. मूलकोशयोस्तु एक्कारो न दृश्यते, + 'मात्रेति' इति स्यात् . प्रशब्दान् प्रार 'प्राधान्यगुणभा- वयो.' इति पूरणमपेक्षितं भाति. - - .

·- २८ व्यतिविवेकन्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। याविमों यथा दास्याः कामुक इत्यादी । रामासस्तु तत्रैकपचादिप्रयोजनत्वेन कृतः । तन्निय- न्धनेति उत्कर्षापकनिबन्धना । एकच विभक्लश्रवणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं विधेयाविम्- शस्य व्याप्सा प्रदर्शितं भवति । एवध सप्तप्रकार तयुषं निरूप्याव्ययीभावं निरूपयति अन्याभाव दति । समीपं विशेग्य प्रति दयितस्येति गदिशपणं तत् तस्य समीपस्येति योजना मध्येभ्योमेति "पार मध्ये पाठया का(२-१-१८)इत्यन्ययीभावः । सचेति प्रकर्षः । एषमियता द्वन्द्वपर्ने रागासवृत्तिपिचारिताः। इदानमितिदेशमुरोन कृत्तद्धितत्तिर्निस्यते अनेनैवेत्यादिना विवक्षाविशेषादित्यकारमले- पः।[५२)सर्वं कपतीति 'सर्वकूलाभकरीरेषु कपा(३.२-४२) इति राचोऽयं विषयः। विभर्ति यः इति 'कुतिभरिथेति निपातिनस्य ,कुक्षिम्भरिशब्दस्यायं गोचरः । विधुन्तुद इति 'विध. रुपास्तुद' (३-२-३५) इति राश्यलयस्थानम् । शीर्पच्छेदमिति 'शार्पच्छेदायर (५.१.६५) इति सद्वितस्य यत्प्रलयस्येदं पदम् । तैरिति कपणादिमिः । सर्वार्थस्येति, पायोपलक्षणस्य कुक्षेरिति, विधोश्चेति (प्या स्थित: १) उत्कर्षमादधतां प्राधान्येन विवक्षेला माम- ल्यैन योजनीयम् । शीर्पच्छेदस्य चेति उत्कर्षमादधतः प्राधान्येन विवक्षेति सम्बन्धनीयम् । पूभ्योऽस्य पृथनिर्देशस्तद्वितवृत्तिविषयत्वेन भिन्नजातीयत्वात् । अत्र च रादीनां चतुर्मा मुत्कर्षाधाने समनन्तरनिर्दिष्ट भुवनामयेलादिचतुष्टयं क्रमेण हेतुत्वेन द्रष्टव्यम् । तदपीति चरि- तम् । कपणादिकप्विति सलौदरिकराहुवित्यर्थ । रामोऽस्मि सर्व सह इति । 'पूररा- वयोदारिसहो (३-२०४१)शते सचोऽय वेषयः। दशरथस्य हि प्रसूतिरसाविति ('तस्या- पत्वमिति सध्यत्यये?)तद्विते कृते दाशरथिराब्दस्यायं गोचरः । वापये तु यद्यपीति तदुक्तम्- कियाप्रधान गुणवदकाथै पाक्यमिप्यते' इति । अन्य इति वक्ष्यमाणन्यायेन शब्द तसामो- तिः । स इति प्रधानभावेनेत्यत्र निर्दिष्टः प्रधानभानः शब्दार्थसामर्थ्यविवक्षारताना प्रयाणामपीति शब्दतं शब्दसंस्कारमदिना निष्पन यथा कर्मधारयादुत्तरपदस्य । अर्थशाम- ध्यकृतं वस्तवृत्तनिष्पादितं यया 'प्रहं सम्मार्टी'सादौ महादेः । तस्य सस्कार्यत्वेन वस्तुतः मा. धान्यम् । विवक्षाकृतं प्रयोस्तुयस्याप्रतिपादितं यदन्यस्योत्कर्षापकांधानतया सिभितं यथा रामस्य पाणिरसी खादी रामादेः । तत्र निपु प्राधान्येषु विवक्षाकृतमेव प्राधान्यं प्राधानम् । ततस्तत्वात् यायार्थचमतारस्य । अत एवोक्तं तयोः समशीर्पिकामायादिति । तयो. रिति शदातामक्तयोः पिक्षाहतेन महल्यात् । ननु पूर्व शाब्दस्यैव प्राधान्यस्य वैयक्षिकत्वमुक्तमन्यस्य तु यास्तवत्वम् । तत् कथमिह मसान्दविक्षिस्योरन्यत्वमुच्यते । अन्यत्वे का प्राधान्यन्नयप्रतिपादनेऽपरामर्थ्यकृतविपक्षान्तयोः को विशेष. । पान्दमन्तादि प्राधान्यादन्यदर्थसामर्थ्यवृतमुच्यते । तेन विवक्षाकृतस्य उसाचार । तत् किमर्धसामथ्र्य- रामपालप्या इति । नैष दोशपूर्व दिशादिकोचात्य शाब्दिकवियभारतका शिर- स्वम् । अन्यस्य तु कविगोचरस्य वास्तवत्वं तदेवायवम् । इह पुग राहदयरगोचरस्य कनिषिप. आयविवधिमापमुच्यते । शान्दिकारिपयस्य शान्दत्वमिसपेक्षाभेदात् पूर्वरताचन विरोधः । यदपि प्राधान्यनयप्रतिपादनेऽर्थशामयेश्यिक्षातयोगेंद उक्तरनत्राय भारदह मान्दं पास्तवं चति निविधर्मर प्राधान्यम् । पारतव वस्य च सिक्षानपेक्षत्वेन यस्तुगाससंयोनद+++दगा- 'तस्यापत्यम् ' 'भत इम्' (४.१.९५) इतीम्प्रत्यय" इति पटनीय स्यात् , r.

·व्यक्तिविवेकच्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । २९ मयंकृतत्वमुक्तम् । सत्यपि शब्दकृतादन्यत्व उत्कर्षापकर्षप्रतिपादनप्रयुककविविवक्षाकृतत्वे धास्त- वमेव विवक्षाकृत प्रतिपादितम् । तथा च 'नई सम्माष्टी ति वैदिकं विवक्षानपेक्षमर्थसामर्थ्यकृतस्यो- दाहरणं दत्तमिति विषयविभागव्यवस्थितेन द्वितीयोऽपि विरोध इति समअसं सर्वम् । एवं कृत्त- द्वितवृत्तिविषये आतिदेशिकं गुणप्रधानभाव विचार्य समा(स)गतत्वेनापदेशिकं प्रकृतमनुसन्धते तदिदमनेति । सरूपाणामिति द्वन्द्वसमाससमानन्यायत्वादेकशेपवृत्तिरपि स्वीकृता । विशे. पणविशेप्यभावाभावेऽपीति समासोहकनिकायां *प्रायग्रहणप्रयोजन प्रकाशयति । रूपंच कान्तिश्च विदग्धता चेति, अमृतेन विषेणेति चाभिहितानभिहितकर्तृविभागैनोदाहरण- दूपम् । रूपमित्यादी हि गम्यमानभवनक्रियापेक्षं रूपादीनां कर्तृत्वम् । एतेन तत्पुरुपस्य कयुदाह. रणप्रस्तावे कर्ज दीनां (कारकाणाम् ) अनेके (पामि)ति यदुक्तं, तत् समाहितम् । [१३] कश्च कश्चेति । अत्रैकशेपो न कृतः । कृतकशेपमिति काविति प्रयोगे । अधुना प्रधानेतरभावापत्ति दर्शयति यत्र पुनरिति । भवत इति रिपुत्रीणां सम्बन्धित्वेन, रिपुस्त्रीणामिति स्तनयुगस्य सन्वन्धित्वेनेति योजना । रिपुनीणामिति समारास्योदाहरणम् । न चान सम्वन्धमात्रादतिरिक्त प्रतीयते । तदर्थमेवेति उपमोत्प्रेक्षादयोऽप्यलङ्काराः उपमोत्प्रेक्षादीनामुत्कर्षमपक वा प्रतिपा. दयितु विधीयन्ते । अन्यथा तद्विरचनं निष्प्रयोजन स्यात् । तौ विधेयेति । उत्कर्षापा । (समास इति ?) सा समास इति विवक्षा परामृश्यते । वैदर्भीति । यद्यपि वामनमते असमासा पान्याली, मध्यमसमासा तु चैदी, तथापि मतान्तरे विपर्ययः स्थित इति तदभिप्रायेणेहास- मासा वैदी कथिता । कारिकामध्य एव सन्वन्धमात्रप्रतीती समासस्योदाहरणम् । 'ऊर्धाक्षि- तापेति । अत्र चतुर्थपादैकशेष? (देश) युक्तस्य पादत्रयस्य समासे सम्बन्धमा प्रतीयते, नो- तवर्मापकों । यायात्तूभयमिति उभय सम्बन्धरूपमुत्कर्षारकर्षरूपं च बस्वित्यर्थः । अत्रोदा- हरणं [५४] में यदरय इति समासे हि मदरय इति स्यात् । न चास्मादतिशयः प्रतीतः । ननु पदादुत्तरपदयोर्यष्मदस्मदोः 'तेमयावेकवचनस्य' (८-९-२२) इति तेमयावादेशाबुक्ती । न चात्र पदात् परोऽस्मच्छब्दः । एवशब्दः पदमिति चेन । तत्प्रयोगे 'नचवाहाहैवयुक्त' (८-१-२४) इति निषेधाद् भिन्नवाक्यगतत्वाच । समानवाक्ये हि निघातयुष्मदस्मदादेशाः ।। (एतेनैव व्यतिरिक्त पदान्तरं प्रत्युक्तम् । उत्कर्षमात्रमेव शब्दादेशः!) अब केचिदाहुः वाक्ये तावद्रसप्रतीतिनिर्मुढा । तामनुपमर्दयन् काव्ये यद्यसाधुशब्दोऽपि स्यान तदा स्थूल: कश्चिद् दोषः । काव्ये हि रसप्रतीतिः प्रधानम् । तदनिर्वाहे काव्यमेव न स्यात् । अपशब्दप्रयोगे. लक्षणास्मरणमात्रम् । तदुकं "नीरसस्त प्रवन्धो य: सोऽपशब्दो महान् कवेः । स तेनाकविरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षणः ॥" झते । अन्ये त्याहुः । भवतु रसापेक्षयापशब्दस्य स्वल्पदोपत्वं तथापि महाकवीनामपशब्द- प्रयागो महान् दोपः । तेनार 'मेराब्दी निपातेन्विति तादृशो विभकिप्रतिरूपको मेशब्दो निपातो, यथा अहन्ता अहंयुरिलादावहशब्दः । ततश्च नात्र कश्चिद्विशेष इति । किं सामना करणस्य दुष्टत्वमेव । नेत्याह किन्त्विति । एतस्य समासस्य । अन्तरेणेति वारदादेः समासेन प्रकाश्यत्वात् । वृत्तं वसन्ततिलकादि । वृत्तयः कैशिक्याद्याः उपनागरिकाद्याथ । प्रायमहण च 'सर्वेषामेव समासानां तावत् प्रायेण' इत्यादिसमासलक्षणवाक्यस्य (४३. प्रमूले) बोध्यम् . .

·: व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । काकुः काक्वध्यायलक्षितो ध्वनिविकाररूपो वा । वाचिकाभिनयो वाग्विकाररूपोऽनुभावः । अर्धान्तायधिरिति श्लोकापेक्षया अर्धमन्तावधिः ! न्यूनेति पद्यापेक्षया न्यून रसाभिव्यकि- हेतुत्वमित्यर्थः । भ्यथा पूर्वोक्त इति 'ऊक्षिता'त्यादौ । समासोऽर्धान्तावधिः कार्यो नाधिक इत्यनेन च्यावत्यस्याधिकस्य तदुदाहरणम् । तस्येति पदार्थानां परस्परसम्बन्धश्वेमच्छिद्यते बदा तस्य समासस्य मध्ये विच्छेदो न कार्य इत्यर्थः । अव्यभिचारादिति विधेयत्वं हि मी. धान्याविनाभावः । मेहमिति । अत्र पानादीनां प्रकाशनस्य च (विष्यनुवादलोपित्यकाकाणां प्राधान्यभावी नापस्मृतम् !) अत्र च योयमिति यच्छन्देन दीपस्य पदार्थस्य परामर्शपक्रमे त. समस इति तच्छब्देन वाक्यार्थस्य परामर्शो दुष्ट इत्युपपादित प्राक् । शक्तिः सामर्थ्यम् आयु. 'धभेदछ । वारकाः ज्योतीपि दैत्यविशेषश्च नारकः । अधो निस्तेजरत्वेन बाइनत्वेन च । दिखी. बहिर्मयूरश्च । चन्द्रस्य सुवर्णस्य सम्बन्धी कान्तावभासो लसन् देदीप्यमानो यस्मिन् । चन्द्रकाण मैचकानामवभासो लसन स्फुरद्यस्य । अन्धकारे तमसि अन्धकारेईरस्य । गुहः कुमारः। अपर इवेति भत्रापरशब्दसामर्थ्याद् भूपे द्वितीयगुहत्वप्रतीती वस्तुतस्तदसम्भवे तत्सम्भावना यामुत्प्रेक्षा । अपरशब्दाभावे तु स्वस्वरूपस्थितस्यैव वास्तवस्य गुदस्य प्रतीतावियमुपमा स्यात् । एव'मपर इस पाकशासनो' 'मावर्ती द्वितीयामित्यादौ च मन्तव्यम् । अहपतेरिति । 'अहरादीनां पत्यादिषु' इति वचनादेफः । अत्र धारणादीनां गुणभावः । आधारस्य तु प्राधान्यम् । कती हि गुणक्रिया निष्पादयन् प्रधानकियामैदम्पर्येण निष्पादयत्ति ननु तास्वैदम्पर्यम् । यत्र सास्वैदम्पर्य सन भवत्येव सर्वासामाख्यातवाच्यत्वम् । यथा [५५] सौधादित्यादि । इतरदप्राधान्यम् । थाधा प्रधानभूता । अपरा अप्राधान्यवती । यहुलग्रहणमिति 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । (२.१.५७) इत्यत्र । कचिदिसादि । 'कचित् प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिरिति बहुलग्रहणप्रयोजनस्य, व्यवस्थितत्वात । उत्सर्गेति रामासविधिः सामान्यरूपत्वात्सर्गः प्राधान्यादिविषक्षानिमित्तध सत्प्रतिषेधो विशेषरूपत्वादपवादः । अपवादस्यैवेति । 'अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गस्य प्रा.. तिरिति न्यायात् । कर्तुमशक्य इति । अव्यवस्थितविषयत्वात् । यथा 'उपसर्गस्य घञ्यम. नुष्य बहुलम्' (१.३.१२५) इसन । परिदाब्दे वय भवति । परिवादः परीपाद इति । कि. पाद इत्यत्र नैप भवति । तद्विषयः स्यादिति 'कृत्यल्युये बहुलम् ',(१.३.११३) इत्यादिगतस्य पहुलग्रहणस्य विध्यनुवादभावविपये सामयाभावात् समासाभाव इति भावः । तदभिप्रायमिति . धाचायभिप्रायम् । सापेक्षता(मि?)दौति । ऋदस्य राज्ञः पुरुष इत्यादी। तत् समर्थमहणम् । पतयावृत्तीति एतच्छन्देन प्रधानेतरभावः परामृष्टः । तस्येहार्थत्यमपीति समर्थपण प्र. पानेतरभारविषयनित्यर्थमपीसर्पः । विधेयोद्देश्योते उद्देश्योऽनोनिर्देशाईत्पादनुवायः । पत्तेनेति । यच्छन्दः पूर्वाधसम्बद्धः । तेनापरणेन । अनभिधानं घेवि अभिधानांक्षणा हि कृत्तद्धितराभासा इति । समर्थप्रहणं च घेति । पशब्दोऽप्रातिरिका, यमुश्यविकल्पयोतिरो.. घाद् । एवध- 'दृष्टिनामृतवाणी स्मितमधुप्रस्यन्दि वर्क न त. मादाद हृदय न चन्दनरमस्पशानि चाहानि वा + भारतीयनास्यशाने राप्तदशः याकुम्वरविधानाध्यायः छाप्यायः * 'सथानन्तरोके इति मुलकोशेष पाठः - . 4. .

·- व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। इत्यत्र चवाशब्दद्वयं प्रत्युक्तं, चवाशब्दार्थयोरेकन विरोधात् । सण्डिकेति खण्डो ग्रन्थसम्बन्धी न समस्तो प्रन्थः । स विद्यते येषाम् । अनवगततदभिप्रायैरिति समर्थग्रहणं प्रत्याचार्यस्य हि तैरभिप्रायो नावगतः । अभिधानाधानोद्धारति । अभिधानानां शब्दानामाधानमभिनवानां न्यसनम् । उद्धारः पूर्वकाणामुद्रणम् । शालीना अपृष्टा अविचारका इत्यर्थः । अपरमपीति पु. नकादिकम् । तञ्चिन्तेति । प्राधान्येतरभावेन समासासमासचिन्ता। [५६]प्रकरणेति । यत्रार्थ- प्रकरणादिना शब्दम्य वाच्योऽर्थः प्रकीप्रकर्षादिकमर्थान्तर प्रकाशयति, तत्राभिप्रेतार्थविनाशभ- यात् समासो न कर्तव्यः। यथा रामस्य पाणिरसीति । प्रकरणशब्दादिसस इति पाठे 'शब्दस्यान्यस्य सनिधिरि'ति स्वीकृतम् । यदा प्रकरणकाक्वादिसख इति पाठः, तदा काकुग्रहणेन स्वरविशेष उच्यते यः ‘कालो व्यक्तिस्वरादयः' इति काव्यगतत्वेन स्वीकृतः । एवं प्रसतानुप्रसक्तिकया समासगतत्वेन तदतिदेशेन समग्र(प्रवृत्तिगतत्वेनापि गुणप्रधानभावविवक्षा महता प्रपञ्चेन परिघटय्य प्रकृतोदारणे षष्ठीतत्पुरुषगतत्वेन योजयितुमाह इत्थमवस्थित इति । अम्बिकाया उपादानमित्ति सम्बन्धः । तत् किमिति । विशेषणस्यान्यकसरिव्यावृत्तिा, केसरिंगतप्रकर्ष- प्रतिपादनं वा फलम् । आये पक्षे निर्दिष्टचमत्कारसम्भावना । द्वितीये तु समासानुपपत्तिरिति तात्पर्यम् । विवक्षितपदं चमत्कारातिशयपदेन योजनीयम् । तस्या इत्यम्बिकायारसकाशात् । जात्यन्तरं विशिष्टावान्तरकेसरिजातिः । तयावच्छिन्नो विशिष्टः । विशिष्ट एवेति लोकोत्तरः । मोहन्त्विति हरेविहङ्गमो गरुडः । मोहमज्ञान हन्त्वित्यर्थः । गरुडजात्यवाच्छन्न इति । सौगतदृशा गरुडानां बहुत्वादिति भावः । विहङ्गमविशेषत्वं तु जालादिवलक्षण्यात् । स्वाभिप्रा. याविष्करणमिति । सादृश्यमूलयाप्रस्तुतप्रशसयेति भावः । तस्याश्चेति तच्छन्देन सरस्वती पराभृष्टा । सरस्वत्या अम्बिका प्रतिविम्बम् आत्मनश्च केसरीत्यर्थः । द्वितीयपक्ष इति । केसरिंगतप्रकर्षप्रतिपादनपक्षे। [१७] समासादसाविति अम्बिकाकेसरिशब्दाद् उन्मिपत्येव स चमत्कार इत्यर्थः । उदयास्तमयेति । वृत्ती चमत्कारस्या तिशयो, वाक्ये उदय इति * चूलिकाक्रमेण योगः । उपदर्शितमेव प्रागिति उदाहरणप्रत्युदाहरणप्रदर्शनद्वारेण । इष्टं होति अभिप्रेतस्याप्राप्तियां, सा चोदनाही इष्टमेतन सिध्यतीति । यतु नाभिप्रेतं तस्याप्राप्तिभूषणं न तु दूषणमित्यर्थः । अस्माभिरसाविति असी चमत्कारः। सा भ्रान्तिरेवेति निर्विकल्पविकल्पभेदेन द्विविधा भ्रान्तिः । तत्राद्या तिमिरायुपतेन्द्रियस्य द्विचन्द्रादिप्रतातिरूपा । द्वितीया त्वभिमानरपा शुकिर- जतादिप्रतीतिस्वरूपा । सेति चमत्कारावगतिः । व्यास्यावाफ्यादेवेति अम्बिकायाः केस. रीति समासविवरणवाक्यात् । तेपामिति प्रतीतिवैचित्र्यानभ्युपगमवादिनाम् । तत्रारोपिते. ति तत्र समासे शुक्रिस्थानीय रजतमिवारोपितावास्तवीलर्थः । उदयास्तमयपक्षी क्रमाद् वाक्य. समासगती। उद्योग इति । संरम्भपदं निरस्योद्योगपदारणं प्रकम्यमाणोद्युक्तवत्पदकमाभेदाय । योऽसावित्सदाशब्दः प्रसिद्धिपरामशंकः यच्छन्दप्रातिनिर्देशस्य तपन्देन करिष्यमाणन्यात् । प्रतिपादितति । आर्यों हिचलतच्छन्दस्य प्रयोगनियन्धन उपक्रमोपसंहारकमा प्रतिपादित 'अतिशय' इलस्यं स्थाने 'अस्तमय' इति पाठयं स्यात् . * चूलिकाक्रमेण पूर्वसूचनक्रमे योगः, न तु निर्देशकमेपेत्यर्थः, ल ·- व्यक्तिविवेकन्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। एव । रजरछलेनेति । इलेक्शन्दप्रयोगे सापहवेयमन्प्रेक्षा । केवलच्छलसन्दप्रयोगेऽप्यपनतिः । फेवलेवशब्दप्रयोगे च सम्भायनप्रतीतायुत्नेक्षा । द्वयप्रयोगे तु आपला प्रतीतिः । न चानापहनुत्यु- स्नेक्षयोः सङ्करः । उत्प्रेक्षा व्यपहनुत्सविनाभाविनी । सोऽपहवः क्वचिद् गीकृती यथा 'नखक्षतानीव . वनस्थलीनामि'त्यत्र, न पलाशानि किन्तु सम्भावयामि नसलतानीति प्रतीतेः । चित्तु शब्देन प्रतिपायते यथा अध्यारोहेवेति । एक्यास्या अपत्यविनाभाविन्या भपतियापकत्वं, न तमा सह सहरः । भिन्नवाक्यतायामेवेति । तत्र हि विध्यनुवादभाव आमस्येन मेण प्रतीयते । तदेव घेति विशेषणम् । तच विध्यनुवादभावविवक्षायां विधेयम् । अन्यत्राते । उत्कषांपकर्षयो- विधेयावस्य चाभावे । कामचार इति समासासमासयोः। तदर्थमिति उत्कर्षादिविपये सनासनि- पेधाधम् ।।५८] सापेक्षेति सापेक्षमसमर्थ भवतीलेतावन्मात्रप्रतीतये । पित्रोः स्वतेवेति यथा पितरौ वन्दनीयाविति नित्यसं(ब)न्धन्यायाद् निजायेव पितरी प्रतीयते, तद्वत् सापेक्षाणामनभि- भानाख्यन न्यायेन समासाभावः प्रत्येप्यते । स्वता आत्मीयत्ममिव । (सा) दोपप्रकारनिवृत्तिः । अधुना सर्वोत्कर्षशालितामकटनार्थ स्वपरिश्रम पिण्डीकृत्य लोकेन दयितुमाह काव्य. काञ्चनति । काव्यमेव परीक्षणीयत्वात् सुवर्ण तत्र परीक्षास्थान निकपोपलमात्मान मन्यते, म पुनरुक्तकमेण परमार्थतस्सन् निकपोपलः । अत एव फुन्तकेनेति ख्यातस्याप्युद्धण्ठनवचनम् । लोक पप इति । यः सर्वसारतया प्रदर्शितस्तनेयती दूपणपटिर्मुका । तनान्यस्य मन्यस्य का गणेनेति सूचितम् । निदर्शितः स्थालीपुलाकन्यायनोदाहृतः । अत्र श्लोके वक्ष्यमाणतदीयन्या- यानुसारेण कषेण नियमेन काधनाक्षपात् काशनपद पौनरत्यदोषदुष्टम् । निजकाव्यलक्ष्मणी- सन निजाथस्य संरम्भास्पदरवेन विधेयत्वात् समासकरण विधेयाविमर्शदूपित केचिदाचक्षते विवक्ष- णाः । तस्यनेनैव प्रन्यता 'स्वकृतिप्वयन्त्रित' इत्यादिना *दत्तोत्तरमेव । अस्य च विधेयाविम- स्यिानन्तेतरप्रसिद्धलक्ष्यपातित्वनास्माभिर्नाटकमीमांसायो साहित्यमीमासायां च ते तेषु स्थानेषु प्रपञ्चः प्रदर्शित इति प्रन्थविस्तरभयादित एवोपरम्यते । एव विधेयाविमर्श प्रकारवैचित्र्येण लक्षायत्या प्रक्रमभेदं लक्षयितुमाह प्रक्रमभेदोऽपी- ति । प्रतिपत्राप्रतीतेरिति रथस्थानीया प्रतिपतृप्रतातिः । उत्सातो विषमो मतः प्रदेशः । पनमिति शब्दार्थन्यवहारम् । तद्विपयभावः प्रझमभेदविषयत्वम् । अनभिभाषणं तलत- कभाषणाभावः । एक्मनालपन ज्ञेयम् । अनलमसमर्था । विध्यनुवादभावप्रकारतोपग: मादिनि प्रकारः सादृश्यम् । उपकान्त अनुवादस्थानीयम् । निर्वाहकं च विधेयप्रख्यम् । तम स्पष्टं विधेयानुयायप्रकारमुदाहरति यथेति । "तदा जायन्ते गुणा यदा तस्महृदयेशन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ।।" "एवमेव जनस्तस्या ददाति कयोलोपमायो शशिबिम्बम् । परमार्थविचारे पुनश्चन्दयन्द्र इस घराकः॥" उत्कर्षापकर्षमात्रेति कमलानामुत्कर्षविवक्षा । चन्द्रस्य पुनरपकर्प विवक्षा । मत एवोदाहरणटूयं दत्तम् । प्रक्रमाभेदप्रकार इति प्रकारोऽत्र विशेषः । पर्यायप्रक्रमेति । चन्द्रशब्दार्थस्य शशिशब्देन पर्यायान्तरनिर्देशो न युफो वक्ष्यमाणप्रक्रमभेदप्रसन्नात् । [५९]नचे- *द्वितीयविमारम्भ इति शेषः. । .

·. व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । वमिति तेनैव शन्देनोपसहार इत्यर्थः । तयोरिति प्रक्रमाभेदपुनरुकयोः । अस्येति प्रा. माभेदस्य परामर्शः । तत्र हे यथोद्देशं प्रतिनिर्देशे न पानरुक्त्यम् , ऐकरस्येन प्रतीतिप्रसरणात् । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावो न पीनरुक्त्यस्य विषयः । यथा- 'क्षामाङ्गयः क्षतकोमलागुलिगलद्रक्तैः सदर्भाः स्थली: पादैः पातितयावकैरिव गलद्वाभ्याम्युधौताननाः'। इति । अत्र गलच्छन्दद्वय निर्दिष्टं यथोद्देश प्रतिनिर्देशोऽस्य विषय इति समप्रसम् । *तयोरिति प्रक्रमाभेदपौनरुत्ययोः । अस्येति प्रक्रमाभेदस्य परामर्शः । ननु बजतः क तात! वजसी'त्यत्र ब्रजिना प्रक्रमे वजिना च निर्वाहे कथं न प्रक्रमभेदः । वतिरपि धातुरस्ति । 'वत्र मज गता'विति पाठाद् इत्याशयोकं प्रजत इति । उदितं शिशुनेति उदितमित्यस्य वि. शेषणम् परिचयगतार्थमिति । अस्फुटमिति च । भावे चात्र प्रत्ययः । कार्याथै पयि गच्छतः पश्चान्नामोदीरण विरुद्धमिति शिशुना ललितवचसा नामन्युदीरिते जनन्यास्य भर्तीन कृतमिति ततोऽस्य गन्युर्विद्ध इत्यत्र तात्पर्यार्थः । एव धानुरूपाया. प्रकृतेः प्रफमभेद प्रदर्य सम्प्रति प्रातिपदिकरूपायास्तस्या मध्ये च सर्वनामादीनां प्रकारवैचित्र्येण त दर्शयति सर्वनामेति । क्वचित् पुनः पुस्तके प्रकृतिप्रक्रमभेदादनन्तरं प्रत्ययप्रक्रमभेदोदाहरण तत्पश्चात् सर्वनामप्रक्रम- भेदनिर्देशो दृश्यते । तत्र च प्रकृतेरनन्तरं प्रत्ययस्यैव निर्देश उचित इति स एव कथित इति सङ्गतिः । ततः परं प्रकृतिविशेषाणां प्रत्ययविशेषाणां नत्समुदायानां च तत्प्रफमभेदो निम्पाय- प्यते । उक्तरीत्येति । 'यस्त्वेकवाक्ये कर्तृत्वनोको यश्चदमादिभिरि लत्रोतन कमेणत्यर्थः । ननु यच्छन्देन प्रक्रमे तच्छब्देनेदमादिभिधी (प्रक्रमे यच्छन्दन वा ) कयमुपसंहार इत्याह न चैवमिति । अन्योन्यापेक्षे इति । यत्तदोनियाभिसम्बन्ध इत्युक्तम् । एवं तच्छदारविप्रा. विदमादिपु प्रागुत्ते 'योऽविकल्पम्' इत्यादी शेयम् । तेनेति प्रकृनापगहार. । इदमादीनां परस्परावान्तरवैचित्र्येऽपि स्थूलदृष्ट्या एकार्थत्यम् । अत्र हीनि अत्र हि कपिशंपणदारणकस्य हेतुत्वमपरस्य साक्षादिति प्रक्रमभेदः । यशोधिगन्तुमिति अत्र हि तृतीयानुमुनोः प्रतीतिर्वप. म्यजनकत्वम् । वाशब्दस्यति । वक्ष्यति हि 'तुल्यकक्ष्यतया यत्र पदाधीः' इति । [६०] अप. त्यवतोऽपीति युक्तः पाठ इति । अत्र केचित् समर्थयन्ते-(विशेषतः नियन्तो दृश्यन्ने ?) तत् पुत्रशब्दस्यापत्यविशेषवानिले अपत्यशब्दस्य च सामान्यवाचिरवेऽपि सर्वनामवगाद् विशे- पपर्यवसाने भपत्येष प्रकृतार्थपरिपोप इति । तदेतदस्य ग्रन्धारस्य हृदयमनालोपर्यव, यस्माद् दृष्टान्तदान्तिकभावनात्र पाश्याद्रयमुपनिषदम् । तत्र च द्वयोर्विम्वप्रतिविम्वभावेन निर्देशो युज्यते । दृष्टान्ते चात्र मामान्योपरमः, विशेषोपमहारः, पुप्पशब्दस्य सामान्यबाचित्यायूनरा. न्दम्य विशेषाभिधायकत्वाद् । विशेषस्य चौगययातृप्तिविपयन्यम् । दान्तिके तु (अकष्ट!) विशेपोपफमः । सामान्योपसंहारः । गर्वनामयशाद्वा विशेषान्तरनिर्देशो न्याय्यः । धिनपाठे पुनश- न्दम्य विशेषवाचिन्यम् अपलशब्दस्य सामान्यवानिनो विशेषपर्यवगानम् । यदा सपत्यवतोऽपी- ति पाठस्तदास्य गामान्योपको विशेपोपसंहारः । द्वितीयस्यापसराब्दस्य सर्वनामसम्बन्धन वि. पर्ययगानाद यकीयमने 'तस्मिनी कतिचिदपले लत्र । (आदि)शब्दम्यासहतिथेटश्येच भ्रागते । यस्य नैवापत्यगम्बन्धस्तस्य मा भूत् यन्यायामकस्यामतृप्तिः यस्य वनेकापत्ययोगस्त- कुण्डलनान्तर्गतमधिक भाति. 'अनिष्टम्' इति स्यात् . + 'प'इति स्यात् । .

·म्मतिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। स्य कयमेकस्मिनपसे निग्धत्वमिति विस्मय. । एतदर्थ एवापिशब्दो जीवति । अतृप्तिकारणत्व च न्यायाः परसमर्पणीयत्वेन । गुणगौरयेण च नेहपात्रता । एतदर्धमस्याभूतम प्रतिविम्बनम् । तरिनासपनोऽपासेष एव पाठःश्रेयान् । समासानुपपत्तीति( अधिकरणसिद्धान्तन्यायेन!) गुणान्तरलाभ इत्यर्थः । वरं कृतेति । कृताः शिक्षिताः सन्तो ध्वस्ता नटा गुणा यस्य । अमणि- रविद्यमानमणिरकारः । उपलशब्देनाय मणिरेव विवक्षितः । तत्रान मणिशब्दः प्रयुक्त इति पायप्रकमभेदत्वम् । समिवेति । 'हसचन्द्र इव चन्द्र इस हस इति युक्तः पाठः । मघोन इन्द्रस्य सुतेऽर्जुने । वीर्यश्च विद्वत्स्विति । चीर्यवेदनश्चेत्येव हेतुत्वेन विक्षितम् । समुच्च- पो विकल्पो येति । विकल्पो यशोऽधिगन्तुमित्यत्रोदाहृतः । समुच्चयस्य विदं वार्यवेत्युदाह- रणम् । 'विद्वत्म वीर्य तनये' इति पाठेन वेदनं हेतुत्वेन विवक्षितम् अपि तु वस्तुस्वरूपप्रतिपाद- नपरत्वेनेत्ययं मन्यते । एवञ्च विद्वस्विति विशेषणस्य नैरर्थश्यमापद्यत इति मानेन विचारितम् । [[१] दुकूलभाव इति । सामानाधिकरण्येनोपक्रमे वैयधिकरण्येन प्रतिनिर्देशः प्रमभेदावहः अत्र चतुर्थे पादे । 'कपालमेवामलशेखरीरित्यत्र कपालानां बहुत्वे वाच्ये यदेकत्ववचनम् अ- मलशखरश्रीरित्यत्र च शेखरमाने धर्मिणि वक्तव्ये यच्छेसरीरिति धर्मवचन तदनुपपनमेव गन्तव्यम् । एवम पूर्वोक्तेषु वक्ष्यमाणेषु चौदाहरणेषु सम्भवन्नपि विचारो प्रन्यविस्तरभयान नि- रवशेषतया कृत इति तंत्रवाभियोग, कर्तव्यः । तदुपेतमिति । स्वशब्देन सर्वनामा वा निर्देश- तुल्यफल इति प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । भगवति युप्मत्प्रसादेनेति । (अनेन) न्यायेन 'प- श्यत मातः' इति वार्तिके धर्मोत्तेः प्रयोगः प्रत्युक्तः । प्राधान्याभावादित्युक्तमिति । 'य. त्रैककर्तृकानेका प्राधान्येतरभार किया' इत्यत्र । अनेनिजुरक्षालयन् । जक्षुरसादन् । वि. सप्रसूनं पमम् । नेजनादाविति लिटा भूनानयतनपरोक्षप्रकमे अनेनिनुरिति तु भूतानद्यतनेन निर्वाहः तथा 'धृतविकासी'त्यन भूतमाने कप्रन्यय इत्यत्रापि कालभकमभेदः । तत्रोपरि तिडन्तप्रझमभेदो द्वितीयोऽत्र न स्थितः । एवमेहादिप्रहणेन धृतविकासीति गत्पते । [विकचमस्य दधुःप्रसूनमिति। अनेनिरित्यत्र] समाधान न कृतम् प्रकारान्तरेण समर्थयिष्यमाणत्वात् । यदि धेत्यादिना प्रकमभेद निराकरोति । अजयदिति अत्र परोक्षोऽपि जयो दर्शनाहन्वान् परोक्षवेन न विवक्षित इति लिट्प्रयोगो न कृतः । विद्यमानस्यास्याविवक्षाया दृष्टान्तमाह [६२] अनुदरा कन्येति । नहि कस्याश्चित् कन्याया उदराभावः कृदात्यात् पुनस्तदपि विवक्ष्यते । एक्य "अभूदभूमिः प्रतिपक्षजन्मना भियो तनूजस्तपनयुतिर्दितेः । यमिन्द्राब्दार्थनिपदन हरेहिरण्यपूर्व कशिपु प्रचक्षते ॥” इत्सादे, "तात ! व निजतेजमैव गमितः म्दग यदि स्वस्ति ते किन्त्वन्येन हता वधूरिति कथों मा सम्प्युरप्रे धाः । रामोह यदि राघवस्तदखिल मालानमकन्या सार्धे बन्धुजनेन मेन्दविजयी वका स्वय रावणः ॥ हवादेष महतः काव्यप्रवाहस्य न विधिद् इष्टत्वम् । अर्थस्थति तद्भावोऽधव सत्ता अतद्भाव अगत्वम् । यति पूर्वार्धशेषः । यथेति । न प्रामभेद इसन्धयः । तत्र कालविशेषो दर्शिनः । * अधिक न तु तद्धनिरिति न्यायेन इनि स्थान् . 'अनेनिजुरिति अत्र विकचमम्य दधुः प्रसूनमिति' इनि पठितु युक्तम्.. - है ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। कटप्रयोगात् । स हि "नियमनादि'लस्यानन्तर पटनायः । लोटसचार एकरस्य भेदस्य भेदा- तरः सह सयोजनप्राराख्यो गणनाविशेषः । प्रतिप्रत्यययोरिति लघुशन्द प्रकृतिः । तस्यां गुरशब्देन भेदः । गुहशब्दे चेयमुनधिकः प्रयुक्तो, यो लघुशब्द न प्रयुक्तः । तत्प्रलयस्य च प्रतिनिर्देशो न कृत इति प्रत्ययप्रझमभेदोऽपि । अभिनवपाठे न तत्प्रत्ययरहितस्यच लघु- शब्दस्य प्रतिनिर्देशः कृतः । क्रमेति य उद्देशनमः प्रक्रान्तः गोऽनुदेशे धपरीयाद न कृत इति प्रतीतरेक्यस्य विगमाद् दुष्टत्यम् । तव कुसुमशरत्वमिति । इदं क्रमप्रामभदोदाहरण म युकं चूलिकामस्यैवात्रचितत्वम् । तथा सद्देश । स्मर प्रति साम्मुत्यनाभिधान विहाय नेन्द प्रासनिक प्रत्ययधाधतानमुचितमिति स्मरस्य तारत् प्रथमनिर्देशो न्यान्यः । (*अनिर्देशे) विद. विषय त्यक्त्वा न प्रासनिकेन वास्यार्थपरिसमाप्तिः शोभते इति पार्यवसानिकेन स्मरेणैव सम्मु- सीक्रियमाणेन वाक्यार्थः परिसमापनीय इति पाठकमापेक्षया चूलिकाक्रम एव सहृदयहृदयरजक इति कुशाग्रीयाधिपनिपुण निरूपणीयमेतद । तथा च युष्मदस्मदोः पदात् पष्टीचतुर्थी द्वितीयास्थयोर्वानाची' (८.१.२०) इति चूलिकाकमेण व्यवहारो दृश्यते । श्रमप्रक्रमभेदस्य पुनरुदाहरणं वस्तुप्रक्रमभेदविचारप्रस्ताव निरूपयिष्यते । प्रधानभूतस्येति अर्थप्रतिपादनाय भन्दप्रयोगाच्छब्दस्योपायमानत्वाद् उपायानां च नियमाभावात् । तदुक्तम्- "उपादायापि ये हेयास्तानुपायान् प्रचक्षते । उपायानां च नियमो नावश्यमवकल्पते ॥" इति । प्रक्रमभेद इति । प्रकमभेदविषयस्य विध्यनुवादभावप्रकारत्वात् परमभेदोऽप्युपचाराद्वि- ग्यनुवादप्रकार इत्यर्थः । अनेनैव न्यायेन शान्दश्चार्यश्चेति प्रक्रमभेदस्य भेदद्वय शान्दार्थविषय- ला बोद्धव्यम् । शब्दभेदमिति । एकशब्दा(भेदत्वा !)भिधेयत्वेनार्थस्य प्रत्यभिशयमानत्वोप, पत्तये । शब्दभेदे तस्यैवार्यस्यान्यस्येव प्रतीनेः नाधमेन प्रकारेण विध्यनुवादभावविपयत्वम् । कान्यगतत्वेन हि विन्ता प्रस्तुता । न च काव्ये शाखादिवदर्यप्रतीलथै शब्दमात्र प्रयुज्यते, स- हितयोः शब्दार्थयोस्तत्र प्रयोगात् । साहित्य तुल्यक्ष्यत्वेनान्यूनानतिरिक्तत्वम् । अस्त्वेवमिति मामान्येन प्रक्रमभेदाभ्युपगमो विशेषे तु पर्यनुयोग इति भावः । प्रक्रम(भेद )नियम प्रती- ति हृदयङ्गमः पाठः । यद्भेदाभेदाभ्यामिति हिं यच्छन्दन प्रक्रम परामृश्यते । प्रक्रमभेदनि- यम प्रतीति तु पाठे यद्भेदाभेदाभ्यानिति प्रक्रमस्यैवोद्धृतस्य यथाकधित् परामर्शो म्यास्ययः । [६४] शुचि भूपयतीति । अग्र भूषयतति शान्द भूपर्ण प्रशान्तम् अङ्क्रियेलादावार्थेन रू- पेण प्रतिनिर्दिष्टम् । अत्र च पर्यायप्रकमभेदः स्थितोऽपि साम्प्रतं न चिन्तितः शब्दार्थप्रक्रमभेद- चिन्तनप्रस्तावात् । अन विभागस्यैवेति । (अत्र येवर्थादुपमेयम्) तदभिसम्बन्धः श- न्दाभिसम्बन्ध । विपर्ययादिनि माक्षान्दसम्बन्धाभावात् । उदाहरणद्वये 'शुचि भूषय. तीति 'चारुता वपुरिति च । यादशमिति स्थिनपाटाभिप्रायेणानौचित्य दत्तपाटादायेन त्वी- चिलमित्यर्थः। तच्छन्दनान्ये पगमपन्ने । सादृश्यमेवेति । (तिदा यच्छब्दस्य नपुसकता स्यात् । तस्मात् सुरारिवेत्यत्र परामृझ्यत इल?)विवाक्षमप्रात्वात् । तदपतेति भिणिति. वैचिश्य परामटम् । उत्कटेन भणिनिवचित्र्येण वर्णनीयमान्छादितमित्यर्थः । तदुक्त योषिता सौतिकालागनुपमानाकृष- "अनुदेशे' इति पटितु युक्तम्. 8 पदस्य पदादिति चानुवृत्तं पदव्य प्रासाकम्, 1 कुण्डलनान्तर्गत लेखकसमादायात भाति. . * ·। । व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । “यद्वत् तद्वदलवारै समानैर्निजात्मना । स्वशोभातिशयान्तस्थमलकार्य प्रकाश्यते ॥" इति । अप्राधान्यं स्यादिति । अय भावः-यदि शब्दव्यापारविषयस्य प्राधान्यमर्थव्यापारवि- पयस्य चापायान्यमिति व्यवस्था, तदा त्रिविधस्य प्रतीयमानस्य परैर्वन्यत्वेन व्यप(निर्दि?)दि- टस्यास्माभिरनुमेयत्वेनोपपादितस्याप्राधान्यं प्रसज्येत तस्यार्थव्यापारविषयत्वात् , शब्दव्यापार- विषयत्वस्य दूषितत्वात् । इष्यते च प्राधान्यम् । तत् कथमियं प्राधान्याप्राधान्यप्रतातिर्घटत इति । 'चक्राभिवाते'त्यादौ च पर्यायोक्ते समासोक्तिवर गम्यमानस्यैव प्राधान्य न वाच्यस्यत्यु- पपादितं प्राक् । 'एकाभिधात' इति हयग्रीववधे पाठः स्थितः, मुदर्शनस्य पुलिशस्य प्रक्रान्तत्वाद् य इत्यनेन परामर्शात् । तत्वनवबुध्य चकं यदि परामृश्यते, तदा यच्छन्दस्य नपुंसकता स्यात् । तन्मुरारिरेवात्र परामृश्यत इत्याशयेन 'चक्राभिघातेति पठन्ति । न त्वयं तत्र प्रस्तावः । (तदपेक्ष- थैव ?) प्राधान्यमप्राधान्यं चेति दह गमकमप्रधानमुपायत्वात् । गम्य प्रधानमुरेयत्वात् । तेन प्रतीयमानस्य गम्यत्वात् प्राधान्यव्यवहारः। न प्रतात्यपेक्षयेति । शब्दनार्थेन च या प्रतीतिस्तद- पेक्षया न प्राधान्याप्राधान्यव्यवहार इत्यर्थः । तय ग्लिह गम्यगमकभावविविक्तविषयत्वेन चिन्ता कृता । तदपेक्षयैव चेति । वाच्यस्यापि यः शाब्दत्वेन प्राधान्यव्यवहारयोगस्तस्यापि । तद- पेक्षया गम्यगमकत्वापेक्षया । कचिद् यत्र प्रतीयमानसद्भायस्तत्राप्राधान्यमित्यर्थः । वाच्यं हि प्रतीयमान प्रति गमकत्वेन व्यवस्थित तेन तदपेक्षत्वेनाप्राधान्यमिति तात्पर्यम् । + विचित्रा भनिभणितय इति यथा भयाणस्य तेषु तेषु स्थानेषु । अभिभूयमानत्वादिति । यदुक्तं वनिकृता- 'अव्यत्तत्तिकृतो दोषः शक्त्या संप्रियते कः' इति । वाक्यमेदाञ्चेति वाक्यान्तरापेक्षया वाक्यान्तरस्य भनिभणितिवैचित्र्यमिवशेन प्रनी- तिवदुर्यान प्रक्रमभेददोष प्रकाशयति । [६५] न्यायसिद्धत्वादिति । न्यायोऽत्र भणितिर्वप- म्यम् । कारणभेदस्यापीति न केवलं प्रतीतिभेदो भेदहेतुः, यावत्कारणभेदोऽपि । प्रतीतिभेदो विज्ञप्त्यपेक्षया भेदहेतुः, कारणभेदः पुनरुत्पत्यपेक्षयेति विशेपः । तदुक्तम् - "अयमेव भेदो भेदहेतुर्वा भावानां योऽयं विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्च" इति । इह भागमणितिवैचित्र्यावैचित्र्य प्रतीतिपरिस्खलनास्सलनयो: कारणे । सचेति प्रक्रम- भेदः । याब्दश्चार्थश्चेति पूर्व प्रकृत्यादिप्रकमभेदविलक्षणो शाददार्थप्रक्रमभेदी लखिताबुदाहृती च। अधुना वाच्यप्रतीयमानार्थावक्षया पर्यवसानाभिप्रायेण सर्वप्रक्रमभेदव्यापक सामान्येन शान्दा- थंप्रमभेदायुक्ताविति विशेपो योद्धव्यः । वस्तुप्रक्रमभेद इति । वस्तु वर्ण यं यया वर्णयितुं प्रकान्तं तस्य तथा निर्वाहाभावाद् वस्तुप्रकमभेदः । भेदेनेति अवयवसम्बन्धिवेनेत्यर्थः । प्र. थमे हि पादे अवयविन एव स्वरूपेण वर्णनं प्रक्रान्तनित्यवयविमम्यन्धित्वेन निर्वाहनं दोपः। उभयत्रापीति अवयविवर्णने अवयववर्णने च। तत् स्वरूपं नायिशस्वपम् । अङ्गने इग्न्या- मन्त्रणम् । पततु अधस्ताद् गच्छतु । सादृश्यप्रतिपादनेनि द्विचन्द्रनिनि हि पाटे वदनेन मह चन्द्रो नभसो द्विचन्द्रनामापादयति । तय वदनचन्द्रयोः सादृश्यमूलनिति व्यतिरेच्यम्ने सादृश्यनिर्वाहात् प्रकमभेदः । वस्तुसर्गपोनरुत्त्यस्याने पुनरु रुवन्दुबैरल इयत्र हि पुनरू- कवस्तुभिावरस इति व्याख्याने साक्ष्येन निर्वाहः कृतः । व्यतिरेकेन वा इति दरवायम्। + 'विचित्रार्थ' इति कसंज्ञमूलकोशे पाटः. $ 'प्राधान्यं न स्याद्' इत्येव तु मूलगोगेषु पाटो दृश्यते । .

·२८ ब्यक्तिविवेकन्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। विमुग दति । बेचित् पुनरुकवस्तुपु चिरस. पुनरुतानि वस्तूनि (न) करोतीति व्याख्यानेन न्य- तिरेवनिकदाद्यया स्थितपाठ समर्थयाचफिरे । अर्थदोपाणामिति प्रक्रमातिकमरूमाणागित्यर्थः । नपेन वा इति- "तपेन वर्षाः शरदा हिमागमो वसन्तलक्ष्म्या शिशिरः समेव च । प्रसूनहन्त्यं ददतः संदर्तवः ऽस्य वास्तव्यकुडम्बितां दधुः ॥" अत्र हि नीपुरुपयुगलनयरूपतया ऋतूनां वर्णने प्रस्तुत वीरूपाणामृतूनां तृतीयासम्बन्धादनाचा न्ये विकसित्ते यत् तंपन वी इयत्र विपर्ययः कृतः, कृते का तथा निर्देशे शरदा हिमागम इ. त्यादौ यदन्यथावरणं स प्रकमभेद एव । यदि परं स्त्रीपुंसयोरत्र येन क्रमेण प्रकरः तस्यान्यथा निर्वाहान् कभप्रक्रमभेदमिर्म विनः । तेन पूर्वे क्रमप्रकमभेदस्वेदमेवादाहरण देयम् । तेन घरं "ए- नधियोष्ण: भरदा हिमागम' इति पाठः कनव्यः । कर्तृमझमभेदोऽपीति । यत्र युष्मदस्मद यंगत कर्तृलं होपेऽत्र चेतनेऽवेतने घा वा बुद्धिपूर्वकमेवारोप्यते, तन कर्तुरन्यस्यारोपचार लाय व्यत्वासा गुण एवेत्यर्थः । [६६] तयोरिति । (यत्र ?) कर्तृव्यत्यासप्रक्रमभेदयोः । न प्र- करणावसित इति । युष्मदस्मदर्थस्य हि क्वचित् कर्तृत्व प्रकरणायवसितं न शब्देनाभिधातु प्रान्तमिति नाय प्रकमभेददोषस्य विषयः । अन्यत्रारोप्यैवमुक्तमिति शेपत्येन विवक्षित रामभदे । एवमुत्तरत्र भागवे वटी चान्यत्वं योजनीयम् । ननु युष्मदस्मदर्थस्य चतनत्वात् तद- पेक्षयाचेतनस्यैवान्यत्वमुचितामति कथ चेतनस्यवान्यत्वमित्याह द्विविधो हीति । अय भावः। न युष्मदस्मदर्थगतचेतनत्वापेक्षया वस्त्वन्तरस्यान्यत्वम्, आप तु युष्मदस्मदर्थत्वापेक्षयेव । यु- प्मदस्मदयौं च कमात् सम्योध्यमानवस्तुनिष्ट' परभावोऽस्मिताल्या प्रत्यक्ता च । ततय तदपे- क्षया रोपस्पागवम् । तस्य च चैतनत्वाचेतनत्वाद् वैविध्यमिति न विरोधः कश्चित् । परशुना चन्द्रद्वारा इति मन द्वयोरपि युष्मदस्मदयोरचतनावपयस्त॒तान्यत्याम उदाहरणम् । भोल- केश्वर की। अत्र रामः सयं याचत इति अस्मदर्थकट्टेलस्य नेतनविषयच्यत्यासस्यान्यत् रिस्तन युवाहरलीय न चिन्तित , मुदाहरणान्तरे चिन्तितवार, चिन्तान्तरमस्तादाच्च । तदेवमियता प्रबन्धेन प्रक्रमभेदं विचार्य क्रमप्राप्त क्रमभेद विधारयितुमाह कमभेदो यथेति । मनु यदि स्मृतिपरामर्शकस्य तच्छन्दस्यानभूत एवार्यो विषय इत्युच्यते, येऽत्यन्तप- रोक्षा रामादयस्नेां पविना कान्ये तच्छन्दैन पथ परामर्श रियते तेपामतीन्द्रियत्यादित्याह [६७) अनच प्रतीतिमात्रमिति । अयमनाभिप्रायः । येन विना यनोपपद्यते तस्य तदपेक्षा न्यादा । स्मृतिर प्रतीतिमानमन्तरेगानुपायमाना तपेक्षिणी स्यात् , दियिक प्रतीत्यक्षिणी ऐन्द्रपिकात विनारि शब्दादिभ्यः प्रतीता तस्याः सम्भवदर्शनात् । रामादोनों च यदि नन्दि- यिका प्रतीनिस्तदा शन्दात् प्रसिद्धी प्रनीतिरता ननियन्धनध स्मृतिपरामर्शकेन तच्छदैन परामर्श इति न कधिविरोधः । नन्विति । अयमत्रार्थः । पदार्थविम पुरस्सरी वाक्यारिम इति न पदार्थविमलायां भवलियमाशा । वाश्यायिमर्शसमये लसण्डप्रतीती पूर्वापरभाव- नियमावगायनाभावापास्य दोषस्थावकाशः । रदस्त्याच यायाधप्रतीतैरन्तरसत्वमिति तदान- येणेव व्ययस्योपपत्ती न श्रमदोपचिन्ता काचिदिति । प्रतिरूपः प्रतिविम्वरूपः तत्सञ्चारो वाभिप्रायसामणम् । शन्दव्यवहारस्येति । शन्दप्यपहारसरोन श्रोत्गृहीतो साश्यावि. मर्शः स्वातः । यस्तुरिति यदि श्रीवृविमर्शपर्यवसायी शन्दन्यवहारो वक्तृपिमरामतिरउन्द. यस्तो न स्या, तदा मान्दैवतृषिमस्यासम्बन्धित्वादनुमान न स्वादित्ययः । तत्र चासा- न - ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विगर्शः । रावकाशः। घिति वक्तृश्रोतृगते वाक्यार्थविमर्श सूक्ष्मत्वेनास्कुटरूपोऽस्त्येव पीर्वापर्यप्रतिभास इति यावत् । पदार्थबुद्धाविति वाक्यार्थपूर्वभासिन्याम् । तत्रापति । वक्तृश्रोगतवाझ्याविम- दोऽपि सूक्ष्मः पदाथाश्रयो दोषो दुर्निवारः पदार्थानतिक्रमेणव वाक्यार्थविमर्शस्य व्यवस्थितत्वा. दित्यर्थः । प्रमादज इति । एव सति प्र(+ कम्यमान++2) परामर्शदोपस्तारत् परिहतो भवति । प्रतीपगमनहेतोरिति गजसेतुबन्धादित्याय । शाब्दत्त्यति पञ्चम्यन्तत्वात् । तदीयतीर्था- भिधानेति हेनुहेतुमतोस्तदीयतीर्थशन्देन व्यवधाने सतीत्यर्थः । गङ्गाविशेषणमुखेनेति गज.. सेतुबन्धामिति पाठे । अयमत्राशयः- शान्दो यत्र हेतुहेतुमद्रावस्तत्र हेतुत्वेनोपन्यासान तयोव्यं- वधान किञ्चित् कार्य, प्रतीतिविप्रकर्षप्रसङ्गात् । आर्थ हेतुहेतुमद्भावे उपन्यस्तस्य हेतुत्वाद् विशेष-- णभूतस्य हेतोर्विशेष्यस्वरूपवर्णनेन चरितार्थत्वात् सत्वषि व्यवधाने न प्रतीतिविप्रकर्षः कश्चित् , पोलोचनसामयांद्रेतुत्वप्रतीतेः । अत्र च श्लोके तीर्थ तदीय इति पदद्वयाकरणेऽपि वाक्यार्थस्य निराकाइक्षत्वात् तत्करणमपुष्टार्थमेव । तदेति तच्छब्देन । (इति तच्छन्दः!) आरोपनिवृत्ता. विति आरोपो भ्रमोऽन्यस्यान्यत्वेन प्रातिः, यथा नवजलधरस्य सन्नद्धदृप्तनिशाचरत्वन । तनिवृत्तावत्र वक्ष्यमाणायामारोपविषयस्य जलधरादेर्वस्तुसनः प्रकाशमानस्येदमादिना न्याय्ये निर्देशे तस्य परामृझ्यसमीप एव प्रयोगेण भाव्यम् । यस्त्ववस्तुसदारोप्यमाणनिकटे प्रयोगः स क्रमभेदमावहति । यस्त्वत्रवारीपविषयस्वरूपतया विद्युतो निस्ट इदमाद्यप्रयोगः, तत्र दूषणान्त- [६८] उत्खात ममिव शैलं हिमहतकमलाकरमिव लगीविमुक्तम् । पीतमदिरमिय चपकं बहुलप्रदोपमिव मुग्धचन्द्रविरहितम् ॥ इतीवेति । अत्रोपालम्भरूप. पूर्वयाश्यार्थ इतिशब्दावच्छिन्न उत्प्रेक्ष्यत इत्युपालन्धेत्सतः पूर्व.. मितीवशब्दो प्रयोज्यो । विषयान्तरे तु प्रयोगात् मनभदः । प्रापिपयिपुपदेनेति पूर्ववाक्या- थस्थितन । तदधीनत्व पुरुषायत्तत्वम् । स्तम्बरम इति पीनोत्रतस्तनद्वयदर्शनादिय प्रशसोक्तिः। पिद्गाः विटाः । प्रतीतिवैचित्र्यमिति पात्यायंत्य तिलतण्डुलीकृतस्यावगमानयगी । उक्ति- स्वरूपति । उक्ति. 'स्तम्बरमः परिणिनंगुरसापुरती' या । तस्या विटसम्वन्धिन्याः स्वरूपम् इतिशब्देनोपलणत्या ' एवशब्दादिना व्यवच्छेतुमिष्टम् । अतश्च तत्र तस्माद् इतिशब्दादिति- शब्दोपलक्षितादेवमादेव प्राक् पूर्वम् उक्नेः पूर्वप्रदर्शिताया । अन्यत् किञ्चित् पदं पिद्र इत्यादि न कथनीयमित्यर्थः । एवमुदाहरणान्तरेऽपि योजनीयम् । [६९] उपाधिभावादिति इतिशब्दस्य स्वा शक्तिः पूवाक्यापच्छेररूपा । तां पूर्वत्र वास्ये समर्पयंस्तस्योपाविरिनिशब्दः रामयते । अतथ न तस्यान्यत्र प्रयोगः कर्तव्य इत्यर्थः । पदस्यान्यस्येति पिरित्यादेः । अन्यथेति (विपर्ययान्तरप्रयोगे?) आसमझायं विसरारप्रतीतित्वम् । आगन्तयनियम इति "यस्य येनाभिसम्बन्धा दूरस्थस्यापि तेन सः । अर्थतो खरामानानामानन्नयंमकारणम् ॥ इति न्यायेनार्याचिलवशाध्यवहितामामायानन्तर्यनियमो भविष्यतीत्यर्थः । अन्यतस्तहीति । अन्यतोऽचित्यवशात् । तत्कायसिद्धः इत्यादिकर्तव्यसिद्धेः । इति तेषां प्रयोगो नियतः स्याद् इत्युक्तम् । ननु 'यस्य येनामसम्य(धोन्यिाय्यः!) कुनावनिष्टतामियाह कैश्चिदेवेति। * 'स्यमानवस्तु' इति पटनीय स्थान् . विषयान्तरप्रयोग' इति स्यात् . । 1 + य इति न्यायः' इति पटिन युक्तम् .

·व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । 'न्धिनामिति । अत्र 'सम्बन्धिनिवन्ध' इति कारिकायां यः सम्बन्धी युक्तः स निर्दिष्टः । तथा चात्रांशवः सम्बन्धित्वेन निर्दिष्यः । तत्परामर्शयोग्यतेति तच्छन्देन परामृश्यः शशाङ्की नि. र्दिष्टः । सा हि गुणीभूतस्येति । हरमन्यपदार्थ प्रति निशापतिगुणीभूतः । तस्यापि निशा गुणीभूता । सा च भुवनेति । अत्र न नगेन्द्रतनयायाः सम्बन्धी निर्दिष्टः । अपि तु मा चत्य- नेन *स्वरूपेण निर्दिष्टम् । विहस्तो न क्वचिच्छक्तः । समासगतस्येति परामृदयस्यति स- म्ययः । तत्र हि परामृझ्यस्य समासे गुणीभावात् सम्बन्धिनश्वानिर्देशात् परागों न न्याय्यः । न सर्वजनसंवेदनीय इति । अस्यार्थः-- “यथास्मै रोचत विश्व तपेदं परिवर्तत" इति न्यायनानातिप्रौढतया ग्रन्थकारो निजायत्ता पदार्थव्यवस्था कर्तुमारब्धः, अन 'तदनिचि- त' इति तत्तमसाम्' इति च शशाङ्कस्य निशायाश्च तच्छब्देन परामर्शमघटमानमपि समर्थ- यते, 'जधुर्विसं धृतविकासिविसप्रसूना' इत्यत्र च विसप्रसूनशब्दस्य सहापदस्यापि विसशन्दा- अयेण सूक्ष्मेक्षिकया पौनरुत्य दोपमुद्भावयति । न चैतत् समर्थनं हृदयहारि, यस्माच्छशाहमो- 'लिरिति च निशापतिमालिारेति च सज्ञाशब्दावेतौ । संहाशब्दानां च विद्यमानस्याप्यानुगमस्य न प्रयोजकत्व रूढेः प्राधान्यात् । ततथान न शशाशार्थो न निशार्थः कश्चित् । किन्तूपायमात्रे- ओतावीवाश्रित्य सनिविशेष एवान विवक्षितः । एवञ्च सश्यन्तर्गतयोः शशाइनिशयोस्तच्छन्द- परामर्शन सहृदयहृदयान्यावर्जयतीति हठरामधनमेतत् । किं च शशाहमालिरित्यत्र वर शशाय- स्य भवतु सर्वनाम्ना परामर्शः तस्य वक्राकृतस्तत्र सनिहितत्वात् , निशापतिमौलिरित्यत्र तु नि- शायाः परामर्शः पापात् पापीयान् निशापतेरेवोतफमेण तत्र रानिहितत्वात् । निशाया उपलक्षा णमानत्वनोपयोगिन्यास्तन सम्भवाभावात् । यत्र च तस्या एव न सम्भवस्तत्र का वार्ता तम- भाम् । तदयम् 'अन्धो मणिमपिन्दत् । तमनगुलिरापयद्' इति न्याय (न्याय्ये आयत?) भायातः । अपि च यत्र प्रसारितानुगमन शब्देन संक्षिनः प्रत्यायनं क्रियते, परं तत्रानुगमोत्क- पोद् भवति सर्वनामपरामर्शः । यथा- "उत्सवाय जगतः स जायतां रोहिणीरमणखण्डमण्डनः । तत्प्रभाभिरिव परित वपुभांति यस्य सितभस्मगुष्टितम् ।।' इति । अत्र हि पदव्यापिनी सज्ञान्वय(व)मेवोत्कर्षयति । तेनात्र परामों नाप्रतीतिकरः । प्र. धन्ते तु तादृश्यपि गतिर्नास्ति : आस्तां वा प्रस्तम् । अत्रापि हि रोहिणारमणेत्यादी यदि सूक्ष्मे. क्षिका क्रियते तदा संज्ञाप्राधान्यात् तदशस्य सर्वनामपरामर्श न दुष्टतां भजते । प्रकृते तु पा पार पापीयान् परामरी: । कृत चात्र समर्थन अन्यकृता । तदेतदस्य विश्वमगणनायं मन्यमानस्य स्वात्मनः सर्वोत्कचालितास्यापनमिति । प्रत्यकर्तुः पुनरयमाशय:-- इह तु द्विविधाः संज्ञारान्दाः सदा योगस्टयथ । तत्र स्टा नामांनुगमाभावात् तदनुसरणं न कर्त्तव्यम् । ये तु योगदयस्तेषां यदि योग उत्कटता भजते सदाभयो व्यवहारो न दुप्यति । अत एव निमित्तयलेन प्रत्तस्य शब्दस्य निमित्तान्तभावे प्रयो गः सौगनिपिद्ध एव । यदाहुः- * स्वरूपम्' इति परं पाठः. ६'तत्तमयाम्' इत्यस्य स्थाने 'तत्तुं समासमति च समिति' इति लिखितमाद रयते. 'न्याय आपतित' इति वा 'न्याय आपात पति या पाठयम् . पादप्यापिनी' इति स्याद. नादुटताम्' इति पाठो युतः. " ·व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । "नैमित्तिकाः भुतेरथमर्थ वापरमार्थिकम् । शब्दानामनुसन्धानो न बाधस्तेन वर्णितः ॥" (३) इति । एव स्थिते योगाधिते व्यवहारे यदि सज्ञावयवभूतार्थस्याव्यभिचारी कश्चित् प्रतिपिपादयि- पितः स्यात् तदा तदभिसम्पन्धाय तस्यापयवस्य सर्वनामपरामर्शो न दुष्टः । यदुरूम्- 'सर्व- नान्नानुसान्धवृत्तिच्छनस्य' (का.सू. ५.१.११)इति । मौलिरित्यत्र शशासाव्यभिचारिणो रस्मयः सम्बन्धित्वेन प्रतिपादिताः । निशापविमौलिरित्या निशाव्यभिचारीणि तमांसि । तेषां चावाज- वत्वमपि न तथा दुष्टम् उत्प्रेक्षागोचरत्वेन प्रतिपादितत्वान् । केवलं पूर्वत्र संक्षिसम्बन्धी परन्न तु सम्बन्धिसम्बन्धी परागृट इंति विशेषः । तदेवं यौगिकानां सज्ञाशब्दानां योगनिमित्तो व्यव- हारः कचित् कचित् सुव्यवस्थित एव । यतु 'कुयो हरस्यापि पिनाकपाणे रित्यत्र पिनाकपाणि- पदस्य संज्ञाशब्दस्य सतोऽर्थानुगमो निवारयिष्यते येन संज्ञावगमा हरशन्दः प्रयुक्तः, समार्थानुगमाभावप्रतिपादनपरेण, फिन्त्वनुगम्यमानस्यार्थस्य सरम्भास्पदत्वेन विवक्षितस्य पृथक सज्ञापदप्रयोगमन्तरेण (न) निर्वहति सज्ञार्थस्यार्थानुगमस्य च युगपत् प्राधान्याभावादिति द्वयत्र-- योग एवैवविधेषु स्थानेषु शस्थत इत्यभिप्रायेण । प्रकृते वस्तुस्वरूपमानप्रतिपादने सशाशन्दत्वेऽ- प्यानुगमानुसरणमव्यानमिति । इतरथेति उभयविधयोग्यताभावे परामृत्यप्रतीतेरभावादि- त्यर्थः । अत्र स्विति । 'जक्षुर्विसमि'त्यत्र । सम्बन्धिनः प्रसूनस्य निवन्धने उपादाने । आर्थ इति । फ्रियाकारकमावस्याख्यातपदवाच्यत्वेन शारदेन क्रमेण प्रस्तावेऽत्र विशेषणारेण समासेन (प्र तोऽर्थः ) प्रतीतरार्थत्वम् । तच्चानेफप्रकारमिति तरछब्देन पोनरुत्य पराम- एम् । सक्षेपेण पथप्रकार पौनरुत्य निर्दियते । अश्वीयेति । अत्र 'केशावाभ्यां यो' (. २. ४८) इति समूहेऽर्थे उप्रत्ययः । एव उपत्ययः राहतिराम्दश्च मिसः प्रकृतित्वेन निर्दियी पुन- उक्तौ । अवैरित्येव हि वाच्यम् । विसति विसकिरालयच्छेदपाथेया' इति त्वगुत्तरासमाम्' इति च वाध्यम् । [१ पहुबीदीति मवर्षे पहुबहिविधानम् । कर्मधारयमत्वर्थीया- भ्याम् इति । कर्मधारयमत्वीयौ समुश्येनावस्थितौ गृत्तिलापवाद् बहुव्रीहिणा याभ्येते इत्यर्थ । । "भूमनिन्दाप्रशसामु नित्ययोगेऽतिशायने । संरामऽस्तिविवक्षायो भवन्ति मतुवादयः॥" इति वदो भूमादयोऽर्थी अरत्यर्थमनुगच्छन्तो मत्त्वीय(ता)विषयत्वेनोकाः । ते किमिति न बहुमीहिवाध्यत्वेनोक्ता इत्याह मतोरिति । मनुग्रहण मत्वर्षीयानामुपलक्षणम् । भूमादयो बर्षा न केवलेभ्यो मतुमादिभ्यः प्रतीयन्ते, किन्तु प्रकरणादिसहायेभ्यस्तेभ्य इति (न) मनुवादिविचा- रेगोदाहियन्ते, नान्तरीयकतया तेषां गतत्वान् । जाम्यवेति तदीयति धन्येति च तदित. प्रलयस्य पौनसम् । जम्यूपाटयानोति, तन्मातनि, यनकरिणामिति च षष्टीसमान तादित कर्मधारयलक्षणतिद्वयार्थप्रतीतः । चामेति पृषन इन्द्रस्यापत्यमत्र विवक्षितं, नेदमर्थ इति मात्र तद्वितस्य पानावत्यम् । सम्हाधीया इति । 'प्रामगनबन्धुगहायम्य' इति (r.३-७.), समूह सत्प्रत्ययः । अत्र जनशन्देनैव समूहार्यप्रतीतेस्तत्प्रत्यय(रूपायाः ! )हतेहुवचनस्य :- वयस्य च पानात्यम् । पूर्वयदिति दलकन्दलेति लम्बाम्युमिति पुलाम्युना इति च बहुमो- हि भनसर्यादीना प्रतीतेः पुनरुफरवम् । विशेष्यमात्रेनि विशेष्यस्याविधिविशेष्यस्पतया - - ·. - व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। ४३ विशिष्टविशेष्यरूपतया वा प्रतीतिः । तत्र विशिष्टविशेष्यस्तया प्रतीती यत्र विशेषणमात्रादेव विशेष्यस्यैव प्रतीतिः, तत्र विशेष्यप्रयोगो न दुष्यति यथा 'तत्र प्रसादादि'त्यत्र वक्ष्यते। (कि- न्तूपायमोणताव? ) भवशब्दस्येति शीतकिरणाभरण इसनेनैव प्रतीतत्वाद् भवार्थस्य, यथा निधानगभांमिव सागराम्बराम्' इत्यत्र मागराम्बराशब्देन मेदिन्याः । चमूग गाविशेषः । कुथः वर्णकम्बलः । एकतरस्येति इन्द्रयाहनशब्दप्रयोगे कुथसामर्थ्यानागेन्द्रप्रतातिर्नागेन्द्रशब्द- प्रमोगे च शुलवर्णस्य वर्णितत्वाद् इन्द्रवाहनप्रतीतिरिकतरस्यैव प्रयोगे न्याय्यः । यत्र तदि- त्यादिना विशिष्टांवशेष्यरूपतया विशेष्यप्रतिपत्तिमुदाहरति । तद्विशेषः विशेष्यगतो विशेषः । हरशब्दस्येति पिनाकपाणिशन्देन हरगतो विशेषः प्रतिपाद्यते य: सर्वोत्कर्षहेतुत्वेन विवक्षितो न सज्ञिमात्रमिलार्थः । विशेप्योपादानमन्तरेणापीति । कुसुमायुधशब्दोऽपि हि विशेषणमपि विशेष्यमवगमयत्यव्यभिचारात् । न तु तस्य पृथक्प्रयोगः । अत्रापीति पिनाकपाणोरित्यत्र लिङ्ग- त्तमपुरुषेणैवेति ‘अस्मद्युत्तमः' (१-४-१०७.) इत्यत्र हि स्थानिन्यपीत्यनुवर्तनादप्रयुक्तेऽग्यस्म जन्दे तदर्थसम्भवे उत्तमपुरुषो भवत्येय । तदनुपादानं विशेष्यानुपादानम् । [७२] अन्येपर- मिति। बहुवचनादीदृक्षुस्थाने वेकेनैवेवशब्देन गतार्थत्वाद् अन्येषां प्रयोगो विफल इत्यभिप्रायः । तृतीयस्यापीति वाक्यार्थीपम्यविवक्षायामेक एवेवशब्दः प्रयोक्तव्यः । पदार्थोपम्यविषक्षणे तु यावन्तो विशेप्यभूताः पदार्धास्तावन्त इवशब्दाः प्रयोक्तव्याः । न त्वर्धजरतीयं कार्यमित्यर्थः । एतचाभ्युपगमवादेनोक्तम् । न तु सम्भवन्त्यां वाक्यापिमाया पदार्थापमाः कार्या इत्यस्य पक्षः । तथा न दिनेदिने इत्यादिना दुपयिष्यति । दिने दिने इति । अन चान्द्रमस्या लेखाया पार्वत्युपमानं, विशेषाणां तु कलान्तरााणे । विशेषाणां च लायण्यमयानिति विशेषणम् । तत्स्थानीय कलान्तराणां ज्योल्मान्तराणीति । ज्योत्मान्तरे येपामिति हि व्याख्या । 'दिनेदिन' इत्यादि पार्वतीन्दुलेखयोः साधारणो धर्मः । न तु कलान्तराणि कर्तृणि ज्योत्स्नान्तराणि पुष्णा- तीति साध्वी भ्याख्या वचनभेदादिदोषप्रसङ्गान् । अग्र चान्द्रमसीव लेखा कलान्तराणि पुष्णाती- सेकेनैवेवशब्देन गतार्थत्वे द्वितीयस्येवशन्दस्य पानरुक्त्यम् । यं समेत्येति । अत्र यमित्यस्य चण्डमारत उपमान, चेदिपस्य च प्रदीपः । तुल्यार्थे पतिः । विलोचनप्रशमनादेव शम्भुवि- भ्रमत्यागः । अत्र च दत्तेऽपि पाठे कर्मभूतयोरुपमेयोपमानयोललाटलेखयेयादिविजातीयपदगर्भि- तत्वं विकृतपदप्रयोगो वरस्य च दुष्परिहरमेव । तेन ‘चण्डमारुतनवप्रदीपवद्' इति पाठः श्रेयान् । एवं हि मिशब्दस्याने नशब्दमात्रकरणेन स्तोकमात्रव्यत्यासेन सॉकर्येण दोपपरिहारप्रतीतिः सौन्द. यंच । मलयजामिवेति हिमांशुखण्डस्योत्प्रेक्ष्यत्वेनोपनिषद्धमाकाक्षासन्निधिसामर्थ्याललाट- तटस्य विशेषणं पर्यवस्थतीति कवेरभिप्रायः । वस्तुतस्त्विवशब्दप्रयोगमन्तरेणापीष्टसिद्धरिवंशब्दा पुनरुक्तानचन्द्रराण्डस्य मलयजादत्वोत्प्रेक्षणे प्रयोजनं किश्चित् । यत्र चैतद्धि विशेषणमुपयुज्यते, तनेवशब्दप्रयोगो व्यर्थः । तदभिन्नार्थनीत समासे इवायंगीकारात् । विपर्ययेणेति ललाटतट- निक्टे प्रयोगाईत्वात् । वरमिति इवशन्दस्य मिनकमायापरिधारादनवतृप्तिः । केवलं हारीत्यस्य समासाकरणादिवायांप्रतीतेरिवान्दो न पुनरक इति पानपत्यपरिहारः कृतः। अहो अपर्यन्तति 'मोर' (1.114) इति प्रगृह्यसंज्ञा । उपमारूपफेत्यादि(ना.) "अलाहारस्य कवयो यत्रालहरणान्तरम् । मसन्तुया नियभन्ति हारादेमंणिवन्धवद्" ·4 व्यक्तिविवेकच्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। इति । वक्रोक्तिजीवितकृतस्तु तमलदारपृष्ठपातिनमलद्वारे दूषयति । निमाकमुक्तिमिवेति मनो- पमारूपकाव परप्रसिद्ध्योक्तम् । न विदमुपमारूपकम् । दोक्षास्पर्क तु स्यात् , निर्भीकमुगोस्स- म्भाव्यमानत्वेन प्रतीतः । तथा हि निर्मोकानुगुण्यात् तावद् गगनस्योरगेण रूपणम् । निर्मूढे चं रूपके निर्मोकमुक्तिन ताटस्थ्येन प्रतीयते किन्नु गगनोरगसम्बन्धित्वेन । (गगनोरगसम्बन्धित्वन) च प्रतीत न सामयम् अपि त्वध्यवसायः । तस्य च प्रवर्तमानत्वमित्युत्प्रेक्षैव ज्यायसी प्रतीतो ! अतश्चैवे(य?;(द) मुक्तिपदं कृतम् । अन्यथा शुद्धसादृदयप्रतिपादने धम्र्येन विशिष्टो निर्मोक उपमा- नत्वेन निर्देश्यः स्यात् । भिन्नलिङ्गयोरुपमाया दुष्टत्वान निर्दिष्ट इति चेन । साधारणधर्मस्या- निर्देश निर्दिष्टस्यापि वा द्वैग्याभावे भिन्नलिङ्गसहययोरपि 'झाव गच्छति पण्डोऽयमित्यादी 'हन्तावहन्नि दोषा इत्र नृपतीनां गुण इह(सहैव ?)दुविनयम्' इत्यादी चौपमानोपमेयभावस्पष्ट- त्वात् । तस्मादुपभायां निर्मोक इवेति स्यात् । उत्प्रेक्षायां कियानात्रोन्प्रेक्षणमुपपद्यत इत्युत्प्रेक्षा- रूपकमंतस्परमार्थतः । एतदरमामिपंचरितवात्तिक विस्तृत्य प्रतिपादितं तत एवावसयम् । एवं परशरिचत्यादी वाच्यम् । तमोरण्यवहरियाचि'रिति । अत्र तमसोऽरण्येन सपणे वह्निरांच. स्मम्बन्धितया विवक्षितः (गमासे न निवेदशनीय. कश्चिदत्र निर्दिश) या पहिना रूप्येत । तस्मात् तमारण्यस्य वदचिरिति वरून्यम् इत्यत्र वाच्यावचनं दोषः । आलानमिति सत्यव सादृश्य आरोप्यारोपकभारस्य निदर्शनम् । [३] चुम्यतीवेति । अत्रोत्प्रेक्षा) प्रयुक्तस्येवशब्दस्य लक्ष- जासमर्थितेनार्धन कृतार्थन्वात् पुनरुतत्यम् । अ(घ)चोपमारूपकाभिमते एवविधै च प्रदर्श ग्रन्थकारो हेवाकितयैव दूषणमशत् । तथा च शब्दार्थयोपिच्छित्तिरलबारः। पिच्छित्तिश्च कविधतिभोजासरूपत्वात् कविप्रतिभोलासस्य चान- न्यादनन्तल मजमारा न परिच्छेन्तु भाक्यते । अत एवोक्तं ध्यानिकृता-- "वाचस्पतिराहनाणी सहसैरपि यनतः । निवद्धा सा क्षय नेति प्रकृतिर्जगतामिव " ॥ इति । अन्यमाप्युतम्- 'अनावि अभिण्णमुद्दो पजअइ याआपरिप्फन्दो' इति । एवध यदि विधियन्तरापेक्षया तस्य विचिडत्यन्तरस्य पानहत्य तदोपमाया रूपकाय- पेक्षया पीनरुक्त्यं स्थान् । उपमापेक्षया हि स्पकमतिशयोतिर्वा यत्तीयसी । न चैव प्रयुज्यते, विषक्षाया नानात्वात् । तथा हि कचिन् सासयमात्र विवक्षितम् । तत्रापि चरिदभेदः । तस्मि- मपि क्वचिदारोपः । क्वचिदध्ययसाय. । (आयवसायऽपि) कचित् साध्यख शचित् सिदत्वमि- त्यादिक्रमेणानन्तप्रकारं विच्छित्तिवैचित्र्यम् । तत्रापि गयोजनक्रमेण नव विग्छितियचित्र्यमनुभू- यमानमाठिन च महा विभिः कथं गंक्षेपरचियेनामयते । न हीदं वाश्य लक्षणशास्त्र, येन मा- घालापव चिन्यते । तत्रापि वा न नियमन लाघवमाश्रित महद्धिः । तधा हि धामणस्य स्था. नेऽन्यतररयां प्रणमपि कृतम् । विनियनिवचिन्य तिरप्याग्नितमेव । तदुक्त 'विचित्रा हि सूमस्य इतिः पाणिनः' इति । एक्सान कृतेऽपि रूपके उत्प्रेक्षादिनियन्धः कमीप गुणमुत्कर्षति न दो- पमिति सदयनिपुण निरुपणीयम् । ननु हेवाकस्य पधाहगनीयमित्यारतो तावन् । प्रकृतमनु. मुर्मुरः अहार । आम्रपणस्येति 'प्रनिरन्त' (८. ४. ५) रिति गत्तम् । पधिक- S'समामे निवेशनीयः, यतो न कश्चित्र निर्दिय' इति पाठः संर ·: व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । 'मजान् परित इति । परितपशब्दयोगे अभितः परितः समयानिकषा' इति द्वितीया । अत्र धुरियेतीवशब्दः पुनरुक्क एव, वस्वन्तरभूतानां रजःकणानां वस्त्वन्तरभूतमुमुरचूर्णत्वधारणेन सुघुसारश्यप्रतीतेः। एवं- "तत् पातु वः श्रीपतिनाभिपद्मं स्वाभ्यायशाला कमलासनस्य । दीर्घनिनादैर्दधतेऽनुकार सामध्वनीनामिव यत्र भृङ्गाः" । इल्लादावनुकारशब्दप्रयोगे इवादिशब्दप्रयोगस्य पोनरुक्त्यमवसेयम् । प्रतिवस्त्वलकारादिति “पूर्णः शशाशभ्युदयमाकाङ्क्षति महार्णवः' इति प्रतिवस्तूपमया सादृश्यप्रतीतो दृष्टान्तशब्दोक्ति-- र्दुष्टा । नच दृष्टान्तालङ्कारत्वं प्रतिपादयितुं दृष्टान्तशब्दः, दृष्टान्तशब्दाद् दृष्टान्तालहारत्वाप्रतीतेः। न हि पाठयादिपरिहारेण सम्बन्धिशब्दात् सम्बन्धप्रतीतिः रसशब्दाद्वा रसप्रतीतिः । अदूरविप्रक- पेण त्वभिधाने वस्तुसंस्पर्शि भवतीति । ननु स्वकण्ठेनाभिधानमपहाय किमिति सादृश्यप्रतीतिरा- श्रीयत इत्याह वाच्यो ह्यर्थ इति । पूर्ववदिति । पूर्व यथा 'आलान'मित्यादी रूपकमुसेनोपमा- नोपमेयभावः कवितस्तद्वदिह दीपकमुखेनेत्यर्थः । अत्र च दुयोः प्रभाधेन्वो. प्राकरणिकत्वात् तु- ल्ययोगितामद्यतना मन्यन्ते । द्वयोरपि प्राकरणिकत्वे महाप्रकरणापेक्षया धेनोः प्रकृष्ट प्राकरणि- कत्वं प्रभायास्त्वप्रकृष्टमित्येतदपेक्षया चिरन्तनदीपकमेतत् स्थापितम् । तदपेक्षयात्रानेन तद्वाचो- युक्तिः कृता । एवमलकारान्तरेष्वपि समासोक्त्यप्रस्तुतप्रशंसादिपु । तत्राप्युपमानोपमेयभा. वः स्वकण्ठेन नोपनिबन्धनीयः । तथा- "द्रविणमापदि भूपणमुत्सवे शरणमात्मभये निशि दीपिकाः । बहुविधार्युपकारभरक्षमो भवति कोऽपि भवानिव सन्मणिः" । इत्यत्राप्रस्तुतप्रशंसया भवदर्थस्य सदृशत्वेन प्रतीतेः पुनर्वचनं न कर्तव्यमिति वक्ष्यते । अस्मा- भिश्वतत्प्रपयो वृहत्यां करिष्यते । इतिनैवेति इतिशन्दो हेयर्थः प्रयुज्यमानः स्वभावतः पूर्व- वाक्यार्थस्योच्यमानत्व बोध्यमानत्वं या गीकृत्य प्रवर्तते । घरमिति उक्तदोपद्वयनिवारणमा- त्रमेतत् । न तु सर्वथा निरवद्यमिद., यतशब्दातश्शब्दयोःयथ्यात् । [४] अनिवन्धन- स्यति नहि पूरणीयपूरकत्वेन दुष्टत्वम् । अविशेपण इति विशेषणदानार्थमव्यभिचारिणोऽपि प्रयोगः शस्यत इत्यर्थः तथा चाह वामनः-- "विशेषणस्य (२ अधि. १८सू.) इति । व्य.. लोक्यतेति विलोकनक्रियैव लोकिनारं लोकमाक्षिपतीति लोकशब्दस्य पीनरुत्त्यम् । इयेऽपा. ति प्रस्थानवशानीतिवशाबाश्रीयन्ते । गामिति गौशब्दस्य वारपर्यायस्य वचनक्रियायामव्य- भिचारात प्रयोगो न कार्यः । दृष्ट इति दर्शनक्रियाया इंगेव करणत्वेनाक्षिप्तति दृक्शन्दः पुनरु- कः । फारकान्तरेष्वपीति यथा 'स्थाने तिष्ठती'त्यप्राधिकरणस्य पनिरुत्यम् । विविक्तं स्था. ने तिष्ठतीति तु विशेषणार्थ प्रयोगो न दुरः । एकैवेति एकैवोपमादिः । साम्दत्वं भातत्वं यथेवादिशब्दप्रयोगात् । आर्थत्वं सदृशादिशब्दप्रयोगात् । अतिस्फुटामिति स्थूलदृष्टपैव दृश्यामित्यर्थः । उमावृपाकाविति । अत्र शरजन्मना यथेलादिना प्रतीतोऽप्युपमानोपमेय. भावस्तत्सदशेनेत्यादिना पुनरुफः । कवेस्नु नन्दननिमित्तः पूर्व उपमानोपमेयभावः । प्रतीयमा. नप्रभावादिनिमित्तस्त्वपरः । तथा चाय 'दिलीप इति राजेन्दरिन्दुः क्षीरनिधाविप' इत्येवंविधमु- पमानोपमेयभावमातनोति । प्रन्थकारलु विशिटोपमान निर्देशानान्तरीयस्तया प्रभावादिप्रती- श्रयन्ते' इति च पाठान्तरम् । . :

·ग्यक्तिविवेकव्याल्याने द्वितीयो विमर्शः । तिर्भवतीति न द्विषपादानं कार्यमिति मन्यते । यस्येति यस्य पर्वतादेयंपतायाः प्रियतमादि-~- रूपत्वस्याभिव्यक्तिः सामाल्लिङ्गपिशेपलिरपदोपनिवन्धनरूपाद् भवति। तस्य पर्वतादेः तदर्थ प्रियतमादिरूपत्वप्रतीत्यर्थमुपमा रूपक वा यनिवष्यते तत् पुनरुकमित्यर्थः । [५] उरखो महान्तः पयोधरा मेघा: उरू च पयोधरा स्तनी च । समयात् सनतेत्यर्थः । आर्द्रनखक्ष- तमिवेति भिनकम इवशम्दः । यापितो गर्मितः निर्वाहित इत्यर्थः । *उपमानादेवेति भाकारसादृदयेन पलाशं प्राते दीयमानाद् आर्द्रनखक्षतमित्यस्मात् । तद्विशेषणोपादानमिति रमणदत्तमित्यादनखक्षतविशेपणोपादान मदयापितलजयेनि प्रमदाविशेषणोपादानं चेत्यर्थः ।, यत इति नखक्षतमिवेत्युपमोपकृतात् मुरभिवनमालादीनां पुम्वधीत्वानेर्देशादित्यधः । स्त्रीपुंस. त्वानुमितिरिति प्रथमविमर्शतप्रकारेण व्यक्तेरनुमिनिरूपत्वेनोपपादेतत्वात् । ऐन्नं धनु- रिति अत्यन्तेति आभोगीति चोदाहरणत्रय वैधय॑क्रमेणोकम् । उपपन्नक्रमस्या(स्थ)स. भावात् । ।नायकत्वप्रतिनायकत्ये हाते । अनुमायते इति शेषः । एवम् अङ्गनेव मणिः स्तम्भाविनि अनुमीयत इति शेषः । [६] भोगी कामाकैः स एव नेत्रमाकर्षणरज्जुस्तस्य मा: समन्ताद् यत्परिवर्तनरूपो विशेषेण भ्रमी भ्रमण, तेन मन्दरस्य मूर्तिः नितम्बे मध्यभागे वलनं परिवर्तनं तेनाकुला जाता । तथा आभोगि विस्तारवत् यन्नेत्रं नयनं तस्य परिवर्तन कटाक्षीकर. ण स एव विनमो विलासः । मूर्त्या समारोपितनायिकाव्यवहारया । उत्कलिकास्तरका रुहिरहि- काथ हृदय मध्यदेशथितय । आरोहार्थ इति आरोदमिति पूर्वलोकभागगतः । हृदयार्थ- श्रेति । हृदयमम्युनिधेरित्यत्र स्थितः । तयोरिति आरोहो जीवव्यापाराविशेषः । हृदय विका. यैकदेशविशेषः । अलङ्कारान्तरत्वमिति सदयाल्लक्षणा वक्रोक्तिरित्यादिप्रकारेण । साक्षणिकर- दयादिशब्दप्रयोगे स्वशब्द विनाप्यर्यान्तरं प्रतीयत इत्याह यदर्थेति । यत्रोपमयेऽम्युनिधिप्र. भृतौ । यदर्थंकाश्रयो नायकादिरूपोपमानविषयो धर्मो हृदयादिरारोपतो लक्षणया भवेत्, तयोर्नायकादेरुपमानस्यान्युनिध्यादेश्वोपमेयस्योपमानोपमेयभावः शान्दो नेष्यते। गम्यमानस्त्विष्ट एवेत्यर्थः । अन्नैव अपरागेत्यादिना शान्दत्वे दोषोदाहरणमाह । मूलान्यमात्यादिप्रकृतिवर्ग: पक्षाववन्धनानि यितुं मुकर इति योजना । तद्धौति उपमानोपमेयत्वम् । रूपकं यथेति । 'तस्योपमा रूपक 'त्यनुसन्धते । अनुरागी लौहत्यमपि । अपिशब्दः मुखादिपद- निकटे योजनीयः । वसुराब्दस्तेजोधनयोः । अन्न निष्कासनमुत्कटत्वेन गणिकाधर्मो रूपकस्य साधकः प्रमाणम् । कार्यतश्चेनि कार्यमत्र निष्कासनम् । तद्विशेषस्य स्त्रीलविशेषस्य मणिका. रूपस्येति । उभयार्थेति पर्थपदप्रयोग. 'पाण्डुपयोधरेणे'स्यादौ । लिङ्गविशेपः 'शरद'. 'रवेः' इत्यादौ । गुणवृत्ति पदम् ‘आरो' 'हृदयमित्यादी । उपमानविशेपो यथा 'आनखक्ष- ताभमि'त्यादी । आमोशी ईगलिदानम् । पर्यायोक्तीति न राहुनीस्तनयोः कार्कश्यलक्ष्मी.. * क.गज्ञमूलमन्यानुरोधी 'उपमेयादेव' इति पाठस्त्वांसगतेरशुद्धः । स. ग. सज्ञयोश्च मूल- कोशयोाख्यानवदेव पाठो दृश्यते. + अस्मात् प्रतीकधरणाच्छेपपूरणाच 'शरदो नायिकास्वमिन्दो रवेश नायकत्वप्रतिनायकत्वे इत्येव मूलपाटो व्याख्यातृ इति गम्यते । न तु 'शरदो नायिकात्वस्येन्दो रवेश नायकप्रतिना- यकत्वयोरभिब्यकिः' इति । गरिनिन्दा. -- ·४७ । H व्यक्तिविवेकव्याल्याने द्वितीयो विमर्शः । था कृतेत्यनेन भायन्तरेण राहोः शिरइछेदः प्रकाशित इति तत्साधनमसाधारणं चक्रं प्रतीयत एवेत्यर्थः । [७४) पदादीति पदादिगतानामक्षराणामनुप्रासो गुम्फभगीं दर्शयन् कवीनामत्यन्त- पालभ इत्यर्थः । कलभापिणीति । अत्र कमलेक्षणे इत्यानुगुणः पाठः । अन्यथानुप्रासहेवा- कितैद स्यात् । शत्रुरेव शात्रव इति प्रहादित्वात् स्वार्थेऽण् । तद्रूपणमेवेति उपमापेक्षया रूप- कस्य गम्यमानौपम्यत्वाद् प्रयोगाईत्वेऽपि सामावगतरूपत्वाद् येत्राभिधानं पुनरुक्तं तत्रोपमायां (देवरक्ताः किंशुकाः ?) इति । [८] इवशब्दस्येति मूछित इव मूर्छयतीत्यर्थप्रतीतेः सिद्ध- त्वात् । विषादिसम्पर्काद्धि मोहं प्राप्तः परानपि मोहयतीति प्रसिद्धम् । अयं मन्दद्युतिरिति निदर्शनायां ममेवेत्यर्थात् प्रतीत न पुनरुपात्तम् । मुमूच्छेति प्रससारेत्यर्थः । वाधकसद्भा- वाभाव इति । अनेन यत्रैकस्यैव विशेषणस्योपमानोपमेयसम्बन्धबाधकमस्ति तत्र पृथक्प्रयो- मेऽपि न दोषः यथा- "चकोर्य एव चतुराधन्द्रिकाचामकर्मणि । आवन्य एव निपुणाः सुदृशो रतनर्मणि ॥" इत्यादी प्रतिवस्तूपमायामित्याद । अत्र हीवादिशब्दाभावे सति वाक्यभेदः । प्राकरणित्वा- प्राकरणिकत्वाभ्यामुपमानोपमेयभावप्रतीती साधारणधर्मस्य पृथवप्रयोगमन्तरेण वाक्यार्थसद्गतिर्न भवतीति पृथक्प्रयोगो न दुष्टः । तद्वचनेमिति सहजपदेन स्वाभाविकत्ववचनम् । तुल्यवि- भक्तीनामर्थात् उपमानोपमेयानाम् । एषा निर्धारणे षष्टी । एतन्मध्ये एकस्येत्यर्थः । पर्यायै-- रिति । स्वाभाविकपदादिषु कृतेषु सहजपदादिभिः । समासान्तर(पद)श्रयणेनेति,उमा . च मा च (उमामे । तयोः) धवावित्यादि द्वन्द्वपूर्वकतत्पुरुषायेणेत्यर्थः । छायानिहतपद- योरिति प्रथम खायाशब्दः द्वितीयश्च निहतशब्दः कर्तव्यः स्यादिति दान्तिकक्रमेण दृष्टान्ता. बुक्तौ । आस्त्यति छायानिहतशन्दयोः प्रयोगः । उभयोरपीति । द्वन्द्रपूर्वकस्य बहुव्रीहेर्वहुबी- हिपूर्वकस्य वा द्वन्द्वस्येत्यर्थः । एतच दृयन्तगतत्वेनोक्तमपि दार्थन्तिकगतत्वेनापि पर्यवसानं ने. यम् । दार्शन्तिके हीत्यं योजना । तत्पुरुषपूर्वस्य द्वन्द्रस्य द्वन्द्वपूर्वस्य वा तत्पुरुषस्य लक्षणानुगमः सम्भवतीति । तदर्थत्वादित्युक्तं विधेयाविमर्शविचारे । यावद्भिरिति परित्यर्थात् । तत्- पुरुषलक्षणाश्रयेणेति प्रकृते द्वन्द्वलक्षणपूर्वकत्वं ज्ञेयम् । एवं न द्वन्द्वलक्षणमित्यत्र तत्पु- रुपलक्षणपूर्वकत्व बोद्धव्यम् । तस्येति द्वन्द्रस्य । अतजातीय इति यत्र तपुरुषशहा नास्तीति पार्वतीपरमेश्वरावियत्रापि परमेश्वरपदे कर्मधारयाश्रयणदर्शनेन तत्पुरुषपूर्वकत्वं योजनीयम् । अवा- न्तरचिन्तयेति पौनरुत्त्यप्रस्तापे समासचिन्तयेत्यर्थः । अत्र माधवशब्दस्य यौगिकत्वेऽपि सं. ज्ञात्वेन निस्ढेरमामाधवाविति प्रयोगे उमाया माधवस्य च सटत्वेन प्रतीतिर्न तु द्वन्द्वपूर्नकतत्पु- रुपास्येति इन्दलक्षण नातीव हृदयद्रममित्याहुः । [७९] रेखाहीति रेखा मर्यादा अवधिः सोमति पर्यायाः । तत्र हेयपक्षप्रतिक्षेपण प्रयोगो यथा संसारेति । अत्र संसारसम्भवस्य नि- राकरणमिति हेयस्य प्रतिक्षेपः । उपादेयपरिप्रहो यथा त्वष्टुरिति । अत्र सम्पदः प्रसरो वि- स्तार इत्युपादेयस्य परिप्रहः । इन्दयस्येव सग्निमा यस्येति अत्र सन्निभाशब्दः प्रभापयर्यायो, व्याख्यातः । यथा तु दाण्डो प्रन्यस्तथा सनिभशब्दः राशपर्यायोऽस्ति तदुकम्- "ववदायपारान्दाः समाननिभसनिभाः"। • 'पानरुतये का शहा' इति युकं पठितुम् । * 'दाण्डिन' इति स्यात् । दन्टिनोऽयमिति दम्दिशन्दाकैपिको त्यग् . .

·: स्यक्तिविवेकन्याल्याने द्वितीयो विमर्शः ।, इति । तदनुसारेणेन्येन सदृश इन्दूयसन्निभ इति व्याख्येयम् । तदुक्त्यैवेति अपहितत्वो- ज्येत्यर्थः । मूढचेतन इति [c•] मूढधिय इति च मोहनाम्रो मुढत्वस्य युद्धिधर्मत्वात् . चेतनधीशब्दयोः पीनरुज्यम् । तत्सम्बन्धात् तददातिरिति चेतनसम्वन्भाश्चैतन्यावग- गतिरित्ययः । कृपामृदुरिति । कृपा चेतनधर्म इति चैतन्यवाचिपदं न कृतम् । एवं मूढाः' 'मूढः' इत्यत्रापि वाच्यम् । उदितवपुपीति पौनरुक्त्यमेवानुसन्धत्ते । (मनःकर्तृकत्वं प्रमो- द) क्रियाकरणशन्दयोरिति अन गौः शावलेय. इतिवच्छेकक्रियाशब्दयोस्सामान्यविशेष. भावेन प्रयोगः । करणसन्देन च स्वीकाररूपमनुष्ठानमभिधीयत इत्यभिप्रायेण कविना कियाकर. पान्दो प्रयुजी, मन्धकृतस्तु विशेषपदोपयोगात् सामान्यान्यभिचाराध कियाशब्दस्य पैय- संम् करणसन्दस्य कियावाचित्वानिष्फलात्वमिति गोकचन्द एव कर्तव्य इत्यभिप्रायः । अनु- भवविशेषात्मत्वोपगम इति सौगतप्रकिययैतदुकम् । वैशेषिकास्तु जदमेवात्मगुणम् एका- भंसमवायिना ज्ञानेन ग्राह्यं सुखमाहुः । तत्प्रक्रियायां कर्तव्यमेवानुभवग्रहणम् । [८१] एकस्येति सागरस्य । इतरस्य चेति उत्तारार्थस्य । तद्रूपतायगतरित्युमयत्र योजनीयम् । सदूपता सागररूपता उत्ताररूपता च । समानामिति शोधुमदविवशेलेन वाच्यम् । मदिराद्वेति । अत्र समाभातीलेकं पदं गणितम् उपसर्गाणां द्योत्यपारतत्र्येण पृथक्पदाईत्वाभावात् । एकादि- प्रयोगे सतीति एकस्य प्रयोगाभ्युपगमेऽन्येषामेव तत्त्वम् । तत्राप्येकत्वमनियतम् । एव यो- अयाणामित्यादियोजना कार्या, तत्राप्यनियतत्वेन प्रकारबहुत्यात् । [८२] अविषेकप्रयु- कमिति । ययप्यविमृश्यकारित्वस्यापत्करणत्व, तथाप्यविवेकस्यापिमृत्यकारित्वप्रयोजकत्वात् तस्य कारणत्वेऽप्यविमृश्यकारित्वमेव कारणमुकं भवति । न हीति यस्मिन् सति 'वही धूम' इत्यादिके प्रतिवन्धका(ल!)भाविन्यन्वये राति विशेषणस्य यस्य 'असति वहौन धूम' इत्यादिप्यति- रेकस्य गतिः प्रतीतिः, तस्यान्वयस्य स एव व्यतिरेको हेतुयुक्तः व्यवस्थितस्य हेतुहेतुमद्भावस्य परीसमसात् । अन्वयप्रतीतिहेतुको हिम्यतिरेकप्रतात्युपकमो न न विपर्ययः पिशेषणाचेति गुणधा इति साधारणत्वादित्यर्थः । [८] सामथ्र्येति । द्विविधं पौनसमर्थगत वादगत चेति । तत्रार्थस्य सामर्थ्यसिद्धत्तंऽधगतं गौणम् आमुरो पौनपत्यानवभागात् । शन्दगतमामुसा पभासमानत्वाद् मुख्यम् । प्रतिप्रत्ययार्थस्येति प्रात्यर्थः प्रत्ययार्थः प्रातिप्रत्ययगनुदायार्थ इति व्यस्तरामस्तलेन योग्यम् । एवं प्रकृतेः प्रत्ययस्य चेलमापि वाच्यम् । अन्यथा प्राइ निर्दियस्य पविषस्य पौनरासस्यासड्प्रदः स्यात् । विहितस्येति । वस्वरत्त्या स्थितस्य बहुप्री- देयों कर्मधारयशक्षा तथा मत्वर्थीयादिः शन्दः कृतो विसविसलयच्छेदपायेयवन्त इत्यादी । तस्य प्रफुट पानाक्त्व वृत्तिद्वयस्य गौरवात् । यस्मिमिति 'जाम्बरपाडवा(दी?)नी'त्यादी यस्मिन् पला- शद इसर्थः । (अर्थ) (यन + सलक्षणो यत्तद्धितोत्पत्तिः यस्मादप्रत्यास्यात् तमिलादु. त्पत्ति नीतिविषयापत्तिर्यम्गाय । नदनातदितनत्ययान्तो. जाम्बरमा रिलिद महाशब्देन न राममनीयः, जम्पशवानीति ममासेन मतत्वात् तदितवेयभ्यरातार । विशे- पणयशादिति । पिनाकमयादिवियोपणमाहात्म्यार । विशिष्टमुन्कापकर्षवन्त संझिन हरा. दिकं यच्छेत् न सत्र पौनसमलम् । अन्यपान पौनकरयम् । यथा 'पायात् स शीतकिरणा- + धर्मविरोधाच' इत्येव मूलगेषु पाठ उपलभ्यते, नविशेषणाच' इति । तदनुरारणे "विशेषायति प्रतीक पर्नुमुरितम् .

·तद्रूः व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। भरणो भवो' इत्यादी । सरुदेवेति साम्याभिधायी इवशब्दादिः । निर्याय विद्ये त्यादी । 'यहदिति दृष्टान्तमुखेन 'जनरजातरखलनरि'लादि सहीतम् । अर्थस्येति 'राहुस्त्रीरतनयो- रित्यादी । यदशादिति तजि.गीरियादी। अश्वा यत्र बारव विशेषदशात् क्रियाया. प्रती- तिः क्रियाविशेषवशाद्वा कारकस्य, तत्र क्रियाकारकयो प्रयोगो न कार्य इत्ययमर्थः । यथा 'मा भवन्तमित्यादी । यो यद्धति 'अपरदिग्गगिके. त्यादी यो दिलक्षणोऽथों प्रद्धर्मरय गिवाधर्मरय निष्पासनादेशपचारेणोपलक्षितः । तथा 'अम्युनिधर्ममा इत्यादी यस्य कामुवस्य सम्पन्धं यद् हृदयादि ते(? नाम्पित्तोऽम्युधिर क्षणो यथार्थः, तरय पणा( द ? )गणिकाकामुकरूपणा (त् न?) शाब्दी । नेप्यते । आर्थी पुनरिष्यत एव । प्रयु- तान्तगतैरेवेति 'मदिराद्रवत्यादौ । कर्तरि इति प्रधानभूते राजादी कर्तरि । तक्रियायां च खड्नेन रछदक्रियायां रूढायां साधकतमरय सड़गाय यानि बहूनि तदपेक्षयानानि धारावि- निपातादीनि तेषां वाग वचनं नेप्यते यथा 'फरय लितेत्यादौ । एतदुक्तं भवति । राजादी क- तरि रछेदादिवियायां यत साधकतमं सड़गाद्यङ्गं तस्याप्यज्ञानां धाराविनिपातादीनां वचनं नेष्य- ते तेनैवान प्रधानभूतेनावान्तराङ्गानामायाक्षेपाद । [४] दोपद्वयं 'प्रयुक्त'ति 'कर्तराति च प्रतिपादितम् । ते इति समासाः । वृत्ताविति । समासे वाक्य या असाधारणं यत्र विशेषण वत्र विशेष्य न वाच्यं यथा *'दुःखानुभव'लादी । यो यदात्मेति थापादेर्जलादिरूपत्याव्यभि- चारात् प्रयोजनाभावे जलादिपदप्रयोगा न कार्य इत्यर्थः । यथा 'नयने याप्पवारिणे'त्यादी । यो यस्येति यो निष्यन्दनादि. यस्य चन्द्रकान्तादेमिणोऽप्यभिचारी धर्मः तयोः समासो न प्रश- रयते, यथा द्विपद्धूलोचने'त्यादी । अन्याथ इति । साधार्थ इत्यर्थः । क्रियेति क्रियायाः शोकादिलक्षणायाः प्रतीतिः करणप्रतीति न व्यभिचरति करणमेव यतः किया । तदप्रतीतो फरणाप्रतीतो सैय शोकादिलक्षणा किया न निश्चिता स्याद् एकन्यात् । त्यागक्रियत्यत्रैतदेय कि- याशब्दप्रतिनिमित्तम् । तत् तस्मात् । (त? (य)द्वशत् शोकादिशब्दप्रयोगवशादं यस्य करणस्य व्याक्तः प्रकाशस्तदुक्ता शाकादिशब्दप्रयागे सत् करणादि धत् !) पद न प्रयुजीतत्यर्थः, 'यथा योगक्रियाकरणस्य' सादौ । प्रयुक्त चेति प्रत्यादिपीनरुत याना चतुर्णामुपसंहारः । अन्यान्यात वाक्य निरुत्यसइप्रह. । उभयोक्तिरेकस्य उभयमध्यात् यत्चत् । पौन- उत्तयं नातिकामति । यथा 'सहसा विदधीत सारी ।। एव पानरुतयं राप्रपचं विचार्य यांच्यावचन प्राययितुमाह याच्यस्य वचनं यधेने। यसमांसन निर्देशो वश्यागमेतन्ममानन्यायमवाच्यस्य वरनमा काक्षाय म् । इदमा परा- मर्श इति अयाधितालक्षानिमित्तत्वाद प्रान्तिनिवृत्तः प्रत्यक्ष रय च विश्यमुपन पतामझोतात। तस्य यत् स्वशब्देन पचनमिति पूर्व सत्येव रायगि पुन: स्वशन्दन प्रतिपादन 'सर्वनामपरामर्शयोग्यत्याधस्य यत् पुनः । स्पशन्देनाभिधानं सा शब्दस्य पुनरकता। इति पुनरुजमुक्तम् । इदानी तु सर्वनामस्थानीयस्पेन स्पान्देन वचनं वाच्यावचनमुव्यः ।[५] मिति धर्मा हरलक्षणोऽपैः । धर्मः कपालसम्बन्धन गर्वितत्वम् । उमयं परिधर्मारम- मूले ५६ टे. मूल .. पृष्टे, * मनट ....

·.: व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विगर्थः । कम् ...विशेषप्रतिपत्तय इति गहितत्वमत्र विशेषः । तस्येति गर्हितत्वस्य । एवं तस्य विवक्षितेत्यत्र देयम् । विवक्षितोऽर्थः शोच्यतालक्षणः । मार्थ इति विशेषणद्वारेण भावात् । यामलोचनात्वमिति । न चात्र चामलोचनेति विशेष्यपदम् । यतो(पि?,यक्तछन्दवोत्थापित- बाक्यार्थद्वयसामर्थ्यानायिकालक्षणस्य विशेश्यस्य प्रतीतिः । विशेषणमेवात्र वाम चनापदम् । तृतीय इति उभयवृतित्याख्यः । न चासावित आवृत्तिः । न चैपामिति तेनैव त. पयांयेण सर्वनाम्ना चेलेषों प्रकाराणाम् । अल्पदोपत्वादिति । तस्येति व्यवहितसम्बन्धात् किश्चिदुवम् । तस्य समागमप्रार्थनयेति वाघ्यम् । अर्थभेदादिति । अयमधः एकस्यासकृद्। वृत्ता. सर्वा?, वावृत्तिः, यथा दरिद्राणां भोजने यास्यपान्याः । तदुक्रम् ---'आवृतिरसकृद् वृत्तिः' इति । न चार्थभदे शन्दस्यैवत्वं न्याय्यम् अर्थभेदस्य प्रधानभूतस्य गुणभूतं शब्द प्रति भेदक- (स्वम् )(स्वात् } । तस्मादन्न द्वयोः शब्दयोर्दस्तुरत्तेन यत् सादृदय यच सादस्यहेतुकः प्रतिप- तृणामेकतानम., तनियन्धनोऽयं मुख्य एषावृत्तिव्यवहार इति । अतश्चेति। यत आपतिर्न यु- ज्यते, तत इत्यर्थः । [८६]धर्मिधर्माभयात्मकमिति । उभयमये वस्तुनि "प्रति(पद्यात इत्यर्थः । यत्रान्यस्येत्यादिना । वाच्यावचनौदाहरणप्रसन्न श्लेष गुणदोपवत्तया विततं विचा-- रयति । अटकालीति । अलवान्येवाटिकुलम् अलकसदृशं चारिकुलम् । उदोऽधरः पत्राणि च । आमोदः प्रहपः सौरभ च । वणिका वर्णाभरणं वाजवोशच । न सोपस्येति । मनु श्लेप- प्रस्ताव का प्रसझोस्जिस्योपमानचायाम् । नैतत् । अलङ्कारान्तरविविक्तविषयाभावेन साल- बारापपादत्वान् श्लेषस्योपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः शेष एवान न्याय्यो नोपमेत्याभप्रायः । अत एष लेपे तु तस्य वाच्यतयेत्युक्तम् । (निवन्ध इति ) निवभन्तीति निर्दिष्टः । तत्सायं रज्ज्वादिसाम्यम् । न शेपरयेनि उपमापरयेत्यर्थः । तेन रज्ज्लादिप्रतिपादक गुणा इति (नवाच्यम् । ननु विशेपणसाम्यनियन्धना समासोक्तिर्न च निवभन्तीति विदोषणमिलाहनाहि विशेषणसाम्यमेवेति । एतच्चारमाभिषचरितवार्तिके निणातमिति तत एवावगन्तव्यम् । * पृथक्तमुपादायेति तच्छन्दन माशी पराः । स धार्थ एवेति उपमानोपमेयभावः । लेपधिपये इति । अन तिसः कक्ष्याः । राजशब्दस्योभयार्थत्वाच् श्लेपः । तदनाधयणेन्दुना रूपर्ण तत्पृष्टं चन्दुरिवेत्युपमा । ननु राजेन्दुरित्यत्र मारु पकयोक्पारप्रहे साधव थानाभावात् सदरो न्याय्य , न नियमेन रूपवम्। तत् कथमुक्त रूपमासूनितमि त । उच्यते । प्रकम्यमागो. पमाभिप्रायात् पौरस्वत्ययेन र पररारितम् । उपमाया अभाये तु सदर एवान युक्तः । यद्यो. पमापेक्षया रूपयर यात्र समासे रफुटवेन प्रतीत स्पर्क सप्रितम् । अमेय भित्रायेण वक्ष्यति "रपकस्य विषये उम्माया यत । ताभ्यां सथितुमिने । (पर! ) श्लेपसमभ्याम् । तयोर्यथापूर्वमिति । उपमापेक्ष्या रूपकाय रूपकापेक्षया लेपरयैत्यर्थः । - * मूलबौदोगु 'नचान' इत्येव पाय दृश्यते, 'न तु न दाम' इति न्यायानधृतः पाठः । तत्रापि पाडे न व्यायानविसवादः, अत्यस्य तेनैव तत्स्यायेण सर्वनामा चैत्यंधु प्रगविल्यात. . प्रतिपित्सित' इति पाठः स्यात. S'अलका कुबेरपुर्यामनियो पूर्णकुन्तले' इति मैदिना, तरय' इति मूलपाठी पुस्तके पर रायते । अन्यत्र तु 'टेपे तु तस्य' इत्येव पाठः- ·. . ज्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः। मा8 [८] न न्वेचं +सतीति। अस्य दोपस्यातिप्रसङ्गं ब्रूते । ताप आतपोऽनि । फलं शाल्या- दिक्मपि । सुमनसः पुष्पाण्यपि । खलता दुर्जनत्वं, धान्यादिक्षोदनस्थानं च। असती दूपणीया अशोभना च । यदलकारेति । सलतामिल्यादावुपमोत्यापिते श्लेपे नोपमा श्लेपं याधते । तरय विविक्तयिष्यत्वाभावात् । श्लेपरतु तां बाधते इति गुक्तम् । अस्य न्यायरयालट्कारान्तरेऽपि भावादाप्तिगर्भमुक्तं यदलवारेति । निवन्धनान्तराभावे इति । सति समासोत्त्यादिनियन्धने पूर्ववच् श्लेपोत्थापितोपमा न दिया स्यात् । न चात्रानिराहतेयादिविशेषणसाम्यात समारोक्ति- रिति वाच्यम् । विशेषणानां नियतापमानगामित्वाप्रतीतेः । (अत्र?) विषयतारादेवेति उपमा- विपयत्वसम्भावनेत्यर्थः । क्वचित्तु तदपियतैति पाटः । तम ग्लेषविषयत्वमुपमाविषयत्वं च युग- पन्न शङ्कायं तयोस्त्सर्गापवा द?) दभावे न व्यवस्थितेरित्यर्थः । उक्तदोपरयेति । उक्तं यच् ग्ले. पविपये दोपद्वयं-यन समासोतिविषये श्लेपः कृतः श्लेपबिपये चोपमति, तस्यात्र सम्यन्याभावादि- त्यर्थः । यदलकारेति । लेपोपमादीनामलवाराणामभिव्यत्तयर्थं ये शब्दा अब्जमिवेत्यादयः तेभ्यो. इलद्वारेभ्य इतरः समासोक्तिश्लेपादिः तैरेव शब्दैः अल्पतरैरन्जामिवेत्यादिरहितैर्यदि व्यज्येत तदासी समासोक्तिरलेपादिलघु वाद प्राह्यो, नापरः पोपमादिरित्यर्थः । ननु शोभातिशयहेतुन्वम- लङ्कारान्तराणां लक्षणम् । तद्विशेष्यते । तत् कथमिदमुक्तमित्याह-न ह्यस्तीति । शोभातिशयज. नने निजे व्यापारे नारत्यलद्धाराणां विशेषः । ततश्चैको गृह्यतेऽपररसज्यत इति न युक्तम् । गुरुर घु. स्वमाश्रिय पुनयुज्यत एतनान्यथेति तात्पर्यम् । वाच्यातिशयापेक्षया चैतदुतम् प्रतीयमानत्या- पेक्ष्या तु समनन्तरं विशेषो वक्ष्यते । किञ्चत्यादिना काव्यवियायां सौन्दर्यनिष्पत्तेः प्रयोजकत्व- मलदारनिप्पत्तेश्च (अनुनिष्पादितं यथा वक्ता वेदनाचामयो ?) इत्याह । सगासोक्तिरलेपभङ्गि- भ्यारे.वेति । समासोत्तथा तु (अल या लादी । श्लेपेण "भैरवाचार्य' इलादौ । नोपायेति । अलकाली त्यादावुरमा श्लेषोपमा । भैरवाचार्य इत्यादी उपमेवोपमा । 'अत्र समासोक्तिलेपभति- भ्यामेव' इस्लेतद्ग्रन्थारसारण पत्य विक्ष्ये उपमाया यथे' त्यादिग्रन्थः प्रदिप्त इव लक्ष्यते। रूपयरयेहानुपसंहाराद् , 'उपदोपदय योगानुपपत्ते' इत्यस्य च पूर्वोक्तग्रन्थस्यात्र पक्षे (आन- त्वात् ? ) अतश्चैचाय क्वचिदादर्शे न पन्ते । अप्रक्षेपे तु ( निरूपक ग्रहणामिह यर्तव्यं स्यात् । तस्मात् पा प्रन्यो निवार्य इह या रपकग्रहणं प्रक्षेप्यम् । 'उक्तदोषयेति च प्रकृतीचित्स्येन ग्याख्यातम् । तेहि तसिद्धीति । रसबन्धसिद्धावलदारा अवश्यं सियन्तीत्यर्थः । निष्पादकत्य- मिहानुपावत्यम् । अत एव भरते रसनिष्पत्तिरिया रसानुमितिरिति व्यारयेयम् । तदचित्र्यं (विभावादिवैचित्र्यम् । ) तदाश्रयाः परम्परया रसाश्रया रसज्ञप्तिहेतव इत्यथः । तेनेपामिति । पवेरगत चारवं तात्पर्येण सम्पायं, गरदारोपनियन्धः अलहाराणां तमान्तर यस्त्वेनाप्राधा- - + 'सति' इस्वयं शब्दो मूलयोशेपुन दृश्यते. ६ असतीशब्दस्य गगनवाहीपक्षे शरागृतवत् नुम्रेत्यर्थः. + 'अनुनिष्पादित्व यथा पचायोदनाचामयोः' इति पटिनुं युक्तम् . 'योगासिद्धः' इत्येव तु मूलकोशेषु पाटो दृश्यते. S'न्यूनत्वात् ' इति पटिनु युजम् . • 'प्रयस्पक इति पाटन भाव्यम्. F ·२ व्यक्तिविवेकच्यारूपाने द्वितीया विमर्शः। न्यात् । अतथा यया निमयने तया तेरामु पनिरन्धः कार्यः । तत्रयोजाबाधामोदर गादय इस यः । नान्रहा- काद्धरणादय इयुस्सा असहारामा परम्परं चारूपनिष्पादने विरामः प्रनिरा- दितः । पूर्व च 'नास्ति निजे' इलादिना विशेषाभाव उक्तः । तन्कयं न विरोधः । नैतन् । पूर्वमव्यवधानेन चारुत्वनिष्पादन मनासकृत्य विशेषाभावः प्रतिपादितः । इह तु विमायायुगकर- पत्वेन गुरुमधुरवादिमा विशेष उक्त इत्यापेक्षाभेदार विरोधः कश्चित् । [८] कैश्चिदिति वामनप्रभृतिभिः । अधुना यत् पनिझामाग प्रतिरादितं यमा श- मस्य शम्यन्तराभावाद्य कन्दं न सन्भरती ते तद्वाच्यावचनाहरगापयांग ले रसनाम- पादयितुमासूश्यति स चायमिति । यस्समासोक्तिविषये कृतो यस्य च विग्ये उपमा कृता स इत्यर्थ. विविध इति वक्ष्यमाणरयो भयश्लेपस्यवानान्तर्भावः । आभ्यागेर समुभिताभ्यो त. स्योत्थापनात् । यत्रान्यूनेति यत्र विशेष्यस्य विशेषण न न्यूनीभवाने ना यांतरिच्यत, तत्र श्लेपः । मात्रग्रहण लिङ्गवचनानां भेदादुभयसम्बन्धसहिष्णुशब्दतापरिग्रहार्थम् । कर्तृकर्मेति । कर्मरूपः आदिग्रह्णात् कियारूपी यत्र प्रधानभूतोऽयः श्लेषेण स्वरूहानि नीयते, न तत्र लेप निरवद्य इत्यर्थः । तस्य च धर्मप्रतिश इकशब्दविषयत्वेन धमिप्रतिपादकशब्दविषयत्वेन च द्वैविभ्यम् । उभयप्रतिपादकरादविषयत्व तु दूपयिष्यते । अपरस्त्विति । अर्थश्लेपः । उभय- प्रापि राब्दश्लपेऽर्थलेपे च । यावदिवादि निवन्धनं नाश्रितं तावदान्तरमप्रमागकमेवेति श्लेषाभिव्यतयर्थ निबन्धनमाश्रयणायम् । अत्रान्तरे इति फुटमल्लिकाभिधवला येऽद्यांत्रपुर- चनुपुरमहासकारी आगा वा ताकासो हासो यस्य तच घालाहासो यस्म । मुमसमय युग मामदयं रम्यत्वेन समदृश च युर्ग कुनादिमुसहरन् अजन्मत विकसितवान् व्यक्ताननक्षाभूद् महागलो दीर्घसमयः सहदेवताविशेषच । सनासति । महाकाल इया महासमय इत्यश्लिष्टे विशध्यपदे प्रयुक्त विशेषणसाम्पादेव देवनाविशेषतातेः समामाक्तिर्मवन्ती महाकालशमस्यारती प्रमाणम् । नचान महाकालशब्द प्रयुक्त प्रया- सः कश्चित् । येना'लकालिकुले तेवत् समासोक्त्या लेपस्य वैयभ्य शयत । आच्छादेतेते। । पर्यना से आयात वैपुल्या विश रानरमाकाश च येन, उप रा गा भूमें चाकम्य वी. मान, महारोहपरि गाहानि शागि शिवराणि गाय, तदोनत्याच शिरसि फुरचन्द्रलेखन् , एवधि नश पर्वतगजवा को न विस्मिते. भवतीत्यर्थः । हरपक्षे तु आरशादित परिधानीत दिश एव • (अना?) यचं येन, तथा उ त स्थू विवाण च वृधभमविरुध स्थितं, मत्त के चन्द्रकलान्वित .च नगेश कराणाधाति साक्षातृस्य अनुहोसम्मन्यत्वेन को न यस्मयत इत्यर्थः । [८५ श्यो धावतीतियदिशी शब्दनन्त्रम् । प्रदीपयदिति पुनरसन्नम । यथायोगमिति तुल्यप्रथा- नवन याधारण र तन्त्रम् । अनुल्यप्रधा त्वेन तु प्रमः । नयो प्रतिपत्तिारति । किजिन संतु वस्तुसनयेय कार्यकारि यथा दीपादि । विधिनु परामर्शापेक्ष यथा धूमावलिङ्गम् । यत्र यस्मिन् . विषय परामशनेरपेश्येण वस्तुसत्यवाभयकारित्वं तत्र तन्त्रादि नान्यत्र सादा परामर्शाशोऽर्थ- प्रतानकारी परामों न निर्निबन्धन इति नात्र तन्त्रादिप्रवृत्तिः । अहार्यः पर्वतः। सहकारिता मह करणशीलत्व सहकारसम्बन्धश्च मनवमा उत्कृष्टाः । नवः प्रयप्रः । माधवोवसन्तः । रम्यता- तिरेफेति सहकारसम्बन्यरूप इत्यर्थः । तस्य पाच्यस्यति । तच्छादेन निबन्धनं परामटम्। • 'उभरसेपस्यात्रवान्तर्भावः' इति पाठः श्रेयान.. , ·व्यक्तिविवेकंन्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । ५३ समयस्मृतिः सङ्केतस्मरणम् । असिद्धमेकत्वमिति । ततश्च नायं तन्वादेविषयः । तत्त्वम् एकत्वम् । अव्ययानव्ययात्मकमिति । अव्ययमिवादि । अनन्ययं सदृशादि । ध. मार्थस्येति । श्लेषादभिन्नत्वमिति योज्यम् । प्रकदेति । कुलयश्चटकाः तदुकम्- 'कुलिः कुालेङ्गश्चटक' इति । ते च ते शकुन्ताः शकुनयः तेषां चकेण समूहेन भास्वतीनां वलभीनां हताः अनुरूपा मत्तवारणाः अङ्कः चिहं यस्याः । निशान्तोऽन्तःपुरम् । विडम्बयन्ती उपहसन्ती। समरभूपक्षे कुलिशं पत्रं । कुन्ताः प्रासाः । चक्राणि अरीणि । तै स्वद्भिः । व्यतिरेको विडम्यय. न्तीति प्रकाशितः। प्रकटेत्यादौ च विशेपणभागेऽन्न श्लेपः । उपसीति । अन्धकार एव मलिन- खात् पहः । तस्य विगलितस्य (प्लवमवस्थान ? ) तेन शबलं विचित्रम् । घनवम वियत् । दुरमत्यर्थम् । मधुरः सुकुमारो यस्तरणितापो रविप्रभा तद्योगेन तार हृयम् । मधुपायिनो भ्रम- रास्तेषां पतिः । अन्धकारपदालय एव विगलनेन निस्सारत्वाच्वः तस्य लदनेन वर्मसु (पक्षेषु!) दूरमा भरमणीयधीः । मधुरता मकरन्दासका तथा रणिता सशब्दा, यद्वा मधुर- तेन मकरन्दासनेन रणितं गुजितं यस्याः । पयोगता जलगता । अरमत्यर्थम् । अन्न धनवमश- ब्दस्योपमेयवाचिन: लेपेऽन्तर्भावात् धर्मिधर्मोभयार्थस्योदाहरणत्वे न्याय्ये धर्मार्थस्योदाहरणत्वं चिन्त्यम् । [१०] अनवरतेति । अनवरतं नयनसलिलेन सिच्यमानो वृद्धि नीयमानः । तथा अनवरतं नयन प्रापणं यस्य तेन सलिलेन सिच्यमान आर्द्रत्वं प्राप्यमाणः । विपदो लयः सूक्ष्म- भागो विपल्लवो विगतकिसलयश्च । प्ररोहति विस्तीर्णीभवति अरांच मुघति (धर्माच मुधति:) धर्मार्थत्वमिति । (किल!) अत्र स्थितमपि धर्मार्थत्व नोपमानविशेषणत्वायालं विशेषणत्वस्य कक्ष्यान्तरभावित्वात् । न चायत्तिमन्तरेण कक्ष्यान्तरपरिग्रहो न्याय्यः । न चात्रावृत्तिः कार्या। प्रमा. णाभावात् । अनावृत्ती तु तस्यामेव कक्ष्याया विशेषणत्वे उपमेयस्वरूपापहारप्रसङ्ग इति पदार्थः । तस्योपमेयेति तच्छन्देन विपदवशब्दः परामृष्टः । यः पुनरिति अपप्रयोजकः शन्दः । अप्रधानं विशेषणभूतम् । प्रधानस्य हि पूर्वक्तिन्यायेनारत्तिन्यांय्या । नियन्धनमिवादि । सानु पर्वतस्य मा(लभूभागः । अशेलाख्यास्तरयः तेषां पल्लया भास्वन्तो यत्र । भदोहशन्दः प्राकृतभाषापदमपि कविभिरतिप्रसिद्ध्या श्लेपादिषु प्रयुज्यते । तया च 'सकुशाशेलपल्लवा। मैथिलीव श्रियं धत्ते' इति परिमलेन प्रयुक्तम् । संस्कृते पुनरोटशन्दः स्थितः । तथा भास्वा. नरे उल्लपन् मुरारः लयाख्यः पुत्रो यत्रेति सामान्येनान्यपदार्थो गृह्यते । इहेति विपल्लवशन्दे । वाद्यव्ययमिति । तरुरियेति प्रयुक्तस्येवशन्दस्यान्यथा व्यनस्थापयिष्यमाणत्वात् । अलका रान्तरं समासोक्त्यादि । प्रधानार्थसंस्पर्शमात्रादिति । यतः तेन पदेन सम्भवदप्रधानार्थे- मापि प्रधानभूतोऽर्थः सस्पृयः, ततोऽन्तरसम्बन्धासहिष्णुत्वात् द्विरुपादानाईत्वम् । यत्र च प्रधा- माप्रधानोभयार्थस्य द्विरुपादानमवश्यं कार्य, तत्र दण्डापिकया तदेकार्थस्य प्रभानमाप्रार्थस्य शब्दस्य द्विरुपादानं न्यायसिद्धमेव । रचिदीप्तिः अभिलापथ सचिः । अत्र द्वा रविशन्दी विशे. ध्यवाचित्वात् प्रधानार्थी । ननूपमानस्य यदि विशेष्यत्व नोपमेयविशेषणत्व तत् कथमुपमेयसम्य- भिन्युपमानस्य विभक्तिः यथा 'यागापिप सम्पृक्ती' इति । नेष दोषः । विशेषणत्वमवच्छेदक सं तथोपमानस्योपमेयं प्रत्युपमितिक्रियायां विद्युत एव । भन्यया तयोः सम्यन्याभावादनन्ययप्र. वोऽनवस्यानम्' इति स्यात्. 'पक्ष्मगु' इति स्यात् । रक्छन्दो यमवमनी' इति . यादवः.

·व्यक्तिविवेकव्याख्याने द्वितीयो विमर्शः । सङ्गः स्थिते विशेषणत्वे तस्य न विशेष्यविभफेहीनिः काचित् । यत् पुनरिहोपमानशब्दस्य विशेष्यकाचित्वमुक्तं तद् धर्मिताभिप्रायेण । धर्मी हुपमानम् । न च स्वतन्त्रत्वात् विशेष्यार्थः । अतश्चवाय 'खीव गच्छति पण्डोऽयम्' इत्युपमेयलिङ्ग न भजते । धर्मवाचि तु विशेषणं विशे. यलिशमेव । तदुक्तम् - 'गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति' इति । तदेवमुपमान- मुंपमेयविभक्ति न (न) भजते धर्मित्वं च न जहातीति । सलता दुर्जनत्वम् । खलता आकाश. वल्ली । अत्र प्रयुक्त इति । तरिवेत्यत्र । वाफ्यभेदप्रसङ्गादिति 'सम्भवत्येकवाक्यत्वे वा- क्यभेदच नेष्यत' इति वाक्यभेदस्य प्रतिपत्तिगौरववत्त्वायित्वम् । अथ समासोक्तीति । अनवरतजलेसादेविशेषणस्य धर्मत्वात् । उपमानभूतेति । यग्रोपमानभूतस्य धर्मिणोऽन्यस्या- थस्य गम्यमानत्वं तत्र समासोक्तिः, न साक्षादुपादान इत्यर्थः । कचिदिति । बभ्रवः कपिलाः। एतद् दावाग्नि (विशेषाः + + + +!) लक्षणमर्थे प्रतिपादयताते धर्मिधोमयात्मत्वम् । एवं हरिणा हरिता मृगाच । जटा मूलानि केशसनिवेशाध । वल्कले वृक्षत्वक् तत्कृत व वासः । कंपिलाः पिझला अनिविशेषा(ध)। आरोपविषयवहुत्वादारोप्यमाणानामपि बहुत्वम् । [१] केसरिणं वकुलपुष्पवन्त सिंह च । वसन्तं माधवं निवसन्त च । अभिमानो धारा- विरुढो मानो महाप्रमाणश्च । दुर्वारणोऽशक्यवारणो दुष्टश्च करी । मत्तो मत्सकाशात् समदछ । अभिमान इति न तथा हृदयामः पाठः । अन्योन्यमिति वसन्तमिलस्य केसरिणमिति विशे- पण, सिंहपक्षे च केसरिणमित्यस्य सन्तामिति । रूप्येति यः केसरी प्रतीतः स वसन्तस्य रूपकत्वेन न ताटस्थ्येन । एवं वसन्तमित्यस्य निवसनार्थयोगेऽपि वसन्तार्थ: केसरिणो रूपकत्वेन योजनीयः । इत्थमेव दुवारणाभिमानयोवाच्यम् । विशेष्यत्वेन रूयत्वेन च स्वतन्त्रत्व, तद्विप- येयेण परतन्त्रत्वम् । विशेप्याद्यात्मकेति । आदिग्रहणेन रूप्यरूपकभावो गृह्यते । तिलक- स्तरुविशेषस्तिलका विशेषकः । तदभिव्यकिरुभयार्थाभिव्यक्तिः । तयोरुभयोरर्थयोः । गुणवन्तो रज्युका अपि पटकाः मयितारो हत्वाच घटाः । पार्थिवा राजानः, नतु वक्ष्यमाणयुक्त्या धितीविकारा व्याख्येयाः ' गुणवत्त्वघटकत्ययोरिति । यद्यप्यत्र समीहितसिद्धौ हेवेन व्यवस्थितस्य घट(का) इत्यस्य पार्थिवा इति प्रति विशेपणत्वं, तथापि कूष इवेत्युपमासामाद् विशेष्यत्वमपि घटते। । * "विशेषणं सप्रकुल' इति पाव्यात्यानासान्तर्गतम्.

·पाठभेदः। ::पृष्टम् . पतिः, मुद्रितपुस्तकपाटः. गपुस्तकपाट:. १ २ " " " " प्रकल्प्यते च्यभाव्यमा यत् पुनरस्य अभिधानम् तात्मत्वं सार्थकत्व करणस्येतिना पर्यव तरभावव्यवस्था नेव घटादितपि व्यभिचारासं तदवगतिसिद्धेः मात्रफलं नुगमित्यनुग द्वारस्यो धात्मकत्वमुपगतमेव भेदभणिति पिद्धत्वमुच्यते तदयुक्त तत्प्रति तन ध्वनि तस्याः सद्भावा तदुषमर्जनीभाव इति . ११ प्रपल्यते २२ च्यमा २ पुनरस्य १२ स्वार्थाभिधानम् १४ तार्थत्वं १७ सार्थक १८ करणात् तस्येतिना व्यव २१ तरव्यवस्था निर्निवन्धनैव २२ घटादिरेव व्यभिचारसं २४ तदवगतेरित्युक्तम् " मात्रानुवादफलम् २६ गममित्यवग २८ कारान्तरस्यो २ धात्मत्वमुपगतम् ३ भणितिभेद ६ पिद्धमित्युच्यते तत् प्रति ९ तद्ध्वनि १० सदभावा ११ तयोरुपमर्जनीभावादिति १३ लक्षणवास्ये व्य १६ चोपसर्ज त्वमियात् १९ त्वतः " " " ३ " . " " " लक्षणे व्य वोपमर्ज " स्वमिति यावन् " त्यात ·३ २० पदमनेकप्रकार नामा २६ प्रवर्तमानाः २७ चैया २९ सत्यपि घटत्व पदं नामा वर्तमानाः चैका सत्यप्यघटनत्व मघटयन् घट इति व्यप " " " मघटन् . ४ २ घटव्यप " " घटव्यप पटव्यप ३ घटनक्रियाकर्तृत्वाभावावि " ५ चेह ९ यथैकेपाम् १० एकार्थ गोत्वादि १२ निमित्तमिति सिद्धम् " " पटनक्रियाकर्तृत्वावि चेदम् तथैव यथैकषाम् तदेकार्थ गोत्वादिम् निमित्तम् एकार्थसमवाया प- टत्वादि प्रवृत्तिनिमित्तीकरोतीति घटात्मतापचिलक्षणा क्रियेवेति सर्वेषां नामपदानां क्रियैवैका प्र- ऋतिनिमित्तामति सिद्धम् पाको सत्तावत्यन्यभिचारात् न तु तद प्रबजती अपास्येत्यव्यपम् असंस्तुतेषु " .१४ पाचको १६ सत्ताव्यभिचारात् " न तु तावता तद २४ मजती ४ अपास्येत्ययम् ७ असंस्कृतेपु १० अन्यकर्तृक ૬ ५ अर्थात् प्रतातितः २४ सरसापसुधः दश्यत ९ ३ स्तु मृप्यते १६ प्रयुक्तो अन्यकर्मफ द अर्थाप्रतीतितः मुरतापराधात् दिश्यत मुमर्पणः युक्तो ·" " १८ तद्धि २९ विधेः ११ ५ व्यनिषेध ७ ग्धपरिपत्सु १० अभिमतस्य १४ संवित्तिः १९ प्रतीयमाने २१ न प्रदीपप्रकाशो २७ एव सन्तो व्यङ्गया १२ ३ समन्वितो ५ तादौ ९ स्यापि स्यात् तस्यापि व्या नांश २४ यथोक्तम् २८ अन्ये १३ २४ प्रकल्पन्ते ३० प्वपि स्थायि " लक्षणभ्रमः ७ सत्कवि १०. तथा स्फु " काव्यात् ११ स्वदते १७ सम्बन्धतः २२ तत्र हेत्वा २६ समस्तीति २७ कृतार्थ २८ इतेरिव ५ शक्त्यात्मना ८ सहैव तञ्च तत्र विधेयविपये व्यप्रतिषेध ग्धविद्वत्परिपत्र अभिधानस्य सम्पत्तिः प्रकाशमाने न च प्रकाशो एव व्यङ्गया समर्थितो क्त्यादौ स्यापि व्या नाङ्ग यच्चोक्तम् अन्य एवं प्रकल्प्यन्ते प्वपि यत्स्थायि भ्रमः तत्कवि " " यथा स्फु काव्ये. - " स्वादपरः अर्थसम्बन्धतः यत्र तु हेत्वा अस्तीति कृतात्म स्मृतेरिव सूक्ष्मात्मना संदेव ·४ " " घटादेः ११ भासनी १२ प्रदीपो नान्तविपरि प्रतिपादकाद्वा १४ धूमादः १६ तथा हि-सतोऽभिव्यक्तिरा. घटपटादेः भासको दीपो ना रि प्रतिपादनाद्वारा धूमाग्न्योः " " " " थयारर्थकाः स्तोऽभिव्यक्तेः आग्रयोस्त्वेतयोः " १७ न तत् प्रतीय दध्यादे १९ तृतीयस्यास्तु २२ तस्य नान्त " " .२३ विधासेद्धः " " १६ प्रतीय दोपदे तृतीयायास्तु तस्यानन्त विधे सिद्धः विधः सत्रि नार्थद्वयेन प्रति सहभायो धमा गोः पर्यन्तम् सहृदय मुपपादयन्तो सदैव प्रकाशयितुम् । कुतम्तत एव, सद्भावन ग शेष तानिवृत्तः चाराभावादल यार्थान्तरप्रति तोत्सुक्य विधसनि २४ नार्थप्रति २६ सहभावेन 'धूमाग्निप्रतीत्योः ३ पथम् ४ हृदय मुपयन्तः सन्तो ५ सहव प्रकाशितुम् ७ कुत एव १२ सहभावेन २३ यत्र ३ विशेष ७ तातिवृत्ते चारिभावाल ५ यार्थप्रति १० तकौतुकारसुक्य " . " " ·" " " " , ११ रावगतिः १.६ अत्रापि १७ कार्यावग नोपगन्तव्या १८ व्यवधानाविशेषात् २१ उपरक्ता २ थैकवि ९ यार्थत्वे रेकैकस्य १३ स्यार्थाश्रितत्वा. २२ सहकारित्वम् २५ न्तिमानमूलं २७ विष्टः कश्चिदर्थः २० ११ न च तस्य १३ भरैकाग्रो . " रप्रतीतिः तत्रापि कार्यादवग नावगन्तव्या व्यवधानात् उपाचा- र्थवि यत्वे रेकतरस्य स्याश्रितत्वा व्यञ्जकत्वम् न्तिमूलं विशिष्टः कश्चिदपि तादृशार्थः तस्य रसैकाग्रो क्षणात् च तस्य निषेधव्यु रामायणादि " " " " "क्षणम् " ni कचरित " १६ चास्य १९ निषेधविषयव्यु २१ रामरावणादि कसमाश्रयेण प्रतिपिद्धविधि- निषेधास्पदचरित २२ अनुकार २४ प्रयोगस्तु राञ्जतम् २९ निबन्धनभावेनास्य रसा ३ विशिष्टत्वम् ५ प्तिलक्षणदोपः ६ शरीरम् " " . अनुमान प्रयोगादि रञ्जकम् निबन्धन रसा वैशिक्षम् प्तिलक्षणो दोषः स्वरूपम् . २१ ·" युक्तम् 1 " ७ शक्यम् ताभावे मुख्यवृत्त्या काव्यव्यप-1 देिश एव वैशिष्टये " नामावे काव्यतैव १० वैचित्र्ये , १२ केवलरसा केवलं रसा " " " " विशिष्टम्यैव तस्य सतः क निर्देशः " " २२ " " " १४ अतश्च ततश्च " दावण्यसायुप दावभ्युप २२ च तेनापि चैतेनापि २३, सम्बन्धादेव सम्भवादेव २४ पुरुषस्याश्वविशिष्टस्यैव सतः २७ कर्तृनिर्देशः क्रियायाः क्रियायाम् ४ वचनं च कथन च ५ प्रभेद उपभद गणिताः गदिताः २२ संज्ञानाम् संज्ञायाम् २३ यद्वाक्य तद्राक्य परः परम् ८ नच युक्तिनिरा न चायुक्तनिरा १० शाब्दत्व शब्दत्व २४ क्षप्रवृत्त क्षवृत्त . रैकार्थाः ९ शादर्मात् शाचैव ११ न्यस्य प्रतीतिः न्यसाताति: १२ प्रकाशादेः प्रकाशनादेः १४ नत्रासमित तत्र सम्मित चातत्त्वात् चास्तत्वात् १६ तर्सन्यथा तस्यान्यथा " २९ रैकाम्याः २४ " " - ·साम्यानु बहुविषयः भावः सम्बन्धाभावात् सम्बन्धाभा- वश्च समयाभावालिङ्गाच त्रिरूपा " " किञ्चार्था. कल्पते तथा न्तरे प्रती प्रयुक्ताः तदाश्रया २४.२१ साम्यमनु ४ बहुविधः ७ भावनियमो १४ सम्बन्धाभावाल्लिनाच १९ द्विरूपा २९ किन्वर्या .२६ ८ करप्यते १४ तया १८ न्तरमती २१ प्रसक्ताः २८ तदाश्रयः ४ भक्षय १० तातिरिक्त २० वृत्तिभेदः सकृत्प्रयुक्त २२ वासौ २३ शब्दस्यार्थ २४ हारनियमो २७ न्यव्यापारसाङ्क २९ वृत्त्या २८ २ सापेक्षः स्व ७ वक्र १३ तत्रायः " तार्थातिरिक्त प्रवृत्तिभेदः सत्प्रयुक्त वायम् शब्दार्थ हारो न्यसाङ्क प्रवृत्त्या " " " १७ मित्थं सापेक्ष एव स्व वक्तृ अनाद्यः मिदम् न्तराभिन्नम् स्ति सः तदर्थाभ्युप गात्रमसि दुर्भरगर्भ १८ न्तरं भिन्नम् " मस्य सः ४ तदभ्युप १० पाणिरसि निर्भरगर्भ " ·८ ॥ ननु यदि " इति वक्तुम् २९ ११ नास्ति भगवन् भवतो व्यपेक्षा नाम भवतो भगवननास्था १३ गमकत्व गम्यगमकत्व ननु २४ तत्प्रतीतिनान्तरीयक नान्तरीयक २५ सिद्धोऽपि सिद्धो २७ इति विशेपमात्रम् विशेष ३० ३ याचकमाव वाचकत्व ५ सर्वस्यैव सर्वन ८ कृतविशेषाणि कृताशेषविशेषभाजीनि १४ वार्थकारि व कार्यकारि १६ मुपदधात्येव सन्दधात्येव भिन्नाधिकरण चे असमानाधिकरण चे १७ पश्चाच पश्चाद्वा २० यदेतत् " यत्तद २१ सहभावा सद्भावा २७ तेन ते यद धीयन्ते दीयन्ते ३० चिद्वा भिन्न श्चिद्विभिन्न २ तन्निबन्धनो रसास्वादोऽपि ९ तत्रेष्टम् तच्चेष्टम् १२ व्यवस्थिता व्यवस्थिति १४ रेशानु १७ वित्व प्रमो १९ सद्यत् २७ पश्चाश्च " " तेन यद " " निर्बन्धेनापि रसास्वाद " " रेक्यनु विवप्रमो यद्यत् पश्चातु विशेष्यममम् कृताम् धाचे न ३१ विशेष्ये मनम् ३२ (तु ताम् १० स्वायै ·" " . " " " " " " ३२ . २३ अप्रयोजकमेव अप्रयोजकम्. २७ तयोः सामान्यविशेषयोः स्त्रिं तयोः स्त्रि चेतन सचेतन १३ ८ कदलिकाण्ड कनककाण्ड ७ हतोऽप्याद हतवाद २१ गमेऽन्ये गमे चान्ये २५ स्वार्थत्वम् स्वार्थकत्वम् २६ लक्षणाभावात् लक्षणायोगात् ३५ ५ मुधैव ९ वाच्यस्ये काव्यस्ये १५ निरूप्यमाण विविच्यमान १७ स्वरूपमेव ध्वनेरुक्तम् ध्वनेरेव स्वरूपं विहितम् २० चात्र चास्य कश्चिदिति कश्चिदस्ति त्वोक्तियुक्तिमती तोक्तिर्युक्तेति २१. परवाच्यत्वम् परत्वम् बुद्ध्या २४ विवक्षितान्य विवक्षितत्वान्य २५ यत्वेन हि यत्वे हि तदैव हि नोपादायि गुणवृत्तिप्रधानत्व उत्कर्पो न्यांशविशेषः प्रमापयन्ति विषयस्यैव वर्ण्यते यथायथम् तयाधैरेवो " " " " " नबुध्या " " " २६ तदेव हि ३ मोपादायि ५ तस्य गुणवृत्तिप्रकारत्व ९ उत्कर्यापकों १० न्यांशः १२ प्रत्याययन्ति १४ विषयस्तस्यैव २७ वर्णितो. १.१ अयथायथम् १२ मायैरेयो " " " ·८ P " नरें यदि इति वक्तुम् विशेष " ५ सर्वस्यैव " (- " २९ ११ नास्ति भगवन् भवतो व्यपेक्षा नाम भवतो भगवननास्था १३ गमकत्व गम्यगमकत्व गर्नु २४ तत्प्रतीतिनान्तरीयक नान्तरीयक २५ सिद्धोऽपि सिद्धो २७ इति विशेषमात्रम् ३० ३ वाचकमाव वाचकत्व सर्वत्र ८ कृतविशेपाणि कृताशेपविशेपभाजीनि १४ वार्थकारि व कार्यकारि १६ मुपदधात्येव सन्दधात्येव भिन्नाधिकरण चे असमानाधिकरण चे २७ पश्चाच्च पश्चाद्वा २० यदेतत् यत्तद २१ सहभावा सद्धावा यद धीयन्ते दीयन्ते ३० श्चिद्वा भिन्न श्चिद्विभिन्न २ तन्निबन्धनो रसास्वादोऽपि ९ तोष्टम् तच्चेष्टम् १२ व्यवस्थिता व्यवस्थिति १४ रेषानु रेक्यन १७ वित्व अमो विवनमो यद्यत् २७ पश्चाच पश्चातु ३१ विशेप्ये ममम् विशेष्यममम् ८ तु ताम् कृताम् १० वाये चाचे " " २७ सेन ते तेन यद " निर्बन्धेनापि रसास्वाद " १९ सवत् " ·" " ::३४ " " " " " २२ . २३ अप्रयोजकमेव अप्रयोजकम् २७ तयोः सामान्यविशेषयोः स्त्रिं तयोः त्रि चेतन सचेतन ८ दलिकाण्ड फनककाण्ड ७ हतोऽप्याद हतश्चाद २१ गमेऽन्ये गमे चान्ये २५ स्वार्थत्वम् स्वार्थकत्वम् २६ लक्षणाभावात् लक्षणायोगात् ३५ ५ मुधैव मा नैव ९ वाच्यस्ये काव्यस्ये १५ निरूप्यमाण विविच्यमान १७ स्वरूपमेव ध्वनेरुक्तम् ध्वनेरेव स्वरूपं विहितम् २० चात्र चास्य कश्चिदिति कश्चिदस्ति त्वोक्तियुक्तिमती तोक्तिर्युक्तेति २१. परवाच्यत्वम् परत्वम् " नबुध्या युध्या २४ विवक्षितान्य विवक्षितत्वान्य २५ यत्वेन हि २६ तदेव हि तदैव हि ३ मोपादायि नोपादायि तस्य गुणवृत्तिप्रकारत्व गुणवृत्तिप्रधानत्व ९ उत्कर्पापकों उत्कर्पो १० न्यांशः . न्यांशविशेषः १२ प्रत्याययन्ति १४ विषयस्तस्यैव विपयस्यैव २७ वर्णितो. १.१ अयथायथम् यथायथम् १२ माद्यैरेवो तयाद्यैरेवो " " " यत्वे हि ६ " : प्रमापयन्ति, " वयेते.

·पुनर्बहिरङ्गं बहु " " ३७ १२ प्रतन्यते विपतन्यते पुनर्वहु १३ प्रक्रमभेदः, क्रमभेदः, पौ-2 प्रक्रमभेदः, पौनरुक्त्यम् , अवाच्यवचनम् १५ पातम् पाचव्यम् १८ निदानीमखि निमानखि १९ किमसभ्यं किमसह्य १९ इह च " असङ्गतम् अयुक्तम् २० याभिसम्ब यासम्ब २४ च सत्यस्य चास्य २९ नना नमो ३९ ५ तत्रापि অন্নাবি भविष्यति भवितुमर्हति १० तावदत्र तावदेव ११ प्राधान्येन प्रधानेन १२ क्रियांशः क्रियानांशः १३ कियाभिसम्बन्धः क्रियांशः १५ प्रसज्यप्रतियेधनमः प्रतिषेधक्रमः " " मेय तत्र समा मेव समा " " अयथार्थमेतत् प्राधान्ये साक्षादन्यूनार्थ पतितो क्षया च . २० अयथार्थत्वमेव २५ प्रधानस्यानूयमानार्थ २६ पतितेन क्षया ५ नित्यमभिसम्बन्धः १ जहार तत् ८ शृणोति य इति २८ सफलीभवि १ प्रतिपद्यते नित्यः सम्बन्धः जहार तदिति शृणोति यः सफलो भवि पतिपत्स्यते ·४१ ९ तदेवोदा ११ मदिवि १३ इत्यादौ तदात्मा जानातीत्य १५ दानेन १६ यद्यपि तदो तदुदा मादिवस्तुवि तदात्मा जानाति तन्माता जा- नातीत्य *" दा लेन तथापि यत्र " " तदो तत्रापि तदभिसं फरिपततत्स इत्यत्रायुक्त क्तविषय तच्छब्दस्य " १२ १७ तदाभिसं २३ कास्पितेन तदा तत्स २४ इत्ययुक्त ७ क्तवस्तुविषय १३ तच्छन्दपरामर्शस्य १४ न च वसति १६ न हि तमन्तरेण तदर्थनिश्चय १७ तावत् तेपाम् २३ इतरथा तु २५ लोक इति न बसति " " " तमन्तरेण तदर्थत्वनिश्चय तेपाम् इतरथा लोकः शश इति नचास्मान् प्र• ति तथा। अहं चैवं मन्ये त्वदरि- विरहोत्क्रान्ततरुणीकटाक्षोल्का- पातवणकिणकलकारितनुम् । इत्यादी प्रकाशसम्बन्धस्य प्रकाश्यमान नान्यो पातेपु अनुरक्षायितुम् प्रायेण मरणित्वम् " २७ प्रकान्तसम्बन्धसहायस्यास्य २८ प्रकंस्यमान ४३ " २९ नापरो २ रनेषु ३ आवर्जयितुम् ११ तावत् प्रायेण " शरीरत्वम् ·११. १३ कश्चिदस्ति नापिच । प्णवत् सत् सेन कविना. ४५ " " २३ कश्चित् । " ननु च. " . २६ प्णादिवत् ३०.सन् १० से करिना ११ ताचरणल १४ इति तत्राप्य १७ गाराका १८ स्य सकर्णकरत्राप्यन २४ प्रसज्येत २५ पणसामावासित २७ तुर्नान्यस्तद्यथा ४६ ९ तचकर्म " १० मवद्यो " १६ प्रितीतिभेदो २२ ज्यतेति ३० निमतया २ समासे गुण २० तस्याः २४ केशहस्तः १५ तवियत्. २१ च ये जन्म ५ तनुत्यजामिति प्रत्युदा ताचारल इत्यनाप्य. गशङ्का स्यात्राना प्रसज्यते पसामर्थ्यात् तुस्तद्यथा तत्कर्म -मेव धो पभेदो ज्यत इति निमत्वेन ४७ .. समासेन गुण तस्याम् केशपाशः तनमः च जन्म ५० तनुत्यजाम् । अत्र शैशव इत्या- दीनि यान्यभ्यस्तवियत्वादीना- मधिकरणभावेन विशेषणानि तानि तेषामितरान्वयवैलक्षण्य- लक्षणमतिशयमादधानानि रघू. णां यथौचित्यं नयविनयादिस- म्पदमुन्मीलयन्ति अप्राधान्येन विवक्षितत्वास तैः सह समासे समशीर्पिकृतां नीतानि । प्रत्युदा ·१३ दर्शनसं २६ स्याप्र २७ ज्यस्य १ निष्क इवार्पितः ७ सम्बन्धन १० गुणभावे १२ दास्याः पुत्रः १३ शादपकर्ष सेऽपि विभक्केरलक इत्यतः १४ रूपमात्रमेव १७ भावे यथा २४ प्रभावप्रकर्षप्रति २५ सतः ६ कक्ष्याणाम् दर्शनस्पर्शन स्य या मं ज्यशब्दस्य निष्कमिवार्पितम् सम्बन्धित्वेन विशेषणभावे दास्याः फामुकः शापाक्षेप से विभकर्लक " " " इत्यादौ ततः " रूपमेव " भावे च यथा " प्रभावप्रति " ततः १२ ७ रोपणेन " ८ निधानत्वात् " ९ तिरेक " कक्षाणाम् रोपेण निधानतया तिशय किचिदपि क्रिया रतेरुदीप यसादं गमितम् अविवक्षितः मटान् रावणः" इति पुरको " १८ फयश्चिदपि २० क्रियाभिसं २५ रत्युदीप २६ यसादितम् ६ न विवक्षितः ३ कुलम् रावणः २५ न्याग्यो २८ मावहन्दी १५ कयेपारमा १६ मत एप ५४ ধৰ্ম मत एपेति ·तद्याख्यातम् वृत्तावुक्तम् अनधिग. भिन्नार्थ न्यापेक्षसम्बन्धत्वो' मैवैतचि यत्रार्थों तदम्बि " " " ५६ " दानात् कि " पव्यञ्जक হত্তম ५५ १८ याल्यातम् :- २० वक्तुं वृत्त्या. २४ अनवग अभिन्नार्थ न्यानपेक्षसम्बन्धी २९ मेव तच्चि २ यस्यार्थी ६ तदिहाम्बि दानं तरिक ७ पनंत १३ शब्देनामि १७ भगवतो हरेः १८ सम्पत्सम्पर्कशून्य विषस्य केसरि २३ मप्रकृतमेव २७ व्यमेव समा २ ननु च यदि विशेष ९ रातिशयाव २५ पि तत्रार्थस्य चम २६ हृदयैकसं ३० मतम् १८ ९ लौकिकाम लोकश्च १० वैनमा १५ अत्र हि भापति १७ वादप सम्पच्छ्न्य विधकेसरि मप्रस्तुतमेव " . व्यं समा ननु विशेष राव थापि चम " हृदयसं कृतम् सुतेव ३ स्वतेव लोकतः क्रम लोकस्य वैतदा भापति वादभाव अत्राभ्युत्क " २३ अत्र मुत्क " ·. " " २५ ५८ २४ प्रक्रमाभेदप्रकार एवायमिति म अक्रममेद न्तव्यम् । केवलं पर्यायप्रक्रमभेद ५९ १८ चाभिन्नार्थ च भिन्नार्थ १९ रेण स्वभावतोऽन्यो रेणान्यो न्धोपपा न्धत्वोपपा २२ धाः शरीरिणाम् था हि जीविनाम् २७ स्येव चशब्दस्याविषय स्य चशब्दस्य विषय ११ शब्दावेव पर्या शब्दावेव हि पर्या प्रक्रमभेदवि प्रक्रमभेददोपवि १८ पलः एवम् पल इति अनोपल इति एवञ्च २४ वीर्य च धर्य च ५ विशेपणत्या विशेपत्या (उत्फुल्लकमलकेसरपरागगीरथुते १६ अभिवाञ्छितम् मम हि गौरि! । अभिवान्छितम् .. १७ वचनप्रक्रम प्रक्रम १९ त्युचितः पाठः ए युक्तः पाठः । नचात्राभिधेया- विमर्शप्रसाए २६ जनुर्विसं घृतविकासियिसप्रसूनाः जर्विस विफचमस्य दधुः एमसूनम् २७ श्रियामनु चिरादनु १२ २ सतोऽपि चासतो वापि चाविव सतोऽपि विव १२ इत्युपपन्नः " इति युक्तः " २१ सप्ततिरेनम् २६ लाभः। यथा च समतया सम्मम्पः नामः । आर्थप्रक्रमभेदो यथा- मनन्तरोकोदाहरणयोराधना- दितविपर्यपम् । मचता दपितम- अमया मपपत्यसममायफल- मीन् । साम्यननयमापनयोग सहपुस्तदपि भारतरत्वम् । नि। अहि. मनता दयितम मिरपटनितः पाठः । पाप ममतया।

·१२ र्थ इति " . . " २९ क्रियाकर्मभावो क्रियामावो र्थः प्रक्रान्त इति ३० नियमन नियम २ पाठः पठितव्यः निय पाठः निय . ३ दश्च शब्दश्चो दशब्दयो ६ भ्यूछाः ग्राह्याः ९ युक्तः पाठः । आर्थः प्रक्रमभेदो यथा अनन्तरोदाहरणयोराधमा- हितविपर्ययम् । तद्यथा-मत्ताद- यितसङ्गमभूषा भूषयत्यसमसाय-(युक्तः पाठः । एवमन्येऽप्यव- कलक्ष्मीम् । साप्यनूननवयौवन-गन्तव्याः । कमप्रक्रमभेदो योगं तद्वपुस्तदपि चारुतरत्वम् । यथा इति । अत्रापि हि मचतां दयित- सङ्गतिरेपा इत्युचितः पाठः । क- मप्रक्रमभेदो यथा । २० नां प्रक्रान्तानां भेदेऽपि नामभेदेऽपि ६४ सम्भवेद्यत १८ शब्दव्यापार शब्दस्य व्यवहार २७ स्याप्यमाधा स्य प्राधा प्रस्तायाः प्रवृत्तायाः २९ विचित्रार्थभङ्गिभणितयो विचित्रा भनिभाणतयो ३० प्यस्माभिरयमि प्ययमस्माभिरि ६५ ३ शक्यः फल्प ४ भनिभणिति भणिति ६ विविच्यमानः विवेच्यमानः १. प्रकर्षपतीतिः प्रतीतिप्रकर्पः १२ नैतत् १३ रित्येवमयं पाठः परिणमयितव्यः । रितियुक्तः पाठः पठितव्यः । तव्यःयथाच तरङ्गय व्यः ।। तव्यः । उदश्यय उदञ्चय " १२ संवेद्यत .. . " " " " शक्यं कल्प न तत् ·६५ २७ प्रक्रमभेदः ६६ ८ पागका २९ यथा नाभिवादन " भेदः पगङ्का यथा यथा च मीलितमित्यादि । अत्र च पुनश्शब्दः, स हि तेने- त्यताऽनन्तरं प्रयोक्तव्यः । नाभि- वादन अत्र हि दम्मदोः क चन्द्रहासपरश्वथयाः स्मरसि यन्ना त्वं पत्रिणि न्तो विषयः न तत्गृति तार्थी " " ४ " तत्र भिन्नपी " " १२ अत्रापि हि २३ दम्मदर्थयोः क , परशुचन्द्रहासयोः २६ स्मर नयं ना २९ त्वमचेतने पत्रिणि ३ न्तोऽर्थो विषय इष्टोन तस्य स्मृति त एवार्थों ८ तत्र हि न पो २३ चरविशेषणवाचि पदादन ५ कमलाकरबहुल ७ विम्यं तव मुखमिति ११ स्याभिसं १६ त्यभ्युपैर्यत् किल २१ वेत्थंशब्दस्य २३ वशब्दस्य । स युपतीत्य २४ मभण्यत २७ पदम् २ उपाधि १३ यदुक्तं तच्च १४ साम्येऽपि १८ विषयत्वेन १९ सितकमुम " " . चरवाचि पदस्यान वबहुल बिम्बामिति स्य सं स्युपचर्य किल वेत्थंशब्दः बंशब्दः अभ्युपतीत्य ममन्यत.. परम् । उपाय নম্ব साम्यम् नियतत्वेन " " ६९ स्मितकुसुम ·४ . पुलिनचराः विसम् २० पुलिनगताः २३ बिसान् २५ पर्यभेद इ २८ तदुक्तम् पर्यम् इ " यदुक्तम् ५ नोऽध्य दु. शः स दु .. " मिति जनः ७१ . " . १०. सा च भुवनेकज सापि जगत्रयज २३ अत्र तु अत्र हि सम्बन्धिनिबन्धन यत्पुनः व तत्सम्बन्धे यत्म्व २४ मिति तेन जाः २७ ततान तनोति ४ तेऽप्यस्त्यर्थी तेऽप्यस्यार्थी ८ तद्धितमत्ययस्य तद्वितार्थस्य २ तद्वितम्योत्पति तद्धितोत्पत्ति " सात् तत्प्रतीति सात् प्रतीति १२ मपि वर्त मतिवर्त १३ स्य चोभयोः स्योभयोरपि १६ श्रयणन येणे २१ रेफतरम्य रन्यतरस्य २५ विशेप्यो विशेषो २६ तदनुपा तदुपा २८ मिवाभिप मिय प्रपे ४ पामुप १२ युअतः विनतः १५ हरिता हरिताम् १९ यथा च तथा च १४ मयापमान मुपगम्यमान वीर्य बधार्य १५ मानत्यवचं मानवच २० नोपमेयभा नोपमानोपमेयमा तिशब्दनय " " . " ७२ वषामप्युप " - " in. २९ तिनेय ·मिति स्फु ७५ रुचिः दौ तन्ना ७४ ध्वस्त २४ मतिस्फु ५ 'वोत्तरेपु त्रैव चोक्तेषु ८ यदर्थका यदेकार्था : ७७ १४ लोचनपथोपरोधापराविनोन्ध-लोकलोचनकथोपरोधकस्य कारस्य १७ नाभिधानम् नावस्थानम् १८ रतिः ३ मूर्छितः दूषितः १९ सान्तराभ साथ २८ तस्य तस्यापि २९ दावतजा ११ भा यस्येति भस्यति २. मुख्यवृत्त्या मुख्यया वृत्त्या ६ मूढाः पापाः १९ क्रियापर्यायत्वे क्रियात्वे ४ पुनरुक्ती पुनरुक्तार्थी सर्वतोमुखम् तरकारणार्थ १३ दुष्टा धृष्टा १९ त्तस्य पूरणा तपूरणा विवशाङ्गी कथापि ९ वनमिन्द्रकरविप्रसृतं वाहिनी जलधरः कुलिशं २२ द्वयप्रयो ययो २७ त्वेऽवसिते सति त्वे सति १३ वाक्ये दिश्यते पीटा ८० ८ तस्य सर्वतो ९ तरणार्थ " २१ विवशा ६ कथैव ३ वाच्ये ११ दर्शाते २७ र्थीष्टा " ·४ कृताः दृश्यन्तेऽनेकधा हि ते। कृता . दृश्यतेऽनेकथा हि तत् . " " . तस्य तादात् सै तदेव " " नथें गतिः " मम नोर्व " आदानम् विषयो एशेयोन्जीक्यन्ति स्तुवे " " " १३ तादात्म्यात् सै १४ तदेतत् १६ नर्थगतिः २३ न ममोर्य २८ वचनम् ८५ २ विषये २८ जीवयन्ति इव १२ स्तुमो २१ भिन्न २५ निबन्धनमुक्तम् २९ अतश्च ८६ ३ उभयात्मकम् १० सेपे तु तस्य १३ मुख्यवृत्त्या कार्य: १४ आरोपितः १५ बैकमान १६ समानर्वि ४ विन्दुगन्धहस्ति १३ तदतद्विषय ८८ १५ इप्यते १६ र्थाविना १७ निबद्धो धर्मार्थ १८ इत्यं समग २ गिरीगशब्द निवन्धनं ततध उभयात्मके श्लेषकृतस्य गुणवृत्त्या कार्यम् आरोपितेषु " " " वैकं प्र " सामान्यपि कुअगन्धहस्ति अतद्विषय उच्यते र्थविना निवन्धो धर्माद्यः . , आर्थे समा नगशब्द ·५ निपक्षपदापाय चिदर्शना ६ न भवितु " १५ प्रत्यर्थ र्शनापेक्षप्रतिपाद्य तिनिमित्तदर्शना भवितु प्रत्यक्षम् न तावता गतिः श्लेषव्य १७ नैतावता . " १९ मतिः २६ श्लेषाभिव्य ६ स्यावृत्ते .. ९० स्य वृत्ते यः पुनः यत् पुनः " न चेहेवा ९१ " १० न चेदिवा ३ दूरात ७ कश्चित् १४ निरवतारस्य १६ निबन्धनो २१ विशेषणयो सद्योगत्व २५ इत्यत्र चशब्दनिबन्धना व्यक्तिरिति कालात् कश्चन दुरपगाहस्य निबन्धनयोः विशेषयो तद्योग्यत्व अत्र वचनविशेषनिबन्धना व्यक्तिः योगे सति यथा श्लेपयोगे अवगन्तव्यम् पादस्या यते तनुताम् सवृत्तिनि योगे यथा " ९२ २ विशेषयोगे ६ अक्सेयम् ४ पदस्या " २२ येत २६ कुरुताम् १४ ति तत्रा " ९ वावृत्तिनि ति न तत्रा १५ राजितश्रीः १८ द्विक्त २ नाभि ४ द्वितनि राजलक्ष्मीः वृत्त नाभि द्वितयं नि २५ PM ·१० मलिनत्व १२ मृगरूप वर्णन मृगपतिरूप १३ वक्तुम् निर्वक्तुम् । " १७ निष्टं गौरत्वमानसाधर्म्य चैवक्षिक " २. मृताया निष्टं यतो गौरत्वमात्रसायं विवक्षित गताया रेकतरनि निर्देशाभावे प्रविपतिः " " २१ रेकनि २९ निर्देश प्रतिपत्तिसिद्धिः २ प्रतिपत्ति १ येत ५ वृत्तत्व प्रतीति . " " " ८ गोत्रा १५ पतिपदसम्बन्ध १९ त्वाप्रती २७ यातिक्रि यते पिङ्गत्व नहि गोऽप्यत्रा पतिसम्बन्ध त्वप्रती यानकि হয়ঞ্জ तप्रैलोक्य " " " त्रैलोक्य ९ नमत्यगु १० स्पदत्वमस्य १७ पुत्रस्य " " " २१ विभवे १४ प्रेरयिता . १७ पदानामसमासा स्पदमस्य हा पुत्र विषये चोदयिता अर्थतो बसमाना मिव नेष्य रोऽभूत् सिंहांनां मृगाणांची २० मिति नेप्य २६ रोऽसौ ४ न सिंदानां न मृगाणां नवी ·" " " १०० " " ५ त इत्यवाच्य एवासौ । तेन त इति । तेन १२ स्त्रीत्वस्य स स्त्रीस १६ चीप्सा वीप्सा वा १८ मितभा मृदुभा २३ अप्युपै अभ्युपै ४ सहचरौ सहचरशब्दो २७ नामिव नामतीव ६ शोकानलदाहभातेव मदनानलदाहपीतेव २ तु युक्त तुन युक्त १९ ख्यानक्रियाकर्म ख्यापनाकर्म २३ लोके लोके हि १०३ २६ प्रतिसञ्जहार । रहयिप्यति प्रतिसञ्जहार । अत्र नृपतेराकृ- प्टस्यापि बाणस्य यः प्रतिसंहा- रहेतुरेक एव समर्थो नानेकः । तस्य वैफल्यतः । इह तु द्वावु. ती शाब्दश्चार्थश्चेति । अनयोरें- कस्मिन् वाच्ये यद् द्वयोर्वचनं सोऽवाच्यवचनं दोपः यथाहुः-- (पर्यायशब्दो कल्प्यो ह्यपरो है. तुरेकहेतुप्रतिपादिते विपये वर्त- मानः प्रतिपाद्यविशेपाभावाद्।) इति । अर्थतः पुनः प्रतिपाद- नान्न भिद्यत इति । अथ शा. ब्दस्य हेतोरार्थो विषयः तम्य च शरपतिसंहार इति भिन्नवि. पयायेताविति । तदयुक्तम् । तयोः सम्बन्धासिद्धी विषयविषविमा- चसिद्धेः। प्रतिज्ञानिगमनयोश्च यद्वचनं सोऽवाच्यवचनं दोपः। यथा रहयिन्यति ·" " . " " ते सत्यु " " तस्य यां प्रस्तु " १०३ २० व्याप्सिकम्य व्यासस्य २ पुनर्वचनम् तत्पुनर्वचनम् अपार्थक निगमनम् निगमनमित्यपार्थकम् निगमनम् ५ तस्यार्थस्य तार्थम्य ९ पदम् धुरम् १० पिन चंः १३ दीपकः दीपिका १८ हतान्तरम् महान्तरम् १९ सः प्रस्तु 'सोऽप्रम्नु क्रसत्पु २२ तत्र २५ यामप्रस्तु. २८ प यथा पी यथा १०५ २७ त्वेनास्य विशेषणविशेष्यभावः वे नार्थस्य विशेषः १०६ २ घसम्भवा न्धाभावा म्भोजशन्दम्य ८ दवदहनः भयदलनः १८ तत्र प्राधान्या तत्राप्राधान्या १०७ ४ स्ताक्दर्थयारन्योन्य म्तावदन्योन्यं ५ भावाभावात् भावात् ७ वस्तु विद्वान् मस्त्रविद्वान् १९ अर्जुनः अर्जुनः । दोम्सीमन्तितनर्मदेन वपुपा पौलस्त्यदर्पद्रुहः मनुर्वा- छितमेघनादविजयस्तम्यैप ग. त्रुन्तपः। बस्तुतस्ता ५ मत्र मस्य गोचरम् भिः प्रतिपा " " म्भोजस्य " " १०८ ५ यस्तुनस्ता " ८ गोचरः " - १५ भिरूपपा ·२५ " . " ५ म्लिष्टमर्थ १५ मेयक्रमयो ११० ४ नो नार्था .१६ ततोऽर्थ र्शनोचितः २३ नवधारण ७ प्राधान्ये २३ वागविषय " क्लिटमर्थम् मेययो नोऽर्था तथार्थ : र्शगोचरः नवधान प्रधान्येन वाग्विपय (प्राक् ते प्रयुक्तान्तर्गतरेय पदै स्तिदर्थावगतिसिद्धेः रद्रूप तत्प्रगे प्रतीतिपथमव हितेऽपि . ११२ ३ प्राक ६ रत्तत्व २१ तद्भे ९ प्रतीतिमब " ११३ थ्र्य मृतेऽपि " ११४ तेन नानु शों धूमा " " " " . ३ तेनानु ७ र्शोऽग्ने ८ भेदैक १० नहि दृप्त २६ श्वश्याश्च तत्याविनयदोषाशङ्का आभिमतम् ३ प्रत्याय्या ७ तोपक्षेपः ८ दर्शनेनान्यो ११.विशेषाणां हे १४ सिद्धिहे भेंदनैक नहि तत्र दृप्त श्वथ्या च तत्यामविनयदोपगका अभिहितम् प्रत्येया तोपन्यासः दर्शनेऽन्यो विशेपाढे सिद्धो हे प्रतिपत्ति सखी भेनेत्य. " " " . " २० प्रतीति २ सती ४ भेन ता " ·२६ ७ विपा ११ एवेति मिद्धम् २० विषयत्वात् २७ परिराष्टन २८ भाजो भा २९ श्रमपरिपा ९ प्रसिद्धि परिपाय: (एयेति चाच्यन्यतिरिक्तोऽयमोंs नुमानविषय एवेति सिद्धम् विषयमेदात परिचुम्बन भाजोरभा श्रममा प्रसिद्ध तुच्छत्वात् यार्थयारि तमि " ११८ " १४ कृत्वात् " १९ ययारि २२ तस्य भि २८ भितमुप ४ वाच्योऽपि " मितं तदुप " १० भूताः " . १२० २२ चमतीति १२२ १३ प्रतिहतो , खानावृत्तिः २७ रानुगुण्या १२३ ७ स्वान १० जानीयाः १२५ १३ मतिः २५ गरि तन्मन्ध १२६ ६ सुचिरममवत् १३ नुमितिव्यप १८ पोदित २६ भाभाव १२९ २० येत्या ९ अवगन्तुम् १० तुल्याय पाच्येऽपि रूपाः र्थान्तरप्रतीति प्रतिविहितो खानकवतिः रानुकूल्या रणन जानीथाः गतिः मथितं मन्थ चिरतरमभून् नुमितिरिति व्यप णामादित भाविर्भाव वस्यादित्या अभ्युपगन्तुम् भिन्नार्थस्य

·"
"
१३० २८ प्रतियोध्यत
४ सङ्घटनानां
१८. तदभावे सादृश्या
१३२ १३ पावगमः
“१८ परास्तान तन्मूला पदवा-
क्यप्रकाशता।
२३ वाच्यस्य
२५ नुरणन
७ दविवक्षि
२९ कन्दर्पायार्पणम्
१३५ ६ वारितान्य
१३६
२ रसादि
३ सम्पादने
प्रतिपद्य निबोध्यत
सघटनादीनाम्
तद्भावे सम्बन्धाय
पनियमः
प्राकृतत्वान्न तन्मूलादेवार्थप्रकार
शता।
व चास्य
नुकरण
द्विवक्षि
कन्दर्पायासमर्पणम्
अवधीरितान्य
रसाभि
सम्भावन
"

·यक्तिविवेकस्य श्लोकानुक्रमणी । ७४ ८८ १३. ९४ ११४ ४८ १०४ १०० " १२९ ८७ भक्त्या पर . अक्षराणामका अंगाधापार अङ्कुरितः कोर अलीभिरिव अतिगम्भीरे अत्ता एत्थ णि अत्यन्तपरिणादि अत्युच्चपदा अप्रेलर्लोचन अथ भूतानि अथाइराजा भनिराकृत अनुरागवती अनुरागवन्त अपरागसमी अमिवाञ्छितं अय जनः प्रद्यु अय मन्दद्युतिः भयथार्थक्रिया भयाचितारं अलकालिकुला भलिभिरमन भवगच्छति मूढ अवन्तिनायो • भवन्भ्यकोप ७६ १३३ आः किमर्थ आच्छादिना आत्मा जानाति आभोगिनेत्र आलानं जय आलिङ्गनाद आलोकमार्ग आहूतेपु विह इयं गेहे लक्ष्मीः इह चटुलतया इह विबुधगज ईसाकलुसस्स उक्खअदुमं व उचिणुमु पनि उत्काम्पिनी भय उत्तिष्ठन्या रतान्ते उत्फुल्लकमल उदन्वच्छिन्ना उदितवपुषि उद्योगः करि उन्नतः प्रोल्लसद्धारः उपपमं ननु उपोढरागण उमावृषाही उवाच दूतः उपसि विगलिता कासिताप ऋजुतां नयत: एमेम जो एवं वादिनि एपमुजो मन्त्रिमुख्यः १.७ . ८० ८ ४४ भवमि तदव १२३ भवीयरहति असमपिमं वि असी मचुम्बि अल्युतरस्या भरत्युग्नते सुर ७ ५८ ·' गुर्वथमधी प्रामेऽस्मिन् प्रीवाभाभि १२१ घृणी कर्णः . ७ . ६२ ८१ माफुभी मुसानि कमलमनम्भसि झ्यासि शमिन् फरकलित करिकलभ कर्तुमक्षमया कला च सा कान्ति फस्स पण हो। कहणाम ण काचो मणिः शाचिन् कोणी चातय फेवता भाव्यकाञ्चन धारणगुणानु फाय्यस्यात्मा काव्यात्तत्त्वा सिंक्रमिष्यति कि लोभेन किं हास्येन किमानेनायत किमपेक्ष्य कुतालीभिः पुन कुवर कुर्वनामुन ७८ घकासितं चार चन्दनासक बन्दमऊएहि चन्द्र गतापम बापाचार्य वादना धपु धुम्बने विपरि छायामपास्य जगतः पितरों जडाकाण्डोर जनको जनको जनरजात जयति जगत्रय जयति निशापति जयाशा यन्न जा एजवणु जुगोपात्मान इयोतीरसाश्म ज्योलापूर झटिति कनक तं कर्णमूल Y७ ६८ " ५१ ३४ ५२ . १२६ कुसुमः कृत ४८ कृपामड ६२ कृतवानास करयेन्दावर क्षिप्ती दस्ता . १०२ 1 मुग यदन्तः মামা रा येऽभ्युग्रवल सामेव जल सलतो सत्ता गअणे चमत्त गान्तो महिषाः त जिगीषु त ताण सिरि तं विलोक्य ततो -तदन्वये तदमृत सदयितय तक यदि तनुन्दरम तपस्विभि १० ६२ ·तपेन वर्षाः ९ तप्ते महा १०१ ४८ तमभ्यनन्दत् तरङ्गय दृशो ९८ ४२ तय फण्ठासृजा नष कुमुम तंय प्रसादा तव बदन द्विषतामु द्विपद्वधू धात्रा स्वहस्त धैर्येण विश्वास्य न केवलं यो नर्नु सर्व एव ननु साधु कृत नवचन्द्रिका नवजलधरः नाथे निशाया निश्वासान्ध निग्रहात् स्वमु निद्रावशेन निम्नमुनतमय १०६ तस्य प्रयातस्य तस्या धौता १०१ १२३ १३१ तो जानीयाः ताताजन्म ताला जाअन्ति तीर्थे तदीये तृप्तियोगः तेनावरोध ते हिमालय प्रासाकुल: ७३ नियता लघुता ५ १२९ त्वक् तारवी १ ५. ७४ त्वत्कीर्ति स्वष्टः रादा दत्तानन्दाः दलत्कन्दल दशपूर्वरथम् दिने दिने सा दिव यदि दिशि दिशि दुःखाभित दुमन्त्रान्न इडतरनिबद्ध • सा दग्धं देआ पसिन देव्यायातम्मि देशः सोऽय प्रविनमादि दये गर्न निरीक्ष्य संरम्भ निर्धातोः निर्याय विद्या निर्घटेऽपि वहिः निवार्यताम् निशि नान्तिक न्यकारो वय पतिते पता पतितोत्पतितः पत्ता णिअम्ब पत्युः शिरचन्द परिपाति परिहासरतिः पशुपतिरपि पातु वस्तारका पृथ्यि स्थिरीभय पृथ्वीपाल पोलस्वः स्वयमेव प्रकटकुलिन प्रजानो पिनया प्रतीक्ष्य प्रता १ . १०४ ·४ ४. ४८ प्रतीयमानः पुनः प्रदक्षिणाक्रिया प्रभवति च प्रयच्छतोचः मानु धनरपि १३२ यदुवाच न तन्मिभ्या यमिन्द्रशब्दार्य यशोऽधिगन्तुं यस्य प्रकोप यस्यावमय या धर्मभास या निशा सर्व यान्त्या मुहुर्वलित यावदर्थपदा प्राप्तधीरेप प्राप्तावेकरथा चंहीयांसो बभूव भस्मव ३. येन ध्वस्त १३ ११२ येन स्थलीकृतो ये नाम पेचिदिह येनालकृत यो यत्कथा ६६ योऽविकल्प रक्तप्रसाधित १० रम्या इति प्राप्त रहयिष्यतित राज्ञो मानधनस्य ९८ रामस्य पाणि २९ " बिभ्राणः शक्तिम् भक्तिप्रह भम धाम्म भाति सित्तभूति भुक्ते सदा श्राद्ध भो लफेश्वर! मत्तता दयित मनामि कौरव मदिरादवपान मधुकरैरप मधुध ते मन्मथ महदापे पर 'महीभृतः पुनवतोऽपि मा धाक्षीन्मा मा भवन्तम् मिय्यैतन्मम मौलित यदभि मुग्धः कि कि य समेल्य यः स्थलाकृत यः सर्व कति यलोपामी यत्तर्जित ययभाव यदधरदल यदा हा पदा पदाहि .६० " " . ५७ रामेण प्रिय रामे तटान्त राहुस्त्रीस्तनयो रुदता कुत एव रुरुचे हिमाचल रेणुरकविलिप्ता लक्षीकृतस्य लची दुहिओं लाक्षागृहानल लावण्यकान्ति लावण्य सिन्धु वय मह वि घरे कृतध्वस्त वर्ण. पतिपयः पञ्चायन्ते पाच्यवचिश्य ९७ ३३ " ७४ ·व्यक्तिविवेकव्याख्यानस्य श्लोकानुक्रमणी । ... "२३ ४५ २४ .... .... अप्राकृतस्य অমূল: आचार्यो मे इन्दीवरं यद् उत्खातद्रुम उत्सवाय उदन्वच्छिन्ना कल्याणानाम् क्षान्तं न क्षमया क्षामाङ्गायाः क्षत .... ४१ २३ २१ .... दिलीप इति दृष्टि मृत द्रविणमापदि न केवलं यो नमोऽस्तु ताभ्यो निर्याणभूयिष्ठम् . पादाहतं यदु पुन्देक्षोः परि पूर्णः शशाङ्का प्रजानामेव मसूणचरण मीलितं यदमि यः कल्याण येषां तास्त्रिदशे ये सन्तोष २२ २३ २० ४५ .... " चकोर्य एच ४७ .... ३४ २२ २१ २० २४ .... .... जुगोपात्मानम् तत् पातु चः तपेन वर्षाः तस्मादजायत तस्याः शलाका तात! त्वं निज तीर्थे तदीये त्वमेवेसीन्दा २३ २२, यो यो यं यम् यो यः शस्त्रम् .... स मेदिनी हेम्नां भारशतानि २० ·. पृष्ठम् पतिः ८ ९ २८ FREE FREE: " २० ८. ८४ २८ शुद्धिपत्रम् । . अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पतिः अशुद्धम् शुद्धम् स्कृ तु नक्के नरस्त णक्षा क्षणा सा स कि मेया माना स्यरा स्यास खे। य स्वेय चप चनप ति। 'स ति, 'स १ मर्शः मर्शः ति । त तित २ ब्धो न्धो पो प्यो पिश पिश २६ रसा र:मा मात्र मप्रा धी दी स्ती हस्ती स्य स्यैव २४ धो था लशेः २७ छन्द शो शे क कु गोर्य गीय वन सन्व ताना तार्थिना वि मु मु का तृवं दृष्य को यद् १०७ यय यन मुतेन स्वतंय स्ती स्तदी प २६ मु २८. ड १२५ ३० " १२५ लाम्मल शि २ ८७ ३. २७ ८८ " लेशः " " ४४ ८ १० ४८ २१ ई " १८ " 1 " स २४ स .. ३ सान् रणः तिदि रणं भानु नो, भावानु २७ " जा