·No text on this page.

·॥ श्री. ।।
Home-man
FARAN
GORIEDO
।। श्रीमते रामानुजाय नमः ॥
श्रीमन्महाचार्यप्रथमदासपीनिवासाचार्यप्रणीता
यतीन्द्रमतदीपिका
विद्याभूषणतिरुनांगूर प्रतिवादिभयङ्कर श्रीमद्-
अण्णङ्गराचार्य
विरचितया लघुर्तिकानाम्न्या व्याख्यया समन्विता ।
व्याख्याना-
श्रीकेशवदेवशास्त्रिद्वारा वृन्दावनस्थश्रीरङ्गनाथमुद्रणालये
मुद्राप्य प्रकाशिता विजयताम् ।
श्रीरामानुजजयन्ती ६५६
सन् १९७६
म० २०३३ वै० शु० पञ्चमी
प्रथम सस्करण १००० प्रतयः
मूल्यं ९०५)३० पैसे
प्रेषणव्ययः
पृथक

·प्रकाशक- व्याख्याता-विद्याभूषण निम्नागर प्र) भ० अग्णंगराचार्यः, विद्वान स्वामी श्रीमङ्गजी मन्दिर, वृन्दावन ( मथुरा) उ० प्र० प्रथम सस्करण १००० प्रतियः मूल्यम् रु० -१० नये पैसे प्रेषणव्यः पृथक् । - मुद्रापक:- श्रीकेशवदेव शास्त्री श्रीरङ्गनाथ प्रेस तन्तासन ·॥ श्रीः ।। ॥ श्रीगोदारङ्गमन्नारदिव्यदम्पतिभ्यां नमः ।। ।। श्रीमते रामानुजाय नमः ।। * अभिनन्दनम् ★ अभिनवव्याख्यालकृत श्रीमद्यतीन्द्रमतदीपिका प्रकाशन- मवलोक्य प्रमुदितान्तरडा अभिनन्दयामस्तावत्प्रकाशनमे- तत् । श्रीभगद्वामानुजमुनिपतितं विशिष्टाद'तदर्शनमार्षव्या- ख्यानानुसारि विना मिथो विरोधेन सकल तिवाक्याना स्वरससिद्ध मुख्यमर्थमुपपायत वय्यन्तवृद्धेस माद्रियमाण वेदान्तप्रस्थानेषु विशिष्ट स्थानमवतीत्यपरोमिद नोपपाद- नान्तरमझते । विशिष्टाद्वैतदर्शन ग्रन्थेषु प्रविविक्षुभि. प्रथम- मध्येतव्यमिदं प्रकरणं यतीन्द्रमतदीपिकासमाख्यातं विलस- तीति चामुक्तिसिद्धम् । एतस्य चाभिनवामिमा व्याख्यां नाम्ना लघुवतिका निर्माय श्रीस्वामिपादेर्महदुपकृतं श्रीवैष्णवसमा- अस्य कृते । इयं च व्याख्या मूलवाक्याना समन्वय प्रतिपाद- यन्ती मूलग्रन्थमृदाशयाविष्करणप्रगल्भा लघुकायाऽपि गरी- यसी विषयतः उपादेया वर्तते नितराम् । माशास्महे च मङ्ग- लानि सव्याख्यानतग्रन्थमधील्यादितस्सातव्युत्पत्तयः श्रीमा- प्याद्यध्ययनाधिकारिणो भवन्तो भयासुस्तत्वजिज्ञासवस्तत्व- ज्ञानसहरणामृतसलक्ष्मीभाष क्रमेणेति ॥ श्रीरङ्गजी मन्दिर श्रीगोवर्धन रङ्गाचार्यः वृन्दावन, ६-५-७६

·॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥
शेषावतार श्रीभाष्यकार श्रीरामानुज स्वामी
तस्मै रामानुजर्याय नम: परमयोगिने ।
य श्रुतिस्मृतिसूत्राणामन्तवरमशीशमत् ।।

·॥ श्रीरस्तु ॥ * श्रीमते रामानुजाय नमः * विद्याभूषणानां तिरुनांगूरप्रतिवादिभयङ्कराचार्यचरणानां व्याख्याकृतां संक्षिप्तजीवन परिचयः NAR श्रीवादिभीकृत् कुलवारिधीन्दं कृष्णार्यसद्देशिक पुत्ररत्नम् । विद्वद्वरिष्ठं सुगुणाभिरामम् अण्णङ्गरायं गुरुवर्य मीडे ।। श्रीयतीन्द्रमतदीपिका व्याख्यातृ णा श्रीस्वामिपा- दानां जन्माभूत् दक्षिणभारते चोल मण्डले तिरुनांगूरित्यभि- ख्याते दिव्यदेशे सौरमानेन परिधावी नामक संवत्सरे सिह- ·६ ] संक्षिप्तजीवन परिचयः मासे कृष्णद्वितीयायां (सन-१९७२ आगस्तमासे)। गर्भा- ष्टम एव श्रीमत्पितृचरणरुभयवेदान्ताचार्य विद्वद्वर्यैः शम- दमादिनिखिलात्मगुणपरिपूर्णैःश्रीकृष्णमाचार्य गुरुभि रुप- नीता पञ्चसंस्कारसस्कृताश्चेमे श्रीमत्पितृ चरणाना चरण- सेवायामेव तत्परास्तत्सन्निधावेव दिव्यप्रबन्ध रहस्यग्रन्थभग- वद्विपयादि साम्प्रदायिक ग्रन्थानधीतवन्तः। श्रीभगवद्रामा- नुजाचार्यवतारधन्यायां श्रीभूतपुर्यां परमपवित्राया दिगन्त- विश्रान्तकीर्तीनां विद्वत्प्रकाण्डानां श्रीमदासूरि महा (श्रीमद्रा- मानुजाचार्या)स्वामिपादानां पादारविन्दयुगलपरिसरे द्वादश- वर्षपर्यन्त परिचर्या रता भूत्वा तेषामेवासीम कृपया न्यायव्या- करणमीमांसावेदान्तशास्त्रेषु पूर्ण पाण्डित्यंचाधिजग्मुरेते ॥ मद्रासयूनिवर्सिटोपरोक्षासु न्यायव्याकरणयोः प्रथमश्रेण्या समुत्तीर्णा इमे शिरोमणिबिरुदं प्राप्तवन्तः । दिगन्तविख्यात परमहंसपरिब्राजकाचार्यः श्रीमन्नारायण जीयर स्वामिपादै श्चोभयवेदान्ताचार्य पदवीदानेन संमानिताः । पण्डितमण्ड- लीतश्च बिद्याभूषणत्वेन समादृता.। श्रोभूतपुर्यामेव वर्ष- द्वयं यावदध्यापकपदंसस्कृतमहाविद्यालयेऽधिष्ठाय गुर्जरदेशे वडतालनगरे श्रीस्वामिनारायण सस्कृतमहाविद्यालये च पञ्चविंशतिवर्षाणि यावत् प्रधानाचार्य पदमलमकार्षुः । श्री- स्वामिनारायणसम्प्रदायस्थाश्च बहवः साधवो महात्मानः श्रोस्वामिपादानां सन्निधौ सामान्यविशेषशास्त्राण्यधीत्य न्या- यवेदान्तादिषुतीर्थाचार्य परीक्षासूत्तीर्णाः विलसन्तितराम् । अथ च श्रीरङ्ग क्षेत्रे वर्षद्वयं यावत् श्रीभाष्यादिकमध्या- प्यायोध्यायां श्रीरामानुजवेदान्तमहाविद्यालये प्रधानाचार्य- पदेवर्षद्वयं स्थित्वा प्रथितानुभावा. सन्तः सांप्रत वर्षपञ्चकत. श्रीमति वृन्दावने श्रीरङ्गमन्दिरे उभयवेदान्दादि सद्ग्रन्थ ·संक्षिप्तजीवन परिचयः [ ७ सदा प्रवचन निरता विराजन्ते ॥ श्रीस्वामिपादानां दक्षिणभारते वहवः शिष्या जिज्ञासवः सन्त्युपदेश काङ्क्षिण: । अथापि औत्तराहाणा श्रीवैष्णवानां भाग्य भूम्ना साम्प्रतं वृन्दावने कृत निवासा योग्यान् छात्रान् बहून् वेदान्तशास्त्रे पूर्णप्रज्ञान विदधतः श्रीरङ्गमन्दिरोयशिक्षाप्रचार विभागमुग्वेन श्रीसम्त्र- दायतत्त्वार्थप्रसारण कार्ये व्यापृत्ता. श्रीरङ्गलक्ष्मी सस्कृता- दर्शमहाविद्यालये वेदान्तशास्त्रसम्प्रदायविषयेषु मार्मिकप्रव- चनद्वारा अनन्त सन्देश श्रीवैष्णसम्मेलनादि पत्रिकासु मह- त्त्वपूर्ण लेखप्रकाशनद्वारा च श्रीसाम्प्रदायिक विषयेषु विश- दप्रमितिमुपजनयन्तः श्रीवैष्णवमतप्रचारकार्ये जागरूका: विलसन्ति । श्रीस्वामिपादैः प्रणीत सिद्धित्रयस्य सिद्धाञ्जन नामक व्याख्यान विद्वद्गोष्ठया प्रथितं वर्तते ग्रन्थ- रत्नम् । तस्य च मुनर्मुद्रण कारणोयं वर्तते । अन्येच कति- पये ग्रन्था श्रीस्वामिपादै. विरचिताः मुद्राप्य प्रचिकाशयि- षिता:-ब्रह्मसूत्रादर्शः, श्रीविष्णुसहस्रनाम विवरणं, श्रीगद्य- त्रय विवरणं, तत्त्वमुक्ताकलापश्लोकाना विशदव्याख्या चेति । श्रीमद्रामानुजीयदशश्लोकी च श्रीस्वामिपादविर- चिता सक्षिप्तहिन्दी विवरणेन सह प्रकाशिताऽस्ति अनन्त- सन्देशे, तस्या: निजभाष्यसमाख्याता व्याख्या श्रीस्वामि- पादैरेव विलिख्यते सांम्प्रतम् शास्त्रार्थ विचारपूर्णा । सा चा- चिरात् प्रचिकाशयिषिता ॥ दशश्लोकी चात्र समायोजिता। यतीन्द्र मतदीपिकाव्याख्यानप्रकाशनमद्य सञ्जातं भगवत्- कृपया। वेदान्तादिशास्त्रेषु दासस्य यज्ज्ञान वर्तते, तच्छ्री स्वामिपादानामेव निस्सीमकृपाफलम् । पञ्च विद्यार्थिनः श्रीरामानुजवेदान्ते आचार्य परीक्षायां समुत्तीर्णाः प्रथम- श्रेण्या सुयोग्याधिकारिण. कृताः श्रीस्वामिपादैर्वर्षचतुष्टये । -

·८ ]
सक्षिप्तजीवन परिचयः
अन्येषां च वेदान्त शास्त्राध्ययनं प्रचलत्येवश्रीसन्निधौ ।
जीवन चैतेषा शास्त्र विचारेणाध्यात्मचिन्तनेन साप्रदायिका-
र्थतत्वव्याख्यानेन चौतप्रोत वर्तत इति महदिदं सौभाग्यम् ।
प्रार्थयामश्च श्रीगोदारङ्गमन्नार भगवतश्चरणकमलसन्निधौ
श्रीस्वामिपादाना दीर्घायुरारोग्यश्वर्यसमृद्धि साञ्जलिबन्धम् ।
श्रीसम्प्रदायसेवा श्रीस्वामिद्वाराऽव्याहताऽनारतमनु-
वर्तेत ॥इति।।
यत
सवत २०३३ वैशाख
शुद्धपञ्चमी
श्रीरामानुजजयन्ती
४-५-७६
श्रीस्वामिचरणान्तेवासी
व्याकरणवेदान्ताचार्य
भागवतरामानुज श्रीवैष्णवदासः
श्रीरङ्गजीमन्दिर वृन्दावन

·॥ श्रीरस्तु॥ ।। स नो देवः शुभया स्मृत्या सयुनक्तु ।। ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ।। नमश्चास्मद्गुरुपरम्पराभ्यः * प्रास्ताविकम् * प्रमाणं च प्रमेयं च प्रमातारश्च सात्त्विकाः । जयन्तु क्षपितारिष्ट सह सर्वत्र सर्वदा॥ १-व्याख्यान प्रस्ताव:- । श्रीमन्तो नानाशास्त्रपरिश्रमनिर्मलीकृतधीविलासा वेदान्त विद्यारसास्वादलोलुपा विद्वत्तल्लजा वेदान्ताध्यापकाध्येतृमहाभागा- स्सुहृन्मणयश्च ! विशिष्य श्रीमता मनः प्रमोदनाय साम्प्रत श्रीमद्यती- न्द्रमतदीपिकाया व्याख्यामेना प्रणीय नयाम.प्राकाश्यम् । बहुशःप्रबन्ध- मेनमध्यापितवता मनस्यस्माक समभूद्विचारः, अधीतसामान्यशास्त्रत्वे सत्यनधीतवेदान्तत्वलक्षणबालत्वयुजा वेदान्ततत्त्वमधिजिगमिषणा- मद्वैतवेदान्तस्य वेदान्तपरिभाषावद्विशिष्टाद्वैतवेदान्तस्य प्रथम प्रवेश- द्वारभूतस्य ग्रन्थस्यास्यातिस्फुटार्थकातिरिक्तसर्ववाक्यविवरणात्मा विष- मस्थले तत्र तूत्र समुचितपदसमन्वयपदार्थवर्णनमुखेन निगूढविवक्षिता- र्थाविष्करणचणा च व्याख्या काचन लध्वी सरसा विधेयेति । सहज- कृपामूलकभगवत्प्रेरणाविशेषेणैषविचारस्सम्प्रति समजनिमूर्तः। मास- द्वयान्तराल एव लघुवर्तिकानाम्नी व्याख्या व्यरच्यत । रामानुजवेदान्त- शास्त्रिपरोक्षादिषु पाठ्यग्रन्थोऽयं साम्प्रतं जातो दुर्लभः। अताम्यश्च बहवः छात्रा एतद्ग्रन्थालाभेन । आशास्महेतरा यत् तेषा कृते व्या- ख्यास हितोऽयं ग्रन्थो महान्तमुपकारमातनुयादिति । शास्त्रार्थ विचार- धारा तु ग्रन्थेऽस्मिन् ग्रन्थका विशिष्य न समादृता । यतो ह्येन सिद्धा- ·१० । प्रस्तावना न्तपारिभापिकपदार्थप्रतिपादन सिद्धान्ततत्वार्याधिगमन चाधिकृत्यैव ग्रन्थकृतामिय कृति । तत्पद्धतिमनुसरद्भिश्चास्माभियाख्याने मूले निरूपितानामर्थानामपेक्षित सयुक्तिकप्रमाणवचनोदाहरणे विशिष्य दत्ता दृष्टि. । प्रौढ ग्रन्थतः शास्त्रार्थ सरणिस्तु ज्ञेया। २-मूलग्रन्थपरिचयः-- अय च श्रीविशिष्टाद्वैतवेदान्तप्रकरणग्रन्थो भगवानिव श्रीवासु- देव दशावतारघटितमतिको विराजते । भगवतो ह्यवतारा रक्षणाय सता तव्हामभवायाभवन सज्ज्ञान धर्मप्रवर्तनाय च । तथैवात्रत्या अप्यवतारा. सत्पक्ष रक्षण नत्प्रतिपक्षिपक्षनिरसन तत्त्वत्रय भक्ति प्रपत्ति- लक्षण तत्वहित प्रवर्तनाधिकृता बिलसन्ति । अत्र च मुख्योविभागो द्विधा~-प्रमाणपरिच्छेद प्रमेयपरिच्छेदश्चेति। तत्राद्योऽवतारत्रयात्मकः क्रमश प्रत्यक्षानुमानशब्दप्रमाण निरूपणप्रवृत्त.। वेदवेदान्तार्थ धर्म- तत्त्वे ज्ञानसिद्धि प्रेप्यता निरुक्त प्रमाण त्रयमेव सुप्छु वेदितव्यमित्यनु- शिष्ट मनुना-'प्रत्यक्ष मनुमान च शास्त्र च विविधागमम् । अय सुवि- दित कार्य धर्मसिद्धिमभीप्सना ।। इति । धर्मसिद्धि -वेदार्थज्ञानसिद्धि । त्रिविधमेव प्रमाण निदिष्ट कापिलैगग्यन्येपा त्रिवेवान्तावमभिप्रेम 'दृष्टमनुमानमाप्तवचन च मर्वप्रमाणमितत्वात् । त्रिविध प्रमा गमिष्ट प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि ॥' ( सा० का०) इति । ग्रन्थेचास्मिन् प्रमा- णान्तराणां प्रत्यक्षादित्रिके यथायथमन्तर्भावो वणित । यथा-प्रथसे- ऽवतारेऽनुपलब्धेः प्रमाणान्तरतानिरस्ता! उपमानार्था पत्त्योश्चान्ता- वोनुमानादौ वणितो द्वितीयेऽवनारे। सम्भवैति ह्ययोरपि अनुमानशब्द- योरन्तर्भावोऽभिमनो ग्रन्थकर्तु । ! - ३-प्रथमावकारस्नुख्यविषय:- ज्ञानाना स्वतः प्रामाण्य ( प्रमाकम् ) इति वेदान्तिन. । प्रमा- णानि [ मर्गनो यथावस्थिनवस्तुग्रहणार्थमेव सङ्कल्पिता न । क्व- चित् पुनर्दोषवशात्तेया सगय भ्रान्निजनकत्वम् । अत: स्वतः प्रामाण्य ज्ञानाना, परत श्वापामापमिति साधीयानय पक्ष.। मीमांसक सम्मत चैतत् । श्रीशालिकनाथ मिश्रेण प्रकरणपञ्चिकायास्तृतीयप्रकरणे नयवी. थीनामके यथार्थ सर्वविज्ञान'मिति गुरूणा ( प्राभाकराणा) मतं निरूपितम् ॥ अत्र प्रत्यवतिष्ठन्ते ताकिका:-परत एव प्रामाण्य ज्ञाना- ·प्रस्तावना [ ११ नाम्, अप्रामाण्यवत् । प्रयोगश्च भवति । यथा-प्रमा ज्ञानसामान्यका- रणातिरिक्तुकारणजन्या ज्ञानविशेषत्वात् अप्रमावत् । अप्रमा हि दोष- जन्या । तथैव प्रमा गुणजन्या मन्तव्येति ।। तान् प्रति ब्रूम -प्रयोगेऽत्र सिद्धसाधन दोष. । ज्ञानसामान्यहेत्वतिरिक्तदोषाभावप्रयोज्यत्वस्य प्रमात्वेऽस्माभिरप्युपगमात् । तादृशभावहे तुजन्यत्व माध्यते चेत्, ती- प्रयोजकत्व हेतोः । अनुकूलतर्काभावात् । दोषाभाव म्यैव प्रमात्वप्रयोज- कत्वेलाघवमिति प्रतिकूलतकंपराहतत्वाच्च भवत्तकम्येति । निर्विकल्प- कस्यापि सविशेषविषयकत्वमिति प्रतितन्नार्थश्च प्रथमावतारे निरू- पित । तथा भ्रमस्थले सत्ख्यातिरिति च समर्थित तत्र । द्रव्ये द्रव्यान्त- राशसद्भाव. शास्त्रीयपञ्चीकरणप्रक्रियासिद्धः, प्रतिनिधिविधेितदुपपा- दकन्यायसिद्धश्च । सदृशस्यैव प्रतिनिधित्व युक्तम् । सादृश्य च तदीया- शसद्भावत.। 'तदेव सदृश तस्य यत्तद्रव्यैकदेशभाक्' इति न्यायात् । अभाषिषत च भगवन्तः श्रीभाष्यकृतः 'सोमाभावे च पूतीकग्रहण श्रुति चोदितम् । सोमावयवसद्भावादिति न्यायविदो विदु' इति । प्राभाकर- भ्रान्तिस्थलेऽख्यातिरुच्यते । विशिष्टविषयक ज्ञानाभाव इति यावत् । इदैरजतमितिग्रहणस्मरणयोर्यथार्थयोर्दोषाद्भदाग्रह एव स्वरूपतो विष- यतश्च रजतव्यवहारहेतुरिति तेषा वादः । तेषा मते भ्रान्तिस्थले रजत पश्यामीत्यनुभवविरोधः । सिद्धान्त्यभिमते सत्ख्यातिवादे च निरुक्तानु- भवस्य स्वरसत उपपत्तिः । पुरोतिनि रजता शस्यसत एव ग्रहगात् । । प्रसङ्गादत्र वाद्यान्तर सम्मताः ख्यातीः पर्यालोचयाम. योगा- चारमते आत्मख्यातिः । विज्ञानमेवात्मा वासनादोषान्नानार्थाकारण भासते इति । अत्रधदाम. । अर्थभेदमन्तरा निराकारज्ञानवैचित्र्य दुरुप- पादम् । ज्ञानेस्वाकारसमर्पकत्व विषयत्वमिति हि सौगताना परिभाषा। कि च वासनाऽपिनस्थिरा तैरुपगता। क्षणिकस्य पूर्वज्ञानस्यैव वास- नारूपस्योत्तरज्ञानहेतुत्वे घटाकार ज्ञानसन्ततौ वर्तमानायां पटाकार- प्रतीतेरनुपपत्तिः । किञ्च ज्ञानस्यैवार्थाकारत्वे समूहालम्बने ‘इमे नील- पीते' इत्यत्रै कस्यैव ज्ञानस्यविरुद्धाकारद्वयवत्त्वप्रसङ्ग । अतो ज्ञानज्ञे- यज्ञातृणा वास्तविको भेदाऽबावितप्रतीति सद्धो नापलपितुं शक्य इति । माध्यमिकाना मतेऽसत्ख्याति । अर्थवत् ज्ञानमप्यसदेव सवृत्याख्यदो- षात्सदिव भिन्नमिव च भासत इति तदाशयः। एतन्मतमपि न समी- चीनम् । असतो भानस्वीकारेऽलोकस्य नरशृङ्गादेरपिभानप्रसङ्गात् । सर्वशून्यत्वस्यामाधकप्रमाणाभावेन तैः साधयितुमशक्यत्वाच्च । सर्व ·१२ ] प्रस्तावना सर्वदा सर्वत्र सर्वथानास्तीति निरुपाधिके निषेधे वदतो व्याधात.। वदतः स्वस्यैव मत्त्वात्। अत्रेदानीमिद नास्तीति सोपाधिके निषेधे साध्यमाने च देशान्तरादौ वस्तुनः सद्भावः सिद्ध एवेति । अन्यथा- ख्यातिस्तार्किकाणा भाट्टानां च । तन्मतेऽपि सादृश्यादुपस्थितस्यैव रज- तस्येदमिति पुरोवतिनिउपनीतमर्यादया भानस्वीकाराद्रजत पश्यामी- त्मनुभव विरोध । मायावादिना मतेऽनिर्वचनीयख्यातिः । तत्रेद प्रतिवक्तव्यम् अनिर्वचनीय वस्त्वनिर्वचनीयत्वेनभासते आहोस्विनिर्वच- नीयत्वेन । नाद्यः कल्प । तथासति रजतादेर्व्यवहारस्यायोगात् । अन्त्ये च कल्पेऽन्यथाख्यातिरेवेति । किञ्च प्रतीतिबाधाभ्या सदसत्त्वे एव कुतो न सिध्येताम् । विरोधादिति चेत्तुल्य सदसद्विलक्षणत्वेऽपि । परस्पर- विरोधे हि न प्रकारान्तरस्थिति'रिति न्यायात् । एव वादान्तरेष्वसा- मञ्जस्य दर्शनात्सिद्धान्त्यभिमतः सत्स्यातिवाद एव समादरणीय इति ग्रन्थकृदाशयोऽत्रव्यक्तः प्रतीयते । अ- ४-द्वितीयाव वतारसार:- द्वितीयेऽवतारेऽनुमानप्रमाण निरूपितम् । प्रसङ्गाचा सिद्धिविरो- धानकान्त्यबाधसत्प्रतिपक्षाः पञ्च हेत्वाभासाः ( हेतुदोषा.) निरू- पिताः । अत्यन्तातीन्द्रियस्याप्यर्थस्य साधकमनुमानम्, केवलव्यतिरेकि च लिङ्ग तार्किकैरभ्युपगतम् । तदुभयविषये समीक्षाकृताऽत्रावतारे । अत्रापि किञ्चिद्रूमः । पृथिवी इतरभिन्ना गन्धवत्त्वात् यन्नैव तन्नैव यथा जलादीति केवलव्यतिरेकि कथ्यते ताकिकै.। अत्रोच्यते । यथा पक्ष मात्रवृत्ते रसाधारणस्य हेतोरसाधकत्व शब्दो नित्यः शब्दत्वादित्यादे.। एव केवलव्यतिरेकिणोऽपि । सपक्षान्वयविरहात् । यदि पक्ष एव साध्यान्वयग्रह इष्यते । तो साधारणेऽपि तथा कि न स्यात् । अतएवा साधारणानकान्तिके केवलव्यतिरेकिणोऽपि समावेशः स्थापितो न्याय- परिशुद्धौ। किञ्च केवल व्यतिरेकिणि अनुमानात् पूर्व साध्य क्वचित् प्रसिद्ध वा नवा । नेति चेत्साध्या प्रसिद्धिः । आद्ये कल्पे पक्षे चेत् सिद्ध- साधनम् । पक्षभिन्ने चेत् नत्र हेतोः सत्त्वेऽन्वयित्वम् । असत्त्वे चासा- धारण्यम् । ननु केवल व्यतिरेकिणोऽनङ्गीकारे लक्षणस्य ब्यावर्तक- त्वादि नस्यादति चेन्न। अन्वयिविधयैव तत्सम्भवात् । यथा सा गौरिति व्यवहर्तव्या, अश्वादिभिन्ना वा सास्नावत्त्वात् यथा मदीया गौरिति । यथावाद्र तेघृते पार्थिवत्व जलीयत्वसन्देहे इद पार्थिव गन्ध- ·प्रस्तावना [ १३ वत्त्वात् कुसुमादिवत् इति । दृष्टान्ते चेतरभेदव्यवहारौ लोकत एव सिद्धौ। सन्दिग्धस्थल एव हि न्यायप्रवृत्ति.। एकव्यक्तीश्वरलक्षणेकथम् उच्यते। तत्र शास्त्रत एवेश्वरस्येतरव्यावृत्त्यादिसिद्धेः कृत व्यतिरे- किणा । ईश्वरत्वेन शङ्कितेषु चानीश्वरेषु केषु चिदीश्वरलक्षणव्यतिरेके- गेश्वर भेद साधनत्वन्वय्येवेति। अनुमानेनात्यन्तातीन्द्रियोऽशरीरःकर्ता न सिध्यति । सावयवेषु कार्येषु शरीरिकर्तृकत्वेन कार्यत्वस्य व्याप्तेर्घटादिषु दृष्टतया मह्यादौ सावयवे कार्येऽपि सिषाधयितकत्रशरीरत्वविरुद्ध कर्तृ शरोरित्वा क्षेपकत्वाद्विरुद्धत्व हेतो.। अभिमतमिद मीमासकाना- मपि। उक्त च मानमेयोदये नारायणीये भाट्टप्रकरणे बाधको हेतुविरुद्धो विशेषविरुद्ध इति द्विधा। साध्यविशेषस्य विपरीतविशेषेण व्याप्तो विशे- षविरुद्धः । यथा क्षित्यादिक सकर्तृक घटवदित्यत्र साध्यस्य क्षित्यादि- कर्तु रशरीरत्वं नाम विशेषोऽभिमतः। तस्य विपरीतेन शरीरित्वेन व्यप्त घटादिषु कार्यत्व दृष्टमित्यशरीरत्वस्य बाधक भवतीति । अतो नैकान्ततोऽनुमानेनात्यन्तातीन्द्रियार्थ साधनसम्भव इति । विषयोऽयं समासत उक्तोऽत्रावतारे । अत्रैव निरूपिते हेत्वाभासे च किञ्चिद्विवेचन प्रकुर्मोऽपेक्षितम् । पक्षसत्वादिरूपपञ्चकोपेतो हि सद्धेतुः। हेतुभिन्नो हेतुवदाभासमानोहेत्वाभासो दुष्टहेतुः । रूपपञ्चकान्यतमराहित्य निश्चि- तव्याप्तिपक्षधर्मत्वाभावक्त्व वा तल्लक्षणम् । स च पञ्चधान्यायसूत्रे वर्णितः । न्यायपरिशुद्धौ च त एव परिष्कृत्य निरूपिता: श्रीमन्निगमा- न्तगुरुभिः । 'असिद्धानकान्तिकविरुद्धा हेत्वाभासाः' (न्याय तत्वे ) इति श्रीमन्नाथमुनिभिस्त्रेधा निर्दिष्टाः कालात्यापदिष्टस्य पक्षभासत्व, प्रकरणसमस्यबाधेऽनैकान्त्येऽसाधारणेवान्तर्भावमभिप्रेत्य । भाट्टाना- मपिसेय रोतिई श्यते । यथोक्त मानमेयोदये 'असिद्धोऽनकाम्तिकोविरु- द्धोऽसाधारणश्चेति तदाभासाः'इति । असाधारणस्यानैकान्त्यान्तर्भावे तु त्रयो हेत्वाभासा इति तत्रोक्तम् । यद्वा श्रीमत्राथमुनिवचन प्रदर्शनार्थ- मिति युक्तम् । नैयायिकाभिमतस्यानुपसहारिनाम्नोऽनैकान्तिकभेदस्य तु असाधारण एवान्तर्भावो सिद्धान्त्यभिमतः। सर्वस्यैवपक्षत्वे सपक्षस्यै- वाभावात् साध्यहेतुसहचारग्रहासम्भवात्पक्षमात्रवृत्तिहेतोर साधारण- त्वमित्यताधारण लक्षणाक्रान्तत्वादनुपसहारिणो हेतोस्सर्वमनित्य प्रमे- यत्वादित्यादौ। पक्षे साध्याभावरूपबाध निश्चयस्थले तु जिज्ञासितसाध्यवत्व- रूपपक्षता निवृत्तेबर्बाधस्यपक्षदोषत्वमेव सिद्धसाधनवदिति भाट्टावदति।

·१४ ] प्रस्तावना तार्किकास्तु पक्षादिदोषाणामपि परम्परया व्याप्तिपक्षधर्मत्वासिद्धिरूप- हेतुदोष एव पर्यवसानमामनन्ति। तन्मते साध्य सिद्धेस्त्वनुमितिप्रति- बन्धकत्व कामिनीजिज्ञासावत् स्वातन्त्र्येणव । न तु तद्वत्ताबुद्धौ तद- भावतदभावव्याग्यवत्तानिश्चयविधया। तदभाववत्तानिश्चयविधया तद- भाव व्याप्यवत्तानिश्चयविधयावाऽनुमिति तत्करणव्याप्तिपक्षधर्मता ज्ञान प्रतिबन्धक ज्ञानविपया एव हेतोराभासाः दोषा:, इत्युररीकृतम् । अत एव सिद्धसाधनस्थलेन हेतोराभासत्वम् । बाधस्थले तु हेतोराभासत्व- मिति तदाशय । सिद्धान्तिना त्वयमाशयः सिद्धिस्थलेऽपि सिषाधयिषा वालादनुमित्युत्पत्तेर्न सिद्धसाधनस्थले नियमेन पक्षत्वामिद्धिः । बाध- स्थले तु आहार्यपरोक्षानङ्गीकारात् सिषाधयिषयाऽप्यनुमित्युत्पत्त्युत्प- त्यसम्भावात् नियमेन पक्षत्वासिद्धिरिति कालात्ययापदिष्टस्य बाधि- तस्य हेत्वाभासकोटौ घटना साधीयसीति । बाधस्य तदभाववत्तानिश्च- यविधया, विरुद्धसत्प्रतिपक्षयोः तदभावव्याप्यवत्ता निश्चयविधयाऽनु. मिति प्रतिबन्धकत्वम् । अनकान्त्य ज्ञानस्य तु व्याप्तिज्ञानविरोधित्वम् । आश्रयासिद्धि स्वरूपासिद्धि ज्ञानयोस्तुपक्षधर्मताधीविरोधित्वम् । व्या- प्यत्वासिद्धिस्थले चो पाधिना व्यभिचारानुमानेन हेतोयाप्तिज्ञानप्रति- वन्ध इति हेत्वा भासेषु दोषज्ञानस्यानुमिति तक्तरणान्यतरप्रतिबन्ध- कत्व बोध्यम् । ५-तृतीयावत वतारसार:- - तृतीयेऽवतारे वैदिकलौकिकभेदेन द्विविध शब्दप्रमाणं निरूपित सपरिकरम् । वेदानामपौरुषेयत्व नित्यत्व च । ननुवर्णोत्पत्तिविनाशवा- दिना भवतां मते कथं वेदाना नित्यत्वादि सम्भवतीति चेत्, उच्यते। वैदेकरूपानुपूर्व्या पठ्यमानत्वमेव नित्यत्वम्, वेदानुपूा. पुरुषस्वात- व्याधीनरचनत्वाभावादपौरुषेयत्वम् । तथा च श्रीभाष्ये 'इदमेव च वेदस्यापौरुषेयत्वं नित्यत्व च, यत्-पूर्वपूर्वोच्चारणक्रमजनित सस्कारेण तमेव क्रमविशेष स्मृत्वा तेनैव क्रमेणोच्चार्यत्वम् । तदस्मासु सर्वेश्वरेऽपि समानम् । इयास्तु विशेष -सस्कारानपेक्ष स्वयमेवानुसन्धे पुरुषोत्तमः' इति ( ब्र० मी० १ अ०३ पादे देवताधिकरणे। ) श्रीपाञ्चरात्र वैरवा- नसागमयोदिव्यसूरि पूर्वाचार्य प्रबन्धाना वेदादितुल्य प्रमाणतमत्वं चोपवर्णितम् । तथा सर्वचिदचिद्वाचिपदाना परमात्मपर्यन्त बोधन- शक्तत्व च व्युदयादि।

·प्रस्तावना [ १५ - ६-चतुर्थावतार सार:- चतुर्थावतारतः प्रमेयपरिच्छेदोदशमावतार यावत् । स च क्रमेण प्रकृति कालनित्यविभूति धर्मभूतज्ञान जीवेश्वराद्रव्यनिरूपक. । तत्र- चतुर्थेऽवतारे प्रकृतिप्राकृतात्मक चतुर्विशतितत्त्वनिरूपण कृतम् । प्राकृत पञ्चभूतारब्धानि च चतुर्दशभुवनानि । ताकिकैस्तु पृथिव्यप्तेजोबावा- काशकाल दिगात्ममनासि नवद्रव्याण्युपगतानि । तत्र दिग्वज तानि स्वीकृतान्यस्माभि । दिशस्तुपाधिविशिष्टाकाशरूपत्वान्न पृथक् द्रव्यत्व मतम् । भाट्टास्तु उक्तैनवमि सह तमश्शब्दावपि द्रव्यकाटौ निवेशित- वन्त । तत्र तमस. पृथिव्यामन्नर्मावो ग्रन्थ काररेत्र वर्णितः । शब्दस्तु रूपादिवदद्रव्य गुणविशेष एव शास्त्रसिद्ध । यत्त शब्दस्य द्रव्यत्वे साक्षादिन्द्रियसनिकर्षग्राह्यत्व घटादेरिवलिङ्गमुक्तम् । तदसिद्धम् । शब्दस्य स्वाश्रयवारवाद्यवयवद्वारंव सन्निकर्षेण श्रोत्रग्राह्यत्वोपगमाद- स्माभिः । चतुर्विशति प्रकृतिप्राकृतात्मकानि तत्त्वानि श्रुत्यन्तपुराण- प्रसिद्धानि साख्यविद्भिरा हतानि चात्रनिरूपितानि । परवादिभिरेतदुपे- क्षणे कारण न विद्म. । जीवात्मा च पञ्चविशक: श्रुतिस्मृतिसिद्ध. । 'त षड्विशमित्याहुः सप्तविशमथापरे' (मान्त्रिकोप०) इति श्रुतौ परमा- त्मनः पड्विशत्व सप्तविंशत्व वाऽऽम्नात कालस्य पृथग्गणनागणननिष- न्धनम् । धर्मभूतज्ञानस्यात्म प्रकारत्वेन तदन्तर्भूतत्व नित्यविभूतेश्व श्रीवैकुण्ठनाथ परवासुदेव परमात्मान्तर्भूतत्वं चाभिप्रेत्यास्माक सप्त- विशतितत्त्ववादः प्रवृत्तः ! शैवास्तु शित्तत्व वादिनः। तानि च तत्त्वानि परतत्वं पति. (पशुपनि ) शुद्ध सत्वानि पञ्च-शिवतत्त्व, शक्ति तत्त्व, सदाशिवतत्त्वम्, ईश्वरतत्त्वम् विद्यातत्त्वमिति, माया, मायाका- र्याणि प्रधानादिपृथिव्यन्तानि चतुर्विशति., पुंसो, ज्ञकर्तृत्वार्थानि पञ्च- तत्त्वानि-कालो, नियतिः, कला, विद्या, राग इति मायाजनितानि, इति षट्तिशत् शैवतन्त्रोक्तानि । तत्र शुद्धसत्त्वाना पञ्चानां पतिस्वरूपा नन्यत्व तेरेव वर्णितम् । विद्यारागयोश्च जीवधर्मज्ञानेऽनन्तर्भावोबोध्यः। कालस्य तु न मायाकार्थत्वम् । किन्तु पृथक् द्रव्यत्वमेव शास्त्रतः सिद्धम् । नियतेस्तत्तद्वस्तुप्रतिनियतशक्त्यनतिरिक्तत्व, काला च प्रकृत्य- वस्थाविशेष एवाक्षराख्यो नातिरिक्त इति तद्वादनिशसा न्यायसिद्धान्ते ऽस्तिकृतः । - ७-पञ्चमावतारसार:- पञ्चमावतारे कालतत्त्वनिरूपणम् । तस्य प्राकृतपरिणामहेतुत्व ·प्रस्तावना विभुत्व क्षणादि परिणामित्वमोश्वरीयलीलोपकरणत्वं च वर्णितम् । ८-षष्ठावतारसार:- - षष्ठेऽवतारे नित्यविभूतिवर्णनम् । साचा त्रिगुणा विशुद्धसत्त्वा ज्ञानानन्दस्वरूपा दिव्यमन्दिरादिविविधविचित्रानन्तदिव्यपरिणामा, तत्रत्यश्च भगवद्दिव्यमङ्गलविग्रहोऽस्त्रभूषणैः सर्वतत्त्वधारकः शुभाश्रयः मुक्तप्राप्यो मुक्तभोग्यश्चेति न्यरूपि। ६-सप्तमावतार सार:- सप्तमेऽवतारे धर्मभूतज्ञाननिरूपणम् । ज्ञानस्यात्मगुणत्वं द्रव्यत्व स्वाश्रयाय स्वयप्रकाशत्वञ्च विषयग्रहणकाले समनुवर्णितम् । तथा ज्ञानविशेषयोः भक्तिप्रपत्योश्च मोक्षप्रयोजकयो. स्वरूपविवेचन कृतम् । १०-अष्टमावतार सारः- अष्टमेऽवतारे बद्धमुक्तनित्यभेदेनत्रैविध्य जीवात्मना निरूपितम् । मुक्तभोगप्रकारश्च विस्तरतो वर्णितः । - ११-नवमावतार सार:- नवमेऽवतारे ईश्वरस्य सकलजगतारणत्वादिना परब्रह्मत्व, श्रीमत्व नारायणत्व, सगुणत्व,साकारत्व,परत्वादिपञ्चक च वर्षितम् । १२-वशमावतार सार:- दशमेऽवतारे सत्वरजस्तमः शब्दादिपञ्चक सयोगशक्तिभेदेन दशधाऽद्रव्य निरूप्य तर्किकाभिमताना गुणान्तराणा यथायथं संयोगा- दावन्तर्भावा निरूपितः। कर्माऽप्येकादशमद्रब्यमिति पक्षश्चास्तिः। उप- संहारे च समस्तचिदचिद्विशिष्टेऽद्वितीये परब्रह्मणि श्रीनिवास एव सकलवेदान्ततात्पर्य मित्युपवर्ण्य, भगवता बादरायणेन च ब्रह्ममीमा- साया विशिष्टाद्वैतब्रह्मनिरूपणमेव प्रतिज्ञाय तस्यैवाबात सकलजगदेक- कारणत्व प्रथमद्विके व्यवस्थाप्य द्वितीयद्विकेन च तस्यैव मुमुक्षूपास्यत्व मुक्त प्राप्यत्वे निर्णीय विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तः स्थापित इत्यचकथत् ग्रन्थ- कारो अन्येऽस्मिन्नुपसंहारे। एवं विषयसग्रह. कृतोऽध्ययनप्रवृत्ताना बुद्धिसमाधानार्थ, प्रतिपत्तिसौकर्याथं च । - ·प्रस्तावना । १७ १३-श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाग्रन्थकर्तु परिचयः- - यतीन्द्रमनदीपिका काराणां श्रीश्रीनिवासाचार्यस्वामिनां जन्म- देशकाला वधिकृत्य किञ्चिद्विज्ञापयामः । 'इति श्रीमद्वाधूलकुल- तिलके'त्यादिग्रन्थान्तिमवाक्यानुसन्धानेन श्रीवेङ्कटाद्रिपादस्थित श्रीपद (तिरुपति) क्षेत्रनिवासि श्रीगोविन्दाचार्यस्वामिना सत्पुत्रा एते ग्रन्थकाराः पञ्चविजय चण्डमारुतादि प्रचण्ड प्रबन्धप्रबन्धृ श्रीमन्महा- चार्यापराभिधान वाधूल श्रीरामानुजाचार्यस्वामिपादाना साक्षादन्ते- वासिन इति स्फुटमवगम्यते । श्रीमन्महाचार्याणा चावतार रवैस्तव- षोडशशताब्द्या दिनाके (१-२-१५४३) तिरोभावश्च (३-१०-१६०७) दिनांके। अतस्साक्षात्तच्छिष्याणा प्रकृतग्रन्थकृतामपिकाल रवंस्तव षोडशशताब्दीपरभागः सप्तदशशताब्दी पूर्वार्धं चेति निर्णो पते । । १४-मातृकाद्वयम्- - एतद्ग्रन्थमुद्रणावसरे च महामहिमोपाध्याय. पद्मभूषणः श्रीका- ञ्चीप्रतिवादिभयङ्करश्रीमदपङ्गराचार्यस्वामि पादमुद्रित मूलमात्र पुस्तकमेकम् । पुण्यपत्तन (पुना) मुद्रित प्रकाशव्याख्यासहितमूलपुस्तक मेक चेति पुस्तकद्वयमवलम्ब्य मुद्रापितोऽयं ग्रन्थोऽस्माभिः । प्रायश्च विशुद्धत्वात् परिष्कृतत्वाच्च श्रीकाञ्चीमुद्रितमूलकोशानुसारेणैव मूलपा- ठोऽत्र समावेशित. । तत्र तत्र पुनानगरमुद्रितपाठभेदश्च ( ) एतच्चिह्नि- तकोष्टकान्त प्रदर्शितः । अस्मदीय व्याख्यासहितस्य तद्ग्रन्थस्य मुद्रा- पणसमये च सशोधनादौ अस्मत्तोऽधिगत सद्विद्येन श्रीमधुसूदनाचार्येण- व्याकरणवेदान्ताचार्येणास्मदन्तेवासिना श्रीभागवताचार्येण च यथो- चित साहाय्यकमाचरितमिति तावेतौ शुभाशीभिरभिवर्धयाम.। दत्ते- प्यवधानेऽशुद्धय. काश्चन समापतिता अवर्जनीयाः । ताश्च विशोधनीयाः प्राज्ञैरित्यभ्यर्थयामः। १५-कृतज्ञताप्रकाशनम्- एतद्ग्रन्थप्रकाशने महदार्थिक साहाय्यमारचितवतां महता विषये सधन्यवादार्पणं कृतज्ञता प्रकाशयन्त आत्मानमनृणीचिकीर्षाम. ।

·१८ ] प्रस्तावना श्री० उ० वे० औत्तराहजगद्गुरु अयोध्यास्थ श्रीकोसलेश सदनाध्यक्ष श्रीरामनारायण त्रिदण्डि श्रीरामानुजजीयरस्वामिभिः रु०५०१) एका- धिक पञ्चशतमुद्रा उपहारीकृताः । श्री० उ० वे० वृन्दावनस्थ श्रीहरि- देवमन्दिराध्यक्ष श्रीत्रिदण्डिदेवनारायण रामानुजजीयर स्वामिभिश्च रु० २५१) एकपञ्चाशधिक शतद्वय समर्पितम् । बम्बईस्थ सोमाणीकुला ग्रगण्यैर्भगवद्भागवताचार्य सेवापरायणः श्रीसम्प्रदाय परिपोषणबद्ध- श्रद्धैः श्रीरामदयाल सोमाणी महाभागैश्च रु० ५०१) रूप्यकाणा सेवा- कृता । महात्मना श्रीगोविन्दस्वामिना श्रीवैष्णवदासेन च ५१) मुद्राः समर्पिता.। एतेभ्यो महाशयेभ्यो धन्यवादसमर्पणपूर्वक मङ्गलान्याशा- स्महे तराम् । श्रीमदनन्तसन्देश सम्पादकै श्रीकेशवदेवशास्त्रिभि स्व- प्रचालित श्रीरङ्गनाथमुद्रणालये यथासमय मुद्रापितोऽय ग्रन्थ.प्रेक्षकलो- चनातिथीकृत इति तेभ्योऽपि महोदयेभ्यः मङ्गलान्याशास्महे तराम् । १६-याकाचन सेवा- श्रीसम्प्रदायीयसिद्धान्ततत्त्वमधिजिगमिषूणामधिकारिणा प्रथ- मतोऽभ्यसनीयस्य प्रबन्धस्यास्य यतीन्द्रमतदीपिकानाम्नो लघुवर्तिका- नाम्नी व्याख्या श्रीसम्प्रदायस्य सेवारूपिणी विरचिताऽद्यास्माभिः भगवद्भागवताचार्यकृपा बलमवलम्ब्य । आशास्महे चानयाऽकिञ्चनज- ननिर्वतितया यया कयाचन मेवया भगवान् श्रिय पति. सहपूर्वाचार्यः प्रसन्नो भूयादिति । अभिनन्दित चैतत्प्रकाशन श्रीगोवर्धनस्वामि प्रभृति- भिर्महनीयैरिति श्री. ।। श्रीरङ्गजीमन्दिर पोस्ट-वृन्दावन जिला-मथुरा (उ०प्र०) श्रीवैष्णवदासः विद्याभूषण तिरुनागर प्र० भ० अण्णंगराचार्यः ४-५-७६

·* श्री: *
* श्रीमते रामानुजाय नम: *
श्रीमद्वाधूल कुलतिलक श्रीमन्महाचार्यप्रधानशिष्य
श्रीनिवासाचार्य विरचिता
यतीन्द्रमतदीपिका
॥ प्रथमोऽवतारः ॥
श्रीवेङ्कटेश करिशैलनाथ श्रीदेव सज घटिकाद्रिसिहम् ।
कृष्णेन साक यतिराजमीडे स्वप्ने च दृष्टान्मम देशिकेन्द्रान् ॥१॥
श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाव्याख्या लघुर्तिकानाम्नी
न्यायव्याकरणशिरोमण्युभयवेदान्ताचार्यविद्याभूषणतिरुनांगूर
प्रतिवादिभयङ्कराण्णङ्गराचार्यविरचिता।
जयति पुमान् पर एकः श्रुतिशतपरिगीतवैभव श्रीमान् ।
जयति च यतिराट् श्रीमान् तन्मतपद्मप्रबोधकृद्भानु ॥१॥
श्रीनागपुर्यभिजन श्रीमन्कृष्णार्यसत्सुत ।
श्रीमद्रामानुजाचार्यकृपालब्धाखिलोदय ॥२॥
जगद्गुरुवरानन्तरङ्गदेशिकयोगिनोः ।
प्रभावज्ञश्च तत्पादभक्तः कृत्यनहड कृतिः ॥३॥
वादिभीकृद्गुरोवंश्यो नानाशास्त्रकृतश्रमः ।।
अण्णगरार्यदासोऽह करोमि लघुवतिकाम् ॥४॥
यतीन्द्रमतदीपस्य व्याख्यारूपा मनोरमाम् ।
यद्योगात् प्रोज्ज्वलःसोऽयगूढार्थान् सप्रदर्शयेद।।५।।
अथ खलु तत्रभवान् विद्वद्वर्य. श्रीमन्महाचार्यमुख्यान्तेवासी
श्रीनिवासाचार्य यतीन्द्रमतदीपिकानाम्नी शारीरकपरिभाषामारभ-
माणः इष्टदेवदेशिकस्तवन लक्षणं मङ्गलमातनोति 'श्रीवेङ्कटेशम्' इति ।
श्रीवेङ्कटाचलनायक भगवन्त श्रीनिवास, श्रीकञ्चीहस्तिगिरीश वरद
देवाधिराज, चोलसिंहपुरे घटिकाचले विराजमान श्रीमन्नृसिंह, मीता-
चार्येण श्रीकृष्णेन सह गीताभाष्यादिभिविशिष्टाद्व तसिद्धान्तप्रतिष्ठापक
श्रीभगवद्रामानुजमुनि, स्वप्न एतदहमु खेदृष्टान् एतत्प्रकरण निर्माणार्थ-
मादेश कुर्वाणान् स्वाचार्याश्च श्रीनिवासदासोऽह नौमीत्यर्थः ॥१॥

·- २ ] सव्याख्यायां यतीन्द्रमतदीपिकायां यतीश्वर प्रणम्याह वेदान्तार्यं महागुरुम् । करोमि बालबोधार्थं यतीन्द्रमतदीपिकाम् ॥२॥ श्रीमन्नारायण एव १चिदचिद्विशिष्टोऽद्वैतं तत्त्वम्, भक्तिप्रपत्तिभ्या प्रसन्नस्स एवोपायः, अप्राकृतदेश विशिष्टस्स व प्राप्यः इति वेदान्तवाक्य. प्रतिपादयता व्यासबोधायन- गुहदेव भारुचिब्रह्मनन्दिरमिडाचार्य श्रीपराकुशनाथयामुनमु- नियतीश्वरप्रभृतीनां मतानुसारेण बालबोधनार्थं वेदान्तानुसा- रिणी यतीन्द्रमतदीपिकाख्या शारीरकपरिभाषा महाचार्यकृ- पावलम्बिना मया यथामति सग्रहेण प्रकाश्यते । 'यतीश्वर'मिति । विविधप्रबन्धमुखेन विशिष्टाद्वैत सिद्धान्तप्रतिष्ठा- पकानाचार्यचरणान् श्रीमद्भाष्यकारश्रत्यन्तदेशिकमहाचार्यान् प्रणम्याह- मेतत्तत्वानभिज्ञाना तत्वजिज्ञासूनाकृते यतीन्द्रमतदीपिका करोमीत्यर्थः। एतेनैतत्सिद्धान्तसिद्धमानमेयरूपो विषय , तज्जिज्ञासुरधिकारी, एत- न्मततत्वाबोधलक्षणं साक्षात् फल च स्वप्रबन्धस्य निरदिश्यन्त । परम्परया नि श्रेयसानुबन्धित्व चास्य विद्यत इति हाईम् ॥२॥ तत्र तावत् तत्त्वहितपुरुषार्थान् सगृह्णाति 'धोम' दिति । चिद- चित्प्रकारविशिष्ट श्रीमन्नारायण एवाद्वैतम्-एक तत्वमित्यर्थ. । द्वयो- र्भावोद्विता-द्वित्वम् । द्वितैव द्वतम् । नास्ति द्वैत यस्मिन्, तदद्वलम् । चिदचितोरपृथक्सिद्धविशेषणत्वेन ब्रह्मण्यन्तर्भूतत्वात् विशिष्टमेकमेव तत्त्वमित्यर्थः। स. श्रीमान् नारायण एव, उपाय -मोक्षप्रापकः । परमे पदे श्रीवैकुण्ठे विराजमानः स एव परवासुदेवाख्य. मुक्तप्राप्य इति तत्वादित्रयसङ ग्रहः । 'व्यास' इत्यादि। व्यासादयोऽमी विशिष्टाद्वैत- मतस्य प्रतिपादकाः परिपोषकाः प्रतिष्ठापकाश्च मता यथायथम् । तत्र व्यासो-ब्रह्ममीमासादिप्रणेता। बोधायनो ब्रह्मसूत्रेषु वृत्तिकार. । गुहृदेवो वेदभाष्यकर्ता, श्रौतसूत्रव्याख्याता च । भारुचिश्च विष्णुस्मृतिव्यारव्या- तेति विमर्शकुशला प्राहु । ब्रह्मनन्दि. टाचार्यः छान्दोग्यस्य वाक्य- नामक व्याख्याकार. । द्रमिडाचार्यो वाक्यस्य भाष्यकृत् । श्रीपराकुश- मुनिर्दिव्यप्रबन्धाविष्का श्रीमन्नाथमुनेर्योगे दिव्यरूपत. सिद्धान्त- रहस्योपदेशकश्च । श्रीमन्ना मुनि न्यायतत्वशास्त्रादिप्रणेता। श्रीमद्या १-चिदचिद्विशिष्टाद्वैततत्वम् ।

·प्रथमोऽवनार. [ ३ सर्व पदार्य जातंप्रमाणप्रमेयभेदेन द्विधा भिन्नम् । प्रमाणानि त्रोण्येव । प्रमेय द्विविधम्, द्रव्याद्रव्यभेदात् ।। द्रव्यं द्विविधम्, जडमजड चेति । जडं च द्विविधम्, प्रकृतिः कालश्चेति । प्रकृतिश्चतुर्विंशतितत्त्वात्मिका । कालस्तु उपाधिभेदेन त्रिविधः । अजडं तु द्विविधम्,पराक् प्रत्यक्चेति । परागपि द्विधा-नित्यभूतिः धर्मभूतज्ञानं चेति । प्रत्यगपि द्विविध.-जीवेश्वरभेदात्। जीवस्त्रिविधः-बद्धमुक्तनित्यभेदात् । बद्धोऽपि द्विविध.-बुभुक्षुमुमुक्षुभेदात् । बुभुक्षुः द्विविध:- अर्थकामपरो धर्मपरश्चेति । धर्मपरो द्विविध.-देवतान्तरपरो भगवत्परश्चेति। मुमुक्षुः द्विविध:-कैवल्यपरो मोक्षप- रश्चेति । मोक्षपरो द्विविधः-भक्त.प्रपन्नश्चेति । प्रपन्नश्च द्विविध -एकान्ती परमैकान्ती चेति । परमैकान्तो द्विविधः, हप्तातभेदात् । मुनमुनि. सिद्धित्रयादिकर्ता । यतीश्वर श्रीमद्भगवद्रामानुजमुनि श्री- भाष्यादिकृत् इति अनुसन्धेयम् । 'त्रीष्येवेति । 'प्रत्यक्षानुमानशब्दभेदादित्यर्थ. । 'त्रिविध इति। भूतभविष्यद्वर्तमानभेदात् कालस्त्रिविध इत्यर्थः । अजडा-स्वयं प्रकाशं द्रव्यम् । पराक्-परस्मै स्वय भास- मान परागत्र विवक्षितम् । प्रत्यक्-स्वस्मै स्वय भासमानम् । परस्मै परत एव भासमान पराग्वस्तु जडमिति विवेक । मुमुक्षुः-प्रकृतिबन्ध- विमोचनेच्छुः । कैवल्यपरः-प्रकृतिबन्धविनिर्मुक्तस्वात्मानुभवेच्छु. । मोक्षपरः-बन्धनिवृत्तिपूर्वकपरमानन्दपरब्रह्मानुभबेच्छु । भगवन्तमेवशरणमुपगत. । एकान्ती-भयवत एव मोक्षमैहिकं च फल कामयमान. अनन्य- दैवत इति यावत् । परमैकान्ती-भगवत एव तदनुभवसेवातदुपकर- मातिरिक्त किमपि फलमकामयमान.। हमः--वर्तमानदेहधारणक्षम, देहान्तरान्वयासहिष्णु, । आर्त:--वर्तमानदेहसम्बन्धमप्यसहमानो भग- वत्प्राप्ताबुत्कटत्वरावान् । । प्रपन्न:- - ·४ 7 सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां ईश्वर. पञ्चधा-परव्यूहविभवान्तर्याम्यर्चावतारभेदात् । पर एकधा । व्यूहश्चतुर्धा वासुदेवसकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धभेदात् । केशवादि व्यूहान्तरमत्रैवान्तर्भवति । मत्स्यादयो विभवा पुनरनन्ता । अन्तर्यामी प्रतिशरीरमवस्थितः । अर्चावतारस्तु श्रीरङ्गवेङ्कटाद्रिहस्तिगिरियादवाद्रिघटिकाचलादिषु सकल. मनुजनयनविषयतां गतो मूर्ति विशेष. ॥ अद्रव्य तु सत्त्वर- जस्तमश्शब्दस्पर्शरूपरसगन्धसंयोगशक्तिभेदाद्दशधैव । एवमुद्दिष्टानामुद्देशक्रमेण लक्षणपरीक्षे क्रियेते । तत्र, प्रमाकरणं प्रमाणं । प्रमाणं लक्ष्यम् । प्रमाकरणत्व लक्षणम् । यथावस्थितव्यवहारानुगुणं ज्ञानं प्रमा। प्रमा-लक्ष्यम् । यथा- वस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानत्वं-लक्षणम् । ज्ञानं प्रमेत्युक्ते शुक्ति- कायामिद रजतमिति ज्ञाने तिव्याप्तिः। अत उक्तं व्यवहारा- नुगुणमिति । एवमपि तत्रैवातिव्याप्तिः-भ्रान्तिदशायामिद रजतमिति व्यवहि यमाणत्वात् । अत उक्तं यथावस्थितेति । यथावस्थितपदेन संशयान्यथाज्ञानविपरीतज्ञानव्यावृत्तिः । धर्मिग्रहणे मिथो विरुद्धानेकविशेष (स्म) स्फुरण संशयः । यथा ऊर्ध्वताविशिष्टे (धमिणि)स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ज्ञानम् । 'विभवा' देवमनुष्यादिस्वविभूतिसजातीया भगवतोऽवतारा उपेन्द्ररामकृष्णादिका विभवा इत्यर्थः । 'एव' मिति । नाम्ना पदार्थसङ्कीर्तनमुद्देशः। असाधारणधर्मो लक्षणम् । परीक्षा- लक्ष्यस्य लक्षणमुक्त संभवति न वेति विचार । 'यथावस्थितेति । व्यवहारो वाचिकः कायिकश्चेति द्विविधः। व्यवहारे यथावस्थितत्व विनियोगयोग्यार्थविषयकत्वम् । विनियोग. प्रेप्सितार्थोपयोगः । शुक्ती तु रजतं सदपि न विनियोगार्हम् । 'यथावस्थितपदेनेति । अव्यव- स्थित व्यवहारहेतो: सशयस्य, अयथाव्यवहारहेतोरन्यथाज्ञानादेश्च- व्यावृत्तिरित्यर्थ. । सशयलक्षणमाह-'धर्मी'ति । रेण मिग्रहे तदुपस्थापितमिथोविरुद्धनानाकोटिस्फुरण सशय इत्यर्थः । इति । साधारणाका- ·- म्भव प्रथमोऽवतारः [ ५ अन्यथाज्ञानं नाम धर्मविपर्यास. । यथा, कर्तृत्वेन भास- माने आत्मनि कुयुक्तिभि: कर्तृत्वस्य भ्रान्तत्वोपपादनम् । विपरीतज्ञानं नाम धर्मिविपर्यासः। यथा वस्तुनो वस्त्वन्तर- ज्ञानम् । लक्षणस्य त्रीणि दूषणानि सन्ति, अव्याप्तिरतिव्या- प्तिरसम्भवश्चेति । लक्ष्यैकदेशे लक्षणस्यावर्तनमव्याप्ति । लक्ष्यादन्यत्र वर्तमानत्वमतिव्याप्ति. । लक्ष्ये क्वाप्यवर्तनमस- । यथा जीवो गुणत्रयवश्य इत्युक्ते अव्याप्तिः, ज्ञान- गुणक इत्युक्ते अतिव्याप्तिः, चक्षुर्विषयो जीव इत्युक्तेऽसम्भव एव । अत्रोक्तदूषणत्रया भावात प्रमाणलक्षणं सुस्थम् । साध- कतमं करणम् । अतिशयित साधक साधकतमम् । यस्मिन् सत्यविलम्बेन (कार्य) ज्ञानमुत्पद्यते तदतिशयितमित्युच्यते । तेन प्रमाकरण प्रमाणमिति सिद्धम् । तार्किकमतवत् सिद्धान्ते सशयो नैक ज्ञान मतम् । किंतु धर्मि- ग्रहण कोटिद्वयप्रतीतिश्चेति ज्ञानद्वयम्। दोषाभेदाग्रहणेन सहित तदेवायं स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यनवस्थित व्यवहारहेतुर्भवतीति स्वीकृतम् । धर्मविपर्यास -अन्यदीयधर्मस्य धर्म्यन्तरेभानम् । आत्मनि कर्तर्यकर्तृत्व ज्ञानमन्यथाज्ञान, सिद्धान्ते कर्तृत्वस्वीकारादात्मनः । 'कुयुक्तिभिः' सारव्यादिदुस्तः । 'भ्रान्तत्वोपपादनम्-आत्मनि कर्तृत्वस्य भ्रम- सिद्धत्वोपपादनम् । वस्त्वन्तरे ति भावप्रधानो निर्देश. । वस्त्वन्तरत्व- ज्ञानमिति यत्वत् । मिस्वरूपनि रूपकधर्मस्यान्यत्र धर्मिण्यध्यासो विपरीतज्ञानम्, यथा शुक्तौ रजतमिति, देहे आत्मेतिच । तद्भिन्नधर्म- स्याध्यासोऽन्यथाज्ञानम्, यथा शङ्खः पीतः, इति । आत्माऽकर्ते तिच । 'यथा जीव' इति। गुणत्रयवश्यत्वं जीवात्मलक्षणं नित्यमुक्त ष्व- व्यातम् । लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वमव्याप्ति । ज्ञानवत्त्व जीवात्मनां लक्षण- मीश्वरेऽतिव्याप्तम् । लक्ष्यालक्ष्यवृत्तित्वमतिव्याप्तिः। चक्षुर्ग्राह्यत्वं चेदा- त्मनां लक्षणमुच्यते,तो सम्भव । लक्ष्यसामान्ये ऽवर्तमानत्वमसम्भवः । एतद्दोषत्रयरहितोधर्मो लक्षण भवति । असाधारणधर्मो लक्षणमिति यावत् । लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वमसाधारणत्वम् । तच्च स्वव्याप- कलक्ष्यतावच्छेदक व्यापकत्वम् । स्व-लक्षणम् । जीवात्मना शेषचेतन- त्व लक्षणं साधु।

·lanand सध्यान्याया वतीन्द्रमबदीपिकामा D अनधिगतार्थगन्तृ प्रमाणमित्यादिकं तु तत्तद्वादिभिरेव निरस्तत्वादनादरणीयम् ॥ तानि प्रमागानि प्रत्यक्षानुमान- शब्दाख्यानि त्रोण्येव । तत्र साक्षात्कारिप्रमाकरणं प्रत्यक्षम् । अनुमानादिव्यावृत्त्यर्थ माक्षात्कारीति । दुष्टेन्द्रिय जन्यव्या- वृत्त्यर्थ प्रमेनि । तच प्रत्यक्षं द्विविध-निर्विकल्पकसविकल्प- कभेदात् । निर्विकल्पकं नाम गुणसस्थानादिविशिष्टप्रथमपिण्ड- ग्रणम् । मविकल्पक तु सप्रत्यवमर्श गुणसस्थानादिविशिष्ट- द्वितीयादिपिण्डग्रहणम् । उभयमप्येतद्विशिष्टविषयमेव । अवि- शिष्टग्राहिणो ज्ञानस्यानुपलम्भादनुपपत्तेश्च । ग्रहणप्रकारस्तु- आत्मा मनसा सयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन । इन्द्रि- याणा प्राप्यकारित्वनियमात् । अतो घटादिरूपार्थस्य चक्षुरा- दी (चक्षुरूपे)न्द्रियस्य च सनिकर्षे सति अयं घट पट इति चाक्षुष- ज्ञान जायते । एवं स्पार्शनप्रत्यक्षादयोऽपि।। द्रव्यग्रहणे सयोग- संवन्ध । द्रव्यगतरूपादिग्रहणे समवायानङ्गीकारात् संयुक्ता- श्रयणं सबन्ध । निर्विकल्पकसविकल्पकभिन्न प्रत्यक्षं द्विवि- धम्, अर्वाचीनमनर्वाचीन चेति । अर्वाचीनं पुद्विविधम्- इन्द्रियसापेक्ष तदनपेक्ष चेति । तदनपेक्ष द्विविधम्-स्वयसिद्ध दिव्य चेति । स्वसिद्ध-योगजन्यम्, दिब्ध भगवत्प्र- सादजन्यम् अनर्वाचीन तु,इन्द्रियानंपेक्ष नित्यमुक्त श्वरज्ञा- नम् । अनर्वाचीन प्रसगादुक्तम् । एव साक्षात्कारिप्रमाकरणं प्रत्यक्षमिति सिद्धम् । अनधिगने नि। अज्ञातार्थज्ञान जनक प्रमाण-प्रमाकरणमित्यर्थ । प्रमाणमिति भावल्युडन्तम्। गन्तृ-गमक, प्रकाश- कम् । अज्ञातार्थप्रकाशक ज्ञानं प्रमेत्यर्थ.। सौगताबभिमतमज्ञातार्थ- ज्ञान प्रमेति लक्षणं म्मृतौ धारावाहिकद्वितीयादिनाने चाव्याप्तम् । अपरोक्षानुभव प्रमेनि चानुमित्यादावव्याप्तमिति बोध्यम् । साक्षा- त्कारि-लौकिकविपयितागालि, विशदावभासात्मकम्, यद्वा अनुमिति- यद्वा ·प्रथमोऽवतारः [ ७ ननु यथावस्थितव्यवहारानुगुण ज्ञान प्रमेत्युक्तम्, एव च स्मृते रपि यथावस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानत्वेन प्रामाण्यात् स्मृतेरपि प्रमाणत्वेन परिगणनाच त्रीण्येव प्रमाणानीति कथं प्रतिपाद्यत इति चेन्; उच्यते, स्मृतेः प्रामाण्याङ्गीकारेऽपि संस्कारसापेक्षत्वात्तस्याः प्रत्यक्षमूलत्वान्मूलभूते प्रत्यक्षेऽन्त- र्भाव इति न पृथक्प्रमाणत्वकल्पनम् । अत प्रमाणानि त्रीण्ये- वेति संभवति। स्मृति म पूर्वानुभवजन्यसस्कारमात्रजन्य ज्ञानम् । तत्रचोबुद्धस्सस्कारो हेतुः। संस्कारोद्वोधश्च सह- शादृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिबीजस्य बोधकाः * इत्युक्तप्रकारेण क्वचित्सदृशदर्शनाद्भवति, क्वचिददृष्टात्, क्वचिचिन्तया । आदिशब्देन साहचर्यस्यापि ग्रहणात् तेनापि भवति । सादृ- श्यजा यथा, देवदत्तयज्ञदत्तयोस्सदृशयोर्देवदत्त दर्शनेन यज्ञद- त्तस्मृतिः । द्वितीया यथा, यादृच्छिककालान्तरदेशान्तरानुभूत श्रीरङ्गादिदिव्यदेशस्मृति । तृतीया यथा, चिन्त्यमाने सति श्रीवेङ्कटेशस्य कमनीयदिव्यमङ्गल विग्रहस्मृति । चतुर्थी तु, सहचरितयो: देवदत्तयज्ञदत्तयोर्मध्येऽन्यतरदर्शनेन तदन्यतर- स्मृतिः। सम्यगनुभूतस्य सर्वस्य स्मृतिविषयत्वनियम । क्वचित्का लदैर्ध्यात् व्याध्यादिना वा सस्कारस्य प्रमोषात् स्मृत्यभाव । त्वशाब्दत्वस्मृतित्वरहितम् (ज्ञानम्) । सप्रत्यवमर्श' मिति । सप्रतिस- न्धानमित्यर्थः। तत्तोल्लेखीतिवा । अनुपपत्ते -केनचिद्धर्मेण विना- वस्तुनो ग्रहणायोगात् । प्राप्यकारित्वे ति। सम्बध्यार्थेन तत्प्रकाश- रूपकार्यकरत्व मिन्द्रियाणामिति नियमादित्यर्थ. । संयुक्ताश्रयणम् इन्द्रिय सयुक्तद्रव्याश्रितत्वम् । योग्येऽर्थेइन्द्रियसनिकर्ष; प्रत्यक्षहेतु: इति च बोध्यम् । अर्वाचीन जन्यम् । अनर्वाचीनमजन्यम् । प्रसङ्गा- दिति । जन्यप्रत्यक्षस्यैवप्रमाणनिरूपण प्रकृतम् । अजन्यस्यतु प्रत्यक्षस्य स्मृतस्योपेक्षानहत्वादत्र निर्देशः कृत इत्यर्थ । 'परिगणना' दिति । 'स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमान, चतुर्विधम् प्रमाण' मिति वचन इति शेषः। प्रमाणशब्दस्तन्त्रण प्रमातत्करणो- ।

·सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया यथा स्मृतेः प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव , एव सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञाया अपि प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः । अस्मन्मते अभा. वस्य भावान्तर रूपत्वात् तज्ज्ञानस्यापि प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः । भूतले घटात्यन्ताभावो भूतलमेव । घटप्रागभावो नाम मृदेव । घटध्वसश्च कपालमेव । प्रायः पुरुषेणानेन भवितव्यमित्येत- दूह । पुर किसज्ञकोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसायो ज्ञान सशय उक्त । एतयोरपि प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव । पुण्यपुरुषनिष्ठा प्रतिभा- ऽपि प्रत्यक्षेऽन्तर्गता । * यथार्थ सर्वविज्ञानमिति वेदविदा मतम् * इत्युक्तत्वात् भ्रमादिप्रत्यक्षादिज्ञानं यथार्थमेव । - भयवाची भवति । प्रमाकरणस्य प्रमाणत्वे प्रमा तत्फल भवति । प्रमा- यास्तथात्वे वार्थपरिच्छित्ति हाँनोपादानादिर्वा फल भवति । अर्थपरि- च्छित्ति नाम हेयोपादेयादिविवेकः । 'तस्या' इति । स्मृते. प्रत्यक्षमूल- कत्वात् इत्यर्थ । प्रत्यक्षस्यैव सस्कारजनकत्वम्, सस्कारद्वारा स्मृति- हेतुत्वं चेति केषाञ्चित्पक्ष स्यादित्यूह्यत एतत्संदर्भतः । यद्वा दृष्टघटा- दिस्मृतिमभिप्रेत्य तस्या मूलभूते प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव कथितोऽत्र । प्रत्यक्ष- शब्दश्चाय पूर्वानुभवमात्रस्य स्मृतिहेतोरुपलक्षको बोध्य. । ऐदम्पर्येण- श्रु तस्याप्यर्थस्य सस्कारात्स्मृतेर्दर्शनात् । 'संस्कारमात्रै ति । इन्द्रि- यार्थसनिकर्षाजन्य सस्कारजन्य ज्ञान स्मृतिरित्यर्थ। 'स्मृतिबीजस्ये- ति स्मृतिहेतुसस्कारस्योद्वोधका इत्यर्थः। चिन्ताद्या इत्याद्यपदेन सहच' रितस्य ग्रहणम् । अत्र सदृश सहचरितयो प्रतीयमानयोः सस्कारो- बोधकत्व बोध्यम् । चिन्ता-पर्यालोचनविचार. । 'यथास्मृते' रिति । स्मृतिप्रामाण्यस्य तन्मूलप्रत्यक्षरूपपूर्वानुभवप्रामाण्याधीनत्वात्स्मृति प्रमाणस्यमूलभूते प्रत्यक्षएवा न्तर्भाव इत्यर्थ । प्रत्यभिज्ञा सस्कार- सहकृतेन्द्रियसन्निकर्णजन्य ज्ञानम्, तच्च प्रत्यक्षेऽन्तर्भूतम् । अभाव- ग्राहिकाऽनुपलब्धि प्रमाणान्तरमिति भाट्टादीनां मन निरस्यन्नाह 'अस्मन्मत' इति । घटवत्तयाऽगृह्यमाण स्वरूपतो गृह्यमाण भूतलमेव- घटाभाव व्यवहार हेतुस्तत्र । अग्रहश्च ज्ञानस्यावस्थाविशेषः । मृदेव- मृत्पिण्डावस्थैव । कपालमेव-कपालावस्थैव। भेदो घटपटयोस्तत्तत्स- स्थानलक्षण एव । एवमभावस्य भावान्तरत्वात् प्रत्यक्षेणैव तद्ग्रहः ·प्रथमोऽवतारः [ अख्यात्यात्मख्यात्यनिर्वनीयख्यात्यन्यथाख्यात्यसत्ख्यातिवादिनो निरस्य सत्ख्यातिपक्षस्वीकारात् । सत्ख्याति म ज्ञानविषय- स्य मत्यत्वम् । तर्हि भ्रमत्व कथमिति चेत्, विषयव्यवहार- बाधात् भ्रमत्वम् । तदुपपादयामः । पञ्चीकरणप्रक्रियया पृथि- व्यादिषु सर्वत्र सर्वभूतानां विद्यमानत्वात् अत एव शुक्ति- काया रजताशस्य विद्यमानत्वाज्ज्ञानविषयस्य सत्यत्वम् । सभवतीति नाभावग्राहक प्रमाणान्तर कल्पनीयमित्याशयः । 'एतयो' रिति । ऊहानध्यवसाययोरिन्द्रियसनिकृष्टार्थविषययोः प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव इत्यर्थ । प्रतिभा प्रकृष्टादृष्टजन्यमानसप्रत्यक्षात्मिकेति बोध्यम् ।। 'यथार्थ' मित्यादि श्रीभाष्ये । 'सत्ख्याती ति। श्रीभाष्ये भ्रान्निस्थले सत्ख्याति. समथिता ख्यात्यन्तरवादिनो निरस्य । अख्याति गुरुमते । इदमिति रजामति च ज्ञानद्वयम्। दोषाज्ञानत- द्विषययोर्भेदाग्रहादिदं रजतमिति व्यवहारस्ततो भवतीति गुरुमतम् । योगाचारमत आत्मख्याति., चिन्मात्रात्मैव वासनातो नानार्थाकारेण भासत इति । मायिना मतेऽनिर्वचनीय ख्यातिः, इदमवच्छिन्ने चैतन्ये- ऽज्ञानात्तत्कालोत्पन्न सदसद्भयामनिर्वचनीय रजतादि गृह्यत इति । अन्यथाख्यातिस्ताकिकाणाम् । सादृश्यादुपनीतस्यान्यधर्मस्य पुरोव- तिनि भान दोषादिति । एतन्मते त्वेक ज्ञानं तदभाववति तत्प्रकारक मन्यते । असत्ख्याति. माध्यमिकानाम्, सवृत्याऽसदेव सर्व सद्भासत इति । एतेषा बार्शना निरासो न्यायपरिशुद्धयादौ विस्तरतोऽनुसन्धेयः। एतावदत्रब्रूम -ज्ञातृज्ञेयज्ञानाना भेदस्याहमिदैजानामीत्यबा- धितप्रतीतिसिद्धतया सत्यत्वादात्मख्यात्यसत्ख्यातिवादयो विकाश । अनिर्वचनीयस्य निर्वचनीयत्वेन भानमन्तरा व्यवहारस्यायोगादन्यथा ख्यातेरवर्जनीयत्वादनिर्वचनीयस्योत्पत्तेरयोगाच्चानिर्वचनीय ख्यातेरप्य- निर्वचनीयता। अन्यथाख्यातिपक्षे स्वारस्यम् । अख्यातिपक्षे तु लाघ- वम् । अतोऽख्यातिसहिता सत्रव्यातिरुपगता भ्रान्तिस्थले सिद्धान्ति- भिरिति । शुक्तिरूप्यभ्रमे सत्ख्यातितावदुपपादयति 'पञ्चीकरणे' ति । अत एव-भूतेषु भूतान्तराशसंमिश्रणादेव । दोषाच्छुक्त्यशाग्रहसहित विद्य- मानसूक्ष्मरजताशग्रहणभवति । तस्य व्यवहारयोग्यत्वाग्रहश्च दोषा- ।

·१० ] सव्याख्यायां यतीन्द्रमतदीपिकायां तत्र रजतांशस्य स्वल्पत्वात्तु न व्यवहार इति तद्वाधात्तज्ज्ञानं भ्रमः । शुक्त्यंशभूयस्त्वज्ञानात् भ्रमनिवृत्तिः । स्वप्नादिज्ञान तु सत्यमेव । तत्तत्पुरुषानुभाव्यतया तत्तत्कालावसानानरथा- दीन् परमपुरुष सृजतीति हि श्रुत्याऽवगम्यते । पीतश्शङ्क इत्यादौ नयनवति पित्तद्रब्यसंभिन्ना नायन रश्मयश्शङ्खादि- भिस्सयुज्यन्ते । तत्र पित्तगतपोतिमाभिभूतः शङ्खगतशुक्लिमा न गृह्यते । अतस्सुवर्णानुलिप्तशङ्खवत्पीतश्शङ्ख इति प्रतीयते। सूक्ष्मत्वात्पीतिमा स्वनयननिष्क्रान्ततया स्वेनैव गृह्यते । नत्व- न्यैः। जपाकुसुमसमीपवतिस्फटिकमणिरपि रक्त इति मृह्यते । लज्ज्ञानं सत्यमेव । मरीचिकायां जलज्ञानमपि पञ्ची- करणप्रक्रियया पूर्वोक्तवदुपपद्यते । पञ्चीकरणप्रक्रियातूत्तरत्र देव । अतस्सत्ख्यातिरिद रजतमिति। तहि भ्रमत्वंकथमस्ये त्यत्राह 'तत्रे ति । न व्यवहार--न रजतसाध्यकार्यकरणम् । तद्बाधात्-व्यव- हारबाधात् । बाधितव्यवहारहेतुर्ज्ञानभ्रम । रूप्यस्य सूक्ष्मस्य सतोऽपि रूप्यकार्यकरणाक्षमत्वात् तज्ज्ञानस्य शुक्तिकाया बाधितव्यवहार- हेतुत्वाद्धमत्वमिति भावः । 'शुक्त्यंशे' ति । इय शुक्ति रिति भूय- श्शुक्त्यशग्रहणात् शुक्तिरूप्यभ्रमकृतव्यवहारनिवृत्ति । शुक्तिभूयस्त्व- ज्ञानेन तद्गतरजतस्य व्यवहारायोग्यत्वनिर्णय एव शुक्तिरूप्यबाध इत्यर्थः । 'श्रुत्या' इति । 'न तत्र रथा.xx पथः सृजते, स हि कर्ता' (बृ.) इति श्रुति. स्वाप्नार्थस्रष्टारं परमात्मान माह । अत स्वाप्न- सरव्यातित्वम् । बाह्यव्यवहारायोग्यत्वाच्च तदर्थस्य मिथ्यात्व क्वचिदुच्यते। 'पीत' इति । सभिन्ना. सश्लिष्टा. । शङ्खः पीतिमाच सन्नेव गृह्यते । पोतिम्नाऽभिभूतत्वाच्छङ्खश्वंत्यस्याग्रह । तयोरससर्गाग्रहो दोषात् । तत एव पीतः शङ्ख इति बाधितो व्यवहार इति भावः । 'जति । स्फटिके जपाकुसुमरक्तकान्ते प्रतिफलना द्रक्तप्रतीतिः। सतोरेव स्फटिक रक्तयोर्दोषादससर्गाग्रहः। अत एव रक्तः स्फटिक इति व्यवहारो बाधितो भवति । 'मरीचिके' ति । सूर्या- तपेऽम्भः सदेव भासते। पञ्चीकरणात् । पर तूदन्याशमनायोग्यत्वा तस्य तृषितस्य तत्र पानार्थप्रवृत्तिर्बाधिता भवति । अतो मरीचिका- ज्ञानस्य ·प्रथमोऽवतारः [ ११ वक्ष्यते । दिग्भ्रमोऽपि तथैव । दिशि दिगन्तरस्य विद्यमान- त्वात्,अवच्छेदकमन्तरेण दिगिति द्रव्यान्तरानङ्गीकाराच । अलातचक्रादौ तु अतिशघ्रयात् तदन्तरालाग्रहणात्तत्तद्देश- मयुक्ततत्तद्वस्तुन एव चक्राकारेण ग्रहणम् । तदपि सत्यमेव । दर्पणादिषु निजमुखादिप्रतीतिरपि यथार्था । दर्पणादिप्रति- हतगतयो नायनरश्मयो दर्पणादिग्रहणपूर्वक निजमुखादि गृह्णन्ति । तत्राप्यतिघ्रियादन्तरालाग्रहणात्तथा प्रतीतिः । द्विवन्द्रज्ञानादावप्यगुल्यवष्टम्भतिमिरादिभिनयिनतेजोगतिभे- देन सामग्रोभेदात् सामग्रीद्वयमन्योन्यनिरपेक्ष द्विचन्द्रग्रहण- हेतुर्भवति । सामग्रीद्वय पारमार्थिकम् । तेन द्विचन्द्रज्ञान भवति । अतः सर्वं विज्ञान सत्यं सविशेषविषय च । निवि- शेषवस्तुनोऽग्रहणात् । एवभूत प्रत्यक्षं प्रथमतो (जात्यादिरूप) । जलज्ञान भ्रम उच्यत इति भाव.। 'दिशी' ति। दिग्भ्रमे उत्तरस्या दिशि पूर्वत्व गृहीत सदेव । तस्या एवान्यपुरुषापेक्षया पूर्वत्वात् । भ्रान्तपुरुषापेक्षयोत्तरत्वाग्रहस्तस्य दोषात् । तत एव तस्य स्वपूर्वत्वव्यवहारस्तत्र भवति । स च बाधित इत्यर्थ.। वस्तुत सिद्धान्ते न दिक् तत्वान्तरमित्याह अवच्छेदक'मिति- अवच्छेदकमुदयाचलसयुक्तमूर्तादि । तत्तदुपाध्यवच्छिन्नाकाशादेव पूर्वा- दिव्यवहारो भवतीति भाव । एतद्विवरणमाकाशनिरूपणे । 'अलाते ति । अर्धापदग्धकाष्ठादि परिभ्राम्यमाण मलातचक्रमुच्यते। तदन्त- रालम्-तत्तद्देशसयोगस्य क्षण व्यवधानम् । द्रत परिभ्राममादन्तराला- ग्रहणम् । तत्सहित तत्तद्देशसंयुक्तालातग्रहणमलातचक्रव्यवहारहेतु- रिति भाव.। 'दर्पणे'ति । ऋजुप्रवृत्तनेत्ररश्मिसयोगजनित दर्पण ग्रहण, दर्पण प्रतिहत प्रतिलोमगतितद्रश्मिसंयोगजनित मुख ग्रहणयो. क्षण- व्यवधा नस्य शैघ्रयादग्रहणात् दर्पणमुखग्रहण भवति दर्षष मुखवदिति बाधित व्यवहारहेतुः। दर्पणप्रतिहतिरूप नेत्ररश्मिदोषत एव प्रत्रि- हतनायन रश्मिग्राह्य मुखादि प्रतिघातकदर्पणादिमतमिव प्रतीत व्यवह्रियते । दोषस्वभावविशेषोऽयम् इति बोध्यम् ।।

·१२ ] सव्याख्यायां यतीन्द्रमतदीपिकाया भेदविशिष्टमेव गृह्णाति । भेद इति व्यवहारे तु प्रतियोग्य- पेक्षा, न तु स्वरूपे (ण)। तेनानवस्थाऽन्योन्याश्रयदोषोऽथि नास्ति । उपर्युपर्यपेक्षाऽनवस्था । परस्परापेक्षा अन्यो- न्याश्रयः॥ ननु, दशमस्त्वमसीत्येतदपि प्रत्यक्ष कि न स्यादिति चेन्न । त्वमित्येतस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि दशमोऽसीत्येतस्य वाक्यज- न्यत्वात्। यदि दशमोऽसीत्यस्य(प्रत्यक्षत्व)प्रत्यक्षविषयत्व तर्हि धर्मवांस्त्वमसीत्येतस्यापि प्रत्यक्षत्वं स्यात् । अङ्गीकारेऽति- । 'द्विचन्द्रेति । तिमिरदोषेणाक्षिणिअङ गुल्यवष्टम्भेन वा नेत्र. रश्मेर्ग तिभेदो जायते । तत्र ऋजुगतिकरश्मिना स्वदेशस्थचन्द्रग्रहण यथार्थ भवति । वक्रगतिना तु तेन चन्द्रसमीप देशग्रहणपूर्वक स्वदेश- वियुक्तचन्द्रमात्रग्रहणं भवति । तत्र क्षणभेदस्य शैघ्रयादप्रतीतेर्वारद्वय चन्द्रग्रहण द्विचन्द्रव्यवहारहेतुर्भवति । दोषनिबृत्तौ तु द्विवारं चन्द्रग्रह- णस्याभावेन स व्यवहारो निवर्तते । एव भ्रान्तिस्थलेषु सरव्याति ओन्तित्वं च समर्थितम् । अत.-सत्रव्याते. समर्थितत्वात् । सत्यं-स्व- रूपतो विषयतश्च सत्यम् । 'भेदेति । गोत्वादिसस्थानस्यैवाश्वादिता- दात्म्यधीविरोधिज्ञानविषयत्वेनाश्वादिभेदरूपत्वात्तद्ग्रहणे न प्रतियो- गिज्ञानापेक्षा। अयमश्वाद्भिन्न इति व्यवहार विशेषे पुनस्तदपेक्षेति भावः। 'तेने ति । सस्थानस्यैवभेदत्वेन, जातिभेदयोभिन्नत्वे यो दोष. प्रसक्तः, अस्मत्पक्षे स न भवतीत्यर्थः । तज्जातीयत्वग्रहणे परस्मा- द्भदग्रहण, भेदग्रहणे च तज्जातीयत्वग्रहणमित्यन्योन्याश्रय.। भेद- स्यातिरिक्तत्वे तस्यापि स्वमितो भेदोऽतिरिक्तः। एवं तद्भेदस्यापी- त्यनवस्थापरमते । स्वज्ञप्त्यधीनज्ञप्त्यधीनस्वज्ञप्तिकत्वमन्योन्या- श्रयः । अप्रामाणिकपदार्थकल्पनापरम्पराऽनवस्था। सस्थानस्यैवस्व- पर निर्वाहकत्वं सिद्धान्तेऽभ्युपगम्यत इति नानवस्थादि प्रसङ्ग इति बोध्यम् । वाक्यजन्यमपि प्रत्यक्षमस्तीति मत निरस्यति 'ननु' इत्या- दिना। दशमस्त्वमिति वाक्येनाह दशमोऽस्मीति ज्ञानं जायते । अह- मर्थस्य प्रत्यक्षत्वात्तद्विषयमिद ज्ञान प्रत्यक्षमिति पूर्वपक्ष्याशय । अह- , ·प्रथमोऽवतारः [ १३ प्रमा प्रसङ्गात् । अत एव * तत्त्वमसीति वाक्यस्य नापरोक्षज्ञान- जनकत्वम् । एतेन-प्रत्यक्षप्रमाकरण प्रत्यक्षप्रमाणम् । ( चात्म ) चात्र चैतन्यमेव । चैतन्यं त्रिविधम् । अन्तः करणावच्छिन्नचैतन्यं, वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यं, विषयावच्छिन्नचैतन्यं चेति । यदा त्रयाणामैक्य तदा साक्षा- स्कारः। तदपि निविशेषविषयमेव अभेदमेव गृह्णातीत्यादि. कुदृष्टिकल्पना निरस्ता। निर्विकल्पक तु नामजात्यादियोज- नाहोनं वस्तुमात्रावगाहि किञ्चिदिदमितिज्ञानमिति नैयायि- कानां मतमपि निरस्तम् । मर्थस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि दशमत्वविशिष्टाहमर्थविषयमेतद्वाक्यजन्य ज्ञान परोक्षमेव । दशमत्वस्येन्द्रियास निकृष्टत्वात् । विशेष्यमात्रस्य प्रत्यक्ष- त्वेन विशिष्ट ज्ञानस्यापिप्रत्यक्षत्वस्वीकारे धार्मिकस्त्वमसीति वाक्य जन्यमपि ज्ञान प्रत्यक्ष भवेत् इति सिद्धान्त्याशय । 'अतः' इति । तत्त्वमसिवाक्यजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्ष मिति मतमद्वौ तिनाम् । अहमर्थस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि ब्रह्मात्मकत्वस्य तस्मिन् शास्त्रवेद्यतया परोक्षमे वाह ब्रह्मात्मकोऽस्मीति ज्ञानमुक्तवाक्याद्भवतीति सिद्धान्तिनामाशय. । योगेनत्वात्मनो ब्रह्मात्मकत्वसाक्षात्कारो मानसो जायत इत्यन्यदेतत् । अद्वतिना प्रत्यक्षनिरूपणप्रक्रिया निरस्यनि 'एतेने ति । एकमेव चैत- न्यंत्रिधा भवत्युपाधिभेदात् अन्तःकरणावच्छिन्न प्रमाता, अन्तःकरण- वृत्त्यवच्छिन्न प्रमाण, विषयावच्छिन्न प्रमेयमिति । प्रत्यक्षस्थले त्रया- णामेकत्वं भवति । एकदेशस्थोपाधेरुपधेयाभेदकत्वात्। चक्षुरादिद्वा- राऽन्तः करणस्य विषयदेश गत्वा विषयाकारपरिणामो भवति । इय- मेव वृत्तिः। वृत्त्यवच्छिन्नविषयावच्छिन्नचैतन्ययोरैक्ये प्रत्यक्षज्ञान- त्वमिति तेषां कल्पना। तदपि प्रत्यक्ष सन्मात्रविषयमभेदमेव गृह्णा- ति, न तु भेदम्, भेदस्तु भ्रान्त्यैव सिद्धयति, न तु प्रमयेति तदाशय । 'निरस्ते ति अद्वैतपरिरक्षणश्रद्धामूलेय कल्पना आकरे श्रीभाप्यादौ प्रतिक्षिप्तेत्यर्थः। 'इन्द्रियाणा हि चरता यन्मनोऽनुविधोयते । तदस्य हरति प्रज्ञाम् ।' (गी) 'इन्द्रयाणां हि सर्वेषा यद्य के क्षरतीन्द्रियम् ।

·१४ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया ननु, "काणाद पणिनीय च सर्वशास्त्रोपकारकम्" इत्यु- तत्वात् कथ गौतममतनिरास इति चेत्; उच्यते; न खलु (नास्माभिः) कात्स्न्येनास्य मतस्य निरासः क्रियते । याव- दिह युक्तियुक्त तावत्स्वीक्रियते, परकल्पिततटाकोपजीवन- वत् । न खलु तटाकस्थपङ्कोऽपि स्वीक्रियते । अतः परमाणु- कारणत्वम्, वेदपौरुषेयत्वम्, ईश्वरानुमानिकत्वम्, जीवबिभु. त्वम्, सामान्यविशेषसमवायाना पदार्थत्वेन स्वीकार , उप- मानादे: पृथक् प्रमाणत्वकल्पनम्, सख्यापरिमाणपृथक्त्व- विभागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्र वत्वादीना पृथक् मुणत्वकल्पनम्, दिशोऽपि द्रव्यत्वकल्पनमित्यादिसूत्रकारादिविरुद्धप्रक्रिया नास्माभिः स्वीक्रियते। अविरुद्धानि तु स्वीक्रियन्त इति न विरोधः ।। इति श्री वाधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्यप्रथमदासेन श्रीनिवासदासेन विरचिताया यतीन्द्रमतदीपिकाया शारीरकपरिभाषाया प्रत्यक्ष निरूपण नाम प्रथमोऽवतार ॥ तेनास्य क्षरतिप्रज्ञा' (मनु) इत्यादिप्रमाणसिद्ध ज्ञानस्यैवात्मधर्मस्य मनइन्द्रियद्वारा विषयैस्सयुज्य तत्प्रकाशकत्वमिति सिद्धान्तिभि. स्वी- कृतम् । इति ज्ञेयम् । तार्किकमत निरस्यति निविकल्पक'मिति । योजनाहीनम्-सम्बन्धानवगाहि । सामान्येन वा विशेषेण वा केनचि द्ध- मेंण विशिष्टमेव चक्षुस्संनिकृष्ट गृह्यते । न तु वस्तुमात्रम् । अननुभ- वात्तथा। किञ्चिदिदमित्यपि नामादिविशेषानवगाहि वस्तुत्वादिसा- मान्यावगाह्य वेति सिद्धान्तिनामाशयः । निर्विकल्पकसमाधावपि सविशेषमेव ध्येयवस्त्वबभासते। 'प्रकाशादिवच्चावैशेष्यम्' (ब्र. मी.) इति सूत्र स्पष्टोऽयमर्थः। ध्येयेन तन्मयीभावात् भाबनाप्रकर्षतः सवि- कल्पक इव ध्यातृध्यानयोः न स्फुटविविक्तावभासो निर्विकल्पके । सविकल्पके पुन. त्रिपुटी भासते इति विवेकः । ।

·द्वितीयोऽवतार [ १५ ॥ अथ द्वितीयोऽवतारः ॥ अथानुमानं निरूप्यते। व्याप्यस्य व्याप्यत्वानुसंधा- नात् व्यापकविशेषप्रमितिरनुमिति । तत्करणमनुमानम् । व्याप्यस्य - धूमस्य, अग्निव्याप्यत्वानुसंधानात् व्यापकविशे- षप्रमिति -वह्निप्रमिति । अनधिकदेशकाल नियम(त)व्याप्यम् । अन्यूनदेशकालवृत्ति व्यापकम् । तदिदमविनाभूत व्याप्यम्, तत्प्रतिसबन्धि व्यापकमिति । तेन निरुपाधिकतया नियत- सबन्धो व्याप्तिरित्युक्त भवति । सेयं यत्र धूमस्तत्र वह्निरिति 'काणाद'मिति गोतमीयस्याप्युपलक्षणम् । तर्कशास्त्रम् । 'सूत्र- कारादीति। परमाणुकारणत्वसमवायाभ्युपगमयो. खण्डनं महद्दी- र्धाधिकरणे कृत ब्रह्मसूत्रकृद्भिः । आनुमानिकत्वमीश्वरस्य प्रतिषिद्धं शास्त्रयोनित्वादित्यत्र । वेदाना नित्यत्वस्य देवताधिकरणे प्रतिपादित- स्वात्तत्पौरुषेयत्ववाद. प्रतिक्षिप्तः । उत्क्रान्त्यादिभिर्जीवात्मनामणु- तद्विभुत्वपक्षोऽपि ताकिकाभिमतो निरस्त इत्यनु- सन्धेयम् ॥ ॥ इति प्रथमावतार व्याख्या ॥ त्वस्थापना ॥ अथ द्वितीयावतार व्याख्या ॥ 'व्याप्यस्येति । हेतु ाप्यः। साध्य व्यापकम् । हेतोस्साध्य- निरूपितव्याप्यत्वज्ञानात् (पक्षे) व्यापकविशेषस्य पक्षवृत्तिसाध्यस्य प्रमितिरनुमितिरित्यर्थ.। तत्करणमनुमान-व्याप्तिज्ञानम् । लक्ष्ये सङ्ग- मयति 'व्याप्यस्येति । पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यत्र । 'अनधिके'ति । अधिकः-साध्यानधिकरणीभूत: देशः कालश्च । तत्रावृत्तिस्सद्धेतु- रित्यर्थः। साध्यसामानाधिकरण्ये सति साध्याभाववदवृत्तित्वं व्याप्ति- रित्येकः पक्षः । 'अन्यूने'ति । हेतुमति सर्वत्र वर्तमान साध्य व्यापक. मित्यर्थः । तत्प्रतिसम्बन्धि हेतुनिष्ठाविनाभावनिरूपकम् । 'नियते'ति । अव्यभिचरितसामानाधिकरण्य मित्यर्थ. । हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्यसामानाधिकरण्य हेतो. ।

·१६ ] सव्यान्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया व्याप्ति भूयोदर्शनेन गृह्यते । व्याप्ति द्विधा, अन्वयव्यतिरेक- भेदात् । साधन बिधौ साध्यविधिरूपेण प्रवृत्ता व्याप्तिरन्वय- व्याप्ति । यथा यो यो धूमवान् स सोऽग्निमानिति । साध्य. निषेधे साधन निषेधरूपेण प्रवृत्ता व्याप्ति व्यतिरेकव्याप्ति. । यथा योऽनग्नि स निधूम इति । सेयमुभयविधा व्याप्तिः उपाधिसभवे दुष्टा। साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक- त्वमुपाधि । यथा वह्निना धूमे साध्यमाने आईन्धनसंयोग उपाधि । मैत्रीतनयत्वेन श्यामत्वे साध्यमाने शाकपाकजत्व- मुपाधि । सचोपाधि द्विविधः, निश्चित शङ्कितश्चति । निश्चितो यथा, विप्रतिपन्ना सेवा दुःखहेतुः, सेवात्वात्, राज- मेवावत् इत्यत्र पापारब्धत्वमुपाधि । अब चेश्वरसेवायां - - माध्यनिरूपिता व्याप्तिरित्यर्थः । इयमन्वयव्याप्ति.। नियतत्वोप- पादक निरुपाधिकत्वम् । उपाधिरहितत्वेसति साध्यववृत्तित्वं हेतो ाप्तिरिति पक्षान्तरम् । भूयोदर्णनेन-भूयस्साध्यहेत्वोरेकस्मिन्नधि- करणे सहवृत्तित्वदर्शनेन । 'साधन विधा'विति । यत्र-यत्र हेतुरस्ति, तत्र-तत्र साध्यमस्तीति अन्वयमुखेन-सत्त्वमुखेन, हेतुसाध्ययो, सामाना धिकरण्यद्वारा प्रवृत्ता-गृह्यमाणाऽन्वयव्यातिरित्यर्थ । 'साध्यनिषेध' इति । यत्र यत्र साध्य नास्ति तत्र तत्र हेतुर्नास्तीति अभावमुखेन साध्यभावहेत्वभावयो साहचर्यमुखेन गृहीता व्यतिरेकव्याप्ति रित्यर्थ. । साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्व हेतो रिति भाव. । दुष्टा-बाधिता । उपाधि-उपाधिलक्षणम् । साधनाव्यापक उपाधिरिति पाठः साधी- याच । उपाधिस्थलमुदाहरति 'यथेति । धूमवान् वह्न रित्यत्रान्धन- सयोग: शुद्धसाध्यव्यापक उपाधि, । क्वचित् पक्षविशेषणधर्मावच्छिन्न- साध्यव्यापकउपाधिरस्ति । तत्स्थल दर्शयति 'मैत्री'ति । अयं (सद्यो- जात.) मैत्रोतनय. श्यामः मैत्रीतनयत्वात् पूर्व मैत्रीतनयवत् इत्यत्रशाक- पाकजत्वमुपाधि । अय च न शुद्धसाध्यश्यामत्वव्यापकः । नीलोत्प- लादौ व्यभिचारात् । अपि तु मैत्रीतनयत्वविशिष्टश्यामत्वव्यापको भवति । हेतुमति पक्षे शुक्ले मैत्रीतनये नास्त्ययमुपाधिरिति साधना- व्यापक.। उपाधिस्थले हेतोस्साध्यव्यभिचारः साध्यव्यापकोपाधि- ·द्वितीयोऽवतारः नास्तीति निश्चयादयं निश्चितोपाधिः ॥ शङ्कितो यथा, विप्र- तिपन्नो जीव एतच्छरीरावसाने मुक्तिमा, निप्पन्नसमाधि- त्वात्, शुकादिवदित्यत्र कर्मात्यन्तपरिक्षय उपाधि । स च निष्पन्नममाधौ विप्रतिपन्ने जीवे अस्ति (वा)नास्तीति सदिग्ध- त्वाच्छङ्कितोपाधि. । अतो निरुपाधिकमबन्धवव्याप्यमिति सिद्धम् । व्याप्यं साधनम्, लिङ्गमित्यनन्तरम् । तस्य द्वे रूपे अनुमित्य गभूते व्याप्ति. पक्षधर्मता चेति । पञ्च रूपाण्यपि सन्ति, तानि च पक्ष (व्यापकत्वम्) धर्मत्वम्, (मत्त्वम्).सपर्छ मत्त्वम्, विपक्षाद्वयवृत्ति , अबावितविषयत्वम्, असत्प्रतिप- क्षत्व चेति । सिपाधयिषितधर्मविशिष्टो-धर्मी पक्ष । यथा । । व्यभिचारेणानुमोयते। प्रकृते च विशिटमा यव्यभिचारेऽनुमिने विशेषणवति विशिष्टव्यभिचारो विशेष्यव्यभिचारपर्यवसायी भवति । मोपाधिकश्च हेतुराभासो भवति व्याप्यत्वामिद्ध । इति बोध्यम् ! 'निश्चित' इति । साध्यव्यापकत्वेन साधनाव्यापकत्वेन च निश्चित इत्यर्थ । यथा ऽग्मिना धूमानुमाने निश्चितोपाधिराद्न्धनसयोग. ।। 'संदिग्ध इति । पक्षे साधनाव्यापकत्वेन मदिग्ध इत्यर्थ. । तथै- वयुदाहरत्यग्रे । निश्चिनोवाविमुदाहरति विप्रतिपन्ना सेवेति । दुख- हेतुर्नवेति मदिह्यमाना भगवत्सेवेत्यर्थ । ईश्वर सेवा दुःखहेतुः सेवा- त्वादित्यत्र पापारब्धत्वमुपाधिरीश्वरसेवाया पक्षे नास्तीति निश्चितो- स्ति। द्वितीयमुदाहरति शङ्कित इति । निष्पन्न समाधेर्योगिन प्रार- ब्धकर्मात्यन्तपरिक्षयेमोक्षोभवति । 'तस्य तावदेव चिमिति श्रुतेः । कर्मात्यन्तरिक्षयश्च पक्षम्य कस्यचिद्यागिन एतदेहावसाने उत प्रारब्ध- शेषफल देहान्तरावसाने वेति सदेहत. सदिग्धोपाधि । उपाधिसदे- हाच्चव्याप्तिसदेहेन हेतोरसाधकत्वम् । “लिङ्गम्' लोनमर्थ गमयतीति । 'पञ्चति । व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोविस्ताग्भूतानि पञ्चरूपाणि । पक्षधर्मन्व-पक्षवृत्तित्वम् । पक्ष व्यापकत्वमिति पाठे पक्षतावच्छेदक- धर्मावच्छिन्ने यावति मिणि वर्तमानत्वमित्यर्थ. । पक्षकदेशावृनौ ·सव्यायाया यतीन्द्रमतदीपिकायां अग्निमत्त्वादिमाधने पर्वतादिः । सिपाधयिषितधर्मसजातीय- धर्मवान् सपक्षः । यथा महानसादिः । साध्यतज्जातीयशून्यो विपक्ष । यथा महाहदादिः । प्रबलप्रमाणेन पक्षे निश्चित- साध्याभाववत्त्व बाधितविपयत्वम् । यथा महाह्रदो अग्नि- मानित्यादि । तदभाववत्त्वमबाधित विषयत्वम् । समबल तया प्रतीयमानप्रमाणोपरोधाभावोऽसन्प्रतिपक्षत्वम् । एवभूत व्याप्य द्विविधम् । अन्वयव्यतिरेकि-केवलान्वयिभेदात् । पूर्वो- क्तपञ्चरूपोपपन्न व्याप्यमन्वयव्य तिरेकि । यथा, पर्वतोऽग्नि- मान् धूमवत्त्वात् यो यो धूपवान् स सोऽग्निमान् यथा महानस., योऽनग्निस्स निधूम.-यथा ह्रद इति । तादृशमेव विपक्षरहित व्याप्यं केवलान्वयि । यथा-ब्रह्म शब्दवाच्य वस्तु. त्वात्, घटवत् । विपक्षाभावात् केवलान्वयि चतूरूपोप भागासिद्धिर्दोपः। 'केवलान्वयी ति। व्यतिरेकव्याप्तिशून्यत्वेसत्यन्वय- व्याप्तिमत्त्व तत्त्वम् । अन्वयतो व्यतिरेकतश्चव्याप्तिमत्त्वमन्वयव्यतिरे- कित्वम् । तत्र पञ्चरूपयुक्त सद्विपक्षक मन्वयव्यतिरेकि साधन भवतीति प्रोक्तम् । तादृशमेवेति पञ्चरूपोपपन्नमेवासद्विपक्षक केवलान्वयीत्यर्थ । पूर्वत्रविपक्षोजलह्रदादि. प्रसिद्धोऽस्ति । अत्रतुसाध्यस्य सर्वत्रैव सत्त्वा- त्तदभाववान् बिपक्षो नास्त्येव । अत्यन्ताभावाप्रतियोगि केबलान्वयि वाच्यत्वादि। तत्साध्यक लिङ्गमपि केवलान्वयीत्युच्यते । रूपपञ्चके विपक्षव्यावृत्ति म विपक्षे सति तत्र हेतोरवृत्तेविपक्षस्यैवाभावाद्वा हेनो. सिद्धयती त्याशय । मतान्तरमाह 'विपक्षाभावा' दिति । विपक्ष- स्याभावेन तद्वत्तित्वस्य प्रतियोगिनोऽप्रसिद्धस्तदभावोऽप्यप्रसिद्धइति पञ्चमरूपाभावार्च तूरूपोपन केवलान्वयीत्यर्थः । चतूरूपोपपन्नमित्य- नन्नर वा इति मूले पूरणीयम् । न्यायपरिशुद्धौ पक्षद्वयमुक्त्वा प्रथम पक्ष समर्थित । यथावस्थितपाठे त्वयमर्थ. तादृशमेव-व्याप्तिपक्षधर्म- ताविशिष्टमेवासद्विपक्ष केवलान्वयि, विपक्षाभावात् विपक्षवृत्तित्वा- भावस्य पञ्चमरूपस्याभावाच्चनरूपोपपन्न मिति । केवलव्यतिरेकिणीत पृथिवी गन्धवती पृथिवात्वान्, पृथिवी इतर भिन्नागन्धवत्त्वादित्यादौ ।

·द्वितीयोश्वतार. [ १६ पन्नम् । केवलव्यतिरेकिणि माध्याप्रसिद्ध तद्वयतिरेकव्या- मिर्दहा । अत केवलव्यतिरेकिनिगमः। केवलात्वयिनि अन्वयव्यतिरेकिणि चान्यन्तातीन्द्रियार्थगोचरता निरस्ता। तदेतदनुमान स्वार्थ परार्थ चेति द्विधा विभज्य केचि- दाहु । सर्वेषामेवानुमानाना स्वप्रतिसंधानादिवलेन प्रवृत्ततया स्वव्यवहारमात्रहेतुत्वमिति स्वार्थानुमानमेवेत्यपरे । तदनु- मानबोधकवाक्य प्रतिजाहेतूदाहरणोपनयनिगमनरूपपञ्चाव- यवमयुक्तम् । तत्र, साध्यवत्तया पक्षवचन प्रतिज्ञा। यथा पर्वतोऽग्निमानिति । लिङ्गस्य वचन हेतुः, यथा धूमवत्त्वा- दिति । व्याप्तिनिर्देशपूर्वकं दृष्टान्तवचनमृदाहरणम् । तत् द्वि- । । । 'साध्याप्रसिद्धेरिति । अय भाव ~अनुमानात् पूर्वसाध्य क्वचित् प्रसिद्ध न वा ? सपक्षेचेत्प्रसिद्ध तदाऽन्वयित्वम् । विपक्षे चेन् व्याघात । पक्षे चेदनुमान वैयथ्यम् । पूर्व साध्यस्याप्रसिद्धी नन्द्यनिरेकव्याप्तिरपि दुर्ग्रहा। अत. केवल व्यतिरेकि साधनदशा नासादयतीति । आत्म- मिद्धिन्यायपरिशुद्धयादौ केवलव्यतिरेकिण. ताकिकाभिमतस्य खण्ड- न कृत द्रष्टव्यम् । सिद्धान्ते तक्तस्थले कुसुमादो कुत्रचित् सिद्धो गन्धो जलादिभेदश्च घटादौ पृथिवोत्वावच्छेदेन माध्यत इत्यन्वयव्यतिरे- कित्वमतम् । अन्यन्तातीन्द्रियमर्थमनुमानेन माधयन्न्यानुमानिकाः। तन्नयुक्तमित्याह केवले'ति। दृष्टाथविसजातीयत्वमत्यन्तातीन्द्रियत्वम् । यथाऽशरीरेश्वरकर्तृत्वम् । तम्मानुमानेन साधनासम्भव । शरीरिणव का कार्यत्वस्य व्याप्तेर्ग्रहणान् । अलौकिकार्थसिद्धि शास्त्रत एवेति हाईम् । केचित्-ताकिका । अपरे-सिद्धान्तिन.। व्यामिपक्षधर्मत्ववि- शिष्टहेतुज्ञानात् ज्ञातु. स्वस्यैवानुमिति भवति । नत्वन्यस्य लिङ्गज्ञानात् स्वस्थानुमितिः। अतोऽनुमान स्वार्थम्-स्वानुमितिसावकमेव । अनु- मित्या साध्यः पक्षे साध्यव्यवहारोऽपि स्वस्यैवास्ति । तदनुमान क्वचि- स्वयमेव भूयः साहचर्यदर्शनात् मपादितम् । क्वचिनु परप्रयुक्तन्याय- वाक्यार्थपरामर्शात् स्वेन सपादितमिति अनुमान सपादकहेतुभेद- མ་ལས་ལ་ ·२० ] सव्याख्यायां यतीन्द्रमतदीपिकाया तथैव । विधम्, अन्वयव्यतिरेकभेदात् । यथा यो यो धूमवान् स सोऽग्निमान्, यथा महानस इत्यन्वयोदाहरणम् । योऽनग्नि- स्सनि म , यथा ह्रद इति व्यतिरेकोदाहरणम् । दृष्टान्ताव- मर्शनेन व्याप्ततया पक्षे हेतूपसहारवाक्यमुपनय । सोऽपि द्विविध.. अन्वयव्यतिरेक भेदात् । तथा धूमवानित्यन्वयो- पनय. । अय च न तथा निर्धूम इति व्यतिरेकोपनयः । हेतु- पूर्वक पक्षे साध्योपसहारवाक्य निगमनम् । एतदपि द्विविधम् यथा तस्मादसावग्निमानित्यन्वयेन निगमनम् । तस्मादय निरग्निर्न भवतीति व्यतिरेकेण । एवं पञ्चावयव- वादिनो नैयायिका. । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणरूपत्र्यवययवादिनो मीमांसका. । उदाहरणोपनयरूपावयवद्वयवादिनस्सौगताः । अस्माक त्वनियम । क्वचित्पञ्चावयवा., क्वचित् त्रयोऽव- यवाः, क्वचित् द्वाववयवौ । उदाहरणोपनयाभ्यामेव व्या- प्तिपक्षधर्मतयोस्सिद्धत्वात्तावतैवानुमित्युपपत्तेः । मृदुमध्यम- मात्रम् । यदि परप्रयुक्तन्यायवाक्यप्रयोज्य स्वार्थेऽनुमाने परार्थमिति- परिभाषामात्रम्, तहि न नः कापि तिरिति भाव. । तदनुमानवोधकम्-परार्थानुमानज्ञानजनकम् । व्याप्तिपक्षधर्म- त्वविशिष्ट हेतुरूपानुमान बोधकमिति फलितम् । 'अस्माक'मिति । मत इति शेषः । उदाहरणोपनययोरावश्यकता । मृदु मध्यमतीब्रबुद्धीनां विनेयाना कृते यथार्ह द्वित्रिपञ्चावयवप्रयोग. प्रयोक्त रैच्छिक इत्या- शयः । 'धूली'ति । धूलीपटले धूमत्वभ्रमेणजातमग्न्यनुमान बाधितम् । अतस्तस्याभासत्वम् । धूलीपटले वह्निव्याप्त्यभावात् इति भावः । प्रसङ्गाद्धेत्वाभासान् निरूपयति । 'अन्ये' इति। सद्धेतुतोऽन्ये हेतव आभासा दुष्टा । व्यप्तिधर्मतयोरभावादित्यर्थ । हेतुवदाभासन्ते इति हेत्वाभासा दुष्टहेतवः। हे तोराभासा दोषाश्चपञ्च। कालात्ययाप- दशोबाधः, प्रकरणसमः सत्प्रतिपक्ष । प्राचामिय सज्ञा। यद्विषयकत्वेन ज्ञानस्यानुमिति तत्करणान्यतरविरोधित्व तत्त्व हेत्वाभासत्व हेतुदोष- त्वम् । दोषवत्त्व दुष्टत्वम् । स्वरूपति । पक्षावृत्तिर्हेतु स्वरूपासिद्धः । ।

·द्वितीयोऽवतार. [ २१ कठोरधियां विस्त रसग्रहाभ्या व्यवहार उपपद्यत इत्यनियम एव । एव पञ्चावयवयुक्तः सद्धेतुरेव वह्नयनुमापक । सद्धतु- रिन्युक्तत्वात् धूमसदृशधूलोपटलान्न वह्नयनुमिति. । अन्ये हेतुवदाभासमाना हेत्वाभासा , ते चासिद्ध- विरुद्धानकान्तिकप्रकरणसमकालात्ययापदिष्टभेदात्पञ्चप्रकाराः। तत्रामिद्धः त्रिविध -स्वरूपासिद्ध आश्रयासिद्धो व्या- यत्वासिद्धश्चेति । स्वरूपासिद्धो यथा, अनित्यो जीव. चा- क्षुषत्वात्, घटवदिति । आश्रयासिद्धस्तु. व्योमारविन्द सुरभि अरविन्दत्वात् सरोजारविन्दवत् इति । व्योमारविन्द- माश्रयः, स चासिद्धः। व्याप्यत्वासिद्धो द्विविध , एको व्या- प्तिग्राहकप्रमाणाभावात्, अपरस्तु उपाधिसद्भावात् । आद्यो यथा, यत्सत् तत्क्षणिकमिति । क्षणिकत्वसत्त्वयोः व्याप्तिग्रा- हकप्रमाणासिद्धे. । द्वितीयो यथा, अग्नीषोमीर्याहसा अधर्म- साधिका, हिसात्वात् ऋतुबाह्यहिसावदिति । अत्र निपिद्ध- त्वमुपाधिः । अतो हिसात्वहेतुस्सोपाधिकः । माध्यविपरीत- व्याप्तो हेतुविरुद्धः । तद्यथा, प्रकृति नित्या कृतकत्वात् कालवदिति । कृतकत्वहेतुः साध्याभावव्याप्तः । सव्यभिचा- रोऽनैकान्तिकः । स च द्विविध , साधारणोऽसाधारणश्चेति । पक्षवृत्तित्व हेतो. स्वरूपम् । तदभावात्स्वरूपासिद्धत्वम् । यथा चाक्षु- पत्व जीवे पक्षे नास्तीति। आश्रयासिद्धि., पक्षे पक्षतावच्छेदकाभाव.। आश्रयस्वरूपासिद्धिज्ञानयो पक्षधर्मताधीविरोधित्वम् । 'यत्स' दिति । सौगतानामिदमनुमान, घटादिक्षणिक सत्त्वादिति । एकक्षणमात्रवृत्तित्व क्षणिकत्वम् । 'व्याप्तीति । जेयस्य ज्ञातुश्च क्षणिकत्वे भूयोदर्शनाधीन- व्याप्तिग्रहणायोगाद् व्याप्यत्वासिद्धिरित्यर्थ.। उपाधिना देतो व्यभि- चारोन्नयनात् सोपाधिको हेतुश्चव्याप्यत्वासिद्ध इति बोध्यम् । 'साध्ये'- ति । साध्याभावव्याप्त इत्यर्थ । विरोधवाधसत्प्रतिपक्षाणा ज्ञानस्यानु- मितिविरोधित्वम् । अनैकान्त्य शब्दित व्यभिचारज्ञानस्य च व्याप्ति- ज्ञानप्रतिबन्धकत्वमिति विवेक.।

·२२ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां पक्ष सपक्षविपक्षवृतिः साधारणानकान्तिकः। यथा शब्दो नित्य प्रमेयत्वात् कालवत् । असाधारणस्तु सपक्षविपक्ष- व्यावृत्त । यथा भूनिन्या गन्धवत्त्वान्, व्योमवदिति । प्रक- रणसमस्तु साध्यविपरीतसाधकहेत्वन्तर वान् । यथा ईश्वरो नित्य अनित्यधर्मरहितत्वात् ईश्वरो न नित्य नित्यधर्मरहित- त्वादिति । अयमेव सत्प्रतिपक्ष । यस्य हेतोस्साध्याभाववा- पक्ष स कालात्ययापदिष्ट । स यथा, अग्निरनुष्ण पदार्थ- त्वात् जलवत् । अयं च प्रत्यक्षेणैवोष्णत्वावधारणाद्वाधितः । एवमनुमाने निरूपिते उपमानादेरनुमानादावन्त- र्भावः। यथा-अतिदेशवाक्यार्थस्मरणसहकृतसादृश्यविशिष्ट- पिण्डज्ञानमुपमानम् । गवयमजानानोऽपि यथा गौस्तथा गवय इति कुतश्चिदारण्यकाच्छ त्वा वन गतो अतिदेशवाक्यार्थ स्मरन् यदा गोसादृश्यविशिष्टपिण्ड पश्यति, तदा तद्वाक्यार्थ- 'अतिदेशेति । यथा गौस्तथा गवय इत्यतिदेशवाक्यम् । यदा गोसदृश पिण्ड पश्यतीति पाठ शोभनः। तदुपमान मिति । उपमिति- करणमुपमान प्रमाणान्तरमिति तार्किकादय । उपमितेर्यथायथ प्रत्य- क्षाद्यन्तर्भावान्न तत्करण प्रमाणान्तरमिति सिद्धान्तिन । उपमितिः सादृश्यज्ञानम्, सज्ञासज्ञिसम्बन्धज्ञान वा, मतभेदेन । 'तस्येति। पूर्व- श्रुतातिदेशवाक्यार्थ गोसादृश्यविशिष्ट प्रतिसन्धानात्मकस्य सोऽयगवय- इत्यस्य प्रत्यक्ष एवान्तर्भाव. । स्मरणरूपत्वात्-पूर्वानुभूतसादृश्यप्रति- मन्धानरूपत्वादित्यर्थ । 'व्याप्तीति । गोसदृशोऽयमिति ज्ञानादेतत्स- दृशो गौरितिज्ञान यज्जायते तदुपमितिरिति केचिन्मन्यन्ते (वेदान्त- परिभाषाकारादय )। यो यन्निष्ठसादृश्यप्रतियोगी स तत्प्रतियोगिक- सादृश्यवानिति व्याप्ति ज्ञानजन्यत्वादनुमिति रेवेयमिति भावः । स्वीय- मव्यदक्षिणहस्तादौ मिथ. सादृश्यस्य पुन. पुनरनुसन्धानात् सुदृढत्वेन व्याप्तिसस्कारस्य सदृशदर्शनेन झटित्येवोद्वोधानियतमेव व्यप्तिस्मरण सम्भवतीत्यनुमानमेव प्रकृतोदाहरणे साधीय इति हाईम् । 'वाक्य- जन्यत्वादिति । तार्किका अय (गवय.) गवयपदवाच्य इति शक्तिज्ञान ·द्वितीयोऽवतार. [ २३ स्मरणसहकृतगोसादृश्यावशिष्टपिण्डज्ञान जायते, तदुपमान- मित्युच्यते । तस्य स्मरणरूपत्वात्प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः, व्याप्तिग्रहा- पेक्षत्वादनुमानेऽन्तर्भावः, वाक्य जन्यत्वाच्छब्देचान्तर्भाव ऊह्यः। अर्थापत्तिनाम, दिवा अभुञ्जानस्य पुरुषस्य पीनत्व- दर्शनात् रात्रिभोजन कल्प्यते । एतस्यानुमानेऽन्तर्भाव । तर्को नाम ब्याप्याङ्गीकारेण व्यापकानिष्टप्रसजनम् । तद्यथा, पर्वतो वह्निमान् धूमवत्त्वादित्यनुमाने, घूमोऽस्तु वह्निर्मास्तु इत्युक्ते, यदि वह्निर्नस्यात् तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति । एत- स्य प्रमाणानुग्राहकत्वम् । तर्कानुगृहीतप्रमाणपूर्वकतत्त्वाव- धारणं निश्चयः। वोतरागकथा वाद. । पक्षद्वयसाधनवती मुपमिति. । तत्करण ग सादृश्यविशिष्ट पिण्डदर्शनम् । अतिदेशवाक्यार्थ- स्मरण व्यापार इति वदन्ति । अत्रापि न पृथगुपमान प्रमाणमेष्टव्यम् । आरण्यकवाक्यादेव गवयपदप्रवृत्तिनिमित्त धर्मपरिचायकगोसादृश्याव- गमकात्तात्पर्यबलात्तदुपल क्षितधर्मविशेपाच्छिन्ने गवयपदस्य शक्ति- ग्रहो जातः। गवयपिण्डस्य गोसादृश्यवतो गवयत्वसस्थानिन. प्रत्यक्ष- तोऽयगोसदृश इति दर्शनेन तु स्फुटाभिव्यक्तिमात्र जायते एतद्धर्माव- च्छिन्नो गवयपदवाच्य इति । सज्ञासज्ञिनोर्वाच्यदाचक्रभावल क्षणसम्ब- न्धग्रहस्तु प्रथम मेवातिदेशवाक्याज्जात इति भाव । 'अथोपत्ति'रित । अनुपपद्यमानार्थदर्शनादुपपादककल्पनमर्था- पतिः प्रमाणान्तरमिति भाट्टादय । अभ्या अनुमानेऽन्तर्भावमाह 'एतस्ये तिवाक्येन । देवदत्तो रात्रिभोजनवान् दिवाऽभुञ्जानत्वे सति पीनत्वादिति, पीनत्वभोजनयो कार्यकारणभावात् कार्यात्कारणानु- मानमिदम् । सामान्यतो भोजनव्याप्यपीनत्वज्ञानमेव दिवाभोजनबा- धज्ञानसहकृत रात्रिभोजनानुमिति हेतुर्भवतीत्याशयः। 'वीतरागेति। अविजिगीषोस्तत्त्वजिज्ञासो कथा वाद । सच तत्त्वनिर्णयफलकः । 'पक्षद्वयं' वादिप्रतिवादिनो । परपक्षदूपणमात्र प्रतिवादिना यत्र क्रियते सावितण्डा। जल्पवितण्डे विजिगीषुकये। ।

·२४ ] सव्याख्याग यतीन्द्रमतदीपिकाया विजिगीपुकथा जल्प । स्वपक्षस्थापनाहीना वितण्डा । अवि- वक्षितशब्दार्थारोपेण दूपण छलम् । स्वव्याप्तदूषण जाति । असदुत्तरं जातिरिति वा । पराजयहेतुनिग्रहस्थानम् । इत्ये- तेषामनुमानाङ्गत्वादनुमानेऽन्तर्भाव । क्वचित् क्वचिन्नैया- यिकमतानुसा(रेणोक्तम् )रिव्यवहारस्तु तन्मतानुसारेणोक्तः । अतो न विरोध. । इत्यनुमान निरूपितम् । इति श्री वाधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्यप्रथमदामेन श्रीनिवामदासेन विरचिताया यतीन्द्रमतदीपिकाया शारीरकपरिभाषाया मनुमाननिरूपण नाम द्वितीयोऽवतार ॥ Ka- अतएवात्रच्छलादेरपि प्रयोग क्रियते, यया कयाचन विधया विजय- सम्धि पादयिषया। 'अविवक्षितेति । नूतनकम्बलवत्त्वतात्पर्येण वादिना नवकम्बलोऽयमिति प्रथममुक्ते तदविवक्षितनवत्वसख्यारूपार्थ मारोप्य प्रतिवादिन दूपण कुतोऽस्य नबकम्बलवत्त्वमिति छलम् । अत्र वादी यदि मनीपीचतुर स्यात् तदा प्रतिवदेत्-त्व छलवादी। मया तु नुतनत्वतात्पर्येणैव नवशब्द. प्रयुक्त इति । यदि तु वादी प्रतिवादिनो वागाटोपेन प्रतिवक्तुमक्षमोजात. तदा प्रतिवादी विजयी भवेत् । इति कथारहस्यम् । 'स्वव्याप्ते'ति। स्वपक्षेऽप्यापत्तिप्रयोजक परपक्षदूषण जाति रित्यर्थ । 'असदुत्तरम्'-विना सम्बन्धनियम साहचर्यमात्रमन- लम्ब्य परपक्षे क्रियमाण दूषण जातिदूषणम् । यथा पर्वतो वह्निमान् धूमादिति वादिना प्रयुक्ते यदि वह्निमन्महानससाधाद्वह्निमत्त्व, तर्हि बन्ह्यभाववद्धदसादृश्यात् द्रव्यत्वात्पर्वतस्य वह्यभाववत्त्वमेव कि न स्यादिति दूपण प्रतिवादिना कृत जातिर्भवति । 'अनुमानाङ्गत्वा' दिति । अनुमानोपकरणन्यायानुबन्धित्वादित्यर्थ । 'निग्रहस्थानन्'-- प्रतिज्ञाहान्यादि । 'अप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम्' इति न्याय- सूत्रम् । वादिनः स्वकृतप्रतिज्ञात्यागप्रतिज्ञान्तरकरणादिक स्वाज्ञानान्य- थाज्ञान ज्ञापकत्वात् पराजयहेतुर्भवति । अत कथाप्रवृत्तै. सावधान प्रयोगः कार्यः इति फलितम् । वादकथाया तत्त्वनिर्णयार्थाया छलजा- त्यादि न प्रयोक्तव्यमिति च कथकसम्प्रदाय. । ॥ इति द्वितीयावतार व्याख्या ॥

·द्वितीयोऽवतार: [ २५ ॥ अथ तृतीयोऽवतारः ॥ अनुमाननिरूपणानन्तर शब्दो निरूप्यते । अनाप्ता- नुक्तवाक्य जनिततदर्थ विज्ञान शाब्दज्ञानम् । तत्करण शब्द- प्रमाणम् । अनाप्तानुक्तेन्युक्तन्वादिस्य पौरुषेयन्वमतनिरासः । कारणदोषबाधकप्रत्ययाभाववद्वाक्यं वा । सर्गादौ भगवान् चतुर्मुखाय पूर्वपूर्वक्रमविशिष्टान्वेदान् स्मृत्वा स्मृत्वा उपदिश- तीत्युक्त्या वेदस्य नित्यत्वमपौरुषेयत्वं च सिद्ध मिति कारण- दोषाभावो वाधकप्रत्ययाभावश्च । ननु, वेदवाक्यानां मीमासकैः कार्यपरतयैव प्रामा- ण्यस्वीकारात् सिद्धब्रह्मपरवाक्याना व्युत्पत्त्यसभवाच्च कथ प्रामाण्यमिति चेन्न । सिद्धब्रह्मपरवाक्यानामपि उपासनारूप- ॥ अथ तृतीयावतार व्याख्या ॥ 'अनाप्ते'ति। आप्तवाक्यं शब्दप्रमाणमिति ताकिका । आप्तो- यथार्थवक्ता। वेदस्य पौरुषेयत्वम् ईश्वरकृतत्व तेपामभिमतम् । वेदा- पौरुषेयत्ववादिभिस्सिद्धान्तिभिस्तु अनाप्तानुक्तवाक्यं शब्दप्रमाणमित्यु- च्यते । अस्य लक्षणान्तरमाह 'कारणदोषेति। वेदानामपौरुषेयत्वमुपपा दयस्तत्र कारणदोषाद्यभावमाह 'सर्गादा विति। पुरुषबुद्धयधीनरच- नत्वं पौरुषेयत्वम् । तदभावोऽपौरुषेयत्वम् । ईश्वरम्मन्नपि भगवान् पूर्वानुपूर्वीसमानानुपूर्वीकमेव वेद प्रतिकल्प प्रवर्तयतीति सिद्ध वेदानाम्, पौरुषेयत्वम् । नित्यत्व च तेषा सदा एकविधानुपूर्वीकत्वमेव । 'पूर्वे र्वेभ्यो वच एतदूचुः' 'अनादिनिधना ह्यपा वागुत्सृष्टा स्वयभुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वा. प्रमूतयः ॥' इत्यादिवचनैर्वेदानाम- पौरुषेयत्वादिसिद्धि. । 'वाचाविरूप नित्यया वृष्णे चोदस्व' इति श्रुतिश्च ऋगादिभेदवत्या वेदवाण्या नित्यत्वमाह मुक्तकण्ठमेव । हे वृष्णे नित्य- यावेदवाचा पुरुरूपया ऋगादिकया भगवन्त प्रीणयेत्येतद्वाक्यार्थ. । प्रभाकरैः कार्येऽर्थ एव वेदानां तात्पर्यात् तत्रैवाय पदाना शक्ति- ग्रहाच्च सिद्धे ब्रह्मणि न प्रामाण्यमित्युच्यते । तन्मतमनुपदति'ननु'इति । व्युत्पत्त्यसम्भवात्-सिद्धेऽर्थे ब्रह्मणि पदशक्तिग्रहासम्भवात् । व्यवहा- । ।

·२६ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिका कार्यान्वयस्वीकारात्। पिता ते सुख मास्ते इति लौकिक- सिद्धपावाक्यस्यापि बोधकत्वदर्शनात् । बालानां लोके मातापितृप्रभृतिभिरम्बातातमातुलचन्द्रादीनड्गुल्या निर्दिश्य तदभिधायिनः शब्दान् प्रयुञ्जानैः क्रमेण बहुश शिक्षिताना तत्तदद्धय निदर्शनात् । वेदेऽपि परिनिष्पन्नेऽप्यर्थे शब्द- स्य बोधकत्वं सभवतीति नाप्रामाण्यशङ्कावकाश । तर्हि अभिचारादिप्रतिपादकवेदागस्य कथ प्रामाण्यमिति नाशङ्क नीयम् । तस्य दृष्टफलप्रदर्शनेनादृष्टस्वर्गादिफलकसाधनादौ प्रवृत्तिप्रयोजकत्वान् । युपादित्यवाक्य तु आदित्यवधूपप्रकाश - राद्धिपदाना शक्ति (आनुभाविकोगक्तिः ) गृह्यते । स च शक्तिग्रहः कार्यात्रिन एवार्थे । यथा गामानयेति उत्तमवृद्धोक्त वचन श्रुत्वा मध्यमवद्धेन गौरानीयते । व्यवहारमेन इटवतो व्युत्पित्सोर्वालस्यकार्या- विते गवि शक्ति ग्रहो भवनि । अत कार्यानन्विते सिद्धे ब्रह्मणि न व्युत्पत्ति, सम्भवति, इति भाव । सिद्धपरवाक्याना प्रामाण्य कथमि- त्यन्वयः । सिद्धपरत्वमत्र सिद्धार्थपरत्वेन पराभिमतत्व बोध्यम् । तन्मत निरस्यति 'न' इति । कार्यान्वित एव पदाना शक्तिरिति स्वीका- रे.पि ब्रह्मणि पदशक्ति सम्भवत्येव । 'ब्रह्मोपासीते'त्युपासनरूपकार्या- न्वितत्वात्तस्येत्यर्थ । अन्वारुह्य अभ्युपगम्य)वादोयम् । वस्तुत. सिद्धे- उप्यर्थे तात्पर्य वाक्यस्य, पदशक्तिग्रहश्च सम्भवतीत्याशयेनाह 'पिता ते' इति । यम्यार्थस्य बोधनेन वाक्य प्रयोजनपर्यवसायिभवति । तत्रवाक्य- स्यतात्पर्य मत एव प्रामाण्य चाश्रयणीयमेव । यथोदाहृतवाक्यस्य पितु. सकुशलस्थिनिरूपे सिद्धेऽर्थे । एतच्छुत्रणेन पितृवृनानभिज्ञानेन चिन्तातु- रस्य पुत्रस्य चिन्तानिवृत्त्यानन्दप्राप्तिलक्षण प्रयोजनस्य सिद्धे.। एवमेव ब्रह्मप्रतिपादकस्य 'रसो वै सः' 'रसह्य वाय लब्ध्वानन्दीभवतीति श्रुत्यन्तवाक्यस्य तव गृहे निधिरस्तीतिवाक्यवत् श्रवणत एव श्रोतुरा- नन्दप्रातिसिद्धे. प्रयोजन पर्यवमायिनो ब्रह्माणि तात्पर्य मतएव प्रामाण्य च सिद्धयत्येवेत्यर्थ । सिद्धेप्यर्थे पदाना शक्तिग्रहणप्रकारमुपपादयति 'बालाना मिति । व्यवहाराव्युत्पत्तिर्यादृच्छिकी। प्राथमिकी व्युत्प- तिस्तु सिद्ध एवार्थे मातापित्रादिभिः बालाना सम्पाद्यत इति भावः ।

·द्वितीयोऽवतार [ ર૭ नपरम् । अन कृत्स्नम्य वेदस्य प्रामाण्यम् । स वेद: कर्म- ब्रह्मप्रतिपादकपूर्वोत्तरभागाभ्या द्विधा मिन. । आगधनकर्म- प्रतिपादक पूर्व काण्डम् । आगध्यब्रह्मप्रतिपादकमुत्तरकाण्डम् । अन उभयोर्नीमांसयोरैकशास्त्र्यम् । भागद्वयात्मको वेद ऋग्यजुम्मामाथवरूपण चतृ बस्थिन , नग्नन्तप्रकारश्च । भृगादिबहुप्रकारो वेद मन्त्रार्थवादविधिस्पेण त्रिविधः । अनृष्ठेयार्थप्रकाशको मन्त्र । विध्यधीनप्रवृन्यूतम्भकवाक्य- विशेपोऽर्थवाद । हितानुगामनरूप बामिह विधिः । - 'तत्तदर्थबुद्धोति । तत्तच्छन्दने न्यादिः । 'दर्शनादिति । मिद्धेयर्थ पदाना गतिग्रह सम्भवत्येवेति गेप । 'वेदेपी ति। वेदिकाना स्वर्ग ब्रह्मादिशब्दानामपि 'यन्न दुग्वेन सम्भन्नम्' 'बम परिवृह मर्वत 'वृहत्त्वाबृहणत्वाच्च ब्रह्मेनि परिपठ्यते' इत्याअथवादनिरुक्तिनिर्वच- नादिभिस्तनदर्थे शक्तिग्रह. सम्भवत्यवेति वेदान्नाना ब्रह्मणि प्रामाण्य- मनपायमिति भाव । कय प्रामाण्य मिति । यद्यपि ग्यननाभिचरन् यजे- तेति वाक्यस्य श्येनयागनि शत्रुधजनवबोधकस्य -माजन् । त्वा- प्रामाण्यकथन्ताशाया अनवकाश । अथापि शवधन्यश्येनफलस्य हिसात्वेन पापसाधनत्वात् फलद्वारा बलवदनिटानुवन्धिटयेनबिधे बल- वदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनबोधकत्वरूप विधेरौत्सर्गिकं प्रामाण्य कथमि- त्याशय. शङ्कितुः । शङ्कामना परिहरति 'तस्येति। शास्त्रविश्वासो- त्पाबनद्वारेति शेषः। ग्येनादिविधेरपि वेदशास्त्रे नास्तिकाना मास्ति- क्यबुद्धिमुत्पाद्य हिसादितस्तान विनिवर्त्य तेपा वैदिक क्रमान्मुख्यसम्पा- दन एव तात्पर्यम् । तत् तात्पर्यार्थ प्रामाण्य मुस्थिरमिनिभाव । भगव- त्तद्भक्तबलवद्विद्रोहिजनपरि भवनार्थ क्वचिदनुमन्यते नमोभिचारिकम् । न तु सर्वत्रेति चावधेयम् । 'यूपे'ति । आदित्यो यूप इत्यर्थवादवाक्य यूपा- अनविधिशेषतयाञ्जनमस्कृतयूपप्रशस्तिपरम् । आदित्यवदुज्ज्वल इति । गौणोऽय प्रयोग । तात्पर्यार्थ प्रमाणमेवेदमति भाव । द्विधाभिन्नः भागद्वयविशिष्ट । 'अत' इति । कर्मब्रह्मभागद्वयात्मकस्य व्याख्यस्य वेदस्यकशास्त्रत्वात्तव्याख्यारूपयो. कर्मब्रह्ममीमासयोरैकशास्त्र्य व्याख्येयक्रमानुसारेण पौर्वापर्यनियमश्चेत्यर्थ.। अभिहित च मीनासा- mer ·२८ ] सव्याम्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया - । स च त्रिविध । अपूर्वपरिसख्यानियमभेदात् । ते पुनर्नित्य- नैमित्तिककाम्यादिभेदात् बहुविधाः। * ब्रीहीन्प्रोक्षतीति विधिरपूर्वविधिः । (मनोमयत्वाद्युपासन विधिविशिष्टविधि )* इमामगृभ्णन्नित्यश्वरशनाविधिः परिसंख्याविधि । गुर्वभिग- मनादिविधिनियमविधि । सन्ध्योपासनादिविधिनित्यविधिः। जातेष्ट्यादिविधि नैमित्तिकविधिः । ज्योतिष्टोमादिविधि काम्यविधि । एव विध्यर्थवादमन्त्रात्मकस्य वेदस्य छन्द, कल्पः, शिक्षा, निरुक्तम्, ज्यौतिषम्, व्याकरणमित्येतान्य- गानि । छन्दोऽनुष्टुप् त्रिष्टुबादिप्रतिपादनरूपम् । श्रौतस्मा- नप्रयोगप्रतिपादनपरः कल्पः । शिक्षा वर्णनिर्णयात्मिका। निरुक्त (खा) अपूर्वा र्थप्रतिपादकम् । ज्यौतिषम् अध्ययन- तदर्थानुष्ठानकालनिर्णायकम् । व्याकरण तु सुशब्दस्वरादि- समर्थनपरम् । एव साङ्गस्य वेदस्य प्रामाण्य सिद्धम् । वृत्तिकारैर्भगवद्बोधायनमहर्षिभिः 'संहितमेतच्छारीरक जैमिनीयेन पोडशलक्षणेनेति शास्त्रक्यसिद्धि'रिति । 'अनन्तप्रकार' इति । ऋगादि- भेदेन तत्तच्छाखाभेदेन चानन्तविध. । श्रूयते च 'अनन्ता वै वेदा' इति वेदानन्त्यमित्यर्थः। 'हिते'ति । इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनालौकिकार्थविधायक वाक्यं विधिरित्यर्थ. । ते--अपूर्वविधय.। आदिपदेन प्रायश्चित्तविधि- सग्रहणम् । 'अपूर्वेति । प्रमाणान्तराप्राप्तार्थप्रापकोऽपूर्वविधि । यागा- दिविधिरपूर्वविधिः । प्रोक्षणादिविधिश्च । न हि विधानमन्तरेण यागी- येषु ब्रीहिषु प्रोक्षणादिप्राप्ति । द्वयोः समुच्चित्य प्राप्तावितरनिवृत्तिफलकः परिसख्याविधिः। यथा 'इमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमा- दत्ते' इति । ऋतस्य-यागस्य । अश्वाभिधानी--अश्वरशना। सह नीत्वाऽश्व गर्दभ च मृदानेयेति चयनप्रकरणे पठ्यते । तत्राश्वरशना- ग्रहणे इमामित्यादिमन्त्रोङ्गत्वेन विनियुज्यते 'इत्यश्वाभिधानीमादत्त' इति विधिना। तेन गर्दभरशनाया मन्त्रेण ग्रहण निवृत्तम् । सा तु तूष्णीमेव ग्राह्य ति सिद्धान्तित पूर्वमीमासायाम् । पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या' ·द्वितीयोऽवतार. [ २६ अथ श्रुत्यविरुद्धाचारव्यवहारप्रायश्चितादिप्रतिपा- दिका आप्तप्रणीता स्मृति प्रमाणम् । हिरण्यगर्भादीनामा- मत्वेऽपि तेषा गुणत्रयवश्यवसभवात् तत्कर्तृकयोगकपिला- दिम्मृतीना मन्वादिस्मृत्यविरुद्धाशा एव प्रमाणम् । तत्त्ववि- पर्यासादिविरुद्धांशा न प्रमाणम् । वेदोपबृंहणरूपेतिहास- पुराणयोरपि प्रामाण्य स्वतम्सिद्धम् । तत्र भारतरामायणयो. क्वचिक्वचिद्वरोधभानेपि तत्त्वाशे वेदान्तवाक्यवदविरोधो नेय । । । इत्यादयोऽपि परिसख्याविधय उदाहर्तव्या अत्र । 'गुर्वभिगमनादो'ति । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणि श्रेत्रिय ब्रह्मनिष्ठ'मिति नियमविधि । गुरूपदेशत. प्राप्ता विद्यैव सकला, नान्यथा ( स्वय पुस्त- कनिरीक्षणादिना) प्राप्तेति नियम्यते । श्र यते च 'आचार्याद्धव विद्या विदिता साधिष्ठ प्रापत्' (छा०) इति । व्रीहीनवहन्तीत्यादिरपि निय- मविधिः । विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसख्येति कथ्यते ।।' इत्युक्त मीमासकै । सन्ध्ये'त्यादि । यावज्जोवनाधिकारो नित्यविधि.। निमित्तोपनिपाते कर्तव्यस्य विधि- नैमित्तिकविधि । आभ्या दुरितक्षयः। 'नित्यनैमित्तिकरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम्' इति वचनात् । अकरणे चानयो प्रत्यवाय. श्रु त.। सत्या फलेच्छाया कर्तव्य कर्मविधि.काम्यविधिः । इति विवेक । 'मनोमयेति 'स क्रतु कुर्वीत, मनोमयः प्राणशरीर' (छा०) इति मनोमयत्वादिगुण- विशिष्टब्रह्मोपासनविधिविशिष्टविधि । विशेष्यविशेषणयोर्द्व योरप्राप्तौ विशिष्टविधिरूरीकृत । एव सोमेन यजेतेति सोमविशिष्टयागविधि- वोध्य.। 'शिक्षा' इति । वर्णाना स्थानप्रयत्न स्वरमात्रादिनिरूपिका शिक्षा वर्णनिर्णयात्मिका-वर्णनिर्णयार्थत्वादित्यर्थ.। वर्णशास्त्र शिक्षा। निरुक्तम्-यास्कादिप्रणीत प्रायशो वैदिकाना पदाना निरुक्तिनिर्वच- नाभ्यामलौकिकापूर्वस्वार्थप्रतिपादकम् । 'सुशब्दे'ति । साधुशब्देत्यर्थ । शब्दमाधुत्वान्याख्यान व्याकरणम् । पदशास्त्रमिदम् । साधुशब्दप्रयोग- स्येव श्रेयस्करत्व ‘एक. शब्द सम्यक् ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुष्ठु प्रयुक्त स्वर्गे लोके कामधुग भवती'त्याम्नातम् । 'न म्लेच्छित वै नापभाषितवै' इति प्रतिषिद्धश्चापशब्दप्रयोग इति बोध्यम् । 'शिक्षाया वर्णशिक्षा ·सव्यान्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया सर्गादिपञ्चकप्रनिदकपुराणेप्वपि सात्त्विकराज- सनामसभेदभिन्न पु तत्त्वाशे (विरोधाभावान) विरुद्धाशो न प्रमाणम्, अन्यन्मर्व प्रमाणम् । पाशुपताद्यागण अपि तथैव । आगमदिव्यतन्त्रतन्त्रान्तरसिद्धान्तभेदभिन्नस्य श्री. पाञ्चरानागमस्य क्वचिदपि वेदविरोधाभावात् कात्स्न्यन प्रामाण्यम् । एवम, वैखानसागमस्यापि । धर्मशास्त्राणामपि पदममधिगमो न्याक्रिय निर्वचोभ्या छन्द छन्दश्चितौ स्याद् गमयति समय ज्यास्प रहना। कल्पेऽनुष्ठानमुक्त य वितगमितयोाय- मीमानयो स्यादर्थव्यक्ति पुराणस्मृतिषु तदनुगास्त्वा विचिन्वन्ति वेदा ।।' ( श्रीरङ्ग-स्तव ) इति श्लोकोऽत्रानुसन्धेय. । 'आप्ते'ति । यथार्थद्रष्ट्टत्वेसति यथार्थ वक्तृत्वमामतमत्वम् । मन्वादीनामाप्ततमत्व 'यद्वै किञ्चिन मनुरवदत्तद्भेषजम्' ‘स होवाच व्याम पाराशर्य' 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति' इति श्रतिसिद्धम् । कापिला- दिम्मृतीना मन्वादिश्र न्यविरुद्धागे प्रमाणत्व तद्विरोधेत्वप्रमाणत्व स्मृत्य- नवकाशाधिकरणे ( ब्र० मी०) प्रोक्तम् । तत्वविपर्यासादयः-पराव- रतत्त्वव्यत्यास वेदविरुद्धाचारादिप्रतियादका भागा अप्रमाणमित्यर्थः। 'वेदोपल हणेति । स ग पूर्वभागस्योपवृ हण म्मृतय । वेदान्तभागोप- वृहणमितिहासपुराणानि । उपबृहण स्वावगतवेदार्थाना विशदीकरण महपिवचनै । 'तत्रेति। विरोधभाने-तत्त्वाशे वेदविरोधापातप्रतीतौ। 'वेदान्तवाक्यव'दिति । यथोपनिषत्सु क्वचिद् द्रस्य, क्वचिद्धातु , क्वचि- च्चेन्द्रादे पारम्यमापाततः प्रतीयते । न्यायसञ्चारादिना तत्र यथा विरोध परिहृत्य नारायणपारम्यपरत्व स्थाप्यते, तथैवेतिहासयो श्री- रामायणभारतयोरप्यविरोधो नेय इत्यर्थः । 'सर्गादी'ति । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वशो मन्वन्तराणि च । वशानु- चरित चेति पुरःण पञ्चलक्षणम् । प्रतिसर्ग -प्रलय । पुराण भगवद्वि- भृतिविस्तारवर्णनात्मकम् । 'तत्त्वाशे' इति । हितागे पीति बोध्यम् । 'विरोधाभावादिन्याधिक प्रतीयते । अन्यत्, विरुद्धाशादितरत् प्रमाण विरोधाभावादिति बाऽन्यय. । 'पाशुपताद्यागमा' इति । नथा-अवि- रुद्धाशे प्रमाणभूताः, विरुद्धाशेष्वप्रमाणभूता इत्यर्थः । विद्धाशा एवा. धिकाम्तेष्विति त्रय्यन्त वृद्धास्तान् न बहुमन्वत इति च बोध्यम् । 4 ·प्रितीयोवतारः नये व ॥ शाण्डिल्यपराशरभन्दाजवमिष्ठहागेनादयो धम- ग स्त्रप्रणेतारः। गिल्लायुर्वदगान्धर्वभर नागमादिकमप्युपयु- कागे नयैव । गिल्पोनाम कर्षणादिगोपुरमा काग दिनिर्माण- प्रतिपादक । आयुर्वेदो वैद्यकम् । गान्धर्वो गानादिनिरूपकः । भरतागमो नृतादिविधायकः । पुनः चतुष्पष्टिकलारूपेषु शास्त्रेषु तन्वापायपुरुषार्थोपयुक्तानि प्रमाणानि ।। 'आगमेति ! आगमसिद्धान्त, दिव्यमिहान्न , (आयव मन्त्रसिद्धान्त इन्यपि नाम । ) तन्त्र सिद्धान्त ,तन्त्रान्तरसिद्धान्त अनुविधसिद्धा- तात्मक भेदमिन्नस्य नानासहितात्मकस्य कुम्नस्य पञ्चरात्र शास्त्रस्य भगवान् श्रीमन्नारायण एव स्त्रयवक्तेति कास्न्येन प्रामाण्यमस्य । पञ्चरात्रस्य कृम्नस्य वक्ता नारायण स्वयम्' 'वेदान्ले यथान्याय सगृह्य भगवान् हरि । भक्तानुकम्पया विद्वान् सञ्चिक्षेप यथा मुखम् ।। इति वणित भारते मोक्षधर्म। भक्तानुकम्पया कृतत्वादेव मात्र मोहना- यंत्र शक्यशङ्कम् ! त्रय्यामृगादिभेदवदत्र मिद्धा नभेद. ! एक मूर्ति- प्रधानो मन्त्रसिद्धान्त , चतुतिप्रधानआगमसिद्धान्त । नवमूर्तिप्रधान- स्तन्त्रसिद्धान्त । वक्त्रभेदत्रिचतुरादिवक्त्रमूर्तिभेद राधनादिप्रधानम्त- त्रान्तरसिद्धान्त.। पुरा श्रीमन्नारायण स्वीयपञ्चायधामानामोपगाय- नशाण्डिल्य भरद्वाज कोशिकमोज्यायनाख्याना महणा पृथक् पृथ- गेकै कमेकैकदिवारात्र रहस्याम्नाय माद्य वेदमेका यनसन लोकरक्षण समायु दरण मद्धमस्वाराधनप्रवर्तनार्थ मोक्षकफललक्षण मध्यापया- मास । अतएव श्रीपञ्चरात्रमिनि भगवच्छास्त्रमिति चास्य प्रसिद्धि । वेदार्थस्यधर्मस्य वेदान्तार्थस्य च परतन्वादेरुप हणमनेन क्रियते। अत्र च क्वचिद यो वेदविरोधो नास्तीति उत्सत्त्वसम्मवाधिकरण श्रीभाप्य श्रुतप्रकाशिका श्रीपाञ्चरात्ररक्षादिष्ट सुविशद वर्णिनन् । आगमत्रामाण्य च परमाचार्य श्रीमद्यामृत मुनिमितत्त्रमायमरक्षणार्थमनुगृहीतमिति वा-नम् । एव वैपानसागमावि भगवदवतारेग विग्वन सा महर्षिणा प्रणीतो भगवदाराधन प्रतिष्ठोत्सवादिप्रतिपादक प्रमाणभूनो बहुमन्तव्य इतिहाईम् । 'उपयुक्तांश' इति । गृहारामकूप भगवन्मन्दिरमण्डपादि- निर्माणे शिल्पशास्त्रं प्रमाणम्-उपादेयमित्यर्थः । गान्धर्वशास्त्र व नृनगीतवाद्यादिप्रतिपादक मङ्गीतशास्त्र भगवदाराधनोत्सवाद्युप- ·३२ ] सध्याच्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया वकुलाभरणादिदिव्यसूरिश्रीसूक्तय कात्स्न्येन प्रमा- णतराः । श्रीमद्रामानुजाचार्यप्रभृतिभिः प्रणीता श्रीभाष्यादि- प्रबन्धा प्रमाणतमाः । पुरुषस्वातन्त्र्याधीनरचनाविशेषविशिष्ट पौरुषेयम् । एतेन काव्यनाटकालबारादीनामपि लक्षणमुक्त स्यात् । एवमाप्नेनोच्चारितान्याकाक्षायोग्यतासनिधिमल्लौकिकवाक्या- न्यपि प्रमाणानि । यथा नद्यास्तीरे पञ्च फलानि सन्तीत्या- दीनि । एव वैदिकलौकिकसाधारण वाक्य द्विविधम् । मुख्यवृत्तिगौणवृत्तिभेदात् । मुख्यवृत्तिरभिधावृतिः । सिहशब्दस्य मृगेन्द्र । साऽभिधावृत्ति योगरूढ्यादिभेदेन वहुविधा । मुख्यार्थबाधे सति तदासन्नेऽर्थे वृत्तिरौपचारिकी। यथा युक्ताशे प्रमाण-ग्राह्य भवति । एव चित्रादि कलाज्ञानान्यपि भगव- न्मन्दिरमण्डपादिप्रमाधनाथुपयुक्तानि प्रमाणानि-ग्राह्याणीत्याशय । 'वकुलाभरणादी ति । श्रीमच्छठकोपमुनेरेवेदमपि नाम। श्रीसम्प्रदाय- प्रसिद्धवकुलाभरणादिदशदिव्यसूरि श्रीसूक्तिरूपादिव्यप्रबन्धा श्रीरामा- यणादिवद्वदाविर्भावविशेपत्वात् संशयादिरहितं यथा तथा वेदतात्पर्य- विपयपरतत्त्वहितपुरुषार्थस्वरूपाणा स्फुटावभासकत्वाच्च प्रमाणतरा - नितरा प्रमाणतया उपादेया इत्यर्थः । 'श्रीमद्रामानुजेति । सस्कृत द्राविडागमद्वयैककण्ठ्यसमर्थनपूर्वकं वेदवेदान्तार्थविशदतमावबोधजन- कत्वाच्छ त्यन्तसम्मतविशिष्टाद्वतप्रतिष्ठापकत्वाच्च परपक्षप्रतिक्षेपपूर्वक प्रमाणतमा-प्रमाणत्वेनोपादेयतमा इत्यर्थः । वेदार्थ विशदविशदतर- विशदतमावबोधजनकत्वा द्व दोपबृहणस्मृत्यादि दिव्यत्रबन्ध श्रीभाष्या- दिग्रन्थाना प्रमाणप्रमाणतरप्रमाणतमत्वान्यभिहितान्यत्रेति बोध्यम् । 'पुरुषेति । प्रबन्धृचेतनेच्छाधीनरचनाविशिष्ट पौरुषेयम् । रचना-पदाना पौर्वापर्यलक्षणानुपूर्वीविशेषः । लक्षणम्-पौरुषेयत्व- रूपम् । एवम्-वेदवाक्यवत् । 'आकाक्षेति । यत्पदेन विना पदान्त- रस्यान्वयबोधाजनकत्वम्, अस्ति तयोराकाक्षा । यथा प्रकृतिप्रत्यययो. क्रियाकारकयोश्च । वाक्यप्रतिपाद्यार्थस्य प्रमाणान्तरतो बाधाभावो ·तृतीयोऽवतारः मा द्विविधा, लक्षणागौणीभेदात् । प्रथमा यथा-गङ्गायां घोष इत्यत्राधिकरण (त्व स्यबाधात्तीरे लमणा । द्वितीया यथा-मिहो देवदत्त इत्यत्र देवदने शोर्यादिगुणयोगान् । एव वैदिकलो. किकरूप मर्व वाक्यजात सविशेषविषयकम्, भेदविषयक च । शरीरवाचकशब्दाना यथा शरीरिणि पर्यवसानम्, एवं भगवच्छरोरभूतब्रह्मरुद्राग्नीन्द्रादिचिद्वाचकशब्दाना, तथा तच्छरीरभूतप्रकृतिकालाकाशप्राणाद्यचिद्वाचकशब्दानां शरीरिणि परमात्मनि नागयणे पर्यवनानमुपपादयन्न्या- चार्या. । वेदान्तज्ञानात् व्युत्पत्ति पूर्यत इत्युक्तम् । नाराय- पस्य सर्वशब्दवाच्यत्वं सर्वशरीरकत्वमिन्यादिकं तुपरि ईश्व- परिच्छेदे प्रतिपादयाम ॥ इति शब्दो निरूपितः ।। इति श्री वाधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्य प्रथमदायेन श्रीनिवामदार विरचिताया यतीन्द्रमतदीपिकाया शारीरकारिभाषाया गब्दानरूपण नाम तृतीयोऽवतार ॥ " योग्यता। यत्पदार्थयोरन्वयबाधो विवक्षित., तहाचकपदयोरव्यवधाने- नोपस्थितिरासत्ति.। इति स्वरूपविवेक आकाक्षादे । वाक्यमिनि । वाक्यघटक पदजातमितिविवक्षितम् । रूड्यादीत्यत्रादिपढेनयोगरूढि- ग्राह्या । गङ्गायामिति । प्रवाहे घोषाधिकरणत्वस्यबाधात् गङ्गापदस्य तोरे लक्षणा। सिह पदस्य गौणीवृत्ति रिति शेषोऽनन्तरवाक्ये । 'सवि- शेषेति । नानापदार्थससर्गावबोधकत्वात् मविशेषविपयकत्व भेदविपय- कत्व च सर्वेपा वाक्याना सिद्धयतीत्यर्थ । 'शरीरें'ति । देवो मनुष्य इत्यादि शरोरवाचिशब्दाना यथा तत्तच्छरीरविशिष्टे जीवभिधावृत्ते पर्यवसान दृष्ट लोकवेदयोः, तथैव चिदचिद्वाचिशब्दाना चिदचिता परमात्मशरीरत्वात्तत्तच्छरीरविशिष्टे परमात्मनि पर्यवमान निरूप- यन्ति पूर्वाचार्या. श्रीमद्भाष्यकारप्रभृतय इत्यर्थ ) 'वेदान्ते ति । वेदान्ते परमात्मशरीरत्व चिदचितोः,तस्य च तदात्मत्व प्रतिपाद्यते । शरीरस्य चात्माधोनस्वरूपस्थितिकतयाऽऽत्मपारतन्त्र्यलक्षण मात्मायुथक्सिद्धवि- ·३४ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया ॥ अथ चतुर्थोऽवतारः ॥ प्रमाण निरूपणानन्तर प्रमेय निरूप्यते । प्रकर्षेण मेय प्रमेयम् । तच्च द्विविधम् । द्रव्याद्रव्यभेदात् । उपादांनं द्रव्यम् । अवस्थाश्रय उपादानम् । ननु द्रव्यगुणकर्म सामान्य विशेषसमवायाभावा. सप्त पदार्था इति मतान्तरस्थैः सप्तधा परिगणनान् कथ द्रव्याद्रव्य भेदेन द्विधा समर्थन मितिचेत्; उच्यते । उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनभेदात् कर्म पञ्चधाऽवस्थितमिति कल्पने गौरवात्, चलनात्मक कर्म- त्येकवोपपत्तेः, तस्यापि सयोगमादायैवोपपत्ते । सस्थानमेव जातिरिति सस्थानातिरेकेण सामान्यानङ्गीकारात् । सम- शेषणत्वमवगम्यते । अपृथक्सिद्धप्रकारवाचकाना च शब्दाना र्मि- पर्यन्तबोधकत्वमाकृत्यविकरण स्थापितम् । यथा गवादिजातिपदस्य व्यक्तिपर्यन्तबोधकत्वम् । नामरूपव्याकरणश्रुतिश्च सर्वेषा पदार्थाना नामरूपयो परमात्मपर्यन्तत्वमाह। तथा च सर्वेषा पदाना परमात्म- पर्यन्तवाचकत्व सिद्धयति । विशेष्यस्य परमात्मनो वेदान्तश्रवणात् प्रागप्रतीते वाच्यकदेशे लाकतो व्युत्पत्ति वोधकत्ववुद्धि. पदानाजाता । वेदान्त ज्ञानाच्च सापूयते-तत्तत्पदार्थद्वारा तद्विशिष्टपरमात्मपर्यन्त- बोधकत्वविपयिणी क्रियत इत्यर्थ । निरूपितश्चायमर्थः चराचरव्यपा- श्रयस्त्विति सूत्रभाष्यादौ ॥ ॥ इति तृतीयावतार व्याख्या ॥ ॥ अथ चतुर्थावतार व्याख्या ।। 'प्रकर्षेणे'ति । यथार्थत्वेनेत्यर्थः । 'अवस्थे'ति । आगन्तुकोऽपृ- क्मिद्धो धर्मोऽवस्था। यथा मृदः पिण्उ-वघटत्वादिः। भाव्यवस्थावत पूर्वोवस्थावत्वमुपादानत्वम् । स्वसामानाधिकरण्यस्वपूर्वत्वोभयसम्ब- न्धेनावस्थाविशिष्टावस्थावव मिति निष्कर्ष. । मतान्तरस्थै -ताकिकै । चलनात्मक कर्मेत्य कायमेव कर्म । तस्योवधि प्रभृति तत्तत्प्रदेवि- शेषसयोगरूपफलभेदनिबन्धन पर मुत्क्षेपणभ्रमणादिव्यपदेशभेद. । इति भावः । 'तस्यापि' इति । कर्महेतुभिर्यत्नादिभिः पूर्वदेशविश्लेषो- ·चतुर्थोऽवतारः [ ३५ । वाये समवायान्तराङ्गीकारेनवस्थानात्,नस्यापि सयुक्तविशे- पण (तयवा)तामादायोपपत्तेः। जोवेवग्यारणविभृत्वा- दिविभाजकधर्ममन्तरेण 'विशेप' इति किचि-पदार्थाङ्गीकारे गारवान् । अतः कर्ममामान्यविशेषसमवायाना पृथक्पदार्थ- वेनानङ्गीकाराच्च द्रव्यमद्रव्यमिति द्विधा विभाग उपपद्यते । एतेनाभावस्सप्तमपदार्थ इत्यपि निरस्नम् । अभ बस्य भावा- नररूपत्वात् । प्रागभावो नाम पूर्वावस्थपरम्परा, ध्वम उत्तरावस्थापरम्परा, अत्यन्तालोन्यामाना व धर्मान्तर (गतविशेष) स्वरूपावेव । एतस्य प्रत्यतर्भावः पूर्वमुक्त. उपादान द्रव्यमित्युक्तम् । गुणाश्रयो द्रव्यामन्यपि सामान्यल. अणं सभवति । तरदेशसयोगनैरन्तयमेव चलनस्थले उपलभ्यते। तन नदतिरिक्त कर्म कल्पनीयमित्याशय. । उत्तरदेयासयोगातिरिकस्य नतो कर्मण. स्फुटमुपलम्भे सतितुस्यान्नामतदपि अतिरिक्तमेकादमद्रव्यमिति च पक्षभेदो वर्णित तत्त्वमुक्ताकलापे। सामान्यमित्यतिरिक्त पदार्थ निरस्यति काणादाभिमत 'संस्थानमेव' इति । स्वासाधारणाकार सस्थानम् ? नदेव सामान्यम् । तच्च सावयवेषु अवयवसन्निवेगविपन्नभणम् । निर- वयवेषु तु तत्तदसाधारणधर्म एव । यावत्सू व्यक्तिपु मुमदश सस्थानम्, नावत्सु एकजातीत्वव्यवहार, । ब्राह्मण्यादिक पुनरदृष्टविशेषलक्षणम् । विशुद्धमातापितृजत्वादिज्ञाप्य व त्तत् । नातोऽतिरिक्त सामान्य जाति । 'तस्यापी'ति । समवायस्यापि अपृथसिद्धविशेषणम्वरूपत्वमेवेति नातिरिक्तत्वमित्याशय. । विशेषमपि पदार्थान्तर निरस्यति 'जोवेति । नित्यद्रव्याणा परस्पर व्यावर्तको धर्मः विशेपोनाम कम्प्यतेऽतिरिक्तः पदार्थो वैशेषिक. । तन्न । अणूत्वविशिष्टचेतनत्वादिलक्ष्मन एव जीवाना परमात्मतो व्यावृत्तिः सिध्यति । तेपा परस्पर व्यावृत्तिस्तु प्रत्यक्त्व- पराक्त्वादिरूपतत्तदमाधारणधर्मत एव सेत्स्यति । प्रकृतम्रैगुण्यादेव तदितरव्यावृत्तिसिद्धि । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । अतो न विशेपोनि- रिक्त कल्प्य इति भावः । 'पूर्वावस्थेति । भावरूपपर्वावस्थेत्यर्थ । एवमुत्तरावस्थापि भावरूपा बोध्या । 'धर्मान्तरे'ति । गोरश्वभेद ।

·मव्यात्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया च। तस्या तानि च द्रव्याणि पट, प्रकृति काल शुद्धसत्त्वधर्म- भूतज्ञान जीवेश्वरभेदात् । तत्र, जडाजडरूपयोविभक्तयोर्मध्ये जंडलक्षणमुच्यते । अमिश्रसत्त्वरहित जडमिति । तत् द्विवि- धम् । प्रकृतिकाल भेदान् । तत्र, सत्त्वरजस्तमोरूपगुणत्रया- श्रयरूपा प्रकृतिः । सा नित्या अक्षरा विद्यामायादिशब्दवाच्या भगवत्सवल्याधीनगुणवैषम्यात् कार्योन्मुन्वा- वस्था अव्यशब्देनोच्यते । तस्मात् महानुत्पद्यते। स महान् सात्त्विकराजसनाममभेदात् त्रिधाऽवस्थित । महतोऽहङ्कार उत्पद्यते । सोऽपि सात्त्विकाहङ्कारो राजसाहङ्कारस्तामसा- हङ्कारश्च ति त्रिविधो भवति । एतेषा त्रयाणा वैकारिकस्तै- जसो भूतादिरिति नामान्तराण्यपि सभवन्ति । तेषु वैकारिक इति प्रसिद्धात् तैजससजक राजसाहवारसहकृतात्सात्त्विकाह- कारादेकादशेन्द्रियाणि जायन्ते । । m गोवृत्तिसास्नादिसस्थानविशेप । जडे चैतन्याभावो जडत्वमेवेतिभावः । 'धर्म्यन्तरस्वरूपावेवेति पाठान्तरम् । ‘गुणाश्रय' इति । गुणोऽद्रव्यम् । गुणाश्रयत्व द्रव्यस्यलक्षणम् । सयोगाश्रयत्वमपि तथा बोध्यम् । 'गुणा- श्रयो वा द्रध्यमिति' इति पाठान्तरम् । 'तत्रेति । द्रव्ये जडमड मितिद्विधाविभाग.। विभक्तयोर्जडा- जडयोमध्ये जडस्य लक्षणमुच्यत इत्यर्थः । 'अमिति। अमिश्रसत्त्व शुद्धसत्त्वम् । तद्रहित द्रव्य जडमिति स्वरूपकथनम् । न तु लक्षणम्, जीवादावतिव्याप्ते । जडस्य लक्षणत्वस्वयम्प्रकाशत्वम् । नियमेन परा- यत्तप्रकाशत्वमित्यर्थ । 'सेति' प्रकृति. गुणत्रयसाम्यावस्थोत्युक्तावपि- गुणत्रयस्य साम्यावस्था यत्रेति साम्यावस्थगुणत्रयवतीसा बोध्या। प्रकृतेर्गुणत्रयवत्त्व नित्यत्व च 'त्रिगुण तज्जगद्योनिरनादिप्रभवाप्ययम्' 'नित्या सततत्रिक्रिया' इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धम् । नित्यत्वमक्ष रत्वम् । अध्यात्मज्ञानविरोधित्वादविद्यात्वम्, विचित्रार्थसृष्टिकरत्वान्मायात्व चास्या शास्त्रेषु वर्णितमिति बोध्यम् । ‘स महा'निति । उद्रिक्तसत्त्व- प्रधानाशो महान् सात्त्विक इत्यादि बोध्यम् । मनसाऽध्यवसायेजनयि- - ।

·चतुर्थोऽवतार: [ ३७ सात्त्विकाहवारोपादानक द्रव्यमिन्द्रियमितीन्द्रिय लक्षणम् । इन्द्रियं द्विविधम्-ज्ञानेन्द्रियं कर्मेन्द्रियं चेति । ज्ञान- प्रसरणशक्तमिन्द्रय ज्ञानेन्द्रियम् । तत् पोढा-मन श्रोत्रचक्षु- त्रागरसनावरभेदात् । स्मृत्यादिकरामन्द्रिय मनः। तच्च हृदयप्रदेशवति बुध्द्यहवारचिनादिशब्दवाच्यम्, बन्धमोक्ष- हेतुभूत च । शब्दादिपञ्चके शव्दमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रय श्रोत्रे- न्द्रियम् । तन्मनुष्यादीना श्रवणकुहरबति । द्विजिव्वादोना नयनवति । एव रूपमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रिय चक्षु सर्वेषा नयनवति । गन्धमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रिय घ्राणेन्द्रिम्, नासा- ग्रवति । ( गजादे कराग्रवति ) । रनमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रिय रसनेन्द्रियम्, जिह्वाग्रवति । स्पर्शमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रिय नव्ये सहकारी महान् । महतस्त्रविध्य विष्णुपुराणे वर्णितम् । 'महतो- ऽहङ्कार' इति । यद्यपि महदहारयोस्तत्त्वान्तरन्व परैर्न मन्यते । पर तु मुबालोपनिपदादिपु स्पष्टमेव चतुर्विशतितत्वाना कीर्तनात्तावपि स्वीकर्तव्यावेव । एवमेव गोलकातिरिक्तमिन्द्रिय तन्मात्राश्च । उक्न च वेदान्ताचार्य 'स्वच्छन्देनागमेन प्रकृतिमहदहबारमात्राक्षसिद्धिर्नाध्य- क्षणाप्रतीतेन पुनरनुमया व्यातिलिङ्गाद्यसिद्धे' इति । अव्यक्तावस्था- नाशरूपाहवारावस्थाप्रागभावरूपा च याऽवस्था, तद्वत्त्व महतो लक्षणम् । महत्वास्थाव्यवहितोत्तरावस्थावत्त्व चाहवारस्य लक्षण बोध्यम् । अहवारो देहात्माभिमानस्वातन्त्र्याभिमानहेतुमनोवृत्तेरनु- ग्राहको मत.। 'तच्चेति। मन एवाध्यवमायाभिमान चिन्तालक्षणधर्मभूतज्ञाना- वस्थाहेनुव्यापारवत्त्वेन बुद्धयहवारचिनशब्दवाच्य 'मन एव मनु- प्याणा कारण बन्धमोक्षयोः। बन्धाय विषयासङ्गि मुक्न्यै निविषय पुन ॥' इति निरुक्तरीत्या जीवात्मना बन्धमोक्षप्रयोजक च वर्तते इत्यर्थ.। एतेनान्त. करणचतुष्टयवादिनः, अध्यवसायादीनामनोधर्मत्व च वदन्तः कापिलादयो निरस्ता. । 'शब्दादिपञ्चक' इति । श्रोत्रेणात्व- कत्वादेर्वर्णधर्मस्यापि ग्रहणादसम्भवः स्यात् । तद्वारणाय शब्दादिपञ्चके ।

·३८ ] सव्याख्याया यतीन्द्र मतदीपिकाया त्वगिन्द्रियम् । सर्वशरीरवनि । नखदन्तकेशादिषु प्राणमा- न्द्यतारतम्यान स्पर्शानुपलम्भ । श्रोत्रादीन्द्रियाणा भौतिक- त्वप्रतिपादन भूताप्यायितन्वेनौपचारिकम् । एतेषा विषय- सम्वन्ध. क्वचित्सयोग , क्वचित्संयुक्ताश्रयणमिति वृद्धसप्र- दायः । उच्चारणादिप्वन्यतमक्रियाशक्तत्व कर्मेन्द्रियसामान्य- लक्षणम् । तच्च, वाक्पाणिपादपायूपस्थ भेदात् पञ्चधाऽवस्थि- नम् । वर्णोच्चारण करणमिन्द्रिय बाक् । सा च हृत्कण्ठजिह्वा- मूलतालु दन्तोष्ठनासामूर्धरूपस्थानाष्टकवतिनी । (मूका) मृगा- दिप्टदृष्टविर हात्तदभाव । शिल्पकर णमिन्द्रिय पाणिः । स च मनुष्यादीनामडगुल्यग्रवर्ती। वारणादीना नासाग्रवर्ती । सचरणकरणमिन्द्रिय पाद । स च मनुष्यादीना चरणवर्ती । भुजगपतगादींना मुर पक्षादिवर्ती । मलादित्यागकरण- मिन्द्रिय पायुः । स च तत्तदवयववर्ती। आनन्दविशेषकरण- मिन्द्रियमुपस्थः। स च मेहनादिवर्ती । एतानीन्द्रियाण्यणू नि । परकायप्रवेशे लोकान्तरगमनादिषु च जीवेन सह गच्छन्ति । दति विशेषणमुक्तम् । मनस्यनिव्याप्तिवारणाय मात्रपदम् । द्विजित मर्प चक्षु श्रवाः । एकस्मिन्नेवस्थाने चक्षु श्रोत्रे तस्यस्थः। 'नखेति । प्राणसञ्चार मन्दे ईषत्स्पर्शग्रह,। अत्यन्तमान्ये च तस्य, स्पर्शाग्रह । नन्विन्द्रियाणा माहड़ा गरिकत्वे भौतिकत्व स्मृत कथवटत इत्यत्राह 'श्रोत्रादीति । श्रोत्रादीनामाकाशादिभूताशै पोषण भवतीति भूताप्या- यितत्वपरं भौतिकत्व वचनमिति भाव.। भूताप्यायितृत्वेनेति पाठे भूताना पोपकत्वेनेत्यर्थो वाच्य. । आप्यायितत्वम्-पोषितत्वम् । 'वृद्धसम्प्रदाय' इति । तथा चाहुः भट्टपराशरपादास्तत्वरत्नाकरे 'अत्र वृद्धा विदामासु सयोगं सन्निकर्षणम् । सयुक्ताश्रयण चेति यथासम्भव- मूह्यताम् ॥ इति । 'जीवेन सहेति । 'तमुत्क्रामन्त प्राणोऽनूत्क्रामति । प्राणमनूत्क्रामन्त सर्वेप्राणा अनूत्नामन्ति' 'गृहीत्वैतानि सयाति' ( गीता ) इति श्रुतिस्मृतितः सर्वेषामिन्द्रियाणा जीवेन सह गमन सिद्धम् ।

·चतुर्थोऽवनार. [ ३६ इन्द्रियाणा मुनिदशायामप्राकृनदेशगमनाम भवादिदेव याब- प्रलय स्थिति । करण विधुरैग्न्य. परिग्रही वा ! कौन्द्रि- याणा शरीर नागान्नाश इनि पक्षम्नु भाप्यादिविरोधेन हेय : एनेन घुमनेन्द्रियंस्त्रीन्द्रियम् एकेन्द्रियवाद गिन्द्रियैकत्र- स्वीकार इन्यादिविमतपक्षा निरस्ता राजमाहवारमहकृनाइनादिमनकनाममाड्ड्वाग- च्छदादिपञ्चतन्मात्रानि आकाशादि पञ्च महाभूनानि चोन्य- द्यन्ते । भूतानामव्यवहिनन्क्ष्मावस्थाविशिष्ट द्रव्य तन्मात्रम् । तदेव भूतोपादानम् । विगष्टगव्दादिविषयाधिकरणं भूतम् । तन्मात्राणि, शव्दतन्मात्र स्पर्गतन्मात्र रूपनामात्र रमतन्मात्र गन्धतन्मात्रमिति पञ्च । भूतानि च तथा, आकाश वायु- स्तेज आप पृथिवीतिभेदात् । तत्र नाम पाहाराकाशयो मध्यमावस्थाविशिष्ट द्रव्यं सब्दतन्मात्रम् । क्षीरदनोरन्त- राल ( ले कनिल ) परिणामवत् । तम्मादाक शो जायते । अस्पशवत्त्वे सति विशिष्टशब्दाधारत्वम्, श्रोत्राप्यायकत्व 'भाष्यादिविरोधेन हेय' इति । अत्र 'भाष्यविरोधेन नेय' इति, 'भाष्याविरोधेन ज्ञेय' इति च पाठान्तरमुपलभ्यते । यथाश्रुन मूलाथ' म्फुट एव । भाप्यादौ एकादशानामपीन्द्रियाणा शरीर परित्यज्य देहा- न्नर प्रति जीवस्य गमने सह नेन गमनस्य प्रतिपादनान् । पाठान्तरे तु अन्वारुह्यवादत्वेन नतव्य इत्यर्थः । शरीरेग सहोत्वनि -मन्द्रियाणा शरीरनाशानागश्चयादवप्रकारमते। 'द्रव्य तन्मात्रमिनि । एतेन शब्दादीना गुणानामेव तन्मात्रत्वमिति मत निरस्तम् । 'तस्मिन्न- स्मिस्तु तन्मात्र तेन तन्मात्रनाम्मृता' (वि० पू० ) इन सूक्ष्मगव्दादि- विशिष्टाना भूतमूक्ष्माया तत्त्वानामेव नन्मात्रत्वम्योक्तत्वात् । 'विशिप्टे' नि । गान्तत्वघोरत्त्रमूटकम्पपिविशिष्टशब्दादिविषयाधिकरण भून- मित्यर्थ । तन्मात्रेषु नु शब्दा दगुणमात्र वर्तते शान्नत्वादिविशेपरहि- तम् । तच्च सूक्ष्म सुखैकहेतुर्देवोपभोग्यमिति साख्यदर्शने वणितम् । अन्त- रालपरिणामवत्--भीरत्वदधिवमध्यवर्ति कलिलावस्थारूप परिणाम ·४० ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां चाकाशलक्षणम् । स च शब्दमात्रगुणक: अवकाशहेतुः । नीलं नभ इति प्रतीते. प्रत्यक्षः। पञ्चीकरणप्रक्रियया च सावयवो रूपवान् (रूपवाश्च)। एतेन आकाशस्याजन्यत्वनिरासः । मूर्यपरिस्पन्दयुक्ताकाशस्यैव (सूर्य परिस्पन्दादिभिराकाशस्य व) प्राच्यादिव्यवहारोपपत्तौ दिगिति न पथग्द्रव्यकल्पनम् । दिक्सृष्टिस्त्वन्तरिक्षादिसृष्टिबदुपपद्यते । आकाशात् स्पर्शतन्मात्रम् । आकाशवाय्वोर्मध्यमा- वस्थाविशिष्ट दव्य स्पर्शतन्मात्रम् । तस्माद्वायु. । विशिष्ट- स्तर्शवत्त्वे सति रूपशून्यत्वम्, अस्मदादिस्पर्श केन्द्रियग्राह्य- द्रव्यत्वम्, अनुष्णाशीतविशिष्टस्पर्शवत्त्वे सति रूपशून्यत्व- इव। 'अस्पर्शत्वे सती'ति । वाय्वादा वतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । शब्दतन्मात्रेऽतिव्यामिवारणाय विशिष्टेति शब्दविशेषणम् । श्रोत्रपोष- कत्व चाकाशस्य स्वाशैः। एतेन-सावयवत्वसमर्थनेन । 'अजन्यत्व- निरास' इति । आकाशस्य निरवयवत्वादजन्यत्वमिति ताकिकवाद- निरास इत्यर्थ । तस्योत्पत्तिलयप्रतिपादक शास्त्रविरोधश्च तन्मते । दिशस्तत्वान्तरत्व निरस्यति 'मर्येति । प्राच्यादिव्यवहारविषयत्व माकाशस्यैव सूर्यपरिस्पन्दाधुपाधिभि रिति नातिरिक्तदिकल्पनमि- त्यर्थः । परिस्पन्द. गतिभेदः । आदिपदेन सूर्यदर्शनादर्शनयोविवक्षा । प्रातर्यत्राकाशप्रदेशे सूर्यः सञ्चरन् प्रथमतोदृश्यते, सैव प्राची.। तत्सन्नि- कृष्ट च मूर्त पूर्वमित्युच्यते । साययत्राकाशप्रदेशे सूर्य सञ्चरन् दृश्यते, अस्तम्-अदर्शन मुपयाति च, सैव प्रतीची। तत्सन्निकृष्ट च मूर्त पश्चिममित्युच्यते । उदयकाले सूर्याभिमुखस्य पुँसो दक्षिणपाीयाकाश- प्रदेशोऽवाची। तस्यैव वामपा:याकाशप्रदेश उदीची, इति दिग्वि- भागः कार्य आकाशप्रदेशैरेव । ताकिकरतिरिक्त दिकल्पनेऽपि तस्या विभुत्वनित्यत्वकत्वाना ते स्वीकृतत्वा दुपाधिभेदैरेव पूर्वादिकल्पना कार्या । गौरव त्वधिक तेषा प्रसज्यत इति भाव.। ननु दिशोऽतिरिक्त स्वाभावे 'दिश. श्रोत्रादिति आकाशात् पृथक्तत्सृष्टिश्रुतिः कथ घटत इत्यत्राह दिक्सृष्टि'रिति । यथाऽन्तरिक्षस्याकाशत्वेऽप्यवान्तरविशेष- विवक्षया पृथक् सृष्टिः श्रूयते, एवमेव दिशामपीति भावः । .

·चतुर्थोऽवतारः मित्यादिकं वायोर्लक्षणम् । तस्मिन् नानासलिलातपकुमुमादि (द्यवयव) योगान् शीतोष्णसोरभादिव्यपदेशः । स च त्वगि- न्द्रियाप्यायकत्वेनोपकरोति । तस्य शब्दस्पशौं गुणौ । तत्र, शरीरवार गादिहेतुर्वायुविशेषः प्राणः। स च पञ्चप्रकार: । प्रागापानव्यानोदानसमानभेदात् । हृदि प्राण, गुदेऽपान'; सर्वशरीरगो व्यान., कण्ठे उदानः, नाभिदेशे समानः इति नियमो जङ्गमेप्वेव ।१ स्थावरेपु तु प्राण मबन्धस्स्वल्प एव । वायोस्पार्शनप्रत्यक्षत्वेनानुमेयवादनिगस ।। वायुतेजसोर्म- ध्यमावस्थाविशिष्ट द्रव्य रूपतन्मात्रम् । तस्मात्तेजः । उष्ण- स्पर्शवत्त्वभास्वररूपवत्त्वादिकं तेजनो लक्षणम् । तस्य बहि पचनादिहेतुत्वमग्निमूर्यात्मना, अन्तर्वश्वान रसजकजाठ- राग्निरूपेग । दिवाभीतादिव्यतिरिक्ताना चाअरज्ञाने आलो- कद्वारा सहकारि च भवति ॥ तच्चतुर्धा । भौम दिव्यमुदर्य - तु 'विशिष्टेति । गान्तत्वादिविशे पविशिष्टेत्यर्थ । उद्भूतत्ववि- शिप्टेति वा। इद च विशेषण स्पर्शतन्मात्रेनिध्यामिवारणाय। तेजः प्रभृतावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । वायोर्लक्षणान्तरमाह 'अस्म- दादी'ति । स्पर्शन त्वक् । त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यद्रव्यन्व वायोर्लक्षण- मित्यर्थं । अस्मादादेरिति स्पष्टार्थम् । नित्यमुक्ताना व्यावृत्त्यर्थं वा । नेपा हि विषयग्रहणे नेन्द्रियनियम । रूपशुन्यत्वमित्र गन्धशून्य त्वमिति पाठः स्वरस । 'हृदो ति । 'हृदि प्राणो नुदेजान समानो नाभिसंस्थितः। उदान. कण्ठदेशस्थो व्यान. सवशरीरग ॥' इत्यभि- युक्ताः। प्राण प्राग्गति , अपानोऽधोगति , भुक्तपीतादरमादेः साम्य- कृत् समानः, उदान उन्क्रमणकारक , व्यान माङ्गचेटाहेतु इति च वृत्तिभेदः प्राणादेोध्य । पञ्चस्वेतेष्वन्तर्गता पञ्चान्ये भेदा योगशा- स्त्रादौ वर्णिता. सन्ति नागकूर्म कृकलदेवदत्तधनञ्जया इति। तत्र नाग उद्गार कारक , कूर्म उन्मीलनकर, कृकल. क्षुत्कारक, देवदत्तो जृम्भणकृत् । धनञ्जय पोपणकृत् मत.। तत्र नागस्योदाने, कूर्मस्य , पाठा १-जगमेण्विवस्थावरेष्वपि प्राणसम्बन्धस्तुत्य एव ।

·४२ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया . माकरजं चेति । तत्र पार्थिवमात्रेन्धनं तेजो भौम दीपादि। जलमानेन्धन दिव्य सूर्यादि । जलपार्थिवेन्धनमुदर्य जाठ (र)रादि । निरिन्धन तेज आकरजं सुवर्णादि । सुवर्णस्य द्रव्यान्तरससर्गादुष्णस्पर्शाभाव । पुनस्सामान्येन प्रभा प्रभा- वाश्च नि विभक्तम् । आवरणसदसद्भावाधीनसकोचविकास- प्रसारितेजोविशेष प्रभा। सा च प्रभावद्भिस्सहोत्पद्यते, सह नश्यति । द्रव्यरूपा गुणभूता मावयवा च । अनेन प्रभाया. केवलगुणत्वमतनि रास । प्रभाविशिष्टं तेजः प्रभा- वत् । तत् चतुर्विधमिति प्रतिपादितम् । तत्तेज शब्दस्पर्श- रूपगुणवच्च । तेजस्सलिलयोर्मध्ययावस्थाविशिष्ट द्रव्य रस- तन्मात्रम् । तस्मादार. । शीतस्पर्शवत्त्व निर्गन्धत्वे सति विशिष्टरसवत्त्वमित्यादि अपां लक्षणम् । तासां शुक्लमधुर. शीतकस्वभावाना आश्रयादिसंसर्गभेदादूपरसस्पर्शवैचित्र्या- रोपः । ताः समुद्रसरिदादिरूपेण बहुप्रकाराः । शब्दस्पर्श- रूपरमगुणाश्च । सेचनपिण्डीकरणादिहेतवश्च । अप्पृथिव्यो- मध्यावस्थाविशिष्ट द्रव्य गन्धतन्मात्रम् । तस्मात् पृथिवी । विशिष्टगन्धवत्त्वम्, रमवत्त्वे सति अनुष्णाशीतस्पर्शवत्त्व- मित्यादि पृथिवीलक्षणम् । सा सुरभिः मधुरा कृष्णरूपानु- , व्याने, कृकलम्यापाने, देवदत्तस्य प्राणे, धनञ्जयस्य समाने चान्तर्भावो- अभिहितोऽभियुक्त । वायो स्पानुमेयत्व ताकिकाभिमत निरम्यति 'वायोरिति बहिरिन्द्रिय जन्यद्रव्यप्रत्यक्षमात्रेल्प कारणनिति तार्किका मन्यते । तन्नयुक्तम् । चाक्षुप प्रति रूपस्योद्भूतस्य, स्पार्शन प्रति उद्भू- तस्पर्शस्य कारणत्व मित्येवानुभवानुसारिणी व्यवस्था साधीयसीति हाईम् । 'सुवर्णस्येति । सुवर्णगततैजसस्पर्शस्य तदन्तर्गतपार्थिवाशस्पर्श- नाभिभूतत्वादुष्णत्वस्याग्रह इति भावः। 'द्रव्यरूपे'ति। भास्वररूप- वत्त्वान् प्रसरणशोलत्वाच्च प्रभा द्रव्यमेव । गुणत्व च नियमेन पराश्रि- तत्वात्तस्या विवक्षितम् । केवलगुणत्वम्-द्रव्यभिन्नगुणत्वम् । तेजः ·चतुर्थोऽवनारः [ ४३ ष्णागीतस्पर्गवती। पाक भेदान् (पाक जभेदात) विचित्र- वर्णगन्धरसा च । मनोघ्राणाप्यायकत्वेनोपकरोति । मृत्पा- पाणान्नौषधादिबहुप्रकारवती । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धगुण का । धारणहेतुश्च । तमस पृथिव्यामन्तर्भाव । तद्गुणकत्वान् नदवस्थान्तरत्वाद्वा। अत एव आलोकाभावमात्रम् तम , न द्रव्यान्तरमित्यादिपक्षा निरस्ता । भूतेषु सर्वत्र पञ्चीकरणप्रक्रियया गदादीना गुणा- नामुपलम्भः । पञ्चीकरण प्रक्रिया तु, भगवान भूतानि सृष्ट्व एकैकमेव भूत द्विधा कृत्वा हयोगियोः स्वभागमेक निधान भागान्तर चतुर्धा करोति । तान् चतुर्भागान भूतान्तरेणु चतुर्षु योजयति । एव सर्वेषु भूतेषु क्रियमागणेपु एककस्य भूतस्या स्वभाग , अर्धान्तर चतुर्णा भूताना मागसमुच्चयो भवति । तयाच स्वभागस्य भूयस्त्वात् परम गम्यागीय- स्त्वाच्च पृथिव्यादिव्यपदेश. । वेदे त्रिवृत्करणोपदेशस्तु पञ्ची- चक्षुपो वागिन्द्रियस्य चाप्यायकम् । आपञ्च मना प्राय रसनयोगप्या- यिका । 'तमसः' इति । तम. पार्थिव नीलरूपवन्वान् ! स्मशानुद्भवाच तस्य न गतिप्रतिरोधकत्वम् इति बोध्यम् । नमनि मतान्तर निरम्यति 'अतएवेति । आरोपित नीलरूपमेव तम इति न्यायकन्दलीकारमतम् । आलोकाभावस्तम इति च काणादमतम् । उभयमपि प्रनीतिविरुद्धम् । अभिहितं च श्रुत्यन्तगुरुचरणे. 'नल्याद्भौम तमित्र चकुलबहलनाद्यन्व- यात्तन्त्र नैल्यम्' इति । द्रव्यान्तर तम इति कौमारिलान' मतम् । तथा- चोक्त 'तमः खलु चल नील परापरविभागवन् । प्रसिद्ध द्रव्यवेधान्न- वभ्योभेत्तुमहति ।।' इति (श्लो० वा०)। गौरवादेव मतमेतत्र साधीय इति बोध्यम्। भूतेष्विति। एक भूतगुणस्य ततोभिन्ने भूगन्तर उपलम्भ. पञ्चीकरणात् । अत्र गुणपद भूतान्तरागानाम युपलक्षणम् । आन्पे ·४४ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया करणस्याप्युपलक्षणम् । भूतैस्साक महदहङ्कारौ मिलित्वा सप्तीकरणमित्यप्याहुः। एतेषु चतुर्विशतिसख्याकेषु पञ्च भूतानि प्रकृतिमहदहकाराश्च शरीरोपादानानि । एकादशे- न्द्रियाणि प्रत्येकमसख्यातानि प्रतिपुरुष भिन्नानि आभरणा- पितरत्नानीव शरीरमाक्रम्य तिष्ठन्ति । शरीर नाम चेतनं प्रत्याधेयत्व विधेयत्वशेषत्वनिय- मैर पृथक्सिद्धो द्रव्यविशेष इत्येक लक्षणम् । नियमेन यदा- जलाशप्रतीतेः । अग्निज्वालाया जलगतश्वेतरूपस्य पृथिवीगतकृष्णरू- पस्याप्युपलब्धेश्च । आकाशे नीलोपलब्धिश्च ततएव । शब्दस्य सिद्धान्ते पञ्चभूतगुणत्वम् । आकाशस्यैव गुण शब्द इति मतान्तरम् । तदनुसा- रेणात्र शब्दादीनामित्युक्तम् । एलादिसम्कृते उष्ण व जले गन्धोषण- स्पर्श प्रतीतिस्तु द्रव्यान्तरससर्गप्रयुक्ता । अत्र न पञ्चीकरणस्योपयोगः। पञ्चीकरणेनाकाशस्य रूपिद्रव्यसहतत्वाच्चाक्षुषोपपत्ति । पञ्चीकरण नाम पञ्चसुभूतेषु एकैकस्यापि भतस्य भूतान्तराशै सम्मिश्रीकरणम् । तत्रतत्रभूते स्वाशोऽर्धभाग । अन्यभूतचतुष्टयाटमाश चतुष्टय च सम्मि- लितं सदपरमध सम्पद्यते। विष्णुपुराणादौ पञ्चीकरण वणितमस्ति । यथा-'एव जातेषु भूतेषु प्रत्येक स्युद्धिधातत । चतुर्धाभिन्न मेकैकमर्ध- मधू तथास्थितम् ।। व्योम्नोऽर्धभागाश्चत्वारो वायुतेजः पयोभुवाम् । अर्धानियानि वायोस्तु व्योमतेज. पयोमुवाम् ।।' इत्यादिना । छान्दो- ग्योक्त त्रिवृत्करण पञ्चीकरणस्योपलक्षणम् । एतेष्विति। 'अष्टौप्रकृतय.' 'महाभूतान्यहड्कारो बुद्धिरुव्यक्तमेवच' इति श्रुतिस्मृतित शरीरोपादा- नान्यष्टौ । शरोराश्रिताश्चषोडश विकाराः-एकादशेन्द्रियाणि, शब्दा- दयश्च पञ्चविषया इति षोडशविकाराश्शरीरे' 'इन्द्रियाणि दर्शकं च पञ्चचेन्द्रियगोचरा' इति प्रतिपादिता । 'एकादशे'ति। तैजससहकृता- द्वैकारिकात् समष्टिरूपाण्येकादेशेन्द्रियाणि जायन्ते । तत्तदशैश्च प्रत्या- त्ममेकादशैकादशेन्द्रियाणि व्यवस्थितानिवर्तन्ते । आत्मानन्त्यात्तानी- मानि व्यष्टीन्द्रियाण्यनन्तानि-असङ्ख्यातानि सन्तीति भावः । पाञ्चभौतिक देवमनुष्यादि जीवाना शरीर प्रसिद्धमेव । अव्य- तादीनामीश्वरशरीरत्व च शास्त्रसिद्धम् । अत. सर्वशरीरानुगत शरीर- लक्षणमाह 'गरोर'मिति । चेतनेन ज्ञानावच्छिन्नेनात्मना नियमेन धार्य ·चतुर्थोऽवतार. [ ४५ . यम्, नियमेन यद्विधेयम्, नियमेन यच्छे, पम्, नदिनि लक्ष- णत्रय वा योज्यम् । ईश्वरतज्ज्ञानव्यतिरिक्तद्रव्यमिति वा नटस्थलक्षणम् । एतेन चेष्टाश्रयश्शरीरम् । इन्द्रियाश्रयश्श- रोरम् । भोगायतन शरीरम् । शिरपाणिपादादिमय गरीरमित्यादीनि परोक्तानि शरीरलक्षणानि निरस्तानि । । प्रवर्त्य च द्रव्य न चेतन प्रतिशरीर भवति, तथा चेतनस्य नियमेन- यावत्मत्त शेषभूत च द्रव्यम् । नियमेनधार्यत्वादिश्चापृथक्मिद्धि प्रकार विशेषः । तथा च फलित चेतनापृथक्सिद्धप्रकारभूत द्रव्य शरीरमिति । चतन्यावच्छिन्नानुयोगिताकापृथक्मिद्धि सम्बन्ध प्रतियोगिनवविशिष्ट- द्रव्यत्व शरीरत्वमिति निष्कर्ष । ज्ञानस्यान्मापृथक्सिविशेषणद्रव्य- स्वेऽपि तदपृथक्सिद्ध्यनुयोगिताया आत्मनिष्ठाया ज्ञानावच्छिन्नत्वाभा- वान्न ज्ञानस्य स्वाश्रयमात्मान प्रतिशरीरत्व भवति । अयमेकलक्षण- पक्षः। लक्षणत्रयपक्षमाह 'नियमेन' इति । येन चेतनेन यद्रव्य निय- मेनयावत्सत्त धार्य वर्तते तत्तस्य गरीरम् । येन चेतनेन यद्रव्य नियमे- नयावत्सत्त स्वशक्यार्थे प्रेरयितु योग्य वर्तते, तत्तम्य शरीरम् । यस्य चेतनस्ययद्रव्य नियमेन-यवत्सत्त शेपभूत तत्तस्य शरोरमिति लक्ष- णत्रयम् । शेषिणो यथेष्टविनियोगार्ह द्रव्य शेप इति भगवच्छास्त्रेपणि- तम् 'यथेष्ट विनियोगार्ह शेषशब्देन कथ्यते । विष्णूना च जगत् सर्व यथेष्ट विनियुज्यते ॥' इति । यथामनुप्यादिशरीर तदन्तर्वति जीवा- मना यावत्सत्त स्वार्थे धारयितु स्वशक्यार्थे प्रेरयितु च योग्य वर्तते, तस्यैव शेषभूत च, अतस्त प्रति शरीर भवति । भार्यापुत्रस्रक्चन्दनादि तु पृथक्सिद्धत्वान्न नियमेन भोक्तृचेतनाधीनमिति न तच्छरीरत्व तम्य । सर्व चिदचिज्जात च परमात्मना नियमेन धार्य नियाम्य तस्यव शेषभूत च वर्तत इति परमात्मशरीर तद्भवति। श्रुतिस्मृतिसिद्ध च भगवच्छरीरत्व चिदचित्प्रपञ्चम्यति बोध्यम् । स्थापित चैतच्छी भाष्यादौ । 'ईश्वरे'ति । तटस्थलक्षणम् कूटस्थलक्षणम्। साधारणमिति यावत् । ईश्वरतज्ज्ञानातिरिक्तद्रव्यत्व शरीरसामान्यलक्षणमित्यर्थ. । विशेषरूपेणास्येद शरीरमिति व्यवहारव्यवस्थापक तु शरीरलक्ष । 'यस्य चेतनस्य यद्रव्य' मित्यादिना पूर्वोक्तमेवेति वोध्यम् । 'परवा८- भिमतानि शरीरलक्षणानि दूपयति प्रसङ्गतः ‘एतेने'ति । 'चेष्टे- ·४६ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां शरीर द्विविधम् - नित्यमनित्यमिति । तत्र नित्यं त्रिगुणद्रव्यकालजीवशुभाश्रयादिकमीश्वरशरीरम् । नित्यसू- रीणा स्वाभाविकं गरुडभुजगादिरूप च । अनित्यं द्विविधम् अकर्मकृत कर्मकृत चेति । प्रथममीश्वरस्य महदादिरूपम् । तथाऽनन्तगरुडादीनां मुक्तानामीश्वरस्य च इच्छागृहीतं तत्त- द्रूपम् ॥ कर्मकृतमपि द्विविधम् । स्वसकल्पसहकृतकर्मकृत केवलकर्मकृतं चेति । पूर्व महतां सौभरिप्रभृतीनाम्, इतर- दन्येषाम् । पुनस्सामान्येन द्विविधम्, स्थावरजङ्गमभेदात् । स्थावरा शिलावृक्षगुल्मादय । जङ्गमाश्चतुर्था । देवमनुष्य- तिर्यड्नारकिभेदात् । उद्भिज्जस्वेदजाण्डजजरायुजभेदा अपि विभाजकधर्मा । अयोनिजशरीराण्यपि सन्ति । ॥ न्द्रियार्थाश्रय शरीरम्' इति न्यायसूत्रम् । चेष्टाश्रयत्वम्, इन्द्रिया- श्रयत्वम्, भोगायतनत्वमिति शरीरस्यलक्षणत्रयमत्र विवक्षितम् । एतत्त्रयमप्यव्या'त्यतिव्याप्तिभ्या न लक्षण भवितु मर्हति। तथाहि-चेष्टा शब्देन चलनात्मकक्रियामात्र विवक्षाया घटादावतिव्याप्तिः । तस्य तार्किकै. शरीरत्वानभ्युपगमात् । प्रयत्नवदात्मसयोगासमवायिकारण- कक्रियाविवक्षाया च तन्मते परमाण्वादावतिव्याप्तिः, शिलादिशरीरे- ऽव्याप्तिश्च । इन्द्रियाश्रयत्व सयोगेन चेन् घटादावतिव्याप्तिः। समवा- येन चेदिन्द्रियावयवेष्वतिव्याप्ति.। शरीरेऽसम्भवश्च । स्वजन्यज्ञाना- वच्छेदकत्वसम्बन्धेनेन्द्रियवत्त्वविवक्षाया च शिलादावव्याप्तिः। एव- मर्थाश्रयत्व शब्देनगन्धादिभोग्यपदार्थाश्रयत्वविवक्षाया कुसुमादावति- व्याप्ति । स्वविषयकभोगावच्छेदकत्वसम्बन्धेन तद्वत्वविवक्षायां च शलादावव्याप्तिस्तदवस्था। तच्छरीरे सुखाद्यनुभवरूपभोगाभावात् । एतेषा च लक्षणानामीश्वरशरीरत्वेन शास्त्रसिद्धेषु प्रकृतिपुरुषादिष्व- व्याप्ति स्थिरा। एव पञ्चवृत्तिप्राणाधीनधारणत्वम्, करचरणादिम- त्वमित्यादिशरीर लक्षणेऽपि अव्याप्त्याद्यनुसन्धेयम् । अतो भाष्यकारा- भिमतमेव लक्षणत्रय साघीय । महताम्-तप आदिना सिद्धानाम् । स्थावरम्-गतिशून्यम् । जङ्गम-गतिशीलम् । 'अयोनिजेति। ब्रह्म- नारदादिदेव शरीगणा द्रौपदोधृष्टद्युम्नादिमनुष्यशरीराणामरावतादि- ·चतुर्थोऽवतारः -- एवं पञ्चीकृताना भूतानामेवाण्डोत्पादन न्वम् । अण्डो- भादात्पूर्वसृष्टिस्समष्टिसृष्टि । अनन्तरष्टिय॑ष्टिसृष्टि । मह- दादीनामुत्पत्तिर्नाम तालपलागताट न्यावेनाबस्यान्तग- पत्तिरेव । सेनावन गश्यादिव्यवहारवत पूर्वापरावस्थाविशेष- सबन्धमात्रेण कार्यकारणभेदव्यवहार । तत्र पूर्वावस्थाप्रहा- पेन विजातीयावस्थाप्राप्तौ तत्त्वान्तरव्यपदेशः पृथिवीपर्यन्त एव । इत्थम्, प्रकृतिमहदहकारैकादशेन्द्रियतन्मात्रपञ्चकभूत- पञ्चकविभागेन चतुर्विशतितत्त्वानि वणितानि । एतेन न्यूना- धिकमव्याक तत्त्ववादिनो वाह्या पानुपताश्च निरस्ता परमाणुकारणत्ववादिनोऽपि निरस्ता । प्रकृत्यादयः ईश्वरस्य जीवस्य च भोग्यभोगोपकरण- भोगस्थानानि च भवन्ति । भोग्वानि विषयाः। भोगोपकर- णानि तु चक्षुरादिकरणानि । भोगस्थानानि चतुर्दशभुवन- सहितान्यण्डजातानि । अण्ड नाम कपित्थफलाकार पञ्ची- कृतपञ्चभूतारब्धं प्राकृत द्रव्यम् । तद्यथा-पद्माकारा भू , निर्यक्छरीगणामप्ययोनिजत्वमस्ति । उद्भिज्जाना वृक्षादीनामपि तथा । जरायु-गर्भवेष्टनम् । तज्ज पशुन रादिशरीरम् । अण्डज पक्षिणा शरीरम् । 'उत्पत्ति'रिति । ताकिकमनवन् नासत उत्पत्ति. सिद्धान्ते मता, कि त्ववस्थान्तरापति. सत. । 'सेने ति। सेनावनादौ तैरपि अव- म्याविशेषातिरिक्त द्रव्यान्तर नाङ्गो कृन मित्यर्थ । 'कार्य'ति । पूर्वाव- म्थकारणम्, उत्तरावस्थतदेव द्रव्य कार्यम् इति सक्तार्यवाद सिद्धान्ते। 'तत्त्वान्तर व्यपदेश' इति । पाञ्चभौतिकाना पदार्थाना पञ्चभुनेप्वन्त- भवान्न तत्वान्तरत्वम् । पृथिव्युत्पत्तिध्व मप्रामालिकोत्पत्तिस्थित्यन्यत- केप्वेव द्रव्येषु तत्त्वमिति व्यपदेशः । अतः प्रकृतिप्राकृतान्याहत्य चतु- विशतिस्तत्वानीत्यथः । एतेनेति । सप्तपदार्थी काणादे तन्त्रे । षोडश- पदार्थवादोऽक्षपादीयानाम् । पत्रिगत्तत्ववादः शैवानाम् । एतेषा निरासो न्यायसिद्धाञ्जनादौ द्रष्टव्यः । परमाणुकारणवादिन.-काणादा वौद्धा आर्हताश्च । ब्रह्ममीमासायामेतद्वादनि रास. कृतः । स्वतन्त्रप्रकृति ।

·४८ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां कणिकाकारो मेरु । मेरीदक्षिणतो भारतकिम्पुरुषहरिव- पणि त्रीणि । उत्तरतो रम्यक हिरण्यक कुरुवर्षाणि त्रीणि । पुरतो भद्राश्ववर्षम् । पश्चात्केतुमालवर्षम् । मध्ये- त्विलावृतम् । एवं नववर्षयुक्तं जम्बूद्वीपं लक्षयोजन विस्तीर्णम् सम- परिमाणेन लवणसिन्धुनावृतम् । स सिन्धुर्द्विगुणेन सप्तवर्षा- त्मकेन प्लक्षद्वीपेन वेष्टितः । सोऽपीक्षुसमुद्रण । सोऽब्धिश्शा- लमलिद्वोपेन । स पुनस्सुरासमुद्रण । स कुशद्वीपेन । स सर्पि- स्समुद्रण । सोऽपि क्रौञ्चद्वीपेन । स दध्यर्णवेन । सोऽपि शाकद्वीपेन । स च क्षीरार्णवेन । सोऽपि वर्षद्वयविभाजक- वलयाकारमानसोत्तरपर्वतसहितेन पुष्करद्वीपेन । स शुद्ध- जलार्णवेन । एवम्, द्वीपानामुत्तरोत्तरद्वैगुण्य द्रष्टव्यम् । प्लक्षद्वीपादयश्च (पञ्च) सप्तवर्षात्मकाः । सप्तद्वीपात्मकोऽय द्विगुणया काञ्चनभूम्यावृतः । काञ्चनभूमिस्तु लोकालोक- पर्वतेन । स पर्वतस्तमसा, तमो गोंदकेन, ततोऽण्डकटाहः । कारणत्वपक्ष. कापिलाना मपि तत्रैव प्रतिक्षिप्त ॥ 'प्रकृत्यादय' इति । ईश्वरस्य विभवादिष्विति बोध्यम् । च शब्देन लीलोपकरणानि चेति सिध्यति । तेनेश्वरस्य लीलोपकरणानि जीवाना भोग्यादिरूपाणि च भवन्ति इत्यर्थोबोध्य । अण्डमिति । चतुर्दशभुवनात्मक ब्रह्माण्डमण्ड- कटाहेन समन्तादावृत कपित्थफलाकारम् । यथोक्त 'एतदण्डकटाहेन तिर्यक् चोर्ध्वमधस्तथा। कपित्थस्य यथाबीज सर्वतो वै समावृतम्' इति ( वि० पु०)। ‘पद्माकारे'ति । यथोक्त 'भूपास्यास्य शैलोऽय- कणिकाकार सस्थित. । ( वि० पु०) । सम परिमाणेन-लक्षणयोजन- विस्तारेण । द्वीपसमुद्रौ समपरिमाणौ। उत्तरद्वीपा पूर्वद्वीपाद्विगुणा । यथोक्तम् एव द्वीपास्समुद्रश्च सप्त सप्तभिरावृता.। द्वीपश्चैव समुद्रश्च समानौ द्विगुणौ परौ ॥' (वि० पु०) इति । द्विगुणया । सप्तद्वीपात्मकाद्- भूभागाद्विगुणया।

·- चतुर्थोऽवतार [६ एव भूमेरधः अतलवितलनितलतलातलमहातलमुतलपाताल- भेदात् समलोका. । अधो नरका । ते च पापकर्मणां पापा- नुभवभूमयो रौरवाद्या , मुख्यतया एकविशतिप्रभेदाः । नन- स्तम ततो गर्तोदकम् । ततोऽण्डकटाहः । एवं भूमेरुपरि लक्षयोजनान्सूर्यमण्डलम् । तावदेव भुवर्लोक । तदुपरि चन्द्रमण्डलम् । तम्म दुपर्युपरि नक्षत्र- बुधशुक्राङ्गारकवृहस्पतिशनिमप्तपिमण्डलानि । तदुपरि भ्र व. । सूर्यमण्डलमारभ्य ध्र वलोकपर्यन्त बोक । चतु- दशलक्षोपरि कोटियोजनोच्छ्रायो महलक । तम्मात् द्विगुणो जनोलोकः। ततश्चतुर्गण तपोलोकः । नम्माद्वादशकाट्य - च्छायस्सत्यलोक । ततस्तमो गर्मोंढक्रम इकटाह • एवं निर्यगूर्वप्रमाणेन पञ्चाशन्कोटियोजनन्त्र भमेकतं भवति । तदुपरि-सूर्यमण्डम्योर्ध्व लक्षयोजनद्रे गशिमण्डलमित्यर्थः । 'भूमेर्योजनलक्षे तु मौर मैत्रय मण्डलम् । लक्षादिवान म्यापि मण्डल शशिन स्मृतम् ।।' ( वि० पु०)। भूभगोलयोविम्न रगो वर्णन भागव- तादिपु कृत वर्तते । 'अण्डकटाह' इति । इदमेववृथिव्यावरणम् । माण्ड. कटाह ब्रह्माण्डप्रमाणादृशगुणप्रमाण जलावरणम, तो दागुण तेज आवरणम् । एव पूर्वावरणादुत्तरावरणस्य दमगुणत्व बोयम् ! पृथिवी- जलतेजोवाय्वाकाशाहकारमहदावरणानि मतावरणानि बोध्यानि । महदावरण चानन्तप्रमाणेनाव्यक्तेनावृतम् । अव्यक्तेनावृत मिति वच- नात् । 'जलबुबुदवदिति । 'न क्रमेण विवृद्ध तत् जलवुवुदवत्समम् ।' 'एककालेन सृज्यन्ते' इत्यादिवचनमत्रानुसन्धेयम् ।। सद्वारिकेति । ब्रह्मा- दिद्वारिकेत्यर्थ ।। ॥ इति चतुर्थावतार व्याख्या ॥ ॥ अथ पचमावतार व्याख्या ॥ 'काल' इति । गुणत्रयरहितजडद्रव्यत्व कालस्यनावणम् । सत्त्व- शून्यजडद्रव्य काल इति लघु लक्षण साधु । 'स चेति । 'अनादिर्भग- वान्कालोनान्तोऽस्य द्विज विद्यते' ( वि० पु०) इति वचनात् कालस्य ·५० ] मव्याख्यावा यतोन्द्रमतदोपिकायां शनकोटियोजनविस्तीर्णत्ववादो मानभेदेन । अण्डकटाह. कोटियोजनोच्छायः । तदण्ड दशोत्तरावरणावृतम् । एताह- गान्य ण्डान्यनन्तानि । जल बुबुदबद्युगपदीश्वरसृष्टानि । ईश्वर- स्थ चतुर्मुखपर्यन्ता सृष्टिरद्वारिका। तदनन्तर सद्वारिकेति विवेकः । विस्तरस्तु पुराणरत्नादिषु द्रष्टव्यः । इति प्रकृतिः निरूपिता ॥ । इति श्री वाधूनकुलतिलक श्रीमन्महाचार्यप्रथमकृपापात्रेण श्रीनिवासदासेन विरचिताया यतीन्द्रमनदीपिकाया शारीरकपरिभाषाया प्रकृति निरूपण नाम चतुर्थावतार ॥ ॥ अथ पंचमोऽवतारः ॥ अथाचिद्विशेषः कालो निरूप्यते । कालो नाम गुण- त्रयरहितो जडद्रव्यविशेषः । स च नित्यो विभुश्च । भूत- भविष्यद्वर्तमानभेदेन त्रिविध ! युगपत्क्षिप्रचिरादिव्यपदेश- नित्यत्व सिद्धम् । उत्पत्ते पूर्व विनाशादनन्तर च कालो नास्तीति वक्तुमपि न शक्यते । पूर्वानन्तरशब्दयोरपि कालवाचितया कालास्ति- त्वसिद्धे । प्रकृतिमण्डले सर्वत्र कालोऽस्त्येव । 'काल स पचतेतत्र न कालस्तत्र वै प्रभु' इति वचनान्नित्यविभूतावपि कालसत्ता प्रतीता। अतः कालस्य विभुत्वं सिध्यति। अत्र सर्वे प्राकृत परिणामाः काल- कृताः । तत्र तु भगवर्वादच्छयवाप्राकृतपदार्थपरिणामा भवन्तीति विशेप । उक्त च 'कलामुहर्तादिमयश्च कालो न यद्विभते. परिणामहेतु ( वि० पु० ) इति । 'भूते'ति। अतीनानागतवर्तमानभेदेन कालस्त्रि- विध. । भेदश्चायमुपाधिकृत । प्रकृतशब्दप्रयोगाधिकरणकालो वर्त- मान: । प्रकृतशब्दप्रागभावाधिकरणकालोऽतीतः। प्रकृतशब्दध्वसाधि- करणकालोऽनागत इति । केचिद्भूतभविष्यत्कालातिरिक्त वर्तमान नेच्छन्ति । तन्न साधु । वर्तमानैकगोचरस्य प्रत्यक्षस्य वर्तमानस्याभावे- ऽसम्भवात् । वर्तमानादिकालभेदावेदकलकारभेदोपदेशाच्चत्रकाल्य- ।

·पञ्चमाञ्चनार । हेतुः। निमेषकाष्ठा (तत्परा विनाडी) कलाघटिका मुहर्त दिवस पक्ष माम त्वयन संवत्सरा दिव्यबहार हेतु मनु- व्यमानेन मास पितृगा दिनम् । तेपासमावास्या मध्याह्न । मनुष्यमानेन संवन्मरो देवाना दिनम् । तेपामुनरायण महः । दक्षिणायनं गत्रि । एव देवमानेन द्वादश बर्गमहन्त्रमण्याक चतुर्युग मन्युच्यते । तत्र चतुस्महमवर्षमल्याक कृतयुगम् । तत्र पूर्णो धर्म. । त्रिसहस्रवर्षसंख्याकम् त्रिपाद्धर्मवत्त्रेता- युगम् । द्विसहस्रवर्यपरिमित (मार्धपादधर्म, हिपाद्धर्मवद्- हापरम् । महनवर्पसख्याक मेकपायुन गन् । एतेषा सन्धि द्विसहस्रसख्यात्र । एबम्भूतच रासह नापि हाणो दिवसप्रमाणम् । एव रात्रि । मिद्ध.। घटोऽस्तीनि प्रन्य जगमनमानकालनि वनमा- साधिक भूतभविष्यत्त्वयो वर्तमानग्या भावनिरूप्यत्वाच । निमलि अक्षि- पक्षमनिमेप क्रियावच्छिन्न बालो निमेपकाल । वक्षमनःपाधि- क्येन च काष्ठादि कालविभागो विष्णपुराणादौ यत्र । वा. 'निमे- पोमानुपो योऽसौ मात्रा मात्राप्रमाणन ! नै पञ्चदशभि का श्रिमन् काष्ठा. कला स्मृता ।। नाडिका तु प्रमाणेन मा कला दा पञ्च च । नाडिकाभ्यामथद्वाभ्या मुहतों द्विज सनम ।। अहोरात्र मुहर स्तुत्रिशन्, मासो दिनैस्तथा। मामादभिर्वपमहोरात्र तु नहिरि ।।' इति । क्षणादिभेद कालस्यावच्छेदकभेदात् । क्रियामात्र जन्यमात्र वा कालो- पाधि , इत्येकः पक्षः । सर्वे निमेवा जजिरे' 'कलामुह दिमत्रश्च काल.' इन्यादिप्रमाणबलात् कालस्य क्षणादिपरिणामोऽस्तीनि चाएर पक्ष.। 'तत्र पूर्णो धर्म' इति। कृतयुगे धमश्चतुष्पादितार्थ । चत्वागे धर्मस्यपादास्तपोध्यान यज्ञदानानि , नेषु युगक्रमेण नादो ह्रासो वर्णितोन्यायकुसुमाञ्जलावुदयनाचार्य । भागवते तु प्रकारान्तरेण वर्णि- नमस्ति । यथा-तप. शौच दया सन्यनिति पादा. कृते कृतः। अध- माशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव ! इशनी धर्म पादस्ते मान्य निर्वर्त- यद्यत ।त जिघृक्षत्यधर्मोऽयमनृतेनेपितः कलिः ।।' (स्क १, ३० १५ इति धर्मपरीक्षित्सम्बादे । 'एव निन्येति । नित्यगलयो जनाना जन्तूना anem ·सव्याख्याया यतीन्द्रमतदोपिकाया ब्रह्मणोऽह्नि चतुर्दश मनव । तथेन्द्रास्सप्तषयश्च । एकैकमनोरेकसप्ततिचतुर्युगपरिमाणकालः। एवं ब्रह्ममानेन ब्रह्मणश्शतवर्षजीवित्वम् । एतत्सर्वं कालाधीनम् । एवं नित्य- नैमित्तिकप्राकृतादिप्रलया अपि कालाधीना । कालस्य स्व- कार्य प्रति स्वस्योपादानत्वम् । अखण्डकालो नित्यः । खण्ड- काला पुनरनित्याः । एवम्भूतः काल ईश्वरस्यक्रीडापरिकरो भवति । लोलाविभूनावोश्वर कालाधीन एव कार्य करोति । नित्यविभूतौ तु कालस्य विद्यमानत्वेऽपि तस्य न स्वात- त्र्यम् । केचित्काल एव नास्तीति वदन्ति । अन्ये तु तामसो महान् काल इति । उभयेषामागमबाधः प्रत्यक्षबाधश्च । षडिन्द्रियवेद्यः काल इत्याचार्या । तेनानुमेयवादिनिरास । इति कालो निरूपित ॥ इति श्री वाबूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवामदासेन विरचिताया यतीन्द्रमतदोपिकाया शारीरकपरिभाषाया कालनिरूपण नाम पञ्चमोवतार ॥ मरणरूप । नैमित्तक चतुर्मुखस्य दिनावसाने जायमान. त्रिलोकी- नाश । प्राकृतः द्विपराध ब्रह्मायुरवसाने जायमानः प्राकृताना सर्वेषा प्रकृतौ लयः। महाप्रलयानन्तरसृष्टिस्तुभगवत्कर्तृ का । भगवदुपासना- सिद्धाना प्रारब्धफलानुभवान्तरभावी प्रकृतिबन्धविनिमोक्ष आत्य- न्तिकप्रलय इत्यूचु । प्रलया अपीत्यपिना नित्य नैमित्तिकप्राकृतसृष्टि- स्थितिप्रवृत्तयो ग्राह्या । स्वकार्य-क्षणलवादिकम् । खण्डकाला: क्षणादयः। खण्ड कालस्य क्षणस्यापि विभुत्वमङ्गीकृत न्यायसिद्धा- जनादौ-यथा, 'एकेनैवक्षणेनास्य विश्वस्यापि विशेषणान् । कालवत्तत् क्षणानाञ्चव्यापित्वमवमीयते ।। इति । 'कालाधीन' इति । स्वसङ्कल्पा- नुसारितत्तत्कालागमप्रतीक्षक एवेत्यर्थ, । न स्वातन्त्र्यम्-न नित्यवि- भूतिगतपदार्थपरिणामनप्रागल्भ्यम् । 'न कालस्तत्रवै प्रभु'रिति वच- नात् । केचिदित्यादि । केचित् कालतत्वमेव नास्तीत्याहुः। केचिद्भग- ।

·पष्ठोऽवतारः ॥ अथ षष्ठोऽवतारः ।। अथ नित्यविभूतिनिरूप्यते । शुद्धमत्त्वधर्मभृतज्ञान- जीवेश्वरमाधारण लक्षणमजडत्वम् । अजडत्व नाम स्वय- प्रकागत्वम् । तत्र शुद्धसत्त्वधर्मभूतज्ञानमाधारण लक्षणम् पराक्त्वे मति अजडन्वम् । तत्तु स्वयम्प्रकाशत्वे सति परम्मा एव भासमानत्वम् । शुद्धमत्त्व नाम त्रिगणद्रव्यव्यतिरिक्तन्वे सति सत्त्ववत्वम् । नि शेषाविद्यानिवृत्ति देशविजातीयान्यत्व वा। सा विभूति ऊर्ध्वप्रदेशेनानन्ता । अब प्रदेशेन परि- " वानेव काल इति । केचित्तच्चेप्टैव काल इति । नन्न युक्तम् । प्रकृति- उम्पवत् कालम्यापिरूपान्तरत्वस्य भावद्विभनित्त्रस्य च रूपान्तर नविज कालसज्ञम्' 'ब्रह्मा दक्षादय काल.xxx जनार्दनविभूतय (वि० पु०) इति स्पष्ट प्रतिपादितत्वान् । सृष्ट्यादिकालेऽपि वर्त- मानस्य कालस्य ‘सदेव सोम्ये दमग्र आसोत्' इति श्रुतस्य तामसमहन्व चानुपपन्नमेवेतिबोध्यम् । 'पडिन्द्रियेति । शब्दादि सुखादि पडिन्द्रिय- ग्राह्यगुणविशेपणतया इदानीमिति कालस्यापि प्रत्यक्षेण गृह्यमाणत्वा- दित्यर्थ । 'तेन'-प्रत्यक्षसिद्धत्वसमर्थनन । कालोपाधिभिरेवान्यथा सिद्धेर्नानुमानेन कालमिद्धिसम्भवः, तस्मात् प्रत्यक्षत. शास्त्रनश्चंव कालसिद्धिरितिमत साधीयः ।। ॥ इति पञ्चमावतार व्याख्या ।। ॥ अथ षष्ठावतार व्याख्या । 'स्वयप्रकाशत्वा' ज्ञानान्तरानपेक्षप्रकागवत्त्वम् । स्वनिरूपिन- विपयत्वम्वतादात्म्यो भयसम्बन्धेन किञ्चिद्विशिष्टत्वमिति फलितम् । 'पराक्त्व' इति । धर्मभूतज्ञान शुद्धसत्त्व च प्रकाशेते स्वाश्रयचेतनाय, ईश्वरादिभ्यश्च स्वयमेव । 'स्वसत्ताभासक सत्त्व गुणसत्त्वाद्विलक्षणम्' (पाञ्चरात्रे) इति स्वयंप्रकाशत्व नित्यविभूतेरुक्तम् । शुद्ध सत्त्व यस्येति नित्यविभूतिद्रव्य शुद्धसत्त्व मुच्यते। अस्य लक्षणमाह 'त्रिगुणे'ति । ईश्वरादावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । प्रकृतावतिव्यामिवारणाय सत्यन्तम् । 'तमस. परस्तात्' 'रजस. पराके' (प्रकृतिमण्डलात्परदेशे- वर्तमानम् इत्यर्थ. ।) इति रजस्तमोराहित्य 'विशुद्धसत्त्व तवधाम ·१४ ] सध्याच्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां च्छिन्ना। अचेतना स्वयम्प्रकाशा च । आनन्दावहत्वादानन्दना- मिका । पञ्चोपनिपन्मन्त्रप्रतिपाद्यतया पञ्चोपनिषदात्मिका। अप्राकृतपञ्चशक्तिमत्तया (मयतया) पञ्चशक्तिमयीति निगद्यते । ) सा विभूति श्वरस्य नित्याना मुक्ताना चेश्वरसक- ल्यान् भोरपभोगोपकरणभोगस्थानरूपा च भवति । भोग्या- नीश्वर शरीरादीनि । भोगोपकरणानि चन्दनकुसुमवस्त्रभूष- गायुधादीनि । भोगस्थानानि तु गोपुरप्राकारमण्डपविमानो- धानपद्मिन्यादीनि । तत्रेश्वरस्य नित्यमुक्ताना च शरीराणि भगवन्नित्येच्छासिद्धानि । मुक्तानां शरीराणि तेषा पित्रादि- सृष्टि युगपदनेकशरीरपरिग्रह इत्यादीनि भगवत्सकल्पादेव गान्तम्' ( भागवते ) इ त शुद्धसत्त्व चास्य सिद्धम् । लक्षणान्तरमाह 'निश्शेषेति । निश्शेषाविद्यानिवृत्तिः विरजातीरेऽमानवकरस्पर्शान् श्रीमन्महामणिमण्डपे भगवदुपसत्तेर्वा भवति नित्यविभूत्येकदेश एवेति तत्प्रदेशान्तरेप्वव्याप्तिवारणाय 'निश्शेषाविद्यानिवृत्तिदेश इत्यनुक्त्वा तद्विजातीयान्यत्वर्ण्यन्तानुधावन कृतम् । तादृश देशविजातीयम् प्रकृ- त्यादि । तद्भिन्नत्व नित्यविभूतौसर्वत्रास्तीति लक्षण समन्वयः । 'सेति। नित्यविभूतिरूवं तिर्यक्चापरिच्छिन्ना। अधस्तु प्रकृतिमण्डलेन परि- च्छिन्ना। तम परत्वश्रुते । ‘परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेपु' इति हि श्रूयते। ( पृष्ठेषु-उपरितनेषु ) । अचेतना-जातृत्वरहिता । 'आनन्दे'ति । 'ज्ञानानन्दमया लोका' ( भगवच्छास्त्रे) इति नित्यवि- भूतिस्थलोकाना ज्ञानानन्दत्व स्मृतम् । तच्चनुकूलतया स्वयप्रकाशत्व- मिति बोध्यम् । 'पञ्चेति । उपनिषन्मन्त्रा.-रहस्यनामानि । 'पर- मेष्ठीपुमान् विश्वो निवृत्तिः सर्व एव हिं' इत्युक्तरहस्यनामकाप्राकृत- पञ्चभूतात्मिकेत्यर्थ. । अप्राकृतपञ्चभूतानि पञ्चशक्तय इति व्यवह्रियन्ते भगवच्छाम्न । तद्गुणाश्चाप्राकृता. दिव्याः शब्दादय. पञ्च । मुक्ताना- मिति । केवलभग सङ्कल्पात्, क्वचित् क्वचित् भगवत्सङ्कल्पानुविधा- यिम्वसवल्पाच्च मुक्काना शरीरादीनि भवन्ति । स एकधा भवतिxx विधाभवति' 'स यदिपितृलोककामः' ( छा० ) इत्यादिप्रमाणबलात् ।

·पष्ठोऽवतार नि भवन्ति । भगवनो व्यूहविभवार्चावतारमर्गमध्याना अविनारे प्रतिष्ठानन्दर प्रसादोन्मुख भए कमायोनम प्राकृनशरीरमत्राविभवति । प्राकृताप्राकृतमंसर्ग. कमिति न शडुनीयन् । श्रीरामकृष्णावतारशगेरवादिति प्रमाणानु- सारेण परिहारो द्रष्टव्य । मुक्ताना (शरीरपरिग्रहादिस्तु) शरीगदिरिग्रहम्न बरन्तोत्सव वेपपरिग्रहादिवत् स्वामिनो मुन्वविकामहेनुवा- के कार्य मेव । ईश्वरशरीरस्य पाइगुण्यप्रकाराकन्वान पाई गुण्यमिति व्यवहारः। नित्यनिरवद्यनिरीनसयौज्ज्वल्य मौ- न्दर्यसौगन्ध्यसौकुमार्यलावण्ययौवनमार्दवाजवादयो दिव्यम- जलविग्रहगुणा । तस्य व्यापकत्व गीतासु प्रसिद्धम् । मुक्त- स्य शरीर नास्तीति वचन तु कर्मकृतशरीराभावपरम् । तत्रेन्द्रियादीना नित्यत्वादत एव कार्यकारणभावाभावात प्राकृतवन्न तत्त्वान्तरव्यपदेश । एतेन तत्र शरीरादिक नास्तीति मतनिरासः । *तमस परस्तादित्युक्त्या प्रकृत्येक- देशवादनिरास: । अप्राकृतशब्दस्पर्शरूपरमगन्धाश्रयत्वादा- काशव्यावृनि । ज्ञानात्मकत्वप्रतिपादनान् जडमिति मत- निरास.1 अ रूपाणामप्राकृनत्व कथमित्यत्राह 'अर्चावतारेषु' इति ! प्रनिष्ठा- विधिना प्रसन्नो भगवान् स्वसङ्कल्पादेव स्वाप्राकृतरूपेण प्रनिछिनम्त मन्निधत्ते। ता च स्वीयदिव्यरूपन्नाभिमन्यते । अतो दिव्यत्व नेपा- मितिभाव । अतएव 'तामेव ब्रह्मरूपिणीम्' (वि० ध० ) इत्युक्तम् । 'सर्वातिशायिनागुण्य सस्थित मन्त्रविम्बयोः । मन्त्रे वाच्यात्मनः विम्बे कारुण्यात् समुपस्थितम्' (पाञ्चरात्र) इति वचनमत्रानुसन्धेयम् 'तस्येति । भगवद् पस्यातिमहत्त्वम्-व्यापकत्व विश्वरूपादी प्रसिद्धम् । 'द्यावापृथिव्योरिदमन्तराल व्याप्त त्वयैकेन दिशश्च सर्वा' इति गीता। मुक्तस्य शरीर नास्तीतिवचनम् 'अशरीरवावसन्त'मि- ·सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया भगवतोऽप्राकृतदिव्यमङ्गलविग्रहस्यास्त्रभूषणाध्या- योक्तं स (तत्त्वो) पिाश्रयत्वम् । तद्यथा । पुरुषस्य कौस्तु- भाका रत्वम् । प्रकृतेः श्रीवत्सरूपत्वम् । महतो गदारूपत्वम् । सात्त्विकाहड्वारस्य शङ्खरूपत्वम् । तामसाहङ्कारस्य शाङ्ग- रूपत्वम् । ज्ञानस्यासिरूपत्वम् । अज्ञानस्य तदावारकरूपत्वम् । मन सश्चक्रत्वम् । ज्ञानेन्द्रिय कर्मेन्द्रियाणा शररूपत्वम् । सूक्ष्म- स्थूलभूनाना वनमालाकारतवम् । अत्र * चेतश्चक्रति चेन नासिरमतिस्तत्सवृत्तिर्मालिका भूतानि स्वगुणै रहकृतियुगं शखेन शाङ्गीयते । बाणाः खानि दशापि कौस्तुभमणिर्जीवः प्रधानं पुन: श्रीवत्स कमलापते तव गदामाहुमहान्त बुधाः ।। इति संगृह्योक्त पद्यमनुसंधेयम् । सा विभूतिरामोदप्रमोद- समोदवैकुण्ठाख्यरूपेण चतुर्विधा । पुनरनन्ता । त्रिपाद्विभूति- परमपदपरमव्योमपरणकाशामृतनाकाप्राकृतलोकानन्दलोक- । त्यादि । 'न तत्त्वान्तरव्यपदेश.' कि तु पञ्चशक्तिमयमित्येव । प्रकृत्येक- देशवाद --प्रकृतेरेकदेश एव नित्योद्रिक्तसत्त्वकः नित्यानुद्भूतरजस्त- मस्को विशुद्धसत्त्वशब्दित इति यादव प्रकाशादीना वाद । 'अप्राकृते ति। 'सर्वगन्ध. सर्वरस' ( छ. ) इत्यादिप्रमाणबलतः। अस्त्रभूषणाध्यायो विष्णुपुराणे प्रयमेऽशे । 'पुरुषस्य कौस्तुभाकारत्व'मिति । पुरुषतत्त्वा- भिमानी कौस्तुभमणिर्भगवत उरसिलसतीत्यर्थ । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । 'समस्ताशक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिश्रिताः। तद्विश्वरूपवरूप्य रूपमन्य- दरेमहत् ॥' ( वि० पु०) इति च भगवद्दिव्यमङ्गलविग्रहस्य शक्ति- शब्दित प्रकृतिपुरुषाद्याश्रयत्वमुक्तम् । पूर्वाचार्याणा सग्रहश्लोकमत्र विषये समुद्धरति 'चेत' इति । चक्रति-चक्रवदाचरति । मनश्चक्ररूपेण वर्तते भगवतीत्यर्थ । चेतना-ज्ञानम् । अमति -अज्ञानम्, तत्सवृति - असिकोशः। मालिका-स्वगुणः शब्दादितन्मात्रै सहितानि भूतानि वनमाला । शाायते-गाङ्गवदाचरति । तामसाहङ्काराभिमानि भगवत श्रीशाङ्ग धनुरित्य : । खानि-इन्द्रियाणि । महान्त-महत्त- - ·षष्ठोऽवतार: [ ५७ वैकुण्ठायोध्यादिशब्दवाच्या च । तस्या विभूती द्वादशावरणो- पतमनेकगोपुरप्राकारैरावृत वैकुण्ट नाम नगरम् । तत्रानन्द- नामको दिव्यालय । तदन्त. रत्नमयानेकम्तम्भसहस्त्रविर - चिता महामणिमण्डपाख्या सभा। ता महम्रफणामणि- जोविराजितोऽनन्तः । तस्मिन् धर्मादिमयदिमिहासनम् । तदुपरि चामरहस्ताभि विमलादिभिः सेव्य मानमष्टदलात्मक पद्मम् । तदुपरि प्रकृष्टविज्ञानधामा शेष. । नदुपरि वाच पर महदद्भुतम् । एव निन्यविभूतिस्मग्रहेण निरूपिना । इति श्रीवाधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्यप्रथमदामेन श्रीनिवागमन विचिनाया यतीन्द्रमतदीपिकाया शारीन्कपरिभापाया निन्यविभूतिनिरूपण नाम षष्ठोऽवतार ॥ त्वम् । शिष्ट स्पष्टम् । अय श्लोक श्रीमद्वेदान्नाचार्यकुमाराणा श्री- वरदार्याणाम् । 'से'ति । आमोदप्रमोदसम्मोदा ख्यानि सङ्कषणप्रद्युम्ना- निरुद्धानां दिव्य भवनानि । पुनरनन्ता-असख्यातभोग्यभोगोपकरण- भोगस्थानसमृद्धा। एतद्विभूतिसमृद्धेर्लीलाविभनिनमृद्धि स्त्रिगुणितत्व श्रुत 'पादोऽम्यविश्वाभूतानि, त्रिपादस्यामृत दिवि' (पृ० सू० ) इति । श्रीमति वैकुण्ठे परात्परस्य भगवतो वासुदेवस्यावन्थान वर्णयति 'तस्या'मिति । वाच परमद्भुतम्-परमपुरुषस्वरूपम् मर्व दाऽनुभवेऽप्य- पूर्ववदाश्चर्यावहमिदमित्थमित्यनिर्देश्यमपरिच्छिन्नमाहात्म्य नित्यमुक्त- रनुभाव्य सेव्य च विराजत इत्यर्थ । अत्र 'कूर्मादीन्' सव्यपादम्' इनि लोकद्वयमनुसन्धेयम् । तद्यथा-कूर्मादीन् दिव्यलोकान तदनुमणिमय मण्डप तत्र शेपम्, तस्मिन् धर्मादिपीठ तदुपरि कमल चामर ग्राहि- णीश्च । विष्णुं देवीविभूपायुधगणमुरगपादुके वैनतेयम पालान् कुमुदमुखगणान् विष्णुभक्तान् प्रपद्ये ।। सव्य पाद प्रसार्यश्रित- दुरितहर दक्षिण कुञ्चयित्वा जानुन्यादाय सव्येतरमितरभज नागभोगे निधाय । पश्चाद्वाहुद्वयेन प्रतिभटशमनेधारयन् गङ्खच देवीभूपादि- जुष्टो जनमत जगता शर्म वैकुण्ठनाथ ।। (नित्य ग्रन्थे) इति ।। ॥ इति षष्ठावतार व्याख्या ॥ सेनेश द्वार- ·सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां ॥ अथ सप्तमोऽवतारः ॥ अथ क्रमप्राप्त धर्मभूतज्ञानं निरूप्यते । स्वयंप्रकाश- त्वे सत्यचेतनद्रव्यत्वे सति सविषयत्वम् ( स्वयंप्रकाशाचेतन- द्रव्यत्वेसति विषयित्वम् ) विभुत्वे सति प्रभावद्रव्यगुणात्म- कत्वम्, अर्थप्रकाशो बुद्धिरित्यादि तल्लक्षणम् । तद्धर्मभूत- ज्ञानम् ईश्वरस्य नित्यानां च सर्वदा नित्यमेव विभु च । बद्धानां तिरोहितम् । मुक्तानां पूर्व तिरोहितमनन्तरमावि- भूतम् । ननु ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानमुत्पन्नम्, ज्ञानं नष्टमिति व्यवहारः कथमिति चेत्, तदुच्यते । ज्ञानस्य संकोचविकासा. वस्थामादाय तत्सभवात् । दृतेः पादाद्यथोदकं क्षरति । तथा ज्ञानमपीन्द्रियद्वारा निस्सृत्यार्थेन सन्निकृष्यते । अहिकुण्ड- लवत्संकोचविकासौ। - ॥ अथ सप्तमावतार व्याख्या ॥ धर्मभूतज्ञानस्य लक्षणमाह 'स्वयंप्रकाशत्व' इति । स्वयम्प्रका- शत्वं जीवेश्वरयोरप्यस्ति । तत्रातिव्याप्तिबारणाय अचेतनद्रव्यत्वे सती- त्युक्तम् । एवमप्यतिव्याप्तिनित्यविभूताविति सविषयत्वमित्युक्तम् । सविषयत्व नाम स्वभिन्नविषयकत्वम् । यद्वा सविषयत्वपदेन नित्यवि- भूतिभिन्नत्व विवक्षितम् । विषयप्रकाशकत्व तु तृतीयलक्षण वक्ष्यते । द्वितीय लक्षणमाह विभुत्वेसतीत्यादि । विभुत्व नाम सर्वद्रव्यसयोगार्ह त्वमत्रविवक्षितम् । तेन बद्धज्ञाने नाव्याप्तिः । प्रभावदिति दृष्टान्तमात्रम् लक्षणे प्रविष्टम् । प्रभायामतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । द्रव्यगुण- स्वरूपत्व द्रव्यगुणात्मकत्वम् । गुणत्व चात्र नियमेनान्याश्रितत्वम् । नत्वद्रव्यत्वम् । नियतपरमात्माश्रितद्रव्यत्वात् कालस्य तत्रातिव्याप्तिः प्रसज्यते । तद्वारणाय कालभिन्नत्वे सतीति विशेषण देयम् । ईश्वरेऽति- व्याप्तिवारणाय द्रव्यगुणात्मकत्वमिति विशेप्यदलम् । लघुभूत धर्मभूत- ज्ञानस्य लक्षणमाह 'अर्थप्रकाश' इति । अर्थप्रकाशकत्व ज्ञानस्यलक्ष- णम् । 'त'दिति । नित्य सर्वदाविभु इत्यन्वय । तिरोहितं कर्मणा सकु- चितम् । बन्धनिवृत्त्यनन्तरमाविर्भूतम्-असकुचित सर्व विषयावगाहि विभु । 'सचानन्त्याय कल्पते' इति मुक्तौ जीवात्मनो निजधर्मभूतज्ञानत न तु ·सप्तमोऽवतारः [ ५६ सर्व ज्ञानं स्वत एव प्रमाणम् । स्वयंप्रकाश च विप्रतिपन्ना संवित् स्वगतव्यवहार प्रति स्वाधीन किञ्चि- काग। स्वस जातीयसंबन्धानपेक्षव्यवहारहेतुन्वान् । अर्थ- न्द्रियदीपादिवत् । न च चक्षुरालोकयोस्मजातीयत्व, आह- कारिकतै जसयोमैदान (भेदः)। अनेन ज्ञानस्य क्षणिकन्वम्, विक्षणावस्थायित्वम्, प्रातिभासिकवद्यावहारिकस्यापि निश्यात्वम्, परत. प्रामाण्यम्, जानप्याबाममित्यादि- पक्षा निरस्ताः। स्तम्भ स्तम्भ इत्यादिधारावाहिकज्ञानं त्वेकमेव । ननु, आगमबलान् ज्ञानस्य निन्यवाङ्गोकारे कथं जागरसुषुप्त्यादिभेदसिद्धि रिति चेन्न । यथा दाहाय्य वह्न: आनन्त्यश्रवणात् । दृति चर्म भस्त्रिका। पाद. छिद्रम् । मयेति । वन्धावस्थाया ज्ञान सकुचितमिन्द्रियद्वारा निःमृत्यविषये समृज्य तम्य प्रकाशक भवति। तद्विपयप्रकाशकप्रमरण विशिष्टम्योन्पतिविनाशी- गात् ज्ञान नष्टम्, उत्पन्न मिति व्यवहार. मङ्गच्छते इत्यर्थ । अतिभि- रन्त. क रणस्यैवेन्द्रियद्वारा दिपयदेश गनस्व विषयाका गवृत्तिरङ्गी- कृता । सैव चिदाभासवती वृत्तिज्ञान मुच्यते । मान्यैरपि तस्यैव ज्ञाना- ख्य परिणाम स्वीकृत । विशिष्टाद्वैतमतेतु ज्ञानम्यैव मन इन्द्रियद्वारा प्रसरणेन विषयसनिकर्ष इप्यते । 'प्रज्ञा च नम्मात् प्रसृतागणी' 'मन. स्मृतिर्ज्ञानमपोहन च' ( अपोहन-विस्मृति., ज्ञानमत्रोत्रः) 'इन्द्रि- याणा हि सर्वेषा यद्येक क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रजा हते. पादा- दिवोदकम् ।।' इत्यादिप्रमाणवलात् । तत्तत्मन्निकृष्ट ज्ञान तत्तज्ज्ञान- मुच्यते। सनिकर्षस्य कादाचित्वात्वादेव घटनान जात, नष्टमित्यादि- व्यवहार इति भाव । 'अही'ति । कुण्डलभावः सर्पभावश्च पथाऽहे. सत एव सङ्कोचविकासलक्षणी, एव सतएव ज्ञानम्य सङ्कोच विकासावस्थे भवत इत्यर्थ । 'स्वतः प्रामाण्य मिति । यथावस्थितवस्तुग्रहगस्वाभा- व्यात् ज्ञानाना स्वतः प्रामाण्यम् । क्वचिद्दोपबलादप्रामा मिति भाव । ज्ञान ज्ञानान्तरेणैव ग्रह्यते । न म्वत इति तार्किकादीना मतम् । तत्प्र- तिक्षेपाय स्वयप्रकाशत्व साधयति 'विप्रतिपन्नेति। स्वयम्प्रकाशा " ·६० ] सव्याख्यायां यतीन्द्रमतदोपिकाया दाह्यसन्निधौ मण्यादिप्रतिबन्धकादाहाभाव. तद्वत् ज्ञानति- रोधायकतमोविशेषसनिधानासंनिधानाभ्या स्वापादिसिद्धिः । पुंस्त्वादिवच्च । पुस्त्वादिकं तु बाल्ये तिरोहितं यौवने आवि- र्भवति । यो यदाश्रितस्वभावः, स तस्य गुण इति गुणलक्ष- णलक्षितत्वाद्ज्ञान गुणः; विशेषणादिवत् । यतस्सकोचवि- कासावस्थावत् अतो द्रव्यमपि भवति । आत्मगुणभूतस्य ज्ञानस्य द्रव्यत्व कथमिति न शङ्कनीयम् । प्रभावदेकस्यैव द्रव्यत्वगुणत्वयोविरोधाभावात् । अवस्थाश्रयो द्रव्य मिति हि द्रव्यलक्षणम् । स्वाश्रयादन्यत्र वर्तमानत्वमपि प्रभावदुप- पद्यते । प्रयोगश्च, गुणभूता बुद्धि द्रव्यम्, प्रसरणादिमत्त्वात् । प्रभावत् । ज्ञानं द्रव्यम्, सयोगादृष्टान्यत्वे सति भावनाकारण- त्वात्, आत्मवदिति । मुक्त ज्ञानस्य युगपदनन्तदेशसंयोगो नयनसूर्यादितेजोवत् सभवति । ज्ञानम्, मति. प्रज्ञा सवित्- धिषणा धी: मनोषा शेमुषी मेधा बुद्धिरित्येवमादयश्शब्दाः . वास्वयप्रकाशेति विवादविषयीभूता सवित्-स्वगतव्यवहार-स्वविष- यकव्यवहारप्रति स्वाधीन किञ्चित्कारा-स्वाधीनप्रकाशा। स्वसजाती- यान्तरानपेक्षस्वव्यवहारहेतुत्वात् इति शब्दार्थ । व्यवहारंप्रति किञ्चि- तारोनाम व्यवहारहेतु. प्रकाशः। अयभाव:-न हि घटज्ञानं स्वव्यव- हारे घटज्ञानान्तरमपेक्षते । यथा घटादिरर्थः, इन्द्रियं, दीपो वा स्वव्य- वहारे स्वात्यन्तसजातीय घटान्तरादिकनापेक्षते । अपेक्षतेतु आत्मादि विजातीयम् । न च चक्षुरतेजस तजस् आलोकोऽपेक्षत इति वाच्यम् । चक्षुष आहङ्कारिकत्वात् आलोकस्य च तैजसत्वात् साजात्याभावा- त्तयोः । एव ज्ञानं न स्वव्यवहारे ज्ञानान्तरापेक्षमिति स्वयप्रकाश भव- तीति। अत्राय प्रयोगो बोध्य-ज्ञान स्वसजातीयान्तरानपेक्षप्रकाश- वत् प्रकाशमानत्वात् यद्यत्वकाशमान तत्तत्स्वसजातीयान्तरानपेक्षप्र- काशवत्, यथा घटदीपालोकादि । इति । स्वसाजात्य स्वनिष्ठासाधा- रणधर्मवत्त्वेन बोध्यम् । अयमर्थ आत्मसिद्धौ परमाचार्यरुपपादितः- 'न हि कश्चित् पदार्थ स्वप्रकाशायासाधारणसजातीयार्थान्तरापेक्षो ·सप्तमोऽवतारः [ ६१ ज्ञानपर्यायाः। बुद्धिरेवोपाधिभेदात्सुखदुः खेच्छादेवप्रयत्न- रूपा। सुखादे(स्वजनकतया)जनकनयाऽभ्युपगतज्ञानातिरे के प्रमाणाभावात् । इच्छामि द्वेष्मोति व्यवहारस्य स्मरामी- त्यादिवद्ज्ञानविशेषेणोपपत्ते । ननु *कामस्संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धाधुनि- ग्धृह्री(ीरित्येतत्सर्व मन एवेत्युक्तम्, ज्ञानरूपत्व कमिति चेन्न; ज्ञानस्य मनस्सहकारित्वनियमात् मन एवेत्युपचागदु- क्तमिति न विरोधः । एवं प्रत्यक्षानुमानागमस्मृतिसशय- निर्णयविपर्ययभ्रमविवेकव्यवसायमोहरागद्वेषमदमात्सर्यधैर्य D दृष्ट' इत्यादिना। अत्र ज्ञान प्रकाशत इति स्वव्यवहारे स्वसजातोया - न्तरानपेक्ष स्वसम्बन्धादर्थात्तरे तब्द्यवहारहेतुत्वात् । योऽर्थान्तरे स्वस- म्वन्धाद्यव्यवहारहेतुः स स्वस्मिन्तब्यवहारे न स्वसजातीयान्तरा- पेक्ष. । यथा सत्ता । सा हि घटादावस्तीति व्यवहारहेतु 'सत्ता मतो'नि स्वव्यवहारे न सत्तान्तरापेक्षा। इत्यपि ज्ञानस्य स्वयप्रकाशन्वसाधन श्रीभाप्यादौ निरूपित मनुसन्धेयम् । स्वयप्रकाशत्व ज्ञानस्य वर्तमान- दशाया स्वाश्रय प्रत्येवेति बोध्यम् । आहारिकतंजसयोर्भेदात्--आह- ड्रारिकत्वतैजसत्वाम्या विजातीयत्वात् । 'भेद.' इति पदमधिक प्रती- यते। 'अनेनेति । ज्ञानस्य नित्यत्वस्वयप्रकाशत्वात्मधर्मन्वसमर्थनेने- त्यर्थ । क्षणिकत्व ज्ञानानां बौद्धमते। द्वित्रिक्षणावस्थायित्व तार्किक- मते । तैरपेक्षाबुद्धेस्त्रिक्षणावस्थायित्वोपगमात् । व्यावहारिकस्यापि मिथ्यात्व योगाचाराणामतिना च मते। ज्ञानस्यैवात्मत्वमिति च सौगतादीनाम् पक्ष । 'धारावाहिके'ति । यावद्विषयान्तरसञ्चारमेक- विषयालम्बिज्ञान स्थिरमिति प्रज्ञापरित्राणे वरदनारायण भट्टारकैरुक्त 'स्तम्भस्स्तम्भस्स्तम्भ इति धोर्धारावाहिकीमता। धारावाहिक विज्ञा- नमेक ज्ञानमत हि न ॥' इति ।। 'ननु' इति । 'जानात्यवायं पुरुष.' 'न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरि- लोपो विद्यते' 'अवबोधादयो गुणा.। प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते' इत्यादिशास्त्रवचनतो ज्ञानस्यात्मधर्मस्य नित्यत्व- स्वीकारे स्वापादिव्यवस्था न स्यात् । ज्ञानाभावस्यैव स्वापत्वात, ·६२ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया चापल्यदम्भलोभक्रोधदर्पस्तम्भद्रोहाभिनिवेशनिर्वेदानन्दादयः: सुमतिदुर्मति. प्रीतिस्तुष्टिः पुष्टिरुन्नतिः श्रान्तिः कीर्तिः विर- तीरतिर्मंत्री दयामुमुक्षालज्जातितिक्षा विचारणा विजिगीषा मुदिता क्षमा चिकीर्षा जुगुप्सा भावना कुहनाऽसूयाजिघांसा तृष्णा दुराशा वासना दुर्वासना चर्चा भक्तिः प्रपत्तिरित्येव- मादयश्च जीवात्मगुणा अनन्ताः धर्मभूतज्ञानावस्थाविशेषा एव । एव, ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजस्सौशील्यवात्सल्यमार्द- वार्जवसौहादसाम्यकारुण्यमाधुर्यगाम्भीयौंदार्यचातुर्यस्थैर्यधैर्य - शोर्यपराक्रमादयो भगवतोऽनन्तकल्याणगुणाः ज्ञानशक्त्यो- विततिभूता । । ज्ञाननित्यत्वे स्वापस्यैवा सिद्धिप्रसङ्गादिति शङ्कितुराशयः। प्रसक्ता- माशड्का परिहरति 'नेति । उद्बुद्धतमोगुणेन ज्ञानस्य तिरोहितत्वान्नि- रुद्धप्रसरणशक्तिकत्वा दतिसकुचितत्वेन स्वापे न विषयप्रकाशकत्व- मस्ति। विषयज्ञानाभाव एव स्वाप । विषयप्रकाशनसमय एव धर्म- भूत ज्ञानमवभासते। नान्दथा । अतः स्वापोपत्ति. । तमोगुणप्रयुक्ता- भिभवाभावे च प्रसरण शक्ते रनिरोधादिन्द्रियद्वारा प्रसृत्य विषयप्रका- शन ज्ञानेन सम्भवति जागरादौ । अतः स्वापजागरव्यवस्थोपपद्यत इत्यर्थः । 'पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात्' इति ब्रह्ममीमासा- सूत्रेऽयमर्थउक्तः । यदाश्रितस्वभाव.-नियमेन पराधीनस्थितिक । 'विशेषणादिव'दिति । यथा दण्डकुण्डलादिविशेषण विशेष्य पुरुषादिक प्रति गुण इत्युच्यते । यथावा दध्यादि होम प्रति गुण उच्यते,तथेत्यर्थः । आत्माश्रितस्वभावत्वे ज्ञानस्यात्मनोऽन्यत्र वृत्ति कथमित्यत्राह 'स्वाश्र- यादिति। स्वाश्रयमपरित्यज्यैव विकासशक्त्याबहि. प्रसरण प्रभाया इव ज्ञानस्य सम्भवतीत्यर्थः । 'आश्रयादन्यतो वृत्तेराश्रयेण समन्वयात् । द्रव्यत्व च गुणत्व च ज्ञानस्यैवोपपद्यते।' इति ह्य क्त श्रीमद्यामुनमुनिभि.। समन्वयात्-अविनाभावेन सम्बद्धत्वात् । ज्ञानस्य द्रव्यत्वमनुमानेन साधयति 'प्रयोगश्चेति । भवतीति शेष. प्रयोगान्तर ज्ञानद्रव्यं मिति । अद्रव्ये आत्ममनः सयोगेऽदृष्टे च भावन्तरव्यसस्कारहेतुत्वमस्तीति व्यभिचारवारणाय सयोगादृष्टान्यत्वे सतीति। रूपादौ व्यभिचारवार- ·सप्तमोऽवतारः परदु खासहि- तत्र ज्ञान नाम सर्वसाक्षात्काररूपम् । शक्ति अब- टिनघटनामामर्थ्यम् । बल धारणसामर्थ्यम् । ऐश्वर्य नियमन- मामर्थ्यम् । वीर्यमविकारित्वम् । तेज पराभिभवनसाम- र्थ्यम् । महतो मन्दैम्सह नीरन्ध्रेण सश्लेपस्सौशील्यम् । वात्सल्य दोषेऽपि गुणत्वबुद्धि.। दोपादर्शित्व वा । आश्रि- नविरहासहत्वं मार्दवम् । मनोवाक्काय करूपत्वमार्जवम् । स्वसत्तानपेक्षतद्रक्षापरत्वं सौहार्दम् । अभिजनवृत्तगुणाद्यन- पेक्षया सर्वाश्रयणीयत्व साम्यम् । स्वार्थनिपेक्ष (स्वप्रयोजन- मनपेक्ष्य) परदु खनिराचिकीर्पा कारुण्यम् । प्णुत्व (परदुःखदुःखित्व) वा। क्षीरवदुपायभावेपि स्वादुत्व माधुर्यम् । भक्तानुग्रहवदान्यत्वादेरामूलतो दुखगाहत्वं गाम्भी- यम् । अपरिमित (प्रभूतं) दत्वाप्यतृप्तत्वमौदार्यम् । आश्रि- तदोषगोपनं चातुर्यम् । अकम्पनीयत्व स्थैर्य म् । अभग्न- प्रतिज्ञत्व धैर्यम् । परबलप्रवेशसामर्थ्य शौर्य म् । तन्निरा- करण पराक्रमः । इत्याधुह्यम् । णाय विशेष्यम् । ज्ञानपर्यायाः-ज्ञानशब्दपर्याया । ज्ञानरूपैकार्थवा- चिन इति यावत् । 'सुखादे'रिति। सुखजनकमनुकूल विषयज्ञानमेवानु- ठूलत्वेन भासमान सुखम् । प्रतिकूलत्वेन भाममान ज्ञानमेव प्रतिकूल- विषय दु.खम् । इच्छा पयोरपि ज्ञानावस्थाविशेपरूपत्वमेव । अपेक्षा- मक ज्ञानम् इच्छा। अनिष्टात्मकज्ञानमेव द्वप.। कार्याध्यवसाय लक्षण प्रयत्नः इति बोध्य ज्ञानविशेपत्व यथायोग्यम् । 'इच्छामी'ति । या स्मरामीति ज्ञानविशेषावलम्बी व्यवहार.। तथैवेच्छामीत्यादि- । एतेन जानामि, इच्छामोति प्रतीतिव्यवहारभेदादिच्छादेर्ज्ञान- भिन्नत्वमिति शहा निरस्ता। इच्छादयो ज्ञानावस्थाविशेपलक्षणाउक्ताः । तदनुरपन्नम् । कापिलादिभिरन्त. करणवर्मा, कामादय इत्युक्तत्वात् । श्रुतिरपि 'काम सङ्कल्पःXXX मन एवेति इच्छादीना मनोधर्मत्वमेवाहेतिश- कायामाह 'ज्ञानस्य' इति । मन. सहकारि यस्य, तत्त्वात् । नियमेन ·सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां ज्ञानविशेषभूतयोः भक्तिप्रपत्त्यो. स्वरूपं किञ्चिदु- च्यते । भक्तिप्रपत्तिभ्यां प्रसन्न (भक्तिप्रपत्ती व्याजीकृत्य) ईश्वर एव मोक्ष ददाति । अतस्नयोर्मोक्षोपायत्वम् । ( भक्त्यपृथ- क्सिद्धाना) मोक्षोपायत्वेनोक्तानां कर्मयोगज्ञानयोगप्रभृतीना भक्तिद्वारैव साधनत्वम् । (तत्तत्पुरुषबिवक्षयोपायत्वम्) कर्म- योगो नाम, उपदेशाज्जीवपरयाथार्थ्यज्ञानवता शक्त्यनुसा- रेण फलसंगरहितानिषिद्धकाम्यनित्यनैमितिकरूपपरिगृहीत. कर्मविशेष । स तु देवार्चनातपस्तीर्थयात्रादानयज्ञादिभेद- भिन्नः। अयं तु जीवगतकल्मषापनयनद्वारा ज्ञानयोगमुत्पाद्य तद्वारा (वा साक्षाद्वा) भक्त्युत्पादको भवति । ज्ञानयोगो नाम, कर्मयोगानिर्मलान्त करणस्येश्वरशेषत्वेन प्रकृतिवियुक्त- स्वात्मचिन्ताविशेषः । तस्य साक्षाद्भक्त्य पयोगः । एवं साध- नान्तराणापपि (स्वातन्त्र्यम्) भक्त्युपयोगित्व (च) यथा- प्रमाणमूह्यम् । - काम दिज्ञानवृत्तौ मनस. सहकारिकारणत्वात् कार्यकारणयोरभेदोप- चारः श्रुतौ। यथा तत्रैव प्रकरणे सर्वेषा शब्दाना वागेवेति वागुच्चार्य- त्वादभेदोपचार कृत , तद्वदित्यर्थ. । 'एव'मिति । अनुमानागमशब्दौ तज्जन्यज्ञानपरौ। विपर्ययभ्रमौ-अन्यथाज्ञानविपरीतज्ञाने। मोह.- अज्ञानम् । मद.-गर्व, आत्मनि महत्त्वाभिमानप्रयुक्तो बुद्धिविकार । स्तम्भः-किङ्कर्तव्यताऽपरिस्फूर्तिः । द्रोहः परानिष्टसङ्कल्पनम् । निर्वेद. पश्चात्तापलक्षणमनुशोचनम् । अनन्द.-~अनुकूलप्रकाशात्मक ज्ञानम् । चर्चा-विचारात्मक ज्ञानम् । एवमन्यदपि विभाव्यम्। 'ज्ञानशक्त्या'- रिति । केचन गुणाः ज्ञानविततिरूपाः। केचन-शक्तिविस्तारलक्षणा. इत्यर्थः। ईश्वरगुणाना ज्ञानादीना स्वरूपविशेषमाह 'तत्र' इति । नीर- न्ध्रण--निरन्तरतया। स्वमहत्ताननुसन्धानेन मन्दरेकरसतया सश्ले- पण सौशील्यम् । वात्सल्य स्नेहविशेष.। तक्तायं दोषेऽपि गुणत्वबुद्धि, दाषादर्शनं वा यथासम्प्रदायम् । तद्रक्षापरत्वम्--आश्रितरक्षातत्पर- ·सप्तमोऽवतार. [ ६५ भक्तियोगो नाम, यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहार- धारणाध्यानसमाविख्याष्टांगयुक्त. नेलधागवविच्छिन्नस्मृति- सन्तानरूप । स च विवेकविमोकाभ्यासक्रियाकल्याणानव मादानुद्धर्षरूपमाधन सप्तक जन्यः । तत्र विवेका नाम, जात्या- श्रयनिमित्तादुष्टादन्नात्काय गुद्धिः । विमोक: कामानभिष्वङ्ग । अभ्यासः पुनः पुनरालम्बनमशीलनम् । गक्तित पञ्चमहा- यज्ञाद्यनुष्ठानं क्रिया। सत्यार्जवदयादानाहिमादोनि कल्या- णानि । अनवसाद , दैन्याभावः । अनुप तृष्टयभाव । अतिसंतोषश्च विरोधीत्यर्थ । रुव साधनसमकानुगृहीता भक्तिः दर्शनसमानाकारा अन्तिम प्रत्ययावधिका च भवति । स चान्तिमप्रत्यय एतच्छरीरावमाने शान्त बनाने वा भवति । वेदनध्यानोपासनादिशब्दवाच्या च भतिः परभक्ति- त्वम् । 'अप्यहं जीवित जह्या त्वां वा सीते सलक्ष्मणम् । न तु प्रतिज्ञा संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः' ( रामा० ) इति हि भगतद्वच -म् । पर- दु खासहिष्णुत्वं परदुःखदुःखित्वपर्यवसनम् । 'व्यमनयु मनुष्याणा भृग भवतिदुःखितः' इति स्मरणात् । एतत्प्रयुक्ता च परदु वा राचिकीपी भगवतोऽस्त्येवेति बोध्यम् । यथासम्प्रदाय मन्तव्यम् : दनिराकरणम्, परबलनिरसनम् । शिष्ट स्पष्टार्थम् । 'ज्ञानविशेषभूतयो'रिति । अविच्छिन्न स्मृति सन्तानरूपम्य भग- वद्ध्यानस्य स्नेहपूर्वकत्वाद्भक्ति शब्दितस्य, प्रार्थनागर्भ भगवदेकोपाय- त्वाध्यवसायलक्षणप्रपनेश्च ज्ञानविशेषरूपत्वमस्त्येवेति ज्ञेयम् । 'कर्म- योगज्ञानयोगप्रभृतीना भक्तिद्वारैव साधनत्वम्', इति वाक्यस्यानन्तर 'तत्तत्पुरुषविवक्षयोपायत्वम्' इति पाठः क्वचित् पुस्तके दृश्यते। तस्यायमर्थ. 'ज्ञानभक्तयन्वितकर्म जनकादिषु दृश्यते। कर्मभक्तयन्वित ज्ञान भरतादिषु दृश्यते । कर्मज्ञानान्विता भक्ति: प्रलादप्रमुखाश्रया ।' इति स्मृतिवचने जनकादित्ततत्तत्पुरुपनिष्ठनिष्ठाविशेषविवक्षया कर्मयो- गादेरपि साक्षान्मोक्षोपायत्वमुक्तम् । इति । फलसङ्गरहितेति। कर्म- फलस्वर्गादीच्छारहित नित्यनैमित्तिकोपस्कृतदेवार्चनादिरूप इत्यर्थ. । - ·सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाय परज्ञानपरमभक्तिरूपक्रमवती प्रपत्त्यङ्गिका च । सा द्विवि- धा। साधनभक्तिफलभक्तिभेदात् । उक्तसाधनजन्या साध- नभक्तिः । फलभक्तिस्तु, ईश्वरकृपाजन्या श्रीपराङ्कुशना- थादिनिष्ठा । *मद्भक्तजनवात्सल्यमित्यादिषु स्तुतिनमस्का- रादिषु च भक्तिशब्दप्रयोग औपचारिक । ननु वेदान्तेषु श्रवणमननयोरपि विधानात्कथं ध्यान- मेव विधीयत इति चेत्; उच्यते । अधीतसाङ्गवेद पुरुष: प्रयोजनवदर्थावबोधित्वदर्शनात् तन्निर्णयाय स्वयमेव श्रवणे प्रवर्तत इति श्रवणस्य प्राप्तत्वादनुवाद. । श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वा- न्मननस्याप्यनुवादः । तस्मात् ध्यानमेव विधीयत इति न साक्षाद्वा इत्यस्यानन्तरमात्मसाक्षाक्तार मुत्पाद्येति योज्यम् । भक्त्य - त्पादकत्वम्--परभक्तय त्पादकत्वम् । 'मद्भक्ति लभते पराम्' इति वचनात् । साधनान्तराणा--नामसङ्कीर्तनादोनाम् । एतेषा साक्षादपि मोक्षसाधनत्व श्रूयते । एव ज्ञानभक्तयनुगृहीतकर्मणो, कर्मभक्तयन्वित ज्ञानस्यापि पुराणादौ । यथाप्रमाण मन्तव्यम् । कर्मयोगादीना स्वरूप गीतार्थसग्रहे सगृहीत पस्माचार्य 'कर्मयोगस्तपस्तीर्थदानयज्ञादिसेवनम्, ज्ञानयोगो जितस्वान्तै परिशुद्धात्मनिस्थिति.। भक्तियोगः परैकान्त- प्रीत्याध्यानादिषु स्थितिः ।।' इति । स्मृतिसन्तानेति । तत्तद्विद्योक्तगुणादिविशिष्ट भगवत्स्मृतिसन्त- तिरूप इत्यर्थः। 'विवेके ति। विवेकादेः साधनसप्तकस्य भगवद्धयान- हेतुत्व वाक्यकारेणोक्तम् । विवृत च श्रीभाष्ये लघुसिद्धान्ते । जातिदुष्ट कलञ्जादि । आश्रयदुष्ट पतिताद्यन्त्रम् । निमित्तदुष्ट केशकीटाद्यपहतम् । त्रिविधदोपरहितशुद्धान्नसेवया स्वदेहस्य विविक्तत्वापादन विवेकः । कामानभिप्वङ्गः-काम्येषु विपयेषु अतिसङ्गराहित्यम् । आलम्बन शुभाश्रयभूत भगवद्विव्यमङ्गलविग्रहादि । विरोधी-भक्तेविरोधी । अनु- गृहीता-परिनिष्पादिता । दर्शनसमानाकारा-भावनाप्रकर्षाद्विशदा- बभा-रूपा । 'स चेति । यत्र विद्यानिप्पन्नातच्छरीरावसानकाल एव- प्रारब्धनिश्शेषक्षये सति, प्रारब्धशेषे तु तदारब्धान्तिमदेहावसानेऽन्ति- -- ·सम्ममोऽवतारः विरोधः । ध्यानशब्दवाच्या भक्तिः विद्यादा दाहुविधा भवति । नाञ्च विद्या द्विविधाः, ऐहिक मला मुक्तिफला- शनि । तत्रैहिकफला उद्गीथविद्यादयः । मुक्तिफ्लास्तु, अन्तरिक्षविद्यान्तर' दित्यविद्या दहरविद्या भूमविद्या सद्विद्याम- धुविद्योपकोसलविद्याशाण्डिल्यविद्या पुमा विद्या प्रतर्दनविद्या वैश्वानरविद्या पञ्चाग्निविद्या,न्यादिका ब्रह्मविचाः । न्यास- विद्या प्रपत्तिः । सा च *अनन्यसाध्ये स्वाभीटे महाविश्वास- पूर्वकम् । तदेकोपायतायात्रा प्रनिशरणागनिरित्युक्ता *आनुकूल्यस्य सङ्कल्प: प्रानिकल्यस्य वर्जनम् । रक्षिष्य- तीति विश्वासो गोप्तृत्ववरण तथा । आत्मनिक्षेपकार्पण्य- मित्यङ्गपञ्चकयुक्ता एतदेहावसाने मोभप्रदा । अन्तिमप्रत्यय- मप्रत्ययो भवतीत्यर्थ । 'वेदने ति । ज्ञानसामान्याचिनो वेदनशब्दस्य मोक्षकारणबोधकस्य मोक्षकारणवाचिसमानप्रकरणम्य ज्यानोपासना- दिविशेषशब्दवाच्यज्ञानविशेषे पर्यवसान सामान्यविरोवन्यायन । तद- भिप्रेत्याह वेदनध्यानोपासनादिशब्दवाच्येनि । दणित च पूर्वाचार्य 'वेदन ध्यानविश्रान्त ध्यान प्रान्त ध्रुवस्मृतौं । मात्र इष्टित्वमभ्यति दृष्टिक्तित्वमृच्छति ॥' इति । भनि:-स्नेहपवमनुध्यात भक्तिरित्यभि- धीयते' 'सा परानुरक्तिरीश्वरे' इत्युक्तलक्षणा। परभक्तिपरज्ञानपरम- भक्तयः भक्तिपर्वविशेषा.। उत्कटदिक्षागर्भप्रेमपूर्वकस्पृनिसन्ततिः परा भक्ति.। पूर्णसाक्षाक्तारावस्थापन्ना सा परज्ञानम् । उत्कट प्रेप्सागर्भा सैव परमभक्तिरिति । अव्यवधानेन परप्राप्तिसाधन परमभक्तिरेव । 'मद्भक्ति लभते पराम्। भक्तया मामभिजाना त यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः। ततो मा तत्वतो ज्ञात्वा विशतेतदनन्तरम् ।।' (गीता ) इत्यत्र पर्व भेदास्त्रयोऽपि कीर्तिता इति विभाव्यम् । उक्तसाधनेति । पुरुषप्रयत्नसाध्या कर्मज्ञानविवेक शमादिमाधनानुवान जन्या माधन- भक्ति मोक्षोपायत्वेन क्रियमाणा व्यागादिनिष्ठा ! भगवन्नादेनैव जन्या स्वयप्रयोजनरूपा साध्यभक्तिः धोपराकुगनाथमुन्यादिनिष्ठा । साध्यभक्तिनिष्ठाना तु भगवत्येवोपायत्वाध्यवमाय उपत्यन्त्रप्रार्थनागर्भ इति सम्प्रदायविद. प्राहुः। मद्भक्ते'ति । मद्भक्तजन वान्सल्य पूजाया ·सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया निरपेक्षा सकृत्कर्तव्या न्यासश्शरणागतिरित्यादिशब्दवाच्या ज्ञानविशेषरूपा । एषा गुरुमुखाद्रहस्यादिशास्त्रेषु सत्सप्रदाय- पूर्वक ज्ञातव्येतीह बालबोधनार्थप्रवृत्तेग्रन्थे न प्रकाश्येति विरम्यते । भक्तिप्रपत्त्योरेव मोक्षसाधनत्वेन स्वीकारात् परो- क्तोपायनिवासः । यथा वेदबाह्यानां मध्ये केषांचिन्मते देहातिरिक्तात्मनोऽनङ्गीकारान् मोक्षप्रवृतिरेव न सभवति । अन्येषां मते ज्ञानस्य क्षणिकत्वातस्यैवात्मत्वात्कस्य प्रबृति । सतानस्येति चेन्न, अन्य प्रत्यन्येन हि यत्नो न कार्य इति न प्रबृत्तिः। अपरेषां मते (धर्माधर्मा) सत्त्वासत्त्वादि सप्त- भङ्गीरीत्यानेकान्तवादान्न प्रवृत्ति । वैशेषिकादिपक्षे पाषाण- कल्पमोक्षे प्रवृत्तिः कस्यापि न सभवति । साख्यादिपक्षेष्वी- श्वरानङ्गीकारात् पुरुषस्य वा प्रकृतेर्वा मोक्ष इति सशयान्न । चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चन चैव मदर्थ दम्भवर्जनम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्राङ्गविकिया । ममानुस्मरण नित्य यश्चमा नोपजीवति । भक्तिरष्टविधा ह्येषा' (भगवच्छास्त्रे) इति निरुक्ताष्टविधभक्तिषु 'श्रव- गकीतनविष्णो स्मरणपादसेवनम् । अर्चन वन्दन दास्य सख्यमात्म- निवेदनम् ॥' इत्युक्तेषु नवविधेषु च प्रकारेषु प्रीत्या क्रियमाणत्वोपा- धिना भक्ति शब्दः प्रयुज्यते । एतेऽपि श्रवणादयः परभक्तनिष्पादका- मताः, तत्स्वरूपान्तर्गताश्च । मुख्या भक्तिस्तु मोक्षप्रापिका परमभक्ति- रित्याशय.। वेदान्तेषु श्रोतव्यो मन्तव्य' इति श्रवणमननयोरपि विधानात् कय ध्यानमेव विधीयत इत्युच्यते इति शङ्का परिहरति 'उच्यते' इत्यादिना । 'प्रयोजनवदिति । वेदे' इत्यादि । ,अनुवाद' इति । विधि- प्रत्ययस्तु रागप्राप्तस्यैव वैधत्वे झटितिप्रवृत्तिसम्पादकत्वात्सार्थक इति द्रष्टव्यम् । 'ध्यानमेवे'ति । 'निदिध्यासितव्यो द्रष्टव्य' इति दर्शनसमाना- कारत्वविशिष्ट ध्यानविधिरिति हाईम् । 'ताश्च विद्याः' इति । वेदान्त- विहिता उपासना इत्यर्थ । 'तत्रेति। कर्माङ्गोद्गीथोपासनाद्याः कर्म- ·सप्तमोऽवतारः प्रवृत्तिः । मायियते व्यावहारिकवाक्यस्य पारमाथिकाभेद- ज्ञानाजनकत्वान्न प्रवृत्तिः। भास्करयादत्रोक्तकर्मज्ञानसमुच्च- यवादोप्युक्तन्यायेन निरस्त । शैवमते तु पशुयते प्राप्यत्व- स्वीकाराद्वेदविरुद्धभस्मधारणादेः साधनत्वेन स्वीकाराच्च तन्निरास । एव मतिनिरूपिता ॥ इनि श्रीवाधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्य प्रथमदासेन श्रीनिवामदामेन विरचिताया यतीन्द्रमतदीपिकाया शारीरकपरिभाषाया बुद्धि (धर्मभूतज्ञान) निरूपण नाम सप्तमोऽवतार ॥ समृद्धिप्रभृत्यर्वाचीनफल माधनीभूता काम्यविद्याः । सद्विद्यादयस्तु पर- ब्रह्मोपासनारूपा: मोक्षफला परविद्याशब्दिताः।। परविद्यास्वेव विद्या शब्दो मुख्य.। 'सा विद्याया विमुक्तये' इति स्मरणादिति बोध्यम् । पञ्चाग्निविद्या च प्रकृतिवियुक्त परब्रह्मात्मकस्वात्मचिन्तनरूपा कैव- ल्यमोक्षसाधिका बोध्या। एतद्विद्यानिष्ठाना कञ्चित् काल स्वात्मानुभव कृत्वा तदनन्तर परब्रह्मानुभवो भवितेति एक पक्ष.। प्रकृति वियुक्त- ब्रह्मात्मकस्वात्मानुभव एवैतेषा मुख्योद्देश्य इति च पर पक्ष.। गोप्तृ- त्वरण-उपायत्वप्रार्थनम् । आत्मनिक्षेपः-स्व रक्षाभरसमर्पणम् । यद्वा आत्मात्मीययोस्तच्छेषतया समर्पणम् । प्रपत्तिर्मोक्षोपायः इत्येकः पक्ष । प्रत्ति. सिद्धोपायाधिकारिविशेषणम् । प्रपन्नाना कृते शरण्य एव मोक्षोपाय इति च पर. पक्षः। साम्प्रदायिकार्थत्वान्नात्रप्रपञ्च्यते । 'परोक्तोपायनिरास' इति । वाक्यजन्यवाक्यार्थज्ञानमात्रम् व्यक्ताव्यक्तज्ञ विज्ञानम्, ज्ञानकर्मसमुच्चय इति मायावादिसाख्ययादव- प्रकाशाना मोक्षोपायो मत.। ज्ञानकर्माङ्गक भगवद्भक्तेर्मोक्षोपायत्व- समर्थनेन तन्निरास. फलित. । केपाञ्चिन्-चार्वाकाणाम् । अन्येषा- बौद्धानाम् । अपरेपाम्-आर्हतानाम् । स्यान्मुक्तोऽस्ति, स्यान्मुक्तोना- स्तीत्यनैकान्त्यवाद सम्भवानन्मते मोक्षार्थ निष्कम्पप्रवृत्तिनं घटते। प्रवृत्तिः रुचिपूर्विका पापाणकल्पमोक्षार्था च न घटते । साख्यमते पुरुष- स्य नित्यमुक्तत्वात् प्रकृतेनित्यविकारित्वाच्चकस्य मोक्षो वा मोक्षार्था ·७० ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां ॥ अथाष्टमोऽवतारः ॥ अथ जीवो निरूप्यते । प्रत्यक्त्वचेतनत्वात्मत्वकर्तृ- त्वादीनि ईश्वरजीवसाधारणलक्षणानि । प्रत्यक्त्व नाम स्व- म्मै स्वयमेव भासमानत्वम् । चेतनत्व नाम ज्ञानाश्रयत्वम् । आत्मत्वं शरीरप्रतिसबन्धित्वम् । कर्तृत्वं सकल्पज्ञानाश्रय- त्वम् । एव सामान्य लक्षणलक्षितस्य जीवस्य विशेषलक्षणा- न्युच्यन्ते । अणुत्वे सति चेतनत्वम्, स्वत. शेषत्वे सति चेत- नत्वम् । एवमाधेयत्व विधेयत्व पराधीनकर्तृत्व परतन्त्रत्वा- दिकमूह्यम् ॥ स च देहेन्द्रियमन.प्राणधीभ्यो विलक्षणः । यथा मम शरीरमिति प्रतीत्या देहान्द्यावृत्त । एवं चक्षुषा पश्यामि श्रोत्रेन्द्रियेण शृणोमि वाचा वदामोत्यादिप्रत्ययात् बाह्यन्द्रि- येभ्यो व्यावृत्तः। मनसा जानामीति मनसो ज्ञानकरणत्व- प्रतीते: मम प्राणा इति व्यतिरेकोक्त्या जानाम्यहमिति प्रती- त्या च मनःप्राणज्ञानेभ्यो व्यावृत्तः । प्रवृत्तिरिति सशय एव । ज्ञानमात्रस्य मोक्षहेतुत्व श्रुतेः ज्ञानकर्मणो समप्राधान्येन समुच्चय इति पक्षो निरस्त.। मतान्तराणां दुस्स्थत्वात् श्रीहरिध्यानमेव मोक्षहेतुरिति त्रय्यन्ततत्त्वविदां सिद्धान्त एव समादर- णीय इति ग्रन्थकृदाशयः ।। ॥ इति सम्ममावतार व्याख्या ।। ।। अथ अष्टमावतार व्याख्या ।। 'प्रत्यक्त्व'मिति । स्वकर्तृकव्यवहारप्रयोजक स्वनिरूपितविषय- तावत्त्व प्रत्यक्त्वमिति निष्कर्षः। 'सङ्कल्पेति । इदमहकरिष्य इति । जीवात्मना लक्षणमाह परमात्मव्यावृत्तम् 'अणुत्वे सती'ति । ईश्वरेऽति- व्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । पृथिव्याद्यतिसूक्ष्माशेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । लक्षणान्तर 'स्वतः शेषत्वे' इति । स्वभावत एव-निरुता- धिकतया भगवन्त प्रति शेषत्वेसतीत्यर्थ.। प्रकृत्यादावतिव्याप्तिवार- णाय विशेष्यदलम् । भगवतो भक्तशेषत्व तु भक्त्युपाधिकम, (ऐच्छि- ·अष्टमोऽवतारः [ ७१ स चाणुपरिमाणः। उत्क्रान्त्यादिश्रवणाप्रमाणानु- साराच । अणुत्वे युगपदनेकविषयानुभव क प्रमिति न गड- नीयम् । धर्मभूतज्ञानव्याप्त्योपरत्ते. । एनेनैव सौभरिप्रमृ- तोना मुक्तानां च युगपदने कशरीरपरिग्रहोऽपि सभवति । स च नित्य । पूर्वानुभूनार्थप्रतिसंधानात् । नित्य- इचेज्जीव उत्पन्नो जोवो नष्ट इति प्रतीति. कामति चेन्न, जीवस्य देहसबन्ध उत्पनिः । तद्वियोगो नाश इति प्रतिपा- दनात् । जीवस्वरूपं नित्यमेव । स च प्रतिशगेर भिन्न. । एकपरिमाणेषु सर्वेषु घटेप्वेको घट इति प्रतोनिवन् द्रोहि- राशौ चैको व्रीहिरिति प्रतीतिवच्च ज्ञानेकाकारतया एकत्व- व्यवहार: न तु स्वरूपैक्यम् । प्रमागविरोधात् । स्वतस्मुखो उपाधिवशात्ससारः। अयं च कर्ता भोक्ता शरोरो शरोर च कम् ) न स्वत । 'एव'मिति । परमात्माधेयचेतनत्वम्, परमात्मविधेय- चेतनत्वम्, परमात्मायत्तकर्तृत्व, परमात्मपरतन्त्रचेतनत्व च जीवल- क्षणानीत्यर्थ. । व्यतिरेकोक्त्या-आत्मसम्बन्धित्वलक्षणभेदोक्त्या । 'देहेन्द्रियमनः प्राणधीभ्योऽन्य' इत्यात्मसिद्धिवचनमत्रानुसन्धेयम् । देहा- दितोभेदश्चात्मनस्तत्र, सयुक्तिनिरूपितः। श्रीमल्लोकाचार्यस्वामिपादैश्च तत्वत्रये चित्प्रकरणेऽनुगृहीतम् 'आत्मस्वरूप कथ देहादिविलक्षणमिति चेत्, देहादीना मम देहादिकमित्यात्मनः पृथगुपलभ्यमानत्वात्, इद- मित्युपलभ्यमानत्वात्, आत्मनोऽहमित्युपलम्भात्. अस्य कदाचिदुर लम्भात् आत्मनः सर्वदोपलम्भात्, एतेषामनेकत्वान्, आत्मन एकत्वात्, आत्मा एतेभ्यो विलक्षणः स्वीकार्यः । एव युक्तीना बाधसम्भावनाया- मपि शास्त्रवलेनात्मा देहादिविलक्षण: मिध्यति' इति । एतद्भाष्ये च श्रीमद्वरवरमुनिभिः सम्यड निरूपितोऽयमर्थ.। श्रीमद्वेदान्ताचायचरणौ. रपि तत्त्वमुक्ताकलापे 'स्याद्वामो चमंदृप्टे रयमहमिति धीर्देह एवात्म- जुष्टे निष्टप्ते लोहपिण्डे हुतत्रहमनिवद्भदकाख्यानिमूला। श्रुत्यर्थापत्ति- भिश्च श्रुतिभिरपि च न. सवेदोपोज्झिताभिदेहा देहान्तराप्तिक्षम इह विदितः सम्विदानन्दरूपः ॥' (जोवसरे) इति देहातिरिक्तात्मसिद्धि- स्पणिताऽनुसन्धेया। ।

·७२ ] सव्याख्याया यती द्रमतदोपिकाया भवति । प्रकृत्यपेक्षया शरीरी। ईश्वरापेक्षया शरीरं च । अस्य प्रत्यक्षश्रुतिभ्यां स्वयंप्रकाशत्वं च सिद्धम् । प्रयोगश्च, आत्मा स्वयंप्रकाश ज्ञानत्वात् । धर्मभूतज्ञानवैदिति । ज्ञान- त्वाणुत्वामलत्वादय एतस्य स्वरूपनिरूपकधर्माः । एतेन ज्ञानस्य (क्षणिकत्वात) क्षणिकसन्तानरूप आत्मेति बौद्धपक्ष, भूतचतुष्टयात्मकत्बाद्देहस्य देहावधिक आत्मेति चार्वाकपक्ष , गजदेहे गजपरिमाण पिपीलिकादेहे पिपीलिकापरिमाण , अतो देहपरिमाण आत्मेति जैनपक्षः, कर्तृत्व भोक्तृत्वादिक प्रकृतेरेव नतु पुरुषस्येति साख्यपक्षः, ब्रह्माशो जीव इति यादवपक्षः, सोपाधिकब्रह्म खण्डो जीव इति भास्करपक्षः, अविद्यापरिकल्पितैक जीववादपक्षः, अन्त करणावच्छिन्नानेक- जीववाटपक्ष , इत्येवमादयो विरुद्धपक्षा निरस्ताः । विभु. त्ववादपक्षोऽपि । सचाणपरिमाण इति। उत्क्रान्तिगत्यागतीनामिति ( ब्रह्मभी- मासा ) सूत्रे शरीरादुत्क्रमणस्वर्गलोकगमन पुनरागमनादीना जीवा- त्मनि श्रुत्या प्रतिपादितत्वाद्विभुत्वे तेषामनुपपत्तेमध्यमपरिमाणत्वेचा नित्यत्वप्रसङ्गादणुर्जीव इति स्थापितम् । 'प्रमाणानुसाराच्चे'ति । 'एषो- ऽणुरात्मा' 'वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीव.' 'आरानमात्रो ह्यवरोऽपि दृष्ट. 'स्वरूपमणुमात्रं स्यात् ज्ञानानन्दैक लक्ष- णम्' 'त्रसरेणुप्रमाणास्ते रश्मिकोटिविभूषिता.' इत्यादि श्रुतिस्मृतितः जीवात्मनामणुत्वसिद्धिरिति भावः । 'अणुत्वे' इति । अणोर्जीवस्य देहै- कदेशस्थस्य पादे मे वेदना शिरसि मे सुखमिति युमपदनेकावय वा वच्छिन्नसुखदुःखानुभवो धर्मभूतज्ञानव्याप्त्येत्यर्थः । एतेनैव धमभूत- ज्ञानव्याप्त्यैव। प्रतिसन्धानात्-य पुराऽद्राक्ष तमेवेदानी पश्यामि, स्पृशामीत्य- नुसन्धानात् । अनेन द्रष्टुरात्मनश्च स्थिरत्व सिद्धम् । 'न जायते म्रियते वा' 'नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानामेको बहूनाम्' इत्युत्पत्तिविना- शयोनिषेधान्नित्यत्वश्रुतेश्चात्मना नित्यत्वसिद्धिरिति भाव.। जीवात्म- ।

·अष्टमोऽवतारः [७३ ननु जीवस्य विभृत्वानङ्गीकारेऽष्टजनितदेशान्तर- फलोपलब्धि. कथमिति चेन्न, जीवस्य सम्बन्धाभावेऽपि अह- ष्टवशादुपपद्यते (दुपपत्तेः) । अदृष्ट नाम, भगवत्प्रोति जनक- जीवकर्तृककर्मविशेषजन्यो ज्ञान विशेष । स विशेषो भगव- त्सकल्प एव विभस्वरूपं भगवन्तमाश्रितः। अतः फलोप लब्धिरिति न विरोधः। नामैक्यवादो 'देवतियड मनुध्येधु पुमानेको व्यवस्थित.' इत्यादौ एका- कारवत्त्वनिवन्धन इत्याह 'एके'ति । प्रमाणविरोधात्-निन्यात्मबहुत्व प्रतिपादक श्रुत्यादिविरोधात् । उपाधिवशान् कर्मवशात् । प्रकृत्यपेक्षया- प्रकृतिपरिणामदेहायेपेक्षया । 'अस्येति । अहमिति स्वापादौ स्वयमेवा- न्माऽपरोक्षतया भासते स्वस्मै । अत्राय पुरुष स्वय ज्योतिर्भवति इत्या- दिश्रुतिश्च स्वयम्प्रकाशत्वे जीवात्मन. प्रमाणमित्यर्थ. । ज्ञानत्वादिति । आत्मपक्षक स्वयप्रकाशत्वसाधकानुमाने ज्ञानत्व हेतुरुक्त । अत्रज्ञानत्व- पदेन स्वयम्प्रकाशत्वोक्ती हेतोः साव्याविशेप प्रसज्यते । विपयप्रकाश- कत्वोक्तौ पक्षे हेतोरभावात्स्वरूपासिद्धिः। अत ज्ञानत्व पदेनानुपचा- रेण ज्ञानपदेन वेदान्तशास्त्रेनिर्दिष्टत्व विवक्षितम् । ज्ञानपदेन मुख्यवृत्त्या निर्देश आत्मनो धर्मभूतज्ञानस्य च वर्तते । ज्ञानस्य स्वयप्रकाशत्व पूर्वा- वतारे साधितम् । तदृष्टान्ती कृत्यात्मन स्वय प्रकाशत्वमत्र ज्ञानत्व- हेतुना साध्यते । स्वय प्रकाशत्व च स्वविषयकज्ञानान्तरनिरपेक्ष स्वप्र- काशत्व विवक्षितम् । वणित च श्रीमद्वेदान्ताचार्य चरणैः तत्त्वमुक्ताक- लापे 'किञ्च वेदान्तदृष्ट्या ज्ञानत्वादेप धीवत् स्वविपयधिषणानिर्व्यपे- क्षस्वसिद्धि.' (जीवसरे-षष्ठश्लोक ) । अत आत्मनो ज्ञानत्वेन स्वय- प्रकाशत्व साधनं साध्वेवेति भाव । 'ज्ञानत्व'ति । आदिपदेनानन्दत्वस्य ग्रहणम् । 'ज्ञानानन्द मयस्त्वात्मा शेषो हि परमात्मन (पाञ्चरात्र) इति वचनात् । दुःखाज्ञानमलास्तु प्रकृतिसम्बन्धौपाधिका एवेति च तत्रैव वणितम् । देहावधिकः-देहकालावधिकः । देह एवात्मेति भाव । एकानेकजीववादः प्राचीननवीनाद्वति पक्षः। विभुत्वपक्ष साख्याना तार्किकाणा च । एतेन-आत्मना नित्यत्ववहुत्वाणुत्वस्थापनेनतेपा पक्षाणा निरासः सिध्यतीति भाव. । 'ननु जोवस्येति । एकत्र स्थितस्य जीवस्यादृष्टाद्देशान्तरे भोग्या- देरुत्पत्तिरस्ति । तददृष्टसम्बन्धश्च स्वाश्रयजीवमयोगलक्षणः तदुपादान- ·सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया स जीवस्त्रिविधः । बद्धमुक्तनित्यभेदात् । तत्र बद्धा नाम, अनुवृत्तससाराश्चतुर्दशभुवनाण्डकटाहवर्तिनो ब्रह्मादि- कीटपर्यन्ताश्चेतनविशेषाः। श्रीमतो नारायणस्य नाभिकम. लादुत्पन्नो ब्रह्मा । ब्रह्मणो रुद्रः, पुनर्ब्रह्मणो सनकादियोगिनो नारदादिदेवर्षयो वसिष्ठादिब्रह्मर्षय पुलस्त्यमरीचिदक्षकश्य- पादिनवप्रजापतयश्च बभूवुः । तेभ्यो देवा दिक्पालकाश्चतुर्द- शेन्द्राश्चतुर्दशमनवोऽसुराः पितरस्सिद्धगन्धर्वकिन्नरकिम्पुरुष- विद्याधरादयो वसवो रुद्रा आदित्या अश्विनौ दानव यक्षरा- क्षसपिशाचगुह्यकादयश्च । एव देवयोनयो बहुविधाः । मनु- ध्या अपि ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रादिजातिभेदाबहुविधा. । तिर्यञ्चोपि पशुमृगपक्षिसरीसृपपतङ्गकीटादिभेदाद्वहुविधा। स्थावरा अपि वृक्षगुल्मलतावीरुत्तृणादिभेदाबहुविधाः । वृक्षा- दीना जलाहरणाद्युपयुक्तकिञ्चिज्ज्ञानसंबन्धोऽस्त्येव । *अप्रा- णवत्सु स्वल्पा सेत्युक्तत्वात् । अतो देवमनुष्यतिर्यक्स्थावर- भेदभिन्ना बद्धाः। एते पुनर्जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजाश्च अवन्ति । देवमनुष्या जरायुजाः । तेषु ब्रह्मरुद्रादयस्सनकाद- सोताद्रौपदीधृष्टद्युम्नप्रभृतयो भूतवेतालादयश्चायो- मिजा: । तिर्यगादयश्च जरायुजा अण्ड जास्स्वेदजाश्च भवन्ति । स्थावरादय उद्भिज्जाः। एवभूता बद्धा बीजांकुरन्यायेन यश्व द्रव्ये जीवविभुत्वे सत्येव घटते इति शङ्कितुराशय.। शङ्का परिहरति 'ने ति। परिहर्तुराशयस्तु अदृष्ट पुण्यपापलक्षणम् । तच्च भगवत्प्रीत्य- प्रीतिजनक जीवकृतविहितनिषिद्ध क्रियानुष्टानजनित तत्तज्जीवविषये भगवतो निग्रहानुग्रहसङ्कल्परूपमेव । तत एव तत्र तत्र तस्य तस्य नियत भोग्यादेजनि. सम्भवतीति कृत जीवविभुत्वेनेति । 'ब्रह्मणो रुद्र', इति । 'ब्रह्मण पुत्राय ज्येष्ठाय' इत्यादिश्रुते., 'धियानिगृह्यमाणोऽपि भ्र वोर्मध्यात् प्रजापते । सद्योऽजायत तन्मन्युः कुमारो नी लोहितः' ( भाग ३ स्क० १२ अ०) इत्यादिस्मृतेश्च ब्रह्म- ·अष्टमोऽवतारः बियमप्रवाहलयानादिकाल प्रवृनाविधार्मबामनामचिप्रकृति- सम्बन्धैश्चक्रवत्परिवर्तमानैर्गर्भ जन्म व सयोजन जागरस्व प्रमुष्ट- लिमू-जरामरणस्वर्गननगममा विविधविचित्रावस्थात्रन्नो- उनानन्तप्रकारातिदुम्महतापत्रयाभिनयाः स्वतः प्राप्त भगवढ- नुभवविच्छेदवन्तश्च । ते द्विविधाः। शाम्यवग्यस्तदश्याश्च । नयो- मध्ये करणायत्तज्ञानाना बद्धाना गास्त्रवश्यतास्ति। तिर्य- स्थावरादीनां नास्ति। स्त्रया द्विविधा । बुभनवो सुमुभवश्चेति । तत्र, बुभुक्षत्रः त्रैवर्गिकपुम्वार्थनिष्ठा । ते च 'द्वविधा , अर्थकामपरा धर्मपराश्चेति । केवलार्थकामपग देहात्माभिमानिनः । धर्मपसन अलौकिकधेयस्साधनं धर्म:, *चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति धर्मलक्षणलक्षितयज्ञदानत- वस्तीर्थयात्रादिनिष्ठाः । ते च देहातिरिक्तात्माभिमानिन: पर- लोकोऽस्तीति ज्ञानवन्त । धर्मपरा द्विविधाः, देवतान्तरपग भगवत्पराश्चेति । देवतान्तरपरा ब्रह्मन्द्राग्नीन्द्राद्याराधन- परा । भगवत्परास्तु *आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थीत्युक्ताधिका- रिण.। आर्तः भ्रष्टैश्वर्य कामः। अर्थार्थी अपूर्वैश्वर्यकाम ! मुमुक्षवो द्विविधा., कैवल्यपरा मोक्षपराञ्चेति । कैवल्य नाम ज्ञानयोगात्प्रकृतिवियुक्तम्दात्मानुभवरूपम् । सोऽनुभावोऽचि- । - । सुत्रत्व महादेवस्य सिद्धम् । पश्वादयो जरायुजा । तापत्रयाभितप्ता:- इति । आध्यात्मिक माधिभौतिकमाधिदैविक चनि तापत्रय दु.खहेतु. । रोगादि सर्पदशादि वज्रपातादि चेति यथाक्रमम् । तैरभितप्ता इत्यथः । बद्धाना दुर्दशा श्रीभागवतेपुरञ्जनोपाख्याने, श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीने मसारसाम्राज्ये रहस्यग्रन्थे च सम्यनिरूपिताऽस्ति । शास्त्र वश्याः करणायत्तज्ञाना मनुप्यादय.। शास्त्रावश्या तिर्य- गादयः । कवल्यपरा.-प्रकृतिवियुक्तज्ञान्दनन्दस्वरूपम्वात्मानुभवकामा । मोक्षपराः-अनधिकातिशयानन्द परब्रह्मानुभवकामा. । जीवात्मानन्द- ·७६ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदोपिकाया भक्ता रादिमार्गेण परमपदै गतवत एव क्वचित्कोरणे पति (वियु) त्यक्तपत्नीन्यायेन भयवदनुभवव्यतिरिक्तस्वात्मानुभव इत्याहु । केचित् अचिरादिमार्गेण गतस्यापुनरावृत्तिश्रवणात् प्रकृति- मण्डल एव क्वचिद्देशे स्वात्मानुभव इत्याहु. । मोक्षपराश्च द्विविधा. भक्ताः प्रपन्नाश्चेति । पुनरधीतसाङ्गसशिरस्कवेदाः पूर्वोत्तरमीमांसापरिचयाचिद- चिद्विलक्षणानवधिकातिशयानन्दरूप निखिलहेयप्रत्यनीक सम- स्तकल्याणगुणात्मक ब्रह्मावधार्य तत्प्राप्त्युपायभूता साङ्गा भक्ति स्वीकृत्य तया मोक्ष प्राप्तुकामाः । भक्तावधिकारः त्रैवर्णिकानामेव । देवादीनामप्यस्ति । अथित्वसामर्थ्ययोस्स- भवात् । न शूद्राणामधिकारः। अपशूद्राधिकरण विरोधात् । भक्तिस्वरूपं तु बुद्धिपरिच्छेदे प्रतिपादितम् ॥ भक्ता द्विविधाः, साधनभक्तिनिष्ठास्साध्यभक्ति निष्ठाश्चेति। साधन भक्तिनिष्ठा व्यासादय. । साध्यभक्तिनिष्ठा नाथादयः। आकिञ्चन्यानन्यगतित्वधर्मविशिष्टो भगवन्तमाश्रित प्रपन्न. । स द्विविध., त्रैवर्गिकपरो मोक्षपरश्चेति । त्रैवर्गिक- परो नाम, भगवत एव धर्मार्थकामाभिलाषी। मोक्षपरस्तु सत्सगत्या नित्यानित्यपरवस्तुविवेके सति संसारे निदाद्वै- स्त्वल्प । शिष्ट स्पष्टम् । हाई-हृदि स्थितेऽन्तर्यामिणि परमपुरुषे । आतिवाहिका -गन्तृ णा गमयितार देवा । अचिरादिमार्गगतातिवा- हकाः सगृहीता. वात्स्यवरदगुरुभिस्तत्वसारे 'अचिरह. सितपक्षानुदगय- नाब्दमरुदर्केन्दून् । अपि वैद्युतवरुणेन्द्रप्रजापतीनातिवाहिकानाहु ।' इति । अत्र प्रकरणे वणितः ब्रह्मविदुष: शरीरादुत्क्रमणादिप्रकार अचिरादिमार्गेण गमनप्रकारश्च, ब्रह्ममीमासायाश्चतुर्थाध्यायद्वितीय- तृतीयपादयोर्विचार्य निर्णीतोऽस्ति। कौषीतक्यादौ समासत श्रुतो मुक्तभोगप्रकारः प्रमेयशेखराचिरादिरहस्यत्रयसारा दिरहस्य गन्थेषु विस्तरशोऽवगन्तव्य ।

·अष्टमोऽवतार: [ 3 । राग्ये उत्पन्ने मोक्षेच्छायां जातायां तत्सिध्द्यर्थं *आचार्यो वेदसपन्न इत्याद्याचार्यलक्षणलक्षित गुरु सश्रित्य तद्वारा पुरुषकारभूता श्रिय प्रपद्य भक्त्याधुपायान्तरेषु अशक्तोऽत एवाकिञ्चनोऽनन्यगति श्रीमन्नारायणचरणावेवोपायत्वेन स्वीकरोति (य)स प्रपन्न. । प्रपत्तिस्सर्वाधिकाग। प्रपन्नो द्वि- विधः । एकान्ली परमैकान्ती चेति । यो मोक्षफलेन साक फलान्तराण्यपि भगवत एवेच्छति स एकान्ती। देवतान्तर- शून्य इत्यर्थः । भक्तिज्ञानाभ्यामन्यत्फल भगवतोऽपि नेच्छति यः स परमैकान्ती। स द्विविधः, दृतार्तभेदात् *अवश्यमनु- भोक्तव्यमिति प्रारब्धकर्मानुभवन्नेतदेहावसानसमयमी ( ये मोक्षमपे) क्षमाणो दृप्तः । जाज्वल्यमानाग्निमध्यस्थितेरिव संसारस्थितेरतिदुस्सहत्वात्प्रपत्त्युत्तरक्षण एव मोक्षकाम आर्तः । मुक्तो नाम उपायपरिग्रहानन्तरं नित्यनैमित्तिक- भगवदाज्ञानुज्ञाकैङ्कर्यरूपाणि कर्माणि स्वयम्प्रयोजनतया कुर्वन्, भगवद्भागवताचार्यापचाराश्च वर्जयन्, देहावसानकाले सुकृतदुष्कृते मित्रामित्रयोनिक्षिपन् वाङ्मनसोत्यादिप्रकारेण हार्दे परमात्मनि विश्रम्य मुक्तिद्वारभूतसुपुम्नानाडी प्रविश्य तया ब्रह्मरन्ध्रानिष्कम्य हार्देन साकं सूर्यकिरणद्वाराग्निलोक गत्वा दिनपूर्वपक्षोत्तरायणसवत्सराद्यभिमानिदेवताभिर्वायुना । 'आविर्भूतगुणाष्टक' इति । अनादे कालात् कर्मकृतप्रकृतिसम्ब- न्धतस्तिरोभूतं प्रजापतिवाक्योदितमपहतपाप्मत्वविजरत्वविमृत्युत्व- विशोकत्वविजिघत्सत्वापिपासत्व सत्यकामत्व सत्यसङ्कल्पत्वलक्षण गुणाष्टक जीवात्मनो नैज रूपमुपासनादिप्रसन्नभगवत्सङ्कल्पेनाविर्भवति आत्यन्तिक बन्धनिवृत्तिलक्षणेमोक्षे। तथा च श्रूयते एप सम्प्रसादोऽस्मा- च्छरीरात्समुत्थाय पर ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते' ·७८ ] सव्याख्याया यती द्रमतदोपिकाया च पथि सत्कृत., सूर्यमण्डल भित्त्वा (नभोरन्ध्र)रथचक्ररन्ध्र- द्वारा सूर्यलोक गत्वानन्तर चन्द्रविद्युद्वरुणेन्द्रप्रजापतिभि मार्गप्रशिभिरातिवाहिकर्गणैस्सह सोपचार तत्तल्लोकान- नीत्य प्रकृतिवैकुण्ठसीमापरिच्छेदिका विरजा तीर्वा सूक्ष्म- शरीरं विहाय अमानवकरस्पर्शादप्राकृतदिव्य(मङ्गल-) विन- हयुक्तश्चतुर्भुजो ब्रह्मालङ्कारेणालंकृत., इन्द्रप्रजापतिसज्ञक- नगरद्वारपालाभ्यनुजया श्रीवैकुण्ठाख्य दिव्यनगर प्रविश्य पताकालंकृतदीर्घप्राकारसहितगोपुरमतीत्य ऐरम्मदाख्यामृत- सरस्सोमसवनाख्याश्वत्थ च दृष्ट्वा, *शत मालाहस्ता इत्या- युक्तपञ्चशतदिव्याप्सरोगणरुपचरितो ब्रह्मगन्धादिभिरलकृ- तस्तत्रत्यानन्तगरुडविष्वक्सेनादीन् प्रणम्य तैर्बहुमतो महा- मणिमण्डपमासाद्य पर्यङ्कसमोपे स्वाचार्यान् प्रणम्य पर्यङ्क- समीप गत्वा तत्र धर्मादिपीठोपरि कमले अनन्ते विमलादि- भिश्चामरहस्ताभिस्सेव्यमान श्रीभूमिनीलासमेतं शङ्खचक्रा- दिदिव्यायुधोपेत जाज्वल्यमानकिरीटमकुटचूडावतसमकर- कुण्डल वेयकहारकेयूरकटकश्रीवत्सकौस्तुभमुक्तादामोदर बन्धनपीताम्बरकाञ्चीगुणन्नपुराद्यपरिमितदिव्यभूषणैर्भूषितम- परिमितोदारकल्याणगुणसागर भगवन्त दृष्ट्वा तत्पादारविन्द- युगल शिरसा प्रणम्य पादेन पर्यङ्कमारुह्य तेन स्वाङ्के स्था- पित. कोऽसोति पृष्टो ब्रह्मप्रकारो (ब्रह्मपरिकरो)(ब्रह्मप्रकाशो) ऽस्मीति उक्त्वा तेन कटाक्षितः तदनुभवजनितप्रहर्षप्रकर्षा- (छान्दो) इति । ब्रह्ममीमासा चतुर्थाध्याय चतुर्थपादे च मुक्तभोगादि- निरूपित.। 'उत्तरावधिरहिते'ति । विनाशरहितेत्यर्थ । ब्रह्मानुभवे- ऽस्यान्वय.। 'मुक्तस्य'ति । 'निरञ्जनः परम साम्यमुपंति' इति श्रुत मुक्तस्य परब्रह्मणा साम्य भोगसाम्यम् । ‘भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च' (ब्र० मो०) इति सूत्रात् । न तु सवप्रकारतः । 'जगद्यापारवर्ज' मित्यु- तत्वात् । तस्य नानात्व-मुक्तात्मनो बहुत्व 'मम साधर्म्यमागताः। सगैं- ·अष्टमोऽवतार: [ 96 सर्वदेशसर्वकालसर्वावस्योचितमर्वक इकरनिगविभूनगुणा टक उत्तरावधिरहितब्रह्मानुभववान यः म मुक्त इत्युच्यने मुक्तस्य ब्रह्मसाम्यापत्तिश्रुतिस्तु भोगसाम्यमाह, जगद्यापा- रवर्जनस्य प्रतिपादनात् । तस्य नानान्त्र सर्वलोकसचरण च सभवति । ननु, मुक्नम्यानावृत्तिप्रनिगदनान् अस्मिन् लोके सचार कथमिति न शकुनीयम् । कर्मकृतस्यैव निषेधात् । स्वेच्छया संचरणस्योपपत्ते. । अतो मुक्तो भगवत्सकल्पायत्तः स्वेच्छया च सर्वत्र सचरति । नित्या नाम कदाचिदपि भग- वदभिमतविरुद्धाचरणाभावेन ज्ञानसकोचप्रसङ्गरहिता. अन- न्तगरुडविध्वक्सेनादयः । तेपामधिकारविशेपा ईश्वरस्य नित्येच्छयैव अनादित्वेन व्यवस्थापिताः । एतेषामवतारास्तु भगवदवतारवत् स्वेच्छयैव । एवं बद्धमुक्तनित्य भेदभिन्नो जीवो निरूपित.॥ इति श्रीवाधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्यप्रथमानेन श्रीनिवामदामेन विरचिनाया यतीन्द्रमतदीपिकाया शारीरकपरिभाषाया जीवनिरूपण नाम अष्टमोग्वनार ॥ पिनोप जायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च' 'मुक्ताना लक्षण ह्य नन्'मुक्ताना परमागति' रित्यादिप्रमाणप्रतिपन्नम् । तद्विष्णो. परम पद सदा पश्य- न्ति नूरयः' इति च श्रुतम् । सर्वलोकसञ्चरण च मुनाना भग भूति- विस्तारानुभवेच्छया, भगवदनुयात्रारूपं च भवति । 'स्वेच्छया चेनि । चकाराद्भगवदिच्छयेत्यपि लभ्यते ।। 'भगवदभिमतविरुडे'ति । भगवद- निमतस्य यद्विरुद्ध तदाचरणा भावनेत्यर्थ । भगवदनभिम विरुद्धति पाठान्तरे तु कर्मधारय इति बोध्यम् । ॥ इति अष्टमावतार व्याख्या ॥

·८० ] सव्याख्यायां यतीन्द्रमतदीपिकाया ॥ अथ नवमोऽवतारः ॥ अथेश्वरो निरूप्यते । सर्वेश्वरत्वं, सर्वशेषित्वम्, सर्व- कर्मसमाराध्यत्वम्, सर्वकर्मफलप्रदत्वम्, सर्वाधारत्वम्, सर्व- कार्योत्पादकत्वम्, (सर्वशब्दवाच्यत्वम्,) स्वज्ञानस्वेतरसमस्त- द्रव्यशरीरित्वमित्यादीनीश्वर लक्षणानि । अयमीश्वरस्सूक्ष्म- चिदचिद्विशिष्टवेषेण जगदुपादनकारणं भवति, सकल्पविशि- ष्टवेषेण निमित्तकारण, कालाधन्तर्यामिवेषेण सहकारिकारण च । कार्यरूपेण विकारयोग्य वस्तूपादानकारणम् । कार्यतया परिणामयितृ निमित्तकारणम् । कार्योत्पत्त्युपकरण वस्तु सहकारि । यद्वा उत्तरोत्तरावस्थाविशिष्टस्वरूपापेक्षया तदनु- गुणनियतपूर्वभाव्यवस्थाविशिष्ट यत्तदुपादानम् । यथा, घट- त्वावस्थाविशिष्टद्रव्यापेक्षया पिण्डत्वावस्थाबिशिष्टं तदेव द्रव्यम् । परिणामौंन्मुख्यातिरक्ताकारेणापेक्षित कारण निमि- । ॥ अथ नवमावतार व्याख्या ।। 'सर्वेश्वरत्वं'मित्यादि । सर्वेश्वरत्वादिक प्रत्येकमीश्वरलक्षण भवति । 'प्रशासितार सर्वेषाम्' (मनु) इति सर्वनियन्तृत्वलक्षण सर्वेश्व- रत्व, 'पति विश्वस्य' ( तै० ना ) इति सर्वशेषित्वम्, 'अह हि सर्वय- ज्ञाना भोक्ता च प्रभुरेव च'( गीता) इति सर्वकर्मसमाराध्यत्वसर्वकर्म- फलप्रदत्वे, 'मत्स्थानि सर्वभूतानि' (गीत) इति सर्वाधारत्वम्' 'द्यावा- भूमी जनयन् देव एकः' (तै० उ० ) इति सर्वकार्योत्पादकत्व, च प्रति- पादितम् । उक्तार्थेषु प्रमाणवचनानि बहूनिसन्ति। 'इत्यादीनी'ति । आदिपदेन सर्वान्तरात्मत्व सर्व शब्दवाच्यत्व निरूपाधिकविपश्चित्त्वा- दीनि ग्राह्याणि । लघुलक्षणं चेश्वरस्य विभुचेतनत्वम् । जीवात्मनामणु- त्वात् । कार्यरूपेण परिणममान कारण वस्तूपादान मित्युक्तौ ब्रह्म- णोऽपि जगदुपादानतयाऽभिमतस्य विकारित्व प्रसज्येतेति अन्यथोपादा- नत्व निर्वक्ति 'यद्वेति । उत्तरावस्थावतस्तदव्यवहिततदनुगुण पूर्वावस्थ तदेव द्रव्यमुपादानम् इत्यर्थः । अवस्थाविशिष्टावस्थावत्त्वमुपादानत्वम् ।

·नवमोऽवतारः [८१ त्तकारणम् । अस्मिन्पक्षे महकारिकारणम्य निमिनेऽन्तर्भाव । एव त्रिविधकारणपक्षे कारणहयपक्षे च कारणलक्षणलक्षित- त्वादखिलजगत्कारणत्व भगवतो नागयणातमभवति । ननु, कथ नारायणे कारणत्वपश्वमानमिति चेत्, उच्यते न्यायसहकृतवेदा न्यायसहकृतवेदान्तवाक्यविचारेणवं पर्यवन्यति । तद्यथा। आदौ तावन्, प्रकृतेर्जगत्कारणव नोपपद्यते । ई (ईक्षितृत्वा) क्षत्याद्यभावात् । छान्दोग्ये तावन, सदाकाश- प्राणशब्दवाच्याना जगत्कारणत्व प्रतीयते । वाजसनेयके ब्रह्मशब्दवाच्यस्य जगत्कारणत्वं प्रतीयते । सर्वशाखाप्रत्यय- न्यायेन कारणवाक्यानामेकविषयत्वे प्रतिपादयितव्ये छाग- पशुन्यायेन सामान्यवाचकानां सदादिशब्दाना विशेषे ब्रह्मणि पर्यवसानं बक्तव्यम् । एवमुक्तन्यायेन ब्रह्मशब्दस्य तैत्तिरीयो- तात्मशब्दवाच्ये पर्यवसाने, आत्मशब्दवाच्यः क इत्याका- क्षाया श्रुतिप्रसिद्ध इन्द्रो वा, तथा प्रसिद्धोऽग्निर्वा, उपास्य- त्वेन प्रसिद्धस्सूर्यो वा, कारणत्वेनोक्तस्सोमो बा; अभीष्टप्रद- त्वेनोक्त. कुबेरो वा, यमो वा, वरुणो वेति संशये एतेषा वशिष्टय च स्वाव्यवहितपूर्वत्वम्वमामानाधिकरण्यो भयसम्बन्धेन । आगन्तुकापृथक्सिद्धधर्मोऽवस्था। भगवतश्च स्थूलचिदचिनियन्तृत्ववि- शिष्टस्य कार्यावस्थावत. सूक्ष्मचिनचित्रियन्तृत्वविशिष्ट वरूपपूर्वावस्था- योगादुपादानत्व सम्भवत्येव स्वरूपपरिणामाभावेऽपाति भाव । कार- णलक्षणलक्षितत्वात्-उपादानादिकारणलक्षणयुक्तत्वान् । जगत्कार- णत्व जगदेककारणत्वम् । नारायणस्यै वेत्येवकारेण तदन्यस्य निखिल- जगत्कारणत्व व्यवच्छिद्यते ब्रह्मरुद्रादेस्तत्सृज्यकोटिघटितस्य । 'यतो- वेत्यादिवाक्योक्तेन जगत्कारणत्वेन लक्षणेनलक्षित परब्रह्मत्व ‘एको- हवैनारायण आसीन्नब्रह्मा नेशान' ( महो०) इति वाक्यप्रतिपन्नस्य नारायणस्यैवेति च विवक्षितमत्र । एवं पर्यवस्यति-नारायण एव जगत्कारण मिनि पर्यवस्यति । 'न्यायसहकृते नि । सर्वशाखाप्रत्ययमामान्यविशेष न्यायसहकृतेन वेदा- ·८२ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदोपिकाया कर्मवश्यत्व परिच्छिन्नैश्वर्यवत्त्वसंहार्यत्वश्रवणान्नैते जगत्का- रणभूता। कितु श्वेताश्वतरे शिवस्य कारणत्व भासते । एवमथर्वशिखाया गभ्भुगब्दवाच्यस्य ध्येयत्वं, कारणत्व च भासते । तथैवाथर्वशिरसि रुद्रशब्दवाच्यस्य सर्वात्मकत्वमु- च्यते । तैत्तिरीये हिरण्यगर्भस्य जगत्कारणत्वं व्रतीयते । अत्रापि सामान्यविशेषन्यायात् शिवशम्भुरुद्रशब्दाना हिरण्य- गभशब्दवाच्ये विशेषे पर्यवसान युज्यते । शिवशव्दस्य अगिवमस्तु सर्वजगताम् * शिव कर्मास्तु * गिवास्ते सन्तु पन्थान इत्यादिभिर्मगलवाचित्वम्, रुद्रशब्दस्याग्निवाचक- त्वम् । एव महेश्वर शभ्वादिसामान्यशब्दा अप्यवयवशक्त्या चतुर्मुखे पर्यवस्यन्ति । कारणवाचिशिवादिशब्दाना मुख्य- वृत्त्या रुद्रपरत्व कि न स्यादिति न शङ्कनीयम् । रुद्रस्य चतुर्मुखादुत्पतिश्रवणात् अनपहत पाप्मत्वश्रवणाच्च न रुदस्य कारणत्वम् । अतो हिरण्यगर्भ प्रजापतिस्वयभ्वादिशब्दवाच्ये चतुर्मुखे शिवादिशब्दा पर्यवस्यन्ति । एव महोपनिषन्ना- रायणोपनिषत्सुबालोपनिषन्मैत्रायणीयपुरुषसूक्तनारायणानु वाकान्तर्यामिब्राह्मणादिषु नारायणस्यैव परमकार णत्व सर्व- न्तवाक्यपरामर्शेन ब्रह्ममीमासात्मकेनेत्यर्थ । 'सर्वशाखेति । सर्वशाखा- गतकारणवाक्यानामेकार्थविषयकत्व सर्वशाखाप्रत्ययन्यागेन लभ्यते । सामान्यविशेपन्यायेन च सदादिशब्दाना ब्रह्मणि, ब्रह्मशब्दस्य चात्मनि चेतने, आत्मशब्दस्य च शिवे, शिवशब्दस्य च सामान्यशब्दत्वाद्धिरण्य- मैंर्भे पर्यवसान भवति । हिरण्यगर्भशब्दस्य च नानार्थस्य महोपनिषदा- दिप्रतिपाद्ये नारायण एव पर्यवसान फल । इति पिण्डितार्थ. । गायत्रीप्रतिपाद्यान्तरादित्यविद्याया भर्ग-गब्दश्रवणाद् द्र परत्व- शङ्का प्रसक्ता प्रतिषेधति नन्वित्यादिना । अकारान्त एव भर्गशब्दो रुद्रवाची। 'हरस्स्मरहरोनर्ग' इति कोशात् । मन्त्रे तु लकारान्तो भर्ग- शब्दोऽस्ति । स च तेजोवानो। निरतिशयतेजस्त्व च मुक्तोपसृप्यस्य परज्योतिषो दिव्यमूर्तरप्राकृतपरमव्यामनिलयनस्य 'दिव्यो देव एको S ।

·नवमोऽवतारः गब्दवाच्यत्वमाक्षप्रदत्व जगच्छरोरकन्वादिप्रतिपादनान, स्वय भुहिरण्यगर्भप्रजापतिगब्दाना नागय पयं ब्रमानं युक्त- मिति नारायण एवाखिल जगत्कारण सर्वविद्यावेद्यश्च । ननु, (नतु) अन्तरादिन्यविद्या गद्रापरेति गड्डा (नु) न कर्तव्या। तस्या. विष्णपरत्वस्यैव बप्रमाणमिद्धत्वात् । (हरस्स्मरहगेभर्ग इत्यका गन्त एव रुद्रपर ) भर्गशब्दम्य सकारान्तत्वप्रतिपादनाच्च । तहि दहरविद्यायामाकाशशब्द- वाच्यनारायणान्तर्यामितया न्द्रम्य प्रतिपादनात दहाविद्या रुद्रपरेति न शङ्कनीयम् । नागयणान्तर्बनिगुण जातस्यैवो- पास्यत्वेन तत्राभिधानात् । एवं सर्व विद्रास्त्रज्यूह्यम् । अतस्स- मस्तकल्याणगुणात्मक प्रकृतिपुरुषाभ्या भिन्त्रस्त द्विशिष्ट पर- ब्रह्म नारायण एव जगत्कारणम् । ननु, अद्वैतश्रुन्या ब्रह्मकमेव सत्यं निर्गुण च । तद- न्यत् ज्ञातृजेयादिक तस्मिन्नेव परिकल्पित सर्व मिथ्या। ब्रह्म अविद्यया संसरति । * तत्त्वममोत्याद्यभेदज्ञान तन्निवर्त- नारायण.' (सुबालो) इति श्रुतिप्रसिद्धस्य धीमनो नारायणस्यैव सङ्ग- च्छते । 'ध्येय मदा मवितृमण्डलमध्यवर्ती नागयण सरसिजामनम- निविष्ट.' इत्यादि बहुप्रमागप्रसिद्धिश्च तस्यैव । अतोऽन्तरादित्यविद्या श्रीमन्नारायणविषयैवेति हाईम् । नन्वेवमपि 'शम्भुराकाशमध्येध्येय.' ( अ०शि०) इति श्रव- णात् नारायणस्य च दहराकागरूपत्वानदन्नवी गम्भुरेव ध्य्य इत्यायात, दहरविद्याया तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यमिनि वचनादि- त्याशङ्कामनूद्यनिरस्यति 'हि' इत्यादिना। दहविद्याया 'किं तदन्त- वर्तते यदन्वेष्टव्य'मिति स्वयमेव विजिज्ञास्य 'तम्मिन् कामा:समाहिताः' इति काम्यमानाना कल्याणगुणानामेव तदन्तर्वतित्व वर्णितम् । ते च कामा अपहतपाप्मत्वादयः सत्यसङ्कल्पत्वान्ता एप आन्माऽपहतपाप्मा xxx सत्यसङ्कल्प.' इत्युत्तरवाक्येनाभिहिता. । ततश्च दहरा नाशस्य हादस्य परमपुरुषस्य तदन्तर्वतिगुण जातस्येव च दहर विद्याया मुपास्य- ·२४ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां कम् । तस्मात् निविशेषचिन्मात्रे ब्रह्मणि वेदान्ताना तात्प. यमिति मतान्तरस्थैः प्रतिपादनात् कथ नारायणे तात्पर्य, तस्य समस्तकल्याणगुणात्मकत्वादिकथनचेति चेत् । उच्यते । कारणत्वप्रतिपादकश्रुतिभि नारायणस्य कारणत्वे सिद्धे भेदा- भेदश्रुत्योर्घटकश्रुत्या विषयभेदेन विरोधे परिहृते, निर्गुणप्र- तिपादकश्रुतीना हेयगुणनिषेधकत्वात्, ज्ञातृज्ञेयादिकल्पकावि- द्याया एवाप्रामाणिकत्वाद्ब्रह्मकार्यस्य सत्यत्वात्, अविद्यया- ससारे जीवगतदोषाणा ब्रह्मण्यपि संभवात्, तन्निवर्तकान्त- रस्य वक्तुम शक्यत्वात् । अतोऽद्वैतवादस्यासंभवान्न निवि- शेषचिन्मात्रब्रह्मसिद्धिः । अतो नारायणस्यैव जगत्कारणत्व- मोक्षप्रदत्वादिगुणयोगस्संभवतीति सविशेषमेव ब्रह्म । सूक्ष्म- चिचिद्विशिष्ट ब्रह्म कारणम्,स्थूलचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म कार्य- मिति कारणादनन्यत्कार्यमिति विशिष्टाद्वैत वेदान्तिना सप्रदाय. । त्वात् न रुद्रस्यात्र गन्धोऽपि विद्यत इत्याशय । एव तहि अथवशिखा- दिवाक्याना का गतिरित्यत्राह ‘एवं सर्वविद्यास्वप्यूह्याम्' इति । सर्वै- श्वर्यसम्पन्न. शम्भुराकाशमध्ये ध्येय इति वाक्ये हृदयसुषिराकाशवर्ती विश्वकल्याणकारी 'विश्वशम्भुवम्' 'शाश्वत शिवमच्युतम्' ( तै० ना० ) इति श्रुत स्वयम्भूशम्भुरादित्य., रुद्रोबहुशिरा' इति नामसहस्र गीत श्रीमान्नारायण एव शम्भुशब्देनान्द्य मुमुक्षुध्येयत्वेनोच्यते इति सम- न्वय कृत । यत्रयत्रोपासनाप्रकरणे शिवेन्द्रादिजीवलिङ्गाना सद्भाव , तत्र तत्र शिवेन्द्रादिशरीरकपरमात्मोपासन विवक्षितम् । सर्वव्याख्या- नाधिकरणश्रुतप्रकागिकादिषु द्रष्टव्यो विस्तरः । तद्विशिष्टः-प्रकृतिपुरु- पविशिष्ट. । वैशिष्टच च शरीरात्मभावत.। अत्राय तत्वसारीयश्लोक- स्समृदाहर्तव्य.-कस्त्व तत्वविदस्मि वस्तुपरम कितर्हि विष्णुः कथं तत्त्वेदम्पर तैत्तिरोयकमुबत्रय्यन्तसदर्शनात् । अन्य स्तहिगिरिः कथ गुणवशादत्राह रुद्र कथ तद्रष्टया कथमुद्भवत्यवतरत्यन्यत् कथ नीयताम् ॥ इति ॥

·नवमोऽवतारः । यत्व- एवमीश्वरांगीकारात् निरीश्वरसायमीमासकादिम- निरास । एतस्यैवोपादानत्वस्वीकागत् योगपाशुपतनैया- यिक मतनिगसः। तैनिमित्तकारणमात्रेश्वगङ्गीकारात् । ईश्व- रस्य कार्य प्रत्युपादानत्वनिमित्तत्ववत्कर्तृन्वप्रेरकत्वनियन्तृ- स्वप्र (शामि) काशयि तृत्वानुमन्तृत्व सहकारित्वोदासीनत्वा- दिकमप्युपपद्यते । बाल्ययौवनावस्थादयो दोपा यथा शरीर- गता न तु शरीरिणि जोवे । एव चिदचिच्छरीरिण पर- मात्मनोऽपोति न निर्विकारश्रुतिविरोधः । नियमेन तदाधे- व-विधेयन्व-शेषत्वादेः शरीरलक्षणस्य जगति विद्यमान- त्वाज्जगच्छरीर ईश्वरस्तद्गतदोषैरससृष्टश्च । स चेश्वरो विभुस्वरूपश्च । विभुत्वं नाम व्यापक- त्वम् । तच्चेश्वरस्य त्रिधा, स्वरूपतो धर्मभूतज्ञानतो विग्र- हतश्च । स चानन्त इत्युच्यते । अनन्तो नाम त्रिविधपरि- च्छेदरहितः । त्रिबिधपरिच्छेदस्तु, देशत. कालतो वस्तुतश्च । सत्यत्व ज्ञानत्वानन्दत्वामलत्वादय ईश्वरस्य स्वरूपनिरूपक- धर्मा.। ज्ञानशक्त्या दयस्तनिरूपितस्वरूपधर्मा.। सर्वज्ञत्व मतान्तरस्थै -शाङ्करमतनिष्ठः । तात्पर्य--वेदान्ताना तात्पर्य- वर्णनम् । तस्य-नारायणस्य। इति शब्दार्थ. ॥ अद्वैतमत प्रक्रिया डते 'ननु' इति । विशिष्टाद्वतिना मते सर्वश्र तिसमन्वय स्वरससिद्ध प्रदर्शयन् अनूदिते शाङ्करपक्षेऽसामञ्जस्य प्रपञ्चयति 'उच्यते' इत्यादिना! घटकच त्या-शरीरात्मभाव प्रतिपादिकया भेदाभेदश्रुत्योरविरोधेन- सवटयित्र्या श्रुत्या । 'विपयभेदेने'ति । प्रकारप्रकारिणोः प्रकाराणा च मिथो भेदपरा भेदश्रु तयः । अभेदश्रु तय सर्व खल्विद ब्रह्म'अयमा- त्मा ब्रह्म' इत्यादयो विशिष्टैक्यपरा.। एवमुपगमेन भेदाभेद श्रु त्योः परस्पर विरोधो नास्त्येव । अभेदश्रु तेजगद्ब्रह्मणो स्वरूपैक्यपरत्वे ब्रह्मभिन्नजगद्वधपरत्वे वा स्वीक्रियमाणे तु ब्रह्मण सदोषत्वापत्तिर्भद अतिबाधापत्तिश्चेति भाव. । सगुणनिर्गुणश्रु त्योविरोधपरिहार उत्स- गोपवाद न्यायेन विहितशुभगुणव्यतिरिक्त प्राकृतगुणनिषेधपरत्वोपग- ·८६ ] सव्याख्यानां यतीन्द्रमतदीपिकाया सर्वशक्तित्वादयः सृष्टय पयुक्तधर्माः । वात्सल्यसौशील्यसौल- भ्यादयः आश्रयणोपयुक्तधर्माः। कारुण्यादयो रक्षणोपयुक्त- धर्माः । एतेषा स्वरूप बुद्धिपरिच्छेदे निरूपितमिति नेह प्रपञ्च्यते । अयमीश्वर अण्डसृष्टयनन्तरं चतुर्मुखदक्षकालादिष्व- न्तर्यामितया स्थित्वा सृष्टि करो त । विष्ण्ववताररूपेण मनु- कालाधन्तर्यामिरूपेण च स्थित्वा रक्षको भवति । रुद्रकाला- न्तकादीनामन्तर्यामितया सहारमपि करोति । अतः सृष्टि- स्थतिसंहारकर्ता चेति । एवप्रकार ईश्वरः परव्यूहविभवा- न्तर्याम्य वतार रूपेण पञ्चप्रकार. । तत्र परो नाम त्रिपा- द्विभूतौ कुमुदकुमुदाक्षपुण्डरीकवामनशंकुकर्णसर्प (व) नेत्र- मान्निर्गुणश्र तेरुपपादित । 'अबिद्यायाः' इति । प्रकृतिकर्मज्ञानाभाव व्यतिरिक्तायाअतिभिरुप गताया अप्रामाणिकत्वादित्यथः। 'संसारे' इति । ब्रह्मण इत्यादि.। 'तन्निवर्तके'ति । ब्रह्मस्वरूपाच्छादिकाया अविद्याया अतिबलीयस्त्वादुनिवारत्वमेव स्यात् । अविद्याकार्यवाक्य- जन्यं ज्ञानमेवाविद्यानिर्तक भविष्यतीति च मतमाशामोदकायितमिति भाव. । व्यापकत्व-सर्वद्रव्यसयोगित्वम् । “विग्रहत' इति । विरारू- पत. । 'त्रिविधे'ति । सर्वदेशकालवस्तुव्यापित्व सर्वान्तरात्मत्वलक्षणम् । 'अयमोश्चर' इति । अण्डसृष्टिपर्यन्तसमष्टिसृष्टि स्वय करेति । तदनन्तर चतुर्मुखाद्यन्तर्यामितया व्यष्टिसृष्टि करोतीत्यर्थः । अत्र 'ब्रह्मा- दक्षादय कालस्तथैवाखिलजन्तवः । विभूतयोहरेरेता जगतस्सृष्टिहेतव.।। विष्णुमन्वादय. कालः सर्वभूतानि च द्विज । स्थितेनिमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतय ॥ रुद्र कालान्तकाद्याश्च समस्ताश्चैव जन्तवः । चतुर्धा प्रलये ह्येते जनार्दनविभूतय ॥' इति विष्णुपुराणवचनान्युदाह- तव्यानि प्रमाणतया। ‘एवप्रकार' इति । एवम्भूतः सर्वेश्वरः स्वरूपत एक एव स्वासाधारणदिव्यरूपविशिष्टः स्वदिव्यरूपमधिष्ठाय निजेच्छया पञ्चप्रकारकृत्वा पञ्चप्रकाररूपविशिष्ट पञ्चधावस्थितः परव्यूहादिनाम- भेदत इत्यर्थ.। तत्र पर दिव्यमङ्गलविग्रहविशिष्ट श्रीवैकुण्ठनिलय. श्रीभूनीलानायको नित्यमुक्तानुभाव परवासुदेव इति प्रसिद्धः ।

·नवमोऽवतारः सुमुखसुप्रतिष्ठितादिभिः दिव्यायुधभूषणपरिजनपरिच्छदा- न्वितैदिव्यनगरपालकैः परिरक्षित श्रीमद्वकुण्ठाख्ये पुरे चण्ड- प्रचण्डभद्रमुभद्रजयविजयधानृविधातृप्रभृतिभिरिपालकैरुपेते श्रीमद्दिव्यालये श्रीमहामणिमण्डपे ध पादविर्गचत. मिहासने शेपपर्य चतुर्भुजदिव्यमङ्गलनिग्रहावशिष्ट श्रीभू- नीलादिसहितः शङ्खचक्रादिदिव्यायुधोपेन किरीटादिदिव्य- भूषणभूपितः अनन्ट गरुडविप्वक्सेनादिभिनिन्यस्सामगान्प- रैरन्यैर्मुक्तश्चानुभूयमानो ज्ञानशकन्याद्यनन्तकल्याणगुणगण- विशिष्टः परब्रह्मपरवासुदेवादिशब्दवाच्यो नारायण. । व्यूहो नाम, पर एवोपासनार्थ जगत्सृष्टयाद्यर्थ च वासुदेवसङ्कर्षण प्रद्युम्नानिरुद्धभेदेन चतुर्धाऽवस्थितः । तत्र पाड्गुण्यपरिपूर्णो वासुदेव । ज्ञानबलाभ्या सकर्पण । ऐश्व- 'वैकुण्ठे तु परे लोके श्रीसहायो जनादेन , उभाभ्या भूमिनीलाभ्या पार्श्वद्वयसुशोभितः ॥' 'वैकुण्ठे तु परे लोके नित्यत्वेन व्यवस्थितम् । पश्यन्ति च सदादेव नेत्रनिनचामरा.॥' (पाञ्चरात्रे) इत्यादि प्रमाण- मत्रानुसन्धेयम् । भगवतः पञ्च प्रकारा इमे भगवतैव विप्वक्सेन प्रत्यु- पदिष्टा 'मम प्रकाराः पञ्चेति प्राहुर्वेदान्तपारगाः । परोव्यूहश्च विभवो नियन्ता सर्वदेहिनाम् । अचावतारश्च तथा दयालुः पुरुषाकृतिः ।।' इति (पाञ्चरात्र० विप्वक० स०) 'व्यूह' इति । पटमुगुणेषु गुणद्वय न्यूह्यविभज्य उद्रिक्तगुणद्विक मूर्तिकतयाऽवस्थितः सङ्कपणादि. व्यूह उच्यते । ध्यूहवासुदेवस्नु सङ्क- पणादेरादिभूत पड्गुणक एवोपास्य । स चाय परवासुदेवान् प्रकटी- भूत । सर्वेषु रूपेषु परमात्मा चेतनस्त्वेक एवेति बोध्यम् । 'उपासनार्थ' मिति । 'चतुर्विध स भगवान् मुमुक्षुणा हिताय वै । अन्येपामपि लोकाना सृष्टिस्थित्यन्तसिद्धये ॥' 'उपासकानुग्रहार्थ जगतो रक्षणाय च' ( विष्वक्सेन सहिता) इति वचनमत्रानुसन्धेयम् । माण्डूको च चतुर्व्य- हापामनमेव व्यस्तसमस्तप्रणवकरणक मोक्षार्थ विहितमिति श्रीवरना- रायणमुनिभिर्भाषितम् । अत्र 'पाड्गुण्या द्वासुदेवः पर इति स भवान् ·८८ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां र्यवीर्याभ्यां प्रद्युम्नः । शक्तितेजोभ्यामनिरुद्ध इति गुण- विभाग. । एतेषु चतुर्षु प्रत्येक त्रयस्त्रयोऽवतीर्णाः केशवादयो व्यूहान्तराणि द्वादश द्वादशमासानां द्वादशादित्यानांचाधिदैव- तानि । ऊर्ध्वपुण्डेषु च तेषामवस्थापन विधीयते । तत्र कनकप्रभ. केशवश्चतुश्चक्रधरः। श्यामो नारायणश्चतुश्शङ्ख- धरः । मणिप्रभाभो माधव श्चतुर्गदः । चन्द्राभो गोविन्दश्च- तुश्शाङ्ग । पद्मकिञ्जल्कसनिभो विष्णु. चतुर्हलः। अब्जाभो मधुसूदनश्चतुर्मुसलः । अग्निवर्ण स्त्रिविक्रमश्चतुःवङ्गः । बाल- सूर्याभो वामनश्चतुर्वज्रधरः । पुण्डरीकाभ. श्रीधर. चतु पट्ट- सधर । तटित्प्रभो हृषीकेशश्चतुर्मुद्गरधरः । सूर्याभ. पद्म- नाभः पञ्चायुधधरः । इन्द्रकोपनिभो दामोदरः चतुष्पा- शधरः। मुक्तभोग्यो, वलाढ्यात् बोधात् सङ्कर्षणस्त्व हरसि विलनुषे शास्त्रम- श्वर्य वीर्यात् । प्रद्युम्नस्सर्गधमौं गमयसि भगवन् शक्तितेजोऽनिरुद्धो विभ्राण: पासि तत्त्व गमयसि च तथा व्यूह्य रङ्गाधिराज ।।' इति (श्रीरङ्ग-उत्तर ) पद्य मनुसन्धेयम् । 'ज्ञानबलाभ्याम्' इति । कार्यव- शादुद्भताभ्यामिति शेषः । एव मन्यत्रापि गुणद्विके बोध्यम् । 'ऊर्ध्व- पुण्ड्रेषु चेति । द्वादजसूध्वपुण्ड्रेषु केशवादिना न्यासो विधीयत इत्यर्थः । 'शरीररक्षकाश्चैते ध्यायिना खेदशान्तये ॥' (पाञ्चरात्रे) इति च श्रूयते। मणिप्रभ इति । इन्द्रनीलमणिनिभश्याम इत्यर्थः। 'चतुर्गदः' इति । चतुर्गदाधर इति पाठान्तरम् । एवमग्रेऽपि चतुश्शाईधर इत्यादि बोध्यम् । 'पुरस्तात् केशवः पातु चक्री जाम्बूनदप्रभ.' इत्यादि द्वादशनामपञ्जरस्तोत्रे केशवादीनामेतेषां वर्णायुधभेदोमू लोक्तप्रकारेण- वर्णितोऽस्ति। 'षत्रिशभेदभिन्ना' इति। यद्यप्यहिर्बुध्न्यसहिताया एकोन चत्वरिशदुक्ता विभवा.। अथापि तेषु कपिलदत्तात्रेयपरशुरामाणामा- वेशावतारत्वेन गौणत्वान्मुख्यावतारा षट्त्रिशदिति विष्वक्सेनसंहि- ताया वर्णनादत्रापि तथवोक्तम् । 'पुनर्दधिभक्ते'ति । एकैकस्माद्विभवात् प्रादुर्भूताः प्रादुर्भावान्तरसज्ञका विभवा दधिभक्तादय ,इत्यर्थः । एतस्य ·नवमोऽवतारः [ ८६ विभवो नाम तत्तत्मजातीयरूपेणाविर्भावः। स प्रमि- द्धिप्राधान्येन दशधा । ने च मत्स्यकूर्मादयोऽवतारविरोपाः । नत्र वेदापहारिदैत्यनिरासपूर्वक ब्रह्मणे वेदप्रमाणप्रदानार्थ- मवतो! मत्स्यावतार. । देवानामजरामरणहेतुभूतामृतो- त्पादनमन्दराधारत्वेनावतीर्ण: कूर्मावतारः। संसारसागर- निमग्नजनोद्धरणकाम (भूम्युद्धरणार्थ ) स्वमहिषीमुद्धर्तुमब- नोर्गो वराहावतार । आश्रितरक्षणार्थ महामुरगृहम्तम्भो- भूतो नरसिहावतार. । त्रिविक्रमोभूत्वा स्वपादारविन्दोद्भ- वेन जलेन जगत्पापापहरणेन जगद्रक्षणार्थमवतीणों वामना- वतार.। दुष्टक्षत्रियनिरसनार्थमवतीर्ण परशुरामावतारः । शरणागतरक्षणधर्मसंस्थापनार्थमवतो! ( श्रीराम.) (राम- चन्द्र) रामावतार.। प्रलम्बादिनि रमनार्थमवतो? बल- भद्रावतार । मोक्षोपायप्रदानार्थमवतोर्ण (श्रीकृष्ण) कृष्णा- वतार. । अमिष्ठान्निरस्य पूर्णधर्मप्रवर्तनार्थ(र्थकलिनिर्मो- चनार्थ)मवतीर्णः कल्क्यवतारः। एव दशावतारेप्वप्येकैका- वतारोऽनन्तप्रकारः ।' पद्मनाभादयोऽपि षत्रिशदवतारा: सन्ति । पुनर्दधिभक्तहयग्रीवनरनारायणादयोऽपि । एवमेते मुख्यगौणपूर्णाशावेशाख्यावान्तरभेदेन बहुप्रकाराः । तेषूपा- स्यानुपास्यविभागो द्रष्टव्यः। अवताराणामिच्छेव हेतु । न तु कर्म । प्रयोजन तु दुष्टनिरासपूर्वकसाधुपरित्राणमेव । सर्वम्यार्थस्य विवरण तत्त्वत्रयभाष्ये ईश्वरप्रकरणे द्रष्टव्यम् । अत्रेदं बोध्यम् । क्वचित् 'तद्धि वासुदेवाख्य पर ब्रह्म सम्पूर्णषाड्गुण्यवपु. सूक्ष्मव्यूहविभवभेदभिन्न यथाधिकारं भक्तै. ज्ञानपूर्वेण कर्मणाऽभ्य- चित सम्यक् प्राप्यते'इत्युक्तम् (भगवच्छास्त्रे) विभवार्चनात् व्यूहप्राप्य व्यूहार्चनात् पर ब्रह्म वासुदेवाख्य प्राप्यते' इति । एवम् 'अचॉपासनया क्षिप्ने कल्मषेऽधिकृतो भवेत् । विभवोपासने पश्चाव्यहोपास्तौ तत: परम् । सूक्ष्मे तदनु शक्तस्स्यादन्तर्यामिणमीक्षितु मिति च । क्वचिद्विभ- ·६० ] सध्याच्याया यतीन्द्रमतदीपिकायां अन्तर्यामित्व नाम स्वर्गनरकाद्यनुभवदशायामपि जोवात्मनः सुहृत्त्वेन योगिभिर्द्रष्टव्यतया हृदयप्रदेशावस्थित- रूपम् । जीवेन साकं विद्यमानोऽपि तद्गतदोषैरसंस्पृष्टो वर्तते । अर्चावतारो नाम देशकालविप्रकर्षरहित. आश्रिता- भिमतद्रव्यादिक शरीरतया स्वीकृन्य तस्मिन्नप्राकृतशरीर- विशिष्टस्सन्नर्चकपराधीनस्नानभोजनासनशयनस्थिति. सर्वस- हिष्णुः परिपूर्णो गृहग्रामनगरप्रशस्तदेशशैलादिपु वर्तमानो मूर्तिविशेषः। स च स्वयंव्यक्तदैवसैद्धमानुष भेदाच्चतुर्विध । एवमुक्तासु पञ्चावस्थास्वपि श्रीविशिष्ट एव भगवान् वर्तत इति श्रुत्यादिप्रमाणसिद्धोऽर्थ. । एतेनैकायनोक्तनिः श्रीकवाद- निरास । एवमोश्वरी निरूपितः ।। इति श्रीवाधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदासेन विरचिताया यतीन्द्रमतदीपिकाया शारीरकपरिभाषाया मीश्वरनिरूपण नाम नवमोऽवतार ॥ 7 वाद्युपासनस्यापि साक्षान्मोक्ष साधनत्व च श्रूयते । अत्र श्रीमन्निगमा- न्तमहादेशिकैरिस्थ व्यवस्थापितं न्यायसिद्धाञ्जने-तत्तत्फलकामनया, उत्तरोत्तरमूलरूपोपासनाधिकारसम्पत्तिकामनया वाऽर्चाद्युपासने तत्तद. पेक्षितसिद्धिर्भवति । व्यापकमन्त्रेण मुमुक्षयाऽर्चाद्युपासने क्रियमाने पुन- र्मोक्षफल तेपामुपासकाना हस्तापचेय भवतीति ।। 'श्रीविशिष्ट एवेति । 'अस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी' (तैत्ति) 'श्रीवत्सवक्षा नित्यश्री ( रामा० युद्ध ) 'नित्यैवेषा जगन्माता विष्णोः श्रीरनपायिनी। देवत्वे देवदेहेय मनुष्यत्वे च मानुपी। विष्णोदेहानुरूपा वै करोत्ये पात्मनस्त- नुम्' (वि० पु.) इत्यादि प्रमाणबलादित्यर्थः। 'शान्तानन्ते'ति श्लोक- श्चतुः श्लोकीस्थोऽत्रानुसन्धेय । एकायना -माध्वाः। तन्मते विष्णुरेव प्राप्यः। न तु लक्ष्मी विशिष्ट इति ॥ श्रीसम्प्रदाये तु श्रीविशिष्ट एव प्राप्य इति वैशिष्टयम् ।। ॥ इति नवमावतार व्याख्या ॥

·दशमोऽवतारः [६१ ॥ अथ दशमोऽवतारः ॥ एव द्रव्यनिम्पणानन्नर क्रमप्राप्तमद्रव्य निरूप्यते। संयोगरहितमद्रव्यम् । तदद्रव्य च मन्वारनम्नमामि गव्द- स्पर्शरूप रसगन्धास्मयोगशकिरिति दाप्रकारमेव । नत्र प्रकागसुखलाघवादिनिदान मनोन्द्रियं गन्याद्यनिरिक्तमद्रव्यं सत्त्वम् । तद्विविधम् । शुद्धसत्त्व मिश्रमन्वं चेति । रजस्त- मशून्यद्रव्यवृत्तिसत्त्व शुद्विसत्त्वम् । ननित्यविभूनी । उप- चारात्तत्प्रवर्तकेश्वरे च । रजस्त मस्तव निमन्द्र मिश्रमत्वम् । नत्रिगुणे तत्सबन्धिनि जीवे चोपचागन् । गगतृणालोभ- प्रवृत्त्यादिनिदानमतीन्द्रिय शक्यानिरिक्तमद्रव्य रजः । प्रमादमोहादिनिमित्तमनोन्द्रिय शक्त्याद्यतिरिक्तमद्रव्यं तमः। त्रोण्यप्येतानि यावत्प्रकृतिव्याप्तानि, प्रकृतिवध्यपुरुपसंबद्धा- न्यनित्यानि, नित्यमन्तानानि, प्रलयदशाया समानि, ष्टयादौ विपमाणि, सृष्टिस्थितिसहारोपयुक्तानि, ईश्वरसङ्कल्पा- - ॥ अथ दशमावतार व्याख्या। 'संयोगेति । अद्रव्यम्--द्रव्यभिन्न सवस्नु । सयोगरहिनपदा- थत्व तल्लक्षणम् । सत्त्वगुणस्य लक्षणमाह 'तत्र प्रकाश नि। दशाद्रव्य- घटक सत्त्व प्रकाशादिहेतुभूत शक्त्यादिमिनमतीन्द्रिय कार्यानुमेयम- द्रव्यमित्यर्थः । 'सत्त्व लघु प्रकाशकम' (मा-का ) 'नत्र सत्त्व निर्मल- स्वात् प्रकाशकमनामयम्' (गीता ) इत्यादि सत्त्वस्य प्रकाशादिहेतुत्वे मानम् । कार्यसामान्यहेतुकारणगतशक्तयदृष्टयो रविव्याप्तिवारणाय शक्त्याद्यतिरिक्तमित्युक्तम् । कालेऽतिव्याप्तिर्नेव, अद्रव्यमित्युक्तत्वात् । अतीन्द्रियमिति तु गुणाना स्वरूपकथन न नु लक्षणे प्रविष्टम् । एते च गुणा उद्भूताः शरीरे कार्यरनुमेया । यथोक्त गीनाया 'सर्वद्वारेपु कौन्तेय' इत्यादि (अ० १४., ) श्लोकत्रयेण । निग्रसन्नानानि प्रवाहतो नित्यानि । विपमाणि-उद्भवाभिभवाभ्याम् . मृच पयुक्त रजः, रक्षणोपयुक्तं सत्त्वम्, सहारोपयुक्तं तम इनि च विवेकः । ईश्वर- ·१२ ] सव्याख्याया यती द्रमतदोपिकाया दिसहकारिभेदात्परस्पराभिभवोद्भवकराणीत्येतानि साधार- णानि । सत्त्वगुणस्तु सम्यज्ञानरूपसुखादिहेतु मोक्षप्रदश्च । रजोगुणस्तु रागाद्यात्मकः कर्मसङ्गी दुःखादिहेतु स्वर्गा- द्यामुष्मिकप्रदश्च । तमोगुणस्तु अज्ञानरूपालस्यादिहेतु. नर- कप्रदश्च । अतस्सत्त्वादयो गुणा. न द्रव्यरूपा. । अस्मदादिश्रोत्रग्राह्य पञ्चभूतवर्ती शब्द । स च द्विविधः, वर्णात्मकोऽवर्णात्मकश्चेति । अकचटतपयादिपञ्चा- शदक्षरात्मको वर्णात्मक । स देवमनुष्यादिलाल्वादिव्यङ्ग यः। भेर्यादिजन्योऽवर्णात्मकः । एवभूतश्शब्द: श्रोत्रेन्द्रियेण गृह्यते । श्रोत्रेन्द्रियगमनाद्वा व्यञ्जकवाय्वागमनाद्वाशब्दग्रहः । ननु, श्रुत्या शब्दस्य द्रव्यत्व प्रतीयते, अद्रव्यत्व कथमिति चेन्न । अकारादेः प्रणवोत्पादकत्वं वाच्यद्वारा संभवतोति परिहारा- दद्रव्यत्वमुपपद्यते । अस्मदादिस्पर्शनेन्द्रियग्राह्यविजातीयव्यावृत्तोऽद्रव्यं स्पर्शः । स च त्रिविध. । शीतोष्णानुभयात्मकभेदात् । अप्सु सङ्कल्पादोत्यत्रादिपदेन तत्तत्कालो गृह्यते । 'सम्यग् ज्ञाने ति। सत्त्व यद्ब्रह्मदर्शनम्' इत्यादि वचनात् । 'न द्रव्यरूपा' इति । कापिलास्तु साम्यावस्थगुणत्रयमेव प्रकृतिरिति वदन्ति । तन्न युक्तम् । 'त्रिगुण तज्जगद्योनि.' 'प्रकृते. क्रियमाणानि गुणै' इत्यादि श्रुतिस्मृतिवचन- तस्तस्य प्रकृतिगुणत्वस्य सिद्धत्वादिति भाव.। सत्त्वादीना गुणत्व रज्जुवत् बन्धकत्व निबन्धनम् । तदभावादेव भगवतो निर्गुणत्व व्यप- देशः। अध्यात्मशास्त्रे गुणा इति सत्त्वादीना प्राकृताना प्रसिद्धि । नित्यमुक्तेश्वराणा सर्वेणापीन्द्रियेण सर्वार्थग्रहणात् तच्छ्रोत्रग्राह्यत्व स्पर्शादेरप्यस्तीति अतिव्याप्तिरिति अस्मदादीति श्रोत्रविशेषण कृतम् । अस्मदादि श्रोत्रग्राह्यत्वस्य नित्यविभूतिस्थशब्देऽभावादव्याप्ति. स्या- दिति तद्वारणाय अस्मदादि श्रोत्रग्राह्यविजातोयव्यावृत्तत्वपर्यन्तानुधा- वन कृतम् । अस्मदादि श्रोत्रग्राह्य विजातीय स्वादि, तव्द्यावृत्तत्व ·। दशमोऽवतार: [ शीतस्पर्शः। तेजस्युष्णस्पर्शः। क्षितिपवनयोग्नुष्णाशीन- स्पर्श. । पुनद्विविधः । पाकजोऽपाकजश्चेति । पृथिव्यां पूर्वः । इतरेषु त्रिषु पर । तत्रामृतगरलतूलोपलगोब्राह्मणचण्डा- लादिस्पर्शविशेषा पाकजभेदाः । अस्मदादिचक्षुरिन्द्रियैक ग्राह्यविजानीयव्यावृत्तमद्रव्य रूपम् । तच्चतुर्धा । सितरक्तपीतकृष्णभेदात् । तत्र सलिलक- लधौतशङ्खशुक्तिशशाङ्कादीना रूपविशेषास्मितभेदा. । हुत- वहजपादाडिमबन्धुजोवविद्र मपद्मरागादीना रूपविशेषाः रक्त- भेदाः । काञ्चनहरितालहरिद्रादीनां रूपविशेषा पोतभेदाः । मरकतमधुकरजलधरतिमिरतमालदूर्वादोना रूपविशेषा. कृ- पीतिमानमपि रक्तावान्तरभेदं केचिदिच्छन्ति श्रुत्यनुसारात् । प्रकारान्तरेण रूप द्विविधम् भास्वराभास्वर- भेदात् । तेजोगतं भास्वरम् । क्षितिसलिलगतमभास्वरम् । एव चत्वार्येव रूपाणि । एतेन चित्र नाम पञ्चमं रूपमिति मतनिरासः । अत एव चित्ररसगन्धस्पर्शानामपि निरासः । नित्यविभूतिस्थे शब्देऽप्यस्तीति बोध्यम् । एव स्पर्शादिलक्षणेप्व- 'पञ्चाशदक्षरात्मक' इति । अका ह्रस्व दीर्घ भेदेन दशविधत्वम् । दीर्घलकारोऽपिवर्णमातृकाया पठितः। एचश्चत्वार. । अनुस्वारो विस- गश्चेत्याहत्याचः पोडश । स्पर्शा पञ्चविशति । यणश्चत्वारः । ऊष्माण श्चत्वार । क्ष इत्येकम् । इत्यक्षरमातृका पञ्चाशदक्षरात्मिका कथिता। 'व्यञ्जके'ति । शब्दाश्रयावयवसहितवाय्वभिघाततः श्रोत्रेण शब्दोपल- ब्धिरित्यर्थ.। अकारस्य 'तस्य प्रकृतिलीनस्य' ( नै० उ० ना० ) इति प्रणवोपादानत्वश्रवणात् 'यस्य वेदाः शरोर'मिति शरीरत्वश्रवणाच्च वेदाना, द्रव्यस्यैव शरीरत्वोपादानत्वयोः सम्भवान् शब्दस्य द्रव्यत्व स्यादित्याशडा परिहरति 'अकारादे'रिति । अकारस्य प्रणवकारणत्व सहकारिहेतुत्वमेव । उपादान त्वकारवाच्यो नारायण एव । परमात्म- शरीरत्ववचन तु वेदाना वेदाभिमानिदिव्यपुरुषविपयम्। शरीरव दाना नित्येश्वरच्छन्दानुवर्तित्वनिबन्धन वेति बोध्यम् । स्पर्शलक्षणमाह अस्म- पि जेयम् ।

·१४ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया अस्मदादिरसनेन्द्रियग्राह्यविजातीयेतरो रसः । स पोढा, मधुरामललवणतिक्तकटुकषायभेदात् । तत्रेक्षुक्षीरगुडा- दिरसा मधुर भेदा । चूत चिच्चामलकादिरसा आम्लभेदाः। सैन्धवोपरविकारादिरसा लवणभेदाः । किम्पाकनिम्बादि- रसास्तिक्तभेदा. । शुण्ठीमरीचसर्षपादिरसा कटुभेदा । हरी- तकीविभीतकीचूताकुरादिरसा: कषाय भेदाः । अस्मदादिघ्राणग्राह्यविजातीयेतरो गन्ध । स द्वि- विधः सुरभिरसुरभिश्च । पाटीरमृगमदघुसृणचम्पकादिगन्धा- स्सुरभिभेदा । पूति विस्रादिगन्धास्त्वसुरभिभेदाः । अयं च गन्ध पृथिव्येकवर्ती पाक भेदाद्भिन्न । पवन सलिलादिषु गन्धोपलब्धि पार्थिवससर्गात् अयो दहतीतिवदौपचारिकी। पञ्चीकरणप्रक्रियया सर्वभूतेषु सर्वगुणाना विद्यमानत्वेऽपि प्राधान्याभिप्रायेणोक्तमिति न विरोध. । पाकाद्गुणान्तरो- त्पत्ति स्वाश्रये। स्वाश्रयनाशाभावादेवोपपत्ते पीलु(पाक- वादि)पाकादिमतनिरासः । । दादिस्पर्शने'ति । घटादावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । अनुभूत- स्पर्शादाव व्याप्तिबारणाय विजातीयव्यावृत्तत्वपर्यन्तानुधावनम् । सयो- गेऽतिव्याप्ति वारणाय स्पर्श केन्द्रियग्राह्येति वक्तव्यम् । 'श्रुत्यनुसारा' दिति । 'यदग्ने रोहितं रूप तेजसस्तद्र प, यच्छुक्ल तदपां, यत् कृष्ण तदन्नस्य' ( छान्दो०) इति श्रुतौ रूपत्रयस्यैव कीर्तनादित्यर्थ. । 'एतेन' इति । नानावर्णतन्तुभिराब्धे पटे चित्रं नाम अतिरिक्तं रूपमुपगतम् तार्किकै । सिद्धान्ते त्वतिरिक्तावयव्यनङ्गीकारात् ओत- प्रोतभावेन सयुताना तन्तूनामेव नाना वर्णाश्चित्रपटे भासन्ते इति नाति- रिक्तचित्ररूप कल्पनावसर इति भावः । 'पीलुपाके'ति । पीलुः पर- माणु । तत्र पाक इति काणादाना मतम् । सच्छिद्र पिण्डे अग्न्यवयव- सम्पर्कादेव पूर्वरूपनाशरूपान्तरोत्पत्त्युपपत्ते. पूर्वपिण्डनाशो नाभ्युपेय इत्याशयः । आश्रय. पिण्ड , ( घटादिः)। 'सचेति । सयोग शक्तिश्च सामान्यगुणौ । यावद्रव्यवृत्तिगुणत्व सामान्यगुणत्वम् । द्रव्यत्वव्याप- ·दगमोऽवतारः । सयुक्तप्रत्ययनिमित्त संयोग । स च सामान्यगुण, पद्रव्यवर्ती । अस्य च स्वाभावनादेश्यमुत्रन भ्यमानमश- भेदप्रयुक्ततया न विराधावहम् । स च कार्याकार्यभेदान् द्वि- विध. । पूर्व परिमिनानामुभयप्रेरणात्, यथा मेपयोमल्ल- यो । क्वचिदन्यतरप्रेरणात् यथा स्थाणुश्येनयोस्सयोग । केचित्सयोगजसंयोगमपि वदन्ति हस्तपुस्तकसयोगात्काय- पुस्तकमयोग इति । तन्न । हस्तपुस्तकमयोगेनैवोपपत्ते । एतेन विभागविभागोऽपि निरस्त । विभागोऽपि संयोगा- भाव एव न पृथग्गुणः । अकार्यसयोगस्तु विक्षुद्रव्ययोः । अज- द्रव्यसयोग. श्रुत्याऽङ्गीक्रियते । अनुमानादप्य जद्रव्यसयोग- सिद्धिः । यथा विभुद्रव्यं विभुद्रव्यसयोगवत् द्रव्यवान् घट- वन तथा विभुद्रव्यमीश्वर सयुक्तम् द्रव्यत्वान् घटवत् । ईश्वर. कालादिसयुक्त. द्रव्यत्वात् घटवत् इत्यादिभि. विभुसंयोग- स्सिद्ध.। अथ शक्ति । सर्वकारणानां कारणत्वनिर्वाहक कश्चिदद्रव्यविशेपः शक्तिः। तकगिमाभ्या तत्सिद्धिः । प्रति- बन्धकमणिमन्त्रादिसनिधी स्वरूपसहकारिवैकल्याभावेऽपि यदुपरोधादहनो न दहति सा ह्यतीन्द्रिया शक्ति । अयस्का- । । - कतावच्छेदकाद्रव्यविभाजकोपाधिमत्त्वमिति यावन् । सयोगत्व शनिव च तादृशोपाधिः । अंश भेदात्-मूलशाखादिरूपावच्छेदकभेदात् । अग्ने वृक्ष. कपिसयोगी न मले इति हि प्रतीति । उभयप्रेरणान्-~-उभयनिष्ठ- क्रियान । 'अकार्येति । अजमयोगः विश्वो कालेवग्यो। नित्यद्ध- योरीश्वरतद्विग्रहयोरपि नित्यसयोगीस्त्येव ! अजद्रव्य निलद्रव्यम् 'श्रुत्येति अन्तर्यामिब्राह्मणादितित ईश्वरस्य प्रकृतिपुत्पादिपु सयो- गस्यान्तर्वहिापित्व प्रतिपादनात सिद्धेरित्यय. : 'अब शक्तिरिति । अग्नौ दाहकशक्तिः, जलेक्दनशक्तिरित्यादि । 'तकें ति। अत्तय सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोत्रग । पावरस्य यथोणता' (वि० .

·६६ ] सव्याख्यायां यतीन्द्रमतदीपिकायां न्तादिषु तत्प्रसिद्धि । सा शक्ति षद्रव्यवर्तिनी। भगवन्नि- ष्ठन्वं पुराणरत्नादिषु प्रसिद्धम् । एव सर्वत्रापि शक्तिनामक- धर्मविशेषसिद्धि । ननु, चतुर्विशतिप्रकारा गुणा इत्यक्तत्वात् कथ दशै- वेति निदिश्यते इति चेत् । उच्यते । जीवात्मगुणविशेषाणां बुद्धिसुखदु खेच्छाद्वेषप्रयत्नाना षण्णा ज्ञानविततिरूपत्वेन ज्ञानेऽन्तर्भावस्योक्तत्वात् । धर्माधर्मयोरपीश्वरप्रीत्यप्रीतिरूप- त्वेनेश्वरज्ञानेऽन्तर्भावात् । भावनाख्यसस्कारस्य ज्ञानविशेष- रूपत्वात् । वेगो (त्पतन) त्पादक हेतोरेव वेगाव्यसंस्कारो- पपत्तेः, सयोगमादाय स्थितस्थापकस्यापि संभवात्, शब्दस्प- शरूपरसगन्धानां पञ्चानां प्रत्यक्षसिद्धत्वेनाङ्गीकारात् । वि- भागपृथक्त्वयोरपि सयोगाभावमादायोपपत्तेः। परत्वापरत्वयो देशकालसयोगविशेषमादायोपपत्ते हान सख्यापरिमाणद्रवत्व- स्नेतत्तद्रव्यस्वरूपम्गदायोपपत्ते । गुरुत्वस्य शक्त्यन्तर्भावस्य वक्तुमुचितत्वाच्च दशवेति सुष्ठ क्तम् ।। पु०) इत्याद्यागमसिद्धा शक्तिः तत्तद्रव्ये प्रतिनियता । भगवति चाचि- न्त्या नानाविधाश्शक्तयस्सन्ति । 'पराऽस्य शक्तिविविधैवश्रूयते' इति श्रुतेः। शक्तिसाधक तर्कमाह 'प्रतिबन्धकेति । यदुपघातात्-शक्तिप्र- तिबन्धात् । चन्द्रकान्तमण्यादेहप्रतिबन्धकत्वं प्रसिद्धम् । प्रतिवन्ध- कत्वं नाम कारणनिष्ठकार्यानुकूलधर्मविघटकत्वम् । स च धर्म. शक्ति- रेवेति शक्तिसाधिका युक्तिः । विघटकत्व कार्योत्पत्तिप्रतिरोधनम् । 'अयस्कान्ते'ति । लोहाकर्षणशक्तिस्तस्मिन् प्रसिद्धेत्यर्थः। सवत्रापि- सर्वद्रव्येऽपि । वैशेपिकमतमनूद्य निरस्यति 'ननु' इत्यादिना। ज्ञान वि. शेषरूपत्वात्-सूक्ष्मज्ञानाशरूपत्वात् । 'वेगेति। प्रेरणाविशेषेणैव वेग- कार्यस्य दूरपतनस्य सम्भवात् वेगोनामनातिरिक्त. सस्कार कल्प्य इत्यर्थ. । सयोगमिति । अवयवसस्थानविशेषमित्यर्थ.। 'विभागे'ति । असयोगेनस्थितयो. पृथक् स्थ., विभक्तौस्थ. इति प्रतीतिव्यवहारतः ·दामाऽवनार तत्र सत्त्वरजस्तमानि प्रकृतिगुणा तत्संबन्धि जीव- गुणाश्च । सत्त्वरूपं ज्ञानम् मात्त्विकः काल इत्यादिप्रनीति- रुपाधिवशादौपचारिकी। शब्दादयः पञ्च प्रकृतिकार्यपञ्च- महाभूतगुणत्वेन प्रसिद्वा । शुद्धसत्त्वं तु त्रिपाद्विभूत्यां, तत्प्र. वर्तकेश्वरे च । मयोगशक्तिरूपौं गुणौ षद्रव्य साधारणा- विति विवेकः । इत्यद्रव्य निरूपितम् ।। इति श्रीवाधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्यप्रथमदामेन श्रीनिवासदासेन विरचिताया यतीन्द्रमतदीपिकाया शारीरकपरिभाषायाम द्रव्यनिरूपण नाम दशमोऽवतार ॥ ॥ अथोपसंहारग्रन्थः ॥ एव द्रमिडभाप्यन्यायतत्त्वसिद्धित्रयश्रीभाष्यदीपसा- रवेदार्थसग्रहभाष्यविवरणसगतिमालापडर्थसक्षेपश्रुतप्रकाशि - सयोगाभावलक्षणावेव पृथक्त्वविभागौ। नातिरिक्तौ गुणौ । 'देशकाले'- ति । विप्रकृष्टसन्निकृष्टदेशकाल सयोगावेव परत्वापरत्वे इत्यर्थ । 'सख्ये' त्यादि । एकत्व-तत्तद्वस्नुस्वरूपमेव, तत्तव्यक्तित्वमिति यावत् । द्वित्वादि त्वपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वमेव । तत्तद्रव्यनिष्ठासाधारण सस्थानविशेषौ द्रवत्वम्नेहौ। 'गुरुत्वस्येति । पतनशक्तिरेव गुरुत्वमिः त्यर्थः । परिमाण चन्यूनाधिकावयवसयोगविशेषलक्षणमेवेति भावः। अत्रेद बोध्यम्-यद्यपि परमार्थ नानाभेदवादिना सगुणवादिना च सिद्धान्तिना नानागुणाभ्युपगमे नापत्ति कापि सम्भवति । अथापि- काणादै प्रामाणिकाना गुणाना सत्त्वादीना परित्यागात् अप्रमाणिका- नामन्यथासिद्धाना गुणानामरिक्तत्व वर्णनात्तदीयगुणपरिगणना न प्रामाणिक सज्जन हृदयङ्गमेति ज्ञापयितुमत्र तन्मत समालोचना कृतेति।। ॥ इति दशमावतार व्याख्या ।। ॥ उपसंहार भागव्याख्या । प्रबन्धोपसहार 'एव' मित्यादिना। नैध्र वकाश्यपगोत्रजद्रवि- डाचार्यप्रणीत छान्दोग्यव्याख्यानब्रह्मनन्दिटड्काचार्यकृतवाक्यव्याख्या- ·१८ ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदीपिकाया कातत्त्वरत्नाकर प्रज्ञापरित्राणप्रमेयसग्रहन्यायकुलिशन्यायसुद . र्शनमानयाथात्म्यनिर्णयन्यायसारतत्त्वदीपतत्त्वनिर्णयसर्वार्थ सिद्धिन्यायपरिशुद्धिन्यायसिद्धाञ्जनपरगतभङ्गतत्त्वत्रयचुलुक तत्त्वत्रयनिरूपण तत्त्वत्रयतव्याख्यानचण्डमारुतवेदान्तविजय- पाराशर्यविजयादिपूर्वाचार्यप्रबन्धानुसारेण ज्ञातव्यार्थान् स- गृह्य बालबोधनार्थ यतीन्द्रमतदीपिकाख्यशारीरकपरिभाषा- यामस्यामेतेऽर्था प्रतिपादिता । अध्यात्म शास्त्राणां तत्त्व- हितपुरुषार्थप्रतिपादकत्वात् तत्सारेस्मिन्नपि प्रकृतिजीवेश्वर- परिच्छेदै तत्त्वस्य निरूपितत्त्वात्, बुद्धिपरिच्छेदे उपायस्य निरूपणात्, नित्यविभूतिपरिच्छेदे ईश्वरपरिच्छेदे च पुरुषा- र्थस्य निरूपणाच्च तत्त्वोपायपुरुषार्था निरूपिता इति निरव- रूप द्रविडभाष्यम्, श्रीमन्ना यमुनिप्रणात न्यायतत्त्वशास्त्रम्, तत्पौत्र श्रीमद्यामुनिमुनिप्रणीत सिद्धित्रयम्, श्रीभाष्यादिग्रन्थचतुष्टय श्रीभगव- द्रामानुजमुनिविरचितम्, श्रीविष्णुचित्तार्यविरचिते भाष्यविवरणसङ्ग- तिमाले, श्रीराम मिश्रप्रणीत पडथसक्षेप , श्रीभाष्यव्याख्या श्रुतप्रका- शिका श्रीवेदव्यासापरनामधेय श्रीसुदर्श नभट्टाचार्यसूरिविरचिता,तत्त्व- रत्नाकर श्रीकूरेशसूरितनय श्रीपरागर-ट्टाचार्यप्रणीत , प्रज्ञापरित्राण वरदनारायणभट्टारकप्रणोत न्यायसुदर्शन च, प्रमेयसग्रह. श्रीविष्णुचि- त्तप्रणीतः, वात्स्यवग्दगुरुप्रणीतोऽपि एक प्रमेयसग्रहोऽस्ति, न्यायकु- लिश वादिहमाम्बुवाहापरनाम धेयात्रेयरामानुजाचार्यप्रणीतम्, वरद- विष्णुमिश्रकृतो मानयाथात्म्यनिर्णय , न्यायसारः (तत्वसारः) वात्स्य- वरदगुरुप्रणीत., तत्वदीप वादिकेसरिरम्यजामातृयतिकृत ,तत्वनिर्णयो वात्स्यवरदाचार्यकृतः, सर्वार्थपिद्धयादिचतुष्टय श्रीमद्वेदान्तदेशिकप्रणी- तम्, तत्वत्रयतुलुकः श्रीमद्व दान्तगुरुकुमार श्रीवरदगुरुप्रणीतः, तत्वत्र- यनिरूपण श्रीकृष्णपादसूरिविरचितम्, अन्यैरप्याचार्यैः कृत वर्तते, तत्वत्रय श्रीमल्लोकाचार्यकृतम्, तद्भाप्य च श्रीमद्वरवरमुनिवरप्रणीतम्, चण्डमारुतादित्रयमेतद्ग्रन्थकारगुरुवर श्रीमन्महाचार्यप्रणीतम् । एतान् ग्रन्थानभ्यस्य सम्यग्विचार्य च निर्णीयार्थतत्त्व ज्ञातव्या. सर्वेऽप्यर्थाः समासत स्सारतश्चात्रग्रन्ये मयाप्रतिपादिता इत्यर्थः । अनेनैतद्ग्रन्थप्रति- " ·उगसहारग्रन्थ [ 88 । " द्यम् । एकं तत्त्वमिति प्रतिपादयन्ति मूरच । आमना-मेति द्वेधा विभज्य निरूपयन्ति ऋषय.। श्रुअनुमारान् भोग्यभो- क्तृनियन्तृरूपं तत्त्वत्रयमिति प्रतिपादयन्न्याचार्या । देयम्, तस्य निवर्तकम्, उपादेयम्, तस्योपाय इति चतुर्धा विभज्या- नुसदधते केचिदाचार्या. । प्राप्यम्, प्रामा, उपाय , फलम्, विरोधीति पञ्चधा कथयन्त्यपरे देशिताः। अर्थपञ्चामेव सम्बन्धेन साकं पोढा परिगणय्य वर्णयन्त्यन्ये गुरवः । तेषा तत्तद्विभाजकधर्मपुरस्कारेण तथोपन्यामो नार्थ भेदक इनि सर्वमवदातम् ।। वस्तुतस्तु, वेदान्ताना चिदविशिष्टावन तत्त्वमेकमेव ब्रह्मति तात्पर्यम् । अत एव चिचिमिट ब्रह्मक (मेवेति)मिति मन्वा भगवान् बादरायण * अप्र-1 पादिता स्सर्वेऽप्यर्या पूर्वाचार्यप्रबन्धेषु नत्र तत्र वर्णिता एउ, अन एव विश्वसनीया समादर गीयाञ्चभवन्तीत्युक्तं भवति । तेपा तेवा दाशीन- काना गुरुवर्याणा स्वत्वविवक्षानुमारेण तत्त्वविन जन बहुधा सवृत्तन् । सर्वमपि न्याय्यमेवेन्यभिप्रयन्बहुधाविम जन प्रदग पनि ‘एफ तत्व'- मित्यादिना । तत्त्वे वानरविलेपनियादनार्थ पोषादेविवेकार्थ व्युत्पादनार्थ च शियाणा च नथ, नया विभज्य निरूपण ननदाचायें. कृतम् । सर्वमेतत् निदान मनप्रतिनन्त्रार्याविरोधेनोमायमिन्याशय। उक्त च भगवते वोद्वार प्रति 'इति नानाप्रमख्यान तत्त्वाना नृपिभि कृतम् । सर्व न्याय्य युति द्विदुपा किमशोमनम् ।।' (भा-११-०२) इति, तत्वेष्वन्तर्भावहिर्भावविवक्षया मख्यान भेद इति । 'सम्बन्धेन लाऋमिति। योमदष्टाक्षरप्रतिपाद्यनवविधसम्बन्धेन सहेत्यर्थ । 'पिता च रक्षन. पी मा यो रमापनि । स्वाम्यावारी ममात्मा च भोक्ता नाचम दिन ।' इति च सम्बन्धनवक सग्रहीत पूर्वाचार्यैरनुमन्धेयम् । 'नार्थ मदक' इनि । न सिद्धान्तिवार्थोपमर्दक इत्यर्थ । विशिष्टाद्वननत्वमेव ब्रह्मसूत्रकृद्भगवद्वादरायणाभिमनमित्या 'वस्तुतस्तु' इत्यादिना । 'नारायण एवैक तत्त्वन्' इति । तत्व जिज्ञास मानाना हेतुभि सर्वतोमुखै । तत्व मे को महायोगी हरिनारायण. पर ।। सत्य सत्य पुन सत्यमुद्धृत्य भृजमुच्यते। वेदाच्छास्त्र पर नास्ति न ॥

·१०० ] सव्याख्याया यतीन्द्रमतदोपिकाया ब्रह्मजिज्ञासा इत्युपक्रम्य तदेव सप्रकार निरूपितवान् । अतः चिदचिद्विशिष्टो ब्रह्म शब्दवाच्यो विष्ण्वाख्यः परवासुदेवो ना- रायण एवैक तत्त्वमिति विशिष्टाद्वैतवादिना दर्शनमिति सिद्धम् ॥ इति विविधविचित्र मानमेयप्रकाश घनगुरुवरदासेनोक्तमादाय शास्त्रात् । यतिपतिमतदीप वेदवेदान्तसार स भवति मतिमान्यस्सत्कटाक्षकलक्ष्य । इति श्री वाधूलकुल निलक श्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीवेकटगिरिनाथपद- कमलसेवापरायण स्वामिपुष्करिणी श्रीगोविन्दार्यसूनृना श्रीनिवास दासेन विरचिता यतीन्द्रमतदीपिकाख्या विशिष्टातशारीरकपरिभाषा Me समाप्ता ॥ देव केशवात्परम् ॥' इति श्रीवेदव्यासप्रमुखनिर्णयादिति भावः । ग्रन्थकारस्तत्वज्ञानसम्पादनमेव स्वग्रन्थस्य प्रयोजन मितिवदन् मति- सिद्धिमाशासानो निगमयति 'इतीति। शास्त्रादितिल्यब्लोपेपञ्चमी। शास्त्रमनुसृत्य । य सता कटाक्षम्यैकलक्ष्यो वर्तते, सोऽधिकारी शास्त्र- मनमृत्य श्रीमन्महाचायशिष्ये णमया श्रीनिवासदासेनोक्त-प्रोक्त, विविधानि विचित्राणि मानमेययोरवान्तरभिदारूपाणि यत्रैवभूतम्, मानमेययो प्रकाश -यथार्थावबोधो यस्मादेवभूत च सन्त, वेदवेदा- न्तसारार्थप्रतिपादकत्वास्तत्साररूप यतिपतिमतदीपमेनमादाय-गृहीत्वा, अभ्यस्य, मतिमान् भवति । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानव्यपदेशो निश्चि- तत्वद्योतक । लकारव्यत्ययो वा। भूयादित्याशसतेऽय दयालुमहामना यथा गढ़ान्धकारे स्थित समीचीन दीपमादाय पदार्थान् सम्यक् दृष्ट्वा स्वाभिमतमाधनमर्थमुपादाय स्वार्थ साधयेत् प्रेक्षावान्, तथा गाढा- ज्ञानान्धकारमध्ये स्थितोऽय चेतनोपि एतद्दीपसाहाय्येन सम्यक् पदा- र्थान् दृष्ट्वा स्वार्थसाधनमर्थविशेषमुपादाय-अनुष्ठायैति यावत्, मतं पुरुषार्थ सम्पादयेदिति भावः । सत्कटाक्षकलक्ष्य इति पदेन शास्त्र- ग्रन्थात्तत्त्वज्ञान महापुरुषकृपाकटाक्षपात्रभूतानामेव भवति, नान्ये- षामिति ज्ञाप्यते ।। इति श्री ।। ॥ इत्युपसंहार भाग व्याख्या सम्पूर्णा ॥

·* व्याख्योपसंहारः * पूर्वाचार्य निबन्धजातमनिश व्यापृश्य तन्सारतः श्रोशारारकदर्शने प्रकरण योऽमी व्यनानीत सुधीः । श्रीमच्चोलनृसिहपुर्यभिजन श्रीमन्नहाचार्यम- च्छिप्य. प्राज्ञमनोहर नमनिश श्रीवासवर्य भजे ||१|| न्याये व्याकरणे शिरोमणिपदप्राप्तश्च पड्शनी- व्यासगी निजतातदेशिककृपासवृद्धबोधोज्ज्वल. : पूर्वाचार्यपदाम्बुजातमधुपः श्रीवादिभीकृद्गुरो- वंश्यो व्याकुरुतेदमार्यवशगस्त्वण्णङ्गरार्य. कृती ॥२॥ विद्याभूषणवेदान्त युग्माचार्यपदाञ्चितः । अण्णगरार्यो व्यदधात् व्याख्यामेता यथामति ॥३॥ श्रीवैष्णवाना मोदाय कृतेय कृपया हरेः । श्रीवैष्णवाना दासेन वृन्दारण्यनिवासिना ।।४।। नेत्राग्निव्योमनेत्रांके वैक्रमाब्दे (सं०२०३२)कृतिस्त्वियम् । वृन्दावने तु फाल्गुन्या पूर्णाया पूर्णतामगात् ॥५॥ दासस्य वरिवस्येय याऽभूत् काचन वाचिकी । श्रीगोदारङ्गराजोऽय प्रसीदत्वनया प्रभु. ॥६॥ अत्रत्या ये गुणास्ते वै सदाचार्यप्रसादजाः । मामकीना: पुनर्दोपा इति मान्यं मनीषिभिः ॥७॥ इति श्रीमद्राविडदेशान्तर्गत श्रीमच्चोलमण्डलमण्डनायमान दिव्यदेशप्रवर श्रीमन्नागपुरा (तिरुनागर ) भिजन प्रतिवादिभयङ्कर विद्याभूषणन्यायव्याकरणशिरोमण्युभयवेदान्ताचार्य श्रीमदण्णङ्गग- चार्य श्रीवैष्णवदास विरचिता श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाव्याख्या लघुवति- कानाम्नी सम्पूर्णा विजयता त राम् ।।

·* श्रीमतेरामानुजाय नमः *
श्रीमद्रामानुजीयदशश्लोकी
( श्रीविशिष्टाद्वैत सिद्धान्तसारसङ्गहरूपिणी)
विद्याभूषणतिरुनांगूर प्रतिवादिभयङ्कराण्णगराचार्य विरचिता
प्रणम्य श्रीपति चाद्यं गुरु रामानुज मुनिम् ।
विशिष्टाद्वैत सिद्धान्ते दशश्लोकी वितन्यते ॥१॥
श्रीनागपूभिजन. श्रीमदृन्दावनस्थितः।
अण्णङ्गरार्यः कुरुते दशश्लोकी तु कौतुकात् ।।२।।
विशिष्टाद्वैतसारार्थो वैष्णवाना मुदे मया ।
प्रस्तूयते दशश्लोक्या छात्रवृन्दाथितेन वै ॥३॥
न देहो न बाह्यानि खान्यान्तर नो,
न च प्राणबुद्धी न देवो नरो नो।
न जातो मृतो नो ह्यसङ्घातभावात्,
चिदेकस्वभावात् समो वैष्णवोऽहम् ॥१॥
विधिर्वा निषेधो विशिष्टाधिकारि-
व्यपेक्षः, शरीराणि लोकाश्च भोगाः ।
भवन्त्येव
कर्मक्रमात्,
कर्मनाशात्
विशिष्टोऽ विशिष्टोऽभवो
वैष्णवोऽहम् ॥२॥

·दगालोको [ १०३ तु न माता पिता वा न चाप्यन्यबन्धु ऋते वासुदेवान्नृणा मस्ति स धाता विधाता ममात्मा परात्मा तदेकाश्रयत्वात् मुखी वैष्णवोऽहम् ॥३॥ सयोग च मावचं मत गौतमीय पुराणादि वेदाविरोधि प्रमाणम्। प्रमाण प्रमेयं प्रमा चेति स्न्यं प्रमाणाश्रयत्वात् मुधोवैष्णवोऽहम ॥४॥ प्रमाण त्रिकालेबाध्य प्रमेयं त्वचिच्चिररेगानतत्वम् । समादेनिषेधात् सदद्वतमक श्रुत ब्रह्म तस्याशनो वैष्णवोऽहम् ॥५॥ गुणी निर्गुणश्च · श्रुतो विश्वरूपो ह्यरूपस्सुरूपस्त्वजन्मोरुजन्मा अवद्यप्रहाणाद्विचित्रानुभावात् तदीयाभिमत्या स्थितो वैष्णवोऽहम् ।।६।। भेद रुणद्धि श्रुतिर्मानसिद्ध निषेधोक्तिरर्थ्या श्रुतौ वै परस्मिन् । विजातीयभावात् परिच्छित्यभावात् समत्वादभेदीभवन वैष्णवोऽहम् ॥७॥ शङ्करः स्कन्द इन्द्रादयोऽन्ये यतोवै श्रुता. रक्षिताश्च । स विष्णुः पर ब्रह्म वाक्य ककप्ठ्यात् शिव. शाश्वतस्तं भजन् वैष्णवोऽहम् ।।८।। अजः प्रजाता ·दशश्लोको तथा न न न क्रियाज्ञानयोगौ ध्यानभक्ती परप्राप्त्युपाया: श्रुतौ चोदितास्तु । परस्वस्वभावानुसन्धानयोगात् तदोयानुकम्पापरो वैष्णवोऽहम् ॥६॥ वन्धो मोक्षस्तथा ज्ञानभोगौ मुक्तौ चिदेकावशेषोऽन्यपक्षे। पुमर्थत्वयोगान्महानन्दयोगा विमुक्तौ, तदर्हः कृती वैष्णवोऽहम् ॥१०॥ तदेव श्रुतीनां मतं वैष्णवीयं मत सारतोऽवर्णय विष्णु तुष्टय । द्विजस्यान एतद्विचार्य स्थितस्य त्वविद्या नु कुर्याद्भुजङ्ग प्रयातम् ॥११॥ चन्द्राग्निव्योमनेत्राङ्क (२०३१) वैक्रमाब्दे कृतिस्त्वियम् । आनन्दे मकरे पुष्ये पूर्णायां पूर्णतामगात् ॥१२।। इति श्री वृन्दावन निवास रसिक विद्याभूषणातिरुनागूर् प्रतिवादि- भयङ्कराण्णङ्गराचार्य श्रीवैष्णवदास विरचिता दशश्लोकी सम्पूर्णा ॥ का ·* श्रीमतेरामानुजाय नमः * यतीन्द्रमतदीपिका का विषय संग्रह , श्री सम्प्रदाय में प्रसिद्ध विशिष्टाईन सिद्धान्त के प्रतिपादन करने वाले श्रीभाष्य प्रभृति प्रौढग्रन्थ अनेक है ! उन ग्रन्यो मे प्रवेग की योग्यता तभी हो सकती है, जब प्रकरण अन्य का ज्ञान हो । इमो दृष्टि से चण्ड मारुतादिक महाप्रवन्धो के निर्माता श्रीमहाचार्य स्वामी जी के प्रथम कृपापात्र (गिप्य) श्रीनिवामाचार्य स्वामिजी महागज ने कृपापरवश होकर-यतीन्द्रमतदीपिका नामक-शारारक परिभाषा जिसका दूसरा नाम है,-प्रकरण ग्रन्थ का रचना का। भगवान श्रीवासुदेव जैसे दशावतार वाले है वैसे यह ग्रन्थ भी दशावतार वाला है। इसमे मुख्यविभाग दो है, जैसे प्रमाणपरिच्छेद व प्रमेय परिच्छेद । पहला दूसरा तथा तीसरा, ये तीन अवतार प्रमाण परि- च्छेद मे आते है। आगे के ( ४ से १० तक के ) ६ अवतार प्रमेय परिच्छेद मे आते है। इन दशअवनारो मे निरूपिन विषयो का यहा सार रूप से निर्देश किया जाता है। पहले अवतार मे यथार्थ ज्ञान के लक्षण का निरूपण किया है। भ्रान्तिस्थल मे भी सत्च्याति है। ( अर्थात् विद्यमान अर्थ का हो भान होता है।) तो भी इमसे व्यवहार काय नही हो सकता है। इस लिए भ्रान्तिज्ञान कहलाता है। इस प्रकार सख्याति का समर्थन किया। निर्विकल्पक ज्ञान मे भी सविशेष वस्तु का ही भान हाना है। ऐसानिरूपण किया है। जो विशेष्टाद्वैत सिद्धान्त में एक मुख्य निरूपणीय विषय है । तथा प्रत्यक्षज्ञान का सविभाग विस्तार इसमें है। दूसरे अवतार मे अनुमान प्रमाण का विशेष विवेचन किया है। व्याप्ति और पक्ष धर्मता अनुमापक हेतु के लिए आवश्यक दो आकार है। इसमे से एक आकार से भी विकल रहित हो जाय तो वह असद्धेतु या हेत्वाभास बन जाता है । हेत्वा भास से किसी भी अभिमतार्थ की स्थापना नही हो सकती है। इस बात को सिद्ध की। इसमे केवल व्यतिरेकी साधन-जो तार्किक प्रभृति दाशनिक लोगो का अभिमत है-का खण्डन किया है। इसमे यह एक विशेपार्थ प्रतिपादित है। ।

·१०६ ] यतीन्द्रमतदीपिका का विषय सग्रह तीसरे अवतार मे शब्द प्रमाण का निरूपण किया गया है। इममे खास करके वेद को नित्य, निर्दोष अपौरुषेय तथा प्रमाण शिरोमणि स्थापित करके विधि-मन्त्र अर्थवाद आदि वेद भाग का विवरण किया है। तथा वेदान्त (उपनिषत्) को परब्रह्म भगवान श्रिय. पति पुरुपोत्तम के परत्व के निरूपण मै निर्भरता स्थापित की गई। इसमे वेदकेअङ्ग और उपाङ्ग के विवेचन करके श्रीपाञ्चरात्र तथा वैरबानस आगम को भगवत्पूजा मन्दिर प्रतिष्ठादि के लिए मुख्य प्रमाण बताया गया है । तथा दिव्यसूरियो के शिव्य प्रबन्धो तथा पूर्वाचार्य प्रणीत श्रोभाष्यादि प्रबन्धो की महत्ता स्थापित की है। दूसरे मतवादी जो ६ प्रमाणो को मानते है। उनका प्रत्यक्ष अनुमान और शब्द ये तीन प्रमाणॉ मे ही समावेश किया गया है। चौथे अवतार मे-प्रकृति तत्त्व के २४ विभाग का सविस्तार- वर्णन किया है। 'परमाणु ही जगत का कारण है' तार्किक बौद्ध और जैन लोगो के इस पक्ष को खण्डन करके तथा साख्यामतवाले जो मानते है कि-प्रकृति ही चेतन पुरुष की सान्निधान से अपने आप विविध विचित्र कार्य परिणाम को पैदा करती है। इसमान्यता की खण्डित करके ईश्वर से प्रेरित होकर ही प्रकृति काय-परिणाम का कारण बनती है इस सिद्धान्तार्थ का इसमे समर्थन किया है । पञ्ची- करण प्रक्रिया, प्रह्माण्ड गोल की रचना इत्यादि बात भी पौराणिक प्रक्रिया से इस अवतार मे सक्षेप से वर्णित है। पाँचवे अवतार मे-'भगवान या उनकी चेष्टा ही काल है। दूसरा तत्त्व न ही' इसवाद को खण्डन करके भगवान की सर्जन प्रभृति लीला के मुख्य उपकरण काल को भगवान की एक विभूति रूप से स्थापित किया है। और भी काल के क्षणादि परिणाम होते है कहा कर प्रह्माण्ड के भीतर भगवान भी कालकी प्रतीक्षा करके ही सभी व्यापार करते है, इस बात का निरूपण किया है। छठे अवतार मे-नित्य विभूति का निरूपण है। जिस दिव्य विभूति को दूसरे मतवालो प्रायः नही मानते है। विशिष्टा द्वतसम्प्र- दाय मे नित्य विभूति को विशेप महत्ता दिया जाता है। क्योकि चेतनो की मोक्ष भूमि वही है, तथा मुक्तप्राप्य भगवान श्रीवासुदेव अनन्त मुक्तो को अनवरत आनन्दित करते हुए इस नित्य विभूति मे ही विव्य लोक मे विराज मान है। भगवान का श्रीविग्रह भी दिव्य ·यतीन्द्रमनदीपिका का विषय संग्रह मुनावस्था इन दोना है न तु मायिक । इसमे सभी तत्व अस्त्र ार भूषण के रूप से मजद । यह बात कही गयी है। सातवे अवतार मे-बुद्धि का वर्णन है । बुद्धि का अर्थ होता है धर्म भूतज्ञान । जीवात्मा और परमात्मा दोनो केवल ज्ञान मात्र नही, किन्तु ज्ञान स्वरूप-स्वयम्प्रकाशमान स्वरूपवाले होने अपने अपने धर्मभूत ज्ञान से सभी विपय को ग्रहण करने है। धर्म भूत ज्ञान ईश्वर और नित्य मुक्त लोगो का असचिन होकर सदा सर्व विषय प्रकाशक बनता है । बद्धजीव का ज्ञान नो कर्म पी अविद्या सम- चित होकर कर्मानुसार अल्प अल्फ विषय को प्रकाशित करता है, मोक्षकाल मे इसका ज्ञान विकसित होता है। मोक्ष के कारणरूपी भक्ति और प्रपति भो धर्मभूत ज्ञान का ही एक विशेपाकार है। इस अर्थ का निरूपण किया है। आठवे अवतार मे-जीवात्मा के स्वरूप का वर्णन किया है- जीवात्मा स्वय प्रकाश और ज्ञानगुणवाला, भगवान को शेप भून बताया गया है वह देह इन्द्रिय मन प्राण और बुद्धि से अतिरिक्त है। जीव की दो अवस्था है बद्धावस्था, और अवस्थाये यही सविस्तार वर्णित है। नववे अवयार मे-ईश्वर स्वरूप का विस्तृत निरूपण किया गया है। जो पर्रब्रह्म पुरुषोत्तम श्रीमन्नारायण है । ब्रह्मा शिव इन्द्र वगेरे सभी देवो को भगवन्मृप्ट कार्यकोटि में शाल्त्रो मे गिनाया है। इस लिए वे परतत्त्व नही हो सकते है, कह कर के भगवान के परव्यूह विभव अन्तर्यामी तथा अर्चावतारका वर्णन की गया है। इस प्रकार प्रकृति काल नित्यविभूत बुद्धि जीव तथा परमात्मा दून ६ द्रव्योका निरूपण हुआ। दशमावतार मे-दश प्रकार के अद्रव्य, जैसे सत्त्व रजः तमः शब्द स्पर्श रूप रसगन्ध संयोग और शक्ति को निरूपित करके अद्वत समाभ्यधिक रहित एव चिदचि द्विशिष्ट परब्रह्म श्रीमन्नारायण मे ही वेदान्त आदिक सभी शास्त्र को तात्पर्य है । विशिष्टाद्वैत सिद्धान्त की इस मान्यता का समर्थन किया है। इस प्रकार विषय के सार को जिज्ञासुजनो के हितार्थ यहाँ मैंने सगृहोत किया है ।। प्र० भ० ज० विद्वान स्वामी वृन्दावन।

·यतीन्द्वमतदीपिका प्रश्नमालिका छात्रो प का रि यो - * १-अवतारे १-प्रमाया लक्षण निरूप्य स्मृतेः प्रमात्व मस्ति न वेति वर्णयत । २–म्मृतिप्रत्यभिज्ञयोर्भेदमुपपाद्य स्मृतिवीजसस्कारोद्वोधकानि सनि- दर्शन निरूपयत। ३-प्रत्यक्षस्य कि लक्षण कति च भेदा , सोदाहरणप्रपञ्चयत । ४-निर्विकल्पकसविकल्पकयोर्लक्षणमुदाहरण च प्रदर्श्य निर्विकल्पकस्य सविशेपविषयकत्व समर्थयत । ५-भ्रमस्थले तत्तन्मत प्रदर्य सिद्धान्ते का वा ख्यातिस्तत्रेति सोदा- हरण व्रत । ८-सत्ख्याते_स्तित्व कथमिति निरूप्य-अलातचक्रद्विचन्द्रज्ञानयो- स्सत्ख्यातित्व भ्रमत्व च निरूपयत । यद्वा पीत शङ्खभ्रम-दर्पण- मुख भ्रमयो सत्ख्यातित्व भ्रमत्व चोपपादयत। ७-वाक्यजन्य प्रत्यक्षमस्ति न वा ? अद्वत्यभिमता प्रत्यक्षप्रक्रिया- मनूद्य सिद्धान्त व्रत। २-अवतारे ८-का नाम व्याप्ति ? सद्धेतोः पञ्चरूपाणि कानि । है-उपाधेर्लक्षण किम्, कति च भेदा , सोदाहरण निरूपयत । १०-लिङ्ग कतिविधम्, सोदाहरण विरादयत। ६१-केवलव्यतिरेक्यनुमान सिद्धान्ताभिमत न वा। १२-स्वार्थ परार्थानुमान विभजनौचित्य विमृश्य अवयवत्रयवादः पञ्चावयववादो वा ग्रन्थकृदभीष्ट इति ब्रूत । १३-हेत्वाभासस्य लक्षण विभाग च निरूप्य विरुद्धसत्प्रतिपक्षौ सोदा- हरण १४-उपमानाऽर्थापत्त्यो. पृथक्प्रमाणत्व कुतो नेति वर्णयत । ३-अवतारे १५-वेदाना सिद्धब्रह्मणि तात्पर्य मीमासमतप्रतिक्षेपपूर्वक समर्थयत । । निरूपयत।

·प्रश्नमालिका [ १०६ १६-विधेर्लक्षण विभाग च प्रदर्श्य वेदाङ्गानामुययागं वर्णयत । १७-पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वे निरुच्य मर्वशब्दाना परमात्मपयवमानमुन- पादयता 8-अवतारे १८-सामान्यविशेषसमवायाना पृथक पदार्थव नाकिकमत खण्डयत। १६-सिद्धान्तसम्मतमभावाना स्वरूप विशदोकृत्य महत्तत्वस्य लक्षण कार्य च व्रत। २०-इन्द्रिय सामान्य लक्षणमुल्लिख्य लक्ष्ये मयोजयत । २१-सिद्धान्ते द्रव्याणि कति, द्रव्यसामान्यलक्षण किम् । गुणत्रयमेव प्रकृतिरिति मत निरस्यत । - २–तन्मात्र भूतयोर्लक्षणे ब्रूत । २३-पञ्चीकरण प्रक्रिया निरूपयन। २४-सिद्धान्त्यभिमत शरीरलक्षण निरूप्यपराभिमते लक्षणे दोपमा- विष्कुरुत। २५–प्राकृतानि तत्वानि कति, सप्रमाण प्रतिपाद्य तेपु तत्वसंज्ञासमा- वेशे निमित्तं च किमिति ब्रूत । ५-अवतार २६-कालस्यातिरिक्तद्रव्यत्वमुपपाद्य तस्य प्रत्यक्षत्वं वर्णयन। यद्वा कालस्यैकत्वे क्षणलवादिभेदो भूत भविष्य द्वर्तमानभेदश्च कथं घटत इति निरूपयत । ६-अवतारे २७-शुद्धसत्त्वस्य कि लक्षणम् ? तस्य ज्ञानानन्दरूपत्व कथम् । २८-ईश्वरस्यरूपं दिव्य प्राकृत वा ? तद्र पस्य सर्वतत्त्वाधारत्व ग्रन्थो- क्तरीत्या वर्णयत । ७-अवतारे २६-धर्मभूतज्ञानस्य लक्षणं किम् ? तस्य नित्यत्वे जान जातं नष्टमिति व्यवहारः जागरसुषुप्तिव्यवस्था च कथ घटते । ३०-ज्ञानस्य स्वयम्प्रकाशत्व ममर्थयत । ३१-कामादेः ज्ञानावस्था विशेषत्वमुपपाद्य तम्यान्त करणधर्मत्व प्रतिपादकश्रुतिविरोध परिहरत । ३२-भक्ते. प्रपत्तेर्वा स्वरूप यथाग्रन्थ वर्णयत ।

·११० ] प्रश्नमालिका ८-अवतारे ३३-जीवात्मनो लक्षणमुपवर्ण्य तस्य देहादिभ्यो भिन्नत्वमुपपादयत! ३४-जीवस्वरूप वाद्यन्तराभिमत निर्दश्य साधुत्वासाधुत्वे विमृशत । ३५-आत्मनः स्वयम्प्रकाशत्व प्रसाध्यतस्यैकत्वमनेकत्व वेति सप्रमाण- मुपपादयत। ३६-जीवात्मनामणुत्व निरूप्य तेषामणुत्वे देशान्तरे तदीयभोग्यवस्तू- त्पाद. कथ घटेतेति आक्षेपः समाधीयताम् । ह-अवताचे ३७-ईश्वरस्य लक्षणमुल्लिख्य तस्य निमित्त हेतुत्व मुपादानत्वं च समर्थयत। ३८-कारणवाक्याना नारायणेपर्यवसान ग्रन्थोक्तदिशा वर्णयत। ३६-अन्तरादित्यविद्या दहरविद्या त्र रुद्रपरेति शङ्का प्रतिक्षिप्य नारा- यणपरा सेति स्थापयत। ८०-ब्रह्मणो निविशेपत्वमविद्यया ससरणं चावत्यभिमत निरस्य विशेषत्व समर्थयत । ४१-भेदाभेदनिर्गुणसगुणश्रुतीना सिद्धान्तरीत्या समन्वय कुरुत । ४२-ईश्वरस्य कस्य पञ्चप्रकारत्व कथ घटते " के च ते प्रकारा, सक्षेपेण वर्णयत। १०-अवतारे ४३-सत्त्वरजस्तमसां लक्षण कार्य भेद च वर्णयत । ४४-शब्दस्य लक्षण भेद च निरूप्य द्रव्यत्वपक्ष प्रतिक्षिपत । ४५-रूपस्पर्शयोर्लक्षण सदलप्रयोजन निरूप्य रूप कतिविधमिति वर्णयत। ४६-शक्तेरतिरिक्तगुणत्व व्यवस्थाप्य तार्किकाभिमताना गुणान्तरा- णामन्यथासिद्धिमुपपादयत।। ४७-ससम्बन्धमथपञ्चक प्रतिपाद्य विशिष्टाद्वैतब्रह्मतत्वे ब्रह्ममीमासा तात्पर्य ग्रन्थोक्तदिशा वर्णयत।

·शोधनिका पु० अगुन्द्रम् शुद्धम् दामो दामो ५ रनन्नाः १० ११ श्वैत्य देश मूलेय १३ २७ मुलेय १४ २ पाणि २७ २५ १ २८ १२ ठाभा द्वितीयो (स्वा) पूयत न्द्रिम् ठायन्नाभा तृतीयो (स्वा) पूर्यते न्द्रियम् ३४ ཤྲཱི སྤྱི སྤྱི སྤྱི ३ ३७ २० त्वाम्या त्वावस्था ४१ १० तेजः भतस्य भूतस्य ४४ २२ रुव्यक्त ४५ है गिनत्व भने १६ गित्व भूतेः अतीता ५० २० अताता २८ मशि मार्श वत्यानं वस्थान ·पं० अशुद्धम् शुद्धम् २८ जष्टो ६० २२ जुष्टो तैजस रधृति द्वेष द्वित्र ६१ रवृ ६१ २० द्वित्रि नाख्य ६२ २६ विवेका विवेको ६५ १४ णम् पणाम् जानाति ६७ २३ जानात १३ भाको जनि भोक्ता जनि. कैव ७४ २७ कव २७ नानन्द ७८ कर्गज ८१ ४ स्यव १८ वशि गिरिः कैगणे स्यैव वैशि गिरः पर्यत २७ ६ पर्य १३ दश १४ नहानम तेस A स्नेत स्नेहानांत अतिस्फुटोपलम् पास्तु काश्चनात्र न शोधिताः । अशुद्धयस्तथैवान्याः विशोध्याः प्राज्ञसत्तनः ।।

·No text on this page.